Таърихи Душанбе

Таърихи Душанбе — ба даврони подшоҳии Кушониён бармегардад. Душанбе (солҳои 1929–1961 Сталинобод) яке аз ҷавонтарин шаҳрҳои Осиёи Марказӣ бошад ҳам, дар ҳудуди имрӯзии он тақрибан 2300–2400 сол пеш аз ин тамаддуни шаҳрнишинӣ мавҷуд будааст. Далели ин бозёфтҳои нодири бостоншиносӣ, харобаҳои шаҳристон, боқимондаи димна, арку қалъа, дахмаву дафнгоҳҳо ва сиккаҳои қадимие мебошанд, ки аз ҳудуди шаҳри Душанбе ва мавзеъҳои атрофи он ёфт гардида, ки баъзеи онҳо баъди тармиму бозсозӣ дар Осорхонаи миллии Тоҷикистон ва Осорхонаи миллии бостоншиносии Тоҷикистон ба намоиш гузошта шудаанд. Муҳаққиқони бостоншинос таърихи Душанберо дар масири мавҷудияташ ба се давраи асосӣ тақсим мекунанд: давраи қадим, асрҳои миёна ва давраи нав. Давраи қадим Душанбе аз рӯи мавқеи ҷуғрофӣ дар ҳудуди Тоҷикистони Марказӣ, дар доманакӯҳҳои Ҳисор ҷойгир аст, ки аз марзҳои он дарёҳои Варзоб, Лучоб, Кофарниҳон, Хонақоҳ ва чандин дарёчаи дигар ҷорӣ мешаванд. Душанбеи таърихӣ дар қисмати шарқии водии Ҳисор мавқеъ дошта, ба андешаи бостоншиносону таърихнигорон ҳудуди таърихии буду боши мардумони атрофаш дар воҳаи дарозиаш тақрибан 80 км ва паҳнояш то 20–24 км ҷой гирифта буд. Шаҳри Душанбе таърихи беш аз 2400-сола дорад, ки аз рӯи бозёфтҳои бостоншиносон айнияту мансубияташ ба "тамаддуни Ҳисор" аст. Ҳисор тамаддуни бостонии аҳди неолит буда, давраи интиҳои асри сангро дар қисмати Тоҷикистони Марказӣ ва Ҷанубӣ фаро мегирад, ки ба ҳазорсолаҳои 7–2 то милод мансуб мебошад. Ёдгориҳои тамаддуни Ҳисорро соли 1948 академик А. П. Окладников кашф кард, ки ба он асосан бозёфтҳои ҳудуди водии Ҳисор, шаҳристони қадимии Душанбе, мавзеи Сайёди наздикии Норак, бошишгоҳи Тутқавул ва Кӯи Булиёни наздикии Данғараро мансуб донист. Ба ақидаи А. П. Окладников бошандагони қадими Ҳисор асосан ба шикор, чорводорӣ ва қисман ба деҳқонию ҳунармандӣ машғул буда, аз бошишгоҳҳои онҳо асосан олоту маснуоти сангин, дар баъзе мавзеъҳои зиндагии онҳо осори маснуоти сафолӣ падид омаданд. Махсусан оташдонҳои нимдоира, ки девораҳои он аз сангҳои хурду бузург сохта шудаанд, аз мавҷудияти иқоматгоҳҳои мансуби аҳди неолит (ҳазорсолаи 6–2 то милод) шаҳодат медиҳанд. Бештари олоту маснуоти падидомадаи давраи неолит аз қайроқсанг ва дигар олатҳои сангини меҳнат (корд, хашав, теғи секунҷа ва ғайра) иборатанд. Ковишҳои бостоншиносӣ дар ҳудуди Душанбе аз ҷониби кишваршиносон В. Р. Чейлитко ва В. Д. Салочинский соли 30-юми асри 20 оғоз ёфтааст. В. Р. Чейлитко соли 1932, баъди пайдо намудани якчанд бошишгоҳи одамони қадим аз соҳилҳои дарёи Душанбе (ҳангоми кандани наҳри Варзоб) ба омӯзиши таърихи аҳди қадими Душанбе замина гузошт. Соли 1941 бостоншинос П. И. Смоличев дар қисми шимолу шарқии шаҳр дафинаеро кашф намуд ва аз он ҷо миқдори зиёди сафолпораҳо пайдо кард. Чунин маснуоти сафолӣ аз ҳудуди Корхонаи бофандагӣ низ ёфт шуданд. П. И. Смоличев тахмин кард, ки дафинаи кашфнамудааш ба миёнаҳои ҳазорсолаи 1 то милод тааллуқ дорад, вале дертар маълум шуд, ки одамон дар ин ҷо ҳатто дар давраи биринҷӣ (ҳазорсолаи 2 то милод) дафн шуда будаанд. Соли 1948 бо ташаббус ва сарварии академик А. П. Окладников гурӯҳи бостоншиносон омӯзишу таҳқиқи атрофи Душанберо идома доданд. Дар натиҷа дар соҳилҳои рӯдхонаҳои Лучоб, Хонақоҳ ва Кофарниҳон маҳалҳои зиёде пайдо гардиданд, ки қабатҳои маскунии онҳо аз тамаддуни то он вақт маълуми Ҷайтун ва Калтаманор фарқ мекарданд. Академик А. П. Окладников бозёфтҳои фарҳанги кӯҳистонии Тоҷикистонро аз рӯи ёдгории барҷастаи ин давра – Теппаи Ғозиёни Ҳисор "тамаддуни Ҳисор" номида, таърихашро ба ҳудуди ҳазорсолаҳои 4–3 то милод мансуб донист. Ҳамин тавр, омӯзиши илмии бахши бостоншиносии ҳудуди Душанбе ва атрофи он оғоз ёфта, тайи солҳои баъд муҳаққиқон чандин ёдгори арзишманд: Арки Амир – дар ҷойи ҳозираи Боғи ботаникӣ, Дахма – дар ҳудуди маркази алоқаи ҷумҳуриявӣ, "Боқимондаҳо"-и шаҳр ("Остонес") – дар байни хиёбони Ҳофизи Шерозӣ ва кӯчаи Деҳқон, Шишихона – дар маҳаллаи 84, Работ – аз нишеби пули хиёбони Сомонӣ то кӯчаи ба номи Аҳрорӣ, Искандартеппа – дар ҷойи якдигарро бурида гузаштани кӯчаҳои Манн ва Фучик ва ғайраро кашф намуданд. Бозёфтҳо иборат аз олоти гуногуни меҳнат, дастгоҳҳои сангини коркарди ғалла, дегчаҳои сафолӣ, манқал, лангарчаҳои чархмонанду аҳромшакл, маснуоти кулолӣ, зарфҳои хӯрокхӯрӣ ва амсоли онҳо буданд. Ковишҳои бостоншиносии баъдӣ дар солҳои 50 ва 60 ошкор намуд, ки дар аҳди неолит дар ҳудуди Душанбе услуби коркарди санг ва усули пешрафтаи суфтакунии он маъмул гардида, такмили олоти кор барои рушди зироаткорӣ, чорводорӣ ва ҳамчунин бофандагӣ мусоидат намудаанд. Маълум шуд, ки мардуми ин ҷо 3 ҳазор сол муқаддам баробари истифодаи олоти сангин, инчунин ба коркарди сафол ва оҳану мис низ ошно будаанд, ки ба ин бозёфтҳои дар боло зикршуда шаҳодат медиҳанд. Соли 1958 дар фосилаи дукилометрии қисмати шимолу ғарбии деҳаи Арақчини ноҳияи Варзоб дар соҳили чапи дарёчаи Лучоб табари мисин (дарозиаш 8,9 см) ёфт шуд, ки онро аввал гудохтаву дар қолаби махсус рехта, сипас кӯфта тунук кардаанд. Донишмандон онро бо табарҳои фонашакли қадимии минтақаи Бохтару Ҳинд монанд донистаанд. Бешак ин таъсир аз он будааст, ки водии Ҳисор ҷузъи давлати бузурги Бохтари Қадим буд. Сиккаҳои аз ин минтақа ёфтшуда низ собит месозанд, ки тамаддуни ин мардум бо аҳолии дигари Бохтар як будааст. Аз Душанбе ва атрофи он то соли 2004 беш аз 3684 сикка пайдо шудааст, ки аксари онҳо ба 12 дафина ва инчунин 64 намунаи сиккаҳои ҷудогона мансуб мебошанд. Аз ҷумлаи сиккаҳои дар ҳудуди Душанбе ёфтшуда се сиккаи мисӣ аст, ки ба тақлиди тетрадрахмаҳои юнону бохтарии шоҳ Гелиокл (солҳои 155–140 то милод) ҳакокӣ шудаанд. Дар ноҳияҳои ҳамсояи Душанбе ва водии Ҳисор як драхма ва се тетрадрахмаи юнону бохтарии шоҳ Евкратид (171 то милод) пайдо гардиданд, ки аз густариши тиҷорат дар ин минтақа гувоҳӣ медиҳанд. Шаҳри аз ҳама калонтарину қадимтарини Душанбеи аҳди Юнону Бохтариён ба андешаи бостоншиносон тақрибан 70 га масоҳат дошта, аз бозори Баракат то Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон тӯл мекашидааст. Ҳаёт дар ин шаҳри қадимӣ аз рӯи бозёфтҳои маснуоти сафолӣ, зарфҳои гуногун, ашёи филиззӣ, тангаҳои мисину нуқрагин, олоти меҳнат, ашёи рӯзгор ва ғайра тақрибан аз асри 3 пеш аз милод то асри 4 милодӣ, яъне тақрибан 700 сол идома доштааст. Аз рӯи анъанаҳои шаҳрсозии қадимӣ шаҳристони Душанбе низ дар тайи ин солҳо аз дижи мудофиавӣ, работ ва минтақаи дахмаҳо (гӯристон) иборат будааст. Шаҳристони мазкур дар аҳди давлатдории Юнону Бохтариён ва Кушониҳо арзи вуҷуд дошта бошад ҳам, номи он аз сарчашмаҳои таърихии он давра дастрас нагардидааст. Дижро аз шаҳристон хандақи калоне ҷудо мекард, ки ҳоло ҳам аз он оби наҳр ҷорӣ мешавад. Диж шакли росткунҷа дошта, аз шарқ ба ғарб (ҳудудаш 300 х 150 м) тӯл мекашид. Соли 1989 ҳангоми кофтукови диж аз ҷониби А. Л. Абдуллоев қабати маскуние падид омад, ки ба аҳди давлатдории Юнону Бохтар, яъне асрҳои 4–2 то милод мансуб будааст. Сараввал ҳангоми рафти корҳои сохтмонӣ соли 1952 тасодуфан ду ёдгори нодири дорои санъати баланд, яке гӯшвораи электр аз хӯлаи тилою нуқра, дигаре афзори мудаввари биринҷии зарҳалкашидашудаи асп бо расми сари Дионис (худои маю дилхушии юнониён) ёфт гардид. Пайдо шудани ин намунаҳои ҳунари баланди ороишии ниёгон муҳаққиқонро водор намуд, ки ба ҳафриёти ин шаҳристон гурӯҳи бостоншиносии Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи Аҳмади Дониши Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон (А. Абдуллоев, Т. Г. Филимонова, М. А. Бубнова ва дигарон)ро равон намоянд. Соли 1951 дар ҳавлии яке аз хонаҳо, ки дар ҷанубу ғарбтари Институти давлатии педагогии Душанбе (ҳоло ДДОТ ба номи С. Айнӣ) воқеъ буд, олимони бостоншинос Н. Н. Забелин ва М. М. Дяконов тасодуфан хуми навиштаҷотдоре бо ҳарфҳои юнонӣ ва забони бохтарӣ (кӯшонӣ) пайдо намуданд. Соли 1956 дар ҳудуди шаҳристони Душанбе (байни ДДОТ ва кӯчаи Исмоили Сомонӣ) дар рафти корҳои сохтмонӣ таҳхонаи қадимии аз хишти пухта сохташуда кашф гардид. Бостоншиносони Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ин мавзеъ шаҳраки бостониеро пайдо намуданд, ки сокинони он дар дахмасозӣ аз таҳхона ва хум истифода мебурданд. Масоҳати умумии ин қабристон тақрибан 20 га-ро ташкил медод, ки дар адабиёти илмӣ номи Гӯрхона (Некропол)-и Душанберо гирифт. Фаршу деворҳои дахмаҳо аз хишти пухта чида шуда, ҷасадҳоро андаруни хумҳо ё қабрҳои чаҳоркунҷаи сангину хиштӣ дафн карда буданд. Аз рӯи сафолпораҳо ва маснуоти кулолие, ки дуртар аз дахмаҳо пайдо карданд, давраи зиндагии сокинони онро ба аҳди Кушониён (асри 2–1 то милод) нисбат медиҳанд. Соли 1994 дар баландии соҳили чапи дарёи Душанбе аз шимолу ғарбтари бозори Баракат (дар мавзеи байни собиқ қисми ҳарбӣ ва стантсияи алоқа) аз ҳавлие вақти кофтани хандақ кӯзае ёфт шуд, ки андарунаш 45 сиккаи мисини қадимӣ дошт. Маълум шуд, ки ин сиккаҳо ба шоҳони кушонӣ Вима Кадфиз (47–78) ва Канишка (78–123) тааллуқ доштаанд. Дар рӯи онҳо пайкари шоҳ ҳангоми саҷда дар назди оташдони муқаддаси зардуштӣ ва дар пушташон сурати худоҳои зардуштӣ – Нана-Аноҳита (дар як сикка) ва Оташ (дар се сикка) тасвир шудаанд. Аз ҳудуди димнаи Душанбе соли 1950 инчунин 39 тангаи нуқрагини аҳди Сосониён ёфт шудааст, ки мансуби асрҳои 4–5 милодӣ мебошанд. Тангаҳо ба се шоҳаншоҳи Сосонӣ танга ба Яздгирди (399–420), 28 танга ба Варахрон (Баҳром)-и (420–438) ва 10 танга ба Яздгирди (438–457) тааллуқ доранд. Дар рӯи сиккаҳо нимпайкараи шоҳи Сосонӣ тоҷ дар сар ва дар пушти сиккаҳо оташкадаи зардуштӣ бо ду мӯбад тасвир шудаанд. Ин сиккаҳои Сосонӣ аз нуқраи холис сохта шуда, дар муомилоти аҳди Ҳайтолиён дар Осиёи Марказӣ хеле паҳн шуда буд. Дар ҷойҳои ёфтшудаи сиккаҳо инчунин миқдори зиёди сафолпораҳо пайдо гардиданд. Солҳои 1971–75 бостоншинос П. Т. Самойлик дар ҳудуди шаҳри Душанбе ду дафинаи давраи биринҷиро омӯхта буд, ки яке аз онҳо дар ҳудуди Фурудгоҳ, дигаре дар доманаи Боғи Ғалаба ёфт шуда буд. Ҷолибтарини бозёфтҳо ашёи биринҷӣ – дастпонаҳои паҳн ва шаддаҳо буданд. Дафинаи сеюми давраи биринҷӣ дар канори шарқии шаҳр, дар наздикии Институти зоология ва паразитологияи ба номи Е. Н. Павловский (шаҳрчаи академикҳо) ёфт шуда буд. Солҳои 1982–84 бостоншиносони тоҷик ёдгори бисёрқабат – шаҳри Шишихонаро (маҳаллаи 84-ум) кашф намуданд. Муайян карда шуд, ки шаҳри Шишихона то лаҳзаи харобшавӣ аз теппаи на он қадар баланд иборат буд ва дар он қалъа – арк қомат меафрохт. Тибқи анъанае, ки ба шаҳрҳои хурду бузурги Осиёи Марказӣ хос буд, дар арк ҳокими шаҳр бо аҳли оила, посбонон ва хидматгоронаш зиндагӣ мекард. Хандақи амиқи пур аз об аркро аз шаҳристон (шаҳр) ҷудо менамуд. Шишихона работ низ дошт, ки дар он асосан ҳунармандон, тоҷирон, косибони хурд ва ғуломон мезистанд. Солҳои 80 асри 20 берун аз ҳудуди пойтахт низ ҳафриёти бостоншиносӣ анҷом дода шуданд. Бостоншинос М. А. Азизов соли 1983 дар ҳудуди Боғи ботаникии Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон ёдгории "Арки Мир"-ро ҳафриёт намуд. Дар ин ҷо осори маҳалли зисти асримиёнагӣ ошкор шуд. Олимон онро ба асрҳои 7–8 мансуб донистанд. Дар ҳамин ҷо сафолпораҳои мансуби давраи Кӯшониён низ ёфт шуданд. Баъди суст шудани мавқеи Кӯшониён дар ибтидои асри 5 Ҳайтолиён ба минтақаҳои Суғду Бохтар сарозер шуда, ҳокимиятҳои маҳаллии ин минтақаро зери тасарруф дароварданд. Дар ин давра ва минбаъд ҳудуди Тирмизу Хатлон, Чағониёну Шумон ва Ахаруну Вашгирд тобеи давлати Ҳайтолиён буда, рушду нумӯ ёфтанд. Бостоншинос В. С. Соловёв ба ҳафриёти ёдгории аввалҳои асри миёна – Чормағзтеппа, ки дар наздикии маҳаллаи "Испечак", дар қисми шимолу ғарбии шаҳри Душанбе воқеъ аст, соли 1983 шурӯъ кард. Дар ҳафриёти ёдгории Чормағзтеппа пайконҳои оҳанин ва ҳайкалчаҳои сафолӣ ёфт шуданд. Бостоншинос Е. П. Денисов соли 1983 дар қисми ҷанубии пойтахт ёдгории "Искандартеппа"-ро омӯхт. Таърихи бозёфтҳои қабати қадимтарини ёдгорӣ муайян карда шуд. Маълум гардид, ки сафолпораҳои дар ин ҷо ёфтшуда аз давраи Кӯшониён қадимтар набудаанд. Вале ин ёдгорӣ бо бозёфтҳои ба давраи феодализми мутараққӣ (асрҳои 10–12 милод) хоссаи худ беназир аст. Ҳамин тариқ, олимон исбот намуданд, ки дар ҳудуди таърихии Душанбе ҳатто дар асри 3 ва шояд дар асри 4 то милод шаҳри қадимие вуҷуд доштааст, ки андозааш дар муқоиса бо дигар шаҳрҳои давраи Кӯшониён бузург будааст. Асрҳои миёна Номи Душанбе ва музофоти атрофи он дар асрҳои миёна бо номи шаҳр ва вилояти Шумон ёд шудааст, ки ба ин сарчашмаҳои таърихӣ гувоҳӣ медиҳанд. Сайёҳи Чин – Сюан Сзан, ки соли 644 баъди зиёрати ҷойҳои муқаддаси Ҳиндустон аз тариқи роҳи Бадахшон ба ватан баргашта буд, Тахористон ва мулкҳои он, аз ҷумла, Шумонро ёд мекунад. Аз рӯйи нигориши ӯ ба шакли Сумон ёд шуда, аз ғарб ба шарқ дар фосилаи чоррӯза роҳ ва аз ҷануб ба шимол дар масофаи якрӯза роҳ воқеъ гардида будааст. Дар шаҳри марказии Шумон, хусусан Хатлон, Вашгирд, Шумон, Ахарун, Чағониён ва Тирмизу Кешро таҳти васояти хеш дароварданд. Дертар Тахористон сарзаминҳои васеъро аз Туркистони Шарқӣ то Суғду Бохтар ва Кобулу Ҳинд муттаҳид сохта, давлати мутамарказ ва тамаддуни таърихиеро созмон дод, ки то истилои араб дар ин минтақа нуфузи тамом доштанд. Аз рӯи маълумоти сайёҳи дигари чинӣ Хой Чао, ки тақрибан соли 726 музофоти Суғдро зиёрат кардааст, мулкҳои Маймурғ, Кабудон, Бухоро, Насаф ба ихшиди Суғди Самарқанд тобеъ будаанд, ки бо Тахористон робитаи густардаи иқтисодию маданӣ доштаанд. Дар тасвири деворнигораи Афросиёб ба Суғди Самарқанд омадани ҳайати сафорат ва аз ҷониби шоҳи Суғдиён Варҳуман пазируфта шудани онҳо сабт гардидааст. Дар катибаи суғдии зери тасвир навиштаҷоти зерин боқӣ мондааст: "Вақте шоҳ Варҳуман (зодаи) Унаш назди вай (сафир) омад ва (сафир) лаб кушод: "Манам дабирпат (сарвари дабирон)-и шоҳи Чағониён, номам Букарзод. Аз шоҳи Чағониён Туронтош омадам, ба Самарқанд назди шоҳ барои изҳори ҳурмат ва инак пеши шоҳ истодаам бо эҳтиром. Ва ту (шоҳо) нанмо шубҳае аз ман, аз худоёни Самарқанд ва аз катибаҳои СамарТасвири қанд (шояд ба маънои китобҳои динист) ман хуб воқифам. Ва нахоҳам расонд зиёне ба шоҳи Самарқанд. Бодо, шоҳо, давлатат зиёда..". Аз ин навиштаҳо аён мегардад, ки мулки Чағониён, ки ҳамсояи Шумон буд, то истилои араб нуфузу қудрати сиёсӣ ва робитаи густардаи иқтисодию маданӣ дошта, ба кишварҳои ҳамсоя мустақилона сафирон мефиристодааст. Мутобиқи маълумоти маъхазҳои аҳди исломӣ метавон гуфт, ки Шумон дар ибтидои асрҳои миёна (асрҳои 6–10) низ номи шаҳру вилояте аз Тахористон будааст. Яке аз маъхазҳои боэътимоде, ки дар бораи шаҳри Шумон маълумот додааст, рисолаи ҷуғрофиёии муаллифи номаълум "Ҳудудул-олам" (982–983) мебошад, ки ин ҷойро чунин тасвир кардааст: "Шумон – шаҳрест устувор ва ба барокӯҳ ниҳода ва гирди ӯ борае кашида ва ӯро куҳандизест (қалъа) бар сари кӯҳ ниҳода ва андар миёни куҳандиз чашмаи об аст бузург. Аз вай заъфарон хезад бисёр". Мутобиқи маълумоти ҷуғрофиёдонон ва таърихнигорони асрҳои 9–10 Ибни Хурдодбеҳ, Табарӣ, Истахрӣ, Ибни Ҳавқал ва Мақдисӣ Шумон, Ахарун, Чағониён, Хатлон, Тирмиз, Вашгирд ва навоҳии онҳо қаблан тобеи Тахористон буда, дертар ҳангоми ҳуҷуми арабҳо бо Хуросону Мовароуннаҳр дар якҷоягӣ тобеи хилофат гардиданд. Таърихнигори асри 9 Балозурӣ дар "Футуҳу-л-булдон" ва Балъамӣ дар "Таърихи Табарӣ" аз муқовимати баъзе вилоятҳои Тахористон, аз ҷумла, Ахаруну Шумон бар зидди арабҳо ёдоварӣ мекунанд. Мувофиқи маълумоти Табарӣ, шоҳи Шумон – Гуштасбон дар ибтидои асри 8 хеле пурқувват буда, ба вилояти ҳамсояи худ Ахарун ҳуҷум овард ва онро ба Шумон ҳамроҳ кард. Малики Чағониён – Тиши Аъвар аз қудрати шоҳи Шумон ҳаросида, Қутайба ибни Муслимро ҳангоми аз дарёи Ому гузаштанаш истиқбол намуд ва ба Чағониён овард, то шоҳи Шумонро бо ёрии ӯ саркӯб намояд. Дар "Таърихи Табарӣ" ҳодисаи фатҳи Шумон аз тарафи Қутайба ибни Муслим дар соли 709–710 чунин омадааст: "Шоҳи Шумон омили Қутайбаро берун кард ва фидяеро, ки бар сари он сулҳ карда буд, надод. Қутайба Айёши Ғанавиро бо яке аз зоҳидони Хуросон фиристод, то шоҳи Шумонро даъват кунанд, фидя диҳад. Чун ба Шумон расиданд, касон берун омаданд ва ба онҳо тирандозӣ карданд". Мутобиқи маълумоти ин таърихнома Қутайба баъди кушта шудани Айёши Ғанавӣ аз ҷониби ҳимоятгарони шаҳри Шумон шахсан ба Балх омад ва бародараш Солеҳ ибни Муслимро сӯи шоҳи Шумон фиристод. Солеҳ сафире равон карда, аз шоҳи Шумон дархост, ки агар фидяи сулҳро бидиҳад ва сар аз ризояти Қутайба напечад, ҷонаш дар амон ва маснадаш пойдор хоҳад монд. Вале шоҳи Шумон ин дархостро қабул накард ва ба фиристодаи Солеҳ ибни Муслим чунин гуфт: "Бе ҷиҳат маро аз Қутайба метарсонӣ, ки қалъаи ман аз ҳамаи подшоҳон баландтар аст. Ман, ки камонам аз ҳамаи подшоҳон муҳкамтар аст ва тирандозиям аз ҳамаашон беҳтар аст, ба болои он тир меандозам ва тирам ба камари қалъа намерасад, пас, чаро аз Қутайба битарсам?" Қутайба ночор аз Балх сӯйи Шумон лашкар кашид ва дарёфт, ки қалъаи он басо мустаҳкаму деворҳояш баланд аст. Ӯ манҷаниқҳоро ба самти қалъа рост намуда, муҳорибаро оғоз кард. Шоҳи Шумон дар рафти набард ҳамаи тилову гаҳвари худро ҷамъ оварда, ба даруни чашмаи бетаге, ки дар байни қалъа буд, партофт. Сипас ӯ дарвозаи қалъаро кушода, ба лашкари араб ҳамла овард ва дар рафти ҷанг кушта гардид. Ба қавли Табарӣ Қутайба қалъаи Шумонро "ба зӯр бикушуд" ва ҳимоятгарони онро кушта, зану фарзандонашонро асир кард. Шаҳру вилояти Шумон баъди истилои араб дар асрҳои минбаъда низ қомати худро рост карда, ба яке аз шаҳрҳои ободу зебо табдил ёфт, ки ҷуғрофидони араб ал-Мақдисӣ (асри 10) Шумонро аз рӯи ободию бузургиаш аз шаҳрҳои асосии минтақа номида, дар бораи он чунин навишта буд: "Шумон аз уммаҳот (шаҳрҳои умда) аст ва ниҳоят ободу зебост". Ба андешаи таърихнигор Ғ. Ғоибов дар китоби "Таърихи Ҳисори Шодмон, Чағониён ва Душанбе" шаҳру вилояти Шумон "Дар ҷануб то Қубодиёну Вахш, дар ғарб то Ахарун, дар шимол тақрибан то ағбаи Анзоб ва дар шарқ то дарёи Кофарниҳон, ки начандон дуртар аз он Қалъаи Шодмон воқеъ аст, тӯл мекашид. Аз он ҷумла, Душанбеи имрӯза низ дар қаламрави ҳамин мулк ҷой дошт". Ин ақидаро бори нахуст шарқшиноси машҳури рус В. В. Бартолд (1869–1930) ҳангоми омӯзиши "Ҷуғрофиёи Сомониён" баён намуда, дар бораи водии Ҳисор ва Шумон навиштааст: "Ҳисор, дар харитаҳои русӣ Гиссар, вилоятест дар хонигарии Ҳисор. Шаҳри асосии ҳамном дар замини ҳосилхез ва хуб коркардашуда, дар соҳилҳои дарёи Хонақоҳ, ки ба дарёи Кофарниҳон мерезад, ҷойгир аст. Дар наздикии Ҳисор дарёи Кофарниҳон водии васеъро пас гузошта, аз дараи танг ҷорӣ мешавад. Шаҳр аз рӯи мавқеъ тақрибан бо Шумони ҷуғрофиянависони араб мувофиқат мекунад". Дертар В. В. Бартолд ба маълумоти ҷуғрофиянависони асримиёнагии форсу араб такя карда, маълумоти онҳоро муқоиса намуда менависад: "Дар водии болооби Кофарниҳон – ҳудуди шаҳрҳои ҳозираи Душанбе ва Ҳисор – аз шарқ ба ғарб Шумон ва Хорун ё Ахарун ҷойгир буданд". Таърихнигор Ғ. Ғоибов зимни маълумоти "Таърихи Табарӣ" ва "Ҳудуду-л-олам", ки ҳар ду дар ҷойи баланд воқеъ будани қалъаи Шумон ва дар дохили он ҷой доштани чашмаи обро таъкид кардаанд, ба хулосае омадааст, ки "шаҳри Шумон маҳз дар қалъаи Ҳисори имрӯза ва ҷанубу ғарбии он воқеъ гардида буд, ки ҳоло дар он ҷо мамнуъгоҳи таърихӣ бино карда шудааст". Аз ин лиҳоз метавон гуфт, ки Душанбе – яке аз мавзеъҳои асосии Шумон дар асрҳои миёна низ як ҷузъи таркибии водии Ҳисор буда, ҳудудҳои он вобаста ба вазъи сиёсӣ ва давлатдориҳои замон бо сарнавишти таърихии Ҳисор вобастагии қавӣ доштааст. Ҳисор дар тӯли асрҳо баъзан мустақил, баъзан ниммустақил ва гоҳо тобеи Балх ё Аморати Бухоро буда, таърихи он бо вилоятҳову давлатҳои атрофи он робитаи ногусастанӣ дошт. Шумон дар рӯзгори салтанати Сомониён аз ҷумлаи шаҳру вилояти ободу бузурги тобеи ин хонадон ба шумор мерафт. Дар давраҳои баъдии инқирози ин давлат Шумону Чағониён муддате таҳти васояти хонадони Абуалии Чағонӣ қарор гирифт. Баъди суқути давлати Сомониён ба ҷойи он дар Мовароуннаҳр давлатҳои Ғазнавиёну Қарахониён қудрат пайдо карда бошанд ҳам, Шумону Чағониён таҳти васояти Абуалии Чағонӣ буд ва муддате истиқлолияти нисбӣ низ пайдо кард. Вале бар асари зиддияти байни Маҳмуди Ғазнавӣ ва Алптегини Қарахонӣ лашкари ғазнавиён соли 1026 аз дарёи Ому гузашта, бо Қарахониён ҷангиданд, ки дар ин ҷанг амири Чағониён бо Султон Маҳмуд ҳамроҳ шуда, мансабашро муддате нигоҳ дошт, вале оқибат қудрати сиёсиашро бохт. Минбаъд дар асрҳои 11–13 қудрати сиёсии Шумон коста, дар асари тохтутози муғулҳо саросар хароб гардид. Дар замони Темуриён (асри 14–15), Шайбониён (асри 16) ва ҳукмронии сулолаи Манғит (асрҳои 18–ибтидои 20) вилоят ва шаҳри Шумон дигар чун замонҳои пеш пуровоза набуд. Раванди ҳаёти иқтисодию маданӣ коҳиш ёфта, сатҳи зиндагӣ дар шаҳру деҳаҳои ободи собиқа хеле паст рафт ва ҳатто дар аксари марказу минтақаҳо қатъ гардид. Маҳз дар ҳамин давраҳои хунрези таърих номи таърихии Шумон аз байн рафта, ба ҷойи он "Шодмон" ва "Ҳисори Шодмон" маъмул гардид. Оид ба Ҳисори охирҳои асри 16, ки минтақаи Душанбеи кунунӣ вориди он буд, Амин Аҳмади Розӣ дар рисолаи "Ҳафт иқлим" (охири асри 16) аз дорулмулки Ҳисори Шодмон – рӯди Чангоб, шаҳри канори он, купруки бар нуҳ тоқ устувор, рӯди Кофарниҳон ва баъзе деҳоти атрофи он вилоят ёдоварӣ кардааст. Гузашта аз ин, Маҳмуд ибни Амир Валӣ дар "Баҳру-л-асрор" (таълифаш тақрибан 1634–1641) ба ҷойи се вилояти таърихии собиқа – Шумон, Чағониён ва Ахарун номи шаҳрҳо ва деҳаҳои навро зикр менамояд, ки онҳо дар водии Ҳисор ҷой доштаанд: "Дигар Тӯфалоқ (Тӯфаланг) ва Сешанбеи Тотор ва Душанбеи Қаромиршикор ва Ҳалғату аст, ки мазори фоизуланвори ҳазрати мавлоно Яъқуби Чархӣ, халифаи Хоҷаи Бузург (яъне Баҳоуддин) ва муршиди Хоҷа Аҳрор онҷост..". Ин хабари "Баҳру-л-асрор"-и Амир Валӣ яке аз нахустин маълумотест, ки доир ба Душанбе дар маъхазҳои хаттӣ зикр ёфтааст. Дар маълумоти Амир Валӣ номи он "Душанбеи Қаромиршикор" омадааст, ки ҳоло ҳам маҳаллае дар соҳили дарёи Душанбе бо номи "Қарамиршикор" вуҷуд дорад. Аммо шакли дурусти он ба андешаи олимон "Қарияи Миришикор" буда, бо мурури замон ба Қарамиршикор табдил ёфтааст. Ҳалғату дар ҷанубу шарқии Душанбеи имрӯза ҷой дошт, ки ҳоло бо номи Ҳазрати Мавлоно маъмул аст. Пас аз он ки орифи тавоно мавлоно Яъқуби Чархӣ соли 1447 дар Ҳалғату гӯронида шуд, номи собиқаи деҳа тадриҷан аз байн рафта, ба шарофати оромгоҳи он бузургвор деҳа номи Ҳазрати Мавлоноро гирифт. Бори дигар номи Душанбе дар ярлиқи хони Балх, Субҳонқули Баҳодур, ки декабри 1676 ба номи шоҳи руси Маскав Фёдор Алексеевич ба воситаи элчияш Алимурод-чухра оғосӣ фиристода буд, сабт шудааст. Аз мазмуни ярлиқ бармеояд, ки ҳарчанд Қаротегин, Ҳисор, Душанбе, Сешанбе, Деҳнав, Бойсун, Чорҷӯй, Калиф ва Каркӣ бевосита ба ҳайати давлати ӯ дохил набошанд ҳам, ба ӯ амалан тобеанд. Ҳокимони онҳо аз ҷумлаи хидматгорони содиқи ӯ буда, аз фармонаш сар намепечанд. Бори сеюм номи Душанбе дар "Убайдуллоҳнома"-и Мирмуҳаммад Амини Бухорӣ дучор меояд, ки дар он аз тобеияти ҳокими Балх зери васояти Бухоро гузаштани водии Ҳисору Душанбе (тақрибан солҳои 1703–1704) ва муҳорибаҳои назди қалъаи Душанбе таъкид гардидааст. Мутобиқи маълумоти ин.