ArabovMK/tajik-wikipedia-corpus huggingface dataset:
Гамбусаки нок

Гамбусаки нок, гулхӯраки нок — як навъи ҳашарот. Тавсифоти умумӣ Асосан ба ноку себ зарар мерасонад. Дарозиаш 4,0-5,5 мм, рангаш бӯри ҷигарӣ; дар пешболаш мӯякҳои зичи сафед дорад. Кирминааш (5-6 мм) сафед, сараш ҷигариранг. Ғумбакаш сафеди зардтоб, дарозиаш 4-5 мм. Баъди чанд рӯз ғумбакҳо ба гамбусак табдил меёбанд, ки муғҷаро сӯрох карда берун меояд. Гамбусак ғизои бисёр намехӯрад. Вай дар зери пӯстлох ва ковокии дарахтон то фарорасии тирамоҳ пинҳон мешавад. Моҳҳои сентябр — октябр гамбусакҳо аз паноҳгоҳи худ берун омада, муғҷамеваҳоро сӯрох мекунанд ва дар ҳар яки он яктоӣ тухм мегузоранд (гамбусаки модина то 20 тухм мемонад). Баъд аз чанд рӯз аз тухм кирминаҳо баромада, зимистонро андаруни муғҷа паси сар мекунанд. Тадбирҳои мубориза.
Гамбусаки колорадоӣ

Гамбусаки колорадоӣ — ҳашараест аз оилаи баргхӯракҳо. Бештар ба картошка, помидор, боимҷон, қаранфул, тамоку зарар мерасонад. Ном Номи гамбусак аз номи иёлати Колорадои ИМА баромадааст, ҳарчанд ки ватани он мавзеи Сенори қисми шимолу шарқии Мексика аст. Соли 1859 гамбусаки колорадоӣ тамоми картошказорҳои иёлати Колорадоро нобуд кард. Бо вуҷуди андешидани тадбирҳои қатъии мубориза бо гамбусаки колорадоӣ он дар Амрикои Шимолӣ паҳн гашт ва солҳои 1867–77 тавассути киштиҳои боркаши Уқёнуси Атлантика ба Аврупо роҳ ёфт. Гамбусаки колорадоӣ пасон дар қитъаи Осиё пайдо шуд. Ҳоло он дар тамоми мавзеъҳои картошкакори дунё, аз ҷумла дар Тоҷикистон низ дучор меояд. Тавсифоти умумӣ Гамбусаки колорадоӣ тани байзашакл (дарозиаш 8–12 мм) дорад. Рангаш зард, болаш гулобӣ; дар тахтапушташ холҳои сиёҳ мавҷуданд. Тухми гамбусаки колорадоӣ дарозрӯя буда, кирминааш аввал сурхи сиёҳтоб, баъдан зардча ё сурхтоб мешавад; дарозиаш то 15 мм, дар паҳлуи бандҳо (ғайр аз банди якум) ду холи сиёҳ дорад. Гамбусаки колорадоӣ дар иқлими гуногун инкишоф меёбад. Гамбусакҳо зимистонро дар зери хок (дар умқи 20–50 см) гузаронида, баҳору тобистон баргу гули картошка ва дигар зироатро мехӯранд. Гамбусаки модина дар як рӯз то 80 (дар тӯли тобистон то 1000) адад тухм мегузорад. Вобаста ба ҳарорат кирминаҳо баъди 5–17 рӯз аз тухм мебароянд. Гамбусаки колорадоӣ соле 4 бор насл меоварад. Кирминаҳои насли якум ҷойҳои нарми барг ва кирминаҳои насли дуюм тамоми баргро хӯрда, нобуд мекунанд. Ба картошка хусусан кирминаҳои насли чаҳорум зарари бештар мерасонанд. Барои комилан инкишоф ёфтани як насли гамбусаки колорадоӣ (аз пайдоиши тухм то рӯйи хок баромадани гамбусакҳо) 36°С гармӣ лозим аст. Гамбусаки колорадоӣ, одатан, як сол умр мебинад, вале баъзан муддати бештар зиндагӣ кардани онҳо низ ба назар мерасад. Яке аз хусусиятҳои асосии гамбусаки колорадоӣ қобили диапауза (давраи оромии ҳайвонот, ки мубодилаи моддаҳо суст мешавад) будани он аст. Дар ин маврид гамбусак беғизо монад ҳам, 2–3 сол маҳв намешавад. Дар водиҳои Зарафшон, Ҳисор ва Рашт тӯли аз хок берун омадани гамбусаки колорадоӣ 40–51 рӯз аст. Модинаҳои гамбусаки колорадоӣ, ки зимистонро паси сар кардаанд, тӯли 93–95 рӯз тухм мегузоранд. Рушди комили гамбусаки колорадоӣ аз тухм то ҳашараи калон (имаго) 38–44 (инкишофи ҷанинӣ 15–17) рӯзро дар бар мегирад. Дар натиҷаи таҳқиқот маълум гашт, ки давраи мусоидтарин барои инкишофи гамбусаки колорадоӣ дар водиҳои ҷумҳурӣ моҳи май мебошад. Пешгирии густариш Густариши гамбусаки колорадоиро бо роҳи карантин, пошидани моддаҳои заҳрнок ва фумигатсия пешгирӣ мекунанд. Дар шароити иқлими Тоҷикистон барои маҳв кардани гамбусаки колорадоӣ истифодаи пиретроидҳои синтезӣ, детис, сумпалфа, фюри, фастак, конфидор, каратэ, нурелл Д ва битоксибитсиллин натиҷаи дилхоҳ медиҳанд. Таҷрибаҳо собит намуданд, ки баъди истифодаи детсис (0,15 лга), нурелл Д (0,1 лга) ва фюри (0,3 лга) пас аз 15 шаборӯз 99 дарсади гамбусакҳо нобуд гаштанд. Ба картошказор ду бор пошидани моддаҳои мазкур насли гамбусаки колорадоиро 5–6 баробар кам кард.
Гамбуски ҷавзо

Гамбуски ҷавзо — як навъ ҳашароти зараррасон. Тарзи зиндагӣ Дар доманакӯҳҳо ва ноҳияҳои кӯҳии Қазоқистон, Қирғизистон, Ӯзбекистон, Тоҷикистон ва Хитойи Ғарбӣ то Тибати Шарқӣ дучор меояд. Кирминааш решаи ниҳоли себ, нок, олу, зардолу, олуболу ва рустаниҳои дигарро хӯрда, нобуд мекунад. Дар Тоҷикистон дар баландиҳои м аз с. б. вомехӯрад. Даври парвозаш ба охири май — нимаи аввали июл (баъзе гамбускҳо то 31 август) рост меояд. Аксари гамбускҳо рӯзона зери хок пинҳон шуда, бегоҳӣ пас аз ғуруби офтоб ба парвоз шурӯъ мекунанд. Гамбуски модина дар хок тухм мемонад. Кирминаҳо моҳҳои июл — август пайдо мешаванд. Онҳо ду зимистонро гузаронида, баҳорон ба зоча табдил меёбанд (ин марҳила 15 рӯз давом мекунад). Гамбускҳои болиғ аз хок берун мебароянд. Тадбирҳои мубориза.
Гамбуски ҳамал

Гамбуски ҳамал — як навъи ҳашароти зараррасон. Асосан ба дарахтони мева ва паҳнбарг осеб мерасонад. Тавсифоти умумӣ Дарозиаш тақр. 2,5 см, рангаш ҷигаритоб. Баданаш бо пулакчаҳои резаи сафедча пӯшида шудааст. Дар сар, сина ва паҳлуҳо мӯякҳои хокистарранг дорад. Дарозии кирминаи болиғаш 5,5 см. Модинааш дар умқи 8-10 см 30-тоӣ тухм мегузорад. Кирминаҳояш дар хок 4 сол зиндагӣ мекунанд. Гамбускҳо нимаи дуюми март ба парвоз медароянд. Давраи парвози онҳо то охири апрел аст. Гамбускҳо барг, кирминаҳо бошанд, решаи рустаниҳо (офтобпараст, писта, анҷир, анор, чормағз, меваҳои донакдор, ток, лаблабуи қанд ва ғайра) -ро хӯрда зиёни ҷиддӣ мерасонанд. Гамбуски ҳамал дар замини сахт, қабати буттаҳо ва дарахтон зиндагӣ мекунад. Дар баландиҳои то 2000 м аз с. б. дучор меоянд. Гамбуски ҳамал дар хоҷагиҳои ҷангали Алмосӣ, Селбур ва деҳаи Арҷинаки болои ноҳияи Ҳисор, мавзеъҳои Кондара, Такоб ва Ҳоҷаобигарми ноҳияи Варзоб ба қайд гирифта шудааст. Тадбирҳои мубориза Эзоҳ Адабиёт.
Кома

Кома 1, гамета (юн. е — зан, е — мард) — ҳуҷайраҳои ҷинсии ҳайвоноту рустаниҳо, ки ҳангоми омезиши онҳо насли нав ба вуҷуд омада, дар баробари ин аломатҳои ирсӣ маҳфуз мемонанд. Комаҳо аз дастаи тоқ (гаплоид)-и хромосомаҳо иборат мебошанд. Ҳангоми бордоршавӣ ду комаи фардҳои ҷинсашон гуногун омехта шуда, зигота ҳосил мекунанд ва ҳамин тавр соҳиби дастаи комили хромосомаҳо (диплоидӣ) мегарданд. Кома дар мавҷудоти серҳуҷайра аз ҳуҷайратухм ва нутфа иборат аст. Он дар ҳайвонот ва рустаниҳои дараҷаи паст (ва) се навъ — гетерогамӣ, изогамӣ ва зигогамӣ мешавад. Дар аснои гетерогамия ду комае, ки ҳангоми бордоршавӣ иштирок мекунанд, аз ҷиҳати шаклу андоза фарқ доранд. Комаи модина ҳуҷайратухм ва комаи нарина сперматозоид ё нутфа ном дорад. Дар мавриди изогамия (дар бархе аз обсабзҳо, миксомитсетаҳо ва занбӯруғҳои дараҷаи паст дучор меояд) ҳар ду Комае, ки зигота ҳосил менамоянд, аз нигоҳи морфологӣ ба ҳамдигар монанд бошанд ҳам, аз ҷиҳати физиологӣ фарқ мекунанд. Онҳо бо аломатҳои (+) ва (-) ишора карда мешаванд. Ҳангоми зигогамия кома дар бисёр рустаниҳои дараҷаи паст ба маънии қадре дигар меояд, зеро амалиёти ҷинсӣ дар онҳо аз омехташавии ду қисми аз ҷиҳати физиологӣ гуногунҷинси митселия (дар зигомитсетаҳо), ё ду ҳуҷайраи нашвӣ (дар обсабзҳои диатомӣ), ё қисми махсуси митселия (дар занбӯруғҳо) иборат аст. Дар ин гуна маврид ҳамон ду ядрои ҳуҷайраеро кома меноманд, ки ҳангоми амалиёти ҷинсӣ омезиш меёбанд. Раванди ташаккули Кома гаметогенез ном дорад. Комаи ҳайвонот дар гонада ном узви махсус ба вуҷуд меояд. Комаҳои модина ва нарина дар тухмдон инкишоф меёбанд. Дар бештари кирму нармбаданҳо Комаҳои нарина ва модина дар як андомгон (нигар Хунсоӣ) пайдо мешаванд.
Комазойӣ

Комазойӣ 1, гаметогенез (аз гамета ва юн. — пайдоиш, ба вуҷуд омадан) — ҷараёни ташаккул ва рушди комаҳо (ҳуҷайраҳои ҷинсӣ). Пайдоишу нумӯи комаҳои модина (тухмҳуҷайра) овогенез, комаҳои нарина (нутфа) сперматогенез ном дорад. Гонотситҳо — ҳуҷайраҳои ибтидоии ҷинсӣ, ки дар ҳамбастагӣ ҷанини ҷинси (гонобласт)-ро ба вуҷуд меоранд, саромади ҳуҷайраҳои комаҳоанд. Гонотситҳои бархе аз ҳайвонот дар онтогенез зуд ҷудо мешаванд (мас., дар аскаридаҳо дар давраи ҷанини 16-ҳуҷайрагӣ яке аз бластомерҳо ба гонотсит гузашта, дар оянда ба ҳамаи ҳуҷайраҳои ҷинсии организм ибтидо мегузорад). Маҳсули Г. ва сифати ҳуҷайраҳои ҷинсӣ (мас., серҳаракатии нутфа) ба ҳолати организм вобастагӣ дорад. Норасоии витамин (алалхусус витамини Е), ихтилоли ҳормонҳо ва тағзияи нодуруст боиси комилан маълул (атрофия) шудани ғадуди ҷинсӣ мегардад. Дар ҳолати барои ҳаёт мусоид сохтани шароити зиндагӣ мумкин кори ғадудҳои ҷинсӣ комилан ё қисман барқарор шавад. Афканишоти ионнок ба Г. таъсир мерасонад. Дар баъзе ҳайвонот (моҳӣ, обхокиҳо) зери таъсири маводди кимиёӣ, ҳарорат ва ғайра комаҳои модина дар организми нав бордор нашуда, (ба ном партеногенез) инкишоф меёбанд. Баъзан дар организмҳо (мас., дар обсабзи бӯри) ҳодисаи андрогенез (инкишофи организм аз комаи нарина) ба мушоҳида мерасад. Олими рус Б. Л. Астауров бо роҳи шуоъзании ядрои тухми кирмак ва баъдан бо нутфаи ҳамон ё дигар намуд бордор кардани он, андрогенези сунъӣ ба вуҷуд овард.
Гамкрелидзе, Реваз Валерианович

Гамкрелидзе Реваз Валерианович (4 феврали 1927, Кутоисӣ) — риёзидон и академики АИ Гурҷистон, академики АИ Федератсияи Русия, бародари Тамаз Гамкрелидзе. Зиндагинома Соли 1950 Донишгоҳи Маскавро хатм карда, аз соли 1953 дар Институти математикаи ба номи В. А. Стеклови АИ ИҶШС фаъолият доштааст. Таҳқиҳот Таҳқиқоти Реваз Гамкрелидзе ба топологияи алгебравӣ ва геометрияи алгебравӣ, масъалаҳои топологияи бисёршаклии алгебравӣ мансубанд. Таҳқиқоти Реваз Гамкрелидзе ба муодилаҳои дифференсиалӣ ва ҳисоби вариатсионӣ, инчунин назарияи математикии равандҳои оптималӣ (беҳтарин) бахшида шудаанд. Ҷоизаҳо Дорандаи Мукофоти ленинӣ (ҳамроҳ бо Л. С. Понтрягин ва дигарон).
Гамбуски саврӣ

Гамбуски саврӣ — як ҷинси ҳашароти зараррасон. Тавсифоти умумӣ Дарозиаш 19,5-31,5 мм. Танаш дарозрӯяи сиёҳ ё сурхи бӯртоб, болҳояш бӯрранг. Тухмаш (қутраш 1,5-2 мм) сафеди курашакл. Кирминааш зарди сафедтоб, бо мӯякчаҳо пӯшида шудааст. Се ҷуфт пой дорад, пойҳои қафояш дарозтар. Сараш зарди бӯрранг. Ғумбакаш зард. Тарзи зиндагӣ Гамбускҳо охири апрел — аввали май ба парвоз шурӯъ мекунанд. Маъмулан, пас аз ғуруби офтоб мепаранд. Рӯзона дар шохаи рустаниҳо паноҳ мебаранд. Гамбуски саврӣи модина дар хок (дар умқи 10-15 см) 25-30-тоӣ тухм мемонад (то 70 тухм монданаш мумкин), ки баъди 35-40 рӯз аз онҳо кирминаҳо мебароянд. Баробари болиғ шуданашон кирминаҳо зарари бештар мерасонанд. Соли дуввум, алалхусус соли севвуми ҳаёт, кирминаҳо нафақат ба реша, балки ба шохаву навдаҳои дарахтон низ зарар меоваранд. Ҳангоми дар 1 м2 ёфт шудани 3-5 кирмина ниҳолхона ва боғу токзори навбунёд сахт осеб мебинанд, зеро кирминаҳо решаҳоро хӯрда, ниҳолҳоро мехушконанд. Махсусан току дарахтони себ бештар осеб меёбанд. Кирминаҳо дар хок, дар умқи 10-15 см ба зоча табдил меёбанд. Охири тобистон гамбусакҳо пайдо шуда, зимистонро зери хок мегузаронанд. Навъҳо Дар Тоҷикистон ду намуди гамбуски саврӣ (тоҷикӣ ва кӯҳӣ) паҳн гардидааст. Гамбуски саврӣи тоҷикӣ (.) аз миёнаҳои март то нимаи дуюми июн парвоз мекунад. Он махсусан моҳи апрел фаъол мешавад. Маъмулан, пас аз ғуруби офтоб ҳамагӣ ним соат парвоз мекунаду бас. Баъди 2-8 ҳафта ҷуфт мешавад. Гамбусаки модина дар қабати хок (дар умқи 22-27 см) то 30 тухм мемонад. Баъди 1,5 моҳ аз тухм кирминаҳо мебароянд, ки 3 зимистонро паси сар карда, миёнаҳои тобистон дар умқи то 50 см ба зоча табдил меёбанд. Гамбускҳои болиғ моҳи август пайдо шуда, зимистонро дар хок мегузаронанд ва фақат баҳори соли оянда берун меоянд. Гамбуски саврии кӯҳӣ (.) дар доманаи қ-кӯҳҳои Ҳисор (дар баландии то 2000 м аз с. б.) дучор меояд. Рангаш сурхи сиёҳча ё бӯртоб, баданаш бо пулакчаҳои зичи сафеди зардтоб ва мӯякчаҳо пӯшида шудааст. Аз миёнаҳои апрел то охири июл парвоз мекунад. Аввали тобистон ҷуфт мешавад. Инкишофи кирминаҳояш се сол тӯл мекашад. Баҳор ба қабатҳои болоии хок баромада, охири тобистон ба зоча табдил меёбад. Кирминаи гамбуски саврии кӯҳӣ решаи рустанӣ, аз ҷумла дарахтони мева, барги бодом, нок, биҳӣ, себ, шафтолу, ток ва гули гелосу нокро мехӯрад. Кирминаҳоро соч ва дурроҷ, гамбускҳоро кӯршабпарак, ҷиркабк, бум, шӯрнӯл маҳв мекунанд. Несткунӣ Барои нест кардани гамбуски саврӣ ҳангоми ниҳолшинонӣ ба хок ГХСГ (аз рӯйи меъёри 50 кгга) ё хокаи 25-фоизии онро (6-8 кгга) мерезанд.
Комаруст

Комаруст 1, ғаметофит (аз ғамета ва юн. — рустанӣ) — насли ҷинсии рустаниҳое, ки бо бадали насл инкишоф меёбад. Комаруст аз спора ташаккул ёфта, дастаи хромосомаҳои гаплоидӣ дорад. Комаруст дар ҳуҷайраҳои муқаррарии нашвии таллом (танаи рустаниҳои дараҷаи паст, мас., баъзе обсабзҳо) ё дар узвҳои махсуси афзоиши ҷинсӣ — ғаметангияҳо, оогонияҳо ва антеридияҳо (рустаниҳои дараҷаи паст), архегонияҳо ва антеридияҳо (рустаниҳои олиташаккул, ғайр аз рустаниҳои гулдор) ғамета ҳосил мекунад. Сохтори комаруст вобаста ба тарзи бадали насл гуногун мешавад. Ҳангоми бадали изоморфии насл дар обсабзҳо (улва, диктиота, эктокарпус) комаруст чун фарди мустақили ҳамон намуд ҳаёт ба сар бурда, зоҳиран аз фарди диплоидии худ — спорофит тафовут надорад. Вақти тарзи ҳаёти гетероморфӣ (мас., дар карами баҳрӣ) комаруст шакли талломи микроскопии риштамонанди камшохаро дорад ва аз спорофит куллан фарқ мекунад. Дар рустаниҳои олиташаккул, ки насли онҳо ҳамеша гетероморфӣ аст, комаруст фақат дар ушнаҳо шакли рустании баргпояро дорад (мас., сфагнум, кукузағир). Дар дигар рустаниҳои спорофитӣ (сарахсшаклҳо, рустаниҳои тухмдор) комаруст суст тараққӣ карда, умри кӯтоҳ мебинад. Мас., дар плауна, чилбуғум ва сарахсҳо комаруст шакли рустаниҳои талломӣ-проталлий (насли ҷинсӣ)-ро дошта, ба узвҳо тақсим намешавад, рангаш сабз ё сафедтоб буда, дарозиаш то 3 см аст ва ҳамагӣ чанд ҳафта умр мебинад. Проталлийҳои сарахсшаклҳои баробарспора дуҷинсаанд. Рустаниҳои олиташаккули гуногунспора, аз ҷумла рустаниҳои тухмдор, комарусти ҷудоҷинса доранд, ки аз микро — ва макроспораҳо ташаккул меёбад. Дар ҷараёни таҳаввулоти рустаниҳои олиташаккул комаруст тадриҷан тахфиф шудааст. Мас., насли ҷинси модинаи рустаниҳои тухмдор мустақил ҳаёт гузаронда наметавонад ва инкишофи комили он дар спорофитҳо андаруни макроспорангия (ё нутселлуси тухммуғҷа) сурат мегирад. Дар рустаниҳои лучтухм комарусти модина эндоспермаи гаплоидии серҳуҷайраест, ки ду (санавбар) ё чанд (дар дигар лучтухмон) архегония дорад. Комарус-и модинаи рустаниҳои пӯшидатухм архегония надорад ва онро ҷанинхалта меноманд. Комарусти наринаи рустаниҳои тухмдор аз микроспораҳо ташаккул меёбад ва он гардест, ки дар гарднайча ҳосил шуда, ғамета — нутфа ҳосил мекунад. Ихтилоли сохтори комаруст боиси ноҷӯриҳои раванди гардолудшавӣ, бордоршавӣ ва самароварӣ мегардад.
Гамлин

Гамлин — навъи афлесун. Дарахташ қадпаст (3-3,5 м), сербарг. Баргаш сабзи рӯшан. Мевааш лунда (вазнаш 150 г), норанҷӣ ё сурхи норанҷӣ. Пӯсташ хушбӯй, аз мағз нағз ҷудо мешавад. Мағзаш сершира, аз 10-13 пора иборат аст (4-5 тухм дорад). Дар шароити иқлими Тоҷикистон мевааш охири ноябр — аввали декабр мепазад. Як бех дарахташ то 650 адад самар меоварад. Меваашро нигоҳ доштан ва ба ҷойҳои дур кашондан мумкин аст.
Тамаз Гамкрелидзе

Гамкрелидзе Тамаз Валерианович (гурҷӣ:, 23 октябри 1929, Кутоисӣ) — забоншиноси гурҷистонӣ, шарқшинос, коршиноси забоншиносии ҳиндуаврупоӣ ва гурҷишиносӣ (картвелистика), доктори илмҳои филология, проессор, академики АИ ИҶШС (ҳоло Русия; аз соли 1984; узви вобаста аз соли 1974), академики АИ Гурҷистон (аз соли 1973 ва президенти АИ Гурҷистон (аз соли 2005). Зиндагинома Хатмкардаи факултаи шарқшиносии Донишгоҳи Тифлис. Ходими илмии Пажӯҳишгоҳи забоншиносии АИ Гурҷистон, мудири кафедраи забоншиносии сохторӣ ва амалии Донишгоҳи Тифлис, аз соли 1999 мудири кафедраи забоншиносии умумӣ ва амалии Донишгоҳи Тифлис. Солҳои 1988-94 сармуҳаррири маҷаллаи "Вопросы языкознания" буд. Пажӯҳишҳо Тамаз Гамкрелидзе мутахассиси варзида дар соҳаи забоншиносии ҳиндуаврупоӣ (ба ин ҷо забонҳои эронӣ ҳам дохил мешаванд), забонҳои бостонӣ, аз ҷумла забонҳои эронӣ, назарияи забоншиносӣ ва забоншиносии гурҷӣ мебошад. Дар пажӯҳиши "Забони ҳиндуаврупоӣ ва ҳиндуаврупоиён" (иборат аз ду ҷилд, 1972; ҳамроҳи В. В. Иванов) назарияи глотталӣ матраҳ гардидааст. Бо масоили забоншиносии муқоисавӣ, пайдоиши хат низ машғул шудааст. Узви Академияи миллии ИМА, Академияи Британия, узви вобастаи АИ Австрия, узви АИ Саксония, АИ Маҷористон, Академияи Аврупо, Анҷумани забоншиносии ИМА (аз соли 1971), президенти Анҷумани забоншиносии Аврупо. Осор.
Гамиловская (деҳа)

Гамиловская — деҳаест дар Русия, ки дар ҳайати ноҳияи Велский, вилояти Архангелск медарояд.
Гамлет Сиукайев

Гамлет Валеревич Сиукайев — футболбози русӣ, зарбазананда (страйкер).
Гамма-астрономия

Гамма-астрономия — фасли астрономия, ки объектҳо ва равандҳои кайҳониро аз рӯйи афканишоти электромагнитии дурушти ба онҳо хос — ғамма-тобиши энергияи фотонҳояш зиёда аз 100 кэВ-ро (килоэлектронволт) меомӯзад. Чунин фотонҳо, маъмулан, ҳангоми таъсири му-тақобилаи зарраҳои энергияашон бузург, ҳосил мешаванд. Ба ғамма-астрономия солҳои 50 садаи асоси назариявӣ гузошта шудааст. Гамма-астрономия имкон дод, ки таҳқиқи ғамма-тобиши кайҳонӣ чун усули нодири дар минтақаҳои дурдасти кайҳон ошкор сохтани зарраҳои бузургэнергия (протонҳо, электронҳо ва ғайра) корбаст гардад. Раванд ва шартҳои пайдоиши ғамма-тобиш ҳанӯз пурра омӯхта нашудаанд: бақайдгирии ғамма-тобиш ба чандин мушкилот мувоҷеҳ аст, зеро атмосфераи Замин дар баландии 30-50 км фотонҳои ғамма-тобишро пароканда сохтаву фурӯ бурда, барои ба сатҳи Замин расидани онҳо монеъ мегардад. Нигаред низ Эзоҳ Адабиёт.
Гамма-усул

Гамма-усул — усули ҷустуҷӯи сарватҳои зеризаминӣ аз рӯйи шуоъафкании радиоактивии ҷинсҳои кӯҳӣ. Нигаред.
Гамма (мусиқӣ)

Гамма (аз номи ҳарфи юнонии гирифта шудааст) — дар мусиқӣ пайдарҳамии овозҳо, яъне қаторовоз (пайиҳам ҷойгиршавии пардаҳо)-е, ки аз лаҳни асосӣ то пардаи охирини бам ва ё зер ҷойгир шудаанд. Ҳарфи юнонии ғамма дар садаи барои ифодаи овози паст ва ғафс истифода мешуд. Гамма дар фосилаи як октава тартиб дода мешавад, вале метавонад давом ёбад ва ду ё зиёда октаваро дар бар гирад. Дар санъати мусиқии халқӣ, классикӣ ва касбии тоҷик ғаммсадаҳои ҳафтовозаи диатоникӣ (якпардагӣ), панҷовозаи пентатоникӣ (як ва якунимпардагӣ) ва дувоздаҳовозаи хроматикӣ (нимпардагӣ), инчунин ғаммаҳои мажорӣ ва минорӣ (гармоникӣ, мелодикӣ, натуралӣ) хеле бисёр истифода шудаанд. Пайваста иҷро намудани шаклҳои гуногуни ғамма-ҳо бо суръати баробар дар ҳудуди якчанд октава, яке аз роҳҳои беҳтарини баланд бардоштани малакаву маҳорати сарояндагиву навозандагӣ ба ҳисоб меравад.
Гамма-глобулин

Гамма-глобулин — унсури сафедаи зардоби хун. Барои пешгирӣ ва табобати бемориҳои сироятӣ ба кор бурда мешавад. Доруҳои ғамма-глобулинро иммуноглобулинҳо низ меноманд. Гамма-глобулин подтанҳои муҳофиз дошта, таъсири бемориовари микроорганизмҳоро рафъ месозанд. Гамма-глобулин вирус, бактерия, спирохетҳо ва содатаринҳоро маҳв карда, барои пешгирию табобати бемориҳои сироятӣ (хусусан амрози кӯдакон) шароити мусоид фароҳам меорад. Ҳангоми ба хун фиристодани Гамма-глобулин дар организм масуният (иммунитет)-и нофаъол ба вуҷуд меояд. Маъмулан, ғамма-глобулинро аз хуни одаме, ки гирифтори беморӣ буд, ҳамчунин аз хуни аспе, ки ба ҷисми он ваксинаҳои махсус гузаронда шудаанд, таҳия месозанд. Гамма-глобулин баъди ҳафтаи дуюми моягузаронӣ (ваксинатсия) ё беморӣ ҳосил мегардад. Гамма-глобулинро ба бемор зудтар (дар ду рӯзи аввали оғози беморӣ) тазриқ намудан лозим аст. Гамма-глобулин давомоти табу тафсро кӯтоҳ, дардро сабук ва оризаҳои бемориро кам мекунад. Онро бар зидди грипп, сурхакон, ханозир, энсифалити канагӣ, ҳепатити вирусӣ, ҳасба, нағзак, исҳоли хунин, махмалак, сурфакабудак, сӯхтан ва ғ. истифода мебаранд.
Гамма-нақшагирӣ

Гамма-нақшагирӣ — нақшагирии радиометрӣ, ки дар асоси андозагирии афканишоти табиии ҷинсҳои кӯҳӣ анҷом дода мешавад. Барои ҷустуҷӯйи конҳои маъданҳои радиофаъол, инчунин конҳои филиззоти ранга (мас., бокситҳо) ва фосфоритҳо, ки унсурҳои радиофаъол доранд ва ҳангоми нақшабардории геологӣ истифода мешавад. Бори нахуст дар Иттиҳоди Шӯравӣ гамма-нақшагириро Л. Н. Богоявленский соли 1920 анҷом додааст. Аз рӯи усули сабткунӣ гамма-нақшагирии радиометрӣ ва -тайфсанҷиро фарқ мекунанд. Тибқи ҷойивазкунии афзори андозагир гамма-нақшагирӣ пиёдагардӣ, худрав, тайёравӣ ва кайҳонӣ мешавад. Дар натиҷаи таҳлили маълумоти гамма-нақшагирӣ қитъаҳои ғайримуқаррарӣ ва бо назардошти сохти геологӣ ҳудудҳо ва тавсифоти геокимиёии маҳал (кон)-ро муайян мекунанд.
Каротаж

Каротаж — роиҷтарин навъи чоҳпаймоӣ. Таснифот Гамма-каротаж, яке аз усулҳои каротажи радиоактивӣ, ки барои таҳқиқи геофизикавии пармачоҳҳо, муайян кардани зичии ҷинсҳои кӯҳӣ истифода бурда мешавад.
Гамма-нурафканиш

Гамма-нурафканиши ҳаста, гамма-коҳиш — ҳодисае, ки дар натиҷаи он ҳастаи ангехта худ ба худ гамма-квант, гамма-нур ё фотон афканда, аз ҳолати ангехта ба ҳолати энергияаш камтар мегузарад. Ин гузаришро гузариши тобишзо (радиатсионӣ) меноманд. Дар ин раванд адади массавӣ А ва заряди ҳаста тағйир намеёбанд. Табиатан гамма-нурҳо афканишоти электромагнитии кӯтоҳмавҷанд, ки аз рӯи табиати физикии худ ба равандҳои дохилиҳастаӣ мансубанд. Маъмулан, энергияи гамма-нурҳои ҳастаӣ дар ҳудуди аз 10 кэВ то 5 МэВ (10-8 см 2 10-11 см) тӯл мекашад. Бузургии энергияи гамма-квант Е ба фарқи савияҳои энергияе, ки байнашон гузариш воқеӣ мегардад, баробар аст: Е Е1 — Е2 Е + ЕҲ. Ин қонуни бақои энергияро ифода мекунад. Қонуни бақои импулс 0 Р+РҲ мешавад. Дар ин ҷо ЕҲ энергия ва РҲ импулси ҳастаи ақибрафта мебошад. Аз ин ҷо мешавад. Аз ин сабаб ҳангоми Е 0, МэВ будан, барои ҳастаҳои А 100 ЕҲ 0,1 10 эВ мешавад. Яъне, энергияи ангезиши ҳастаро асосан гамма-квант интиқол медиҳад. Азбаски ҳолатҳои ангехтаи ҳаста бафосила (дискретӣ) мебошанд, тайфи гамма-квантҳо низ бафосила мешавад. Омӯзиши тайфи гамма-квантҳо имкон медиҳад, ки оид ба савияҳои энергии ҳаста маълумот ба даст оварда шавад. Бо сабабҳои гуногун, мас., дар натиҷаи алфа- ё бета-коҳиш ё дар натиҷаи реаксияи ҳастаӣ, ҳаста метавонад дар ҳолати ангехта пайдо шавад. Усули содатарин ва аксаран истифодашавандаи ба даст овардани ҳастаҳои гамма-радиоактив ба ҳодисаи бета-коҳиши ҳаста, ки дар натиҷа ҳастаи маҳсул дар савияҳои ангехта пайдо мешавад, асос ёфтааст. Сабаби Г. таъсири мутақобили нуклонҳои алоҳидаи ҳаста ва майдони электромагнитӣ мебошад. Маълум аст, ки бета-коҳиш ҳодисаи дохилинуклонист, яъне дар дохили ҳаста як навъи нуклон (мас., нейтрон ба протон) ба нуклони навъи дигар табдил меёбад. Бар хилофи ин, Г. ҳодисаи дохилиҳастаӣ мебошад. Аз сабаби таъсири якҷояи қонуни бақои энергия ва импулс нуклони алоҳидаи озод гамма-квантро афканда ё онро фурӯ бурда наметавонад. Вале дар дохили ҳаста ин ё он нуклон имконияти афкандани гамма-нурро пайдо мекунад, зеро нуклони гаммафкан як қисми импулсашро ба нуклони ҳамсоя медиҳад. Ҳастаҳои гамма-радиоактив, маъмулан, аз 10-7 то 10-11 с умр мебинанд, ки ин аз умри ҳастаҳои алфа- ва бета-радиоактив хеле кам аст. Гамма-коҳиш ва ангезиши ҳаста бо таъсири гамма-квант моҳиятан ҳамон як раванди квантӣ-механикӣ мебошанд, ки бо принсипи баргардандагии вақт алоқаманданд. Ҳаста на танҳо бо афканиши гамма-квант, балки бо роҳи ба яке аз электронҳои қишри электронӣ бевосита додани энергия низ аз энергияи ангезиш озод шуда метавонад. Электроне, ки соҳиби ин энергия гаштааст, атомро тарк мекунад. Ин ҳодисаро конверсияи дохилӣ меноманд. Энергияи кинетикии электрон Ек бо ифодаи зерин муайян карда мешавад: Ек Е —. Ин ҷо Е энергияи ангезиш ва потенсиали иониши К-қабат аст. Электронҳои конверсионӣ моноэнергӣ мебошанд. Дар қатори электронҳои конверсионӣ дар ин ҳодиса нурҳои рентгенӣ низ мушоҳида мешаванд.
Гамма-тайфсанҷӣ

Гамма-тайфсанҷӣ, ғамма-спектроскопия — яке аз фаслҳои тайфсанҷии ҳастаӣ, ки тайфи ғамма-нурҳо (-афканишот)-ро меомӯзад. Гамма-тайфсанҷӣ сохтори ҳастаи атом, аз ҷумла тавсифоти барои назарияи ҳаста муҳим (мавқеи савияҳои энергии ҳолатҳои ҳастаҳои ангехта, энергияи бандиши нуклонҳо, зичии миёнаи ҳолатҳои ангехта ва ғайра)-ро тавассути таҳқиқи хосиятҳои гуногун (энергия, интенсивият, қутбнокӣ ва ғайра)-и ғамма-квантҳои афкандаи ҳамин ҳаста таҳқиқ мекунад. Ғайр аз ин, Г.-т. ғамма-нурҳои дар раванди коҳиши радиоактивият ва дар ҷараёни реаксияҳои ҳастаӣ бавуҷудомадаро низ меомӯзад. Тайфи ғамма-нурҳо, яъне тақсимоти ғамма-нурҳо аз рӯйи энергияашон бо ёрии ғамма-тайфсанҷҳо ба қайд гирифта мешаванд. Донистани таркиби энергияи ғамма-афканишот барои ҳалли бисёр масъалаҳои техникаи ҳастаӣ, мас., барои муайян кардани гармодиҳӣ дар экранҳои реакторҳо, барои муайян кардани меъёри нурҳои радиоактивӣ ва ғ., инчунин дар соҳаи ҷустуҷӯйи геологӣ ва ғамма-табобат зарур аст. Вақтҳои охир Г.-т. дар астрономия низ васеъ истифода шуда, боиси ташаккули соҳаи нави он – "Гамма-астрономия" гаштааст.