ArabovMK/tajik-wikipedia-corpus huggingface dataset:
Ибни Масарра

Абуабдуллоҳ Муҳаммад ибни Масарраи Ҷабалӣ (апрел 883 ё 883, Қуртуба, Андалусия — 931 1, Қуртуба, Андалусия) — файласуф ва орифи андалусӣ. Зиндагинома Илмҳои замонашро аз устодонаш Ибни Ваззоқ ва Хушно фаро гирифт, ки ҳар ду моликӣ буданд. Ибни Масарра дар ҷавонӣ ҳамроҳи бародараш аз зодгоҳаш Қуртуба ба Басра омад ва бо муҳаддисону муътазилиён шиносоӣ пайдо карда, ақидаҳои эшонро пазируфт. Ҳангоме ки ӯро ба "қадарӣ" муттаҳам ва таҳдид карданд, ба Қуртуба баргашт ва андешаҳояшро ба шогирдону наздикон, аз ҷумла ба писараш таълим дод. Тибқи маълумоти тазкираҳо, Ибни Масарра пас аз касби камол дар зовияе, воқеъ дар кӯҳҳои Қуртуба нахустин маҳфили сӯфиёнаи андалусиро таъсис дода, ба тарбияи шогирдон ва созмон додани назми тозаи фалсафию ирфонӣ пардохт. Андеша ва таълимоти худро аз бими фақеҳон ба ишораву истиора баён мекард. Қозӣ ва фақеҳи номдор Аҳмад ибни Холид, мулаққаб ба Ҳабоб, рисолае бар зидди Ибни Масарра навишт. Ибни Масарра амнияти худро зери хатар дида, оқибат ҳамроҳи шогирдаш Ибни Мадоин ва Ибни Сайқал Қуртубаро тарк кард. Муддате дар шаҳрҳои шимоли Африқо ва кишварҳои Шарқи исломӣ ба сар бурда, дар мадрасаҳову маҳфилҳои илмӣ ҳамчун донишҷӯ ширкат кард; чанде дар Макка ва Мадина иқомат гузид, бо Ибни Ҷунайди Бағдодӣ ва Сӯфёни Саврӣ шинос шуд. Чун дар замони ҳукмронии Абдурраҳмони (912-60, яке аз машҳуртарин фармонравоёни Умавӣ) дар Андалус иёсати озодандешӣ пеш гирифта шуд ва давраи нисбатан ороми аҳли илм оғоз ёфт, Ибни Масарра ба Қуртуба баргашт ва ба шеваи зоҳидонаи худ идома дод. Дар ин ҷо ӯ дубора ҳамроҳи шогирдону ҳаводоронаш мактаби фалсафӣ ва сулуки маънавии худро созмон дод ва ба таълиф пардохт. Ҷузъиёти баъдии зиндагии Ибни Масарра дар Қуртуба маълум нест, вале тибқи иттилои тазкиранависон солҳои охири умри ӯ ва шогирдонаш дар шароити хубу осоишта гузаштааст. Ибни Масарра рисолаву асарҳои бисёре таълиф кардааст, вале то рӯзгори мо танҳо ду асари ӯ боқӣ мондаанд: "ал-Табсират" ва "Китобу-л-ҳуруф". Аз ин осори боқимонда пайрави таълимоти Эмпидокл будани ӯ маълум мегардад, ҳарчанд таълимоти фалсафиву ирфонии ӯро дар чаҳорчӯби муайяни ақидатӣ ғунҷонидан ғайриимкон аст. Ибни Ҳазм, Муҳаммади Шаҳристонӣ, Шаҳрзурии Ишроқӣ, Ибни Арабӣ (дар "Футуҳот маккия" ва "Фусусу-л-ҳикам") Ибни Абиусайбиа (дар "Табақоту-л-ҳукамо") ишораҳое ба ақидаҳои каломӣ ва ирфонии Ибни Масарра кардаанд. Муҳаққиқ ва шарқшиноси испанӣ Мегиос Асин-Паласиос ақоиду афкори ӯро ҷамъоварӣ ва мавриди баррасӣ қарор додааст. Андешаҳои фалсафӣ ва ирфонии Ибни Масарра: зеҳни инсон таҳти таъсири нури илоҳӣ ба таҳқиқу баррасии олам мепардозад; рӯҳи инсон як бахши хурде аз рӯҳи ҷаҳонӣ буда, дар ҷисми ӯ зиндонӣ аст ва чун зотан ба ин олам тааллуқ надорад, ҳамеша майли ҷудо шудан аз ҷисмро мекунад; илму қудрати Худо дорои ду сифат ва ду илму огаҳист, ки якеро куллан падид меоварад ва он огоҳӣ аз куллиёт аст, ки илми ғайб низ меноманд ва дигаре огоҳӣ аз ҷузъиёт аст, ки "илми шаҳодат" номида мешавад.
Ибни Меҳрон

Абубакр Аҳмад ибни Ҳусайн ибни Меҳрони Нишопурӣ — муҳаддис ва қории машҳури Хуросон, аввалин муаллиф дар бораи қироатҳои даҳгона. Зиндагинома Асли Ибни Меҳрон аз Исфаҳон ва иқоматгоҳи ӯ Нишопур будааст. Ӯ дар Нишопур аз Абубакр ибни Хузайма, Абулаббос Сироҷи Сақафӣ ва Абулаббос Мосарҷасӣ ҳадис шунидааст. Ба Самарқанд, Бағдод, Куфа, Димишқ ва Сур (Тир, шаҳр дар Лубнон) сафар карда, қироатро аз устодони ин фан омӯхт. Сипас ба Нишопур бозгашта, ҳамчун қории Қуръон дар Хуросон шуҳрат ёфт ва ба тадрису таълифи фанни қироат пардохт. Абуисҳоқи Саълабӣ, Абусаъди Ганҷрудӣ, Абуусмони Собунӣ, Абуабдуллоҳ Исмоил ибни Муҳаммади Тифлисӣ аз ӯ ҳадис ривоят кардаанд. Ҳокими Нишопурӣ дар "Таърихи Нишопур" қариб бист асари Ибни Меҳронро дар улуми Қуръон ном бурдааст. "ал-Ғояту фӣ-л-қироат", "аш-Шомил" ва "ал-Мабсут" (китоби дарсӣ дар усули қироати Қуръон) аз ҷумлаи осори боқимондаи ӯст. Рисолае ба форсӣ дар бораи расмулхатти Мусҳаф ба ӯ нисбат дода шудааст.
Ибни Мозаи Бухорӣ

Абулмаъолӣ Маҳмуд ибни Аҳмад ибни Абдулъазиз ибни Мозаи Бухорӣ — фақеҳ ва муҷтаҳиди бузурги ҳанафӣ; яке аз уламои номдори ислом ва аз сардорони шаҳри Бухоро, мансуб ба хонадони оли Бурҳон ё банӣ Моза. Зиндагинома Ибни Мозаи Бухорӣ дар хонадони аҳли илму раёсат ба дунё омада, улуми диниро назди бузургони хонавода — падараш Садрушшариат, амакаш Садри Шаҳид Ҳусомуддин ва дигар уламои Бухоро фаро гирифт. Соли 1206 ба Ҳиҷоз рафта, назди уламои он ҷо ба касби илм пардохт ва пас аз адои фаризаи ҳаҷ ба Бухоро баргашт. Силсилаи санади ривоят ва диросоти фиқҳии Ибни Мозаи Бухорӣ бо ду-се восита аз падаронаш ба Шамсулаиммаи Сарахсӣ, Ҳалвонӣ, Абуалии Насафӣ, Абуҳафси Сағир ва аз тариқи онҳо ба имом Муҳаммад ибни Ҳасани Шайбонӣ мерасад. Ӯ дар фиқҳ ба мартабае расид, ки раёсати мазҳаб дар замони зиндагиаш ба вай тааллуқ дошт. Ибни Мозаи Бухорӣ аз муосирони соҳиби "Ҳидоя" Бурҳонуддини Марғинонӣ буда, ба соҳиби "Муҳити Бурҳонӣ" маъруф аст. Ибни Камолбошо Ибни Мозаи Бухорӣ-ро аз муҷтаҳидон дар масоил ва Кафавӣ аз кибори мутааххирин, дар табақаи дуюми фуқаҳо, дар радифи Таҳовӣ, Кархӣ, Ҳалвонӣ, Сарахсӣ ва болотар аз мартабаи Розӣ, Қудурӣ, соҳиби "Ҳидоя" ва дигарон донистаанд. "Захирату-л-фатово", маъруф ба "аз-Захирату-л-Бурҳония" (дар фатвоҳои фиқҳӣ; дар 3 ҷилд), "Шарҳу Ҷомеи-с-сағири Муҳаммади Шайбонӣ", "ат-Тариқату-л-бурҳония", "ал-Муҳиту-л-Бурҳонӣ фӣ-л-фиқҳи-н-нуъмонӣ" (маъруф ба "Муҳити Бурҳонӣ"), "ал-Воқеот" (дар фиқҳ), "Татиммату-л-фатово", "Шарҳу Адаби-л-қозии Хассоф", Шарҳу-з-Зиёдоти Муҳаммади Шайбонӣ, "ал-Ваҷиз" (дар фатвоҳо) ва "ат-Таҷриду-л-бурҳонӣ" (дар фурӯи фиқҳ) аз ҷумлаи таълифоти ӯянд. Дар замони падарони Ибни Мозаи Бухорӣ сарзамини Бухоро ба тасарруфи Қарахитоиён даромада, тобеъ ва боҷгузори онҳо гардида буд, вале оли Бурҳон раёсати динӣ ва дунявии худро дар он сарзамин ҳифз карданд.
Ибни Мокуло

Ибни Мокуло, Абуннаср Алӣ ибни Ҳибатуллоҳ (1030 1 2, Укбаро — 1082 1 2, Гургон) — шаҷарашинос, риҷолшинос, муҳаддис, адиб ва шоир. Зиндагинома Падари Ибни Мокуло вазири Ҷалолуддавла ва амакаш Абуабдуллоҳ Ҳусайн қозиюлқузоти Бағдод буд. Ибни Мокуло аз донишмандоне чун Ибни Бушрон, Убайдуллоҳ ибни Умар ибни Шоҳин, Абутайиби Табарӣ ва Аҳмад ибни Муҳаммади Ақиқӣ ҳадис омӯхта, сипас барои омӯзиши илм ба Бағдод, Миср, Димишқ, Ҷазира, Хуросон ва дигар манотиқ сафар кард. Муҳаддисон Абубакри Хатиб, Насри Муқаддасӣ, Абумуҳаммад Ҳасан ибни Аҳмади Самарқандӣ, Муҳаммад ибни Абдулвоҳид ибни Даққоқ аз Ибни Мокуло ҳадис ривоят кардаанд. Ибни Мокуло порае аз умри худро дар маъмуриятҳои идорӣ гузарондааст. Чунончи, аз сӯи халифа Муҳтадӣ ба Бухоро рафт, то аз Тамғонхон байъат ситонад. Ҳамчунин гуфтаанд, Ибни Мокуло аз ҷумлаи касоне буд, ки насабномае барои оли Бувайҳ сохта, насаби онҳоро ба Баҳроми Гӯр расонид. Ибни Мокуло саранҷом ба дасти ғуломони турки худ кушта шуд ва амволаш ба яғмо рафт. Аз Ибни Мокуло осоре дар риҷол ва таърих ёд кардаанд, ки "ал-Икмол фӣ-л-мухталаф ва-л-муъталаф мин асмои-р-риҷол" аз ҷумлаи муҳимтарини онҳост. Асари мазкур такмилшудаи китобҳои "ал-Мухталаф ва-л-муъталаф"-и Дорақутнӣ, "Муштабаҳу-н-нисба"-и Ҳофиз Абдулғании Аздӣ ва "ал-Муътанаф" такмилаи "ал-Муъталаф ва-л-мухталаф"-и Хатиби Бағдодӣ аст. Нусхаҳои хаттии он дар китобхонаҳои Миср, Берлин ва Британия маҳфузанд. Китоб соли 1961 дар Дакан чоп шудааст. Аз "ал-Икмол" Имом Нававӣ дар таълифи китоби тазкирааш истифода кардааст. Номи онро "Таҳзибу мустамарри-л-авҳом ало завӣ-л-маърифати ва ули-л-афҳом" ҳам гуфтаанд. Аз Ибни Мокуло ашъоре низ нақл шудааст.
Муҳаммад бни Мунаввар

Муҳаммад бни Мунаввар (2;? — қарни) — ориф, муҳаққиқ ва аз наводагони Абусаиди Абулхайр, муаллифи китоби "Асрору-т-тавҳид фӣ мақомоти-ш-шайх Абусаид".
Ибни Мунзир

Абубакр Муҳаммад ибни Иброҳим ибни Мунзир ибни Ҷоруди Нишопурӣ — фақеҳ, муҳаддис ва муфассир. Зиндагинома Улуми ибтидоиро дар Нишопур фаро гирифт, сипас соли 880 барои такмили дониш ба Миср рафта, он ҷо назди шогирдони имом Шофеӣ, Муҳаммад ибни Абдулҳакам ва Рабеъ ибни Сулаймон фиқҳу ҳадис омӯхт. Баъди 8 сол ба Макка рафта, муддате назди Муҳаммад ибни Исмоили Соиғ ба омӯзиши ҳадис машғул шуд. Муҳаммад ибни Маймун, Исҳоқ ибни Иброҳим ва Алӣ ибни Абдулазиз низ аз устодони Ибни Мунзир буданд. Муҳаммад ибни Яҳё, Абубакр ибни Муқрӣ ва Муҳаммад ибни Иброҳими Исфаҳонӣ аз ҷумлаи шогирдон ва ровиёнеанд, ки аз Ибни Мунзир ҳадис нақл кардаанд. Ибни Мунзир нахуст пайрави мазҳаби шофеӣ буд; баъди омӯзиши амиқи ҳадису фиқҳ худ муҷтаҳид ва соҳиби фатво шуд. Дар Маофир (минтақае дар шимолу ғарбии Яман) то як асри пас аз Ибни Мунзир ба фатвои ӯ амал мекарданд. Ибни Мунзир дар бораи дидгоҳҳои муштараки фақеҳони машҳури мазҳабҳо китоби "ал-Иҷмоъ" ва роҷеъ ба назароти ихтилофии онҳо "ал-Ишроф"-ро нигоштааст. Таълифот "Риҳлату-л-имоми-ш-Шофеӣ ила-л-Мадинати-л-Мунаввара", "ал-Авсату фӣ-с-сунани ва-л-иҷмои ва-л-ихтилоф", "ал-Иқноъ" (дар фиқҳ), "Тафсиру-л-Қуръон" (дар 2 ҷилд) ва "ал-Ишрофу ало мазоҳиби-л-уламо" (дар 10 ҷилд) аз ҷумлаи осори дигари ӯянд.
Ибни Муътазз

Абулаббос Абдуллоҳ ибни Муҳаммад ибни Муътазз Биллоҳ (ноябр 861 1, Сомарро, Вилояти Салоҳаддин — 29 декабр 908 ё 17 декабр 908, Бағдод) — шоир, адиб, ровӣ ва мунаққиди бузурги Зиндагинома Писари халифаи Аббосӣ ал-Муътазз Биллоҳ. Дар айёми наврасӣ ба Макка муҳоҷират карда, дар он ҷо ба камол расидааст. Дар давраи хилофати ал-Муқтадир Биллоҳ зиндагии осуда насибаш шуда, дар назди устодони номдор илмҳои роиҷи давронашро фаро гирифт. Соли 908 ҳангоми табаддулоти дарборӣ ӯро халифа эълон карданд, вале ӯ пас аз як рӯз кушта шуд. Ба ин муносабат Ибни Муътаззро "халифаи якрӯза" ҳам меноманд. Ибни Муътазз аз худ осори зиёде боқӣ гузоштааст. Муҳимтарини онҳо "Китобу-л-бадеъ" (аз санъати бадеӣ баҳс мекунад), "Табақоту-ш-шуаро" (ҳамчун тазкира эътибори калон дорад), "Расоил" (таърихи манзуми халифа ал-Муътадид) мебошанд. Девони ӯ бори аввал соли 1891 ва бори дуввум соли 1913 чоп шудааст. Ибни Муътаззро "шоири банӣ Ҳошим" ва "шоири бузурги замон" гуфтаанд, зеро аз шоирони муосираш дар гуногуншаклии шеър ҳеч кас ба сатҳи ӯ нарасидааст. Ӯ дар ҳар як аз заминаҳои даҳгонаи фахр, ғазал, мадҳ, итобия, тардиёт, васф, хамриёт, марсия, зуҳд ва ҳаҷв қитъа ва қасида сурудааст. Ҳамчунин як силсила ҳикматҳо дорад, ки шахсиятҳое чун Абуҳайёни Тавҳидӣ, Саолабӣ, Ибни Ҷавзӣ ва дигарон аз ин ҳикматҳои ӯ сифат кардаанд. Ашъораш аз ҷиҳати салосату латофат ва ташбеҳу санъатҳои бадеӣ машҳур гардидааст. Аксари шеърҳои девони Ибни Муътазз ғазал буда, дар онҳо ишқу май ва зебоиҳои табиатро тараннум кардааст. Ибни Муътазз ҳамчун мусиқидони барҷаста низ машҳур аст. Мураббӣ ва устоди асосии вай Аҳмад ибни Саъиди Димишқӣ буд. Ӯ дар илми мусиқӣ китоби ҷомеъ таълиф кардааст ва Абулфараҷи Исфаҳонӣ ба ин рисола баҳои баланд додааст. Ибни Муътазз барои бештари ашъори сурудаи худ ва гоҳе ҳам ба муносабате барои ашъори дигарон оҳанг месохтааст.
Ибни Муҷовир

Ибни Муҷовир, Абулфатҳ Наҷмуддин Юсуф ибни Яъқуб ибни Муҳаммад ибни Алии Шайбонӣ (1205, Димишқ — 1291, номаълум) — ҷуғрофиёдон ва таърихнигор и Зиндагинома Даврони кӯдакӣ ва навҷавониаш дар Бағдод гузаштааст. Баъдан ба Ҳиндустон сафар карда, муддате дар Мултон иқомат дошт. Аз он ҷо тавассути роҳи обӣ ба Адан (шаҳр-бандар дар Яман) рафтааст. Солҳои ба ш-ҳои Забид, Макка ва Ҷидда сафар ва муддате дар бандари Яман ва навоҳии атрофи он зиндагӣ кардааст. Шогирди ҷуғрофиёдонҳои маъруф Абулямини Киндӣ ва Абдухалил ибни Мундавия буд. Асари ягона ва муҳимми ӯ "Таъриху-л-мустабсир" мебошад, ки дар он дар бораи таърих ва одобу русуми мардумони Арабистони Ҷанубӣ ва Ғарбӣ, аз ҷумла дар бораи билоди Ҳиҷоз, Макка, Яман ва ахбори марбут ба онҳо навишта шудааст. Муфассал нигар "Таъриху-л-мустабсир".
Ибни Насӯҳи Шерозӣ

Камолуддин Ибни Насӯҳи Шерозӣ — шоир 1, адиб ва донишманди форс-тоҷик. Зиндагинома Дар маъхазҳои адабӣ маълумот гирифта, баъд ба Табрез рафтааст. Муҳаққиқон оғози шоирии Ибни Насӯҳи Шерозиро ба соли 1336 мутобиқ донистаанд. Пас аз фурӯпошии ҳукумати Элхониён дар дарбори Ҷалоириён хидмат мекард. Аз ӯ чанд қасида дар ситоиши султон Увайс ва султон Аҳмади Ҷалоир боқӣ мондааст. Дар шоирӣ шогирди Салмони Соваҷӣ ва дар тасаввуф шогирди Алоуддини Симнонӣ (фавт 1335) буд. Ибни Насӯҳи Шерозӣ Ғиёсуддини Куҷуҷиро (фавт 1387) низ ситудааст. Ӯ маснавие ба номи "Даҳнома" ё "Муҳаббатнома" дорад, ки ба гуфтаи Давлатшоҳи Самарқандӣ дар он рӯзгор машҳур будааст. "Даҳнома" (соли таълифаш 1336) маснавии ишқӣ буда, аз 10 бахш таркиб ёфтааст. Ҳар бахши он аз мактубе, ки дарди ишқро баён мекунад ва ғазалу рӯбоӣ иборат аст. Ибни Насӯҳи Шерозӣ дар поини умр аз дарбор канора гирифт ва кунҷи узлат ихтиёр кард. Ба қавли Тақиуддини Кошӣ, девони ашъори Ибни Насӯҳи Шерозӣ аз чаҳор ҳазор байт иборат буда, машҳур аст. Ибни Насӯҳи Шерозӣ дар эҷоди қасидаву ғазал забардаст будааст. Намунае аз эҷодиёти Ибни Насӯҳи Шерозӣ: Бо фоқаву фақр ҳамнишинам кардӣ, Бе мунису бе ёр ғарибам кардӣ. Ин мартабаи муқаррабони дари туст? Оё ба чӣ хидмат инчунинам кардӣ?! Пеши мо Каъба ба ҷуз хоки сари кӯйи ту нест, Қиблаи аҳли назар ҷуз хами абруи ту нест.
Ибни Нуботаи Мисрӣ

Ибни Нуботаи Мисрӣ (—1366, Қоҳира) — шоир и Зиндагинома Аз оилаи аъён. Дар Миср таҳсил кардааст. Девони шоир, ки дорои шеърҳои лирикӣ ва мадҳист, боқӣ мондааст. Ӯ дар китоби "Сарҳа-л-уюн фӣ шарҳи рисолати Ибни Зайдун" зиндагиномаи шоирони барҷастаи тоисломӣ ва солҳои аввали исломро зикр кардааст. Аз ӯ ҳамчунин рисолаи дигаре боқӣ мондааст, ки дар боби услуби тарассул баҳс мекунад. Ӯ яке аз шоирони намоёни давраи худ буд ва бисёре аз ҳамзамононаш ба ӯ пайравӣ кардаанд.
Ибни Нафис

Абулҳасан Алоуддин Алӣ ибни Абилҳазми Қурайшӣ, мулаққаб ба Ибни Нафис, Димишқ — 1288, Қоҳира) — табиб ва донишманди салтанати Мамлукҳои Миср аз Сурия. Зиндагинома Илми тибро дар назди Муҳаззабуддин ном табиб омӯхтааст. Дар илмҳои забон, ҳадис ва фиқҳ ҳам забардаст будааст. Фаъолияти тиббии Ибни Нафис аз кор дар донишкадаи "Бемористони нурӣ"-и Димишқ оғоз мегардад, сипас рӯ ба Қоҳира оварда, роҳбарии Бемористони мансуриро бар уҳда мегирад ва ҳамзамон дар вазифаи устодии мадрасаи тиббии он фаъолият менамояд. Аз осори тиббии ӯ "Муҷазу-л-Қонун", "Шарҳу куллиёти-л-Қонун" ва "аш-Шомил фӣ-с-синоати-т-тиббия"-ро метавон ном бурд. Ибни Нафис аз пайравони эҷодкори Ибни Сино ва яке аз шореҳони бозаковати "ал-Қонун фӣ-т-тиб" мебошад. Ӯ дар натиҷаи омӯзиш ва таҳқиқу баррасии осори тиббии Абуалии Сино соли 1242 даври хурди гардиши хунро тавсиф кардааст. Бино ба гуфтаи Ибни Нафис хун аз меъдачаи рости дил ба шуш рафта, дар он ҷо аз моддаи хоссае, ки дар таркиби ҳаво мавҷуд аст, ғанӣ мегардад. Сипас ба даҳлези чапи дил гузашта, ба "рӯҳи ҳаёт" табдил меёбад. Ибни Нафис беш аз 150 асбоби ҷарроҳиро кашф ва дар соҳаи ҷарроҳӣ истифода кардани усули доғмони (каутеризатсия)-ро таҳқиқ кардааст.
Ибни Нуботаи Саъдӣ

Ибни Нуботаи Саъдӣ — шоир и Зиндагинома Дар Ҳалаб иқомат доштааст. Шаҳр ба шаҳр гашта, амирону вазирон ва бузургони он замонро мадҳ мекардааст. Тариқаи назмаш тақлидӣ буда, ба қоидаҳои балоғат, баёну бадеъ зиёд такя мекардааст. Девонаш ба табъ расидааст.
Ибни Нуҷайм

Зайнуддин ибни Иброҳим ибни Муҳаммади Ҳанафӣ, машҳур ба Ибни Нуҷайми Ҳанафӣ — фақеҳи бузурги ҳанафӣ ва муфтии диёри Миср. Зиндагинома Ибни Нуҷайм дар Қоҳира назди шайхҳо ва олимони бузурги рӯзгори худ ба таҳсили улуми динӣ пардохт ва дар он улум саромади фуқаҳои замон гашт. Фиқҳ, забони арабӣ ва дигар улуми ақлиро назди Аминуддин ибни Абдулъоли Ҳанафӣ, Абулфайзи Суламӣ, Ибни Қутлубуғо, Шарафуддини Билқинӣ, Шиҳобуддин ибни Шалабӣ ва дигарон фаро гирифт. Фиқҳи ҳанафӣ муҳимтарин мавзӯи омӯзиш, таҳқиқ, тадрис ва фатвои ӯро ташкил медод. Ибни Нуҷайм ба тасаввуф низ гароиш дошт ва тариқатро аз Сулаймони Ҳузайрӣ омӯхт. Бо Абдулваҳҳоби Шаъронӣ муддатҳо баҳсҳои илмӣ ва робитаи наздик дошт. Шаъронӣ дар "Табақот"-и худ дар бораи ӯ гуфтааст: "Ибни Нуҷайм олим ва зоҳид буд, фуқарои суфия ҳама бар адаб ва ҷалолати ӯ иҷмоъ доранд ва касе аз эътироф ба мақоми ӯ тахаллуф наварзад, ҷуз он, ки аҳли ҳасад бошад ё ба мақоми ӯ ҷоҳил". Ибни Нуҷайм дар замони худ марҷаи фатвои ҳанафиён буд ва осораш аз сарчашмаҳои муҳимми фиқҳи ҳанафӣ ба шумор мерафтанд. Ибни Нуҷайм дар риштаҳои мухталифи улуми динӣ осори бисёре таълиф кардааст, ки "ал-Ашбоҳ ва-н-назоир", "ал-Фатова-з-зайния", "Луббу-л-усул фӣ Таҳрири-л-усул"-и Ибни Ҳумом, "Таълиқу-л-анвор ало усули-л-Манори Насафӣ", "ас-Сиёсату-ш-шаръия", "Шарҳу Ҷомеи-л-фусулайн" ва "Каффорату савми-ш-шайхи-л-фонӣ" аз ҷумлаи осори ӯянд.
Ибни Наҷҷор

Ибни Наҷҷор, Абуабдуллоҳ Муҳиббуддин Муҳаммад ибни Маҳмуд ибни Маҳосин (марти 1183 ё 1183, Бағдод — 25 декабр 1245, Бағдод) — таърихнигор, муҳаддис, риҷолшинос ва адиби шофеӣ. Зиндагинома Илмҳои маъмули рӯзгорро нахуст дар мадрасаи Низомияи Бағдод, сипас аз Ибни Ҷавзӣ, Абдулваҳҳоб ибни Сукайнаи Бағдодӣ ва Зокир ибни Комили Хаффоф омӯхт. Соли 1211 дар Макка ва муддате дар Мадина ҳадис шунид. Соли 1212 дар Шом назди Абулюмни Киндӣ дар он ҷо ба тадрис машғул шуд. Муҳимтарин таълифи Ибни Наҷҷор "Зайлу Таърихи Бағдод" буда, он такмилаест бар китоби "Таърихи Бағдод"-и Хатиби Бағдодӣ. Китоб фарогири маълумоти арзишмандест дар бораи шарҳи аҳволи халифаҳо, вазирон, қозиён, фақеҳон, муҳаддисон, хатибон, шоирон, адибон, пизишкон ва суфиёне, ки дар Бағдод мезистанд ё ба он ҷо омада буданд.
Ибни Нуботаи Форуқӣ

Ибни Нуботаи Форуқӣ — шоир и Зиндагинома Дар назди машҳуртарин шоир ва мутафаккири он замон Мутанаббӣ дониши адабӣ омӯхтааст. Дар Ҳалаб ҳамчун шоир ва хатиб шуҳрат меёбад. Хутбаҳояш дар боби ҷиҳоди ҳокими он вақт Сайфуддавла бар зидди набатиҳо суруда шудаанд. Яке аз сабабҳои шуҳрати ӯ он будааст, ки дар хутбаҳояш ибораҳои мусаҷҷаи кӯтоҳро истифода карда, аз Қуръон моҳирона иқтибос меовардааст. Девонаш ба табъ расидааст.
Ибни Обидин

Муҳаммадамин ибни Умар ибни Абдулазизи Димишқӣ, маъруф ба Ибни Обидин — олими мутабаҳҳир, фақеҳи Шом ва пешвои ҳанафиён. Зиндагинома Ибни Обидин пас аз ҳифзи Қуръон дар хурдсолӣ, назди шайхулқуррои Димишқ Саъиди Ҳамавӣ аҳкоми таҷвид, қироат ва фиқҳи шофеиро омӯхт. Пас аз он назди Муҳаммад Солимии Омирӣ илмҳои ҳадис, тафсир, мантиқ ва фиқҳи ҳанафиро фаро гирифт. Баъд бо таҳқиқоти илмӣ дар ин риштаҳо ба андозае пешрафт кард, ки дар фатво бар мазҳаби ҳанафӣ ба ӯ муроҷиат мекарданд. Таҳқиқоти вай дар замони ҳаёташ дар Шом ва дигар сарзаминҳои исломӣ, бахусус дар маркази Хилофати усмонӣ — Истанбул, мунташир шуд ва ӯ назди олимони замони худ ба Хотимату-л-муҳаққиқин ё Муҳаққиқи Шомӣ маъруф гардид. Аз муваффақиятҳои Ибни Обидин дар таҳқиқоташ огоҳии ӯ аз далелҳо ва масъалаҳои аҳком дар мазҳабҳои дигари исломӣ буд. Таълифот Ибни Обидин дар риштаҳои гуногуни улуми шариат аз ҷумлаи осори ӯянд.
Ибни Омир

Абуимрон Абдуллоҳ ибни Омир ибни Язид ибни Тамим ибни Рабеъаи Яҳсубӣ — яке аз қориёни ҳафтгона, қории Шом ва аз ҷумлаи тобеъин. Зиндагинома Хонадони Ибни Омир аз масеҳиёни араб буд, ки соли 638 аз Яман ба Димишқ кӯчида, дар он ҷо исломро пазируфт. Ибни Омир қироатро аз Муғира ибни Абишиҳоби Махзумӣ — шогирди Усмони Фарро омӯхт, аз ин рӯ баъзеҳо қироати Ибни Омир-ро қироати Усмон қаламдод кардаанд. Ибни Омир аз чанд саҳоба Қуръон ва ҳадисро шунида, баъдҳо нақли ҳадис низ кардааст. Мавридҳои ихтилофии қироати Ибни Омир бо дигар қориён ба он далолат менамояд, ки ба қироати ӯ Мусҳафи Шом таъсири амиқ доштааст. Қироати Ибни Омир то ҳадди зиёде ба қироати Нофеи маданӣ наздик аст. Ӯ соли 680 қозии Шом таъйин шуд. Дар аҳди хилофати Валид ибни Абдулмалик мақомҳои риёсати масҷиди умавӣ ва қозигии Димишқ (соли 712)-ро ба уҳда дошт. Дар нимаи аввали асри 10 қироати Ибни Омир дар саросари Шом, шимоли Байнаннаҳрайн ба унвони қироати муътабар маъруф буд ва дар Миср низ нуфуз дошт. Дар нимаи дуввуми асри 10 қироати Абуамри Басрӣ дар Шом ба ҷои қироати Ибни Омир ривоҷ ва дар саросари Шом мутадовил гардид. Ба қавли Ибни Надим, Ибни Омир ду асар бо номҳои "Ихтилофу масоҳифи-ш-Шом ва-л-Ҳиҷоз ва-л-Ироқ" ва "Китобун фӣ мақтуъи-л-Қуръон ва мавсулиҳи" дошта, оятшумории шомиён низ ба Ибни Омир мансуб аст. Ибни Омир шогирдони зиёдеро таълими қироат дода, Яҳё ибни Ҳориси Зиморӣ аз ҷумлаи маъруфтарини онҳо буд, ки омили аслии интиқоли қироати устодаш ба оядагон шуд.
Исҳоқ ибни Роҳавайҳ

Исҳоқ ибни Иброҳим ибни Махлади Тамимии Марвазӣ, маъруф ба Исҳоқ ибни Роҳавайҳ (1, Марв — 29 январ 853 1, Нишопур) — ҳофиз, муҳаддис, муфассир ва фақеҳи маъруфи мусулмони шофеъӣ, аз шогирдони Муҳаммади Шофеъӣ. Зиндагинома Ибни Роҳвайҳ аз кибори ҳуффоз ва аиммаи ҳадис ва олими Хуросон дар рӯзгори хеш буд. Имом Аҳмад, Бухорӣ, Муслим, Тирмизӣ, Насоӣ ва дигар бузургони фанни ҳадис аз ӯ ривоят кардаанд. Аз ӯ муснаде дар ҳадис бо номи "Муснади Ибни Роҳвайҳӣ" ва тафсире аз Қуръон боқӣ мондааст. Ибни Роҳавайҳ ба расми таълимии он рӯзгор ба ш-ҳои Ироқ, Шом, Ҳиҷоз ва Яман сафар кардааст. Дар бораи ӯ гуфтаанд: "Ҳафтод ҳазор ҳадис аз ёд дошт ва бо сад ҳазор ҳадис музокара мекард" ва "Сад ҳазор ҳадис аз ҳифз медонист". Ибни Роҳавайҳ дар байни фақеҳон чандон ношинохта бошад ҳам, дар таҳсилоти фиқҳӣ аз танаввуъе бархӯрдор аст, ки камтар насиби фақеҳони дигар гаштааст. Дар сабаби тахаллусаш ба Ибни Роҳавайҳ гуфтаанд, ки падараш дар аснои сафар дар роҳи Макка таваллуд шуда, мардуми Марв ба ӯ Роҳия ва ё Роҳуя, яъне зодаи роҳ гуфтаанд ва баъдҳо ба Роҳвайҳ тағйир хӯрдааст. Самъонӣ ӯро Роҳуяӣ гуфта, дар сираи вай овардааст: "Имоми номӣ ва машҳур аз аҳли Марв, ки дар Нишопур сукунат гузид. Вай аз аиммаи матбуъ (соҳибмазҳаб ва соҳибпайрав), ки ақвол ва ихтиёрот (-и фиқҳӣ)-е дошта ва аз ақрон (ҳамтоён)-и Аҳмад ибни Ҳанбал буд". Ибни Касир мегӯяд: "Исҳоқ ибни Роҳвайҳӣ имоми муттабаъ буд, тоифае аз вай пайравӣ мекарданд ва бар маслаки вай мерафтанд, ки ба онҳо "исҳоқия" гуфта мешуд".
Ибни Салоҳ

Абуамру Усмон ибни Абдурраҳмон Салоҳуддини Курдӣ (1 2, Шаҳразӯр, Вилояти Сулаймония — 20 август 1245, Димишқ) — муҳаддис, муфассир, фақеҳ, адиб ва донишманди курди эронитабор Зиндагинома Фиқҳро аз падараш, ки яке аз олимони бузурги курд буд, фаро гирифт. Барои таҳсил ба Мавсил, Нишопур, Ҳамадон, Димишқ, Марв, Бағдод, Ҳалаб ва Ҳаррон сафар карда, аз олимон, фақеҳон ва муҳаддисону шайхҳои ин шаҳрҳо ҳадис шунид. Ибни Салоҳ муддате дар мадрасаҳои Носирия (Салоҳия)-и Байтулмуқаддас, Равоҳияи Димишқ, Дорулҳадиси Ашрафия ва Шомияи Суғро ба тадриси фиқҳ, ҳадис ва маорифи исломӣ пардохт. Афроди зиёде аз Ибни Салоҳ фиқҳ ва ҳадис омӯхтаанд, ки Абушомаи Мақдисӣ ва Ибни Халликон аз ҷумлаи машҳуртарини онҳоанд. Ибни Салоҳ илми тафсирро низ хуб медонист. Нисбати фалсафаву мантиқ бадбин буд ва азбаски бар зимомдорони асри худ нуфуз дошт, бо фатвои ӯ фалсафаву мантиқ дар мадрасаҳои Димишқ таълим дода намешуд. Ӯ ҳатто Ғаззолиро, ки ҳаммазҳабаш буд ва омӯхтани мантиқро ба унвони муқаддимаи улум зарурӣ медонист, сарзаниш кардааст. Асари Ибни Салоҳ "Ақса-л-амал ва-ш-шавқ фӣ улуми ҳадиси-р-расул" ё "Маърифату анвои улуми-л-ҳадис" аз муҳимтарин таълифот дар илми ҳадис маҳсуб мешавад. Он бо унвони "Муқаддима фӣ улуми-л-ҳадис" ба чоп расидааст. Ин китоб дорои шарҳҳои зиёдест, аз ҷумла шарҳҳои Абдурраҳими Ироқӣ, Суютӣ ("Тадрибу-р-ровӣ"), Ибни Ҳаҷари Асқалонӣ ("Нухбату-л-фикри фӣ мусталаҳи-л-асар"). Нававӣ онро бо унвони "ат-Тақриб ва-т-тайсир ли маърифати сунани-л-башири-н-назир" талхис (ба шакли фишурда баён) кардааст. "Адабу-л-муфтӣ ва-л-мустафтӣ", "Ҳиляту-л-имоми-ш-Шофеӣ", "Фатово Ибн Салоҳ" осори чопшуда; "ал-Аҳодису фӣ фазли-л-Искандария ва Асқалон", "Шарҳу мушкили-л-Васит" ва "ал-Амолӣ" аз ҷумлаи таълифоти ӯст.