Варзиш дар Тоҷикистон

Варзиш дар Тоҷикистон — яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати иҷтимоии Ҳукумати Тоҷикистон ба шумор меравад 1. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 16 апрели 2012 825 "Дар бораи тарбияи ҷисмонӣ ва варзиш" асосҳои ҳуқуқӣ, ташкилӣ, иҷтимоию иқтисодӣ ва таъмини фаъолиятро дар соҳаи тарбияи ҷисмонӣ ва варзиш дар Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар ва танзим менамояд 2. Таърих Даврони шуравӣ Варзиш дар Тоҷикистон дар даврони шӯравӣ рӯ ба инкишоф ниҳод. Нахустин чорабинӣ оид ба тарғиби тарбияи ҷисмонӣ ва варзиш 15 марти 1925 ба муносибати рӯзи таъсисёбии ҶШС Тоҷикистон баргузор шуд. Соли 1928 пленуми Шӯрои Олии тарбияи ҷисмонии Тоҷикистон доир гардид, ки масъалаи рушди ояндаи тарбияи ҷисмонӣ ва варзишро дар ҷумҳурӣ баррасӣ кард. 18 августи 1934 дар шаҳри Душанбе бо қарори КИМ ва Шӯрои комиссарияти халқии ҶШС Тоҷикистон спартакиадаи умумиҷумҳуриявӣ баргузор шуд. Барои рушди ояндаи варзиш дар ҷумҳурӣ дар шаҳри Душанбе иншооти гуногуни варзишӣ аз қабили варзишгоҳои "Спартак", "Динамо", Варзишгоҳи марказии Тоҷикистон, маҷмаҳои варзишии Ҳавзи шиноварии ҷумҳуриявӣ, "Автомобилист", "Авиатор", Қасри варзиш, Толори бозиҳои дастӣ, пойгоҳи қаиқронӣ, маҷмааи Тири ДОСААФ (ҳозира Ташкилоти мададгори мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон, 1982), Қасри теннис ва ғайра ва дар маркази вилоятҳо, шаҳру ноҳияҳо варзишгоҳҳо сохта шуданд. Барои омода кардани мутахассисони дорои маълумоти миёнаи соҳаи тарбияи ҷисмонӣ ва варзиш Техникуми тарбияи ҷисмонии Тоҷикистон ва Донишкадаи тарбияи ҷисмонии Тоҷикистон ифтитоҳ шуданд. Дар натиҷа дар ҷумҳурӣ тадриҷан чунин намудҳои варзиш, аз қабили футбол, волейбол, баскетбол, варзиши сабук, тенниси рӯйи миз, шиноварӣ, камонварӣ, велосипедронӣ, заврақронӣ, гимнастика, вазнбардорӣ, куштӣ, шоҳмот, шашка, шамшербозӣ, панҷҳарба ва ғайра инкишоф ёфтанд. Соли 1975 дар шаҳри Душанбе Мактаб-интернати таҳсилоти умумии ҷумҳуриявии тамоюли варзишӣ кушода шуд. Бисёр дастпарварони ин мактаб ба комёбиҳои бузурги варзишӣ ноил гардидаанд, ки ситорагони варзиши тоҷик Андрей Абдувалиев, Саидаҳтам Раҳимов, Э. Шиллер, В. Соколов, М. Муллобоев, Дилшод Назаров, Парвиз Собиров аз ҷумлаи онҳоянд. Даврони истиқлол Дар давоми 20 соли истиқлол варзиш дар Тоҷикистон хеле рушд кард. Соли 1992 Кумитаи миллии олимпии Ҷумҳурии Тоҷикистон ташкил карда шуд, ки уви Кумитаи байналмилалии олимпӣ мебошад. Истиқлол ба варзишгарони Тоҷикистон имкон фароҳам овард, ки иштирокдорони комилҳуқуқи мустақили ҳаракати олимпии ҷаҳонии муосир гарданд. Аз ҳамин сол варзишгарони ҷумҳурӣ пайваста дар Бозиҳои олимпӣ иштирок мекунанд. Варзишгарони ҷумҳурӣ бори аввал дар Бозиҳои олимпии зимистона (Солт-Лейн-Сити, 2002) иштирок карданд. Соли 1996 дар шаҳри Душанбе Олимпиадаи махсуси Тоҷикистон (ОМТ — ташкилоти ғайридавлатии эҳсонкорӣ) ташкил карда шуд. ОМТ варзишгаронро аз рӯйи намудҳои футбол, чавгонбозӣ, баскетбол, тинниси рӯйи миз, варзиши сабук, шашка, волейбол, теннис, шиноварӣ тайёр мекунад. Варзишгарони ОМТ дар Бозиҳои махсуси олимпии тобистона (1991, 1995, 1999) ва бозиҳои махсуси тобистонаи умумиҷаҳонӣ иштирок карда, 3 медали тило ба даст оварданд. Соли 2003 дар шаҳри Душанбе бори аввал Бозиҳои панҷуми Осиёи Марказӣ баргузор гардид, ки дар он дастаи мунтахаби Тоҷикистон дар ҳайати 118 нафар иштирок карда, бори нахуст сазовори ҷойи сеюм ва 57 медал (18 тило, 22 нуқра ва 17 биринҷӣ) гашт. Солҳои охир дар Тоҷикистон намудҳои нави варзиш: таэквон-до (ИТФ ва ВТФ), карате-до, карате-кёкушинкай, ушу, айкидо, кикбоксинг, пауэрлифтинг (сеҳарба) пайдо шуданд, ки имрӯз бомуваффақият инкишоф меёбанд. Инчунин ҷиҳати аз нав эҳё намудани камонварӣ, вазнбардорӣ, баскетбол, волейбол, тенниси рӯйи миз, чавгонбозӣ ва ғайра корҳои зиёде анҷом дода мешаванд. Аз соли 1992 дар ҷумҳурӣ оид ба 43 намуди варзиш федератсияҳои миллӣ ташкил карда шудаанд, ки бисёри онҳо узви федератсияҳои байналмилалӣ мебошанд. Ин ба варзишгарони ҷумҳурӣ имкон медиҳад, ки дар мусобиқаҳои байналмилалӣ оид ба футбол, бокс, таэквон-до, карате-до, варзиши сабук, шоҳмот, камонварӣ, теннис, куштии ҷуду, куштии самбо, куштии тарзи озод, куштии тарзи юнонӣ-румӣ, куштии кураш, вазнбардорӣ, акробатика, тирандозӣ ва дигар намудҳои варзиш иштирок кунанд. Моҳи октябри 2004 нахустин бозиҳои ҷавонони Тоҷикистон аз рӯи 9 намуди варзиш (баскетбол, бокс, волейбол, варзиши сабук, футболи хурд, тенниси рӯйи миз, гӯштини миллӣ, ҷуду ва самбо) доир гардид. Варзишгарони маъюбро Федератсияи варзиши маъюбони Ҷумҳурии Тоҷикистон муттаҳид менамояд. Солҳои охир барои аз нав эҳё намудани варзиши кӯдакону наврасон, доир намудани мусобиқаҳои варзишӣ барои насли наврас корҳои зиёде анҷом дода мешаванд. Вазъи тарбияи ҷисмонӣ дар байни хонандагони мактабҳои миёна ва олӣ сол аз сол беҳтар мегардад. Дар ҷумҳурӣ 118 мактаби махсуси варзишӣ фаъолият дорад, ки дар онҳо 36022 ҷавонон (аз ҷумла 1724 нафар духтарон) машқ меварзанд. Бисёр дастпарварони ин мактабҳо дар мусобиқаҳои ҷумҳуриявӣ ва байналмилалӣ соҳиби ҷоизаҳо гардидаанд. Дар комёбиҳои варзишии ҷумҳуриявӣ хидмати мураббиёни Мактаби варзишии кӯдакону наврасони захираҳои олимпӣ низ бузург аст. Т. Холназаров дар мусобиқаи пауэрлифтинг чемпиони ҷаҳон ва Осиё шуд. Дар 20 соли охир дар ҷумҳурӣ, бахусус таэквон-до (ИТФ) таҳти роҳбарии президенти Федератсияи миллии таэквон-до (ИТФ)-и Тоҷикистон, сармураббии тими мунтахаби ҷумҳурӣ М. Яҳёев хеле рушд кард. Таэквондочиёни зерини ҷумҳурӣ дар солҳои гуногун чемпиони ҷаҳон ва Осиё, ғолиби Ҷоми Аврупо гардидаанд: А. Азизов, А. Ахмедов, Ш. Баҳромов, Ш. Бердиев, И. Ғафуров, А. Давлатов, Ҷ. Мирзоев, П. Муродзода, Мифтоҳиддини Нарзулло, Ш. Муҳаммадраҳимова, Ф. Назаров, Ф. Ф. Назирматов, У. Насриддинов, Далер Сайфиддинов, Дилшод Сайфиддинов, М. Сатторов, Ш. Сафаров, Т. Султонов, С. Тағойназарова, Д. Тюраев, Р. Ӯлмасов, Ф. Урунов, А. Фазлиев, И. Фузайлов, Г. Ҳабибуллоева, Н. Ҳамидова, З. Холова, М. Чернова, Е. Мухтарова, Д. Шарифӣ, Ф. Шарифӣ. Навъҳои маъмули варзиш Дигар навъҳои маъмултарини варзиш имрӯз дар Тоҷикистон куштӣ ва бокс мебошанд. Ҳамасола дар рӯзҳои ҷашнҳои миллӣ ва дигар маросимҳо дар ҷумҳурӣ мусобиқаҳои куштӣ баргузор мегарданд. Варзишгарони тоҷик Расул Боқиев, Н. Аслонқулов, Ш. Бозоров, Парвиз Собиров, Р. Ҳукуматов (ҷуду), Беҳрӯз Хоҷазода, Саидаҳтам Раҳимов, Н. Лоиқов, Ҷ. Сулаймонов, Н. Хоркашов, Х. Назриев, Ф. Раҳматуллоев, Д. Бачабеков, Х. Устопириён, Р. Эктов (гӯштини тарзи самбо), Юсуф Абдусаломов, В. Карякин (гӯштини тарзи озод), М. Тӯйчиев (куштии тарзи юнонӣ-румӣ), Ҷ. Қурбонов, Ш. Достиев, Анвар Юнусов, А. Ҳасанов, Мавзуна Чориева (бокс), Дилшод Назаров (гурзпартоӣ) ва бисёр дигарон дар мусобиқаҳои байналмилалӣ ғолиб омада, сазовори ҷойҳои намоён ва ҷоизаҳо гаштаанд. Варзиши маъюбон Соли 1991 Федератсияи тарбияи ҷисмонӣ ва варзиши маъюбони Ҷумҳурии Тоҷикистон ташкил шуд ва он соли 1996 узви Кумитаи паралимпии ҷаҳон гардид. Соли 2003 Кумитаи паралимпии Тоҷикистон таъсис ёфт. Варзишгарони маъюби тоҷик мунтазам дар мусобиқаҳои байналмилалӣ ширкат варзида, ба натиҷаҳои назаррас ноил мешаванд. Соли 1990 варзишгари нобино С. Ҳамдамов дар мусобиқаи шоҳмотбозон (Итолиё) чемпиони ҷаҳон гардид. Июни 1994 С. Ё. Боев дар Супермарафони байналмилалӣ ба масофаи 9000 м иштирок карда, сазовори ордени "Мардонагӣ"-и Федератсияи Русия шуд. Соли 2004 вазнбардор П. Одинаев дар Бозиҳои паралимпии Юнон (Афина) ҷойи 8-умро гирифта, ба қатори 10 вазнбардори беҳтарин дохил гардид. Соли 2006 дар шаҳри Душанбе Чемпионати Осиё оид ба дастхобонӣ доир гардид, ки дар он варзишгарони маъюби тоҷик соҳиби 5 медали тило, 3 медали нуқра ва 5 медали биринҷӣ шуданд. Соли 2006 тими мунтахаби варзишгарони маъюби Тоҷикистон дар Бозиҳои паралимпии Малайзия (Куала-Лумпур) иштирок кард. Майи 2006 З. Розиқова дар Чемпионати ҷаҳон оид ба вазнбардорӣ ҷойи ифтихории чорумро гирифт. Соли 2007 дар Чемпионати Осиё варзишгарони тоҷик соҳиби 3 медали тило, 2 медали нуқра ва 4 медали биринҷӣ гаштанд. А. Қодиров ва А. Хӯҷамқулова чемпиони Осиё шуданд. Ҳамон сол дар Итолиё варзишгар А. Қодиров дар мусобиқаи дастхобонӣ медали биринҷӣ гирифт. Соли 2008 низ дастаи мунтахаби варзишгарони маъюби Тоҷикистон дар Бозиҳои паралимпии Хитой (Пекин) иштирок кард. Федератсияи тарбияи ҷисмонӣ ва варзиши маъюбон якҷоя бо Кумитаи ҷавонон, варзиш ва сайёҳии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз соли 2002 ҳар сол оид ба намудҳои мухталифи варзиш мусобиқаҳои ҷумҳуриявӣ баргузор мекунад. Соли 2009 дар шаҳри Душанбе оид ба дастхобонӣ ва тенниси рӯйи миз, дар шаҳри Кӯлоб дар вазнбардорӣ, дар ноҳияи Шаҳринав дар шоҳмоту шашка мусобиқаҳо, инчунин байни шогирдони мактабҳои махсус (мактабҳо барои бачагони имкониятҳояшон маҳдуд) спартакиада доир шуд. Ширкат дар мусобиқаҳои байналмилалӣ Варзишгарони Тоҷикистон дар чемпионатҳо ва мусобиқаҳои бонуфузи байналмилалӣ фаъолона ширкат варзида, ҷойҳои намоёнро ишғол намуданд. Нахустин чемпиони ҷаҳон ва Аврупо аз Тоҷикистон Анатолий Тилик (тирпарронӣ аз туфанг) буд. Дар солҳои баъдӣ варзишгарони Тоҷикистон Ю. Т. Лобанов (каноэ), М. Т. Лобанов (каноэ), Саидмуъмин Раҳимов (куштии самбо), Зебуниссо Рустамова (камонварӣ), А. Старостин (панҷҳарбаи муосир), Ю. И. Баранов (варзиши парашютӣ), С. Гусейнов (велосипедронӣ), Ҳ. Исмоилов (шамшербозӣ), Э. Шиллер (гимнастикаи бадеӣ) дар чемпионатҳои ҷаҳон фаъолона ширкат варзида, сазовори унвони чемпиони ҷаҳон гардиданд. Чемпион ва рекордсмени ҷаҳон В. Полосин, чемпионҳои Аврупо И. Коваленко (тенниси рӯйи миз), Г. Пӯлодова (камонварӣ), В. Двигун (вазнбардорӣ), И. Белевсева (ҷаҳидан ба об), ғолибони мусобиқаҳои байналмилалӣ А. Тихонов (велосипедронӣ), заврақронҳо Н. Суровитский, В. Пянков, В. Кабиров, камонварон Н. Рустамова, А. Панжин, Х. Исмоилов (шамшербозӣ), В. Степушина ва Н. Сипова (варзиши сабук), Х. Мадмусоев (бокс) ва бисёр дигарон шарафи варзишии тоҷикро дар арсаи байналмилалӣ баланд бардоштанд. Бозиҳои олимпӣ Аввалин ширкатдори Бозиҳои олимпӣ аз Тоҷикистон қаиқрон Иброҳим Ҳасанов (соли 1960, дар Бозиҳои олимпии шаҳри Руми Итолиё) мебошад. Варзишгар Юрий Лобанов дар Бозиҳои олимпии Мюнхен оид ба қаиқронӣ ғолиб омад. Зебуниссо Рустамова дар Бозиҳои олимпии Монреал оид ба камонварӣ соҳиби медали биринҷӣ гардид. Дар Бозиҳои олимпии Маскав Анатолий Старостин оид ба панҷҳарбаи муосир соҳиби ду медали тило (дар ҳайати даста ва шахсӣ) ва Юрий Лобанов соҳиби медали биринҷӣ гаштаанд. Соли 1992 варзишгар Андрей Абдувалиев дар гурзпартоӣ чемпиони Бозиҳои олимпиии тобистонаи Барселона дар риштаи гурзпартоӣ шуд. Солҳои соҳибистиқлолии Тоҷикистон дар Бозиҳои олимпии тобистона дар Пекин Юсуф Абдусаломов дар куштии озод ҷои дуввум ва медали нуқра, Расул Боқиев дар куштии ҷуду сазовори ҷойи саввум ва медали биринҷӣ гашт. Мавзуна Чориева дар Бозиҳои олимпии тобистона дар Лондон соҳиби медали биринҷӣ ки дар риштаи муштзанӣ гардид. Дилшод Назаров дар Бозиҳои олимпии тобистона дар Рио-де-Жанейро медали тилоро ба даст овард 3. Дар Бозиҳои олимпии тобистона дар Порис Сомон Маҳмадбеков 4 (то 81 кг), Темур Раҳимов 5 (беш аз 100 кг) дар куштии ҷуду ва Давлат Болтаев 6 дар муштзанӣ соҳиби медали биринҷӣ гаштанд. Таваҷҷуҳи Президент ва Ҳукумати Тоҷикистон ба варзиш Президент ва Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ба рушди бемайлони тарбияи ҷисмонӣ ва варзиш ҳамчун омили тарғиби ҳаёти солим ва яке аз воситаҳои беҳтарини таҳкими дӯстии миёни инсонсонҳо таваҷҷуҳи зиёд зоҳир менамоянд. Дар ҷумҳурӣ аз соли 2006 ҳар сол Рӯзи дави миллӣ ва аз соли 2010 дар Рӯзи пойтахт ниммарофони байналмилалӣ доир мешавад. Аз рӯи намудҳои мухталифи В. мусобиқаҳо ва чемпионати ҷумҳуриявӣ ва байналмилалӣ баргузор мегарданд. Солҳои охир бо даъвати Президенти кишвар ва дастгирии мақомоти маҳаллию соҳибкорон варзишгоҳҳои бисёр шаҳру ноҳияҳо аз нав тармим карда, дар баъзе ноҳияҳо варзишгоҳҳо ва толорҳои варзиши нав сохта ба истифода дода шуданд. Ин амал имрӯз ҳам идома дорад. Дар ҷумҳурӣ беш аз 1 млн нафар наврасону ҷавонон ба варзиш машғуланд. Варзишгарони Тоҷикистон соли 2012 дар мусобиқаҳои гуногуни варзишии байналмилалӣ 423 медал, аз ҷумла 118 медали тило, 120 медали нуқра ва 185 медали биринҷӣ ба даст оварданд.