Ҷуғрофиёи Душанбе

Душанбе дар қисми марказии водии Ҳисор, дар байни қаторкӯҳҳои Ҳисор аз шимол ва кӯҳҳои Депрессияи тоҷик (қаторкӯҳҳои Абдуллоака, Рангон) аз ҷануб ҷойгир шудааст. рӯди Варзоб аз миёни шаҳр ҷорӣ буда, шаҳрро ба ду қисмат — ғарбӣ ва шарқӣ ҷудо мекунад. Дар қисми ҷанубии шаҳр рӯди Кофарниҳон ҷорист, рӯди Варзоб шохоби рост ва рӯди Элок шохоби чапи он мебошанд. Стратиграфия Водии Ҳисор ва кӯҳистони атрофи он аз ҷинсҳои синнашон гуногун — аз даври палеозой то замони имрӯза иборат мебошанд. Қаторкӯҳи Ҳисор бевосита дар шимолу шарқи шаҳри Душанбе аз ҷинсҳои таркибу пайдоишашон мухталифи даври палеозой таркиб ёфтааст. Дар ҷанубтари водии Ҳисор Депрессияи тоҷик ҷой гирифтааст, ки аз қабатҳои ғафси таҳнишастҳои мезозою кайнозой иборат мебошад. Палеозой Ҳосилаҳои палеозойи қаторкӯҳи Ҳисор дар наздикии шаҳри Душанбе аз оҳаксанг, регсанг, эффузивҳои синни карбони поёну миёна ва ҷинсҳои интрузивии карбони боло (гранитҳо, гранодиоритҳо) иборатанд. Ғайр аз ин, ҷинсҳои палеозойии тақрибан ҳамин гуна таркиб дар водии Ҳисор паҳн гаштаанд. Онҳо сохтори табақаи поёнӣ буда, таҳкурсии таҳнишастаҳои мезозою кайнозой маҳсуб мешаванд. Мезозой дар водии Ҳисор бо ҳама навъҳояш паҳн шудааст. Ҳосилаҳои начандон ғафси давраи триас дар соҳилҳои рӯди Варзоб ба мушоҳида мерасанд. Таҳнишастҳои давраи юра дар водии Ҳисор маҳдуд буда, аз регсанг, мергел, гил, оҳаксанг, гач ва ангишт иборатанд. Ғафсии ҷинсҳо тақрибан 300 м мебошад. Таҳнишастҳои давраи бӯр дар водии Ҳисор ва мавзеи шаҳри Душанбе масоҳати калонро фаро гирифта, ба ду шуъба — поёнӣ ва болоӣ ҷудо мешаванд. Таҳнишастҳои бӯри поёнӣ аз ҷинсҳои континентии сурхранг таркиб ёфтаанд (дуруштиашон миёна аст). Ин ҷинсҳо асосан регсанг, гил, мергел, гач ва алевролитҳо мебошанд. Ғафсии бӯри поён дар мавзеи шаҳри Душанбе ба 300 м мерасад. Таҳнишастҳои бӯри боло аз ҷинсҳои баҳрӣ, лагунӣ ва лагунию баҳрӣ иборат буда, ба табақаҳои зерин ҷудо мешаванд: сеноман, турон, коняк, сантон, кампан, маастрихт ва оқҷар. Ин таҳнишастҳо аз оҳаксанг, гил, регсанг ва гач иборатанд. Ҷинсҳо ҳамдигарро бисёр вақтҳо иваз мекунанд. Ғафсии бӯри боло дар мавзеи шаҳри Душанбе м аст. Кайнозой Таҳнишастҳои даҳри кайнозой дар водии Ҳисор аз ҷинсҳои синни палеоген, неоген ва давраи чорумин иборат мебошанд. Ҷинсҳои палеогенӣ дар қисми шимоли водӣ рӯйи замин баромадаанд. Онҳо асосан аз таҳнишастҳои баҳрӣ ва каму беш лагунӣ ва лагунию континентӣ таркиб ёфтаанд. Дар пойгоҳ (асос)-и буриш оҳаксанг, доломит ва гач бартарӣ дошта, онҳо дар табақаҳои болотар ба таҳнишастҳои таркибан гуногуни (ғафсиашон 1-2 м) гилҳои регсангу мергелдор, оҳаксанг ва регсанг иваз мешаванд. Дар таркиби буриши палеоген табақаҳои Бухоро, Сузак, Олой, Туркистон, Риштон, Исфара, Хонобод ва Сумар мавҷуданд. Ғафсии таҳнишастҳои палеогенӣ дар мавзеи шаҳри Душанбе м аст. Дар таҳнишастҳои баҳрӣ ва лагунии давраи палеоген қабате хобидааст, ки ба замони неоген тааллуқ дорад. Таҳнишастҳои неогенӣ аз таҳнишастҳои дар поин хобида бо таркиб, ранг ва пайдоиш фарқ мекунанд. Онҳо асосан аз регсанг, гил ва конгломератҳои континентии гулобӣ таркиб ёфтаанд, баъзан қабатҳои хокистарранги гилу регсанг низ ба назар мехӯранд. Дар буриш аз поин ба боло ҷинсҳо дурушт мегарданд. Дар буриши давраи неоген аз рӯи хусусияти литологӣ теъдоде аз занҷира (свита) ва зерзанҷираҳо зоҳир мешаванд. Ғафсии қабати неогенӣ дар водии Ҳисор ба м мерасад. Таҳнишастҳои давраи чорумин дар водии Ҳисор васеъ густариш ёфта, қабатҳои синнашон гуногуни поёниро пӯшонидаанд. Мувофиқи маълумоти Н. П. Костенко онҳо вобаста ба син ба занҷираҳо (свитаҳо)-и Вахш, Элок, Душанбе, Омударё ҷудо карда мешаванд. Чинсолҳои давраи чорумин аз шағал ва гилхокҳои лёссмонанди таркибан гуногун иборатанд. Хусусан гилхокҳои лёссмонанди синни чорумини миёна (маҷмаи Элок) васеъ густариш ёфтаанд, ки қисми бештари шаҳри Душанбе дар он ҷойгир аст. Ғафсии умумии таҳнишастҳои давраи чорумин ба м мерасад. Тектоника Аз ҷиҳати тектоникӣ водии Ҳисор фурӯхамиест, ки миёни қаторкӯҳи Ҳисор ва канори шимолии Депрессияи тоҷик ҷойгир шудааст (онро Фурӯхамии пешҳисор меноманд). Сарҳадди геологии фурӯхамӣ тектоникист; дар шимол чокҳои Ҳисору Кукшаол ва дар ҷануб чоки Элок ҷойгиранд. Фурӯхамии пешҳисор, чун сохтори мустақил, дар давраи юра ташаккул ёфтааст; миёни Депрессияи тоҷик ва минтақаи кӯҳсори Ҳисору Олой мавқеи мобайниро ишғол менамояд. Сохтори имрӯзаи фурӯхамӣ асосан дар давраи навтарин (неоген — чорумин), дар марҳилаи орогении ташаккул ба вуҷуд омадааст. Буриши барқади Постхамии пешҳисор сохти ассиметрӣ дорад. Канори шимолии вай дар бардориши қаторкӯҳи Ҳисор саҳм дошта, нисбат ба канори ҷанубиаш мавқеи гипсометрии баландтар дорад. Дар қисми аз ҳама фурӯрафтаи водӣ Синклинали марказӣ ҷойгир аст. Ғайр аз сохторҳои мазкур дар водии Ҳисор ҳамчунин як қатор чинҳои хурд — антиклиналҳои Шоҳамбарӣ ва Лучоб ҷой гирифтаанд. Аввалӣ 15 км шимолу ғарби шаҳри Душанбе, дуввумӣ дар канори шимолии он ҷойгир аст. Дар ҷанубу шарқи водии Ҳисор низ баъзе сохторҳои антиклиналӣ ба назар мерасанд: Кали Шодӣ, Гумбулоқи Шимолӣ ва Андигон. Хусусияти муҳимми тектоникаи Фурӯхамии пешҳисор сохтори дутабақаии он мебошад. Табақаи поинӣ аз қабатҳои палеозой иборат буда, ба монанди он қабатҳоест, ки дар ҳудуди шимолии доманакӯҳҳои водӣ рӯйи замин баромадаанд. Ҳосилаҳои мазкур ба герсинидҳои Тиёншони Ҷанубӣ тааллуқ доранд. Табақаи поиниро таҳнишастҳои субплатформавии мезозою кайнозой ташкил медиҳанд. Онҳо бар асоси ҷинсҳои чиндори палеозой хоб рафтаанд. Дар тектоникаи водии Ҳисор мавқеи муҳимро қитъаҳо (қатъҳо)-и тектоникӣ ишғол менамоянд. Ғайр аз қитъаҳои номбурда, ки пастхамиро аз шимол ва ҷануб иҳота кардаанд, дар натиҷаи таҳқиқоти геологию физикӣ дар таҳкурсӣ боз чандин ихтилол муқаррар гашт, ки дар рӯйи замин дида намешаванд. Яке аз чунин қитъаҳои тектоникии калон дар қисмати шимолии шаҳри Душанбе ошкор карда шудааст. Ин ихтилоли релйеф (чоки Андигон) қисмати бардоштаи шимол (адир) ва фурӯрафтаи ҷанубро (ҳамворӣ) аз ҳам ҷудо мекунад. Дар таҳкурсӣ шояд дигар ихтилолоти хурд низ вуҷуд дошта бошанд, ки айни замон ошкор нагардидаанд. Сарватҳои табиӣ Душанбе дар ҳудуди фурӯхамии нафтугаздор ҷойгир аст. Пастхамии Душанбе мавзеи нафтугаздори мустақил буда, дар он ҷо дар таҳнишастҳои юраи боло, бӯр ва палеоген қабати газ ошкор карда шудааст. Захираи газ чандон зиёд набошад ҳам (90-100 млрд м), умқи хобиши он нисбат ба дигар ҳудудҳои нафту газдор кам аст. Дар ҳудуди пастхамии Душанбе се кон кашф ва захираи онҳо муқаррар шудааст: Андигон, Комсомол (Лучоб) ва Шоҳамбарӣ. Конҳои Андигон ва Шоҳамбарӣ берун аз қаламрави шаҳр, кони Комсомол дар қисми шимоли он, дар минтақаи Корхонаи семент воқеъ аст. Захирааш 7 млрд м аст. Дар ҳудуди шаҳри Душанбе конҳои ашё барои истеҳсоли семент, сангҳои сохтмон, регсангҳо, конгломератҳо, ҷинсҳои карбонатӣ (оҳаксанг, доломит, мармар), регҳои сохтмон, шағал, гач, ангидридҳо ва рангҳои маъданӣ мавҷуданд. Бо истифода аз онҳо корхонаҳои калони ҷумҳурӣ ба монанди заводҳои семент, шифер ва локу ранг амал мекунанд. Ба конҳои калони маводи сохтмон кони оҳаксанги Ҳарангон ва кони гилу гилхоки Гулписта мансуб мебошанд. Охирӣ ашё барои истеҳсоли керамзит аст. Дар дараи Варзоб конҳои волфраму молибдени Майхӯра (қисман солҳои истифода мешуд), ангиштсанги Зиддӣ, шпатҳои гудозиши Такоб, Кондара, Беғар ва ғайра, конҳои мармари Кабудӣ, рухом (муҳраи сулаймонӣ)и Такоб, хоросанги Варзоб ҷойгиранд. Ҷинсҳои хоросангии дараи Варзоб хуб суфта шуда, ҷилои оинагун мегиранд; монолитҳо ва тахтасангҳои онҳоро барои ороиши дарун ва беруни биноҳо, рӯйкаши фарш ва ғайра истифода мебаранд. Ҳавзаи артезиании Душанбе қисмати шарқии водии Ҳисорро ишғол карда, аз захираи зиёди обҳои маъдании сард ва гарм иборат аст. Дар ин ҷо таҳшинҳои обдори давраҳои мезозою кайнозой рӯйи таҳкурсии палеозой хобидаанд ва аз таҳнишастҳои давраҳои триас, юра, бӯр, палеоген, неоген, чаҳорумин иборатанд. Ғафсии умумии таҳшиниҳо дар қисмати шарқӣ 1440 м ва дар қисмати ғарбӣ то 3000 м мебошад. Дар ҳудуди ҳавзаи Душанбе пайдоиши обҳои гарми маъдании бофишор ва бефишор, ки таркиби кимиёии гуногун доранд, ба ин таҳшинҳо марбутанд. Ин обҳо бо мақсади табобат фақат дар осоишгоҳи Шоҳамбарӣ истифода мешаванд; онҳоро ба сифати оби нӯшокӣ ва дармонбахш низ (бо номи Шоҳамбарӣ) истеъмол мекунанд. Чунин обҳо дар водии рӯди Лучоб низ ошкор шудаанд. Ғайр аз ин дар водии рӯди Лучоб, 4-5 км шимолу ғарби шаҳри Душанбе, обҳои гарми гидрогенсулфидии шабеҳ ба обҳои Сочи-Матсеста, ки дар таркибашон нитроген ва метан доранд, ба қайд гирифта шудаанд. Дар водии рӯди Лучоб ҳамчунин обҳои гарму ҷӯшони гидрогенсулфидии дорои йод, бром, бор ва обҳои шӯр мавҷуданд. Дар қисмати шимоли шаҳри Душанбе (чини Лучоб) дар таркиби ҷинсҳои асосашон палеозойӣ обҳои гарми таркибашон гуногунро метавон ошкор кард, ки оби чашмаҳои Хоҷа Оби Гарм, Явроз ва Оби Гармро монанданд. Зилзилахезӣ Қаламрави шаҳри Душанбе ба ноҳияҳое мансуб аст, ки рух додани заминҷунбиҳои шиддаташон то 9 балл (аз рӯйи ҷадвали -64) имкон дорад. Магнитудаи онҳо метавонад ба 7,5 8,0 баробар шавад. Хавфи зилзилаи шаҳри Душанбе дар он аст, ки қад-қади канори шимоли он, дар доманаи қаторкӯҳи Ҳисор, харобаи азими тектоникии амиқ — чокии Ҳисору Кукшаол ҷой дорад. Қад-қади ин чокӣ заминҷунбиҳои сахти харобиовар, масалан, заминҷунбии Қаротоғ, 1907 (9; М 7,4; Н35 км), Ҳоит, 1949 (9-10; М7,4 Н16 км), Файзобод 943 (8-9; М6; Н15-20 км) ва ғайра рух дода буданд, ки дар Душанбе бо шиддати 5-6 балл ҳис карда шудаанд. Сарҳадди ҷанубии Пастхамии пешҳисор — чокии Элок низ сохтори сейсмогенӣ дошта, метавонад таконҳои шиддати то 9 баллро ба миён орад, аммо умқи онҳо камтар аз 10-12 км аст. Аз ин рӯ, заминҷунбиҳо масоҳати калонро фаро намегиранд (М6,5-7,0 ва 8-9). Заминҷунбиҳое, ки дар минтақаи сейсмогении Элок рух медиҳанд, дар шаҳри Душанбе бо шиддати 5-6 балл ҳис мешаванд. Яке аз охирин зилзилаҳои ин мавзеъ дар Ҳисор буд, ки соли 1987 дар деҳаҳои Шарора ва Оқули Боло (15 км ҷануби ғарбии Душанбе) ба вуҷуд омад (7-8; М5,5; Н5-7 км). Ғайр аз заминҷунбиҳое, ки дар мавзеи чокиҳои Ҳисору Кукшаол ва Элок ба қайд гирифта мешаванд, дар водии Ҳисор рух додани зилзилаҳое, ки маркази зуҳурашон дар худи ҳамин пастхамӣ буда бошанд, аз эҳтимол дур нест. Дар худи шаҳри Душанбе ду заминҷунбӣ рух додааст: Сталинобод ва Лучоб. Заминҷунбии аввалӣ дар қисмати ҷанубии шаҳр ба вуқӯъ пайваст. Шиддати он дар минтақаи марказ ба 6-7 балл, дар қисмати ҷанубии шаҳр 7 балл буд: М4,5 ва Н7-8 км. Маркази заминҷунбии Лучоб дар қисмати шимоли ғарби шаҳри Душанбе ҷой дошт. Қувваи такон 5-6 балл; М4,5 ва Н10 км. Минтақаҳои эписентрии заминҷунбиҳои водии Ҳисор чандон бузург нестанд — аз 3 то 20 км, барашон 2-5 км. Заминҷунбиҳои ин гурӯҳ хаттеро ҳосил мекунанд, ки аз ҷанубу ғарб ба шимолу шарқ тӯл кашидааст. Манбаъҳои онҳо амиқ ҷой нагирифтаанд ва эҳтимол ба кафидаҳое тааллуқ доранд, ки зери таҳнишастҳои мезозою кайнозой воқеъ гаштаанд. Маълумоти мавҷуда гувоҳи онанд, ки шиддати таконҳои сейсмикии бевосита дар пастхамии Ҳисор рухдиҳанда аз 7 балл беш нахоҳанд шуд. Тараққии босуръати Душанбе ва бино кардани иморатҳову иншоотҳои нави ҳозиразамон зарурати тартиб додани харитаи сейсмикии шаҳрро ба вуҷуд овард. Ин кор дар Институти таҳқиқоти илмии сейсмология ва сохтмони ба заминларза тобовари Академияи илмҳои ҶШС Тоҷикистон соли 1975 ба иҷро расид. Минбаъд харита дақиқтар карда шуд. Алҳол ду харитаи сейсмикӣ вуҷуд дорад; харитаи якум барои биноҳои то 5-ошёна ва харитаи дуюм барои биноҳои аз 5-ошёна баланд пешбинӣ шудааст. Барои кам кардани хавфи заминҷунбӣ ва бехатарии биноҳову иншоот зарур аст, ки сабабҳои пайдоиши заминларза омӯхта шаванд. Дар Институти геология, сохтмони ба заминҷунбӣ тобовар ва сейсмологияи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ин бобат пайваста таҳқиқот анҷом медиҳанд. Дар Душанбе Пойгоҳи марказии заминҷунбӣ ва дар атрофи шаҳр боз чанд стансияи дигар ҷойгиранд: Ҷирино (дар дараи Варзоб), Чӯянгарон (рӯди Сорбо), Қарасу (рӯди Элок), Оқулӣ (рӯди Кофарниҳон) ва ғайра. Релйеф Душанбе ва мавзеъҳои атрофи он дар қисмати марказии водии Ҳисор ҷойгир шудаанд ва пастхамии байникӯҳии тектоникие ба ҳисоб мераванд, ки аз самти ғарб ба шарқ тӯл кашидааст. Шаҳр аз шимол ва шимолу шарқ бо қаторкӯҳи Ҳисор ва шохаҳои он иҳота шудааст. Баъзе қуллаҳои қаторкӯҳи Ҳисор аз сатҳи баҳр беш аз 4000 м баландӣ доранд. Қаторкӯҳи Ҳисор шаҳрро аз шамолҳои сарди шимолу шарқӣ муҳофизат мекунад. Қисмати ҷанубии шаҳри Душанбе дар кӯҳпояҳои қаторкӯҳи Рангон ҷойгир аст, ки аз сатҳи баҳр м баландӣ доранд. Аз шимол ва шимолу шарқ шаҳрро теппаҳо фаро гирифтаанд (баландиашон аз сатҳи баҳр м). Тафовути баландии маҳал зиёд аст. Қисмати ҷанубӣ ва ғарбии шаҳр дар баландии м аз сатҳи баҳр ҷой гирифтааст, дар ҳоле ки қисми шимол ва шимолу шарқии он м баландӣ дорад. Релйефи маҳал теппадор аст. Дар мавзеи ҷойгиршавии шаҳр вусъати водӣ 18 км буда, қариб 80 дарсади сохтмонҳо дар ҳамворӣ, боқимонда дар теппаву адирҳои шимолӣ ва шимолу шарқӣ бунёд шудаанд. То ибтидои солҳои 60 асри 20 шаҳри Душанбе дар соҳили чапи рӯди Варзоб ҷой гирифта буд. Баъд дар соҳили рост низ сохтмони биноҳои иқоматӣ ва иншоотҳои саноатӣ шурӯъ шуданд. Пастшавии релйеф аз ғарб ба ҷануб ба таври баробар сурат мегирад. Аз сабаби он ки дар бисёр теппаву адирҳои қисми шимолу шарқии шаҳр дарахтон ва ҷангалзор мавҷуд нестанд, боришот боиси сар задани сел ва шусташавии хок гашта, ба шаҳр хисороти калон мерасонад. Бо тараққиёти шаҳр ва суръат гирифтани сохтмон релйефи Душанбе ба куллӣ тағйир ёфт. Даҳҳо адад сойу ҷӯйбор ва обкандаҳо ҳамвор карда шуданд. Дар шаҳр унсурҳои релйефи сунъӣ низ ба чашм мерасанд. Масалан, кофтан ё теппа бардоштани замин барои бунёди роҳи оҳан ва роҳҳои автомобилгард (дар ҳудуди фурудгоҳ, кофтани наҳр аз қисмати шимолии шаҳр то Неругоҳи барқии Варзоб, Канали калони Ҳисор дар қисмати ҷанубу ғарбии пойтахт, Кӯли ҷавонон ва боз кӯлҳои дигари сунъӣ дар қисматҳои шимол ва ҷанубу ғарбӣ). Дар ҷойи бисёр сойу ҷӯйбор ва обкандаҳо алҳол роҳҳои калони мошингард, кӯча, гулгашт ва иморатҳои нав бунёд ёфтаанд. Обҳо Рӯдҳое, ки бо шохобҳояшон ба ҳавзаи рӯди Кофарниҳон мансубанд, манбаи асосии бо об таъмин гаштани шаҳри Душанбе ба шумор мераванд.