Гандаоб

Ггандаоб — оби аз партовҳои рӯзгор ва пасмондаҳои саноат ифлосгашта, ки аз ҳудуди шаҳру шаҳрак ва корхонаҳои саноатӣ бо истифода аз шабака ва технологияҳои махсус дур карда мешавад. Обҳои барфу борон ва гирду атрофи заводу фабрикаҳо низ мансуби гандаоб мебошанд. Вобаста ба тарзи пайдоиш ва таркиб гандаобҳои рӯзгор, саноатӣ ва кишоварзӣ мавҷуданд. Ггандаобҳои рӯзгор обҳои ҳоҷатхона, душ, ошхона, ҳаммом, ҷомашӯйхона, беморхона ва ғ. мебошанд. Дар 1 л гандаоби рӯзгор 200–300 мг моддаи хушк, 40–60 мг нитроген, 5–10 мг фосфор, 15–30 мг калий, 40–80 мг хлоридҳо, 50 мг сулфатҳо, 50–80 мг калсий, 20 мг магний ва 30–150 мг натрий мавҷуданд. Ггандаоби ҳоҷатхонаҳо микроби зиёди беморизо (мас., ангезандаи амрози рӯдаю меъда, тухми киҷҷаҳо ва ғайра) дошта, ҳангоми ба обанбор рехтан ё обёрӣ намудани замин боиси сар задани бемориҳои одаму ҳайвонот мегарданд. Ба ҳавзу обанборҳо рехтан ва дар кишоварзӣ истифода бурдани гандаоби рӯзгор дар асоси қоидаҳои беҳдоштӣ ба низом дароварда мешавад. Ггандаоби саноатӣ обест, ки дар истеҳсолот (ҳангоми шустани ашёи хом, маҳсулоти тайёр, хунук намудани дастгоҳҳо, шустани бинои сехҳо, дажғол ва ғайра) истифода шудааст. Ҳамчунин обе, ки ҳангоми истихроҷи сарватҳои зеризаминӣ баромадааст, мансуб ба гандаоби саноатист. Чунин гандаобҳо бо пасмондаи истеҳсолот олуда гашта, маводди заҳрогин (мас., тезоби сианид, фенол, пайвастҳои марги муш, анилин, намакҳои мис, сурб, симоб) ва унсурҳои радиоактивӣ доранд. Вобаста ба миқдори моддаҳои ғайр гандаоби саноатӣ соф (онро қабл аз ба обанбор рехтан соф мекунанд) ва шартан соф (бори дуюм дар истеҳсолот истифода мегардад) мешавад. Таркиби гандаоби саноатӣ ба хусусияти истеҳсолот вобаста аст. Ггандаоби саноати коғазу селюлоза асосан сода, гандаоби саноати нафт равған, нафт ва дигар моддаҳои нафтӣ дорад. Дар мавриди бо гандаобҳои саноатӣ обёрӣ намудани замин минералҳои таркиби онҳо бояд аз 2 гл зиёд набошанд. Ггандаоби кишоварзӣ обест, ки аз фермаҳои чорводорӣ ва корхонаҳои коркарди маҳсулоти ин соҳа ҷорӣ мешавад. Дар таркиби чунин обҳо то 30 гл моддаҳои гуногун, аз ҷумла 1500–2500 мгл нитроген мавҷуд аст. Ггандаоби кишоварзиро метавон чун нурӣ истифода бурд. Бо мақсади поксозӣ аз таркиби гандаобҳо бояд ҳама гуна маводди ба саломатӣ зиёновар – унсурҳои кимиёӣ, микробҳои бемориангез, тухми кирм ва ғ. дур карда шаванд. Чанд усули тоза намудани гандаобҳо мавҷуд аст, мас., физикӣ, кимиёӣ, физикию кимиёӣ, биологӣ ва ғ. Усули физикии тоза кардани гандаобҳо бо ду тарз – гравиметрӣ ва софкорӣ сурат мегирад. Он усули нисбатан камхарҷ буда, имкон медиҳад, ки моддаҳои ҳалнашудаи сахт аз таркиби гандаоб ҷудо карда шаванд. Тарзи кимиёии тоза кардани гандаоб бо истифода аз реагентҳо асос меёбад. Онро бештар бо мақсади муътадил гардонидани муҳит -и гандаоб ё таҳшин намудани намакҳои ҳалнашаванда ва ҳидрооксидҳои филиззоти вазнин (дар раванди реаксия ҳосил мешаванд) истифода мебаранд. Ҳангоми ба ҳайси реагент истифода намудани пайвастҳои пероксидӣ ё дорои хлори фаъол (мас., озон ва гипохлорит) гандаоб аз ангезандаи бемориҳо озод ва ҳамзамон соф мешавад. Усули физикию кимиёии тоза кардани гандаобҳо истифодаи муштараки усулҳои физикӣ ва кимиёиро дар назар дорад. Чунончи, коагулятсия, сорбсия, экстраксия, электролиз, мубодилаи ионҳо ва ғ. Усули физикию кимиёии тоза кардани гандаобҳо каммаҳсул ва айни замон серхароҷот мебошад. Усули биологии тоза намудани гандаоб бо истифода аз микроорганизмҳо сурат мегирад. Онҳо пайвастҳои органикии гандаобро таҷзия мекунанд. Дар ин бобат аҳаммияти биофилтрҳо низ бузург аст. Дар шаҳри Душанбе аввалин шабакаи корезҳо, ки тӯли он 7 км буд, соли 1934 ба истифода дода шудааст. Бунгоҳи нахустини тоза кардани гандаобҳои пойтахт дар хоҷагии "Русия"-и ноҳияи Рӯдакӣ қарор дошт. Баъдтар дар ҷойи он бунгоҳи софкории корезҳо сохта шуд, ки иқтидори шаборӯзии он 16000 м3 буд. Тараққии шаҳр ва бунёди иморатҳои нави замонавӣ зарурат пеш овард, ки дар соҳили рости дарёи Душанбе бунгоҳи нави софкории гандаобҳо (иқтидораш 120000 м3шаборӯз) сохта шавад. Навбати дуюми бунгоҳ (иқтидораш 165000 м3шаборӯз) соли 1976 ба истифода дода шуд. Тӯли шабакаи корезҳои пойтахт тақр. 450 км мебошад. Гандаобҳо сабаби олуда гаштани оби канал, дарё ва обанборҳо мешаванд. Дар Тоҷикистон ба обанбор рехтани гандаоб дар асоси қонунҳо оид ба муҳофизати табиат ва кодекси об манъ буда, аз тарафи муассисаҳои умури беҳдоштию вогиршиносӣ, Вазорати тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоии аҳолӣ, мақомоти обу ободонӣ назорат карда мешавад. Пеш аз рехтан ба дарё, канал ва обанборҳо гандаобҳоро дар иншоотҳои махсуси софкорӣ тоза ва безарар мекунанд. Ҳамчунин гандаобро фақат баъди ба дараҷаи зарурӣ тоза кардан метавон боз дар корхонаҳои саноатӣ истифода бурд (таъминоти сарбастаи об). Нитроген, калий, фосфор, калсий ва дигар унсурҳои таркиби гандаоб нурии пурбаҳо мебошанд.