Аҷам

Аҷам гунг ва аъҷамӣ — нодон, "мардумони ғайриараб". Ин ду тарзи навишти "А." ва фарқи маъниҳои хосси он дар матнҳои исломӣ зикр шудаанд. Масалан, дар Қуръон корбаст шудааст. Албатта дур нест, ки баъди фатҳи мулки Эрону Турони таърихӣ дар шуури иҷтимоию сиёсии арабҳои музаффар "аъҷам" ё "аҷам" ҳамчун рамзи бартарии фарҳангии нажоди сомӣ бар нажоди ориёӣ нақш баста бошад. Ба ҳар ҳол дар аҳди Умавиён таҳқиру таъни аҳли Аҷам авҷ гирифт. Ва бар асари ҳамин хурдагирии хурдандешона аст, ки дар охири асри 8 дар Ориёзамин вокуниши зиддиарабие мавсум ва маъруф ба "ҷунбиши шуубия" падид омад. Дар зеҳни таърихии мо нақши ин ҳаракати фарҳангию иҷтимоӣ чунон банур аст, ки шиори шуубия ба зарбулмасали тоҷикӣ табдил ёфта: "Гузашт, он ки Араб таъна бар Аҷам мезад". Валекин, ҳарчанд, ки арабҳо ҳомилу ҳомии дини нав буданду дар оғози бархӯрди сиёсию низомии Арабу Аҷам ғолибон мафкураи рӯҳонии худро бар мағлубон ба зӯри шамшер талқин карда буданд, шуубия рангу раванди зиддиисломӣ пайдо накард. Баръакс, назарияпардозони ин ҷунбиш дар муборизаи нобаробарашон барои барқарор намудани мақоми таърихию фарҳангии аҷамон аз тавонмандиҳои иҷтимоии ислом ва ба мақоми баланди маданию сиёсӣ расидани забони форсӣ ба гунаи шарқиэронӣ ва мазмун як бахши муҳимми ҳамин растохези сиёсию фарҳангӣ мебошад, ки ӯро хитобаи манзуми Фирдавсӣ "Аҷам зинда кардам бад-ин порсӣ" ҳусни оғоз бахшидааст. Ва аз ғурури инқилобии Эҳёи Аҷам аст, ки дар майдони ҳарбу зарби шуубиён низ гоҳ-гоҳ турктозиҳои идеологӣ рух додаанд; ҷо-ҷо худнигарӣ ҷойгузини худгарӣ шуда, баробариҷӯйӣ ба бартариҷӯйӣ табдил ёфтааст. Масалан, дар қасидаи Асадии Тусӣ "Мунозираи Арабу Аҷам" оҳанги ватандӯстии ориёӣ ба ҳадде баланд аст, ки аҷамӣ ҳатто Иброҳими Халилуллоҳро ҳам ориёиасл мехонад! Вақте ки араб дар ғояти ифтихор аз Муҳаммад ёд мекунад, аҷамӣ бо забони Тусӣ мегӯяд: Асадии Тусӣ инро шояд барои тафсондани бозори баҳси Арабу Аҷам гуфта бошад. Вале дар Қуръон як ишораи ҷолиб ҳаст. Он ҷо. Ва дар адабиёти ривоятӣ ишорае рафта, ки Иброҳим муарраби Баҳром аст! Барои дарк кардани тобишҳои маънои таърихию фарҳангии "аъҷам" онро мавриди таҳлилу таҳқиқи муфассали фарҳангшинохтӣ қарор додан мебояд, яъне таҳлили этимологиро бо таъбири семантикӣ пайваста, дар ин замина ба тааммули ҳерменевтикӣ пардохтан. Сабаб ин аст, ки мафҳуми мазкур зодаи як падидаи куллии рӯҳонию равонист, ки фақат ба вижагиҳои таърихи муносибатҳои қавмҳои ориёӣ ва сомӣ хос нест; чандин мардуми ҳамсояро метавон ном гирифт, ки дар оғози зуҳури таърихиашон бошандагон дунёро ба худию бегона тақсим карда, бегонаҳоро "сиёҳ" намудаанд. Масалан, халқҳои уславонӣ аз аҳди қадим олмонӣ ва ҳамтаборони эшон, хосса шведӣ ва даниягиро "немис" ("ньмьць") унвон мекунанд, ки айнан муродифи ҳамон "аъҷамӣ" ба маънии "кундзабон" ё "гунг" аст. Юнониёни қадим ҳам муоширати таърихиашонро бо ҳамсояҳои дуру наздикашон аз тазодди ҳаммонанд оғоз кардаанд: эшон ҷамеи мардумони ғайриюнониро "барбарӣ" мехонданд! Бостонитарин аҷдоди мо ҳам аз қатор намонда, тамоми дунёро ба ду қитъаи нобаробар — "Эрон" ва "Нерон" ҷудо карда, худро ба сойири ҷаҳониён муқобил гузошта буданд. Минбаъд ин муқобала аз шуури устуравӣ ба шуури ҳамосавӣ гузашта, тазодди "Эрон" ва "Турон"-ро тавлид кард. Аммо баъд пиндору рафтори қадимтарин наслҳои одамӣ натиҷаи ҷаҳолат ё хурофот набуд. Барои ба маънии фарҳангшинохтӣ ва мароми таърихии фаъолияти ақлонии пешаҳдони бостониамон сарфаҳм рафтан сарчашмаи маънавии пиндору рафтори онҳоро дарёфтан айни муддаост.