Усмон I

Усмон Ғозӣ (усмонӣ.,,.,, 1324 1) — аввалин ҳокими бекнишинҳои усмонӣ дар Осиёи Хурд. Усмон асосгузори Империяи Усмонӣ ҳисобида мешавад, ки то ибтидои асри идома дошт. Дар замони ҳукмронии Усмон бекнишинӣмустақил шуд, сарҳади он аз ҳисоби қаламравҳои аз Византия дар Осиёи Хурд забтшуда хеле васеъ гардид. Дар замони Усмон қабилааш исломро қабул карданд. Аз сабаби мавҷуд набудани маъхазҳои таърихии муосири Усмон дар бораи ҳаёти ӯ маълумоти воқеӣ хеле кам аст. Дар бораи ҳукмронии ӯ ягон далели хаттӣ мавҷуд нест 2, зеро қариб ҳамаи ҳуҷҷатҳо баъдан қалбакӣ буданд. 3 Аз ин рӯ, тамоми маълумот дар бораи Усмон дар асоси ривоятҳои шифоҳӣ ва ривоятҳо дар бораи ӯ, ки хеле дертар ба вуҷуд омадаанд ва инкишоф меёбанд. 3 Аз сарчашмаҳои усмонӣ, аввалинаш, ки то мо расидааст, Солномаи Хонаи Усмонӣ (Тева-рих-и ал-и Усмон) Ашикпошозода мебошад, ки соли 1476 оғоз шудааст. Аввалин солноманависи маъруфи империя Яхши Фақих (ваф. баъд аз 1413) мебошад, ки падараш имоми Орхон буд. 2 Яхши Факих аз Усмон то Боязиди солномае тартиб додааст, ки "Тасвири корнамоии хонадони усмонон то Йилдиримхон" ном дошт. Асли ин солнома то ҳол боқӣ намондааст, вале тахмин меравад, ки он дар осори Ашикпошзода ва бархе аз муаррихони дигари усмонӣ тақрибан ба таври лутф ворид шудааст. Аз худи ҳамон матн дар бораи худи Яхши Факих маълумот гирифта шудааст. Ашикпошозода навиштааст, ки соли 1413 дар хонаи Яхши Факих монд ва ба у "Таърих"-и худро дод, ки Ашикпошзода вокеахоро аз он "такрор" кардааст. Оруҷ навиштааст: "Агар аз ман бипурсед, ки ман аз ин ҳодисаҳо аз куҷо огоҳам ва аз куҷо огоҳ шудаам, ба шоҳиди айнӣ тасвири як шоҳиди айнӣ дарвеше муроҷиат мекунам, ки ҳоло дар шаҳри Константин Истанбул ба сар мебарад. Номи ӯ Дарвеш Аҳмад Ошиқӣ, хирадманди садсола аст. Ӯ ин воқеаҳоро сабт кард. Аммо сарчашмаи он писари Имом Урҳони Ғозӣ Яхши Фақиҳ буд, ки то замони ҳукмронии Султон Маҳмад, падари Султон Мурод зиндагӣ мекард" 4. Азбаски саргузашти зиндагии асосгузори сулола бори нахуст дар асри, якуним аср пас аз марги ӯ сабт шуда буд, то ин замон ривояту анъанаҳои муътабар шакл гирифтаанд. Ҳамчунин набояд фаромӯш кард, ки ҳамаи ин солномаҳо дар охири асри – ибтидои асри таҳти назорат ва аксаран бо фармоиши авлоди Усмон 3 офарида шудаанд. Пайдоиш Дар бораи модари Усмон ягон маълумоти ҳуҷҷатӣ ҳифз нашудааст. Энтони Олдерсон қайд мекунад, ки модари Усмони эҳтимолан турк буд, бидуни зикри ӯ, 5 аммо анъана номи Ҳалима Хотунро ба модари асосгузори сулола мегузорад. Падари Усмон пешвои афсонавӣ Эртоғрул буд. Дар солномаҳои он замон дар бораи ӯ чизе зикр нашудааст ва мавҷудияти ӯ ҳамчун шахсияти воқеӣ танҳо бо тангаҳое, ки бо навиштаҷоти: "Сиккаи Усмон писари Эртоғрул" ва "Сиккаи Усмон писари Эртоғрул" ва Эртуғрул писари Гундуз Алп сикка зада шудаанд" тасдиқ карда мешавад. Дар насабномаи суннатии кӯҳнашуда Сулаймоншоҳ падари Эртоғрул ва бобои Усмон номида мешавад, аммо дар айни замон исботшуда ҳисобида мешавад, ки падари Эртоғрул Гундуз Алп будааст. Пайдо кардани аҷдодони дуртари Усмон ғайриимкон аст, чунон ки Гиббонс дар "Таъсиси империяи усмонӣ" навиштааст: "Мо наметавонем насаби Усмонро барқарор кунем". 6 Зиёда аз сад сол пас, дар асри пас аз забт шудани Константинопол, Меҳмеди ба обод кардани асли аҷдодони худ машғул шуд. Дар яке аз насабномаҳое, ки барои ӯ тартиб дода шудаанд, аз хонаводаи усмонӣ ба Нуҳ ва дигаре ба Оғузхон бармеоянд. Меҳмеди низ нусхаеро дастгирӣ кард, ки оилаи ӯ гӯё аз авлоди Комнинҳо будааст. Дар нимаи дуюми асри дар сарзамини Осиёи Хурд ду давлати калон мавҷуд буд, ки ҳар кадоми онҳо давраи гул-гулшукуфии худро дар паси худ доштанд. Империяи Византия, ки аллакай пас аз забт шудани Константинопол дар соли 1204 аз ҷониби империяҳои Лотинӣ, Никен ва Требизонд пароканда шуда буд, дар соли 1261 муваққатан дар қаламрави камшуда эҳё шуд. Султонияти Қуния, ки як пораи империяи Салчуқиён буд, ки дар як вақтҳо аз Византия ҳудудҳоро забт карда буд, таҳти ҳамлаҳои муғулҳо қарор гирифта, тадриҷан мавқеъҳои худро аз даст медод. Дар зери фишори муғулҳо қабилаҳои турк аз Осиёи Миёна ба Анадолу муҳоҷират карданд, ки дар байни онҳо қабилаи Кайӣ низ буд, ки шояд муддате дар хидмати ҳокимони Хоразм қарор дошта бошад. Анъанаи таърихии турк гуфта мешавад, ки Алоуддин Кай-Кубод ба Эртоғрул уҷ (минтақаи сарҳадии султоният) дар марзи Византия ҳамчун мерос додааст. Ҳамаи сарчашмаҳои усмонӣ ин ривоятро дар тарҷумаҳои гуногун баён мекунанд. Тавсифҳои мухталифи заминаҳои ин ҳодиса вуҷуд доранд. Ба гуфтаи яке, як воҳиди хурди Кайиҳо (400-500 хайма) таҳти сарварии Эртоғрул аз ҳамлаҳои муғул гурехта, ба мулки султони Салҷуқӣ Алоуддин Кай-Кубод равон шуда, барои ҳимоя ба ӯ муроҷиат кардааст. Ба қавли дигаре, ки ба Осиёи Хурд ҳиҷрат карда, Эртуғрул бо отряди ҷанговарони худ худро дар майдони ҷанги ду отряди ҷанговарони ба ӯ номаълум дучор кардааст. Вай бо халқаш маслиҳат карда, ҷанговарони тарафи мағлубкоронро гирифт ва бо хамин таносуби қувваҳоро тағир дод ва ғалабаи онҳоро таъмин намуд. Ҳаҷми дақиқи заминҳое, ки Эртуғрул дар замони маргаш дар ихтиёри Эртоғрул қарор дошт ва ба писараш дода буд, маълум нест. 7 Тарҷумаи ҳол Солхои ибтидоӣ. Дар адабиёт соли таваллуди Усмон 1258 ё тахминан оварда шудааст. 1258, вале бидуни истинод ба манбаъ. 8 Ин сана худсарона аст, соли таваллудаш маълум нест, чунон ки дар бораи солҳои аввали ӯ чизе маълум нест. Гумон меравад, ки дар соли 128182 Эртуғрул ё мурд ё қудратро ба писараш вогузор карда, хеле пир шуд (ва дар соли 128889 вафот кардааст) 9; дар соли 128182 Усмон пешвои (беки) кайӣ гардид. Ба гуфтаи Нешрӣ, пас аз марги Эртоғрул қабила ба онҳое, ки мехостанд Усмонро ҳамчун беки нав бубинанд, ва онҳое, ки бародари Эртуғрул Дундарро аз Усмон авлотар медонанд, тақсим шуд. Дундор дарк кард, ки "Усмон пуштибони қавӣ дошт", тасмим гирифт, ки бартарии ҷияни худро эътироф кунад ва амакашро барои рақобаташ бахшид. Вай амаки худро бо камон парронда куштааст. 10 Оила Дар бораи ду зани Усмон: Малхун-Хотун (ваф. баъд аз 1324) ва Робиаи Бала-Хотун (ваф. тахминан 1324) ба таври эътимодбахш маълум аст. Рабиаи Бала духтари шайхи одил маъруф буд.