Забон

Забон (хати ниёгон:) — воситаи муҳимтарини муомилоти инсоният. Туфайли забон мардум бо ҳамдигар иртибот барқарор мекунанд, афкору эҳсосоту хостаҳои худро ба дигарон интиқол медиҳанд. Пайдоиш ва инкишофи забонҳо Ҷомеа бидуни забон ва забон бидуни ҷомеа вуҷуд надорад. Аз ин рӯ, баробари рушду пешрафти ҷомеа забон низ такомулу тағйир меёбад ва дигаргуниҳои ҷомеа низ дар забон бозтоб мешаванд. Ҳоло (дар даҳсолаи дуввуми асри 21) дар олам шумораи забонҳо тақр. ба 6000 расидааст. Ҷомеа ва забон дар ҳамбастагӣ бо ҳам баробар пайдо шуда, пайдоиши ҳар ду ба кору машғулияти инсонҳо вобаста аст. Забон хосси инсон ва яке аз нишонаҳои асосии ҳар миллат буда, бевосита ба тафаккур алоқаманд аст. Инкишофи тафаккур ба инкишофи мағзи сар ва узвҳои тобеи он ба пешрафти кору муносибатҳои иҷтимоӣ, ба тараққиёти забон вобастагӣ дорад. Тафаккур ва забон ба якдигар таъсир мерасонанд, аз ин рӯ забонро воситаи тафаккур низ меноманд. Вазифаҳои забон Инсон фикри худро бо роҳҳои гуногун қабилаҳое ҳастанд, ки забони хосси худро доранд (агулӣ, сахурӣ, рутулӣ, дидоӣ ва ғ., ки забонҳои қабилавии доғистонианд). Ниёзҳои мардум ба муоширату мубодилаи афкор, дуруст пешниҳод шудани маълумот, саҳеҳ фаҳмидани ҳамдигар, ки яке аз ҷанбаҳои асосии фаъолияти ҷомеаи башарӣ аст, забони муоширатро ба вуҷуд овард. Ин аст, ки забон хусусияти ҷамъиятӣ (вазифаи ҷамъиятӣ) дорад ва барои ҷомеа хидмат мекунад. Ҳамон забон воситаи муомилот шуда метавонад, ки таркиби луғавӣ ва сохти грамматикии мукаммал дошта, нуфузу эътибори он дар байни дигар забонҳо эҳсосшаванда бошад ва онро ҷамъият эътироф кунад. Ин ба омилҳои иҷтимоию таърихӣ, аз қабили ҳамчун миллат ташаккул ёфтани қавму ҳалқиятҳо, инкишофи забон ва пайдоиши хат (нигар. Хат ва пайдоиши он), маориф, адабиёт, сиёсат, касбу ҳанар, таъриху маданият ва муносибатҳои ҳамзистию ҳамҷавории миллатҳо робитаи ногусастанӣ дорад. Аз ин нуқтаи назар забоне воситаи муошарати байни одамон мешавад, ки дорои чунин хусусиятҳои иловагӣ бошад: Забон ҳамчун воситаи муомила шакли муомилаи хаттӣ ва ё шакли муомилаю муоширати шифоҳӣ (нигар. Забони гуфтугӯӣ)-ро дорост. Аввалӣ дар нигориши жанрҳои гуногуни адабӣ, номанигорӣ, муносибатҳои гуногуни давлатӣ, муносибатҳои ташкилоту муассисаҳои хусусӣ, маорифу матбуот, мукотиботи дипломатӣ, ва ғ. дуввумӣ дар нишастҳои ҳукуматӣ, мулоқоти расмию ғайрирасмии сиёсӣ, конфронс ва симпозиумҳо, ҷаласаҳои мухталифи илмӣ, муҳокима ва баррасии масъалаҳои гуногуни марбут ба илму адабу фарҳанг, барномаҳои телевизионию радиоӣ, суҳбатҳои ҳамарӯзаи одамон ва ғ. истифода мешавад. Аммо муносибати забон ва шеваҳо вобаста ба шароити гуногуни таърихӣ сурат мегирад, яъне, дар як шароити таърихӣ агар ба шеваҳои гуногун тақсим шудани забон ба вуқӯъ ояд, дар шароити дигар барҳам хӯрдани шеваҳо сурат мегирад. Дар забон тафовути иҷтимоӣ аз тафовути шевагӣ фарқ мекунад. Гурӯҳҳои махсуси иҷтимоӣ ба вижагиҳои гуфторие низ моликанд, ки ин вижагиҳо дар истифодаи истилоҳоти хосси соҳавӣ ва калимаҳои умумӣ зоҳир мегардад. Ба ин мақсад шеваи иҷтимоӣ — жаргон ва арго истифода мешаванд. Аммо тафовути иҷтимоӣ дар забон нисбат ба тафовути шевагӣ хеле маҳдуд аст ва танҳо ба як қисми таркиби луғавии забон мансуб буда, ба системаи фонетикӣ ва грамматикии забон роҳ намеёбад. Шаклҳои мавҷудияти забон — забони гуфтугӯӣ, забони адабӣ, забони миллӣ ва забони умумихалқӣ. Воҳиди асосии забон калима аст. Маҷмӯи калимаҳо таркиби луғавии забонро ташкил медиҳанд. Калимаҳо дар алоҳидагӣ мафҳуми ашёву ҳодисаҳо, ё ки хусусияти онҳоро ифода мекунанд. Муносибати ашёву ҳодисаҳо ва хусусияти онҳо тавассути воҳидҳои грамматикӣ дар нутқ зоҳир мегардад. Таркиби луғавӣ ва сохти грамматикӣ Таркиби луғавӣ ва сохти грамматикӣ ҷузъҳои асосӣ ва ба якдигар алоқаманди забон мебошанд. Системаи овозии забон — фонетика ҳам дар луғат ва ҳам дар грамматика истифода мешавад. Воҳидҳои луғавӣ ва грамматикии забон аз воҳидҳои фонетикӣ бо он фарқ мекунанд, ки онҳо маънои луғавӣ ё грамматикиро дар шаклҳои махсус ифода мекунанд. Масалан фонемаи "ш" дар калимаҳои "шаб", "шуд", "дӯш" маъноеро ифода намекунад, вале дар калимаи "гуфтамаш" морфемаи "ш" маънои матлуб: шахси севвуми танҳо ва объекти амалро ифода мекунад. Забон вобаста ба пешрафти ҳаёти ҷамъиятӣ тағйир меёбад. Ба тақозои зиндагӣ дар забон калимаҳои нав пайдо мешаванд ё калимаҳои мавҷуда маънои нав мегиранд. Тағйироти грамматикӣ низ ба дигар шудани ҳаёти ҷамъиятӣ, ба инкишофи ҳаёти мадании халқ ва муносибати забонҳо вобаста аст. Масалан бо таъсири забони гуфтугӯӣ ба забони адабии тоҷик унсурҳои грамматикии "-ино", "-гӣ", "барин" ва ғайра бо таъсири забони русӣ суффиксҳои насабсоз ва аббревиатура пайдо шудаанд. Тағйироти фонетикӣ тадриҷан ва нисбатан дертар ба вуҷуд меояд. Тағйироти маъноӣ ҳам ноаён ба амал омада, асосан ба сермаъноии калимаҳо дахл дорад. Масалан калимаҳои мавҷудаи забон маънои маҷозӣ гирифта, бо калимаҳои дигар муродиф мегарданд, яъне муносибати синонимӣ (муродифӣ) пайдо мекунанд: дар забони тоҷикӣ калимаи "ховар" ба ғайр аз маънои аслиаш (шарқ) Офтобро ҳам ифода мекунад, ки маънои дуввум маҷозист. Аммо ҳамаи забонҳо барои қавму миллатҳои ҳомили забон чун воситаи муомилот боқӣ мемонанд. Ин чунин маъно дорад, ки новобаста ба теъдоди соҳибони забон, сохти грамматикӣ ва таркиби луғавии забон воситаи муомила буданашро аз даст намедаҳад. Забони расмии давлатӣ (нигаред ба Забони давлатӣ) будани ин ё он забон имконоти онро барои воситаи муомилаи байни одамон будан зиёд менамояд ва ин дар навбати худ масъулияти бузургеро ба дӯши забон бор мекунад. Масалан, пас аз истилои арабҳо дар асрҳои 9-10 забони форсии дарӣ дар Осиёи Марказиву Хуросон ба унвони забони расмии давлатӣ шинохта шуда, ҳамчун забони муомилаи ақвоми гуногуни тоҷику турк дар тӯли беш аз ҳазор сол хидмат кардааст ва ин рисолати таърихиро то кунун идома медиҳад.