ArabovMK/tajik-wikipedia-corpus huggingface dataset:
Ибни Сурайё

Ибни Сурайё, Сурайҷ (670, Макка — 726, Мадина) — овозхон, мусиқидон ва ва оҳангсози эронитабори аҳди уммавӣ. Зиндагинома Асосҳои сознавозӣ ва овозхониро аз падараш Абуляҳё пури Убайд, ки аз ғуломони эронии ба Макка овардашуда ва марди донишандӯхта буд, омӯхтааст. Аз ҷавонӣ ба сознавозӣ ва овозхонии мардуми эронинажод тақлид мекард. Ибни Сурайё дар барбатнавозӣ тарз ва шеваи ғайриарабиро пеш гирифта, сози ӯ дар сохт ва тартиби тору пардаи барбати маъмулии эрониён танзим ёфта буд. Сабк ва дониши мусиқиашро дар заминаи мусиқӣ ва фарҳанги ниёконаш тадвин ва ҷӯрсозии созашро ҳам мувозини ҷӯрсозии бостонӣ мураттаб мекардааст. Аз мубаллиғон, пайравон ва идомадиҳандагони сабки иҷроии бостон (ал-қадимату-л-аҷамия) буда, бар ин равиши эҷоду иҷро ҳунарнамоӣ мекард. Ибни Сурайё бештар дар тарғибу идомаи сабки қадимии эронӣ шуҳрат ёфта, арабҳо ӯро "ал-муғаннин ила-т-тариқату-л-аҷамия" номидаанд. Дар мусиқии аҳди хилофат низоми иҷрои (вақт, замон)-ро гурӯҳбандӣ карда, бештар дар маросимҳо сознавозӣ ва овозхонӣ мекард, асарҳояшро вобаста ва пайваста бо маросимҳои мардумӣ эҷод кардааст. Дар марсияхонӣ шуҳрати зиёд дошт. Таснифоташро бар пояи сурудҳои ниёишии бостон сохта, дар ҳавзаҳо ва дастаҳои ҳунарии Макка, Мадина, Бағдод ин анвои мусиқиро паҳн кардааст. Дар тазмини дастони "Сроти Хусравоник"-и Борбади Марвазӣ бо номи "Сабъу-л-ағонӣ" ("Ҳафт суруд") маҷмӯа ва китоб таълиф намудааст. Бино ба гуфтаи Абулфараҷи Исфаҳонӣ, асари мазкур тақлиде ба андешаҳои назарии мусиқии аҳди Сосониён аст. Ибни Сурайё дар ин асараш оид ба "ҳафтдастон"-и Борбад нуктаҳои ҷолиб баён намуда, ояндагонро ба омӯзиши ин сабки устодона ташвиқ кардааст. Дар сознавозӣ ва овозхонӣ муътақидону пайравони зиёд доштааст.
Ибни Саробиëн

Ибни Саробин, Яҳё ибни Саробиюн — яке аз табибони маъруфи сурёнизабони Шом. Зиндагинома Нимаи дуввуми асри 9 дар Димишқ зиндагӣ ва фаъолият доштааст. Ӯ бо забони сурёнӣ ду "Куннош" (маҷмӯаи тиббӣ) таълиф кардааст, ки яке аз 12 ва дигаре аз 7 китоб иборат аст. "Куннош"-и хурдро гурӯҳи мутарҷимон соли 930 ба арабӣ тарҷума кардаанд. Он мавриди истифодаи табибону донишмандони Шарқу Ғарб қарор гирифта, то имрӯз боқӣ мондааст.
Ибни Саҳл

Ибни Саҳл (— 1000) — риёзидон, физикдон, ахтаршинос ва нуршиноси форс 1 2 3 4 -тоҷик, муаллифи "Китобу-л-ҳаракот" ва "Фӣ-л-муҳриқа". Зиндагинома Ӯ бо дарбори Хилофати Аббосӣ дар Бағдод робита дошт. Ибни Саҳл дар сол 363 ҳиҷрии шамсӣ рисолаи бисёр муҳимме ба номи Дар боби оинаҳо ва адасиҳои сӯзон навишт ва дар он ташреҳ кард, ки чигуна оинаҳои хамида ва адасиҳо метавонанд нурро конунӣ кунанд. Бинобар манобеъи мутааддиде, ӯ пеш аз Виллеброрд Снелл, донишманди нидерландӣ, қонуни шикасти нурро кашф карда буд. Ӯ бо истифода аз қонуни шикасти нур ба шакле аз адасиҳо даст ёфт, ки метавонистанд нурро ба хубӣ конунӣ кунанд. Соири бахшҳои рисолаи ӯ ба оинаҳои саҳмавӣ, оинаҳои байзавӣ, адасиҳои ҳамгиро ва равишҳое барои расми камони ҳазлулӣ мепардозад.
Ибни Салоҳи Ҳамадонӣ

Наҷмуддин (ё Камолуддин) Абулфутӯҳ Аҳмад ибни Муҳаммад ибни Сурӣ ибни Салоҳи Ҳамадонӣ — ахтаршинос, риёзидон, файласуф ва пизишки форс-тоҷик, ки ба осори Уқлидус ва Абусаҳли Куфӣ чанд шарҳ навиштааст. Зиндагинома Аз ӯ бо унвони Ибни Сурӣ низ ёд кардаанд. Пас аз хатми таҳсилоти муқаддимавӣ ба Бағдод рафта, дар риштаҳои гуногун илм омӯхтааст. Абулҳакими Мағрибии Андалусӣ аз зумраи нахустин ва барҷастатарин устодони Ибни Салоҳ дар илми риёзиёт буд ва Ибни Салоҳ аз ӯ бо эҳтиром ёд кардааст. Амир Ҳисомуддин Темуртоши Иртиқӣ Ибни Салоҳро ба унвони табиби хосси худ, инчунин барои таъсиси китобхона ба Мордин даъват кард. Муддати иқомати ӯ дар Мордин маълум нест, аммо шояд барои вохӯрдан бо устоди худ Абулҳакими Мағрибӣ, ки дар Димишқ сукунат дошт, он ҷо раҳсипор шуд. Дар Мавасил амир Нуруддин Маҳмуди Зангӣ ӯро хеле хуш пазируфт ва чун ба Димишқ расид, дар хонаи Абулфазл Исмоил ибни Абилвиқори табиб сукунат кард. Ибни Салоҳ солҳои охир умри худро дар Димишқ миёни донишмандоне ба монанди Абулҳакими Мағрибӣ ва Ибни Абилвиқор ва Ҳаким Аминуддин Яҳё ибни Исмоили Баёсӣ сипарӣ кард. Ибни Салоҳ дониши васеъ, забони равон ва тарзи баёни расову шево дошта, толибони илмро ба худ ҷалб мекард. Ҳарчанд аз Ибни Салоҳ бо унвони табиб низ ёд шудааст, шуҳрати умдаи ӯ ва маъруфияти осораш бештар дар риёзиёт аст. Ибни Салоҳ бо осори риёзидонони пешин ба хубӣ ошно буд ва чун забони сурёниро медонист, осори риёзии юнониро аз ин забон тарҷума кардааст. Абулҳакими Мағрибӣ донишмандии шогирди барҷастаи худро ситуда, ба табъи шоирӣ доштани ӯ низ ишора кардааст. Таълифот Беш аз 10 асари Ибни Салоҳ ёд шудааст. Бархе аз осори ӯ аз назари риёзӣ ва нуҷумӣ низ аҳаммият доранд. Асари ӯ "Фӣ кайфиятин тастеҳу л-кураӣ" рисолаест дар бораи усули тасвири кура дар ҳамворӣ. Ин рисола аз ду мақола иборат аст: мақолаи аввал бахши назарӣ ва мақолаи дуввум тарзи истифодаи он дар устурлоб.
Иброҳим ибни Синон

Абӯисҳоқ ибни Синон ибни Собит ибни Қурраи Ҳарронии Собӣ (908, Бағдод, Хилофати Аббосиён — 946, Бағдод, Хилофати Аббосиён) — пизишк, файласуф, риёзидон ва ахтаршинос и форс-тоҷик, муаллифи "Қатъу-л-махруту-л-мукофӣ", "ал-Мақола фӣ расми-л-қутуъи-с-салоса", "Олоту-л-азлол" ва "Китоб фӣ ҳаракоти-ш-шамс". Зиндагинома Дар хусуси аҳволи зиндагии Иброҳим ибни Синон маълумоти кофӣ нест. Бино ба ахбори сарчашмаҳо дар Бағдод таваллуд ёфта, дар ҳамон ҷо улуми замонаашро омӯхтааст. Падараш Синон ибни Собит ва бобояш Собит ибни Қурра аз ҷумлаи табибони шинохтаи замони хеш буданд Иброҳим ибни Синон нахуст пеши падар ва сипас назди устодони дигар илми тибро аз бар кардааст. Дар овони ҷавонӣ ҳамчун табиб соҳиби шӯҳрат гашт ва назди халифа обрӯ ёфт. Шоҳиди ин сухан ахбори "Луғатнома" аст, ки мегӯяд: "Вақте Мустакфӣ Биллоҳ-халифа ӯро маъмур кард, то тамоми атиббои Бағдодро имтиҳон кунад ва он кас, ки нолоиқ аст, аз табобат мамнӯъ гардад. Иброҳим пас аз имтиҳон аз ифшои рози онон сар боззад ва халифа ин амал ба Абӯсаиди Ямонӣ, ки ҳам аз бузургони атиббои он аср буд, вогузор кард". Бино ба маълумоти "Доирату-л-маорифи бузурги исломӣ" Иброҳим ибни Синон 37 сол ва ба қавли "Луғатнома"-и Деҳхудо ё 41 сол умр дидааст.
Суҳроб ибни Саробиëн

Суҳроб ибни Саробини, Ибни Сарофюн — ҷуғрофиёдони нимаи аввали асри 10. Зиндагинома Дар бораи макони таваллуд ва зисти Ибни Саробини Суҳроб маълумот нест. Баъзе муҳаққиқон ӯро бо сабаби шинохти бисёр дақиқе, ки аз Миср доштааст (бар мабнои осораш), мисрӣ ва бархеи дигар бо таваҷҷуҳ ба номаш — Суҳроб, ба эҳтимол эрониаш гуфтаанд. Бо асосгузори мактаби ҷуғрофинигории исломӣ Абузайди Балхӣ робитаи дӯстӣ дошта, шогирди ҷуғрофиёнигори машҳур Муҳаммад ибни Мусои Хоразмӣ буд. Асари ягонаи Ибни Саробини Суҳроб "ал-Ақолиму-с-сабъа" (Иқлимҳои ҳафтгона) мебошад, ки дар пайравии китоби "Сурату-л-арз"-и Хоразмӣ навишта шудааст. Китоб байни солҳои таълиф шудааст. "ал-Ақолиму-с-саъба"-и Ибни Саробини Суҳроб бо вуҷуди бархе ихтилофоташ бо "Сурату-л-арз"-и Хоразмӣ, идомаи мантиқии ин асар маҳсуб мешавад. Асари Ибни Саробини Суҳроб аз ҳафт боб иборат буда, ҳар боби он як иқлимро дар бар гирифтааст ва иқлимҳо дар навбати худ аз фаслҳо (фасли дарёҳо, фасли кӯҳҳо, фасли шаҳрҳо ва ғ.) иборатанд. Ин асар маъхази муҳим дар бораи ҷуғрофиё, таърих, этнологияи Шарқи Наздик ба ҳисоб меравад. Нусхае аз "ал-Ақолиму-с-сабъа", ки соли 1309 таълиф шудааст, дар китобхонаи Британия маҳфуз аст.
Ибни Соъотӣ

Фахруддин Ризвон ибни Муҳаммад ибни Алӣ ибни Рустами Хуросонии Соъотӣ (? — 1230, Димишқ) — пизишк, ахтаршинос, механик, соатсоз, нависанда, шоир, мусиқидон ва хушнависи хуросонитабор. Зиндагинома Ӯ аз табибони маъруф ва дӯстдорони мероси тиббии Ибни Сино буд. Ибни Соъотӣ аз улуми мусиқӣ, мантиқ ва ҳикмат низ бархӯрдор буд. Хонадони Ибни Соъотӣ аслан аз Хуросон буда, худаш дар Димишқ таваллуд ёфтааст ва дар он ҷо зиндагию фаъолият кардааст. Ибни Соъотӣ табиби моҳир, адиби фозил ва шоиру мусиқидони тавоно буд, удро хуб менавохт ва аз хатти зебо баҳра дошт. Аз Ибни Соъотӣ ҳамагӣ 3 дубайтӣ боқӣ мондааст. Ибни Соъотӣ дар хонадони амирони Аюбӣ — Малик Файз ва Малик Маъзум хидмат карда, табиби хос ва надими Малик Маъзум будааст. Китобҳои зерин аз таълифоти ӯст: "Такмилу Китоби-л-қуланҷ" ли Ибн Сино" (Такмили "Китоби қуланҷ"-и Ибни Сино), "Мухтасару-л-Қонун ли Ибн Сино фӣ-т-тиб", "Китобу-л-мухтороти мина-л-ашъор" (Китоби мунтахаботи ашъор).
Ибни Сирин

Аббакр Муҳаммад ибни Сирини Басрӣ — ровии ҳадис, муфассир ва таъбиргари хоб. Зиндагинома Падарашро Холид ибни Валид дар Айнуттамр, наздикии шаҳри Анбори Ироқ асир гирифт, модараш канизи Абубакри Сиддиқ буд. Анас ибни Молик Ибни Сиринро аз Холид харид ва баъди пардохти маблағи муқаррар озодаш кард. Ибни Сирин муосири Ҳасани Басрӣ ва аз ҷумлаи тобеин буд; бо 30 тан саҳоба, аз ҷумла, Зайд ибн Собит, Абуҳурайра, Абдуллоҳ ибни Зубайр, Ҳузайфа ибни Ямон вохӯрда, аз онҳо ҳадис ривоят кардааст. Ҳадисҳои ривояткардаи ӯ муътамад ба шумор мераванд. Муҳаддисоне чун Шаъбӣ, Авзоӣ, Осими Аҳвал, Молик ибни Динор дар ривояти ҳадис ба ӯ истинод кардаанд. Ба қавли Табарӣ, Ибни Сирин фақеҳ, олим, аҳли вараъ, адиб ва бисёр хушгуфтору садуқ (ростгӯ) буда, аҳли илму фазл бар ин гувоҳӣ додаанд ва ӯ ҳуҷҷат аст. Китоби "Таъбиру-р-руъё" Ибни Сирин китобе нанавишта, балки шогирдонаш аз вай баъзе чизҳоро нақл кардаанд, аммо баъдан осори фаровонеро дар бораи хобгузорӣ ба Ибни Сирин нисбат додаанд. Китоби "Таъбиру-р-руъё" гуфтаанд. Абулфазл Ҳубайш ибни Иброҳими Тифлисӣ (фавт 1232) яке аз манбаъҳои китоби "Комилу-т-таъбир"-и худро "Китоби тақсим"-и Ибни Сирин гуфта, дар таъбири теъдоди зиёди хобҳо ба қавли ӯ истинод кардааст. Аз ҷумла, Тифлисӣ суханони Ибни Сиринро дар бораи роҳу равиши таъбир меорад: "Муаббир бояд ки ному миқдор ва мартабату мазҳаб, сират ва ақлу фаҳми соил (пурсанда) маълум кунад ва вақти дидани хоб, ки дар рӯз дид ё дар шаб, маълум кунад ва нигоҳ кунад, ки соил дар вақти суол чӣ ҳаракат мекунад ва хоб бар чӣ насақ (тартиб) мегузорад ва фасли моҳи порсӣ ва рӯзи моҳи тозӣ бидонад, он гоҳ он чӣ ба савоб наздиктар бошад, таъвил кунад". Ибни Сирин дар хобгузорӣ ва таъбири хоб масал шудааст: Хоби нӯшини бадандеши ту чандон аст, К-ибнисирини қазо дам назанад дар таъвил. Анварӣ Аз суханони ӯст: "Дар ҳаққи бародарат ситам варзидаӣ, агар бадтарин чизе, ки аз ӯ медонӣ, бигӯӣ ва хубиҳояшро пинҳон дорӣ". "Агар он ки сухан мегӯяд, медонист суханаш алайҳи ӯ навишта хоҳад шуд, кам сухан мегуфт".
Ибни Тиқтақо

Ибни Тиқтақо, Абуабдуллоҳ Муҳаммад ибни Алӣ ибни Таботабо — нависанда, таърихнигор ва забоншиноси эронитабори муаллифи "Таърихи Фахрӣ".
Ибни Тилмиз

Аминуддавла Абулҳасан Ҳибатуллоҳ ибни Абилъало ал-Бағдодӣ, маъруф ба Ибни Тилмиз — табиби хосси халифаи аббосӣ ал-Муктафӣ. Зиндагинома Яке аз пизишкони мумтози замон буда, сарпарастии Бемористони аздиро бар уҳда дошт. Ӯ раиси кулли табибони Бағдод буд. Ба Эрон сафар карда, дар он ҷо забони форсиро низ омӯхтааст. Дар илми тиб таълифоти зиёд дорад. Дар "Кашфу-з-зунун" зиёда аз 16 асари тиббии Ибни Тилмиз ёд шудааст, вале аз ин миён китобе, ки муаллиф бо он маъруфу машҳур шудааст, "Қарободини ибни Тилмиз" мебошад. Ибни Тилмиз ба "ал-Қонун фӣ-т-тиб"-и Ибни Сино ҳошия низ навиштааст.
Соинуддин ибни Туркаи Исфаҳонӣ

Соинуддин Алӣ ибни Муҳамммад Туркаи Исфаҳонӣ (1 — 1431 1) — нависанда, шоир, ориф ва муҳаққиқи форс-тоҷик ва аз пайравони мактаби Ибни Арабӣ. Зиндагинома Хоҷа Абумуҳаммад Соинуддин Алӣ ибни Афзалуддин мутахаллис ба Собир дар Ҳирот зиндагӣ ва эҷод кардааст. Ибни Туркаи Исфаҳонӣ аз нависандагони пурмаҳсул аст 3. Таълифот Бештар аз 40 асари ӯ ба шакли дастнавис дар китобхонаҳои ҷаҳон нигоҳ дошта мешавад, ки машҳуртаринашон инҳоанд: "Муншаот", рисолаҳои "Қобилият", "Нуқта ва ҳарф", "Мабдаъ ва маод", "Атвори салоса", "Асрори салот", "Муқаддима дар истилоҳи сӯфия", "Тасаввуф ва ҳуруф", "Мунозироти хамс" (мунозираҳои ақлу ишқ, ваҳму ақл, ваҳму хаёл, самъу басар, ошиқу маъшуқ) ва ғайра. Фаттоҳии Нишопурӣ дар таълифи маснавии "Ҳусну Дил" аз ин мунозираҳо истифода кардааст.
Ибни Тулун

Абуабдуллоҳ ё Абулфазл Шамсуддин Муҳаммад ибни Тулуни Димишқӣ (1 2 3, Димишқ, Салтанати Мамолик — 1546 1 2 3) — муҳаддис, фақеҳ, адиб ва муаррихи ҳанафӣ; аз насли амирони Тулуни Миср. Зиндагинома Таҳсилоти ибтидоиро назди падараш шайх Абулҳасан Алоуддин ва амакаш қозӣ Ҷамолуддин Юсуф (муфтии доруладли Димишқ) гирифт. Тақр. аз 500 муҳаддис ривоят шунида, аз 35 нафар иҷозати ривоят гирифтааст. Аз тариқи 8 тан ровиёни Ибни Ҳаҷари Асқалонӣ ба иснодҳои ӯ даст ёфтааст. Дар рисолаи шарҳиҳолии худ "ал-Фулку-л-машҳун фӣ аҳволи Муҳаммад ибни Тулун" аз 728 асраш ёд кардааст, ки 47-тои он ба илми ҳадис бахшида шудааст. Дар рисолаи "ал-Луълуъу-л-манзум фӣ-л-вуқуфи ало мо иштағалту биҳи мина-л-улум" дар бораи 72 навъи илми омӯхтааш маълумот додааст. Шогирдони машҳури ӯ: шайх Исмоили Ноблусӣ ва Шиҳобуддини Вафоӣ. "ал-Барқу-с-сомӣ фӣ теъдоди манозили-л-ҳаҷҷи-ш-шомӣ", "ат-Тиҷону-л-музахрафа фӣ маолими Маккати-л-мушаррафа", "ал-Қалоид", "Баҳҷату-л-аноми фӣ фазоили Димашқи-ш-Шом", "ас-Сабоик фӣ ахбори-л-малоик", "Шарҳу-ш-Шотибия", "Хулосату-л-баён фӣ аймони-л-Қуръон", "Сафинату-т-Тулуния фӣ-л-аҳодиси-н-набавийя", "Шарҳу манзумати Ибн Сино ал-кубро фӣ-т-тиб" ва "Тайсиру-л-аълом би мазоҳиби-л-аиммати-л-аълом" аз ҷумлаи осори ӯ мебошанд.
Ибни Тағрибердӣ

Ибни Тағрибердӣ, Абулмаҳосин Ҷамолуддин Юсуф ибни Абдуллоҳи Зоҳирии Ҳанафӣ (2 феврал 1410, Қоҳира, Салтанати Мамолик — 5 июн 1470 1, Қоҳира, Салтанати Мамолик) — таърихнигор, пажӯҳишгар ва донишманди турктабор. Зиндагинома Падари Ибни Тағрибердӣ аз сарлашкарони номдори султони мамлуки Миср Зоҳир Барқуқ буд, аз ин ҷиҳат ӯро Зоҳирӣ низ гуфтаанд. Ибни Тағрибердӣ назди қозиюлқузоти Миср Ҷалолуддини Билқинӣ ба камол расид ва назди Тақиюддини Мақризӣ низ шогирдӣ кард. Нахуст илмҳои адаб, фиқҳ ва ҳадисро омӯхт, сипас ба омӯзиши таърих пардохт. Дар мусиқӣ, оҳангсозӣ ва саворӣ низ тавоно буд. Ибни Тағрибердӣ илми фиқҳро аз Шамсуддин Муҳаммади Ҳанафии Румӣ, Баҳоуддини Ҳанафӣ ва Бадруддини Айнӣ, наҳвро аз Тақиюддини Шумуннӣ, сарфро аз Алоуддини Румӣ, адаб ва бадеъро аз Шиҳобуддин Аҳмад ибни Арабшоҳи Ҳанафӣ фаро гирифт. Аз Ибни Ҳаҷари Ҳайтамӣ ҳадис ва шеър шунид, аз Ибни Қурайҷ, Ибни Бардас ва Ибни Нозир низ ҳадис шунид ва ба вай иҷозати ривоят аз онҳо дода шуд. Мақризӣ, Айнӣ, Абдурраҳмони Заркашӣ, Абдурраҳим ибни Фурот ва дигарон низ ба вай иҷозати ривояти аҳодисро додаанд. Чунончи, ӯ "Сунан"-и Абудовуд, "Ҷомеъ"-и Тирмизӣ, "Шамоили Муҳаммадӣ", "Муснад"-и Ибни Аббос ва ғ-ро аз онҳо шунида, иҷозати ривояти онҳоро дарёфт кардааст. Бо вуҷуди интиқоде, ки баъзе нависандагон, ба монанди Саховӣ, аз таълифоти Ибни Тағрибердӣ доранд, аксари муаррихон ва шарҳиҳолнависон диёнат, хештандорӣ, покдоманӣ, дурӣ аз даргоҳи салотин ва ҳашмату ҳаёи ӯро ситудаанд. Таълифот Ибни Тағрибердӣ дар риштаҳои гуногуни адабӣ, таърих, мусиқӣ ва саворӣ осори зиёде навиштааст. Муҳимтарин таълифоти вай "ан-Нуҷуму-з-зоҳира фӣ мулуки Миср ва-л-Қоҳира" ва "ал-Манҳалу-с-софӣ ва-л-муставфӣ баъда-л-Вофӣ" (дар шарҳи аҳвол), мухтасари он "ад-Далелу-ш-шофӣ ала-л-Манҳали-с-софӣ" мебошанд. Бо ду асари ахир китоби "ал-Вофӣ би-л-вафаёт"-и Сафадиро такмил кардааст. "Мавриду-л-латофат фӣ ман валия-с-салтаната ва-л-хилофат", "Нузҳату-р-роӣ" (дар таърих), "Ҳаводису-д-дуҳури фӣ мада-л-айёми ва-ш-шуҳур" (дар такмилаи китоби "ас-Сулук"-и Мақризӣ), "ал-Баҳру-з-зоҳир фӣ илми-л-авоили ва-л-авохир" (дар таърих), "Ҳиляту-с-сифот фӣ-л-асмои ва-с-синоъот" (дар фунуни адаб) ва "ас-Сукру-л-фозеҳ ва-л-итру-л-фоеҳ" (маҷмӯаи ашъори суфиёна) аз ҷумлаи осори дигари ӯ мебошанд. "Тағрибердӣ" вожаи туркӣ- тағйирёфта аз "тагривердӣ" ва ба маънои Худодод аст.
Ибни Туркмонӣ

Абулҳасан Алоуддин Алӣ ибни Усмон ибни Мустафои Мординии Ҳанафӣ, маъруф ба Ибни Туркмонӣ — адиб, муҳаддис, фақеҳ, усулӣ ва қозии ҳанафӣ. Зиндагинома Аҷдоди Ибни Туркмонӣ аз туркманҳои Мордин дар Байнаннаҳрайн (имрӯз дар ҷанубу ғарби Туркия) буданд, ки дар Миср сукунат доштанд. Ибни Туркмонӣ илмҳои адаб, фиқҳ, ҳадис, тафсир ва каломро назди падараш ва аз дигар уламои Миср фаро гирифт. Дар улуми ақлӣ ва нақлӣ, бахусус дар илми ҳадис, пешвои замони худ буд. Муддатҳо тадриси қироатро ба уҳда дошт. Соли 1346 қозиюлқузоти ҳанафиёни Миср таъйин гардид ва то поини умр ба фатво, тадрис ва таълиф машғул буд. Аз Ибни Туркмонӣ дар фиқҳ, ҳадис ва адаб осоре бар ҷой монда, ки "ад-Дурру-н-нақӣ фӣ-р-радди ала-л-Байҳақӣ" (дар нақди китоби "ас-Сунану-л-кубро"-и Байҳақӣ) аз муҳимтарини онҳост. Дар баъзе осори шарҳиҳолӣ онро "ал-Ҷавҳару-н-нақӣ фӣ-р-радди ала-л-Байҳақӣ" низ ном бурдаанд. "Баҳҷату-л-ариб миммо фӣ китобиллоҳи-л-азизи мина-л-ғариб", "Тахриҷу аҳодиси-л-Ҳидоя", "ат-Танбеҳу ало аҳодиси-л-Ҳидояти ва-л-Хулоса", "ал-Кифоя фӣ мухтасари-л-Ҳидоя", "Манзуматун фӣ-л-кабоир", "Талхису-л-муташобеҳ", "ад-Дуррату-с-санийя фӣ-л-ақидати-с-суннийя", "аз-Зуъафо ва-л-матрукин", "Мухтасару Ибни Салоҳ" (дар ҳадисшиносӣ), "Мухтасару-л-Муҳассал" (дар калом), "ал-Мунтахаб" (дар улуми ҳадис), "ал-Муъталиф ва-л-мухталиф" (дар насабшиносӣ), "Муқаддиматун фӣ усули-л-фиқҳ" ва "Мухтасару рисолати-л-Қушайрӣ" аз ҷумлаи осори дигари ӯст.
Ибни Тумарт

Абуабдуллоҳ Муҳаммад ибни Тумарт — фақеҳи усулӣ, муддаии маҳдавият ва имомат дар ғарби Марокаш, бунёдгузори силсилаи Муваҳҳидун дар шимоли Африқо. Зиндагинома Барои таҳсили илм соли 1107 ба Қуртуба рафта, назди Қозӣ Ибни Ҳамдин ва Ибни Ҳузами Андалусӣ дарс хонд. Дар Тунис аз Имом Абуабдуллоҳ Муҳаммад Ибни Алии Мозаррӣ фиқҳ омӯхт ва ҳадис шунид. Дар Искандария назди имоми фақеҳи моликӣ Абубакр Муҳаммад ибни Валиди Туртушӣ ба таълим пардохт. Аз Искандария бо мақсади зиёрати ҳаҷ ба Макка рафт ва муддате дар ин шаҳр таҳсили илм кард. Аз Макка ба Бағдод рафт ва назди Абубакр Муҳаммад ибни Аҳмади Шошӣ фиқҳ ва усул омӯхт. Пас аз 11 соли сафар дар кишварҳои Шарқ боз ба Искандария баргашт ва ба амри маъруфу наҳйи мункар чунон қиём кард, ки волии он маҷбур шуд ӯро аз шаҳр берун кунад. Ибни Тумарт соли 1121 ба Марокаш баргашт ва дар он ҷо низ ба амри маъруфу наҳйи мункар сахт кӯшид. Худро аввал имоми маъсум ва башоратдиҳандаи зуҳури Имом Маҳдӣ, сипас Имом Маҳдии Маъсуми Мунтазар эълон кард. Нисбати хешро ба паёмбар, ки дар кӯҳсори дастнораси Марокаш мавқеъ дошт, паноҳ бурд. Мардуми зиёде ба ӯ пайвастанд, ки аксаран ҷавонони ноогоҳ буданд. Ибни Тумарт пайравони худро "муваҳҳидун" номид. Сипоҳи бузурге ҳам таъсис дод. Борҳо дар мубориза бо лашкари амир пирӯз шуд, вале оқибат сипоҳи ӯ пурра торумор гардид. Ибни Тумарт дар Тинмалал низомеро пай афканд, ки баъдтар асоси давлати Муваҳҳидунро ташкил дод. Таълимот Андешаҳо ва таълимоти динии Ибни Тумарт дар чанд китобу рисолааш ба забонҳои арабӣ ва марокашӣ дар бораи ибодот, муомилот ва ҳудуд буда, бар асоси тарҳи "Мувватта"-и Молик ибни Анас навишта шудааст. Рисолаҳои Ибни Тумарт ба забони марокашӣ: "Тавҳид" (дар бораи шинохти Худованд, илму ҳақиқат, қазо ва қадар, имон ба воҷиботи Худованд, сифоти илоҳӣ ҷузъе аз зоти Худост) ва "Муршидат" (дар боби имомат: имомат рукне аз аркони дин аст; ҳеч замоне холӣ аз имом набудааст; диндорӣ дар эътиқод ба имомат ва эътирофи он аст; имом дар тамоми ҷиҳот маъсум ва барӣ аз ботил аст ва ғ.).
Ибни Фазлон

Аҳмад ибни Фазлон ибни Аббос ибни Рашид ибни Ҳаммод — адиб, сайёҳ ва ҷуғрофиёдони араб. Зиндагинома Ибни Фазлон соли 921 ҳамчун котиб дар ҳайати сафорати халифаи Аббосиён ал-Муқтадир ба давлати Булғористони Волга сафар кард. Ин сафар бо ташаббуси шоҳи Булғористони Волга Алмиш Ялтавор (Ҷаъфар ибни Ибдуллоҳ) сурат гирифт. Ӯ ба дарбори хилофати Бағдод сафир фиристода, хоҳиш кард, ки дар мубориза бар зидди хазарҳо ва густариши дини ислом дар Булғористон ба булғорҳо ёрӣ расонанд. Миссияи дипломатии ҷавобӣ, ки дар он Ибни Фазлон иштирок дошт, 21 июни 921 аз Бағдод баромад ва 12 май 922 ба пойтахти Булғористон расид. Роҳи сафирон аз ш-ҳои Эрон ва Осиёи Миёна (Ҳамадон, Рай, Нишопур, Марв, Бухоро) мегузашт. Сентябри 921 Ибни Фазлон дар Бухоро бо ҷуғрофиёдони машҳури Мовароуннаҳр ва вазири дарбори Сомониён Ҷайҳонӣ мулоқот карда, аз тафсилоти роҳи баъдӣ огоҳ шуд. Сафирони хилофат аз Бухоро ба воситаи д. Ҷайҳун (Ому) то Хоразм ва б. Арал ва ба воситаи ш-ҳои Устюрт ва Яик ба Поволжия рафтанд. Ибни Фазлон баъди бозгашт ба Ироқ таассуроти сафарашро дар "Рисола"-аш навишт. "Рисола"-и Ибни Фазлон дар шакли мухтасар боқӣ монда, барои омӯзиши таъриху фарҳанг ва урфу одати форсҳо, хазарҳо, ғузҳо, русҳо, печенегҳо ва дигар халқиятҳо маъхази муҳим мебошад. Нусхаи ягонаи он соли 1923 аз ҷониби шарқшиноси турк Аҳмад-Закӣ Валидӣ Тағӣ дар Машҳад ёфт шуда, соли 1939 бо забонҳои русӣ ва олмонӣ нашр гардид. Соли 1976 нависандаи амрикоӣ М. Крайтон дар асоси "Рисола"-и Ибни Фазлон романи тахайюлии худ "Мурдахорон"-ро навишт, ки соли 1999 аз рӯи он филми "Сездаҳумин силаҳшӯр" (" 13 ") ба навор гирифта шуд.
Ибни Фуватӣ

Камолуддин Абдурраззоқ ибни Аҳмад ибни Муҳаммад, маъруф ба Ибни Фуватӣ (1, Марврӯд — 1322) — таърихнигор, китобдори расадхонаи Мароға, муаллифи "Маҷмаъу-л-одоб фӣ муъҷаму-л-алқоб".
Ибни Хаммор

Ибни Хаммор, Абулхайр Ҳасан ибни Савор ибни Бобо ибни Баҳром — пизишк, мутакаллим, файласуф ва тарҷумон и форс-тоҷик, муаллифи "Мақола фӣ ҳаюло", "Мақола фӣ-с-сирати-л-фалсафа", "Мақола фӣ-с-сидқ ва-с-садоқат" ва "Мақола фӣ-с-саодат".
Ибни Фурак

Абубакр Муҳаммад ибни Ҳасан ибни Фураки Ансории Исфаҳонӣ, машҳур ба Ибни Фурак — мутакаллим, муфассир, фақеҳ, адиб ва воизи ашъарии шофеӣ. Зиндагинома Муқаддамоти улумро дар Исфаҳон фаро гирифта, сипас ба омӯзиши фиқҳ, усул, ҳадис, тафсир ва калом пардохт. Барои касби дониш ба Ироқ, Шероз, Рай, Нишопур ва Макка рафта, аз донишмандони он ҷойҳо ҳадис низ шунидааст. Ибни Фурак каломи ашъариро дар Бағдод аз Абуабдуллоҳ Муҳаммад ибни Аҳмади Тоӣ шогирди бевоситаи Ашъарӣ омӯхт. Ибни Фуракро ба сабаби фитнае, ки дар бораи дин пайдо шуда буд, бо фармони амир Азудуддавлаи Дайламӣ (ҳукмронӣ 96783) дар банд ба Шероз бурданд, аммо зуд озодаш карданд. И. Ф мавриди эҳтироми амир қарор гирифт ва барои ӯ китобҳои бисёр таълиф кард. Ибни Фурак муддате дар Рай иқомат дошт, вале он ҷо ӯро ором нагузоштанд. Амири Хуросон Носируддавлаи Симҷурӣ (фавт 989) аз ҳокими Рай Ибни Фуракро хоста, ба Нишопур ба дарбори худ овард ва дар паҳлуи хонақоҳи суфиён барояш хонаву мадрасае сохт. Ибни Фурак дар ин ҷо то соли 938 ба тадриси илми фиқҳ машғул шуд. Маҳмуди Ғазнавӣ ӯро барои баҳс бо карромиён ба Ғазнӣ даъват кард. Ибни Фурак дар масъалаи руъяти Худованд бо карромиён ихтилофи назар дошт. Дар асоси туҳмати карромиён Маҳмуди Ғазнавӣ ҳукми қатли Ибни Фуракро содир кард. Дар роҳи бозгашт аз Ғазнӣ душманонаш ӯро заҳр дода куштанд. Абубакри Байҳақӣ, Абулқосими Қушайрӣ, Аҳмади Нишопурӣ аз ҷумлаи шогирдони ӯянд. Ибни Фурак дар заминаи усул, фиқҳ ва маорифи исломӣ китобҳои бисёре навиштааст. Ибни Асокир теъдоди асарҳои ӯро беш аз 100 адад шумурдааст. Муҳимтарин таълифи Ибни Фурак "Мушкилу-л-ҳадис" буда, ба навиштаи муаллиф дар муқаддимаи асар дар радди аҳли бидъат, аз қабили ҷаҳмия, муътазила, хавориҷ, рофизия ва ҷисмия мебошад. Бахше аз китобро рад бар китоби "ат-Тавҳид"-и Ибни Хузайма ташкил медиҳад. Асари дигари ӯ "Муҷарраду мақолоти-ш-шайх Абилҳасани-л-Ашъарӣ" аст. Ҳамчунин чандин китоби дигар, аз ҷумла "Дақоиқу-л-асрор", "Тафсиру-л-Қуръон", "Табақоту-л-мутакаллимин", "Асмоъу-р-риҷол" ва "Китобу-л-ҳудуд фӣ-л-усул"-ро ба Ибни Фурак нисбат додаанд.
Ибни Халликон

Абулаббос Шамсуддин Аҳмад ибни Шиҳобуддин Муҳаммад ибни Иброҳим ибни Абубакр ибни Халликон (22 сентябр 1211 1, Арбил — 30 октябр 1282 1, Димишқ, Салтанати Мамолик) — таърихнигор, адиб ва фақеҳи шофеъӣ. Зиндагинома Баъзе донишмандон насаби Ибни Халликонро ба қабилаи Зарзорияи курд ва бархе ба хонадони Бармакиёни Балх пайвастаанд. Падараш фақеҳи машҳур Муҳаммад ибни Иброҳим дар аҳди атобак (ҳоким)-и Арбил — Музаффаруддин Гукбурӣ чанд муддат мударриси мадрасаи Музаффарияи Арбил буд. Ибни Халликон баъди фавти падараш зери сарпарастии Музаффаруддин Гукбурӣ тарбия ёфта, дар назди донишмандони машҳури Арбил, Мавсил, Ҳалаб, Димишқ, Искандария ва Қоҳира илму дониш омӯхт. Ибни Халликон дар Қоҳира бо ходимони дарбори Айюбиён — Баҳоуддини Заҳир ва Ибни Матруҳ ошноӣ пайдо карда, аввал ноиби қозии шаҳри Қоҳира, баъд дар аҳди ҳукумати мамлуки Мисру Шом — Бейбарси қозии Димишқ таъйин шуд. Соли 1271 Ибни Халликон аз вазифа барканор шуда, то охири умр дар мадрасаҳои "Наҷибия" ва "Аминия" ба тадрис машғул буд. Ибни Халликон бо донишмандону шоирони замонаш Ибни Асир, Ибни Салоҳ, Ҷамолуддин Абдурраҳмони Воситӣ, Муҳаммад ибни Унайни Ансорӣ, Баҳоуддини Заҳир, Ибни Матруҳ, Мутанаббӣ ва дигарон робита пайдо карда, дар сурудани ғазалу дубайтӣ чирадаст буд. Аз осори Ибни Халликон танҳо китоби донишномаии ӯ "Вафаёту-л-аъён фӣ анбои абнои-з-замон" боқӣ мондааст.