ArabovMK/tajik-wikipedia-corpus huggingface dataset:
Ғижжаки алт

Ғижжаки алт - дар гурӯҳи ғижжакҳо ҷойи сеюмро ишғол менамояд ва асосан дар оркестри созҳои халқӣ истифода бурда мешавад. С. 1943 дар Консерваторияи давлатии шаҳри Тошканд лабораторияи илмию таҷрибавӣ таъсис ёфт ва як зумра устоҳо бо роҳбарии А. И. Петросян ба такмилу таҷдиди созҳои халқӣ шурӯъ карданд. Маҳз бо ташаббуси онҳо созҳои халқӣ ба гурӯҳҳои мустақил ҷудо карда шуданд. Гурӯҳи ғижжакҳо дар асоси квинтети оркестри симфонӣ такмил дода, бо бисёр нишонаҳо (ҷӯр, номгӯи торҳо, диапазон, иҷрои штрихҳо ва ғайра) ба онҳо монанд шудаанд. Баъдтар ғижжаки алт, ғижжаки бас ва ғижжаки контрабас пайдо гаштанд. Гурӯҳи ғижжакҳоро дар партитураи оркестрӣ аз ҳама охир ҷойгир мекунанд. Тартиби ҷойгиршавии ғижжакҳо чунин аст: ғижжакҳои якум ва дуюм (онҳоро ғижжаки прима мегӯянд), ғижжаки алт, ғижжаки бас ва ғижжаки контрабас. Ғижжаки алт дар гурӯҳи ғижжакҳо ҷойи сеюмро ишғол менамояд ва асосан дар оркестри созҳои халқӣ истифода бурда шуда, овозҳои регистри миёнаи гурӯҳи ғижжакҳоро дар бар мегирад. Ғижжаки алт чор тор дошта, бо фосилаи квинта ҷӯр мешавад: тори якум "ля"-и октаваи якум, тори дуюм "ре" октаваи якум, тори сеюм "сол"-и октаваи хурд, тори чорум "до"-и октаваи хурд. Нотаҳои Ғижжаки алтро дар калиди алт ва нотаҳои регистри баландашро дар калиди скрипка менависанд. Диапазони пурраи садобарориаш аз нотаи "до"-и октаваи хурд то нотаи "ля"-и октаваи сеюмро дар бар мегирад. Бо ғижжаки алт ҳамаи штрихҳоеро, ки дар ғижжакҳои прима иҷро менамоянд, навохта мешавад. Солҳои 50 – 80 – уми садаи 20 дар Тоҷикистон машшоқони номии ин соз Иброҳим Бобоев, Бобоумар Бобомуродов, Мурод Бозоров,Сангинмурод Назаров фаъолият доштанд.
Ғижжаки доирашакл

Ғижжаки доирашакл - косахонааш доирашакл. Тоҷикон бештар ду навъи ғижжакро истифода мебурданд: Ғижжаки косахонааш доирашакл нисбат ба ғижжаки кӯҳистонӣ маъмултар буда, бартариҳои зиёдеро дорост. Вай бештар дар байни халқҳои Осиёи Миёна ва Қафқоз маъмул аст. Ин навъи Ғижжакиро аз чӯбҳои тут, зардолу, чормағз ва ғ. тайёр мекунанд.
Ғижжаки бас

Ғижжаки бас - дар оркестри созҳои халқӣ ҷойи чорумро ишғол менамояд. Соли 1943 дар Консерваторияи давлатии шаҳри Тошканд лабораторияи илмию таҷрибавӣ таъсис ёфт ва як зумра устоҳо бо роҳбарии А. И. Петросян ба такмилу таҷдиди созҳои халқӣ шурӯъ карданд. Маҳз бо ташаббуси онҳо созҳои халқӣ ба гурӯҳҳои мустақил ҷудо карда шуданд. Гурӯҳи ғижжакҳо дар асоси квинтети оркестри симфонӣ такмил дода, бо бисёр нишонаҳо (ҷӯр, номгӯи торҳо, диапазон, иҷрои штрихҳо ва ғайра) ба онҳо монанд шудаанд. Баъдтар ғижжаки алт, ғижжаки бас ва ғижжаки контрабас пайдо гаштанд. Гурӯҳи ғижжакҳоро дар партитураи оркестрӣ аз ҳама охир ҷойгир мекунанд. Тартиби ҷойгиршавии ғижжакҳо чунин аст: ғижжакҳои якум ва дуюм (онҳоро ғижжаки прима мегӯянд), ғижжаки алт, ғижжаки бас ва ғижжаки контрабас. Ғижжаки бас с-ҳои 50-уми садаи 20 ихтироъ шудааст. Танааш бузургу дастааш дароз аст. Дар оркестр ҷойи чорумро ишғол менамояд ва овозҳои регистри пастро фаро мегирад. Нотааш дар калиди бас, тенор ва нотаҳои регистри баландаш дар калиди скрипка сабт мешавад. Чор тор дошта, бо фосилаи квинта ҷӯр мешавад: тори якум "ля"-и октаваи хурд, тори дуюм "ре"-и октаваи хурд, тори сеюм "сол"-и октаваи калон, тори чорум "до"-и октаваи калон. Диапазони оркестриаш аз нотаи "до"-и октаваи дуюм то нотаи "ля"-и октаваи дуюм давом мекунад. Ғижжаки бас ҳоло дар Тоҷикистон фақат дар оркестрҳои созҳои халқӣ истифода бурда мешавад. Адабиёт.
Ғижжаки кӯҳистонӣ

Ғижжаки кӯҳистонӣ - ғижжаки кӯҳистонии дутора, косахонааш чоркунҷа. Тоҷикон бештар ду навъи ғижжакро истифода мебурданд: Мутрибони халқӣ бештар ғижжаки кӯҳистонии дутораро истифода мекунанд. Ғижжаки кӯҳистонии косахонааш чоркунҷа ба фосилаи кварта ҷӯр шуда, ду ё баъзан се тор дорад. Тори якум "ре"-и октаваи дуюм, тори дуюм "ля"-и октаваи якум ва тори сеюм "ми"-и (дар баъзе созҳо дучор меояд) октаваи якум ном доранд. Мутрибоне, ки тори сеюмро истифода мебаранд, онро баъзан бо нотаи "ре"-и октаваи якум низ ҷӯр мекунанд. Ғижжаки кӯҳистонӣ аз косахона (чӯбин, тунукагин, баъзан аз кадуҳои махсус тарошида мешавад), сутун, даста, торҳо, хараки поёнӣ ва болоӣ (остона), гӯшакхона ва гӯшакҳо иборат аст. Дарозии умумиаш-55 – 60 см. Дастаи ғижжаки кӯҳистонӣ доирашакл буда, диапазонаш аз нотаи "ми" - и октаваи якум (баъзан "ре") то "ре"-и октаваи сеюмро дар бар мегирад. Адабиёт Вызго Т. С., Музыкальные инструменты Средней Азии Исторические очерки, М., 1980; Петросян А. И., Инструментовидение Узбекские народные инструменты, Т., 1980; Ҷумъаев Ҳ., Охунов Ҷ., Дарси ғижак, Д., 1983.
Ғижжак

Ғижжак (ё ин ки - ғиҷҷак) - сози мусиқии тории камончадор, ки дар Осиёи Миёна ва Эрону Афғонистон маъмул аст. Ғижжак аз давраҳои қадим дар байни халқҳои Шарқ бо номҳои гуногун маълум буд. Онро тоҷикон ғижжак, ё ин ки ғиҷҷак, озариҳову арманиҳо камонча, афғонҳо дилрабо, ҳиндуҳо сиринча меноманд. Муҳаққиқон таърихи пайдоиши ғижжакро ба садаҳои 9 – 10 нисбат медиҳанд. Мусиқишинос, мутриб ва шоири садаҳои 16 – 17 Дарвешалии Чангӣ дар асараш "Туҳфату-л-сурур" пайдоиши ғижжакро дар Осиёи Миёна ба садаи 10 ҳамл карда, ихтироъгари онро Абӯалӣ ибни Сино ва Носири Хисрав ном бурдааст. Тоҷикон бештар ду навъи ғижжакро истифода мебурданд: ғижжаки кӯҳистонии косахонааш чоркунҷа ва ғижжаки косахонааш доирашакл. Мутрибони халқӣ бештар ғижжаки кӯҳистонии дутораро истифода мекунанд. Дар Тоҷикистон номи устоҳои ғижактарош З. Наҷмиддинов, П. Посевин (Душанбе), Х. Савров (Норак), Д. Раҷабов (ВМКБ), М. Галимов (шаҳри Хуҷанд) ва диг. машҳур аст. Соли 1938 дар шаҳри Душанбе оркестри созҳои халқии тоҷикӣ ташкил ёфт ва ғижжакро 4-тора карданд, ки он бо фосилаи квинта ҷӯр мешавад. Торҳо чунин ном доранд: тори якум "ми"-и октаваи дуюм, тори дуюм "ля"-и октаваи якум тори сеюм "ре"-и октаваи якум ва тори чорум "сол"-и октаваи хурд. Торҳои ғижжакро асосан аз рӯдаи молҳои хонагӣ тайёр мекарданд. Бо мурури замон торҳои ғижжак ба филиззӣ иваз карда шуданд ва мутрибон бештар аз торҳои аккордии скрипка истифода мебаранд. С. 1943 дар Консерваторияи давлатии шаҳри Тошканд лабораторияи илмию таҷрибавӣ таъсис ёфт ва як зумра устоҳо бо роҳбарии А. И. Петросян ба такмилу таҷдиди созҳои халқӣ шурӯъ карданд. Маҳз бо ташаббуси онҳо созҳои халқӣ ба гурӯҳҳои мустақил ҷудо карда шуданд. Гурӯҳи ғижжакҳо дар асоси квинтети оркестри симфонӣ такмил дода, бо бисёр нишонаҳо (ҷӯр, номгӯи торҳо, диапазон, иҷрои штрихҳо ва ғайра) ба онҳо монанд шудаанд. Баъдтар ғижжаки алт, ғижжаки бас ва ғижжаки контрабас пайдо гаштанд. Гурӯҳи ғижжакҳоро дар партитураи оркестрӣ аз ҳама охир ҷойгир мекунанд. Тартиби ҷойгиршавии ғижжакҳо чунин аст: ғижжакҳои якум ва дуюм (онҳоро ғижжаки прима мегӯянд), ғижжаки алт, ғижжаки бас ва ғижжаки контрабас. Дар Тоҷикистон с-ҳои 50 – 60 – уми садаи 20 ғижакнавозони касбӣ Амон Ҳамдамов, Бақоҷон Ҳабибов, Уреил Толмасов, Ҳаким Маҳмудов, с-ҳои 60 – 70 омӯзгорони касбии сози ғижжак Амрохон Муборакшоев, Абдураҳмон Тошматов, Ҳамидқул Ҷумъаев, Ҳасан Пиров, Умар Темуров, Амирбек Мусоев, ғижакнавозони халқи Достӣ Орзуев (ш. Кӯлоб), Абдусалом Раҳимов (н. Ҳамадонӣ), Мирзосома Қурбонов, Мирзоқурбон Солиев (ш. Исфара), Худоёрбек Қурбонбеков, Гурминҷ Завқибеков (Бадахшон) ва диг. фаъолият доштанд. Барои ғижжак китобу дастурҳои таълимӣ ва асарҳои ҷудогона таълиф ва ба табъ расонида шудаанд: "Дарси ғижжак"-и Ҳ. Ҷумъаев ва Ҷ. Охунов, "Созу навои ғижжак" мураттиб Ҳ. Ҷумъаев;, "Орзуи мутриб" ва "Рози ғижжак" -и А. Мусоев, "Чанд пйеса барои ғижжак ва фортепиано"-и Х. Абдуллоев, "Дастури ғижжакнавози навшогирд"-и А. Муборакшоев ва А. Мусоев, "Консерт барои ғижжак ва фортепиано"-и Д. Дӯстмуҳаммадов, "Пйесаи консертӣ барои ғижжак ва оркестри созҳои миллӣ"-и А. Ҳамдамов, "Консерт барои ғижжак ва оркестри созҳои миллӣ"-и А. Мусоев ва ғ.
Ғино

Ғино 1. Овозхонӣ, тағаннӣ. 2. Сабк, шеваи хоси овозхонӣ. 3. Иҷрои шеър ҳамроҳ бо кафзанӣ. 4. Аз анвои бозиҳоест, ки хуниёгарон ин усули иҷроиро дар ҷараёни иҷрои шеър ба кор баранд (бо кафзанию рақс). Зоҳиран муарраби хуниё аст. Ғиносуруд: овоз, мусиқӣ, сурудгӯй, овозхон, хонанда, сароянда, мусиқидон, таснифсозро гӯянд. Шева, сабки бо кафзанӣ шеър хондан аст (овозхонии ҳамроҳ кафзанӣ): (Низомӣ) Ғино – овози хуш, ки тарабӯ шодӣ барангезад. Нағма, сурудхонӣ. Ғино ба маънии тағаннӣ ва овозхонӣ аст, дар он сурат моҳияти бадеӣ касб менамояд, ки шеъраш дар ҳамовозӣ ба кафзанӣ, рақс анҷом гирад. Ғиносоз: хонанда ва навозанда, овозхон, муғанниро ғиносоз номанд (ғиногар): (Низомӣ) Адабиёт Анҷуманорои Носирӣ, Теҳрон, 1294; Баҳо-ри Аҷам, Деҳлӣ, 1284; Фарҳанги Ананд Роҷ, Лакҳнав, 1892; Фарҳанги Рашидӣ, Теҳрон, 1963; Фарҳанги Теҳрон, 1963; Фарҳанги Амид, Теҳрон, 1966; Фарҳангномаи мусиқии Эрон, Теҳрон, 1373.. низ.
Ғиёс (шоир)

Ғиёс — шоир ва орифи форс-тоҷик. Зиндагинома Дар шаҳри Язд ба дунё омадааст. Пас аз касби камол ба тариқати тасаввуфии нақшбандия рӯй овард. Пайравон, муридон, ҳаммаслакони бисёр дошт. Дар тазкираҳо намунаҳои ашъораш дар мавзӯъҳои ирфон, ҳасби ҳол ва ғайра сабт гардидаанд. Ин рубоӣ аз ӯст: Бечора касе, ки шаҳри Яздаш ватан аст, Бечоратар он ки нақшбандӣ-ш фан аст. З-он ҳар ду батар касе, ки аҳли сухан аст, Ночор касе, ки ҳар се дорад, чу ман аст.
Ғизолҳо

Ғизол. Нишонаҳо Ғизолҳо ҳайвонҳои борик ва дарозпоя мебошанд. Дарозии бадани онҳо, вобаста ба намуд, аз 85 то 170 см, дарозии дум аз 15 то 30 см, баландии хушкӣ аз 50 то 110 см, вазн аз 12 то 85 кг аст. Қисми болоии бадани ғизолҳо сояҳои аз зарду хокистарранг то қаҳваранг аст. Қисми поёнии бадан одатан сафед. Бисёр намудҳо дар бадан рахи сиёҳ доранд, ки бо рахи нури дар боло ҷойгиршуда ҳамроҳӣ мекунанд. Паҳншавӣ Миқдори ғизолҳо тамоми Африқо (ба истиснои Мадагаскар) ва қисматҳои зиёди Осиёро фаро мегирад, ки аз нимҷазираи Араб то шимоли Ҳиндустон ва шимоли Чин тӯл мекашад. Алишер Навоӣ дар маҷмӯаи "Хамса" шикори ғизол и Шоҳ Баҳроми форсиро тасвир кардааст. Ҷои зисти онҳо майдонҳои кушоди хушк, одатан даштҳо мебошад. Баъзе намудҳо дар биёбонҳо ва нимбиёбонҳо зиндагӣ мекунанд. Намудҳо.
Ғитриф ибни Ато

Ғитриф ибни Ато — волии Хуросон. Зиндагинома Мувофиқи маълумоти маъхазҳои таърихӣ, Ғитриф зодаи Яман буда, баъди аз ғуломӣ озод шуданаш дар токзоре мардикорӣ мекард. Ғитриф тағои Ҳорунаррашид буда, дар аҳди хилофати ӯ волии Хуросон таъйин гардид. Дар аҳди ҳукмронии Ғитриф вазъияти сиёсии Хуросон ноором буд. Ба қавли Гардезӣ, дар аҳди ҳукумати Ғитриф Ҳусайн. Дар аҳди ҳукмронии Ғитриф дар Бухоро сиккаи наве ба муомилот бароварда шуд, ки бо номи ғитрифӣ маъмул гардид. Мувофиқи ривояти Муқаддасӣ Ғитриф, Муҳаммад ва Мусайяб се бародар буданд, ки ҳар кадом дар Бухоро бо номи худ дирҳам сикка заданд. Ин ривоят аз воқеияти таърихӣ дур буда, онҳо ҳар кадом дар алоҳидагӣ амиру волӣ буданд: Муҳаммад — амири маҳаллии Бухоро, Ғитриф ва Мусайяб (ҳукмронӣ 780-83) волии Хуросон.
Ғилзой

Ғилзой, Ғилзуй — яке аз бузургтарин иттиҳодияи қабилавии паштуҳо (афғонҳо). Маҳалли асосии сукунати қабилаҳои Ғилзой вилоятҳои ҷанубу шарқӣ — Зобул ва Ғазнӣ буда, як қисми бузурги онҳо дар минтақаҳои наздимарзии Покистон зиндагӣ мекунанд. Гурӯҳбандӣ Ғилзойҳо ба ду гурӯҳи калон: ғарбӣ ё туран (қабилаҳои харутӣ, тухӣ, ҳутакӣ, андарӣ ва ғайра) ва шарқӣ ё иброҳимхел буран (қабилаҳои сулаймонхел, алихел, андархел, насор, таракхел, аҳмадзуй ва ғайра) ҷудо мешаванд. Забонашон гӯиши шарқии пашту, пайрави мазҳаби ҳанафӣ. Шумора Шумораи умумии Ғилзой дар ибтидои асри 21 тақр. бештар аз 2 млн нафар буд. Қабилаҳои бузурги Ғилзой — хотакӣ (ҳутакӣ, 80 ҳазор нафар) дар минтақаҳои шимолу шарқии Қандаҳор ва ҷанубу шарқии Ғазнӣ сокинанд. Қабилаи тухӣ (150 ҳазор нафар) дар вилояти Зобул ва водии дарёҳои Парнак ва Андароб сукунат доранд. Андариҳо (130 ҳазор нафар) асосан сокинони минтақаи Шилгар мебошанд. Қабилаи аз ҳама калонтарини шарқӣ — сулаймонхел (бештар аз 350 ҳазор нафар) дар минтақаи байни Кобул ва Ҷалолобод сокинанд. Алихелиҳо (70 ҳазор нафар) дар наздикиҳои ш. Муқур, дар вилояти Ғазнӣ сукунат доранд. Таърих Аҷдоди гузаштаи Ғилзой туркҳои халаҷӣ дар асрҳои 11-13 аз шимол ба ҷануб кӯчида, бо қабилаҳои дигари пашту омезиш ёфтаанд. Дар ибтидои асри 18 қабилаҳои Ғилзой дар ҳаёти сиёсӣ ва низомии минтақа нақши роҳбарикунанда доштанд. Қабилаҳои Ғилзой баъди ташкил ёфтани давлати Дуррониҳо ба ҳайати он дохил шуданд. Шуғл ва шеваи зист Шуғли асосии Ғилзойҳо чорводории кӯчӣ, кишоварзӣ (қабилаҳои султонзуй, умархел ва Ғилзой) буда, дар марзи байни Афғонистон ва Покистон ба тиҷорат машғуланд. Дар байни аксарияти қабилаҳои Ғилзой то ҳол муносибатҳои қабилавии патриархалӣ вуҷуд доранд. Сарвари қабилаҳои Ғилзой "хон" ва сардори қавмашон "малик" мебошад. Мавқеи сиёсӣ Ғилзой яке аз рақибони асосии иттиҳодияи бузурги дигари қабилаҳои пашту — дуррониҳо ба шумор мераванд. Дуррониҳо баъди ташкили давлаташон барои ишғоли минтақаҳои ғарбӣ, шимолӣ ва шимолу шарқии Афғонистони муосир аз неруи низомии Ғилзой васеъ истифода бурданд. Аз замони ҳукмронии амир Абдурраҳмонхон муҳоҷиркунии қабилаҳои Ғилзой ба вилоятҳои дигари кишвар оғоз шуда, то соли 1978 идома ёфт. Роҳбаронии давлати Афғонистон Нурмуҳаммад Таракӣ ва Ҳафизуллоҳ Амин аз байни қабилаҳои Ғилзой баромада буданд.
Ғитрифӣ

Ғитрифӣ — воҳиди пули Бухоро дар асрҳои 8–12, ки бори нахуст дар замони ҳукмронии волии Хуросон Ғитриф ибни Ато ба муомилот бароварда шуда буданд. Дар рӯи сиккаҳои ғитрифӣ сурати шоҳ Баҳроми Гӯр (ҳукмронӣ 421–438) ва дар пушташон оташгоҳи зардуштӣ ва ду мубад тасвир ёфта буданд. Дар тарафи чапи тасвири сиккаҳо номи халифа ал-Маҳдӣ зарб ёфта, дар тарафи росташон навиштаҷоти суғдӣ "Пухар хуб кава" – "Ҳокими Бухоро, каёнӣ" доштанд. Сабаби асосии ба муомилот бароварда шудани ғитрифӣ дар он буд, ки дар натиҷаи ривоҷи муносибатҳои тиҷоратӣ бо минтақаҳои дигари хилофат аз Бухоро сиккаҳои зиёди тилоию нуқрагӣ ба хориҷ бароварда шуда, дар муомилот камбуди пули нақд ба амал омад. Ба қавли Наршахӣ, ба дархости аъёну ашрофи Бухоро ба ҷои тангаҳои нуқрагӣ дар кӯшки Мохаки Бухоро сиккаҳои ғитрифӣ зарб ёфта, ба муомилот бароварда шуданд, ки таркибашон аз шаш навъ филиз: тило, нуқра, мушк, арзиз, мис ва оҳан иборат буд. Дар ибтидо бухорхудот бо мақсади баробар кардани қурби ғитрифӣ бо дирҳамҳои нуқрагӣ дар таркиби сиккаҳои нав тило ва нуқра илова карда буд. Вале баъди ба муомилот баровардани ғитрифӣ интизориҳои ҳокимон бар бод рафта, мардум баъзан бо сабаби сиёҳранг будани сиккаи нав аз қабули он сарпечӣ менамуданд. Ба қавли Наршахӣ, дар охири асри 8 шаш ғитрифӣ ба як дирҳами нуқра баробар буда, хироҷи солонаи аҳолии Бухоро ба ҳамин таносуб пардохта мешуд. Аз охири асри 9 то нимаи аввали асри 11 арзиши ғитрифӣ нисбат ба як дирҳами нуқрагӣ: соли 835 сад дирҳами нуқрагӣ ба 80 ғитрифӣ; соли 1128 сад дирҳами нуқрагӣ ба 70 ғитрифӣ баробар буд. Дар муомилот арзиши ғитрифӣ вобаста ба тағйирёбии филиззоти таркиби сиккаҳо, аз ҷумла каму зиёдшавии тилою нуқраи он нисбат ба сиккаҳои холиси нуқрагӣ, мусайябӣ ва муҳаммадӣ пасту баланд мешуд. Ғайр аз ин ғитрифӣ аз сиккаҳои мусайябӣ ва муҳаммадӣ зоҳиран аз рӯи аломат, тасвир ва навиштаҷоти худ фарқ мекард. Мувофиқи маълумоти маъхазҳои таърихии асрҳои 9–10 сиккаҳои ғитрифӣ танҳо дар Бухоро ва баъзе мулкҳои соҳили Ому истифода мешуданд, вале берун аз марзи мазкур дарёфт шудани намуна ва дафинаҳои зиёди ғитрифӣ гувоҳи он аст, ки ҳудуди паҳншавии сиккаҳои мазкур хеле васеъ буд. Ба ақидаи сиккашинос Е. А. Давидович, сиккаҳои ғитрифӣ баъди таназзули давлати Сомониён дар асрҳои 11–12 низ дар муомилот буданд.
Ғиёси Ҳалвоӣ

Ғиёси Ҳалвоӣ (31 1) — шоир и форс-тоҷик. Зиндагинома Дар зодгоҳаш Шероз касби камол намуда, чун шоир шуҳратманд гардидааст. Аз доираи ҳунармандон буд. Муддате дар шаҳри Исфаҳон зиста, дар доираҳои аҳли адаб маъруф шуд. Аз девонаш иттилоъ дода нашудааст, вале ашъори дар анвои қасида, ғазал, рубоӣ сурудааш дар тазкираҳо омадаанд. Абёти зер аз ӯст: Эй чу қазои Худо зулфи сиёҳат расо В-эй дили таслимҷӯ дода ризо бар ризо. Оҳ, чӣ дур аст ин, вой чӣ наздикӣ аст, Аз дили мо то ба ту в-аз дили мо то ба мо. Бозам зи акси рӯи ту кошона пур шудааст, Аз нури шамъ хилвати парвона пур шудааст. Дидам ба хоби шаб, ки ба ман дод соғаре, Таъбир қатли мост, ки паймона пур шудааст.
Ғиёсуддин Муҳаммади Хуросонӣ

Ғиёсиддин Муҳаммади Хуросонӣ (машҳур ба Ҳофизи Ғиёсиддин, Ҳирот — 151013, ҳамон ҷо) — мусиқидон, оҳангсоз, хонанда ва шоир и форс-тоҷик. Зиндагинома Аз хешовандони Восифист. Фаъолияти ҳунариаш дар шаҳрҳои Ҳирот, Бухоро, Машҳад сурат гирифта, овози хуш, дар хондани осори ирфонӣ, қиссахонӣ, сознавозӣ моҳири рӯзгораш буд. Муддате чанд дар дарбори Ҳусайн Бойқаро хидмат намуд. Бо Навоӣ робитаи наздик дошт. Дар шаклу анвои шеърию мусиқии "қавл", "тарона", "савт", "амал", "рехта", "сунбулӣ" ва ғ. таснифоти рангин сохтааст. Дар илмҳои фалсафа, риёзиёт, адабиёт, ҳунарҳои бадеӣ (хаттотӣ, ҳалкорӣ) дониши хуб дошта, назди Устод Шодӣ, Ғулом Шодӣ мусиқӣ омӯхт, ба сабки иҷроии онҳо такя дошт. Асарҳои Ғиёсиддин Муҳаммад "Савти гули лола", "Амали равон", "Нақши гули сурх", "Пешрави Панҷгоҳ", "Рехтаи Ҳиҷоз", "Саҷъ ба Ироқ" ва ғ. дар ҳавзаҳои иҷроии Ҳирот, Самарқанд, Бухоро, Машҳад шуҳрати зиёд доштаанд. Назираҳои рангин ба осори Устод Шодӣ сохта, хатро дар ғояти устодӣ (настаълиқ) анҷом медод ва осори Наво-иро китобат намудааст. Дар санъати бадоҳа ҳам табъи воло дошт, ғазалу рубоиро дар ғояти устодӣ месуруд.
Ғиёсии Бадахшонӣ

Мир Ғиёсуддин ибни Мираки Бадахшӣ, мутахаллис ба Ғиёсӣ — шоир ва орифи форс-тоҷик. Зиндагинома Маълумоти ибтидоиро дар зодгоҳаш гирифта, барои такмили дониш озими Ҳиндустон гардид. Дар он ҷо ба тасаввуф, ба нақшбандия майл кард. Баъди сайру сафарҳо ва мусофирати зиёд дар шаҳри Сирҳинд қарор гирифта, ба хидмати Шайх Ғуломмуҳаммад Маъсуми Сарҳиндӣ ворид гардид. Баъди касби камолу иршод маносики ҳаҷро ба ҷой оварда, соли 1765, дар айёми салтанати Султоншоҳи Бадахшӣ ба Файзобод омад ва дар ҳамон ҷо вафот кард. Таърихи вафоти ӯро яке аз наздикону пайравонаш — Шайх Муҳаммадюсуф чунин ба қалам овардааст: Рав, биҷӯ дурри бадахшонӣ ту, ай ёри азиз, Дар ҳазору яксаду ҳаштоду як гашта ниҳон! Аз офаридаҳои Ғиёсии Бадахшӣ "Туҳфату-л-Маъсум" ном куллиёт боқӣ мондааст. Ин китоб чанд дафъа дар Ҳиндустон ба табъ расидааст. Аз унвонаш бармеояд, ки он ҳадяе ба устодаш Шайх Маъсуми Сарҳиндӣ будааст. Дар он ғазалҳо, мухаммасҳо, рубоиҳо, маснавиҳо ва дигар анвои шеъри ӯ фароҳам омадаанд. Ғиёсии Бадахшӣ дар ғазалсароӣ ҳунару маҳорати шоиста зоҳир намуда, дар ин самт пайрави Ҷалолуддини Балхӣ, Камоли Хуҷандӣ, Ҳофизи Шерозӣ, Неъматуллоҳи Валӣ, Абдурраҳмони Ҷомӣ, Носиралии Сарҳиндӣ ва дигарон будааст. Дар ашъораш ишқу муҳаббати инсонӣ, ҳусну малоҳати беғаши маҳбуба, дарди фироқу ҳубби ватан, андешаву мулоҳизаҳои ирфонӣ ва хислату сифатҳои ҳамидаи одамиро суруда, вижагиҳои ҳар се сабки роиҷи адабиёти форс-тоҷик -ро моҳирона ба ҳам омехтааст. Ғазали зер намунае аз шеъри ӯст: Ай замзамаи шӯриши ишқат ба сари мо, Бикшо гираҳ аз зулф, ки хун шуд ҷигари мо! Ҳар лаҳза ба ёди рухат, ай моҳи дилафрӯз, Хунобаи ҳасрат чакад аз чашми тари мо. Умрест, ки дар кӯйи ту мо мунтазиронем, Шояд, ки чу Маҳ ҷилва кунӣ дар назари мо. Парвонаваш аз сӯхтани хеш натарсем, Парвардаи оташ бувад ин болу пари мо. Ай пайки сабо, гӯй ба Маҷнуни ҷамолаш, К-оинаи дидор шуда бому дари мо. Пайваста машоми дили шайдост муаттар Аз накҳати ин ғолияи ашки тари мо. Туҷҷори Яман туҳфа бибурданд, Ғиёсӣ, Аз кони Бадахшон ба Хуҷанд ин гуҳари мо. Нусхае чанд аз девони Ғиёсӣ дар Ганҷинаи дастнависҳои шарқии ба номи А. Мирзоеви АИ Ҷумҳурии Тоҷикистон маҳфуз аст, ки ҳанӯз мавриди таҳқиқ қарор нагирифтааст.
Ғиёси Нақшбанд

Ғиёси Нақшбанд — зарбоф, наққош, тарроҳи порча ва шоир и форс-тоҷик. Зиндагинома Дар манбаъҳои адабӣ дар баробари ҳунармандиаш аз ӯ чун шоири моҳиру тавоно ва сермаҳсул ёд шудааст. Девони ашъор доштааст. Рубоии зерро ӯ дар қабои шоҳ Аббос нақш карда буд: Эй шоҳи сипеҳрқадри хуршедлиқо, Хоҳам зи бақо ба қадри умри ту қабо. Ин туҳфа ба назди чун туе айби ман аст, Хоҳам, ки бипӯшӣ зи карам айби маро. Абёти зер низ аз ӯст: Ман, ки дар Язд рашки ақронам, Аз ҳунар баргузидай Яздонам. Ҳунаре нест чун сухандонӣ, Ҳам ҳунарманду ҳам сухандонам.. Пойи ҳасрат ба гилу дасти надомат бар сар, Сарви озод ҳам ин ҷо зи гирифторон аст.
Ғиёсиддин Шарифзода

Ғиёсиддин Шарифзода Абдуваҳҳоб – омӯзгор, ҳуқуқшинос, вакили Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Зиндагинома Ғиёсиддин Шарифзода, 24 декабри соли 1961 дар деҳаи Сангистони ноҳияи Айнӣ таваллуд шуда, миллаташ тоҷик ва маълумоташ олӣ мебошад. Ў соли 1984 Донишгоҳи миллии Тоҷикистонро бо ихтисоси омӯзгори фани таърих хатм карда, соли 1999 ҳамин муассисаи олии кишварро бо тахассуси ҳуқуқшинос ба итмом расонидааст. Ғиёсиддин Шарифзода аз ибтидои фаъолият дар соҳаҳои фарҳангу маънавиёти кишвар заҳмат кашида, меҳнатҳои мондагору софдилонаи ӯ дар соҳаҳои маориф ва фарҳанги кишвар бо нишонҳои Аълочии фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон, Аълочии маорифи Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Медали Хидмати шоиста қадршиносӣ шудаанд. 1 марти соли 2020 вакили Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб шудааст.
Ғиёсуддин Кайхусрав

Ғиёсуддин Кайхусрав аз хонадони Инҷу, писари амир Шарафуддин Маҳмудшоҳ.
Ғиёсуддин Муҳаммад (вазир)

Ғиёсуддин Муҳаммад ибни Рашидуддини Фазлуллоҳ (май 1336) — девонсолори эронии ҳукумати Элхониён, писари Рашидуддин Фазлуллоҳи Ҳамадонӣ.
Ғиёсуддин Мироҷов

Ғиёсуддин Қутбуддинович Мироҷов — доктори илми тиб, профессор. Академик. Арбоби шоистаи илм ва техникаи Тоҷикистон. Дорандаи Ҷоизаи ба номи Е.Н.Павловскийи АИ ҶТ. Зиндагинома Ғиёсуддин Қутбуддинович Мироҷов Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абӯалӣ ибни Синоро ба поён расондааст, ихтисос – "гастроэнтерология. Самтҳои асосии фаъолияти илмӣ: гастроэнтерология, бемориҳои дарунӣ. Ходими калони илмӣ, муовини директори Институти гастроэнтерологияи АИ ҶШС Тоҷикистон. Сардори Раёсати илм ва муассисаҳои илмии Вазорати тандурустии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Директори Институти гастроэнтерологияи АИ Ҷумҳурии Тоҷикистон. Академик-котиби Шуъбаи илмҳои биология ва тибби АИ Ҷумҳурии Тоҷикистон. Президенти Академияи илмҳои тиббии назди Вазорати тандурустии Ҷумҳурии Тоҷикистон, директори Институти гастроэнтерологияи Академияи илмҳои тиббии назди Вазорати тандурустии Ҷумҳурии Тоҷикистон (2009 – то имрӯз). Ҷоизаҳо.
Ғиёсуддин Мансури Даштакӣ

Ғиёсуддин Мансури Даштакӣ — фақеҳ, мутакаллим, файласуф, мантиқдон ва риёзидон и форс-тоҷик, писари Садруддини Даштакӣ 1. Зиндагинома Ғиёсуддини Даштакӣ дар назди падараш ба фарогирии улум пардохта, дар 14-солагӣ даъвои мунозара бо Ҷалолуддин Давонӣ дошт ва дар 20-солагӣ аз таҳсили улуми замони худ фориғ гардид. Д.-ро дар замони Исмоили Сафавӣ барои таъмири расадхонаи Мароға, ки дар он замон вайрон шуда буд, аз Шероз ба Озарбойҷон даъват карданд, аммо ба сабаби бархе монеаҳо таъмир анҷом наёфт. Дар замони шоҳ Исмоил аз Ғиёсуддини Даштакӣ даъват шуд, ки бо ҳамроҳии фақеҳ Мир Ҷалолуддини Астарободӣ уҳдадори мақоми садорат шавад, аммо ӯ ин мақомро напазируфт. Дар замони шоҳ Таҳмосп Ғиёсуддини Даштакӣ ин мақомро қабул кард, вале шароитро мусоид надида, дубора ба Шероз бозгашт ва уҳдадори раёсати мадрасаи Шероз шуд. Дар соли 1530 бори дигар барои мақоми садорат ба дарбор даъват шуд. Ғиёсуддини Даштакӣ дар ибтидо бо амир Неъматуллоҳи Ҳаллӣ дар корҳои садорат шарик буд, баъдан ба танҳоӣ садоратро ба уҳда гирифт. Пас аз ду сол тарки дарбор карда, ба Шероз баргашт ва бақияи умри худро ба таҳқиқу таълиф ва тадрис дар мадрасае гузаронид, ки падараш ба номи вай бино карда буд. Оромгоҳи Ғиёсуддини Даштакӣ дар назди мазори падараш воқеъ гардидааст. Ӯ илова ба ду писараш шогирдони зиёде тарбият кард. Ғиёсуддини Даштакӣ дар фалсафа калом, тафсир, фиқҳ ва усул, риёзиёт, табииёт, тиб, ҳайату нуҷум, ирфон, ахлоқ ва ҳатто дар улуми ғариба соҳибназар буда, дар ҳар кадоми онҳо осоре аз худ боқӣ гузоштааст. Ба ҳамин сабаб вайро "Ҷомеи маъқулу манқул", "Устоди башар", "Муаллими солис ва ақли ҳодиашара" хондаанд. Ғиёсуддини Даштакӣ аз ҳакимони соҳиби мактаби нав дар фалсафа набошад ҳам, дар шаклгирии ҷараёни фалсафӣ, ки бо номи мактаби Шероз машҳур аст, таъсири бисёр доштааст. Талошҳои Ғиёсуддини Даштакӣ дар ҷамъу таълифи андешаҳои пешиниён, ба ҳам наздик кардани ҳикмати машшоъ ва ҳикмати ишроқ, ирфон ва калом роҳкушои Мулло Садро дар таъсиси ҳикмати мутаолия будааст. Афкору таълимоти Ғиёсуддини Даштакӣ дорои тамоюлоти ишроқӣ буда, ӯ ба ирфони ботинӣ (на тасаввуфи зоҳирӣ) эътимод дошт ва ҳамчун Ибни Сино ва Суҳравардӣ бештар бар маърифату таҷрибаи анвори дарунӣ таъкид мекард. Таълифот Маъруфтарин асарҳои Ғиёсуддин Мансури Даштакӣ:.
Ғиёсуддин Маҳмуд

Ғиёсуддин Маҳмуд — султони хонадони Ғуриён, писари Ғиёсуддин Муҳаммади Ғурӣ ва падари Баҳоуддин Соми.