Вилояти Мухтори Қарабоғи Кӯҳӣ

Вилояти Мухтори Кӯҳистони Қарабоғ, Вилояти Автономии Кӯҳистони Қарабоғ, Вилояти Мухтори Кӯҳистони Қарабоғ, Вилояти Автономии Қарабоғи Кӯҳӣ (ВМКҚВМКҚВАҚКВАКҚ) (озарбойҷонӣ: Дағлыг Гарабағ Мухтар Вилајәти арманӣ.) — як вилояти мухтор, ки дар солҳои 1923 – 1991 ҳамчун як қисми ҶШС Озарбойҷон вуҷуд дошт, ки сокинони зиёдаш арманиҳо буданд. Таърих Дар солҳои ин минтақа байни Арманистон ва Озарбойҷон дар зери баҳс қарор гирифт; пас аз Шӯравигардонии Арманистон ва Озарбойҷон, бо қарори Бюрои Кумитаи Марказии РКП (б)-и Қафқоз аз 4 июли соли 1921, қарор қабул карда шуд, ки Қарабоғи Кӯҳӣ ба Арманистон дода шавад, аммо қарори ниҳоӣ дар ихтиёри Кумитаи ҲК(б)Р боқӣ монд ва қарори нави 5 июл дар асоси зарурати сулҳи миллии байни мусалмонон ва арманиҳо ва робитаҳои иқтисодии Қарабоғи Боло ва Поён, робитаҳои доимии он бо Озарбойҷон, Қарабоғи Кӯҳӣ ҳамчун ҷузъи РСС Озарбойҷон бо фароҳам овардани мухторияти васеи минтақавӣ бо маркази маъмурии шаҳри Шуша боқӣ монд 2. 7 июли 1923 аз қисми Қарабоғи Кӯҳӣ Вилояти Қарабоғи Кӯҳӣ Автономӣ (ВҚКА) ташкил ёфт, ки марказаш дар деҳаи Ханкенди (баъдтар Степанакерт номгузорӣ карда шуд) шуд 3. Ҳангоми ташаккулёбӣ майдони он 4 161 км буд. Мувофиқи барӯйхатгирии соли 1926, аҳолии ин минтақа 125,2 ҳазор нафарро ташкил медод, ки дар байни онҳо арманиҳо 89,2% -ро ташкил медоданд 4 (мувофиқи маълумотҳои дигар – 94%). Аммо, то соли 1989 ҳиссаи арманиҳо то 76,9% аҳолии вилояти мухтор коҳиш ёфт. Дар айни замон, ноҳияҳои Хонлар, Дашкесан, Шоҳумян, ки шумораи зиёди аҳолии арманиро ташкил медоданд, инчунин ноҳияҳои Кедабек ва Шамхор бо ақаллияти қавии арманиҳо ба автономия дохил карда нашуданд. Соли 1936, пас аз қабули конститутсияи нави иттифоқӣ, он ба Вилояти Мухтори Кӯҳистони Қарабоғ (ВМКҚ) табдили ном кард. 18 июли соли 1988, Президиуми Шӯрои Олии СССР муроҷиати Шӯрои минтақавии ВМҚК-ро ба Шӯроҳои олии Озарбойҷон ва Арманистон дар бораи ҷудо шудан аз Озарбойҷон ва ҳамроҳ шудан ба Арманистонро аз назар гузаронд. Дар он шӯрои олии Арманистон розигиро дар баробари гузариши ВМҚК ба ҳайати Арманистон изҳор кард, дар ҳоле ки ҳамин қарорро Озарбойҷон аз қабулаш норозиги баён кард. 15 сентябри 1989 Шӯрои Олии ҶШС Озарбойҷон дар бораи барҳам додани Кумитаи маъмурияти махсуси Вилояти Мухтори Кӯҳистони Қарабоғ (ВМҚК) қарор қабул кард. 28 ноябри соли 1989 Шӯрои Олии СССР қарори Шӯрои Олии ҶШС Озарбойҷонро аз 15 сентябри соли 1989 тасдиқ кард. 30 августи 1991 Шӯрои Олии ҶШС Озарбойҷон истиқлоли Озарбойҷонро эълон кард. Ҷумҳурии Озарбойҷон (ҶШС Озарбойҷон) расман то пошхӯрии 26 декабри соли 1991 як қисми ИҶШС боқӣ монд, зеро тартиби пешбининамудаи Қонуни ИҶШС Дар бораи тартиби ҳалли масъалаҳои марбут ба ҷудоии ҷумҳурии иттифоқӣ аз 3 апрели соли 1990 ба он ҳаққи ҷудошавиро надода буд 5.. 2 сентябри соли 1991, дар ҷаласаи якҷояи Шӯроҳои вакилони халқи вилояти Қарабоғи Кӯҳӣ ва ноҳияи Шаумяни Озарбойҷон, таъсиси Ҷумҳурии Қарабоғи Кӯҳӣ эълон карда шуд, ки дар ҳоли ҳозир ягон давлати узви СММ онро эътироф накардааст. 26 ноябри соли 1991 Шӯрои Олии Озарбойҷон қарор дар бораи барҳам додани ВМҚК қарор қабул кард 6. сабабе, вақте ки Кумитаи назорати конститутсИттиҳодииШӯравӣ СССР ин қарорро ғайриконститутсионӣ эълон каМҚКрВ, НКАО расман то пошхӯрии СССР дар 26 декабри соли 1991 вуҷуд дошт 7. Тақсимоти маъмурӣ Ба Вилояти Автономӣ шомил буданд: Ба ноҳияҳои вилояти мухтор дохил мешаванд: Анклаваҳо ва эксклаваҳо Сарҳадҳои Вилояти Мухтори Кӯҳистони Қарабоғ аз лаҳзаи ташаккулёбӣ то охири солҳои 80-ум ба як қатор тағиротҳо дучор шуданд, ки натиҷаи онҳо, пайдоиши аз ҷумла эксклаваҳои дигар ноҳияҳои ҶШС Озарбойҷон дар қаламрави вилоят ва як қатор эксклавҳои худи вилояти мухтор дар худи ин ноҳияҳо буд. Эксклаваҳои Вилояти Мухтори Кӯҳистони Қарабоғ: Анклаваҳои Вилояти Мухтори Кӯҳистони Қарабоғ: Аҳолӣ Ҳамчунин нигаред.