Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон

Вазорати адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон — мақомоти марказии ҳокимияти иҷроияи давлатӣ, ки татбиқи сиёсати давлат ва батанзимдарории меъёрии ҳуқуқӣ дар соҳаҳои меъёрэҷодкунӣ, ёрии ҳуқуқӣ ба шаҳрвандон, тарғибу ташвиқи ҳуқуқӣ, иҷрои ҷазои ҷиноятӣ, экспертизаи судӣ ва криминалистӣ, дигар соҳаҳои адлияро, ки бо қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон муайян шудаанд, таъмин намуда, фаъолияти мақомот ва ташкилотҳои тобеи худро роҳбарӣ, ҳамоҳанг ва назорат мекунад. Таърих Мақомоти адлия барои барқарор намудани адолат, таъмини ҳимояи ҳуқуқу манфиатҳои қонунии шаҳрвандон ва тарғибу ташвиқи ҳуқуқӣ корҳои зиёдеро ба сомон расонида, мавқеъ ва нақши худро дар низоми идоракунии давлатӣ муайян намудааст. То таъсис ёфтани мақомоти адлия ва забти ҳудуди Осиёи Марказӣ аз тарафи Империяи Русия вазифаи мақомоти адлия ва ҳокимияти судӣ ба зиммаи шахсони мансабдори алоҳида, ба монанди қозикалон, қушбегӣ, ҳокимони меросӣ, бекҳо ва амлокдорон вогузор шуда буд, ки онҳо "адолати судӣ"-ро асосан аз рӯйи парвандаҳои ҷиноятӣ анҷом медоданд. Вазифаи нигаҳбонии маҳбасҳо ба зиммаи одамони махсуси қозиҳо вогузор шуда буд, ки маҳбусонро назорат мекарданд. Шахсони мансабдори зикргардида, асосан, мутобиқи шариат фаъолият карда, гунаҳкории шахс ро аз рӯйи муқаррароти он ва нишондоди шоҳидон муайян менамуданд. Даврони шӯравӣ Соли 1924 Комиссариати халқии адлияи Ҷумҳурии Мухтори Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон таъсис ёфт. Бо фармони Комиссариати халқии ҶМШС Тоҷикистон аз 12 феврали 1925 Комиссариати халқии адлия таъсис дода, ба зиммаи он вазифаҳои мушаххас вогузор гардиданд, ки онҳоро шартан ба ду гурӯҳи калон ҷудо намудан мумкин аст: а) вазифаҳое, ки хислати ташкилӣ доштанд; б) вазифаҳое, ки барои идоракунии корҳои давлатӣ равона гардида буданд. Ба вазифаҳои гурӯҳи аввал роҳбарии умумӣ ба мақомоти адлия, ташкил кардан, дастур додан ва тафтиш намудани муассисаҳои судию тафтишотии ҶМШС Тоҷикистон, аз ҷумла, Сарсуд дохил мешуданд. Вазифаҳои гурӯҳи дуюм аз шарҳу эзоҳи қонунҳои ҷумҳурӣ оид ба масъалаҳои қонунгузории ИҶШС ва ҶШС Ӯзбекистон мутобиқи дархости мақомоти ҳокимияти давлатӣ ва муассисаҳои ҷумҳурӣ, додани хулосаҳо иборат буданд. Азбаски мақомоти прокуратура дар солҳои нахустини таъсисёбии худ ба мақомоти адлия вобаста буд, аз ин хотир комиссари халқии адлия дар як вақт прокурори ҷумҳурӣ низ эътироф мегардид. Комиссари халқии адлия– прокурори ҷумҳурӣ дар доираи салоҳияти худ риояи яксони қонунро назорат карда, иҷрои онро таъмин менамуд. Яке аз вазифаҳои муҳим ва асосии ӯ дар фаъолият ва низоми ҳокимияти шӯравӣ дар Тоҷикистон ҷорӣ намудани қонун ва таҳкими он ба шумор мерафт. Бо ин мақсад комиссари халқии адлия–прокурори ҷумҳурӣ дар ду самти асосӣ фаъолият мекард: Шуъбаи прокурории Комиссариати халқии адлия дастурдиҳӣ ва тафтиши бевоситаи дастгоҳи марказии мақомоти мазкурро анҷом дода, таъмини фаъолияти тамоми мақомоти судӣ-тафтишотӣ, вусъат додани судҳои халқӣ, таъйин ва озод намудани прокурорҳо, баланд бардоштани сатҳи сифати фаъолияти онҳо, баланд бардоштани дараҷаи ихтисоснокии кормандони мақомоти судӣ, барпо намудани курсҳои идоравиро назорат намуда, дар айни вақт мақомоти таҳқиқи ибтидоиро ҳам муроқибат мекард. Дар натиҷаи фаъолияти пурсамари Комиссариати халқии адлия дар самти ташкил ва фаъолияти мақомоти судӣ низ як қатор ислоҳот анҷом дода шуда, дар давоми солҳои 1925–26 дар ҳудуди Тоҷикистон судҳои халқӣ, округӣ, шуъбаи тоҷикистонии Суди Олии ҶШС Ӯзбекистон таъсис дода шуданд. Шуъбаи тоҷикистонии Суди Олии ҶШС Ӯзбекистон дар ҳудуди ҶМШС Тоҷикистон то соли 1927 фаъолият намуда, сипас дар заминаи он Сарсуди ҶМШС Тоҷикистон таъсис дода шуд. 7 июни 1925 бо қарори Кумитаи инқилобии ҶМШС Тоҷикистон дар назди курсҳои семоҳаи омӯзгории Комиссариати халқии маориф курсҳои байниидоравии омодасозии кормандон бо шуъбаҳои маъмурӣ ва судӣ таъсис дода шуданд. Комиссариати халқии адлияи ҶМШС Тоҷикистон ба таври воқеӣ мақомоти гуногунсоҳаи ҳуқуқӣ ба шумор рафта, дар худ салоҳияти якчанд мақомотро муттаҳид карда буд. Яке аз вазифаҳои муҳимми онро тибқи Низомномае, ки бо қарори Кумитаи инқилобии ҶМШС Тоҷикистон аз 6 майи 1925 тасдиқ гардида буд, иштирок дар таъминоти ҳуқуқии фаъолияти ҳуқуқэҷодкунӣ буд. 20 июни 1933 бо қарори КИМ ва Шӯрои комиссарони халқии Тоҷикистон шуъбаи прокурорӣ аз ҳайати Комиссариати халқии адлия бароварда шуда, дар заминаи он мақоми алоҳида ва мустақили прокуратура таъсис дода шуд, ки идомаи мантиқии ислоҳоти мақомоти адлия дар замони ташаккулёбии ҶШС Тоҷикистон ба шумор мерафт. Баробари таъсис ёфтани Прокуратураи ҶШС Тоҷикистон вазифаи амалӣ намудани назорат аз болои риояи қонун маҳз ба зиммаи он вогузор гардида, аз зиммаи комиссари халқии адлия соқит карда шуд. Комиссариати халқии адлияи ҶШС Тоҷикистон, ки маҳсули давраи аввали барқароршавии ҳокимияти шӯравӣ буд, аз рӯйи мазмун ва моҳияти худ ба пешрафт, тағйироти шакл ва вазифаҳои мақомоти давлатӣ мутобиқат намекард. Аз ин хотир зарурат ба миён омад, ки дар ин самт мақоми алоҳидаи соҳавие таъсис дода шавад, ки он соҳаи мазкурро бо дарназар доштани талаботи нави бамиёномада роҳбарӣ намояд. Соли 1946 бо қарори Шӯрои Вазирони ҶШС Тоҷикистон Комиссариати халқии адлияи ҶШС Тоҷикистон ба Вазорати адлияи ҶШС Тоҷикистон табдил дода шуд. Ин имкон дод, ки ҳудуди салоҳият ва масъулияти ба зиммаи он вогузоргардида ба таври дақиқ ва мушаххас муайян карда шуда, доираи фаъолияти он ба доираи фаъолияти мақомоти давлатӣ мутобиқ гардад. Вазорати адлияи ҶШС Тоҷикистон дар ин сатҳ то соли 1958 фаъолият намуд. 24 ноябри 1958 Шӯрои вазирони ҶШС Тоҷикистон дар асоси фармони Президиуми Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон дар бораи барҳам додани Вазорати адлияи ҶШС Тоҷикистон ва таъсис додани Комиссияи ҳуқуқӣ дар назди Шӯрои вазирони ҶШС Тоҷикистон қарор қабул намуд. Минбаъд аксари вазифаҳое, ки қаблан аз тарафи Вазорати адлияи ҶШС Тоҷикистон иҷро карда мешуданд, ба салоҳияти Суди Олии ҶШС Тоҷикистон вогузор шуданд. Тафтиш ва назорати фаъолияти судҳои халқӣ, роҳбарии давлатӣ ба идораҳои нотариати давлатӣ, амалӣ кардани корҳои оморӣ вобаста ба фаъолияти судҳои халқӣ, назорат ба фаъолияти адвокатура аз тарафи Суди Олии ҶШС Тоҷикистон ба амал бароварда мешуд. Дар натиҷаи гузаронидани ислоҳот фаъолияти Комиссияи ҳуқуқӣ бештар ба таври машваратӣ амалӣ мегардид, ки он самтҳои зеринро дар бар мегирифт: Ислоҳоти дигаре, ки соли 1970 доир шуд, барои ба Вазорати адлияи ҶШС Тоҷикистон табдил додани Комиссияи ҳуқуқии назди Шӯрои вазирони ҶШС Тоҷикистон асос гардида, Вазорати адлияи ҶШС Тоҷикистон аз нав ҳамчун мақоми алоҳида ва мустақили давлатӣ таъсис дода шуд. Замони истиқолол Баъд аз соҳибистиқлол гардидани Тоҷикистон бо мақсади таъмини ислоҳоти судӣ ва мустақилияти ҳокимияти судӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон мақоми мустақил – Шӯрои адлия таъсис дода, мақомоти судӣ аз сохтори В. бароварда шуд (14 декабри 1999). Низоми иҷрои ҷазои ҷиноятӣ аз тобеияти Вазорати корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба тобеияти Вазорати адлия гузаронида шуд (26 июли 2002). Бо мақсади иҷрои самаранок ва саривақтии санадҳои судӣ ва санадҳои судии давлатҳои дигар истеҳсолоти иҷро аз Суди Олии иқтисодии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Шӯрои адлияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ихтиёри Вазорати адлия дода шуд. Мақоми сабти асноди ҳолати шаҳрвандӣ, ки дар назди мақомоти иҷроияи маҳаллии ҳокимияти давлатӣ фаъолият мекард, ба Вазорати адлия гузаронида шуд (7 октябри 2011). Вазифаҳо Вазорати адлия дар соҳаи муқарраргардидаи фаъолият вазифаҳои зайлро анҷом медиҳад: Вазорати адлия дорои дигар вазифаҳое низ мебошад, ки бо санадҳои меъёрии ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон пешбинӣ шудаанд. Сохтор Вазирон Роҳбарони мақомоти вазорат ва солҳои роҳбарии онҳо: Т. Сайфиддинов, М. Негматуллоев, М. Саъдуллоев, С. Н. Ҳоҷиёров, Ч. Имомов, Н. Ширинов, Р. Маҳкамов, З. Шарифов, М. Раҷаббеков, Ҳабибулло Назаров, Маҳмуд Исмоилов, Султон Раҷабов, Шароф Маҳмудов, Файзулло Абдуллоев, Шавкат Исмоилов, Халифабобо Ҳомидов, Бахтиёр Худоёров, Рустам Шоҳмурод. Вазири кунунии адлия аз 3 ноябри 2020 Музаффар Ашуриён таъйин шудааст.