ArabovMK/tajik-wikipedia-corpus huggingface dataset:
Абулфазл ибни Муборак

Абулфазл ибни Муборак (январ 1551 1, Агра — 12 август 1602 2, Лоҳур) — адиб ва шоир и форсизабони Ҳиндустон, бародари Файзии Даканӣ. Зиндагинома Падараш — Шайх Муборак аслан аз мардуми Яман буд. Абулфазл дар ҷавонӣ илмҳои маъмули замонашро мукаммал омӯхта, чанд муддат дар дарбори подшоҳи Ҳиндустон — Ҷалолуддин Акбар (ҳукмронӣ) вазифаи дабириро иҷро кард. Дар дарбор кори ӯ равнақ пайдо кард ва то ба дараҷаи вазирӣ расид. Соли 1599 Абулфазлро барои обод кардани шаҳри Дакан фиристоданд ва азбаски дар миёни ӯву шоҳзода Салим (ки баъдтар ба унвони Ҷаҳонгир ба подшоҳӣ расид) душманӣ буд, ӯро дар наздикии Сабзвор куштанд. Абулфазл забонҳои арабӣ ва санскритро медонист. Дар илмҳои гуногун таълифоти бисёре дорад. Мероси адабӣ Китоби "Акбарнома", ки таърихи ҳукмронии Акбар ва хонадони ӯ ва "Оини Акбарӣ", ки дар роҳу равиши ҳукумати Акбар аст, аз таълифоти ӯст. Китоби "Калила ва Димна"-ро бо номи "Иёри дониш" таҳрир кардааст. Дар тарҷумаи китоби "Маҳабҳарата" ва иншои "Таърихи алфӣ" ширкат варзидааст. Муншаоти ӯ бо номҳои "Мукотиботи Алломӣ", "Иншои Абуфазл" ё "Мукотиботи Абулфазл" маълуму машҳуранд. Дар ахлоқ ва тасаввуф низ таълифот доштааст. Китоби "Ҳуюту-л-ҳайвон"-и Камолиддини Шофеиро аз арабӣ ба форсии тоҷикӣ гардонидааст. Абулфазл дар ривоҷу равнақи забони форсии тоҷикӣ хидмати арзишманд кардааст. Вай хеле кӯшидааст, ки забони форсии тоҷикиро аз калимаҳои мушкилфаҳму номатбӯи забони арабӣ тоза кунад ва ба ҷойи онҳо луғатҳои мустаъмали забони дариро бигузорад. Вай сабки душворфаҳми насрро тағйир дод. Номаҳоеро, ки аз дарбори Акбар ба атроф мефиристонданд, ба услуби содаю равон менавишт. Дар онҳо калима ва таъбирҳои душвори арабӣ кам буд. Абулфазл калима ва ибораҳои маъмули забони форсии тоҷикиро бештар истифода мекард. Забон ва услуби асарҳои хурди ӯ низ содаю равонанд. Абулфазл бо тахаллуси Алломӣ ғазал, қасида ва маснавӣ сурудааст.
Абулфазл ибни Амид

Ибни Амид, Абулфазл ибни Амид — шоир и арабизабон, котиб ва сиёсатмадори барҷастаи эронӣ, фармондеҳи низомӣ ва вазири Оли Бӯя дар аҳди Рукнуддавла. Зиндагинома Дар чандин амалиёти ҳарбӣ ширкат дошт: соли 948 имоми алавӣ ас-Соир Биллоҳро шикаст дода, Омулро ба қаламрави Бувайҳиён ҳамроҳ кард; солҳои дар Рай ва Исфаҳон ба муқобили сипоҳи Сомониён мубориза бурд; соли 966 фитнаи ғозиёни Хуросонро дар Рай саркӯб кард. Ибни Амид ба омӯзиши фалсафа, риёзиёт, нуҷум таваҷҷуҳ ва бо масъалаҳои бахши механика, аз қабили гуногунии ҳаракати ҷисмҳо, тағйирёбии ҷисмҳои сахт ва тавозун ошноӣ дошт. Ҳамчунин ихтирои олоти қалъакӯбанда, манҷаниқ, гулӯлаҳои дурпарвоз ва оинаи калони оташафкан ва расадхона бунёд карда буд.
Абулфазли Бухорӣ

Абулфазли Бухорӣ (1, Бухоро — 1294, ҳамон ҷо) — муфассир, муҳаддис ва фақеҳи ҳанафимазҳаби бухороӣ, муаллифи китоби "ал-Мустахлас".
Абулфазли Кирмонӣ

Абулфазли Кирмонӣ, Абдурраҳмон ибни Муҳаммад ибни Амирвайҳ (1065, Кирмон — 1149, Марв) — фақеҳи ҳанафӣ, муҳаддис ва муфтии Хуросон, муаллифи "ат-Таҷрид фӣ-л-фиқҳ" ва "Ҷавоҳиру-л-фатовӣ".
Абулфазли Майбудӣ

Абулфазл Рашидуддини Майбадӣ (1;? — қарни) — ориф, донишманд ва муфассири форс-тоҷик, муаллифи тафсири "Кашфу-л-асрор ва индату-л-аброр".
Абулфазли Миколӣ

Абулфазли Убайдуллоҳ ибни Аҳмад ибни Алии Миколӣ — донишманд, адиб ва шоири яке аз намояндагони Оли Микол (хонадони маъруфи тоҷик, ки дар аҳдҳои мақом ва нуфуз доштанд). Зиндагинома Дар Нишопуру Бухоро ва Макка аз донишмандони бузурги давраш илми ҳадис омӯхт ва чун муҳаддиси тавоно ба камол расид. Маҳфили дарси ҳадис таъсис дод, ки то охири умраш барпо буд. Дар сарчашмаҳои адабиву таърихӣ (осори Саолибӣ, Утбӣ, Бохарзӣ ва дигар) Абулфазли Миколӣ чун суханвари тавоно дар насру назм ситоиш шудааст. Девони Миколӣ Ба девон доштанаш ишора шудааст, вале он то замони мо нарасидааст. Маҷмӯи ашъори аз сарчашмаҳо ҷамъ овардашудаи Абулфазли Миколӣ тааллуқ доранд.
Абулфазли Хуноматӣ

Абулфазли Хуноматӣ — вазири дарбори Оли Сомон дар аҳди Абулфаворис Абдумалик ибни Нӯҳ.
Абулфазли Сарахсӣ

Абулфазли Сарахсӣ, Муҳаммад ибни Ҳасани Сарахсӣ — сӯфӣ ва орифи номдори аҳди Сомониён, муриди шайх Абунасри Сарроҷ ва ва устоди Абусаъиди Абулхайр.
Абулфазли Саҷовандӣ

Шамсуддин Абулфазл Аҳмад ибни Абиязид Тайфури Саҷовандӣ, Абулфазл Саҷовандии Қорӣ 1 — қорӣ, олим, сӯфӣ, илоҳиётшинос ва донишманди форс-тоҷик.
Абулфазли Хуҷандӣ

Имом Абулфазл Зиёд ибни Муҳаммад ибни Алии Хуҷандӣ — ровии ҳадис, донишманди тоҷики даврони Сомониён. Наҷмуддини Насафӣ бо зикри силсилаи ровиён ҳадисеро аз номи ин донишманд зикр менамояд, ки онро Алӣ ибни Абутолиб аз паёмбар Муҳаммад шунида буд. Аз рӯи ахбори китоби "ал-Қанд", маълум мешавад, ки ин донишманди хуҷандӣ дар Самарқанд зиндагӣ ба сар мебурда ва яке аз устодони ӯ Абушуҷоъ Муҳаммад ибни Аҳмад ибни Ҳамза ном доштааст.
Абулфайзхон

Абулфайзхон (1695 – 1747) — хони Бухоро, аз сулолаи Аштархониён, писари Субҳонқулихон. Зиндагинома Дар даври АСРИ низоъҳои байни хешутаборӣ мамлакатро ба таназзули амиқи сиёсиву иқтисодӣ оварда расонд. Дар натиҷаи юриши қӯшунҳои Нодиршоҳ ба Мовароуннаҳр Абулфайзхон аз тахт сарнагун шуд ва қатл гардид. Дар бораи Абулфайзхон Фитрат номи аслиаш (Абдурауф Абдурраҳим, нависандаи ӯзбек, 1886 – 1937) "Абулфайзхон" ном драма навиштааст.
Ибни Ҳинду

Абулфараҷ Алӣ ибни Ҳусайн ибни Ҳиндуи Бағдодӣ — пизишк, файласуф, адиб, ҳаким, котиб, нависанда ва шоир и форс 1 -тоҷик. Зиндагинома Дар улуми авоил иттилооти бисёр доштааст. Ибни Ҳиндуро бархе аз муҳаққиқон аз аҳли Рай донистаанд. Соҳиби "Таърихи Табаристон" гуфтааст, ки агарчи аҷдоди ӯ қумӣ будаанд, аммо зодгоҳ ва ватанаш Табаристон аст. Оромгоҳу марқадаш дар Астаробод, дар сарое, ки мулки ӯ воқеъ буд, иттифоқ афтодааст. Ибни Ҳинду улуми авоилро дар назди Абулҳасани Воилӣ ва Абулхайри Хаммор омӯхта, баъди муддате дар Бағдод зистан ба Гургон омад ва дар дарбори Шамсулмаолӣ Қобус ибни Вашмгир ва писари ӯ Фалакулмаолӣ Манучеҳр хидмат кард. Ӯ дар аҳди Манучеҳр аз дарбори ӯ фирор карда, ба Нишопур рафт ва он ҷо фавтид. Таълифот Ибни Ҳинду китобҳои зиёде дар ҳикмат, тиб, адаб ва девони ашъор дорад. Дар сарчашмаҳо аз китобҳои тиббии ӯ "Мифтоҳу-т-тиб ва минҳоҷу-т-тулоб"-ро ёд кардаанд.
Абулфараҷи Рунӣ

Абулфараҷи Рунӣ — шоир и форс-тоҷики дарбори султон Иброҳими Ғазнавӣ. Ӯ аз нахустин шоирони порсигӯи Ҳинд ба шумор меравад. Зиндагинома Ў соли 1039 милодӣ дар деҳаи Руни вилояти Лоҳури Ҳиндустон таваллуд ёфта, дар зодгоҳаш таҳсили илм намудааст. Ў чун донишманд исломӣ ва суханвари бомаҳорат ба камол мерасад. Абулфараҷи Рунӣ ба шаҳри Ғазнин, ба дарбори Султон Иброҳим (солҳои ҳукмрониаш милодӣ) даъват шуда, чун надим ва шоири дарбор хидмат кардааст ва дар мадҳи амирон ва вазирони сулолаи Ғазнавиён қасидаҳои ғарро сурудааст. Ў дар охири умр ба зодгоҳаш бармегардад ва дар он ҷо соли 1108 милодӣ вафот мекунад Мероси адабӣ Аз Абулфараҷи Рунӣ девоне боқӣ мондааст, ки бо кӯшиши донишманди профессор Чайкин соли 1928 милодӣ дар Эрон ба нашр расидааст. Чопи инти қодии девони ӯ бо саъй ва эҳтимоми донишманди эронӣ Маҳмуд Маҳдии Домғонӣ сурат гирифтааст. Девони Абулфараҷи Рунӣ қасида, қитъа ва ғазалу рубоиётро дарбар мегирад. Қасидаҳои вай бештар хусусиятҳои ҳасбиҳоливу тарҷумаиҳолӣ дошта, во қеъаҳои таърихиро ба риштаи тасвир кашидаанд. Ў ба муносибати тахтнишинии шоҳон ва бунёди қасру кӯшкҳои нав чанд қасидаи таҳниятӣ низ сурудааст. Ғазалҳои Абулфараҷи Рунӣ миқдори каме маҳфуз мондаанд, вале қитъаҳояш нисбатан зиёд буда, дорои мазмуни баланди иҷтимоианд. Мавзӯъҳои тан қидӣ дар осори манзуми Абулфараҷи Рунӣ пур қувват аст ва ӯ беадолатии замонро фош карда, ғаму кулфати хирадмандон ва аҳли адабро маҳз аз номусоидии иҷтимоӣ ва беадолати давру замон донистааст. Ӯ сабк аввали даврви ғазнавиро, ки онро бояд сабки такомулёфтаи давраи Сомонӣ шумурд ба дур афканд ва шеваи нав падид овард. Намунаи осор Чунин афкори тан қидӣ ва баландмазмун дар девони шоир бисёранд ва моҳияти осори манзуми Абулфараҷи Руниро муайян мекунанд. Инчунин ашъори иш қӣ ва манзаравӣ низ дар ашъори ин суханвари маъруф мав қеъ ва ма қоми арзанда доранд. Як хусусияти ҷолиби осори адабии вай сабки баёни ӯст. Абулфараҷи Рунӣ нахустин суханварест, ки ба сабки машҳури хуросонӣ рахна зада, шеъри худро бо тарзи нав — сабки иро қӣ пайваст сохтааст ва чун поягузори сабки тозаи иро қӣ ном баровардааст. Ин сабки адабӣ пас аз Абулфараҷи Рунӣ такомул ёфта, дар қарни дувоздаҳуми милодӣ ҳамчун услуби маъмулии назми форсӣ шеваи нигориши бисёр адибон қарор гирифт. Ба ин маънӣ вай дар адабиёти форсӣ суханвари забардаст ва навовар мебошад. Ў дар рушди назм ва ривоҷу равна қи забон ва адаби форсии дарӣ дар сарзамини Ҳинд хидмати арзандаеро ба ҷо овардааст.
Абулфараҷи Сигзӣ

Абулфараҷи Сигзӣ маъруф ба Симҷурӣ — шоири форс - тоҷик. Зиндагинома Дар Систон, дар боргоҳи Симҷуриён, ки аз ҷониби Сомониён ҳукумат доштанд, зиндагӣ ва эҷод кардааст. Абулфараҷи Сигзӣ дар мадҳи ҳокими Симҷуриён — Абуалии Симҷур (вафот 997) қасидаҳо навишта, Султон Маҳмуди Ғазнавиро ҳаҷв кардааст. Маҳмуди Ғазнавӣ Абулфараҷи Сигзиро ба қатл расониданӣ мешавад, вале ӯ бо мадади шоир Унсурӣ аз хашму ғазаби Маҳмуд раҳоӣ ёфт. Аз ашъори шоир дар тазкираю фарҳангҳо байтҳои пароканда боқӣ мондаанд, ки асосан мазмуни мадҳию ҳаҷвӣ доранд.
Абулфараҷи Исфаҳонӣ

Абулфараҷи Исфаҳонӣ (Абулфараҷ Алӣ ибни Ҳусайни Исфаҳонӣ,, Исфаҳон – 967, ҳамон ҷо) — мусиқашинос, шоир, забоншинос ва мунаҷҷими форсу тоҷик. Зиндагинома Абулфараҷи Исфаҳонӣ илмҳои замонашро дар зодгоҳаш омӯхта, муддате дар Бағдоду Ҳалаб чун надими дарбор хидмат кардааст. Дар илмҳои ситорашиносӣ, мусиқӣ, таърихнигорӣ, адабиёт истеъдоди баланд доштааст. Абулфараҷи Исфаҳонӣ муддати зиёд ба кишварҳои Арабу Аҷам сафар карда, роҷеъ ба осори фарҳангӣ, адабӣ, ҳунарӣ, мусиқӣ ва шеър ахбори зиёде ҷамъоварӣ намудааст ва онро дар асари қомусиаш "Китоб-ул-ағонӣ" ("Китоби сурудҳо") ҷой додааст. Бино ба ахбори манобеи хаттӣ Абулфараҷи Исфаҳонӣ роҷеъ ба мусиқӣ асарҳои бисёре таълиф намудааст: "Китоб-ул-муҷаррад ал-ағонӣ", "Рисола фӣ ағонӣ", "Китоб фӣ-н-нағам", "Китоб-ул-ахбор-ил-қиён" (занони сароянда), "Китоб-ул-ғилмон-ил-муғаннин" (писарони сароянда) ва ғайра "Китоб-ул-ағонӣ"-и Абулфараҷи Исфаҳонӣ дар омӯхтани таърихи мусиқии форсу тоҷик ва диг. кишварҳои Шарқ аҳамияти калон дорад.
Абулфараҷ

Абулфараҷ (тахаллусаш, номи аслиаш Григорий Юханнан Бар-Эбрая;(соли 1226, Малатиё, Туркия — фавт соли 1286, Мароға, Устони Озарбойҷони шарқӣ, Эрон), нависанда, донишманд, файласуф, пизишки ошурӣ. Зиндагинома Дар адабиёти араб бо номи Ибн ал-Ибрӣ машҳур аст. Маълумоти ибтидоиро дар оила гирифта, сипас дар Антокия ва Троблус илмҳои тиб ва хитоба оид ба тиб, нуҷум, фалсафа, тасаввуф, хитоба таълиф намудааст. Пайрави ақидаҳои фалсафии Абуалӣ ибни Сино буд. Мероси адабӣ Асари машҳуру ҷолиби Абулфараҷ китоби "Аҷоиб-ул-ҳикоёт" мебошад. Ин китоб аз 20 боб ва 727 ҳикояти пандомӯз иборат аст. Дар боби якум пандҳову андарзҳо, ҳикматҳои файласуфони Юнон оварда шудаанд. Боби дуюм "Ҳикматҳои муфиди хирадмандони Форс" ном дорад, ки дар он аз забони Куруш, Бузургмеҳр, Анӯшервон ва дигарон суханони пандомӯзу андарзҳо фароҳам омадаанд. Дар бобҳои дигар суханони пандомӯз аз забони хирадмандони ҳиндӣ, яҳудӣ, арабӣ ва дигаран пайи ҳам ҷой гирифтаанд. Муаллиф хислатҳои бади инсонӣ – хасисӣ, ҳасад, тарсуӣ, аблаҳӣ, пургӯӣ, нодониро танқиду мазаммат кардааст. Қаҳрамонони манфихислати ӯ намояндагони табақаҳои доро – баъзе ҳокимон мебошанд. Гарчанде Абулфараҷ худ рӯҳонии олирутбаи дини масеҳӣ (усқуф) буд, дар баъзе ҳикоятҳояш рӯҳониёни мутаассибро мазаммат кардааст. Абулфараҷ муаллифи грамматикаи забони ошурӣ – "Китоб-ул-ашиа" (манзум, дорои 618 байт бо фарҳанги тафсирӣ) ва китоби таърихии "Таърихи мухтасар ад-дувал" (иборат аз 3 қисм) мебошад. Баъзе ҳикоятҳо аз "Аҷоиб-ул-ҳикоёт"-и Абулфараҷ ба забони тоҷикӣ тарҷума шудаанд (маҷ. "Садои Шарқ", 1965, 1). Осор.
Ибни Надим

Ибни Надим, Абулфараҷ Муҳаммад ибни Исҳоқи Надим — китобшинос, таърихнигор, феҳристнигор, муҳаққиқи барҷаста, нависанда ва муаллифи китоби "ал-Феҳрист". Зиндагинома Ибни Надим бо нисбаи Варроқ (касби худ ё падараш) низ шуҳрат дорад. Дар асоси нигоштаҳои худи муҳаққиқ дар "ал-Феҳрист" ӯ чанд муддат дар Мавсил ва баъдан дар Бағдод зиндагӣ карда, дар ҳамин ҷо фавтидааст. Ибни Надим бо илмҳои замони худ ошноӣ дошта, дар фалсафа соҳибназар буд. Ба қавли баъзе донишмандон Ибни Надим ба ҷараёни муътазила ва таълимоти имом Абуҳанифа гароиш дошт.
Абулфатҳ

Абулфатҳ Абдурраҳмони Искандарӣ — сайёҳ ва ҷуғрофидони Мероси илмӣ Муаллифи луғати географии "Китоб-ул-амкина ва-л-миёҳ ва-л-ҷибол ва-л-осор ва наҳваҳа-л-мазкура фӣ-л-ахбор ва-л-ашъор" ("Китоб доир ба маконҳо, обу кӯҳу ёдгориҳо ва ғайра, ки дар ривояту шеърҳо зикр шудаанд"). Дар китоб шарҳи номи қариб 3000 мамлакату вилоят, шаҳру қасаба, баҳру дарё, дашту кӯҳ, қалъаву работ ва ғайра мувофиқи қоидаи қадимаи таснифоти ҷуғрофӣ ба "ҳафт иқлим" омадааст. Инчунин маълумоти нодири таърихӣ ва намунаҳо аз адабиёт илова шудааст. Зимни маълумот оид ба кишварҳои Шарқи Миёнаву Наздик ва Осиё, дар асар номҳои географӣ ва татствири шаҳрҳову вилоятҳо, дарёю воҳаҳои Самарқанд, Бухоро, Хуҷанд, Марв, Фарғона, Хоразм низ зикр ёфтаанд, ки қимати илмӣ ва таърихиашон барои мо муҳим аст. Луғат баъдтар аз тарафи Абумусо Муҳаммад ибни Умари Исфаҳонӣ (вафот 1185) ва Абубакр Муҳаммад ибни Мусои Ҳозимӣ (вафот 1188) таҳриру такмил шудааст.
Абулфатҳ Алӣ ибни Муҳамад

Ибни Амид, Абулфатҳ Алӣ ибни Муҳамад ибни Ҳусайн — вазири Оли Бӯя дар даврони Рукнуддавла ва Муайидуддавла, писари Абулфазл ибни Амид. Зиндагинома Дар зодгоҳаш — Рай таълим гирифта, дар дабирӣ истеъдод дошт. Соли 969 бо амри Рукнуддавла шӯриши мардуми Қазвинро пахш карда, баъдан дар ҳайати лашкари падараш — Ибни Амид Абулфазл Муҳаммад ба набарди зидди минтақаи Ҳуснавияи Курд рафт. Пас аз фавти падараш дар ин набард вазир таъйин гардид. Соли 975 барои пуштибонӣ аз амири дастнишондаи Бувайҳиён дар Ироқ — Бахтиёр ҳамроҳи Азудуддавла ба набарди зидди туркон фиристода шуд. Пас аз ҳалли масъалаи Ироқ ва зиндонӣ шудани Бахтёр Ибни Амид дар Рай ризоияти Рукнуддавларо оид ба таҳвили ҳукумати Ироқ ба Азудуддавла дарёфт карда натавонист. Соли 975 бо кӯшиши Ибни Амид ва вазири Сомониён — Утбӣ дар байни ду хонадон сулҳ пойдор гардид. Соли 975 Ибни Амид барои бартараф кардани низоъҳои дохилӣ дар байни Бувайҳиён намояндагони ин хонадонро дар Исфаҳон ҷамъ овард, ки дар ҷараёни он гуфтушунид Рукнуддавла дороии худро байни писаронаш тақсим ва бародараш Аздуддавларо роҳбари хонадон интихоб кард. Дар аҳди ҳукумати Муайидуддавла муносибати Ибни Амид бо дабири хосси амир Соҳиб ибни Аббод шиддат ёфта, дар натиҷа ӯ ба қатл маҳкум шуд. Намунаи ашъори арабии Ибни Амид дар осори Саолибӣ боқӣ мондааст.
Абулфатҳи Бустӣ

Абулфатҳи Бустӣ, Алӣ ибни Муҳаммад ибни Юсуф ибни Муҳаммад ибни Абдулазиз (971, Буст — 1009 10, Бухоро), шоири форс - тоҷик. Зиндагинома Мувофиқи маълумоти сарчашмаҳои адабӣ Абулфатҳи Бустӣ дар зодгоҳаш илмҳои расмии даврашро омӯхта, дар синни камолот чун шоир ва донишманд дар байни аҳли илму адаби замонаш шуҳратманд гардидааст. Ашъор Мувофиқи маълумоти тазкиранигор Муҳаммад Авфӣ ба забони тоҷикӣ гардондааст. Шоирони зиёде дар тақлиди "Нуния" қасидаҳо навиштаанд. Манучеҳрии Домғонӣ дар яке аз қасидаҳояш Абулфатҳи Бустиро дар радифи Рӯдакӣ, Шаҳиди Балхӣ, Абушакури Балхӣ ва дигарон ном бурдааст. Абулфатҳи Бустӣ "Офариннома"-и Абушакури Балхӣ ва як шеъри Дақиқиро ба забони арабӣ гардондааст. Абёти зерин намунае аз навиштаҳои Абулфатҳи Бустӣ мебошанд:.
Абулфатҳ Пиндори Розӣ

Абулфатҳ Пиндори Розӣ Камолуддин ибни Абунаср Хотирии Розӣ (? – 1010 11) — шоири форс - тоҷик. Зиндагинома Оид ба давраи наврасӣ ва таҳсилоташ дар сарчашмаҳои адабӣ маълумот дарҷ нагардидааст. Абулфатҳ дар дарбори Маҷдуддавлаи Дайламӣ шеър мегуфт. Аз осораш дар навъҳои адабии ғазал, рубоӣ, қитъа ва ғайра 108 байтро муҳаққиқони адабиёт ҷамъоварӣ намудаанд. Мавзӯъҳои ашъораш тараннуми хушиҳои зиндагӣ, андешаҳои фалсафӣ ва ғайра мебошанд, ки баъдан дар рубоиёти Хайём низ ба таври густурда интишор ёфтанд. Мувофиқи маълумоти Ҳоҷӣ Халифа Абулфатҳ бо номи "Мунтахаб-ул-фурс" луғати тафсирие доштааст. Абёти зерин намунае аз ашъораш мебошанд: Эзоҳ Адабиёт.
Бундории Исфаҳонӣ

Қивомуддин Фатҳ ибни Муҳаммад Исфаҳонии Бундорӣ — таърихнигор, тарҷумон ва нависанда и форс-тоҷик, тарҷумон и "Шоҳнома"-и Фирдавсӣ ба.
Абулфатҳи Дабусӣ

Абулфатҳ Маймун ибни Муҳаммад ибни Абдуллоҳ Дабусӣ — фақеҳи шофеъии форс-тоҷик, аз шогирдони Абулмузаффари Самъонӣ. Зиндагинома Фиқҳро дар назди Абулмузаффари Самъонӣ фаро гирифтааст. Писараш Абулқосим Маҳмуд ибни Маймуни Дабусӣ низ аз фуқаҳои фозили шофеӣ буда, дар таълими фиқҳ бо Абусаъди Самъонӣ (муаллифи "Китобу-л-ансоб") шарикдарс будааст. Дар Марв фавтидааст. Нисбаи ӯ аз Дабусия – номи шаҳраке воқеъ дар миёни Бухоро ва Самарқанд гирифта шудааст.
Абулфатҳи Гелонӣ

Абулфатҳи Гелонӣ — ҳаким, донишманд ва шоир и форс-тоҷик. Зиндагинома Абулфатҳи Гелонӣ пас аз рӯйи кор омадани ҳукумати шиъаи Сафавӣ дар Эрон ӯ ҳаммонанди бисёре аз уламои эронии суннӣ аз тарси ҷони хеш аз Гелон ба Ҳинд гурехт ва садриаъзами Акбаршоҳ шуд. Аз вай ба унвони ибдоъкунандаи қалён ёд мешавад.
Абулфатҳи Исфаҳонӣ

Абулфатҳ Маҳмуд ибни Муҳаммад ибни Қосими Исфаҳонӣ — риёзидон и форс-тоҷик. Зиндагинома Ӯ китоби "Алмахрутот"-и Апполониюсро, ки Ҳилол ибни Абуҳилол Алҳимсӣ китобҳои якум то чорум ва Собит ибни Қурра китобҳои панҷум ва ҳафтуми онро тарҷума карда буданд, такмил намуд ва се китоби ахири онро ба арабӣ гардонда, тафсири гаронбаҳое бар он китоб навишт, ки чандин бор ба забонҳои лотину англисӣ тарҷума шудааст.
Фахрулмулк

Фахрулмулк, Абулфатҳ ибни Низомулмулки Тӯсӣ (— 1106 1) — девонсолори хуросонӣ, вазири дарбори Салҷуқиён дар аҳди Барқиёруқ ва Аҳмади Санҷар, писари Низомулмулк.
Абулфатҳи Мутарризӣ

Абулфатҳ Носир ибни Абуссаиди Мутарризӣ (1, Хоразм — 1213, ҳамон ҷо) — забоншинос, адиб ва фақеҳи форс-тоҷик, муаллифи "ал-Муғриб фӣ тартиби-л-Муъриб".
Абулфатҳи Систонӣ

Абулфатҳи Систонӣ — шоир ва давлатмарди форс-тоҷик. Зиндагинома Илова бар ҳукуматдорӣ, дар сурудани шеър маҳорати хос дошт. Гарчанде дар сиёсат бо бародараш Малик Ҳамза ихтилофе надошт, аммо дар заминаи шеъру шоирӣ бо ӯ ихтилоф дошт. Ҳамза Ғофили Систонӣ ин рубоиро хитоб ба бародараш Абулфатҳи Систонӣ сурудааст: Бар хотири отират ғуборе нарасад, Аз гуфтаи ман ту ниқоре нарасад. Ҳарчанд тилои хотират ғаш нест, Бе заҳмати оташ ба ъиёре нарасад. Абулфатҳ низ пас аз дидани рубоии бародараш, дар ҷавоб чунин месарояд: Назмам зи шароби маънавӣ саршор аст, Дари кешро ҳушёрӣ, эй дар кор аст. Муҳтоҷи ба пойи мардӣ оташ нест, Нақди суханам, тилои дастафшор аст.
Абулхайр Махдуми Ҳофиз

Абулхайр Махдуми Ҳофиз (1856, Самарқанд — 1916, ҳамон ҷо) — мусиқидон, сароянда ва навозандаи тоҷик. Зиндагинома Дар оилаи донишманд, шоир ва ҳунарманд ба дунё омада, асосҳои илми мусиқиро аз падар, санъати навозандагӣ ва сарояндагиро аз ҳунарварони зодгоҳаш омӯхтааст. Абулхайр аслан риёзидон буда, овози басо фораму хуб дошт. Махсусан, мақомҳоро моҳирона иҷро мекард. Барои аз худ кардани асосҳои илмию амалии мақомҳо ба Бухоро рафта, аз устодони мақомхон Бобоҷалол Носирзода, Бобоғиёс Абдуғанизода, Қорӣ Каромат, Мирзо Назруллоҳ ва дигар роҳу равиши иҷрои мусиқии классикиро аз худ кардааст. Абулхайр баъди бозгашт аз Бухоро дар зодгоҳаш дастаи калони иҷроии касбии мусиқии халқӣ ва классикиро таъсис медиҳад. Ҳофизи машҳури тоҷик Ҳоҷӣ Абдулазиз то ба Бухоро рафтан дар ин даста асосҳои мақомхониро аз худ намудааст. Абулхайр дар инкишофи шашмақомхонӣ саҳми босазо гузошта, сабки сарояндагии ӯ дар Самарқанд ва атрофи он ҳаводорони зиёде пайдо карда буд. Бахусус қисматҳои созию овозии мақомҳои "Ироқ", Дугоҳ, "Сегоҳ", "Чоргоҳ", инчунин шохаҳои таронавии мақомҳои "Рост", "Бузург" ва сурудҳои халқӣ дар иҷрои ӯ таровати хосе пайдо мекарданд. Абулхайр чун оҳангсоз шуҳрати калон дошта, зимни мақомҳо асарҳо тасниф кардааст. Илова бар ин ӯ ба як силсила ғазалҳои Ҷомӣ, Ҳилолӣ, Бедил, Сайидо таронаҳои дилошӯб эҷод кардааст, ки аз байни онҳо "Нақши Махдумӣ", "Уфари Махдумӣ", "Савти Махдумӣ" ва ғайра дар ҳаёти мусиқии Самарқанд эътибори зиёд доштаанд.
Абулфидо

Абулфидо Исмоил (1273, Димишқ — 27 октябри 1331, Ҳамо) — донишноманависи таърихдон, ҷуғрофиёдон; аз авлоди амирони Айюбиёни Ҳамо (Сурия). Асарҳои илмӣ Асарҳои машҳуру маъмултарини Абдулфидо инҳоанд 1) "Ал-мухтасар фӣ таърих-ил-башар". Ин асар ҳодисаҳо, рӯйдодҳо ва воқеаҳои то соли 1329-ро, ки аксаран аз қисмҳои кӯтоҳкардашудаи китоби таърихии Ибни Асир — "Ал-Комил фӣ-т-таърих" гирифта шудаанд, дар бар гирифтааст. 2) "Тақвим-ул-булдон".
Абулфатҳи Шаҳристонӣ

Абулфатҳ Муҳаммад ибни Абулкарими Шаҳристонӣ (1086, вулусволии Шаҳристон, Вилояти Урӯзгон — 1153 1 2 3, вулусволии Шаҳристон, Вилояти Урӯзгон) — таърихнигор, файласуф ва сайёҳи форс-тоҷик. Зиндагинома Айёми кудакиро дар зодгоҳаш гузаронида, баъдтар барои таҳсил ба Нишопур ва Ҷурҷон рафтааст. Илмҳои замонаро аз устодони давраш омухта, дар мадрасаи "Низомия"-и Бағдод се сол ба кори таълим машғул шудааст. Баъди бозгашт ба Шаҳристон ба навиштани асарҳояш пардохтааст. У зиёда аз 20 асар таълиф кардааст. Аксари онҳо то замони мо расидаанд. Муҳимтаранашон "Мусориату-л-фалосифа", "Ниҳояту-л-иқдом фӣ илми-л-калом", "Мафотеҳу-л-асрор", "ал-Милал ва-н-ниҳал" мебошанд. Мавзӯи асосии эҷодиёти Шаҳристониро масъалаҳои илоҳиёти ислом ташкил медиҳанд. Ақидаҳои динию сиёсии Шаҳристониро ба як ҷараёни маъмули давр нисбат додан амри муҳол аст, зеро у дар баъзе асарҳояш ашъарияро тарафдорӣ карда, дар баъзеи дигараш исмоилияро тарғиб намудааст. Вале дар муқаддимаи "Ал-милал ва-н-нидал" у худро фақеҳ ва мутакаллими аҷамӣ номидааст. Агар баъзе норасоиҳои ҷузъии эҷодиёти Шаҳристониро сарфи назар кунем, гуфтан мумкин аст, ки у моҳияти таърихи фалсафаро дар асарҳояш аз муобризаи материализм (моддиён) ва идеализм (илоҳиён) иборат медонад. Шаҳристонӣ аз руи методи муайян таърихи фалсафаи ҷаҳонро бо пайдарҳамии хосе нигоштааст. Ӯ дар баёни ҳақиқати таърихӣ амиқназарона муносибат карда, нақши онҳоро дар таърихи афкори маънавӣ ба таври объективӣ муайян намудааст. Шаҳристонӣ дар барқарор намудани асосҳои илми таърихи фалсафа кореро ба субут расондааст, ки дусад сол баъд Ибни Халдун дар соҳаи фалсафаи таърих анҷом дод.
Абулхайрхон

Абулхайрхон (1414 – 1469) — хони ӯзбек, аз сулолаи Ҷуҷ. Забткориҳо Давлати пурҳашамати ҳудудаш аз Сибири Ғарбӣ то Сирдарёро таъсис дода, дар он қабилаҳои кӯчманчии қипчоқу ӯзбек (ва ғайра)-ро муттаҳид намуд ва яке аз асосгузорони давлати феодалӣ гардид. Соли 1446 чандин шаҳру қалъаҳои гирду атрофи Сирдарёро забт карда (Оққӯрғон, Арқуқ, Ғзганд, Сиғноқ), соли 1447 пойтахтро аз Сибир (Тура) ба Сиғноқ кӯчонд. Соли 1431 Хоразмро забт кард ва соли 1448 кӯчманчиёни ӯзбеки Мовароуннаҳрро ба ҳудудашон пайваст. Солҳои 1463 – 1464 аз тарафи қалмиқҳо шикаст хӯрд. Баъди маргаш давлат пароканда гардид, вале баъдтар аз тарафи наберааш Муҳаммад Шайбонихон барқарор карда шуд.
Ибни Муҳриз

Ибни Муҳриз, Абулхаттоб Муслим ибни Муҳриз -ро ба ӯ нисбат медиҳанд.