Арманистон

Арманистон (арманӣ., Ҳайастон), номи расмӣ: Ҷумҳурии Арманистон (арманӣ.) — кишварест дар Қафқози Ҷанубӣ, дар ғарби Осиё. Дар шимол бо Гурҷистон, дар шарқ бо Озарбойҷон, дар ғарб ва ҷануби ғарб бо Туркия ва дар ҷануб бо Эрон ҳамсарҳад мебошад. Дарозии умумии сарҳадаш 1254 км; масоҳ. 29,8 ҳазор км 2. Аҳолиаш 3083 ҳазор нафар. Пойтахташ ш. Ереван. Шаҳрҳои бузургаш: Ереван, Ванадзор, Кировакан, Ленинакан, Вагаршапат, Раздан, Гюмрӣ, Эчмиадзин. Мувофиқи тақсимоти маъмурию ҳудудӣ Арманистон аз 10 марз (вилоят) иборат аст (якҷоя бо Ереван). 21 сентябр иди миллӣ Рӯзи Истиқлоли Арманистон ба ҳисоб меравад.Воҳиди пулӣ — драм (аз 1993). Сохти давлатӣ Конститутсияи амалкунандаи қарни 5 июли 1995 қабул шудааст. Сарвари давлат — Президент. Мақоми олии қонунбарор парламент буда, он аз як палата — Маҷлиси миллӣ (вакил; ба мӯҳлати 5 сол интихоб мешаванд) иборат аст. Мақоми олии иҷроия — Ҳукумати Ҷумҳурии Арманистон Ҳокимияти судиро Суди Олӣ ва Суди конститутсионӣ иҷро мекунанд. Ҷумҳурии Арманистон аз с. 1992 узви СММ, Шӯрои Аврупо, ИДМ ва ташкилоти байналмилалии ОБСЕ мебошад. Бо ҶТ муносибати дипломатӣ дорад (аз 1992). Барои ташкили ҳамкориҳои дуҷониба Комиссияи доимии байниҳукуматии Тоҷикистон ва Арманистон таъсис дода шудааст. Табиат Арманистон қисми шим. шарқии кӯҳсори Арманро ишғол мекунад, баландии миёнааш аз с. б. 1800 м, нуқтаи баландтаринаш дар кӯҳсори Арагас — 4090 м ва Аждаак — 3597 м. Қариб 90 фоизи ҳудуди Арманистон аз с. б. аз 1000 м баланд аст. Қисми шим. шарқӣ асосан аз қ-кӯҳҳои чиндори Кавкази Хурд (Сомхет, Базум, Памбак, Арегунӣ, Севан ва ғ.) иборат буда, релйефаш структурию тектоникӣ ва оббурида аст. Қисми ҷанубӣ бештар кӯҳҳои чиндору ноҳамвор дорад, ки баландтарини онҳо қ-кӯҳи Зангезур (қ-кӯҳи Капутҷӯҳ, 3904 м) аст. Як қисми соҳили чапи ҳавзаи Араси Миёна ҳам ба ҳудуди Арманистон дохил мешавад. Релйефи қисми шим. ғарбии он — ҳамвории Арарат (м) аккумулятивӣ мебошад. Сохти геологии Арманистон хеле мураккаб буда, дар ин ҷо ҷинсҳои кӯҳии давраҳои гуногун мавҷуданд. Арманистон конҳои мис, молибден, оҳан, тилло ва зиёда аз 1300 чашмаи оби минералӣ дошта, дар ин минтақа осоишгоҳҳои беҳтарини Арманистон — Ҷермук, Дилиҷон, Аникован, Севан ва ғ. ҷойгиранд. Қариб тамоми Арманистон дар ҳудуди камари зилзилавӣ қарор дорад. Танҳо дар қарни 20 чаҳор заминҷунбии шадид дар шаҳрҳои калони Арманистон — Ленинакан, Зангезур, Ереван ва Спитак рух дод. Иқлим Арманистон дар минтақаи субтропикӣ ҷой гирифта, иқлимаш гуногун аст. Ҳарор. миёнаи солона аз 2,7°С то 13,8°С, тобистон (дар пастиҳо) °С, дар ҷойҳои баландкӯҳ аз 10 то 15°С, зимистон 0,°С. Ҳарор. баландтарин 42°С, пасттарин — 46°С. Боришоти солона аз 200 то 800 мм. Дар баландии 3500 м барфи доимӣ мавҷуд аст. Арманистон рӯдҳои зиёд дорад. Калонтарини онҳо Аракс бо шохобҳояш Ахурян, Севҷур, Раздан, Арпа, Воротан ва ғ. мебошад. Д-ҳои Дабад ва Ағстов ба д. Кура мерезанд. Ин д-ҳо тезоб ва серостонаанд, барои обёрӣ ва чун манбаи гидроэнергия истифода мешаванд. Кӯлҳо низ дар Арманистон бисёранд ва калонтарини онҳо Севан мебошад. Олами ҳайвонот Олами ҳайвонот гуногун буда, 76 намуд ширхор, 304 намуд паранда, 44 намуд хазанда, 24 намуд моҳӣ ва зиёда аз 10 ҳазор намуд бемӯҳрагонро дар бар мегирад. Дар нимбиёбонҳо хояндаю хазандаҳо, дар қамишзорҳо оҳу, нахчир, гурбаи ваҳшӣ, хирс, гуроз, парандаҳо бисёр вомехӯранд. Ҳайвонҳои хоси маҳал — бузи кӯҳӣ, нахчир, мурғи ҳилол ва гулмоҳӣ (дар Севан). Дар Арманистон 6 мамнӯъгоҳ ва боғҳои табиии ҳифзшаванда (масоҳ. умумиашон 213,6 ҳазор га) ҳастанд, ки машҳуртаринаш Боғи миллии Севан аст. Аҳолӣ Аҳолии асосӣ — арманиҳо. Қариб нисфи аҳолӣ дар ҳамвории Арарат зиндагӣ мекунад. Таърих Кӯҳсори Арман яке аз қадимтарин марказҳои маданияти ҷаҳонист. Одамони ибтидоӣ дар ин ҷо аз нимаи якуми давраи чорумин зиндагӣ карда, дар давраи неолит ба деҳқонӣ гузаштаанд. Дар ҳазорсолаи 2 ва 1 то м. ҷамъияти синфӣ ташаккул ёфта, иттифоқҳои қабилавӣ ба вуҷуд омаданд ва дар Арманистон 9 то м. ба давлати ғуломдории Урарту табдил ёфтанд. Маданияти Урарту баландпоя буд ба вуҷуд омад. Дар нимаи аввали қарни 3 то м. аз давлати Ервандиён вил-ҳои ҷанубу ғарбӣ — шоҳигарии Коммаген ва Софен ҷудо шуданд. Дар ох. қарни 3 то м. давлати арманҳо ба Селевкиён тобеъ шуд. Баъди аз ҷониби римиҳо шикаст ёфтани Селевкиён Арманистони Сағир ба вуқӯъ омад. Дар нимаи 2-юми қарни 7 Арманистонро арабҳо забт карданд. Ох. Арманистон 9 дар натиҷаи муборизаи зидди арабҳо давлати Багратиён мувофиқи шартномаи Туркманҷой ба Арманистон ҳуҷум карда, мамлакатро харобу аҳолиро нобуд ва аз се ду ҳиссаи ҳудуди онро ба худ тобеъ кард. Аммо 29 ноябри 1920 меҳнаткашони Арманистон бо ёрии қисмҳои Армияи Сурх ҳукумати дашнакҳоро сарнагун сохта, Арманистонро Ҷумҳурии Советии Сотсиалистӣ эълон карданд. Февр. 1921 дашнакҳо боз исёни аксулинқилобӣ бардоштанд, дар мамлакат ҷанги гражданӣ шурӯъ гардид; апр. 1921 исён пахш карда шуд. Марти 1922 Арманистон ба ҳайати Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Закавказия ва дек. 1922 ба ҳайати СССР дохил шуд ва аз дек. 1936 Арманистон ҷумҳурии иттифоқӣ гардид. Соли 1930 қариб 250 ҳазор арманиҳо, ки зидди коллективонӣ буданд, ба Осиёи Миёна муҳоҷир карда шуданд. Дар солҳои сохтмони сотсиалистӣ дар Арманистон индустрикунонӣ, коллективонии хоҷагии қишлоқ, инқилоби маданӣ ба амал бароварда шуд. Солҳои ҶБВ халқи арман ба фронт 6 қисми ҳарбии миллӣ дод, 107 арман сазовори номи Қаҳрамони Иттифоқи Советӣ гардид. Баъди ба охир расидани Ҷанги дуюми ҷаҳонӣ қисми зиёди мутахассисони арман, ки дар хориҷа (асосан Шарқи Наздик) буданд, бо даъвати Католикос (унвони сарвари калисои арман) дар давоми солҳои ба Арманистон (150 ҳазор) баргаштанд ва солҳои баъди ҷанг то ох. солҳои 80 қарни 20 равандҳои сиёсӣ, иқтисодӣ ва идеологии Арманистон чун дар дигар ҷумҳуриҳои Иттифоқи Советӣ сурат мегирифт. Соли 1988 зиддияти Арманистон бо Озарбойҷон оид ба мақоми Вилояти мухтори Қарабоғи Кӯҳӣ (арманиҳои он мехостанд, ки вилоят аз ҳайати Озарбойҷон бароварда ба ҳайати Арманистон дода шавад) шадид гардида, то задухӯрди мусаллаҳона расид. Шӯрои Олии Арманистон 23 августи 1990 "Эъломия оид ба истиқлол" қабул кард ва баъди он РСС Арманистон барҳам дода шуда Арманистон худро Ҷумҳурии соҳибистиқлол эълон кард. Моҳи майи 1994 байни Арманистон ва Озарбойҷон оид ба бас кардани амалиёти ҳарбӣ созишнома баста шуд. Ҳизбҳои сиёсӣ Баъди эълони истиқлол дар Арманистон ба фаъолияти ҳизбҳои даврони то сохти шӯравӣ фаъолиятдошта: Федератсияи револютсионии арман, Дашнаксутуюн, Ҳизби Рамкавар-Азатакан (либералӣ-демократӣ) иҷозат дода шуда, ҳизбҳои нави Иттиҳоди миллӣ-демократӣ, Иттиҳоди худмуайянкунии миллӣ, Ҳизби халқӣ ва ох. солҳои 90 қарни 20 фирқаи "Миаснютун" (Ваҳдат) ва Иравункев Мабанютун (ҳуқуқ ва иттиҳод) таъсис ёфтанд. Дар Арманистон Ҳизби коммунистӣ, Ҳизби "Оринатс еркир" (давлати ҳуқуқбунёд), Иттиҳоди миллӣ-демократӣ низ фаъолият доранд. Иқтисод Баъди пош хӯрдани СССР Арманистон ба бӯҳрони иқтисодӣ рӯбарӯ шуд. Дар натиҷаи блокадаи иқтисодӣ вобаста ба масъалаи Қарабоғи Кӯҳӣ Арманистон аз Озарбойҷон ва Туркия ва вобаста ба зиддияти байни Гурҷистону Абхозистон аз Россия канда шуд. Давлат дар соҳаи иқтисоди бозорӣ як қатор ислоҳот гузаронда, ба шароити нав мутобиқ шуд: барои додугирифт роҳҳои Эрон ва Гурҷистонро истифода бурд. Иқтисодиёти ҳозираи Арманистон бо роҳандозии ёрии молиявии байналмилалӣ ва ҷалби сармоягузорони хориҷӣ, алалхусус ИМА, рушд дорад. Саноат Пошхӯрии СССР ба саноати мамлакат низ таъсир расонда, бисёр корхонаҳо аз фаъолият бозмонданд. Солҳои охир бо дастгирии сармоягузории хориҷӣ ва Хазинаи Байналмилалии Асъор бисёр иншооти муҳими давлатӣ ба кор оғоз карданд, аз ҷумла комб. мисгудозӣ дар ш. Алаверди, комб. маъдани кӯҳии Зангезур ва Агарак, Комплекси саноати химияи Ванадзор. Тилло истихроҷ мекунад, саноати хӯрокворӣ (39 %) ва электроэнергия (30 %) бартарӣ доранд. Пойгоҳҳои асосии барқи Арманистон: НБО-ҳои Севану Раздан, нерӯгоҳҳои барқии аловӣ дар Ереван ва Ванадзор, НБА дар Метсамор ва ғ. Инчунин соҳаҳои оҳангудозӣ, истеҳсоли таҷҳизоту асбобҳои дақиқ, резин, пластмасса, маводи химиявӣ, нуриҳои минералӣ, ҷавоҳирот, матоъҳои абрешимӣ, матоъҳои сунъӣ, масолеҳи сохтмонӣ вусъат дода шуд. Қисми асосии ин корхонаҳо аз ҳисоби давлатҳои Исроил, Англия, Белгия, Россия фаъолият доранд (корхонаҳои муштарак). Саромягузории бевосита, дастгирии сармоядорони бурунмарзии арман, интиқоли маблағ аз ҷониби муҳоҷирони меҳнатӣ аз ҷумлаи даромадҳои Арманистон аст. Кишоварзӣ Арманистон ноҳияи қадимии зироати обӣ мебошад. Солҳои -ум 80 фоизи заминҳои хоҷагии қишлоқ ба деҳқонон тақсим шуда, 98 фоизи масолеҳи кишоварзиро хоҷагиҳои хусусӣ истеҳсол мекарданд. Растанипарварӣ 59,3 фоизи маҷмӯи маҳсулоти хоҷагии қишлоқро ташкил медиҳад. Дар Арманистон боғу токпарварӣ, парвариши зироати ғалладона, зайтун, бодом, зироатҳои техникӣ ва сабзавот тараққӣ карда, чорводорӣ (моли калони шохдор, гӯсфандпарварӣ дар баландкӯҳҳо) хуб роҳандозӣ шудааст. Равобити иқтисодӣ Содироти асосӣ (45%-и он)-и Арманистон сангҳои қиматбаҳои коркардшуда, таҷҳизоти металлҳои ранга, маҳсулоти саноати хӯрокворӣ буда, алмоси коркарднашуда, тилло, тамоку, маводи хӯрокворӣ, нуриҳои минералӣ, техникаи кишоварзӣ ворид менамояд. Шарикони асосии тиҷоратии Арманистон Белгия, Россия, ИМА, Эрон, Германия, Британияи Кабир, Юнон, Аморатҳои Муттаҳидаи Араб ва давлатҳои ИДМ мебошанд. Васоили нақлия Нақлиёти асосии Арманистон автомобилӣ ва р. о. мебошад. Дарозии р. о. 845 км (90%-и он электронида шудааст), роҳи автомобилгард 15,9 ҳазор км. Ереван ба воситаи роҳҳояш бо Гурҷистон, Қарабоғи Кӯҳӣ ва Эрон пайваст аст. қарни 17 аэропорт дорад. Калонтарини онҳо фурудгоҳи Ереван мебошад. Хатсайрҳои байналмилалӣ ба воситаи фурудгоҳи Эребунӣ, Эвартнос (Ереван) ва Ширак (Гюмрӣ) амалӣ мегарданд. Соли 2007 қубури интиқоли гази табиӣ (аз Эрон ба Арманистон) ба истифода дода шуд. Тандурустӣ Соҳаи тиб дар Арманистон дар замони шӯравӣ рӯ ба тараққӣ ниҳод. Дар Арманистон то пошхӯрии СССР 10 ин-ти тадқиқоти илмӣ, аз ҷумла онкологӣ, гематологӣ, кардиологӣ ва ҷарроҳии дил, ортопедӣ ва ғ., 13 диспансери касалии сил, 4 диспансери касалиҳои пӯсту ҷимоӣ ва 3 диспансери онкологӣ, санаторияҳо ва хонаҳои истироҳат кор мекарданд. Ҳоло дар қарни 174 муассисаи табобатӣ ва 503 бунгоҳи тиббӣ фаъолият доранд. Ин-ти ҷарроҳии ба номи Арманистон Л. Микаэлян ва Пажӯҳишгоҳи кардиологӣ, Маркази ҷумҳуриявии бемориҳои уронефрологияи бачагона хеле машҳуранд. 7,5%-и ММД ба соҳаи тандурустӣ сарф мешавад. Маориф, илм, муассисаҳои илмӣ ва фарҳангӣ Дар Арманистон "Қонун дар бораи маориф"- и ҷорӣ ба тавсиб расидааст, ки мувофиқи он омӯзиш дар мактабҳои миёнаи умумӣ 11 сол муқаррар гардидааст. Калонтарин муассисаҳои олии таълимии Арманистон: Донишгоҳи давлатии Ереван, Донишгоҳи давлатии муҳандисии Арманистон, Донишкадаи хоҷагии халқ, Донишгоҳи минералогӣ, Донишгоҳи давлатии забоншиносӣ, Донишгоҳи давлатии тиббӣ, Донишгоҳи давлатии омӯзгорӣ, Донишгоҳи давлатии меъморӣ ва сохтмон, Донишкадаи санъати театрӣ ва кинематография, Консерваторияи давлатӣ, Донишкадаи славянии Россияву Арманистон, Донишгоҳи америкоии Арманистон (бо кумаки Донишгоҳи Калифорнияи ИМА таъсис ёфтааст). Дар Арманистон илм аз давраҳои қадим тараққӣ карда меояд. Солҳои Месроп Маштос алифбои арманиро тартиб дод ва баъд аз ин илм дар Арманистон босуръат тараққӣ кард. Асарҳои муаррихони арман (асрҳои) Агатангехос, Павстос Бузанд, Корюн Егише, Лазар Парбетсӣ маъмулу машҳуранд. Таърихшиноси машҳури арман Мовсес Ҳоренатсиро "Геродоти Шарқи Наздик" меноманд. Мутафаккир, риёзидон, мунаҷҷим, географ Ананий Ширакатси (қарни 7) доир ба гирифтани Офтобу Моҳ ва курашакл будани Замин маълумот додааст. Дар Арманистон асарҳои файласуфони Юнони Қадим ба забони арманӣ тарҷума мешуданд: то давраи мо "Хроника"-и Евсевий Кессарий, асари Зенон "Дар бораи табиат", "Ҳадҳо"-и Гермес, "Санъати нотиқӣ"-и Филони Александрӣ ва дигар омада расидаанд. Григор Магатрос донишманде буд, ки бо табиатшиносӣ, тиб, фалсафа ва филология шуғл дошт. Асосгузори мактаби олӣ дар пойтахти Арманистон ш. Анӣ олими машҳур Ованес Имастасер (Иоанн Саркаваг,) доир ба математика, табиатшиносӣ, астрономия ва назарияи тақвим чандин асар офаридааст. Дар асрҳои миёна олиму духтурҳои машҳур Миҳтар Гератсӣ (қарни 12) ва Амирдавлат Амасиатси (қарни 15) доир ба тиб якчанд асар навиштаанд. Дар соҳаи илми таърих асарҳои Киракос Гандзакетсӣ, Вардан Аравелсӣ, Степанос Орбелян (қарни 13) ва дигарон маълуманд. Аз қарни 17 сар карда маданияти арман асосан берун аз хоки Арманистон дар ҷамоаҳои хориҷии арманҳо тараққӣ мекард. Пеш аз ба Россия ҳамроҳ шудани Арманистони Шарқӣ, Осорхонаи этнография ва фолклор (дар ш. Сардарабад), Осорхонаи санъати динӣ (дар Эчмиадзин) мебошанд. Матбуот, радио ва телевизион Аввалин асарҳо ба забони арманӣ солҳои дар Венетсия чоп шуда, асосан мансуби осори динӣ буданд. Дертар чопхонаҳои марказҳои фарҳангии арманҳо дар Константинопол. Агентиҳои иттилоотии Арманистон: "Арка", "Армен-пресс", "Арминфо", "Медиамакс" ва ғ. Дар Арманистон 9 пойгоҳи радиошунавонӣ ва 4 шабакаи телевизионӣ фаъолият доранд. Адабиёт Адабиёти Арманистон яке аз қадимтарин адабиётҳои ҷаҳон мебошад. Нуқтаи олии эҷодиёти халқ достони миллии "Давид Сасунси" ("Довуди Сосунӣ") аст. Таърихи адабиёти хаттӣ аз қарни 5 оғоз меёбад: шеърҳои Месроп Маштос, асарҳои муаррихони қарни 5. Ҳангоми асорати арабҳо ва истилои Византия (асрҳои) асарҳои фиқҳӣ ва назми калисоӣ васеъ паҳн шуд, ғояҳои инсонпарварӣ қувват гирифтанд ва дар асарҳои Григор Нарекатси, Нерсес Шноралӣ, Мҳитар Гош, Вардан Айгекси (асрҳои) ва дигарон инъикос ёфтаанд. Намояндагони назми ошиқонаи давраи Эҳёи арман инҳоянд: К. Ерзнкатси (асрҳои), О. Тулкуранси (қарни 14), Н. Кучак (қарни 16), Н. Овнатан (қарни 18), Саят-Нова (Сайёди Наво). Давраи нави инкишофи адабиёти арман баъди ба Россия ҳамроҳ шудани Арманистони Шарқӣ сар мешавад. Асосгузори адабиёти нави арман Х. Абовян, нависанда ва мутафаккир М. Налбандян, шоир Г. Алишан, драмнависон Г. Сундукян ва А. Шервонзода ғояҳои бедории миллиро тараннум кардаанд. Адабиёти нави арман дар замони И. Иоаннисян, О. Туманян, А. Исаакян ба авҷи инкишоф расид. Дар шеърҳои В. Терян, Д. Варужан, Ш. Кургинян мавзӯъҳои шаҳрвандӣ қувват ёфт. А. Акопян асосгузори адабиёти пролетарии арман аст. Дар аввали қарни 20 дар инкишофи танқиди адабӣ С. Шаумян ва С. Спандарян нақши калон бозиданд. Дар солҳои 20 қарни 20 шоирон А. Вштунӣ, Н. Зарян, Г. Сарян, В. Алазан, насрнависҳо А. Бакунтс, Д. Демирчян, С. Зорян, В. Тотовенс асар эҷод кардаанд. Адабиёти солҳои 30 қарни 20 бо шеъру ҳикоя, роману достон ва пйесаҳои М. Армен, Г. Маари, А. Сирас, Р. Кочар, В. Ананян, Агавни, С. Таронси, Г. Севунтс ва дигарон бой гардид. Дар солҳои ҶБВ ва баъди ҷанг ба сафи адибони арман П. Севак, С. Капутикян, Г. Эмин, А. Сагиян, Р. Ованесян ва дигарон дохил шуданд. Танқиди адабии арман ва адабиётшиносӣ инкишоф ёфт. Адабиётшиносон М. Абегян, И. Орбели, А. Тертерян ва дигарон асоси илмии давраҳои таърихи адабиёти арманро муайян кардаанд. Меъморӣ Қадимтарин осори меъмории Арманистон ба ҳазорсолаи 3 то м. сохтмони қасрҳои шоҳӣ, роҳҳо, корвонсаройҳо, ҳаммом ва ғ. рушд кард. Дар шаҳрсозии ин замон аносири ороишии шарқи мусулмонӣ мушоҳида мешавад (ноқусхонаи Эчмиадзин). асрҳои давраи инкишофи деворанигорист. Дар қарни 19, баъди ба Россия ҳамроҳ шудани Арманистони Шарқӣ, шаҳрҳо тараққӣ карданд, биноҳои серошёнаи маъмуриву истиқоматӣ ба вуҷуд омаданд. Дар давраи шӯравӣ нақшаи азнавсозии Ереван (плани генералии с. 1924) сар шуд. Баъди с. 1955 бинокории типӣ вусъат ёфт. Дар ох. қарни 20 ва аввали қарни 21 кӯшишҳои дар меъморӣ ҷорӣ кардани аносири шавқовар ва ғайричашмдошт ба назар мерасад. Дар қатори биноҳо ва маҷмааҳои мӯҳташам ба меъмории хурдшакли ҷолибу дилнишин рӯ меовардагӣ шуданд. Аз ёдгориҳои меъморӣ ва табиӣ Ансамбли калисоии Ахпат, калисои Гегард (дар болооби д. Азат), калисои ҷоме ва дайрҳои Эчмиадзин, калисои Санаин, инчунин Звартнос ба рӯйхати умумиҷаҳонии мероси ЮНЕСКО ворид гардидаанд. Ҳунарҳои таҷассумӣ Аввалин асарҳои санъати тасвирӣ, ки аз хоки Арманистон ёфт шудаанд, ба ҳазорсолаи то м. мансубанд. Аз санъати Урарту ва давраи Юнони Қадим маснуоти санъати тасвирӣ, ҳайкалҳои биринҷию тилло, нақшунигор, хотамкорӣ, нақшаҳои рӯидеворӣ боқӣ мондаанд. Дар асрҳои миёна рассомии монументалӣ, хотамкорӣ ва нақшунигори девор хеле тараққӣ кард (Двин — қарни 5; Звартнос — қарни 7; Смбатаванк — қарни 7; Татев — қарни 10; Ахтамар — қарни 10; Ахпат — қарни 13;). Баробари қабул шудани дини насронӣ ва ихтирои алифбои арманӣ ороишу наққошии китоб (Инҷили Малика Млке — 862; Инҷили Эчмиадзин — 989; Инҷили Ахпат — 1211 ва ғ.) тараққӣ кард. асрҳои минётура хеле инкишоф ёфт. Осори авлоди рассомон Овнатанянҳо (аз ох. қарни 17 то солҳои 80 қарни 19) дар байни рассомони он давра ҷойи намоёнро ишғол мекунанд. Санъати амалӣ (наҷҷорӣ, кулолӣ, заргарӣ, тӯрбофӣ, гулдӯзӣ, қолинбофӣ) хеле тараққӣ кард. Замони шӯравӣ давраи нави инкишофи санъати тасвирии Арманистон сар шуд. Рассомони сокини хориҷи кишвар ба ватан баргаштанд. Асарҳои рассомони насли калонсол — Е. Татевосян, С. Агаҷанян, махсусан санъати олии М. Сарян ба пешрафти санъати кишвар мусоидат кард. Насли нави ҳайкалтарошон — Г. Чубарян, С. Багдасарян, Э. Кочар ва дигарон ба майдон омаданд. Санъати ороиши китоб ба дараҷаи баланд расид, ки асосгузори он график ва рассом Арманистон Коҷоян мебошад. Рассомони намоёни нимаи дуюми қарни 20 М. Авитесян, А. Акопян ва оилаи Элибекянҳо мебошанд. Эҷодиёти рассомони (ҳозираи асосан бурунмарзӣ) арман дар доираи ҷараёнҳои гуногуни санъати тасвирии маъмули замон сурат мегирад. Мусиқӣ Мусиқии арман таърихи 3000-сола дорад (санъати гусанҳо). Сурудҳои динӣ, мардумӣ, маросимӣ, сурудҳои рақсӣ маълуманд. Дар қарни 5 дар асоси мусиқии халқӣ ва сурудҳои бутпарастии пеш аз оини насронӣ мусиқии касбии динӣ ба вуҷуд омад. Сринг, дудук, зурна, камонча, қонун, тмбук (тунбак), дапп (даф), доол (дуҳул) созҳои миллианд. "Чем-чем", "шарор", "кочари" намудҳои рақсҳои анъанавӣ мебошанд. асрҳои барои навишта гирифтани мусиқӣ усули "хаз"-ро истифода мебурданд. Дар қарни 12 тариқи дигари нотанависии "хаз" ба вуҷуд омад. аввали қарни 19 назариётчӣ ва оҳангсоз А. Лимонҷян нотанависии нави арманро ихтироъ кард ва ин имкон дод, ки мусиқии динӣ ва сурудҳои халқӣ навишта гирифта шаванд. Сурудхонии бисёровоза аз қарни 19 маъмул гашта, рақсу сурудҳои халқӣ аз нав таҳрир шуданд. Мусиқии классикии арман бо эҷодиёти Г. Чухаҷян — муаллифи операи нахустини арманӣ "Аршаки ", М. Екмалян — муаллифи мусиқии хори "Патарага", Комитас, А. Спендиаров вобаста аст. Баъди Инқилоби Октябр нашъунамои нави санъати мусиқии арман сар шуд. Соли 1921 дар Ереван студияи мусиқӣ ташкил гардида, с. 1923 ба консерватория табдил ёфт. Соли 1930 театри мусиқӣ, Иттифоқи композиторон ва филармония таъсис шуд. А. Хачатурян, С. Баласанян, А. Долуханян, А. Арутюнян, А. Бабаҷанян, Ҷ. Тер-Татевосян ва дигарон дар жанрҳои гуногун — опера, балет, оперетта, симфония, эстрада асарҳо офаридаанд. Ереван маркази асосии ҳаёти мусиқии кишвар аст. Намояндагони машҳури мактаби иҷроии арман дар солҳои охир — дирижёр А. Мелик-Пашаев, Э. Ханҷян, сарояндагон Г. Гаспарян, П. Лиситсиан, З. Долуханова. Дар Арманистон даҳҳо мактаби мусиқӣ ва 5 омӯзишгоҳи мусиқӣ ҳаст. Театр Таърихи театри арман аз ҳазорсолаи 2 то м. оғоз ёфтааст. Жанру навъҳои театри қадим гуногун буд. Актёрҳо — дзайнарку гусанҳо, вохпергакҳо ва катакергакҳою гусан — катакаҳо асарҳои фоҷиавии драматургҳои юнонӣ ва арманиро иҷро мекарданд. Театри ҳаҷвии сайёри гусанҳо — мимосҳо, сахратсу низ вуҷуд дошт. асрҳои дар колонияҳои арманӣ театри нави арман пайдо шуд. Соли 1810 намоиши аввалин спектаклҳои арманӣ барпо гардид. Солҳои театри "Арман татрон" вуҷуд дошт. Дар ибтидои солҳои 60 қарни 19 дар Константинопол "Аревелян — татрон" ё асарҳои романтикӣ таҷриба мекунанд, дар фестивалҳои театрии байналмилалӣ иштирок менамоянд. Синамо Аввалин филми хроникавӣ с. 1907 ба навор гирифта шудааст, "Хафт суруди Арманистон". Синамогарони арман ба асарҳои классикӣ низ рӯ оварданд: филмҳои "Барои шараф" (аз рӯи асари Шервонзода) "Кориолан" (Шекспир) "Хатабала" (Сундукян). Дар мавзӯи муосир филми "Салом, ин манам!" (реж. Ф. Довлатян) ва дар мавзӯи ҷанги шаҳрвандӣ "Бародарон Сароянҳо" (реж-ҳо Х. Абрамян, Айрапетян)-ро офариданд. Дар синамои Арманистон кӯшишҳои қолабшиканӣ дар жанрҳои анъанавӣ (филмҳои ҳунарии С. И. Параҷанов, аз ҷумла "Ранги анор", филмҳои ҳуҷҷатии А. Пелешян "Ибтидоҳо", "Мо", "Асри мо") ба назар расида, филмҳои солҳои -и мамлакатро ба сатҳи ҷаҳонӣ баровард. Минбаъд студияи "Арманфилм" (муҷаҳҳаз бо техникаи замонавӣ) дар жанрҳои гуногун соле филми бадеӣ ва даҳҳо навори ҳуҷҷатию телевизионӣ дар мавзӯъҳои геносиди арманҳо, роҳи душвори ҷумҳурии Арманистон дар солҳои 20 қарни 20, дар жанри "монологи дохилӣ" ("Офтоби тирамоҳӣ"-и Б. Оганесян) ва ҳаёти рӯзмарра истеҳсол мекард. Солҳои 80 қарни 20 таҳияи силсилаи телевизионӣ (телесериал) оид ба хазинаи маънавии "Матенадаран" оғоз гардид. Ҳамчунин филми бадеии "Куҷо будӣ, марди худо?" оид ба як зиёии армани қарни 20, як қатор филмҳо дар мавзӯъҳои охирзамон — шикасти низоми ҷаҳон, ташаннуҷҳои ҷомеаи Арманистон, мушкилу масоили Қаробоғи Кӯҳӣ ва ҳаёту тақдири инсонҳо ("Имдодҷӯӣ дар биёбон", "Боди фаромӯшӣ", "Гаравгонон", "Лаънатзадагон", "Раҳм кун, худоё!" ва ғ. ба навор гирифта шуд. Филмҳои бахшида ба хориқаи С. И. Параҷанов "Параҷанов. Баҳори охирин" ва "Параҷанов. Коллажи охирин" зуҳуроти тоза дар кинематографияи ҷаҳон буд. Аз солҳои 90 қарни 20 дар таърихи кинои арман истеҳсоли аввалин филмҳои хусусӣ ба роҳ монда шуд ва ҳоло муравваҷ аст.