ArabovMK/tajik-wikipedia-corpus huggingface dataset:
Аспакбозӣ

Аспакбозӣ — як навъ рақси мазҳакавии мардонаи тоҷикӣ мебошад. Тавсифи мухтасар ужети рақсро тасвири малакаи аспсаворӣ ва рақсу бозии асп ташкил медиҳад. Дар рақси аспакбозӣ як нафар мард, ду нафар – марду зан ё гурӯҳи раққосон иштирок мекунанд. Раққосон онро таҳти навозиши дойра, ё созҳои дастаи навозандагон иҷро менамоянд. Воситаи асосии аспакбозӣ пайкари чӯбини асп мебошад. Аз чӯб каллаи аспро тарошида, ба он гӯш, чашм месозанд, ёлу дум мечаспонанд. Аспро бо рӯймолҳои зебои силсиладор оро медиҳанд. Ҳар аспакбоз дар ин рақс маҳорати хосси худро нишон медиҳад. Беҳтарин раққосони аспакбозӣ ҳаракатҳои суннатии ҳалқи тоҷикро нигоҳ дошта, онҳоро бо ҳаракатҳои импровизатсионӣ ғанӣ мегардонанд. Аспакбозиро бо мазмуну оҳангҳои мухталиф иҷро мекунанд. Чунончӣ, аспак аввал мусиқӣ гӯш карда, аз он маст мешавад ва сипас ба рақс медарояд. Мувофиқи сужети дигар, як гурӯҳ аспакбозон ҷавлонзанон дар саҳна пайдо мешаванд. Духтаре дар замин рӯймолеро партофта, шарт мегузорад. Ҷавонмардон мисли бозии бузкашӣ рӯймолчаро аз замин бардоштанӣ мешаванд, ба якдигар халал мерасонанд ва ниҳоят яке ғолиб мебарояд. Иҷрокунандаи рақси "Аспакбозӣ" кӯшиш менамояд, ки дар саҳна ду образро инъикос кунад: яке симои худи савораи серғайрат ва дигарӣ аспаки чобуку шӯх, ки мусиқиро ҳис мекунад ва бо зарби мусиқӣ мерақсад. Дар аспакбозӣ унсурҳои лирика, мазҳака, рақс ва пантомимаомезиш ёфтаанд. 1 Маҳалли густариш Дар Бухоро, Исфара, Истаравшан ва хусусан Бадахшон маъмул аст. Дар Бухоро аспакбозҳо, одатан, бо дастаи зочабозон ҳунарнамоӣ мекарданд. Дар Бадахшон ин бозиро дар иди Наврӯз, тӯйҳо ва барои меҳмонони муътабар иҷро меамуданд. Аспакбозӣ бештар таҳти оҳанги "Рапо" ("Раҳпой") иҷро карда мешавад. Навозандагон даф ва рубоб менавозанд. Ба ин созҳо баъзан сетор, ғижжак, най низ ҷӯр мешаванд. Ба барномаҳои консертии театри шаҳри Хоруғ ва дастаҳои ҳаваскорони ВМКБ аспакбозӣ ҳоло ҳам дохил аст. Устоҳо сари аспро аз чӯб тарошида, ба он гӯшу чашм месозанд, ёлу дум мечаспонанд. Зебу орои хуби асп қимати рақсро баланд мебардорад. Раққос низ худро оро медиҳад, куртаву эзор ва мӯзаву салла мепӯшад ва пойҳояшро зери матоъ пинҳон медорад, дар натиҷа бинандаро ин тасаввур ҳосил мешавад, ки гӯё ӯ аспсавор асту асп мерақсад. Аспакбозӣ ба намоиши хурди театрӣ шабоҳат дорад. Он имрӯз бо мазмуну оҳангҳои тоза иҷро мешавад. Аспакбозӣ унсурҳои лирика ва мазҳака, рақс ва пантомима, бозӣ ва сиркро омезиш медиҳад, ба он ҳунарпешаҳои театр ва дастаҳои ҳаваскорон мазмуни нав додаанд. 2 Пайвандҳо Эзоҳ Пайвандҳо.
Аспакмоҳӣ

Аспакмоҳӣ — сардае аз моҳиҳо, ки зоҳиран ба "асп"-и муҳраи шатранҷ монанд аст. Дарозиаш 4-20 см. Аспакмоҳиҳо дар баҳрҳои тропикӣ ва субтропикӣ мезиянд. Моҳиҳои камҳаракат буда, бисёр вақт бо думи худ ба пояи рустаниҳои обӣ часпида меистанд. Аспакмоҳиҳо ранги худро вобаста ба муҳит тағйир медиҳанд ва бо ҳамин роҳ худро муҳофизат менамоянд. Ғизои аспакмоҳӣ харчангчаҳои хурди обӣ ва креветкаҳо мебошанд. Феълан миқдори аспакмоҳиҳо хеле кам шудааст. Аз 32 навъи маълуми аспакмоҳиҳо 30 навъашро ба Китоби сурх дохил кардаанд. Сабаби ба ҳадди нестӣ расидани аспакмоҳӣдар таом лазиз ва туҳфабоб будани он аст.
Аспгирак

АСПГИРК — бозии қадимии тоҷикӣ, ки байни бачагон маъмул аст. Асосан дар мавсими баҳору тирамоҳ баргузор мешавад. Миқдори бозигарон набояд аз ҳад зиёд бошад. Аспгирак дар майдонҳои кушод ва бе истифодаи асбобе сурат мегирад. Роҳбари бозӣ бозигаронро дар як ҷой ҷамъ карда, аз байнашон як баранда таъйин менамояд, ки дар айни ҳол шахси мукофотдиҳанда низ ба шумор меравад. Дар як тарафи майдон бачагон саф кашида, дар тарафи дигар дар масофаи 60–70 метр ҷойи мукофотдиҳанда таъйин мегардад. Барои назорат роҳбари дигаре низ интихоб мешавад. Аз пеши бозигарон як хатти дароз мекашанд, ки гузаштан аз он мумкин нест. Бо фармони якуми роҳбар ҳамаи бозигарон омода ва ба фармони дигар якбора ба марраҷо (яъне ба тарафи мукофотдиҳанда) медаванд. Ба бозигаре, ки аввалин шуда ба марра мерасад, роҳбари бозӣ мукофот месупорад. Баъд бозигарон ба ҷойи аввалӣ бармегарданд ва дар ҳолати пешина меистанд. Ҳамин тавр бозӣ давом меёбад. Аспгиракро бо гурӯҳҳо ҳам бозидан мумкин аст. Дар бозӣ қоидаҳои муайян вуҷуд доранд, теладиҳӣ ва қасдан доштани бозигари дигар ва ғайра мамнӯъ аст. Ин бозӣ дар иштирокдорон малакаи давидан, тез ҳаракат карданро ҳосил намуда, онҳоро ба интизом ва боиродагӣ даъват мекунад. Бозии халқии бачагонаи тоҷик, ки дар байни бачаҳои хурдсол ва миёнсол гузаронида мешавад. Барои бозӣ чӯбҳои дарозиашон 1-1,2 метраро ҳамчун "асп" интихоб мекунанд ва ба қисмати болоии он ресмонеро ба мисли лаҷоми асп мебанданд. Иштирокчиёни бозӣ дар майдони кушод ё роҳи холӣ, дар хатти ибтидо паҳлӯи ҳам меистанд. Бо фармони довар бачаҳо ба асп савор шуда, ба сӯйи марра метозанд. Дар саросари кишвар фаъол аст. 1 Адабиёт 1. Турсунов Н. Бозиҳои серҳаракати тоҷикӣ. Д., 1961. 2.Турсунов Н. Бозиҳои миллии тоҷикӣ. Душанбе, 1983. 3. Донишномаи фарҳанги мардуми тоҷик. Ҷ.1. Д., 2015. Нигаред Манобеъ.
Морчӯба

Морчуба, сарсабил — ҷинси рустаниҳои бисёрсолаест аз оилаи занбақиҳо. Пояи сершох, барги пулакчашакл, гули майдаи зангулашакли 6-баргаи сабзча ё зардтоб, асосан ҷудоҷинса, ғураки сепалла, ғуҷуммеваи муддаввари сурх дорад. Зиёда аз 300 гунаи морчӯба дар ноҳияҳои гармсери Аврупо, Осиё, Африқо, Австралия мерӯяд. Морчӯба махсусан дар қисми ҷанубу тропикаи Африка, кишварҳои баҳри Миёназамин, Осиёи Миёна ва Ҳиндустон бисьёр аст. Дар СССР қисми европоӣ, Кавказ, Осиёи Миёна, Сибири Ғарбӣ) 30 намуди худрӯй Морчӯба месабзад. Дар Тоҷикистон 8 намуди худрӯй (А. рег,.,., А.,., А. то,.,. (ниг. расм) ва 1 намуди мазруи Морчӯба (.) маълум аст. Махсусан як намуди Морчӯба (.) дар аксари районҳои республика вомехӯрад. Корбурди пизишкӣ Морчӯба дар тибби халқӣ чун позаҳр истифода мешавад. Морчӯбаи доруӣ (.)-ро дар бархе кишварҳо мисли сабзавот ва чун гиёҳи доруӣ парвариш мекунанд. Наврустаи Морчӯбаи мазрӯъро мехӯранд % сафеда, 2,4 % анинхитоб, витаминҳои (ба ҳисоби мг°о) С (то 40), В, В2, РР ва каротин (провитамини А,3) дорад. Решапояашро ҷӯшонда, зирбонда ё очоронида истифода мебаранд. Морчӯбаро аз кучат ва решапоя зиёд мекунанд. Пояи Морчӯба зуд рушд намуда, см қад мекашад ва сершох мешавад. Морчӯбаи мазрӯъ хелҳои гуногун дорад. Баъзе намудҳои Морчӯба (мас.,.,.) боби ороишанд ва дар хонаю гулхонаҳо парвариш меёбанд.
Бовӣ (сипаҳбад)

Бовӣ, Аспебедес (Сосониён — 531, Тайсафун) — сипаҳбади Соонӣ аз хонадони Испаҳбудон, ки дар Ҷанги Анастасий ва Ҷанги Иберия ширкат дошт.
Аспен, Колорадо

Аспен — шаҳр дар иёлати Колорадо аст, ки бо осоишгоҳи лижаронии худ (бо кӯҳҳои атрофи он ва ҷангали миллии Уайт-Ривер дар атрофи шаҳр машҳур аст) ва ҳамчун макони истироҳатии машҳур маълум аст. Амволи ғайриманқули Аспен яке аз қиматтарин дар Иёлоти Муттаҳидаи Амрико мебошад. Аспен мунтазам мусобиқаҳои бузурги лижаронӣ, аз ҷумла марҳилаҳои Ҷоми ҷаҳониро баргузор мекунад. Он соли 1879 таъсис ёфта, номи кунунии худро аз соли 1880 дорад. Аҳолӣ,658 нафар (то соли 2010), 6,871 нафар тибқи маълумрти соли 2016. Аспен инчунин ҳарсола -- и зимистонаи мусобиқаи лижаронии озод ва сноубордро баргузор мекунад. Бисёре аз амрикоиҳои маъруф дар Аспен хона доранд, аз ҷумла Майкл Дуглас, Мартина Навратилова, Ҷек Николсон, Дон Ҷонсон ва дигарон. Аз соли 1971 то соли 1997 дар ин шаҳр навозандаи фолклори машҳур Ҷон Денвер зиндагӣ кардааст, ки муваффақтарин ҳунарманд дар таърихи мусиқии фолклорӣ маҳсуб мешуд. Денвер ба Аспен ду суруд бахшидааст. Дар соли 2002, ин шаҳр мизбони Бозиҳои ҷаҳонии шуд. Бародаршаҳрҳо Сиёсат Дар соли 1970 рӯзноманигор ва нависанда Ҳантер Томпсон барои шерифи округи Питкин, Колорадо, ки Аспен пойтахти он аст, номзад шуд. Нуқтаҳои аслии барномаи ӯ қонунигардонии маводи мухаддир (истифодаи хусусӣ, вале на тиҷорат), тахриби тамоми биноҳои баланд (барои он ки манзараҳои зебои кӯҳистонро хира накунанд) ва табдили номи шаҳри Аспен Шаҳри чарбу буд. Вай дар интихобот бо 44%-и овозҳо мағлуб шуд; аммо чанд рӯз пеш аз овоздиҳӣ номзади ҷумҳурихоҳ номзадии худро аз бюллетенҳо бозпас гирифт, то ба номзади демократҳо дар пирӯзии нависанда кӯмак кунад. Нигористон.
Аспергиллотоксикоз

АСПЕРГИЛЛОТОКСИКЗ, навъе аз заҳролудии ҳайвонот. Аспергиллотоксикоз ҳангоми истеъмоли хӯроке, ки аз занбӯруғҳои ҷинси аспергилла сироят ёфтааст, ба амал меояд. Аспергиллотоксикоз боиси илтиҳоби узвҳои ҳозима ва иллати силсилаи марказии асаб мегардад. Аз занбӯруғҳои аспергилла муш, калламуш, харгӯш, парандаҳо, хук, чорвои калон, асп ва ғайра заҳролуд мешаванд. Аспергиллотоксикозба хоҷагиҳо (махсусан ба парандапарварӣ) зиён меоварад. Занбӯруғҳои аспергилла дар ҳама ҷо (рустаниҳои хушкида, хӯроки дурушти чорво, улуфа, хок ва ғайра) дучор меоянд. Аспергиллотоксикоздар ҷойҳои сернам ва гарм (27–40°С; барои аспергилла фумугатус 45–50°С), махсусан дар хасбедаи тафсида хуб месабзад. Ҳама гуна хӯроки чорво (хасбеда, улуфа, ғалла, махсусан хӯрокиҳои омехтае, ки дар таркибашон донҳои осебдида доранд) метавонанд сабаби заҳролудӣ гарданд. Заҳри аспергиллаҳо ба организм таъсири ҷузъӣ ва умумӣ мерасонад. Ҳангоми таъсири ҷузъии он пӯст, луобпардаҳои роҳи нафас ва чашм газак мегирад. Аз таъсири умумии заҳр силсилаи марказии асаб хароб, мубодилаи моддаҳо вайрон ва миқдори калсию фосфори хун зиёд мешавад, бофтаҳои дил, ҷигар, гурда, аъзои ҳозима ва узвҳои хунофар осеб меёбанд. Дар ҳолати аспергиллотоксикоз масуният (иммунитет) ба вуҷуд намеояд. Аспергиллотоксикоз шадид ва музмин мешавад. Аспергиллотоксикози шадид аксар марговар буда, 6–10 шаборӯз давом мекунад. Аспергиллотоксикози музмин солҳои зиёд идома меёбад. Рӯзҳои аввали касалӣ ҳайвон харобу лоғар ва дарунрав шуда, бо душворӣ нафас мегирад, месурфад, аз даҳонаш кафк меояд; ҳайвони бордор бача мепартояд. Касалиро аз рӯи маълумоти эпизоотологӣ, клиникӣ, патолого-анатомӣ ва тадқиқи пурраи токсико-микологии хӯроки ҳайвонот ташхис мекунанд. Зери назорати ҷиддии байторию беҳдоштӣ гирифтани хӯроки ҳайвонот, ҷудо нигоҳ доштани ҳайвони касал, ба ҳайвонот додани хӯрокиҳои серғизову хушсифат роҳҳои асосии пешгирии аспергиллотоксикоз мебошанд.
Аспи Пржевалский

Аспи Пржевалский. Дарозии баданаш то 2,3 метр, баландиаш 1,3 метр; модинааш хурдтар мебошад. Рангаш сурхчаи зардтоб; ранги зери шикам ва фукаш бештар аст. Аз тахтапушташ ба дарозии бадан рахи сиёҳ дорад. Аспҳо дар биёбонҳои Ҷунгар маскун шуда буданд. Айни замон саршумори аспи Пржевалский дар боғҳои ҳайвонот ва мамнӯъгоҳҳо зиёд карда мешавад. Дар Хитой ва Муғулистон онро аз соли 1992 барои зиндагӣ дар шароити табиӣ мутобиқ карда истодаанд. Ҳоло тақрибан 200 сар аспи Пржевалский ба даштҳо (ба истилоҳ "ба табиат") сар дода шудаанд.
Аспи Троя

СПИ ТРЯ, аспи чӯбини бузург дар асотири Юнони Қадим, ки дар Ҷанги Троя пинҳон шуда буданд. Нисфи шаб онҳо аз асп баромада, посбононро куштанд, дарвозаи шаҳрро кушоданд ва ҳамроҳонашонро дароварда, шаҳрро забт намуданд. Ҳоло ибораи аспи Троя ба маънои "ҳила", "амали махфӣ" ё "нияти маккорона" истифода мешавад.
Аспергилл

АСПЕРГЍЛЛ, навъе аз занбӯруғҳои халтачадор. Асосан ба воситаи конидия (спораҳои афзоиши ғайриҷинсӣ) меафзояд. Чунин занбӯруғҳо мавҷудоти сода буда, дар қисми болои онҳо, ки пуфакмонанд аст, ҳуҷайраҳои спорадор – фиалидҳо (силсилаи конидияҳои якҳуҷайрагӣ) ҷой гирифтаанд. Бештари аспергиллҳо сапротроф (ғизояшон аз пӯсидаҳост) ва баъзан паразит буда, дар хоку деворҳои намнок, хӯрокворӣ (нон, гӯшт, сабзавот) ва ғайра маскан мегиранд. Дар ҷое, ки аспергилл инкишоф ёфтааст, мағори сиёҳ ё сабз пайдо мешавад. Баъзе намудҳои аспергилл дар маснуоти филиззӣ, пластмассӣ, чӯбин ва ғайра ҷойгир шуда, онҳоро хароб месозанд. Аспергиллҳои беморизо ангезандаи касалиҳои одам, чорво ва парандаҳо мебошанд (ниг. Аспергиллёз, Микозҳо). Занбӯруғи дар меваи арахис ва хӯроки чорво инкишоф ёфта, заҳри афлототоксин ҷудо мекунад, ки барои ҷигари одам ва ҳайвон хеле хавфнок аст. Аспергиллҳои манфиатовар низ мавҷуданд. Онҳоро барои истеҳсоли антибиотикҳо, ферментҳо ва кислотаҳои органикӣ истифода мебаранд. Аз ҷавҳари лиму ва кислотаи оксалат мегиранд. Аз занбӯруғи антибиотики фумагиллин ҳосил мекунанд, ки он барои табобати амёбиаз ва пешгирии нозематоз ба кор меравад.
Аспергиллёз

АСПЕРГИЛЛЁЗ, як навъ бемории сироятӣ. Ба аспергиллёз одам, парандагон, баъзе ҳайвонот ва рустаниҳо гирифтор мешаванд. Ангезандаи беморӣ занбӯруғҳои ҷинси аспергиллҳо (.) мебошанд. Паҳнкунандаи он асосан ҳайвони касал аст. Дар мавриди аспергиллёзи одам бештар пӯст, луобпардаҳо, узвҳои дарун, хосса бронх ва шушҳо осеб меёбанд (ниг. Микозҳо). Парандаҳо имкон доранд ҳангоми истеъмоли пасмондаи инкубатсия ва тухми палағдаи аз занбӯруғҳо сироятёфта касал шаванд. Ба мурғҳо додани хӯроки бесифат, тӯда-тӯда нигоҳ доштани онҳо ва риоя накардани қоидаҳои беҳдоштӣ (санитарӣ) низ омили задани аспергиллёз аст. Мурғобӣ ва ғозҳо асосан баҳорон, бештар дар моҳи май, касал мешаванд. Аспергиллёз бемории хавфнок буда, ба хоҷагиҳои мурғпарварӣ зарари калони иқтисодӣ меоварад (баъзан 50–90%-и чӯҷаҳои касал нобуд мешаванд). Спораҳои занбӯруғ ба воситаи роҳҳои нафас ба организми ҳайвон дохил шуда, инкишоф меёбанд. Давраи ниҳонии аспергиллёз 3–10 шабонарӯз давом мекунад. Мурғи касал сусту беҳолат мешавад, ҳангоми нафасгирӣ гарданашро пеш ёзонда боло мебардорад, нӯлаш боз аст, аз биниаш оби кафкмонанд меравад. Гови бемор месурфад, кавша намекунад, бо душворӣ нафас мегирад, хиррос мезанад. Аспергиллёзи занбӯри асалро занбӯруғҳои аспергиллёзи ва аспергиллёзи ба вуҷуд меоваранд. Ангезандаи он ба организми занбӯр бо гард ва шаҳди гул ворид мешавад. Дар натиҷа шиками занбӯр сахт ва ранги он зарду сабзтоб ё сиёҳ шуда мефавтад. Аспергиллёзи занбӯр бештар баҳорон ва зимистон ба вуҷуд меояд (ба авҷи беморӣ ҳавои хунук ва нам мусоидат мекунад). Аспергиллёз дар рустаниҳо низ дучор меояд. Масалан, аспергиллёзи ангур бо номи тосаки аспергиллёзӣ маълум буда, бештар дар навоҳии водии Вахш ба мушоҳида мерасад. Ҳангоми он дар ғужби ангур доғҳои сафед пайдо мешаванд, ки минбаъд ранги онҳо тира мегардад; ғужб пӯсида мекафад, мағор мезанад ва сиёҳтоб мешавад. Усулҳои пешгирӣ: фароҳам овардани шароити мусоиди беҳдоштӣ (санитарию гигиенӣ); додани хӯроки хушсифат, риоя намудани қоидаҳои байторӣ ва беҳдоштии хӯрокдиҳӣ; саривақт ба роҳ мондани дезинфексия; ба ҷойҳои хушку офтобрӯя гузоштани кандуҳо, иваз кардани шонҳои наслдори бо аспергиллёз сироятёфта, ба занбӯрҳо додани асал ё қандоб (17–19% об дорад).
Аспи арабӣ

СПИ АРАБӢ, аспи тозӣ, зоти аспҳои қадимии саворӣ. Дар ҷаҳон зиёд паҳн шудааст. То пайдоиши аспи асили савории англисӣ зоти беҳтарин ба ҳисоб мерафт. Ҳамчун беҳкунандаи зоти дигар аспҳо маъруф аст. Аспи арабиро нимаи дуюми садаи бадавиён буда, сари хурд, пешонии паҳн, гардани дароз, пойҳои пурқувват дорад. Даври сандуқи синааш см, банди пояш 18-19 см. Суми сахт ва чашмони калони ҷозибанок дорад. То 28-30-солагӣ насл медиҳад. Бештар хинг (47 %), адҳамтӯруқ, абрашҷиран ва ашҳаб мешавад. Ба ҳар гуна иқлим тоб меоварад, бинобар ин дар тамоми ҷаҳон паҳн шудааст. Зоти аспи арабӣ аз 3 навъи дохилизотӣ иборат аст — сиглавӣ, куҳайлон ва ҳадбан. Суръати дави рекордиаш метр дар 1 дақиқа 7,8 сония метр дар 2 дақиқа 13 сония метр дар 2 дақиқа 51 сония метр дар 3 дақиқа 40,5 сония метр дар 8 дақиқа 59,7 соли аспи арабӣ барои ба вуҷуд овардани аспҳои асили савории англисӣ, резачорпои орловӣ, терекӣ, липитсианӣ, шарқибулғорӣ, неаполитанӣ, андалусӣ, тоҷикӣ ва ғайра истифода шудааст. Ҳамчунин нигаред Нигористон Эзоҳ Асб арабӣ дар санъат Адабиёт.
Аспи асили савории англисӣ

Аспи асили савории англисӣ — зоти аспҳои саворӣ; хушзоттарин аспи ҷаҳон. Таърих Ибтидои садаи дар Англия дар натиҷаи ҷуфткунии аспҳои савории маҳаллӣ бо аспҳои бидави туркманӣ, неаполитанӣ ва форсӣ ба вуҷуд овардаанд. Англисҳо онро " меноманд, ки маънояш "олиташаккул" аст. Саромади зоти ин асп се нарёни асили саворӣ — Турок Бйерлей, Дарлей Арабиан ва Годолфин Барб мебошанд. Турок Бйерлейро ба Британияи Кабир соли 1683 бурдаанд. Эҳтимол меравад, ки он зоти аспи арабӣ буд. Дарлей Арабиан ба Англия соли 1704 бурда шудааст. Мақоми он дар падид овардани зоти ин асп ниҳоят воло мебошад. Годолфин Барб дар Яман ба дунё омадааст. Онро аввал ба Сурия, баъдан ба Тунис бурда, оқибат ба шоҳи Фаронса туҳфа кардаанд. Мувофиқи баъзе ривоятҳо онро Граф Гедолфин харида, барои рӯёндани дигар зотҳои асп истифода бурдааст. Дар натиҷаи бо Роксана ном асп ҷуфткардани он тойчае ба дунё омад, ки Лэс ном гирифт ва тездавтарин аспи Англия шуд. Ин асп хурдсар, гардандароз, борикпой ва паҳнпушт мебошад. Бештар адҳам-тӯруқ, сиёҳ-тӯруқ, сиёҳмушкин ва абраш мешавад. Қади нарёнаш 163 (даври қафаси синааш 190, банди пояш 20-20,5), модиёнаш 161 (даври қафаси синааш 184, банди пояш 19,5) см; баландии қади баъзе нарёнҳо то 175 ва даври қафаси синаашон то 200 см аст; қаду басти зебо дошта, бидавтарин аспи дунёст. Суръати дави рекордиаш м дар 53,6 сония м дар 1 дақиқа 31 сония метр дар 1 дақиқа 53 сония метр дар 2 дақиқа 23 сония метр дар 3 дақиқа 18,2 сония метр дар 8 дақиқа 16,2 соли Он барои ба вуҷуд овардани аспҳои венгерӣ, тракененӣ, ганноверӣ, мекленбургӣ, будёновӣ, қустанайӣ, украинӣ, тоҷикӣ ва ғайра истифода гардидааст. Нарёнҳои онро барои ба вуҷуд овардани аспҳои варзишӣ низ истифода мебаранд. Ҳамчунин нигаред Адабиёт.
Аспи будённовӣ

Аспи будённовӣ — зоти саворӣ. Солҳои дар заводи асппарварии ба номи Будённий ва Армияи якуми савора (вил. Ростови Федератсияи Русия) дар натиҷаи ҷуфт кардани зотҳои аспи асили саворӣ, донӣ ва баҳрисиёҳӣ ба вуҷуд овардаанд. Аспи будённовӣ бештар ҷиран, тӯруқ ва абрашмешавад. Аспи калонҷусса буда, сари газгӯшт, гардани дароз, дӯши баланд, тахтапушт, миён ва сағрии васеъу дароз ва пойҳои пурқувват дорад. Баландиаш 162,2 см, даври синааш 186,0 см, банди пояш 20,5 см, вазнаш кг. Аспи будённовӣ 1200 метрро дар 1 дақиқа 14,4 сония метрро дар 1 дақиқа 39 сония метрро дар 1 дақиқа 56 сония тай кардааст. Аспи будённовиро барои беҳтар намудани зотҳои аспи маҳаллӣ истифода мебаранд.
Аспи аҳалтекинӣ

Аспи аҳалтекинӣ, ахалтекинӣ (-) — зоти аспҳои қадимии саворӣ. Таърихи пайдоиши аспи аҳалтекинӣ аз замонҳои хеле қадим — аз даврае маншаъ мегирад, ки мардуми сершумори эронитабор дар сарзамини Осиёи Марказӣ сукунат доштанд. Онҳо аспҳое ба вуҷуд оварданд, ки аз ҷиҳати зебоӣ ва тавоноӣ машҳури олам гаштанд. Мавҷудияти ин навъи аспро тақрибан 5000 сол гуфтаанд. Оид ба ривоҷи асппарварӣ дар Осиёи Марказӣ муаррихон ва ҷуғрофидонҳои давраи атиқа маълумот додаанд. Ҳеродот (асри 5 то милод) навиштааст, ки "Дар Мод ҳамворие бо номи Нисо мавҷуд аст ва дар он ҷо аспони боҳашамат мепарваранд". Мод дар замони Ҳеродот яке аз марказҳои маъмурии империяи бузурги ориёиҳо ва Нисо яке аз марказҳои тамаддунии онон буд, ки дар он замон қавмҳои турктабор дар он макон зиндагӣ намекарданд. Дар давраҳои баъдӣ ин аспҳо бо номҳои дигар ёд мешаванд, вале як чиз мусаллам аст, ки онҳо ҳамон зоти аспони қадим буда, аз як тамаддун ба тамаддуни дигар ба мерос мондаанд. Нарёнҳои аспи аҳалтекинӣ аз садаи то миёнаҳои садаи барои беҳтар гардондани зоти аспҳои бисёр, аз ҷумла аспҳои эронию афғонӣ истифода бурдаанд. Аспи аҳалтекинӣ сари хурд, рӯй ва гӯшу гардани дароз, пойҳои пурқувват дорад; ёлаш кӯтоҳ аст. Бештар саманди ёлудумсиёҳ, абраш-ҷеран, адҳамтӯруқ, сиёҳмушкин мешавад. Аспи аҳалтекинӣ камғизо буда, гашти зебо дорад. Баландии қадаш ба ҳисоби миёна 160. Адабиёт.
Аспи барид

СПИ БАРИД, аспи махсус барои расондани хабари фаврӣ дар алоқаи барид (Ниг. низ Барид). Калимаи арабии "барид" муарраби калимаи форсии "буридадум" аст. Зеро думи аспон ва астарони баридро мебуриданд, то шинохта шаванд ва сабуку чобук гарданд. Дар замонҳои қадим аспонро асосан барои амалиёти ҳарбӣ парвариш карда, дар вақти амну осоиш барои кашондани бор ва расондани хабар истифода мебурданд. Аспи барид дар давраи ҳукмронии Куруши Кабир (559–530 то милод) – муассиси аввалин империяи бузурги ҷаҳонӣ пайдо шуда, дар саисхонаҳои махсуси давлатӣ парвариш меёфт. Қосидони савора хабару мактуб ва фармонҳои давлатиро то мавзеи дуртарини давлати бузург сари вақт расонда, пурра дар таъминоти ҳукумат буданд. Бо фармони подшоҳ низоми ҳаракат ва замони хӯроки аспи барид муайян карда шуда, дар фосилаҳои муайяни роҳҳо работҳову манзилгоҳҳо барои қосидон ва аспи барид сохта мешуданд. Дар чунин манзилгоҳҳо доимо саисон, байторон, қосидон ва ҳарбиён зиста, аспҳоро нигоҳубин мекарданд. Ҳеродот (484–425 то милод) дар "Таърих"-и худ дар бораи роҳи бариде, ки дарозии он 2500 км буда, 111 истгоҳ дошт, хабар додааст. Сайёҳи венетсиягӣ Марко Поло (1254–1324) дар меҳмонии Қубилойхон (набераи Чингизхон) буда, роҳҳои барид ва истгоҳҳои онро дидааст, ки дар онҳо то 200–400 аспи барид нигоҳдорӣ мешуданд. Бо пай дар пай иваз намудани аспи барид дар истгоҳҳо қосид метавонист дар як рӯз то 400 км масофаро тай кунад.
Аспи лақайӣ

СПИ ЛАҚАЙӢ, зоти аспҳои боркашу саворӣ. Зиёда аз 300 сол муқаддам дар ҳудуди имрӯзаи Тоҷикистон дар натиҷаи ҷуфткунии аспҳои маҳаллӣ, модиёнҳо 145–147 (даври сандуқи синаашон – 170) см мебошад. Баҳри такмил ёфтани зоти аспи лақайӣ муҳорибаҳо ва бозиҳои миллӣ таъсири бузург расондаанд. Дар таркиби зоти аспи лақайӣ 1–2% аспҳои ҷингила (бӯйра) вомехӯранд. Аспи лақайӣ ба ғизои махсус ва нигоҳубини хуб чандон эҳтиёҷ надорад; хӯрокиҳои дуруштро истеъмол мекунад, зуд фарбеҳ мешавад. Аспи пуртоқат буда, бо 75–80 кг бор дар як рӯз 70–80 км роҳ мепаймояд. Дар пайроҳаҳои куҳистон мувозанатро хуб нигоҳ медорад. Зоти аспи лақайӣ 3 навъи дохилизотӣ дорад) кӯктошӣ ё султонободӣ (майдахел буда, саворию борбардор аст)) кӯлобӣ (шакли зебо дошта, нисбатан майда мебошад)) қарлукӣ (шабоҳат бо аспҳои зоти қаробоҳирӣ доранд). аспи лақайиро асосан дар ноҳияҳои Рӯдакӣ, Ёвон, Хуросон, Абдурраҳмони Ҷомӣ, Ваҳдат, Шаҳринав, Темурмалик, Данғара, Кӯло б, Қӯрғонтеппа, Панҷ ва Шӯрообод мепарваранд. Баъди 5 сол ба воя мерасад. Суръати даваш метр дар 1 дақиқа 17 сония метр дар 1 дақиқа 30,8 сония метр дар 2 дақиқа 00 сония метр дар 2 дақиқа 26,8 сония метр дар 2 дақиқа 57 сония метр дар 3 дақиқа 53,2 сония метр дар 4 дақиқа 5 сония метр дар 5 дақиқа 13 сония. Дар ҷумҳурӣ 40 ҳазор сар аспи лақайӣ мавҷуд аст.
Аспи муғулӣ

Аспи муғулӣ — зоти даштии ҷойдорӣ. Аспи қадимии Ба шароити дашт, нимдашту биёбон ва сармо тобовар аст. Аспи муғулӣ бештар ашҳаб, ҷиран, хурдҷусса буда, пойҳои кӯтоҳи пурқувват, сари калону пешонаи васеъ, гардани кӯтоҳи рост, синаи паҳн, пӯсти ғафс, мӯи ғуллии дароз дорад. Баландиаш 129,3 см, даври синааш 150,8 см, банди пояш 17,6 см. Аспи муғулӣ дар аспрез (ипподром)-и Улан-Батор 1600 метрро дар 2 дақиқа 40 сония тай кардааст. Асосан дар Муғулистон парвариш мекунанд. Аспи муғулӣ саворӣ, боркаш ва гӯшту ширдеҳ аст.
Аспи навбатӣ

СПИ НАВБАТӢ аспе, ки барои рӯзи мабодо дар дарбори халифа нигоҳ дошта мешуд. Оғози ин амр чунон буд, ки халифа Мансури Аббосӣ ҳангоми қиёми ровандиёни хуросонӣ, ки мехостанд аз ӯ қасди Абумуслими Хуросониро гиранд, дар иҳотаашон монд ва аз сабаби аспи хуб надоштан қариб буд ба дасти онҳо ба ҳалокат расад. Пас аз ин воқеа амр дод, то "аспи навбатӣ" ("фарас-ун-навба") тартиб доданд. Ва он чунон буд, ки аспи хубе бо лагому зину барг аз ин таърих ба баъд ҳамеша дар қасри халифа омода буд, ки агар ҳодисаи нохубе рӯй менамуд, халифа ҷиҳати фирор аз он асп истифода мекард.
Аспи орловӣ

СПИ ОРЛОВӢ, яке аз маъмултарин зоти аспҳои резапо. Охири садаи дар заводи асппарварии Хренови Русия Граф А. Г. Орлов ба вуҷуд овардааст. Суми калон, ёлу думи ғафсу дароз дорад. Рангаш хинг (хингзевар, гули бодом), ҳамчунин адҳам-тӯруқ, абраш. Қадаш 165–175 см, даври қафаси синааш 210 см, даври банди пояш то 32 см; вазни зиндааш то 1500 кг. Барои иҷрои корҳои вазнин (дар хоҷагиҳои фермерӣ) истифода мебаранд.
Аспи озарӣ

Аспи озарӣ — зоти саворӣ ва боркаш. Аспи қадимии озарӣ. Аспи озарӣ бештар тӯруқ, ашҳаб, зард буда, сари калон, гардани миёна ва баъзан кӯтоҳ, тахтапушти паҳну пурқувват дорад. Вазнаш кг, баландиаш 138 см, даври синааш 161 см, банди пояш 18 см. Суръати миёнаи давандагии аспи озарии 2-сола ба 1600 метр 2 дақиқа 22,6 сония, 3-сола ба 2400 метр 3 дақиқа 40,4 сония аст. Бо кг бор рӯзе 60-70 км роҳ мепаймояд. Аспи озариро бо роҳи ҷуфт кардан бо аспҳои зоти арабию терекӣ беҳтар менамоянд.
Аспи терекӣ

Аспи терекӣ — зоти саворӣ. Дар заводҳои асппарварии Терек ва Ставрополи Федератсияи Русия бо роҳи ҷуфт кардани аспҳои стрелесӣ, арабӣ, қабардинӣ ва донӣ ба вуҷуд овардаанд. Бештар ашҳаб, баъзан тӯруқ ва зард мешавад. Зоҳиран ба аспи арабӣ монанд, вале нисбат ба он калонҷусса аст. Баландиаш 156 см, даври синааш 182 см, банди пояш 19,5 см. Суръати санҷишии давиданаш (дар аспрез) метр — 1 дақиқа 7,8 сония метр — 1 дақиқа 19 сония метр — 1 дақиқа 44,8 соли Дар Тоҷикистон барои такмили дигар зотҳои асп истифода мешавад.