ArabovMK/tajik-wikipedia-corpus huggingface dataset:
Аспи хатлӣ

спи хатлӣ — зоти аспи маҳаллӣ, ки дар қадимуззамон дар мавзеи имрӯзаи Хатлон парвариш меёфтанд. Асппарварӣ дар Хатлон аз замони бостон маъмул будааст. Дар ин бобат ишораҳои сайёҳон, таърихнависон ва шоиру нависандагон шаҳодат медиҳанд. Адиб ва сайёҳи эронинажоди араб Ибни Хурдодбеҳ — шоир, муаррих ва ҷуғрофидони тоҷик дар асараш "Таърихи ҳумоюн" дар бораи аспи хатлӣ гуфтааст: "Аспҳои хатлониро ба кутуби салаф ва сияру тафсири мутақаддим бағоят писандидаанд. Аз қадим-ул-ҳаёт ин вилоят маншаи аспҳои тозинажод будааст ва алъон низ аксари аҳолии он галадор аст. Аспҳои Хатлон дар ин асру замон низ мақбул ва марғуби хоссу ом аст". Мадҳу санои аспҳои Хатлонро дар эҷодиёти Низомии Ганҷавӣ низ дучор меоем: Шоири дигаре гуфтааст: Аз сарчашмаҳои таърихӣ бармеояд, ки тоҷирон аспи хатлиро барои фурӯш ба кишварҳои дигар мебурдаанд ва онҳо дар ноҳияҳои Данғара ва тобистон дар Терай ва Ховалинг парвариш меёфтанд. Дар топонимикаи минтақаи Кӯлоб — Ховалингу Балҷувон номҳои марбут ба асп, аз қабили Адири Аспон, Аспиёни Боло, Аспиёни Миёна, Аспиёни Поён ва ғайра ба назар мерасанд, ки далели дар гузашта ривоҷ доштани асппарварӣ дар ин мавзеъ мебошад. Маркази Аспиёни шаҳри Девонасп шояд дар ҷойи имрӯзаи Кӯлоб ё наздики он будааст.
Аспи қирғизӣ

Аспи қирғизӣ — зоти аспи маҳаллии саворию боркаш. Аспи қадими қирғизӣ. Аспи қирғизӣ ба гармою сармои куҳистон мутобиқ аст. Ашҳаб, тӯруқ, баъзан зард мешавад. Аспи хурдҷусса буда, сари камгӯшт, гардани рост, танаи дароз, тахтапушти кӯтоҳ, синаи васеъ, пойҳои кӯтоҳ, суми мустаҳкам дорад. Баландиаш 136,0-140,3 см, даври синааш 141, 2-142,8 см, банди пояш 17,8-18,4 см, вазнаш то 350 кг. Асосан дар ноҳияҳои куҳсори Тоҷикистон, Ӯзбекистон ва Қазоқистон мепарваранд. Аспи қирғизӣ саворӣ, боркаш ва ширу гӯштдеҳ аст. Байталаш то 16 литр (дар 1 шабонарӯз) шир медиҳад. Зоти Аспи қирғизиро бо аспҳои асили донӣ, асили саворӣ ва аспҳои зоти навқирғизӣ беҳтар мекунанд.
Аспи тоҷикӣ

Аспи тоҷикӣ — зоти аспҳои маҳаллии саворӣ. Тӯли 50 сол дар натиҷаи ҷуфт кардани аспҳои англисӣ, арабӣ ва лақайӣ ба вуҷуд оварда шуда, 27 декабри 2002 аз назорати давлатӣ гузаштааст. Аспи тоҷикӣ, аспи пурқувват буда, қаду басташ зебост. Сари қоқина, чашмони калон, гардани дароз, тахтапушту сағрии хурд, синаи фарох ва пойҳои дарози сермушак дорад. Аксар абраш-ҷеран, адҳам-тӯруқ, ашҳаб, баъзан сиёҳмушкин-сиёҳтӯруқ, саманди ёлудумсиёҳ, саманди язидӣ ва малларанг мешавад. Ҷуссааш аз аспи арабӣ, хусусан аз аспи лақайӣ калон, вале аз аспи англисӣ каме хурд аст. Қади нарёнаш (даври синааш 173, банди пояш 18,2), модиёнаш (даври синааш 173, банди пояш 18,2) см. Суръати дави рекордиаш метр дар 1 дақиқа 6,4 сония метр дар 1 дақиқа 17 сония метр дар 1 дақиқа 47,2 сония метр дар 1 дақиқа 58,8 сония метр дар 2 дақиқа 14 сония метр дар 2 дақиқа 40,7 сония метр дар 3 дақиқа 27,6 сония метр дар 3 дақиқа 27,6 сония метр дар 3 дақиқа 43,1 сония метр дар 4 дақиқа 49 сония метр дар 8 дақиқа 46,4 соли Суръати дави аспи тоҷикӣ аз суръати дави аспи лақайӣ ва баъзе зотҳои дигар аспҳои Осиёи Марказӣ, Қазоқистон ва Қафқоз беҳтар аст. Савораҳои тоҷик аз соли 1958 бо аспи тоҷикӣ дар мусобиқаҳои умумииттифоқии хоҷагиҳо ва заводҳои асппарварӣ иштирок карда, 19 маротиба ғолиби Мукофоти ба номи Тоҷикистон, 7 маротиба ғолиби мукофоти ба номи Озарбойҷон, 14 маротиба чемпиони бузкашӣ (аз 20 мусобиқа), 8 маротиба ғолиби чавгонбозӣ ва ғайра гардидаанд. Аспи тоҷикӣ дар мусобиқаҳои умумииттифоқии --и савораҳо низ иштирок кардааст. Ба аспҳои беҳтарин аттестати дараҷаҳои ва -и Намоишгоҳи комёбиҳои хоҷагии халқи ИҶШС дода шудааст. Соли дар ҷумҳурӣ 40 ҳазор сар аспи тоҷикӣ парвариш меёфт. Мувофиқи қарори Ҳукумати ҶТ 262 аз 19 июни 2000 "Оид ба заводҳо, хоҷагиҳо ва фермаҳои зотпарварӣ" парваришу такмили аспи тоҷикӣ ба уҳдаи 23 хоҷагии асппарварии вилояти Хатлон ва ноҳияҳои тобеи марказ гузошта шудааст. Онҳо дорои 6 заводи асппарварӣ, 1 хоҷагии зотпарварӣ, 9 фермаи зотпарварии давлатӣ ва байнихоҷагӣ, 3 хоҷагии фермерӣ ва ғайра мебошанд. Саршумори нисбатан пурбаҳои аспҳо дар 4 заводи асосӣ — "Асппарвар"-и ноҳияи Рӯдакӣ, "Доштмандӣ"-и ноҳияи Файзобод, "Хуросон" ва "Рахш"-и ноҳияи Хуросон гирд оварда шудаанд. Дар ҳамаи хоҷагиҳои зотпарварӣ барои гузаштан аз апробатсияи давлатӣ 7884 сар аспи тоҷикӣ тайёр карда шуда буд.
Аспи қазоқӣ

Аспи қазоқӣ — зоти саворӣ, боркаш ва гӯшту ширдеҳ. Аспи маҳаллии қазоқист. Дар натиҷаи ҷуфт кардани зоти аспҳои маҳаллӣ бо аспҳои муғулӣ, осиёимиёнагӣ ва аврупоӣ ба вуҷуд овардаанд. Аспи қазоқӣ гуногунранг ва хурдҷусса буда, сари газгӯшт, тахтапушти ҳамвор, синаи васеъ, пойҳои кӯтоҳи пурқувват ва суми мустаҳкам дорад. Баландиаш см, даври синааш см, банди пояш 16-18 см. Вазнаш кг. Аспи қазоқӣ 25 киллометрро дар 36 дақиқа тай кардааст. Байтали аспи қазоқӣ дар як шабонарӯз 8-9 литр шир медиҳад.
Аспи қаробоҳирӣ

Аспи қаробоҳирӣ — зоти аспҳои маҳаллии боркашу савораи Осиёи Марказӣ. Аз қадимулайём маълум буда, дар натиҷаи бо аспҳои кӯчиён, инчунин аспҳои туркманӣ, арабӣ ва форсӣ ҷуфткунонии арғумакҳо ба вуҷуд оварда шудааст. Бештар адҳамтӯруқ, абрашҷеран ва ашҳаб буда, сари нисбатан хурд, гардани дарози сермушак, синаву тахтапушти фарох, миёни рост, ёлу думи кӯтоҳ дорад; сумаш сахт ва пойҳояш бориканд. Баландии қади нарён (даври сандуқи синааш 175, банди пояш 19,6), модиён (даври сандуқи синааш 172, банди пояш 18,8) см аст. Аспи қаробоҳирӣ барои кор дар шароити иқлими гарм, кашидани ароба ва ҳамчун аспи саворӣ хеле мувофиқ шудааст. Ҳангоми пойга дар масофаи кӯтоҳ ба аспҳои зоти арабӣ ва аҳалтекинӣ намерасад. Суръати дави рекордиаш 1200 м дар 1 дақиқа 22,0 сония метр дар 1 дақиқа 54 сония метр дар 2 дақиқа 52 сония метр дар 3 дақиқа 43,2 сония м дар 9 дақиқа 11,2 соли Ҳамчун аспи саворӣ дар корҳои кишоварзӣ, инчунин дар бузкашӣ васеъ истифода мебаранд. Алҳол бо мақсади ба вуҷуд овардани зоти аспҳои варзишии хуб модиёнҳои аспи қаробоҳириро бо нарёнҳои аспҳои зоти асили савории англисӣ ва аспҳои асили арабӣ ҷуфт мекунонанд. Дар Тоҷикистон асосан дар вилояти Суғд мепарваранд. Соли 2010 дар ҷумҳурӣ 6134 сар аспи қаробоҳирӣ мавҷуд буд.
Аспи қустанайӣ

СПИ ҚУСТАНАЙӢ, зоти саворӣ. Дар колхозу заводҳои асппарварии вилояти Қустанайи Қазоқистон ва вилояти Челябински Федератсияи Русия ба вуҷуд овардаанд. Ҳамчун зот соли 1951 тасдиқ шудааст. Аспи қустанайӣ асосан зард ва тӯруқ мешавад. Аспи миёнаҷусса; баландиаш 157,5 см, даври синааш 184 см, банди пояш 20,3см. Суръати рекордии давиданаш м дар 1 дақиқа 40,4 сония метр дар 2 дақиқа 33,4 сония км 4 соату 1 дақиқа 5 соли Дар як шабонарӯз то 286,1 км роҳ мепаймояд. Аспи қустанайиро барои беҳгардонии зотҳои аспи қазоқӣ истифода мебаранд.
Аспирант

Аспирант - шахсе, ки дорои Таҳсилоти олии касбӣ буда, мутахассис аст ё дараҷаи магистрро дорад ва дар аспирантураи муассисаи олии таълимӣ ва ё муассисаи илмӣ ба мақсади таҳияи рисола барои дарёфти дараҷаи номзади илм таҳсил мекунад. Манобеъ Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон Дар бораи таҳсилоти олии касбӣ ва таҳсилоти касбии баъд аз муассисаи олии таълимӣ Боби якум. Моддаи 2. Мафҳумҳои асосӣ.
Аспиратсия

АСПИРТСИЯ (аз – нафаскашӣ) — 1) ба воситаи асбобҳо берун кашидани моеъ, рим ё ҳавое, ки дар натиҷаи бемориҳои гуногун дар ҷавфи бадан, банду буғум ғун шудааст. 2) Ҳангоми нафасгирӣ ба роҳи нафас афтодани ҷисмҳои бегона, зарраҳои ғизо, хун, дандонҳои сунъӣ ва ғайра; ҳангоми беҳуш будани бемор ё ихтилоли қобилияти фурӯбарӣ ба вуқӯъ мепайвандад. Оқибати аспиратор ба ғализии моддаҳои ба роҳи нафас афтода ва амиқии ҷойгиршавии онҳо вобаста аст. Аспиратори моеъ ва ҷисмҳои бегонаи калон боиси фавти одам мегарданд. Ҳангоми ба роҳи нафас афтодани массаҳои нисбатан хурд онҳо ба воситаи балғам хориҷ карда мешаванд; дар дигар мавридҳо имкон дорад, ки онҳо бемориҳои илтиҳобии гуногун, масалан, ларинготрахеитҳо, бронхитҳо, бронхиолитҳо, илтиҳоби шуш ва ғайраро ба вуҷуд оваранд. Аспиратор хусусан дар кӯдакон бештар рух медиҳад. Он метавонад ҳангоми дар батни модар будани кӯдак, дар вақти таваллуд (аз луоби бачадон ва маҳбал), ҳамчунин баъзе бемориҳои модар ба вуқӯъ пайвандад. Дар кӯдакони навзод аснои ширмакӣ, қай, сурфа ва гиристан низ ба мушоҳида мерасад. Аз роҳи нафас ҷисмҳои бегонаи нисбатан калонро бо усули бронхоскопия берун меоранд.
Аспидҳо

АСПЍДҲ (аз юн. – мори заҳрдор) — морҳои обии заҳрдор. Аспид ба мори обиимуқаррарӣ монанд мебошанд, вале дар ҷоғи боло дандони заҳр доранд. Заҳри аспидҳо бештар ба силсилаи асаб таъсир мекунад; онро дар тиб истифода мебаранд. Аспидҳо 181 намудро дар бар мегиранд; дар Осиёи Марказӣ, Австралия, Осиёи Ҷанубӣ, Африқо, Амрикои Ҷанубӣ ва Марказӣ вомехӯранд. Одатан, дар замин, баъзан дар болои дарахтон зиндагӣ мекунанд. Ғизои аспидҳо калламуш, калтакалос ва қурбоқа аст. Баъзе аспидҳо морҳои зиндазо мебошанд.
Аспирингон (деҳа, н. Балҷувон)

Аспирингон — деҳа дар ҷамоати деҳоти Сарихосори ноҳияи Балҷувон. Аз Аспирингон то маркази ҷамоат 10 км, то маркази ноҳия 46 км. Аҳолиаш 140 нафар, тоҷикон.
Аспод Гушнасп

Аспод Гушнасп (-; зод. Фирӯзобод) — фармондеҳи эронӣ (ҳазорбад)-и горди салтанатии Соонӣ, ки дар сарнагунии охирин подшоҳи бузурги Соонӣ Хусрави нақши калидӣ дошт.
Аспирантура

Аспирантура (— мекӯшам, кӯшиш мекунам наздик шавам) — яке аз воситаҳои асосии тайёр намудани кормандони соҳаи илм. Таҳсил дар аспирантура, маъмулан, бо ҳимояи рисолаи номзадӣ ба охир мерасад. Аспирантура рӯзона ва ғоибона мешавад. Дар аспирантураи рӯзона шахсони то 35-сола (муҳлати таҳсил се сол) ва ғоибона шахсони то 45-сола (муҳлати таҳсил чор сол) ҷалб мегарданд. Шахсони маълумоти олидор ва мутахассисони соҳибмаълумоти ботаҷриба, ки ба корҳои илмӣ шавқу ҳавас доранд, барои супурдани имтиҳони дохилшавӣ ба аспирантурароҳ дода мешаванд. Мутахассисони ҷавон баъди хатми мактаби олӣ ба тавсияи шӯрои илмии он бевосита ба аспирантура дохил шуда метавонанд. Дохилшавандагон аз рӯи ихтисос, фалсафа ва забони хориҷӣ имтиҳон месупоранд. Қабл аз ҳимояи диссертатсия имтиҳонҳои номзадӣ супурда мешаванд. Дар назди АИ ҶТ ва як қатор мактабҳои олии ҷумҳурӣ доир ба соҳаҳои гуногуни илм аспирантура мавҷуд буда, дар онҳо аспирантҳо таҳсил менамоянд.
Аспиратор

АСПИРТОР -и гуногунҳаҷмро кор мефармоянд. Аспиратори тиббӣ ҳангоми ҷарроҳиҳои гуногун, барои кашида гирифтани моеот, дар амалияи момоӣ ва ғайра истифода мегардад. Аспираторҳои тиббӣ бесадо кор карда, полунаҳо (филтрҳо)-и бактериявӣ доранд. Онҳоро метавон дар аробача насб кард ё рӯи такягоҳи махсус гузошт.
Аспирингон

АСПИРИНГН — деҳа дар ҷамоати деҳоти Сари Хосори ноҳияи Балҷувон. Аз Аспирингон то маркази ноҳия 46 км; роҳ автомобилгард. Аҳолиаш 105 нафар (2012 нафар дар соли 2010 ва 99 нафар дар соли 2009), тоҷикон. Аспирингон мактаби таҳсилоти ибтидоӣ ва нуқтаҳои савдои хусусӣ дорад. Соҳаҳои асосии хоҷагӣ: занбӯрпарварӣ, боғдорӣ ва чорводорӣ. Заминҳо аз оби чашмаҳо ва дарёи Сурхоб обёрӣ мешаванд.
Аспрез (ченак)

АСПРЀЗ, аспрес, аспарсо, ченаки қадимаи дарозӣ, маъмулан масофаи майдони аспдавонӣ. Ин навъи ченак аз замонҳои қадим дар миёни ақвоми ориёӣ хеле маъмул буд, ҳатто дар "Вандидод"-и Авесто аз он ёд шудааст. Дар матнҳои паҳлавӣ Аспрез баробари 2 хоср (хотра), яъне ба маънои 2 фарсанг омадааст. Дар "Бундаҳишн" андозаи хоср баробари 1 ё 14 фарсанг аст. Истилоҳи аспрез дар забони арманӣ чун "оспорез" омада, ғайри маънои "майдони аспдавонӣ", инчунин ченаки дарозӣ ҳам мебошад.
Аспрез

АСПРЀЗ, ипподром (аз юн. – асп, – майдони тохтутоз), маҷмӯи иншоотест барои озмуни асп, масалан, варзиш, мусобиқа, музояда, намоишҳо. Дар аспрез озмоишро дар майдончаҳои мудаввар аз рӯи қоидаҳои махсус ба роҳ мемонданд. Дар аксар аспрезҳои дусамта аспҳои зоти резапо ва саворӣ мавриди озмоиш қарор мегиранд. Баъзе аспрезҳо барои ташкил кардани мусобиқаҳои махсус, масалан, "Стиплчез" (аз 7 то 40 км) таҷҳизонида мешаванд. Чунин мусобиқаҳо аз монеаҳои мушкилгузар, аз қабили тавора, баландӣ, ҳавз, нишеб ва ғайра иборат мебошанд. Аспрезҳо маъмулан аз ҳалқароҳ барои машқу пойга, марраҷой, стартмошинҳои тамошогоҳ, фотофиниш, сониясанҷҳо, мониторҳо ва ҳуҷраи ҳайати доварон таркиб ёфтаанд. Рафти мусобиқаҳоро бо автомошинҳои камерадор назорат мекунанд. Дар канори мусобиқагоҳ барои нишон додани масофа сутунҳо насб мекунанд. Аспрези ҷумҳуриявии шаҳри Душанбе соли 1935 бунёд ёфтааст. Озмоиши мунтазами тойҳои зотии хоҷагиҳои асппарварии ҷумҳурӣ соли 1952 шурӯъ шуд. То ин дам дар аспрез 3865 сар тойи зотӣ (аз ҷумла беш аз 3 ҳазор сар нарён ва тақрибан 400 сар модиёнҳо) озмуда шудаанд. Соли 2011 аспрези ҷумҳуриявӣ ба Наврӯзгоҳ табдил дода шуд ва ҳамоно аспрез ҳам мебошад.
Атрат

Атрат, Асрат, Трита — падари Гаршосп, севумин кас аз мардумоне буд, ки нӯшобаи оинии ҳаумро омода кард ва ба подоши ин кор муқаддас ду писар ба номҳои Гаршосп ва Урвахшайа ба ӯ ато шуд.
Аспрес (деҳа, н. Панҷ)

Аспрес (то соли 2024 — Отчапар 1) — деҳа дар ҷамоати деҳоти Озодагони ноҳияи Панҷ. Аз деҳа то маркази ҷамоат 3 км, то маркази ноҳия 7 км. Аҳолиаш 2696 нафар, тоҷикон.
Асппарварӣ

Асппарварӣ — яке аз соҳаҳои чорводорӣ. Таърих Дар ҳудуди ҷумҳуриҳои Осиёи Марказӣ, аз ҷумла Тоҷикистон, ба асппарварӣ аз давраҳои пеш аз милод машғул шудаанд. Ҳанӯз 3 ҳазор сол қабл аз милод аспҳои арғунаки сарзамини Давон (ғарби водии Фарғона ва ноҳияҳои шимоли ҶТ) ва саворию боркаши Хатлон (ҳудуди ҳозираи ноҳияҳои марказӣ ва ҷанубии ҷумҳурӣ), ки ба пайдоиши зотҳои кунунии қаробоҳирӣ, лақайӣ, аҳалтекинӣ, ёмудӣ, арабӣ ва ғайра асос гузоштаанд, дар кишварҳои Шарқ машҳур буданд. Дар Аморати Бухоро беҳтарин галаи аспон ва чарогоҳҳо дар ихтиёри дороён ва саркардаҳои ҳарбӣ буданд. Барои деҳқонон, косибон ва табақаҳои дигари аҳолӣ асп манбаи асосии зиндагӣ буда, дар корҳои кишоварзӣ ва боркашӣ истифода мешуд. Асппарварӣ дар Тоҷикистон Дар давраи шӯравӣ дар ҷумҳурӣ барои тараққӣ додани асппарварӣ имкониятҳои фаровон фароҳам омаданд. Дар асоси хоҷагиҳои хурди шахсӣ, галаҳои мусодирашуда ва қисмҳои барҳамхӯрдаи аскарони савора фермаҳои асппарварӣташкил карда шуданд. Ҳоло дар ҷумҳурӣ бисёр хоҷагиҳои асппарварӣ фаъолият доранд: заводҳои асппарварии "Баракат"-и ноҳияи Ҳисор, "Дошмандӣ"-и ноҳияи Файзобод, "Асппарвар"-и ноҳияи Рӯдакӣ (собиқ заводи асппарваии "Кӯктош"), хоҷагиҳои деҳқонию фермерии "Хуршед"-и ноҳияи Рӯдакӣ, ба номи И. Меликмуродови ноҳияи Шаҳринав, "Рахш"-и ноҳияи Хуросон (собиқ заводи асппарварии ба номи Абдурраҳмони Ҷомӣ), ҶММ "Назар"-и ноҳияи Балҷувон, хоҷагиҳои давлатии "Кангурт"-и ноҳияи Темурмалик, "Данғара"-и ноҳияи Данғара, "Чорводор"-и ноҳияи Вахш, ба номи С. Шерназарови ноҳияи Хуросон ва ғайра Сифати коршоямии аспҳоро дар аспрез меозмоянд. Дар Тоҷикистон асосан зоти аспҳои қаробоҳирӣ. Аспи тоҷикӣ 27 декабри 2002 аз апробатсияи давлатӣ гузаштааст (муаллифон: Мамин Н. О. ва Шамсиев А. Г.). Маҷмӯи корҳои зотпарварӣ ва методию илмиро Аспрез, Аспхонаи давлатии ҷумҳурӣ ва ДАТ роҳбарӣ менамоянд. Бознигаред Эзоҳ Адабиёт.
Садаи II

Садаи ё қарни дууми мелодӣ дар гоҳшумории ҷулианӣ ба фосилаи солҳои 101 то 200 гуфта мешавад. Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи II то мелод

Садаи то мелод ё қарни дууми пеш аз мелод Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи III то мелод

Садаи то мелод ё қарни сенздаҳуми пеш аз мелод Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи I

Садаи ё қарни якуми мелодӣ дар гоҳшумории ҷулианӣ ба фосилаи солҳои 1 то 100 гуфта мешавад. Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи III

Садаи ё қарни сенздаҳуми мелодӣ дар гоҳшумории ҷулианӣ ба фосилаи солҳои 201 то 300 гуфта мешавад. Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи IX то мелод

Садаи то мелод ё қарни нуҳуми пеш аз мелод Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Аср (намоз)

Ислом Имон ба Аллоҳ Имон ба фариштагон Имон ба Расул ва анбиё Имон ба китобҳои осмонӣ Имон ба рӯзи қиёмат Имон ба қазо ва қадар Шаҳодат Намоз Рӯза Ҳаҷ Закот Қуръони Карим Суннати Пайёмбар Аҳодиси Аҳли байт Иҷмоъи қавлҳои уламо Қиёс Иҷтиҳод Муҳаммад Анбиё Аҳли Байт Саҳоба Хулафои Рошидин Имомат Модарони муъминин Суннӣ (Салафӣ Ашъарӣ Мотуридӣ Шиъа (Зайдия Имомат) Хавориҷ (Азориқа Наҷдия Суфрия Ибозия) Каломия (Мурҷия Муътазила Ҷаҳмия Ҳарурия) Дигар фирқаҳо Шаҳрҳои муқаддас Маккаи Мукаррама Мадинаи Мунаввара Қудси Шариф Ҷойҳои муқаддас Масҷидулҳаром Масҷиди Набавӣ Масҷидулақсо Хилофати исломӣ Хилофати Рошидин Хилофати Уммавиён Хилофати Аббосиён Хилофати Қуртуба Хилофати Муваҳҳидун Хилофати Фотимиён Хилофати Усмонӣ Футӯҳоти исломӣ Макка Шом Форс Миср Мағриб Андулас Гул Қустантиния Итолиёи Ҷанубӣ Ҳинд Идҳо дар Ислом Иди Фитр Иди Азҳо Мавориди исломӣ Мавлуд Ошӯро Соли нави исломӣ Эҳёи шаби Қадр Шаби Барот Шаби Меъроҷ Ислом дар Аврупо Ислом дар Африқо Ислом дар Осиё Ислом дар Амрико Ислом дар Уқёнусиё Фарҳанги исломӣ Ислом ва дигар адён Ҷаҳони Ислом Портали Ислом Аср ё вусто (— намози баъд аз нисфирӯзӣ) — саввумин намоз аз намозҳои панҷгона дар ислом ва дорои чор ракъат фарз аст. Вақти намози аср Вақти намози аср аз вақти расидани соя и ҳар чиз ба ду баробари худаш (бино ба назари имом Абӯҳанифа (рҳ)) ва ё ба як баробари худаш (бинобар ривояте), яъне аз вақти поён ёфтани намози пешин то нишастани офтоб аст. Намози аср чаҳор ракъат аст ва қироати ҳамд ва сураҳои он паст хонда мешавад. Намози аср дар мусофират Ҳангоми мусофир ат намози аср кӯтоҳ хонда мешавад, яъне ду ракъат. Намози аср дар Қуръон Дар Қуръон аз ин намоз бо номи вусто ёд шудааст 1 Намози аср дар аҳодиси Паёмбар (с) То зард шудани ранги офтоб вақти хубии намози аср аст ва пас аз он вақти кароҳияти он дохил мешавад ва он то замони ғуруби офтобро дар бар мегирад. Дар ҳолатҳои зарурӣ намози асрро дар ин вақт низ ба ҷой оварда мешавад. Паёмбар (с) мефармояд: "Касе як ракъати намози бомдодро пеш аз тулӯъи офтоб дарёбад, дар воқеъ, намози бомдодро дарёфтааст ва касе як ракъати намози асрро пеш аз ғуруби офтоб дарёбад, воқеан ҳам, намози асрро дарёфтааст". 2 3 4 5 6.
Садаи I то мелод

Садаи то мелод ё қарни якуми пеш аз мелод Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи IV то мелод

Садаи то мелод ё қарни чоруми пеш аз мелод Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи IV

Садаи ё қарни чоруми мелодӣ дар гоҳшумории ҷулианӣ ба фосилаи солҳои 301 то 400 гуфта мешавад. Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи IX

Садаи ё қарни нуҳуми мелодӣ дар гоҳшумории ҷулианӣ ба фосилаи солҳои 801 то 900 гуфта мешавад. Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи VII

Садаи ё қарни ҳафтуми мелодӣ дар гоҳшумории ҷулианӣ ба фосилаи солҳои 601 то 700 гуфта мешавад. Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи VIII

Садаи ё қарни ҳаштуми мелодӣ дар гоҳшумории ҷулианӣ ба фосилаи солҳои 701 то 800 гуфта мешавад. Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи VIII то мелод

Садаи то мелод ё қарни ҳаштуми пеш аз мелод Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи VII то мелод

Садаи то мелод ё қарни ҳафтуми пеш аз мелод Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи V

Садаи ё қарни панҷуми мелодӣ дар гоҳшумории ҷулианӣ ба фосилаи солҳои 401 то 500 гуфта мешавад. Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи VI то мелод

Садаи то мелод ё қарни шашуми пеш аз мелод Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи VI

Садаи ё қарни шашуми мелодӣ дар гоҳшумории ҷулианӣ ба фосилаи солҳои 501 то 600 гуфта мешавад. Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи V то мелод

Садаи то мелод ё қарни панҷуми пеш аз мелод Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи X

Садаи ё қарни даҳуми мелодӣ дар гоҳшумории ҷулианӣ ба фосилаи солҳои 901 то 1000 гуфта мешавад. Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи XII то мелод

Садаи то мелод ё қарни дувоздаҳуми пеш аз мелод Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи XII

Садаи ё қарни дувоздаҳуми мелодӣ дар гоҳшумории ҷулианӣ ба фосилаи солҳои 1101 то 1200 гуфта мешавад. Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи XI

Садаи ё қарни ёздаҳуми мелодӣ дар гоҳшумории ҷулианӣ ба фосилаи солҳои 1001 то 1100 гуфта мешавад. Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи XIII

Садаи ё қарни сенздаҳуми мелодӣ дар гоҳшумории ҷулианӣ ба фосилаи солҳои 1201 то 1300 гуфта мешавад. Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи XIV

Садаи ё қарни чордаҳуми мелодӣ дар гоҳшумории ҷулианӣ ба фосилаи солҳои 1301 то 1400 гуфта мешавад. Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи XIII то мелод

Садаи то мелод ё қарни сенздаҳуми пеш аз мелод Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи XIV то мелод

Садаи то мелод ё қарни чордаҳуми пеш аз мелод Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи XI то мелод

Садаи то мелод ё қарни ёздаҳуми пеш аз мелод Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи XVI

Садаи ё қарни шонздаҳуми мелодӣ дар гоҳшумории ҷулианӣ ба фосилаи солҳои 1501 то 1600 гуфта мешавад. Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи XIX

Садаи ё қарни нуздаҳуми мелодӣ дар гоҳшумории ҷулианӣ ба фосилаи солҳои 1801 то 1900 гуфта мешавад. Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи XV

Садаи ё қарни понздаҳуми мелодӣ дар гоҳшумории ҷулианӣ ба фосилаи солҳои 1401 то 1500 гуфта мешавад. Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи XVIII

Садаи ё қарни ҳаждаҳуми мелодӣ дар гоҳшумории ҷулианӣ ба фосилаи солҳои 1701 то 1800 гуфта мешавад. Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи XIX то мелод

Садаи то мелод ё қарни нуздаҳуми пеш аз мелод Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи XVII

Садаи ё қарни ҳабдаҳуми мелодӣ дар гоҳшумории ҷулианӣ ба фосилаи солҳои 1601 то 1700 гуфта мешавад. Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи XVII то мелод

Садаи то мелод ё қарни ҳабдаҳуми пеш аз мелод Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи XX то мелод

Садаи то мелод ё қарни бистуми пеш аз мелод Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи XXI

Садаи ё қарни бисту якуми мелодӣ дар гоҳшумории ҷулианӣ ба фосилаи солҳои 2001 то 2100 гуфта мешавад. Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи XV то мелод

Садаи то мелод ё қарни понздаҳуми пеш аз мелод Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи XVIII то мелод

Садаи то мелод ё қарни ҳаждаҳуми пеш аз мелод Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи XX

Садаи ё қарни бистуми мелодӣ дар гоҳшумории ҷулианӣ ба фосилаи солҳои 1901 то 2000 гуфта мешавад. Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи X то мелод

Садаи то мелод ё қарни даҳуми пеш аз мелод Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Садаи XVI то мелод

Садаи то мелод ё қарни шонздаҳуми пеш аз мелод Рӯйдодҳо Шахсиятҳо Навовариҳо Нигаред низ.
Давра (заминшиносӣ)

Давраи заминшиносӣ, ё асри геологӣ — воҳиди нисбии миқёси геохронологӣ. Муҳлатест, ки дар давоми он қабатҳои ҷинсҳои кӯҳӣ ба вуҷуд омада, табақаи геологиро ташкил медиҳанд. Аз рӯи ташхиси изотопӣ масири давраи заминшиносӣ дар давраи палеозой қариб 10 млн сол, дар мезозой ва кайнозой 5-6 млн сол аст. Якчанд давраи заминшиносӣ дар маҷмӯъ замони геологиро ташкил медиҳанд.
Асри оҳан

Асри оҳан — давраест дар таърихи инсоният, ки ба он кашф гардидани маъдани оҳан ва тайёр кардани маснуоти оҳанӣ хос аст. Ҳамаи мамлакатҳо дар замонҳои гуногун Асри оҳанро аз сар гузаронидаанд. Нимаи якуми ҳазорсолаи аввали то мелод дар Осиёи Марказӣ тағйироти ҷиддие ба вуқӯъ пайваст, ки тамоми ҷанбаҳои зиндагӣ – моддӣ, маънавӣ ва иҷтимоиро фаро гирифт – ин ҳама бо пайдоиш ва паҳншавии маснуоти оҳанӣ алоқаманд буд. Ба ҳамин сабаб ин давраи таърихӣ Асри оҳан ном гирифт. Бозёфтҳои ҳафриётии бостоншинос В. М. Массон дар соли 1959 – доси оҳанӣ аз Анов (Ҷануби Туркманистон), корд ва сарнайза аз Дилварзин (водии Фарғона) баёнгари коркарди оҳан дар ибтидои Асри оҳани Осиёи Марказӣ буд. Дар ҳамин давра ва минбаъд истеҳсоли маснуоти оҳанӣ равнақ ёфта, боиси боз ҳам ривоҷ ёфтани кишоварзию чорводорӣ гардид. Асбобу афзор ва силоҳи содаи аз оҳан истеҳсолшуда ба забти сарзамини қабоили бегона ва ибтидои ғуломдорӣ асос гузошт. Маснуоти оҳанин ба миқдори зиёд дар бисёр қасабаҳо ва қабристонҳо тақрибан дар тамоми ҳудуди собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ ёфт шудаанд. Дар қӯрғонҳои скифҳои назди Баҳри Сиёҳ (асри 7 то м. – асрҳои аввали мелод) маснуоти оҳанин ёфт шудаанд, ки дар байни онҳо шамшер ҳои кӯтоҳ, корд, найза, табар ва ғ. мавҷуданд. Дар масири ҳазорсолаи 1 то мелод ва нимаи дуюми ҳазорсолаи 1 мелод дар даштҳои Осиёи Марказӣ қабилаҳои сершумори сакоиҳо маскун буданд. Дар зиндагии онҳо оҳан аз миёнаҳои ҳазорсолаи 1 то мелод васеъ паҳн шуда буд. Дар Кордҳо, ханҷарҳо, пайконҳо, найзаҳо. Асрорӣ воҳаҳои зироаткорӣ давраи оҳан ба замони таъсиси аввалин давлатҳои ғуломдорӣ (Бохтар, Суғд, Хоразм) рост меояд. Дар мавзеъҳои Қайроққум ва Дашти Ашт ёдгорҳои давраи ибтидои Асри оҳан (ҳазорсолаи 1 то м.) ёфт шуданд 1. Нигаред Адабиёт.