Ибтидо (фалсафа)

Ибтидо (— аввал, оғоз, шурӯъ) — истилоҳи фалсафӣ, андешаҳо ва назарияҳое, ки чигунагии пайдоиши ҳастиро шарҳ медиҳанд; оғоз кардан ба коре ё чизе. Устураҳои даврони бостон дар бораи чӣ гуна ибтидо гирифтани ҳастӣ ва пайдоиши он фарзияҳои гуногун ироа карда, аксаран ба талъати инсон шабеҳ кардаанд. Дар устураҳои Эрони Бостон ибтидои ҳастӣ аз ду рӯҳи ҳамеша ҷовид — Аҳуро Маздо қаламдод кардаанд, ки ҷовиду беҳудуд буда, олам, худоёни ҷовид, илоҳаи Замин — Гея, илоҳаи ишқ — Эрос ва ғ. аз он ба вуҷуд омадаанд. Баъдтар файласуфону донишмандони даврони бостон аз биниши устураӣ даст кашида, кӯшиш карданд, ки ба назарияи ибтидо ва пайдоиши ҳастӣ бунёди ақлонӣ бахшанд. Дар талимоти файласуфони Юнони Бостон (то Суқрот) дунё аз чор унсур — об, ҳаво, оташ ва хок падид омадааст. Мувофиқи андешаҳои донишмандони муосир, ҳастӣ ва Кайҳон пас аз таркиши Бузург, 13,77 0,059 млрд сол пеш, аз ҳолати ибтидоии муҷаррад ибтидо ёфта, то ҳол беист васеъ ва сард шуда истодааст. Кайҳон дар ибтидо аз муҳити якҷинсаи изотропӣ, бо зичии бисёр баланди энергия, гармӣ ва фишор таркиб ёфта буд. Пас аз сардшавии ҳарорати Кайҳон, қувваҳои физикӣ ва заррачаҳои хурдтарин ба вуҷуд омада, зичшавии онҳо шурӯъ гардид ва дар охир пайдоиши ҷисмҳои кайҳонӣ сурат гирифт. Ибтидо дар 5 маврид маънии истилоҳӣ ёфтааст. Амре ақлӣ ва мафҳуме куллӣ — баҳсе, ки луғатнигор Айюб ибни Мусо Абулбақои Ҳусайнии Кӯфии Ҳанафӣ дар "ал-Куллиёт" ба он пардохтааст. Вай дар ин бора мегӯяд: "Ибтидо бар се навъ аст: ҳақиқӣ" ё ибтидо алал-итлоқ, монанди басмала" (гуфтани бисми-л-Лоҳи-р-Раҳмони-р-Раҳим"; дуввум, изофӣ" ё ибтидо ба амри мавриди назар ва он ибтидоест, ки чизе аз амри мақсуд бар он пешӣ нагирифта бошад, яъне мумкин аст чизе ғайр аз амри мақсуд бар он муқаддам бошад, монанди ҳамдала" (гуфтани алҳамду ли-л-Лоҳ", пас аз басмала"); севвум, ибтидои урфӣ", ки дар он навъе истимрор (пайвастагӣ) фарз шудааст, яъне аз оғоз то замони пардохтан ба мавзӯи мақсуд имтидод меёбад, монанди ал-Фотиҳа" дар Қуръони карим". 2. Ибтидо дар заминаи ҳарфҳои абҷад тарзи оғоз кардан ба нигориши он ҳарфҳо аст, чунонки "бо" ва амсоли онро бо нуқта оғоз мекунанд, "ҳ" (-и ҳуттӣ) ва амсоли онро бо нимдоира, "қоф", "мим", "фо" ва "вов"-ро бо ҳалқа. 3. Дар наҳв (синтаксис) ҳолати мубтадо будани калимаро ибтидо мехонанд. Мубтадо худ ғолибан бо муснадунилайҳ (он чӣ ба он иснод диҳанд), мавзӯъ ва ба истилоҳи имрӯз — "ниҳод" муодил аст, аммо акси ин қазия ҳамеша содиқ нест, яъне муснадунилайҳи ҷумла гоҳ мубтадо аст, гоҳ исми ҳарфҳои мушаббаҳоти билфеъл, гоҳ исми афъоли ноқиса ва ғайри он. Аз ин рӯ, мубтадо пайваста (ҷуз дар як ё ду маврид) исме марфӯъ аст. Дар баёни ин амр наҳвшиносон гуфтаанд: "Ибтидо тиҳӣ будани исм аз омилҳои лафзӣ аст". 4. Дар илми арӯз ибтидо бар он афоили арӯзӣ воқеъ дар оғози байт итлоқ мешавад, ки тағйири маҷоз дар он ҳашви байт ҷоиз набошад, монанди хуррам дар баҳрҳои тавил, вофир, ҳазаҷ ва мутақориб. Калимаи "ибтидо"-ро бар нахустин пояи арӯзӣ дар аҷузи байт низ итлоқ кардаанд. 5. Дар илми балоғат ибтидоро бар чигунагии оғози шеър ё наср мутааллиқ медонанд. Ибни Муътазз нахустин касест, ки ибтидоро дар таркиби "Ҳусну-л-ибтидоот" ба кор бурдааст. Муроди ӯ аз ибтидо нахустин байти қасида будааст, ки "ҳусни матлаъ" ном дорадоктори илмҳои дар асрҳои миёна ва баъд аз он дар осори мансур ва манзум таҳаввул меёбад. Мас., дар наср миёни ибтидо ва "ифтитоҳ", ки дар назари аввал мутародиф менамоянд, тафовуте зуҳур мекунад ва ибтидоро дар дараҷаи нахуст ва ифтитоҳро дар дараҷаи дуввум гузоштаанд. Намунаи дигари ибтидо дар наср он аст, ки дар Қуръон омадааст: сароғози сураҳоро хоҳ ҳарфҳои муқаттаа (қатъгардида, мас., алиф, лом, мим) бошанд, хоҳ ситоиши Худованд, хоҳ нидо ва хоҳ чизи дигар аз ин навъ шумурдаанд ва ин гуна ибтидо аз он ҷиҳат зебост, ки аз оғоз таваҷҷуҳи хонандаро ҷалб мекунад. Аммо дар рисола, хутба ва ғ. беҳтар он дидаанд, ки ифтитоҳи сухан бар муроди гӯянда далолат дошта бошад. Пайдост, ки дар ин боб зебоии калимаҳо ва маънии онҳо шарти нахуст аст.