Обҳои Тоҷикистон

Обҳои дохилии Тоҷикистон — тамоми пиряхҳо, шабакаи дарёҳо, кӯлҳо, обанборҳо, обҳои зеризаминӣ, чашмаҳоеро, ки дар ҳудуди Тоҷикистон мавҷуданд, дар бар мегирад 1. Онҳо дар табиат алоҳида вуҷуд надоранд ва дар робита бо дигар унсурҳо омӯхта мешаванд. Пиряхҳо Вобаста ба мавқеи орографӣ бевосита пайваст мебошад. Дар ҳудуди Тоҷикистон пиряхҳо дар мавзеи кӯҳҳои баланд, дар он ҷойҳое, ки ҳарорати ҳаво доимо аз 0° паст аст, пайдо шудаанд. Аз сабаби он, ки 93%-и ҳудуди Тоҷикистонро кӯҳҳо ишғол кардаанд ва қариб 50%-и онҳо зиёда аз 3 000 м баландӣ доранд, кӯҳҳои Тоҷикистон яке аз калонтарин марказҳои яхбандии доимӣ мебошанд. Ҳоло масоҳати умумии пиряхҳои Осиёи Миёна 1 7000–1 8000 км буда, 60%-и он (зиёда аз 10 ҳазор пирях) ба Тоҷикистон рост меоянд. Марказҳои асосии яхбандии ҳудуди Тоҷикистон – силсилакӯҳҳои Помир, Ҳисору Олой, Туркистону Зарафшон мебошанд 2. Рӯдҳо Бузургтарин дарёи Осиёи Марказӣ – Ому (1 415 км) бо шохобҳои худ аз сарзамини Тоҷикистон ҷорӣ мешавад. Ҳудуди Тоҷикистонро шабакаи бо ҳам наздик дарёҳо фаро гирифтааст, ки онҳо сароб ва шохоби дарёҳои Ому, Сир ва Зарафшон буда, ба ҳавзаи баҳри Арал дохил мешаванд. Ҳамчунин, дарёҳои Вахш (524 км), Кофарниҳон, Панҷ, Варзоб, Элок, Искандар, Ёхсу, Булункӯл, Муғсу, Сурхоб, Хингоб, Камароб, Сорбоғ ва ғ. манбаи оби ошомиданӣ ва кишоварзии кишвар ба шумор мераванд. Масоҳати заминҳое, ки аз ин дарёҳо об мегиранд, тақрибан 4 74000 км-ро ташкил медиҳанд. Ҳаҷми миёнаи солонаи оби ҷорӣ дар ин ҳавзаҳо ҷоришаванда, ба 117,0 км баробар ё худ 90%-и оберо, ки аз кӯҳҳо ба ҳамвории Осиёи Марказӣ ҷорӣ мешавад, дар бар мегирад. Мувофиқи маълумоти мавҷуда, ҳавзаи Амударё дар Осиёи Марказӣ бузургтарин ба ҳисоб рафта, он дар ҷануб нишебии низоми кӯҳҳои Ҳиндукуш, дар шарқ силсилакӯҳи Сарикӯл, дар шимол силсилакӯҳҳои Олой, Туркистон ва Нурато (Ӯзбекистон)-ро убур мекунад. Масоҳати захира кардани об тақрибан 465 000 км буда, аз он 225 100 км бо ҳамроҳии ҳавзаи Зарафшон ва Қашқадарё (дар ҳудуди Ӯзбекистон) ба минтақаи кӯҳҳои ҳавза рост меояд. Қисми асосии оби ин ҳавза дар ҳудуди Тоҷикистон ташаккул меёбад. Вобаста ба баландии маҳал ва дар ҳудуди ҳавза боридани намуди гуногуни бориш, ташаккули пиряхҳо, барфҳои доимию мавсимӣ, обҳои зеризаминӣ ва чашмаҳо ғизогирии дарёҳо гуногун аст. Маҳз, ҳамин манбаъҳоро ба эътибор гирифта, коршиносон чор намуди ғизогирии дарёҳои Тоҷикистонро (пиряхию барфӣ, барфию пиряхӣ, барфӣ ва барфию боронӣ) муайян кардаанд. Дарёҳои Вахш, Хингоб, Ғунд, Шоҳдара, Бартанг, Язгулом, Ванҷ, Зарафшон, Фондарё, Яғноб, Искандар, Киштӯд, Моғиён ғизоро аз пиряху барфҳои баландкӯҳ мегиранд ва дар онҳо давоми сол ду бор (март–май, июл–август) обхезӣ мешавад. Агар ин дарёҳо дар баҳор аз ҳисоби об шудани барфҳои зимистон пуроб шаванд, тобистон дар натиҷаи обшавии барфҳои қабатнок ва пиряхҳо сероб мегарданд. Ба дарёҳои ғизогириашон барфию пиряхӣ Кофарниҳон, Сурхоб, Варзоб, Ёхсу, Хонақоҳ, Қаротоғ, Ширкент, Сангикар дохил мешаванд. Ин дарёҳо моҳҳои май–июл аз ҳисоби обшавии забонаи пирях ва барфҳои аз хатти барфӣ поиномада сероб мешаванд. Ғизогирии барфӣ ба Қизилсуи Ҷанубӣ, Ёхсу, баъзе шохобҳои хурди Вахш, Кофарниҳон, Қаротоғ ва Варзоб хос аст. Онҳо моҳҳои апрелу май аз ҳисоби барфи зимистон сероб мешаванд. Шохобҳои қисми миёна ва поиноби Варзоб, Кофарниҳон, Элок, Ёхсу, Лучоб ба ғизогирии барфию боронӣ дохил мешаванд. Баробари об шудани барфҳои мавсимӣ ва ба охир расидани боронгарӣ оби ин дарёҳо ниҳоят кам мешавад. Ҷуғрофиёдони Шӯравӣ И. С. Шукин ба ғайр аз намудҳои ғизогирии мазкур ду намуди дигари ғизогирии дарёҳои Тоҷикистонро муайян кардааст: ғизогирии боронӣ ва обҳои зеризаминӣ. Ба ин намудҳои ғизогирӣ дарёчаҳои хурди ҳавзаи дарёи Сир мансубанд. Дарёҳои Аму, Панҷ, Вахш, Кофарниҳон бузургтарин ва дарозтарин дарёҳои Осиёи Марказӣ ба ҳисоб мераванд. Ому (Ҷайҳун), бузургтарин дарё дар Осиёи Марказӣ буда, дар болообаш Тоҷикистон ва Ӯзбекистонро аз Афғонистон ҷудо мекунад. Дарёҳои Вахш, Кофарниҳон, Сурхон, Кӯкча ва Қундуз ба он мерезанд. Дарозиаш 1 415 км, аз саргаҳи Панҷ 2 540 км. Ому берун аз марзи Тоҷикистон, аз нишебии кӯҳҳои Ҳиндукуш, аз пиряхи Вревский об мегирад. Дар саргаҳаш Вахондарё ном дорад. Баъди бо дарёи Помир ҳамроҳ шудан номи Панҷро мегирад. Баробари ба ҳам пайваст шудани Панҷ ва Вахш дарёи Омуро ташкил карда, 85 км-и он аз ҳудуди Тоҷикистон ҷорӣ мешавад. Онро ҳамчун нақлиёти дарёӣ низ истифода мебаранд, аз Тирмиз то поиноби дарё киштигард мебошад. Дар ҳудуди Тоҷикистон киштӣ то Панҷи Поён ҳаракат карда метавонад. Қисми киштигарди дарё (бо Панҷ) бештар аз 1 400 км-ро ташкил медиҳад. Ба воситаи Аму маҳсулоти саноати нафт, чӯбу тахта, нуриҳои минералӣ, пахта ва ғ. кашонда мешавад. Панҷ яке аз дарёҳои дарозтарини (921 км) Тоҷикистон буда, тезҷараёнтарин дарё дар дунё ба ҳисоб меравад. Панҷ дарёи сарҳаддӣ буда, саргаҳи он аз андароби дарёҳои Помир (аз рост) ва Вахондарё (аз чап) ибтидо мегирад. Манбааш пиряху барф. То давраи ҶБВ сарҳадди Афғонистон ва Тоҷикистон аз соҳили чапи дарёҳои Панҷ ва Ому мегузашт. Сипас, хатти сарҳадди ду мамлакатро аз байни дарё муайян намуданд. Ҳоло оби дарёро ҳам Тоҷикистон ва ҳам Афғонистон истифода мебаранд. Ҳавзаи обгирии дарёи Панҷ 114 000 км мебошад. Дар қисми болообаш то шаҳраки Ишкошим паҳнои маҷрои дарё 1–5 км-ро ташкил медиҳад. Ҳисоби миёнаи сарфи оби дарёи Панҷ 1 100 кмс, ҳаҷми солонаи он 35 км-ро ташкил медиҳад. Мувофиқи маълумоти бисёрсола, маҷрои аз ҳама зиёди сарфи солона 4 000 кмс ба моҳи июл ва сарфи ками солона ба моҳи феврал рост меояд, ки ҳамагӣ 281 кмс-ро ташкил медиҳад. Ҳисоби миёнаи солонаи гилолудии таркиби дарё баъди аз кӯҳҳо баромадан тақрибан 1 500 гкм мебошад. Захираи ҳидроэнергетикии дарёи Панҷ 98 млрд кВтсоат ва бо шохобҳояш 150 млрд кВтсоат-ро ташкил медиҳад. Вахш дар ҷанубу ғарби Тоҷикистон воқеъ буда, шохоби рости дарёи Ому аст. Дарозии он 524 км. Аз пайвастани дарёҳои Қизилсу ва Муғсу ба вуҷуд омада, бо номи Сурхоб ба қисми ғарбӣ ҷорӣ мешавад; баъди ба он ҳамроҳ шудани дарёи Хингоб номи Вахшро мегирад. Қисми зиёди ҳавзаи он дар ҳудуди кӯҳҳои Помиру Олой воқеъ аст. Вахш пуробу пуртуғён мебошад, бештар аз водии танг ба дараҳои амиқ гузашта, 170 км болотар аз резишгоҳаш ба водии васеи Вахш мебарояд ва ба якчанд шоха тақсим мешавад. Манбаи асосии оби Вахш пиряху барф. Масоҳати умумии ҳавзаи дарё 39 ҳазор км, сарфи миёнаи солонаи обаш 633 кмс. Захираи ҳидроэнергетикии дарёи Вахш – ниҳоят бузург аст. Мувофиқи нақша, дар ин дарё ғайр аз неругоҳҳои барқи обии сохташуда сохтмони 5 неругоҳи дигар дар назар аст. Гилолудии таркиби оби Вахш дар 1км ба 2,8 кг баробар аст. Кофарниҳон дар қисми ҷанубу ғарбии Тоҷикистон воқеъ буда, яке аз шохобҳои асосии дарёи Ому аст. Аз нишебиҳои ҷанубии силсилакӯҳи Ҳисор ҷорӣ мешавад (60 км дар водии Ҳисор равон аст). Дар назди шаҳраки Ромит, баъди якҷошавии дарёҳои Сорбо (аз чап) ва Сардаи Миёна (аз рост) ташаккул меёбад ва номи Кофарниҳонро мегирад. Дарозиаш 387 км, масоҳати ҳавзааш 11 600 км. Он аз пиряхи беноме.