ArabovMK/tajik-wikipedia-corpus huggingface dataset:
Зиё Икромов

Зиё Хонович Икромов (11 июни 1911, Бухоро — 18 октябри 1997, Душанбе) — доктори илми тиб, профессор Зиндагинома Зиё Хонович Икромов соли 1930 Техникуми омӯзгории тоҷикӣ ва соли 1936 Донишкадаи давлатии тиббии ш. Самарқанд ба номи И. П. Павловро хатм намудааст. Аспирант ва ассистенти кафедраи ҷарроҳии факултавии Донишкадаи тиббии Тошканд, сардухтури беморхонаи н. Ургути вилояти Самарқанд, дотсенти кафедраи ҷарроҳии госпиталии Донишкадаи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абӯалӣ Ибни Сино, ҳамзамон сардори шуъбаи тандурустии ш. Сталинобод, дотсент ва сипас мудири кафедраи ҷарроҳии умумии Донишкадаи тиббии Самарқанд, мудири кафедраи ҷарроҳии умумии Донишкадаи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абӯалӣ Ибни Сино,, профессори кафедраҳои анатомияи Донишкадаи давлатии омӯзгории Душанбе ва баъдан Донишкадаи тарбияи ҷисмонии Тоҷикистон -ро ба зимма дошт. Фаъолияти илмӣ Муаллифи беш аз 50 кори илмист, ки ба омӯзиши манбаъҳои маҳаллии пайдоиши санги пешоб дар сокинони водии Вахш бахшида шудаанд. Осор.
Зиё Гӯкалп

Зиё Гӯкалп — нависандаи шоир, ҷомеашинос, файласуф ва сиёсатмадори туркмантабор. Пас аз инқилоби ҷавонтурк Меҳмед Зиё номи Гёкалп (қаҳрамони осмонӣ) — ро мегирад 3. Зиндагинома Баъди дохил шуданаш ба Омӯзишгоҳи олии ветеринарии Истанбул, барои иштирокаш дар ҳаракати ҷавонтуркон ҳабс шуд. Баъди Инқилоби ҷавонтуркон сарвари маҳаллии ҳизби "Иттиҳод ва тараққӣ" буд. Соли 1909 ба Солоник омада, узви ҳайати Кумитаи Марказии ҳизби "Иттиҳод ва тараққӣ" шуд. Соли 1912 дар Донишгоҳи Истанбул дарс дода, ҳамзамон ба ташкилоти миллатгарои "Хонадони турк" ва маҷаллаҳои рӯҳияи туркпарастидошта ҳамкорӣ мекард. Баъди ишғоли Истанбул аз ҷониби иттиҳоди давлатҳои Атанта ҳамроҳи як гурӯҳ ҷавонтуркон ба ҷазираи Малта бадарға шуд. Зиё Гиёкалп баъди бозгашт аз бадарға дар байни ҷавонтуркон ақидаҳои туркгароӣ ва миллатгароиро тарғиб мекард. Соли 1923 вакили шӯрои Маҷлиси умумимиллии Туркия интихоб шуд. Зиё Гёкалп дар матбуоти даврӣ бо мақолаву асарҳои публитсистӣ ва шеъру достонҳои ҳадафрас бар зидди сиёсати зӯроваронаи Султон Абдулҳамиди баромад мекард. Зиё Гёкалп ғояи асосии пантуркизм — ҳамаи халқҳои туркзабон ва туркони мусулмон як миллатанд ва бояд дар атрофи Туркия ва ҳудуди як давлат муттаҳид шавандро дар асараш "Туркгароӣ, исломгароӣ ва ҷадидгароӣ" баён кардааст. Дар асари дигараш "Асосҳои пантуркизм" бунёди давлати ягонаи туркнажодонро дар Тӯронзамин — аз соҳилҳои баҳри Сиёҳ то Ёқутистону Туркистони Шарқӣ ташвиқ намуда, ақидаҳои асосгузорони маънавии пантуркизм Юсуф Оқчур-уғлӣ (Юсуф) ва Исмоил Гаспринскийро ривоҷ дод. Гёкалп дар асарҳояш нақшаҳои истилогаронаи доираҳои иртиҷоии Туркияро пуштибонӣ карда, ҳимояи манфиатҳои миллии халқҳои туркнажоди Русия ва Осиёи Миёнаро вазифаи асосии ҷавонтуркон ва давлати навбунёди Туркия мешуморид. Баъдан ақидаҳои Гёкалп бо барҳам хӯрдани ҳукумати султонӣ ва ҷумҳурӣ эълон шудани Туркия зери таъсири идеологияи Камол Отатурк ба камолизм гаравид. Бо таъсири асарҳои Гёкалп ва ғояҳои пантуркизм баъди инқилоби Октябр дар Ҷумҳурии Ӯзбекистон ҷамъияти адабие бо номи "Чағатой гурунги" ("Суҳбати аҳли чағатой") падид омад, ки илҳомбахши ғоявии он Абдурауф Фитрат буда, саҳми халқи тоҷикро дар тамаддуни ҷаҳонӣ инкор мекард.
Зиё Қоризода

Зиё Қоризода — шоир, овозхон ва оҳангсози аҳли Афғонистон. Зиндагинома Аҳмадзиё Қоризода дар соли 1301 хуршедӣ, дар шаҳри куҳнаи Кобул зода шуд. Падараш Қорӣ Дӯстмуҳаммадхон, аз фаъолони неҳзати фарҳангии Афғонистон дар давраи шоҳ Амонуллоҳхон буд ва бо суқути ҳукумати амонӣ дар Кобул тирборон шуд. Зиё Қоризода, пас аз хатми мактаби амонӣ дар ҳамон мактаб ба шуғл муаллимӣ пардохт. Вай афзӯн бар муаллимӣ, вазоиф ҳам дар арсаи матбуот ва фарҳанги Афғонистонро бар ӯҳда доштааст. Оҳангу мусиқӣ Зиё Қоризода оҳангҳои худро дар Родиюи Афғонистон ба номи мустаъори "Кабутар" забт мекард ва ҳамчунин барои иддаи зиёде аз овозхонони дигар оҳанг ва тасниф месохт. Таснифҳои ӯро устод Сароҳанг "Оҳиста биру", устод Раҳимбахш "шона дудаста мезанад", Ношинос "Маро дар зиндагӣ аз оризуҳо нест ҷуз номе" ва Аҳмад Зоҳир "Аз ғамат ай нозанин" хондаанд. Худ низ 24 оҳанг дар бойгонии родию бар ҷой ниҳод. Оҳангҳои "Мушки тоза меборад, абри баҳмани Кобул", "Диламро сарбасар савдо гирифта" ва "Чаман чироғон аст, ҳай ҳай гулакам" аз ҷумлаи осор баёдмондании Зиё Қоризода ба шумор мераванд. Мероси адабӣ Мероси адабии Зиё Қоризода хеле бой ва рангин буда маҷмӯаҳои ашъори ӯ: "Найнавоз", "Паёми бохабар ва забони табиат", "Ашъори нав", "Ҳадаф", "Озодагон", "Мунтахаби ашъор" ва ғайра аз шуҳрат ва эътибори ӯ дар Афғонистон шаҳодат медиҳанд 2. Биё, ки якдилу якрангу ҳамзабон бошем, Барои ваҳдати ин қавм ҷонфишон бошем Биё, ки мамлакат аз мо вифоқ металабад, Биё, ки муттафиқу шоду тавъамон бошем.
Зиёвуддин

Зиёвуддин шаҳрак дар вилояти Самарқанди Ӯзбекистон аст. Он маркази ноҳияи Пахтачи аст. 1 Ахолии шахр дар соли 1989 10160 нафар буд.
Зиёдулло Нуриддинов

Зиёдулло Нуриддинов (02.07.1940, деҳаи Косатароши болои ноҳияи Варзоб) олим, физикдон, номзади илмҳои техникӣ, дотсент. Зиндагинома Солҳои 1960–1965 дар факултети физикаи Донишкадаи давлатии омӯзгории ш. Душанбе ба номи Т. Г. Шевченко таҳсил кардааст. Соли 1965 муаллими мактаби миёнаи 14 ноҳияи Ваҳдат, 1965–1966 афсари Артиши Шӯравӣ, 1966–1969 ассистенти кафедраи физикаи умумии донишкадаи омӯзгории пойтахт, 1969–1970 коромӯзи кафедраи физикаи умумӣ ва астрономияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Озарбойҷон, 1970–1974 аспирант, 1974–1976 ассистент, 1976–1998 муаллими калони кафедраи физикаи умумии Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Қ. Ҷӯраев, 1998–2005 директори литсейи ноҳияи Ҳисор буд. Солҳои 2005–2009 ҳамчун дотсенти кафедраи физикаи назариявӣ ва эксперименталии Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ кор кардааст. Аз соли 2009 мудир ва дотсенти кафедраи номбурда мебошад. Муаллифи якчанд корҳои илмӣ ва илмию методӣ аст. Бо нишони сарисинагии "Аълочии маорифи халқи Тоҷикистон" сарфароз шудааст.
Сулаймон Зиёзода

Сулаймон Зиёзода (Зиёзода Сулаймон Ризоӣ то 2019 Зиёев Сулаймон Ризоевич январи 1962, ноҳияи Ғончӣ, вилояти Ленинобод) — ходими давлатӣ. Муовини Сарвазири Ҷумҳурии Тоҷикистон (аз 2022) Зиндагинома Зиёзода Сулаймон Ризоӣ 1 январи соли 1962 дар ноҳияи Ғончии вилояти Суғд таваллуд шудааст. Соли 1983 Донишгоҳи аграрии Тоҷикистонро бо ихтисосӣ агроном-олим хатм кардааст. Корнома Аз 26 январи соли 2022 дар вазифаи муовини Сарвазири Ҷумҳурии Тоҷикистон кор мекунад 1. Ҷоизаҳо Соли 1999 бо "Ифтихорнома"-и Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон сарфароз гардидааст. Нигаред низ.
Зиё Абдулло

Зиё Абдулло — шоир, узви Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон Зиндагинома Зиё Абдулло (Абдуллоев Зиёдулло) 10 ноябри соли 1948 дар деҳаи Хишткӯпруки ноҳияи Қубодиён зода шуда, шаҳодатномаи маълумоти миёнаро дар ҳамон ҷой гирифтааст. Маълумоти олии омӯзгориро соли 1971 дар Душанбе соҳиб шудааст. Солҳои муаллими мактабҳои зодгоҳаш будааст. Дар ин миён соле хидмати аскарӣ карда, солҳои дар рӯзномаи "Комсомоли Тоҷикистон", дар маҷаллаи "Садои Шарқ", дар Дафтари тарғиби адабиёти Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон, дар рӯзномаи "Ҷумҳурият" фаъолият бурдааст. Ду сол дар рухсатии озоди эҷодӣ будааст. Аз соли 2007 корманди нашриёти "Адиб" аст. Офаридаҳояш аз соли 1970 дар васоити ахбори умум ва маҷмӯаҳои дастҷамъии "Шоир" (Мадрас, 1982), "Литературная газета" (Маскав, 1984), "Истоки" (Маскав,1986), "Сузирия" (Киев, 1987) ба забонҳои белорусӣ, чехӣ, арманӣ, туркманӣ тарҷума ва нашрияву маҷаллаҳои гуногуни Эрону Афғонистон чоп шудаанд. Соли 1982 дар Конфаронси адибони ҷавони шӯравӣ Лвов, соли 1984 дар Машварати адибони ҷавони шӯравӣ (Маскав) иштирок кардааст. Дар ин машварат китоби ашъорашро барои чоп дар Маскав пешниҳод кардаанд, ки соли 1988 бо номи "Единою болью" (нашриёти "Молодая гвардия") ба табъ расидааст. Соли 1986 дар Душанбе, соли 1988 дар Маскав дар Симпозиуми адибони ҷавони мамлакатҳои сотсиалистӣ иштирок ва суханронӣ намудааст. Эҷодиёт Гулчини ашъору достонҳояш дар авроқи маҷмӯаҳои "Кафи хок" -ро тарҷума ва ҳамагонӣ кардааст. Силсилаи мақолаҳои илмии иҷтимоӣ ва фалсафияш мӯҷиби баҳсу муҳокимарониҳои хосу ом гардидаанд. Чордаҳ суҳбати иҷтимоӣ-илмиаш бо чордаҳ олими намоёни ҷумҳурӣ сазовори Ҷоизаи ба номи Абулқосим Лоҳутӣ гардидаанд. Ҷоизаҳо.
Умар Зиёев

Ҳунарпешаи хидматнишондодаи ҶШС Тоҷикистон Ҳунарпешаи халқии Тоҷикистон Умар Зиёев (Зиёев Умар Хайруллоевич феврал 1951, ноҳияи Орҷонкидзеобод, вилояти Сталинобод — 17 март 2024, Душанбе) — овозхони эстрадаи тоҷик, Ҳунарпешаи шоистаи ҶШС Тоҷикистон 2, Ҳунарпешаи халқии Тоҷикистон 1 3. Зиндагинома Умар Зиёев 28 феврали соли 1951 дар ноҳияи Орҷонкизеобод ба дунё омадааст. Соли 1971 факултети механикаи Институти политехникии Точикистонро хатм кардааст 1. Дар солҳои донишҷӯӣ дар ансамбли "Орбита"-и ноҳияи Орҷоникидзеобод ва дар ансамбли донишкада суруд мехонд. Баъди хатми донишкада ба зодгоҳаш баргашта, дар яке аз корхонахо ҳамчун муҳандис ба кор даромад 4. Дар солҳои овозхони ансамбл ва солҳои роҳбари бадеии ансамбли эстрадии "Гулшан" буд 1. Соли 2000 дастаи ҳунарии "Сипар"-и Вазорати корҳои дохилии Тоҷикистонро бо дастгирии вазир Ҳумдин Шарифов таъсис дод 5 ва то соли 2013 роҳбари бадеии ин ансамбл буд. Соли 2013 Умар Зиёев бо рутбаи полковники милитсия бознишаста шуд 6. Сурудаҳо Барномаҳои консертии Умар Зиёев асосан аз сурудҳои тоҷикӣ, инчунин озарӣ, афғонӣ, эронӣ, укройнӣ, гурҷӣ ва ғайра иборат аст. Сурудҳои "Кишвари маҳбуб" (1982, оҳанги П. Булбул-ӯғлӣ), "Малика" (1978, оҳанги Г. Александров), "Сад раҳ дар интизорат" (1990, шеър ва оҳанги эронӣ) дар ҷумҳуриҳои собиқ ИҶШС сурудҳои беҳтарини сол дониста шудаанд 3. Умар Зиёев сурудҳои "Тоҷикистон тӯй дорад", "Суруди тантанавии милитсия", "Ҷашни фирӯз", "Ҷони ширин" ва ғайраро бо маҳорати баланд ва лаҳни хуш сароидааст 1. Сафарҳои ҳунарӣ Дар саҳнаҳои Маскав ҳунарнамоӣ 3 ва дар ҳайати ансамбли "Гулшан" ба аксар ҷумҳуриҳои собиқ ИҶШС ва чандин кишварҳои дунё, аз ҷумла Олмон, Лаҳистон, Афғонистон, Фаронса ва ғайра сафарҳои ҳунарӣ кардааст. Даргузашт Умар Зиёев 17 марти 2024 дар шаҳри Душанбе дар 73-солагӣ даргузашт 7. Унвону ҷоизаҳо Умар Зиёев бо унвонҳои Ҳунарпешаи хидматнишондодаи ҶШС Тоҷикистон ва Ҳунарпешаи халқии Тоҷикистон қадр шудааст.
Ҷаҳон Зиёев

Ҷаҳон Шафиевич Зиёев (15 январи 1938, ноҳияи Тайлоқ, вилояти Самарқанд) — инженер-гидролог, омӯзгор, номзади илми гидрогеология. Корманди Шоистаи Тоҷикистон. Зиндагинома Ҷаҳон Шафиевич Зиёев дар Омўз. пед. Тоҷикистон. Самарқанд таҳсил кардааст. Аз с. 2008 — муал. калони каф. геол. ва иктишофи конҳои канданиҳои фоиданоки ДМТ. С. 2019 дар мавзӯи "Гидрогеологические особенности нефтегазовых месторождений и оценка нефтогазоносности площадей Таджикистана" рисолаи номз дифоъ кардааст. Дорандаи шаҳодатномаи патентии "Зарари олудашавӣ ва хушкидани захираҳои об". Муаллифи як барномаи таълимӣ оид ба экология барои донишгоҳи такмили ихтисоси ДМТ, 2 дастурамали таълимӣ аз фанни геол. ва мониторинги экологӣ, 5 кит. дарсӣ аз фанни геоэкология, қариб 30 мақолаи илмию таълимӣ, саволҳои тестӣ, барномаҳои кории панҳ фанни дарси силабус ва ғ. Бо чандин Ифтихорномаи Фахрӣ ва Сипосномаи соҳавӣ мукофотонида шудааст.
Зиёии Бухороӣ

Зиёии Бухороӣ, маъруф ба Қосими Зиё (қарни) — шоир и форс-тоҷик. Зиндагинома Бинобар маълумоти Мутрибӣ дар "Тазкирату-ш-шуаро", ӯ аз табақаҳои камбизоати ҷамъият ва фақирмарди дарвешмашраб буд, аммо ҳеч гоҳ касеро мадҳ накард ва аз касе ҳам тамаъ надошт. Дар ашъораш бо сӯзу гудоз аз замона шикоят кардааст: Дар ин замона касеро зи ишқ нест хабар, Ба ҳар кӣ сӯи ту бинад, гумони ишқ мабар. Бо лофи ёрии ҳар сифла эътимод макун, Ки халқро шуда дил дигару забон дигар. Ба лутф марҳами реши шикастаҳоле бош, Ки шуд зи дарди ту фарсуда ҷону хаста ҷигар. Сари Зиёӣ агар дар ғамат ба бод равад, Зи хоки пои ту, эй сарв, барнадорад сар.
Таърихи Фирӯзшоҳӣ (дастхат)

Зиёи Баранӣ "Таърихи Фирӯзшоҳӣ" (Дастхат) Мундариҷа Муаллифи китоб яке аз муаррихони намоёни асри Ҳиндустон ба шумор меравад. Он иборат аз ду ҷилд буда, дар асоси ҷустуҷӯиҳои чандинсолаи муаллиф ва шиносоии ӯ бо аҳолии гуногуни Ҳиндустон соли 758 ҳ1357 м, эҷод шудааст. Асар дар бораи халқи ин мамлакати қадим, урфу одат, дин ва системаҳои фалсафавии он кишвар маълумоти муфассал медиҳад. Дар асар, инчунин, оид ба инкишофёбии илму фан ва фарҳанги Ҳиндустон, Хоразм ва ғайраҳо сухан меравад. Махсусан, доир ба омӯхтани салтанати Деҳлии нимаи дуюми асри ва нимаи аввали асри сарчашмаи муҳим ба ҳисоб меравад. Дар бораи давраҳои ҳукмронии Ғиёсиддини Балбан, Муизиддини Қайқубод, Ҷалолиддин ва Алоуддини Хиҷӣ, Қутбиддини Муборакшоҳ, Ғиёсиддини Туғлак ва шаш соли давраи ҳукумронии Султон Фирӯзшоҳ (амакбачаи Муҳаммад Туғлақ) маълумот медиҳад. Дар варақҳои мобайнии нусха муҳри Тирандозхон гузошта шудааст. Тақризҳо Донистаниҳо Китоби Зиёи Баранӣ "Таърихи Фирӯзшоҳӣ" (Дастхат) дар Китобхонаи миллии Тоҷикистон маҳфуз аст. 1 Пайванди беруна.
Зиёи Хуршед Махшулзода

Зиёи Хуршед Махшулзода (тоҷикӣ: Зиёи Хуршед Махшулзода ва Зиёи Хуршед Махшулзода; насл. 26 августи 1963, ноҳияи Калъаихуми ҶШС Тоҷикистон 1) – доктори илми фалсафа, профессор, муовини якуми директори Маркази тадқиқоти стратегии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон. Аълочии маорифи Тоҷикистон Зиндагинома Дар оилаи коргар таваллуд шудааст. Соли 1980 мактаби миёнаи рақами 1-и ноҳияи Қалъаихум ва соли 1985 шуъбаи забони арабии факултети забонҳои шарқи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистонро хатм кардааст. Солхои дар Либия муҳандис-тарҷумони Вазорати саноати мудофиаи ИҶШС шуда кор кардааст. Соли 1991 аспирантураи Пажӯҳишгоҳи фалсафа ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистонро хатм намуда, баъд аз он дар ҳамин пажӯҳишгоҳ ба ҳайси ходими хурди илмӣ, ходими илмӣ, ходими калони илмӣ шуда кор кардааст. Аз декабри соли 1993 - мудири кафедраи фалсафа, аз августи соли 1998. — муовини ректор оид ба корҳои таълимии Донишкадаи давлатии забонҳои Тоҷикистон буд. Соли 2009 2 -2011. - сардори Хадамоти давлатии назорат дар соҳаи маорифи Вазорати маорифи Ҷумҳурии Тоҷикистон 3. Аз 1 августи соли 2011 то 27 феврали соли 2015 ректори Донишкадаи давлатии забонҳои Тоҷикистон ба номи С.Улуғзода 4 5. Ҳамзамон аз 2 октябри соли 2012 узви ҳайати мушовараи Вазорати маорифи Ҷумҳурии Тоҷикистон буд 6. Аз 10 марти соли 2015 то 20 августи соли 1917 мудири шуъбаи илм ва инноватсияи Вазорати маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон. Аз 21 августи соли 2017 то 16 октябри соли 2019 директори Донишкадаи рушди маориф ба номи Абдураҳмони Ҷомии Академияи таҳсилоти Тоҷикистон. Бо фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 17 октябри соли 2019, АП-1277 муовини якуми директори Маркази тадқиқоти стратегии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон таъин карда шуд. Раиси Ҷамъияти дӯстии "Тоҷикистон – Чин" 7 (аз 2011 то 2015)), аъзои Президиуми Кумитаи сулх ва ризоияти миллии Чумхурии Точикистон. Фаъолияти илмӣ Соли 1991 рисолаи номзадӣ, соли 2006 - рисолаи докторӣ дифоъ кардааст. Муаллифи зиёда аз 115 асари илмӣ ва илмию методӣ, аз ҷумла 8 монография (Мировоззрение Бахоуддина Валада, 1992; Мавлоно, 2007; Традиции и право, 2009; Тофизика: идеи о начале Вселенной, 2013 и др.), 16 учебников и учебных пособий (Взаимосвязь устной и письменной традиций в культуре, 1999; Основы философии, 2012; Философия науки и техники, 2013; Основы философии образования, 2018 ва диг.). Дар Тоҷикистон, Эрон, Русия, Қирғизистон, Туркия ва Олмон оид ба таърихи фалсафа, фарҳангшиносӣ, антропологияи ҳуқуқӣ ва усулҳои таълим мақолаҳо ба табъ расонидааст. Осор Мукофотхо.
Зиёи Кобулӣ

Зиёуддин Маҳмуд Зиёи Кобулӣ — шоир и форс-тоҷик. Зиндагинома Дар илму адаб устод буд ва аз ин рӯ ӯро "ҳаким" унвон дода будаанд. Дар давраи Салҷуқиён пас аз Санҷар (ҳукмронӣ) дар Ғазнин рӯз гузарондааст. Сипас ба Мовароуннаҳр рафта, дар он ҷо бо Муҳаммад Авфӣ вохӯрд ва як қитъаву чанд рубоӣ ба ӯ пешкаш намуд. Он қитъа ва рубоиҳо аз ҳунари баланди шоирии Зиёи Кобулӣ гувоҳӣ медиҳанд. Ин ашъор ва чанд абёти дигар дар "Лубобу-л-албоб" ва нусхаҳои хаттиву баёзҳо нақл шудаанд. Намунае аз ашъори ӯ: Гар шоми ту нури субҳ дар бар дорад, Рӯзи рухи ту шаби муанбар дорад. Аз дасти ту рост пой натвон ҷустан Чун з-ӯ кажии зулфи ту дар сар дорад.
Мирзо Нуруллоҳи Кафаронӣ

Зиёи Исфаҳонӣ, Мирзо Нуруллоҳи Кафаронӣ (? — 1642, Исфаҳон) — шоир ва котиби дарбори сафавӣ. Зиндагинома Дар борви зиндагии ӯ тазкираҳо маълумоти мухтасар додаанд. Насрободӣ зодгоҳи Зиёи Исфаҳониро деҳкадаи Кафарони Исфаҳон ва хонадонашро аз бузургони он диёр шумурда, ӯро ҳамчун ҷавони қобилу боистеъдод ёд мекунад, ки бо ҷамъи камолот ороста буд. Зиёи Исфаҳонӣ дар замони ҳукмронии Аббоси ҳамчун номапардоз (мутарассил) ба дафтархонаи шоҳӣ роҳ ёфта, машғули кор шудааст. Аз як қитъаи ӯ, ки хитоб ба Халифа Султон, вазири аъзам ва домоди Аббоси аст, шуғли девонию дафтарии ӯ ва аз нарасидани музди маош дар ранҷ буданаш ҳувайдост. Матлаи он чунин аст: Доваро, эронмадоро, қиблагоҳо, соҳибо, Эй, ғубори остонат сурмаи чашми тарам! Ҳамин мазмун дар қитъаи дигари ӯ — дари хитоб ба Мирзосаиди Муставфиу-л-мамолик низ бозтоб шудааст. Зиёи Исфаҳонӣ дар девони шоҳӣ бо адибон Разиюддини Ортимонӣ, Мирзомалики Шарқӣ ва Мирзошафеи Хузонӣ дӯстӣ доштааст. Аз Зиёи Исфаҳонӣ ғазалиёти ошиқона дар пайравӣ аз шоирони сабки ироқӣ, қасидаҳои мадҳӣ, қитъаоту рубоиёт ва ҳамчунин як таркиббанди зебо ва маснавие бо номи "Қазову қадар" боқӣ мондааст. Ин маснавӣ дар баҳри ҳазаҷ ва шомили 260 байт буда, нусхае аз он дар Китобхонаи миллии Музейи Британия мавҷуд аст. Пораҳое аз ашъораш, ба вижа таркиббанди ӯ, дар тазкираҳо нақл шудааст. Дар таркиббанди Зиёи Исфаҳонӣ, ки матлаи он "Ай бути ҳарзагарди ҳарҷойӣ В-эй бароварда сар ба русвоӣ" аст, қариҳа ва шӯхтабъии шоир ба назар мерасад. Дар сурудани ин шеър ӯ аз сабки таркиббанди Ҳаҷрии Қумӣ (қарни) таъсир гирифтааст. Нусхаи хаттии ин таркиббанди Зиёи Исфаҳонӣ бо хатти настаълиқ дар Китобхонаи Маҷлиси Шӯрои Исломии Теҳрон мавҷуд аст. Ҳамчунин нусхаи хаттӣ ба номи "Девони Зиё", ки дар Китобхонаи марказии Донишгоҳи Теҳрон бо шумораи 34898 сабт шудааст, бо ҳамин таркиббанд оғоз мешавад. Ин девон то кунун ба табъ нарасидааст.
Зиёии Дарвозӣ

Эшонҷон Зиёии Дарвозӣ — шоир и форс-тоҷик. Зиндагинома Аз зодгоҳаш баъди гирифтани маълумоти ибтидоӣ ба Бухоро сафар кард. Баъди хатми мадрасаи Бухоро ба Дарвоз баргашт. Зиёии Дарвозӣ шоири боистеъдод буд. Эҷодиёти ӯ бештар аз ғазалу мухаммас иборат аст. Ба ашъори шоирони гузашта мухаммас навиштааст. Ин ғазал аз ӯст: иқтибоси академикӣ Моҳи ман омада бо фавҷу низомаш ғалатӣ, Аскараш саф ба сафу тарзи саломаш ғалатӣ. Новакаш ғорати ҷон, лаъли лабаш марҳами он, Қоматаш сарви равон, моҳи тамомаш ғалатӣ. Шӯхи пурфитнатарроҳ, гаҳ сайёдфиреб, Донаафшонии он ҳалқаи домаш ғалатӣ. Нест дар аҳду вафо беҳтар аз он ҳеч касе, Ваъдааш нимшаб, омади шомаш ғалатӣ. Қосид овард барам дӯш паёме зи ҳабиб, Ба Зиёӣ накунад раҳму паёмаш ғалатӣ.
Зиёуддини Баранӣ

Зиёуддини Баранӣ — таърихнигор ва адиби форсизабони асосгузори мактаби таърихнигории ҳавзаи илмӣ-адабии Деҳлӣ. Зиндагинома Аз оилаи ашроф. Дар аҳди султон Алоуддини Хилҷӣ падараш — Мувайидулмулки Раҷаб ҳокими Баран ва амакаш Алоулмулк кӯтволи Деҳлӣ буданд. Зиёуддини Баранӣ дар Деҳлӣ илмҳои замони худ — тафсир, ҳадис, забони таърих ва тасаввуфро омӯхта, дар силки пайравони Шайх Низомуддини Авлиё даромад. Дар ин муддат бо Хусрави Деҳлавӣ ва Ҳасани Деҳлавӣ ошноӣ пайдо карда, дар маҳфилҳои илмӣ-адабии онҳо ширкат дошт. Зиёуддини Баранӣ дар аҳди Муҳаммад ибни Туғлақшоҳ зиёда аз 17 сол надими дарбор буд. Дар солҳои аввали ҳукмронии Фирӯзшоҳи Туғлақ бо тавтеаи дарбориён дар дижи Паҳитез зиндонӣ шуда, боқимондаи умрашро ба таълифи осораш, аз қабили "Таърихи Фирӯзшоҳӣ", "Ахбори Бармакиён" ё "Ахбори Баромика" (тарҷумаи форсии асари Абулқосим Муҳаммади Тоифӣ), "Фатовои ҷаҳондорӣ", "Наъти Муҳаммадӣ", "Иноятнома", "Маосири содот", "Ҳасратнома" ва ғ. бахшид. Асари машҳури Зиёуддини Баранӣ "Таърихи Фирӯзшоҳӣ" идомаи "Табақоти Носирӣ"-и Ҷузҷонӣ буда, ба шарҳи воқеаҳои таърихии аҳди ҳукмронии Ғиёсуддини Балбан, Муизуддини Кайқубод, Ҷалолуддин Фирӯзшоҳи Хилҷӣ, Алоуддини Хилҷӣ, Қутбуддин Муборакшоҳи, Ғиёсуддини Туғлақшоҳ, Муҳаммад ибни Туғлақшоҳ ва шаш соли аввали ҳукумати Фирӯзшоҳи Туғлақ бахшида шудааст. Андешаҳои таърихнигории Зиёуддини Баранӣ бо Абулфазли Байҳақӣ умумият дошта, баъзе донишмандон аз ӯ бо номи Байҳақии Ҳиндустон ёд мекунанд.
Зиёуддини Нахшабӣ

Зиёуддини Нахшабӣ — нависанда, шоир ва пизишки форс-тоҷики Ҳиндусто. Зиндагинома Зиёи Нахшабӣ соли 1290 дар шаҳри Нахшаб ба дунё омадааст. Давраи кӯдакӣ ва наврасии Зиёуддин дар ҳамин ҷо гузаштааст. Дар ҳамин ҷо илму дониш омӯхт ва соҳибфазл гардид. Пасон ӯ ба Ҳиндустон сафар намуд 2. Азбаски бештари умри Зиёуддини Нахшабӣ дар Бадоуни Ҳиндустон ҷараён ёфтааст, ӯро бо нисбаҳои "Бадоунӣ" ва "Ҳиндӣ-Бадоунӣ" низ ёдоварӣ кардаанд. Ӯ дар баробари забони модариаш — тоҷикӣ ва адабиёти форс-тоҷик забонҳои арабию санскритӣ, адабиёти арабу халқҳои фалсафа, ахлоқ, тиб, мусиқӣ, бадеъ, арӯз, тасаввуф, фиқҳ, ҳайат ва дигар илмҳои маъмули замонашро фаро гирифта, аз шоир ва олими маъруф Шиҳобуддини Маҳмара (асри 13) санъатҳои бадеӣ ва нозукиҳои услубшиносиро омӯхтааст. Дар ашъораш зарурати омӯзиши илмҳои гуногунро таъкид кардааст: Нахшабӣ зуфунун шудан корест, Ҷаҳл дар одамӣ ҷунун бошад. Марди комил касе бувад, к-имрӯз Дар ҳама фан зуфунун бошад. Зиёуддини Нахшабӣ бо вуҷуди ранҷу машаққат ва маҳрумияту сахтиҳои зиёд аз хидмати дарбори ҳокимону салотин дурӣ ҷустааст. Дар охирҳои умр ба ҳалқаи аҳли тасаввуф дохил шуда, гӯшанишинӣ ихтиёр кардааст. Аз Зиёуддини Нахшабӣ ба забони форсӣ як силсила асарҳои насрӣ — "Тӯтинома", "Гулрез", "Ҷузъиёт ва куллиёт", "Силку-с-сулук", "Шарҳи сураи Забур", "Лаззату-н-нисо", "Насоеҳ ва мавоиз" ва "Ашараи мубашшара" ба мерос мондаанд. То замони мо ба ҷуз "Ашараи мубашшара" тамоми асарҳои Зиёуддини Нахшабӣ омада расидаанд. "Гулрез" асари ишқию романтикӣ буда, саргузашти ошиқонаи Аҷабмалик ва Нӯшлабро дар бар мегирад. Сужети он афсонавист. Ғояи асосии асар ишқ аст. "Ҷузъиёт ва куллиёт" ба насри махлут бо назм навишта шуда, аз 40 "Номус" (боб) иборат аст. Ҳар як боби он ба тавсифи зебоӣ, зарурат ва мақоми яке аз узвҳои бадани инсон (мӯй, сар, абрӯ, чашм, даст ва ғ.) бахшида шуда, бемориҳои ин узвҳо ва роҳҳои табобати онҳо низ баён шудаанд. Тавсифи ҳар як узв бо ғазале анҷом меёбад. Асари мазкур масъалаҳои гуногуни динию тасаввуфӣ, ахлоқӣ ва тиббиро дар бар мегирад. "Лаззату-н-нисо" доир ба шинохти занон, масъалаҳои шаҳвонӣ ва амрози занону роҳҳои муолиҷаи онҳо баҳс мекунад. Асар бо насри равону сода таълиф шудааст. Асарҳои дигари Зиёуддини Нахшабӣ масъалаҳои динию ирфонӣ ва ахлоқиро дар бар гирифтаанд. Зиёуддини Нахшабӣ шеър низ гуфтааст. Дар дохили осори мансури Зиёуддини Нахшабӣ порчаҳои шеърӣ ба шакли фард, байт, рубоӣ, қитъа, ғазал ва маснавӣ оварда шудаанд, ки аз истеъдоди баланди шоирии ӯ гувоҳӣ медиҳанд. Абёти зер намунаи шеъри ӯст: Маро то ишқи ту афтод дар сар, Набуд як соате бедарди сар сар. Киро бошад сари савдои зулфат? Надорад тоқати ишқи ту дар сар. Чӣ сарбозӣ кунам, дар ишқбозӣ, Ба инсофе биҷунбонӣ агар сар, Надонам дар раҳи ишқат чӣ бозам, Надорам, моҳи ман, чизе магар сар.. Маро бо ин ки гардони чу мӯе, Кунам ҷои ту ҳамчун мӯй бар сар. Зиёи Нахшабӣ бар ёди зулфат Ба шаб нанҳад ба болин то саҳар сар.
Зиёни маънавӣ

Зиёни маънавӣ — дар ҳуқуқи гражданӣ азобу машаққатҳои рӯҳиву маънавӣ ва ҷисмонии шахсро меноманд, ки дар натиҷаи амалҳои зиддиҳуқуқии шахси дигар ба вуҷуд оварда шудаанд (масалан, паст задани шаъну эътибори корӣ бо роҳи паҳн намудани маълумоти бардурӯғ, дахолат кардан ба ҳаёти шахсӣ ва ғайра). Мувофиқи м. 1115 КГ ҶТ зарари маънавӣ дар сурати мавҷуд будани гуноҳи зараррасон аз ҷониби зараррасон ҷуброн карда мешавад. Қонунгузории гражданӣ ҳолатҳои зерини чуброни чдрари маьнавнро пешбинӣ кардаасг: а) агар зарар ба ҳает ва саломатни шаҳрванд аз манбаи хатари калон расида бошад; б) агар зарар ба шаҳрванд дар натиҷаи ғайриқонунӣ маҳкум кардан, ғайрнқонунӣ ба ҷавобгарии ҷиноятӣ кашидан, ба сифати чораҳои эҳтиётӣ ғайриқонунӣ истифода бурдани баҳс, забонхат барои ба ҷое нарафтан, ғайриқонунӣ андешидани ҷазои маъмурӣ дар шакли ҳабс ё корҳои ислоҳи меҳнатӣ расонида шуда бошад; в) агар зарар дар натиҷаи паҳн кардани маълумоте, ки шаъну эътибор ва обрӯи корнро паст мезанад, расонида шуда бошад (қ. 2 м.1115 КГ ҶТ).. низ.