Пиряхҳои Тоҷикистон

Пиряхҳои Тоҷикистон — беш аз 10 ҳазор пиряхи хурду бузург дар ҳудуди Тоҷикистон, ки масоҳаташон ба 11 146 км баробар аст ва ин нишондиҳанда 8%-и ҳудуди кишварро дар бар мегирад 1. Пиряхҳо асосан дар Помири Шимолию Ғарбӣ ва кӯҳҳои Ҳисору Олой дар баландиҳои 3000-3500 то баландиҳои 3500-5300 м ҷой гирифтаанд. Захираи умумии ях дар пиряхҳои кишвар ба 845км баробар буда, пиряхҳои хурд бо масоҳати 1 км танҳо 20%-и шумораи умумии пиряхҳои кишварро ташкил менамоянд, вале 85%-и ҳаҷми ях дар онҳо мутамарказ гардидааст. Дар пиряхҳои Тоҷикистон 456,9 км об захира шуда, соле ин пиряхҳо ба дарёҳо 61,8 км об медиҳанд 1. Омӯзиш Вобаста ба мавқеи орографӣ бевосита пайваст мебошад 2 Дар ҳудуди Тоҷикистон пиряхҳо дар мавзеи кӯҳҳои баланд, дар он ҷойҳое, ки ҳарорати ҳаво доимо аз 0° паст аст, пайдо шудаанд. Аз сабаби он, ки 93%-и ҳудуди Тоҷикистонро кӯҳҳо ишғол кардаанд ва қариб 50%-и онҳо зиёда аз 3 000 м баландӣ доранд, кӯҳҳои Тоҷикистон яке аз калонтарин марказҳои яхбандии доимӣ мебошанд. Ҳоло масоҳати умумии пиряхҳои Осиёи Миёна 1 7000–1 8000 км буда, 60%-и он (зиёда аз 10 ҳазор пирях) ба Тоҷикистон рост меоянд. Марказҳои асосии яхбандии ҳудуди Тоҷикистон – силсилакӯҳҳои Помир, Ҳисору Олой, Туркистону Зарафшон мебошанд. Дар силсилакӯҳҳои Помир чанд пиряхи калон дар атрофи қуллаҳои Инқилоб, Исмоили Сомонӣ, Истиқ-лол, Ғалаба, Абуалӣ Сино ва ғ. пайдо шудаанд. Миқдори умумии пиряхҳои Помир 1 085 адад мебошад. Аз ҷумла, 7 пиряхи он зиёда аз 21 км дарозӣ доранд. Калонтарини онҳо пиряхи Федченко аст, ки 77 км дарозӣ дорад. Дар низоми силсилакӯҳҳои Ҳисору Олой масоҳати умумии пиряхҳо 1 494,8 км-ро ташкил медиҳад. Бузургтарини онҳо Янгидаван ва Ямонқиргин буда, дар нишебиҳои ҷанубии силсилакӯҳи Олой воқеъ гардидаанд. Калонтарин пиряхи силсилакӯҳи Ҳисор – Мӯра. Дар маркази яхбандии силсилакӯҳҳои Туркистон ва Зарафшон ҳам чандин пиряхи пастхамӣ ва водигӣ мушоҳида мешаванд. Калонтарини онҳо пиряхи Зарафшон мебошад, ки масоҳати он ба 41 км баробар аст. Пиряхҳо ҳиссаи оби солона ва қариб 50%-и ғизои тобистонаи оби дарёҳоро ташкил медиҳанд. Мутаассифона, ҳаҷми захираи ях ва масоҳати онҳо доимӣ набуда, вобаста ба тағйир ёфтани иқлим ҳаҷман кам ва масоҳаташон маҳдуд мешавад. Мувофиқи мушоҳидаҳо, ин ҳодиса дар ҳар 12–15 сол ва тақрибан 30–70 сол дар натиҷаи тағйири иқлим ба вуҷуд меоянд. Омӯзиши 35-солаи 170 пирях нишон дод, ки масоҳати онҳо сол аз сол хурд шуда истодааст. Аз ҷумла, ҳудуди пиряхҳои Бивачний ва Гармо то 4 км кӯтоҳ шуда, пиряхи Хирсон 450 м поин фуромадааст. Пиряхҳои қисми ғарбии силсилакӯҳҳои Пётри Як аз 1,5 то 7 км, пиряхҳои қисми шимолии он аз 1 то 6 км, пиряхҳои силсилакӯҳи Паси Олой аз 2 то 3,5–4 км кам гардида, масоҳати пиряхҳои ҳавзаи дарёи Вахш 806 км хурд шудааст. Дарозии пиряхи Зарафшон дар тӯли солҳои 1908–1986 зиёда аз 1 км, пиряхи Абрамов 80 м (солҳои 1850–1984) кӯтоҳ гардидааст. Пиряхҳо дар ҳавзаҳои дарёҳо Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон пиряхҳо асосан дар баландкӯҳҳои Помир ва кӯҳистони Ҳисор воқеъ гардидаанд. Бештари пиряхҳо дар баландиҳои аз 3000- то 5300 метр аз сатҳ баҳр ҷой гирифтаанд. Захираи обии пиряхҳои кишварамон 456,9 километри мукааб обро ташкил дода, дар як сол аз ин пиряхҳо ба дарёҳо 61,8 километри мукааб об ҷорӣ мешавад. Дарёҳои калонтарини Тоҷикистон (Аму, Сир, Панҷ, Зарафшон, ва ғайра) аз пиряхҳо ибтидо мегиранд. Пиряхҳо дар ҳавзаҳои дарёҳо нобаробар тақсим шудаанд: Обшавӣ Тибқи маълумот, дар Тоҷикистон давоми 20 соли охир 15 пиряхи дорои дарозии аз 4 то 5 км комилан об шудааст 2. Олимон ва муҳаққиқон аксари пиряхҳои ҳудуди Тоҷикистонро ба намуди лағжанда мансуб медонанд. Ба қайд гирифта шудааст, ки пиряхи калонтарини Тоҷикистон – (Ванҷях) Федченко солҳои 1868, 1910–13 ва соли 1963 ҳаракат карда, сипас дар муддати 40–50 соли охир аз лағжидан мондааст. Лағжиши пиряхҳо, дар натиҷаи воқеъ будан дар нишебии маҳал, қувваи фишори қабати нави барф (солҳое, ки барф аз ҳад зиёд меборад), таконхӯрии кӯҳҳо, зилзила ва ғ. рух медиҳад. Зери таъсири ин омилҳо агар забонаи пирях аз хатти барфӣ ҳудудест, ки аз он боло ях босуръат об намешавад) поин фарояд, зуд об мешавад, зеро ҳарорати ҳавои пасттар аз хатти барфӣ нисбатан баланд мебошад. Дар ҳолати танзими табиӣ ҳаракати онҳо 0,3–0,8 м-ро ташкил медиҳад. Пиряхи (Ванҷях) Федченко дар як шабонарӯз бо суръати 0,7 м, Ҷамъияти географӣ 0,28 м, Зарафшон 0,25 м ҳаракат мекунанд. Аз ин сабаб онҳо ҳамчун захираи табиии ҷараёни дарёҳо аҳаммияти бузурги иқтисодӣ доранд. Дар фасли тобистон, ҳангоми об шудан сатҳи оби дарёҳоро баланд бардошта, дар шароити иқлими континентии хушки Осиёи Марказӣ, аз ҷумла Тоҷикистон, барои обёрии заминҳо ва парвариши зироат аҳаммияти калон доранд. Дар назди пиряхи (Ванҷях) Федченко (дар баландии 4169 м) пойгоҳи обуҳавосанҷии "Пиряхи (Ванҷях) Федченко" бунёд шудааст.