Арабшиносӣ

Арабшиносӣ — илмест аз маҷмӯи улуми инсонӣ, ки омӯзиши ҳамаи паҳлуҳои зиндагии халқ ва кишварҳои арабро дар гузашта ва имрӯз, аз ҷумла таърих, забон, илм, фарҳанг, адабиёт, иқтисод, ҷуғрофия, мардумшиносӣ, тамаддун, ҳуқуқ, фиқҳи исломӣ ва ғайраро фаро мегирад 1. Истилоҳ Истилоҳи арабшиносӣ, илми арабшиносӣ дар ибтидои садаи дар Аврупо пас аз нашри китоби олими ҳолландӣ Т. Эрпенипус оид ба сарфу наҳви забони арабӣ пайдо шудааст 2. Дар асрҳои маркази асосии он Рим, Париж, Лейден буданд. Аврупоиҳо на танҳо ба таъриху тамаддуни кишварҳои балки барои ривоҷу равнақи робитаҳои дипломатию тиҷоратӣ ва тавсеаи таблиғоти мазҳабӣ дар байни мардуми Шарқ таваҷҷуҳ доштанд. Маълумоти парокандае, ки оид ба таърих ва ҷуғрофияи таърихии араб ҷамъоварӣ шуда буд, аз ҷониби шарқшиносони англис Э. Покок ва фарансавӣ Б д Эрбело мавриди таҳқиқ қарор гирифтанд. Дар охири садаи арабшиноси олмонӣ И. Я. Рейске қатъан изҳор кард, ки арабшиносӣ набояд бо омӯзиши фиқҳу илоҳиёт маҳдуд бошад, балки доираи таҳқиқи он васеъ гардад, яъне таъриху тамаддуни кишварҳои араб чун ҷузъи ҷудонашавандаи таърих ва тамаддуни ҷаҳонӣ омӯхта шавад. Дар садаи 19 — ибтидои садаи 20 арабшиносони Европа Силвестр де Саси, Ж. Бело, Р. Дози матраҳ гардидаанд. Арабшиносӣ дар Русия Арабшиносӣ дар Русия бо нашри китоби сарфу наҳв ва матнҳои мунтахаби ки соли 1827 А. В. Болдирев омода карда буд, оғоз ёфт. Дар рушди арабшиносии рус саҳми В. Р. Розен бузург аст. Асосҳои арабшиносии русро В. В. Бартолд, А. Е. Кримский, И. Ю. Крачковский гузоштанд. Ба сабаби он ки доираи таҳқиқоти арабшиносии рус васеъ аст, он ба шохаҳои ҷудогона — омӯзиши забон ва адабиёт, таърих ва фарҳанг, иқтисодиёт ва сиёсат, масоили муосир, таърихи наву навтарини кишварҳои ҳаракатҳои мардумӣ ва иттиҳодияҳои сиёсию динӣ тақсим шуд. Ташаккули ҷомеаи феодалиро дар Арабистон, пайдоишу сайри таърихии ислом, таъриху фарҳанг ва тафаккури ҷамъиятии арабҳоро дар асрҳои миёна ва нав Е. А. Беляев, Н. В. Пигулевская, А. Ю. Якубовский, И. П. Петрушевский ва дигарон, раванди инкишофи сармоядориро дар муҳити мустамликадорӣ ва муборизаи миллии озодихоҳиро дар кишварҳои араб А. М. Шомӣ, Х. И. Килберг, А. М. Голдобин, Л. Н. Котлов, Т. И. Мирский, С. Р. Смирнов, Н. А. Иванов, Р. Г. Ланда, Н. С. Луская ва дигарон омӯхтаанд. Арабшиносони рус И. Ю. Крачковский, М. А. Салйе, А. П. Ковалевский, Т. А. Шумовский, П. Г. Булгаков, П. А. Грязневич, А. Б. Холидов ва дигарон ба тарҷума ва нашри осори хаттии асримиёнагии омӯзиши сиккаҳо ва сангнавиштҳои арабӣ, забоншиносӣ, сарфу наҳви забони лаҳҷашиносӣ, таърихи арабҳои Осиёи Марказӣ (Г. В. Серетели, И. Н. Винников) машғул шудаанд. Масъалаҳои арабшиносӣ дар собиқ ИҶШС ва ҳоло дар Русия дар Институти шарқшиносии АИ Русия, Шуъбаи санктпетербургии он, Институти Африка, Институти мардумшиносӣ ва фаласафаи АИ Россия таҳқиқ мешаванд. Марказҳои арабшиносӣ дар Озарбойҷон, Гурҷистон, Арманистон, Ӯзбекистон ва Тоҷикистон низ мавҷуданд. Ҷомеашиносони араб дар пешрафти илми арабшиносӣ Асарҳои олимон, адибон, таърихнигорон ва ҷомеашиносони араб низ барои пешрафти илми арабшиносӣ мусоидат намудаанд. Дар осори ин олимон ақоиди дуИМАнонаву ғаразноки баъзе муҳаққиқони Аврупо, Америка раду инкор гардида, арзишҳои миллии арабию исломӣ зери ҳимоят гирифта шудаанд. Дар омӯзиши мероси пурғановате, ки ба забони арабӣ офарида шудааст, намояндагони бисёр халқҳо, аз он ҷумла намояндагони илму адаби форс-тоҷик Ибни Муқаффаъ, Имом Бухорӣ, Абуҳайёни Тавҳидӣ, Абубакри Хоразмӣ, Абумусои Хоразмӣ, Абунасри Форобӣ, Абузайди Балхӣ, Абуалӣ ибни Сино, Абубакри Розӣ, Насируддини Тусӣ саҳми арзанда доранд. Осори онҳоро арабшиносони дунё меомӯзанд. Арабшиносӣ ҳамчунин мероси илмию фарҳангии халқҳои ғайриараб, аз ҷумла осори шоирону адибони форс-тоҷикро, ки ба забони арабӣ навишта шудаанд, мавриди омӯзиш қарор медиҳад. Арабшиносӣ дар Тоҷикистон Дар Тоҷикистон нахустин марказҳои забон ва адабиёти араб ба охири солҳои 50 садаи рост меояд. Соли 1958 Шуъбаи шарқшиносии АИ ҶТ бо бахши арабшиносӣ ва кафедраи забонҳои Шарқи ДМТ таъсис ёфтанд, ки пурсамар фаъолият доранд. Дар солҳои Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон марказҳои дигари арабшиносӣ дар ДДХ ва Донишгоҳи исломии Тоҷикистон ба кор шурӯъ карданд. Арабшиносони тоҷик дар таҳқиқоти худ ба асарҳои классикони арабшиносӣ Х. Д. Френ, Н. А. Медников, В. Ф. Гиргас, В. Р. Розен, А. Е. Кримский, И. Ю. Крачковский ва дигарон такя мекунанд. Дар барпо намудани илми арабшиносии муосири тоҷик донишмандон С. Айнӣ, Б. Ғафуров, А. Мирзоев, В. П. Демидчик, Ҳ. И. Наққош саҳми бузург доранд. Дар рисолаҳои илмии Т. Бердиева, Ф. А. Исаева, Х. К. Муъминов, С. Сулаймонӣ, А. Ҳоҷиев, К. Мусофиров, А. Имомов, Н. Ғиёсов, Ғ. Ҷӯраев ва дигарон масъалаҳои гуногуни забони арабӣ ва таълими он, таъсири забони арабӣ ба забони форсии тоҷикӣ ва баръакс, лаҳҷашиносии тоҷикию арабӣ баррасӣ шудаанд. Аз дастовардҳои муҳимми арабшиносии тоҷик тарҷума ва нашри Қуръони карим, "Саҳиҳ"-и Имом ал-Бухорӣ, "Таърих" ва "Тафсир"-и Табарӣ мебошад, ки дар ин кор М. Умаров, Ф. Бобоев, С. Шаҳобуддинов иштирок кардаанд. Арабшиносони тоҷик эҷодиёти адибону шоирони асрҳои миёна ва муосири эҷодиёти шифоҳии мардуми драматургияи арабиро мавриди омӯзиш қарор додаанд. Арабшиносони тоҷик С. Шаҳобуддинов, К. Бекзода, А. Ҳоҷиев, Т. Мардонӣ, С. Сулаймонӣ, К. Аскардаев ва дигарон осори Абуалӣ ибни Сино, Абубакр ибни Закариёи Розӣ ва дигаронро тарҷума карда ба табъ расондаанд. Арабшиноси тоҷик Ғ. Ғоибов ба тадқиқи сарчашмаҳои таърихӣ, ҷуғрофӣ ва илмию адабии ба арабӣ нигошташуда машғул аст.