ArabovMK/tajik-wikipedia-corpus huggingface dataset:
Абуабдуллоҳ Ҷайҳонӣ

Абуабдуллоҳ Муҳаммад ибни Аҳмади Ҷайҳонӣ — ҷуғрофиёдон, вазири Оли Сомон, намояндаи хонадони Ҷайҳониён, муаллифи "Ашколу-л-олам" Зиндагинома Дар замоне, ки амир Наср ибни Аҳмади Сомонӣ ба ҳадди булуғ нарсида буд, масъули таълиму тарбияти вай ва ҳамчунин мутафаккили вазорат буд. Ба маҳзи онки вай ба вазорат расид, ба тамоми кишварҳо нома навишт ва аз онон дархост кард, то равишҳои худ дар идораи кишварашонро барояш бинависанд, то вай беҳтарин равишро барои идораи кишвараш интихоб кунад. Ӯ дар даврони вазорати худ дастгоҳи Сомониро муназзам кард. Ӯ касе аст, ки боиси мусофирати Абӯдулаф ба Ҳинд шуд. Дар китоби "Осор ул-вузаро" аз Сайфиддинҳоҷӣ нисбати вазири донишманди сулолаи Сомониён, муаллифи асарҳои ҷуғрофӣ ва таърихӣ, аз ҷумла таснифкунандаи асари нодири "Ашкол ул-олам" Абӯабдуллоҳ Муҳаммад бини Аҳмад Ҷайҳонӣ, ки соли 941 ҳангоми зилзила ҳалок шудааст, маълумоте оварда нашудааст. Барои оромиву суббот ва тараққии давлати сомонӣ дар аҳди Насри ибни Аҳмад нақши вазири ӯ Абӯабдуллоҳ Ҷайҳонӣ хеле калон буд. Ӯро барои хидматҳояш дар дарбори сомонӣ бо лақаби "шайх-ул амид" ёдовар мешуданд. Маҳз хирадмандиву кордонии ин вазир буд, ки аморати Насри хурдсол чунин шукуфо гардад. 1 Ибни Фазлон, сафири халифаи аббосӣ дар "Сафарнома" — и худ соли 921 аз Ҷайҳонӣ ба неки ёд намуда менависад: "Ҷайҳонӣ соли 941 ба асари ҳодисаи зилзилаи шадид ҳалок гардидааст. Ӯ дорои таълифот дар ҷуғрофиё ва оини мамлакатдорӣ ва мазоҳиби мухталифаи милал аст". 2 Ҷайҳонӣ дар радифи сайёҳони бузурги ҷаҳони ислом, монанди Ибн Батута ва Абдураззоқи Самарқандӣ қарор мегирад. Ӯ дар қисмати зиёди Осиё сафар намуда ёддоштҳои зиёд ва боарзиш роҷеъ ба муҳити он давра ба ёдгор гузоштааст. Ҷуғрофиёнависони машҳур чун Муқаддасӣ, Ибн Ҳавқал, Идрисӣ, Ибн Рушт, Гардизӣ ва нависандаи гумноми китоби "Ҳудуду-л-олам", аз осори Ҷайҳонӣ истифода намудаанд. 3 Ба маълумоти ҷуғрофиёшиноси араб ал-Масъудӣ Ҷайҳонӣ муаллифи асари нодири ҷуғрофие мебошад, ки дар бораи мамолику шаҳрҳо, баҳру дарёҳо ва халқҳое гуногуне мебошад. Ин асари ӯ то замони мо нарасидааст.
Муҳаммад ибни Насри Марвазӣ

Абуабдуллоҳ Муҳаммад ибни Насри Марвазӣ — муҳаддис, ахтаршинос ва фақеҳи шофеии эронитабор 2. Зиндагинома Дар овони хурдсолии Ибни Наср аҳли хонаводааш аз Бағдод ба Нишопур муҳоҷират кард. Ибни Наср дар Нишопур ба камол расид ва аз донишмандони ин диёр илмҳои ҷории замон, бахусус фиқҳу ҳадисро омӯхт. Соли 878 ба Самарқанд сафар кард ва бо бархӯрдорӣ аз ҳимояти Исмоили Сомонӣ то поёни умр дар он ҷо ба таълиму тадрис машғул буд. "ал-Қасома" (дар фиқҳ), "ал-Муснад" (дар ҳадис) ва "Ихтилофу-л-уламо" (ихтилофи бунёдгузорони мазҳабҳо) аз ҷумлаи муҳимтарин осори ӯст.
Абуабдуллоҳ ибни Ҳафс

Абуабдуллоҳ ибни Ҳафс (? — қарни Х) — сипаҳсолори Бухоро дар аҳди Нӯҳ ибни Мансур, сипаҳсолори Нишопуру Ҳирот ва Кӯҳистон.
Абуабдуллоҳ ибни Эмини Оғзунӣ

Абуабдуллоҳ Абдулвоҳид ибни Муҳаммад ибни Абдуллоҳ ибни Эмини Оғзунӣ (1; қарни, Оғзур — тақр. 815) — вввалин муҳаддиси тоҷик аст, ки аз номаш чандин ҳадиси боэътимод боқӣ мондааст.
Абуабдуллоҳ Ҳокими Нишопурӣ

Абуабдуллоҳ Ҳокими Нишопурӣ, Муҳаммад ибни Абдуллоҳи Нишопурӣ — муҳаддис, фақеҳи шофеъӣ ва таърихнигори форс-тоҷик, муаллифи "ал-Мустадрак ила-л-Саҳеҳайн", "Таърихи Нишопур", "ал-Арбаъин", "ал-Мадхал ила-л-Саҳеҳ" ва "Иллалу-л-ҳадис".
Абуабдуллоҳ Қузоӣ

Абуабдуллоҳ Муҳаммад ибни Салома ибни Ҷаъфари Қузоӣ — қозӣ, воиз, таърихнигор ва донишманди эронитабори дарбори Фотимиёни Миср, муаллифи "Китобу-ш-шиҳоб".
Абуабдуллоҳи Зӯзанӣ

Абуабдуллоҳ Ҳусайн ибни Аҳмади Зузанӣ — адиб, забоншинос ва луғатнависи форс-тоҷик. Зиндагинома Ба забони арабӣ аз айёми хурдсолӣ таваҷҷуҳи зиёд дошт. Аз ин ҷост, ки дар баробари забони форсӣ ба забони арабӣ ҳам эҷод мекард. Ба муаллақот бо номи "Муаллақоти сабъа" шарҳ навиштааст. Китобҳои "ал-Луғат-ул-форсия" ва "ал-Масодир" аз таълифоти ӯянд. Осор Китобҳои "ал-Луғату-л-форсия" ва "ал-Масодир" аз таълифоти ӯянд.
Абуабдуллоҳи Домғонӣ

Абуабдуллоҳи Домғонӣ (1, Домғон, Устони Симнон — 1085, Бағдод) — фақеҳи ҳанафимазҳаби форс-тоҷик, муфтӣ ва қозиюлқузоти Бағдод, муаллифи "Мухтасару-л-ҳоким".
Валволиҷӣ

Абуабдуллоҳи Валволиҷӣ. Зиндагинома Аз сарчашмаҳои адабӣ бармеояд, ки вай дар аҳди Сомониён умр ба сар бурда, дар шоирӣ мартабаи баланд доштааст. Муҳаммад Авфии Бухороӣ дар "Лубоб-ул-албоб" менависад: "Дар аҳди Яминуддавла Маҳмуд ҷумлаи фузало хостанд, ки ду байти форсии ӯро ба тозӣ тарҷума кунанд, касеро муяссар нашуд, то он гоҳ ки Хоҷа Абулқосим – писари вазир Абулаббоси Исфароинӣ онро ба тозӣ тарҷума кард, чунонки ҳамаи фузало биписандиданд". Осор Аз мероси адабии Абуабдуллоҳи Валволиҷӣ то замони мо ҳамагӣ ду порчаи шеърӣ (дар ҳаҷми 4 байт) боқӣ мондааст. Ин қитъа аз ӯст: Симдандонаку басдонаку хандонаку шӯх, Ки ҷаҳон он-к бари мо лаби ӯ зиндон кард. Лаби ӯ биниву гӯӣ, ки касе зери ақиқ, Ба миёни ду гул андар шакаре пинҳон кард.
Абуабдуллоҳи Маъсумӣ

Абуабдуллоҳи Маъсумӣ (соли таваллуд номаълум – вафот 1059, Исфаҳон) файласуф ва фақеҳи форс - тоҷик. Зиндагинома Шогирди Ибни Сино. Илмҳои замонаашро дар зодгоҳаш аз худ карда, пас аз шиносоӣ бо Ибни Сино донишу маҳораташро назди ӯ такмил дод. Ибни Сино дар бораи Абуабдуллоҳи Маъсумӣ гуфтааст, ки ӯ дар назди ман бад-он мақомест, ки Арасту дар назди Афлотун буд. Абуабдуллоҳи Маъсумӣ дар илмҳои табииёт, илоҳиёт ва фиқҳ дониши амиқ ва ҳарҷониба дошт. Пас аз вафоти Ибни Сино ӯ дар Исфаҳон ба таълиму тарбия машғул шуда, шогирдҳои бисёреро ба камол расондааст. Аксари муҳаққиқон мӯътақиданд, ки вақте Берунӣ ба Ибни Сино 18 савол фиристод, Шайхурраис ҷавоби он саволҳоро ба ихтиёри Абуабдуллоҳи Маъсумӣ вогузоштааст. Абуабдуллоҳи Маъсумӣ масъалаҳои мухталифи ҳикмати назарӣ ва амалиро таҳқиқ карда, асарҳои бисёре таълиф намудааст. Осор Бино ба маълумоти сарчашмаҳо, ӯ роҷеъ ба ақл, нафс, маод ва афкори файласуфони пешин асарҳо эҷод кардааст. Мутаассифона, ҳатто номи онҳо то ба мо омада нарасидаанд. Ибни Сино "Рисолаи ишқ"-ро дар ҷавоби саволҳои ӯ нигоштааст.
Мансури Ҳаллоҷ

Абуабдуллоҳ Ҳусайн ибни Мансури Ҳаллоҷ, маъруф ба Мансури Ҳаллоҷ — сӯфӣ, шоир ва орифи форс-тоҷик, муаллифи "Тосину-з-зил ва ҷавоҳир-ул кабир", "ал-Кибрит ило ҳамр", "Ҷисму-л-кабир", "Ҷисму-с-сағир" ва "Бистону-л-маърифат". Зиндагинома Ҳусайн бинни Мансури Халлоҷ дар Байзои форс мутаваллид шуд ва дар кӯдакӣ ба ҳамроҳии падараш, ки шояд Ҳаллоҷ буда, ба Восит (Канори Даҷла) – марокизи нассоҷии он рӯзгор сафар кардааст. Забони мардуми Восит арабӣ буда, бештари аҳолии он ҳам аҳли суннат ва ҳанбалимазҳаб буданд 5. Падараш, ки пешаи ҳаллоҷӣ (пахтазанӣ)-ро дошт ва аз ин сабаб Мансур бо тахаллуси Ҳаллоҷ машҳур шуд. Дар ҷавони шавқу алоқаи фавқулодда ба зӯҳду риёзат дошт. Аввал муриди Саҳли Тустарӣ буд ва ҳамроҳи устодаш ба Басра омада, аз дасти Умари Маккӣ ва Ҷунайди Наҳовандӣ хирқаи дарвешӣ пӯшид. Баъд мусофират кард ва дар мулки Форсу ҳинду Чин мазҳабҳои гуногунро омӯхт ва даъвои ҳулулу иттиҳод кард. Фаридиддини Аттор Мансури Ҳаллоҷро нуқтаи олии инкишофи афкори тасаввуфӣ меномад. Аксари ҳакимон, аз қабили Абӯсулаймони Мантиқӣ, Абӯҳайёни Тавҳидӣ, Абулҳасани Дайламӣ тозагии ақидаҳои ирфонии Мансури Ҳаллоҷро дар осорашон оварданд. Роҷеъ ба таълимоти Ҳаллоҷ баъди маргаш низ байни мутасаввифон ақидаҳои гуногун ба вуҷуд омаданд. Баъзеҳо ӯро пайрави таълимоти "ваҳдати вуҷуд" ҳисобиданд. Бино ба маълумоти маъхазҳо Ҷалолуддинӣ Румӣ ва баъди ӯ Алоуддавла Симнонӣ, Алии ҳамадонӣ, Маҳмуди Ҷаҳониён, Аҳмади Сарҳиндӣ ва Абулқодири Бедил муътақиданд, ки Ҳаллоҷ дар таълимоташ "ваҳдати шуҳуд"-ро қоил аст 6. Ин орифи ҷонбохта бо шӯру шааф ва исёну туғёнҳои азиме бар дили як фирқае аз мардум зилзилаҳову ғулғулаҳо овард ва то имрӯз овозаи ҷаҳонгираш ба фаромӯшӣ нарафтааст. Ҳусайни Мансур дар гунбади афкори орифон рояти пирӯзиро афроштааст ва ин рояти парафшон шефтагони роҳи ҳақиқатро чун нури ҳидоят ба идомаи роҳ мехонад. Вай ҷаҳони ислому олами тасаввуфро ба ҳаяҷон ва таҳрик овард ва мухолифону мувофиқони бисёр пайдо кард. Ӯ ваҳдати вуҷуд ва фанофиллоҳро ранги дигар дод, ки аз он ба ҳулулу иттиҳод таъбир кардаанд. "Аналҳақ" — гуфтани ӯро илҳод ва куфр дониста пиндоштаанд, ки Мансур даъвои худоӣ мекунад. Аммо Ҳаллоҷ мегуфт: "Ҷуз Худо ҳеч чиз нест ва ману мову ту нестем ва ҳама Ӯст". 7 Осор Мансури Ҳаллоҷ яке аз машҳуртарин чеҳраҳои шинохтаи адабиёти араб аст. Муҳаққиқон китобҳои Ҳусайни Мансурро баршуморидаанд, ки ба 46 баробар аст 7. Аз осори гаронқадри Ҳаллоҷ миқдори каме то замони мо боқӣ мондааст ва ин миқдори кам аз навиштаҳо ва суханони ӯро ҳам дӯстон ва ҳам душманонаш дар нигоштаҳои худ овардаанд, ки ахиран тавассути донишманди фаронсавӣ Луйи Масиниюн гирдоварӣ ва нашр шудаанд. Осори мавҷуди ӯ алъон ба таври зайл аст: "Ашъори Ҳаллоҷ", ки ба забони арабӣ навишта шудааст ва муштамил бар 349 байт аст; "Тосин-ул-азал" рисолаи ирфонӣ бо лафзҳову ибороти печида, ки ин китобро Рубехонии Буқлӣ аз арабӣ ба форсӣ тарҷума карда ва бар он шарҳе навиштааст. Суханони Ҳаллоҷ ва ривоте дар бораи ӯ аз сарчашмаҳои таърихӣ.
Абуабдуллоҳи Навоеҳии Марвазӣ

Абуабдуллоҳи Навоеҳии Марвазӣ. Зиндагинома Бино ба маълумоти Муҳаммад Авфии Бухороӣ фаъолияти шоириаш ба замони салтанати Сомониён (асри 10) рост меояд. Аз мероси адабии вай то замони мо ҳамагӣ як байт дастрас гардидааст, ки дар ҳақи мақоми баланди Кисоии Марвазӣ ва Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ суруда шудааст. Ин аст он байт: Зебо бувад, ар Марв бинозад ба Кисоӣ, Чун он ки ҷаҳон ҷумла ба устоди Самарқанд.
Абуабдуллоҳи Нотилӣ

Абуабдуллоҳи Нотилӣ. Зиндагинома Устоди Абуалӣ ибни Сино. Абуабдуллоши Нотилӣ дар Бағдод таҳсил карда, дар фалсафаю адаб машҳур мегардад, пас ба Бухоро меояд. Бо ёрии Абуабдуллоши Нотилӣ Ибни Синои ҷавон асари Порфирий "Муқаддимаи мантиқ", "Усули"-и Уқлидус, муқаддимаи асари Баллимус "Ал-маҷастӣ"-ро меомӯзад. Осор Асарҳои зеринро ба Абуабдуллоши Нотилӣ нисбат медиҳанд: "Вуҷуд ва шарҳи исмиҳи" ("Вуҷуд ва шарҳи номи он"), "Илми иксир" (кимиё). Ин асарҳо то замони мо боқӣ намондаанд.
Абуабдуллоҳи Тирмизӣ

Абуабдуллоҳи Тирмизӣ (Муҳаммад ибни Алӣ ибни Ҳусайн, маъруф ба Ҳакими Тирмизӣ, соли таваллуд номаълум - 908 Тирмиз) — мутафаккири мутасаввиф ва таърихнигору муҳаққиқи дин. Зиндагинома Аз кӯдакӣ ба омӯзиши илм шавқи бисёре дошт. Илмҳои замонашро назди машоиху олимони Тирмизу Балх омӯхта, бо суфиёни Хуросон ошноӣ пайдо кард. Дар 27-солагӣ ба мусофират баромада, муддате дар Басра иқомат гузид ва сипас ба Макка рафт. Зимни сафар бо баъзе машоихи суфияи Ҳиҷозу Ироқ низ ҳамсуҳбат шуда, майли гӯшанишинӣ пайдо кард. Баъди аз сафар баргаштан вақти бештари худро ба риёзату муҷоҳада гузаронид ва дар гӯшаи узлат ба таълифи асарҳо пардохт. Ба Абуабдуллоҳи Тирмизӣ зиёда аз 126 асарро мансуб медонанд, ки муҳимтаринашон "Наводир-ул-усул", "Хатм-ул-вилоят", "Китоб-ур-риёзат ва адаб-ун-нафс", "Арш-ул-муваҳиддин", "Китоб-ут-тавҳид" мебошанд. Ин асарҳо ба масъалаҳои илми калом, ҳадис, фиқҳ, тасаввуф, тафсир ва фалсафа бахшида шудаанд. Абуабдуллоҳи Тирмизӣ дар таълимоташ мақоми валиро аз набӣ баланд гузошт, ки ин боиси шӯру ғавғои мардум гардид ва ӯ маҷбур шуд ба Балху Нишопур сафар кунад. Вале баъзе муҳаққиқон мӯътақиданд, ки ӯ дар асл мункири ин ақида аст, зеро дар "Наводир-ул-усул" аз авлиё мақоми бештар доштани анбиёро таъкид кардааст. Эҷодиёти ӯ ба ташаккулу такомули тасаввуф ва калом таъсири амиқ расонидааст. Таълимоти ӯро шогирдаш Абубакри Варроқ интишор додааст.
Фароловӣ

Абӯабдуллоҳ Муҳаммад ибни Мӯсо Фароловӣ — шоири форс - тоҷик (асри). Зиндагинома Дар бораи айёми ҷавонӣ, рӯзгор ва таҳсилоти ӯ дар сарчашмаҳои адабӣ маълумот кам аст. Абуабдуллоҳи Фароловӣ шоири тавоно ва шуҳратманди аҳди Сомониён буд. Рӯдакӣ дар як байташ Абуабдуллоҳи Фароловиро ном бурдааст: Бино ба маълумоти сарчашмаҳо Абуабдуллоҳи Фароловӣ соҳиби девони ашъор, маснавие дар баҳри хафиф будааст. Вале аз эҷодиёти ӯ то замони мо абёти пароканда аз қасоиду ғазалҳо боқӣ мондаанд. Шоир бутон – маъшуқаҳоро васф кардааст. Ба масъалаҳои панду ахлоқӣ, иҷтимоӣ рӯй овардааст. Дар ашъораш калимаҳову ибораҳои халқии марбути хоҷагиву барзгарӣ ва ғайра вомехӯранд. Абёти зерин аз ӯст: Эзоҳ Адабиёт.
Абуабдуллоҳи Хоразмшоҳ

Абуабдуллоҳи Хоразмшоҳ — фармондори Абевард дар замони Нӯҳ ибни Мансур. Аз ривояти муаррихони асримиёнагӣ бармеояд, ки Абуабдуллоҳи Хоразмшоҳ якҷоя бо Муҳаммад ибни Маъмуни Фариғунӣ ба Нӯҳ ибни Мансур хизмати шоистае кардаанд ва амири сомонӣ чун нишони миннатдорӣ Абуабдуллоҳи Хоразмшоҳро волии Абевард ва Муҳаммад ибни Маъмунро волии Нисо таъйин намуд. Аммо Абӯалии Симҷӯр ба Муҳаммад ибни Маъмун фармонравоии Нисоро бахшида, Абевардро вогузор накард. Аз ин рӯ, дар дили Абуабдуллоҳи Хоразмшоҳ нисбат ба Абӯалӣ хусумате пайдо шуд. Пас аз муддате ҳангоми ба яке аз деҳаҳои наздики Хоразм омадани Абӯалӣ Абуабдуллоҳи Хоразмшоҳ ӯро асир гирифт. Муҳаммад ибни Маъмун ба яке аз нишемангоҳҳои Абуабдуллоҳи Хоразмшоҳ шаҳри Кот ё Кос ҳуҷум карда, лашкарони Абуабдуллоҳи Хоразмшоҳро ба қатл расонид ва Абӯалиро озод намуда, Абуабдуллоҳи Хоразмшоҳро асир гардонид ва ӯро дар маркабе бо либосҳои пора-пора баста, ба Хоразм бурданд. Дар як зиёфати оростаи Муҳаммад ибни Маъмун ӯро дар ҳолати тахтабанд оварданд ва пас аз нӯшонидани чанд қадаҳ шароб бо шамшер сарашро аз танаш ҷудо намуданд.
Абуабдуллоҳи Хоразмӣ

Абӯабдуллоҳи Хоразмӣ (машҳур ба Котибии Хоразмӣ, Абӯабдуллоҳ Муҳаммад ибни Юсуф Котибии Хоразмӣ) - олим, мусиқишинос, муаррих ва қомуснигори тоҷик- Зиндагинома Абӯабдуллоҳи Хоразмӣ дар зодгоҳаш (Балх) асосҳои назарии илму фарҳангро меомӯ-зад, барои такмили дониш муддате ба Нишопур сафар мекунад. Дар Нишопур фаъолияти омӯзишии Абӯабдуллоҳи Хоразмӣ вусъат ёфта, илмҳои дақиқу инсониро (фалсафа, риёзиёт, адабиёт, мусиқӣ) меомӯзад. Абӯабдуллоҳи Хоразмиро Нӯҳ ибни Насри Сомонӣ ба сифати надим-коргузори дарбор даъват мекунад ва фаъолияти илмию адабиаш дар Бухоро рушд менамояд. Асари энсиклопедиаш "Мафотиҳу-л-улум (Калиди илмҳо)"-ро бо супоришу ба номи Наср ибни Исмоили Сомонӣ анҷом дода, ин асари ӯ бо номи "Қомуси Юсуфи Хоразмӣ" машҳур будааст. Давраи охири умрашро дар Хоразм гузаронида ва тахаллуси "Хоразмӣ"-ро мепазирад. Асари ӯ "Мафотиҳу-л-улум" аз аввалин донишномаҳоест, ки санъат ва илми мусиқиро баъди вуруди ислом дар мизони қомусӣ баррасӣ намудааст. Тавзеҳоти мӯҷази Абӯабдуллоҳи Хоразмӣ дар бораи мусиқӣ дақиқ ва мӯътамаданд. 1 Адабиёт Ҳамчунин нигаред.
Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ (деҳа, н. Муъминобод)

Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ — деҳа дар ҷамоати деҳоти Шамсиддин Шоҳини ноҳияи Муъминобод. Аз Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ то маркази ҷамоат 1 км, то маркази ноҳия 21 км. Аҳолиаш 464 нафар, тоҷикон.
Абуабдуллоҳи Ҷунайдӣ

Абуабдуллоҳ Муҳаммад ибни Абдуллоҳ Ҷунайдӣ — шоири форс-тоҷики зуллисонайни замони Сомониён. Зиндагинома Аз шоирони дарбори Сомониён. Абуабдуллоҳи Ҷунайдӣ шоири қасидасаро буда, ба забони арабӣ низ шеър мегуфт. Абёти парокандааш дар тазкираҳо боқӣ мондаанд. Ин қитъа аз ӯст:.
Ъосими Аҳвал

Абуабдурраҳмон Осим ибни Сулаймони Басрии Аҳвал — ҳофизи Қуръон ва қозии Мадоин. Дар ривояти ҳадис сиқа будааст, вале ба сабаби ба кори сиёсӣ машғул шуданаш дар бораи ҳадиси ӯ ба ҷуз Ибни Қаттон дигар касе сухан нарондааст. Адабиёт.
Абуъавонаи Исфароинӣ

Абуъавонаи Исфароинӣ, Абуъавона Яъқуб ибни Исҳоқи Ифароинӣ — муҳаддис ва фақеҳи шофеъимазҳаби форс-тоҷик, шогирди Абудовуди Сиҷистонӣ, Абуҳотими Розӣ ва Абдуллоҳ ибни Аҳмад ибни Ҳанбал, соҳиби китоби "ал-Муснад".
Сулаймон ибни Абдулмалик

Абуайюб Сулаймон ибни Абдулмалик (— 717) — халифаи умавӣ аз хонадони Марвониён (ҳукмронӣ солҳои 715 – 717) Зиндагинома Абуайюб сайъ мекард сиёсати хулафои қаблро идома бидиҳад ва бо ҳамлаи қатъӣ пойтахти Византия – Константинополро тасарруф намояд. Аммо ҳамлаи навбатӣ ҳам натиҷа надод, сипоҳи аъроб ба тавассути лашкари византиягиҳо ва булғорҳо шикаст дода шуд. Дар замони ҳукумати Абуайюб соли футуҳоти Испания, Эрон ва Осиёи Марказӣ идома меёфт. Сипаҳсолори араб Ибни Қутайба тавонист муҳимтарин вилоятҳои Хуросон ва Мовароуннаҳр (Нишопур, Марв, Самарқанд, Бухоро, Хуҷанд, Чоч ва ғайра)-ро забт намояд. Дар ин солҳо ислом дар Синд низ паҳн шуда буд. Саъйи Абуайюб соли барои ба танзим даровардани сиёсати молиётии хилофат чандон муассир набуд. Шӯришҳои зидди аъроб саросари хилофатро фаро гирифтанд. Қутайба хост зидди халифа Абуайюб соли қиём кунад, вале ба тавассути сӯиқасд кушта шуд. Дар маркази хилофат низ ҳаракатҳои зидди халифа Абуайюб соли шиддат ёфтанд. Таърихнигорони исломӣ аз шахсияти Абуайюб соли ба унвони халифаи золим ва худхоҳе ёд кардаанд.
Абуалии Байҳақӣ

Абуалӣ Исмоил ибни Аҳмади Байҳақӣ — фақеҳ, муҳаддис ва мутакаллими хуросонӣ, фарзанди Абубакри Байҳақӣ.
Абуалии Даққоқ

Абуалӣ Ҳасан ибни Муҳаммад Даққоқи Нишопурӣ — донишманди ислом, зоҳид, сӯфӣ ва орифи форс-тоҷик, шогирди Хазро, Қаффол ва Абулқосими Насрободӣ.
Абуалии Балхӣ

Абуалии Балхӣ (Абуалӣ Муҳаммад ибни Аҳмад, 935, Хоразм - 993 Нишопур) — шоир ва донишманди арабизабони тоҷик. Зиндагинома Падараш аз хоразмиён, модараш хоҳари муаррихи маъруф Абуҷаъфар Муҳаммад ибни Ҷарири Табарӣ (839 – 923) будааст, аз ин рӯ ба вай лақаби Табархазӣ дода буданд. Бо мақсади омӯзиши амиқи улуми замон ва сайру саёҳат дар ҷавонӣ ба Ироқ, Сурия, Ҳалаб ва дигар кишварҳо сафар карда, бо донишмандону адибони он ҷойҳо вохӯрдааст. Пас аз сафарҳо ба Бухоро омада, ба хидмати дарбори Сомониён ворид шуд ва бо вазири Сомониён Абуалии Балъамӣ робитаи дӯстӣ барқарор намуд. Пас аз муддате ба Систону Шероз сафар кард; аз он ҷо ба Нишопур омад ва ба кори таълиму тадрис машғул шуд. Бо хонадони Бувайҳиён (ҳукмронӣ 935 – 1055) наздикӣ дошт, аз ин рӯ, ба таъқиботи вазири Сомониён Абулҳусайни Утбӣ (солҳои вазирӣ 977 – 986) гирифтор шуд ва ба ҷониби Исфаҳон назди Соҳиб ибни Аббод рафт. Пас аз вафоти Утбӣ боз ба Нишопур баргашт. Аз Абубакри Хоразмӣ маҷмӯае бо номи "Расоил" ва девони ашъор боқӣ мондааст. Дар "Расоил" номаҳои ба ашхоси гуногун навиштаи Абубакри Хоразмӣ фароҳам омадаанд. Онҳо барои омӯхтани таърих ва хусусиятҳои насри бадеии садаи аҳамияти калон доранд. "Расоил" дар Истанбул ва Бамбай ба табъ расидааст. Дар девони ашъори Абубакри Хоразмӣ қасидаҳо, ғазалҳо, марсияҳо, ҳаҷвияҳо ва ғайра ҷамъоварӣ шудаанд. Абубакри Хоразмӣ дар ашъори ҳаҷвиаш баъзе ходимони давлат, халифаҳои Аббосиён, ашхоси коҳилу муфтхӯрро мазаммат кардааст. Шоир хонандаашро ба азму субот, дурӣ ҷустан аз дӯстони риёиву рафтори ношоиста даъват менамояд.
Зурора ибни Аъюн

Зурора ибни Аъюн — шоир ва адиби арабинависи эронитабор, донишманди фиқҳу ҳадис ва калому қироат. Муаллифи "Китоб фӣ-л-иститоъати ва-л-ҷабр" дар фалсафа.
Абуалии Марвазӣ

Абуалии Марвазӣ — шоир и форс-тоҷик, аз ситоишгарони султон Алоуддин Муҳаммади Хоразмшоҳ. Зиндагинома Аз овони ҷавонӣ ва таҳсилоташ дар сарчашмаҳои адабӣ маълумот дода нашудааст. Тавассути тазкираҳо, аз ҷумла "Лубобу-л-албоб"-и Муҳаммад Авфии Бухороӣ ду қасида ва чанд рубоии Абуалии Марвазӣ то замони мо расидаанд. Абуалии Марвазӣ дар мавзӯъҳои анъанавии адабиёти классикии форс-тоҷик, аз ҷумла панду андарз, масъалаҳои иҷтимоӣ, мадҳ ва ғайра асар эҷод кардааст.
Абуалии Домғонӣ

Абуалии Домғонӣ — котиб, адиб ва шоири арабизабон, вазири дарбори Сомониён. Ӯ замоне ба вазорат расид, ки давлати Сомониён рӯ ба шикасту завол оварда буд.
Абуалии Рӯдборӣ

Абуалии Рӯдборӣ, ё Абузарри Рӯдборӣ (860, Рӯдбор — 933, Миср) — ориф, сӯфӣ, муҳаддис ва фақеҳи форс-тоҷик, муриди Ҷунайди Бағдодӣ.
Ибни Ҳайсам

Абуалӣ Муҳаммад ибни Ҳасан ибни Ҳайсами Басрӣ — аз бузургтарин риёзидон он ва беҳтарин физикдон и мусулмони 6 араб 7 8 4 буд. Ӯ аввалин донишманди физики нур дар ҷаҳон аст, ки дар заминаи шинохти нур ва қонунҳои шикасту бозтоби он нақши муҳимме ифо кардааст. Зиндагинома Доир ба соҳаҳои гуногуни табийёт, риёзиёт, тиб ва фалсаф а асарҳо таълиф кардааст. "Китоб-ул-манозир" ("Оптика") ном асари ӯ соли 1572 бори нахуст ба забони лотинӣ тарҷума шуд. Маълумоте, ки доир ба сохти чашм додааст, ба ақидаҳои илми муосир наздиканд. Ақидаи ӯ дар бораи бо ду чашм дидан ва интиҳо доштани суръати рӯшноӣ ҷолиби диққатанд. Абуалии Басрӣ инъикос ва шикасти рӯшноиро дар муҳитҳои гуногун тадқиқ ва ба зичии муҳит вобаста будани нишондиҳандаи шикастро муайян намуд. Инчунин кӯшиш кард, ки давомоти шафақро ба ҳисоб гирифта, дар асоси он баландии атмосфераи заминро муайян кунад. Абуалии Басрӣ дар "Китоб-уш-шарҳ мусодарат китоб-ил-Уқлидус фӣ-л-Усул" (Шарҳи муқаддимаи "Усул"-и Уқлидус) муқаддамоти (постулатҳои) Уқлидусро таҳлил ва масъалаи хатҳои мувозиро тадқиқ намуд. Чунончи, ӯ нишон дод, ки ду хати рости ҳамбур ба як хати рост мувозӣ шуда наметавонанд.
Абуалии Салломӣ

Абуалии Салломӣ — муаррих, шогирди Иброҳим ибни Муҳаммади Байҳақӣ ва муаллифи китоби "ат-Таърих фӣ ахбори вулоти Хуросон". Зиндагинома Доир ба Саломӣ маълумоти тарҷимаиҳолӣ кам аст. Аз рӯи баъзе маъхазҳои таърихӣ ӯ ба забони арабӣ асари машҳури худ "ат-Таърих фӣ ахбори вулоти Хуросон" ("Таърихи волиёни Хуросон") -ро таълиф намудааст, ки воқеаҳои таърихии то асри 10 дар Хуросон рӯйдодаро дар бар мегирад. Таҳрири китоби мазкурро баъди Салломӣ муаррих Абулҳасан Муҳаммад ибни Сулаймон ибни Муҳаммад давом додааст. Асари Салломӣ то ба замони мо нарасидааст.
Абуалии Симҷур

Абуалӣ Муҳаммад ибни Иброҳими Симҷур — волии Ҳирот аз хонадони Симҷуриён, писари Абулҳасани Симҷур.
Абуалии Сарахсӣ

Абуалии Сарахсӣ (Зоҳир ибни Аҳмади Алфақӣ) — шоир, муҳаддис ва фақеҳи форс-тоҷики замони Сомониён, шогирди Абуисҳоқи Марвазӣ, устоди Абусаиди Абулхайр дар ҳадис, муаллифи "ал-Аволӣ". Зиндагинома Ҷузъиёти тарҷумаи ҳолаш маълум нест. Мувофиқи маълумоти асарҳои "Ҳолот ва суханони Шайх Абусаид", "Асрор-ут-тавҳид" Абусаиди Абулхайр дар назди ин шахс улуми динии ахбор, тафсир ва усулро омӯхтааст. Осор Аз эҷодиёташ ғазале тавассути "Номаҳо" ва "Тамҳидот"-и Айнулқуззоти Ҳамадонӣ дастрас гардидааст. Абёти зерин аз он ғазал аст: Дарой ҷоно, бо ман ба агар ёрӣ, Вагарна рав, ба саломат, на бар сари корӣ. На ҳамроҳӣ ту маро, роҳи хеш бигиру бирав, Туро саломат бодо, маро нигунсорӣ. Маро ба хонаи хаммор бар, ба-д-ӯ биспор, Нигар, маро ба ғами рӯзгор наспорӣ. Набид чанд маро деҳ барои мастиро, Ки сер гаштам аз ин зиракию ҳушёрӣ.
Абуалӣ Аҳмади Чағонӣ

Абуалӣ Аҳмад ибни Муҳаммад ибни Музаффар ибни Муҳтоҷ, маъруф ба Абуалии Чағонӣ — бузургтарин амири Оли Муҳтоҷ, сипаҳсолори Хуросон дар аҳди Наср ибни Аҳмад. Зиндагинома Сипаҳсолори Хуросон ва ҳокими Чағониён дар аҳди аморати Наср ибни Аҳмади Сомонӣ. Соли 955 ҳокими Балху Тахористон таъйин гардид, лекин ин вилоётро ба дасти писараш вогузошт. Соли 930 шӯриши амири Хуттал Ҷаъфар ибни Абудовудро пахш кард ва Наср ибни Аҳмади Сомонӣ соли 934 ӯро амир ва сипаҳсолори Хуросон таъйин намуд. Соли 940 Мокони Кокӣ алайҳи Сомониён дар Гургон қиём кард. Абуалӣ Аҳмад сипоҳи ӯро муҳосира ва дар ҷанг Мокон кушта шуд. Абуалӣ Аҳмад Рай, баъдтар вилоёти Ҷиболу Ҳулвонро тасарруф намуд. Аз соли 944 Абуалӣ Аҳмад барои тасарруфи мулкҳои аздастрафтаи Сомониён иқдом кард. Бо вуҷуди талошҳои зиёди ӯ дар Эрони марказӣ амир Нӯҳи Наср ӯро аз аморати Хуросон азл намуд ва ба ҷои ӯ Иброҳими Симҷур ҳоким шуд. Абуалӣ Аҳмад бо кумаки Иброҳими Сомонӣ (амаки Нӯҳи Наср) соли 946 ба тасарруфи Марву Бухоро шурӯъ намуд, ки дар натиҷаи он амир Нӯҳ ба Самарқанд ақиб нишаст, лекин баъд аз чанд ҷангҳои шадид барои тахту тоҷ Абуалӣ Аҳмад соли 951 султони Чағониён шуд. Амир Нӯҳ бар асоси тавофуқ ва аҳдномаи тарафайн Абуалӣ Аҳмадро сипаҳсолори Хуросон таъйин карда, Райро низ бо имтиёзоти молиётиаш бар ӯ супурд.
Абуалии Усмонӣ

Шайхулислом Абуалӣ Ҳасан ибни Аҳмади Усмонӣ (1;? — 1076) — ориф, муҳаққиқ ва шореҳи форс-тоҷик, мутарҷим ва шореҳи "Рисолаи Қушайрия"-и Абдулкарими Қушайрӣ.
Абуалии Шошӣ

Ҳасан ибни Ҳоҷиб ибни Ҳамид 1, маъруф ба Абуалии Шошӣ (2;? — 926, Чоч) — муҳаддис ва фақеҳи маъруфи шофеъимазҳаби форс-тоҷик.
Абуалии Формадӣ

Абуалӣ ибни Муҳаммад ибни Алии Формадӣ (1 2, Тус 1 — 1084 1 2, Тус 1) — ориф ва воизи форс-тоҷик. Зиндагинома Абуалӣ аз кӯдакӣ дар Тӯс ба фарогирии дониш пардохт ва дар оғози ҷавонӣ ба Нишопур рафт ва дар мадрасаи Сарроҷон ба таҳсил идома дод.
Абуалии Форсӣ

Абуалӣ Наҳвии Форсӣ, Абуалӣ ал-Форисӣ, Абдулғаффори Форисӣ — нависанда, шоир, луғатдон ва забонишиноси маъруфи форс-тоҷик, муаллифи "Китобу-л-эзоҳ" ва "Такмила".
Абуалии Ҳубубӣ

Абуалии Ҳубубӣ, Абуалӣ Ҳасан ибни Ҳориси Хоразмӣ — риёзидон, қозӣ ва фақеҳи форс-тоҷик, муаллифи "ал-Истиқсо ва-л-таҷнис фӣ илму-л-ҳисоб".