Раъйпурсӣ дар Қазоқистон (2022)

Раъйпурсии ҷумҳуриявӣ дар Қазоқистон 5 июни соли 2022 баргузор шуд. Президенти кишвар Қосим-Ҷомарт Тоқаев онро 29 апрели соли 2022 дар иҷлосияи Ассамблеяи халқҳои Қазоқистон пешниҳод кард 1 2, 5 майи соли 2022 фармон дар бораи баргузории раъйпурсиро ба имзо расонд 3. Лоиҳаи Қонун "Дар бораи ворид намудани тағйиру иловаҳо ба Конститутсияи Ҷумҳурии Қазоқистон" ба раъйпурсии умумиҷумҳуриявӣ бо таҳрири зерини савол дар бюллетен пешниҳод карда шуд: "Оё шумо тағйироту иловаҳо ба Конститутсияи Ҷумҳурии Қазоқистонро, ки дар лоиҳаи Қонуни Ҷумҳурии Қазоқистон "Дар бораи ворид намудани тағйиру иловаҳо ба Конститутсияи Ҷумҳурии Қазоқистон", ки 6 майи соли 2022 дар васоити ахбори омма нашр шудааст қабул доред?" 4. Мазмуни ислоҳот Ба гуфтаи раисиҷумҳури Қазоқистон, ҳадафи ворид намудани тағйироту иловаҳо гузариш ба "модели нави давлатӣ, формати нави ҳамкории давлат ва ҷомеа мебошад. Ин гузариши сифатиро ҷумҳурии дуюм номидан мумкин аст". Гурӯҳи корӣ ба 33 моддаи конститутсия тағйироту иловаҳо омода намуд 5. Бо тағир додани конститутсия, ба гуфтаи Тоқаев, ба нақша гирифта шудааст, ки "аз шакли суперпрезидентӣ ба як ҷумҳурии президентӣ бо парлумони бонуфуз ва ҳукумати ҳисоботдиҳанда" 6 гузашта мешавад. Аз ҷумла, ҳама ишораҳо ба мақоми президенти нахустини Қазоқистон 7 аз конститутсия хориҷ карда шуданд. Дар Конститутсия гуфта шудааст, ки ҳукми қатл дар Қазоқистон як чораи истисноии ҷазо барои ҷиноятҳои террористӣ мебошад, ки дар натиҷаи он одамон ҳалок шудаанд; шахсоне, ки дар замони ҷанг ҷиноятҳои махсусан вазнин содир кардаанд, ба қатл ҳукм карда мешаванд. Дар таҳрири нави Сарқонун банди 2 моддаи 15 чунин садо хоҳад дод: "Ҳеҷ кас ҳақ надорад, ки худсарона инсонро аз ҳаёт маҳрум созад. Ҳукми қатл манъ аст". Президенти ҷумҳурӣ набояд дар давоми ваколаташ узви ҳизби сиёсӣ бошад (26 апрели соли 2022 сарвари давлат аз ҳизби ҳокими "Амонат" (собиқ "Нур Отан), ки ӯ сарварӣ мекард) хориҷ шуд. Инҳо низ аз узвияд дар ҳизб мамнуанд: раисон ва судяҳои Суди конститутсионӣ; судяҳои Суди Олӣ ва дигар судҳо; раисон ва аъзоёни Комиссияи марказии интихоботӣ; раисон ва аъзоёни Палатаи Олии ҳисобот, хизматчиёни ҳарбӣ; кормандони мақомоти амнияти миллӣ; кормандони мақомоти ҳифзи ҳуқуқ. Дар моддаи 42-и Конститутсияи Ҷумҳурии Қазоқистон як нафар аз ду маротиба пай дар пай раисиҷумҳури Қазоқистон интихоб шуда наметавонад, вале ин маҳдудият ба президенти нахустин – Нурсултон Назарбоев дахл надорад. Айнан ба сарвари давлати кунунӣ низ дахл дорад. Илова бар ин, дар ин модда калимаҳои раиси ҷумҳури собиқ (бывший президент) ба собиқ президентҳо (экс-президент) иваз карда мешаванд. Бо ташаббуси Тоқаев пешниҳод шудааст, ки ба Қонуни асосии нав бандеро илова кунад, ки дар он гуфта мешавад, хешовандони наздики раисиҷумҳури Қазоқистон "ҳақ надоранд, ки мансабҳои ходимони давлатии сиёсӣ, раҳбарони субъектҳои бахши квазидавлатиро ишғол кунанд". Аз моддаи 46 сархати зерин хорич карда шавад: "Маком ва ваколатхои Президенти якуми Казокистонро Конститутсияи чумхурй ва конуни конституционй муайян мекунанд". Дар моддаи 91 ибора дар бораи президенти нахустин ҳамчун асосгузори Қазоқистони соҳибистиқлол ва бетағйир будани мақоми ӯ ба унвони Элбасӣ (пешвои миллат) хориҷ карда мешавад. Раисиҷумҳури Қазоқистон Қосим-Ҷомарт Тоқаев дастур дод, ки Додгоҳи конститутсионӣ, ки соли 1995 фаъолияташро қатъ карда буд, дубора таъсис диҳад. Сипас, Шӯрои конститутсионӣ ба иҷрои вазифаҳои худ шурӯъ кард. Ба ин далел дар Конститутсияи нав калимаи "шӯро" ба "суд" иваз карда мешавад. Додгоҳи конститутсионӣ аз 11 судя, аз ҷумла раис иборат хоҳад буд. Ваколати онҳо 6 сол давом мекунад. Он 1 январи соли 2023 ба кор шурӯъ мекунад. Як шахс наметавонад зиёда аз ду маротиба пай дар пай ба вазифаи судяи Суди конститутсионӣ таъин карда шавад. Судя вакил шуда наметавонад. Бе ризоияти Парлумон наметавонад ба ҳабс гирифта шавад ва ё ба ҷазоҳои дигар гирифтор шавад. Истисно ҷиноятҳои махсусан вазнин ё боздошти ҷиноятӣ мебошад. Тарзи куҳнаи банди 3 моддаи 6 Конститутсия: "Замин ва сарватҳои зеризаминии он, об, олами набототу ҳайвонот ва дигар сарватҳои табиӣ моликияти давлат мебошанд". Нашри нав: " Замин ва сарватхои зеризаминии он, об, олами набототу ҳайвонот ва дигар сарватҳои табиӣ азони халқ мебошанд. Аз номи халқ ҳуқуқи моликиятро давлат ба амал мебарорад. Дар Конститутсия гуфта шудааст, ки ҳар кас ба озодии меҳнат, интихоби озоди касб ва касб ҳуқуқ дорад. Кори маҷбурӣ танҳо бо қарори суд иҷозат дода мешавад. Дар таҳрири нави модда чунин таҳрир карда мешавад: "Меҳнати маҷбурӣ танҳо дар асоси санади судӣ дар бораи ҳукми содир намудани ҷинояти ҷиноятӣ ё ҳуқуқвайронкунии маъмурӣ ё дар ҳолати фавқулодда ё ҳолати ҳарбӣ иҷозат дода мешавад". Дар таҳрири нави Конститутсия Маҷлиси Олии санҷтш мавҷуд буда, вазифаҳои Кумитаи ҳисобро ичро мекунад. Дар чаҳорчӯби гузариш аз суперпрезидентӣ ба шакли президентӣ, раисиҷумҳури Қазоқистон дигар қарорҳои ҳокимон (роҳбарони) вилоятҳо, шаҳрҳои дорои аҳамияти ҷумҳуриявӣ ва пойтахтро бекор намекунад. Пешниҳод шудааст, ки ин модда аз конститутсия хориҷ карда шавад. Илова бар ин, раисиҷумҳур номзадҳо ба мақоми раиси вилояту шаҳрҳо ва пойтахтро бо вакилони маҷлисҳои ин вилоятҳо ва шаҳрҳо ҳамоҳанг хоҳад кард. Вай бояд ҳадди аққал ду номзадро пешниҳод кунад. Раисиҷумҳури Қазоқистон қаблан 15 вакили Сенати порлумон (палатаи болоӣ) таъин карда буд. Дар таҳрири нави Конститутсия пешниҳод шудааст, ки президент 10 вакили Сенатро таъин мекунад, ки панҷ нафари онҳо бо пешниҳоди Ассамблеяи халқҳои Қазоқистон (АНК), ки худи ӯ раҳбарӣ мекунад. Президент раисони Кумитаи амнияти миллӣ, Бонки миллӣ ва Прокурори генералиро таъйин кард. Акнун ӯ раисони Шӯрои олии додгустарӣ ва Додгоҳи конститутсиониро низ таъйин хоҳад кард. Сенат розигии худро медиҳад. Дар таҳрири нав истилоҳи котиби давлатӣ пешниҳод шудааст, ки ба мушовири давлатӣ иваз карда шавад. Маҷлиси порлумон (палатаи поёнӣ) тибқи Конститутсия аз 107 вакил иборат буд. Ҳоло 98 нафар хоҳад шуд. Вакилон бо тартиби муқарраркардаи қонуни конститутсионӣ аз рӯи системаи омехтаи интихоботӣ интихоб карда мешаванд. Парлумони Қазоқистон бо пешниҳоди президент метавонад ба Конститутсия тағйироту иловаҳо ворид намояд. Акнун парлумон метавонад қонунҳои конститутсионӣ қабул кунад ва бо президент розӣ набошад. Агар ягон қонуни конститутсионии қабулкардаи вакилон эътирози раисиҷумҳурро ба бор орад, порлумон бояд дар давоми як моҳ ин қонунро дубора баррасӣ кунад. Дар сурати риоя нашудани ин мўҳлат эътирозҳо қабулшуда ҳисобида мешаванд. Агар вакилони ҳар як палата бо аксарияти оро эътирози сарвари давлатро бартараф кунанд, ӯ қонунро имзо мекунад. Дар акси ҳол, қонун бо тарҳи пешниҳодкардаи президент имзо мешавад. Ё умуман қабул намекунанд. Маҷлис дар як сол ду маротиба ҳисоботи раиси Палатаи ҳисоби олиро мешунавад. Мачлис хукук дорад лоихаи конунро бо аксарияти овози шумораи умумии вакилон рад намояд. Лоиҳаи радшуда радшуда ҳисобида мешавад ва ба таҳиякунанда баргардонида мешавад. Гузаронидани референдум ва натичахои он Дар давраи иҷрои вазифаҳои Комиссияи марказии раъйпурсӣ аз ҷониби Комиссияи марказии интихоботи Қазоқистон 8 анҷом дода шуд. Тибқи натоиҷи муқаддамотии расмӣ, теъдоди умумии шаҳрвандоне, ки ҳуқуқи овоздиҳӣ доштанд, 11 миллиону 734 ҳазору 642 нафарро ташкил дод, ки аз ин шумор 7 миллиону 986 ҳазору 293 нафар, ё худ 68,06 фоиз дар овоздиҳӣ ширкат карданд. Дар ҳамин ҳол 77,18 дарсади шаҳрвандон ба ҷонибдорӣ аз ислоҳот ба Қонуни асосӣ раъй додаанд. 18,66 фоиз, ё худ 1.490.475 кас мукобил буданд. Ҳарду ҷавобро 1,58% ё 125 859 интихобкунанда интихоб карданд. 2,58% ё 206096 бюллетен беэътибор дониста шуд.