Ғоршаҳр

ҒОРШАҲР, номи шартии харобаҳои мавзеъҳои маскунӣ (шаҳр, диж, деҳкада) ва ибодатгоҳҳои асримиёнагӣ (дайр (пайванди дастнорас), калисо) дар ғорҳои сунъӣ ва табиӣ. Маъмулан қисми зиёди Ғоршаҳрҳо аз иншооти зеризаминӣ буданд, ки ҳамчун бошишгоҳ ва паноҳгоҳи муваққатии одамон истифода мешуданд. Аксарияти иншооти маскунии Ғ. бо мурури замон хароб шуда, баъзеи онҳо қисман дар дараҳои баландкӯҳи соҳили дарёҳо боқӣ мондаанд. Ғ.-и зерин машҳуранд: Ғоршаҳрҳои Аҷанта, маҷмӯаи дайрҳои буддоӣ дар иёлати Маҳараштраи Ҳиндустон. Ғ.-и Аҷанта мансубанд. Аз асри 13 роҳибони буддоӣ Ғ.-и Аҷантаро тарк карданд. Ғ.-и Аҷанта аз соли 1983 ба феҳристи Мероси умумиҷаҳонии Юнеско дохил гардидаанд. Ғоршаҳрҳои Бомиён, харобаҳои дайр ва ибодатгоҳҳои буддоӣ дар атрофи ду муҷассамаи бузурги Буддо (Салсолу Шаҳмома), ки то давраи густариши ислом дар Роҳи бузурги Абрешим маҳалли иқомати тоҷирон буд. Ғ.-и Бомиён муҷассамаҳои Буддоро (фосилаи байнашон 750 м) аз тариқи роҳҳои зеризаминӣ ва айвонҳо бо ҳамдигар мепайвастанд. Бахши қадимтарин Ғ.-и Бомиён (асрҳои 2–3) дар самти шарқии муҷассамаи Шаҳмома қарор дошта, деворнигораҳои дохили онҳо тақр. ба асрҳои 4–5 мансубанд. Қисми зиёди Ғ.-и атрофи муҷассамаи Салсол тарҳи гуногун (мураббаъ, мудаввар, ҳашткунҷа) дошта, дохили баъзеи онҳо бо қабати тунуки қири тира андуда шудаанд. Баъзе Ғ. тариқи чандин сумч ба даҳлези пушти сари пайкараи Салсол пайваст шудаанд. Ғоршаҳрҳои Вардзиа, харобаҳои маҷмӯаи дайрҳо хароб гардид. Ғ.-и Варзиа аз соли 1938 маркази сайёҳӣ буда, соли 2004 бозсозӣ гардиданд. Ғоршаҳрҳои Тсянфодун (ғори ҳазорбуддо), маҷмуаи дайрҳои буддоӣ дар воҳаи Дунхуани музофоти Чин. Масоҳаташ 420 ҳазор км2. Ғ.-и Тсянфодун дар асрҳои 4–15 бунёд ёфта, зиёда аз 490 ибодатгоҳ дорад, ки девор ва дохили онҳо бо деворнигора ва муҷассамаҳо оро ёфтаанд. Дар деворнигораҳои Ғ. Буддо, роҳибон, бодисатваҳо, манзараи сайругашту шикори император, вохӯрии тоҷирони чину аврупоӣ, муборизаи тан ба тани паҳлавонон, маросими дарбор ва кишти замин тасвир ёфтаанд. Дар асри 20 аз дохили як ғори он зиёда аз ду ҳазор дастхатти қадимӣ ёфт гардид, ки онҳо ба забонҳои тибетӣ, санскритӣ, тунгутӣ, хутанӣ, суғдӣ, тахорӣ нигошта шудаанд. Ғоршаҳрҳои Уплиссиха, харобаҳои шаҳр дар 12 км-ии шарқи ш. Гории Гурҷистон, дар соҳили чапи д. Кура. Иншооти асосии Ғ.-и Уплиссиха (ибодатгоҳ, хонаҳои иқоматӣ, қубурҳои обгузар, чоҳи захираи об, гузаргоҳи зеризаминӣ, дарвоза, девори истеҳкомии ҷониби кушодаи соҳил) дар атрофи маъбади муқаддас (ҳазораҳои 2–1 то м.) бунёд ёфта (асрҳои 4–2 то м.), дар асрҳои 8–9 маркази Картли буд. Ғ.-и Уплиссиха дар натиҷаи тохтутози Салчуқиён ва муғулҳо (асрҳои 13–14) қисман хароб шуда, калисои он то ҳол фаъолият дорад. Зиёда аз 150 иншооти Ғ.-и Уплиссиха (шумораи умумиашон тақр. 700 адад) боқӣ мондаанд, ки соли 2000 бо маблағгузории Бонки ҷаҳонӣ қисман бозсозӣ гардиданд. Ғ.-и Уплиссиха аз асри 20 ба маркази сайёҳии ҷаҳонӣ табдил ёфт. Ҷуфутқалъа -и Ӯрдаи Тилоӣ ва баъдан ба қароргоҳи хонҳои Қрим (аз солҳои 30 асри 15 то ибтидои асри 16) табдил ёфт. Баъди кӯч бастани тоторҳо аз Қирқ-Ор (ибтидои асри 17) номи он ба Ҷуфутқалъа иваз гардид. Ҷуфутқалъа дар асри 19 хароб гардида, то имрӯз баъзе харобаҳои девори мудофиавӣ, масҷид ва иншооти дигари он боқӣ мондаанд. Эски-Кермен (Қалъаи Куҳна) дар охири асри 6 болои теппаи баланд бунёд ёфта, ҳамчун иншооти истеҳкомии ш. Херсон истифода мешуд. Эски-Кермен дар асри 8 аз ҷониби хазарҳо ишғол шуда, пас аз ҳуҷуми Нуғай хароб гардид. Қисми зиёди иншооти Эски-Кермен дар давраи авҷи тараққиёти қалъа (асрҳои 10–13) бунёд ёфта буд. Ҳоло харобаҳои девори мудофиавии Эски-Кермен боқӣ мондаанд. Мангуп – шаҳр-қалъаи асримиёнагӣ, ки 20 км дуртар аз ш. Боғчасарой ҷойгир буда, иншооти истеҳкомӣ дорад. Номи таърихиаш Бободоғ номаш ба Мангупқалъа иваз шуд. Мангупқалъа то соли 1774 ба ҳайати империяи Усмонӣ дохил мешуд. Ҳоло дар ҳудуди Мангупқалъа харобаҳои девори мудофиавӣ ва қасри асримиёнагӣ (дар минтақаи Гамам–Дере), калисои Константин ва Елена боқӣ мондаанд. Качи-Калон – шаҳраки асримиёнагӣ (асрҳои 6–18) дар соҳили д. Кача. Дар ибтидои асрҳои миёна ҳамчун паноҳгоҳи муваққатӣ истифода мешуд. Качи-Калон дар асрҳои 8–9 аз ҷониби хазарҳо ишғол шуда, ба маркази шаробпазӣ табдил ёфт. Сипас Качи-Калон дар натиҷаи тохтутози тотору муғулҳо қисман хароб гардид (асри 13). Ҳоло дар Качи-Калон харобаҳои дайр, манганаҳои ширакашӣ, калисо боқӣ мондаанд. Тепе-Кермен – қалъаи асримиёнагӣ (асрҳои 6–14). Дар масофаи 7 км ҷанубу шарқтари Боғчасарой, дар болои пуштаи баландиаш 535 м ҷойгир аст. Масоҳаташ 1 га. Тепе-Кермен тақр. аз 250 ғори сунъӣ иборат аст, ки ҳамчун иншооти хоҷагӣ ва маъбад истифода мешуданд. Ҳоло дар Тепе-Кермен харобаҳои якчанд ғори сунъӣ боқӣ мондаанд. Қиз-Кермен (Қалъаи Духтар) шаҳраки асримиёнагӣ (асрҳои 6–13) дар наздикии Тепе-Кермен. Масоҳаташ 12 га. Қиз-Кермен ҳамчун паноҳгоҳи муваққатӣ ва иншооти истеҳкомӣ истифода мешуд. Давраи авҷи тараққиёти шаҳрак ба асрҳои 8–9 рост меояд. Соли 1970 дар Қиз-Кермен аз ҷониби бостоншиносони Осорхонаи таърихӣ-меъмории Боғчасарой ҳафриёт шуд. Ҳоло дар Қиз-Кермен харобаҳои девори шимолии шаҳрак ва якчанд ғори сунъӣ боқӣ мондаанд. Девори мудофиавии шаҳрак (паҳноии таҳкурсиаш 8 м) дар асрҳои 8–9 сохта шуда, ду бурҷи нимдоирашакл дошт. Бақла (Боқило) – шаҳраки асримиёнагӣ (бунёдаш асри 6) дар масофаи 18 км ҷанубу ғарби Симферопол, ки диж ва девори истеҳкомӣ дошт. Дар атрофи диж маҳаллаҳои иқоматӣ, калисо, иншооти захираи ғалла, об ва дигар маҳсулоти кишоварзӣ, коргоҳи хурди шаробкашӣ ва ғ. бунёд шуда буданд.