ArabovMK/tajik-wikipedia-corpus huggingface dataset:
Ибни Абдураббиҳ

Абуумар Аҳмад ибни Муҳаммад ибни Абдураббиҳи Андалусӣ (1 2 3, Қуртуба, Андалусия 1 — 940 1 2 3 ё 939, Қуртуба, Андалусия) — шоир ва адиби арабизабони андалусӣ. Зиндагинома Ибни Абдураббиҳ аз хонадони банӣ Аббос буд, аммо чун бобокалонаш Солим ба дарбори амир Ҳишом ибни Абдурраҳмон (дуввумин амири силсилаи Умавиёни Андалус) роҳ ёфт, Ибни Абдураббиҳ яке аз шахсони наздики амир шуд ва дӯстон ӯро марвонӣ ва умавӣ меномиданд. Кӯдакии шоир дар тангдастӣ гузаштааст. Ибни Абдураббиҳ илмҳои динӣ ва адабиро дар назди бародараш Яҳё, ки аз фақеҳон ва муҳаддисони Қуртуба буд ва баъдтар назди Абдуссаломи Хушанӣ ва Муҳаммад ибни Ваззоҳ, ки аз интиқолдиҳандагони фарҳангу адаби Шарқ ба Андалус буданд, омӯхт. Ибни Абдураббиҳ туфайли истеъдоду заковати баландаш ба зудӣ дар маҳфилҳои илмии зодгоҳаш дар саффи муҳаддисону фақеҳон ҷой гирифт, аммо ба шеъру шоирӣ майли бештар дошт ва бо ҳунари шоиронааш дар дарбори Амир Мунзир, Амир Абдуллоҳ ва Абдурраҳмони Носир хидмат кард. Ӯ дар тамоми анвои шеърии он даврон табъ озмудааст. Дар гуфтани ғазал мумтоз буд, ғазалҳояш сода, хушоҳанг ва дур аз такаллуф мебошанд. Мутафаккири классики араб Мутанаббӣ Ибни Абдураббиҳро "малеҳу-л-Андалус" унвон додааст. Осори манзуми Ибни Абдураббиҳ то замони мо нарасида, танҳо намунаҳое аз ашъорашро Саолабӣ ёдоварӣ кардааст. Машҳуртарин асари насрии Ибни Абдураббиҳ "ал-Иқд" ё "Иқду-л-фарид" мебошад, ки бо сабки донишномавӣ ва дар 25 боб таълиф шуда, мавзӯъҳои иҷтимоӣ, сиёсӣ, ахлоқӣ, адабӣ ва таърихиро фаро гирифтааст. Дар ин китоб осор, хабарҳо, гуфтаҳо ва гулчини насру назми Шарқи исломӣ низ гирдоварӣ шудаанд ва бахши аъзами зиндагии ӯ низ бозтоб шудааст.
Ибни Баттута

Абӯабдуллоҳ Муҳаммад ибни Абдуллоҳ ат-Танҷӣ, маъруф ба Ибни Баттута (барбарӣ:; феврал 1304 1 2, Танҷа, Мариниён 3 — тақрибан 1368, Фос, Мариниён 3) — гардишгар, бозаргон ва ҷуғрофиёдони ки тамоми кишварҳои ҷаҳони ислом ва ғайриисломӣ — аз Булғор то Момбаса, аз Тимбукту то Чинро тай кардааст. Дар тӯли нуҳ моҳи будубош дар Молдив, ӯ бо духтари султони пир издивоҷ кард. Кӯдакӣ ва ҷавонӣ Номи пурраи ӯ: Абӯабдуллоҳ Муҳаммад ибни Абдуллоҳ ибни Муҳаммад ибни Иброҳим ибни Юсуф ал-Лавотӣ ат-Танҷӣ ибни Баттута ибни Ҳамид ал-Ғозӣ ал-Қурайш ал-Алӣ аст. Ибни Баттута 25 феврали соли 1304 дар Танҷа (Марокаш) дар хонаводаи шайхи муҳтарам Абдаллоҳ ал-Лавотӣ ба дунё омадааст. Соли 1324 ба сӯи Макка раҳсипор шуду Миср, Шом, Фаластин, Ҳиҷоз, Ироқ, Эрон, Яман, Баҳрайн, Туркистон, Байнаннаҳрайн ва бахше аз Ҳиндучин, Ҷова, ховари аврупо ва ховари Африқоро паймуду саранҷом ба Мағриб (Марокаш) назди шоҳ Абӣ Ъаннон аз шоҳони Банӣ Марин баргашт. Сафари ӯ 27 сол ба дарозо кашид ва дар Марокаш соли 1377 даргузашт. Ибни Баттута камобеш ҳамаср бо Морку Пулу буд, аммо беш аз се баробари Морку Пулу роҳ паймуд. Ибни Баттутаро метавон яке аз бузургтарин ҷаҳонгардони торихи башарӣ ба шумор овард 4 Сафарнома Ин сафарнома, ки "Туҳфату-н-назор фӣ ғароибу-л-амсор ва ъаҷоибу-л-асфор 5 " ном дорад, дар қарни ҳаштуми ҳиҷрӣ ва ба дастури яке аз умарои Мағриб нигошта шудааст. Дарунмояҳои он баромада аз дидаҳо ва озмӯдаҳҳои худи Ибни Баттута аст. Беш аз 20%-и ин китоб ба шарҳу васфи сафари Ибни Баттута ба Ҳиндустону ҷазоири Молдов ихтисос ёфтааст. Ӯ дар бораи хулқу хӯи мардуми он диёру роҳҳои бозаргонии он бо Чин иттилооти муҳимме ироа мекунад. Ибни Баттута танҳо нависандае дар садаҳои миёна аст, ки иттилооти муҳимме дар бораи ҷазоири Молдов, ҷануби Русия ва Африқо медиҳад. беҳтарини пажӯҳиш дар мавриди Ибни Баттутаро профессур Абдулҳодӣ Алтозӣ анҷом додаву китоби дуҷилдии ӯ ба забони арабиро ҳанӯз ба форсии барнагардондаанд. Сафарномаи Ибни Баттутаро дуктур Муҳаммадалии Муваҳҳид ба форсӣ тарҷума кардааст. Маконҳое, ки Ибни Баттута аз онҳо боздид кардааст Ибни Баттута дар гузари зиндагонии хеш беш аз 117 500 килуметр роҳи паймуду тибқи марзбандии имрӯз метавон гуфт ӯ ба 44 кишвар сафар кардааст. Ибни Ҷузай нақл мекунад, ки ӯ дар поёни сафари худ гуфтааст: "Ман дар воқеъ биҳамдуллаҳ ба орзуи худ дар ин гетӣ, ки ҳамон сафар бар рӯйи замин аст даст ёфтам, ифтихоре, ки афроди одии дигар ба он даст наёзиданд.".
Ибни Абилайло

Муҳаммад ибни Абдурраҳмон ибни Абилайлои Ансории Куфӣ — фақеҳ ва муҳаддис. Зиндагинома Дар назди чанд тан саҳоба ва уламои замони худ, аз ҷумла Шаъбӣ, Нофеи Амрӣ, Атийяи Авфӣ, бародараш Исо ва писари бародараш Абдуллоҳ, Қосим ибни Абдурраҳмон ибни Абдуллоҳ ибни Масъуд, Абузубайри Маккӣ, Ҳакам ибни Утайба, Ҳумайза ибни Шумардил, Исмоил ибни Умайя, Собит ибни Убайд ва Абдуллоҳ ибни Ато илмҳои қироат, фиқҳ, ҳадис ва тафсирро омӯхт. Чанде аз уламои муосири Ибни Абилайло дар Ироқ, аз ҷумла Ибни Абиумайр, Абуюсуф, Шуъба, Вакеъ, Абунуъайм, Ибни Ҷурайҷ, Шурайк, Қайс ибни Рабеъ, Алӣ ибни Масҳур, Ҳасан ибни Солеҳ ибни Ҳай, фарзанди ӯ Имрон, Суфёни Саврӣ, Алӣ ибни Ҳошим ибни Барид, Яҳё ибни Абизоида, Уқба ибни Холид, Исо ибни Юнус, Абдуллоҳ ибни Мусо ва Исо ибни Мухтор аз ӯ ҳадис ривоят кардаанд. Дар фиқҳ аз асҳоби раъй ва ҳампояи Абуҳанифа маҳсуб шуда, дар бисёр масъалаҳои фиқҳӣ ва аҳкоми қазо бо ӯ ихтилофи назар доштааст. Андешаҳои фиқҳии Ибни Абилайло ва масъалаҳои ихтилофии байни ӯ ва Имоми Аъзам дар китоби "Ихтилофу Абиҳанифата ва Ибни Абилайло"-и Абуюсуф ва фасле аз китоби "ал-Умм"-и Шофеӣ бо номи "Махталафа фиҳи Абуҳанифа ва Ибну Абилайло" баён шудаанд. Ӯ дар замони хилофати Умавиён ва Аббосиён муддати 33 сол (то охири умр) қозии Куфа будааст.
Ибни Абдуссалом

Абумуҳаммад Иззуддин Абдулазиз ибни Абулқосим ибни Муҳаммад ибни Муҳаззаби Суламии Димишқӣ, маъруф ба Ибни Абдуссалом ва Иззуддин ибни Абдуссалом — фақеҳ ва муҷтаҳиди шофеӣ ва аз уламои бузурги ислом. Зиндагинома Таълимоти диниро дар Димишқ, фиқҳро аз Фахруддин ибни Асокир, усулро аз Сайфуддини Омидӣ ва ҳадисро аз Ҳофиз Абумуҳаммад Қосим ибни Асокир фаро гирифт. Соли 1203 ба Бағдод рафт ва пас аз як моҳ боз ба Димишқ баргашт; нахуст дар зовияи Ғаззолӣ ба тадрис ва хитоба пардохт, сипас дар масҷиди ҷомеи умавӣ ба хондани хутба ва тадрис машғул шуд. Вақте амири Шом Солеҳ Исмоил ибни Одил қалъаи Сафадро бе муқовимат ба фарангиён таслим кард, Ибни Абдуссалом онро нодуруст дониста, аз вай интиқод кард ва дар хутба барояш дуо накард. Солеҳ бар Ибни Абдуссалом хашм гирифт ва ӯро зиндонӣ кард. Пас аз чанде Солеҳ Ибни Абдуссаломро озод кард ва ӯ ба Миср рафт. Ҳокими Миср Солеҳ Наҷмуддин Айюб аз Ибни Абдуссалом истиқболи гарм кард ва кори қазо, хутба дар Ҷомеи Амр ибни Ос ва амру наҳйро дар баъзе муҳофазоти Миср ба вай вогузошт, аммо Ибни Абдуссалом пас аз чанде аз тамоми вазифаҳо канора гирифта, ба таълиф, тадрис ва ибодат пардохт. Ибни Абдуссалом дар илму иҷтиҳод ва тақвову ибодат шуҳраи диёри Миср гашта буд. Шахсиятҳои номдоре, ба мисли Ибни Дақиқулъид, Алоуддини Боҷӣ, Тоҷуддин ибни Фиркоҳ, Абумуҳаммади Димётӣ, Абубакр Муҳаммад ибни Юсуфи Масдӣ, Абулаббоси Дишновӣ аз ҷумлаи шогирдони Ибни Абдуссалом буда, аз ӯ ҳадис ривоят кардаанд. Ибни Абдуссалом ба сиёсат ва тасаввуф низ гароиш доштааст. Вақте Ибни Абдуссалом аз дунё гузашт, мардуми зиёд, ҳатто султон Бейбарс бо мулозимонаш дар намози ҷанозаи ӯ ширкат карданд. Ҷамъият ба қадре бисёр буд, ки Бейбарс ба баъзе атрофиёнаш гуфт: "Имрӯз ҳокимияти ман (бо марги Ибни Абдуссалом) устувор гардид, зеро агар вай аз мардум мехост бар ман қиём кунанд, метавонист ҳукуматро аз ман бигирад". Ҷойгоҳи ӯ дар дили мусулмонон ба андозае буд, ки дар саросари сарзамини Миср, Шом, Маккаву Мадина ва ҳатто Яман чанд рӯз пас аз маргаш намози ҷанозаи ғойиб мехонданд. Ибни Абдуссалом дар баробари пайравӣ аз мазҳаби шофеӣ, ба иҷтиҳод ва таҳқиқ дар масоиле дар сарчашмаҳои аввали шаръ — Қуръон ва Суннат пардохтааст. Ҳар ҷо ки ба сиҳҳати ҳадисе итминон меёфт, ба ҷои фатвои аҳли мазҳаб, агар бо ҳадис носозгор бошад, ба ҳадис амал мекард. Ибни Абдуссалом дар радифи пешвоёни бузурги он мазҳаб, ба мисли Миззӣ, Байҳақӣ ва дигарон, болотар аз Муҳаммади Ғаззолӣ ва Нававӣ қарор дорад. Ӯ дар улуми гуногуни динӣ осори зиёде таълиф кардааст. Номи 24 асари ӯ дар "Ҳадияту-л-орифин" зикр шудааст. Муҳимтарин таълифоти чопшудаи Ибни Абдуссалом: "ат-Тафсиру-л-кабир", "ал-Илмом фӣ адиллати-л-аҳком" (дар усули фиқҳ), "Қавоиду-л-аҳком фӣ ислоҳи-л-аном" (дар фиқҳ), "Бидояту-с-суъл фӣ тафзили-р-расул", "ал-Ишора ила-л-эҷоз фӣ баъзи анвои-л-маҷоз" (дар мавзӯи маҷозҳо дар Қуръон), "Масоилу-т-тариқат" (дар тасаввуф). "Қавоиду-ш-шариат", "ал-Фавоид", "Тарғибу аҳли-л-ислом фӣ сакани-ш-Шом", "ал-Фатово", "ал-Ғояту фӣ ихтисори-н-ниҳоя", "ал-Фарқу байна-л-имони ва-л-ислом" ва "Мақосиду-р-риоят" аз осори чопнашудаи ӯянд.
Ибни Абилашъас

Ибни Абилашъас, Аҳмад ибни Муҳаммад — пизишк, дорусоз ва тарҷумони форс-тоҷик, муаллифи "ал-Адвияту-л-муфрада", "ал-Ҳайвон", "ал-Илму-л-илоҳӣ" ва "ал-Амроу-л-меъдат ва мудовотиҳо".
Ибни Абиусайбиъа

Ибни Абиусайбиъа, Муваффақуддин Абулаббос Аҳмад ибни Садидудин ибни Қосим ибни Халифа ибни Юнуси Хазраҷии Ансорӣ (1203 1, Димишқ — 1270, Салхад) — таърихнигор, донишманд ва табиби маъруф. Зиндагинома Падар ва амаки Ибни Абиусайбиъа аз табибони машҳури рӯзгори худ буданд ва ӯ дар ҷавонӣ илмҳои адабиёт, тиб ва каҳолат (чашмпизишкӣ)-ро аз онҳо омӯхт. Сипас таҳсилро дар бемористони бузурги "Нурӣ"-и Димишқ идома дода, аз Абдурраҳим ибни Алии Дахвол илми тиб ва каҳолатро фаро гирифт. Муддате дар бемористони мазкур ба пизишкӣ машғул шуд, баъд ба тадриси илми тиб пардохт. Аз Димишқ ба Миср муҳоҷират карда, дар беморхонаи "Носирӣ" ба ҳайси пизишки чашм пазируфта шуд. Соли 1237 бо даъвати амир Иззуддини Айдамур (фавт 1342) аз Миср ба Димишқ баргашт ва табиби махсуси ӯ шуд. Ибни Абиусайбиъа шогирди Ибни Байтор низ буд ва аз ӯ гиёҳшиносиро омӯхт; ҳамроҳи устоди худ дар манотиқи атрофи Димишқ ба ҷустуҷӯи гиёҳҳои доруӣ машғул буд. "Уюну-л-анбо фӣ табақоти-л-атиббо" аз муҳимтарин таълифи Ибни Абиусайбиъа буда, дар он, илова бар табибони Юнони Бостон ва дигар кишварҳо, тарҷумаи ҳоли 400 табиб ва ҳакими арабизабон низ дарҷ шудааст.
Ибни Абихайсама

Абубакр Аҳмад ибни Абихайсама — фақеҳ, муҳаддис, таърихнигор, насабшинос, шоир ва адиб. Зиндагинома Дар синни хурдсолии Ибни Абихайсама аҳли хонадонаш ба Бағдод омад. Ибни Абихайсама илми ансобро аз Мусъаб ибни Абдуллоҳи Зубайрӣ, илми ҳадисро аз Яҳё ибни Наъин ва Аҳмад ибни Ҳанбал, илми таърихро аз Абулҳасани Мадоинӣ ва илми адабро аз Муҳаммад ибни Салломи Ҷумаҳӣ фаро гирифт. Аз чандин афроди машҳур, аз ҷумла Мансур ибни Саламаи Хузоъӣ, Муҳаммад ибни Собиқ, Абунуъайм Фазл ибни Дакин, Ҳавза ибни Халифа, Қутба ибни ал-Ало, Муслим ибни Иброҳим, Мусо ибни Исмоил нақли ривояту ҳадис кардааст. Аз Ибни Абихайсама Ибни Соид, Муҳаммад ибни Мухаллад, Исмоили Саффор, Абусаҳли Қаттон ҳадис ва ривоёт нақл кардаанд. Муаррихон, аз ҷумла Масъудӣ, Абулқосими Бағавӣ, Ибни Ҷавзӣ дар нақлу ривояти таърихӣ ба осори Ибни Абихайсама, хусусан ба муҳимтарин асари ӯ "Таъриху-л-кабир" истинод кардаанд. Осори дигари Ибни Абихайсама: "Таъриху ривоёти-л-ҳадис", "Ахбору-ш-шуаро", "Китобу-л-эъроб", "Китобу-л-бар", "ал-Мунтамин" ва "Васоёу-л-уламои инда-л-мавт".
Ибни Абишайба

Абубакр Абдуллоҳ ибни Муҳаммад ибни Абишайбаи Абсии Куфӣ маъруф ба Ибни Абишайба (1, 775, 776 ё 776, Куфа, Ироқ, Хилофати Аббосиён — 2 август 849 ё 850, Куфа, Ироқ, Хилофати Аббосиён) — муҳаддиси машҳур ва ҳофизи сиқа. Зиндагинома Ибни Абишайба дар боби ҳадис аз наздикон ва ҳамтоёни Аҳмад ибни Ҳанбал ба шумор меравад. Аз вай бо номҳои Имоми Алам ва Сайидулҳуффоз ёд кардаанд. Аз Ибни Абишайба таълифоти зиёде дар риштаи ҳадис боқӣ мондааст, ки китобҳои "ал-Муснад" ва "ал-Мусаннаф фӣ-л-аҳодиси ва-л-осор", маъруф ба "Мусаннафи Ибни Абишайба" машҳуртарини онҳо мебошанд.
Ибни Абилҳадид

Иззуддин Абуҳомид Абдулҳамид ибни Ҳибатуллоҳ ибни Абилҳадид (декабр 1190 1, Тайсафун — 2 июн 1258 1, Бағдод) — мутакаллим, таърихнигор, адиб ва фақеҳ. Зиндагинома Хонадони ӯ аз аҳли фазл буд, падараш дар Мадоин ба ҳайси қозӣ фаъолият дошт. Таҳсилоти ибтидоӣ, илмҳои усул ва каломро дар зодгоҳи худ пурра омӯхт. Дар ҷавонӣ ба Бағдод рафта, аз олимон ва донишмандони он, ки аксар шофеимазҳаб буданд, ба касби илму адаб пардохт. Ба хотири наздикии ақидатии худ бо Ибни Алқамӣ (вазири адиб ва донишманди Мустаъсим Биллоҳ охирин халифаи аббосӣ) ба зумраи котибони девони Дорулхилофа ворид шуда, муддате ҳамчун котиб ва дар дигар мансабҳои давлатӣ адои вазифа кардааст. Ибни Абилҳадид дар усули эътиқодӣ муътазилӣ ва дар фурӯъи амалӣ шофеӣ будааст. Ба қавле машрабе миёни тасаннун ва ташайюъ доштааст. Ибни Абилҳадид ҳангоми ҳамлаи Ҳалоку ба Бағдод дар он шаҳр буд. Гузорише, ки ӯ аз оғози ҳуҷуми муғул ба Мовароуннаҳру Хуросон ва Ироқ дар "Шарҳу Наҷҳи-л-балоға"-и худ овардааст, аз манбаъҳои муҳим ва дасти аввали таърихӣ дар ин мавзӯъ мебошад. Таълифот Таълифоти Ибни Абилҳадидро то 15 асар баршумурдаанд. Маъруфтарин асари ӯ "Шарҳу Наҷҳи-л-балоға" (дар 20 ҷузъ) маҷмӯаи бузурге аз адаб, таърих ва фарҳанги исломӣ аст. Бино бар гароишҳое, ки муаллиф дар ин китоб ба ташайюъ дорад, баъзеҳо ӯро шиӣ донистаанд. Дар китоб матолибе низ ба назар мерасанд, ки бо эътиқодоти шиа созгор нестанд. Аз ин рӯ, иддае аз уламои шиа раддияҳое ба ин китоб навиштаанд. "Интиқоду-л-Мустасфо" (нақди "ал-Мустасфо фӣ-л-усул"-и Ғаззолӣ), "Шарҳу-л-Муҳассал" (шарҳи "ал-Муҳассалу-л-каломӣ"-и Фахри Розӣ), "ал-Фалаку-д-доир ала-л-масали-с-соир" (нақд бар китоби "ал-Фалаку-с-соир фӣ адаби-л-котиб ва-ш-шоир"-и Ибни Асир), "ал-Қасоиду-с-сабъу-л-алавийёт" (ё "ас-Сабъу-л-алавийёт"; ҳафт қасида дар мадҳи паёмбар (с), Алӣ ибни Абитолиб, фатҳи Хайбар, фатҳи Макка, шаҳодати имом Ҳусайн), "Шарҳу оёти-л-байинот ли-з-Замахшарӣ" ва "Шарҳу Манзумати Ибн Сино" (китоби тиббӣ) аз ҷумлаи дигар осори ӯст.
Ибни Абулъиззи Ҳанафӣ

Ибни Абулъиззи Ҳанафӣ, Қозӣ Алӣ ибни Алӣ ибни Муҳаммади Димишқӣ (1331, Димишқ — 1390, ҳамон ҷо) — муҳаддис, фақеҳ ва қозиюлқузоти Димишқ, сипас диёри Миср. Зиндагинома Ибни Абулъиззи Ҳанафӣ дар навҷавонӣ фиқҳро бар асоси мазҳаби ҳанафӣ фаро гирифт. Ӯ ба синни 17-солагӣ нарасида буд, ки дар мадрасаи Қуймозияи Димишқ ба тадриси усул ва фиқҳи ҳанафӣ пардохт. Аз улуми динӣ, қавоид ва фурӯъи фиқҳии мазҳабҳои дигар комилан огоҳ буд. Аз суханони Ибни Абулъиззи Ҳанафӣ дар насиҳати толибилмони улуми исломӣ яке ин аст: Бар касе, ки дар талаби илми нофеъ аст, воҷиб бувад, ки нахуст китоби Худоро ҳифз ва дар он тадаббур намояд, аз Суннат он чӣ барояш муяссар гардад, биандӯзад ва сероб шавад. Сипас аз забон ва дастури он ба андозае баҳраманд гардад, ки бо он сухани хеш ба ислоҳ оварад ва дар фаҳми дурусти китоби Худо, Суннат ва каломи гузаштагони солеҳ аз он кумак гирад. Пас аз он дар каломи оммаи уламо — саҳобагон ва наслҳои пас аз эшон, ҳар чӣ муяссар буда, бе тахсиси яке аз онҳо, бингарад. Ҳар чӣ дар он иттифоқ доштаанд, аз он фаро нагузарад ва ҳар чӣ дар он ихтилофи назар доштаанд, бе ҳеч гуна ҳавову асабият дар далелҳои эшон назар афканад. Пас аз он "Худо касеро ҳидоят кунад, ӯ раҳёфта аст ва касеро гумроҳ созад, барояш сарпарасти роҳнамое наёбӣ" (Қуръон, 18, 17). Ибни Абулъиззи Ҳанафӣ ба сабаби эрод ва нақд бар баъзе байтҳои қасидаи Ибни Айбаки Димишқӣ дар наъти паёмбар (с) мавриди кинаи вай қарор гирифта, ба мухолифат бо фаҳми роиҷи баъзе мафҳумҳои динӣ дар он замон иттиҳом шуд. Бо таҳрики Димишқӣ ӯ ба таъқибу шиканҷаи баъзе умаро ва уламои замони худ мубтало гашт. "ат-Танбеҳу ало мушкилоти-л-Ҳидоя" дар фиқҳ, "ан-Нуру-л-ломеъ фӣ мо юъмалу фӣ-л-Ҷомеъ", "Шарҳу-л-Ақидати-т-Таҳовия" дар ақоид ва "ал-Иттибоъ" аз осори барҷоймондаи ӯянд. Осор.
Ибни Абиҳотим

Абумуҳаммад Абдурраҳмон ибни Муҳаммад ибни Абиҳотим ибни Идриси Тамимии Розӣ (ё 810, Рай — 938 1 ё 890, Тус) — муҳаддис ва муфассир. Зиндагинома Дар риштаи ҳадисшиносӣ ва тафсир таълифоти зиёде аз худ боқӣ гузоштааст. Асарҳои зерини вай барои аҳли ҳадис ва дигар пажӯҳишгарон сарчашмаи муътамад ба шумор мераванд: "ал-Ҷарҳу ва-т-таъдил", "ал-Куно", "Илалу-л-ҳадис", "ал-Муснаду-л-кабир", "ал-Маросил" ва "Тафсир".
Ибни Абияъло

Ибни Абияъло Абулҳусайн Муҳаммад ибни Муҳаммад ибни Ҳусайн ибни Муҳаммад ибни Халаф ибни Фарро (1059, Бағдод — 1131, ҳамон ҷо) — таърихнигор, муҳаддис ва фақеҳи ҳанбалӣ. Бо номи Ибни Фарро низ маъруф аст. Зиндагинома Муқаддамоти улумро дар зодгоҳаш фаро гирифта, илми қироатро аз Абубакри Хайёт ва фиқҳро аз Шариф Абуҷаъфар омӯхтааст. Аз падари худ ва аз Абуҷаъфар Муҳаммад ибни Муслима, Абдуссамад ибни Маъмун, Хатиби Бағдодӣ, Абулҳусайн ибни Муҳтадӣ, Абумузаффар Ҳанноди Насафӣ ва дигарон ҳадис нақл кардааст. Аз Ибни Абияъло низ чанд тан, аз ҷумла Ибни Асокир, Абутоҳир Аҳмад ибни Муҳаммад Салафи Исфаҳонӣ, Абдуллоҳ ибни Аҳмади Бағдодӣ ва ҷамъе дигар ҳадис ривоят кардаанд. Бахусус Ибни Асокир дар китоби "Таърих"-и худ аз ӯ бисёр ҳадис ривоят кардааст. Ибни Абияъло бо ашъария сахт мухолифат дошт ва ба муқобили онҳо муҷодала мекард. "Табақоту-л-ҳанбалия" нахустин тасниф дар табақоти ҳанбалия ва аз муҳимтарин осори ӯст. Инчунин "ал-Масоилу-л-латӣ ҳалафа алайҳа-л-имом Аҳмад ибни Ҳанбали-ш-Шайбонӣ ва рувия анҳу залика" ва "Китобу-л-эътиқод" аз ҷумлаи китобҳои Ибни Абияъло буда, нусхаҳои хаттии онҳо дар китобхонаи Зоҳирияи Димишқ маҳфузанд. Броккелман "ал-Аҳкому-с-султония" ном китобро низ ба Ибни Абияъло нисбат додааст, ки онро ӯ не, балки падараш таълиф кардааст. Ибни Абияъло ба дасти иддае аз ходимони худ кушта шудааст.
Ибни Аввом

Абузакариё Яҳё ибни Муҳаммад ибни Аҳмад ибни Аввом — кишоварзи мусулмони яке аз донишмандони асрҳои миёна. Зиндагниома Нимаи дуввуми асри 12 дар Севиля (Испониё) ба дунё омадааст. Муаллифи рисолаи "Китобу-л-филоҳа", ки аз 25 боб иборат буда, оид ба кишоварзӣ, чорводорӣ, парандапарварӣ ва занбӯрпарварӣ маълумоти муфассал медиҳад. Дар он зиёда аз 585 намуди рустанӣ ва беш аз 50 намуди дарахти мева тавсиф ёфтааст. Китоб ҳамчунин оид ба киштукор, истифодаи нурӣ, тарзи пайванд кардан, касалиҳои рустанӣ ва роҳҳои пешгирии онҳо маълумот медиҳад. Муаллиф ҳангоми навиштани китоб аз сарчашмаҳои юнонӣ ва хосса рисолаи Ибни Ваҳшия андар кишоварзии аҳли Набат истифода ва ба он аз таҷрибаҳои ҳамасрони худ маълумоти бисёр ворид кардааст. "Китобу-л-филоҳа" ибтидои асри 19 ба забони испанӣ тарҷума ва нашр шудааст.
Ибни Амин

Ибни Амин (Асомиддин Ибни Амин, с. 1898, ш.Исфара, с.ваф. 1992, ш.Исфара), мутриб (танбӯрӣ), донандаи суннатҳои дерини ҳавзаи иҷроии Исфара ("Шашмақом"). Ба мусиқӣ, шеър аз овони ҷавонӣ ворид шуда, таҳсилро дар мад-расаи Хӯқанд идома дода, аз муасси-сони сохттори нав дар Тоҷикистон буда, фаъолияти кориаш дар вазифаҳои котиби ҳизбӣ, котиби комсомол, сардори идораи корҳои дохилии ш. Исфара сурат гирифта, он солҳо бо Айнӣ С., Лоҳутӣ, Ҳ.Карим, Ш.Ҳусейнзода ва диг. робитаи эҷодӣ дошта, шеърро хуб мегуфт. И.А. муддате сармуҳаррири "Коммунисти Исфара", аз муассисони театри халқии Исфара буда, дар танзими барномаҳои ҳунарии он саҳ-ми хоса дорад. И.А. баробари танбӯрии соҳибҳунар будан, инчунин донандаи суннатҳои таърихии шеъру мусиқӣ ("Шашмақом") аст. Адабиёт Тадж. искусство, М., 2002; Таджикская музыка, Душ., 2003; Ҳакимов Н. "Шашмақом" дар қарни ХХ, Хуҷанд, 2006. 1 Ҳамчунин нигаред.
Ибни Аммора

Ибни Аммора, Иброҳим ибни Муҳаммад ибни Аммора (1, Исфаҳон — 22 сентябри 964, Кӯфа) — муҳаддис, ҳофизи Қуръон ва фақеҳи форс-тоҷик, муаллифи "ал-Муснад" ва "аш-Шуюх".
Ибни Аълам

Ибни Аълам, Абулқосими Алавӣ — ахтаришнос ва ахтарбини дарбори Оли Бӯя, мухтареъи "Зичи Шарифӣ" ва "Зичи Бағдодӣ".
Ибни Асир

Абулҳасан Алӣ ибни Абилкарам Муҳаммад ибни Абдулкарим ибни Абдуллоҳи Шайбонӣ, мулаққаб ба Иззудин ва шуҳратёфта ба Ибни Асир (май 1160 1 2 ё 12 май 1160 3,, Вилояти Ширнак — 1 июн 1233 1 4 2, Мавсил) — муҳаддис ва таърихнигор ва адиби курд. Зиндагинома Ибни Асир дар Мавасил, Байтулмуқаддас ва Димишқ дар назди устодонаш Абумуҳаммад Абдуллоҳ ибни Алӣ ибни Сувайда, Аҳмад ибни Абдурраҳмон ибни Ваҳбон, Абдулқосим Яъиш ибни Садақа, Ибни Райён ибни Шаббат, Ибни Ғаноими Ҳалабӣ таълим гирифта, дар набарди Салоҳуддини Айюбӣ бар зидди салибдорон ширкат дошт. Дар Бағдод баъзе супориши халифаҳои аббосиро иҷро мекард, хонаи ӯ маркази мунозираҳои илмӣ буд. Аз Ибни Асир осори зиёд боқӣ мондааст: "ал-Комил фӣ-т-таърих", "ал-Лубоб фӣ таҳзибил-л-ансоб", (рӯйнависи эҷодкоронаи "ал-Ансоб"-и Самъонӣ), "Асаду-л-ғобати фӣ-маърифати-с-саҳоба" (зиндагиномаи 7,5 ҳазор бузургону саҳобаҳо; солҳои 1883-89 дар Миср чоп шудааст) ва "ат-Таърих ал Боҳир фӣ-д-давлати-л- Атобакиййа" (дар бораи таърихи сулолаи Зангиён) ва ғ.
Ибни Баззоз

Дарвеш Таваккулӣ ибни Исмоил ибни Ҳоҷии Ардабилӣ, маъруф ба Ибни Баззоз — нависанда, ориф, сӯфӣ ва шоир и форс-тоҷик ва муаллифи "Сафвату-с-сафо".
Ибни Асокир

Абулқосим Алӣ ибни Ҳасан ибни Ҳибатуллоҳи Димишқӣ маъруф ба Ибни Асокир (сентябр 1105, Димишқ — 25 январ 1176, Димишқ) — муҳаддис, фақеҳи шофеӣ ва таърихнигор; барҷастатарин фард аз хонадони банӣ Асокир. Зиндагинома Қуръон, ҳадис, фиқҳ ва усулро назди Субиъ ибни Қирот, Абулқосим ибни Насиб, Абутоҳири Ҳиноӣ, Абулҳасан Алии Салмӣ ва дигарон омӯхт. Дар мадрасаҳои Аминия, Имодия ва Ғаззолияи Димишқ таҳсил кард. Дар Бағдод, дар мадрасаи Низомия ва ҳавзаҳои илмии он шаҳр ҳадис шунид, фиқҳу наҳв омӯхт. Соли 1128 ба сафари ҳаҷ рафта, дар ш-ҳои Макка ва Мадина ҳадисҳои зиёд ҷамъоварӣ кард ва худ низ ҳадис гуфт. То соли 1132 дар Бағдод аз устодони Низомия ва дигар бузургони Дорулхилофа, аз ҷумла Абулқосим Ҳибатуллоҳ ибни Ҳасин, Абулҳасани Динаварӣ ва Ҳибатуллоҳи Шурутӣ ҳадис шунид. Ба ш-ҳои Куфа, Мавасил, Руҳба, Диёрбакр ва Ҷазира сафар карда, бо муҳаддисон суҳбат дошт. Ибни Асокир соли 1136 зимни сафар ба Хуросон бо роҳи Озарбойҷон дар Марв бо Самъонӣ вохӯрда, ҳамроҳи ӯ ба Нишопур ва Ҳирот рафт. Дар ин сафари илмии 4-сола ӯ дар Нишопур, Марв, Фазор, Сарахс, Абевард, Тӯс, Бастом, Байҳақ, Домғон, Занҷон, Табрез, Рай, Исфаҳон ва Ҳамадон ҳадис гуфт ва ҳадис шунид, китоби "ал-Арбаъину-л-булдония"-ро навишт, ки фарогири чиҳил ҳадис ба ривояти чиҳил муҳаддис дар чиҳил шаҳр аст. Шумораи устодоне, ки аз онҳо ҳадис шунидааст, беш аз 1300 мард ва зиёда аз 80 зан будаанд. Давраи 40-солаи таълифу тасниф ва фаъолиятҳои омӯзишии Ибни Асокир соли 1140 оғоз шуд. Шогирдони Ибни Асокир аз зумраи фақеҳону муҳаддисони машҳури замони хеш буданд. Ҳокими Шом Нуруддини Зангӣ "Дору-л-ҳадис"-и Нурияро, ки яке аз нахустин марказҳои тахассусӣ дар омӯзиши ҳадис будааст, барои Ибни Асокир таъсис дод ва раёсати онро ба ӯ вогузошт. Таълифот Ёқути Ҳамавӣ номгӯи 134 асари таълифкардаи Ибни Асокирро овардааст, ки аксари онҳо фарогири илми ҳадис, шарҳи зиндагӣ ва осори олимони дин ва таърих мебошанд. Бузургтарин асари таърихии Ибни Асокир "Таърихи Димишқ" буда, аз ҷомеътарин китоби чуғрофиёи таърихӣ ва зиндагиномаи олимони динии Димишқ ба шумор меравад. Асари мазкур бо шеваи нигориши "Таърихи Бағдод"-и Хатиби Бағдодӣ навишта шудааст. Дар пешгуфтори муфассали он дар бораи пайдоиш ва таърихи гузаштаи Димишқ, номи шаҳр, фатҳи он аз ҷониби лашкари хилофат, нақшаи шаҳр, дар бораи масҷидҳо, дайрҳову калисоҳо, дарвозаҳо ва таърихи сохтмони онҳо, рӯдҳову корезҳо ва ғ. сухан меравад. "Таърихи Димишқ"-и Ибни Асокир аз 80 ҷилд (ҳар ҷилд аз 200 варақ) иборат буда, дар замони зиндагии муаллиф ҳам шуҳрату эътибори зиёд дошт ва баъд манбаи истифодаи муаррихону ҷуғрофиёнависон ва китоби дарсии олимони шофеӣ гардид. Ёқути Ҳамавӣ, Ибни Шаддод ва дигарон аз маълумоти Ибни Асокир фаровон истифода бурдаанд. Нусхаҳои хаттии "Таърихи Димишқ" дар китобхонаҳо ва марказҳои илмии кишварҳои ҷаҳон: ал-Азҳар, Зоҳирияи Димишқ, Ироқ, Тунис, Туркия, Лондон, Берлин, Кембриҷ, Санкт-Петербург, ИМА ва ғ. маҳфузанд.