ArabovMK/tajik-wikipedia-corpus huggingface dataset:
Абдуллоҳи Шерозӣ

Абдуллоҳи Шерозӣ (асри 16) — мусаввир ва хаттоти форс-тоҷик Зиндагинома Дар бораи ҳаёт ва фаъолияти Абдуллоҳи Шерозӣ маълумоти кофӣ дар даст нест. Дар китобхонаи султон Абулфатҳи Иброҳим ибни Багром (ҳукмронӣ 1556-77) ба ҳайси хаттот хидмат мекардааст. Тибқи баъзе маълумоти таърихӣ муддати кӯтоҳе дар Машҳад сукунат доштааст. Бино ба маълумоти Қозӣ Аҳмад (дар "Гулистони ҳунар") Абдуллоҳи Шерозӣ яке аз хушнависони боистеъдоди замони худ будааст. Осори боқимонда Аз Абдуллоҳи Шерозӣ якчанд асар боқӣ мондааст. Нусхаи хаттии "Ҳафт авранг"-и Абдурраҳмони Ҷомӣ (китобаташ тақрибан солҳои), ки ҳоло дар Нигористони Фриери Вашингтон маҳфуз аст, шомили минётураи "Юсуф ва Зулайхо" мебошад. Ин мусаввараи зебо ва дилкаш ба қалами Абдуллоҳи Шерозӣ мутааллиқ аст. Дар нусхаи мазкур 28 тасвиру минётура замима шудаанд, ки мутахассисон онҳоро низ ба қалами Абдуллоҳи Шерозӣ нисбат медиҳанд. Ҳамчунин дар яке аз нусхаҳои "Сабҳат-ул-аброр", "Сифот-ул-ошиқин"-и Ҳилолӣ (дар китобхонаи шаҳри Лисабон маҳфуз аст) теъдоди зиёди нақшу нигори бо оби тило ҳал додашуда мавҷуданд, ки ба қалами Абдуллоҳи Шерозӣ тааллуқ доранд. Теъдоде аз осори Абдуллоҳи Шерозӣ дар китобхонаи Лейпсиг (Германия) нигоҳдорӣ мешаванд. Баъзе аз муҳаққиқини осори Абдуллоҳи Шерозӣ бар ин ақидаанд, ки ӯ яке аз нусхаҳои "Шоҳнома"-и Фирдавсиро низ бо минётураҳо ва нақшу нигорҳои дилчасп оро додааст. Сабку услуби минётуранигорӣ ва хаттотии Абдуллоҳи Шерозӣ ба тарзу равиши хаттотону мусав-вирони давраи шоҳ Таҳмосб қаробат дорад. Абдуллоҳи Шерозӣ дар рушди минбаъдаи санъати тасвирии Осиёи Миёна ва Эрону Афғонистон таъсир расонидааст ва яке аз устодон ва саромадони ин ҳунар ба шумор меравад.
Абдуллоҳхон

Абдуллоҳхон (соли таваллуд ва даргузашт номаълум) — яке аз хонҳои шайбонӣ, аз ашрофзодагони муғул, сипаҳсолор ва ҳокими мустақил дар Мовароуннаҳр (асри 16). Зиндагинома Модараш Оиша Бегим яке аз духтарони Ҳусайн Бойқаро буд. Аз соли 1530 Абдуллоҳхон ба унвони сипаҳсолор дар хидмати сипоҳи Бобур будааст. Бобур дар китоби худ "Бобурнома" аз ӯ ёд кардааст. Абдуллоҳхон дар юришҳо ва ҷангҳои Бобур ва сипаҳсолори темурӣ Қосим Ҳусайн султон дар Ҳинд фаъолона ширкат доштааст. Баъд аз марги Бобур Абдуллоҳхон ба хидмати Ҳумоюн пайваст ва дар юришҳо ва ҷангҳои ӯ алайҳи мулуки Панҷоб ва вилоёти дигари Ҳиндустон ширкат намуд. Абдуллоҳхон бо духтари Қосим Барлос (султони қазоқ аз хонадони Ҷуҷӣ) издивоҷ намуд. Вай дар барқарории ҳукумати Ҳумоюн, бахусус дар ҷанги ӯ бар зидди Сур Афғон нақши муассире дошт. Абдуллоҳхон дар муҳимтарин юришҳои Акбаршоҳ низ ширкати мустақим дошт (чунончи, дар набарди маъруфи Панипат, соли 1556) ва баъд аз ин аз тарафи шоҳ бо лақаби волои "Шуҷоатхон" сарфароз гардид. Абдуллоҳхон ҳамчунин дар юришҳои Акбаршоҳ алайҳи Хон Замон (Алиқулии Ӯзбек), ки ҳокими Ҷанпур буд, ширкат варзид.
Абдуллоҳнома

"Абдуллоҳнома" — асари таърихӣ. Бо номҳои "Шарафномаи шоҳӣ", "Зафарнома" низ машҳур буда, таълифи Ҳофизи Таниш аст. Сохтор Воқеаҳои давраи Абдуллоҳхони -ро дар бар мегирад, ки бо супориши махсуси худи ӯ таълиф ёфтааст. Ба забони тоҷикӣ навишта шудааст. Китоб бояд аз муқаддима, ду мақола — фасл ва хотима иборат мебуд, вале хотимаи китоб то ба мо нарасидааст. Истилои муғулҳо, ташкил ёфтани давлати Абдуллоҳхон ва шаҷараи Шайбониён дар қисми муқаддимавии китоб тасвир ёфтааст. Мақолаи якум воқеаҳои аз рӯзи таваллуди Абдуллоҳхон то ба тахт нишастани ӯро инъикос менамояд. Ин ҷо аз хусуси ҷангҳои хон алайҳи Наврӯз Аҳмадхон ва Абдуллатифхон, Бухороро забт кардани Абдуллоҳхон, хони томи ӯзбекҳо эълон шудани Искандархон, муборизаи ӯ бо шоҳзодагони саркаш, ба аморати Бухоро тобеъ намудани Балх, Самарқанд ва ғайра сухан меравад. Мақолаи дуюм дар бораи ҳодисаҳои баъди ба тахт нишастани Абдуллоҳхон аст. Дар ин қисми китоби "Абдуллоҳнома" сухан дар хусуси забти Бадахшон, Хуросон, Гелон ва Хоразм, тезу тунд шудани муносибати ӯ бо писараш Абдулмӯъмин маълумот зиёданд. Дар бораи хусусиятҳои этникии халқҳои Осиёи Миёна ва урфу одати онҳо маълумоти гаронбаҳо дода шудааст. Бахши "Хотима"-и китоб дар зикри ҳолу аҳволи машоихи тариқат, уламои динӣ, умаро, шоирони муосири муаллиф ва васфи биноҳои таърихии давраи ҳукумати Абдуллоҳхон аст. Ҳофизи Таниш дар навиштани "Абдуллоҳнома" аз асарҳои таърихии Наршахӣ, Рашидуддин, Ҷувайнӣ, Мирхонд, Алии Яздӣ, Кошифӣ, Мирзо Ҳайдар ва дигарон истифода кардааст.
Абдуллоҳхони I

Абдуллоҳхони (Абдуллоҳсултони Туркистонӣ 1 —1540) — ҳокими ӯзбек 2 аз сулолаи Шайбониён дар Хонигарии Бухоро. Абдуллоҳхони — 6 моҳ аз моҳи март то сентябри соли 1540 ҳукмронӣ намудааст. Зиндагинома Набераи хони хони Шайбонӣ Абулхайр, писари Кучкунҷихон, Абдуллоҳхон дар солҳои волӣ дар шаҳри Туркистон буд. Моҳи марти соли 1540, пас аз марги Убайдуллохон, ӯ ба сари ҳукумат дар Самарқанд омад. Аммо ӯ танҳо 6 моҳ ҳукмронӣ кард. Баъд аз маргаш, дар кишвар ду ҳоким ҳукмронӣ мекарданд. Дар Бухоро, писари Убайдулло Абдалазизхон ва дар Самарқанд писари Кучкунҷхон Абдулатифхон подшоҳӣ мекарданд. Даргузашт Абдуллоҳхон дар Самарқанд 14 сентябри соли 1540 аз олам даргузашт ва дар наздии падари худ дар дахмаи Самарқанд дафн гардид. Мақбарааш то рӯзгори мо нарасидааст, дар солҳои 1930 харобаҳои он пурра нобуд карда шуданд.
Абдуллоҳхоҷа Абдӣ

Абдуллоҳхоҷа Абдӣ (1870, Бухоро — 1922, ҳамон ҷо) — тазкиранигор ва шоири тоҷик. Зиндагинома Аз оилаи шахси фозилу донишманд, мударриси мадрасаи Искандархони Бухоро Мухторхоҷасри Ин шахс дар вилоятҳои гуногуни Аморати Бухоро машғули корҳои давлатӣ буд. Абдӣ таҳсили ибтидоиро дар назди падараш гирифт ва баъдан таҳсилро дар мадрасаҳои Бухоро идома дод. Баъд аз анҷоми таҳсил ба мударрисӣ шурӯъ кард. То охири умр ба ин касб машғул буд. Аз Абдӣ асаре бо номи "Тазкират-уш-шуаро", қасидаҳо, ғазалҳо ва пораҳои ба шакли маснавӣ навишташуда, ки дар тазкираҳову баёзҳо сабт гардидаанд, боқӣ мондаанд. Осор.
Абдуллоҷон Бобоҷонов

Абдуллоҷон Бобоҷонов (1931, деҳаи Ёваи ноҳияи Хуҷанд) — пахтакор, Қаҳрамони Меҳнати Сотсиалистӣ. Зиндагинома Колхозчӣ, табелчӣ, сардори бригадаи пахтакории колхози "40-солагии Октябр"-и ноҳияи Хуҷанд. Бригадаи Абдуллоҷон Бобоҷонов дар солҳои аз навъи пахтаи маҳиннах ҳосили фаровон ба даст овард. Ордену медалҳо Бо се ордени Ленин, медалҳо ва инчунин Грамотаҳои Фахрии Президиуми Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон сарфароз гардидааст.
Абдуллоҷон Қурбонов

Абдуллоҷон Рӯзимадович Қурбонов (2.03.1990, ҷамоати деҳоти Понғоз, н. Ашти вилояти Суғд) — биологи тоҷик, номзади илмҳои биология, дотсент. Зиндагинома Хатмкардаи факултети биологияи ДДОТ ба номи Садриддин Айнӣ; "Роҳнамои фанни ботаника синфи 6"; "Зонтичние Северного Таджикистана" аст. Пайвандҳо Энсиклопедияи Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи С. Айнӣ.
Абдуллоҷон Исҳоқов

Абдуллоҷон Исҳоқов (20 апрели августи 1997) — бостоншиноси тоҷик, доктори илми таърих, профессор. Зиндагинома Абдуллоҷон Исҳоқов дар деҳаи Чилғазии ноҳияи Исфара ба дунё омадааст. Пас аз хатми факултети таърихи Институти педагогии ба номи Т. Г. Шевченкои шаҳри Душанбе соли 1958 бо роҳхати Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи Аҳмади Дониш Академияи илмҳои Тоҷикистон ба пойгоҳи бостоншиносии навтаъсисёфтаи шаҳри бостонии Панҷакент ба сифати лаборанти калон ба кор меояд. Ӯ аз соли 1958 то соли 1966 дар биноҳои,, ва – уми Панҷакенти Қадим таҳти сарварии бевоситаи устоди хеш А. М. Белинитский ба тадқиқот машғул шуда, нозукиҳои илми бостоншиносиро аз худ кардааст. Тадқиқоти бостоншиносии куҳандизи Панҷакенти Қадим барои Абдуллоҷон Исҳоқов имтиҳони бузурге буд. Зеро сохтори биноҳои куҳандиз аз бинои шаҳрнишину деҳнишини суғдиён ба куллӣ фарқ менамуд. Абдуллоҷон Исҳоқов аз уҳдаи ин кор сарбаландона баромад. Соли 1972 таҳти сарварии устоди хеш А. М. Белинитскийй рисолаи номзадии худро дар мавзӯи "Куҳандизҳои аввали асримиёнагии шаҳрҳои Осиёи Миёна ва Қазокистон" бомуваффақият дифоъ намуд. Бозёфт шудани маркази нави маданияти аҳди қадими кишоварзии Саразм дар саргаҳи Зарафшон, аз тарафи устод Абдуллоҷон Исҳоқов, кашфиёти нодир дар илми бостоншиносии ҷаҳон буд.Моҳи майи соли 1991 дар шакли "маърӯзаи илмӣ" дар асоси асрҳои нашршуда, бахусус монографияи "Саразм", ки таҳти назари В. М. Массон ва Н.Н. Неъматов нашр шуда буд, дар мавзӯи "Маданияти кишоварзӣ – чорводории водии Зарафшон дар аҳди энеолит ва бринҷӣ" рисолаи докторӣ дифоъ намудааст. 1. Кашфиёти илмии Саразм Пажуҳиш ва ковишҳои бостоншиносӣ дар шаҳркадаи Саразм бо бозёфти табари сангӣ тавассути бошандаи ҷамоати деҳоти Саразм Ашуралӣ Тайлонова ва ибтикори бостоншинос Абдуллоҷон Исҳоқов дар соли 1976 оғоз гардида, баъдан ба таҳқиқу омузиши ин минтақа бостоншинос доктори илми таърих директори осорхонаи миллии бостонӣ С. Бобомуллоев, номзадҳои илми таърих А. Разоқов ва Ш. Қурбонов, инчунин бостоншиносони фаронсавӣ Роналд Безенвал ва Франкфор Анрипол машғул шуданд. Аз соли 1984 ба ковиш ва таҳқиқи Саразми бостонӣ бо сардории Абдуллоҷон Исоқов ва муҳаққиқи Маркази таҳқиқоти бостоншиносии Фаронса Р. Безенвал экспедитсияи муштараки шуравию фаронсавӣ сомон дода шуд. Ин экспедитсия ковишҳои бостоншиносиро аз минтақаи ҳаффории ҳафтум оғоз намуд. Дар якҷоягӣ бо бостоншиносони фаронсавӣ корҳои инкишофӣ ва пажуҳишотӣ дар масоҳати 10 ҳазор метри мураббаъ собит намуданд, ки сарзаминҳо дар баробари дарёфту коркарди сангу маъдан дар таҳияи маҳсулоти кулолии олисифат ва маводи зинатӣ низ гирадаст буда, бо сокинони қадимии Туркманистони ҷанубӣ, Эрон ва Балуҷистон робитаҳои тиҷоратӣ доштанд. Чунин равобат ба тақвими фарҳангӣ меъморӣ ва маҳорати тавлидотии мардуми саразм мусоидат намудааст. Натиҷаи таҳқиқотӣ илмии бостоншиносон вобаста ба Саразм дар чандин ҳамоиши байналмилалии бостоншиносон мавриди баррасӣ ва арзёбӣ қарор гирифтааст: дар Тоҷикистон солҳои 1979 ва 1994, Вашингтон солҳои 1981 ва 1986; Париж 1985, Олмон соли 1992. 2. Пайвандҳо.
Абдуллоҷон Мирбобоев

Абдуллоҷон Кенҷаевич Мирбобоев (03.12.1939, шаҳри Хуҷанд - 11.11.2021, ҳамон ҷо) - таърихнигор, доктори илми таърих, профессор. Зиндагинома Абдуллоҷон Мирбобоев соли 1969 факултаи таърихи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В.И. Ленин ба итмом расонда, дар Пажӯҳишгоҳи таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи А. Дониши Академияи илмҳои Тоҷикистон ба фаъолият шурӯъ кард ва беш аз сӣ сол дар ин ҷо заҳмат кашид, зинаҳои сарлаборант, ходими хурди илмӣ, ходими илмӣ, ходими пешбари шуъбаи таърихи фарҳангро паймуд. Соли 2000 ба Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров гузашт ва ҳамчун омӯзгор ба кор шурӯъ намудааст. Аз соли 2002 мудири кафедраи бостоншиносӣ ва мардумшиносии факултети таърих ва ҳуқуқи ДДХ ба номи академик Б. Ғафуров, профессор ва мушовири ҳамин кафедра мебошад. Фаъолияти илмӣ Аз бостоншинос ва фарҳангшиноси намоён аст, ки ҳанӯз солҳои 1971-1974 дар ҳайати байналмилалии муштараки бостоншиносии собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ ва Афғонистон дар ҳафриёни қисмати шимоли давлати ҳамсоя ширкат варзидааст. Инчунин дар фаъолияти дастаҳои мухталифи бостоншиносии Тоҷикистон ҳамроҳӣ карда, дар таҳқиқи осори хароба, кушку оташкадаҳои Истаравшан, силсилаосори қадимаи Хуҷанд, Исфара ва дигар маҳалҳо саҳм гирифтааст, бобати фарҳангшиносӣ ва этнологияи таърихии Суғду Фарғона, таърихи мадрасаҳо дар Мовароуннаҳру Хуросон ва ғайра таҳқиқоти судманд анҷом додааст. Дар таълифи нашри нави "Таърихи халқи тоҷик", ЭАСТ (3 ҷилд), Энсиклопедияи Хуҷанд, "Донишномаи Сомониён" беш аз дусад мақола навиштааст. Дар маҷмӯъ соҳиби қариб 800 (ҳаштсад) асари илмӣ, таълимӣ ва мақолаҳои илмию оммавӣ мебошад. Дар чандин конфаронсу ҳамоишҳои байналмилалии бостоншиносӣ ва фарҳангшиносӣ маърӯзаҳои илмӣ кардааст. Осор Нигаред низ Пайвандҳо.
Абдулмалик Бурҳонӣ

Абдулмалики Бурҳонӣ, Амирушшуаро — ҳаким ва шоир и қасидасарои форс-тоҷики аҳди Салҷуқиён, падари Амир Муиззии Нишопурӣ.
Абдуллоҷон Орипов

Абдуллоҷон Орипов - (6 феврали соли 1941, деҳаи Румони ноҳияи Хуҷанд) - иқтисоддон, доктори илмҳои иқтисодӣ, профессор. Аълочии маорифи халқи ҶТ. Дорандаи унвони олии мақомоти андоз "Мушовири куллии мақомоти давлатии андози ҶТ". Зиндагинома Дастпарвари ДДТ ба номи В.И.Ленин. Сариқтисоддони шуъбаи ташкили илмӣи кори совхозтехникуми ноҳияи Мастчоҳ, ассистенти кафедраи иқтисоди сиёсӣ, аспиранти ДДТ ба номи В.И.Ленин, сармуаллим, дотсенти кафедраи иқтисоди сиёсӣ, декани факултаи курсҳои тайёрӣ, ноибректори ДДТ ба номи В.И.Ленин, декани факултети иқтисодии Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров, мудири кафедраи Донишгоҳи давлатии ҳуқуқ, бизнес ва сиёсати Тоҷикистон, сардори Кумитаи давлатии гумруки ҶТ, ноибректори Донишгоҳи давлатии ҳуқуқ, бизнес ва сиёсати Тоҷикистон (аз с.1997). Вакили Мачлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Осори илмӣ Муаллифи зиёда аз 170 мақолаи илмӣ ва илмии оммабоб оид ба масоили мухталифи сиёсати андози ҶТ.
Амонуллоҳи Понипатӣ

Абдулмалик ибни Абдуғафури Ансорӣ, маъруф ба Амонуллоҳи Понипатӣ — ориф ва шоир и форсизабони осори машҳураш "Миръоту-л-ҳақиқа ва ашиъату-л-аҳадия" ва "Исботу-л-аҳадия".
Абдуллоҳхони II

Абдуллоҳхони, Абдуллоҳи 2 — хони узбак аз сулолаи Шайбониён. Зиндагинома Падараш Искандархон, бобояш Ҷонибек, бобокалонаш Хоҷа Муҳаммад ибни Абулхайрхон. Аввал дар Кармина буд, ҳамлаи ҳокими Тошканд Наврӯз Аҳмадхон ва Абдуллатифро рафъ карда, падарашро, ки ба ҷониби Амударё фирор карда буд, дубора ба вилояти Кармина баргардонд. Баъдтар Қаршиву Шаҳрисабз ва вилояти Бухороро ба даст даровард. Лекин аз дасти душманон соли 1555 ба Маймана фирор карда, баъд аз фавти душмани қудратмандаш Наврӯз Аҳмадхон (октябри 1556) аз нав Карминаву Шаҳрисабз ва Бухороро тасарруф намуд. Бухоро аз ин баъд то замони забт аз тарафи русҳо (асри 19) маркази асосии сиёсӣ ва фарҳангӣ дар Мовароуннаҳр шуд. Ҳукуматро Абдуллоҳхон ба таври расмӣ (баъд аз марги падараш) аз соли 1583 ба даст гирифт. Соли 1570 Тирмиз, 1573 Балх, 1574 Ҳисор, ӯротеппаву Хуҷанд, 1578 Самарқанд, 1582 – 83 Тошканд, Андиҷон ва дигар вилятҳои водии Фарғонаро низ ба тобеияти худ даровард. Соли 1582 зидди қабоили қазоқ лашкар кашида Шоҳрухия, Сайрам ва Оҳангаронро ба тасарруфи худ даровард. Бадахшон, Хатлон, Қундуз ва Хуросону Гелон ва баъди муҳосираи мадид Ҳиротро низ ба худ тобеъ намуд. Дар замони Абдуллоҳхон хонигарии Бухоро аз ҳудуди Қошғар (дар Шарқ) то Туркистону Сайрам (дар Шимол), то бахшҳои шарқии Хуросон (дар Ҷануб) имтидод пайдо кард. Зиндагии баъдии Абдуллоҳхон пур аз ҷанҷол бо писараш Абдулмӯъмин (аз охири 1582) буд. Хон ҳокими Балх буд ва даъво дошт ҳокими воқеӣ гардад. Абдуллоҳхон ба ҳеч ваҷҳ намехост бар нафъи писари худ гузаште кунад. Ақвоми саҳрогарди ӯзбек бо истифода аз зиддияти падару писар, пайваста ба Тошканду Самарқанд ҳамла мекарданд. Абдуллоҳхон барои ҳимояи сарҳадоти моликияташ бо сипоҳи азим ба ҷониби Самарқанд равон шуд, вале дар роҳ фавтид (8 феврали 1598). Писараш Абдулмӯъмин низ баъд аз ним соли марги падараш кушта шуд. Дар аҳди ӯ дар Бухоро ва вилоёти дигар роҳҳо, пулҳо, сардобаҳо, корвонсаройҳо, мадрасаҳо, тимҳои тиҷорат, бозорҳо, ҳаммомҳо сохта шуданд. Мадрасаи Абдуллоҳхон (дар Бухоро), Мадрасаи Кӯкалтош (дар Тошканд), Тими Абдуллоҳхон (дар Бухоро), Пули Кармина низ ба замони Абдуллоҳхон тааллуқ доранд. Дар замони ӯ ҳамчунин зарби сиккаҳои тило шурӯъ гардид.
Абдулмалик ибни Марвон

Абдулмалик ибни Марвон (— 705, Димишқ) — 5-ум халифа аз силсилаи Умавиён. Солҳои 685 – 705 ҳукуматдорӣ кардааст. Зиндагинома Соли 646 дар Мадина ба дунё омадааст. Дар манбаъ ва маъхазҳои таърихӣ Абдулмалик сахтгир ва сангдилу бераҳм ёдрас шудааст, ки дар фурӯ нишондани қиёму шӯришҳо (аз қабили шӯриши Абдуллоҳ ибни Зубайд дар Макка ва Ироқ, 685 – 693; Абдуллоҳ ибни Ашъас дар Систон, 700 – 702) маъруф буд. Дар даврони ҳукуматдории ӯ футӯҳоти араб хеле тавсеа ёфт ва бисёр минтақаҳои Хуросону Мовароуннаҳр низ аз тарафи сипоҳиёни араб фатҳ гардиданд. Ҷорӣ намудани забони арабӣ ба унвони забони давлатӣ, бекор намудани гардиши пулҳои румию эронӣ ва зарби сиккаҳои ягонаи арабӣ дар саросари хилофат, иқдомот барои рушди фарҳанги исломӣ аз муҳимтарин ислоҳоти Абдулмалик ҳисоб меёбанд.
Ибни Ҳишом

Абумуҳаммад Абдулмалик ибни Ҳишом ибни Айюби Ҳимярӣ — муҳаддис, таърихнигор, адиб, насабшинос ва сиранависи маъруф. Зиндагинома Дар насаби Ибни Ҳишом қавли маъхазҳо мухталиф аст. Қадимтарин манбаъ Ибни Ҳишомро ба ҳимяриёни Яман нисбат медиҳад, аммо Қифтӣ ин назарро бунёдёфта ба ҳадсу гумон ва ӯро зуҳлӣ (мансуб ба Зуҳл ибни Муовия тирае аз Кинда) мешуморад. Заҳабӣ зуҳлӣ будани Ибни Ҳишомро саҳеҳтар медонад. Баъзеҳо ӯро маофирӣ ва садусӣ донистаанд. Азбаски аксари риҷоли санади Ибни Ҳишом дар сира аз мардуми Куфа ва Басраанд, ӯ мебоист бахши муҳимме аз зиндагӣ ва омӯзиши худро дар ин шаҳрҳо гузаронида бошад. Ибни Ҳишом дар ҷавонӣ аз устодоне чун Абуубайда ибни Маъмур ибни Мусанно, Абузайди Ансорӣ, Халафи Аҳмар, Ҳайсам ибни Удай ва Асад ибни Мусои умавӣ ҳадис омӯхт. Ӯ барои омӯзиши илм ба Миср рафта, то поёни умр дар ҳамон ҷо зист. Аз олимону шайхҳои бузурги Миср илмҳои таърих, ансоб, сира, фиқҳ ва ҳадисро фаро гирифт. Ибни Ҳишом дар шеъру адаб низ дасти тавоно дошт. Соли 814 ҳангоми вуруди имом Шофеӣ ба Миср Ибни Ҳишом бо ӯ мулоқот кард ва онҳо барои ҳам ба иншоди шеър пардохтанд. Асари машҳури Ибни Ҳишом "ас-Сирату-н-набавия", ки "Сираи Ибни Ҳишом" низ хонда мешавад, муҳимтарин таълиф дар бораи сираи паёмбар Муҳаммад аст. Асари дигари Ибни Ҳишом "ат-Тиҷон фӣ мулуки Ҳимяр" аст, ки бо номҳои "ат-Тиҷон ли маърифати мулуки-з-замон фӣ ахбори Қаҳтон" ва "Шарҳу ансоби Ҳимяр ва мулукиҳо" низ ёд мешавад.
Абдулмалик бин Ҳабилес

Абдулмалик бин Ҳабилус (апрели соли 1921, Бени Азиз - 28 декабри соли 2018) — Раиси Шӯрои конститутсионии Алҷазоир аз соли 1989 то 12 апрели 1995. Пас аз барканории Шадли бин Ҷадид аз курсии президентӣ дар 11 январи соли 1992 ӯ тибқи конститутсия президенти давлат шуд. Пас аз се рӯз, 14 январ, қудрат ба Муҳаммад Бузиаф гузашт. Нигаред низ.
Абдулмалики I

Абдулмалики (935, Бухоро – 961, ҳамон ҷо) — панҷумин амири сомонӣ, писари калонии амир Нӯҳ ибни Насри Сомонӣ, машҳур ба "Амири Рашид". Зиндагинома Амир Нӯҳ васият кардааст, ки пас аз марги вай чаҳор писараш ба тартиби бузургӣ яке пас аз дигаре ба салтанат бирасанд. Пас аз он ки амир Нӯҳ аз дунё рафт, бузургони дарбор Абдулмалики -ро, ки ҳанӯз даҳ сол дошт ва бузургтарин фарзанди Нӯҳ буд, ба аморат нишонданд. Ба ҳар ҳол, тибқи расми дерини амирони сомонӣ, ҳукумат дар дасти вазир қарор гирифт, яъне вазорати Абдулмалики -ро Муҳаммад ибни Узайр уҳдадор шуд ва мақоми сипаҳсолорӣ бар турке ба номи Бакр ибни Молики Фарғонӣ мавриди таъйид қарор гирифт. Абдулмалики замоне бар тахт нишаст, ки давлати Сомониён рӯ ба таназзул ниҳода буд. Ҳар соҳибмансабе саъй мекард, ки соҳиби замине бошад. Ҳатто худи Бакр ибни Молики Фарғонӣ соҳиби замини бузурге дар Фарғона буд. Баъди ба сари ҳокимият омадани Абдулмалики дар мамлакат даргириҳо хеле афзуданд: Бакр ибни Молик бо Абуалии Чағонӣ дар Хуросон ба ҳарб пардохт; Рукнуддавла ба Гургон ҳамла карда ҳокими он сарзамин Вушмгирро маҷбур ба фирор кард; вазир Ибни Узайр зиндонӣ шуда, ба ҷояш аввал Абуҷаъфари Утбӣ ва пас аз як сол Абумансур Юсуф ибни Исҳоқ таъйин шуд. Пас аз муддате Амири Рашид аз асп афтода аз олам даргузашт. Даврони салтанати Абдулмалики ва вазирии Муҳаммад ибни Узайр даврони бӯҳронии давлати Сомониён аст. Дарбори амирони сомонӣ бо саъйи Бакр ибни Молик ва бархе аз амалдорони турк зери дастгоҳи низомии туркон қарор гирифт. Тадбирҳои амири ҷавон Абдулмалики ҷиҳати рафъи бӯҳрони давлатӣ натиҷаи дилхоҳе надоданд. Абдулмалики ва баъд аз ӯ ҷонишинонаш бидуни мувофиқати туркон қодир ба коре набуданд. Роҳбарии аслӣ дар дасти низомиёни турк ва Алптегин буд. Марги нобаҳангоми Абдумалик дар вақти аспдавонӣ ва бозии чавгон авзои кишварро барҳам зад, зеро ӯ ҳанӯз вориси худро муайян накарда буд, чун ҳанӯз дар бораи марг намеандешид. Алптегин, ки дар ин ҳангом ҳамакораи даргоҳи омонӣ буд, писари хурдсоли Абдумалик, Насри -ро ба тахт нишонид, вале ӯ ҳамагӣ як рӯз бар тахт нишаст. Аъёну ашроф ба тахт нишастани писари 5 солаи Абдумаликро хилофи ақлу тадбир ва манофеи давлати Сомонӣ дида, бародари Абдумалик Мансурро ба тахт нишонданд. 1 Адабиёт Эзоҳ.
Абдулмалики Шерозӣ

Абдулмалики Шерозӣ, Абулҳусайн Абдумалик ибни Муҳаммади Шерозӣ (1;? — қарни) — риёзидон ва ахтаршинос и форс-тоҷик, муаллифи "Тасаффуҳу-л-махрутот" ва "Талхису-л-Маҷастӣ".
Абдулмалик Исомӣ

Абдулмалик Исомӣ — таърихнигор и форсизабони муаллифи "Футӯҳу-с-салотин". Зиндагинома Насабаш бо панҷ восита ба вазири халифаҳои аббосӣ — Фахруддини Исомӣ мерасад, ки дар аҳди Шамсуддини Илтутмиш аз Бағдод ба Ҳинд омада, вазир таъйин шуда буд. Ҷадди дигараш Зуҳайрулмамолик писари Фахруддини Исомӣ буд, ки дар аҳди Носируддин мансаби вакилдариро ба уҳда дошт. Исомӣ баъдан аз бобои худ бо номи Изоуддини Исомӣ ёд мекунад, ки дар замони ҳукмронии Ғиёсуд дини Балбан мансаби сипаҳсолорӣ дошта, таърихнигор зери тарбияи ӯ ба камол расида буд. Исомӣ тақр. соли 1311 таваллуд шуда, то 16солагӣ дар Деҳлӣ зиндагӣ дошт. Ӯ ҳангоми интиқоли пойтахт аз Деҳлӣ ба Давлатобод ҳамроҳи дигар сокинони шаҳр ба таври иҷборӣ муҳоҷир шуда, баъди фавти бобояш дар роҳи сафар ятим монд. Исомӣ то соли 1351 дар Давлатобод иқомат карда, бо пуштибонии қозӣ Баҳоуддин ба дарбори Алоуддини Баҳманшоҳ роҳ ёфт. Исомӣ пеш аз сафари Ҳиҷоз хост аз худ дар Ҳиндустон ёдгоре гузорад, то номи худ ва гузаштагонашро дар таърих сабт кунад ва ҳамин тариқ ба навиштани "Футуҳуссалотин" шурӯъ кард. Ӯ ин асарашро зери сарпарастии султон Алоуддин дар ҳаҷми 12 ҳазор байт, дар муддати 5 моҳу 9 рӯз дар пайравии "Шоҳнома"и Фирдавсӣ таълиф кард. Исомӣ дар "Футуҳуссалотин" таърихи тохтутози мусулмононро ба Ҳинд аз замони ҳуҷуми Маҳмуди Ғазнавӣ то аҳди Муҳаммади Туғлақ шоҳ инъикос кардааст. Ин китоб бо номи "Шоҳномаи Ҳинд" низ машҳур аст. Китоби Исомӣ идомаи "Шоҳнома"и Фир давсист, зеро Фирдавсӣ дар "Шоҳнома" аз Ҳазрати Одам то Маҳмуди Ғазнавӣ қиссаҳои шоҳонро баён намудааст. Исомӣ он ҳамаро дар дебоча ба таври мухтасар ҷой дода, баъдан лашкаркашии султонҳои мусулмонро инъикос кардааст. Ба қавли худи Исомӣ, баъд аз он ки шабе дар хобаш бо Низомии Ганҷавӣ ҳамсуҳбат шуда, шогирдии ӯро қабул намуд, ба навиштани "Футуҳуссалотин" шурӯъ ва ба "Хамса"и Низомӣ пайравӣ кард.
Абулҳасани Ҳамадонӣ

Абулҳасан Муҳаммад ибни Абдулмалик ибни Иброҳими Ҳамадонӣ (— 1127) — таърихнигор ва нависандаи форс-тоҷик. Зиндагинома Аҷдодаш аз Хуросон. Як муддат дар Бағдод таърихнависи дарбори Салҷуқиёни Ироқ — Султон Муғисуддин Маҳмуди Сонӣ буд. Таълифот Асари машҳуртаринаш "Такмилаи Таърихи Табарӣ" буда, замимаест ба "Таърихи Табарӣ". Дар китоби худ ба ғайр аз шарҳи географӣ ва топографии шаҳрҳои Ҳамадон, Нишопур, Ҷом, Сабзавор, Астаробод, Бағдод, ҳамчунин оид ба этнографияи аҳолии ин шаҳрҳо маълумот додааст. Абулҳасани Ҳамадонӣ аксари маълумотро аз асарҳои таърихию географии пешина, монанди "Таърихи синни мулук"-и Ҳамзаи Ҳамадонӣ (асри 10) ва "Ҳудуд-ул-олам" (асри 10) пайдо кардааст. Ҷилди якуми асари ӯ "Такмилаи Таърихи Табарӣ" соли 1958 дар Бейрут ба табъ расидааст.
Абдулмалики II

Абдулмалик Абулфаворис ибни Нӯҳ — охирин ҳокими Мовароуннаҳр, аз хонадони Сомониён. Зиндагинома Пас аз суқути салтанати бародараш Мансури ибни Нӯҳ сардори давлат шуд. 16 майи 999 дар ҷанги назди Марв аз Маҳмуди Ғазнавӣ сахт шикаст хӯрд ва Хуросонро ба ӯ гузошта ба Бухоро баргашт. Тирамоҳи ҳамон сол ба Бухоро Наср ибни Алии Қарохонӣ ҳуҷум кард. Абдулмалик оммаро бар зидди душман бархезонда натавонист. Лашкаркашон, аз ҷумлаи ғуломони ба тарафи душман гузаштанд. 23 октябри 999 Наср ибни Алӣ бе ҷанг ба Бухоро дохил шуд ва Абдулмаликиро бо дигар намояндагони хонадони Сомониён ба Ӯзганд бадарға кард.
Абдулманони Котиб

Абдулманони Котиб ибни Абдулваҳҳоби Шошӣ (охири садаи — аввали садаи) — хаттоти тоҷик. Зиндагинома Аслан аз Тошканд аст. Дар навиштани ҳафт навъи хат моҳир буда, асарҳои бисёреро китобат намудааст. Аз ҷумла асарҳои Иноятуллоҳи Шайхи Бухороӣ "Ҳошияи Охунди Шайх" (1901, таҳти рақами 8372), Мавлавӣ Абдулҳай "Уҳдат-ур-риоя" (1909, таҳти рақами 7509), Муҳаммад Олим "Кашкӯл" (1912, таҳти рақами 3517), Афзал Махдуми Пирмастӣ "Афзал-ут-тазкор" (1917, таҳти рақами 3761), Биноӣ "Боғи ирам" (1917, таҳти рақами 3761), Алишери Навоӣ "Хамса" (1905, таҳти рақами 11544), "Маҷолис-ун-нафоис" (1917, таҳти рақами 3761) ва ғайраро бо хати зебою хоно китобат кардааст, ки дар Ганҷинаи дастнависҳои шарқии Институти шарқшиносии АИ Ҷумҳурии Ӯзбекистон маҳфузанд.