Баҳри сиёҳ

Баҳри сиёҳ — баҳри миёназаминии Уқёнуси Атлантик, дар соҳилҳои Русия, Украина, Руминия, Булғористон, Туркия ва қисман Гурҷистону Абхозистон. Ном Номи қадимиаш Понти Эвксин, бо ақидае аз забони порсии қадим, яъне ибораи Ахшаяна баромада, маънои баҳри тираро дорад. Ҷуғрофиё Баҳри сиёҳро дар Шим. Ш. гул. Керч бо Баҳри Азов, дар Ҷ. Ғ. гул. Босфор бо Баҳри Мармар ва гул. Дарданелл бо Баҳри Миёназамин мепайвандад. Масоҳ. 422 ҳазор км, дарозиаш 1150 км, бараш 580 км. Сатҳи умумии умқаш 1240 м, ҷойи амиқтаринаш — 2245 м. Дарозии хатти соҳил — 4090 км. Соҳилҳо дар Ғ. ва Шим. Ғ. пасту ҳамвор ва баъзан баландии ҷаридор, дар Ш., Ҷ. ва қисми ҷанубии нимҷаз. Қрим баланди кӯҳсор аст. Халиҷҳои калонаш: Ягорлис, Тендров, Ҷарилгач, Каркинит, Каламит, Феодосия (Украина), Варнен, Бургас (Булғория), Синоп, Самсун (дар қисми ҷанубии баҳр-дар Туркия). Ҷазираҳояш каманд, калонтаринашон Ҷарилгач (62 км), Березон ва Змеиний. Ба Баҳри сиёҳ д-ҳои калони Дунай, Днепр, Днестр, д-ҳои хурди Мзимта, Псоу, Бзиб, Риони, Кодор, Ингури (дар қисми шарқӣ), Чорох, Қизилирмоқ, Ешилирмоқ, Сакар (дар Ҷ.) ва Буги Ҷанубӣ (дар Шим.) мерезанд. Иқлим Иқлими Баҳри сиёҳ континенталӣ аст (дар Шим.-муътадил, дар Ҷ.-субтропикӣ). Ҳарор. миёнаи янв. дар Шим. Ғ. 2,60, 30С, дар соҳили Қрим 3,70С, дар Ҷ. Ш. ва Ҷ. С. Тобистон ба Баҳри сиёҳ антисиклони Азор таъсир мекунад. Соҳилҳои Қафқоз ва соҳили ҷанубии Қримро кӯҳҳо аз бодҳои сарди шимолӣ ҳимоят мекунанд, аз ин рӯ иқлими ин ҷойҳо нар-ми баҳримиёназаминӣ аст. Ҳарор. миёнаи июл 22-250С, баландтаринаш 370С. Боришоти солона дар Ғ. ва Шим. Ғ. мм, дар Ш. ва Ҷ. Ш. то мм. Зимистон ҳарор. об дар баҳри кушод 6-80С, дар Шим. Ғ. ва ҷанубтар аз гул. Керч то 10С паст мешавад ва об ях мебандад. Тобистон ҳарор. об С, дар тунукобаҳо то 280С. Шӯрии қабати болои об қариб 18 %, дар наздикии резишгоҳи дарёҳо шӯрии он пасттар мешавад. Оби баҳр дар умқи зиёда аз 150 м гидрогенсулфид дорад (дар 1 л об 5-7 см3), дар ҷойҳои амиқтаринаш организмҳои зинда мавҷуд нестанд (ба ғайр аз бактерияҳои анаэробӣ). Набототу ҳайвонот Дар Баҳри сиёҳ 270 намуди обсабзҳо ва рустаниҳои гулдор, қариб 2500 навъи ҳайвонот, 180 навъи моҳию наҳанг, инчунин 200 навъи моллюскҳо мавҷуданд. Аз Баҳри сиёҳ бештар шӯрмоҳӣ, суфмоҳӣ, симмоҳӣ, анчоус, зағутамоҳӣ, гулмоҳӣ, кефал шикор мекунанд. Баҳри сиёҳ аҳаммияти ҳарбӣ ва нақлиётӣ дошта, қисми зиёди содироту воридоти мамлакатҳои дар соҳилҳои он воқеъ ба воситаи бандарҳои он ба амал бароварда мешаванд. Бандарҳои бузургаш: Одесса, Иличёвск (Украина), Новороссийск (Россия), Поти, Батуми (Гурҷистон), Константа (Руминия), Варна, Бургас (Булғория), Синоп, Трабзон (Туркия). Баҳри сиёҳ яке аз минтақаҳои бузурги истироҳатии Авруосиё буда, дар соҳилҳои он осоишгоҳҳои Одесса, Евпатория, Ялта, Феодосия, Сочи, Гагра, Сухуми, Батуми ва Анапа ҷойгиранд. Таърих Номи пешинаи Баҳри сиёҳ аз рӯйи нигориши Ҳеродот Понти Эвксин будааст, ки дар моварои он киштиҳои тиҷоратӣ ва роҳзанҳои баҳрии юнониёну финикиҳо, инчунин сафинаҳои ҷангии империяҳои Ҳахоманишиён, давлатҳои юнонии Афинаву Спарта ва киштиҳои тиҷоратию ҳарбии Византия дар гардиш будааст. Тоифаи сершумори скифҳои ориётабор, бахусус қабилаи сарматҳо, дар атрофи рӯдхонаҳои Истра ҳангоми фатҳи Гиркания ва Порт ба Онесикрит ном олими кишваршиноси ҳамсафараш дастур додааст, ки роҳҳои киштигардӣ ва соҳилҳои бандарбоби Баҳри сиёҳ ва Баҳри Каспийро омӯзад. Дар аҳди давлатдории Сосониён, бахусус кишваркушоиҳои Хусрави Анӯшервон ва Неапол ва дуюми ҷаҳонӣ (1939 45) киштиҳои ҳарбии империяҳои Русия, Англия, Олмон, Туркия, Эрон ва диг. давлатҳои атрофи Баҳри сиёҳ мехостанд мавқеи стратегӣ ва нуфузи худро дар ҳудуди ин баҳр устувор намоянд. Дар замони мо ҳудудҳои Баҳри сиёҳ асосан зери васояти давлатҳои Русия, Туркия, Украина ва диг. давлатҳои нимҷаз. Балкан қарор дошта, ҳамчун шоҳроҳи азими киштигардӣ, тиҷоратӣ ва стратегӣ истифода мешавад.