ArabovMK/tajik-wikipedia-corpus huggingface dataset:
Аҳмади Ҷассос

Аҳмад ибни Алии Рози Ҷассос (ҳамчунин маъруф ба Абубакри Ҷассос; то 918, Рай — 981, Бағдод) — фақеҳ, муҳаддис ва муфассири бузурги ҳанафӣ. Зиндагинома То бистсолагӣ дар зодгоҳаш таҳсил карда, соли 93637 барои идомаи таҳсил ба Бағдод омад ва дар маҳзари дарси фақеҳи машҳури ҳанафӣ Абулҳасани Кархӣ ба касби илм пардохт. Пас аз сафарҳо ба баъзе шаҳрҳо барои такмили илм дубора ба Бағдод баргашт ва раёсати ҳалқаи дарси устодаш Кархиро то поёни умраш ба уҳда дошт. Дар бораи мақоми илмии вай уламои шарҳиҳолнигор назарҳои мутафовите доштаанд. Осор Аз Аҳмади Ҷассос осори илмии зиёде бар ҷой мондааст, ки машҳуртарини онҳо китоби тафсире бо номи "Аҳком-ул-Қуръон" мебошад. Таълифоти фиқҳии вай ғолибан ранги шарҳӣ бар мухтасарҳои бузургони мазҳаб, бавижа имом Муҳаммад ва имом Таҳовиро доранд, ба монанди "Шарҳи Ҷомеъ-ул-кабир", "Шарҳи Ҷомеъ-ус-сағир", "Шарҳи маносик"-и имом Муҳаммад, "Шарҳи Мухтасар"-и Таҳовӣ ва ғайра Аҳмади Ҷассос илова бар фиқҳ, дар илми усул низ аз донишмандони барҷаста ва саромади замони худ ба шумор меравад. Ӯ бо китоби "Аҳком-ул-Қуръон" ва "Ал-фусул фӣ-л-усул"-и худ ҳам дар фиқҳи исломӣ ва ҳам дар риштаи усул таъсири амиқе гузоштааст. Китоби "Аҳком-ул-Қуръон"-и вай яке аз муътамадтарин тафсирҳои ҷаҳони ислом дар шарҳи оятҳои аҳком ба шумор меравад. Дар бораи Ҷассос номида шудани вай гӯянд, ки он нисбат ба амали ҷаскорӣ (гачкорӣ ва ё гачпазӣ) аст.
Абудовуд Сулаймон ибни Исмат

Абудовуд Сулаймон ибни Исмат — риёзидон ва ахтаршинос и форс-тоҷики қарни, муаллифи "Фӣ масоҳати завоту-н-навоҳӣ".
Абудулафи Хазраҷӣ

Абудулаф (Мисъор ибни Муҳалҳил ал-Хазраҷии Янбӯӣ; соли таваллуд ва вафот номаълум) — сайёҳ, географи араб. Зиндагинома Дар чоряки аввалли садаи ба Бухоро омада, солҳои дар дарбори амири Сомонӣ Наср ибни Аҳмад хидмат кардааст. Абудулаф соли 942 бо ҳайати сафорати Хитой дар Бухоро ба саёҳати Туркистони Шарқӣ, Тибет, Хитой, Эрон ва Ҳиндустон мебарояд. Осор Асарҳои Абудулаф "Рисолат-ул-увло" ("Рисолаи аввал") ва "Рисолат-ул-ухро" ("Рисолаи охир") оид ба ҷуғрофияи таърихии кишварҳои Осиёи Миёна, Хитой, Эрон ва Ҳиндустон маълумоти муҳим медиҳанд. Дар мероси адабии мардумони Шарқ аз забони Абудулаф ҳикояву ривоят ва латифаҳои зиёде нақл мешаванд.
Будулаф

Будулаф — ровии "Шоҳнома"-и Фирдавсӣ. Будулаф, дар Шоҳнома ном ровии Шоҳнома аст, ки Шоҳномаро ривоят мекард. Ӯ ба ҳамроҳи Алии Дайлам, ки котиби Шоҳнома буд, зоҳиран аз ин кор худ музде ҳам дарёфт мекардаанд.
Абудардо

Абӯдардо Уваймир ибни Молик ибни Қайс ибни Умайяи Хазраҷӣ, маъруф ба Абӯдардо — саҳобаи паёмбар Муҳаммад (с). Зиндагинома Абӯддардо (р) аз далермардони саҳоба ва аввалин қозии шаҳри Димишқ дар замони Умар (р) мебошад. Вай яке аз он саҳобагоне аст, ки дар аҳди Расули Худо (с) Қуръонро комилан ҳифз карда буд ва муассиси мактаби тафсирии Шом ба шумор меравад. Аҳли ҳадис 179 ҳадис аз вай ривоят кардаанд. Абӯддардо (р) соли 32ҳ.652-653м. дар Шом вафот кардааст.
Абузайд Исфаранҷӣ

Абузайд Муҳаммад ибни Исмоили Исфаранҷӣ (? — қарни) — донишманд, фақеҳ, муҳаддис ва шоир и форс-тоҷик. Зиндагинома Соли 1155 зимни сафари Самарқанд ба зиёрати Самъонӣ рафта, ҳангоми мулоқот бо ӯ узри ба зиёрат дер омаданашро бо ду зербайти арабии иншокардаи худ баён кардааст: Мин ҳаққи абдика ан ямшӣ илайка камо Ямшӣ-л-абиду ило абвоби содоти. Локиннанӣ хоифун ан ло уъаввиқука ан Вирди-л-ибодоти ав вирди-л-ифодоти. Тарҷума: Аз ҳаққи бандаат ин бувад, ки равад ба сӯят, Ончунон ки раванд бандагон ба дари хоҷагон. Лек тарсам аз он, ки мабодо монеъ шавам туро Аз вирди ибодатҳо ва ё аз вирди ифодатҳо. Тахаллус ва исми нисбати Исфаранҷӣ баргирифта аз Исфаранҷ — яке аз деҳаҳои Суғди нощияи Самарқанд аст.
Абузайди Дабусӣ

Абузайди Дабусӣ, Абдуллоҳ ибни Умар ибни Исои Бухорӣ (1 — 1039 1) — фақеҳ, усулӣ, поягузори илми хилоф ва қозии ҳанафӣ, муаллифи "Шарҳу-л-Ҷомеъи-л-кабир", "Таъсису-н-назар фӣ ихтилофи-л-аима".
Абузайди Балхӣ

Абузайд Аҳмад ибни Саҳли Балхӣ (1, Балх, вилояти Балх — 934 2 1 3, Балх, вилояти Балх) — ҷуғрофиёдон, ахтаршинос, пизишк ва забоншиноси форс-тоҷик, шогирди Яъқуб ибни Исҳоқи Киндӣ. Зиндагинома Абузайди Балхӣ фалсафа, нуҷум, илоҳиётшиносӣ, табииёт, тиб ва дигар илмҳои замонаашро аз файласуфи араб Яъқуб ибни Исҳоқи Киндӣ омӯхтааст. Фаъолияти илмӣ ӯ муаллифи тахминан 60 асари илмист. Аз ҷумла "Китоб фӣ фазилати-л-улуми-р-риёзиёт", "Китобу-н-наҳв-ва-т-тасриф" (Китоби сарфу наҳв), "Ҳудуду-л-фалсафа" ("Ҳудуди фалсафа"), "Китоб масолиҳ ил-абдон ва-н-нуфус" ("Китоби салоҳи баданҳо ва ҷонҳо"), "Китоб моясаҳ мин аҳкоми-н-нуҷум" (Китоб оид ба он чӣ саҳеҳ аст аз аҳкоми нуҷум), "Китобу-н-наводир фӣ фунуниш шатто" ("Китоби нодир дар бораи як қатор фанҳо") ва ғайра ба қалами ӯ мансубанд. Асарҳои мазкур пурра то замони мо омада нарасидаанд. Осор Абузайди Балхӣ оид ба география "Сувару-л-ақолим" ("Тасвири иқлимҳо") ном рисолае дорад, ки дар сарчашмаҳои мухталиф бо номи "Ашколу-л-билод" ("Сохти кишварҳо"), "Тақвиму-л-булдон" ("Маълумотномаи кишварҳо") зикр гаштааст. Дар китоби мазкур доир ба кишварҳо, ноҳияҳо, шаҳрҳо, инчунин қавму қабилаҳои дунё, харитаҳои гуногун маълумоти муфассали таърихию географӣ ва мардумшиносӣ оварда шуда, Замин ба шакли кура (доира) тасвир ёфтааст. Асари мазкурро (асри 10) бо иловаи баъзе маълумоти нав доир ба Хузистон, Ҳиндустони Шимолӣ Истахрӣ такмил дод. Пас аз ӯ Ибни Ҳавқал ба китоби АСРИ Б. таҳрир даровардааст, ки он бо номи "Китобу-л-мамолик ва-л-масолик" ("Китоби мамлакатҳо ва роҳҳо") машҳур шуд. Китоб зиёда аз 20 харита дошта, як нусхаи он дар осорхонаи Британия маҳфуз аст. Дертар маҷмӯи ин харитаҳо бо унвони "Атласи исломӣ" машҳур гардидаанд.
Абузайни Каҳҳол

Абузайни Каҳҳол 1 2 — файласуф, чашмпизишква донишманди форс-тоҷик, муаллифи "Шароити ҷарроҳӣ".
Абузайди Форсӣ

Абузайд Ҳасан ибни Убайдуллоҳи Форсӣ (1;? — қарни) — риёзидон и форс-тоҷик, муаллифи "ал-Масоилу-л-ҳисобия".
Абузайди Муъаззим

Абузайд, Солеҳ ибни Муҳаммади Ҳамадонӣ — муҳаддис, фақеҳ ва донишманд и форс-тоҷик, имоми масҷиди ҷомеъи Ҳамадон, шогирди Абуисҳоқи Шерозӣ.
Абузайди Кошонӣ

Сайид Шамсуддин ибни Муҳаммад ибни Абузайд Ҳасании Кошонӣ — сафолгар, нигоргар, хушнавис ва шоир и форс - тоҷик. Осор Аз осори ҳунарии Абузайд баъзе намунаҳо мондаанд. Кошиҳои катибаҳо ва меҳроби ҳарами Имом Ризо дар Машҳад, маҷмӯи кошиҳои зебо ва як кошии тилоии ситорашакли тасвирдор (Музейи Исломӣ, Қоҳира) ба Абузайд тааллуқ доранд.
Абузакариёи Табрезӣ

Абузакариё Яҳё ибни Алӣ ибни Муҳаммади Табрезӣ (маъруф ба Ибни Хатиби Табрезӣ, Табрез — 1109 1, Бағдод) — нависанда, ориф ва луғатдони форс-тоҷик, муаллифи "Сақату-з-занд".
Абузакариёи Сомонӣ

Абузакариё — бародари Нӯҳ ибни Мансури Сомонӣ. Вақте ки дар тирамоҳи соли 999 Эликхони Қарохонӣ бар пойтахти давлати Сомониён — Бухоро тасаллут ёфт 1, Абузакариё дар қатори дигар риҷоли Оли Сомон ба зиндон фиристода шуд.
Яҳё ибни Маъин

Абузакариё Яҳё ибни Маъин (1 2, Бағдод — 848 1 2, Бағдод) — қории Қуръон ва муҳаддиси барҷастаи ҳанафии эронитабор. Ӯ яке аз сахтгиртарин ноқидони ҳадис буд ва бисёре аз ровиёни заифро ифшо кардааст.
Абузакариёи Фарроъ

Абузакариёи Фарроъ — муаррих, забоншинос, фақеҳ ва нависанда и ироқии эронитабори давраи аввали Аббосиён, муаллифи "ал-Ҳудуд", "ал-Маъонию-л-Қуръон", "Фасодир фӣ-л-Қуръон", "ал-Наводир" ва "ал-Луғот".
Абузакариёи Мантиқӣ

Абузакариёи Мантиқӣ (Яҳъё ибни Удӣ),) — мантиқшиноси машҳури асрҳои миёна. Зиндагинома Дар Бағдод илмҳои замонаро аз Ибни Юнус ва Форобӣ омӯхтааст. Бино ба маълумоти Масъудӣ Абузакариёи Мантиқӣ донишманди машҳури замонаш дар мантиқу фалсафа буд. Шеваи тафаккури эҷодии Абузакариёи Мантиқӣ ба усули эҷодии Закариёи Розӣ шабеҳ буда, тамоюли зиддиарастуӣ доштааст. Дар яке аз рисолаҳояш "Қиёс"-и Арастуро рад намудааст. Абузакариёи Мантиқиро ҳамчун мутарҷими осори фалсафию фарҳангии ҳакимони Юнон низ мешиносанд. Осор Мувофиқи маълумоти сарчашмаҳо ӯ "Мақулот", "Мобаъд-ут-табиа", "Рисолаҳои софистӣ", "Саноати шеър"-и Арасту, "Аннавомис" ва "Тимей"-и Афлотунро тарҷума кардааст. "Тафсири Табарӣ" ва диг. осори аҳли каломро низ нусхабардорӣ кардааст. Абузакариёи Мантиқӣ дар мантиқу фалсафаю тиб таълифоти бисёр дорад, ки муҳимтаринашон "Мақола фи-л-мавҷудот", "Мақола фӣ сиёсат-ин-нафс", "Рисола фи-рад-ал-настурия", "Идда масоил фӣ китоби Исоғуҷӣ" ва ғайра мебошанд.
Ибни Мосавайҳ

Абузакариё Яҳё ибни Мосавайҳ (1 2, Гундишопур, Устони Хӯзистон — 857 1 2 3, Сомарро, Вилояти Салоҳаддин) — пизишк, донишманд ва мутарҷими масеҳии эронитабор дар Донишгоҳи Гундишопур.
Абузар ибни Юсуфи Бухороӣ

Абузар ибни Юсуфи Бухороӣ — муҳаддис, фақеҳ ва қозии Бухоро дар замони наср ибни Аҳмади Сомонӣ.
Абузироа

Абузироъа, Муаммарии Гургонӣ — шоири форс-тоҷики аҳди Сомониён. Зиндагинома Мувофиқи маълумоти Муҳаммад Авфӣ дар "Лубоб-ул-албоб" Абузироа дар охирҳои салтанати Сомониён ба доираҳои адабии Бухоро роҳ ёфта, дар васфи ҳокимони сомонӣ қасидаҳои мадҳӣ навиштааст. Осор Аз ашъори Абузироа то замони мо ҳамагӣ 11 байт боқӣ мондаанд. Дар ашъори ӯ оҳангҳои рӯҳафтодагӣ ва ноумедӣ ҳис карда мешавад. Зоҳиран, носозиҳои рӯзгор ин шоирро хеле рӯҳафтода карда будаанд: Чӣ пӯшӣ ҷавшани ғафлат, ки рӯзе Ту бошӣ тири меҳнатро нишонасри Амал бо умрат андар неҳ ба меъёр, Нигоҳ кун, то куҷо гардад замонасри Ҷаҳоншинохта гаштам ба рӯзгори дароз, Ниёзу ноз бидидам дар ин нишебу фароз. Надидам аз паси дин ҳеч беҳтар аз ҳастӣ, Чунонки нест пас аз кофирӣ батар зи ниёз.
Абузарғом Аҳмад ибни Алқасм

Абузарғом Аҳмад ибни Алқасм — сиёсатмадор ва давлатмарди даврони Исмоили Сомонӣ ва Аҳмад ибни Исмоил. Зиндагинома Абузарғом дар "Таърихи Табаристон"-и Ибни Исфандиёр ҳангоми нақли авзои Табаристон дар замони ҳукмронии Аҳмад ибни Исмоил зикр мешавад. Бино бар қавли Ибни Исфандиёр, ӯ дар соли 910 волии Сорӣ ва аз наздикони Абӯаббос Абдуллоҳ ибни Муҳаммад ибни Нӯҳ ибни Асад — волии Табаристон ва писари амми Исмоили Сомонӣ будааст. Дар соли 910 русон ба яке аз навоҳии Табаристон шабехун мезананд ва мардуми бисёреро мекушанд. Абузарғом ба Абулаббос Абдуллоҳ ибни Муҳаммад номае навишт ва мадад хост. Волии Табаристон ба ӯ мадад фиристод ва Абузарғом ба русон ҳуҷум кард, бисёреро бикушт ва дигаронро асир гирифту ба навоҳии Табаристон фиристод. Соли 911 русон бо адади бештар ба Сорӣ ва навоҳии он ҳуҷум карданд ва 50 ҳазор нафарро куштанд, сӯхтанд ва асир гирифтанд.
Абузари Ғиффорӣ

Абузарри Ғифорӣ, Ҷундуб ибни Ҷунода ибни Суфён ибни Убайд (номаълум, Ҳиҷоз — 651 1, -, Хилофати Рошидин) — аз бузургони саҳоба ва собиқин дар ислом. Яке аз нахустин афроде, ки ислом пазируфтанд ва аввалин мусулмон дар миёни бадавиён. Зиндагинома Абузар панҷумин ва ё шашумин кас дар ислом ва аввалин касе буд, ки паёмбар (с)-ро бо таҳияи ислом салом гуфтааст. Вай дар ибтидои даъвати ислом, вақте хабари паёмбар (с)-ро шунид, ба Макка омад ва пас аз дидор бо ӯ ислом оварда, сипас ба сӯи қавми хеш — қабилаи Ғифор баргашт ва онҳоро ба ислом даъват кард. Пас аз ҷанги Хандақ ҳамроҳ бо қабилаҳои Ғифор ва Аслам, ки ҳар ду ба дасти вай ислом оварда буданд, ба Мадина омад ва пас аз вафоти паёмбар (с) ба Бодияи Шом рафт. Дар замони хилофати Усмон (р) ба Димишқ омада, дар мазаммати дунёпарастӣ ва интиқоди тавонгарону сарватандӯзон сухан гуфт. Вақте суханони вай ба халифа расиданд, Абузарро ба Мадина хонда, дар Рабаза ҷой дод ва ӯ то охири умр дар ҳамон ҷо зист. Ҷойгоҳ дар миёни саҳобагон Абузар дар миёни мардум бо сидқи гуфтор, сароҳати лаҳҷа ва ҳимоя аз зиндагии фақирона шуҳрат ёфта, бо зуҳду ростгӯӣ масал гашта буд. Паёмбар (с) низ ба ин сифатҳои Абузар ишора фармудааст: "Замин бар рӯи худ ва осмон ба зери сояи худ марде ростлаҳҷатар аз Абузарро надидаанд". Дар ҷои дигар фармуда: "Эй Абузарр, танҳо зиндагӣ мекунӣ, танҳо мемирӣ ва танҳо мабъус мегардӣ!" Аз суханони ҳакимонаи ӯ яке ин аст: "Дар мол се кас шарик ҳастанд, яке тақдир, ки дар рабудани хайру шарри он бо ҳалокат ва ё марг аз ту напурсад, дигар ворис, ки мунтазир аст, то ту сар бимонӣ ва ӯ он молро соҳиб гардад ва сеюм, ту ҳастӣ, ки агар битавонӣ оҷизтари онҳо набошӣ, пас, чунон кун! Худованд мефармояд: Ҳаргиз ба некуӣ нарасед, то аз он чи дӯст медоред, инфоқ нанамоед!" (Қуръон, 3). Бухорӣ ва Муслим аз Абузар 281 ҳадис ривоят кардаанд.
Абуибоди Маъбад

Абӯибоди Муъбад (Маъбуд, Абӯибод ибни Ваҳҳоб, машҳур ба Маъбад, аз муҳоҷирони иҷборӣ буд) — мусиқидон, сарояндаи машҳури аҳди Умавиён. Зиндагинома Маъбад асосҳои ибтидоии шеъру мусиқиро назди падараш ва мусиқидонони эронитабор фаро гирифт ва ба сабаби ин ки аз забони арабӣ кам огоҳ буд, муддате чупонӣ карда, баъди дастёбӣ дар сарояндагӣ ва навозандагӣ ба гурӯҳи мутрибони ҳирфаии Мадина ворид шуд. Ӯ барои такмили пешаи овозхонӣ ба Испания, Бағдод Хуросону Мовароуннаҳр сафар карда, намунаҳои зиёди суруду наворо ҳифз намуд ва дар офарида-ҳояш истифода кард. Дар сабки иҷроӣ мӯътакид ба сабки эрониён буд ва худро ноқили сабки "ат-тариқат-ал-қадима" (сабки бостонӣ) мешуморид ва дар ин равияи сурудхонӣ осорашро меофарид. Дар охири умр овозаш қатъ мешавад. Дар иҷрои достонҳои ҳамосӣ низ истеъдоди баланд дошт. Ҳунари иҷроии ӯ дар адабиёти хаттии форсии тоҷикӣ тавсифи зиёд шуда, шоири сухантироз Манучеҳри Домғонӣ навишта: Ва ё:.
Абуисҳоқ Иброҳим ибни Абдуллоҳи Хутталӣ

Абуисҳоқ Иброҳим ибни Абдуллоҳ ибни Ҷунайди Хутталии Бағдодӣ (1;? — 874) — зоҳид, ориф ва муҳаддиси ҳанбалии эронитабор, шогирди Саид ибни Абумарям, Яҳё ибни Бакр, муаллифи китобҳои "аз-Зуҳд", "ал-Хавф", "ал-вараъ", "ар-Раҳбон".
Абуиброҳим Мунтасир

Абуиброҳим Мунтасир (Исмоили Мунтасир? — 1005, Рудбор, Эрон) — охирин амири сомонӣ аз сулолаи Сомониён. Зиндагинома Солҳои ҳукмронӣ кардааст. Абуиброҳими Мунтасир бародари хурдии ду амири сулолаи Сомониён — Абдулмалик ибни Нӯҳ ва Мансур ибни Нӯҳ аст. Баъди он ки соли 1000 Эликхон амири сомонӣ Абдулмаликро аз аморати Бухоро маъзул намуд, тамоми хонаводаи ӯро асир гирифт, аммо Абуиброҳими Мунтасир аз ҳабс фирор карда, махфиёна ба Хоразм рафт ва он ҷо сарварон ва сипоҳиёни парокандаи сомониро дар атрофи худ гирд овард. Минбаъд лақаби "Мунтасир" — ғалабаоварро соҳиб шуд. Сарлашкарони Абуиброҳими Мунтасир Арслони Болу ба Бухоро тохта, дар як шабохун тарафдорони Эликхонро аз шаҳр ронд. Абуиброҳими Мунтасир ба Бухоро баргашт ва аз тарафи мардум хуш истиқбол гардид. Эликхон аз пирӯзии Абуиброҳими Мунтасир огоҳӣ ёфта дубора бо лашкараш озими Бухоро шуд. Абуиброҳими Мунтасир ва Арслон сипоҳиёни худро аз Ҷайҳун гузаронда ба тарафи Абевард ва сипас ба Нишопур ақиб нишастанд. Султон Маҳмуди Ғазнавӣ сӯи Нишопур ҳаракат кард ва Абуиброҳими Мунтасир ба Гургон назди Шамсулмаолӣ Қобус ибни Вушмгир паноҳанда шуд. Сипас Абуиброҳими Мунтасир ба Рай рафт ва аз он ҷо дигарбора бозпас Нишопурро соҳиб шуд. Ин бор Наср ибни Сабуктегин — бародари Маҳмуди Ғазнавӣ бо ёрии бародараш Абуиброҳими Мунтасирро шикаст дода то ҳудуди Гургон ронд. Пас аз ҳарбҳои пайдарпай дар наздикии Чоҳи Ҳуммоди биёбони Омулшатт Абуиброҳими Мунтасир ғофилгир шуд ва дар ҳалқаи муҳосираи туркон афтода, бо ҳамроҳонаш асир гашт ва ба Узганд фиристода шуд, вале дар манзилгоҳи Ибни Буҳайҷи араб ба биёбони Марв гурехт. Абуиброҳими Мунтасир рабеъулаввали (январи) 1005 аз тарафи Абуабдуллоҳи Моҳрӯй, ки бундори Султон Маҳмуди Ғазнавӣ буд, ба қатл расид ва кӯшишу саъйи Абуиброҳими Мунтасир барои барқарор намудани ҳокимияти сулолаи Сомониён муваффақият пайдо накард. Абуиброҳими Мунтасир ба илму адаб ҳам дилбастагии наздик дошта, шеърҳои некӯ эҷод кардааст, ки қисме то даврони мо расидаанд.
Абуисҳоқ Иброҳим ибни Насри Розӣ

Абуисҳоқ Иброҳим ибни Насри Розӣ — ҳофизи ҳадис ва аз муҳаддисони Наҳованд 1, муаллифи "ал-Муснад".
Абуисо Муҳаммади Тирмизӣ

Абуисо Муҳаммад Тирмизӣ. Зиндагинома Номи комил: Муҳйиуддин Бузург Абуисо Муҳаммад ибни Мусо ибни Савра ибни Мусо ибни Заҳҳоки Зарифии Тирмизӣ. Соли 824 дар деҳаи Буғ, машғул буд. Минбаъд бо мақсади идомаи таҳсил дар талаби илм ба гӯшаҳои гуногуни Хилофати Араб сафар карда, доираи дониши хешро васеъ гардонид. Дар аснои сафар бо бисёр донишмандони маъруфи замона шиносоӣ пайдо кард. Ҳадисҳои наве ҷамъ овард, ки дар маҷмӯаҳои то он замон мураттабгардида дучор намеомаданд. Дар охири умр нобино шуд, аз ин рӯ, гоҳе бо лақаби "Зарир" низ ёд мешавад. Мазори Имом Тирмизӣ дар деҳаи Шерободи Ҷумҳурии Ӯзбекистон маъруф ва машҳур аст. Сунани Тирмизӣ Маҷмӯаи ҳадисҳои ҳамноми асари имом Бухорӣ "ал-Ҷомеъу-с-саҳиҳ" (Сунани Тирмизӣ) таълиф намуда, дар он кори оғозкардаи Имом Бухорӣ — таснифи ҳадисҳоро аз рӯи қоидаи "мусаннаф", яъне мувофиқи мавзӯъ, ба анҷом расонд. Имом Тирмизӣ инчунин китобҳои "ал-Илал", "Таърих", "аш-Шамоилу-н-набавийя", "Зуҳд" ва ғайра навиштааст.
Абуисҳоқ Иброҳими Саффор

Абуисҳоқ Иброҳими Саффор — муҳаддис, сӯфӣ ва фақеҳи ҳанафии форс-тоҷик, муаллифи "Китобу-с-сана ва-л-ҷамоъат" ва "Талхису-л-адила-л-қавоъиду-т-тавҳид".
Абуисҳоқи Давотӣ

Абуисҳоқ ибни Муҳаммад ибни Иброҳим Давотии Исфаҳонӣ (1;? — 1153, Исфаҳон) — муҳаддис, фақеҳ ва донишманди форс-тоҷик, аз Абумузаффари Мансур ва Абдуллоҳ Қосими Сақафӣ ҳадис шунидааст.
Абуисҳоқи Инҷу

Амир Ҷамолуддиншоҳ Шайх Абуисҳоқи Инҷу ва охирин амир аз хонадони Инҷу, писари амир Шарафуддин Маҳмудшоҳ.
Иброҳими Наззом

Абӯисҳоқи Наззом — файласуф, мутакаллим ва шоир и эронии арабизабон, намояндаи мактаби муътазилаи калом ва бунёнгузор фирқаи наззомия.
Абуисҳоқи Бағавӣ

Абуисҳоқи Бағавӣ, Иброҳим бни Муҳаммад ибни Иброҳими Бағавӣ (1077, Бағшур — 1153, ҳамон ҷо) — муҳаддис, фақеҳ, зоҳид, ориф ва суфии машҳури Хуросон.
Истахрӣ

Абӯисҳоқ Иброҳим ибни Муҳаммади Истахрӣ (1, тақрибан 850 2 3 ё на дертар аз 907, Истахр — 934 1 2 3, на пештар аз 952 ё на пештар аз 966) — ҷуғрофиёдон ва нақшанигори 5 барҷастаи форс-тоҷик, муаллифи "Суввару-л-ақолим", "Масолику-л-мамолик". Зиндагинома Ӯ ҳамдавраи Ибни Ҳавқал будааст. Онҳо дар Ҳинд бо якдигар дидор карданд ва натанҳо китобҳояшон ҳамном аст, балки дар бисёре аз маворид аз истилоҳоти яксоне истифода кардаанд. Вай аз Ҳинд то Уқёнуси Атлантикро гаштааст. Фаъолияти вай бештар дар тарсими нақша будааст.
Абуисҳоқи Атъима

Шайх Абуисҳоқ Аҳмад ибни Ҳаллоҷи Атъима маъруф ба Бусҳоқи Атъима — шоир, нависанда ва донишманди форс-тоҷик. Зиндагинома Тахаллуси Атъимаро ба сабаби дар бораи таомҳо шеър гуфтанаш интихоб намудааст. Дар зодгоҳаш — Шероз таҳсил ва зиндагиву эҷод кардааст. Бо касби ҳаллоҷӣ машғул буд. Дар шеъру шоирӣ истеъдоди баланд дошт. Дар девони ашъораш, ки то замони мо расидааст қасидаҳо, ғазалҳо, рубоиҳо, қитъаҳо, муфрадот, тарҷеъбандҳо, манзумаи "Канз-ул-иштиҳо", маснавии "Асрори чангол", достони "Музаъфар ва Буғро", рисолаҳои "Моҷарои Биринҷ ва Буғро", "Хобнома" ва ғайра фароҳам омадаанд. Мероси адаби Абуисҳоқи Атъима ин равияи эҷодиро дар қолаби навъҳои дигари шеър, аз ҷумла рубоӣ, маснавӣ ва ғайра низ истифода кардааст. Бо ин роҳ ӯ мавзӯъҳои наву тозаро ба ашъораш ворид сохтааст. Иқдоми шоир дар тавсифи таому ғизоҳо ва муқобил гузоштани онҳо ба мавзӯъҳои анъанавии назми форс-тоҷик як навъ навгонӣ буд. Чанде аз шоироне, ки баъд аз Абуисҳоқи Атъима ба арсаи адабиёт қадам ниҳоданд, аз ҷумла Аҳмади Атъима, Қории Яздӣ, Савдо ва дигарон ба Абуисҳоқи Атъима пайравӣ кардаанд 1. Маҷмӯи осори манзуми Абуисҳоқи Атъима бо назардошти порчаҳои дар дохили осори мансур овардааш дар ҳудуди 1603 байт аст. Ба ғазали Ҳофизи Шерозӣ Агар он турки Шерозӣ ба даст орад дили моро, Ба холи ҳиндуяш бахшам Самарқанду Бухороро. чунин ҷавоб гуфтааст: Ба пешам чун хуросонӣ гар орӣ саҳни буғроро, Ба бӯи қаляаш бахшам Самарқанду Бухороро. Биринҷи зарди собунӣ агар дорӣ, ғанимат дон, "Канори оби Рукнободу гулгашти Мусаллоро". Чӣ ороӣ ба мушки заъфарон рухсори "Полуда", "Ба обу рангу холу хат чӣ ҳоҷат рӯи зеборо?" Ҷамоли "Барраи бирён"-у ҳусни "Дунбаи кашкак", "Чунон бурданд сабр аз дил, ки туркон хони Яғморо". Ман аз он бӯи рӯҳафзо, ки "Гипо" дошт, донистам, Ки зуд аз пардаи парҳез берун оварад моро. Бигӯ Бусҳоқ васфи хӯшаи ангури мисқолӣ, "Ки бар назми ту афшонад фалак иқди Сурайёро".
Абуисҳоқи Козирунӣ

Абуисҳоқи Козарунӣ — мутафаккири мутасаввиф, мулаққаб ба Шайхи муршид. Зиндагинома Бобояш зардуштӣ буд, падару модараш ба ислом гаравида буданд. Аҳли оилаи Абуисҳоқи Козарунӣ зиндагии фақиронае дошт. Аз хурдсолӣ ба омӯзиши улуми замона пардохта, дар кӯдакӣ Қуръонро аз ёд кард ва дар 15-солагӣ ба тасаввуф гаравид. Назди шайхи машҳури замонаш Ибни Баккор тасаввуфро омӯхт ва дар Шероз ба самои ҳадис пардохт. Бештари вақти худро ба ваъз ва нашру таълими ислом сарф мекард. Ин амали ӯ дар Козарун, ки бештар зардуштиён зиндагӣ мекарданд, мушкилиҳои бисёре ба вуҷуд овард. Зардуштиён борҳо ба Абуисҳоқи Козарунӣ сӯиқасд карданд. Абуисҳоқи Козарунӣ ба Шероз, Макка, Басра сафар карда, бо мутафаккирону суфиён суҳбат ороста, роҷеъ ба масъалаҳои гуногуни ирфонӣ баҳс кардааст. Охири умрашро дар зодгоҳаш гузаронидааст. Баъди вафоти ӯ силсилаи козарунӣ асрҳо давом кард ва пайравонаш таълимоти Абуисҳоқи Козаруниро идома доданд. Абуисҳоқи Козарунӣ аз аҳли риёзат буд. Доир ба бисёр масъалаҳои тасаввуф, аз ҷумла мақомоту аҳвол ва усули муҷоҳадаю мукошафа, назари ҷолибе баён кардааст. Фаридуддини Аттор дар "Тазкират-ул-авлиё" ӯро ҳамчун шахси донишманд, ягонаи аҳд, шамъи анҷуман ёд мекунад. Ҳикоёт ва риёзоташ дар китобе гирд оварда шудаанд, ки онро дар садаи Маҳмуд ибни Усмон бо номи "Фирдавс-ул-муршидия фӣ асрор-ис-самадия" ба форсӣ тарҷума кард. Тарҷумаҳои дигари он низ мавҷуданд.
Абуисҳоқи Исфаройинӣ

Абуисҳоқ Иброҳим ибни Муҳаммади Исфаройинӣ (949, Исфаройин, Устони Хуросони шимолӣ — 20 феврал 1027, 1027 1 ё 1020 2, Исфаройин, Устони Хуросони шимолӣ) — мутакаллими ашъария, фақеҳи шофеия, тарғиботчии таълимоти ашъария дар Нишопур. Зиндагинома Илмҳои замонашро дар зодгоҳаш омӯхта, соли 962 ба Бағдод омад ва дар он ҷо таълимоти каломи ашъарияро фаро гирифт. Сипас ба Нишопур баргашта, мадрасаи худро таъсис дод, ба шарҳу таъбир ва тарғибу ташвиқи каломи ашъария пардохт. Абуисҳоқи Исфаҳонӣ роҷеъ ба фиқҳи шофеӣ ва каломи ашъарӣ асарҳои бисёре таълиф намудааст, ки мутаассифона аз байн рафтаанд. Вале иқтибосу ишораҳои бешумор ба онҳо аз нуфузу мартабаи баланди ӯ дар байни пайравони ашъария шаҳодат медиҳанд. Ба қавли ӯ, сифати фарқкунандаи Худо ҳастӣ мебошад ва маҳз ҳамин сифат ӯро аз тамоми коинот фарқ мекунонад. Ақидаҳои Абуисҳоқи Исфаҳонӣ роҷеъ ба назарияи маърифат, нубувват, табиати Қуръон, афъоли инсонӣ ва ғайра аз таълимоти мутакаллимини ашъарӣ дида, ба афкори мӯътазила бештар қаробат дорад.
Абуисҳоқи Нишопурӣ

Абуисҳоқи Нишопурӣ (? — 903, Нишопур) — сӯфӣ, ориф, ҳофизи Қуръон ва муҳаддиси эронитабор, шогирди Исҳоқ ибни Роҳавайҳ, Абуқадамаи Сарахсӣ, муаллифи "Китобу-л-илал".
Абуисҳоқи Тосбандӣ

Абуисҳоқи Тосбандӣ — муҳаддис, фақеҳ ва донишманди форс-тоҷик, яке аз устодони Абусаъди Самъонӣ.
Абуисҳоқи Собӣ

Абуисҳоқи Собӣ — муаррих, адиб ва шоири форс-тоҷик аз хонадони Собиён, аз забрадасттарин ва бузургтарин котибони Оли Бӯя, муаллифи "Китобу-т-тоҷӣ фӣ-д-давлати-д-Дайлам". Зиндагинома Собӣ дар шаҳри Шероз дар девони шоҳии оли Буя котиби Муизауддавла мбуд. Ӯ бо супориши шоҳ Озодуддавла асари "Китоби тоҷӣ"-ро таълиф намудеаст, ки дар он доир ба таърихи давлати Буиён, юришҳои онҳо ба Ҳамадон, Рой, Хузистон ва Бағдод, ҳаёти иқтисодию иҷтимоӣ, инкншофи илму маданияти давлати Буиён ва ғайра маълумотҳои муфиде оварда шудааст. Байфазӣ дар асари худ "Таърихи Масъудӣ" маълумотҳои китоби Собиро васеъ истифода бурдааст.
Абуисҳоқи Саълабӣ

Абуисҳоқи Саълабӣ, Абуисҳоқ Аҳмад ибни Муҳаммад Саълабии Нишопурӣ — муфассир ва қории Қуръон, муҳаддис, шоир, донишманди шофеъимазҳаб ва забоншиноси эронӣ, муаллифи "Ъароису-л-маҷолис фӣ қасасу-л-анбиё" ва "ал-Кашфу-л-баён фӣ тафсири-л-Қуръон".
Абуисҳоқи Кубнонӣ

Абуисҳоқ ибни Абдуллоҳ Кубнонии Яздӣ — риёзидон, ахтаршинос ва адиби форс-тоҷик, муаллифи "Ҳалли масъалата-л-иқбол ва-л-идбор", "Рисолаи тазъифия" ва "Муншаот".
Абуисҳоқи Ҷоҷармӣ

Абуисҳоқи Ҷоҷармӣ, Иброҳим ибни Муҳаммад ибни Исмоил (1077, Ҷоҷарм — 1150, Нишопур) — муҳаддис, фақеҳ ва донишманди форс-тоҷик, ноиби имоми масҷиди ҷомеъи Нишопур.
Абуисҳоқи Шерозӣ

Абуисҳоқ Иброҳим ибни Алии Шерозӣ — донишманд, усулӣ ва фақеҳи шофеъии форс-тоҷик.
Абуисҳоқи Ҷӯйборӣ

Абуисҳоқи Ҷӯйборӣ. Зиндагинома Доир ба ҷараёни зиндагӣ ва фаъолияти шоирии ӯ дар тазкира ва асарҳои адабию таърихӣ маълумот хеле кам аст. Бино ба маълумоти Муҳаммад Авфии Бухороӣ, ("Лубоб-ул-албоб"), вай аз мардуми Ҷӯйбор ном маҳаллаи Бухоро буда, дар замони ҳукмронии Сомониён зиндагӣ ва эҷод кардааст. Бо касби деҳқонӣ зиндагиашро таъмин менамудааст. Ашъор Бо абр пинҳон кард офтоби тобонро, Ба сабза бинҳуфт он лолабарги хандонро. Ба сӯи ҳарду маҳаш бар ду шох райҳон буд, Ба шохи мӯрд бипайваст шохи райҳонро. Буте, ки хастадилонро ба бӯса дармон аст, Дареғ дорад аз ин дарддида дармонро. Ба абри найсон монам кунун ман аз ғами ӯ, Сазад, ки санъати хуб аст абри найсонро. Ба як гузар, ки саҳаргоҳ бар гулистон кард, Биҳишт кард саросар ҳама гулистонро.