Императории Муғул

Государство Хулагуидов Имперотурии Муғул (Монголын эзэнт гүрэн?,?; Их Монгол улс?,?; — "Империяи бузурги Муғул") — давлате, ки дар асри дар натиҷаи истилоҳои Чингизхон ва ворисони ӯ ба вуҷуд омада, давлати Муғул аз Аврупои Шарқӣ то баҳри Ҷопон ва аз Новгород то Осиёи Ҷанубу Шарқӣ, бузургтарин давлати забтшуда дар таърихи ҷаҳон бешумор мерафт. Масоҳати давлат тақрибан 24 миллион км ё 33 миллион км). Дар авҷи худ он минтақаҳои васеи Осиёи Марказӣ, Сибири Ҷанубӣ, Аврупои Шарқӣ, Шарқи Наздик, Чин ва Тибетро дар бар мегирифт. Дар нимаи дуюми садаи пошхӯрии империя оғоз шуда ва соли 1269 ба охир расид 2, вақте ки ҳар як хони ҳар улус (ба истиснои Хубилайхон, ки дар маркази империя ҳукмронӣ мекард) худро мустақил эълон карданд ва ҳама якдигарро хони мустақили улусҳои алоҳида шинохтанд, ки ба онҳо Чингизиён сарварӣ мекарданд. Бузургтарин порчаҳои Муғулистони Кабир империяи Юан, Ҷочи Улус (Урдаи Заррин), Давлати Ҳулагуиён (Илхонӣ) ва Улуси Чағатой буданд. Хони бузург Хубилайхон, ки унвони император Юанро ба даст оварда, пойтахтро ба Хонбалик (Пекини хозира) кучонда буд, бар тамоми улусҳо бартарият дошт. Дар ибтидои асри ягонагии расмии империя дар шакли конфедератсияи давлатҳои амалан мустақил барқарор гардид. Дар соли 1368 империяи Юан аз байн рафт ва бо ҳамин империяи Муғулҳо низ ниҳоят аз байн рафт. Ном Империяи Муғулистон худро бо забони Муғулии ҳозира. —; бо хати муғулии қадим. —. Бо забони туркӣ — 3 меномиданд. Муғулҳо давлати худро "МонгоМунгу" – "Нуқра" номида, бо шабеҳи сулолаи "оҳанин" -и Китон Ляо ва сулолаи Ҷурчен Ҷин "заррин" 4. Дар матнхои хитоии "Хей-да ши-люэ"-и соли 1237 гуфта мешавад, ки аҳолии Муғулистони Кабир давлати худро "Сулолаи бузурги нуқра" номидаанд 5. Ташкили давлат Темучин (Чингизхон) бар тоторҳо ва кереитҳо пирӯз шуда, ба ташкили халқи худ – лашкар шурӯъ кард. Дар зимистони солҳои як қатор ислоҳот тайёр карда шуд, ки асоси давлати Муғулистонро гузоштанд. Фурӯпошӣ (1259–1304) Муғулҳо дар давраи императорӣ бо мушкилоти зиёди маъмурӣ рӯ ба рӯ шуданд. Ин бузургтарин империя буд, ки бузургтарин қаламрави ҳамсоя дар таърихи ҷаҳонро дар бар мегирад. Он аз Полшаи муосир дар ғарб то Корея дар шарқ ва аз Сибир дар шимол то халиҷи Уммон ва Ветнам дар ҷануб тӯл кашида, тақрибан 33 миллион километрро ташкил медиҳад. 2 2, (22 фоизи масоҳати умумии Замин) ва 14 ахолии Замин (110 миллион нафар, гарчанде ки дар он вақт дар ҷаҳон қариб 480 миллион нафар одамон мавҷуд буданд). Фурӯпошӣ Дар соли 1368 империяи Юани Муғулистон дар натиҷаи шӯриши саллаи сурх дар Чин пош хӯрд. Дар соли 1380 ҷанги Куликово ба амал омад, ки таъсири Урдаи зарринро дар қаламрави Князии Маскав суст кард. Истгоҳи дарёи Угра дар соли 1480 боиси бардошта шудани юғи муғул-тоторҳо гардид. Давраи парокандагии феодалӣ ва ҷангҳои байниҳамдигарии Осиёи Миёна боиси дар миёнаҳои асри сарнагун шудани улуси Чағатой гардид. Ба гуфтаи Лев Гумилёв, гарчанде ки хунҳо, туркҳо ва муғулҳо аз ҳамдигар хеле фарқ мекарданд, ҳамаашон дар як вақт монеае шуданд, ки ҳамлаи Чинро дар сарҳади даштҳо боздорад 6. Мерос Империяи Муғулистон, ки дар авҷи худ бузургтарин империяи таърих буд, ба муттаҳидшавии минтақаҳои калон таъсири назаррас расонд, ки баъзеи онҳо (аз қабили Русия ва Чин) то имрӯз, ҳарчанд дар зери шаклҳои гуногуни ҳукумат муттаҳид боқӣ мемонанд. Муғулҳо, ба ғайр аз аҳолии асосӣ, пас аз фурӯпошии империя, эҳтимолан аз ҷониби аҳолии маҳаллӣ ассимилятсия шуданд ва баъзе аз ин наслҳо динҳои маҳаллиро қабул карданд, масалан, сокинони хониҳои шарқӣ асосан дини буддизмро қабул карданд ва сокинон аз се хонии ғарбӣ исломро қабул карданд, асосан аз ҷараёни тасаввуф 7. Тибқи баъзе маъхазҳо, истилоҳои Чингизхон боиси харобии бесобиқаи қаламравҳои минтақаҳои ҷуғрофии таҳти тасарруфи ӯ ва аз ин рӯ, ба баъзе тағйирот дар вазъи демографии Осиё, аз қабили муҳоҷирати оммавии қабилаҳои эронии Осиёи Марказӣ дар Эрони муосир оварда расониданд. Ҷаҳони ислом низ дар натиҷаи ҳамлаи муғулҳо ба таври назаррас тағйир ёфт. Ахолии кухи Эрон ба касалй ва гуруснагии васеъ дучор омад, ки аз чор се хиссаи ахолй (миллион кас) кушта шуд. Муаррих Стивен Уорд бар ин назар аст, ки аҳолии Эрон то нимаи асри 20 натавонистаанд сатҳи то муғулҳоро барқарор кунанд 8. Ҳокимон Аз соли 1259 то 1264 бародари хурдии ӯ ва рақиби Ариғ Буғо ҳамзамон бо Ҳубилай ҳукмронӣ мекард. Регентҳо Ҳамчунин нигаред Эзоҳ Адабиёт.