ArabovMK/tajik-wikipedia-corpus huggingface dataset:
Ибни Байтор

Зиёуддин ибни Абдуллох ибни Муҳаммад ал-Молақӣ маъруф ба Ибни Байтор — гиёҳшинос, дорусоз ва табиби андалусӣ. Зиндагинома Ӯ бузургтарин донишманди садаҳои миёна дар риштаи тахсисии хеш аст. Ибни Байтор аз хонадони Байтор Молқа аст. Ӯ дар Ишбилия, ки дар рӯзгори Ибни Байтор маркази бузурги илму адаб буд, гиёҳшиносӣ омӯхт. Бо осори пизишкон ва гиёҳдорушиносон ошно шуд ва ба қасди пажӯҳиш дар бораи гиёҳшиносӣ ба мутолиъаи китобҳои пешин ва низ сафар ба кишварҳои ғарби ҷаҳони ислом пардохт, Ибни Байтор дар Шом бо Ибни Абиусайбиа ошно шуд, ки баъдҳо дар гиёҳдорушиносӣ шуҳрати бисёр ёфт. Дар Миср малик Комили Айюби ӯро раиси дорушиносон таъйин намуд. Пас аз даргузашти малик ба хидмати писару ӯ малик Одили Айюбӣ даромад. Ибни Байтор ахиран дар Димишқ иқомат варзида дар онҷо вафот кардааст. Таълифот Ибни Байтор доир ба рустаниҳои доруӣ назири "Ал-Муғни фи-л-адвияти-л-муфрада" ("Китоби кифоякунанда дар бораи доруҳои сода"), "Ал-Ҷомеъ ли муфрадоти-л-адвия ва-л-ағзия" ("Китоби ҷомеъ дар бораи доруҳои сода ва ғизоҳо") чандин асарҳо навиштааст. Ибни Байтор аз асарҳои Дискуридус, Ҷолинус, Ибни Сино ва дигарон васеъ истифода бурдааст. Асари бисёр маъруфи ӯ "Муфрадоти Ибни Байтор" ё "ал-Ҷомеъ" аст. Ин китоб, ки иттилооти 1400 доруи муфрад, яъне доруи содда ва ғайритаркибиро дар худ дорад, ба забонҳои олмонӣ ва фаронсавӣ тарҷума шудааст. Асари дигари Ибни Байтор "ал-Мағнӣ" аст, ки дар он доруи ҳар беморӣ шарҳ дода шудааст.
Ибни Баккус

Абуисҳоқ Иброҳим ибни Баккус — пизишк ва мутарҷими муосири Ҳунайн ибни Исҳоқ. Зиндагинома Ҳунайн тарҷимаҳои ӯро ислоҳ ва таҳрир мекард. Бино ба маълумоти Ибни Усайбиъа, Ибни Баккус дар илми тиб моҳир ва аз шайхҳои атиббои Бағдод будааст. Ӯ ҳарчанд, ки кӯр шуда буд, аз кори тиб даст боз намедошт ва дар Бемористони аздӣ дарс медод. Ибни Баккус дар тиб чандин таълифот дорад, аз ҷумла, "Куннош" ва "Қарободин"-и мулҳақ ба он, "Мақола дар баёни он, ки оби қуроҳ сардтар аз оби ҷав аст", "Мақола дар баёни обила" ва ғ.
Ибни Баввоб

Ибни Баввоб, Абулҳасан Алоуддин Алӣ ибни Ҳилол — хушнавис ва музаҳҳиби маъруфи форс-тоҷик Зиндагинома Соли таваллуд ва зодгоҳаш маълум нест, аммо бештари зиндагиашро дар Бағдод гузаронидааст. Падараш Ҳилол дарбон ва пардадори Бувайҳиён буд, бинобар ин ӯро "Ибни Сатрӣ" ва "Ибни Баввоб" гуфтаанд. Хушнависиро аз Абуабдуллоҳ Муҳаммад ибни Асади Бағдодӣ, Муҳаммад ибни Самсонӣ ва Абубакр Аҳмад ибни Сулаймон Наҷод омӯхтааст. Ибни Баввоб пеш аз он ки хушнавис шавад, ба наққошӣ ва нигоргарии хонаҳо машғул буд. Сипас ба тазҳиби кутуб пардохта, саранҷом ба китобат рӯй овард. Дар хушнависӣ ба пояе расид, ки ягонаи рӯзгори хеш гардид. Ба гуфтаи Ибни Халикон ва Заҳабӣ аз мутақаддимин ва мутааххирин касеро наметавон ёфт, ки чун ӯ ё наздик ба хатти ӯ нависад. Навиштани 16 навъи хатро ба ӯ мансуб медонанд. Бахусус хатҳои сулс, муҳаққақ, райҳон, тавқеъ, насх, риқоъро хеле хуб менавишт ва дар такмили онҳо саҳми босазо гузоштааст. Ӯ дар хатти насх ислоҳоте ба вуҷуд оварда, шаклҳое аз хатти сулсро ба он дохил кард, зеро ин хат то давраи Ибни Муқла мутаассир аз қоидаҳои хатти муҳаққақ буд. Ибни Баввоб қурсӣ боқӣ мондааст. Ибни Баввоб асосан ба китобати Қуръон машғул шудааст. Ӯ 64 нусхаи Қуръонро китобат кардааст, вале ягона нусхаи комили Қуръони маҷид бо хатти ӯ дар китобхонаи Честер Битти (С)-и Дублин нигоҳдорӣ мешавад, ки соли 391 қамарӣ1001 м бо хатти насхи омехта бо райҳон китобат шудааст. Ашъоре низ дар фанни хат ва лавозими он сурудааст. Ибни Баввоб шогирдони бисёре тарбият кардааст. Ёқути Мустаъсимӣ аз ҷумлаи шогирдони муваффақи ӯст.
Ибни Балхӣ

Ибни Балхӣ (1 2 3) — таърихнигор, ҷуғрофиёдон, гардишгар, нависанда ва донишманди форс-тоҷик. Зиндагинома Ному насаби аслиаш маълум нест. Баъзе донишмандон иштибоҳан ӯ ва Абузайд Аҳмад ибни Саҳли Балхиро (850–934) як нафар донистаанд. Нахустин бор Ҳамидуллоҳи Муставфӣ вайро бо ин ном (Ибни Балхӣ) зикр мекунад. Ибни Балхӣ худ дар "Форснома" менависад балхинажод аст 4, вале дар Форс бузург шудааст. Ӯ аз оилаи ашроф баромада, бобояш дар аҳди ҳукумати Рукнуддавлаи Хумортегин муставфии Форс буд 5. Ибни Балхӣ дар аҳди ҳукмронии Ғиёсуддин Абушуҷоъ Муҳаммади Салҷуқӣ (1104–1117) ҳамчун муставфии дарбор ба таълифи асари таърихӣ-ҷуғрофиёии "Форснома" маъмур гардид. Баъзе донишмандон китоби ҷуғрофиёии "Китоби ахбор"-ро ба Ибни Балхӣ мансуб донистаанд, ки то ҳол нусхаи хаттии он ёфт нашудааст.
Ибни Бассол

Абӯабдуллоҳ Муҳаммад ибни Иброҳим ибни Бассол — гиёҳшинос ва зироъатшиноси араби андалус. Ӯ бештар ба хотири китобаш дар заминаи кишоварзӣ, "Девону-л-фалоҳа" шинохта мешавад. Зиндагинома Ибни Бассол, ки асолатан аҳли Тулайтула буд, пас аз фатҳи Тулайтула тавассути Олфунсуи дар соли 1085, ба Севил кӯчид. 1. Ӯ ба Ҳиҷоз сафар кард ва аз Миср, Сисил, Сурия ва зоҳиран кишварҳое аз Ҳабаша ва Яман гирифта то Ироқ, Эрон ва Ҳинд дидан кард ва пас аз ёдгирии кишти пахта бозгашт ва эҳтимолан базрҳову гиёҳонро барои боғи гиёҳшиносии Тулайтула овард.
Ибни Бобавайҳ

Абуҷаъфар Муҳаммад ибни Алӣ ибни Ҳусайн ибни Бобавайҳи Қуммӣ, маъруф ба Ибн Бабавайҳ (Бобуя) 918 1, Қум — 991 2, Рай - муҳаддис ва фақеҳи бузурги шиъа. Зиндагинома Барои шунидани ҳадис ва такмили дониш ба Машҳад, Куфа, Бағдод ва дигар шаҳрҳои Ироқ рафт. Баъди адои фаризаи ҳаҷ ба Нишопур баргашта, аз он ҷо ба шаҳрҳои Сарахс, Балх, Марв, Марвруд, Самарқанд, водии Фарғона дар Мовароуннаҳр ва шаҳраки Айлоқ (дар наздикиҳои Тошканд) рафт ва аз уламои он ҷойҳо ҳадис шунид. Баъдан ба Бағдод рафт ва муддате ба тадрис пардохт. Ибни Бобавайҳ аз назари фикрӣ ва каломӣ аз мактаби ахбориёни Қум буда, осораш қисмати умдаи мероси ахбориёнро ташкил медиҳад. Вай дар баёни андешаҳои каломии худ ва мафҳумҳои зеҳнӣ бар ҳадисҳои ривоятшуда аз тариқи имомони аҳли ташайюъ такя мекард. Суханони ӯ дарвоқеъ ҳамон матни ҳадисҳоеанд, ки бо камтарин тасарруф аз онҳо низоми каломии худро ба вуҷуд овардааст. Ибни Бобавайҳ дар баёни масъалаҳои фиқҳӣ низ асосан бар ҳадис такя дошт; ҳар гуна қиёс ва ҳатто истинбот (натиҷагирӣ)-и аҳкомро ноҷоиз медонист. Дар осори фиқҳиаш низ умдатан ба ривояти матни ҳадисҳо ё маънои онҳо иктифо кардааст. Ибни Бобавайҳ дар ривояти ҳадис, илми ҳадисшиносӣ ва нақди риҷол назди шиаёни исноашарӣ шахси муътамад ба шумор рафта, дар донистани ҳадис ва шинохти ғариби он тавоно буд, аз ин ҷиҳат ӯро "Садуқ" ва "Имодуддин" номидаанд. Ибни Бобавайҳ дар ҳадисшиносӣ ва фиқҳи шиа ҳудуди сесад асар навиштааст. Муҳимтарин таълифи ӯ "Ман ло яҳзуруҳу-л-фақеҳ" аст, ки яке аз чаҳор китоби муътабари ҳадис назди шиаёни имомия ба шумор меравад. "Камолу-д-дини ва итмому-н-неъмати", "Уюну ахбори-р-Ризо", "Маъонӣ-л-ахбор", "Китобу-т-тавҳид", "ал-Эътиқодот", "ал-Ҳидоя", "Мадинату-л-илм", "ат-Таърих", "ал-Масобеҳ" (дар ҳадис ва риҷоли он), "Мусодақату-л-ихвон" ва ғ. аз ҷумлаи осори чопшудаи ӯ мебошанд. "Асмоуллоҳи-л-ҳусно" ва "Ҳадисун ҷомеъун ли-л-одоби ва-л-ҳикам" аз осори хаттии Ибни Бобавайҳ буда, дар осорхонаҳои кишварҳои мухталиф нигаҳдорӣ мешаванд. Илова бар ин, тақр. 200 асари дигарро ба Ибни Бобавайҳ нисбат додаанд. Номи 80 асари вай дар "Ҳадияту-л-орифин" зикр шудааст.
Ибни Бобак

Абдуссамади Бобак маъруф ба Ибни Бобак — шоир и соҳибдевони арабизабони эронитабор, ки дар шаҳрҳои Нишопур, Бағдод, Ҳамадон ва Рай таҳсил карда буд.
Ибни Ваҳшия

Абубакр Аҳмад ибни Алӣ ибни Қайс ал Ваҳшия ал-Қасдонӣ ал-Қусайнӣ ан-Наботӣ ас-Суфӣ, маъруф ба Ибни Ваҳшия — кишоварз, донишманд, кимиёдон, нависанда ва мисршинос. Зиндагинома Дар деҳаи Қусайни ҳаволии Куфаи Ироқ таваллуд шудааст. Ибни Надим дар "ал-Феҳрист" осори Ибни Ваҳшияро оид ба кишоварзӣ, кимиё, физика ва тиб номбар кардааст. "Китобу-л-филаҳа-н-набатия" ("Кишоварзии набатӣ"), ки тақрибан соли 904 таълиф шудааст, оид ба рустаниҳо, манбаъҳои об ва сифати онҳо, ҳаво, сабаби буридани дарахтон, ҳосилхезии хок, рӯёндани ҳосил ва ғ. маълумот медиҳад. Китоб дар асоси сарчашмаҳои юнонӣ навишта шудааст.
Ибни Бутлон

Абулҳасан ал-Мухтор ибни ал-Ҳусайн ибни Абдун ибни Саъдуни Бағдодӣ (тақрибан 1001, Бағдод — 1066, Антокия), маъруф ба Ибни Бутлон — табиб ва файласуфи масеҳӣ. Зиндагинома Аз мардуми Бағдод буда, дар кишварҳои гуногун саёҳату зиндагӣ кардааст. Таҳсилоти динию фалсафӣ ва тиббиро дар беморхонаи "ал-Адуд", зери роҳбарии Абулфараҷ дар Карх даъват мекунанд. Ибни Бутлон дар охир касби роҳибиро ихтиёр карда, дар Антокия дайрнишин ва ба таҳқиқу таълиф машғул мешавад. Дар робита ба тиб китобҳои "Тақвиму-с-сиҳҳа би-л-асбоби-с-ситта", "Даъвату-л-атиббо", "Китобу-л-мадхал ила-т-тиб", "Кунношу-л-адирати ва-р-руҳбон" (Кунноши дайрҳову роҳибон), "Мақолоту ситтатин муҳимматин фӣ-т-тиб", "Вақъату-л-атиббо"-ро таълиф кардааст. Китоби "Тақвиму-с-сиҳҳа"-и ӯ маъруфу машҳур буда, ибтидои асри 12 аз тарафи шахси номаълум ба забони форсӣ тарҷума шудааст.
Ибни Ваҳбон

Ибни Ваҳбон Аминуддин Абдулваҳҳоб ибни Аҳмад ибни Ваҳбони Ҳорисии Димишқӣ (1326, Ҳамо, Сурия — 1367, Димишқ) — адиб, муқрӣ (устоди фанни қироат) ва фақеҳи машҳури ҳанафӣ; қозии Ҳамо. Зиндагинома Дар улуми фиқҳ, забони қироот ва адаб маҳорати беандоза дошт. Илми фиқҳро бо чанд восита аз соҳиби "Ҳидоя" ва дигар уламои Шом фаро гирифта, дар он ба дараҷаи камол расид. Осори илмӣ, бахусус манзумаи фиқҳии ӯ "Қайду-ш-шароид", дар ниҳояти таҳқиқ навишта шуда, назди уламо аз сарчашмаҳои муътамад ба шумор меравад. Аксари фуқаҳои баъдӣ аз таълифоти илмии Ибни Ваҳбон ҳам истифода ва ҳам истинод кардаанд. "Қайду-ш-шароид" манзумаест иборат аз 1000 байт; дар он масъалаҳои умдаи фиқҳи ҳанафӣ матраҳ шудаанд. Он соли 1936 дар Димишқ бо номи "Манзумату Ибни Ваҳбон" ба табъ расид. "Ақду-л-қалоид" (шарҳи китоби қаблӣ дар 2 ҷилд), "Аҳосину-л-ахбор фӣ маҳосини-с-сабъати-л-ахёр" (дар шарҳи аҳволи ҳафт қории машҳур), "Имтисолу-л-амр фӣ қироати Абиамр" (манзумае дар 127 байт) аз ҷумлаи дигар осори ӯ мебошанд.
Ибни Дурайд

Абубакр Муҳаммад ибни Ҳасан ибни Дурайди Аздӣ (1 ё 838 2, Басра 2 1 — 19 июл 933 3, Бағдод) — шоир, нависанда ва забоншиноси арабинависи эронитабор. Зиндагинома Хонаводаи Ибни Дурайд аз бузургони қабилаи Азд буданд. Худ ривоят кардааст, ки дар Кӯйи Солеҳи Басра ба дунё омада, дар ҳамон ҷо таҳсили илм намудаст. Соли 871 ҳангоми шӯриши зангиҳо ҳамроҳи амакаш аз Басра ба Уммон гурехта, 12 сол дар он ҷо зиндагӣ кард. Соли 882 боз ба Басра баргашта, 30 соли дигар дар Басра монд. Бархе аз сарчашмаҳо зикр кардаанд, ки ӯ аз Уммон ба Ҷазоиру-л-баҳр ва ҷазираи Ибни Имора рафт ва аз он ҷо ба Эрон омада, дар дарбори Оли Микол котибӣ кард. Соли 919 ба Бағдод омада, ба кори тадрис пардохт. Дар он ҳангом ҳамчун донишманди шеъру луғат шуҳрати баланд касб карда, назди халифа Муқтадир Биллоҳ эҳтироми бузург дошт. Халифа барои ӯ ҳар моҳ 500 динор нафақа муқаррар намуд. Шогирдони ӯ, ки доир ба он нақду шарҳҳои зиёд навишта шудаанд. Асарҳои "ал-Фавоиду ва-л-ахбор", "ал-Хайл", "ал-Иштиқоқ", "Китобу-л-арӯз", "ал-Вишоҳ", "ал-Луғот", "ал-Ахбору-л-мансура" низ аз таълифоти Ибни Дурайд мебошанд.
Ибни Дурустуя

Ибни Дурустуя, Ибни Дуруствайҳ, Абумуҳаммад Абдуллоҳ ибни Ҷаъфар ибни Дурустуя ибни Марзбон — ровии ҳадис, луғавӣ ва наҳвдони эронитабор, донишманди забони муалллифи "ал-Маърифат ва-т-таърих", "ал-Куттоб" ва "Тасҳеҳу-л-фасеҳ".
Ибни Зайла

Ибни Зайла, Абумансур Ҳусайн ибни Тоҳир — мусиқишинос, файласуфва риёзидон и маъруфи форс-тоҷик, яке аз шогирдони Ибни Сино, муаллифи "ал-Ихтисор минат-т-табиати-ш-шифо", "Шарҳи Ҳай ибни Яқзон" ва "Китобу-л-кофӣ фӣ-л-мусиқӣ".
Ибни Дайсон

Ибни Дайсон (154, Шом — 222) — файласуф, мутакаллими масеҳӣ, шоир, муассиси фирқаи дайсония, нигорандаи забони адабии сурёнӣ. Зиндагинома Падараш Наҳома (аз Ҳайтолиён) ва модараш Наҳширон (аз дудмони Ашкониён) ном доштаанд. Номи Ибни Дайсон аз номи рӯди Дайсон, ки ӯ дар канори он ба дунё омадааст, гирифта шудааст. Ибни Дайсон дар дарбори шоҳи он даврон — Риҳо тарбият ёфта, ҳамроҳи писари ӯ Абгар таҳсил кард ва илми нуҷумро хуб фаро гирифт. Соли 179 тавассути Ҳистоспи усқуф ба оини насронӣ гаравид ва пешвои яке аз фирқаҳои масеҳӣ гардид, ки муътақид ба санавият буданд ва ба сабаби интисоб ба ӯ пайравони ин фирқаро дайсония номиданд. Ибни Дайсон аз мухолифони мазҳаби марқиюн буд. Тибқи маълумоти маъхазҳои таърихӣ, бо фурӯпошии подшоҳии Риҳо Ибни Дайсон ночор ба Арманистон паноҳ бурд ва дар ҳамон сарзамин вафот кард. Монӣ дар ақидаҳои хеш ба ӯ пайравӣ ва аз вай иқтибос кардааст. Ибни Дайсон забони арманӣ ва сурёниро хуб медонист. Шеърҳои Ибни Дайсон чандин аср дар миёни мардуми сурёнӣ шуҳрати зиёд доштанд. Ба қавли Муҳаммади Шаҳристонӣ дар "ал-Милал ва-н-ниҳал", Ибни Дайсон ва пайравонаш муътақиданд, ки шарр аз зулмат табъан ва қасдан содир шудааст. Нуру зулмат ҷинси воҳиданд. Ҳама идрокоти нур, чун шунавоиву биноӣ ва дигар ҳавосси он, якест, яъне самъи ӯ басари ӯ ва басари ӯ сойири ҳавосси ӯ мебошад, аз ин рӯ, онҳо нурро самиъ (шунаво) ва басир (бино) мепиндоранд. Бино ба таълимоти Ибни Дайсон, рангу таъм, бӯй ва ламси нур яке буда, фарқи онҳо аз якдигар дар ихтилофи навъи омезиши зулмат бо нур мебошад. Ӯ ҳамин маъниро ба рангу таъм, бӯй ва ламси зулмат низ мансуб медонад. Ибни Дайсон ва тарафдоронаш қоил бар онанд, ки нур ҳамеша нур ва зулмат ҳамеша зулмат аст, вале вохӯрии нур бо зулмат аз ҷиҳати зерини нур ва вохӯрии зулмат бо нур аз ҷиҳати забарини зулмат мебошад. Пайравони Ибни Дайсон дар сарзаминҳои Батоиҳ, Чин ва Хуросон парокандаанд ва зоҳиран маҷмааву ҳайкале надоранд. Ба Ибни Дайсон китобҳои "Китобу-н-нур ва-з-зулмат", "Китобу рӯҳонияти-л-ҳақ", "Китобу-л-мутаҳаррик ва-л-ҷамод"-ро мансуб медонанд.
Ибни Зуҳр

Абумарвон Абдулмалик ибни Абилъало Зуҳур ибни Зуҳр (1 2 ё 1073 3,, Андалусия 3 — 1162 4 1 5, Севиля) — табиби арабизабони андалусӣ. Зиндагинома Дар Андалус фаъолият намудааст. Хонадони ӯ дар Андалус бо илму адаб, фиқҳу сиёсат ва тиб шуҳрат дошта, чандин фақеҳу табибу шоиру вазирро ба камол расондааст. Дар таърихи тиб номи шаш нафар табиби ин хонадон сабт шудааст, ки машҳуртаринашон Ибни Зуҳр — табиби дарбори Севиля ва яке аз пизишкони беҳтарин миёни мусулмонон ва насрониёни Испания мебошад (Ибни Зуҳр аз насли севвуми ин хонадон буд). Ибни Зуҳр баъд аз касби камолот дар дарбори ҳокимони муробитӣ ба ҷои падараш адои вазифа мекард. Пас аз шикасти муробитиҳо ва ташкил шудани давлати муваҳҳидиҳо дар Ғарб Ибни Зуҳр дар назди халифа Абумуҳаммад Абдулмуъмин вазифаи вазоратро бар уҳда гирифт. Дар ин ҳангом, ки ҳокимияти муваҳҳидиҳо аз Ғарб то Андалус густариш ёфта буд, шуҳрати донишмандӣ ва табибии Ибни Зуҳр ба авҷи аъло расида, дар Аврупо низ густариш ёфт ва то Италияву Фаронса расид. Ба қавле Ибни Зуҳр аввалин шахсест, ки маводди доруиро нахуст дар ҳайвонот санҷида, баъдан барои муолиҷаи одамон тавсия медодааст. Ибни Зуҳр дар замони зиндагиаш ончунон шуҳрат доштааст, ки Ибни Рушд ӯро баъд аз Ҷолинус бузургтарин табиб меҳисобидааст ва таърихнигори тиб Леклер (фавт 1892) гуфтааст, ки Ибни Зуҳр-ро фақат бо Закариёи Розӣ ва Ибни Сино метавон муқоиса кард. Таълифот Аз таълифоти Ибни Зуҳр оид ба тиб дар "Уюну-л-анбо"-и Ибни Усайбиъа ва дигар сарчашмаҳои таърихӣ фақат ҳашт китоб ёд шудааст: "Китобу-т-тайсир фӣ-л-мудовоти ва-т-тадбир", "Китобу-л-ағзия", "Китобу-з-зинат", "Тазкира фӣ амри-д-давои-л-мусҳил", "Мақола фӣ илали-л-куло", "Рисола фӣ иллатайя-л-барас ва-л-баҳақ", "Тазкира" ва "ал-Иқтисод фӣ ислоҳи-л-анфуси ва-л-аҷсод". Аз ин маҷмӯъ фақат се китоби Ибни Зуҳр то замони мо омада расидааст: "Китобу-т-тайсир фӣ-л-мудовоти ва-т-тадбир", "Китобу-л-иқтисод" (онро барои амири муробитиҳо Ибни Тошфин таълиф кардааст) ва "Китобу-л-ағзия". "Китобу-т-тайсир фӣ-л-мудовоти ва-т-тадбир" беҳтарин таълифоти тиббӣ буда, дар он муаллиф оид ба илтиҳоби шуш, газаки гӯши миёна, бемории хоришак ва роҳҳои муолиҷаи онҳо маълумот додааст.
Ибни Ихшид

Ибни Ихшид, Абубакр Аҳмад ибни Алӣ ибни Маъҷур — мутакаллим, фақеҳи шофеӣ, муфассир ва яке аз пешвоёни муътазила. Зиндагинома Бархе ӯро Ибни Ахшод, Ибни Ахшиёз ва Ибни Ахшоз низ номидаанд. Номи ниёии ӯро "Банғаҷур" низ зикр кардаанд. Аз Абуабдуллоҳ Муҳаммад ибни Умари Саймарӣ таълим гирифтааст. Ибни Ихшид илова бар калом, фиқҳ ва тафсир донандаи маъруфи ҳадис низ буда, аз Абумуслими Каҷҷӣ, Мусо ибни Исҳоқи Ансорӣ ва Фазл ибни Ҳаббоби Ҷумаҳӣ ҳадис нақл кардааст. Ибни Ихшид шогирдону ёрони зиёде доштааст, ки Алӣ ибни Исои Наҳвӣ, маъруф ба ибни Руммонии Ихшидӣ, Абуимрон Мусо ибни Раббоҳ, Абуумар Аҳмад ибни Муҳаммад ибни Ҳафси Халлоли Басрӣ, Абуабдуллоҳи Ҳабашӣ ва Абулҳасани Ансорӣ аз ҷумлаи онҳоанд. Ибни Ихшид муътақид буд, ки тавба чизе ҷуз надомат аз иртикоби гуноҳ нест, агарчи гунаҳкор қасди тарки он амалро надошта бошад. Ӯ ҳаётро ҷисми рақиқе медонист, ки дар аъзои инсон ҷараён дорад. Ибни Ихшид ва пайравонаш, бархилофи дигар муътазилиён судури муъҷиза аз имомонро раво мешумурданд. Ӯ бо ақидаҳои каломии Абуҳошими Ҷуббоӣ ва пайравонаш мухолифати шадид дошт, то он ҷо, ки ба гуфтаи Фахри Розӣ, онҳоро кофир мехонд. Осор "Ал-Иҷмоъ", "Ихтисору-т-Тафсир ли-т-Табарӣ", "Ихтисору китоби Абиалӣ фӣ-н-нафйи ва-л-исбот", "ал-Мубтадӣ", "ал-Маъунату фӣ-л-усул" (нотамом), "Назму-л-Қуръон", "ан-Нақзу ала-л-Холидӣ фӣ-л-ирҷо" (дар он ақидаҳои мурҷиаро рад кардааст), "Нақлу-л-Қуръон" аз ҷумлаи осори мансуб ба Ибни Ихшид мебошад, ки алҳол асаре аз онҳо боқӣ намондааст.
Камол Пошозода

Шамсуддин Аҳмад ибни Сулаймон ибни Камол Пошозода (15 май 1469 1, Адирна — 16 апрел 1534 1 2, Истанбул) — муҳаддис, фақеҳи машҳури ҳанафӣ ва муфтии Оситона. Зиндагинома Дар ибтидо аскари салтанатӣ буд ва дар сафаре султон Боязидро ҳамроҳӣ кардааст. Вақте таваҷҷуҳи амирон, вазирон ва лашкариёнро ба уламои дин дид, ба касби илм рӯй овард. Таҳсилоти диниро дар Адерна фаро гирифт ва ба рутбаи шайхулисломӣ расид. Сипас дар чанд мадрасаи умумӣ ва подшоҳии Адерна ба тадрис пардохт ва муддате қозии он шаҳр буд. Аз соли 1520 то поёни умр муфтии Оситона ва бо номи "Муфтии сақалайн", "Нигористон" ва ғ. аз ҷумлаи осори ӯст.
Ибни Кушна

Рашидуддин Абуҷаъфар Муҳаммади Қумӣ маъруф ба Ибни Кушна (вафот: қарни) — риёзидон и форс-тоҷик, муаллифи "Рисола фӣ ибонати-л-хаттайн" ва "Иддату масоил ли Ибни Кишна фӣ-р-ради ъало мавозиъ фӣ китобу-л-Кофӣ ли-л-Кархӣ".
Ибни Исҳоқ

Абуабдуллоҳ ё Абубакр Муҳаммад ибни Исҳоқ ибни Ясор ибни Хиёри Мутталибии Маданӣ (1 2, Мадина, Ҳиҷоз, Хилофати Умавиён — 767 1 3 2 ё 768 4, Бағдод, Ироқ, Хилофати Аббосиён) — муҳаддис, таърихнигор ва нахустин сиранависе, ки зиндагии паёмбар Муҳаммадро ба риштаи таҳрир даровардааст. Зиндагинома Ибни Исҳоқ дар навҷавонӣ аз падар ва амакҳояш таҳсилоти ибтидоӣ, аз олимони Мадина илмҳои маъмули рӯзгорашро фаро гирифт. Соли 733 ба Миср рафта, дар Искандария фиқҳ ва ҳадис омӯхт. Абусалама ибни Абдурраҳмон ва Солим ибни Абдуллоҳ (устодони маъруф), Осим ва Умар ибни Қатода, Язид ибни Румон, Муҳаммад ибни Иброҳим, Қосим ибни Муҳаммад, Нофеъ, Ибни Шиҳоби Зуҳрӣ, Абдуллоҳ ибни Абубакр ибни Муҳаммади Маданӣ, Муҳаммад ибни Соиби Калбӣ аз ҷумлаи дигар устодони ӯянд. Ибни Исҳоқ бо мақсади таъмини маош ба Ироқ — дар оғоз ба Куфа, Ҷазира (сарзамини байни Даҷла ва Фурот), Ҳира ва Бағдод, сипас ба Рай рафта, бештари солҳои камолоти худро дар ин шаҳрҳо гузаронид. Шогирдони бисёре аз ӯ ҳадис омӯхта ва ривоят кардаанд, аз ҷумла, Иброҳим ибни Саъд, Зиёд ибни Абдуллоҳи Баккоӣ, Салама ибни Фазли Абраш, Юнус ибни Букайр, Суфёни Саврӣ, Суфён ибни Уяйна. Ба қавли Заҳабӣ, Ибни Исҳоқ дар Мадина нахустин касе буд, ки илмҳои замони худро тадвин кард. Ибни Исҳоқ на танҳо дар таъриху қасас ва ахбори марбут ба воқеаҳои ғазоҳо шуҳрат дошт, балки дар ривояти ҳадисҳои марбут ба аҳкому сунан низ сиқа (муътамад) ва соҳиби раъй ба шумор мерафт. Табарӣ ӯро пурдониш ва огоҳ аз ҳамаи улуми мутадовили аср хондааст. Ибни Исҳоқ нахустин касест, ки ба гирдовариву тадвини ғазавоти паёмбар (с) ва таълифи як давра аз таърихи умумии паёмбарон аз Одам (а) то Муҳаммад (с) даст задааст. Ибни Исҳоқ ривоятҳо ва ахбореро, ки дар замони худ дар Мадина аз забони афроди огоҳ шунида буд, ҷамъ оварда, зимни сафарҳои дурударозаш ба Миср, Куфа, Ҷазира, Рай ва Бағдод ба шогирдон имло кардааст. Ахбори аз Ибни Исҳоқ нақлшуда на танҳо ҳаёти паёмбар (с) ва воқеаҳои замони ӯ, балки ахбори марбут ба подшоҳон ва қабилаҳои қадимаи нимҷаз. Арабистон пеш аз зуҳури ислом ва ҳодисаҳои дигарро низ дар бар мегирад. Муҳимтарин таълифи Ибни Исҳоқ "Сира" ё "Мағозӣ" буда, мустанадтарин бахши он "Китобу-л-мағозӣ" аст. Дар ин қисм Ибни Исҳоқ дар бораи ҳар як ғазо, фатҳи Макка, ҳаҷҷату-л-вадоъ, вафоти паёмбар (с), қазияи Сақифа ибни Соида ва ашъори дар марсияи вафоти паёмбар (с) сурударо овардааст. Асли китоби Ибни Исҳоқ то имрӯз нарасида, балки чанд ривояти комил ва ноқис аз он мавҷуд аст, ки "ас-Сира-н-набавийя"-и Ибни Ҳишом муфассалтарини онҳост. Табарӣ дар "Таърих"-и худ аз "Сира"-и Ибни Исҳоқ дар бораи оғози офариниш ва воқеаҳои таърихӣ то соли 674 истифода кардааст. "Китобу-л-хулафо", "Китобу-л-футуҳ" ва "Ҳадису-л-исро ва-л-меъроҷ" аз ҷумлаи дигар осори ӯст.
Ибни Касир

Абулфидо Имодуддин Исмоил ибни Умар ибни Касири Димишқӣ, маъруф ба Ибни Касир (1 2, Бусро ё Даръо — 1373 3, Димишқ, Салтанати Мамолик) — ҳофиз (рутбае дар ривояти ҳадис), муфассир, фақеҳи шофеӣ, таърихнигор, яке аз муҳаққиқони тавоно ва нухбагони фикрӣ дар тамоми бахшҳои фарҳанги ислом. Таълифот Аз вай осори илмии зиёде боқӣ мондааст. Китобҳои "ал-Бидоя ва-н-ниҳоя" дар таърих, "Тафсиру-л-Қуръони-л-карим", маъруф ба "Тафсири Ибни Касир", "Табақоту-л-фуқаҳои-ш-шофеийин", "Шарҳу Саҳеҳи-л-Бухорӣ" (нокомил), "Ҷомеъу-л-масонид", "ат-Такмил фӣ маърифати-с-сиқоти ва-з-зуъафои ва-л-маҷоҳил" ва "ал-Фусул фӣ ихтисори сирати-р-расул" аз он ҷумла мебошанд.
Ибни Мактум

Ибни Мактум, Абумуҳаммад Аҳмад ибни Абдулқодир ибни Аҳмади Қайсӣ (1286, Қоҳира — 1368, ҳамон ҷо) — муфассир, адиб, наҳвӣ ва фақеҳи ҳанафии мисрӣ. Зиндагинома Ба қавли Ибни Ҳаҷари Асқалонӣ, ба навиштани шарҳи ҳоли мусаннифон низ машғул буд. Ибни Мактум чанд муддат ноиби қозӣ ва роҳбари қориёни Ҷомеи Зоҳирии Миср буд. Тавассути ҳамсуҳбатӣ бо Абуҳайёни Андалусӣ ва таҳияи мунтахаби "ал-Баҳру-л-муҳит"-и ӯ маъруф гашт. Ибни Мактум аз бемории тоун фавтид. Осори Ибни Мактум "ад-Дурру-л-лақит мина-л-Баҳри-л-муҳит" (гуфтори Абуҳайён дар бораи андешаҳои наҳвии Замахшарӣ ва Ибни Атия) дар ҳошияи "Баҳру-л-муҳит" (Қоҳира, 1911) ва "Зайл"-и ӯ бар "Маърифату-л-қуррои-л-кибор"-и Шамсуддини Заҳабӣ (Қоҳира, 1967) ба чоп расидаанд. Нусхаи хулосаи китоби "Ахбору-н-наҳвийин ва-л-луғавийин"-и Қифтӣ дар "Дору-л-кутуб"-и Миср нигаҳдорӣ мешавад. Дар осори Сафдӣ ва Ибни Ҳаҷари Асқалонӣ порчаҳои шеъри Ибни Мактум оварда шудаанд.
Ибни Мандуяи Исфаҳонӣ

Ибни Мандуяи Исфаҳонӣ — пизишк, файласуф, шоир ва донишманди форс-тоҷик, шогирди Абумоҳири Шерозӣ, муаллифи "Китоба-л-ҷомеъи кабир", "Китобу-т-тағзия", "Китобу-л-мағис фӣ-т-тиб" ва "Китоб фӣ-ш-шароб ва китоби ниҳояту-л-ихтисор".
Ибни Манда

Ибни Манда, Абуабдуллоҳ Муҳаммад ибни Исҳоқи Исфаҳонӣ — муҳаддис, қории Қуръон ва фақеҳи ҳанафизмаҳаби форс-тоҷик, муаллифи "ал-Имон", "ат-Тавҳид" ва "Маърифату-с-саҳоба".
Ибни Масеҳо

Ибни Масеҳо, Масеҳои Хонанда (655, Исфаҳон — 715, Бағдод) — овозхон, оҳангсоз, мусанниф, мусиқидон ва шоири арабинависи эронӣ. Зиндагинома Асосҳои мусиқӣ, шеър, сознавозӣ ва овозхониро асосан аз падараш омӯхта, муддате назди устодони мусиқии Хуросону Мовароуннаҳр сабақ гирифтааст. Ибни Масеҳо дар Мовароуннаҳру Хуросон намунаҳои зиёди фаҳлавиёт — таронаҳои мардумиро гирдоварӣ намуда, бо номи "Китобу-л-ағонӣ" маҷмӯае таҳия кардааст. Баъдан ба Бағдод рафта, бо дастаҳои мутрибони эронитабор ҳамкорӣ намудааст ва дар заминаи дастону навоҳои "Хусравонӣ"-и Борбад ва сабки бостонӣ-аҷамӣ, инчунин бо такя ба мероси мусиқии ниёкон таронаву оҳангҳои тоза эҷод кардааст. Ибни Масеҳо дар Бағдод баробари ромишгарӣ бо таҳқиқи мусиқӣ машғул шуда, осори мусиқидонони юнониро тарҷумаву тафсир ва тасҳеҳ намудааст. Дар натиҷаи таҳқиқот бо номи "Китобу мухтори-л-ағони-л-Аҷам ва-л-Араб", "Китобу мунтахаботи-л-ағонӣ" рисолаҳо нигоштааст. Ибни Масеҳо дар заминаи донишҳои амаливу назарии мусиқии Шаҳдаи Сулаймони Форс ва дигарон роҷеъ ба мусиқии замони Сосониён низ корҳои амаливу назарӣ анҷом додааст. Дар эҷод ва иҷрои мусиқӣ асосан ба суннатҳои эҷодиву иҷроии тоисломии мардуми эронӣ такя намуда, пайравону муқаллидони зиёд пайдо карда буд.