ArabovMK/tajik-wikipedia-corpus huggingface dataset:
Абулҳавл

Абулҳавл, Сфинкс — ҳайкали бузурги махлуқи хаёлӣ (рӯҳи муҳофиз, таҷассумкунандаи ҳокимияти шоҳӣ), ки танааш ба шер ва сараш ба сари одам ё ҳайвони муқаддас монанд тасвир ёфтааст. Яке аз бузургтарин Абулҳавлҳо дар Ҷиза наздикии аҳроми Хефрен (асри 28 то м.) воқеъ аст, ки бараш 17 м ва баландиаш 38 м мебошад; Абулҳавл дар асотири Юнони Қадим Дар асотири Юнони Қадим ҳайкали зани хаёлӣ, ки ҷисмаш шермонанду болдор аст. Абулҳавл гӯё дар даромадгоҳи Фива ҷойгузин шуда, роҳгузаронеро, ки ба чистони ӯ ҷавоб гуфта наметавонистанд, қатл мекардааст (чистон ин зайл буд: "Он чист, ки субҳ чорпоя роҳ меравад, рӯзона бо ду по ва бегоҳӣ бо се пой"). Танҳо Эдип, ки аз он ҷо мегузашт, ҷавоби чистонро дарёфт. Зан худро мағлуб дониста, аз қулла ба зер афканд ва аз тарафи Эдип ба қатл расонида шуд.
Абулҳасан Алии Наҷҷор

Абулҳасан Алии Наҷҷор (? — қарни) — наҷҷор ва ҳунарманди форс-тоҷик, падари Хоқонии Шервонӣ. Зиндагинома Яке аз устодони забардасти санъати наҷҷории (дуредгарии) давраш ба шумор мерафт. Зодгоҳаш деҳаи Малҳами Озарбойҷон аст. Падари шоир Хоқонӣ. Ороиш ва нақшу нигори бисёре аз сақфу пештоқи хонаву айвонҳо, сутунҳо, дару дарвозаи мадрасаву масҷидҳои диёраш амали ӯст. Хоқонӣ дар як қасида ва маснавии "Туҳфату-л-Ироқайн" санъат, ҳунар ва маҳорати наҷҷории падарашро васф кардааст:.
Абулҳасан Алӣ

Абулҳасан Алӣ ибни Маъмун — ҳокими Оли Маъмун дар Хоразм.
Ибни Раббани Табарӣ

Абулҳасан Алӣ ибни Саҳл Раббани Табарӣ (ё тақрибан 808 1, Омул, Устони Мозандарон — 870, Бағдод) — ҳаким, пизишк, файласуф ва равоншиноси шаҳири Зиндагинома Ӯ аз Табаристон ба Раӣ (Эрон) кӯчида, дар он ҷо нахустин муаллими ар-Розӣ шуд. Ат-Табарӣ соли 850 доир ба тиб асари калони "Фирдавс ул-Ҳикмат"-ро таълиф кард, ки он аз 7 фасли зерин иборат аст: дар бораи унсурҳо ва тағӣирёбии онҳо, дар бораи рӯзгор, масъалаҳои гигиенаи умумӣ; дар бораи мизоҷ, узвҳо, ақл, шавқу завқ, гигиена ва ғаӣра; дар бораи хӯрок, патологияи умумӣ ва ҷузъӣ, дар бораи хосиятҳои ҷисму бадан, мева, сабзавот, навъҳои мухталифи гӯшт, шир, бӯӣ, чорво, доруҳои одӣ ва мураккаб; дар бораи мащал, кишвар, об, бод; дар бораи эътимоднокии тиб; дар бораи ситораҳо; дар бораи илми тиб; дар бораи парҳези, аӣёми саломатӣ; дар бораи сабабҳои беморӣ. Ат-Табарӣ инчунин муаллифи асарҳои дигар, мисли "Оид ба истеъмоли хӯрок, нӯшокиҳо ва адвия", "Оид ба ҳифзи саломатӣ", "Оид ба маҳоҷим", "Оид ба таснифи адвият" ва ғаӣра буд. Ат-Табарӣ ба ҳаӣси олими бузурги замони худ шуҳрат ва обрӯю эътибори калон дошта, ба равнақи тиб саҳми босазое гузоштааст ва дар таърихи тиб осори муносибе дорад.
Абулҳасан Алии Воҳидӣ

Воҳидӣ Абулҳасан Алӣ ибни Аҳмади Маттавӣ;? — 1076, Нишопур) — забоншинос, муҳаддис, фақеҳ ва муфассири Қуръон. Дар риштаҳои тафсир, сира, наҳву сарф ва ғ. осори зиёди илмӣ таълиф намудааст. Дар маъхазҳои библиографӣ аз тафсирҳои сегонаи Воҳидӣ, "Нафйу-т-таҳриф ани-л-Қуръони-ш-шариф", "ат-Таҳбир фӣ шарҳи-л-асмои-л-ҳусно", "Асмоу-н-Набӣ" ва "ал-Васит фи-л-амсол" ёд шудааст.
Абулҳасан Алӣ ибни Исмоили Хуҷандӣ

Абулҳасан Алӣ ибни Исмоили Хуҷандӣ — фақеҳ ва муҳаддиси замони Сомониён, шогирди Қутайба ибни Сайид, Алӣ ибни Исҳоқ ва Иброҳим ибни Юсуфи Балхӣ.
Зирёб

Абулҳасан Алӣ ибни Нофеъи Зирёб — ҳаким, навозанда, хонанда, шоир ва ҳамчунин кимиёдон, зебоишинос, тарроҳ, ахтаршинос, гиёҳшинос ва ҷуғрофиёдони эронитабор.
Лукарии Чангзан

Абулҳасан Алӣ ибни Муҳаммад Ғазвонӣ, Лӯкарии Чангзан — шоир ва чангнавози дарбори амир Абулқосим Нӯҳ ибни Мансур.
Масъудӣ

Абулҳасан Алӣ ибни Ҳусайн ибни Алии Масъудӣ — таърихнавис, ҷуғрофиёдон ва ҷаҳонгарди арабинависи эронитабори мусулмон ва аз аъзои Дорулҳикма. Зиндагинома Насаби вай ба Абдуллоҳ ибни Масъуд яке аз ёрони Паёмбари ислом (с) мерасад. Дар ҳудуди соли 294 қ. Бағдодро тарк гуфт ва бақияи умрро дар сафар ба Ховари Миёна, Ҳинд ва Африқои Шарқӣ гузаронид. Масъудӣ нависандаи пуркор дар мавзӯъҳои мутанаввеъ буд. Таърих, ҷуғрофиё, фиқҳ, илоҳиёт, таборшиносӣ ва фанни кишвардорӣ ҳавзаҳои кории ӯ буданд. Вай дар заминаи таърихнигорӣ маншаи хадамоти барҷастае будаст. Бовар дошт, ки таърихнигор бояд ба манобеи дасти аввал муроҷиат кунад, на ба гуфтаҳо ва навиштаҳои дигарон. Муҳимтарин асари Масъудӣ "Муравиҷу-з-заҳаб" ва "Маъдану-л-ҷавоҳир" ном дорад, ки ҳовии баҳсҳои таърихӣ, ҷуғрофиёӣ, заминшиносӣ ва ғайра аст. Китоби дигараш "ат-Танабийя ва-л-ашроф" ба назариёти ӯ дар бораи ҷаҳон ихтисос дорад. Масъудӣ ҷуғрофиёро зарурати муқаддам барои таърихнигорӣ мешумурд. Барои зиндагии ҳайвонӣ ва наботӣ дар ҳар ноҳия аҳаммияти хоссе қоил буд ва ба фалсафаи юнонӣ алоқаи зиёд дошт. Ӯ аз мутафаккирони навандеши садаҳои миёна дар ҷаҳони ислом ба ҳисоб меояд.
Абулҳасан Алӣ ибни Убайдаи Райҳонӣ

Абулҳасан Алӣ ибни Убайдаи Райҳонӣ — хатиб, нависанда, шоир ва луғатдони эронитабори даврони Маъмуни Аббосӣ 2, муаллифи "ал-Масвуну-л-тадриҷ", "ал-Мухотабу-л-тариқ", "Мадҳу-н-надим", "Ҷавоҳиру-л-калом ва фавоиду-л-ҳикам".
Алӣ ибни Саҳли Исфаҳонӣ

Абулҳасан Алӣ ибни Саҳл ибни Муҳаммад ибни Азҳари Исфаҳонӣ 1 — донишманди ислом, ориф ва мутасаввифи форс-тоҷик, ки шарҳи ҳолоту каромот ва риёзоти вай дар китоби "Тазкирату-л-авлиё" омадааст.
Абулҳасан Аҳмад ибни Мудаббир

Абулҳасан Аҳмад ибни Муҳаммад ибни Абдуллоҳ ибни Мудаббир — котиб ва шоир и эронитабор, мутасаддии умури хироҷу молиёт дар давраи ҳукумати Аббосиён, бародари Иброҳим ибни Мудаббир, муаллифи "ал-Муҷолиса ва-л-музокира".
Абулҳасан Аҳмад

Абулҳасан Аҳмад ибни ал-Муаммал (қарни Х — қарни) — адиб ва шоир и арабизабони ҳамъасри Рӯдакӣ, мутарҷими ашъори форсӣ ба Зиндагинома Мувофиқи маълумоти Саолибӣ ("Ятимат-уд-даҳр") дар назди сипаҳсолор Фоиқ ал-Хосса (вафот 999) чун дабир хидмат мекард ва шеър ҳам мегуфт. Аз манбаъҳо 32 байти ӯ дастрас гардидааст (қасида дар мадҳи вазири Сомониён Абунасри Абузайд мақтул дар соли 997; пораҳои хамриёт ва фахриёт). Ҳунари дигари Абулҳасан Аҳмад тарҷумаи ашъори шоирони форс-тоҷик ба забони арабӣ будааст. Саолибӣ ду байти Рӯдакӣ ва ду байти Маъруфии Балхиро, ки Абулҳасан Аҳмад тарҷума карда буд, сабт намудааст.
Бундор ибни Ҳусайн

Абулҳасан Бундор ибни Ҳусайни Шерозӣ (1, Бундор —?) — суфӣ, зоҳид ва орифи форс-тоҷик, шогирди Шиблии Хуросонӣ.
Абулҳасан Аҳмад ибни Сайёри Марвазӣ

Абулҳасан Аҳмад ибни Сайёри Марвазӣ — муҳаддис, мауррих ва фақеҳи шофеъии эронитабори даврони Маъмуни Аббосӣ, муаллифи "Таърихи Марв" ва "Футуҳи Хуросон".
Баҳманёр

Абулҳасан Баҳманёр ибни Марзбони Солорӣ (— 1067 1) — пизишк, донишманд ва файласуфи форс-тоҷик, шогирди Ибни Сино, муаллифи "ат-Таҳсил".
Абулҳасан Наср ибни Исҳоқ

Абулҳасан Наср ибни Исҳоқ — дабири девони расоили Аҳмад ибни Исмоил.
Абулҳасан Муставфии Ғаффорӣ

Мирзо Абулҳасан Муставфии Ғаффорӣ — наққош ва воқеанигори эронӣ дар даврони Каримхони Занд. Зиндагинома Абулҳасан Муставфии Ғаффорӣ аз хонадони Ғаффорӣ мебошад. Абулҳасан Муставфии Ғаффорӣ муаллифи китоби "Гулшани мурод" аст, ки он аз таърихи силсилаи Зандия, аз замони Каримхон, Ҷаъфархони Занд нақл мекунад. Ин асар яке аз манбаъҳои нодири таърихи Зандия мебошад. Пас аз марги ӯ Муҳаммадалихони Шерозӣ онро такмил додааст. Аз осори наққошии Абулҳасан Муставфии Ғаффорӣ шумори кам то замони мо боқӣ мондааст, ки ду портрети падараш, портретҳои Қозӣ Абдулмалики Ғаффорӣ, Каримхони Занд дар майдони Нақши Ҷаҳони Исфаҳон, Қозӣ Аҳмади Ғаффорӣ ва Шоҳ Сафӣ аз ҷумлаи онҳоанд.
Абулҳасан ал-Мизнӣ

Абулҳасан ал-Мизнӣ Абулҳасан ал-Мизнӣ - вазири давлати Сомониён. Ӯ аз уҳдаи идораи вазорат наромадааст ва аз вазирӣ дур карда шудааст. Дар китоби "Осор ул-вузаро" - и Сайфиддинҳоҷӣ нисбати вазири сулолаи Сомониён, чунин маълумоте оварда нашудааст. "Дар ибтидо муставфии девони Сомониён буд. Баъд аз қатли Абулҳусайн Утбӣ (ӯ) вазорат ёфт ва аз уҳдаи он шуғл ба воиби берун натавонист омад. Ӯро маъҷул карда вазорат ба Абдулло бини Азиз доданд." 1 Пайнавиштҳо Портал:Таърих.
Абулҳасани Омирӣ

Абулҳасан Муҳаммад ибни Абизар Юсуф Омирии Нишопурӣ (1 ё тақрибан 912 2, Устони Хуросон 3 — 6 январ 992 3 4 5, Нишопур 6 7) — файласуф, мантиқшинос ва мутасаввифи хуросонӣ. Зиндагинома Дар зодгоҳаш ба таҳсили улуми динӣ пардохта, баъдҳо ба Балх сафар кард ва назди донишманд Абуязиди Балхӣ ба омӯзиши фалсафа пардохт. Баъди марги устодаш ба Бухоро ва аз он ҷо ба Чоч омад ва дар он ҷо назди фақеҳ Абубакри Каффол илми фиқҳ ва каломро омӯхт. Дубора ба Бухоро бозгашт. Асарҳои ӯ "Ал-аълом би маноқиб-ил-ислом", "Ал-амад ва-л-абад", "Ал-тақрир ло ваҷҳи-л-тақдир", "Ас-саодат ва-л-асъод фи сайр-ил-инсония" ном доранд. "Расоил"-и ӯ, ки иборат аз 4 асар мебошад, дар Уммон мунташир шудааст. Абулҳасани Омирӣ ҳамчун файласуфи соҳибназар дар кутубу расоилаш масоили офариниш ва маротиби он, назари дин ба он, ахлоқу сиёсат ва дигар матолиби фалсафию диниро матраҳ намудааст. Абулҳасани Омирӣ таъкид намудааст, ки агар ҳар кас мафҳумҳои луғату наҳву арӯзро ба як риштаи таҳрир кашида, дар ин кор маҳорат пайдо кунад, адиб аст ва ин сухан барои ҳандасию табиатшиносу мантиқшинос низ содиқ хоҳад буд. Вале касе, ки чунин корро анҷом дода, аз он истихроҷи маонии таквинӣ (эҷодӣ), кайҳонӣ ва илоҳӣ кунад, ӯ файласуф ё ҳаким аст. Ақидаи Абулҳасани Омирӣ Абулҳасани Омирӣ маҳалли имонро қувваи оқилона ва маҳалли куфрро қувваи мутахаййила қаламдод намуда, аввалиро навъи эътиқоди содиқи яқинӣ низ медонад, ки аз вуҷуди ҳамоҳангӣ ва таносуб байни дину фалсафа шаҳодат медиҳад. ӯ ҳамчунин дар осораш дигар матолиби фалсафӣ, аз қабили фарқияти шинохти инсон нисбат ба шинохти умури муҷарраду рӯҳонӣ (фариштагон), илму огоҳӣ дар бораи мавҷудоти олами малакут, маротиби ваҳйро матраҳ намуда, роҳи оштӣ додани фалсафаю динро пеш гирифтааст. Дар ин робита ӯ истилоҳҳои "дини саҳеҳ" ва "ақли сареҳ"-ро истифода намуда, аввалиро дине медонад, ки аз ҳар гуна таҳрифу бидъат орӣ буда, ба таври мустақим аз сарчашмаи ваҳй нишот гирифта бошад. "Ақли сареҳ" дар назари ӯ ҷуз ақли холису холӣ аз шавоибу ибҳом (олудагиву норавшанӣ) чизи дигаре нест. Абулҳасани Омирӣ дар ташаккули афкори мактабу мазҳабҳои динию фалсафӣ нақши муҳим гузоштааст.
Ахфаши Авсат

Абулҳасан Саид ибн Масъада Балхӣ Басрӣ маъруф ба Ахфаши Авсат,;? — 830) — забоншинос ва арӯздон ва орифи эронитабори, шогирди Халил ибни Аҳмад. Фаъолияти илмӣ Аз ҷумлаи аввалин муҳаққиқонест, ки назми классикии арабро омӯхта, истилоҳоти сарф, наҳв ва арӯзро сохтааст. Асараш доир ба сарфу наҳв "Китоб-ул-иштиқоқ" ном дорад. Дар асрҳои миёна аз рӯйи ин китоб дар мадрасаҳо сарфу наҳвро меомӯхтанд. Ахфаши Балхӣ инчунин доир ба арӯзу қофия асарҳо дорад ("Китоб-ул-арӯз", "Китоб-ул-қавофӣ", "Китоб-ул-маонӣ-уш-шеър" ва ғайра). Чанде аз муаллифоне, ки доир ба сарфу наҳви арабӣ китоб навиштаанд, аз он ҷумла Абдурраҳмони Ҷомӣ ӯро чун асосгузори ин илмҳо эътироф кардаанд.
Абулҳасан ибни Яҳё

Абулҳасан ибни Яҳё — донишманд ва пизишки дарбори Оли Бӯя, муаллифи китоби "Муолиҷати Буқротӣ". Зиндагинома Бино ба ахбори Низомии Арӯзии Самарқандӣ дар "Чаҳор мақола", Абулҳасан ибни Яҳё муаллифи китоби "Муолиҷати Буқротӣ" будааст, ки "андар тиб кас чунин китобе накардааст". Дар ин китоб Абулҳасан ибни Яҳё чанд тан аз "аиммаю ҳукамою фузалою фалосифа"-ро ном бурдааст, ки дучори бемории молихулиё гаштаанд.
Абулҳасан ибни Юсуф

Абулҳасан ибни Юсуф — давлатмард ва аз акобири даврони Аҳмад ибни Исмоили Сомонӣ ва Наср ибни Аҳмад, ки баъдҳо аз итоати ин хонадон баромад.
Абулҳасан ибни Марзбон

Абулҳасан ибни Марзбон, Баҳманёр (с. таваллуд номаълум — вафот 1065) — маъруф ба Киёраис, файласуфи машҳури форс-тоҷик. Зиндагинома Абулҳасан ибни Марзбон аз оилаи ашрофзода будааст ва слан зардуштӣ буда, баъд ба дини ислом гароидааст. Оид ба давраҳои ҷавонӣ, таҳсили илм ва камолоти ӯ маълумоти кофӣ вуҷуд надорад. ва дар ақоиду ороаш ба таълимоти фалсафии Арасту, навафлотуния, Форобию Ибни Сино пайравӣ намуда, дар осораш баъзе масоили таълимоти онҳоро инкишоф додааст ва аз ин рӯ ӯро намояндаи фалсафаи машшо мешуморанд. Шогирди Ибни Сино. Осор Ӯ роҷеъ ба мантиқ ва фалсафа, ахлоқу сиёсат осори бисёре таълиф намудааст, ки муҳимтаринашон "ат-Таҳсил", "Рисола фӣ маротиби-л-мавҷудот", "Китобуззинат фӣ-л-мантиқ", "Китобу-л-баҳҷат вассаодат", "Китобу фӣ-л-мусиқӣ" ва ғ. мебошанд. Мувофиқи маълумоти манбаъҳо Ибни Сино барои Баҳманёр. се китоб навишта, аксари масъалаҳои "Мубоҳисот"-и худро низ ба ҷавоби саволҳои Баҳманёр бахшидааст. Баҳманёр дар таъбиру тафсили масъалаҳои фалсафӣ аз таълимоти каломӣ дурӣ ҷуста, ба таълимоти файласуфони юнонӣ наздик шудааст. Ӯ масъалаҳои фалсафии маъмул дар асрҳои миёнаро мавриди баррасӣ қарор дода, ба таҳқиқи матолиби ҷавҳару араз, воҷибулвуҷуд ва имконулвуҷуд, ҳаракат, макону замон ва назарияи маърифат бештар таваҷҷуҳ зоҳир намудааст. Ҷиҳати муҳимми таълимоти фалсафии ӯ муносибати оқилона (ратсионалистӣ) ба таквини олам ва тамоюли моддигароӣ дар ҳалли баҳсҳои ҳастишиносӣ мебошад. Ратсионализми Баҳманёр дар таъбири масъалаҳои фалсафаи амалӣ низ мушоҳида мешавад. Ӯ ақидаҳои ахлоқиро зимни андешаҳои равоншиносӣ баён кардааст. Ба фикри ӯ, яке аз воситаҳои муҳимми дарёфти саодат омӯзиши ҳикмат аст. Ӯ садоқату роҳат, тамкиняу қаноатро сифатҳои беҳтарини ахлоқи ҳамида мешуморад. Баҳманёр ба мавҷудияти иллати аввал ва ҷавҳари мутлақи рӯҳонӣ бовар дошта бошад ҳам, донисташавандагии олам, ҳатто моҳияти аввалро эътироф кардааст. Ба ақидаи ӯ, Худо тамоми олам не, балки офаридгор ва иллати аввалини он аст. Ашё ва падидаҳо ба туфайли таъсири мутақобила мавриди кавну фасод қарор мегиранд. Ин назари ӯ ба деизм хеле наздик аст ва моҳиятан як навъ созиш бо динро ифода мекард. Роҷеъ ба ҳастӣ Баҳманёр ақлро ҷавҳари рӯҳонӣ, мабдаъ ва аввалин судур медонад, ақли самовӣ, ба фикри ӯ, "ғоя"-ҳои Афлотун, "логос"-и Афлутин ва "софия"-и гностикҳо мебошад. Баҳманёр асоси оламро ҷавҳари мутлақу ғайримоддӣ донад ҳам, дар айни замон, абадию азалӣ будани оламро эътироф мекунад. Ӯ Худоро сабабу оламро натиҷа дониста, дар масъалаи замону макон низ пайрави Ибни Сино будани худро нишон додааст. Дар назарияи маърифат Баҳманёр мақому мартабаи ақлро баланд бардошта, бар хилофи ақидаҳои агностикию ирратсионалистӣ, ба воситаи ақл дарк намудани олами моддиро таъкид ва нақши ақли назариро дар дарки Офаридгор баланд бардоштааст.
Абулҳасан Нодируззамони Ҷаҳонгирӣ

Абулҳасан Нодируззамони Ҷаҳонгирӣ Мулаққаб ба Нодируззамон (1589 1 — на пештар аз 1630 и на дертар аз 1658) — мусаввир ва хушнависи форс-тоҷик. Зиндагинома Писари мусаввир Оқо Ризо, ки аз Эрон ба Ҳиндустон кӯчидааст. ӯ ҳунари хушнависӣ ва мусаввириро аз падараш омӯхта, дар синни 17-солагиаш чун мусаввиру хаттот шуҳрат ёфтааст. Хати настаълиқро зебо менавишт. Яке аз мусаввирон ва муқаррабони шоҳ Ҷаҳонгир буд. То замони мо теъдоде аз мусаввара ва минётураҳои Абулҳасан боқӣ мондаанд, ки аз маҳорати баланди ӯ шаҳодат медиҳанд. Яке аз аввалин асарҳои Абулҳасан ба маросими тоҷгузории шоҳ Ҷаҳонгир (дар Агра кашида шудааст) бахшида шудааст. Ҳунари хаттотӣ Дар ин мусаввара симои амалдорони дарбор, тоҷирон, меҳмонони хориҷӣ, ҳунармандон, ходимон бисёр ҷаззоб ва ҳунармандона тасвир шудаанд. Зери ин тасвир чаҳор мисраъ шеър бахшида ба салтанати шоҳ бо хати зебои настаълиқ сабт ёфтааст. Мусаввараи дигари Абулҳасан "Асафхон" (Мирзо Абулҳасан, аз амалдорони калон, падари Мумтоз Маҳал (нигар Тоҷмаҳал) ва падарарӯси Ҷаҳонгир) ном дорад, ки бо назокати тасвир ва хат хеле ҷолиб аст. Минётураҳои "Шоҳ", "Диалектика" (бар ҳаккокии рассоми аврупоӣ И. Заделер), "Савора ва мири шикор" (ҳар се охири садаи — ибтидои садаи, нусхаи мусаввараи охирин ҳам дар Музейи Британия маҳфуз аст) ва ғайра бо таносуби рангҳо ва зебоию нафосат бозёфти тозае дар санъати минётуранигорӣ мебошанд. Ҳунари Абулҳасан дар офаридани образ ва тасвири манзараҳои табиат (кӯҳҳо, дарёҳо, дашту биёбонҳо, абрҳо, боғу гулистон, дарахтон ва ғайраро) бо равишу сабки хос аз мусаввирони замонаш фарқ мекунад. Дар эҷодиёти Абулҳасан сабку услуби минётуранигории Эрону инчунин таъсири санъати тасвирии Европа мушоҳида мегардад. Теъдоде аз осори Абулҳасан дар китобхонаҳо ва ганҷинаҳои Санкт-Петербург, Ромпур, Лондон ва ғайра маҳфузанд.
Абулҳасани Дайламӣ

Абулҳасани Дайламӣ, Абулҳасан Алӣ ибни Муҳаммад — сӯфӣ ва нависанда и номдори форс-тоҷик, муаллифи "Атфу-л-алиф ал-маълуф ъала-л-лому-л-маътуф".
Абулҳасани Касир

Абулҳасани Касир (? — қарни Х) — сафир ва хидматгузори сипаҳсолори Хуросон Абуалии Симҷур.
Абулҳасани Лаҳҳом

Абулҳасани Лаҳҳом — шоир и арабизабони аҳди Сомониён. Ӯ барои ҳаҷв кардани вазир Абуалии Балъамӣ мавриди озору азият қарор гирифт ва аз Бухоро ихроҷ шуд.
Абулҳасани Бакрӣ

Абулҳасан Аҳмад ибни Абдуллоҳи Бакрӣ — нависанда ва фақеҳи имомӣ, муаллифи "ал-Анвор".
Ибни Юнус

Абулҳасан Алӣ ибни Абдурраҳмон ибни Аҳмад ибни Юнус Садафии Мисрӣ, машҳур ба Ибни Юнус — аз машҳуртарин риёзидон он ва ахтаршинос они мусулмони мисрӣ, шогирди Абулвафои Бузҷонӣ. Зиндагинома Дар расадхонае, ки дар кӯҳи Мукаттами назди Қоҳира сохта шуда буд, мушоҳидаҳои астрономӣ анҷом дода, "Зиҷу-л-Ҳокими-л-кабир"-ро ба амри халифаи 5-уми Фотимиёни Миср ал-Азиз Биллоҳ (965–975) таълиф кардааст, ки бо номи "Зиҷи ибни Юнус" машҳур буда, зиёда аз 200 сол ҷадвалҳои он истифода мешуданд. Асари мазкур аз 81 боб иборат буда, шарҳу тавзеҳоти "аз-Зиҷу-л-Маъмунӣ ли-л-мумтаҳан"-и Яҳё ибни Абимансур (фавт тақр. 830), "аз-Зиҷу-с-Собӣ" ё "ал-Ҷомеъ фӣ ҳисоб ан-нуҷум ва мавози масириҳо ал-мумтаҳан"-и Абуабдуллоҳ Муҳаммад ибни Ҷобир ибни Синон ал-Баттонӣ, дигар зиҷҳои олимони давраҳои қаблӣ ва натиҷаҳои таҳқиқоти худашро дар бар гирифтааст. Ибни Юнус қиматҳои майли доиратулбуруҷ ва нуқтаи эътидоли баҳориро, ки аз замони Афлотун бетағйир монда буданд, саҳеҳ кард. Дар асоси таҳлили маълумоти мушоҳидаҳои гирифти Офтобу Моҳтоб ӯ аз соли 977 то 1007 шитоби асрии ҳаракати Моҳро кашф карда, гномон (юн. қадим – нишондиҳанда, абзори қадимаи астрономи)-ро такмил дод ва исбот кард, ки он сояи на маркази онро, балки баландии канори болоии қурси Офтобро нишон медиҳад. Ибни Юнус дар соҳаи тригонометрияи ҳамворӣ ва куравӣ таҳқиқот анҷом дода, усулҳои ҳалли секунҷаҳои куравиро бо воситаи ворид кардани кунҷҳои ёридиҳанда нишон дод. Ӯ як қатор айниятҳои тригонометрӣ, аз ҷумла: 12 (+) + (–)- ро исбот кардааст. Таҳқиқоти Ибни Юнус ба инкишофи тригонометрия таъсири бузург расонд. Соли 1970 Иттиҳодияи байналмилалии астрономҳо ба ифтихори ӯ танӯраи тарафи чапи Моҳро номгузорӣ кард.
Абулҳасани Лукарӣ

Абулҳасани Лукарӣ маъруф ба Лукарии Чангзан. Зиндагинома Ҳаёт ва фаъолияти шоирии ӯ, асосан, дар Лукар (яке аз шаҳрҳои наздики Марв) гузаштааст. ӯ дар чангнавозӣ маҳорати хуб доштааст. Шоҳи сомонӣ Нӯҳ ибни Мансур ва вазири ӯ Убайдуллоҳ ибни Аҳмадро мадҳ кардааст. Муҳаммад Авфии Бухороӣ дар "Лубоб-ул-албоб" навиштааст, ки Абулҳасани Лукарӣ дар фанни шеър маҳорати баланд дошт. Абёти дастрасшудаи ӯ (ҷамъ 19 байт) дар анвои адабии қасида ва ғазал суруда шудаанд. Ба гуфтаи Муҳаммад Авфӣ Абулҳасани Лукарӣ аз ҷумлаи шоиронест, ки ибтидои қасидаи тамомматлаъро гузоштааст. Қасидаи тамомматлаи ӯ ин аст: Эзоҳ Адабиёт.
Абулҳасани Аҳвозӣ

Абулҳасани Аҳвозӣ, Аҳмад ибни Ҳусайн — риёзидон, ахтаршинос ва донишманди форс-тоҷики ҳамъасри Берунӣ, муаллифи "Шарҳи-л-мақолату-л-ъошира мин китоби Уқлидус".
Абулҳасани Ашъарӣ

Абулҳасан Алӣ ибни Исмоили Ашъарӣ — мутафаккири мутакаллим, муассиси фирқаи ашъария ва яке аз саромадони мактаби калом. Зиндагинома Назди Абуалии Ҷиббоӣ ва Абуисҳоқи Марвазии муътазилӣ таълим гирифтааст. Соҳибназар буд. То 40-солагӣ пайрави мазҳаби муътазила буд, вале баъдтар доир ба далелу бурҳонҳои муътазила ва фақеҳони суннӣ тааммул карда, оқибат ба хулосаи аз назари худаш маъқул расид ва аз минбари масҷиди ҷомеи шаҳри Басра ба ҳозирон арз кард, ки ман дигар пайрави муътазила нестам ва аз муътазилӣ будани худ пушаймонам. "Ман пеш аз ин мегуфтам, ки Қуръон махлуқ аст ва Худоро дар қиёмат бо чашми сар дидан мумкин нест. Имрӯз аз он ақидаҳои гузаштаи худ тавба кардаам ва ақидаҳои муътазилии худро тарк намудаам. Ва ҳамаи шуморо ба гувоҳӣ ва шоҳидӣ даъват мекунам". Баъди ин эътирофи ошкоро Абулҳасани Ашъарӣ ҳуҷуми шадиди худро ба муқобили муътазила оғоз кард ва муваффақ ҳам шуд. Аз устодаш ал-Ҷаббоӣ ҷудо гардид. Асарҳои бисёре таълиф кард, ки мавзуъҳои асосии онҳоро тавҳид, раддия бар зидди исмоилиён, рофизиён ва ҷаҳмиён ташкил медоданд. Бар зидди муътазила бархоста, ҳамзамон аксари ақидаҳои аҳли суннатро қабул намуд. Ин кӯшишҳои ӯ сабаби эҳёи андешаи аҳли суннат гардида, ақидаҳои маҳзаби муътазиларо ба нестӣ расонд ва ғалабаи ниҳоии аҳли суннат бар муътазила бо зуҳури Абуҳомиди Ғаззолӣ анҷом гирифт. Муътазила худро аҳли адл ва тавҳид мешумориданд. Заминаи ин адл ва тавҳиди онҳо мероси файласуфони Юнони қадим буд. Идеологияи хилофати аббосӣ муддате бо ин мазҳаб (муътазила) мувосо кард. Вале баъдтар аз мувосо ба ҳуҷум гузашт, зеро чорчӯби дини расмӣ — суннат ва ҷамоат — ба ин талаботи аҳли муътазила созгор набуд. Пайравони муътазила, ки онҳоро "мардони озоди ислом" меномиданд, бо идеологияи исломи суннӣ дигар мувосо карда наметавонистанд. Ҳамзамон сардамдорони идеологияи хилофати аббосӣ зери фишори оммаҳои зиддимуътазилӣ маҷбур шуданд, ки аз ҳамкорӣ бо фирқаи муътазила даст кашанд. Ҳамин ҳолати баамаломада сабаби иқдоми ҷиддӣ ва ошкорои Ашъарӣ гардид. Аз давраи Ашъарӣ минбаъд ҷанги ошкоро ва оштинопазири ислом бо дигар фирқаҳо ва равияҳои динию фалсафӣ оғоз шуд. Таълифот Ашъарӣ асарҳои пурарзиши бисёре таълиф намудааст -и муътазила созиш диҳад ва худ байни ҷабрия ва қадария мавқеи васатиро ишғол кунад. Таълимоти динию фалсафии Ашъарӣ минбаъд барои бисёр мутафаккирон чун салафи ғоявӣ хидмат кард.
Заҳируддини Байҳақӣ

Заҳируддин Абулҳасан Алӣ ибни Абилқосим Зайди Байҳақӣ. Зиндагинома Бо лақабҳои Усӣ, Ансорӣ ва Хазимӣ низ ёд мешавад. Аз оилаи ҳакимони машҳури Фундуқ ибни Айюб. Падараш Зайд ибни Муҳаммад марди фозиле буда, солиёни зиёд дар Бухоро ва баъдан дар Бағдод сукунат варзидааст. Дар ин муддат илмҳои гуногуни замонаашро омӯхт. Модараш низ зани босавод буда, Қуръони шарифро аз ёд медонистааст ва тафсирашро низ комилан омӯхта будааст. Дар Нишопур, Марв, Рай таҳсил намудааст. Хонадони онҳо бо муваррих Табарӣ қаробат дошт. Устодони нахустини ӯ падараш Зайд ибни Муҳаммад, сипас Ҳасан ибни Яъқуб ибни Аҳмади Нишопурӣ буданд. Умар ибни Саҳлони Совӣ, Абдурраззоқи Муҳаммад ибни Абдулкарими Шаҳристонӣ, Исмоил ибни Ҳасани Ҷурҷонӣ низ аз ҷумлаи омӯзгорони ӯ мебошанд. Ба дидори Умари Хайём мушарраф гашта, ӯро низ устоди худ донистааст. Дар аксарияти масҷидҳои шаҳри Нишопур мударрисӣ кардааст ва марди хеле бофазлу соҳибэҳтироме будааст. Соли 1148 ӯро Султон Санҷар ба дарбор даъват намуд. Осори боқимонда Мутобиқи маъхазҳо Байҳақӣ 74-76 асар дар таърих, фиқҳ, калом, фалсафа, риёзиёт ва нуҷум ба забонҳои форсӣ ва арабӣ эҷод кардааст, ки аз онҳо танҳо 7 асар боқӣ мондааст. Ёқути Ҳамавӣ, мутобиқи асари маъруфи Байҳақӣ "Машориб-ут-таҷориб" осори ӯро бештар аз 70 адад номбар кардааст, ки маъмултарини онҳо "Таърихи Байҳақ", "Таттимат савону-л-ҳикма", "Лубобу-л-ансоб", "Ҷавомеъу-л-аҳком-ин-нуҷум", "Китобу-л-арӯз" "Китобу-л-атъимати-л-марзо" -и Абусулаймони Сиҷистонӣ буда, соли 1163 ба забони арабӣ навишта шудааст ва воқеаҳои таърихии садаҳои 11 ва 12-ро дар бар мегирад. Асари дигари Байҳақӣ бо номи "Лубобу-л-ансоб" ба забони арабӣ таълиф шудааст ва бо хоҳиши Абулқосим Алӣ Ҳавнақии Нишопурӣ Байҳақӣ ба шарҳи "Наҳҷ-ул -балоға" пардохтааст, ки шарҳи нахустини комили ин асар мебошад. Ин китоб соли 1982 дар Қум (Эрон) чоп шудааст. Ғайр аз ин Байҳақӣ дар илмҳои риёзӣ ва нуҷум асарҳои зеринро офаридааст: "Китобу фӣ ҳисоб", "Хулосат-уз-зиҷ" ва "Маърифату зот-ил ҳулақ ва-л-кура ва-л-устурлоб".
Абулҳасани Меъмор

Абулҳасани Меъмор — меъмор ва ҳунарманди форс-тоҷик, Зиндагинома Дар Хуросон таваллуд ва камол ёфтааст. Аз осори меъмории Абулҳасани Меъмор бинои Работи Шараф (Хуросон, 1171) боқист. Ин работ аз ҷумлаи биноҳои бисёр зебои он замон буда, дар сохтмонаш меъмор Алӣ ибни Муҳаммади Сарахсӣ низ иштирок кардааст.
Абулҳасани Музнӣ

Абулҳасани Музнӣ Муҳаммад ибни Муҳаммад (оли таваллуд номаълум — вафот 986) — муставфӣ ва вазири дарбори амир Нӯҳ ибни Мансур. Зиндагинома Абулҳасани Музнӣ пас аз қатли Абулҳусайни Утбӣ дар соли 981 вазири Нӯҳ ибни Мансур таъйин гардид. Саъйи ӯ дар ҳифзи давлати сомониён натиҷаи дилхоҳ надод, чун иқтидор ва нуфузи сиёсӣ дар дасти сарварони сипоҳиён қарор дошт. Дар замони вазирии ӯ мушкили аслии давлати сомониён Абулҳасани Симҷур буд, ки ӯ дар пайи боз гирифтани ҳукумат ва сипаҳсолории Хуросон ба-д-он сӯ ҳаракат мекард. Дар ин ҳангом сипаҳсолор Абулаббоси Тош Абулҳасани Музниро аз вазорат барканор кард ва ҷои ӯро ба Абумуҳаммад Абдурраҳмон ибни Аҳмади Форсӣ дод. Абулҳасани Музнӣ бемор шуда фавтид. Абулҳасани Музнӣ фарде фозил, адиб, шоир ва пеш аз вазорат муставфии девон буд.