Шуша

Шуша (озарбойҷонӣ:) — шаҳрест дар Озарбойҷон, маркази маъмурии ноҳияи Шуша. Пойтахти фарҳангии Озарбойҷон. 1 Дар доманаи қаторкӯҳи Қарабоғ, дар баландии 1368 м аз сатҳи баҳр, дар шоҳроҳи Ханкенди - Горис, дар 11 км самти ҷануби Ханкенди 2 воқеъ аст. Аз соли 1992 то 2020 шаҳр таҳти назорати Ҷумҳурии эътирофнашудаи Қарабоғи Кӯҳӣ (ҶҚК) қарор дошт. Озарбойҷон 8 ноябри соли 2020 дар натиҷаи амалиёти ҷангӣ назорати шаҳрро ба даст овард, ки он 10 ноябр дар изҳороти сеҷонибаи Озарбойҷон, Арманистон ва Русия сабт гардидааст. Иқлим Шаҳр дар минтақаи иқлими муътадил ҷойгир аст. Ҳарорати миёнаи солона +8,8 °; ҳарорати миёнаи моҳи январ + 2.9 °, апрел - +7.4 °, июл - +18.9 °, ноябр - +4.7 °. Бориш - 639 мм. Пайдоиши номи шаҳр Муаллифи асри арманӣ Раффӣ навиштааст, ки Шуша номи худро аз деҳаи армании Шош гирифтааст, ки сокинонаш дар қалъаи дар наздикии он бунёдшуда ҷойгир шудаанд 3. Як қатор маъхазҳои академикӣ низ даъво доранд, ки номи шаҳри Шушӣ аз номи як деҳаи ҳамсоя омадааст 4 5 6. Джеймс Рассел аз Донишгоҳи Ҳарвард қайд мекунад, ки шаҳр номи худро аз деҳаи наздики Шош гирифтааст, ки сокинонаш аввалин сокинони қалъаи нав шуданд. Тибқи фарзияи озарбойҷонӣ, асосгузор ва ҳокими аввали хонии Қарабоғ Паноҳхон, ки ба аёдати ҳокими Барда омада буд, аз ҷониби ӯ барои шикор дар кӯҳҳо ва ҷангалҳои наздик даъват шуда буд. Хон аз табиати маҳаллӣ мафтун шуда, гӯё ба худ мегуфт: "Чӣ ҷои аҷибе, чӣ гуна ҳавои тоза ва шаффофе, ки гӯё аз шиша сохта шудааст (озарбойҷонӣ:). Дар ин ҷо шаҳри аҷибе бунёд кардан мумкин аст.. Ҳамин тавр ҳам шуд - бо фармони Паноҳхон дар ин ҷо шаҳре бо номи Шуша таъсис ёфт 7. Дар соли 1834 ин фарзияи пайдоиши номи шаҳрро дар ёддоштҳои ӯ нависанда ва муаррихи ҳарбии рус Платон Зубов, ки имконияти муошират бо ҳамзамонони бунёди Шуширо дошт, ба миён овард. Таърих Бунёди шаҳр Бино ба ЭСБУ, Шуша дар соли 1752 аз ҷониби асосгузор ва ҳокими якуми хонигарии Қарабоғ Паноҳ Алӣ-Хон, таъсис ёфтааст 4. Луғати калони энсиклопедӣ ва Пажӯҳишгоҳи ҷуғрофияи Академияи илмҳои Русия низ таърихи бунёди шаҳрро соли 1752 меноманд. Тибқи маълумоти Энсиклопедияи калони советӣ, Шуша дар миёнаи асри ҳамчун қалъа барои муҳофизати хонии Қарабоғ таъсис ёфтааст. Таърихшиноси бритониёие Кристофер Волкер мегуяд, ки муассисони Қалъаи Шуша аз Арманистон малик Шоҳназар ва иттифоқчии ӯ, Паноҳ Алӣ-Хон мебошанд, ки онро барои ҳифз бар зидди дигар мирони-маликҳои Арманстон бунёд кардаанд. Уокер қайд мекунад, ки баъдтар шаҳри Шуша пас аз Тифлис ва Боку пойтахти хонигарии Қарабоғ ва саввумин маркази фарҳангии тамоми Закавказия гардид. Дар Энсиклопедияи Ислом низ қайд карда мешавад, ки шаҳре, ки соли 1752 аз ҷониби Паноҳ Али Хон сохта шудааст, Панаҳобод номида шудааст. Дар шаҳр тангаҳо сикка мезаданд, ки онро панаҳ-абади меномиданд. Пас аз пошхӯрии СССР 2 сентябри соли 1991 Ҷумҳурии Қарабоғи Кӯҳӣ эълон карда шуд. Арманистон 23 сентябри соли 1991 8. ва Озарбойҷон 18 октябри соли 1991 9 истиқлол эълон карданд. Аз охири соли 1991 дар Шуша, ки танҳо аз аҳолии озарбойҷонӣ иборат буд, аз ҷониби нерӯҳои Арманистон муҳосира карда шуда буд. Дар зимистони солҳои 1991-1992 аз Шуша, бо истифода аз мушакҳои Град ва Алазан гулӯлаборони шадиди Степанакерт гузаронида мешуд. 10. То баҳори соли 1992 Шуша охирин шаҳраки калон бо аҳолии озарбойҷонӣ дар қаламрави Қарабоғи Кӯҳӣ боқӣ монда буд. Дар рӯзҳои 8-9 майи соли 1992 шаҳри Шуша аз ҷониби нерӯҳои Арманистон бо истифода аз гулӯлаборони системаҳои мушакҳои Град ва ҳуҷуми мошинҳои зиреҳпӯш ишғол карда шуд; аҳолӣ ва гарнизони шаҳр ба Лочин ақибнишинӣ карданд 11 12. Мувофиқи тақсимоти маъмурию ҳудудии Ҷумҳурии Қарабоғи Кӯҳӣ, шаҳр маркази ноҳияи Шушии Ҷумҳурии Қарабоғи Кӯҳӣ эълон шуд (аз ҷиҳати ҷуғрофӣ бо минтақаи ҳамноми Озарбойҷон мувофиқат намекунад) ва бо номи Шуши иваз карда шуд. Соли 2005 дар шаҳр 3 191 нафар маскун буданд, дар соли 2015 - 4064 нафар, аксаран арманиҳои гуреза аз Озарбойҷон. Соли 2012 Вазорати фарҳанг ва кор бо ҷавонони Ҷумҳурии Қарабоғи Кӯҳӣ ба шаҳр кӯчид 13. Қарор буд, то соли 2022, ба 30-юмин солгарди озодкунии шаҳр интиқол додани парлумони ҶҚК дар назар буд 14. Озод карда шудани Шуша Дар ҷараёни амалиёти ҷангӣ, ки 27 сентябри соли 2020 байни қувваҳои мусаллаҳи Озарбойҷон ва неруҳои мусаллаҳи ҶҚК ва Арманистон оғоз ёфт, артиши Озарбойҷон назорати тамоми дарозии марзи Озарбойҷон ва Эронро ба даст гирифта, ба шимол ҳамла оғоз кард то ин ки долони Лочинро бурида, шаҳри Шушаро забт кунад. Дар вақти амалиёти ҷангӣ, Шуша ба зарбаҳои ҳавопаймоҳои Озарбойҷон дучор омад - масалан, дар натиҷаи зарба ба бинои Хонаи фарҳанг, ки дар он хизматчиёни ҳарбӣ ва полис дар Арманистон ҷойгир буданд, 4 октябр зиёда аз 20 нафар 15 низомиён 16 кушта шуданд. То 4 ноябри соли 2020 артиши Озарбойҷон ба Шуша наздик шуд 17. Дар рӯзҳои минбаъда, дар натиҷаи задухӯрдҳои шадид, ҷузъу томҳои махсуси артиши Озарбойҷон тавонистанд шаҳрро ишғол кунанд. 8 ноябри соли 2020 Президенти Озарбойҷон Илҳом Алиев эълон кард, ки артиши Озарбойҷон назорат дар шаҳри Шушаро ба даст гирифтааст. 18 Рӯзи дигар мақомоти Қаробоғи Кӯҳӣ маҷбур шуданд тасдиқ кунанд, ки нерӯҳои Арманистон дигар Шушаро назорат намекунанд 19. 10 ноябри соли 2020 Изҳороти муштараки Президенти Ҷумҳурии Озарбойҷон, Сарвазири Ҷумҳурии Арманистон ва Президенти Федератсияи Русия дар бораи оташбаси комил ва ҳама гуна ҷангҳо дар минтақаи низои Қарабоғ нашр шуд. Созишнома, аз ҷумла, ба шарте, ки тамоми қаламрави ҳангоми амалиёти ҷангӣ ишғолшуда таҳти назорати Озарбойҷон боқӣ монад 20. Барқарор намудани ҳукуматдории Озарбойҷон дар Шуша 12 ноябри соли 2020 дар Шуша бо назардошти аҳамияти стратегии шаҳр маъмурияти шаҳрии Хадамоти амнияти давлатии Озарбойҷон таъсис дода шуд 21. Худи ҳамон рӯз, кормандони Вазорати корҳои дохилии Озарбойҷон дар шаҳр ба кор шурӯъ карданд 22. Сардори шуъбаи полиси шаҳри Шуша коменданти шаҳр таъйин карда шуд. 13 ноябр дар канори шаҳр посгоҳи посбонии неруҳои посдорони сулҳи Русия аз бригадаи 15-уми алоҳидаи мотосиклҳо таъсис дода шуд, ки он вақт аллакай долони Лачинро таҳти назорат гирифт 23. Дар шохаи шоҳроҳи Горис-Степанакерт, дар даромадгоҳи шимолии шаҳр посгоҳи артиши Озарбойҷон ҷойгир аст 24. 17 ноябр дар бораи оғози сохтмони як шоҳроҳи автомобилгард мақомоти Озарбойҷон эълон кард, ки он Шушаро бо Физулӣ мепайвандад. 25. 16 декабр бо супориши Президенти Озарбойҷон Илҳом Алиев, дар Шуша, вобаста ба тадбирҳои барқарорсозии шаҳр, кор бо арзёбӣ ва инвентаризатсия бо иштироки мутахассисони соҳаҳои гуногун оғоз ёфт 26. 5 январи соли 2021, Президенти Озарбойҷон Илҳом Алиев Шушаро пойтахти фарҳангии Озарбойҷон эълон кард 27. 14 январи соли 2021, Президенти Озарбойҷон Илҳом Алиев бори аввал ба Шуша ташриф овард ва парчами Озарбойҷонро дар шаҳр барафрохт. Инчунин нимпайкараҳои Узеир Ҳоҷибеков, Булбул ва Хуршедабону Натаванро, ки дар шаҳр насб карда шуданд, кушод, нимпайкараҳо то соли 1992 дар Шуша буданд ва сипас азҷониби арманиҳои Қаробоғ осеб дида буданд. 28 29 30 31. Осорхонаи таърихи Шуша Осорхонаи таърихи Шуша дар хонаи пешини оилаи Меҳмандаровҳо ҷойгир аст 32, дар маркази маҳаллаи таърихии шаҳр. Осорхонаи таърихи Шуша маҷмӯаи осорест, ки гузаштаи чандинасраи шаҳри қадимаи қалъаро инъикос мекунад, аз ҷумла ашёи бойи бостоншиносии асри биринҷӣ (асрҳои 12-10 пеш аз милод), хачкорони асрҳои 12-13. Нусхаи як сафҳаи Инҷил, ки соли 1428 аз ҷониби коҳини калисои Сент навишта шудааст. Модари Худо Падар Мануэл. Дар коллексияи музей бисёр маводи этнографии асрҳои - мавҷуданд, ки ҳаёти сокинони Шушаро тасвир мекунанд. Маҷмӯаи аксҳо ва репродукцияҳое, ки дар стендҳои толорҳои осорхона намоиш дода мешаванд, ҳаёти фарҳангии он давраро хеле муассир месозад. Маводҳои дигар қатли оммаи арманиҳои Шушаро дар соли 1920 тасвир мекунанд. Истгоҳи махсус ба амалиёти низомӣ барои забти Шуша 9 майи соли 1992 бахшида шудааст. Ин аст диорамаи ҷангӣ, ки қиссаи ҷангро ба таври муфассал эҷод мекунад. Осорхонаи давлатии геологӣ Осорхонаи давлатии геологии ба номи профессор Г.А. Габриелянц дар шаҳри Шуши расман соли 2014 ифтитоҳ ёфт. Профессор Г.А. Габриелянц, асосгузори осорхона, геологи маъруфи арман, солҳои 1989-91 вазири геологияи СССР буд. Дар осорхона якчанд рафҳо мавҷуданд, ки дар онҳо намунаҳои геологии минтақа ва тамоми дунёро ёфтан мумкин аст. Википедия:Значимость фактааҳамияти факт? Иқтисод Сайёҳӣ Баъди тобеъ гардидани шаҳри Шуша ба ҳукумати Озарбойҷон, мақомоти ҳукумати шаҳрдорӣ иваз гардид. Бинобар ин мазмуни экспонатҳои осорхона низ тағйир меёбад. Аҳолӣ Тибқи омори Русия дар соли 1916, дар Шуша 43869 нафар зиндагӣ мекарданд, ки 23396 нафарашон арманиҳо (53%) ва 19121 озарбойҷониҳо (44%) буданд 36. Дар натиҷаи куштори Шуша дар охири моҳи марти соли 1920 аксарияти арманиҳои Шуша кушта шуданд ё шаҳрро тарк карданд. То якчанд ҳазор нафар қурбони қатли ом шуданд. Пас аз оташгири ва ғоратгариҳои моҳи марти соли 1920 дар Шуша 9,2 ҳазор нафар боқӣ монданд, ки 289 нафари онҳо арманиҳо буданд. 37 38.. Пас аз нест карда шудани маҳаллаи арманиҳои Шуша, дар давраи Шӯравӣ аз панҷ ноҳияи Ҷумҳурии Қаробоғи Кӯҳӣ озарбойҷониҳо дар минтақаи хурдтарини Шуша аксариятро ташкил медоданд. То соли 1932 дар Шуша 5597 нафар зиндагӣ мекарданд 39. Мувофиқи барӯйхатгирии соли 1939, аҳолии ноҳияи Шуша 10.818 нафарро ташкил медод, ки аз онҳо 6306 озарбойҷонӣ (58,3%), 4177 арманиҳо (38,6%). Гузашта аз ин, аксар озарбойҷониҳо дар шаҳр зиндагӣ мекарданд, ки аҳолии он 5424 нафарро ташкил медод, дар қисмати деҳоти ин минтақа, арманиҳо аксариятро ташкил медоданд. Соли 1989, тибқи барӯйхатгирии ахири Шӯравӣ, дар ноҳияи Шуша 23156 нафар зиндагӣ мекарданд, ки аз онҳо 21234 нафар (91,7%) озарбойҷониҳо ва 1620 нафар (7%) арманиҳо буданд. Дар худи шаҳр 17000 нафар зиндагӣ мекард, ки аз онҳо 98% озарбойҷониҳо буданд 4.