Ҷанги дуюми Қарабоғи Кӯҳӣ

Даргирии низомӣ дар Қарабоғи Кӯҳӣ (сентябр — ноябри соли 2020), бо номи расмии "Ҷанги Ватанӣ" 1 2 (озарбойҷонӣ:) ва "Ҷанги дуюми Қарабоғ" 2 (озарбойҷонӣ:) 3 дар Озарбойҷон, ва дар Арманистон ваҶҚК "Ҷанги дуюми Артсах" (арманӣ.) ва "Ҷанги Ватанӣ" 4 5 (арманӣ.) — ҷангҳои густарда байни нерӯҳои мусаллаҳи Озарбойҷон аз як сӯ ва воҳидҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии эътирофнашудаи Қарабоғи Кӯҳӣ (ҶҚК) ва аз тарафи дигар Арманистон 6, ки аз охири охири сол дар ин минтақа тӯлонитарин ва хунрезтарини қисми ҷанги Қарабоғ дар соли 1994 шуд. Ҳамлаи нерӯҳои Озарбойҷон бо истифодаи густурдаи авиатсия, мошинҳои зиреҳпӯш, артиллерия ва ҳавопаймоҳои низомӣ субҳи 27 сентябр оғоз ёфт. Тибқи иттилои Вазорати мудофиаи Озарбойҷон, сухан дар бораи амалиёти зидди ҳамлаи мушти оҳанин 7 (озарӣ.) меравад 8, ки дар посух ба тирборони чандин маҳаллаи Озарбойҷон аз ҷониби Арманистон оғоз ёфт. 9 Ҷангҳо дар ду самт — дар шимол ва ҷануби Қарабоғ ҷараён доштанд. Дар шимол Корпуси 1-уми артиш таҳти фармондеҳии генерал-майор Ҳикмат Ҳасанов, дар ҷануб — ду гурӯҳи низомӣ таҳти фармондеҳии генерал-лейтенант Ҳикмат Мирзоев ва генерал-майор Майс Бархударов амал мекарданд 10. Дар марҳилаи аввал ҷангҳои шадидтарин дар самти Ҳадрут — Ҷабраил, дар водии дарёи Аракс, ки ҳамчун сарҳади табиии Озарбойҷон ва Эрон хидмат мекунад, мубориза мебурданд 11. Нуқтаи гардиш дар муноқиша пас аз он ба вуқӯъ пайваст, ки Озарбойҷон тавонист Ҷебраилро дар аввали моҳи октябр ба даст орад. Пас аз чанд рӯз, Ҳадрут — шаҳраки калоне, ки дар қаламрави Қарабоғи Кӯҳӣ ҷойгир аст, афтод. Бо суқути Ҳадрут пешравии сарбозони Озарбойҷон суръат гирифт. Артиши Озарбойҷон назорат бар шаҳрҳои Физулӣ, Зангелан, Губадлиро ба роҳ монд. Ҳадафҳои минбаъдаи ҳамлаи Озарбойҷон шаҳри Лачин буданд, ки тавассути шоссе Шуша ва Степанакертро бо Арманистон мепайвандад, инчунин худи шаҳри Шуша. Амалиёти ҷангӣ пас аз он ишғол шуд, ки сарбозони Озарбойҷон шаҳри Шушаро забт карданд 10 ва изҳороти оташбас пас аз он ба имзо расид. Ҳарду ҷониб дар бораи талафоти зиёд дар байни низомиён ва шаҳрвандон хабар доданд. 12 Дар Арманистон ва Ҷумҳурии Қарабоғи Кӯҳӣ вазъияти ҳарбӣ ва сафарбаркунии умумӣ эълон карда шуд 13. Дар саросари Озарбойҷон низ вазъи ҳарбӣ эълон карда шуд ва дар як қатор минтақаҳо соати комендантӣ ҷорӣ карда шуд. 28 сентябр Арманистон тарк кардани ҳама мардони захираи сафарбариро аз 18 боло тарк кард ва Озарбойҷон қисман сафарбариро эълон кард. 14 15 Туркия ба Озарбойҷон кумаки сиёсӣ ва низомӣ расонида, онро бо таҷҳизоти ҳарбӣ таъмин намуд ва, ба гуфтаи як қатор расонаҳо, мушовирон ва инструкторон. 16 17 Тибқи як қатор манбаъҳо, бо кумаки Туркия зархаридони суриягӣ аз гурӯҳҳои мусаллаҳи тарафдори турк фавран пеш аз оғози амалиёти ҷангӣ ба Қарабоғ фиристода шуданд 18. Тавре Би-би-сӣ қайд кард, ҳарчанд Арманистон ба таври расмӣ дар ҷанг ширкат накард, аммо Арманистон ва Қарабоғи Кӯҳӣ, ҳадди аққал аз ҷиҳати низомӣ, воқеан як бутун буданд. Дар канори СММ, инчунин иштироки ихтиёриёни арманӣ аз Фаронса, Лубнон, Сурия ва кишварҳои Амрикои Лотинӣ сабт карда шуд. Бисёр қудратҳои ҷаҳонӣ ва созмонҳои байналмилалӣ низоъро шадидан маҳкум карданд ва аз ҳарду ҷониб даъват карданд, ки шиддатро коҳиш диҳанд ва фавран музокироти созандаро аз сар гиранд. Бо кумаки ҳамсарони Гурӯҳи Минскии САҲА дар минтақаи низоъ се маротиба оташбас барои табодули асирони ҳарбӣ ва ҷасади мурдаҳо эълон карда шуд, аммо ҳар дафъа ҷонибҳо якдигарро айбдор мекарданд вайрон кардани оташбас ва амалиёти ҷангӣ аз сар гирифта шуд 19 20 21 22. 10 ноябри соли 2020 Изҳороти муштараки Президенти Ҷумҳурии Озарбойҷон, Сарвазири Ҷумҳурии Арманистон ва Президенти Федератсияи Русия дар бораи оташбаси комил ва ҳама гуна ҷангҳо дар минтақаи Қарабоғи Кӯҳӣ интишор карда шуд, низоъ аз соати 00 ба вақти Маскав 10 ноябри соли 2020 хотима ёфт. Созишнома дар бораи сулҳи Қарабоғи Кӯҳӣ, ки онро Арманистон, Озарбойҷон ва Русия имзо кардаанд, вуруди нерӯҳои сулҳи Русия, хуруҷи нерӯҳои Арманистон аз минтақаҳои ҳамшафати Қарабоғ ва тарк кардани як қисми қаламрави Қарабоғ, аз ҷумла шаҳри Шуша, таҳти назорати Озарбойҷон пешбинӣ шуда буд.