Дастури забон

Дастури забон, грамматика (аз — "ҳарф") — бахши забоншиносӣ, қоидаҳои роиҷ бар овозҳо, вожаҳо, ибораву ҷумлаҳо, таркибҳову маъноҳо ва дигар унсурҳои забон. Дар тақсимбандиҳои суннатӣ дастури забон ба таври куллӣ аз ду шоха — шинохти вожаву шаклҳои он -ҳо ва қонунияти баҳамваслшавии онҳоро меомӯзад, аммо дастури забон меҳвари дигар дошта, аз ду бахш таркиб ёфтааст: морфология ва синтаксис. Морфология сохти калима, синтаксис қоидаи алоқаи калимаҳоро дар таркиби ибораву ҷумла меомӯзад. Бо ин гуна табақабандӣ чунин натиҷагирӣ шудааст, ки калима ҳамчун воҳиди аслии дастури забон шумурда мешавад. Объекти асосии омӯзиши лексикология низ калима мебошад. Ҳамин тавр, дар байни дастури забон ва лексикология умумияте ба вуҷуд меояд, вале ин ҷиҳати зоҳирии масъала аст. Категорияҳои грамматикӣ басо умумӣ буда, онҳо на ба калимаҳои ҷудогона, балки ба гурӯҳи калимаҳои ҳамҷинси грамматикӣ мансубанд, вале ҳодисаҳои лексикӣ ҳар як воҳиди луғавиро ҷудогона фаро мегиранд. Аз ин ҷиҳат, вақте ки дар бораи грамматикикунонии воҳидҳои забон сухан меравад, маълум мешавад, ки доираи корбурди он васеъ шуда, аз ҳудуди лексика берун мебарояд. Маъно ва чӣ гуна ифодаву тобиш пайдо кардани он дар калима меъёри асосии тафовути воҳиди грамматикӣ ва лексикӣ ба шумор меравад. Маънои лексикӣ хусусияти шакливу зеҳнӣ дорад. Ҳодисаҳои забон ба грамматикиву ғайриграмматикӣ ҷудо мешаванд ва ҳар кадоме аз онҳо ҷиҳатҳое доранд, ки ба якдигар муқобил қарор мегиранд. Ҳамаи категорияҳои грамматикӣ дар тамоми забонҳо мушоҳида намешаванд. Мас., шумора чун категория дар забони форсии тоҷикӣ ва забони русӣ маънои грамматикӣ дорад, чунки исм дар ин забонҳо дар ду шакл — танҳо ва ҷамъ меояд, аммо дар забонҳои хитойӣ ва ҷопонӣ маънои шумора ғайриграмматикист, чунки дар ин забонҳо исмҳои танҳову ҷамъ фақат як шакл доранд. Дар забони тоҷикӣ маънии ҷинсият ғайриграмматикист, зеро исмҳо дар ин забон дар як шакл воқеъ мешаванд, вале дар забони русӣ ҷинсият ҳодисаи грамматикист; чунки дар ин забон калимаҳои гуногунҷинс аз якдигар шаклан фарқ мекунанд. Мас., дар забони тоҷикӣ духтар, падар, офтоб шаклан якхелаанд, вале дар забони русӣ аз рӯи ҷинсият (занона, мардона, миёна) фарқ мекунанд ва ҳар кадоме аз ин шаклҳо дар калимабандӣ ба таври махсус корбаст мешаванд. Маънои грамматикӣ бо роҳи морфологӣ ва синтаксисӣ ифода мешавад. Ҳамаи маъноҳои грамматикие, ки дар натиҷаи тағйироти калима ба амал меоянд (ба воситаи пасванду пешвандҳо, бадалшавии овозҳо, такрор ва ғ.), морфологӣ ва маъноҳои грамматикие, ки берун аз доираи калима воқеъ мешаванд (бо ёрии калимаҳои ёвар, тартиби калима ва ғ.), ғайриморфологӣ ном доранд. Морфология ҳодисаҳои грамматикиеро меомӯзад, ки ба мавҷудияту мансубияту тағйироти калимаҳо (ҳамчун воҳиди грамматикӣ) вобаста мебошанд. Ҳар як калима ҳамчун воҳиди грамматикӣ дорои шаклу маъност. Маънои грамматикии калима умумӣ ва ҷузъӣ мешавад. Маънои умумии категориявии калима хулосаи он маъноҳое мебошад, ки барои ба гурӯҳҳои алоҳида тақсим кардани калимаҳо ё худ ба таснифоти ҳиссаҳои нутқ имкон медиҳад. Мас., маънои умумии категориявии ашё ба исм, амалу ҳаракат ба феъл, аломат ба сифат мансуб аст. Азбаски дар ин маънои умумии категориявӣ маънои грамматикӣ бо маънои луғавии калима аксар вақт мувофиқ меояд ва дар таснифоти калимаҳо ба ҳиссаҳои нутқ маънои луғавии калима истисно намешавад, ҳиссаҳои нутқро, одатан, категорияи лексикӣ-грамматикӣ меноманд. Маънои ҷузъии грамматикӣ дар яке аз шаклҳои калима дучор мешавад. Категорияҳои шумораю номуайянии исм, замону шахси феъл, дараҷаи сифат намунаи ин ҳодисаи грамматикӣ шуда метавонанд. Аз ҳамин нуқтаи назар, исмҳои хоссу ҷинс, ҷондору беҷон, мушаххас (конкрет)-у муҷаррад (абстракт)-ро дар забони тоҷикӣ ҳамчун категорияи грамматикӣ ба қалам додан мумкин нест, чунки дар забони тоҷикӣ исмҳои хоссу ҷинс, ҷондору беҷон, мушаххасу муҷаррад аз якдигар шаклан фарқ намекунанд ва ба якдигар муқобил қарор намегиранд. Маънои грамматикӣ дар забон асосан ба воситаи шакли калима ифода мешавад. Чунончи, дар калимаи дароз-дароз истифода мешаванд. Морфемаҳое, ки ба воситаи онҳо маънои грамматикӣ ифода мешавад, ҳеч гуна маънои луғавӣ надоранд, онҳо танҳо муносибатро мефаҳмонанд. Мас., дар ҷумлаи "Нисо рӯзе меҳмони мо буд" калимаи "рӯзе" ба замми маънои луғавӣ маънои грамматикии номуайянӣ дорад, ки он ба туфайли артикли -е имконпазир гардидааст. Дар байни калимаҳои "хона" ва "хонаҳо", "шаб" ва "шабе" муносибате ҳаст, ки онҳоро ба ҳам муттаҳид мекунад ва дар айни замон ба якдигар муқобил мегузоранд. Ин тафовуту ба муқобили ҳамдигар будан ду тараф дошта, ҳам ба маъно ва ҳам ба шакли онҳо дахл дорад. Ҳамин умумият ва тазод боиси ба категорияи грамматикӣ мансуб дониста шудани ин ҳодисаи забон мешавад вагарна ҳодисаҳои забон, ки дар муқобили худ ҳодисаи дигари умумӣ ва фарқкунанда надошта бошанд, категория грамматикӣ шуда наметавонанд. Ягонагии грамматикие, ки дар калимаҳои хона, шаҳр, мурғ, одам, аз як тараф ва хонаҳо, шаҳрҳо, мурғон, одамон аз тарафи дигар, мушоҳида мешавад, шумора аст ва тафовуту тазодди байниҳамдигарии онҳо низ аз ҷиҳати шумора мебошад: як гурӯҳ якто будани шайъ (предмет)-ро, вале гурӯҳи дигар аз якто зиёд будани ашё (предметҳо)-и алоҳидаро нишон медиҳанд. Шакли грамматикӣ вобаста ба вазъияти нутқ ва таркибҳои синтаксисӣ тобишҳои гуногуни маъноӣ дошта метавонад; айни як шакл тадриҷан маънои дигари грамматикиро ифода мекунад. Чунончи, дар забони адабии тоҷикӣ шаклҳои замони ҳозираи феъл барои ифодаи замони гузашта меоянд, шаклҳои ҷамъ барои ифодаи маънои танҳо низ ба кор бурда мешаванд. Ҳамаи калимаҳои забон бар пояи дастури забон ба ду гурӯҳи калон – тағйирёбанда ва тағйирнаёбанда ҷудо мешаванд. Калимаҳои тағйирёбанда шаклҳои гуногун ва парадигма доранд, баръакси онҳо калимаҳои тағйирнаёбанда танҳо як шакл доранд, парадигма надоранд. Дар забоншиносӣ якчанд навъи дастури забон маълум аст: грамматикаи илмӣ, ки соф назариявӣ буда, бар пояи пажӯҳишҳои илмӣ мураттаб гардидааст; грамматикаи мактабӣ – барои мактабҳои ҳаштсолаю миёнаву олӣ аз рӯи барномаи махсус навишта шудааст; грамматикаи мантиқӣ, ки бар пояи илми мантиқ (илм дар боби қонунҳову шаклҳои дурусти ифодаи фикр) тартиб ёфтааст; грамматикаи муқоисавӣ, ки калимасозӣ, ибораороӣ, ҷумлабандӣ ва дигар вижагиҳову ҷиҳатҳои ду забонро ба тарзи муқоиса меомӯзад; грамматикаи меъёрӣ (нормативӣ), ки аз рӯи вижагиҳое, ки дар забони адабӣ ба меъёри умумӣ табдил гаштаанд, навишта шудааст ва солҳои сол чун дастури асосӣ бидуни тағйир корбаст мешавад; грамматикаи тасвирӣ – сохти калима, ибора ва ҷумларо дар асоси маводди синхронӣ ифода мекунад; грамматикаи таърихӣ – сохти калима, ибора ва ҷумларо дар давраҳои гуногун мувофиқи маводди диахронии забон бино бар рушди таърихии он меомӯзад. Дастурнависӣ, мураттабсозии дастури забон дар мактаби забоншиносии Ҳиндустон оғоз ёфт, ки яке аз намояндагони маъруфаш Панини мебошад. Дастури забони навиштаи ӯро бо номи "Аштадҳйаи", "Дастури забони форсӣ"-и Игнатио Асесу Гравио Ҷованни, "Дастури забони форсӣ"-и Уилям Ҷонс навишта шуданд. Ин қабил дастурҳо дар замони шӯравӣ сершумор буданд ва имрӯз ҳам таълифашон идома дорад. Дар асрҳои миёна, дар Эрону Осиёи Марказӣ тақр. то асри 16 – 17 дастури забони форсии тоҷикӣ бо назардошти маводди ин забон мураттаб нагардидааст. Барои дастурҳои мураттабшуда забони арабӣ асос буд, чунки ин забон чун забони дин, илм, сиёсат ва ғ. то андозае ҳоким буд. Худи дастури забони забони арабиро дар асри 8 забоншинос Ибни Абуисҳоқ ва шогирдонаш ташаккул доданд. Нукоти грамматикӣ (дастурӣ)-ро дар асоси маводди забони форсии тоҷикӣ дар муқаддимаи фарҳангу луғатномаҳо, рисолаҳо оид ба забоншиносӣ, асарҳо оид ба арӯз, қофия, нақд, рисолаҳои донишномавӣ, мас., асарҳои "Донишнома"-и Ибни Сино, "Эҳсоъу-л-улум"-и Форобӣ, "Ҷомеъу-л-ҳикматайн"-и Носири Хусрав, "Асосу-л-иқтибос"-и Насируддини Тӯсӣ, "Нафоису-л-фунун"-и Муҳаммади Омулӣ, "Шарҳи Мулло"-и Абдурраҳмони Ҷомӣ, "Матлау-л-улум ва маҷмаъу-л-фунун"-и Воҷидалии Муҷмалӣ дарёфтан мумкин аст. Масъалаҳои грамматикӣ (дастурӣ) дар китоби Нисорӣ "Чаҳор гулзор" дар асоси маводди забони форсии тоҷикӣ матраҳ гардидаанд. Нукоти грамматикӣ -и Ҷамолуддин Ҳусайн ибни Сайиднуруллоҳи Шуштарӣ, асари манзуми "Қавоиди форсӣ" ё "Ҳафтгул"-и Комто Пуршод навишта шудаанд. Барои аврупоиён (англисзабонон), ки дар Ҳиндустон фаъолият доштанд, китобҳои муҳаққиқ Гледвин басо муфид буданд. Дар Туркия, "Рисолаи мушкилкушо"-и Ҳасан ибни Ҳусайн ибни Имоли Қароҳисорӣ, "Фарҳанги Шуурӣ" ё "Лисону-л-аҷам"-и Ҳасани Шуурӣ ва ғ. Дар асри 19 дар Эрон ва кишварҳои ҳамсоя китобҳои марбут ба дастури забон, "Муаллиму-л-атфол"-и Охундаҳмади Ҳусайнзода ва ғ. Дар Эрон падари дастури забони форсӣ Абдулазимхони Қариби Гургонӣ мебошад. Вай ва чаҳор нафар донишманди эронӣ – Маликушшуаро Баҳор, Бадеъуззамони Фурӯзонфар, Ҷалолуддини Ҳумоӣ ва Рашиди Ёсимӣ дастуре бар асоси равиши забонҳои аврупоӣ тартиб доданд, ки бо номи "Дастури забони панҷ устод" маълум аст ва соли 1950 дар Теҳрон ба табъ расидааст. Дастурнависони дигари машҳури Эрон Парвиз Нотили Хонларӣ, Хусрави Фаршедвард, Муҳаммадризо Ёсимӣ, Аҳмади Шифоӣ, Алиашрафи Содиқӣ ва дигарон мебошанд. Нахустин китобҳои дастури забон арзёбӣ метавон кард. Дар рушди дастури забони забони тоҷикӣ забоншиносон С. Айнӣ, Л. Бузургзода, Б. Ниёзмуҳаммадов, А. Эшонҷонов, Н. Маъсумӣ, Ш. Ниёзӣ, Д. Тоҷиев, Х. Ҳусейнов, Ҳ. Каримов, Ш. Рустамов, Б. Камолиддинов, Р. Ғаффоров, М. Қосимова, Д. Саймиддинов, А. Мирзоев, Ф. Зикриёев, Т. Хаскашев, В. С. Расторгуева, В. А. Лившитс ва дигарон саҳми арзанда доранд.