Иваз кардани ҷазо

Иваз кардани ҷазо — дар ҳуқуқи ҷиноятӣ аз ҷониби суд, дар ҳолатҳои махсус, ҳангоми иҷрои ҷазои таъйиншуда иваз кардани он ба шаклҳои нисбатан сабук ва вазнин Шаклҳои иваз кардани ҷазо: иваз кардани ҷарима бо корҳои ҳатмӣ-ислоҳӣ ё ҳабс, корҳои ҳатмӣ бо маҳдуд кардани озодӣ ё ҳабс, корҳои ислоҳӣ бо маҳдуд кардани озодӣ, ҳабс ё маҳрум кардан аз озодӣ, маҳдуд кардан аз озодӣ бо маҳрумӣ аз озодӣ, ҷазои қатл бо маҳрумии якумра аз озодӣ ё маҳрумӣ аз озодӣ ба муҳлати муайян, қисми адонашудаи муҳлати ҷазо бо намуди сабуктари ҷазо; иваз кардани ҷазо бо сабаби авфи умумӣ; иваз кардани ҷазо бинобар бахшиши гуноҳ. иваз кардани ҷазо бо мақсадҳои ҷазои ҷиноятӣ, ба монанди ҳавасмандгардонӣ ва суръат бахшидани ҷараёни ислоҳшавии маҳкумшуда, пешгирии содиршавии ҷиноятҳои нав, мустаҳкамгардонии натиҷаҳои ислоҳшавӣ алоқаманд аст. иваз кардани ҷазо яке аз роҳҳои фардикунонии ҷазо буда, ба аслҳои адолат, инсондӯстӣ, татбиқи ҷавобгарӣ, таъмини тафриқаи ҷавобгарии ҷиноятӣ, ноилшавӣ ба мақсадҳои нисбатан босамари татбиқи ҷазо асос меёбад. Амалигардонии чунин аслҳо дар иваз кардани ҷазо имкон медиҳад, ки муносибатҳои ҳуқуқӣ, адолат байни маҳкумшуда ва давлат таъмин, низоми нисбатан босамари иҷрои ҷазо эҷод, ҳавасмандӣ ва суръатбахшии доимии ислоҳшавии маҳкумшуда таъмин гардад. Тибқи КҶ Ҷумҳурии Тоҷикистон (моддаи 92) қисми адонакардаи ҷазои шахсе, ки барои ҷинояти дар синни то 18-солагӣ содиркардааш ба маҳрумӣ аз озодӣ ё ба корҳои ислоҳӣ маҳкум шудааст, мумкин аст бо ҷазои нисбатан сабуктар иваз карда шавад. Ин меъёр ба хусусиятҳои иҷтимоӣ-равонии шахсони 1418-сола, ки ҷиноят содир кардаанд, алоқаманд мебошад. Ба ҷазои нисбатан сабуктар иваз кардани қисми адонашудаи ҷазоро нисбат ба шахси маҳкумшуда дар сурате метавон татбиқ кард, ки агар ӯ бо рафтори намунавӣ ва муносибати софдилона ба меҳнат ё таълим роҳи ислоҳшавиро пеш гирифта бошад. Ба ҷазои нисбатан сабуктар иваз кардани қисми муҳлати адонашудаи ҷазо дар ҳолати воқеан адо кардани муҳлатҳои зерин имконпазир аст: а) на камтар аз чоряки муҳлати ҷазое, ки барои ҷинояти начандон вазнин ё дараҷаи миёна таъйин шудааст; б) на камтар аз сеяки муҳлати ҷазое, ки барои ҷинояти вазнин таъйин шудааст; в) на камтар аз нисфи муҳлати ҷазое, ки барои ҷинояти махсусан вазнин таъйин шудааст, инчунин барои ҷинояти қасдона, агар шахс қаблан барои қасдан содир кардани ҷиноят ба маҳрумӣ аз озодӣ маҳкум шуда бошад. Ҳангоми иваз кардани қисми адонашудаи маҳрумӣ аз озодӣ ба намуди ҷазои сабуктар суд метавонад маҳкумшударо пурра ё қисман аз адои ҷазои иловагӣ озод кунад. Агар шахсе, ки ҷазояш ба ҷазои нисбатан сабуктар иваз карда шудааст, дар давоми қисми адонашудаи муҳлати ҷазо қасдан ҷинояти нав содир кунад, суд мувофиқи қоидаҳои пешбинишуда ба ӯ ҷазо таъйин менамояд. Қонунгузорӣ дар ҳолати саркашии қотеонаи маҳкумшуда аз пардохти ҷарима иваз кардани ҷазои ҷаримаро ба ҷазоҳои корҳои ислоҳӣ ё маҳдуд кардани озодӣ муқаррар кардааст. Суд имкониятҳои ҳақиқии пардохти ҷаримаро аз тарафи маҳкумшуда ба ҳисоб мегирад ва метавонад ҷазои корҳои ислоҳиро ба муҳлати аз 2 моҳ то 2 сол ва ҷазои маҳдуд кардани озодиро ба муҳлати аз 1 то 5 сол муайян намояд. Иваз кардани ҷазои маҳрумӣ аз озодӣ ба ҷазои нигоҳдорӣ дар қисми ҳарбии интизомӣ дар ҳукми суд ёддошт мегардад ва 1 рӯзи маҳрумӣ аз озодӣ бо 1 рӯзи нигоҳдорӣ дар қисми ҳарбии интизомӣ баробар шуморида мешавад. Ҳангоми иваз кардани ҷазои маҳдуд кардани озодӣ ва ё корҳои ислоҳи меҳнатӣ ба маҳрумӣ аз озодӣ муҳлати он метавонад аз 6 моҳ камтар таъйин шавад. Иваз кардани ҷазои қатл бо тартиби бахшиши ҷазо бо маҳрумӣ аз озодӣ ба муҳлати то 25 сол амалӣ мегардад. Баробар кардани ҷазоҳои гуногун ба ҷазои маҳрумӣ аз озодӣ аз иваз кардани ҷазо ба ҷазои дигар фарқ дорад. Баробар шумурдани ҳабс ва дигар намудҳои ҷазо бо маҳрумӣ аз озодӣ ҳангоми таъйини ҷазои ниҳоӣ муайян мешавад, аммо иваз кардани ҷарима, корҳои ислоҳӣ, маҳдуд кардани озодӣ ба ҷазои дигар бо тартиби иҷрои ҳукм сурат мегирад.