ArabovMK/tajik-wikipedia-corpus huggingface dataset:
Ибни Қайими Ҷавзия

Шамсуддин Муҳаммад ибни Абубакр ибни Айюб ибни Саъдии Димишқӣ, маъруф ба Ибни Қайими Ҷавзия (январ 1292, Димишқ, Салтанати Мамолик 1 — 16 сентябр 1350, Димишқ, Салтанати Мамолик) — фақеҳ ва мутакаллими ҳанбалӣ, аз пешоҳангони ислоҳи динӣ ва уламои номдори ислом. Зиндагинома Бинобар қайим (сарпараст)-и мадрасаи Ҷавзия будани падараш чунин номида шудааст. Ибни Қайими Ҷавзия аз шогирдони Ибни Таймия ва тарафдори андешаҳои динии ӯ буд ва онҳоро сахт таблиғ мекард. Китобҳои устодашро бозбиниву тасҳеҳ ва илми ӯро мунташир кард. Ҳамзамон бо устодаш дар қалъаи Димишқ муддати ду сол маҳбус шуд ва ба сабаби вай мавриди иҳонату шиканҷа қарор гирифт. Ӯро бар уштуре савор дар кӯчаҳои шаҳр мегардонданд ва бо асо мезаданд, то аз афкори Ибни Таймия рӯй гардонад. Ибни Қайими Ҷавзия пас аз вафоти устодаш озод шуд ва ба таълифи осори худ пардохт. Ӯ аз ихтилофи уламо ва мазҳабҳо огоҳ буд ва дар нашри афкори худ аз касе бим надошт. Бо вуҷуди ахлоқи хуш ва рафтори пурнавозише, ки бо мардум дошт, ба уламо ва фуқаҳои замонаш бо лаҳни тунд бархӯрд мекард ва аз шаъни онҳо мекост. Ин кори Ибни Қайими Ҷавзия сабаби адовати баъзе уламо бо вай гардид. Ибни Қайими Ҷавзия китобхонаи бузурге низ таъсис дод. Фарзандони Ибни Қайими Ҷавзия пас аз вай китобҳояшро мефурӯхтанд ва аз даромади он муддатҳо рӯз мегузарониданд. "Эълому-л-муваққиъин", "ат-Туруқу-л-ҳикамия фӣ-с-сиёсати-ш-шаръия", "Шифоу-л-алил фӣ масоили-л-қазои ва-л-қадари ва-л-ҳикмати ва-т-таълил", "Кашфу-л-ғито ан ҳукми самоъи-л-ғино", "Аҳкому аҳли-з-зимма", "Шарҳу шурути-л-умария", "Туҳфату-л-мавдуд би аҳкоми-л-мавлуд", "Мифтоҳу дори-с-саодат", "Мадориҷу-с-соликин", "Иғосату-л-лаҳфон", "ал-Ҷавобу-л-кофӣ" (маъруф ба "ад-Доу ва-д-даво"), "Тариқу-л-ҳиҷратайн", "Уддату-с-собирин" ва "Ҳидояту-л-ҳаёро" аз осори барҷоймондаи ӯянд.
Ибни Қутлубуғо

Ибни Қутлубуғо), Қоҳира — 1474, ҳамон ҷо) — таърихнигор, фақеҳ, усулӣ ва муҳаққиқи ҳанафӣ. Зиндагинома Дар ҷавонӣ Қуръонро ҳифз кард ва назди уламои машҳури замон, ба мисли Ибни Ҳаҷари Асқалонӣ, Иззуддин ибни Ҷамоа, Сироҷуддин, маъруф ба Қории "Ҳидоя" ва Шарафуддини Субкӣ ба таҳсили улуми ҳадис, тафсир, фиқҳ, усул ва маорифи динӣ пардохт. Бештар таҳти таъсири таҳқиқот ва назароти фиқҳии Ибни Ҳумом қарор гирифта буд. Илмҳои таҷвидро аз Заротитӣ, қисмате аз тафсирро аз Алои Бухорӣ, ҳадисро аз Тоҷаҳмади Фарғонӣ, Ибни Ҷазарӣ, Бусирӣ ва Ибни Ҳаҷари Асқалонӣ, фиқҳро аз Маҷди Румӣ, Шарафи Субкӣ ва дигарон фаро гирифта, аз устодаш Тоҷаҳмади Фарғонӣ "Ҷомеъу масониди Абиҳанифа"-и Хоразмӣ ва "Улуму-л-ҳадис"-и Ибни Салоҳро шунид. Барои идомаи таҳсил ба Искандария, Байтулмуқаддас ва Шом рафта, борҳо адои фаризаи ҳаҷ кард. Муддате дар мадрасаҳои Бейбарсия ва Ҷадовии Миср ба тадрис машғул шуда буд. Саховӣ, Ибни Шиҳна ва Ибни Зоҳири Носирӣ аз шогирдони машҳури ӯянд. Раёсати мазҳаби ҳанафӣ дар диёри Миср дар он замон пас аз Ибни Ҳумом ба дасти вай буд. Мутобиқи сарчашмаҳои таърихӣ, Ибни Қутлубуғо дар риштаҳои мухталифи илм тақр. 120 асар таълиф кардааст, ки ҳудуди 40-тои онҳо то замони мо боқӣ мондаанд. Муҳимтарин таълифоти чопшудаи И. Б.: "Тоҷу-т-тароҷим", "Муъҷаму шуюхиҳи", "ал-Қирооту-л-ашр", "ал-Фатово", "Шарҳу мухтасари-л-Манор" (дар усули фиқҳ), "Буғяту-р-рошид фӣ тахриҷи аҳодиси Шарҳи-л-ақоид" (дар тахриҷи аҳодиси "Ақидаи Насафӣ"), "Итҳофу-л-аҳё би мо фота мин тахриҷи аҳодиси-л-Эҳё" (дар тахриҷи аҳодиси "Эҳёу-л-улум"-и Ғаззолӣ), "Мизону-н-назар" (дар мантиқ), "Шарҳу Масобеҳи-с-суннати Бағавӣ" ва "Шарҳу Дурари-л-биҳори Муҳаммади Қунявӣ" (дар фурӯи фиқҳ), "ал-Мусомара би шарҳи-л-Мусояраи Ибни Ҳумом", "Ман раво ан абиҳи ан ҷаддиҳи", "Муняту-л-алмаъӣ фӣ мо фота мин тахриҷи аҳодиси-л-Ҳидоя" ва "Муҷиботу-л-аҳком ва воқеоту-л-айём".
Ибни Ҳайёни Қуртубӣ

Абумарвон Ҳайён ибни Халаф ибни Ҳайёни Қуртубӣ (1, Қуртуба, Андалусия — октябри 1076 1) — таърихнигор, адиб ва шоир и андалусӣ. Зиндагинома Аз оилаи ашроф. Бобокалонаш — Ҳайёни Қуртубӣ ходими дарбори Абдурраҳмон ибни Муовия (ҳукмронӣ) ва падараш Халаф дабири ал-Мансур (ҳукмронӣ) буданд. Ибни Ҳайён дар назди донишмандони шаҳри Қуртуба Абуҳафс ибни Нобили Қуртубӣ (фавт 1011), Абилҳубоб Абуумари Қуртубӣ (фавт 1009) ва дигарон таълим гирифта, ба таърих ва таърихнигорӣ таваҷҷуҳ дошт. Ибни Ҳайён дар аҳди ҳукумати намояндагони хонадони Ҷаҳвариён Абувалид Муҳаммад ибни Ҷаҳвар ва писараш Абдулмалик вазир ва таърихнависи дарбор буд. Таълифот Пас аз таназзули ҳукумати хонадони Ҷаҳвариён Ибни Ҳайён ба таълифи асарҳои таърихиаш "ал-Муқтабас фӣ таърихи Андалус" (10 ҷилд), "ал-Матин" (40 ҷилд), "Ахбору-д-давлати-л-омирийя", "ал-Батшату-л-кубро", "Фуқаҳоу Қуртуба" ва асарҳои дигар машғул шуд. Осори таърихии Ибни Ҳайён дар асоси маъхазҳои хаттӣ, асноди дарборӣ, мактубҳои расмӣ, нақли қавли шоҳидони замон ва мушоҳидаҳои шахсии муаллиф таълиф шуда, матни комили онҳо пайдо нашудааст. Муаррихони Андалус, аз қабили Ибни Башкувол, Ибни Бассом, Ибни Аббор, Ибни Хатиб ва дигарон асарҳои таърихии худро зери таъсири осори Ибни Ҳайён таълиф кардаанд. Дастхатти баъзе бахшҳои ҷудогонаи "ал-Муқтабас фӣ таърихи Андалус" аз ганҷинаи нусхаҳои хаттии ҷаҳонӣ пайдо ва дар Порис, Бейрут ва Мадрид чоп шудаанд.
Ибни Ҳанноӣ

Алоуддин Алӣ ибни Амруллоҳ Ҳамидӣ ибни Ҳанноӣ, маъруф ба Қинолизода (1510, Сборта — 1571, Адерна) — адиб, фақеҳ, таърихнигор ва муҳаддис. Зиндагинома Илмҳои маъмули замон ва улуми диниро назди Мавло Муҳйиддин Маълул, Муҳйиддини Марҳабо, Мавло Ҷӯйзода, Мавло Синон, Мавло Солеҳи Асвад, Шиҳобуддини Тибӣ ва Муҳйиддин Фанорӣ фаро гирифт. Сипас дар мадрасаҳои Ҳусомия (дар Адерна), Амир Ҳамза ва Ибни Валиюддин (дар Бруса), Рустам-бошо (дар Кӯтоҳия) ва баъд дар яке аз мадрасаҳои ҳаштгонаи маъруф дар Истанбул ва ниҳоят дар яке аз ду мадрасае, ки султон Сулаймон бино кард, ба тадрис пардохт. Соли 1562 қозии Димишқ таъйин шуд ва муддати 4 сол дар ин мансаб кор кард. Пас аз он ба ҳайси қозии Бруса, қозии Истанбул ва қозии Анатолӣ фаъолият кард. Шамсуддини Азмӣ, Шарафуддини Нуъмонӣ, Шамсуддини Темуртошӣ, Шамсуддин ибни Ҳилол ва Шиҳоби Хаффоҷӣ аз ҷумлаи машҳуртарин шогирдони ӯянд. Таълифот Ибни Ҳанноӣ дар риштаҳои гуногуни илм ба забонҳои форсӣ ва арабӣ асарҳои адабӣ ва таърихӣ навиштааст. Муҳимтарин таълифоти ӯ "Ахлоқи Алоӣ" ва "ал-Исъоф фӣ аҳкоми-л-авқоф" буда, бар "ал-Ашбоҳ ва-н-назоир"-и Ибни Нуҷайм, "Ҳошияти Чалабӣ", "Таҳзибу-ш-шақоиқ фӣ тақриби-л-ҳақоиқ" ва "Табақоту-л-ҳанафия", маъруф ба "Табақоти Ҳанноӣ" аз ҷумлаи осори Ибни Ҳанноӣ мебошанд.
Ибни Ҳиббон

Абуҳотим Муҳаммад Ибни Ҳиббон Тамимии Бустӣ (2, Лашкаргоҳ — 19 октябр 965 ё 965 1, Лашкаргоҳ) — муҳаддис, фақеҳи шофеӣ, таърихнигор, луғавӣ. Зиндагинома Улуми муқаддамотиро дар Буст фаро гирифт, сипас соли 913 барои такмили дониш ба Нишопур рафт. Барои ҷустуҷӯи ҳадис ба бисёр шаҳрҳои Мовароуннаҳру Хуросон, Ироқ, Ҳиҷоз, Шом ва Миср сафар кард. Дар Ҳирот аз Абубакр Муҳаммад ибни Усмони Доримӣ, дар Рай аз Абулқосим Аббос ибни Фазли Муқрӣ, дар Басра аз Абухалифа Фазлуллоҳи Ҷумаҳӣ, дар Бағдод аз Абулаббос Ҳомид ибни Муҳаммад ибни Шуайби Балхӣ, дар Макка аз Ибни Мунзир, дар Димишқ аз Абулҳасан Аҳмад ибни Умайр ибни Ҷавсо, дар Бейрут аз Муҳаммад ибни Абдуллоҳ ибни Абдуссаломи Бейрутӣ, дар Байтулмуқаддас аз Абдуллоҳ ибни Муҳаммад ибни Муслими Мақдисӣ, дар Миср аз Абуабдурраҳмон Аҳмад ибни Шуайби Нисоӣ ва аз дигар фақеҳону муҳаддисон дар шаҳрҳои мухталиф ҳадис шунид ва дониш омӯхт. Ибни Ҳиббон соли 946 ба Нишопур рафт ва афроди бисёре аз ӯ ҳадис нақл кардаанд. Соли 949 бори дуввум ба Нишопур рафта, дар он ҷо ба тадриси китобҳои худ машғул шуд. Муддате дар Самарқанд низ ба тадриси фиқҳ пардохтааст. Ибни Ҳиббон шогирдони бисёреро таълим додааст, ки Абуабдуллоҳ ибни Байъи Ҳокими Нишопурӣ, Абуабдуллоҳ Муҳаммад ибни Аҳмад ибни Ғанҷор, Абуалӣ Мансур ибни Абдуллоҳ ибни Холиди Зуҳлии Ҳиравӣ аз ҷумлаи маъруфтарини онҳоянд. Ибни Ҳиббон мавриди таваҷҷуҳи амирону ҳокимони Хуросон қарор дошт ва борҳо ба мансаби қазо интихоб шуда, дар Самарқанд ва баъзе аз шаҳрҳои Хуросон ба ин кор машғул буд. Ибни Ҳиббон дар илмҳои риҷолу ҳадис назарияҳои хосси худро дошт, дар ҷарҳ ва таъдил дорои маслаки махсус буд. Тибқи ақидаи ӯ, ровии адл касест, ки ҷарҳе бар ӯ ворид нашуда бошад, зеро ҷарҳ зидди адл аст ва агар касеро ҷарҳ накарда бошанд, ломаҳола одил дониста мешавад. Ровии маҷҳул ҳангоме ки аз назари айн ва шахс муайян шуд, адл ба шумор меравад, магар ин ки дар мавриди ӯ ҷарҳ ва қадҳе ошкор шавад. Ибни Ҳиббон дар заминаи риҷол, ҳадис, фиқҳ ва дигар улуми исломӣ осори бисёре нигоштааст. Муҳимтарин таълифоти Ибни Ҳиббон: "Саҳеҳу Ибни Ҳиббон" "ас-Сиқот" (дар ин китоб бисёр афродеро ном бурда ва аз онҳо ривоят нақл кардааст, ки аз назари дигарон маҷҳул буданд), "Равзату-л-уламо ва нузҳату-л-фузало" (дар ахлоқ), "ал-Маҷруҳин мина-л-муҳаддисин ва-з-зуафо ва-л-матрукин" (дар ҷарҳ ва таъдил) ва "Машоҳиру уламои-л-амсор" (дар ҷарҳ ва таъдил).
Ибни Ҳусоми Қуҳистонӣ

Ибни Ҳусоми Қуҳистонӣ (4 1, Бирҷанд — 1470 2 3, Хусф, Устони Хуросони ҷанубӣ 2) — зоҳид, ориф, нависанда, шоир ва донишманди форс-тоҷик. Зиндагинома Гузаштагонаш аз аҳли илму фазл будаанд. Нахуст дар назди падар ва баъдтар дар назди яке аз олимону воизони замонаш – Сайидмуҳаммади Шерозӣ илмҳои сарфу наҳв, маъонӣ, баён, нуҷум ва тафсиру ҳадисро омӯхтааст. Зиндагиаш хеле қашшоқона гузашта, тамоми умр аз зодгоҳаш ба ҷое сафар накарда, ба деҳқонӣ шуғл варзидааст. Бештар ашъори сурудаашро дар дастаи бел навишта, баъд рӯйнавис мекардааст. Аз ин рӯ, тазкиранависон ӯро шоире соҳибфазл ва марде вораставу қонеъ номидаанд. Мероси адабӣ Аз Ибни Ҳусом дар анвои гуногуни адабӣ се китоб: "Девони ашъор", "Ховарнома" ва "Насру-л-лаолӣ" ба мерос мондааст. Девони ашъори Ибни Ҳусом аз 10844 байт иборат буда, қасидаҳо, ғазалиёт, қитаъаҳо, тарҷеъбанду таркиббандҳо ва рубоиётро дар бар мегирад. Дар ашъораш дар васфи осмон, силсилаи ситораҳо ва саҳнаҳои тулӯъу ғуруби офтоб ва манзараҳои табиат бо санъати воло суруда шудааст. Маснавии "Ховарнома" (1426; иборат аз 22500 байт) достони омиёна буда, ба сабки "Шоҳнома"-и Фирдавсӣ, дар баҳри мутақориби мусаммани маҳзуф ё мақсур суруда шудааст ва диловариҳои Алӣ ибни Абитолиб ва ёрони ӯро васф мекунад. Нусхаҳои хаттии он дар музейҳои Британия ва Китобхонаи Қудси разавии Эрон маҳфузанд. Маснавии "Насру-л-лаолӣ"-и Ибни Ҳусом (иборат аз 96 байт) дар пайравии "Сад калима"-и Рашидуддини Ватвот эҷод шудааст. Ибни Ҳусом дар сурудани ҳамду наът низ маҳорати фавқулода дошт. Дар ашъораш аз санъатҳои бадеӣ, бахусус талмеҳ, зиёд истифода шудааст. Ӯ дар эҷоди шеър ба Саноӣ, Хоқонӣ, Заҳири Форёбӣ, Анварӣ, Хоҷуи Кирмонӣ, Саъдӣ, Ҳофиз, Салмони Соваҷӣ ва дигарон пайравӣ карда, бештар пайрави осори Хоқонӣ будааст. Девони Ибни Ҳусом соли 1988 бо кӯшиши Аҳмад Аҳмадии Бирҷандӣ ва Муҳаммадтақии Солик ба табъ расид. Муҳаққиқон девонашро таҷаллигоҳи санъатҳои бадеӣ, аз ҷумлаи санъатҳои печидаву сангин унвон кардаанд. Намунае аз шеъри ӯ: Эй, зи хаттат ғолия пурмушки ноб, Оинадори рухи ту Офтоб! То рухи ту равнақи Маҳ бишканад, Баршикан он турраи мушкини ноб. Бе рухи ту Меҳр надорад фурӯғ, Зарра наёрад бари Хуршед тоб. Дӯш маро хайли хаёлат бибурд, Сабру қарор аз дилу аз дида хоб. Мардумаки дида кунад дам ба дам Рӯи ман аз ашки мулавван хизоб. Дида маяндеш зи тӯфони ғам, Мардуми обӣ нашикуҳад зи об. Хоки дарат мискин Ибни Ҳисом, Кӯи туаш даргаҳи давлатмаоб!.
Ибни Ҳусоми Ҳиравӣ

Ҷамолуддин ибни Муҳаммад ибни Ҳусоми Ҳиравӣ — шоир, нависанда, хаттот ва донишманди форс-тоҷик, шогирди Маъруфи Бағдодӣ. Зиндагинома Дар Хоф (Хуросон) зода шуда, дар Ҳирот камол ёфт. Замони ҳукмронии Муҳаммадшоҳи Туғлуқ (1325–1350; ҳокими Деҳлӣ) ба Деҳлӣ сафар карда, ба дарбор роҳ ёфт ва қасидае бо ин матлаъ дар мадҳи Туғлуқ суруд: Илоҳо, то ҷаҳон бошад, нигаҳ дор ин ҷаҳонбонро, Муҳаммадшоҳи Туғлуқшоҳ, султон ибни султонро! Ибни Ҳусоми Ҳиравӣ соли 1328 аз Ҳинд ба Ҳирот, ба дарбори малик Шамсуддини Карт (ҳукмронӣ 1329–1371) бозгашта, моддаи таърихи нишасти ӯро ба тахти султонӣ дар қасидае ба забони арабӣ овардааст. Бинобар навиштаи Саъид Нафисӣ, Ибни Ҳусоми Ҳиравӣ чанде дар Кирмон ҳам зистааст. Бо забонҳои форсӣ ва арабӣ шеър месуруд, аммо ба ҷуз чанд шеъри пароканда осори дигаре аз вай боқӣ намондааст. Як ғазали ӯ, ки дар тазкираҳо сабт аст, намунаи куҳантарини мустазод шуморида мешавад. Аз рӯи маълумоти Давлатшоҳи Самарқандӣ, Хоҷа Абдулқодири Удӣ бар он мустазод шарҳ навиштааст. Ибни Ҳусоми Ҳиравӣ дар гуфтани ғазал маҳорат дошта, ашъораш ҳатто боиси таваҷҷуҳи султонҳои вақт гардидааст. Муҳаммад Бадри Ҷоҷармӣ дар китоби "Мунису-л-аҳрор фӣ дақоиқу-л-ашъор" мустазодди машҳури ӯро ба номи Ҷамолуддини Ҳамадонӣ овардааст. Дар шеър пайрави Мавлоно Ҳасани Кошӣ буд.
Ибни Ҳаҷари Ҳайтамӣ

Аҳмад ибни Муҳаммад ибни Алӣ ибни Ҳаҷари Ҳайтамӣ — фақеҳ, муҳаддис, таърихнигор ва донишманди шофеимазҳаб. Зиндагинома Бобокалонаш кам сухан мегуфт, аз ин рӯ, "ҳаҷар" (санг) лақаб гирифт ва Ибни Ҳаҷари Ҳайтамӣ бо номи Ибни Ҳаҷар маъруф шуд. Нисбатҳои "Ҳайтамӣ" ва "Саъдӣ" аз маҳаллаи Абулҳайтам ва қабилаи банӣ Саъд дар Миср гирифта шудаанд. Ибни Ҳаҷари Ҳайтамӣ дар овони кӯдакӣ Қуръон ва қадре аз "Минҳоҷ"-и Нававиро ҳифз кард. Баъди фавти падар ва бобояш сарпарастии ӯро донишмандони бузурги он рӯзгор Шамсуддин ибни Абиҳамоил (фавт 1526) ва Шамсуддини Шиноварӣ, ки устодони падараш буданд, ба уҳда гирифтанд. Ибни Ҳаҷари Ҳайтамӣ аз онҳо улуми муқаддамотиро омӯхт. Соли 1518 дар синни 14-солагӣ ба ал-Азҳар рафта, бо донишмандони Миср ҳамнишин шуд ва аз шогирдони Ибни Ҳаҷари Асқалонӣ дониш омӯхт. Дар ҳамин айём усул ва фурӯи фиқҳ, ҳадис, тафсир, адабиёт, мантиқ, ҳисоб, тасаввуф ва фароизро фаро гирифт. Муддате дар назди олимон Абдулҳаққи Сунботӣ (фавт 1525) ва Муҳаммад ибни Солими Табловӣ (фавт 1559) ба касби илм машғул буд. Соли 1527 барои адои ҳаҷ ба Макка сафар карда, як соли дигар дар он ҷо монд. Соли 1534 бори дуввум ба Макка рафта, он ҷо муқим ва ба таълиму фатводиҳӣ машғул шуд. Ибни Ҳаҷари Ҳайтамӣ дар рӯзгори худ аз мартабаи волое бархӯрдор буд ва дар сарзамини Ҳиҷоз имомони вақт ба ӯ иқтидо мекарданд. Ҳатто Ҳумоюн подшоҳи муғули Ҳинд низ аз Ибни Ҳаҷари Ҳайтамӣ хост, то китобе дар радди бадгӯёни Муовия таълиф кунад. Назариёти Ибни Ҳаҷари Ҳайтамӣ мавриди интиқоди шадиди уламои аср қарор мегирифт, чунонки фатвоҳои ӯро дар китоби "Қавотеъу-л-ислом" куфр шумурдаанд. Муфтӣ Забид ибни Зиёд (фавт 1568) ба китоби "Куррату-л-айн"-и ӯ эрод гирифт ва Ибни Ҳаҷари Ҳайтамӣ дар дифоъ аз худ китобҳое навиштааст. Ибни Ахдаб ва муфтии Макка Муҳаммад ибни Абдулазизи Замзамӣ аз ҷумлаи шогирдони ӯянд. Маъруфтарин асари Ибни Ҳаҷари Ҳайтамӣ "ал-Хайроту-л-ҳисон фӣ маноқиби-л-Имоми-л-Аъзам Абиҳанифата-н-Нуъмон" дар бораи маноқиб ва таълимоти Имоми Аъзам аст.
Ибни Ҳаҷари Асқалонӣ

Абулфазл Шиҳобуддин Аҳмад ибни Алӣ Муҳаммад Кинонии Мисрӣ маъруф ба Ибни Ҳаҷари Асқалонӣ (феврал 1372, Қоҳира, Миср, Салтанати Мамолик — 2 феврал 1449, Қоҳира, Миср, Салтанати Мамолик) — аз уламои бузурги ҳадис ва фиқҳи суннӣ, муаррих ва китобдор. Зиндагинома Сарпарастии Ибни Ҳаҷари Асқалониро пас аз фавти падараш, ки аз донишмандон ва соҳибмансабони машҳури рӯзгори худ буд, бозаргони маъруф Закиюддин Абубакр Алии Коримии Харрубӣ (фавт 1385) ба уҳда гирифт. Ибни Ҳаҷари Асқалонӣ соли 1382 ҳамроҳи Закиюддин ба Макка рафт. Дар он ҷо аз Муҳаммад ибни Абдуллоҳ ибни Зуҳайра илми ҳадис ва аз Абдуллоҳ ибни Муҳаммад ибни Сулаймони Нишопурии Маккӣ (маъруф ба Афифи Нишопурӣ; фавт 1388) "Саҳеҳ"-и Бухориро омӯхт. Соле баъд ба Қоҳира баргашта, ба фарогирии илми ҳадис машғул шуд. Дар 17-солагӣ назди Шамсуддин Муҳаммад ибни Алӣ ибни Муҳаммади Қаттони Мисрӣ (фавт 1410) ва Абумуҳаммади Абносӣ (фавт 1400) ба омӯзиши фиқҳ, забони арабӣ ва ҳисоб пардохт. Барои касби илм ба Шом, Қудс, Адан, Яман ва Искандария сафар карда, улуми ҳадис, фиқҳ, тафсир, адаб, шеър ва маорифи диниро фаро гирифт. Ибни Ҳаҷари Асқалонӣ номи устодони худро дар китоби "ал-Маҷмаъу-л-муассас фӣ муъҷами-л-муфаҳрас" сабт кардааст. Ибни Ҳаҷари Асқалонӣ дар мадрасаҳои зиёде ба шогирдон улуми ҳадис, тафсир, фиқҳ ва маорифи диниро таълим додааст. Муаррихи машҳур Шамсуддин Муҳаммад ибни Абдурраҳмони Саховӣ (фавт 1497) аз маъруфтарин шогирдони Ибни Ҳаҷари Асқалонӣ буда, дар китоби "ал-Ҷавоҳиру-д-дурар" феҳристи комили таълифоти ӯро дар 10 варақ зикр кардааст. Ибни Ҳаҷари Асқалонӣ дар заминаи илмҳои риҷол, ҳадис ва таърих осори зиёде навиштааст. Муҳимтарин таълифи ӯ "Фатҳу-л-борӣ би шарҳи ҳадиси-л-Бухорӣ" (дар ҳадис) аст. Муқаддимаи асар яке аз китобҳои арзишманд дар боби "Саҳеҳ"-и Бухорӣ ба шумор меравад. Дигар китоби муҳимми Ибни Ҳаҷари Асқалонӣ "ад-Дурару-л-комина фӣ аъёни-л-миати-с-сомина" (дар таърих) буда, дар он маълумоти арзишманд оид ба тарҷумаи аҳволи ашрофу бузургон, шоҳону амирону вазирон, адибону шоирон, ровиёни ҳадис гирд оварда шудааст. Дар "Таъриху-л-анбои-л-ғумр би абнои-л-умр" (дар таърих) Ибни Ҳаҷари Асқалонӣ зимни зикри ҳодисаҳои сиёсӣ ва низомии замони худ то соли 1446 дар бораи вазъи молӣ, иқтисодӣ ва кишоварзии Миср низ маълумот дода, ҷузъиётеро аз қабили вазъи ҳавову борон, қаҳтиву бемориҳои мисрӣ, бахусус тоун, зикр кардааст, ки он замон дар Мисру Шом сабаби марги ваҳшатноки аксари мардум гашта буданд. Дар китоби мазкур дар баробари шарҳи ҳоли донишмандону амирон ба хусусиятҳои ахлоқии онҳо ишора ва бисёре аз муосиронашро интиқод низ кардааст. Дигар китоби муҳимми Ибни Ҳаҷари Асқалонӣ "Лисону-л-мизон" ихтисор ва такмилае бар китоби "Мизону-л-эътидол"-и Заҳабӣ аст. "ал-Исобату фӣ тамйизи-с-саҳоба" таълифи Ибни Ҳаҷари Асқалонӣ дар илми риҷол мебошад.
Ибни Ҳумоми Шерозӣ

Ибни Ҳумоми Шерозӣ — муфассир, фақеҳ 1, ориф, файласуф ва донишманди форс-тоҷик, муаллифи "Асрори дил", "Равзату-л-қулуб" ва "Фатҳнома".
Ибни Ҳонӣ

Ибни Ҳонӣ, Абулқосим ё Абулҳасан Муҳаммад ибни Ҳонӣ-ал-Аздӣ ал-Андалусӣ (934 ё 936, Севиля — 972 ё 20 апрел 973) — шоир и араби аҳли Испониё. Зиндагинома То синни 27-солагӣ дар Ишбилия умр ба сар бурдааст. Ибни Ҳонӣ. шоири озодандеш буд. Ибни Ҳониро ҳомиёни дин барои озодфикрӣ ва ақидаҳои ҷасуронааш ба зиндиқӣ айбдор карданд ва ӯ Ишбилияро тарк карда, ба Мағриб ва аз он ҷо ба Миср рафт. Аз Ибни Ҳонӣ девоне боқӣ мондааст, ки аз қасида, ҳаҷвия ва марсия иборат аст. Дар ашъори Ибни Ҳонӣ панду ҳикмат ва афкори фалсафӣ мавзӯи асосист. Ӯ санъати муболиғаро бисёр истифода кардааст. Қисми насиб — муқаддимаи ишқии қасидаҳо ва марсияҳояш хеле моҳирона суруда шудаанд. Мардуми Ғарб Ибни Ҳониро "Мутаннабии Мағриб" номидаанд. Девони шоир борҳо (аз ҷумла соли 1884 дар Миср) ба табъ расидааст.
Ибни Ҷазарӣ

Шамсуддин Муҳаммад ибни Муҳаммад ибни Алӣ ибни Юусуфи Ҷазарӣ (1 2 3, Димишқ, Салтанати Мамолик — 1429 1 2 3, Шероз) — муқрӣ, муҳаддис ва фақеҳи шофеъӣ, муаллифи "ан-Нашр фӣ қироъати-л-ъашр".
Ибни Ҷазла

Абуалӣ Яҳё ибни Исо ибни Ҷизлаи Бағдодӣ — табиби маъруфи Зиндагинома Дар замони ҳукмронии халифаи аббосӣ ал-Муқтадӣ дар Бағдод зиндагӣ ва фаъолият карда, бисёре аз китобҳояшро ба исми ин халифа таълиф кардааст. Ибни Ҷизлаи Бағдодӣ дар ибтидо масеҳӣ буд, сипас ислом оварда, аз мусулмонони хеле ботақвову парҳезгор шуд. Баъд аз ислом оварданаш қозии Бағдод ӯро котиби худ таъйин кард. Таълифот Ибни Ҷизлаи Бағдодӣ китобҳои зеринро таълиф кардааст: "Тақвиму-л-абдон" (дар баёни тиб ва муолиҷа; дар бораи 352 беморӣ маълумот дорад), "Минҳоҷу-л-баён фӣ мо ястаъмилуҳу-л-инсон" (китоб дар баёни гиёҳҳо ва дорувор буда, онҳоро бо тартиби алифбо ёд кардааст), "ал-Ишора фӣ талхиси-л-ибора", "Рисола" (дар мадҳи тиб ва мувофиқати он бо шариат ва радди касоне, ки бар вай таън кардаанд). Ибни Ҷизлаи Бағдодӣ дар пешаи худ бо диёнату тақво амал ва фақирону бечорагонро ройгон табобат мекард. Ибни Ҷизлаи Бағдодӣ пеш аз фавт ҳамаи китобҳояшро вақфи мазори ҳазрати Имоми Аъзам карда будааст.
Ибни Ҷабирол

Ибни Ҷабирол, Абуайюб Сулаймон ибни Яҳё 4) — нахустин файласуфи яҳудии Андалус ва шоир. Зиндагинома Ибни Ҷабирол дар Сарагоса илмҳои ақлӣ ва диниро омӯхт; ба фалсафа ва ирфони яҳудӣ таваҷҷуҳи бештар дошт. Асарҳои фалсафии худро ба арабӣ ва шеъру муноҷоти диниашро ба ибрӣ менавишт. Ибни Ҷабирол бо шеъри ибрии ниёишии худ дар миёни орифони яҳудӣ шуҳрат дошт. Ӯ зимни баёни назариёти фалсафии худ ба мазмуни қисми дуоҳои "Китоби муқаддас" талмеҳан ишора кардааст. Бузургтарин асари ӯ "Тоҷи малакут" шеъри ниёишӣ-ирфонӣ аст. Дар он ақидаҳои фалсафии Ибни Ҷабирол низ дарҷ шудаанд. "Янбуъу-л-ҳаёт" асари фалсафӣ-ирфонии Ибни Ҷабирол буда, тарҷумаи ибрии он боқӣ мондааст. "Ислоҳу-л-ахлоқ" дар боби маншаъ, ҳадаф ва бояду набоядҳои рафтори инсон буда, матни арабии ин асар боқӣ мондааст. Машраби фалсафии Ибни Ҷабирол навафлотунӣ буд. Ба андешаи ӯ, вуҷуди зоти азалӣ, ягона ва номутаноҳӣ амри мусаллам ва пурсишнопазир аст. Ибни Ҷабирол бар ин бовар аст, ки нахустчизи содиршуда моддаи куллия ва сурати куллия буда, бақияи мавҷудот аз он ду ташкил шудаанд. Зоти ҷавҳарҳои ақлӣ ва ҷисмониёт низ аз ин модда ва сурати куллия ба вуҷуд омадаанд, ғайр аз зоти илоҳӣ, ки худ масдари онҳост. Ибни Ҷабирол дар пайравӣ аз Афлутин мегӯяд, ки "Фаъоли аввал" на модда аст ва на сурат. Воситаи ин судур сифати ҳикмат ва "иродаи илоҳӣ" аст. Ибни Ҷабирол бо ин роҳ масъалаи иртиботи ваҳдат ва касратро дар силсилаи хилқат ҳал мекард. Ӯ муътақид ба вуҷуди ҷавҳари басит ва восита миёни мақулоти нуҳгонаи мукассаре аст, ки истеъдоди судури мустақим аз зоти басити илоҳиро надорад. Ибни Ҷабирол ҷавҳарҳои басити "нафси куллия" ва "ақли куллия"-ро воситаи судур ва баподорандаи ҷавҳари ҷисмонӣ ва василаи иттиҳоду иттисолро "иродаи илоҳӣ" медонист. Аз нигоҳи Ибни Ҷабирол, таърифи комили "иродаи илоҳӣ" ғайриимкон буда, он қувваи илоҳиест, ки модда ва суратро ибдоъ ва пайванд мекунад, ҳамон сон, ки рӯҳ дар тан гузаранда (сорӣ) ва ҷунбонандаи он аст. Ибни Ҷабирол ҳаёти махлуқро масали нури чашм медонад, ба ин далел, ки нур ҳам дар пайдоиш ва ҳам дар бақо вобастаи чашм аст. Ба андешаи ӯ, масали чашм на Зоти илоҳӣ, балки қувваи содираи Худованд аст. Зоти илоҳӣ ба сабаби моҳияти ҳайвонӣ доштани инсон шинохтнопазир, аммо Худованд аз тариқи осор ва афъолаш қобили шинохт мебошад. Ибни Ҷабирол ҳадафи ғоии ҳастиро инсон қарор дода, ташаккули рӯҳии ӯро асос барои расидан ба олами ақл ва аз он ба "хайри маҳз" — Худо меҳисобид. Тибқи эътиқоди ӯ, шинохти ҷаҳон ва пиндору рафтори хуб (динӣ ва дунявӣ) инсонро кумак мекунад, ки бар нафси ҳайвонии худ чира шуда, рӯҳашро аз банди моддиёт бираҳонад, то ба олами уқул (ақлҳо) ба саодат бирасад.
Ибни Ҷурайҷ

Абулвалид Абдулмалик ибни Абдулъазизи Румӣ, маъруф ба Ибни Ҷурайҷ — имоми сарзамини Ҳиҷоз, муфассир ва фақеҳи румиасл, тобеӣ ё табаатобеии сиқа (муътамад). Зиндагинома Баъзе муҳаққиқон Ибни Ҷурайҷро нахустин касе донистаанд, ки дар аҳди ислом китоб тасниф кардааст. Аз ӯ тафсире бо номи "ал-Ҷомеъ" боқӣ мондааст, ки ба василаи Муҳаммад ибни Савр ва Ҳаҷҷоҷ ибни Муҳаммад ривоят шуда, яке аз тафсирҳои муътамад ба шумор меравад.