Ғиёсуддин Ҷамшеди Кошонӣ

Ғиёсуддин Ҷамшеди Кошонӣ — риёзидон ва ахтаршинос и форс-тоҷик, мураввиҷи касрҳои даҳгона, мудири Расадхонаи Улуғбек. Номи комили ӯ иборат аст аз Ҷамшед ибни Масъуд ибни Маҳмуд Табиби Кошонӣ мулаққаб ба Ғиёсуддин, ки дар Ғарб ба Ал-кошӣ (-) машҳур аст. Ӯ дар умри кӯтоҳи худ олоти расадии дақиқе ихтироъ кард ва аз соли 1406 то поёни умраш фаъолияти илмӣ дошт ва дар даврони фаъолият илмиаш китобҳои гуногуне дар заминаи риёзиёт ва нуҷум нигошт. Ғиёсуддин Ҷамшеди Кошонӣ ҳарчанд физикдон буд, вале алоқаи аслиаш мутаваҷҷеҳи риёзиёт ва ахтаршиносӣ буд; Пас аз давраи тӯлони бенавоӣ ва саргардонӣ, саранҷом дар сояи ҳимояти султон Улуғбег, ки худ донишманди бузурге буд, мавқеияти шуғлии мутмаине дар Самарқанд ба даст овард. Ғиёсуддин Ҷамшеди Кошонӣ, забардасттарин ҳисобдон ва охирин риёзидони барҷастаи давраи исломӣ ва аз бузургтарин мафохири таърихи Эрон ба шумор меояд. Вай ба такмил ва тасҳеҳи равишҳои қадимии анҷоми чаҳор амали асли ҳисоб пардохт ва равишҳои ҷадид ва содатаре барои онҳо ихтироъ кард. Дар воқеъ, Кошониро бояд мухтареъи равишҳои кунунии анҷоми чаҳор амали аслии ҳисоб (ба вежа зарб ва тақсим) донист. Китоби арзишманди вай бо номи "Мифтоҳу-л-ҳисоб" китобе дарсӣ, дар бораи риёзиёти муқаддамотӣ аст ва онро аз ҳайси фаровонӣ ва танаввуъи мавод ва матолиб ва равонии баён саромади ҳамаи осори риёзӣ асрҳои миёна медонанд. Зиндагинома Ҷамшед мулаққаб ба Ғиёсуддин, фарзанди пизишки Кошонӣ ба номи Масъуд ҳудуди соли 1388 дар Кошон чашм ба ҷаҳон кушодааст. Ӯ дар ҳамаи осораш худро чунин муаррифи кардааст: Бештар ончи, ки аз зиндагӣ вай медонем аз баррасии осор илмии арзандааш ва низ ду номае, ки хитоб ба падари худ ва мардуми Кошон навишта ба даст омадааст. Даврони кӯдакӣ ва ҷавонии вай дуруст ҳамзамон бо авҷи юришҳои ваҳшёнаи Темур ба Эрон буд. Бо вуҷуд ин, Ҷамшед дар ҳамин шароит низ ҳаргиз аз омӯхтан ғофил нашуд. Падараш Масъуд пизишк буд, аммо шояд аз улуми дигар низ баҳраи бисёр дошт. Барои намуна, аз яке аз номаҳои Кошонӣ ба падараш маълум мешавад, ки падар қасд дошта, то шарҳе бар "Меъёру-л-ашъор"-и Насируддини Тӯӣ бинависад ва барои писар, яъне Ҷамшед бифиристад. Нахустин фаъолияти илмии Кошонӣ, расади хусуф дар 12 зилҳиҷаи 808 қамарӣ навишт. Дар 816 қамарӣ китобӣ нуҷуми муҳимми худ "Зиҷи Хоқонӣ"-ро ба форсӣ навишт ва ба Улуғбек, фарзанди Шоҳрух ва набераи Темур, ки дар Самарқанд ба сар мебурд, ҳадя кард. Кошонӣ умед дошт, ки бо ҳимояти Улуғбег битавонад бо осудагии бештар пажӯҳишҳои илмии худро идома диҳад. Кошонӣ дасти кам то муддате пас аз падид овардани китоб арзишманди "Талхису-л-мифтоҳ", яъне 7 шаъбони 824 қамарӣ (7 августи 1421), ҳанӯз дар Кошон ба сар мебурд. Ин нукта худ мояи шигифтии бисёр аст, ки чаро марде донишвар чун Улуғбег пас аз мутолиаи "Зиҷи Хоқонӣ" ба истеъдоди камназири ӯ пай набурд! Кошонӣ дар яке аз ду номаи худ аз як сӯ ба таври киноя, аз ин ки бисёр дер мавриди таваҷҷуҳи давлатмардон қарор гирифт, гила мекунад, ва аз сӯи дигар муддати дароз ба шаҳре чун Самарқанд даъват шудааст, ки барояш ношинос буд. Кошонӣ ба эҳтимоли қавӣ дар 824 қамарӣ ба ҳамроҳ Муинуддини Кошонӣ (ҳамкори Ғиёсуддин дар Кошон ва Самарқанд) аз Кошон ба Самарқанд рафт ва, чунонки худ дар номаҳояш камубеш ишора кардааст, дар таҳкурсии расадхонаи Самарқанд нақши муҳим дошт. Аз ҳамон оғози кор вайро ба риёсати онҷо баргузиданд ва то поёни умр дар ҳамин мақом буд. Марг Ғиёсуддин Ҷамшеди Кошонӣ саранҷом субҳи рӯзи чаҳоршанбеи 19 рамазони 832 қамарӣ (22 июни 1429) берун аз шаҳри Самарқанд ва дар маҳалли расадхона кушта шуд. Амин Аҳмади Розӣ дар китоби тазкираи "Ҳафт иқлим" мегӯяд, ки чун Кошонӣ чунонки бояд ва шояд одоби ҳузур дар дарборро риоят намекард, Улуғбег фармон ба қатли ӯ дод. Бино ба нақл ба ӯ туҳмати сӯиқасд ба ҷони Улуғбег (ҳокими Самарқанд) заданд ва ӯ пеши Улуғбег мавриди ғазаб қарор гирифта, дар охир ба дасти доруғаи Самарқанд ва фармони вазири Самарқанд кушта шуд. Аз номаҳои Кошонӣ ба падараш чунин бармеояд, ки падар ба далоиле аз сарнавишти фарзанди худ дар дарбори Улуғбег нигарон буд ва дар нома ё номаҳое писарро аз хатароти мавҷуда дар дарбори подшоҳон барҳазар дошта буд ва Кошонӣ низ дар посух барои костан аз нигарониҳои падар, намунаҳои зиёде аз таваҷҷуҳи хосси Улуғбегро ба худ барои падар шоҳид оварда буд. Ниёз ба зикри манбаъ Муҳиммтарин дастовардҳо Эҷод ва ривоҷдиҳии касрҳои даҳӣ ба қиёс бо касрҳои шастгона, ки дар ситорашиносӣ маъмул буд. Ҳисоби адади Пӣ то шонздаҳ рақами даҳякҳо ба наҳве, ки то саду панҷоҳ сол баъд касе натавонист онро густариш диҳад6,2831853071795865 Муҳосибаи синуси кунҷи як дараҷа бо равиши ибтикории ҳалли як муодилаи дараҷаи севум, ки ҳабдаҳ рақами даҳякии адад ба дастомада бо миқдоре, ки имрӯза муҳосиба мешавад, ҳамхонӣ дорад. Дар воқеъ Кошонӣ миқдори синуси як дараҷаро то даҳ рақами саҳеҳи шастгонӣ ҳисоб кард 4. (ба кумаки формулаи 3 3 4 3! 3 3 -4 3,!) Ихтирои абзори ахтаршиносии дақиқ аз ҷумла василае ба номи "Табақу-л-манотиқ" барои муҳосибаи тӯли ситорагон, ки китоб Нузҳата-л-ҳадоиқ дар шарҳи он аст. Навовариҳои Кошонӣ Осори Кошонӣ Таълифот дар заминаи ахтаршиносӣ Таълифот дар заминаи риёзиёт Шарҳи осор Назароти донишмандони муосир Паул Лукӣ, пажӯҳишгари барҷастаи ки беш аз ҳар таърихшиноси дигаре дар роҳи шиносондан арзиши осор риёзии ин донишманди бузург ба ҷаҳон кӯшиш карда, дар бораи осори Кошонӣ чунин овардааст: Эдуард Стюарт Кеннеди, пажӯҳишгари барҷастаи Амрикоӣ, ки муддате низ дар Эрон мезистааст ва бо забони форсӣ ошноӣ дорад, дар бораи Кошонӣ чунин гуфтааст: Адолф Павлович Юшкевич, пажӯҳишгари машҳур Русия дар китоби "Тарихи риёзиёт дар садаҳои миёна" дар бораи китоби арзишманди Кошонӣ менависад: Филм ва сериёли сохташуда дар бораи ӯ Аз зиндагӣ ва саргузашти Ғиёсуддин Ҷамшеди Кошонӣ то кунун ду филм ва сериёл сохта шудааст.