ArabovMK/tajik-wikipedia-corpus huggingface dataset:
Абутайиби Мусъабӣ

Абутайиб Муҳаммад ибни Ҳотами Мусъабӣ — адиб, дабир, сиёсатмадор ва шоир и дузабонаи тоҷики Хуросони Бузург дар аҳди Сомониён, соҳиби девони расоили Наср ибни Аҳмади Сомонӣ. Зиндагинома Аз ишораҳову тавсифҳои сарчашмаҳои адабӣ (масоли, "Лубоб-ул-албоб"-и Муҳаммад Авфии Бухороӣ) бармеояд, ки шахси донишманд, соҳибмаърифат ва сиёсатмадор будааст. Аз шеъри дар васфи Рӯдакӣ сурудааш маълум мешавад, ки бо ин шоир дӯстӣ ва рафоқат доштааст. Бо шахсияти дигари бонуфузи дарбори Сомониён — Балъамӣ низ дӯст буд. Ҳамроҳи вай корҳои вазорат ва рисолати амир Насри -ро иҷро мекардааст. Гардезӣ дар "Зайн-ул-ахбор" меорад, ки Абутайиби Масъабӣ маъзул шудани Балъамӣ ва ба ҷойи ӯ омадани вазир Абуалии Ҷайҳониро намехост. Боре ба фармони амир мухолифат кард ва ба қатл расид. Ашъор Абутайиби Масъабӣ шоири қасидасаро буд. Ба забонҳои форсии тоҷикӣ ва арабӣ шеър мегуфт. Ашъори арабиаш дар "Ятимат-уд-даҳр"-и Саолибӣ оварда шудаанд. Байти зерин намунае аз шеъри ӯст:.
Абусулаймони Сиҷистонӣ

Абусулаймони Мантиқӣ (Муҳаммад ибни Тоҳир Ибни Баҳроми Сиҷистонӣ, Систон — 985, Бағдод) — олим, мантиқшинос ва файласуфи садаи. Зиндагинома Роҷеъ ба аҳволу осори ӯ шогирдонаш, аз ҷумла Абуҳайёни Тавҳидӣ ва Ибни Надим иттилоъ додаанд. Дар "Ал-Феҳрист" Ибни Надим дар ду маврид аз Абусулаймони Мантиқӣ ёд кардааст, вале таълимоти ӯ тавассути Абӯҳайёни Тавҳидӣ то ба рӯзгори мо омада расидааст. Абусулаймони Мантиқӣ дар овони ҷавонӣ ба омӯзиши илми фиқҳ машғул буд. Осор Муҳимтарин асари Абусулаймони Мантиқӣ "Сивон-ул-ҳикмат" мебошад, ки манбаи муътабари арабӣ дар бораи олимон, файласуфон, табибон ва дигар шахсиятҳои барҷастаи Юнони бостон ва донишмандону мутафаккирони машҳури давраи исломӣ то садаи мебошад. Асли ин китоб аз байн рафта ва он чӣ то ба рӯзгори мо расида, мунтахабе аз он мебошад, ки мураттиб ба он матолибе аз худ афзудааст. Аз он 4 дастнавис дар китобхонаҳои Туркия ва Британияи Кабир маҳфузанд. Осори дигари Абусулаймони Мантиқӣ "Мақола фи камол-ил-хос би навъи инсон", "Мақолот фи маротиби қувво-ул-инсон", "Калом фи-л-мантиқ", "Рисола фи сиёсат", "Мақолот фи табиат-ил-аҷром-ил-улвия" ва ғайра мебошанд. Абусулаймони Мантиқӣ яке аз дурахшонтарин донишмандони аҳди аввали ислом буд. Дар фалсафа Абусулаймони Мантиқӣ равиши махсус дошт. Дар боби ақлу ваҳй Зимни баррасии матолиби ақлу ваҳй Абусулаймони Мантиқӣ фикрҳои ҷолиберо баён намуда, аз ҷумла таъкид мекунад, ки динро бояд аз фалсафа ҷудо кард, зеро ақл чизе мебошад, ки ҳар кас ба андозаи тавоноии худ аз он баҳра меҷӯяд, аммо ваҳй нури ҳамаро фарогир аст. Аз ин рӯ, пайғамбар фаротар аз файласуф ва охирӣ фурӯтар аз паёмбар дар мартаба қарор доранд. Дар ин маврид файласуф бояд аз паёмбар пайравӣ кунад, зеро агар ақл кофӣ мебуд, ваҳйро суде набуд. Бардошти инсон аз ақл низ якнавохт нахоҳад буд. Аз тарафи дигар, Абусулаймони Мантиқӣ фалсафа ва арзиши онро рад намекунад ва миёни дину фалсафа чунин фарқ мегузорад: фалсафа ҳақ аст, аммо бо шариат сару кор надорад, шариат низ ҳақ аст, вале ба фалсафа эътиное надорад. Пас аз овардани дигар вижагиҳои дину фалсафа Абусулаймони Мантиқӣ ба чунин натиҷа мерасад: афроде, ки ба фалсафа машғул мешаванд, бояд назари худро аз динашон бигиранд ва ашхосе, ки ба дин шуғл меварзанд, бояд аз фалсафа суд ҷӯянд ва он чи аз шариат дар ақлу раъй дур менамояд, эътироз накунанд. Абусулаймони Мантиқӣ мутакаллимонро мавриди интиқод қарор медиҳад ва ошкоро баён месозад, ки онҳо барои дифои худ ва мавриди ҳамла қарор додани мухолифонаш даст ба лафзу ибҳомҳои беҳосилу бепоя мезананд ва гумон мекунанд, ки таълимоти динро аз ин тариқу равиши ситезгароёнаи худ ғанӣ мегардонанд. Назари Абусулаймони Мантиқӣ дар бораи худо аз он иборат аст, ки он "мавҷуд" аст ба маънии лафзии ин калима, зеро "мавҷуд" дар маънии луғавӣ (истилоҳӣ)-и он тақозои мартабаи "воҷид" мекунад, ки бояд болотар аз рутбаи "вуҷуд" бошад. Ақл дар идроки худо ва иҳотаи ӯ нотавон аст ва инсон бояд танҳо ба анният (ҳастӣ) ва ҳуввияти ӯ муътақид бошад. Ба фикри Абусулаймони Мантиқӣ, ваҳдонияти худо ташбеҳро қабул надорад ва касе, ки бо ақли солиму некӯи худ ва бо ихлоси тамом ишора ба зоти худо кунад, тавҳиди илоҳиро ба андозаи тавоноии худ дарк кардааст.
Абутаййиб Афифуддин Абдуллоҳи Бомахрама

Абутаййиб Афифуддин Абдуллоҳ ибни Аҳмади Ҳимярии Шайбонӣ — фақеҳ ва адиб. Бинобар дониши густарда ва сароҳати гуфтор мавриди алоқа ва эҳтироми оммаву хосса, аз ҷумла сарсилсилаи тоҳириёни Яман Алӣ ибни Тоҳир қарор гирифта буд. Бо хоҳиши вай мансаби қазо (қозигӣ)-и шаҳри Аданро бо қайди баъзе шартҳо пазируфт, лекин дар ин мансаб чанд моҳе фаъолият карду аз роҳи дарё ба шаҳри Шиҳр фирор кард ва сипас аз он ҷо ба ватани худ паноҳ бурд. Саранҷом Алӣ ибни Тоҳир узри Абутаййибро пазируфт ва ӯро ба Адан баргардонд. Ӯ дар Адан то охири умр ба кори илмӣ машғул гашт; дар ҳамон ҷо даргузашт ва дар шафати оромгоҳи устодаш Бошкил ба хок супурда шуд. Абутайиб дар мавзӯъҳои гуногун таълифот дорад. Аз ҷумла, "ал-Фатово" дар фиқҳ; "Умнияту-т-томеъ" дар ҷабр ва муқобала; шарҳе бар "ал-Мулҳа"-и Ҳарирӣ; нақде бар "Ҷомеъу-л-мухтасарот"-и Насоӣ; нақде бар "Алфия"-и Ибни Молик; инчунин рисолаҳое дар илми ҳайъат. Абумуҳаммад Абдуллоҳ Таййиб ибни Абдуллоҳ ибни Аҳмад, адиб, фақеҳ ва таърихнигор.
Абутайиби Сарахсӣ

Абутайиби Сарахсӣ. Зиндагинома Аз шоирони давраи Сомониён. Ҷузъиёти тарҷумаи ҳолаш маълум нест. Дар тазкираҳо (масоли, "Маҷмаъ-ул-фусаҳо"-и Ҳидоят) намунаҳои ашъораш омадаанд. Абёти зерин аз ӯст: Эзоҳ Адабиёт.
Абутоҳири Тарсусӣ

Абутоҳир ибни Ҳасан иби Алӣ ибни Мӯсои Тарсусӣ. Зиндагинома Дар баъзе сарчашмаҳо бо номи Тарсусӣ низ зикр шудааст. Абутоҳири Тартусӣ дар сарчашмаҳо муаллифи достонҳои "Абумуслимнома", "Қаҳрамоннома", "Искандарнома", "Қирони Ҳабашӣ", "Мусайибнома", "Қиссаи Ҷамшед", "Ҳушангнома", "Доробнома", "Айёрнома" ёд шудааст. Абутоҳири Тартусӣ достонҳояшро забонӣ гуфтааст, сипас онҳоро касони дигар ба шакли китоб даровардаанд. Бо вуҷуди он ки матни асарҳо навишта мешуданд, достонсароёни дигар онҳоро ҳамчунон забонӣ ҳикоят мекарданд. Аз рӯи матн ошкор кардани пайдоиши он асарҳо душвор аст. Дар ин сурат барои таъйини рӯзгори достонсаро маълумоти бавосита аҳамият пайдо мекунанд. Аз рӯи пешгуфтори достони туркии "Айёрнома" онро Абутоҳири Тартусӣ дар ҳузури Султон Маҳмуди Ғазнавӣ гуфтааст. Қиссаҳои боқимондаи Абутоҳири Тартусӣ гувоҳи истеъдоди баланди достонсароии ӯянд. ӯ ба достонсароёни пасина таъсири бузург гузоштааст. Онҳо аз сужетсозиву саҳнаороиву тасвирҳои ӯ, саргузаштҳои рангини айёрони ӯ фаровон истифода кардаанд. Осор.
Абутайиби Тоҳир

Абутайиби Тоҳир (Абутайиб ибни Абдуллоҳ ибни Тоҳир, Марв — 913, Бухоро) — мусиқишинос, навозанда ва хонандаи форс-тоҷики даврони Сомониён. Зиндагинома Аз донишмандони илми мусиқии аҳди Сомониён. Асосҳои амалӣ ва назариявии мусиқиро назди Абулаббоси Сарахсӣ (вафот 899), Аҳмади Сарахсӣ (вафот 901), Абулаббоси Бахтиёр (вафот 920) омӯхтааст. Дар омӯзишу тарғиби осори хаттии шарҳу тафсири асарҳои донишмандони Юнони Қадим — Арасту, Афлотун, Никомах, Батлимус ва Уқлидус саҳми босазо гузоштааст. Асарҳои чанде аз ин мусиқидононро ба арабӣ тарҷума карда, ба онҳо шарҳу эзоҳ навиштааст. Осори мусиқӣ Абутайиби Тоҳир оид ба мусиқӣ асарҳои мукаммали назариявӣ, аз ҷумла "Китоб-ул-одоб-ил-ғиноъ" ва "Китоб фӣ-н-нағам" навиштааст. ӯ дар ин асарҳояш мусиқиро чун илм ва санъат тафсир дода, оид бо созҳои мусиқӣ, ҷанбаҳои гуногуни созу овоз, комёбию норасоиҳои афкори мусиқишиносони Юнони Қадим нуқтаи назари худро баён намудааст. Бино ба гуфти Ибни Надим ("Ал-Феҳрист") ва Ибни Усайбия ("Уюн-ул-анбаъ") тарҷумаи "Қонунҳои мусиқӣ"-и Афлотун аз ҷониби Абутайиби Тоҳир аз ҷумлаи беҳтарин тарҷума ва тафсирҳо будааст. Абутайиби Тоҳир дар асарҳояш ба анъанаҳои таърихии афкори мусиқии мардуми эронинажод диққати махсус дода, мусиқии аҳди Сосониёнро аз саҳифаҳои бой ва рангини созу овоз шуморидааст. Хусусан дар асараш "Китоб фӣ-н-нағам" ("Китоб оид ба сурудҳо") баробари тафсири таркиботи суруд, таронаҳои қадимии тоисломӣ ва замонаш, инчунин роҷеъ ба силсилаи "Хусравониёт", "Форсиёт", шаклҳои маъмули сарояндагии аҳди Сосониён "чома" ("чакомак"), "транак" ("тарона"), "патвожа", "паҳлавиёт" маълумоти мукаммал дода, онро ба ҳаёти мусиқии садаҳои пайвастааст. Офаридаҳои Абутайиби Тоҳир ҳамчун сарчашмаи мӯътамади мусиқӣ эътироф шуда, дар ҳалли бисёр масъалаҳои созу овоз чун дастур кумак намудаанд. Аз ҷумла Абунасри Форобӣ дар "Китоб-ул-мусиқӣ-ал-кабир" аз онҳо баҳра бардоштааст.
Абутоҳири Марвазӣ

Қутбуззамон 1 Муҳаммад Абутоҳири Марвазӣ — файласуф, ҳаким ва донишманд и хоразмии форс-тоҷик.
Абутаммом Ҳабиб

Абутаммом Ҳабиб ибни Аус ат-Таи деҳаи Ҷосими назди Димишқ – 843, Мавсил) — шоири араб. Зиндагинома Аз насрониён буд, вале ба дини ислом гаравид ва худро ба қабилаи Тай нисбат медод. Ба кишварҳои гуногуни араб – Шом, Миср, Ироқ сафар кардааст. Муддате дар хидмати дарбори халифа Муътасим буд. Ашъор Аз Абутаммом Ҳабиб девони ашъор иборат аз қасидаҳо, марсияҳо, ҳаҷвияҳо боқӣ мондааст. Инчунин Абутаммом Ҳабиб чун гирдоварандаи намунаҳои ашъори шоирони пешазисломӣ ва исломии то замони Аббосиён маъруф аст. Осори гидовардаашро дар 7 тазкира ҷой додааст. Аз он ҷумла "Китоб-ул-ҳамоса" ва "Ихтиёр-уш-шуаро ал-фуҳул" – мунтахаби қасоиди шоирони давраи пешазисломӣ ва исломист, ки то замони мо расидааст.
Абутоҳири Исфаҳонӣ

Абутоҳир Имодуддин ибни Аҳмади Исфаҳонӣ (1 2, Исфаҳон — 1180 1 2, Искандария) — муҳаддис, олим ва фақеҳи барҷастаи шофеъии форс-тоҷик, шогирди Абубакр Муҳаммади Дарбандӣ.
Абутоҳири Ақиқӣ

Абутоҳири Ақиқӣ — қорӣ, муҳаддис ва фақеҳи форс-тоҷик, устоди мадрасаи Амидия.
Абутоҳирхоҷаи Самарқандӣ

Абутоҳирхоҷаи Самарқандӣ, Мир Абутоҳир ибни Абусаиди Садри Самарқандӣ (Самарқанд — 1874, Кармана) — таърихнигор, шоир ва пизишки тоҷик. Осор Аз Абутоҳирхоҷа асарҳои "Самария" "Ахлоқи Музаффарӣ" боқӣ мондаанд. Муҳимтарин асари таърихии Абутоҳирхоҷа китоби "Самария" аст, ки солҳои 30 асри таълиф шудааст. Китоб аз муқаддима ва 11 боб иборат буда, воқеаҳои таърихии Самарқанд ва навоҳии атрофи он аз давраҳои қадим то замони зиндагии муаллифро дар бар гирифтааст. Дар бораи табиати шаҳр, фаслҳои сол, олами набототу ҳайвонот, кӯҳҳову дарёҳову чашмасорон, ёдгориҳои меъморӣ маълумоти пурарзиш медиҳад. Китоби "Ахлоқи Музаффарӣ" аз васфи пайғамбар (с), ҷаҳонбинию ахлоқи мусалмонон ва атвору одоби амир Музаффар иборат мебошад.
Абутолиб ибни Абдулмутталиб

Абутолиб Абдуманаф ибни Абдулмутталиб ал-Ҳошимӣ — амаки ҳазрати Муҳаммад (с) ва падари Имом Алӣ. Сардори қабилаи Қурайш аз соли 578 то 619. Зиндагинома Абӯтолиб писари Абдулмутталиб ва бародари падари паёмбар Муҳаммад Абдуллоҳ буд. Пас аз марги падару модари Муҳаммад (с) Абутолиб бародарзодаашро ба тарбияи худ гирифт. Дар навбати худ, ҳангоме ки Абутолиб муфлис шуд ва корҳои Муҳаммад ба далели издивоҷи муваффақ, баръакс, осон пеш рафт, амакаш Алиро ба тарбияи худ гирифт. Сарфи назар аз он, ки Абутолиб пайваста пеши ашрофи қурайш ҳазрати Муҳаммад (с) дифоъ мекард, ҳеч далели равшани мусалмон шудани ӯ вуҷуд надорад 3. Марг Дар суннитских манбаи хабар дода мешавад, ки незадолго то марг ба он зашел паембар Муҳаммад, заставший дар бистар умиравшего Абу Джахля ва Абдуллу ибни Абу Умайю. Паембар гуфт: Абу Талибу: Эй амакам! Бигӯ Не худоени, ғайр аз Худо, ва ба шарофати ин ман метавонам ба заступиться барои ту пред Хешовандон!. Аммо ба умиравшему муроҷиат намуданд ва курайшиты, ки гуфтанд: Эй Абу Талиб, ое отречешься ту аз дин Абд ал-Мутталиба?!— и идома мегӯянд, ин суханон, то он даме, ки ӯ гуфт: Не отрекусь ман аз дин Абд ал-Мутталиба!Шунидани ин, Паембар гуфт: Эй парвардигори ман бахшиш барои ту!ва он гоҳ буд, ниспослан аят, ки дар он гуфта мешуд: На паембар бигӯем, на лоиқи на подобает бахшиш барои бастанд, ҳатто агар он хешовандони онҳо, пас аз он ки боварӣ ба онҳо, ки касоне попадут дар Ҷаҳаннам инчунин ва дигар аят, ки дар он гуфта шудааст: ҳар кас сможешь ту берун меоварем, ки ба роҳи рост онҳое, ки шуморо дӯст!". Абӯтолиб дар моҳи раҷаб ё рамазон дар соли даҳум аз оғози нубувват, пас аз шаш моҳи анҷоми бойкот ва муҳосираи мусалмонон даргузашт. Ҳамеша ёрӣ ва дифоъ аз Муҳаммад (с) мекард ва бештар ба шарофати ӯ буд, ки тавонист сабаби даъвати исломиро аз ҳамлаҳои мухолифон ҳифз кунад, аммо худаш ҳеч гоҳ аз дини ниёгон даст накашид. Абу Толиб дар синамо.
Калими Кошонӣ

Абутолиб Калими Кошонӣ — шоир и форсизабони Ҳиндустон, яке аз намояндагони барҷастаи сабки Зиндагинома Тибқи маълумоти донишмандон ва муаллифони тазкираҳо дорон ӯро бо гумони ҷосусӣ дастгир ва дар қалъаи Шоҳдарак зиндонӣ карданд. Ӯ ба ин кишвар дар аҳди Ҷаҳонгир (ҳукмронӣ 1605-28) сафар карда буд. Калими Кошонӣ дар суҳбат бо яке аз донишмандони он диёр — Шоҳнавозхон ҳамчун шоир шуҳрат пайдо кард. Калими Кошонӣ пас аз фавти ӯ, соли 1619 ба ватан баргашта, чанд сол дар Исфаҳон зистааст. Пас аз ду сол аз нав азми сафари Ҳиндустон кард, ба дарбори Шоҳҷаҳон роҳ ёфт. Пас аз марги маликушшуарои дарбор — Қудсии Машҳадӣ, Калими Кошонӣ аз тарафи Шоҳҷаҳон ба унвони маликушшуароӣ мушарраф шуд. Шоҳҷаҳон сараввал ба ӯ чандон таваҷҷуҳ надошт, вале, вақте ки соли 1644 Калими Кошонӣ ба муносибати қирони Наврӯзу Иди Фитр ва омода шудани Тахти Товус қасидае суруд, дастур дод, ки баробари вазни ӯ ба ӯ 5500 рупия сила диҳанд. Калими Кошонӣ дар охирҳои умр дучори дарди по шуд ва аз мамдӯҳаш — Шоҳҷаҳон рухсат хост, ки дар Кашмир иқомат кунад. Мероси адабӣ Калими Кошонӣ дар Кашмир ба навиштани маснавии "Подшоҳнома" ё "Футуҳоти Шоҳҷаҳонӣ", ё "Шоҳномаи Калим", ё "Зафарномаи Шоҳҷаҳонӣ" сар кард. Маснавӣ дар вазни мутақориб аз ҷангу футуҳоти амир Темур сар шуда, саргузашти авлоди ӯро аз Шоҳрух, Умаршайх, Эроншоҳ, Абусаид, Бобурмирзо ва Шоҳҷаҳон дар бар мегирад.
Абутуроби Нахшабӣ

Аскар ибни Ҳусайн маъруф ба Абутуроби Нахшабӣ — аз бузургони тасаввуфи Хуросон ва уламои аҳли суннату ҷамоат, шогирди Шақиқи Балхӣ, Ҳотими Асам ва Абуҳотими Аттор. Ӯ пас аз даргузашти Ҳотими Асам ба Шом рафт ва китобҳое дар ҳадис навишт.
Абутоҳири Хусравонӣ

Абутоҳир Тайиб ибни Муҳаммади Хусравонӣ — шоири қасидасарои форс-тоҷики даврони Сомониён. Аз осораш абёти пароканда боқист. Муаллифи "Маҷмаъу-л-фусаҳо" ӯро Хуросони медонад. Ба қавли Авфӣ ӯ аз "шуарои Оли Сомон" аст. Девонаш то ҳол дастрас нагардидааст. Аз осораш абёти пароканда боқист. Аз қитъаҳои дар "Лубобу-л-албоб" омадааш бармеояд, ки усравонӣ бештар ба масъалаҳои панду ахлоқ даст задааст. усравонӣ яке аз пайравони Рӯдакӣ будааст. Фирдавсӣ дар "Шоҳнома" якчанд байт" ташбиби ӯро иқтибос кардааст.
Абутоҳири Хотунӣ

Абутоҳири Хотунӣ (Муваффақуддин Абутоҳир Ҳусайн ибни Ҳайдар;? — баъди 1137) — шоир, нависанда ва тазкиранигори форс-тоҷик, муаллифи "Шикорномаи Маликшоҳ", "Таърихи Салоҷиқа" ва тазкираи "Маноқибу-ш-шуаро". Зиндагинома Дар хидмати дарбори Маликшоҳи Салҷуқӣ ва завҷааш Гавҳархотун будааст ва аз ин рӯ "Хотунӣ" тахаллус кардааст. Якчанд қасида, ғазал, қитъаоти панду ахлоқӣ, муаммо ва абёти парокандааш ба воситаи тазкираҳо ва фарҳангҳо боқӣ мондааст. отунӣ муаллифи қадимтарин тазкираи шоирони форс-тоҷик ба номи "Маноқибу-ш-шуаро" мебошад, ки ҳанӯз дастраси муҳаққиқон нашудааст. Китобҳои "Шикорномаи Маликшоҳ", "Таърихи салоҷиқа"-ро ба отунӣ нисбат медиҳанд. отунӣ китобхонаи мўътамаде доштааст, ки чингизиён соли 1221 сӯзондаанд.
Абутуроби Исфаҳонӣ

Абутуроби Исфаҳонӣ, мутахаллис ба Туробо — шоир, хушнавис ва настаълиқнависи форс-тоҷик, яке аз маъруфтарин шогирдони Миръимод. Зиндагинома Нозукиҳои хаттотӣ ва хушнависиро аз Мулло Алӣ Фоизӣ ва Мир Имоди Сайфи Қазвинӣ омӯхтааст. Дар навиштан ба хатти настаълиқ ба дараҷаи устодӣ расида, баъдан ба таълими хушнависӣ машғул буд. Аз Абутуроби Исфаҳонӣ осори кам боқӣ мондааст. Ӯ чанд қитъа ва китоби "Саҳбату-л-аброр"-и Абдурраҳмони Ҷомиро китобат кардааст, ки ҳоло дар китобхона-осорхонаи "Гулистон"-и Эрон маҳфузанд.
Абуъубайд Қосим ибни Салом

Абуубайд Қосим ибни Салом — забоншинос, наҳвӣ, муҳаддис, қорӣ ва фақеҳи хуросонӣ. Ӯ 18 сол дар Тарсус қозӣ буд.
Абутуроби Ғаффорӣ

Абутуроб Ғаффории Кошонӣ (— 1890) — наққош ва нигоргари эронии аҳди Қоҷор. Зиндагинома Дар замони ҳукумати Музаффариддиншоҳ наққоши махсуси дарбори вай буд. Баъдан ба хидмати давлатӣ машғул шуд. Баъзе тасвирҳои рӯзномаҳои он даврон — "Шараф" ва "Шарофат" ба қалами ӯ тааллуқ доранд. Чанде аз офаридаҳои наққошии Абутуроби Ғаффорӣ (бахусус суратҳои арбоби ҳукуматии даврони носирӣ) дар ҷилдҳои 2 ва 3 "Миръоту-л-булдон" ба чоп расидаанд. Муҳимтарин асарҳои то ба имрӯз боқимондаи ӯ наққошиҳои хонаи қадимии маъруф ба "Хонаи Ҳакимшоҳӣ" дар Кошони Эрон аст.
Абуусмон Саид

Абуусмон Саид ибни Мусаҷҷаҳ (? — 720, Димишқ) — мусиқишинос ва ҳофизи форс - тоҷик. Зиндагинома Ӯро ҳоким Абдуллоҳ Ибни Забир ҳамроҳи ғуломон аз Ироқ оварда буд, Абуусмон Саид дар баробари иштирок дар тармими Каъба суруду оҳангҳои ҳамкорони форсашро омӯхта, лаёқати хуби ҳунарварӣ пайдо кард ва баъд барои истеъдоди баланди ҳунарвариаш аз ғуломӣ озод шуда, баҳри такмили маҳорат ба Эрон мусофират намуд. ӯ навохтани созҳои гуногуни мусиқӣ ва назарияи мусиқии Эронро ба дараҷаи аъло аз худ кард. Пас аз чанде ба Ҳиҷоз баргашта, алҳони арабиро ба сабки эронӣ тартиб дод. Бино ба маълумоти мусиқидонони замонаш Абуусмон Саид дар овозхонӣ ханҷараи довудӣ дошта, мусиқии арабро зимни оҳангҳои эронӣ ва румӣ такмил додааст. Абуусмон Саид дар Мадина аввалин мадрасаи мусиқиро бунёд кардааст, ки шогирдонаш сабки ӯро сартосари кишварҳои арабӣ ҷорӣ намудаанд. Вале пас аз чанде ин мадраса бо иғвои уламои мутаассиб барҳам хӯрдааст. Исҳоқи Мавсилӣ ба фаъолияти Абуусмон Саид баҳои баланд дода, ӯро нахустин касе медонад, ки "мусиқии форсро ба Макка овардааст". Мусиқидони бузург Алӣ ибни Ҳошим Абуусмон Саидро нахустин касе шуморидааст, ки мусиқии арабро ба сабки эрониҳо маъмул намудааст. Абулфараҷи Исфаҳонӣ дар "Китоб-ул-ағонӣ" Абуусмон Саидро поягузори оҳангҳои арабии баъд аз ислом донистааст. Абуусмон Саид охирҳои умр ба Димишқ рафта, ба дарбори халифаи Умавиён роҳ ёфт. Суруду оҳангҳои таснифкардаи ӯ минбаъд байни хонандагону навозандагон маъмул будаанд.
Маъмар ибни Мусанно

Абуъубайда Маъмар ибни Мусанно ат-Таймӣ (1, Басра 2 — 825 1, 824 2 ё 820-ум, Басра 2 1) — муаррих, забоншинос, адабиётшинос, шоир ва нависанда и арабизабони эронитабор. Осори боқимонда Дар ин бобати забону адабиёти арабӣ рисолаҳо доштааст, ки яке аз онҳо "Нақоизи Ҷарир ва Фараздақ" мебошад. Дар таърих ва насаби қабилаҳои Қуръон ва ҳадис низ асарҳо навишта будааст, ки аксар аз байн рафтаанд. Дар маъхазҳои адабӣ 200 асари мансуб ба Абуубайда номбар шудаанд. Номи асарҳо, иқтибос аз онҳо дар китобҳои адабиётшиносони араб Ибни Қутайба, "Китоб-ул-ағонӣ"-и Абулфараҷи Исфаҳонӣ, Ибни Абурабиҳӣ, Ибни Асир ва диг. вомехӯранд. Аз ин сарчашмаҳо бармеояд, ки Абуубайда бо аксар шоирон, нависандагон ва адабиётшиносони он давра шинос будааст ва дар бораи эҷодиёташон назари худро иброз доштааст. Абуубайда дар бораи 7 нафар шоире, ки муаллақот гуфта буданд, маълумот дода будааст, ки аз онҳо Абулфараҷи Исфаҳонӣ истифода кардааст. Абуубайда пайрави шуубия будааст. Дар айбу нуқси арабҳо рисолаи "Масолиб-ул-араб" ва дар фазилатҳои эрониён китоби "Фазоил-ул-фурс"-ро нигоштааст.
Саъид ибни Ҳамид

Абуусмон Саъид ибни Ҳамиди Бағдодӣ (1;? — 864, Бағдод) — шоир и эронитабор, котиб ва раиси девони расоил дар дарбори хулафои Аббосӣ.
Абуусмон Саъиди Ҳирӣ

Абуусмон Саъиди Ҳирӣ — донишманди ислом, фақеҳ, ориф ва яке аз ҷеҳраҳои барҷастаи тасаввуф, шогирди Шоҳшуҷоъи Кирмонӣ.
Абуъубайди Ҷузҷонӣ

Абуъубайдуллоҳ Абдулвоҳид ибни Муҳаммади Ҷузҷонӣ — нависанда, шогирд ва шарҳдиҳандаи осори Ибни Сино. Зиндагинома Ӯ дар дар Ҷузҷон ба дунё омадаву то поёни умри устодаш дар хидмати ӯ зист. Соли 1012 ҳангоми мусофирати Ибни Сино аз Деҳистон ба Гургон бо ӯ ошноӣ пайдо намуд ва то охири умри устодаш ӯро ҳамроҳӣ кард. ӯ ҳар рӯз назди Шайхурраис китоби "Ал-Маҷастӣ"-ро қироат мекард ва Ибни Сино рисолаи "Ал-Мухтасар-ул-авсат"-ро дар Гургон ба вай имло менамуд. Вақте Ибни Сино дар Исфаҳон бо дастури Алоуддавла хост, ки расади кавокиб ва зичи ҷадиде тадвин кунад, Абуубайди Ҷузҷонӣ таҳияи абзору олоти ин корро ба уҳда гирифт ва санъатгаронро ба кор қабул кард. Бо исрори Абуубайди Ҷузҷонӣ "Китоб-уш-шифо" навишта шуд. Абуубайди Ҷузҷонӣ муқаддимае ба "Китоб-уш-шифо" навишт. ӯ баъди марги устодаш бахши риёзии китоби "Китоб-ун-наҷот"-ро таҳия кард ва ба он китоб афзуд. Бахши мусиқӣ ва риёзиёти "Донишномаи"-и Ибни Сино ва тарҷимаву талхиси бахши риёзиёти осори дигари Шайхурраис низ ба қалами ӯ тааллуқ доранд. Абуубайди Ҷузҷонӣ пас аз марги устодаш рӯйхати пурраи асарҳои Абӯалии Синоро тартиб дода, ӯро, ки худи Сино оғоз намуда буд, ба анҷом расонид. Ин рисола ягона манбаи эътимодбахш оид ба ҳаёт ва фаъолияти Ибни Сино. Аз зиндагии Абуубайди Ҷузҷонӣ пас аз марги устодаш низ иттилооте дар даст нест. Таълифоти Абуубайди Ҷузҷонӣ асосан ба шарҳи ҳол ва тавсифи осори Ибни Сино тааллуқ дорад. "Рисолаи саргузашт", Шарҳи "Қасидаи айния", Шарҳи "Ал-қонун фи-тиб", "Китоб-ул-ҳайвон", "Ҳай ибни Яқзон", "Дебоча"-и "Китоб-ун-наҷот", Шарҳи қиссаи Шарҳи қиссаи "Саломон ва Абсол" аз ин ҷумлаанд.
Абушарафи Носеҳ

Абушарафи Носеҳ ибни Зафар ибни Саъди Муншии Ҷурфодиқонӣ — таърихнигор, тарҷумон, нависанда ва шоир и арабинависи эронитабор. Ашъор Ашъори арабиаш дар маҷмӯаҳои "Равзат-ул-ҳузн" ва "Шӯълат-ул-қабис" фароҳам омадаанд. Дар тазкираи "Тӯҳфат-ул-офоқ фӣ маҳосини аҳл-ил-Ироқ" зиндагинома ва намунаи осори шоирону аҳли адаби Ироқи Аҷамро овардааст. Асари машҳури Абушарифи Носеҳ "Тарҷумаи Таърихи Яминӣ" аст, ки онро "Тарҷумаи Яминӣ" низ мегӯянд. "Таърихи Яминӣ" аслан моли таърихнигори форс-тоҷик Абунаср Муҳаммади Утбӣ (961 — байни 103540) аст, ки таърихи Ғазнавиён, инчунин воқеаҳои охири аҳди Сомониёнро низ фаро мегирифт. Абушарифи Носеҳ тарҷумаи худро соли 1206 анҷом додааст. Забони тарҷума маснӯъ, вале орӣ аз такаллуфот аст. Дар китобхонаҳои кишварҳои Шарқу Ғарб дастнависҳои ин асар маҳфузанд. Дар Теҳрон солҳои чоп шудааст. Асари Абушарифи Носеҳ бо тасвири воқеоти замони Сомониён оғоз ёфта, бо тасвири вазъи пурфоҷиаи кишвар, харобии бозори илму дониш ва қатлу ғорати баъзе ҳокимони салҷуқӣ анҷом ёфтааст.
Абушакури Балхӣ

Абушакури Балхӣ (915 —?) — шоири зулисонайни форс-тоҷики ҳамрӯзгори Сомониён, муаллифи "Офариннома". Зиндагинома Ҷараёни зиндагӣ ва фаъолияти шоирии Абушакури Балхӣ, асосан, дар замони ҳукмронии Сомониён гузаштааст. Чанд муддат дар дарбори Нӯҳ ибни Наср (ҳукмронӣ) хидмат кардааст. Ӯ ба туфайли маснавии "Офариннома" (таълифаш — 947) шӯҳрат ёфт. Осор Саид Нафисӣ ҳангоми ҷустуҷӯи осори ҳамасрони Рӯдакӣ аз тазкираву фарҳанг ва дигар сарчашмаҳои илмию адабию таърихӣ абёти ӯро ёфта, изҳор кардааст, ки Абушакури Балхӣ ғайр аз маснавии "Офариннома", боз се достони дигар иншо карда будааст. Маснавии "Офариннома" асари панду ахлоқӣ буда, аз ҳикоятҳои маишии дорои ҷанбаи ахлоқӣ иборат аст. Аз мероси адабии Абушакури Балхӣ ҳамагӣ 372 байт боқӣ мондааст. Ашъораш асосан ишқӣ ва панду насиҳатист. Забони ашъор ва услуби баёни ӯ равону сода аст. Бисёре аз абёти ӯ ба забони арабӣ тарҷума карда шудаанд. Намунаи ашъор Эзоҳ Адабиёт.
Абушуҷоъ Рӯдроварӣ

Абушуҷоъ Рӯдроварӣ, номи аслиаш Заҳируддин Муҳаммад ибни Ҳусайн (1045, Аҳвоз — 1095, Мадина) — таърихнавис ва арбоби давлатӣ. Давраҳои фаъолият Оид ба фиқҳ, ҳадис, забон ва таърих, алалхусус таърихи Сомониён як қатор асарҳо таълиф намудааст. Халифа Муқтадӣ соли 1076 ӯро вазир таъйин кардааст. Дар замони вазирии Абушуҷоъ Рӯдроварӣ баъзе намуди андозҳо сабук шудаанд. Дар баробари ин Абушуҷоъ Рӯдроварӣ баъзе қитъаҳои замини худро вақф карда, дар он масҷиду мадрасаҳо бино кардааст. Абушуҷоъ Рӯдроварӣ барои бартараф кардани низои байни сунниҳо ва шиъаҳо хеле кӯшишҳо намудааст. Соли 1091, вақте ки Маликшоҳи Салҷуқӣ ба Самарқанд лашкар кашидан хост, Абушуҷоъ Рӯдроварӣ низоъро бо роҳи гуфтушуниди осоишта ҳал карда, ба истиқрори сулҳ дар қаламрав ноил гардидааст.
Абушуайби Ҳиравӣ

Абушуъайб Солеҳ ибни Муҳаммади Ҳиравӣ. Ашъор Бино ба ишораи муаллифи "Маҷмаъ-ул-фусаҳо" Ризоқулихони Ҳидоят, фаъолияти адабии Абушуайб ба охирҳои зиндагии Рӯдакӣ рост меояд. Дар "Лубоб-ул-албоб"-и Муҳаммад Авфии Бухороӣ аз ашъори ӯ як тағаззули қасида дарҷ ёфтааст. Дар фарҳангҳои қадима байтҳои ҷудогонаи ӯ ба сифати шоҳиди луғат оварда шудаанд, ки аксар ба ғазалу қасидаҳо нисбат доранд. Аз ашъори ӯ ҳамагӣ 14 байт дастрас гардидааст. Мазмуни аксари ин абёт ишқист. Намуна аз ашъораш: Эзоҳ Адабиёт.