Таърихнигорӣ

Таърихнигорӣ. Таърих Дар давраҳои қадим донишҳои таърихӣ дар шакли ривоятҳо аз насл ба насл мегузаштанд. Пайдоиши хат ба гирдоварии донишҳои таърихӣ имконият дод. Аввалин навиштаҷотҳои дорои мазмуни таърихӣ — катибаҳои таърихӣ, солномаҳо ва ғайра пайдо шуданд. Дар маънидоди воқеаҳои таърихӣ таъсири дин хеле калон буд. Воқеаҳои таърихӣ ба "иродаи илоҳӣ" нисбат дода мешуданд. Дар инкишофи прогрессивии донишҳои таърихӣ таърихнигории атиқа марҳалаи муҳим буд. Дар асарҳои муаррихони давраи атиқа кушини рад кардани маънидоди воқеаҳои таърих бо дахолати қувваи илоҳӣ, кӯшиши дарк намудани алоқамандии дохилии сабабу зуҳуроти воқеаҳои таърихӣ, кӯшиши байни афсона ва фактҳои таърихӣ гузоштани фарқ дида мешавад. Дар таърихнигории асрҳои миёна муаррихи араб Ибни Халдун (асри 14) аввалин шуда кӯшиш кардааст, ки дар асоси назарияҳои дунявӣ аз нақли оддии воқеаҳои таърих ба таҳқиқи алоқамандии сабабии воқеаҳои таърихӣ гузарад. Дар ташаккули таърихнигории Аврупои Ғарбӣ давраи Эҳё (асрҳои) марҳалаи аввалин буд. Афкори илмию таърихии томарксистӣ нуқтаи баланди инкишофи худро дар ақидаҳои революционию демократӣ ёфт. Ақидаҳоин роволюционию демократӣ оид ба таърих барои паҳн шудани фаҳмиши материалистии таърих дар Русиязамина ба вуҷуд овард. Баробари аз тарафи К. Маркс ва Ф. Энгелс бо воқеаҳои ҷамъиятӣ татбиқ карда шудани материализми диалектикӣ таърих бори аввал асоси методологии илмӣ пайдо кард. Асарҳои В. И. Ленин дар инкишофи афкори марксистии таърихӣ марҳалаи нав кушоданд. В. И. Ленин масъалаҳои революцияи буржуазӣ, дар ҳаракати коргари, демократӣ ва миллии озодихоҳи ва ғайраро ҳал намуд. Таърихнигории марксистӣ Таърихнигории марксистӣ-ленинӣ чунин соҳаҳои асосии таҳқиқро дар бар мегирад: Таърихнигорӣ дар Осиёи Миёна Таърихнигорӣ дар Осиёи Миёна таърихи дуру дарозе дорад. Дар Осиёи Миёна хат пеш аз истилои араб низ мавҷуд буд, вале ёдгориҳои хаттии пеш аз ислом ниҳоят кам мондаанд. Малумотҳои нисбатан қадим оид ба қабилаҳое, ки дар ҳудуди Тоҷикистони имрӯза маскан доштанд, дар Авесто дучор мешаваяд. Барои омӯхтани таърихи сохти дохилӣ ва маданияти тоисломии вилоятҳои Осиёи Миёна сарчашмаҳои суриёнӣ, асарҳои Абӯрайҳони Берунӣ ва ғайра ҷолиби диққатанд. Ҳуҷҷатҳои суғдӣ ва ки аз Қалъаи Муғ ва арабӣ асарҳои таърихи таълиф шуданд. Аз ҷумла, "Таърихи Табарӣ", "Таърихи Бухоро"-и Наршахӣ. таърихнигории давраи Қарахониён, ки аввали асри 11 ба ҷои Сомониён омаданд, хеле камбағал аст. Фақат таърихи шаҳрҳои қадимаи Осиёи Миёна — Бухорою Самарқанд диққати муаррихони маҳаллиро ба худ кашидааст. Масалан, ба таърихи шаҳри Самарқанд асари Идрисӣ бахшида шудааст, ки онро асри 12 Насафӣ давом додааст. Тарҷумаи тоҷикии ин асар бо номи "Қандия" ба мо расидааст. Дар ин давра (асри 11) "Таърихи Масъудӣ"-и Байҳақӣ ва "Таърихи Сиистон"-и муаллифи гумном барин асарҳои таърихӣ таълиф меёбанд. Доир ба таърихи Мовароуннаҳри замони Салҷуқиён, "Сиёсатнома"-и Абулҳасан ибни Алӣ Низомулмулк маъхази нодири таърихӣ мебошад. Дар асарҳои таърихии Ибни Асир, Ҷузҷонӣ, Рашидуддин ва дигар доир ба юришҳо ва ҳукмронии муғулҳо маълумоти гаронбаҳо ҷамъ оварда шудаанд. Дар асарҳои Низомуддини Шамӣ, Шарафуддин Алии Яздӣ, Ҳофизи Абрӯ, Ғиёсуддин Алӣ, Мирхонд, Хоҷамир ва дигар ҷангҳои Темур акс ёфтаанд. Ҳуҷуми қабилаҳои кӯчманчиёни ӯэбак бо сардории Шайбонихон, муборизаи сахти онҳо бо Темуриён ва ҳукмрон шудави сулолаи Шайбониён дар асари Рӯзбеҳхони Исфаҳонӣ, асарҳои ёддоштии Бобур, Восифӣ ва таълифоти Ҳофизи Таниш "Абдуллоҳнома" баён ёфтааст. Доир ба воқеаҳои таърихии халқҳои Осиёи Миёна дар асри.