Таърихи дараҷаҳои низомии тоҷикӣ

Деринатарин ёдкард аз нерӯҳои размии ниёкони тоҷикон дар "Авесто" ва сангнавиштаҳои шоҳаншоҳони Ҳахоманишӣ боз монда, ки "-" " мардум-сипоҳ " (ҳиндуурупоӣ: "-, -" "ҷанг; сипоҳ, лашкар" " "артиш; нерӯи заминӣ"; инглисии куҳан: " "артиш") ва " -" "сипоҳ" хонда шудаанд. Аз "-" дар забони порсии бостон номҳо ва истилоҳоти низомии - " нигаҳбони сипоҳ ", - " сардори сипоҳ ", -, - " барангезандаи сипоҳиён " - " сарбоз ", дар забони суғдӣ "-" озодкор – сарбоз, сипоҳӣ, афсар 1, дар забони балхӣ " озодкор – озода ва "-" " фармондеҳи гурӯҳе аз сипоҳиён " --, дар форсии дарӣ вожаҳои "корзор", "корвон", "пайкор", "марди кор" рӯидаанд. Аз " -" дар порсии бостон ва авестоии пешин -, авестоии пасин -, паҳлавӣ,, суғдӣ, балхӣ,, порсии миёна ва форсии дарӣ рӯидаанд. Аз ин вожа дар порсии бостон -- сохта шуда, ки дар паҳлавӣ, дар порсии миёна, дар суғдӣ, дар балхӣ, ва дар форсии дарӣ гаштааст 2. Ин вожа аз куҳантарин замонҳо дар номҳои касон низ ба кор мерафтааст. Чунончи, суғдиён номҳое чун " сипоҳӣ ", " сипаҳсолор " аз -, " сипоҳкаш, лашкаркаш ", ё аз - " Таҳмсипоҳ (дорои сипоҳи далер) ", " (дорои) сипоҳи нерӯманд " доштаанд. Сипоҳи Ҳахоманишиён Нерӯҳои мусаллаҳи Ҳахоманишиён (550 – 330 то милод) дар оғоз "-" номида мешудаанд, вале сипастар, ки бар пояи радабандии даҳ-даҳӣ созмон дода шуданд, "-" сипоҳ хонда шудаанд. Дар сипоҳи Ҳахоманишиён аз даҳ сарбоз як гурӯҳ ташкил мешуда, ки "-" даҳа номида ва сардораш "-" даҳбад хонда мешудааст 3. Аз даҳ гурӯҳ як гурдон ташкил мешуда, ки "-" сада хонда ва фармондеҳаш "-" садбад номида мешудааст 4. Даҳ гурдон як ҳангро ташкил медодаанд, ки "-" ҳазора номида ва фармондеҳаш "-" ҳазорбад хонда мешудааст 5. Аз даҳ ҳанг як лашкар ташкил мешуда, ки "-" бевара хонда ва фармондеҳаш "-" беварбад номида мешудааст 6. Сарфармондеҳи сипоҳи Ҳахоманишиён "-" сипаҳбад ва ё "-" коран хонда мешуда, ки аз ҳамон "-" рӯидааст 7. Агар ин ягонҳоро бо воҳидҳои низомии артишҳои имрӯзӣ ҳамсанҷӣ кунем, даҳа бо отделение, сада бо рота, ҳазора бо полк, бевара бо дивизия ва сипоҳ бо армия баробар мешаванд. Бо ҳамин қиёс, даҳбад бо сержант ё старшина, садбад бо лейтенант ё капитан, ҳазорбад бо майор ё полковник, беварбад бо генерал-майор ё генерал-лейтенант ва сипаҳбад бо генерал-полковник ё генерали артиш баробар мешаванд. Сипоҳи Ашкониён Дудмони паҳлавии Ашкониён (Соли 250 п.м. — 224), ки ҷойгузини дудмони юнонии Селевкиён (п.м.) шуд, созмони радабандии даҳдаҳии сипоҳи Ҳахоманишиёнро ба кор гирифт 8. Радабандии сипоҳи Ашкониён чунин будааст 9: Дар сипоҳи Ашкониён садаҳо ба забони паҳлавӣ васт, ҳазораҳо — дирафш, бевараҳо — гунд номида мешуданд 10. Сардорону фармондеҳони ин ягонҳо мутаносибан - васт-солор, - дирафш-солор ва - гунд-солор хонда мешуданд. Ҳар ҳазора ё ҳанге барои худ парчами аждаҳопайкаре дошт, ки ба забони " номида мешуд (аз " -" дар эронии бостон, ки авестоӣ: "-", " " дар забони суғдӣ ва " дар забони балхӣ аз он рӯидаанд 11). Аз ин рӯ, ин ягонҳоро "дирафш" меномиданд. Дирафшҳои аждаҳопайкар дар Эронзамин аз замони подшоҳии Ҳахоманишиён ба кор мерафтаанд. Бино ба ривояте, дирафши аждаҳопайкарро Куруши Кабир аз осуриён вом гирифта буд ва он то поёни подшоҳии Дорои Севум дар сипоҳ ба кор мерафт. Искандари Мақдунӣ пас аз пирӯзӣ бар Доро ин дирафшро парчами расмии подшоҳии Мақдуния карда буд, аммо пас аз пирӯзии румиён бар мақдуниҳо "дирафши аждаҳопайкар" ба дасти фарзандони Ромул уфтод. Ин дирафш дар подшоҳии Руми Шарқӣ низ боз мондаву ба кор мерафтааст 12. Артиши Ашкониён низ чун артиши Ҳахоманишиён сипоҳ ва фармондеҳаш ё сипаҳбад номида мешуд 13. Сипоҳи Ашкониён аз нерӯмандтарин артишҳои ҷаҳони бостон буда ва борҳо сипоҳи Румро шикаст додааст. Номи қавмии паҳлавҳо дар забони форсӣ чун "паҳлавон" боз мондааст. Бояд гуфт, ки сипоҳи подшоҳии Арманистон, ки фармонбардори Эрон буд, низ ҳамчун сипоҳи Ашкониён ба "гунд", "дрош" ва "вашт" бахшбандӣ мешуд 14. Ҳануз ҳам дар Нерӯҳои мусаллаҳи Арманистон рота ба забони арманӣ. " вашт, ҳанг — " гунд ё " зӯрагунд, сарҳанг — " гндапет ва генерал-полковник — "—" - номида мешаванд. Сипоҳи Сосониён Артиши Сосониёнро " (сипоҳ) меномиданд, ки бузургтарин ягони он " (гунд) 15 будаву 5 000 сарбозро дар бар мегирифта ва фармондеҳашро "-" (гундсолор) мехонданд 16. Ҳар гунде аз чанд " (дирафш) ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 1 000 сарбоз дошт. Ҳар дирафше аз ду " (вашт) ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 500 сарбоз дошт. Ҳар ваште аз чанд " (таҳм) 17 созмон меёфт, ки ҳар кадоме 100 сарбоз доштанд. Ҳар таҳме аз чанд " (рада) 18 ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 10 сарбозро дар бар мегирифт. Фармондеҳи дирафш "-" (дирафшсолор) 16, фармондеҳи вашт "-" (ваштсолор) 16, сардори таҳм " (таҳмдор) 19 ва сардори рада эҳтимолан " (радабон) номида мешуд. Фармондеҳи сипоҳ " (сипаҳбад) хонда мешуд 20. Сарфармондеҳи нерӯҳои мусаллаҳи шоҳаншоҳии Сосонӣ "-" (артишдоронсолор) номида мешуд 21 22. Бо таваҷҷуҳ ба ҳамномии ягонҳои размии сипоҳи Арманистон бо Эрон дар замони Сосониён, метавон гуфт, ки шумори нерӯҳо дар ягонҳои размии сипоҳи Сосониён низ бо сипоҳи Арманистон ҳамсону баробар будааст. Чунончи, дар сипоҳи Арманистон ҳар гунд аз ду ё се дирафш ташкил меёфт ва дирафш низ, агар онро бо коҳорт (ягони размии сипоҳи ки маъмулан аз 500 – 600 сарбоз ташкил мешуд) ҳамсанҷӣ кунем, аз ду вашт созмон меёфтааст. Дар садаҳои — милодӣ нерӯҳои размии подшоҳии Арманистон аз сипоҳҳо (ҳар кадоме 10 ҳазор сарбоз доштаанд), гундҳо (2 000 – 3 000 сарбоз), дирафшҳо (1 000 сарбоз), ваштҳо (500 сарбоз) ва ҳамчунин ягонҳои хурдтар – садаҳо ва даҳаҳо ташкил мешудаанд. Ин сохтори созмонии сипоҳи Арманистон ҳамсониҳои бисёре бо сипоҳи Рум ва бештар аз он бо сипоҳи Эрон дар замони подшоҳии Сосониён дошт 23. Аз деворнивиштаҳои сипоҳиёни Сосонӣ дар куништи яҳудиёни шаҳри Дура-Европос метавон донист, ки садаҳо таҳм ва даҳаҳо рада номида мешудаанд 24. Чуноне ки аз ҷадвали радабандии сипоҳи Сосониён дида мешавад, сохтори сипоҳи Сосониён ба сохтори артишҳои имрӯзӣ наздиктар аст. Чунончи, аз рӯи шумори нерӯҳо рада бо отделение, таҳм бо рота, вашт бо батальон, дирафш бо полк, гунд бо бригада ва сипоҳ бо дивизия баробар аст. Бо ҳамин қиёс, радабон бо сержант ё старшина, таҳмдор бо лейтенант ё капитан, ваштсолор бо майор, дирафшсолор бо полковник, гундсолор бо генерал-майор ё генерал-лейтенант ва сипаҳбад бо генерал-полковник ё генерали артиш баробар будаанд. Тоҷикисозии дараҷаҳои низомии Тоҷикистон Вазорати дифоъи Тоҷикистон дар соли 2018 хостори тоҷикисозии дараҷаҳои низомии Нерӯҳои мусаллаҳи ин кишвар шуд ва аз Кумитаи забону истлоҳоти Тоҷикистон дархост кард, ки баробарҳои тоҷикӣ барои дараҷаҳои низомии русӣ пешниҳод кунад. Умед Ҷайҳонӣ, узви коргурӯҳи муштараки вожагузинии Кумитаи забону истилоҳот ва Вазорати дифоъи Тоҷикистон, вожаҳои артиш, сипоҳ, лашкар, гунд, ҳанг, гурдон, вашт, таҳм, гурӯҳ ва радаро ба тартиб ба ҷои истилоҳоти русии армия, корпус, дивизия, бригада, полк, баталион, рота, взвод, отделение ва звено пешниҳод кард. Вай ҳамчунин аз ин вожаҳо барои фармондеҳони ин ягонҳои артишӣ, ба тартиб, дараҷаҳои артишсолор, сипаҳсолор, лашкарсолор, гундсолор, сарҳанг, саргурд, сарвашт, таҳмбон, гурӯҳбон ва радабонро пешниҳод кард, ки аз истилоҳоту алқоб ва маносиби низомии даврони Ашкониён, Сосониён, Сомониён ва дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон баргирифта ва ё аз рӯи онҳо сохта шудаанд 25. Кумитаи забону истилоҳот ин вожаҳоро барои ҷойгузин кардани рутбаҳои русӣ ба гурӯҳи кории Шурои амнияти миллӣ ва Вазорати дифоъ пешниҳод кардааст 26. Пайвандҳо Манобеъ.. Впрочем, из среднеперсидских эпиграфических источников середины в. н.э. (граффити в Дура-Европосе, датируемые 253 г.) известно о существовании армейских писцов (видимо, более низкого ранга, нежели -), называвших себя - и - 24,. 244. В документе 280 из архива Старой Нисы фигурируют два лица, носящие звание ("начальник тагмы"), состоящее из двух частей – " ("легион") и парф. ("начальствующий"). Предполагается, что это звание – калька с римского военного термина в греческой передаче " "начальник легиона", появившееся в парфянском военном лексиконе как раз в связи с депортацией воинов Красса в восточные районы Парфии, где они были организованы в отряды под началом парфянских тагмадаров и, в том числе, трудились на сельскохозяйственных работах Дьяконов, Ливщиц 1966 – 152. Кстати, слово "тагма" в пехлевийской форме как обозначение воинского подразделения зафиксировано в надписи, оставленной сасанидскими солдатами в синагоге Дура-Европос Луконин 1987, примеч. 62.