ArabovMK/tajik-wikipedia-corpus huggingface dataset:
Абулҳасани Муншӣ

Абулҳасани Муншӣ — хаттоти тоҷик. Ҳунари хаттоти Дар навиштани хатҳои арабӣ маҳорат дошт. Аз осори ӯ як нусхаи девони Носири Хусрав бо хати настаълиқ боқӣ мондааст, ки дар Китобхонаи миллии Теҳрон маҳфуз аст.
Абулҳасани Пушангӣ

Абулҳасани Пушангӣ Алӣ ибни Аҳмад ибни Саҳл (соли ва ҷойи таваллуд номаълум – 959, Нишопур) — ориф ва зоҳиди Хуросон, аз ҷумлаи аҳли футуввати Хуросон, шогирди Абуҷаъфар Муҳамад ибни Абурраҳмони Шомӣ ва Ҳусайн ибни Идриси Ансорӣ. Зиндагинома Аз аҳли Пушанги Ҳирот буд. Зодгоҳи худро дар овони ҷавонӣ тарк карда дар Нишопур иқомат ихтиёр намуд. Ҳангоми дар Ҳирот буданаш аз Абуҷаъфар Муҳаммад ибни Абдурраҳмону Ҳасан Идриси Ансорӣ ва дар Нишопур аз Абуусмони Хайрӣ илми ҳадис омӯхт. Абулҳасани Пушангӣ дар илми тавҳиду муомилот аз машоихи бузурги замони худ маҳсуб мешуд ва дар футувват ном бароварда буд. Дастгирии мустамандонро ба худ воҷиб медонист. Ҳангоми дар Ироқ буданаш ӯро ба илҳод муттаҳам карданд. Сабаби он дақиқан маълум нест. Хоҷа Ансорӣ дар ин маврид гуфта, ки "магар дар ақида вайро хилале буда ва ё хатое дар сухан кардасри" Баъди баргаштан аз Ироқ дар Нишопур хонақоҳе барпо карда, дар он ба ибодату риёзат машғул шуд ва аз мардум канорагирӣ кард. Дар мазори Ҳамдуни Кассор мадфун аст. Аз Абулҳасани Пушангӣ таълифоте боқӣ намондааст.
Абулҳусайни Нурӣ

Абулҳусайн Аҳмад ибни Муҳаммад ибни Абдуллоҳи Нурӣ, мулаққаб ба "Амирулқулуб" ва "Қамаруссуфия" 1. Зиндагинома Бо Ҷунайди Бағдодӣ низ аз наздик шинос будааст. Абулҳусайни Нурӣ табъу баёни шоирона доштааст. Сулламӣ дар "Ҳадоиқ-ут-тафсир" аз аҳволи ӯ зикр кардааст. Баъзе суханҳои Абулҳусайни Нурӣ дар китобе ба унвони "Рисолату мақомот-ул-қулуб" гирд омадаанд. Рисолаи мазкур бо муқаддима ва таълиқот дар Бейрут нашр шудааст. Ибни Ҷавзӣ дар "Талбиси иблис" ва Ибни Таймия дар рисолаи "Ар-рад ала-л-ҳурайрия" ақволеро ба ӯ мансуб донистаанд, ки эътиқоди ӯро нисбат ба ҳулул нишон медиҳанд. Дар боби тасаввуф Абулҳусайни Нурӣ дар тасаввуф салиқаи хос доштааст. Дар боби ишқи илоҳӣ ба ақидаи муаллифи китоби "Ал-ламаъ фи-т-тасаввуф" байни Абулҳусайни Нурӣ ва фақеҳони исломӣ низоъ бархоста, ба таъқиб ва таҳрики Абулҳусайни Нурӣ ва ҳамфикрони ӯ анҷом ёфтааст. Ғулом Халил ном фақеҳ Абулҳусайни Нурӣ Абулҳусайни Нуриро барои афкори ирфониаш ба куфру зиндиқа айбдор намудааст. Абулҳусайни Нурӣ бар хилофи баъзе намояндагони асри аввали тасаввуф гӯшаи узлат ихтиёр кардани суфиёнро намеписандид. Бисёр нуктаҳои таълимоти ирфониро равнақ дода, ба муқобили таълимоти аҳкомпарастонаи дини ислом баромадааст. Аз ин рӯ, фақеҳон Абулҳусайни Нуриро ба куфру зиндиқа айбдор карда буданд. Роҷеъ ба таълимоти ирфонӣ ва каромоти ӯ дар тазкираҳои орифон маълумотҳо гирд омадаанд.
Абулҳасани Насавӣ

Абулҳасани Насавӣ. Зиндагинома Дар сарчашмаҳо бо шакли навишти арабии Абу-л-Ҳасан Алӣ ибн Аҳмад ан-Насавӣ вомехӯрад. Абулҳасани Насавӣ шогирди Ҳушёри Гелонӣ (Ҷилӣ) буд. Фаъолияти илмиаш асосан дар шаҳрҳои Рай ва Исфаҳон дар дарбори султони сулолаи Бувайҳиён Маҷдуддавла ва дар шаҳри Ғазна дар дарбори Маҳмуди Ғазнавӣ ва ғазнавиён ва баъди барҳамхӯрии салтанати ғазнавиён боз дар Исфаҳон дар замони салтанати салҷуқиён гузаштааст. Осор Рисолаҳои зерин намунаҳо аз осори ӯст: Рисолаи "Ал-муқнӣ фӣ-л-ҳисоб ил-ҳиндӣ" ва У. Горнер онро такмил додаанд. Абулҳасани Насавӣ ба асарҳои олимони Юнони Қадим Менелай ва Архимед шарҳ навиштааст.
Оғоҷии Бухороӣ

Абулҳасани Оғоҷӣ Алӣ ибни Илёс, маъруф ба Оғоҷӣ ё Ағаҷӣ. Зиндагинома Ҷараёни зиндагӣ ва фаъолияти шоирии ӯ дар зодгоҳаш Бухоро гузаштааст. Баъди дар илму дониш ва шоирӣ шуҳрат ёфтан, ӯро соли 977 ба дарбори шоҳи сомонӣ – Нӯҳ ибни Мансур (ҳукмронӣ 976 – 997) даъват намуданд. Абулҳасани Оғоҷӣ ба забони арабӣ ва форсӣ-тоҷикӣ шеър эҷод мекард. Муаллифи тазкираи "Ятимат-уд-даҳр" Абумансури Саолибӣ қайд мекунад, ки Абулҳасани Оғоҷӣ аз шоирони оҳибдевон буда, девони ашъораш дар Хуросон машҳур ат. Мутаассифона, девони ашъори ӯ то ҳол дастрас нагардидааст. Аз мероси адабии ӯ имрӯз 39 байт дарёфт шудааст. Шоир дар абёти парокандаи худ аз носозгории замон, қадру қимат надоштани аҳли илму ҳунар шикоят кардааст. Абёти зерин аз ӯст: Эзоҳ Адабиёт.
Абулҳасани Талҳа

Абулҳасани Талҳа — шоир и форс-тоҷики дарбори Санҷари Салҷуқӣ. Зиндагинома Аз шоирон дарбори Санҷари Салҷуқӣ буд ва бо Самоии Марвазӣ дӯстӣ дошт ва қитъае дар сӯги ӯ сурудааст. Дар сурудани рубоӣ тавонотар буд.
Абулҳасани Табарӣ

Абулҳасани Табарӣ — пизишки донишвар ва аз шогирдони Муҳаммад Закариёи Розӣ, табиби дарбори Рукнуддавлаи Дайламӣ. Зиндагинома Ӯ зери назари Абӯмоҳир Мусӣ ибни Сайёр пизишкӣ омӯхт. Баъдҳои пизишки дарбори Рукнуддавлаи Бувайҳӣ шуд ва ин самтро дар даврае аз борварии азими фарҳангӣ ва илмӣ дар Эрону Ироқ таҳти султаи хулфои Аббосӣ бар уҳда дошт. ба сабаби танҳо асари маъруфаш "ал-Муъолиҷоту-л-Буқротийя", ки муштамил бар даҳ рисола дар бораи тарзи муолиҷа ва табобати буқротӣ аст, шуҳрати бисёре касб кард. Табарӣ нахустин пизишки шоғилӣ буд, ки муолиҷаи гириро шарҳ дод.
Абулҳасани Симҷур

Абулҳасани Симҷурӣ Муҳаммад ибни Иброҳим ибни Абиумрон (? — 989, Нишопур) — сипаҳсолори Хуросон дар аҳди Сомониён. Зиндагинома Абулҳасани Симҷурӣ маҷмӯан наздик ба сӣ сол дар мақоми сипаҳсолории ҳукумати Хуросон буд. То замони интихоби ӯ ба вазифаи шаҳнагии Нишопур дар девони Бухоро фаъолият дошт. Пас аз қатли Бакр — сипаҳсолори Хуросон, мақоми сипаҳсолорӣ насиби Абулҳасани Симҷурӣ гардид. Аммо сиёсати ӯ чандон бомуваффақият набуд ва дар андак муддат аз вазифа сабукдӯш шуд. Солҳои фаъолият Дар охирҳои давраи Абдумалик ибни Нӯҳ бо ҳимояти вазир Абуалии Балъамӣ Абулҳасани Симҷурӣ дубора ба мақоми сипаҳсолорӣ расид ва фармон гирифт, ки бо Абумансур Абдураззоқи Тусӣ набард кунад. Пас аз саркӯбӣ ва қатли Абумансур Абулҳасани Симҷурӣ вориди Нишопур шуд ва наздик ба бисту як сол сипаҳсолор ва волии Хуросонро буд. Зоҳиран, дар ин навбат вай тавонист бо тағйири сиёсат оромишро дар Хуросон барқарор ва мавқеияти хешро ҳифз кунад. Абулҳасани Симҷурӣ дар ин муддат тавонист бо талоши хеш ва бо ҳамкории вазирон Абуҷаъфари Утбӣ ва Ибни Амид миёни Оли Буя ва Сомониён сулҳ эҷод намояд. Ин сулҳ бар нафъи амири сомонӣ буд. Бар мабнои ин қарордод Оли Буя пазируфт, ки солона маблағи 150 000 динор ба Мансур ибни Нӯҳ бипардозад. Тадриҷан байни амир Нӯҳ ва Абулҳасани Симҷурӣ дар мавзӯи интихоби вазири нав ихтилоф ба миён омад. Амир Нӯҳ бар хилофи назари Абулҳасани Симҷурӣ Абулҳусайни Утбиро ба вазорат гумошт. Миёни Утбӣ ва Абулҳасани Симҷурӣ низ зиддият ба вуҷуд омад. Вазир фармони азли Абулҳасани Симҷуриро содир намуд. Пас аз азли ӯ Абулаббоси Тош ба мақоми сипаҳсолорӣ гумошта шуд. Пас аз чанде дар як моҷаро вазир Абулҳусайни Утбӣ ба қатл расид ва вазорат ба уҳдаи Абулҳусайни Музнӣ вогузор шуд. Вазири нав Бодғис ва Ганҷи Рустоқро ба Абулҳасани Симҷурӣ тақдим намуд, вале аз умури давлатӣ барканор кард. Баъди ба вазирӣ расидани Абдуллоҳи Узайр бори сеюм Абулҳасани Симҷурӣ сипаҳсолори Хуросон таъйин гардид ва то охири умр сипаҳсолори Хуросон буд. Абулҳасани Симҷурӣ сиёсатмадори дурандеш, кордон, ҳушёр ва дар музокироти сиёсӣ тавоно буд. Равобити ӯ бо умаро ва волиёни Сомониён мусолиматҷӯёна сурат мегирифт. Вай аз таҷриба ва дониши дабирон ва уммоли девон ба хубӣ истифода мекард. Гурӯҳи таърихнигорон аз таваҷҷуҳи Абулҳасани Симҷурӣ ба олимон ва донишварон, аҳли адаб ва шеър ва ташкили маҷлисҳои илмию адабии ӯ дар дарбор сухан гуфтаанд. Як идда шоирони аҳди Сомонӣ дар васфи Абулҳасани Симҷурӣ мадҳияҳо сурудаанд. Абулҳасани Симҷурӣ таваҷҷуҳи хосе бар таъсиси биноҳои иҷтимоӣ (корвонсаройҳо, масҷидҳо ва ғайра) доштааст. Абулҳасани Симҷурӣ ба истиқрори қудрати худ ва истимрори нуфузи хонадони хеш дар Хуросон нақши босазое дошт. Баъд аз марги ӯ амири сомонӣ фарзанди Абулҳасани Симҷурӣ — Абуалии Симҷуриро вазир таъйин кард.
Абулҳасани Қурайш

Абулҳасани Қурайш — котиб ва дабири хизонаи дарбори Сомониён ва Ғазнавиён.
Абулҳасани Харақонӣ

Шайх Абулҳасан Алӣ ибни Аҳмади Харақонӣ — ориф, шайхи мутасаввиф ва шоири форс - тоҷик. Устоди Хоҷа Абдуллоҳи Ансорӣ. Зиндагинома Пас аз таҳсили улуми мутадовила ва расидан ба иршод ба умури тасаввуф машғул шудааст. Бо касби деҳқонӣ рӯз мегузаронд. Дар замони зиндагиаш дар байни хосу ом шуҳратёр гардида буд. Мувофиқи маълумоти манобеи диниву адабӣ Абулҳасани Харақонӣ бо ашхоси бузурги муосири худ Абдуллоҳи Ансорӣ, Абусаиди Абулхайр, Абуали ибни Сино ва дигар ҳамнишину ҳамсуҳбат шудааст. Дар маноқиби Абулҳасани Харақонӣ китобе бо номи "Нур-ул-улум" тадвин шудааст. "Нур-ул-улум" асарест, ки аз шеваи озодфикронаи тасаввуфи Хуросон шаҳодат медиҳад. Абулҳасани Харақонӣ аз даҳ боб иборат буда, дар бораи маънои истилоҳоти ирфонӣ чун дарвешӣ, мурид, ғариб, ориф, ҷавонмардӣ ва ғайра тавзеҳоти мухтасар дорад. Дар "Нур-ул-улум" андешаҳои Абулҳасани Харақонӣ дар бораи назария ва амалияи тасаввуф ба таври ихтисор омада, бештар ба масъалаҳои ахлоқӣ ва иҷтимоӣ дахл доранд. Чунин истилоҳоти муҳими тасаввуф — ҳаяҷон, ваҳйи қалб, муҷоҳида, риёзат дар "Нур-ул-улум" дар қолаби панду насиҳат ва ҷумлаҳои пурмаъно ва гоҳо печида баён шудаанд. Таъсири ақидаҳои Абулҳасани Харақонӣ ба тасаввуфи Хуросон хеле равшан аст ва истинод ба афкори ӯ дар осори Ансорӣ, Аттор, Саноӣ, Мавлоно, Самъонӣ, Айнулқузот, Абдураҳмони Ҷомӣ ва дигарон бисёр аст. Гуфтаҳои Абулҳасани Харақонӣ, инчунин баъзе маълумоти тарҷумаиҳолӣ дар бораи ӯ дар "Тазкират-ул-авлиё"-и Аттор, "Нафаҳот-ул-унс"-и Ҷомӣ ва дигар китобҳои суфия оварда шудаанд. Ба Абулҳасани Харақонӣ инчунин баъзе қитъаҳои шеър ва рубоиҳоро нисбат медиҳанд.
Абулҳасани Шозилӣ

Абулҳасани Шозилӣ Алӣ ибни Абдуллоҳ, мулаққаб ба Тоҷуддин (1196, Ғаммораи Тунис — 1258, саҳрои Айзоби Миср) — мутасаввифи машҳури муассиси силсилаи шозилия. Зиндагинома Айёми ҷавониаш дар Миср гузашта, баъд муқими ш. Шозилияи Тунис шуд. Аввал ба омӯхтани улуми шаръӣ пардохта, сипас ба тасаввуф гароид. Абулҳасани Шолизӣ хонақоҳнишин набудааст ва одобу тариқати хосе ҳам бунёд накардааст, вале муридонаш минбаъд аз рӯи асарҳои ӯ тариқати хосеро ба роҳ монда, онро ба Абулҳасани Шолизӣ нисбат додаанд. Абулҳасани Шолизӣ асарҳои бисёр дорад, ки муҳимтаринашон "Ҳизб-ул-фатҳ", "Ҳизб-ун-наср", "Ҳизб-ул-кабир" ва "Китоб-ул-ахавот" мебошанд. Асоси таълимоташ суханони баланди орифона ва мақсади ороаш вусул ба мақоми фано буд. Ба муридонаш одоби тариқатро омӯхта, ба назди шайхони дигар рафтанашонро ҷоиз медонист. Тариқаташ дар садаи аз нав ривоҷ ёфт ва ҳоло пайравонаш дар Истамбул фаъолият доранд.
Абулҳасани Қоинӣ

Абулҳасани Қоинӣ — ахтаршинос ва риёзидон и форс-тоҷик дар даврони Сомониён, муаллифи "Мақола фӣ истихроҷи соъот мо байна тулуъу-л-фаҷр ва", "ал-Мақола фӣ истихроҷи таъриха-л-яҳуд".
Қозии Ҷурҷонӣ

Қозии Ҷурҷонӣ (1, Гургон — 1001, Рай) — адиб, хушнавис, мутакаллим, қозӣ ва фақеҳи шофеъии форс-тоҷик.
Шиҳобуддин Умари Суҳравардӣ

Шиҳобуддин Абулҳафси Умар ибни Абдуллоҳи Суҳравардӣ, мулаққаб ба Шайхулислом (1144, Суҳраварди Эрон — 1234, Бағдод) — фақеҳи шофеъӣ, аз номдортарин шуюхи тасаввуфи форс-тоҷик ва муассиси силсилаи суҳравардия. Зиндагинома Дар Бағдод назди амакаш Абдулқодири Суҳравардӣ улуми расмию шаръиро аз худ карда, сипас ба тасаввуф гароид. Аз Абдулқодири Гелонӣ улуми динӣ, махсусан фиқҳро омӯхт. Дар Басра муддате иқомат дошт. Сипас ба Бағдод омада, ба ваъзгӯӣ машғул шуд. Абулҳафси Суҳравардиро халифа Носируддин борҳо ҳамчун намояндаи худ ба дарбори салтанатии Руму Шом ва Хоразму Балх фиристодааст. Дар ин сафарҳояш ӯ бо Ибни Фориз, Ибни Наҷмуддини Розӣ ва Саъдии Шерозӣ суҳбат оростааст. Осор Абулҳафси Суҳравардӣ асарҳои бисёре навиштааст, ки мутаассифона ҳамаи онҳо то замони мо нарасидаанд. Аз осори боқимондаи ӯ "Футуватнома", "Рашф-ул-насоеҳ-ул-имония фӣ кашф-ил-фазоеҳ-ил-юнония", "Рисолату-с-сайр ва т-тайр", "Иршод-ул-уриддин", "Ҷазб-ул-қулуб ило мавосилот-ил-махсус" ва ғайраро ном бурдан мумкин аст. Бино ба маълумоти сарчашмаҳо "Рашф-ул-насоеҳ-ул-имония фӣ кашф-ил-фазоеҳ-ил-юнония" аз рӯи мазмуну мундариҷааш ба "Таҳофут-ул-фалосифа"-и Ғазолӣ ва "Масореъ-ул-фалосифа"-и Шаҳристонӣ монанд аст. Абулҳафси Суҳравардӣ ба забони форсию арабӣ низ шеър гуфтааст. Ақидаҳои суфиёнаи худро ӯ дар асари машҳураш "Авориф-ул-маориф" баён кардааст.
Абулҳорис Муҳаммад

Абулҳорис Муҳаммад ибни Аҳмад ибни Фариғун — фармонравои Гузгон (қарни Х-982) аз хонадони Фариғуниён, писар ва ҷонишини Аҳмад ибни Фариғун.
Абулҳорис Муҳаммад ибни Маъмун

Абулҳорис Муҳаммад ибни Маъмун ибни Муҳаммад (— 1017) — охирин ҳокими Оли Маъмун дар Хоразм, писари Абулҳасани Алӣ.
Абулҳусайн Аҳмад

Абулҳусайн Аҳмад ибни Ҳасан ибни Алӣ ибни Ҳасан машҳур ба Ҳасани Алавӣ (соли таваллуд ва вафот номаълум) — яке аз умарои Табаристон дар аҳди Сомониён. Зиндагинома Абулҳусайн Аҳмад ба мисли бобояш Ҳасани Алавӣ ва Носири Кабир талош менамуд, ки Табаристонро аз Сомониён ҷудо кунад. Бо ин ҳадаф дар ибтидои садаи ӯ ва тарафдоронаш чандин бор бо сипоҳи сипаҳсолорони Хуросон рӯ ба рӯ шуданд. Саранҷом ҷанг бо сулҳ анҷомида, сипоҳи амири сомонӣ ба Бухоро баргашт ва Табаристон дар ихтиёри Носири Кабир қарор гирифт. Соли 922 А. Астаробод ва Ҷурҷонро ба тасарруфи худ даровард ва хутба ба номи Абуҷаъфари Алавӣ хонд. Аммо аз дасти Симҷури Давотӣ шикаст хӯрда ба Сорӣ фирор кард. Дастнишондаи Абулҳусайн дар Астаробод, фарде ба исми Мокони Кокӣ бо Симҷур ҷангид ва пирӯз шуд. Баъд аз истиқрори Сомониён дар Табаристон дар ҷашни арӯсии яке аз амирони Табаристон Абулҳусайн Аҳмад низ дар радифи дигарон шоҳзодагони алавӣ дастгир ва ба Бухоро фиристода шуд.
Ибни Лайс

Абуҷӯд Муҳаммад ибни Лайс — риёзидон ва ахтаршинос и форс-тоҷик, ҳамзамони Абурайҳони Берунӣ.
Абулӯълӯ Фирӯз

Фирӯзи Наҳовандӣ, Абулӯълӯ, Бобошуҷоъуддин (Наҳованд, Устони Ҳамадон ё Кошон, Устони Исфаҳон — 3 ноябр 644, Мадина ё Кошон, Устони Исфаҳон) — шахсияти таърихии Эрон, ки ба сабаби қатли Умар ибни Хаттоб халифаи мусулмонон ба шуҳрат расидааст. Манобеъ ӯро бардае эронитабор гузориш кардаанд, ки дар шеваи асораташ ба дасти сарбозони ихтилофҳое гузориш шудааст.
Абулҳусайни Хайёт

Абулҳусайн Абдурраҳим ибни Муҳаммад ибни Усмон, машҳур ба Абулҳусайни Хайёт — мутакаллим, фақеҳ ва муассиси фирқаи хайётия. Зиндагинома Дар навҷавонӣ ба омӯзиши улуми фиқҳ, ҳадис, калом ва ҳикмат пардохта, сипас дар назди мутакаллимон, фақеҳону ҳофизони муътазилӣ, аз қабили Исо ибни Ҳайсами Суфӣ ва Абумуҷолид Аҳмад ибни Ҳусайни Зарири Бағдодӣ таълим гирифтааст. Аз асҳоби Ҷаъфар ибни Мубашшири муътазилӣ низ маҳсуб мешуд. Аз Юсуф ибни Мусо ибни Қаттон ҳадис шунидааст. Мутакаллимон ва муаррихони бисёре аз қавлҳои Ибни Хайёт-ро барои шинохти ақоиди каломӣ истифода кардаанд. Дар ҳалқаи дарси ӯ намояндагони мактабҳои мухталифи фиқҳӣ иштирок доштанд. Абулқосим Каъбии Балхӣ аз барҷастатарин шогирдони ӯст. Муҳимтарин таълифи Ибни Хайёт "ал-Интисор" аст, ки дар радди китоби "Фазиҳату-л-муътазила"-и Ибни Ровандӣ навишта шудааст. Ибни Хайёт суханони ӯро аз асари мазкур, ки аз байн рафтааст, дар "ал-Интисор" порча-порча оварда, сипас рад мекунад. Ин амали Ибни Хайёт боиси маҳфуз мондани китоби мазкури Ибни Ровандӣ гашт. "ал-Интисор"-и Ибни Хайёт шомили мубоҳисаҳои мухталиф дар бораи ақидаҳои мутакаллимон, табииёту илоҳиёт ва масъалаҳои сиёсӣ, аз ҷумла баҳси исмат, иҷмоъ ва имомат, ҳамчунин маълумоти арзишманде оид ба фирқаву динҳои ғайриисломӣ, мунозираҳои байни мусулмонон ва ғайримусулмонон мебошад. Тибқи эътиқоди Ибни Хайёт, ҳар васфе, ки дар ҳоли ҳудус (пайдоиш) барои ҷисм ҷоиз бошад, дар ҳоли адам (нестӣ) низ ҷоиз аст, ба ҷуз халқу ҳаракат ва сукуну ҳудус. Ҷисмҳои маъдум аз азал ҷисм буданд ва аз лиҳози теъдоду замон номутаноҳӣ ва ғайримахлуқанд. Абуалии Ҷубоӣ дар китобе дар радди Ибни Хайёт муътақид буд, ки лозимаи сухани ӯ қидами ҷисмҳост. Исрор варзидани Ибни Хайёт дар ин масъала боиси маъдумия хондани пайравонаш шуд.
Абулҳусайни Ҳамулӣ

Абулҳусайни Ҳамулӣ — вазири дарбори Сомониён дар даврони Мансур ибни Нӯҳ.
Абумансур Муҳаммад

Абумансур Муҳаммад ибни Абдурраззоқ — ходими давлатии форс - тоҷик. Зиндагинома Аз ашрофи шаҳри Туси Эрон. Муддате ҳокими ҳамин шаҳр буд. Солҳои 947 – 951 якчанд бор сипаҳсолори Хуросон таъйин гардида, боз маъзул шудааст. Давраи нисбатан оромтари сипаҳсолории ӯ солҳои 951 – 963 мебошад. Абумансур ба таърихи куҳани Эрон, ҳамосаҳои қаҳрамонӣ, афсонаҳову ривоятҳо ва достонҳои бостонии мардуми эронинажод таваҷҷуҳи хос дошт. Ба сабаби ҳамин дилбохтагӣ вай вазири худ Абумансури Муаммириро маъмури тадвини асаре дар таърихи подшоҳони Эрон кард. Муаммирӣ чаҳор нафар мубади донишманди деҳқоннажод (ашрофон)-ро ба Тус хонда, навиштани асареро оид ба таърихи Эрони бостон ба уҳдаи онон вогузошт. Асари навиштаи онҳо ба ифтихори Абумансур "Шоҳномаи Абумансурӣ" ном гирифт. Ин асар маъхази асосии "Шоҳнома"-и Фирдавсӣ будааст. Фирдавсӣ дар бораи Абумансур навиштааст:.
Абумансур Азҳарӣ

Абумансур Азҳарӣ Муҳаммад ибни Нӯҳи Ҳиравӣ Азҳарӣ соҳиби 70 асари илмию адабӣ, аз қабили "ал-Адавот" ("Асбобу олот"), "ат-Таҳзиб фи-л-луға" ("Грамматика"), "Маони шавоҳиди ғариб-ал-ҳадиси" ("Маъниҳои калимаҳои номаълум дар ҳадис"), "Тафсир ислоҳ-ал-мантиқ" ("Тафсири мантиқ"), "Тафсир шеър Абитаммом" ("Шарҳи девони Абутаммом") ва ғайра будааст.
Абулҳусайн Утбӣ

Абулҳусайни Утбӣ — вазири давлати Сомониён. Дар китоби "Осор ул-вузаро" — и Сайфиддинҳоҷӣ нисбати вазири донишманди сулолаи Сомониён, чунин маълумоте оварда нашудааст: "Таклиди вазорати ар-Разӣ Нӯҳ бини Мансури Сомонӣ (Нӯҳи ибни Мансур) намуд. Чун Нӯҳ ба подшоҳӣ нишаст, хост, ки вазорат ба Абулҳусайни Утбӣ диҳад. Бо Абулҳусайн бини Иброҳими Симҷур, ки амирул умаро буд, машварат кард (Абулҳусайн бини Иброҳими Симҷур) ҷавоб дод, ки Ибни Утбӣ ба ҳамаи ҳунарҳои вазорат ороста аст. Аммо ҷавон аст ва ҷавон ба вазорат писандида набошад. Амир Нӯҳ мухолифати ӯ кард ва вазорат ба Абулҳусайни Утбӣ дод. Ба воситаи кифояти ӯ кори малик равнақи тамом ёфт. Дар таворих мазкур аст, ки мисли вазир дар пеши тахти ҳеч шоҳ набудааст. Бадин сабаб миёни ӯ ва Абулҳусайни Симҷурӣ гарди ваҳшат нишаст. Вазир сайъ намуд, то Ҳисом-ул-давла Тош, ки аз тамолики падараш буд, дар хидмати амир Нӯҳ роҳи аморат ёфт. Дарвақте, ки Фахр уд-давла Буя Шамсулмаъони Кобус бини Вашмгир аз муҳориба, ки Аму ид-давла То шва Фоиқ ходим, ки Атобекии Амир Нӯҳ дошт, ба мадад фиристод. Дар аснои ин ин ҳол Фоиқ бо Абулҳусайни Симҷурӣ дар қасди вазир мутаффиқ гашта фавҷи ғуломони даргоҳро бар қатли ӯ доштанд. Бар шореъ ба шамшер ва зӯбин ӯро ҳалок карданд. Баъзе баронанд, ки ба тадбири соҳибибод ӯро мулоҳиза дар роҳ ба қатл овардаанд." 1 Ин вазири дарбори Сомонён аз ҷониби душанони амир Нӯҳ бини Мансури Сомонӣ (Нӯҳи ибни Мансур), Фоиқ ва Абулҳусайни Симҷурӣ ба қатл расонида шудааст. Пайнавиштҳо Портал:Таърих.
Абумансур Муҳаммад ибни Узайр

Абумансур Муҳаммад ибни Узайр (? — қарни Х) — ходими дарбори Оли Сомон, вазири амир Нӯҳ ибни Наср.
Абумансури Муваффақ

Абумансури Муваффақ ибни Алии Ҳиравӣ — пизишк ва дорусози форс-тоҷик, аввалин касе аст, ки дар аҳди Мансури Сомонӣ ба навиштани китоби дорушиносӣ иқдом кард. Зиндагинома Ягона маъхазе, ки аз он метавон лаҳзаҳои ҳаёти Абумансури Муваффақро арзёбӣ кард, асари ӯ "Ал-Абния ан ҳақоиқ-ил-адвия" аст. Он аз хусуси адвияи муфрада ва хасоиси онҳо баҳс мекунад. Абумансури Муваффақ худ дар муқаддимаи китоб навиштааст, ки расоили ҳакимони пешин ва олимону табибонро ҷустуҷӯ карда, "дар адвияву ағзияи муфрад ва кирдори ҳар доруе ва манфиатҳову мазарратҳояш" ба тааммул нигариста, аз Буқрот, Ҷолинус, Дисқуридус, Ибни Раббани Табарӣ, Ҳусайн ибни Исҳоқ, Собит ибни Қурра, Муҳаммад ибни Закариёи Розӣ, Синон ибни Собит ва Мусо ибни Синон нақли қавл кардааст. Асар соли 1056 таълиф ёфтааст. Муаллиф дар он 585 навъи доруворро мавриди тадқиқ қарор додааст. Абумансури Муваффақ дар фаъолияти хеш шеваи кори пизишкони ҳиндӣ ва назариёти онҳоро бештар меписандидааст, зеро, ба ибораи худи вай, "дору он ҷо бештар аст ва ақоқир он ҷо тезтару хуштар ва ҳиммати он мардумон ба истиқсо андар ҳикмат болиғтар аст".
Абумансур Юсуф ибни Исҳоқ

Абумансур Юсуф ибни Исҳоқ — вазири амирон Абдулмалик ибни Нӯҳ ва Мансур ибни Нӯҳ.
Абумансури Мотуридӣ

Абумансур Мотуридии Самарқандӣ — мутакаллим, фақеҳ, файласуф ва муфассири форс-тоҷик, муассиси фирқаи мотуридия. Зиндагинома Номи пурраи мутафаккир Абумансур Муҳаммад ибни Муҳаммад ибни Маҳмуд ал-Ҳанафӣ ал-Мотуридии ас-Самарқандӣ мебошад. Соли таваллуди ӯ дақиқ маълум нест, вале тахмин меравад, ки ӯ дар соли 870 мелодӣ дар деҳаи Мотуриди атрофи Самарқанд ба дунё омадааст. Маълумоти ибтидоиро аз падараш Муҳаммад ибни Маҳмуд дар мактаби деҳаи худ Мотурид (ҳоло ноҳияи Ҷомбой) гирифта, сипас таҳсилро дар шаҳри Самарқанд, идома медиҳад. Замони зиндагии Мотуридӣ интиқоли пойтахт аз шахри Самарқанд ба Бухоро (охири асри 9) рост меояд. Аммо ба ин нигоҳ накарда, Самарқанд ҳам мисли Бухоро маркази иктисодӣ, илмӣ ва маънавии Мовароуннахр буданашро аз даст надод. Дар аксари маворид маъхазҳо хабар медиҳанд, ки ӯ соли 944 дар Самарканд вафот кардааст. Оромгоҳи ӯ дар қабристони Чокардиза, дар наздикии шаҳри мазкур ҷойгир аст 5. Осор.
Абумансур ибни Аҳмад ибни Музаффари Муҳтоҷ

Абумансур ибни Аҳмад ибни Муҳаммад ибни Музаффари Муҳтоҷ — ҳокими Тирмизу Чағониён аз Оли Муҳтоҷ, писари Абуалии Аҳмад.
Мутаҳҳар ибни Тоҳири Мақдисӣ

Мутаҳҳар ибни Тоҳири Мақдисӣ (? — қарни Х) — муаррих, муҳаддис ва адиби арабизабони эронитабор, муаллифи китоби "ал-Бадъу ва-т-таърих".
Абумансур Наср ибни Аҳмади Чағонӣ

Абумансур Наср ибни Аҳмади Чағонӣ — сипаҳсолор дар даврони Насри Сомонӣ, ҳокими Тирмизу Чағониён. Зиндагинома Абӯалии Аҳмад сипаҳсолориву аморати Хуросонро бозёфт, писараш – Абумансурро ба ҳукумати Тирмизу Чағониён гумошт. Аз он пас ӯ дар манобеъ ёд нашудааст. В. В. Бартолд ҳадс мезанад, ки бар асари таблиғоти Доъии фотимӣ Бумансур ба мазҳаби шиъа гаравид. Ибни Асир тасреҳ карда, ки Абӯалии Аҳмад ва писараш дар вабои Рай даргузаштанд, вале ӯ номи ин писарро ёд накардааст. Эҳтимол дорад, ки мурод Бумансур бошад, ки баъди азли падараш аз иморати Хуросон бо вай ба Рай рафт ва дар ҳамон ҷо даргузашт.
Азҳарии Ҳиравӣ

Абумансур Муҳаммад ибни Аҳмад ибни Талҳа Азҳарии Ҳиравӣ — фақеҳ, муҳаддис, муфассир ва луғатшинос форс-тоҷик, муаллифи "Таҳзибу-л-луғот", "Тафсиру-с-сабъу-т-тувал" ва "ат-Тақриб".
Камараии Бухорӣ

Абумансур Ҳасан ибни Нӯҳ Камараии Бухороӣ — пизишк ва донишманди форс-тоҷик, муаллифи "Китобу-т-танвир фӣ-л-истилоҳоту-т-тиббия" ва "Иллалу-л-маълул".
Абумансури Бухорӣ

Абумансур ибни Ҳасан ибни Нӯҳи Қамарии Бухорӣ — донишманд ва пизишки форс-тоҷик, муаллифи "Рисола андар илоҷи амрози садр", "Китобу ғино ва муно", "Маҷмӯаи кабир дар адвияи муфрада", луғати тиббии "Ал-Манвир". Зиндагинома Дар аҳди Сомониён зиндагӣ кардааст. Оид ба тиббу табобат таълифоти бисёр дорад: "Рисола андар илоҷи амрози садр" ("Тарзу усулҳои муолиҷаи бемориҳои қафаси сина"), "Китобу ғино ва муно", "Маҷмӯаи кабир дар адвияи муфрада", луғати тиббии "Ал-Манвир". Дар таълифоти Абумансури Бухороӣ масъалаҳои муҳими тибби назариявӣ ва амалӣ, анатомия ва физиология, амрози гуногун, тарзу усулҳои пешгирии бемориҳо, беҳдошти об, манзил ва ғайра инъикос ёфтаанд.
Абумансур Ҳусайн

Абумансур Ҳусайн ибни Тоҳир маъруф ба ибни Зайла (990, Исфаҳон – 1048, Ҳамадон) — олим, нависанда ва мусиқишиноси форс - тоҷик. Зиндагинома Илмҳои тиб, мусиқӣ, фалсафаро дар зодгоҳаш шаҳри Исфаҳон аз бар намуд. Аз шогирдони боистеъдоди Абуалии Сино буда, бисёр илмҳои замонашро аз ӯ омӯхтааст. Дар илмҳои риёзиёт, фалсафа, ҳадис ва тиб таълифоти зиёд дорад, ки "Ал-ихтисор мин-ат-табииёт-иш-шифо", "Шарҳи "Ҳай ибни Яқзон" аз ҷумлаи онҳост. Асари назариявии ӯ "Китоб-ул-кофӣ фӣ-л-мусиқӣ" дар пайравии "Рисолаи мусиқӣ"-и Сино таълиф шудааст. Асар аз 3 фасл иборат аст: фасли аввал дар баёни нағма ва шароити ба миён омадани он, фаслҳои дуюм ва сеюм дар баёни иқоъ (зарбҳои мусиқӣ) ва алҳон (оҳангҳои мусиқӣ) баҳс менамоянд. Асари ӯ соли 1964 бо саъй ва эҳтимоми олими араб Закариёи Юсуф дар Бағдод ба табъ расидааст.
Абумансури Бушанҷӣ

Абумансури Бушанҷӣ — шоири арабизабони аҳди Сомониён.
Абумансури Испиҷобӣ

Абумансури Испиҷобӣ — амалдори даврони Сомониён.
Ибни Касири Маккӣ

Абумаъбад Абдуллоҳ ибни Касири Маккӣ — қории Қуръон ва донишманди эронитабори арабинавис, аз насли эрониёне буд, ки Нӯшервони Одил барои фатҳи Ҳабаша фиристода буд.
Абумоҳири Шерозӣ

Абумоҳири Шерозӣ, Мусо ибни Юсуфи Сайёри Шерозӣ — пизишк ва донишманди форс-тоҷики аҳди Дайламиён, устоди Абулъалои Шерозӣ, Маҷусии Аҳвозӣ ва Ибни Мандуяи Исфаҳонӣ.
Маъруфи Кархӣ

Маъруфи Кархӣ, Абумаҳфӯз Маъруф ибни Фирӯзи Кӯҳӣ (750, Карх, Вилояти Бағдод ё Бағдод — 11 август 815, Бағдод) — аз мардуми Хуросон, яке аз машоихи маъруфи тасаввуфи форс-тоҷик.