ArabovMK/tajik-wikipedia-corpus huggingface dataset:
Абдуллоҳ ибни Умми Мактум

Абдуллоҳ ибни Қайс ибни Зайди Қуршӣ, маъруф ба Ибни Умми Мактум — саҳобаи паёмбар Муҳаммад, аз қабилаи Қурайш, писартағои Хадиҷа бинти Хувайлид, яке аз аввалин нафароне, ки исломро қабул кардааст; дуввумин муаззин дар таърихи ислом. Зиндагинома Аз модари нобино зода шудааст. Модараш Отика бинти Абдуллоҳро Умми Мактум (Модари Нобино) ном мебурданд. Ибни Умми Мактум мавриди таъқиби сахти мушрикони Қурайш қарор гирифта буд. Баъди ҳиҷрат аз Макка ба Ясриб (Мадина) ҳамроҳи Мусъаб ибни Умайр дар байни аҳолии он ҷо исломро таблиғ мекард. Паёмбар (с) Билол ва Ибни Умми Мактумро муаззин таъйин кард, то яке азон ва дигарӣ иқомат мегуфт. Дар моҳи Рамазон бо гуфтани азон яке аз ибтидои тановули хӯроки саҳарӣ ва дигарӣ аз интиҳои он хабар медод. Дар шаъни Ибни Умми Мактум ду бор оят нозил шудааст. Бори аввал дар Макка ҳангоми сарони Қурайш Утба ибни Рабиа, бародари ӯ Шайба, Амр ибни Ҳишом (Абуҷаҳл), Умайя ибни Халаф ва Валид ибни Муғираро барои пазируфтани ислом таблиғ кардани паёмбар (с). Ибни Умми Мактум ба он ҷамоат наздик шуда, ба паёмбар (с) гуфт: "Ай фиристодаи Худо! Маро чизе биомӯз, ки Худо туро омӯхтааст!". Паёмбар (с) аз чунин рафтор абру дарҳам кашид ва рӯй гардонид. Ҳамоно баъди суҳбат сураи "Абаса" (Қуръон 8016) нозил шуд, ки итоби паёмбар (с) буд бар ивази рафтораш бо Ибни Умми Мактум Бори дуввум дар Мадина баъди ҷанги Бадр ба паёмбар (с) ваҳй нозил шуд дар фазилати саҳобагоне, ки дар ҷанг иштирок мекунанд, бар онҳое, ки дар хонаҳо нишастаанд (Қуръон, 4). Ин оят ба Ибни Умми Мактум таъсир кард, зеро бо сабаби нобиноӣ дар ҷангҳо ширкат карда наметавонист. Вай ба даргоҳи Худо дуо кард, то ҷиҳати истиснои беморону нотавонмандон ояте нозил шавад. Пас, идомаи оят нозил шуд ва маъзурон истисно гаштанд. Паёмбар (с) ҳангоми ба ғазавот рафтан 13 бор Ибни Умми Мактум-ро дар Мадина ҷонишини худ гузоштааст. Бо вуҷуди он ки Ибни Умми Мактум аз ҷанг озод шуда буд, хоҳиш намуд, ки ӯро алам (дирафш)-дори сипоҳи мусулмонон таъйин кунанд. Дар ҷанги Қодисия ӯ аламдори лашкари Саъд ибни Абиваққос буд ва баъди ҷанг дирафш ба даст дар байни кушташудагон ёфт шуд.
Абдуллоҳ Ҳамдук

Абдуллоҳ Ҳамдук — пешвои ҳукумат ва сиёсатмадори судонӣ, 15-умин нахуствазири Судон. Зиндагинома Пеш аз таъин шуданаш ба вазифаи сарвазир, Ҳамдук дар вазифаҳои зиёди маъмурии миллӣ ва байналмилалӣ кор кардааст 3 Аз ноябри соли 2011 то октябри соли 2018 муовини котиби иҷроияи Комиссияи иқтисодии Созмони Милали Муттаҳид оид ба Африқо буд. Кормандони Ҳамдукро ҳамчун "дипломат ва шахси хоксори ақли дурахшон ва интизомнок" тавсиф карданд 4. Сарвазир Дар моҳи августи соли 2019 Ҳамдук ҳамчун номзади эҳтимолӣ ба мақоми сарвазири Судон дар соли 2019 барои гузариши Судон ба демократия эълон шуд 5 6. Шурои сохибихтиёрии Судон мувофиқи талаби лооҳаи эъломияи конститутсионӣ Ҳамдукро 20 август сарвазир таъин кард. Ӯ баъдан рӯзи 21 август савганд ёд кард 7. Мутобиқи моддаи 19 лоиҳаи эъломияи конститутсионӣ аз моҳи августи соли 2019, ҳамчун сарвазир дар давраи гузариш ба Ҳамдук (дар қатори дигар раҳбарони воломақоми давраи гузариш) иштирок дар интихоботи умумӣ дар Судон дар соли 2022, ки пас аз анҷоми давраи интихобот ба нақша гирифта шудааст, манъ карда шудааст 8 Ҳамдук девони вазиронро ҳамчун сарвазир таъин кард. 4 октябри соли 2019 ӯ роҳбарияти донишгоҳҳои давлатии Судонро аз кор озод карда, 28 ректор ва 35 муовини ректорро барканор кард ва 34 муовини ректорро таъин кард. Ҳадаф иваз кардани одамон дар вазифаҳои роҳбарикунанда, ки аз ҳукумати ал-Башир намояндагӣ мекунанд, буд 9 7 феврали соли 2021 Ҳамдук ҳукумати муваққатро пароканда кард. Сарвазири Судон вазиронро дар бораи қатъ гардидани ваколатҳои онҳо бо мақсади гузаштан ба ташаккули Девони нави вазирон огаҳ кард 10. 9 марти соли 2020 Ҳамдук аз як сӯиқасд дар пойтахти кишвар Хартум наҷот ёфт. Ҳадди ақал 3 мошин осеб дидааст, аммо аз талафоти одамон пешгирӣ карда шуд, ба истиснои як афсари амниятӣ, ки "сабук маҷрӯҳ шудааст" 11. Дар моҳи октябри соли 2021 Абдулло Ҳамдук эълом дошт, ки ҳукуматро пароканда намекунад, то ҳукумати дигарро таъсис диҳад. Генерал Абдулфаттоҳ Абдулраҳмон ал-Бурҳон, раиси Шӯрои Интиқоли Ягона ин дархостро дар ҷараёни мулоқот расман баён кард. Сарнагуншавӣ Шаби 25 октябри соли 2021 Ҳамдук аз ҷониби низомиён дастгир карда шуд 12. 26 октябри соли 2021 дар як нишасти хабарӣ генерал Абдулфаттоҳ ал-Бурҳон гуфт, ки сарвазир Ҳамдук дар хонаи ӯ "ҳамчун меҳмон аст, то ӯро аз маҳдудиятҳое, ки нерӯҳои сиёсӣ бар ӯ ҷорӣ кардаанд, муҳофизат кунад". Баъд аз он рӯз хабар расид, ки Ҳамдук ба хона баргаштааст 13 Ҳаёти шахсӣ Ҳамдук соли 1993 дар ҷануби Манчестер бо иқтисодшинос Муна Абдулло издивоҷ кард. Онҳо 2 писари калонсол доранд; як нафар дар Донишгоҳи Эксетер дар соли 2019 таҳсил мекунад ва дигаре дар охири солҳои 2010 донишгоҳро дар Иёлоти Муттаҳида хатм кардааст. 1.
Абдуллоҳи I ибни Ҳусайн

Абдуллоҳи ибни Ҳусайн 5 (1882, Макка — 20 июли 1951, Ерусалим) — аввалин подшоҳи Урдун ва асосгузори сулолаи Ҳошимии Урдун. Аз соли 1921 амири Трансиордания. Ӯ дар Макка дар оилаи шарифи Макка - Ҳусейн ибни Алӣ ал Ҳошимӣ таваллуд шудааст. Соли 1896 ҳамроҳи бародараш ба Истанбул ба дарбори султони усмонӣ барои таҳсил ва ҳамчун гаравгон аз хонаводаи Ҳошимиён фиристода шуд. Солҳои 1909-1916 вакили парлумони Туркия ва муовини раиси он буд. Ӯ бо мақомоти Бритониё дар Миср робита дошт. Солҳои 1916-1918 ба дастаҳои ки гарнизонҳои туркро дар Ҳиҷоз муҳосира карда буданд, сарварӣ кардааст. Вазири корҳои хориҷии давлати Ҳиҷоз буд. Дар соли 1920 ӯ подшоҳи Ироқ эълон шуд, аммо пас аз як сол ӯро ба манфиати бародари хурдиаш Файсали, ки аз Сурия ихроҷ карда шуда буд, барканор карданд. Соли 1921 бо кумаки Англия амири Трансиордания 6 ва баъд аз эълони истиқлолияти он аз 25 майи соли 1946 шоҳи Трансиордания шуд. Вай бо Англия як қатор шартномаҳо баст, ки ин кишварро дар Шарки Наздик ба такягоҳи Англия табдил дода, ба вай назорати номаҳдуд аз болои молияи Трансиордания дод. Дар солхои 30-ум ба мукобили бадави ҳо як катор экспедитсияҳои ҷазодихӣ гузарондааст. Соли 1936 дар замони шӯриши арабҳо дар Фаластин хидмати худро ба ҳайси миёнарав пешниҳод кард ва ҳарчанд арабҳо ба пешниҳоди ӯро бо сардӣ пазироӣ карданд, аммо ин иқдом мавқеъи ӯро ба таври ҷиддӣ таҳким бахшида, ба ӯ имкон дод, ки нақшаи таъсиси Федератсияи Арабро пешниҳод кунад. Дар соли 1946 Абдуллоҳ ибни Ҳусейн подшоҳи салтанати мустақили эълоншудаи Трансиордания эълон шуд. Моҳи апрели соли 1948 Иттиҳодияи Араб Абдуллоҳро сарфармондеҳи артиш е, ки мебоист ба иҷрои нақшаи тақсимоти Фаластин ва дар он ҷо барпо намудани давлати Исроил баъд аз бархам додани мандати Англия ва баровардани қушунҳои Англия монеъ мешуд. Дар натиҷаи ҷанги арабу Исроил дар солҳои 1948-1949, Трансиордания соҳили ғарбии дарёи Урдунро ишғол кард, ки дар қаламрави он, аз ҷумла, Нақшаи тақсимоти таъсиси давлати арабро пешбинӣ карда буд. Баъди аннексия карда шудани сохили ғарбии дарёи Урдун дар соли 1950 номи Шоҳигарии Трансиордания ба Шоҳигарии Урдун иваз карда шуд. Категория:Википедия:Статьи, требующие конкретизации 20 июли соли 1951 аз ҷониби як узви созмони террористии фаластинӣ дар остонаи масҷиди Ал-Ақсо дар Байтулмуқаддаси Шарқӣ Уршалим, аз ҷониби посбонони подшоҳ асир гирифта шуда буд, изҳор намуд, ки вай бо далелҳои хиёнати подшоҳ Абдуллоҳи ба манфиатҳои миллӣ тир холӣ кардааст. Қотил ва панҷ шарики ӯ, ки ҳама сокинони Уршалим буданд, ба қатл расонида шуданд. Пас аз марги ӯ, ба тахт писари калонии ӯ, шоҳзода Талол ибни Абдуллоҳ, ки ба сабаби бемории рӯҳӣ ғайри қобили амал эълон шуд, ба зудӣ ба фоидаи писараш Ҳуссейн ибни Талол даст кашид. Кӯдакон Подшоҳ Абдуллоҳи соҳиби ду писар ва чор духтар аст. Рутбаҳои ҳарбӣ Мукофотҳо.
Абдуллоҳи Байзовӣ

Носируддин Абдуллоҳ ибни Умар ибни Муҳаммади Шерозӣ ал-Байзовӣ — муфассир, фақеҳ, донандаи илми калом ва таърихнигори мусулмон. Зиндагионма Ашрофзода, зодаи шаҳри Байзо. Аз сабаби солҳои бисёре дар Шероз иқомат доштанаш ба ӯ тахаллуси "Шерозӣ" додаанд. Куняҳои Абулхайру Абусаидро мансубаш донистаанд. Ба гуфтаи худаш, аввалин устоди ӯ, алалхусус, дар соҳаи илми фиқҳ, падараш будааст ("ал-Ғояту-л-қусво"). Аз устодони бисёр, аз ҷумла Умар ибни Закии Бушконӣ, Насируддини Тусӣ илм омӯхтааст. Дар ҳалқаи шогирдони Байзовӣ номи касоне чун Камолуддин Умар ибни Илёси Мароғӣ, Абдурраҳмон ибни Аҳмади Исфаҳонӣ омадааст, ки аз осори ӯ ёд овардаанд. Ҳаёти Байзовӣ дар замони нооромӣ ва интиқоли қудрати Атобакон ба Элхониёни муғул сипарӣ гаштааст. Бахше аз ҳаёташро дар Табрез гузаронида, дар ҳамон ҷо аз ҳаёт даргузаштааст. Осор Осори бисёре дар фиқҳу усули улуми қуръонӣ, калом, ахлоқ, нуҷум, таърих ва адаб эҷод кардааст, ки бархе аз онҳо дастрас нагардидаанд. Асарҳои машҳури Байзовӣ, ки то замони мо расидаанд, "Анвору-т-танзил ва асрору-т-таъвил", "Лубобу-л-албоб" то солҳои зиндагии муаллиф дар бар мегирад, ки барои муҳаққиқони илми таърих хеле арзишманд аст.
Абдуллоҳи Балхӣ

Абдуллоҳи Балхӣ (? — қарни) — таърихнигор и форс-тоҷик, муаллифи "Тому-т-таворих".
Абдуллоҳи Занузӣ

Абдуллоҳи Занузӣ Бирмуқлӣ (?, Маранд – 1841, Теҳрон) — орифи машҳури аҳди қочорияи Эрон. Зиндагинома Дар зодгоҳаш сарфу наҳв ва илми маонӣ, фиқҳу усул ва мантиқу каломро омӯхта, барои таҳсил ба Исфаҳон рафт ва дар назди Муллоалии Нурӣ ба омӯзиши ҳикмати илоҳӣ пардохт. Ба шаҳрҳои Наҷаф, Карбало, Қум сафар карда, бо ҳакимону орифони машҳури замонаш шиносоӣ пайдо намуд. Вақте Фатҳалишоҳи Қочор (ҳукмронӣ 1797 – 1834) Муллоалии Нуриро ба Теҳрон даъват кард, ӯ ба ҷои худ шогирдаш Абдуллоҳи Занузиро ба Теҳрон фиристод. Абдуллоҳи Занузӣ дар мадрасаи "Хони Марвӣ"-и Теҳрон то охири умраш аз фалсафа дарс гуфтааст. Осор Абдуллоҳи Занузӣ асарҳои бисёре навиштааст, ки муҳимтарини онҳо "Анвори ҷаллия" ва "Ламаот-ул-илоҳия" мебошанд. ӯ дар осори худ равияи Садруддини Шерозиро дар ҳикмати мутаолиҳа пеш гирифта, масъалаи исолати вуҷуд ва исолати моҳиятро таҳқиқ намудааст. Абдуллоҳи Занузӣ вуҷудро биззот ва моҳиятро билараз шуморида, моҳияти ҳар мумкинро бо вуҷуди он дар ҷамеи маротиб муттаҳид медонад, ки аз ҷиҳати таҳлили зеҳнӣ аз аслаш ҷудо тасаввур мешавад. Роҷеъ ба масъалаи ваҳдату касрат Абдуллоҳи Занузӣ маротиби шиддату заъфро қоил аст. Ба фикри ӯ, ҳар ҷое, ки ҷанбаи касрат бештар бошад, ҷанбаи ваҳдат заифтар аст ва дар айни ҳол ҷиҳати ваҳдат айни ҷиҳати касрат ва ҷиҳати касрат маърузи ҷиҳати ваҳдат мебошад. Абдуллоҳи Занузӣ як силсила масъалаҳои дигари фалсафаи мутаолиҳаро низ дар асарҳояш таҳқиқ кардааст.
Абдуллоҳи Баҳҷат

Абдуллоҳи Баҳҷат (қарни) — шоир и форс-тоҷик. Зиндагинома Ба забони туркӣ низ шеър мегуфтааст. Малеҳои Самарқандӣ Баҳҷатро зодаи Офаринканд гуфтааст. Инчунин номи вайро ба шакли Қозӣ Абдуллоҳ сабт намудааст. Аз ин бармеояд, ки ӯ муддате қозӣ-"шариатпаноҳ" (Малеҳо) будааст. Бо сабаби баъзе ҳаводиси иҷтимоии рӯзгор Баҳҷат аз мансаби қозӣ нозил шуда, дар мадрасаи Мири Араби Бухоро ба тадрис шуғл меварзид. Малеҳо Баҳҷатро чун шахси соҳиби беҳтарин хислатҳои инсонӣ — олим, фозил, шоири фасеҳзабон, малеҳбаён, донандаи "Гулистон"-у "Бӯстон"-и Саъдӣ, "Силсилату-з-заҳаб"-и Абдурраҳмони Ҷомӣ, огоҳ аз илми мусиқӣ ва ғ. тавсиф намудааст. Абёти зерин намунае аз шеъри ӯянд: Хушам ба дард, ки дар пардаи шикебоист, Бадам ба доғ, ки оинадори расвоист. Хун мекунад зи дард дил санги хораро, Ёрон, ҳадиси шикваи мо ношуниданист. Баҳҷат, дили ман бонги Самарқанд зад имшаб, Оташкадаи ишқ магар синаи ман шуд.
Абдуллоҳи Кулол

Абдуллоҳи Кулол (1815, Риштон — 1900) — меъмор, кулолӣ ва кошикори тоҷик. Зиндагинома Дар Риштон ва Қӯқанд кор кардааст. Сарвари кулолгарони Фарғона буд. Солҳои 18671873 дар кошикории намои қароргоҳи Худоёрхон (ҳозир Музейи кишваршиносии Қӯқанд) иштирок кардааст. Намунаҳои ҳунари Абдуллоҳи Кулол (зарфҳои кулолӣ) дар Музейи давлатии санъати Ҷумҳурии Ӯзбекистон ва Музейи кишваршиносии Қӯқанд маҳфузанд.
Абдуллоҳи Котиб

Абдуллоҳи Котиб (асри 19) — хаттоти тоҷик. Зиндагинома Дар Бухоро зистааст. Падараш бо номи Авазбадал Котиби Балхӣ машҳур буд. То замони мо аз Абдуллоҳи Котиб осори бисёри хаттотӣ расидааст. ӯ "Воқеоти Ҳисомӣ"-и Ҳисомуддин Умари Бухороӣ, "Шарқ-ул-фусул"-и Рукнуддини Шерозӣ, "Чаҳор унсур"-и Бедил, "Анвори Суҳайлӣ"-и Ҳусайн Воизи Кошифиро китобат кардааст. Ин асарҳо дар Ганҷинаи дастнависҳои шарқии Институти шарқшиносии АИ Ҷумҳурии Ӯзбекистон маҳфузанд.
Абдуллоҳи Маъсумӣ

Абдуллоҳи Маъсумӣ, Абдуллоҳ ибни Муҳаммад ибни Аҳмад Маъсумии Исфаҳонӣ — файласуф, пизишк ва фақеҳи форс-тоҷик, шогирди Ибни Сино, муаллифи "Муфрадоти ақлия", "Шарҳи калимоту-л-мутақаддимин аз ҳукамо".
Абдуллоҳи Кобулӣ

Абдуллоҳи Кобулӣ Ибодуллоҳ, мутахаллис ба Гуноҳӣ (соли таваллуд ва вафот номаълум) — шоир ва муаррихи форсизабони Ҳиндустон (охири садаи – ибтидои садаи). Зиндагинома Зиндагӣ ва фаъолияти эҷодии Абдуллоҳи Кобулӣ дар Ҳиндустон гузаштааст. Бо мақсади ошноӣ бо ҳаёти мардум, омӯзиши маданияту фарҳанги онҳо ба манотиқи гуногуни Ҳиндустон, аз ҷумла Гуҷарот, Кашмир, шаҳрҳои Лоҳур, Аҳмадобод, Деҳлӣ ва ғайра сафар кардааст. Осор Абдуллоҳи Кобулӣ муаллифи асаре бо номи "Тазкират-ут-таворих" мебошад (таълиф солҳои 1582 – 1601). Ин асар, ки аз 6 боб иборат аст, аҳамияти таърихӣ ва адабӣ дорад. Дар боби сеюми он оид ба 195 нафар шоир маълумоти тарҷумаиҳолӣ дарҷ гардида, аз осорашон намунаҳо оварда шудааст. Боби 6-уми "Тазкират-ут-таворих" воқеаҳои таърихию адабии замони муаллифро дар бар мегирад. Азбаски муаллиф худ шоҳиди ин воқеаҳову ҳодисаҳо буд, нигоштаҳояш аҳамияти калони таърихӣ доранд. Ашъори Абдуллоҳи Кобулӣ дар "Тазкират-ут-таворих" омадаанд, ки аксарашон хусусияти бадеӣ ва таърихӣ доранд.
Шиҳобуддин Абдуллоҳи Марворид

Абдуллоҳи Марворид (Хоҷа Абдуллоҳи Марворид, Ҳирот — 1516 2, Ҳирот) — мусиқидон, шоир, оҳангсоз ва донишманди форс-тоҷик Зиндагинома Хоҷа Абдуллоҳи Марворид дар хонаводаи вазири донишманд ба дунё омада, аз овони ҷавонӣ ба фарогирии донишҳои замонааш таваҷҷуҳ зоҳир кард ва дар санъати суханварӣ истеъдоди баланд дошт. Бо тахаллуси Баёнӣ ғазал ва рубоӣ гуфтааст. Аз шогирдону муридони Абдурраҳмони Ҷомӣ буда, муддати зиёд ба ҳайси мӯҳрдору парвоначӣ (масъули қабулгоҳ) дар дарбори Ҳусайни Бойқаро хидматгузорӣ кардааст. Эҷодиёт Дар жанру шаклҳои шеърию мусиқии "амал", "нақш", "савт", "пешрав" ва ғайра асарҳои зиёде тасниф намудааст. Абдуллоҳи Марворид муаллифи қасидаю ғазал, "Рисолаи мусиқӣ", достони "Хусрав ва Ширин" буда, маҷмӯаи рубоиёташро бо унвони "Мӯнису-л-аҳбоб" таҳия кардааст. Зимни ин Абдуллоҳи Марворид мусаннифи "Тамсилот", "Тарассул" (гирдоварии номаю фатҳномаҳо, таъзия ва дигар асноди расмӣ) буда, ки дар замонааш китобат шудааст. Нусхаи девони Абдуллоҳи Марворид дар ганҷинаи осори хаттии АИ. Ҷумҳурии Узбекистон маҳфуз аст. Абдуллоҳи Марворид шогирдони зиёде дар сознавозӣ (уд), овозхонӣ дошта, Устод Шодӣ муддате назди ӯ таркиботи назарии мусиқиро омӯхтааст.
Абдуллоҳи Муншӣ

Абдуллоҳ ибни Абдулқодири Муншӣ (мол., Малакка — 1854, Макка) — нависандаи маорифпарвари Малая ва Индонезия, асосгузори насри бадеӣ ба забони малайӣ. Зиндагинома Муншии дарбори ҳукмрони давраш буд. Абдуллоҳи Муншӣ нахустин адиби Малая аст, ки бо маданияти Ғарб шиносоӣ дошта, онро тарғиб кардааст. Ба қалами Абдуллоҳи Муншӣ асарҳои ёддоштию публитсистии "Ҳикоёти Абдуллоҳ", "Қиссаи саёҳати Абдуллоҳ ибни Абдулқодир аз Сингапур то ба Калантон", "Қиссаи саёҳати Абдуллоҳ ба Ҷидда" тааллуқ доранд. Абдуллоҳи Муншӣ "Калила ва Димна"-ро ба забони малайӣ тарҷума кардааст.
Абдуллоҳи Маҳнаӣ

Абдуллоҳи Маҳнаӣ (соли таваллуд ва вафот номаълум) — шоири тоҷик (асри 16). Зиндагинома Пас аз касби камол ба доираи адабии шаҳри Ҳирот ворид гардид ва ҳамон ҷо ба кори эҷодӣ машғул буд. Аз завқу табъи баландаш дар шеъру шоирӣ тазкиранигорон Навоӣ ("Маҷолис-ун-нафоис") ва Нисорӣ ("Музаккир-ул-аҳбоб") дарак додаанд. Абдуллоҳи Маҳнаӣ дар сурудани ғазал моҳир будааст. Аз девонаш иттилое дар даст нест. Дар тазкираҳо ва баёзҳо намунаҳои шеъраш дарҷ гардидаанд. Ин абёт аз ӯст:.
Абдуллоҳи Нойӣ

Абдуллоҳи Нойӣ (соли таваллуд ва вафот номаълум) — навозанда, сароянда ва мусиқидони форсу тоҷик (охири садаи ва ибтидои садаи). Зиндагинома Абдуллоҳи Нойӣ дар Ҳирот, дар хонаводаи аҳли фарҳанг таваллуд шуда, асосҳои ибтдоии шеъру мусиқиро аз падару амакаш омӯхтааст. Барои такмили пешаи сознавозӣ назди устоди мусиқӣ Алидӯсти Ноӣ муддате чанд ҳунаромӯзӣ кард. Дар най-навозӣ беқарина буд ва ҳунари ӯро Дарвешалии Чангӣ ("Тӯҳфату-с-сурур") тавсифи зиёде карда, аз ҷумла мегӯяд, ки "аз овози форами най ҳамаро ба гулистон бурда". Абдуллоҳи Ноӣ муддате чанд ба Бухоро сафар карда, аз Наҷмуддин Гавҳарии Кавкабии Бухороӣ бисёр нозукиҳои мусиқиро фаро мегирад. Баъдан ба Ҳисору Балх сафар карда, бо донанда-гони созу овоз ҳамкорию аз ҳунарашон баҳра меандӯзад. Эҷодиёт Асарҳои мусиқии ӯ "Савти дилреш" (бар усули "Мухаммас", ба шуъбаи "Сегоҳ"), "Савти дилошӯб" (бар усули мақоми "Ироқ"), "Пешрави ситамкаш" (бар усули "Самоъӣ", ба мақоми "Ҳусайнӣ"), "Амали гардуни Нойӣ" бар усули "Уфар", ба мақоми "Наво" ва ғ. дар ҳаёти мусиқӣ эътибори зиёд доштаанд. Мусиқидонон Дарвеш шайх Қаландари Ҳиравӣ, Устод Алии Боқӣ, Алид-ӯсти Нойӣ, Ҳофизи Қонунӣ ва диг. ба осори му-сиқии А.Н. дар усулу вазнҳои "Миаттайн", "Дав-ри равон", "Куллиёт" тазминҳои мусиқӣ намуда-анд. Ӯ инчунин ба мақомҳои "Кучак", "Бусалик", "Ҳусайнӣ" асарҳои таркибан мураккаби мусиқӣ эҷод намуда, ғазалҳои орифона низ сурудааст. Мадфанаш дар мавзеи Ҳазрати Султон Аҳмади Хизрӯяи Ҳирот аст. Адабиёт.
Абдуллоҳи Сайрафӣ

Абдуллоҳи Сайрафӣ — хаттоти форс-тоҷик ва яке аз устодони хатти сулс, муҳаққақ, насх, риқоъ. Зиндагинома Дар Табрез ба камол расида, дар ҳамон ҷо аз хушнависони номии давр Юсуфи Машҳадӣ ва Саид Ҳайдар таълим гирифтааст. Дар санъати хаттотии ӯ бештар "сабки ироқӣ" (таъсири Ёқути Мустаъсимӣ) ҳис мешавад. Ӯ яке аз устодони хати сулс, муҳаққақ, насх, риқоъ ба шумор меравад. Осори боқимонда Намунаҳои бисёре аз осори санъати хаттотии ӯ боқӣ мондааст, ки "Абусаиднома", "Меъроҷнома", "Таърихи Чингиз", Қуръон ва ғайра аз қабили онҳоянд. Ин асарҳо дар китобхонаҳои Ҳайдаробод, Бамбай ва Честер Биттии Дублин маҳфузанд. Абдуллоҳи Сайрафӣ дар катибанависӣ низ моҳири замон буд. Пештоқу дохили якчанд мадрасаю қасрҳои Табрез ва Димишқ бо катибаҳои ӯ оро ёфтаанд.
Абдуллоҳи Шаҳобӣ

Абдуллоҳи Шаҳобӣ (асри 16) — хаттоти форс- тоҷик. Зиндагинома Дар Қазвин умр ба сар бурдааст. Дар айёми ҷавонӣ ба омӯзиши хаттотӣ ва анвои хат пардохта, ин пешаро ба хубӣ аз худ намудааст. Бино ба маълумоти тазкираи "Туҳфаи Сомӣ"-и Соммирзои Сафавӣ Абдуллоҳи Шаҳобӣ қобилият ва истеъдоди баланди хаттотӣ дошта, дар хушнависӣ маълуму машҳур будааст ва осори назму насри классикони форсу тоҷикро китобат намудааст. Мутассифона, аз осори хаттотии Абдуллоҳи Шаҳобӣ то замони мо чизе нарасидааст.
Абдуллоҳи Тӯсӣ

Абдуллоҳи Тӯсӣ (? — 1464, Шероз) — шоири форс-тоҷик. Зиндагинома Аз ҷузъиёти тарҷумаи ҳолаш дар тазкираҳо маълумот кам аст. Дар замони Бобур чун шоир шуҳрат ёфтааст. Пас аз марги Бобур ба Озарбойҷон ва Ироқ рафт. Аз он ҷо ба Шероз омад ва то охири умр он ҷо монд. Абдуллоҳи Тӯсӣ дар доираи адабии Ҳирот низ маъруф будааст. Алишери Навоӣ дар "Маҷолис-ун-нафоис" дар бораи ӯ маълумот дода, шеърашро ҷаззобу дилфиреб гуфтааст. Аз Абдуллоҳи Тӯсӣ девоне дар ҳудуди 1000 байт боқӣ мондааст, ки дар он танҳо ғазалҳо фароҳам омадаанд. Абдуллоҳи Тӯсӣ дар ғазалҳояш масалҳои зиёдеро истифода кардааст. Дар ин бобат ӯ аз ҳамасронаш Шукрӣ, Рафиқӣ пайравон доштааст. Девони Абдуллоҳи Тӯсӣ дар Бамбай ва Теҳрон ба табъ расидааст, вале ба хато онро девони Хоҷа Насируддини Тӯсӣ гуфтаанд. Намунаи ашъор Байтҳои зерин намунае аз ашъори Абдуллоҳи Тӯсӣ мебошанд:.
Абдуллоҳи Раҳнамо

Абдуллоҳи Раҳнамо (Ҳаким Абдуллоҳи Раҳнамо; зод. 10 марти 1971, ноҳияи Ҳисор, ҶШС Тоҷикистон) — сиёсатшинос, муҳаққиқ ва шоир и тоҷик. Номзади илмҳои сиёсӣ. Ҳамчун коршиноси масоили муносиботи давлат ва дин, масъалаҳои шинохти Афғонистони муосир дар сатҳи байнулмилалӣ шинохта гардидааст. Зиндагинома Абдуллоҳи Раҳнамо 10 марти соли 1971 дар ноҳияи Ҳисор ба дунё омадааст 1. Таҳсилоти ибтидоиро дар мактабҳои ноҳияи Ҳисор ва ноҳияи Шаҳринав гирифтааст 2. Солҳои дар Техникуми полититехникии Душанбе таҳсил намуда, бо дипломи аъло онро ба итмом мерасонад. Пас аз ин таҳсилро дар факултети филологияи Донишгоҳи миллии Тоҷикистон идома дода, онро низ бо дипломи сурх хатм намудааст. Солҳои дар кафедраи сиёсатшиносии ДМТ аспирант будааст. Инчунин, барои такмили ихтисоси худро дар риштаҳои сиёсатшиносӣ ва диншиносӣ дар Ирон, ИМА, Миср ва Русия гузаронда, соли 2007 пас аз хатми аспирантура дар назди кафедраи сиёсатшиносии ДМТ дар мавзӯи "Масъалаи ҳокимият дар равандҳои сиёсии Тоҷикистони муосир" рисолаи илмӣ ҳимоя намудааст 3. Хонавода Абдулло Раҳнамо оиладор ва соҳиби се фарзанд аст. Корнома Солҳои дар Дастгоҳи иҷроияи Президенти ҶТ кор карда, баъдан ҳамчун мутахассиси калони Раёсати таҳлили равандҳои сиёсӣ ва этнополитикии Маркази тадқиқоти стратегии назди Президенти ҶТ ба фаъолият шурӯъ мекунад. Аз соли 2012 сардори раёсати номбурда таъйин гардида, минбаъд дар вазифаи сардори Раёсати таҳлил ва ояндабинии сиёсати хориҷии марказ ва чанд соли ахири мушовири ин марказ буд. Абдуллоҳи Раҳнамо аз оғози соли 2021 мудири бахши робитаҳои хориҷии Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон аст 4. Соли 2010 Муассисаи таълимии "Литсейи Раҳнамо"-ро таъсис намудааст, ки айни замон аз беҳтарин мактабҳои типи муосир дар шаҳри Душанбе ба ҳисоб рафта, дар он ҳудуди 500 талаба таҳсил мекунанд. Таълифот Абдулло Раҳнамо муаллифи беш аз 20 китоби илмию таҳлилию оммавӣ, аз ҷумла китобҳои "Ҳизби динӣ ва давлати дунявӣ" (Душанбе,2008), "Уламои исломӣ дар Тоҷикистон" (Душанбе,2009), "Ислом ва амнияти миллӣ", "Мавқеъи ҳизбӣ ва мавқеъи миллӣ" (Душанбе,2011) "Муқаддимае бар тафаккури давлатӣ", "Хатари гурӯҳҳои ифротгароии динӣ дар чист?", "Афғонистон ва Осиёи Марказӣ: хусусиятҳо ва дурнамои таъсирпазирӣ", "Эмомалӣ Раҳмон — Пешвои миллат: ҷанбаҳои назарӣ ва амалии мавзӯъ", "Мавқеи ҳизбӣ ва мавқеи миллӣ", "Таҷрибаи сулҳи тоҷикон: ҷамъбасти назариявӣ", "Дӯст дор зистан", "Хатари гуруҳҳои ифротгарои динӣ чист?" (чопи сеюм, 2021), "Дидгоҳи давлатмеҳвар" ва беш аз 100 мақолаи илмию таҳлилӣ дар мавриди таҷрибаи сулҳи тоҷикон, равандҳои сиёсии Тоҷикистон, муносибати дину давлат, маорифи динӣ, равандҳои муосири ҷаҳони ислом ва амсоли ин мебошад 5. Навиштаҳои ӯ ҳамчунин дар нашрияҳои илмии кишварҳои Русия, ИМА, Бритониё, Олмон, Суис, Суэд, Эрон, Афғонистон, Индонезия, Туркия, Украина, Қазоқистон, Қирғизистон ва ғайра ба нашр расидаанд. Дар муассисаву донишгоҳҳои бонуфузи ҷаҳонӣ, дар конфронсу симпозиумҳои сатҳи байналмилалӣ аз ҷумла дар назди коршиносону доираҳои маъруф дар Порис (Фаронса), Кобул, Ҳирот, Нанганҳор (Афғонистон), Бостон, Сиэтл, Огая, Ню-Йорк, Вашингтон (ИМА) ва дигар шаҳру давлатҳо маърӯзаву лексияҳо хондааст.
Абдуллоҳи Шабистарӣ

Абдуллоҳи Шабистарӣ (соли таваллуд ва вафот номаълум) — шоир ва донишманди форс - тоҷик. Зиндагинома Аз авлоди Маҳмуди Шабистарӣ. Дар Самарқанд, Ҳирот ва Осиёи Хурд зиндагиву таҳсил ва эҷод кардааст. Дар илмҳои таърих, ирфон, хусусан риёзиёт яке аз зубдаҳои даврон эътироф гардидааст. Соли 1520 аз Самарқанд ба Осиёи Хурд сафар карда, ба хидмати дарбори Султон Салим (ҳукмр. 1512 – 20) расид. Абдуллоҳи Шабистарӣ дар шеър "Ниёзӣ" тахаллус дошт. Дар девонаш маснавӣ, ғазал, қасида, рубоӣ ва қитъаҳои сурудааш фароҳам омадаанд. Маснавие дорад бо номи "Шамъу Парвона". "Рисола дар қавоиди муаммо" яке аз осори пажӯҳишии Абдуллоҳи Шабистарӣ мебошад. Маснавиаш мазмуни орифона-тасаввуфӣ дорад, ғазалҳову рубоиёташ ишқӣ, қасидаҳояш мадҳиянд. Баъзе рубоиҳояш чун рубоиҳои халқӣ содаву равону дилнишинанд. Абёти зерин намунае аз нигоштаҳои ӯянд:.
Ҳотифӣ

Мавлоно Абдуллоҳ Ҳотифӣ Харҷирдии Хуросонӣ — шоир, ориф ва нависанда и форс-тоҷик, хоҳарзодаи Абдурраҳмони Ҷомӣ 3. Зиндагинома Абдуллоҳи Ҳотифӣ тақрибан соли 8581453 дар ноҳияи Харҷирди вилояти Ҷом таваллуд ёфта, аз овони ҷавонӣ ба форогигирфтани илмҳои замонааш кӯшиш менамояд. Ӯ бо сарпарстии тағои худ Абдурраҳмони Ҷомӣ илмҳои мухталифи давраашро аз худ намуда, аз хурдсоли ба шеъру шоирӣ мароқ зоҳир менамояд.
Абдуллоҳи Ӯротеппаӣ

Абдуллоҳи Ӯротеппаӣ (нимаи аввалли садаи) — хаттот ва настаълиқнависи форс-тоҷик. Аз доираи адабии Истаравшан. Зиндагинома Абдуллоҳ Ӯротепаӣ дар навиштани навъҳои хати настаълиқи ҷалӣ, хафӣ ва шикаста мумтоз буд. Соли 1814 "Насабнома"-и Амир Ҳайдар ва 1837 "Тазкират-ул-авлиё"-и Фаридуддини Атторро (дар ӯротеппа) бо хати настаълиқи зебо китобат намуд. Китоб 510 варақ дорад, варақҳои аввали китоб бо ҳошияи зарандуд оро ёфтаанд. Ин китоб дар Ганҷинаи дастнависҳои шарқии Институти шарқшиносии АИ Ҷумҳурии Ӯзбекистон маҳфуз аст.