Атомизм

Атомизм, атомистика — таълимот дар бораи сохти атомии модда (материя). Таърих Дунёи қадим Атомизм дар дунёи қадим (Ҳиндустон, Чин, Эрон, Юнон) дар натиҷаи мушоҳидаи бевоситаи ҳодисаҳои табиат (бухор, суфта ва хӯрда шудани ҷисмҳо) ва муҳокимаронии абстрактӣ ба вуҷуд омада, ғолибан ҳамчун таълимоти материалистӣ инкишоф ёфтааст. Агар ҷисмро ба қисмҳо тақсим кунем муҳокима мекарданд мутафаккирони қадим ин тақсим саранҷом ба ҷое мерасад, ки ҷисмҳои ғайриқобили тақсим ба даст меоянд. Ҳамин зарраи хурдтарини моддаро ҳиндувон "параману", чиниҳо "пи", юнониҳо "атом" (тақсимнопазир) номиданд. Асрҳои миёна Дар фалсафаи асрҳои миёнаи ислом Атомизмро таъриф ва барои исботи қудрати илоҳӣ ва офариниши олам истифода кардаанд. Ба ақидаи онҳо атомҳо рӯҳонию фонӣ буда, ҳар сари чанд вақт аз тарафи Худо аз нав офарида мешаванд. Атомизмро аҳли тасаввуф низ ба таври худ қабул карда, бо таълимоти калом мувофиқат додаанд ва мегуфтанд, ки: дар ҳар зарра оламе ниҳон аст, зеро ҳар зарра ҷузъи рӯҳи мутлақ аст (ниг. Ваҳдати вуҷуд). Асрҳои 17-18 Дар асрҳои 17-18 дар Аврупо атомизм шакли механикӣ мегирад. Атомҳои моддаҳои гуногунро саққо, ҳалқа ва чангакшакл пиндошта, ба онҳо хосияти механикиро нисбат медоданд: атомҳо дар фазои мутлақан холӣ мувофиқи қонунҳои механика ҳаракат мекунанд. И. Нютон бар хилофи Х. Ҳюйгенс рӯшноиро низ аз зарраҳо (корпускулҳо) иборат медонист. Дар садаи назарияи атомизм ба кимиё роҳ меёбад. Ч. Далтон мафҳуми "вазни атомӣ"-ро ҷорӣ мекунад. Мафҳумҳои ион ва молекула пайдо мешаванд. Д. И. Менделеев ҷадвали даврии аносири кимиёиро кашф мекунад. Ф. Энгелс аҳаммияти атомизми ин давраро таҳлил карда навиштааст: "Давраи нав дар химия аз атомизм ва дар физика, мувофиқан ба ин, аз назарияи молекулавӣ оғоз меёбад". Кашфи ҳодисаи радиоактивият (Анрӣ Беккирел, 1895), электрон (Ҷ. Томсон, 1897) тасаввуроти онвақтаро дар бораи тақсимнопазир будани атом ба куллӣ тағйир дод. Маълум шуд, ки электрон зарраи ягонаи модда набудааст. Асри — Пас аз кашфи назарияи квантӣ (М. Планк, 1900) ва қабул кардани мафҳуми фотон (А. Эйнштейн, 1905) давраи нави Атомизм оғоз меёбад. Атомизм падидаи электромагнитӣ, аз ҷумла рӯшноиро низ фаро мегирад. Модда ҳам хусусияти муттасилӣ (пайвастагӣ) ва ҳам мунфасилӣ (гусастагӣ) дорад. Рӯшноӣ ҳам мавҷ асту ҳам зарра. Зарраи модда (масалан электрон) хусусияти мавҷӣ низ дорад. Ягонагии хусусиятҳои муттасилӣ ва мунфасилии моддаро, ки ҳанӯз Ф. Энгелс пеш гузошта буд, илми муосир тасдиқ кард. Бо ҳамин мубоҳисаи Демокрит ва Арасту, Абурайҳони Берунӣ ва Ибни Сино, Нютон ва Х. Ҳюгенс бо синтези диалектикии ақидаҳои онҳо анҷом ёфт. Баъди кашфи ҳастаи атом (Э. Резерфорд, 1911) масъалаи сохти атом ба миён омад. Аввалан модели сайёравии Э. Резерфорд, сипас модели Н. Бор тасаввуроти моро дар бораи сохти атом равшан кард. Атом аз ҳаста ва қабатҳои электронӣ таркиб ёфтааст. Ҳаста аз протонҳо ва нейтронҳо иборат аст, ки онҳо дар ҷараёни таъсири мутақобилаанд ва ҳам ба нерӯи бузурге моликанд (Ниг. Энергияи атомӣ). Ғайр аз зарраҳое, ки ба таркиби атом дохил мешаванд, боз дигар зарраҳои сершуморе кашф шудаанд (позитрон, мезонҳо, ҳиперонҳо ва ғайра). Электрон ва позитрон ба ҳам бархӯрда, ба фотонҳо (зарраҳои рӯшноӣ) табдил меёбанд ва баръакс, фотон дар шароити муайяни таъсироти мутақобили электромагнитӣ бо ҳастаи атом як электрон ва як позитрон ба вуҷуд меорад. Ин падидаро ҳамчун маҳвшуд ё офариниши модда ба қалам додаанд. Дар асл ин падидаҳо на нест шудани модда, балки аз як навъ ба навъи дигар табдилёбии онро нишон медиҳанд. Умуман атомизм зина ба зина инкишоф ёфта, асоси илмии ҷаҳонбиниро ташкил менамояд.