ArabovMK/tajik-wikipedia-corpus huggingface dataset:
Ибни Халдун

Абузайд Абдурраҳмон ибни Муҳаммад ибни Халдуни Ҳазрамӣ, бештар маъруф ба Ибни Халдун 3 (май 1332 1, Тунис 2 — 17 март 1406, Қоҳира) — таърихнигор, файласуф, мутафаккир ва ҷамъиятшиноси мусулмони араб 4. Зиндагинома Номи пурраи ӯ: Абузайд Абдурраҳмон ибни Муҳаммад ибни Халдун Ҳазрамии Ашбилӣ. Соли 1332 дар шаҳри Тунис ба дунё омадааст. Волидайн — муҳоҷирини Андалусӣ буданд. Абдурраҳмон омузишҳои оғозинро фаро гирифт ва сипас назди тунисӣ Қуръон, тафсир, фиқҳ, ҳадис, улуми риҷол, таърих, фани шеър ва аз Ал-Абилӣ мантиқу фалсафа омӯхт. Солҳои дар дарбори чан амирони Марокаш ва Андалус (ҷануби Испониё) ба кори сиёсӣ пардохта мансабҳои гуногунро ишғол кардааст. Соли 1375 дар сини 22-солагӣ аз фаъолияти сиёсӣ даст кашида ба Вухрон омад ва ба навиштани асари машҳураш пиромуни таърихи ҷаҳон "Китоб-ул-ибар" ("Китоби мисолҳои ибратомӯз") оғоз кард, ки муқаддимаи он беш аз худи он китоб шинохта шудааст. Соли 1378 ба Тунис рафт, то ки аз китобхонаҳои он баҳравар шавад. Вале фитнаҳои снёсӣ вайро осуда нагузоштанд ва 1382 ба Миср фирор кард. Ибни алдун дар ин ҷо қозӣ ва мударриси мадрасаҳои Ал-Азҳар, Ал-Камҳия ва Аз-Зоҳирия буд. Назария Аз назари Ибни алдун методи асосии илми таърих бояд методи танқид бошад ва муаррих вазифадор аст, ки воқеаҳои асосиро аз ғайри асосӣ фарқ карда тавонад, то ки ба кашф ва ошкор кардани "кайфиятҳои (қонуниятҳои) табиии" ҳаёти ҷамъият ноил шавад. Назарияи Ибни алдун дар бораи моҳияти илми таърих нисбат ба назарияҳои пешгузаштагонаш бешубҳа қадаме ба пеш буд. Ибни алдун назарияи худро дар бораи умрон — ҷамъият ва инкишофи он баён кардааст, ки принсипҳои асосиаш чунинанд: Мувофиқи назарияи инкишофи Ибни алдун ҷамъият се зинаро тай кардааст: Дар баробари ин Ибни алдун таъсири муҳити ҷуғрофиро ба ҳаёти ҷамъият қоил аст. Мутафаккир таъсири қувваҳои фавқуттабииро ба инкишофи ҷамъият рад менамояд.
Ибни Хафифи Шерозӣ

Ибни Хафифи Шерозӣ 1 — шайх, сӯфӣ, ориф ва муҳаддиси форс-тоҷик, бунёнгузори силсилаи хафифия, муаллифи "Шарафу-л-фақр", "ал-Фусул фӣ усул", "ал-Муътақиду-л-сағир ва-л-кабир" 2. Зиндагинома Дар назди муҳаддисони маъруфи Шероз Абдуллоҳ ибни Аҳмади Шордонӣ, Абдуллоҳ ибни Ҷаъфари Арзаконӣ ва Иброҳим ибни Рӯзбеҳ ҳадис ва дар назди Абулаббос ибни Сарроҷ фиқҳ омӯхт. Дар оғози ҷавонӣ ба Басра рафта, ба маҷлиси дарси Абулҳасани Ашъарӣ пайваст ва аз ӯ илми калом омӯхт. Дар сафарҳое, ки дар давраҳои баъд ба Ҳиҷоз, Ироқ ва Шом дошт, бо орифони замон Абуалии Рӯдборӣ, Абубакри Катонӣ, Абулҳасани Дурроҷ, Абуяъқуби Наҳрҷӯрӣ, Ибни Ато, Ҷарирӣ, Шиблӣ ва Мансури Ҳаллоҷ (дар зиндон) мулоқот кард; ба ш-ҳои Ҳиҷоз, Ироқ, Шом ва Фаластин сафар карда, якчанд бор ҳаҷ гузорид; дониши амиқи динӣ касб кард ва ба аҳкоми шариат сахт пойбанд буд. Ибни Хафиф аз даврони навҷавонӣ ба самоъ ва гирдоварии ҳадис шавқ дошт ва ба гуфтаи Дайламӣ, ҳар шаб чиҳил ҳадис менавишт ва ҳатто ҳангоми назъи равон аз вай ҳадис шунидаанд. Абубакри Боқилонӣ ва Абунуайми Исфаҳонӣ аз ӯ ҳадис нақл кардаанд. Ибни Хафиф аз фақеҳони мазҳаби шофеӣ ба шумор мерафт. Дар миёнаҳои умр ба Шероз баргашт ва то охири умр дар ин ҷо ба иршоди шогирдон машғул шуд. Дар тасаввуф равише муътадил пеша карда, таълимоти ирфонии ӯ бо зуҳду риёзат ва ҳамзамон бо шариат мутобиқат дошт. Шатҳгӯӣ ва ҳаракатҳои дур аз аҳкоми диниро нодуруст мешумурд. Мансури Ҳаллоҷро олими раббонӣ ва муваҳҳид медонист ва аз каромоти вай сухан мегуфт; баъзе аз суханони шатҳомези мансуб ба ӯро рад мекард. Аз шайхони суфия иқтидо ба шахсони зеринро мепазируфт, ки бар тариқаи саҳв қарор доштанд: Ҳориси Муҳосибӣ, Абулаббос ибни Ато ва Амр ибни Усмон. Ибни Хафиф Боязиди Бастомӣ ва Мансури Ҳаллоҷро дар ин шумор намеовард. Ба қавли Ибни Хафиф, аз Боязиди Бастомӣ ва Мансури Ҳаллоҷ "ҳангоми истиғроқ гоҳ-гоҳе суханоне чанд содир мешуд, аммо вақте ки боз ба худ меомаданд, аз он суханон тавба мекарданд ва истиғфор воҷиб медиданд". Таълифот Тазкиранависон таълифоти зиёди Ибни Хафифро таъкид кардаанд. Дайламӣ аз 30 китоби ӯ (15-то муфассал ва 15-то мухтасар) ном бурдааст, ки фарогири масъалаҳои ирфонӣ ва фиқҳиву каломӣ будаанд. Аз ин осори вай ҷуз як ё ду рисолаи мухтасар чизе дар даст нест. Тариқатҳои суҳравардия, козаруния ва асҳоби Рӯзбеҳони Бақлӣ нисбати хирқаи худро бо воситаҳое ба Ибни Хафиф расонидаанд. Абуисҳоқи Дайламӣ, Ибни Бокуя, Абунасри Сарроҷ ва Абуабдуллоҳи Мақоризӣ аз муридони Ибни Хафиф будаанд. Ҳуҷвирӣ мегӯяд, ки тариқати хафифия дар замони вай машҳур будааст. Аз гуфтаҳои ӯст: "Ҳар ишорату рамзе, ки ин тоифаи мутасаввифа гуфтаанду кардаанд, ман онро аз шариат бадар овардаам", "Ҳар орифе, ки маърифати худро ба шариат рост накунад ва ба шариат муқобала кунад, анқариб бемаърифат гардад".
Ибни Шарафшоҳи Астарободӣ

Ибни Шарафшоҳи Астарободӣ — файласуф, наҳвӣ, пизишк, ҳаким, мутакаллим 2 ва донишманди форс-тоҷик. Зиндагинома Аз мардуми Астаробод буд. Аз зодгоҳаш ба Мароға рафт. Назди Хоҷа Насируддини Тӯӣ дарс хонд ва дар зумраи шогирдон барҷастаи вай даромад ва то поёни зиндагии хоҷа дар канори ӯ буд. Вай бар бархе аз кутуби устодаш шарҳ навишт ва пас аз марги Хоҷа Насируддин ба Мавасил рафт ва дар Мадрасаи Нурия ба тадриси ҳикмат машғул шуд ва то поёни умр дар Мавасил монд.
Ибни Шаҳрошӯб

Абуҷаъфар Муҳаммад ибни Алӣ ибни Шаҳрошӯби Саравии Мозандаронӣ, маъруф ба Рашидуддини Шиа (1095, Сорӣ, Устони Мозандарон — 2 сентябр 1192 1, Ҳалаб) — муҳаддис, усулӣ, фақеҳ ва аз уламои бузурги шиа. Зиндагинома Дар ҷавонӣ Қуръонро ҳифз карда, дар улуми мухталиф нубуғи фикрӣ дошт, аз ин рӯ, ҳокими Мозандарон аз вай хавф бурд ва ӯро аз он ҷо берун кард. Ибни Шаҳрошӯб нахуст ба Бағдод, сипас ба Мавасил ва аз он ҷо ба Ҳалаб рафт. Ибни Шаҳрошӯб дар заминаи фиқҳ, усул, ҳадис, калом, таърих, риҷол ва тафсир осори фаровон нигоштааст. Таълифот Мударриси Табрезӣ дар "Райҳонату-л-адаб" аз 17 асари Ибни Шаҳрошӯб ном бурдааст. "ал-Фусул фӣ-н-наҳв" (дар наҳв), "Асбобу нузули-л-Қуръон", "Таъвилу муташобеҳи-л-Қуръон", "Маноқибу оли Абитолиб", "ал-Макнуну-л-махзун фӣ уюни-л-фунун", "Маолиму-л-уламо" (дар шарҳи аҳвол ва таснифот), "ал-Муташобеҳ ва-л-мухталиф", "ал-Арбаин" (дар маноқиби Фотимаи Заҳро), "ал-Эълом ва-т-тароиқ фӣ-л-ҳудуди ва-л-ҳақоиқ", "ал-Масолиб" ё "Масолибу-н-навосиб" ва "ал-Моида ва-л-фоида" аз ҷумлаи осори ӯст.
Ибни Холавайҳ

Ибни Холуя — шоир, адиб, забонишоси арабинависи эронитабор, муаллифи "Иъроби-с-салосин сурату-м-мин Қуръон", "ал-Ҳуҷҷат фӣ-л-қироъату-л-сабъ", "Лайса фӣ-л-калому-л-араб" ва "Шарҳи девони Абулфавориси Ҳамадонӣ".
Ибни Шотир

Алоуддин Абулҳасан Алӣ ибни Иброҳим ибни Муҳаммад ибни Мутъими Ансорӣ маъруф ба Ибни Шотир — ахтаршинос ва риёзидон и араби сурияӣ. Зиндагинома Ӯ, ки худ аз мардуми Шом буд, нуҷум ва риёзиётро дар шаҳрҳои Қоҳира ва Искандария омӯхт ва чанд абзору дастгоҳи расадӣ ихтироъ кард. Ибни Шотирро бартарин ситорашиноси мусулмони қарни ҳаштум ва раиси муваққитон (таъйинкунандагон авқоти шаръӣ)-и масҷиди Уммавии Димишқ медонанд. Бархе аз устурлобҳо, соатҳои офтобӣ ва рубъҳои нуҷумии сохтаи ӯ дар ҳавза ҳунарҳои исломии Қоҳира ва Китобхонаи миллии Париж нигаҳдорӣ мешаванд. Ибни Шотир ҳамчунин бо истифода аз тобеъҳои куравии нуҷумӣ ҷадвалҳоеро барои таъйини вақти намоз сомондиҳӣ кард. Бархе аз муҳимтарин китобҳои ӯ иборат анд аз: "Зиҷи Шотир", "Таълиқу-л-л-арсод", "Рисола фӣ истихроҷи-л-лтаърих", "Рисолату-л-устурлоб", "Ламъаи Ибни Шотир", "Рисола фӣ рубъи-л-алоӣ" ва "Рисола фӣ ҳайати-л-ҷадида".
Ибни Шокири Кутубӣ

Салоҳуддин Муҳаммад ибни Шокир ибни Аҳмад ибни Абдурраҳмони Доронии Димишқӣ, маъруф ба Ибни Шокири Кутубӣ — адиб, таърихнигор ва пажӯҳишгар. Зиндагинома Чун ба истинсох (китобат, нусхабардорӣ) ва тиҷорати китоб машғул буд, ба Кутубӣ мулаққаб гардид. Дар Димишқ парвариш ёфта, ҳамон ҷо таҳсил кардааст. Ибни Шокири Кутубӣ аз Ҳаҷҷор ибни Шиҳна, Юсуф ибни Абдурраҳмони Миззӣ ва Заҳабӣ ҳадис шунидааст. Заминаи илму фарҳанги худро бештар аз тариқи китобат ва нусхабардории китобҳои мавҷуд дар мулки худ ба даст овард. Ӯро Ибни Касир дар фанни таърих ягонаи рӯзгор шумурда, Ибни Рофеи Саломӣ ба ҷавонмардӣ ситудааст. Таълифот Муҳимтарин таълифи Ибни Шокири Кутубӣ "Фавоту-л-вафаёт" буда, такмилаи "Вафаёту-л-аъён"-и Ибни Халликон аст; дар он шарҳи аҳволи 572 аъломро овардааст. "Уюну-т-таворих" (дар таърихи ислом ҷилд) ва "Равзату-л-азҳор ва ҳадиқату-л-ашъор" аз ҷумлаи осори дигари ӯст.
Ибни Шиҳоби Зуҳрӣ

Ибни Шиҳоби Зуҳрӣ, Муҳаммад ибни Муслим ибни Абдуллоҳ (677678, Мадина — 742, Шағб, минтақае дар марзи Ҳиҷоз ва Фаластин) — муҳаддис ва фақеҳи маданитабори сокини Шом. Зиндагинома Вай 10 тан аз саҳобаи паёмбар Муҳаммадро дида, аз онҳо ҳудуди 2200 ҳадис ривоят кардааст. Ибни Шиҳоби Зуҳриро нахустин тадвинкунандаи ҳадис гуфтаанд. Умар ибни Абдулазиз ӯро донотарин шахс ба Суннат дониста, ба коргузорони худ навиштааст: "Ибни Шиҳоби Зуҳриро дарёбед, ки касеро ба суннати гузашта огоҳтар аз ӯ нахоҳед ёфт". Халифаи умавӣ Ҳишом ибни Абдулмалик тарбияи фарзандонашро ба вай супурда буд. Молик ибни Анас ва Суфёни Саврӣ аз ҷумлаи шогирдонаш буда, аз вай ҳадис ривоят кардаанд.
Ибни Шубрума

Абдуллоҳ ибни Шубрума ибни Туфайли Заббӣ — адиб, фақеҳ ва қозии Куфа. Зиндагинома Муҳаддиси сиқа, вале камривоят буд; ҳудуди 70 ҳадис ривоят кардааст. Аз саҳобӣ Анас ибни Молик ва тобеине амсоли Ибни Сирин, Абузуръа, Нӯҳ ибни Дарроҷ, Ҳасани Басрӣ, Солим ибни Абдуллоҳ ва дигарон ҳадис ривоят кардааст. Шаъбӣ, Муҳаммад ибни Фузайл, Суфён ибни Уяйна, Адуллоҳ ибни Муборак ва дигарон аз ӯ ҳадис ривоят кардаанд. Равиши фиқҳии Ибни Шубрума ба мактаби Абуҳанифа ва асҳоби раъй наздикӣ дошт; ӯ аз асли қиёс васеъ истифода ва ба он тавсия мекард. Ибни Шубрума нуктасанҷу суханвар буд ва табъи баланди адабӣ низ дошт. Ӯ наздикӣ бо ҳокимон ва ҳамкорӣ бо онҳоро бар шӯриш ва ҳамроҳӣ бо ҷараёнҳои мухолифи хилофат тарҷеҳ медод, аз ин рӯ, аз волии Куфа Исо ибни Мусо дархост кард, то ӯро ба қазо (қозигӣ)-и Куфа бигуморад. Вай дар замони ҳокимияти Ҳишом ибни Абдулмалик муддати ду сол дар Куфа ва дар замони Абуҷаъфари Мансур муддате дар Саводи Ироқ ба ҳайси қозӣ фаъолият кардааст. Ибни Шубрума дар охир аз ин ҳама наздикӣ ва омезише, ки бо ҳокимони вақт дошт, изҳори пушаймонӣ кард ва дар насиҳат ба фарзандаш гуфт: "Падарат аз ҳалвои онҳо хӯрд ва дар ҳавасҳои эшон афтод".
Ибни Ямини Шибурғонӣ

Ибни Ямини Шибурғонӣ мутахаллис ба Огоҳӣ — шоир и мутасаввифи форс-тоҷик. ЗИндагинома Чанд гоҳ дар Бухоро таҳсили илм карда, ба қавли Мутрибӣ ("Тазкирату-ш-шуаро") "дар ҳамаи улум мунтахаба гардидаанд ва симое дар илми тасаввуф яди байзо (муъҷиза) менамуданд". Ҳангоми таҳсил ба хидмату суҳбати мавлоно Хоҷагии Косонӣ (фавт байни 1542-49) муваффақ гардида, яке аз халифаҳои ӯ шинохта мешавад. Пас аз бозгашт дар Шибурғон масҷиду мадраса ва хонақоҳе бино карда, ба тадрису иршод машғул мешавад. Назар ба маълумоти Муҳаммад Яъқуби Воҳидӣ "Умарову ҳуккоми вақт ба Ибни Ямини Шибурғонӣ иродат доштанд ва ҳамвора аз маҷолису баёноти вай баҳраманд буданд, то ин ки дар соли 1005 ҳиҷрӣ вафот ёфт ва дар ҷавори хонақоҳаш, ки дар самти шимолу ғарби Шибурғон воқеъ аст, мадфун гардид. Мазори Ибни Ямини Шибурғонӣ дорои гунбадест ва мазори хоссу ом мебошад". Аз Ибни Ямини Шибурғонӣ илова ба маснавиҳои "Ҳафт маҷлис" ва "Маҷлисафрӯз", ки аз масъалаҳои гуногуни тасаввуф баҳс мекунанд, девони ашъоре боқист, ки аз ғазал, тарҷеъбанд, мухаммасу мустазод, рубоӣ ва ғайра иборат буда, тақрибан 3 ҳазор байтро дар бар гирифтааст. Ашъори Ибни Ямини Шибурғонӣ асосан ирфонист. Як идда муҳаққиқон, хусусан шарқшиносон, иштибоҳан девони И.-ро ба Ибни Ямини Фарюмадӣ нисбат додаанд. Мутрибӣ дар "Тазкирату-ш-шуаро" менависад, ки Ибни Ямини Шибурғонӣ рисолаи "Ҷоми ҷаҳоннамо"-и Шайх Ваҷеҳуддини Мусавиро шарҳ додааст. Вале ин асар то имрӯз нарасидааст.
Ибни Хурдодбеҳ

Абулқосим Убайдуллоҳ ибни Абдуллоҳ ибни Хурдодбеҳ — гардишгар, ҷуғрофиёдон, мусиқидон, насабшинос ва муаррихи арабизабони форс-тоҷик, яке аз аввалин тарҷумонҳои "Ҷуғрофиё"-и олими Юнон Клавдиус Птолемей. Зиндагинома Аслаш аз мардуми Табаристон. Бобояш Хурдодбеҳ дар ибтидо зардуштӣ буд ва баъдан тавассути Бармакиён ислом овард. Падари ӯ Абдуллоҳ волии Табаристон ва яке аз ҳомиёни аҳли илму адаб буд. Ибни Хурдодбеҳ дар назди донишмандони Бағдод, аз ҷумла мусиқидони машҳур Исҳоқи Мавасилӣ таълим гирифта, чанд муддат дар музофоти Ҷибол (дар шимолу ғарбии Эрон) ба вазифаи роҳбари почта (соҳибу-л-барид ва-л-хабар) таъйин шуд. Баъдан дар дарбори Восиқ Биллоҳ роҳбари девони барид ва надими халифа Муътамид буд. Солҳои охири ҳаёташро дар Бағдод гузаронд. Осор Аз маҷмӯи осори Ибни Хурдодбеҳ ба ҷуз аз "Китобу-л-масолик ва-л-мамолик" ва "Китобу-л-лаҳв ва-л-малоҳӣ", асарҳои дигараш: "Китобу адаби-с-самоъ" -ро зикр кардааст. Маълумоти ӯ оид ба аспҳои хутталӣ ҷанбаи асотирӣ дорад. Ибни Хурдодбеҳ дар густариши ҷуғрофиёнигорӣ таъсир гузоштааст: донишмандони баъдӣ, аз қабили Ибни Фақеҳ, Ибни Руста, Ҷайҳонӣ, Масъудӣ, Ибни Ҳавқал, Муқаддасӣ, Идрисӣ ва дигарон аз осори ӯ истифода бурдаанд. "Китобу-л-масолик ва-л-мамолик"-и Ибни Хурдодбеҳ дар Лейден, Порис, Маскав, Боку, Теҳрон тарҷума ва нашр шудааст. Асари дигари Ибни Хурдодбеҳ "Китобу-л-лаҳв ва-л-малоҳӣ" ба таърихи мусиқӣ ва шеъри форсӣ бахшида шуда, дар бораи созҳои мусиқӣ дар аҳди сосонӣ, аз ҷумла созҳои уд, танбӯр, най, сурнай, ҳафттор ва ғ. маълумоти муҳим дорад. Порчаҳои парокандаи ин асар дар маъхазҳои арабӣ боқӣ мондаанд.
Ибни сабил

Ибни сабил (— аз ибн ва сабил — роҳ, писари роҳ) — дар фиқҳ мусофири дар роҳ монда, ки бо худ моле надорад, то ба ватан баргардад, агарчи дар ватани худ бениёз бошад. Таъбири ибни сабил дар Қуръон 8 бор зикр шудааст. Қуръон некӣ бар ибни сабилро дар радифи ибодати Худо, парҳез аз ширк, некӣ ба падару модар ва хешовандон қарор додааст. Дастгирӣ аз ибни сабил дар байни арабҳо пеш аз ислом низ роиҷ буд ва шариат кумак ба ибни сабилро дар шумори яке аз масорифи закот (табақаҳои иҷтимоие, ки дастгирии онҳо аз заруратҳои динӣ дониста мешавад) қарор дод. Агар ибни сабил бихоҳад ба ватанаш баргардад ва моле наёбад, аз моли закот, ғанимат ва файъ ба қадри ҳоҷат ба ӯ дода мешуд. Беш аз ҳоҷат гирифтани мол ба ибни сабил раво нест. Дар футувват ибни сабил касест, ки аз одат ва хоҳишҳои ҳавои нафс, хешу пайванд ва ҷумлаи мардум ба якборагӣ ҷудо гашта, дар навои ҳайрат ва ҳасрат мезияд. Аз назари Ибни Арабӣ ибни сабил нафси соликест, ки дар ғурбат аз ахбору рухдодҳои манзилҳои сулук дур гаштааст. Бархе ибни сабилро ибни сабилиллоҳ — каси дар роҳи Худо кӯшишкунандае гуфтаанд, ки агарчи дар ватан ҳам бошад, фақир набошад.
Ибни вақт

Ибни вақт, Ибнулвақт — дар тасаввуф соликеро гӯянд, ки алҳол ба вориди қалбии худ машғул аст ва ба гузаштаву оянда таваҷҷуҳе надорад; посдор, риояткунанда ва муроқиби ботину дили худ. Агар солик дар фикри дирӯзу фардо шавад, ӯро Ибни вақт надонанд. Ҳаст суфии сафоҷӯ ибни вақт, Вақтро ҳамчун падар бигрифта сахт. Ҷалолуддини Балхӣ Муҳаққиқони тасаввуф вақтро барои Ибни вақт воҷибкунандаи сукун, изтироб, ҳаракат, шукр, шикоят, сабр, ҷазаъ (бесабрӣ), лиқо (дидор), нутқ, хомушӣ медонанд. Зоҳири Ибни вақт мувофиқи вақташ ва ботини ӯ мувофиқи ҳолаш мебошад. Вақти Ибни вақт гоҳо суҳбат бо халқ, гоҳо узлат ва нафратро воҷиб мекунад. Мустамлии Бухорӣ дар "Шарҳи таарруф" меорад: "Ориф фарзанди вақти хеш бошад, аз баҳри он ки фарзанд табаъи падару модари хеш бошад ва чун ирқ (насаб)-аш пок бошад, бар сират ва равишу роҳи падар бошад". Дар "Рисолаи қушайрия" омадааст: "Мегӯянд, суфӣ фарзанди вақташ аст. Мурод аз он машғул будани ӯст ба он чӣ ки барои ӯ филҳол авлост. Қоим ба онест, ки талаботи ӯ дар ҳамин вақт аст". Ибни вақт дар тасарруфи вақт ва амали ӯ ба он мувофиқ аст. Дигаргуншавии вазъ ва аҳвол ба Ибни вақт таъсир мерасонад: дар мусибат ғамгин, дар подош хурсанд, дар ғалаба шодмон мегардад. Аммо абулвақт соҳиби вақт аст ва дигаргунии вазъу аҳвол бар суботи ҳоли ӯ таъсир надорад. Ибни вақт аз вақт таъсир мепазирад, аммо абулвақт бар вақт таъсирпазир аст. Вақт барзахест миёни ду замон: аз як тараф бо гузашта ва аз тарафи дигар бо оянда пайванд аст, ниҳоят заволпазир, лекин нафъи зиёд дорад. Имкон дорад солике дар бозор як вақт дар як нафас давлате ёбад ва тамоми умр дар пайи нигоҳдории он давлат бошад. Бинобар ин, шарти сиҳҳати муроқабат барои Ибни вақт ба сабаби андешаи гузаштаю оянда вақтро зоеъ накардан аст. Хушӣ бо нақди ибнулвақт месоз, Чу бекорон ба пешу пас машав боз! Агар ту пас равию пеш оӣ, Балои рӯзгори хеш оӣ. Аттор.
Ибни Қалонисӣ

Абӯяъло Ҳамза ибни Асад ибни Қалонисӣ — муаррих, адиб ва девонсолори димишқӣ. Китоби Таърихи Димишқ асари вай аст. Зиндагинома Ибни Қалонисӣ аз қабилаи Бану Тамим буд, ки дар истилои араби Димишқ ширкат варзид ва дар он замон ба табақаҳои ашрофи аҳолии он дохил шуд, адабиёт, илоҳиёт ва шариатро омӯхт ва ду маротиба раиси Димишқ таъйин шуд.
Ибни Ғайлон

Ибни Ғайлон Фаридуддин (Афзалуддин) Умар ибни Алӣ ибни Ғайлони Балхӣ — мутакаллим ва мунаққиди фалсафа. Зиндагинома Улуми муқаддамотиро дар зодгоҳаш Балх омӯхт, сипас солҳои дар Марв ва Нишопур илмҳои ҳисоб, ҷабр, ҳандаса, мантиқ, фиқҳ, калом, табииёт ва илоҳиётро фаро гирифт. Муддате дар Самарқанд назди уламои он таҳсил кард. Абулаббоси Лукарӣ аз устодони маъруфи Ибни Ғайлон ва Садруддини Сарахсӣ аз шогирдони машҳури ӯст. Ибни Ғайлон соли 1204 бо Фахруддини Розӣ мулоқот карда, бо ӯ дар бораи ҳудуси олам мунозирае дошт (матни арабии мунозира бо тарҷумаи англисии он соли 1966 дар Бейрут нашр шудааст). Розӣ дар мунозираҳои худ аз ӯ бо номи Фариди Ғайлонӣ ёд кардааст. Муҳимтарин асари Ибни Ғайлон "Ҳудусу-л-олам" аст, ки бо мақсади исботи ҳодис (пайдошуда) ва махлуқ (офарида) будани ҷаҳон ва оғоз доштани ҳодисаҳои он, рад ва нақзи назари файласуфон оид ба қидам (қадим будан)-и олам, алалхусус ақидаҳои Ибни Сино дар "Рисолату-л-ҳукумати фӣ ибтоли ҳуҷаҷи-л-мусбитина ли-л-мозӣ мабдаан замониян" ("Рисолаи ҳукумат дар ботил гардидани ҳуҷҷатҳои исботкунандагони мабдаи замонӣ барои гузашта") навишта шудааст. Рисолаи мазкури Ибни Сино дар маъхазҳо бо номи "ан-Ниҳоя ва-л-лониҳоя" низ ёд мешавад. "Ҳудусу-л-олам" пас аз "Таҳофуту-л-фалосифа"-и Ғаззолӣ дуввумин кӯшиши муқовамат дар баробари фалсафаи Арасту ва машшоияи Шарқ, аз ҷумла Форобӣ ва Ибни Сино, ба шумор меравад. Чунонки Ибни Рушд дар "Таҳофуту-т-таҳофут" ба дифоъ аз файласуфон дар баробари ҳамлаи Ғаззолӣ бархоста буд, Фахруддини Розӣ низ баҳри ҳимояи файласуфон бо Ибни Ғайлон ба мунозира пардохтааст. Ибни Ғайлон таълифоти Ибни Синоро аз нигоҳи интиқодӣ амиқ баррасӣ карда, ба бисёр матолиби мантиқи ӯ эрод гирифт ва дар ин замина рисолае бо номи "ат-Тавтиату ли-т-тахтиа"-ро навишт. Ӯ дар китоби "ат-Танбиҳ ало тамвиҳоти китоби-т-Танбиҳот" андешаҳои фалсафии Ибни Синоро дар "Ишорот ва танбеҳот" ва китобҳои дигари ӯ мавриди интиқод қарор додааст. Ибни Ғайлон ба китоби "ал-Қонун фӣ-т-тиб"-и Ибни Сино низ эрод гирифтааст. Рӯҳии Валволиҷӣ дар қасидае, ки дар "Лубобу-л-албоб" омада, аз Ибни Ғайлон чунин ёд кардааст: На ба давлат набераи Ковус, На ба дониш Фариди Ғайлонам.
Ибни Қиф

Абулфараҷ Яъқуб ибни Исҳоқи Каркӣ (20 август 1233, -, ё Иордания — 1286 1, Димишқ, Салтанати Мамолик), маъруф ба Ибни Қиф ва мулаққаб ба Аминуддавла — табиб ва ҷарроҳи маъруфи масеҳӣ. Зиндагинома Аз шореҳони китоби "ал-Қонун фӣ-т-тиб"-и Ибни Сино буда, дар боби табобат таълифоти зиёд кардааст. Аз ҷумла китобҳои зерин ба қалами ӯ тааллуқ доранд: "ал-Усул фи-ш-шарҳи-л-Фусул ли Буқрот", "Ҷомеъу-л-ғараз фӣ-л-ҳифзи-с-сиҳҳат ва дафъи-л-мараз", "аш-Шофӣ фӣ-т-тиб", "Шарҳу куллиёти-л-Қонун ли Ибни Сино", "Умдату-л-ислоҳ фӣ амали синоати-л-ҷарроҳ" ва ғ. Матни унвон.
Ибни Қузмон

Абубакр Муҳаммад ибни Абдулмалик ибни Қузмон (1 ё 1086 2, Қуртуба, Андалусия — 2 октябр 1160 1, Қуртуба, Андалусия) — шоир и Зиндагинома Аз ҷавонӣ ҳофизу таронасарои сайёр буд ва дар жанри мувашшаҳоти халқиву заҷал (наво) маҳорат дошт. Ибни Қузмон шумори абёти заҷалро, ки пеш аз вай ба шакли қитъа суруда мешуд, ба теъдоди абёти қасида расондааст. Девони ӯро калиди вазнҳои сурудҳои андалусӣ меноманд. Танҳо муқаддимаи девони ӯ дар чаҳорчӯби забони адабӣ таълиф шудааст, аммо шеърҳояш ба шеваи гуфтори мардумӣ иншо шудаанд. Дар ашъораш вожаю таъбирҳои испанӣ ва лотинӣ бисёранд. Ибни Қузмон дар адабиёти араб ҷои намоёнро ишғол мекунад. Ӯ ба лирикаи бармаҳали провансалӣ ва тавассути он ба қисми зиёди назми аврупоӣ таъсир расонидааст.
Ибни Қудома

Муваффақуддин Абдуллоҳ ибни Аҳмад ибни Қудомаи Ҷамоилии МақдисӣДимишқӣ, маъруф ба Ибни Қудома (1 2 3, Ҷомеъин — 28 октябр 1223, Димишқ) — фақеҳи ҳанбалӣ ва аз уламои бузурги ислом. Зиндагинома Таълими ибтидоии диниро дар Димишқ фаро гирифта, соли 1165 барои идомаи таҳсил бо писархолааш Абдулғании Димишқӣ ба Бағдод сафар кард ва дар он ҷо назди Ҳибатуллоҳи Даққоқ, Ибни Баттӣ, Саъдуллоҳи Даҷоҷӣ ва Абдулқодири Гелонӣ ба касби илм пардохт. Пас аз 4 сол ба Макка ва Мавасил рафта, аз шайхҳои он ҷойҳо ҳадис шунид. Сипас ба Димишқ баргашт ва ба таълифу тадрис машғул шуд. Ӯ дар масҷиди ҷомеи Музаффари Димишқ дарс медод, ҳадис мегуфт ва рӯзҳои ҷумъа хутба мехонд. Ибни Қудома дар замони худ садорати илмӣ ва фатво бар асоси мазҳаби ҳанбалиро дар даст дошт; аз ҷиҳати илмӣ дар радифи пешвоёни номии он, ба мисли Абдуллоҳ ибни Аҳмад ва дигарон қарор дошт. Осори динии Ибни Қудома, бахусус китоби "ал-Муғнӣ", аз матнҳои муътабари мазҳаби ҳанбалӣ ба шумор мераванд. Ибни Қудома дар айни пайравии комил аз мазҳаб ба таҳқиқ дар масъалаҳое пардохта, дар истинботи баъзе аҳкоми фиқҳӣ бевосита ба ду сарчашмаи аввали шаръ — Қуръон ва Суннат руҷӯъ кардааст. Ӯ ҳадисҳоеро, ки ба сиҳҳати онҳо итминон ҳосил карда буд, бар назароти соҳиби мазҳаб тарҷеҳ додааст. Ибни Қудома дар ҷангҳои Салоҳуддини Айюбӣ бар зидди салибиён низ ширкат кардааст. Таълифот Ибни Қудома дар риштаҳои гуногуни улуми динӣ осори бисёре таълиф кардааст. Дар "Ҳадийяту-л-орифин" номи 23 китоби ӯ зикр шудааст. Муҳимтарин таълифоти чопшудаи Ибни Қудома: "ал-Муғнӣ", "ал-Истибсор фӣ насаби-л-ансор" ва "ал-Бурҳон фӣ масоили-л-Қуръон" аз ҷумлаи осори чопнашудаи ӯянд.
Ибни Ҳавқал

Абулқосим Муҳаммад ибни Ҳавқали Насибӣ. Зиндагинома Аслаш аз шаҳри Нусайбин, Хоразм, Мовароуннаҳр, Ситсилия сафар карда, бо вазъи иҷтимоӣ-сиёсии қавмҳои мухталиф ошно гардид. Ҷуғрофиёдонӣ Баъди ошноӣ бо Истахрӣ ва ислоҳ кардани асари ҷуғрофиёи ӯ ба нигориши "Китобу-л-масолик ва-л-мамолик" машғул шуд, ки он бо номи "Сурату-л-арз" машҳур аст. Ибни Ҳавқал дар асоси қиёси мушоҳидаҳои шахсӣ, қавли шоҳидон ва маълумоти ҷуғрофиёдонон 300 манзил аст. Маълумоти Ибни Ҳавқал доир ба Самарқанд, Бухоро, Шош, Хуҷанд, Тирмиз, Қубодиён, Чағониён, Ахсикат, Кеш, Ҳулбук, Бунҷикат, Фарғона, Хоразм, Усрушана, Суғд, Бадахшон, Хатлон ва ғ. барои омӯзиши ҷуғрофиёи таърихии Мовароуннаҳр аҳаммияти илмӣ доранд. Ибни Ҳавқал ҳамчун замима ба асари худ харитаи ҷуғрофиёии минтақаҳои алоҳидаро, аз қабили нимҷаз. Арабистон, ҳавзаи дарёи Нил, хал. Мағриб, Миср, Сурия, баҳри Миёназамин, Алҷазоир, Ироқ, мулкҳои Эрон (Кирмон, Хузистон), Арманистон, Аррон, Озарбойҷон, Гелон, Табаристон, Мозандарон ва Мовароуннаҳрро тартиб додааст. Ӯ "Сурату-л-арз"-ро ду бор таҳрир кард: таҳрири аввали он ба Сайфуддавлаи Ҳамадонӣ тақдим шудааст; нусхаи дастхатти таҳрири дуввум дар ганҷинаи осори хаттии Истанбул нигаҳдорӣ мешавад. "Сурату-л-арз"-и Ибни Ҳавқал бори аввал дар Лейден чоп, баъзе бахшҳои он ба забонҳои англисӣ ва фаронсавӣ тарҷума шудааст.