Заҳири Форёбӣ

Заҳируддин Абулфазл Тоҳир ибни Муҳаммади Форёбӣ — шоири форс-тоҷик, намояндаи барҷастаи адаби Зиндагинома Заҳируддин Абулфазл Тоҳир ибни Муҳаммади Форёбӣ охирин намояндаи барҷастаи адабиёти форсӣ-тоҷикии асрҳои — тақрибан соли 1160 дар қаряи Форёби Балх чашм ба дунёи равшан боз кардааст. Дар Форёб ва Нишопур ба касби илму дониш машғул гардид. Ҳангоми зиндагонӣ дар Нишопур қасидаҳое дар мадҳи ҳокими Салҷуқии он Туғоншоҳ ибни Муайяд назм кард. Аммо Заҳири Форёбӣ мавриди инояти Туғоншоҳ қарор нагирифт. Аз он ба баъд ихтиёри сафари Исфаҳон кард, зеро Исфаҳон маркази илму адаби Ироқи Аҷам буд ва донишмандону суханварони бисёр бо он ҷо иртибот доштанд ва ба ин васила касби маош мекарданд. Дар Исфаҳон ба хидмати Садруддини Хуҷандӣ, ки аз акобир ва фузалои ин шаҳр буд, рӯй овард. Тақрибан ду соли умри ӯ дар Исфаҳон сипарӣ гардид. Баъд аз он озими Мозандарон ва Озарбойҷон шуд. Дар Мозандарон муддати кӯтоҳе ба сар бурда, ҳокими он Ардашер ибни Ҳасанро сутудааст. Шуҳрати бештар касб кардани ҳавзаи адабии Озарбойҷон ва овозаи шоирнавозии Салҷуқиёни Озарбойҷон боис гардид, ки Заҳири Форёбӣ ба ин сарзамин ояд. Заҳир дар ситоиши Туғрал ибни Арслони Салҷуқӣ, Қизил Арслон ибни Элдигиз, Абӯбакр ибни Муҳаммад ибни Элдигиз ва умарои дигари Салҷуқӣ қасидаҳои мадҳӣ гуфтааст. Бештари қасоиди ӯ дар мадҳи Абӯбакр Муҳаммад ибни Элдигиз назм шудаанд, ки теъдоди онҳо аз 35 қасида зиёдтар аст. Ҳамчунин қасидаҳои Заҳир дар мадҳи Қизил Арслон шуҳрат доранд. Саъдии Шерозӣ дар муқаддимаи "Бӯстон" бо назардошти мадеҳаҳои Заҳири Форёбӣ чунин гуфтааст: Манзури Саъдӣ байти зерини Заҳири Форёбист, ки гуфта-аст: Аммо нуҳ курсии фалак зери по ниҳодан ва мамдӯҳони худро аз саро ба Сурайё бурдани Заҳири Форёбӣ, ба нисори онҳо овардани табъи олии шоирӣ умри кӯтоҳе дошт. Заҳири Форёбӣ дар фароварди кор аз мадҳу ситоиши подшоҳон ва аҳли дарбор дилмонда шуд, дарёфт, ки умри гаронмояро ба беҳудагӣ сарф кардааст. Пушаймониву надомат ва рӯй овар-дан ба кунҷи қаноат мазмуни аслии ашъори солҳои охири умри шоирро ташкил додаанд. Сарнавишти фоҷиабори Заҳири Форёбӣ дарси ибратпазирест барои аҳли тамаллуқу хушомад ва мадеҳасароёни ҳамаи давру замонҳо. Заҳири Форёбӣ соли 1202 дар Табрез вафот кардааст, қабраш дар ҷавори мақбараи Хоқонист. Боиси дареғ аст, ки шоире соҳибтабъ ҳамчун Заҳири Форёбӣ бар асари шиканҷаи рӯзгор тавфиқи онро наёфт, ки тафаккури зоянда ва қареҳаи олии шоирии худро дар ҷои му-носиб ба кор бибарад. Мероси адабӣ Меросии адабии Заҳири Форёбӣ дар девони ашъори ӯ, ки дорои муқаддимае мансур аст, фароҳам омадаанд 1). Дар бораи нусхаҳои хаттии девони шоир Аҳмади Мунзавӣ иттилооти судманд ҷамъ карда, дар бораи 79 нусхаи он, ки дар китобхонаҳои Эрон, Ҳиндустон, Покистон, Туркия, Миср, Фаронса, Англия ва кишварҳои дигар нигаҳдорӣ мешаванд, хабар додааст. Ашъори Заҳири Форёбӣ бо осори Заҳири Исфаҳонӣ (асри Х) ва Шамси Табасӣ (асри ва аввали асри) омезиш ёфтааст. Ин омезиш бо ҷурми ноширони девони Заҳир рух додааст, ки дар асри ХХ ва ибтидои асри ХХ ба ин кор иқдом кардаанд. Аз ҷумла дар "Куллиёти Заҳири Форёбӣ", ки соли 1889 дар Лакҳнави Ҳиндустон мунташир гаштааст, ғазалиёти Заҳири Исфаҳонӣ ҳамчун ашъори шоири Форёбӣ ба табъ ра-сидаанд. Нашри илмии девони Заҳири Форёбӣ бо саъю эҳтимоми донишманди эронӣ Тақии Биниш сурат гирифт ва соли 1950 дар Машҳад ба табъ расид. Ин девон қасоид, ғазалиёт, таркиббандҳо, қитъаҳо, рубоиёт ва як маснавии шоирро, ки дорои 17 байт мебошад, дарбар гирифтааст. Дар ин нашри девони Заҳири Форёбӣ 4848 байт ашъори шоир дарҷ шудааст. Дар асоси тасҳеҳи Тақии Биниш анҷом додани нақду таҳлили ашъори Заҳири Форёбӣ матлуб аст. Аз баррасии девон латофату равонии суханони шоир, пухтагии маъно ва ҷазолату тозагии он падидор аст. Махсусан, дар он бахши ашъор, ки шоири Форёбӣ дар баёни ишқу отифоти инсонӣ, тасвири манзараҳои табиат ва талқини нуктаҳои ахлоқӣ ҳиммат баргумоштааст, салиқаи шеърии ӯ хубтар намоён аст. Намунаи ашъор Аз Қасоид Аз Ғазалиёт Аз Рубоиёт Аз Муқаттаот.