Принсипҳои Ҷокякарта

Принсипҳои Ҷокякарта — маҷмӯи принсипҳо оид ба татбиқи меъёрҳои ҳуқуқи байналмилалии инсон нисбат ба тамоюли ҷинсӣ ва ҳувияти гендерӣ мебошанд, ки аз ҷониби гурӯҳи коршиносони соҳа дар Ҷокякарта, Индонезия, рӯзҳои 6–9 ноябри соли 2006 қабул карда шудаанд. Принсипҳои Ҷокякарта доираи васеи стандартҳои ҳуқуқи инсонро дар бар мегиранд ва татбиқшавии онҳоро ба масъалаҳои тамоюли ҷинсӣ ва ҳувияти гендерӣ шарҳ медиҳанд. Онҳо бо назардошти таҷрибаи васеъ ҳуҷҷатгузоришудаи поймолкунии ҳуқуқ дар тамоми ҷаҳон таҳия шудаанд. Ин принсипҳо инчунин роҳи таъмини баробарии комили шахсони ЛГБТ дар саросари ҷаҳонро нишон медиҳанд. Ҳар як принсип бо тавсияҳои муфассал ба давлатҳо оид ба роҳҳои хотима додан ба табъиз ва поймолкунии ҳуқуқ ҳамроҳӣ мешавад. Дар баробари ин, принсипҳо тавсияҳоеро барои низоми ҳифзи ҳуқуқи инсони СММ, муассисаҳои миллӣ оид ба ҳуқуқи инсон, ВАО, созмонҳои ғайридавлатӣ ва дигарон дар бар мегиранд. Таҳиягарони принсипҳо шомили шахсиятҳои нуфузманд, аз ҷумла собиқ Комиссари Олии СММ оид ба ҳуқуқи инсон, коршиносони мустақили СММ, аъзои кумитаҳои СММ оид ба назорати риояи созишномаҳои байналмилалӣ, додрасҳо, фаъолони ҷомеаи шаҳрвандӣ ва донишмандон мебошанд. Принсипҳои Ҷокякарта 26 март дар Женева аз ҷониби гурӯҳи иборат аз 29 коршиноси байналмилалӣ дар соҳаи ҳуқуқи инсон дар ҷаласаи Шӯрои ҳуқуқи инсони СММ нашр шуданд. Версияҳои 2006 Мундариҷаи Принсипҳои Ҷокякарта Принсипҳо як санади муфассали ҳуқуқиро ташкил медиҳанд, ки масоили қонунгузориро баррасӣ мекунанд. 1 2017 Принсипҳои Ҷокякарта Плюс 10 Таърих Принсипҳои Ҷакарта дар вохӯрии Комиссияи Байналмилалии Ҳуқуқшиносон, Хадамоти Байналмилалии Ҳуқуқи Башар ва коршиносони ҳуқуқи башар аз саросари ҷаҳон дар ҷазираи Ява аз 6 то 9 ноябри соли 2006 таҳия шуданд. Дар ин семинар моҳият, доираи амал ва иҷрои ӯҳдадориҳои давлатҳо дар соҳаи ҳуқуқи башар мутобиқ ба шартномаҳо ва қонунгузории мавҷудаи ҳуқуқи башар нисбат ба тамоюли ҷинсӣ ва ҳувияти гендерӣ баррасӣ шуданд. Принсипҳое, ки дар ин вохӯрӣ таҳия шуданд, аз ҷониби коршиносони ҳуқуқи башар аз саросари ҷаҳон, аз ҷумла судяҳо, донишмандон, собиқ Комиссари Олии СММ оид ба ҳуқуқи башар, намояндагони ташкилотҳои ғайридавлатӣ ва дигарон қабул гардиданд 7. Принсипҳо ба номи шаҳри Ҷакарта номгузорӣ шудаанд, ки дар он ҷо конфронс баргузор гардид. Ин принсипҳо аз ҷониби давлатҳо ҳамчун шартнома қабул нашудаанд ва аз ин рӯ, худ ба худ як қисми ҳатмии ҳуқуқи байналмилалии ҳуқуқи башар нестанд 8. Бо вуҷуди ин, онҳо ҳамчун дастур барои тафсири шартномаҳои ҳуқуқи башар пешбинӣ шудаанд. Сабабҳо Принсипҳо ҳамчун посух ба гузоришҳо дар бораи ҳолатҳои шиканҷа ва хушунат дар саросари ҷаҳон таҳия шудаанд. Ба инҳо ҳамлаҳои ҷинсӣ ва таҷовуз, шиканҷа ва муносибати бераҳмона, қатлҳои ғайриқонунӣ, кушторҳои вобаста ба "номус", дахолат ба ҳаёти шахсӣ, боздоштҳои худсарона, зӯроварии тиббӣ, маҳдудсозии озодии баён ва гирдиҳамоиҳо, инчунин табъиз, пешдовариҳо ва стигматизатсия дар соҳаҳои меҳнат, тандурустӣ, маориф, манзил, ҳуқуқи оилавӣ, дастрасӣ ба адолат ва муҳоҷират 9 шомил мешаванд. Гуфта мешавад, ки ин мушкилот миллионҳо одамонро фаро гирифтааст, ки бо сабаби тамоюли эҳтимолӣ ё воқеии ҷинсӣ ё ҳувияти гендерии худ мавриди ҳамла қарор гирифтаанд 10. Муаллифон тавзеҳ медиҳанд, ки Принсипҳо нишон медиҳанд, ки чӣ гуна ҳуқуқи байналмилалии ҳуқуқи башар метавонад ба масъалаҳои тамоюли ҷинсӣ ва ҳувияти гендерӣ татбиқ гардад, то мутобиқати он бо ҳуқуқи байналмилалӣ таъмин шавад ва ҳамаи давлатҳо ӯҳдадориҳои худро дар ин самт эътироф кунанд. Онҳо изҳор мекунанд, ки агар одамон дар ҳама ҷо озод ва баробар дар шаъну ҳуқуқҳои худ эътироф карда шаванд, ин бояд ба шахсони ЛГБТ низ дахл дошта бошад. Вокунишҳо Созмони Милали Муттаҳид Принсипҳо аз ҷониби Созмони Милали Муттаҳид қабул нашудаанд ва кӯшиши дохил кардани ҳувияти гендерӣ ва тамоюли ҷинсӣ ба категорияҳои нави манъи табъиз борҳо аз ҷониби Маҷмаи Умумии СММ, Шӯрои Ҳуқуқи Башар ва дигар сохторҳои СММ рад карда шудааст 11. Муассисаҳои минтақавӣ Шӯрои Аврупо дар санади худ бо номи "Ҳуқуқи башар ва ҳувияти гендерӣ" 12 қайд мекунад, ки Принсипи 3-и Принсипҳои Ҷакарта "аҳамияти махсус" дорад. Онҳо ба давлатҳои узв тавсия медиҳанд, ки "стерилизатсия ва дигар шаклҳои табобати маҷбурии тиббиро ҳамчун талаботи ҳатмӣ барои эътирофи ҳувияти гендерии шахс дар қонунгузории марбут ба тағйири ҷинсият бекор намоянд". Ҳамчунин тавсия дода мешавад, ки "амалиётҳои ислоҳии ҷинс, аз ҷумла терапияи гормоналӣ, ҷарроҳӣ ва дастгирии равонӣ барои шахсони трансгендер дастрас карда шаванд ва хароҷоти онҳо дар доираи барномаҳои давлатӣ оид ба суғуртаи тиббӣ ҷуброн карда шавад". Муассисаҳои миллӣ Ба Принсипҳо бисёр ҳукуматҳои миллӣ ва қарорҳои судӣ истинод кардаанд. Дар қарори якдилона аз 5 майи соли 2011, Додгоҳи Олии Федералии Бразилия аввалин додгоҳи олии ҷаҳон гардид, ки иттиҳодҳои шаҳрвандии ҳамҷинсро ҳамчун сохторҳои оилавии баробарҳуқуқ бо гетеросексуалҳо эътироф кард ва Принсипҳои Ҷакартаро ҳамчун як дастури муҳими ҳуқуқӣ истифода бурд 13 (пайванди дастнорас). Додгоҳи Олии Ҳиндустон ҳангоми баррасии парвандаи бар зидди Иттиҳоди Ҳиндустон ба Принсипҳои Ҷакарта истинод кард, ки дар он ҳуқуқи худидентификатсияи ҷинс эътироф шуда, ҷинси ғайрибинарӣ ҳамчун "ҷинси сеюм" пазируфта шуд. Додгоҳ қарор кард, ки Принсипҳои Ҷакарта бояд то он даме ки бо ҳуқуқҳои асосии дар Конститутсияи Ҳиндустон кафолатёфта мутобиқанд, эътироф ва риоя карда шаванд 14. Одамони интерсекс Дар Принсипҳои Ҷакарта одамони интерсекс танҳо ишора шудаанд. Форуми Осиёву Уқёнуси Ором оид ба муассисаҳои миллии ҳуқуқи башар изҳор медорад: "Принсипҳо татбиқи ҳуқуқи байналмилалии ҳуқуқи башар нисбат ба одамони интерсексро дуруст ё ба таври кофӣ баррасӣ намекунанд. Дар онҳо ҷудосозии мушаххаси аломатҳои ҷинсӣ вуҷуд надорад" 15. Ин масъалаҳо дар Принсипҳои навшудаи Ҷакарта Плюс 10 ҳал шуданд. Борис Диттрих аз қайд мекунад, ки ин навсозӣ "кӯдакони интерсексро аз тағйири иҷбории аломатҳои ҷинсии онҳо муҳофизат мекунад" 16.