Ғалсама

Ғалсама, обшуш - узви нафаскашии баъзе ҳайвоноти обӣ. Ғалсама девораҳои тунук дорад. Аз хун ё моеъе, ки дар девораҳои ғалсама давр мезананд, гази карбонат ба об хориҷ ва оксиген ҷабида мешаванд. Намуд ва тарзи кор Ғалсама дар ҷараёни таҳаввулот бори аввал дар ҳалқакирмҳо пайдо шуда, шакли навори ҳамвор, шонамонанд ё дупарра, инчунин торҳои муқаррарӣ ё шохамонанд дошт. Он дар узвҳои изофии паҳлуии ҳаракат (дар намудҳое, ки озод ҳаракат мекунанд) ё дар сар (дар намудҳое, ки дар лӯлаҳо зиндагӣ мекунанд) ҷойгир аст. Ғалсамаи ктенидия ном нармбадан барҷастагии душоха буда, дар ковокии чинҳои пӯст қарор дорад. Ғалсамаи нармбаданҳои лавҳачағалсама навори тӯрмонандро мемонад. Дар нармбаданҳои шикампо бинобар номутаносибии бадан ғалсамаи тарафи рост нест шудааст; дар аксарияти онҳо аз сабаби гузаштан ба тарзи ҳаёти хушкӣ ғалсама тадриҷан тахфиф шуда, қисмате аз ҳуфраи чинҳои пӯст ба узви нафаскашии ҳавоӣ табдил меёбад. ғалсамаи харчангшаклҳо чун узви изофии пойҳо рушд мекунад; қисми зиёди харчангшаклҳои дараҷаи паст (белпойҳо, гӯшмоҳидорон) ғалсама надоранд. Дар харчангшаклҳои олиташаккул ғалсама изофаи дупарра ё серқабати пойҳои сарсина мебошад. Дар натиҷаи ба ҳаёти хушкӣ мутобиқ шудани баъзе харчангшаклҳо (намудҳои тропикии харчангҳои баҳрӣ, харчангҳои гӯшанишин ва ғалсама) ғалсама батадриҷ сода шуда, ковокии ғалсамавӣ ба ковокии шушӣ табдил ёфтааст, ки барои нафас кашидани ҳаво созгор аст. Кирминаҳои ҳашарот, ки дар об зиндагӣ мекунанд (мас., кирминаи баъзе сӯзанакҳо), як навъ ғалсамаҳои трахеявӣ доранд. Барҷастагиҳои девори онҳо тунук буда, дар қисмҳои гуногуни бадан ҷой гирифтаанд. Тавассути девораҳои ғалсамаи трахеявӣ мубодилаи газҳо ба вуҷуд меояд. Аз сӯзанпӯстон танҳо хорпуштҳои баҳрӣ ва ситораҳои баҳрӣ ғалсама доранд. Сохтори ғалсамаҳо Ҳамаи ҷонварони хордори аввалини обӣ дар ҳалқ сӯрох ё роғҳои ғалсамавӣ доранд. Онҳо бевосита ба берун ё ба ҳуфраи махсуси наздиғалсамавӣ, ки ба муҳити атроф пайваст аст, боз мешаванд. Дар рӯданафаскашҳо, пардадорон ва беҷумҷумаҳо (лансетникҳо) мубодилаи газ ҳангоми гузаштани об аз роғҳои ғалсамавӣ, ки дар байни девораҳои онҳо рагҳои хунгард мавҷуданд, сурат мегирад. Гирддаҳонҳо 6–14 ҷуфт халтаи ғалсамавӣ доранд, ки аз баргакҳои ғалсамавии энтодермӣ ба вуҷуд омадаанд. Камонакҳои ғалсамавии тақсимнашуда дар беруни халтачаҳои ғалсамавӣ ҷойгиранд. Баргакҳои ғалсамавии моҳиҳо аз эктодерма ташаккул меёбанд. Нимғалсамаҳои ду роғи ғалсамавии ҳамсоя, ки аз пасу пеши девораи ғалсамавӣ ҷойгиранд, ғалсамаи комилро ба вуҷуд меоваранд. Дар гӯшаи дохилии девораҳои ғалсамавӣ камонакҳои ғалсамавии ғузруфӣ ё устухонии банддор мавҷуданд. Канори беруни девораҳои ғалсамавӣ фақат дар наҳангҳо роғи ғалсамаро мепӯшонад. Девораҳои ғалсамавии тосмоҳиҳо нисбат ба наҳангҳо кӯтоҳтар буда, дар моҳиҳои устухондор қариб тамоман нест шудаанд. Ғалсамаи обхокиҳо Дар обхокиҳо ғалсама узви нафаскашии кирминагӣ дар об аст. Баъзе обхокиҳо (обхокиҳои думдор) ғалсама-и берунӣ ва обхокиҳои дигар (обхокиҳои бедум) ғалсама-и дарунӣ ва берунӣ доранд. ғалсама-и берунии баъзе обхокиҳои думдор тамоми умр боқӣ мемонад. Саламандра (мас., саламандраи калифорнӣ)-ҳое, ки ба тарзи зиндагонии рӯйизаминӣ – ҳавоӣ гузашта зиндазой шудаанд, марҳалаи кирминагиро бо ғалсама-и берунӣ паси сар намекунанд. Дар обхокиҳои бедум (мас., қурбоқаи тропикии дарахтгард), ки бо об робита надоранд, ҳатто дар давраи тухммонӣ низ ин марҳалаи афзоиш вуҷуд надорад. Дар пӯсти баъзе қурбоқаҳое, ки шуши онҳо номукаммал аст, барҷастагиҳои сершумори муваққатӣ падид омада, вазифаи ғалсама-ро иҷро мекунанд.