Атласи ситораҳо

Атлс ва харити ситораҳ — маҷмӯаи мураттаби харитаҳои осмони ситоразор ё қисмати он, ки ба шакли китоб ё албом нашр шудааст. Атлас ва харитаи ситораҳо барои равона намудани телескоп ба нуқтаи лозимаи осмон, мушобеҳ сохтани ситораҳо ё акси онҳо дар феҳристи ситораҳо, ҷустуҷӯи ашё ва рассомӣ мешаванд. Дар атласи рассомӣ ситораҳо вобаста ба бузургии ситоравӣ чун даврачаҳои қутрашон гуногун тасвир ва вобаста ба координатаҳои феҳристи ситораҳо дар харита ишора карда мешаванд. Атласи аккосӣ аз маҷмӯи аксҳо иборат буда, тарҳи шохисӣ (гномонӣ)-и осмони ситоразор аст ва назар ба атласи рассомӣ шумораи зиёди ситораҳоро дар бар мегирад. Атласҳои таърихӣ Дар замонҳои қадим Атлас ва харитаи ситораҳо мавҷуд набуд ва олимон аз ҷадвалҳо 11 феврали 1752 мушоҳида кард), тарокуми ситоравии 399 дар бурҷи Рӯбоҳак онро мушоҳида кард. Инчунин Абурайҳони Берунӣ (973–1048), Умари Хайём (1048–1131), Насируддини Тусӣ (1201–1274) ва дигарон олимони тоҷик хатоҳои Батлимусро қайд намуда, ба асари ӯ шарҳҳо навиштаанд. Пеш аз атлас ва харитаи ситораҳо тасвирҳои асотирии мусавварашудаи бурҷҳо пайдо шуданд. Ҳарчанд мусаввараҳо бо санъати баланди рассомӣ анҷом дода шуда бошанд ҳам, онҳоро кори дақиқи ахтаршиносӣ шуморидан мумкин нест, чунки саҳеҳии ҷобаҷогузории тасвири бурҷҳо аз тавсифи шифоҳии онҳо дар асарҳои мунаҷҷимон паст буд. Аввалин атласҳои ситораҳо дар Аврупо дар садаи пайдо шуданд. Соли 1603 атласи "Уранометрия"-и чоп шуд. Атлас барои замони худ пешқадам буда, харитаҳояш моҳирона тайёр карда шуда буданд. Байер аз мушоҳидаҳои Тихо Браге дар миёнаи садаи 18 феҳристи ситораҳои ҷанубиро тартиб дода, дар асоси он чанд бурҷи ҷанубиро сохт ва ба онҳо номҳои ашёро гузошт (Шоҳтахта, Қутбнамо, Микроскоп, Насос, Гунё, Октант, Бодбонҳо, Кӯра, Телескоп ва ғайра). Ӯ на танҳо ситораҳои мушоҳидашаванда, балки ситораҳои ба чашм ноаёнро низ бо ҳуруфи юнонӣ ишора намуд. Мунаҷҷимони оянда кашфиёти Байерро истифода намуда, ба ситораҳои нав ё беишора ном ва ишораҳои худро медоданд. Дар натиҷа, то ҳол аксари ситораҳо бо номҳои гуногун ёд мешаванд. Лекин Байер аввалин шахсе набуд, ки ситораҳоро бо ҳуруф ишора кардааст. Пеш аз ӯ Алессандро Пикколини (1508–1578) дар атласи худ " " 1540 ситораро бо ҳуруфи лотинӣ ишора намуда буд. Ин якумин атласи ситораҳои нашршудаест, ки барои тасвири бурҷҳо ба ҷойи ҳаккокии мисии Байер кандакории болои чӯбро истифода кардааст. Атласи дигари ситораҳо, ки мунаҷҷими лаҳистонӣ Ян Ҳевелий (1611–1687) тартиб додааст ва пас аз се соли маргаш чоп шудаст, "Уранография" ном дошт. Атлас 1564 ситораи бо чашм мушоҳидашавандаро дар бар мегирад, ки онҳоро худи Ҳевелий ҳисоб намуда, ба феҳрист ва атлас дохил кардааст. Ҳевелий бо чашми номуҷаҳҳаз вазъи ситораҳоро бо саҳеҳии 1 дақиқа кунҷӣ андозагирӣ кард, ки дар он замон саҳеҳии калон ҳисоб мешуд. Ӯ тарафдори харитаҳои оинавии чаппа буд, ки тасвири ҳақиии бурҷро ифода накарда, онро аз як нуқтаи мавҳуми берун аз гунбади осмон нишон медод. Чунин тасвир дар глобусҳои осмон истифода шудааст. Атласи Ҳевелий бо ороиши бадеиаш фарқ мекунад ва бурҷҳо ҳамшафати ҳамдигар тасвир ёфтаанд. Дар атласи худ ӯ якчанд бурҷи нав: Сагҳои Шикорӣ, Сусмор, Шери Хурд, Силовсин, Судс, Сипар, Рӯбоҳак ва ғайраро дохил мекунад, ки баъзеашон мавриди истифода қарор нагирифтанд. Атласи " ", ки онро мунаҷҷими дарбори шоҳи Англия Ҷон Флемстид (1646–1719) дар асоси мушоҳидаҳои худ тартиб додааст, пас аз марги ӯ дар соли 1729 чоп шуд. То чопи ин атлас дар Британиё феҳристи ситораҳои " " иборат аз 2919 ситора мавҷуд буд. Атласи Флемстид нисбат ба атласҳои мавҷуда андозаи калон дошта, аз 26 харитаи бурҷҳои асосии аз Гринвич мушоҳидашаванда иборат ва дар услуби рококо тасвир шуда буд. Дар он инчунин ду тасвири гунбади осмон дар вақти нашри фаронсавии феҳристи Флемстид дучор гашт. Соли 1731 атласи ситораҳои мунаҷҷими олмонӣ Кристиан Землер (1669–1740) чоп шуд, ки дар он тасвири бурҷҳо бори аввал дар заминаи сиёҳ омадаанд. Бо мақсади беҳтар намудани атласи Флемстид, доктор Ҷон Бевис такмили бадеӣ соли 1799 атласи " -" атласи машҳури худ " "-ро чоп кард. Харитаҳои Боде қариб ҳамаи ситораҳои мушоҳидашаванда, инчунин баъзе ситораҳои қадри ситоравиашон то 8-ро дар бар мегирифт. Атласи Боде дар замоне тартиб дода шуд, ки шумораи бурҷҳо қариб ба 100 мерасид. Худи Боде ситораҳои хурди ба чашм ноаёнро аз бурҷҳои дигар гирифта, чанд бурҷи номашон аҷиб тартиб дод, ки дар оянда қабул нашуданд: "Дастгоҳи кимиёвӣ", "Дастгоҳи ҳайкалтарош", "Дастгоҳи матбаа", "Кураи ҳавоӣ", "Мошини барқӣ" ва ғайра Яке аз "бурҷҳо"-и Боде бо номи "Квадранти Мюрал" ҳоло чун сели шиҳобии Квадрантиҳо номида мешавад, ки дар қисми шимолии бурҷи Авво воқеъ аст. Боде дар харитаҳои худ аввалин шуда сарҳадди бурҷҳоро гузаронд, лекин ситораҳо байни бурҷҳо тақсим нашуда буданд. Боде сарҳадди бурҷҳоро ба намуди хатти каҷе гузаронд, ки баъзан он қатъӣ риоя намешуд. Аз ин рӯ, ситораҳо ба бурҷҳои гуногун тааллуқ дошта, як атлас хилофи атласи дигар буд. Ин амал то соли 1930 идома ёфт ва он сол Иттиҳоди байналмилалии ахтаршиносӣ (ИБА) расман рӯйхатти бурҷҳо ва сарҳадди байни онҳоро тасдиқ намуд. Ин сарҳаддот ба давраи соли 1875 мутобиқ буда, чун сарҳадди баъзе иёлоти ИМА қатъӣ ба самтҳои шимол–ҷануб ва ғарб–шарқ мувофиқат доштанд. Яке аз хидматҳои бузурги атласи Боде дар он аст, ки он дар тарҳи махрутӣ сохта шуда, тасвири бурҷҳо бо хатои камтарин оварда шудаанд. Атласи Боде соли 1819 бори дуввум нашр шуд ва он 17240 ситораро дар бар мегирифт. Дар ибтидои садаи илми ахтаршиносӣ тараққӣ намуда, асбобу афзори ахтаршиносии дақиқ пайдо шуданд. Ҳанӯз дар садаи механик ва оптики англис Ҷесси Рамсден (1735–1800) мошини дараҷабандии асбобҳои андозагирии нуҷумиро ихтироъ кард. Дар натиҷа дар ибтидои пмри 19 саҳеҳияти андозагирии вазъи ситораҳо баланд ва натиҷаҳои мушоҳидаҳо дақиқтар шуданд. Акнун имкони тайёр намудани феҳрист, атлас ва харитаи ситораҳои дақиқ пайдо шуд. Чунин диққат барои омӯзиши Кайҳон, чен кардани ҷойивазкунии ситораҳо, омӯзиши сохтор ва ҳаракати Галактикаи мо, инчунин барои геодезия ва баҳрнавардӣ лозим буд. Оҳиста-оҳиста атласу харитаҳо бо расмҳои аҷиби бурҷҳо, ки дар асрҳои 17–18 васеъ паҳн шуда буданд, аз байн рафтанд. Лекин баъзе атласҳо бо чунин тасвирҳои аҷоибу ғароиб то ҳол чоп мешуданд. Яке аз чунин атласҳо " " ("Атласи ситоравӣ")-и Александр Ҷеймсон буд, ки соли 1822 дар Англия нашр шуд ва кӯшиши аввалини мувофиқ сохтани атлас ва роҳнамои осмон (маълумотнома) барои дӯстдорони ахтаршиносӣ буд. Дар он бурҷи нав – "Соати Офтобӣ", ки байни бурҷҳои "Соат", "Ҳути Заррин" ва "Шуҷои Ҷанубӣ" ҷойгир буд, илова шудааст. Соли 1826 атласи ахтаршиноси олмонӣ Фридрих Браун чоп шуд, ки дар он бурҷҳо дар заминаи кабуд омадаанд. Номи ситораҳо бо лотинӣ ва ҳарфҳои юнонӣ ишора, бо ранги зард оро дода шудаанд. Атласи мазкур соли 1850 дубора нашр шудааст. Соли 1829 дар Санкт-Петербург атласи бурҷҳои механик ва ахтаршинос К. Х. Рейссиг нашр шуд, ки аз 30 ҷадвал иборат буд. Он аввалин атлас ба забони русӣ буда, дар ду гуна, ки бо иҷрои харитаҳояшон фарқ мекарданд, мавҷуд аст. Дар гунаи аввал харитаи бурҷҳои ҳаккокишуда бо тасвири сиёҳу сафеди ҳайвоноти асотирӣ оро дода шудааст. Дар гунаи дуюм тасвирҳои заррин махсус дар заминаи сиёҳ оварда шудаанд, то ба осмони шабона шабоҳат дошта бошанд. Соли 1835 ахтаршиноси ҳаваскори амрикоӣ Э. Буррит атлас-роҳнамои " " ("Ҷуғрофияи осмон")-ро тартиб дод, ки асари нахустини амрикоӣ дар ин соҳа буда, тамоми осмонро дар 6 харита (2 қутбӣ, 4 устувоӣ) фаро гирифтааст. Дар расм харитаи бурҷҳои зимистонӣ омадааст, ки дар марказ бурҷи Ҷаббор воқеъ аст. Дар ҳошияҳои болоӣ ва поёнии харита миқёс (шкала)-и тақвим бо хатҳои амудӣ оро дода шуда, ситораҳои нисфуннаҳори (меридианӣ)-и дар соати 9-и бегоҳии (вақти маҳаллӣ) рӯзҳои гуногуни сол бурида гузарандаро нишон медиҳад. Ба давраи нави атласҳои осмони ситоразор ахтаршиноси олмонӣ Фридрих Вилгелм Аргеландер дар асоси атласи Ф. В. Аргеландер атласи "А С " ("Атласи нави осмон")-ро нашр кард. Атлас 12 ҷадвал ва 5421 ситораи дар арзҳои Аврупои Марказӣ мушоҳидашавандаро дар бар мегирифт. Э. Ҳейс тасвири бурҷҳои Ф. В. Аргеландерро истифода намуда, онҳоро бо хатти сурхи борик ҷудо кардааст. Атласи мазкур барои истифодаи ҳам ахтаршиносони касбӣ ва ҳам ҳаваскорон пешбинӣ шуда, бо иштиёқи тамом дар байни ҳаводорон истифода мешуд. Масалан, энсиклопедияи Брокҳауз ва Эфрон дар тавсифи бурҷҳо аз атласи Э. Ҳейс ёдовар мешавад. Аз он инчунин ахтаршиноси белгиягӣ Эжен Жозеф Делпорт (1882–1955) истифода намудааст, ки соли 1930 барои ИБА тавсифи сарҳадди нави бурҷҳоро тайёр кард. Соли 1878 Э. Ҳейс " " ("Атласи доиратулбуруҷи осмон")-ро бо шарҳи гунбади осмон махсус барои мушоҳида ва тавсифи рӯшноии доиратулбуруҷ чоп кард. Азбаски ин ҳодиса танҳо бо фазои сатҳҳои мадории сайёраҳои Манзумаи Офтоб маҳдуд аст, атлас соҳаи доиратулбуруҷи осмонро дар бар мегирад. Атласи мазкур тасвири бурҷҳоро надорад ва танҳо сарҳад ва ситораҳоро нишон медиҳад. Мушоҳидаҳои олимони зикршуда дар Олмони Шимолӣ доир шуда, натиҷаашон дуртар аз 40° тарокуми ҷанубии Нимкураи Ҷанубиро фаро намегирифтанд. Ин камбудро ахтаршиноси амрикоӣ Бенҷамин Апторп Гулд (1824–1896) ислоҳ кард. Соли 1879 ӯ атласи " " ("Уранометрияи Аргентина") ва феҳристи 10649 ситораи ҷанубии бузургиашон то 7-ро чоп кард. Инчунин ӯ феҳристи минтақавии 73160 ситора ва феҳристи умумии 32448 ситораро тайёр ва нашр намуд. Бо ихтирои аксбардорӣ атласи "- " ("Атласи Франклин-Адамс")-ро тайёр кард, ки аз 206 харита иборат буда, тамоми осмонро фаро мегирифт. Атлас пас аз марги Франклин-Адамс дар соли 1914 чоп шуд. Гунбади осмон ба қисмҳои 15°-и тақсим ва ситораҳои бузургии ситоравиашон то 17 ба он дохил шудаанд. Атласҳои муосир Пас аз Ҷанги дуюми ҷаҳонӣ атласи машҳури аккосии " "-ро бо ситораҳои бузургиашон то 13 чоп кард. Он аз 303 варақи андозаи ҳар кадом 1212° иборат буд. Пас аз чанде ӯ атласи калонҳаҷми " 1950.0"-ро нашр кард, ки аз 450 харита иборат буд ва ситораҳои бузургиашон то 14-ро дар бар мегирифт. Камбуди атласҳои аккосии зикршуда дар он буд, ки бузургиҳои ситоравӣ дар миқёси аккосӣ аз акси ҳақиқиашон тақрибан 2,5 баробар хурдтар нишон дода мешуданд. Аз ин рӯ, масъалаи мутобиқгардонии майдонҳои муайяни ситораҳо, бахусус дар Роҳи Каҳкашон пеш омад. Ин масъаларо соли 1979 К. Папандопулас ва Ч. Сковил бо нашри атласи " " ("Атласи аккосии мушоҳидаи бузургиҳои ситоравии ҳақиқӣ") ҳал карданд. Он аз 456 харитаи аккосӣ иборат буда, барои аксҳои дақиқ аз таҷҳизоти махсус истифода шудааст. Яке аз атласҳои аккосии сифаташ баланд атласи расадхонаи Маунт-Поломар ва Ҷамъияти миллии ҷуғрофии ИМА – " - " мебошад, ки бо ёрии телескопи аккосии сохти Шмидти қутраш 122 см дар сғҳои 1949–56 аксбардорӣ шудааст. Атласи мазкур осмонро то майли –33° пӯшида, аз 935 ҷуфт харитаи (яке дар нури кабуд ва дигаре дар нури сурхи спектр (тайф) аксбардорӣ шудааст) андозаи ҳар кадом 36° мураббаъ иборат аст. Андозаи харитаҳои аккосишуда 35,643,2 см буда, дар онҳо ҷирмҳои осмонии бузургии ситоравиашон то 21 омадаанд. Соли 1948 ахтаршиноси чех Антонин Бечварж (1901–1965) мушоҳидаҳои расадхонаи " " ("Кӯли куҳӣ")-ро ҷамъбаст намуда, атласи " 1950.0" ("Атласи ситораҳои соли 1950")-ро чоп кард. Атлас аз 16 харитаи осмони ситоразор (аз қутби ҷанубӣ то шимолӣ) иборат буда, ситораҳои (ҳамагӣ 32571) бузургиашон то 7,75, 443 ситораи нав, 249 тарокуми ситоравӣ, 1130 силсилаҳои берунигалактикӣ, инчунин ашёи дигарро низ дар бар мегирад. Атласи мазкур дар ИМА бо номи " " ("Атласи осмонҳо") чоп шудааст. Соли 1958 А. Бечварж атласи " " ("Атласи доиратулбуруҷ")-ро нашр кард, ки ба он ситораҳои майлашон аз –30° то + 30° ва мувофиқи таснифи спектралиашон рангшуда дохил шудаанд. Роҳи Каҳкашон ва дигарон ашёи кайҳонӣ низ ранга тасвир шудаанд, ки яке аз навовариҳои ин соҳа маҳсуб мешуд. Дар солҳои минбаъда ӯ ин амали худро идома дода, атласи " " ("Атласи гунбади шимолии осмон", 1962) ва " " ("Атласи гунбади ҷанубии осмон", 1964)-ро нашр кард. Соли 1981 ахтаршиноси ҳаваскори ҳолландӣ Вил Тирион атласи " 2000.0" ("Атласи осмони 2000")-ро чоп кард, ки якумин атласи координатаи даврони нав буд. Он дар ду вариант: заминаи сиёҳу ситорагони сафед ва заминаи сафеду ситорагони сиёҳ нашр шуд. Охири ҳамон сол В. Тирион варианти рангаи атлас (")-ро чоп намуд. Дар атласи Тирион 43000 ситораи бузургиашон то 8 ва дар 30 харитаи осмон 2500 ашёи ғайриситоравӣ мавҷуд буданд. Бо ворид шудани компютер ба ҳаёти ҳаррӯзаи инсон ашёи осмон ба атласу харитаҳо ба воситаи компютер ворид карда мешуд. Яке аз чунин атласҳо " " ("Атласи ситораҳои расадхонаи астрофизикии Смитсониан") буд, ки соли 1960 чоп шуд. Он дорои феҳристи чорҷилдаи 260 ҳазор ситораи бузургиашон то 9 буд. Атлас барои аз рӯи ситораҳо мавқеи худро муайян намудани радифони маснӯи Замин ва истгоҳҳои кайҳонии радиоинтиқолдиҳанда пешбинӣ шуда, саҳеҳии бештар дошт. Дуюмин атласе, ки дар он ашёи кайҳонӣ ба воситаи компютер ворид ва техникаи навини муосир истифода шуда буд, " 2000.0" ("Уранометрия 2000.0") аст. Он соли 1987 чоп ва барои мушоҳидону ҳаваскорони ашёи гуногуни кайҳон пешбинӣ шудааст. Атлас зиёда аз 280 ҳазор ситора ва 30 ҳазор ашёи кайҳониро дар бар гирифта, сарҳадди бурҷҳо пурра нишон дода шудаанд. Нашри дуюми комил ва таҷдидиназаршудаи атлас дар 3 ҷилд соли 2001 бо номи " 2000.0 " чоп шуд, ки 280335 ситораи бузургиашон то 9,75-ро дар бар мегирад. Ҷилди 1 харита нимкураи шимолиро то 6° ва ҷилди 2 харитаи нимкураи ҷанубиро то +6° тасвир мекунад. Инчунин дар атлас зиёда аз 30 ҳазор ашёи кайҳонии дурдаст, аз ҷумла дар харита 25895 галактика, 671 тарокуми галактикаҳо, 1787 тарокуми ситоравӣ (аз ҷумла тарокуми Абрҳои Магеллан), 14 абри ситоравӣ, 377 меҳҳои равшан, 367 меҳҳои торик, 1144 меҳҳои сайёравӣ, 260 манбаи афканиши радиоӣ, 35 манбаи рентгенӣ, квазарҳо ва ғайра ба тарзи ранга нишон дода шудаанд. Ҷилди 3 роҳнамои ашёи кайҳонии дурдаст буда, аз ҷадвалҳои натиҷаҳои илмии ашёи ҷилдҳои 1 ва 2 иборат аст. Дар замони муосир, ки технологияи компютерӣ ба дараҷаи баланд расидааст, ғайр аз нашрияҳо атласу харитаҳои электронӣ дар Интернет пайдо шудаанд. Яке аз чунин барномаҳо " " (замимаи) аст, ки 27 августи 2007 оғоз шуд. Дар он фазои кайҳонӣ бо телескопи Ҳаббл аксбардорӣ шуда, истифодабарандагон дар лаҳзаи дилхоҳ қитъаи зарурии осмони ситоразорро мушоҳида карда метавонанд. Соли 2003 олимони амрикоӣ тибқи лоиҳаи 2МА харитаи сеандозаи осмони ситоразорро сохтанд, ки дар он тақрибан 500 млн ашёи кайҳонӣ (ситораҳо, галактикаҳо ва ғайра) акс ёфтаанд. Раёсати таҳқиқи аэрокайҳонии Ҷопон харитаи инфрасурхи осмони ситоразорро дар 6 дарозии мавҷи соҳаи инфрасурхи спектр (18, 65, 90, 140, 160 мкм) тартиб дод. Ҳоло харитаҳои осмони ситоразори " ", " ", " ", " " ва ғайра машҳуранд, ки аксҳои босифатро дар соҳаҳои гуногуни спектр пешниҳод мекунанд. Харитаҳои осмони ситоразори универсиалие мавҷуданд, ки бо нишон додани замону макон, харитааш пайдо мешавад (масалан,.). 1 Паайвандҳо Манобеъ.