Дуршер

Дуршер — (номи пешина Мудехарв 1, дар гуфтори мардум Мдехарв) яке аз деҳоти зебоманзари минтақаи Ванҷи Боло буда, шомили Ҷамоати деҳоти Рованди ноҳияи Ванҷи вилояти Бадахшони Ҷумҳурии Тоҷикистон аст. Ин деҳа калонтарин ва сернуфузтарин аз деҳоти ин ҷамоат буда, дар канори рости дарёи Ванҷоб воқеъ гаштааст. Аз ҷониби марказ бо деҳаи Ширговад, аз тарафи боло бо деҳаи Старғ ҳамҷавор буда, аз ҷониби муқобил, аз он сӯи дарё деҳаҳои Вишхарваку Ғӯмас воқеъ гаштаанд. Аз маркази ноҳия то деҳа тақрибан 40 км, аз маркази вилоят 210 км ва аз пойтахти кишвар 545 км фосила аст. Дар замони шӯравӣ ин деҳаро бо номи як маҳаллааш Дуршер тағйири ном намуда, баъди фурӯпошии он номи аслияш барқарор гардидааст. Деҳаи Мудехарв аз ду қисмат: Мудехарви Ибар (ё Ибари Даргов) ва Мудехарви Убар (ё Убари Даргов) иборат буда, ин ду қисматро мавзеи фарохи Сели Мансуро, ки аз байнаш маҷрои даргови деҳа мегузарад, ҳамчун ду деҳаи мустақил ҷудо намудааст, ҳар кадоме раиси хешро дошта, дар китоби ҷамоат бо номҳои "Мудехарви 1" ва "Мудехарви 2" сабтином гаштаанд. Мудехарви Ибар тахминан беш аз 35, Мудехарви Убар анқариби 100 хонавода ва дар умум то 1000 нафар нуфус дорад. Мардумаш ҳама тоҷик, пайрави мазҳаби ҳанафии дини ислом буда, бо лаҳҷаи дарвозии (ванҷии) забони тоҷикӣ муошират мекунанд. Мудехарв аз ҷиҳати нуфусу қаламрав калонтарин деҳаи Ҷамоати деҳоти Рованд мебошад. Таърих Сухане чанд дар баёни маънии ҷойномҳои деҳа Бошандагони тоҷикзабони имрӯзаи Ванҷ баъдҳо дар ин диёр сокин шудаанд. Пеш дар Ванҷ мардуми дигаре мезистаанд, ки олимон аз онҳо "мардуми қадимиванҷӣ" ва аз гӯишашон "забони қадимиванҷӣ" ёд мекунанд. Он мардум тоифае монанди халқиятҳои имрӯза дар ин маврид пажӯҳишоте анҷом додаанд, аммо касе аз онон таҳқиқоти дақиқ дар ин бобат анҷом надодааст. Таҳқиқи таърихӣ ва забонии диёр тақозои пажӯҳиши аниқу дақиқ дошта, инро бояд фарде аз аҳли илми диёр ба анҷом расонад. Пажӯҳишгарони ғайр он чиро ташреҳ додаанд, ки он барои аҳли диёр бешарҳ возеҳ аст. Фарҳангҳо маънии "ванҷ"-ро гуногун шарҳ додаанд. "Ванҷ" аз ду қисмат — "ван" ва "ҷ". "Мад, муд"-ро дар фарҳангҳо (Бурҳони қотеъ, "Фарҳанги форсии Амид", "Нозим-ул-атбоъ") "тор; сим, пул"; "рӯзи шашум аз ҳар моҳи хуршедӣ" маънидод кардаанд. "Мадд" — "кашиш", "кашидагӣ"-и арабӣ набояд ба ин марбут бошад. Дар Фарҳанги форсии Муин онро бар зами ин "боло баромадани оби дарё бар асари ҷозибаи моҳу хуршед" маънидод гардидааст. "Мде"-и таркиби "мдеҳарв" дар забонҳои шарқииронӣ бо тағйири андаки шаклӣ маънои миёна, мобайнро дорад. Дар ҳудуди Ҷамоати деҳоти Поршневи ноҳияи Шуғнон деҳае ба унвони "Миденхор" (дар гӯиши маҳал " мавҷуд аст, ки маънои он "миёншаҳр", "шаҳр ё деҳаи миёна", яъне дар миёнаҷо ҷойгирифта мебошад. Ин деҳа дар миёнаҷо ва маркази ин ҷамоат маҳсуб мешавад. Дар "Вожаномаи озод" дар шарҳи "харв" омадааст: "Шарқитарин сарзамине аст, ки зери омоҷи (нишон, нишона, ҳадаф) ашъаи (шуоҳо, равшаниҳо) хуршед қарор мегирад ва ё сарзамине, ки нури хуршед саҳаргоҳон ибтидо он ҷоро рӯшан менамудааст ва ин нишон аз гавд (ҷое, ки деворҳояш баланд ва он дар таҳ бошад) будани он минтақа низ мебошад. Итлоқи (шарҳи) ин калима дар асл ба шарқитарин сарзаминҳо гуфта мешудааст". Харв бо Ховар, тамоку, ришқа номида мешаванд, дар он замонҳо барои шабгузаронии раҳгузару шикорчиён сохта мешудаанд. Табиат ва мавқеи ҷуғрофии деҳа Мудехарв табиати зебо дошта, аз анвои дарахту буттаву ҷангалзорҳо ғанӣ аст. Мавзеи зебоманзари Ғавеҷ дар оғози деҳа бо табиати марғубаш ба раҳгузар болидатабъию ҳаловати назар эҳдо мекунад. Ғавеҷ деҳаеро мемонад, аммо бидуни сокин аст. Қитъаҳои замин дар иҳотаи ҷангалҳои анбӯҳи гулхору ангату зелолу жужу шахег, боғҳои себу каёну тангу мурӯд, дарахтони бузургҷуссаи чормағз ва убури ҷӯйбори ширговадӣ бо оби сафеду хунук аз он мавзеъро зинат медиҳанд. Ғавеҷ аз ду қисмат, Ғавеҷи Таг ва Ғавеҷи Тор иборат буда, Дараи Ғавеҷ он дуро аз ҳам ҷудо мекунад. Аз ин дара ҷӯи хурди оби ширгарм поён омада, дар замистон аз он ҳар сол тарма ва дар баҳорон баъзан сел мефарояд. Дар замони бунёди низоми колхозӣ ба иллати камзамини заминҳои мавзеи Ғавеҷи Тагро ба деҳаи Ширговад ҳамроҳ карданд. Аз ҷониби болои он мавзеи ҳамвори Пама бо қитъаҳои замини корам дар иҳотаи ҷангалзорҳо аз дарахту буттаҳо ва дарахтони бузургҷуссаву солрафтаи чормағз дар ҷавори сангтӯдаҳо веқеъ буда, дар тарафи муқобили он, аз он сӯи Дараи Ғавеҷ мавзеи зебои Боғи Лангар мавҷуд аст. Дар ин мавзеъ замини бузурги корам мавҷуд аст, ки аз канораш роҳи мошингард гузашта, дар миёни он дарахти себи бузург буда, аз ҷониби пушта бо ҷангалзори анбӯхи хору кӯрт аз тарафи дара бо дарахтзори себу чормағз иҳота шудаст, хеле манзараи зебову дилфиреб дорад. Дар замони хурдии мо дар фаслҳои гарм сайёҳу пажӯҳандаҳои ғайрия дар ин мавзеъ хайма зада, мезистанд. Мавзеи Ғавеҷро Дараи Ковдор хотима медиҳад. Ин дара дар фасли замистон бо тарма ва баъзан, баҳорон бо селҳояш мушкилоте барои аҳли деҳу мардуми минтақа пеш меорад. Мавзеи Ғӯлак баъд аз он бо замину ҷангалҳои хору буттазору чормағзораш, мавзеи поёнии деҳа Заг бо майдони фарохи мулоиму сабзупӯшаш, мавзеи Шаҳтӣ бо замину дарахтон бузургаш, болотар мавзеи Шкнда бо дарахту буттазораш ба маҳаллоти деҳа мечаспанд. Деҳаро аз боло мавзеҳои Қармандӣ бо бутазору замину сангтӯдаҳо ва Майғаза бо хорзору ҷангали каёнаш ишғол кардаанд. Мавзеи баланди Кана дар болои маҳаллаи Сагбист бо заминҳои ҳамвор дар иҳотаи бутазору дарахтони мевадор намуди деҳаро диданитар мегардонад. Баландтарин маҳаллаи Мудехарви Ибар Сагбист дар нишебӣ, аз он поёнтар Дуршери Тор низ дар ҷои нишеб, аммо дар нисбати Сагбист ҳамвортар ва Дуршери Таг дар ҳамворӣ ҷойгир шудаанд. Маҳаллаи ниҳоии ин қисмати деҳа Рав дар ҷои ҳамвору фарох воқеъ гашта, бо заминҳои кишти ҳамвору ҷангалҳои ангату хору чормағзу себу мурӯдзораш табиати беназиру дилпазире дорад. Ин зебоӣ ба рангу намуди дигар баъди он дар маҳаллаи Шитан такрор мешавад. Ин маҳалла ҳамчун Рав дар ҳамворӣ, дар канори Ванҷоб воқеъ буда, боғҳои сабзу ҳамвор, дарахту буттазор ва аз поёну боло олуболузорҳои фарох дорад. Мавзеи Сел деҳаро ду қисмат карда, дар он қабристони деҳа воқеъ аст. Аз бани он дарогови мдеҳарвӣ, ки дар баҳор хурӯшону дар дигар фаслҳо хушку хомуш аст, мегузарад. Дар поёни он, дар резишгоҳи даргови деҳа, дар соҳили Ванҷоб боғи муназзаме бунёд кардаанд, ки аз дур хеле назаррабост. Хорзору жужу синҷитзори Сел бо маҳаллаи Дуи Мудехарви Убар мепайвандад. Ду маҳаллаи поёнии ин қисмати деҳа буда, дар ҳамворӣ ҷойгир аст. Заминҳои паҳну ҳамвори камсанг дошта, сердарахту боғдор аст. Мавзеи Тагпалаи он хеле манзараи зебо ва тамошобоб дошта, бо маҳаллаи Перва мепайвандад. Перва низ дар ҷои пасту ҳаамвор ҷойгир буда, заминҳои ҳамвору анвои дархту мевазор дорад. Маҳаллаи ҳамҷавори он Аргинго ҳам дар ҷои ҳамвор воқеъ буда, аз он ба роҳ ба сӯи маҳаллаи Харидоо рӯ ба фароз меорад. Харидоо болотар аз ин маҳаллаҳо ва дар ҷои ҳамвор воқеъ аст. Маҳаллаи Таргеда ва аз он болотар Скосм дар баландӣ, дар ҷои фароз ҷойгир гаштаанд. Таргеда ва Скосм қитъаҳои замини корами ҳамвору нишеб бо иҳотаи буттазорҳо, боғу мевазорҳо дошта, болотар аз онҳо мавзеи заминдору буттазори Пач қисмати болоии деҳаро хотима медиҳад. Мавзеи Чшмайнак бо манзараи зебои чашмадораш хотимаи маҳаллоти қисмати болои Убари Даргов буда, ин манозири нотакрор дар мавзеъҳои Сфедсангу Пештоқак такрор меёбанд. Дар ин ҷониби деҳ дараи Васен воқеъ аст. Тӯли он зиёд набуда, макони ҳезуму чарогоҳҷои мардум аст. Пас аз хотимаи маҳаллаи Аргинго мавзеи Сангови Тутак ва мавзеҳои Шти Шову Сеғго воқеанд. Шти Шо ва Сеғго монанди Ғавеҷ деҳаи бемаскунеро мемонанд. Ин мавзеъҳо ба ҳам часпида буда, заминҳои калони корам дар иҳотаи дарахту буттазорҳои гулхору ангату кӯрту зелолу бушолу жужу шахег доранд. Дарахтони зиёди бузургҷуссаи чормағзу себ дорад. Ҳоло мардум ба ин мавзеъ таваҷҷӯҳ зоҳир кардаанд ва дар ояндаи наздик онҳо ба маҳллоти деҳ табдил хоҳанд шуд. Деҳаи Мудехарв дар даҳани дараи мдеҳарвӣ ҷой гирифта, релефи гуногун дорад. Қисмате аз он дар баландӣ, қисме дар нишебӣ, ақсоме дар нимҳамворю қисматҳое аз он дар ҳамворӣ воқеъ гаштаанд. Қисмате аз заминҳояш бесангу нарм ва қисмҳое сахту санглоханд. Пуштаҳои деҳа ағлабан, бармолӣ буда, шӯхораш кам аст. Дараи мдеҳарвӣ аз сари деҳа то тӯли беш аз як километр паҳну ҳамвор буда, аз он пас се дара Дараи Скосмӣ, Дараи Мазор ва Дараи Блӯлхок тӯл мегиранд. Ин дараҳо тӯли зиёд надошта, аз байнашон дарговҳо ҷорӣ буда, ҷангалҳои калони буруж доранд. Шаршараи Мазор зеботарин манзараи кӯҳии деҳа аст, ки он оби дара аз баландии қариби бист метр аз болои шах ба поён мерезад. Аз ҷониби Ибари Даргов Сияқрмб анҷоми пушта буда, ба дараи шрговадӣ кашол меёбад ва аз тарафи Унбари Даргов ниҳояти пушта пас аз теғаи сари дараи скосмӣ мавзеи фароху ҳамвори Шоимардон ба сӯи дараи старғӣ сарозер мешавад. Мутаассифона, намуди имрӯзаи деҳа аз намои даврони хурдии мо хеле мутафовит гаштааст. Дар он замон мавозеи атрофи деҳ бо бутазорҳои анбӯҳу дарахтони мева ва соҳили дарё аз поёни деҳ аз Ширговад то Старғ бо ҷангали анбӯҳи ангату хору бед пӯшида буд. Дар хурдӣ аз коре гурехта, дар ҷангалзори Ғавеҷ, аз себҳои ширину тутшу талх, олучаҳои зарду сурху сабз, каёну амрӯту танг хӯрдаву дар заминҳои бо ҷангал муҳосирашудааш даву тоз мекардем. Касеро дар он ҷо дидану пинҳоншудаеро ҷустан, заҳмати тамоми мавзеъро гаштан мебоист кашидан. Ё дар вақти олучаю ғӯзаихорчиниҳо аз ҷониби макатаб дар Сеғго коргурезони дар гӯшае панаҳбурдаи роҳаткунандаро талабагони дигар соатҳо меҷустанд. Аммо алъон гови чарандае дар Ғавеҷ аз Ширговад ва дар Сеғго аз Старғ ҳатто менамояд. Аз бодомзори пуштаҳо ва сабзии араҳои зебо асаре нест. Калонсолон нақл менамуданд, ки кӯдаке аз паси падар рафта, дар сели назди даргов раҳгум задаву дар назди санге хобаш мебарад. Аҳли деҳ соатҳо ҷуста, яке ӯро дар бари он сангу байни ҷангал пайдо мекунад. Ҳоло аз Сагбист ё сари теғаи Скосм ҷунбандаро дар он мавзеъ метавон дид. Набототи деҳа Деҳа олами набототи ғанӣ дорад. Дар фасли тобистон деҳа аз дур сабзпӯш буда, хонаву холигиҳои он дар анбӯҳи дарахтони баланд ноаён мемонад. Бисёрӣ ва бузургандозагии дарахтони чормағз деҳаро ба чормағззор табдил додааст. Дарахти чормағз дерсабзу баландқаду бузургҷусса буда, умри тӯлонӣ дорад. Аз ин қиёс дар деҳа дарахтони бузургу кӯҳани чормағзе мавҷуданд, ки садсолаҳо умр доранд. Ин дарахтро ҳам самар ва ҳам чӯбаш хеле боарзишу муфид аст. Чормағзи Ванҷ навъи олии он юнонӣ буда, дар бозори дохил ва хориҷи кишвар эътибор ёфтааст. Дар шароити иқтисоди бозорӣ себ арзишманд гаштааст ва дар деҳа парвариши онро тараққӣ додаанд. Қариб, ҳар хонавода боғи себ ташкил додааст. Дар замони пеш анвои зиёди себҳои боғию биёбонӣ мавҷуд буд, вале бештари анвоъ ҳоло аз байн рафтаанд ва мардум асосан ба себҳои "фурӯшӣ" аҳамият медиҳанд. Навъҳои гуногуни себ мисли пешпазак, тахарвинҷ, шлм аст. Баъд аз нӯшидани оби онҳо бадан об талаб мекунад. Ин навъи обҳо ба замин низ таъсир низ таъсир мегузорад. Хоки деҳа бомаҳсул буда, таъми меваю зироату сабзавоти он хушу лазиз аст. Ҳунармандӣ ва ҳунармандон Дар роҳ ба сӯ ва ё аз сӯи деҳа баъзан мардуми табару аррадосу тешабадасти деҳоти дигар вомехӯранд. Онҳо корафтдагон ба корга буда, дар ҳама мавсиму фасл ниёзманд ба хидматрасониҳои онанд. Мардуми деҳу деҳоти дигар дар замистон барои сохтану тез кардани табари ҳезумшикан, дар баҳор барои новаку каланд, дар тобистон барои доси баҳри алафдаравӣ ва дар тирамоҳ барои аррадос баҳри хордаравӣ зарурати ба коргаҳ омадан доранд. Оҳангарӣ дар деҳа таърихи қадимаи ҳазорсола дошта, мардумони пешин дар гудохтан ва сохтани маснуоти оҳанӣ маҳорат доштаанд. Авлоди маҳаллаи Ду аслан аз косибони даҳбедии Самарқанданд. Қисме аз эшон дар Афғонистон ва қисмате дар Балҷувон, Тавилдара, Дарвози он сӯ сокин шуда, то ҳол пешаи оҳангариро идома медиҳанд. Оҳангарони диёри Ванҷ, дар Водхуд, Язгулом, Жовуд, Инбари Даргови Рохарв бо эшон қаробати хешовандӣ доранд. Онҳо баъд аз сокин гаштанашон дар Мудехарв коргаи оҳангарӣ бунёд карда, пешаи аҷдодиро ба роҳ мондаанд. Усто Шех, Давлатшои Рабӣ аз бунёдгузорони ин ҳунару коргаҳи оҳангарӣ мебошанд. Пас аз эшон ин касб ба набераи Усто Шайх Усто Мулкамон расид. Дигаре аз оҳангарони маъруфи деҳа ва диёр Усто Собир бо писаронаш аз маҳаллаи Скосм аст. Онҳо бар зами оҳангарӣ табақу қошуқторошони моҳири Ванҷи Боло, чӯбтарошу хонасозон, осиёбсозон, юғу испортарошон мебошанд. Устоҳои хонасози деҳа Давлатшо Рабиев, Сироҷ Неҳмонов, Мулло Абдулоев буданд, ки маҳорати баланди бдеворгарӣ ва чӯбтарошӣ дошта, хонаҳои сохтаи эшо то имрӯз пойдоранду дар мавриди истифода қарор доранд. Идомадиҳандаи кори онҳоро имрӯз Зокиру Носир Давлатшоевҳо, Маҳмадёру Хуҷамиёр Ҷӯраевҳо, Маҷид Боев, Олим Ҷорӯбкашов, Зуҳур Ширинов, Беҳзод Қурбонов дар деҳа мебошанд. Дигаре аз устоҳои моҳири ҳунарманди ҳамакораи хонасоз, муаллим, инсони хубу ҳалим, ки тарки олам карданд, Ёқуб Ширинов буданд. Алъон фарзанди калонии ӯ Олим идомадиҳандаи ҳунари падар мебошад. Давлатшо Рабиев, Абдулкарим Қадамов дар коркарди чарм моҳир буда, аз чарми тайёрнамудаашон чоруқ, дастбела, пӯстин медӯхтанд. Акрам Қадамов дӯзандаи бомаҳорат буда, куртаҳои писарона ва духтарона медӯхтааст. Давлат Одинаев ғижак, дутор, фӣ сагбистиён буд. Ҳоло дар маҳаллаи Рав Қадамзодагон: Содиқ писари Акбар, Шерон писари Азамат, Ҳамидҷон писари Акрам, Дилбаршоҳ писари Раҳмат, Раҳим писари Абдулкарим, Хушвахт писари Давлат, Аҳмадҷон писари Акрам ва Мазорбунов Зумрон, Абдуллоев Холназар, Абдуллоев Саъдулло дар раъси хоҷагиҳо қарор доранд. Раиси маҳалла солҳо Раҳим Қадамов буд. Алъон, Шерон Қадамов раёсати маҳалларо ба ӯҳда дорад. Мавзеҳои маҳаллаи Рав: Ғӯлак, Заг, Шаҳтӣ, Грдзминак, Змини Мирӣ, Навкан, Балнессево, Кадои Перва, Оврав, Ағбаро, Куча, Пуни Боғ, Сари Ча, Катазмин, Ҳарҳаро, Таскин, Анкеро, Змини Қансевак, Разак, Спарсет, Хокиро, Фермоо, Шлмнои Лавоов, Таи Ҷар, Сангов. Мавзеҳои оғози деҳа: Ғавеҷ, Пама, Боғи Лангар, Ҷангалак, Ковдор мебошанд. Дуршер Дуршер ва кумаки ҷузъии маводи сохти мардуми деҳа дар баҳори (моҳи апрели) соли 2000 ба итмом расониданд. Аз он дам то ба имрӯз ва иншоаллоҳ то абад аз баландгӯякҳои боми он садои азон дар деҳоти атроф танинандоз аст ва муаззини он Сайфуллоҳи Чилла мусалмононро ба сӯи намозу растагорӣ даъват менамояд. (Дар сурати мусофираташ ӯро Ҷурабеги Жоғар ва Мирабуни Мазорбун иваз мекунанд). Имом-хатиби масҷид Алифбек Амирзода буда, аз ҷавонӣ ҳаёти хешро ба хидмати дин вобаста гардонидааст. Дар роҳи ободии масҷиду ҷалб намудани мардум ба масҷид кӯшишҳои зиёде намуда, ба мувафаққиятҳо ноил гаштааст. Дар ин ҷода муллоҳи ҷавони деҳа Акмали Муъмин, Бахтибеки Шамсиддин, Амроҷони Ҷура, Самади Шер ва дигарон саҳми ҳадалимкони хешро гузоштаанд. Ба шарафи даъвату ҳидояти эшон қариб тамоми сокинони деҳа намозхон буда, шаробхориву дигар аъмоли мункар дар деҳа аз байн рафтааст. Пас аз бино ёфтани масҷид хондани намози ҷумъа ба роҳ монда шуда, намозгузорони деҳоти атроф Ширговад, Ғуҷоваст, Вишхарвак, Старғ, Ғӯмаст, Рованд, Мурғутга ҷамъ меоянд. Аммо муддате хондани намози ҷумъаро дар масҷид манъ намуда буданд. Имоми он Алифбеки Амирзодаро барои барқарор кардани он лозим омад, ки кӯшишу мушкилоти ниҳоят зиёдеро паси сар намояд. Ин машақатҳои ӯ, албатта, бар абас нарафт ва ба туфайли он имрӯзҳо мардум хутбаи ҷумъаро шунида, ҳадди ақал соате дар ин бино ғизои маънавӣ мегиранд. Олимони деҳа Раҳим Масов, Дагӣ Исмоилов, Сӯҳроб Рӯстамов, Шаъбон Шамсиддинов, Нусратшо Таваллоев, Ҷаъфар Нӯъмонов, Мирзо Абдуллоев, Иматбек Неҳмонов, Ниҳонӣ Қадамова, Моҳрухсор Акрамова мебошанд.