Дин

Дин (аз решаи — ба маонии ҳисоб, ҷазо (подош), одат, тоат, ислом, тавҳид, мулк, тадбир, сират, ҳол ва тазаллул) — дар истилоҳ ба маънои кеш, ойин ва роҳу равиш. Вожашиносӣ Дар санскриту "Готҳо" ва дигар бахшҳои "Авасто" мукаррари калимаи "даъно" омада, дин дар "Готҳо" ба маъонии мухталиф — кеш, хасоиси рӯҳӣ, ташаххуси маънавӣ ва виҷдон ба кор рафтааст ва ба маънии ахир, дин яке аз қувои панҷгонаи ботини инсон аст. Аммо дар арабӣ аз решаи дигар ва маъхуз аз забонҳои амӣ аст ва тозиён ин калимаро маъалвосита аз забони акадӣ гирифтаанд ва дар забони ахир калимоти дану ва дину ба маънии қонун ва ҳаққу доварӣ аст ва дону ба маънии ҳукм кардан ва дияи нав ба маънии қозӣ аст. Дин ва даён аз оромӣ вориди забони арабӣ шуда. Уламои фиқҳуллуғаи исломӣ барои дин маонии мухталифе зикр кардаанд, ки асоси куллия онҳо дар се маънӣ хулоса мешавад: Маҷмӯаи ақоиди мавруси мақбул дар боби равобити инсон бо мабдои вуҷуди вай ва илтизом бар сулуку рафтор бар муқтазои он ақоид. Дин қатъи назар аз чигунагии маншаи он амре аст, ки ҷанбаи иҷтимоии он мусаллам аст ва агарчи фарзияи касоне, ки динро маншаи ҷамеи таҳаввулоти таърих ва мабдаи тамоми ҳаводиси олам мешумурдаанд, имрӯз лоақал комилан, мақбул ва мусаллам нест, лекин таъсир ва нуфузи авомили дин дар ҳаводиси таърих муҳаққақ аст. Таҳқиқи дар бораи дин ва моҳияту аҳволи он мавзӯи илми адён ва милалу наҳл аст, ки имрӯз шуъб ва фунуни муҳим дорад, аз онҷмла аст илмуладёни татбиқӣ, аммо ин мавзӯъ аз ҷиҳати равоншиносӣ, ҷомеашиносӣ, мардумшиносӣ, бостоншиносӣ ва ахлоқ низ мавриди баҳси аҳли назар ҳаст ва аз ҷиҳати таърих, адёнро ба адёни мавҷуд ва адёни гузашта ва ҳамчунин адёни илоҳиву адёни ғайриилоҳӣ метавон тақсим кард. Мақсуд аз адёни илоҳӣ, динҳое ҳастанд, ки бинои онҳо бар эътиқод ба ягонагии Худост ва онро адёни осмонӣ низ гӯянд. Аҳкоми ин адён ба василаи паямбарон аз ҷониби Худо ба халқ иблоғ мешавад, асоси ин адён таслим аст ва дини ислом аз ҷумлаи адёни илоҳӣ ё осмонӣ ва ба амри Ҳақ аст. Мусулмонон динро иборат аз маҷмӯаи қавоид ва усуле медонанд, ки инсонро ба Парвардгор наздик мекунад. Дар тадовул ва истеъмоли омма дар баъзе маворид миллату мазҳаб дар радифи дин ба кор меравад. Аммо дар ҳақиқат дар миёни онҳо тафовуте аст. Дар Қуръон аз миллати Иброҳим ба ҳаниф таъбир рафтааст, ки дини ҳаниф ва дини фитрат хонда шудааст ва гоҳе дин дар маҷмӯъ дин ва мазҳаб ба кор рафтааст. Барои иттилои бештар аз ақволи луғатнависон ва муфассирон руҷӯъ ба тафсири "Кашшоф"-и Замахшарӣ ва "Байзовӣ" ва "Тибён"-и Тӯӣ ва низ руҷӯъ ба зайли ислом, масеҳият, яҳуд ва руҷӯъ ба "Доирату-л-маъорифи адён" шавад Решашинохтии исломӣ Ибни Форис маънои аслии динро фармонбардорӣ ва тоат медонад ва маонии дигарашро ба он бозмегардонад. Ба андешаи забоншиносон вожаи дин ба маънои ҷазо сиғаи ҷамъ надорад, зеро он масдар аст ва адён ҷамъи он танҳо ба маънои тоат, ойин ва кешаст. Роғиби Исфаҳонӣ дар "Муфрадоти алфози Қуръон" мегӯяд, ки дин ба маънои тоат ва ҷазо доварӣ, ҳисоб ва ҷазо, б) тавҳид, ибодат ва тоат, в) ойин ва кеш, г) ислом. Ин вожа дар оятҳои: "Ва чуз ба касе, ки аз дини шумо пайравӣ кунад, имон наёваред!" (Оли Имрон, 3), "Ва ҳарки чуз ислом дине биҷӯяд, ҳаргиз аз вай пазируфта нашавад!" 1., "Ва чӣ касе дар диндорӣ беҳтар аз он касе бошад, ки худро ба Худо таслим намояд, дар ҳоле ки вай некӯкор бошад!?" 2, "Эй аҳли Китоб, дар дини худ ғулув(ифрот, тундравӣ ва ташаддуд) нанамоед!" 3 ва "Дини шумо барои худатон ва дини ман барои худам" 4 бо сароҳат ва ё ба таври зимнӣ ба маънои Д, ойин ва диндорӣ ба кор рафтааст. Дин аз назари ҷомеашиносӣ Дин аз назари ҷомеашиносӣ аз маҷмуи эътиқодот ва ҷаҳонбиние иборат аст, ки равобити инсонро бо мабдаи ҳастӣ ва ба ғайри он муайян месозад ва аксаран шомили арзишҳои муқаддас, аҳкоми иҷтимоӣ, асосҳои рафторӣ, масоили ҳалолу ҳаром ва мафоҳиме чун зиндагӣ, марг, рӯҳ, дунёи пас аз марг, ғайб, биҳишту дӯзах, ва ғайра мегардад ва аз назари диншиносӣ он барномаи ҳидояти илоҳӣ, усули кулли ҷаҳонбинии тавҳидӣ ва ойини зиндагоние аст, ки аз сӯи Худо ба паёмбаронаш ваҳй гардида, маҷмӯаи низоми эътиқодӣ, барномаи худопарастӣ (ибодатҳо), меъёрҳои ахлоқӣ ва тарҳи амалиеро барои ҳидояти мардум ба сӯи ҳаққу ростӣ, адолати иҷтимоӣ ва хайру саодати дорайн дар заминаҳои номбурда дар бар мегирад. Маншаи дин Маншаи дин ҳарчи буда, он ҷанбаи иҷтимоӣ дорад. Гарчи имрӯз назарияи сарчашмаи тамоми ҳаводиси таърих ва муҳаррики аввали ҳамаи рӯйдодҳо дар ҳаёти башар будани он комилан мақбул ва мусаллам нест, вале таъсир ва нуфуз омили дин дар ҳаводиси таърих муҳаққақ аст. Баъзе соҳибназарони дорои гароиши моддӣ маншаи эътиқод ба динро ҳисси тардид ва заъфу нопойдории инсон дар баробари ҳаводиси табиат ва баъзе дигар ҳисси тарс аз маҷҳул ва надонистаҳо шумурдаанд, Солумун Ринак маншаи онро навъе васвоси виҷдонӣ, Шлойер Мохер ҳисси адами истиқлоли шахсият, Мюллер алоқа ба дарки умури донистанашаванда медонанд, Фон Шленк тасаввури ваҳдат байни инсон ва ҳастии мутлақро сарҷашмаи гароиш ва эътиқод ба дин хондааст. Ин гуфтаҳо ва фарзияҳо агар дар бораи баъзе динҳо рост оянд ҳам, вале дар мавриди ҳамаи динҳо, бахусус динҳои тавҳидӣ, дуруст набошанд. Маншаи гароиш ва эътиқод ба динро метавон маҷмуаи авомили иҷтимоӣ, ғароизи фитрӣ ва бофтаи ба ҳам тофтаи нафс — равони инсонӣ донист. Дар баъзе динҳои мавҷуд дар ҷаҳон, ба монанди дини Канфусиюс, фарзи вуҷуди Худо ҳатмӣ нест, дар баъзе фарзи вуҷуди Худоро зарур аст, вале дар баробари вай ба ширк ва ё ба ваҳдат, ҳулул ва пайвастагии вай бо махлуқ қоиланд, ба монанди кеши Монавӣ, баъзе дигар ба дугонапарастӣ ва ду.