Обсанги ҳалқавӣ

Обсанги ҳалқавӣ — ҷазираи марҷонӣ ё галаҷазираест, ки ба ҳалқаи пайваста ё шикаста дар атрофи лагуна монанд аст. Аниқтараш, атолл болоравии сатҳи уқёнус мебошад, ки бо болохонаи марҷонӣ тоҷдор буда, харсангро бо як гурӯҳи ҷазираҳои моту бо гулӯгоҳҳо ҷудо мекунад 1 2. Ин гулӯгоҳҳо уқёнусро бо лагуна мепайвандад. Агар гулӯгоҳҳо вуҷуд надошта бошанд, он гоҳ замин як ҳалқаи муттасилро ташкил медиҳад, ки дар ин ҳолат оби лагуна назар ба уқёнус камтар шӯр буда метавонад. Баландшавӣ дар қабати уқёнус одатан конусшакл буда, аз вулқони хомӯшшуда ба вуҷуд омадааст. Марҷонҳои атоллҳо нисбат ба омезиши шароити табиӣ: ҳарорати ҳаво ва об, тозагии об, доимии шӯршавии обҳои уқёнус, инчунин динамикаи онҳо хеле серталабанд. Тақсимот Марҷонҳои харсангсоз танҳо дар обҳои гарми тропикӣ ва субтропикии уқёнусҳо ва баҳрҳо инкишоф меёбанд ва аз ин рӯ атоллҳо танҳо дар тропикӣ ва субтропикӣ мавҷуданд. Атоллҳо асосан дар обҳои уқёнусҳои Ором ва Ҳинд вомехӯранд 3. Дар уқёнуси Атлантик ба ғайр аз ҳашт атолл дар шарқи Никарагуа ягон гуруҳи калони атоллҳо вуҷуд надоранд. Шимолтарин атолл дар ҷаҳон атолли Куре (28°24Н) дар баробари дигар атоллҳои ҷазираҳои шимолу ғарбии Ҳавайӣ мебошад. Ҷанубтарин атоллҳои ҷаҳон Элизабет Риф (29°58) ва дар наздикии Рифи Миддлтон дар 29°29 дар баҳри Тасман, ки ҳар ду қисми ҳудуди ҷазираҳои баҳри марҷон мебошанд. Этимология Калимаи атолл аз калимаи малдивии атолу, гирифта шудааст, ки маънои кафи дастро дорад. Аввалин истифодаи ин калима дар забони англисӣ соли 1625 буд. Чарлз Дарвин ин истилоҳро дар сохтори монография ва тақсимоти рифҳои марҷон муаррифӣ кард. Ӯ пайдоиши решаи ин калимаро эътироф кард ва онро ҳамчун гурӯҳи мудаввари ҷазираҳои марҷон муайян кард 4. Сохтори атолл Атолли маъмулӣ аз се қисм иборат аст: нишебии рифҳои берунӣ, платформаи риф ва лагуна. Баландии атолл одатан аз сатҳи миёнаи уқёнус аз метр зиёд нест. Атоллҳо метавонанд конфигуратсияҳо ва андозаҳои гуногун дошта бошанд. Яке аз калонтарин атоллҳои рӯи замин - Кваҷалейн (Меншикова) дар галаҷазираи Ҷазираҳои Маршалл - ба 2336 км мерасад, ки 92% он лагунаи 300 км дарозӣ дорад. Масоҳати умумии 92 ҷазираи ин атолл 14,5 км аст. Боз як атолли калон Рангироа (Рангирой) дар галаҷазираи Туамоту 1639 км ва 241 ҷазираи он 43 км-ро ишғол мекунад. Рифҳои марҷонии чунин атоллҳои азим болоравиро дар қабати уқёнус, ки платои вулқонӣ аст, на конуси вулқони алоҳида доранд. Ба истиснои атоллҳои хурд, майдони рифҳо одатан чанд фоизи майдони худи атоллҳоро ташкил медиҳанд ва замин аксар вақт танҳо як қисми ночизро ташкил медиҳад. Аммо, истисноҳо вуҷуд доранд. Дар мавриди атолли хурди Пингелап дар шарқи Микронезия, замине, ки аз харсангҳо ва регҳои пайвасткунандаи онҳо иборат аст, тақрибан 34 майдони умумии атоллро ташкил медиҳад. Ҷазираҳои атолл паст буда, баландии онҳо аз 5 метр зиёд нест. Одатан атоллҳо дар натиҷаи зиёд кардани ҷазираи вулқонӣ бо рифи марҷон ва камарбанди ҳалқа ба вуҷуд меоянд. Ин аксар вақт бо зери об ғарқ шудани пойгоҳи вулқонӣ ҳамроҳ мешавад. Агар ин гуна пастшавӣ рӯй надиҳад, он гоҳ атолли ядроӣ бо ҷазираи вулқонии дар дохили лагуна ба вуҷуд меояд. Каме паст шудани сатҳи об (ё баланд шудани асоси тектоникии атолл) боиси ба атолл табдил ёфтани рифи марҷон мегардад. Баландшавии минбаъдаи замин метавонад боиси ташаккули атолли баланд гардад. Агар атолл зери об монда бошад, пас соҳили зериобӣ (яъне регзор) ба вуҷуд меояд, ки онро атолли зериобӣ номидан мумкин аст.