ArabovMK/tajik-wikipedia-corpus huggingface dataset:
Абуалии Қаландар

Абуалии Қаландар — шоири Ҳиндустон. Зиндагинома Дар шаҳри Понипати Ҳиндустон таҳсили илм намуда ба камол расидааст. Ба тасаввуф майл намуд ва тариқаи Кутбиддин Бахтиёри Кокӣ ва Низомуддин Авлиёро ихтиёр намуд. Худаш баъдан аз пирони тасаввуф шуд ва оромгоҳаш дар беруни шаҳри Понипат зиёратгоҳ аст. Мувофиқи маълумоти манбаъҳои адабӣ Абуалии Қаландар дар назму насри форсӣ, махсусан дар соҳаи тасаввуф таълифот доштааст. Осор Ба қалами ӯ асарҳои "Номаи Шайх Шарафуддин", "Маҷмӯаи макотиб", девони ғазалиёт (600 байт; бо тахаллусаш "Шараф"), маҷмӯаи рубоиёт, се маснавӣ – яке дар пайравӣ аз "Маснавии Маънавӣ"-и Мавлоно Ҷалолуддини Румӣ (1200 байт), ду маснавии дигар низ ба ҳамон вазн (238 байт, 362 байт) тааллуқ доранд.
Абуалӣ Зарири Нишопурӣ

Абуалӣ Зарири Нишопурӣ — фақеҳ, адиб ва шоир ва луғавии форс-тоҷик, муаллифи "Таҳзиби девону-л-адаб", "Таҳзиби ислоҳу-л-мантиқ", "Зиёдоти ахбори Хоразм" ва "Девони расоил".
Зоғарсарсанӣ

Зоғарсарсанӣ, Абуалӣ Бакр ибни Абдуллоҳ ибни Алии Насафӣ (? — 1131, Самарқанд) — муҳаддис ва донишманд и форс-тоҷики аҳли Самарқанд. Зиндагинома Дар Самарқанд, Бухоро ва Насаф аз ровиён ҳадис ҷамъоварӣ кардааст. Дар Самарқанд аз Абубакр Аҳмад ибни Муҳаммад ибни Фазли Форсӣ ҳадис шунида, Наҷмуддини Насафӣ аз ӯ ҳадис ривоят кардааст.
Абуалӣ Марзуқӣ

Абуалии Марзуқӣ, Абуалӣ Аҳмад ибни Муҳаммад ибни Ҳасани Марзуқӣ (қарни Х, Исфаҳон — декабри 1030, Бағдод) — забоншинос, луғатшинос, адиб ва шоир и арабинависи эронитабор, муаллифи "ал-Азмина ва-л-амкина", "ал-Амолӣ" ва "Алфозу-л-ъумум ва-л-шумул".
Абуалӣ Маъмун ибни Муҳаммад

Абуалӣ Маъмун ибни Муҳаммад — асосгузори хонадони маҳаллии Оли Маъмун дар Хоразм.
Абуалӣ Муҳаммад ибни Аббоси Таваккулӣ

Абуалӣ Муҳаммад ибни Аббоси Таваккулӣ — сарҳанги Сомонӣ дар аҳди Мансур ибни Нӯҳ, ки дар даҳаи 970 ба фармонравои Хуросону Марв Абулҳасан Муҳаммад ибни Иброҳим ибни Симҷур мухолифат оғоз кард.
Ибни Руста

Абуалӣ Аҳмад ибни Умари Руста — ҷуғрофиёдон, муаррих ва сайёҳи эронитабори арабинавис, муаллифи "Китобу-л-аълоқ ан-нафиса". Зиндагинома Дар баъзе маъхазҳо номи ӯ Муҳаммад ва номи падарашро Муҳаммад ибни Исҳоқ зикр шудааст. Таҳсили ибтидоиро дар зодгоҳаш гирифтааст. Соли 903 ба Ҳиҷоз (Арабистон) сафар карда, роҷеъ ба катибаҳои Масҷидуннабӣ ва дарҳои он дар китоби худ маълумот додааст. Осор Оиди кайҳоннигорӣ асари бисёрҷилда таълиф карда, танҳо ҷилди ҳафтуми он — "Китобу-л-аълоқи-н-нафиса" ("Ороишоти нафиса", таълифаш 943) боқӣ мондааст, ки доир ба илмҳои ситорашиносӣ ва ҷуғрофия баҳс мекунад. Шарқшиносон ва муҳаққиқон то нимаи аввали асри 19 бо осори Ибни Руста ошноӣ надоштанд (Осори ӯ то ин вақт таҳқиқ нашуда буд). Ибни Надим низ дар "ал-Феҳрист" аз ӯ ва осораш ёд накардааст. Бахше аз "Китобу-л-аълоқу-н-нафиса", ки марбут ба славянҳо ва мардуми нимҷазираи Балкан аст, соли 1869 (аз ҷониби шарқшинос Д. А. Хволсон) нашр шудааст. Аз "Китобу-л-аълоқи-н-нафиса" ду нухсаи хаттӣ боқӣ мондааст, ки як нусхаи он дар Осорхонаи Британияи Кабир маҳфуз аст. Баъзе муҳаққиқон китоби Ибни Рустаро мутаассир аз китоби ҷуғрофиёдони тоҷик (асри 10) Ҷайҳонӣ (вазири давлати Сомониён) медонанд. Ибни Руста дар ин асар анъанаҳои ситорашиносиву риёзидонии ҷуғрофиёдонҳои асрҳои 9-10 Ибни Хурдодбеҳ, ал-Фарғонӣ ва Абумаъшари Балхиро идома додааст. Ибни Руста зимни овардани матолиби ситорашиносӣ ва ҷуғрофиёӣ аз оятҳои қуръонӣ истинод кардааст. Муаллиф ба шарҳи масъалаҳои таърихиву ҷуғрофиёӣ, мардумшиносӣ, тиҷорату иқтисодиёти шаҳрҳо ва мардуми Эрон, Осиёи Миёна, Миср, Арабистони Ҷанубӣ, Байнаннаҳрайн, Ҳиндустони Шарқӣ, Бизонис, инчунин атрофи Волга, Олтой, Урал диққати махсус додааст. Ибин Руста доир ба шаҳрҳо, шигифтиҳои Замин, вижагиҳои аҷиби сарзаминҳои гуногун ва биноҳои бузург, аз ҷумла манораи Искандария, аҳроми Миср маълумот дода, ҳамчунин рӯдҳои Ганг, Синд, Сафедрӯд, Нил, Зиндарӯд, Ҷайҳун, Вахшоб (Вахш), Даҷла ва ғ.-ро васф кардааст. Ибни Руста аввалин ҷуғрофиёдони мусулмон буд, ки дар бораи хазарҳо, бурдосҳо, булғорҳо, маҷориҳо, славянҳо, русҳо, сарзамини Сарир (ҳудуди ҳозираи Арманистон ва қисме аз Туркия) ва Олон маълумот додааст. Асари Ибни Руста бо сабки сода ва оммафаҳм таълиф шудааст.
Ибни Муқла

Абуалӣ Муҳаммад ибни Алӣ ибни Муқла — адиб, донишманд, хушнавис, мубтакир ва офаринандаи хутути мухталиф, вазири эронии Аббосиён. Зиндагинома Падараш Алӣ ибни Ҳусайн сокини Байзо буда, баъдан ба Бағдод кӯчидааст. Ибни Муқларо халифа Муқтадир ҳокими вил. Форс таъйин кардааст. Сипас мулозим ва вазири халифаҳои аббосӣ – Муқтадир, Қоҳир ва Розӣ буд. Бо дасисаҳои дарбориён ва туҳмати ҳасудон бо фармони халифа Розӣ дасти рости ӯро буриданд, бо вуҷуди ин ӯ хаттотиро бо дасти чап ёд гирифт. Ибни Муқла аз шаклҳои печдарпеч ва мураккабе, ки дар навиштан ва хондани хатти куфӣ истифода мебурданд, даст кашида, шаш навъи хат: сулс, насх, муҳаққақ, райҳон, тавқеъ ва риқоъро ихтироъ кард ва барои онҳо қоидаву дастуре низ тасниф намуд. Мувофиқи маълумоти маъхазҳо, нуқтаҳо маъруфанд ва то имрӯз эътибори худро аз даст надодаанд. Таълифот Асарҳои то замони мо маҳфузмондаи Ибни Муқла: "Рисолае дар илми хат ва қалам" (Дору-л-китоби Миср): рисолаи "Мизону-л-хат" (Тунис). Аз осори хаттотии ӯ теъдоди андаке боқӣ мондааст, ки як ҷузъи Қуръон (Миср) ва як пора хат дар Китобхонаи салтанатии Эрон аз ҷумлаи онҳо мебошанд. Аз хусуси котиби моҳир будани Ибни Муқла адиби асри 16 Қозӣ Аҳмад дар асараш "Рисола оид ба хаттотон ва наққошон" маълумоти мухтасар додааст.
Абуалӣ Муҳаммади Сурӣ

Абуалӣ Муҳаммади Сурӣ (номаълум — 1046, Ғазна) — ҳокими дастнишондаи Ғазнавиён дар вилояти Ғури Афғонистон. Зиндагинома Маҳмуди Ғазнавӣ соли 1030 ҳокими вилояти Ғур Муҳаммади Суриро барканор кард ва ба ҷои ӯ писарашро нишонд. Абуалӣ ҳар сол молиёти ҷинсӣ, аз қабили аслиҳаи ҷангӣ (ҷавшан, хӯд ва ғайра) ба султони Ғазна медод. Баъдҳо Абуалӣ хоҳони истиқлол шуд. Соли 1046 бародараш ба исми Аббос бо кумаки сипаҳсолори Ғазнавиён Барстекин қалъаи ӯро тасхир кард ва ӯро ҳамроҳи писараш Яҳё ба Ғазна фиристод ва султон он ҳар дуро ҳукм ба қатл кард. Ғур дубора зери нуфузи Ғазна қарор гирифт.
Абуалӣ Балъамӣ

Абуалӣ Муҳаммад ибни Муҳаммади Балъамӣ — вазир, муаррих ва адиби форс-тоҷик, намояндаи хонадони Балъамиён, ки дар давлати Сомониён мансаби вазириро доштанд. Писари Абулфазли Балъамӣ. Зиндагинома Мувофиқи маълумоти "Зайну-л-ахбор"-и Гардезӣ, "Аҳсан-ут-тақосим"-и Муқаддасӣ, "Табақоти Носирӣ"-и Минҳоҷи Сироҷ, "Таърихи гузида"-и Ҳамдуллоҳи Муставфӣ, "Ҳабиб-ус-сияр"-и Хондамир ва диг., нахустин давраи вазорати Абуалӣ Балъамӣ ба замони сари қудрат омадани подшоҳ Абдулмалик ибни Нӯҳи Сомонӣ (ҳукмр. 954–961) рост меояд. Барои ба тахт омадани Абусолеҳ Мансур ибни Нӯҳ (бародари Абдулмалик ибни Нӯҳ) саҳми Абуалӣ Балъамӣ бузург буд. Мувофиқи маълумоти Гардезӣ, Абуалӣ Балъамӣ бо сипаҳсолор Алптегин муоҳидае доштааст, ки дар умури давлат онҳо бояд ба ҳамдигар созиш дошта бошанд, якдигарро дастгирӣ бикунанд. Вале дар таъйини шоҳ Абуалӣ Балъамӣ ва дарбориён андешаи Алптегинро, ки мехост писари Абдулмалик шоҳ бишавад, ба эътибор нагирифтанд ва, ҳатто, ӯро аз мансаби сипаҳсолорӣ ва ҳокимӣ бар шаҳри Нишопур маҳрум гардонда, ба ҷояш Абумансури Абдурраззоқро таъйин карданд. Дар давраи Абусолеҳ Мансур ибни Нӯҳ Абуалӣ Балъамӣ ҳамроҳи вазири дигари Сомониён – Утбӣ дар сари мансаб буд. Дар баъзе манбаъҳо аз вазорати Абуалӣ Балъамӣ дар замони Нӯҳ ибни Мансур (ҳукмр. 976–997) ҳам иттилоъ додаанд, ки чандон муътамад нестанд, зеро "Зайну-л-ахбор" соли ваф. Абуалӣ Балъамиро 974 медонад. Абуалӣ Балъамӣ вазири кордону ботадбире буда, дар замони вазораташ, бо вуҷуди баъзе нооромиҳо дар кишвар, кӯшидааст, ки давлату ҳокимияти Сомониён пойдор бошад. Абуалӣ Балъамӣ марди фозилу донишманд буда, адибону донишмандонро дастгирӣ мекард, барои рушди илму фарҳанги миллат саъю кӯшиш менамуд. Соли 963 тарҷумаи "Таърихи Табарӣ"-ро ба забони форсии дарӣ ба анҷом расонд, ки баъдан бо номҳои "Тарҷумаи Таърихи Табарӣ", "Таърихи Балъамӣ" низ машҳур гардид. Солҳои 90 садаи 20 дар Эрон муҳаққиқоне пайдо шуданд, ки "Тарҷумаи Таърихи Табарӣ"-ро тавассути Абуалӣ Балъамӣ зери шубҳа гузоштанд. Асари дигари Табарӣ "Ҷомеъу-л-баён ан таъвил-ил-Қуръон", ки ба номи "Тафсири Табарӣ" машҳур аст, ба забони форсӣ гардонда шуд, ки дар ин кор ҳам Абуалӣ Балъамӣ саҳми бузург доштааст. Абуалӣ Балъамӣ китобе дар бораи давлатдорӣ бо номи "Тавқеот" навиш-та будааст, ки то имрӯз дастрас нагардидааст. Низомии Арӯзии Самарқандӣ дар "Чаҳор мақола" ин асарро дастури муфиде барои дабирон муаррифӣ кардааст. Яке аз хидматҳои шоистаи Абуалӣ Балъамӣ ташвиқи Дақиқӣ ба навиштани "Гуштоспнома" мебошад.
Абуалӣ Ҷайҳонӣ

Абуалӣ Муҳаммад ибни Муҳаммади Ҷаҳонӣ — вазири амир Наср ибни Аҳмад, намояндаи хонадони Ҷайҳониён, писари Абуабдуллоҳи Ҷайҳонӣ.
Абуалӣ Сино (деҳа, н. Шуғнон)

Абуалӣ Сино — деҳа дар ҷамоати деҳоти Ванқалъаи ноҳияи Шуғнон ВМКБ. Ҷуғрофиё Аз деҳа то маркази ноҳия 93 км; роҳ асфалтпӯш. Аҳолиаш 323 нафар, тоҷикон. Соҳаҳои асосии хоҷагӣ: чорводорӣ, ғаллакорӣ. Заминҳо аз чашмаи Имомдара обёрӣ мешаванд.
Шайх Табарсӣ

Абуалӣ Фазл ибни Ҳасани Табрасӣ маъруф ба Шайх Табрасӣ — нависанда, фақеҳ, муфассир ва муҳаддиси форс-тоҷик, муаллифи "Маҷмаъу-л-баён", "Ҷавомеъу-л-ҷомеъ" ва "ал-Эҳтиҷоҷ".
Муҳаммад ибни Илёс

Абуалӣ ибни Муҳаммад ибни Илёс (68, Бухоро) — фармонравои Кирмон, бунёнгузори силсилаи Оли Илёс.
Абуалӣ ибни Муҳаммад

Абуалӣ ибни Муҳаммад — малики дудмони Ғуриён (1011–1035), писари Муҳаммад Сурӣ.
Абуалӣ ибни Абулқосими Фақеҳ

Шахс Абуалӣ ибни Абулқосими Фақеҳ — сипаҳсолори сомонӣ дар аҳди Нӯҳ ибни Мансур.
Абуалӣ Ҳасан Шодони Воситӣ

Абуалӣ Ҳасан Шодони Воситӣ — муаррих ва нависандаи арабинависи эронитабор, муаллифи "Ахбору-л-мадина".
Яҳё ибни Абимансур

Абуалӣ Яҳё ибни Абимансур — ахтаршинос ва аз аъзои Дорулҳикмаи Бағдод, тарҷумон и эронӣ аз хонадони Бану Мунаҷҷим. Зиндагинома Мунаҷҷими барҷастаи садаи Абуалӣ Яҳё ибни Абимансур дар ибтидо номи форсии "Бизист" дошта, аввал мунаҷҷими Фазл ибни Саҳл – вазири Маъмун буд, пас аз кушта шуданаш мунаҷҷими махсуси Маъмун таъйин гардид ва исломро қабул карда, номи арабӣ гирифт. Дар сарчашмаҳо таҳти лақабҳои "Ҳосиб" ва "Абулфаворис" низ ёд мешавад. Яҳё муддате сарпарастии умури молии "Байту-л-ҳикма"-ро бар уҳда дошта, дар ҳамон ҷо ба омӯзгории Банӣ Мусо пардохт. Дар баъзе сарчашмаҳо вафоти ӯро миёни с-ҳои 832–34 овардаанд. Лекин Умар Ризои Каҳҳула дар "Муъҷаму-л-муаллифин" таърихи вафоти ӯро с. 845 қайд мекунад. Бино бар навиштаи Ибни Надим, Яҳё ҳангоми сафари Маъмун ба Тарсус дар Ҳалаб вафот карда, дар қабристони "Қурайшӣ" ба хок супорида шудааст. Таҳқиқоти нуҷумии Яҳё Таҳқиқоти нуҷумии Яҳёро ба чанд самт тақсим кардан мумкин аст. Аввал – таҳқиқо ти ӯ дар расадхонаҳои "Шамсия"-и Бағдод ва "Дайри Мурон" дар кӯҳҳои Қосиюни шим. ғарбии Димишқ. Дар расадхонаи "Дайри Мурон" Ҳабаш Ҳосиб ва дар "Шамсия" Яҳё сарпарасти таҳқиқот буданд ва натиҷаҳои илмии худро таҳлилу муқоиса мекарданд. Дар яке аз чунин таҳлилҳои илмии с-ҳои 827–28, вақте ки ситорашиносони "Шамсия" миқдори майли куллии Офтобро 23 33 52 муайян карда, муҳаққиқони "Дайри Мурон" 23 35 муқаррар намуданд, Маъмун натиҷаи кори "Шамсия"-виёнро рад кард. Берунӣ сабаби ихтилофоти натиҷаҳоро баландии гуногуни мавзеи расадхонаҳо, баъзе донишмандон хатоии афзору иштибоҳи мунаҷҷимон донистаанд. Баъд Яҳё гурӯҳи мунаҷҷимонеро роҳбарӣ кардааст, ки ба муайянкунии тӯли 1°-и нисфуннаҳор то баландии Ситораи Қутби афзоиш ёбад ё кам шавад, машғул буданд. Гурӯҳи дувум усули секунҷаҳои куравӣ (сферавӣ)-ро истифода бурда, ченкуниро аз баландии кӯҳе, ки дар канори дарё ё дашти ҳамвор қарор дошт, оғоз намуда, бо истифода аз устурлоб миқдори майли уфуқро ҳисоб карданд. Натиҷаи ин таҳқиқот аз таҳқиқоти муосир каме фарқ мекунад. Таълифот Яҳё муҳимтарин натиҷаҳои нуҷумӣ, таҳқиқоти худ ва зердастонашро дар машҳуртарин асари "Зиҷи мумтаҳани Маъмунӣ" (мумтаҳан – номи зиҷҳое, ки дар асоси расадҳои мустақиле навишта шудаанд) гирд овардааст. Дар он Яҳё миқдори майли куллии Офтоб (эклиптика)-ро 23° 33 52 ҳисоб кардааст, ки аз ҳисоби имрӯзааш 2 камтар аст. Ӯ инчунин давомнокии соли офтобиро 365 рӯзу 5 соату 46 дақ. 21 с ҳисоб кардааст, ки аз ҳисоби муосири он 2 дақ. фарқ мекунад. Ин китоб бо номҳои "Зиҷи Шамсия" ва "Зиҷи муҷарраби Маъмунӣ" низ маълум буда, байни донишмандони пас аз ӯ шуҳрати калон дошт. Аз ҷумла Абурайҳони Берунӣ дар "Қонуни Масъудӣ", Ибни Юнус дар "Зиҷи кабири Ҳокимӣ" ва Собит ибни Қурра аз он истифода кардаанд. Яҳё китобҳое ба номи "Мақолатун фӣ амали иртифои судси соату-л-арзи мадинату-л-ислом" ва "Китоб-ур-руҷӯъ ва-л-ҳубут" низ доштааст, ки боқӣ намондаанд.
Абуалӣ Ҳасан

Абуалӣ Ҳасан ибни Ҷаъфар ибни Мокуло — сиёсатмадори эронӣ аз хонадони Мокуло, вазири Ҷалолуддавлаи Дайламӣ.
Абуамр Муҳаммад ибни Асад

Абуамр Муҳаммад ибни Асад — сардори сипоҳ дар даврони Наср ибни Аҳмад ибни Исмоил, ки барои хуруҷи Илёс ибни Исҳоқ ба Самарқанд, ӯро маъмур сохта буд.
Абуаҳмад Халаф

Абуаҳмад Халаф (таваллуд ва вафот номаълум) — амири Систон, солҳои ҳукмрониаш 963 – 988. Зиндагинома ӯ пас аз кушта шудани падараш бо кумаки волии Буст – Макҷул ҳукумати Систонро ба даст гирифт. Абуаҳмад Халаф дар ибтидои амораташ аз додани хироҷ ба умарои сомонӣ сар печид. Соли 964 Абуаҳмад Халаф сафари ҳаҷ кард ва фардеро бо номи Тоҳир ибни Абуалӣ Муҳаммад Тамим ба худ ҷонишин таъйин намуд. Амир Тоҳир бар тамоми умури Систон мусаллат шуд ва вақти бозгашт Абуаҳмад Халафро барои ворид шудан ба пойтахт монеъ шуд. Соли 965 дар Систон шӯрише рух дод ва Сомониён дар фурӯ нишондани шӯриш дар ин минтақа ёрии амалӣ намуданд. Абуаҳмад Халаф бо кумаки низомии амир Мансури Сомонӣ ҳукумати Систонро дубора ба дасти худ гирифт. Абуаҳмад Халаф пас аз истиқрор дар Заранҷ – пойтахти Саффориён сипоҳиёни амири Хуросонро боз гардонид. Баъд аз соли 982 Абуаҳмад Халаф амният ва осоиши нисбиро дар Систон ва атрофи он барқарор кард. Вилоёти Зобулистону Ҳирот ва Кирмон Форс, Қойину Бушанҷ низ аз тобеони амир Абуаҳмад Халаф маҳсуб мешуданд. Авзои ошуфтаи дохилии давлатдории Сомониён, ки дар охири садаи шиддат гирифта буд, дигар ба онҳо имкон надод, ки Систонро дар тобеияти худ нигаҳ доранд. Аморати амир Абуаҳмад Халаф ва ҷонишинони ӯ дар Систон то соли 1003, яъне то фатҳи султон Маҳмуди Ғазнавӣ барҷо буд. Абуаҳмад Халаф амири донишдӯст ва фазилатпарвар, дарбораш боргоҳи илм ва маърифат будааст. Чунончи бо супориши ӯ уламо ва фуқаҳои Систон тафсири Қуръонро дар 100 ҷилд фароҳам овардаанд ва амир Абуаҳмад Халаф 20 000 динори зар бар мусаннифон эҳдо кардааст.
Абуаҳмад ибни Абубакри Котиб

Абуаҳмад ибни Абубакри Котиб (? — қарни Х) — давлатмард ва шоири арабизабони аҳди Сомониён, писари Абубакр ибни Ҳомид, муддате волии Ҳирот, Бушанҷ ва Бодғис низ буд.
Ашрафи Мароғаӣ

Абуалӣ Ҳусайн ибни Ҳасани Мароғаӣ (Мароға, Устони Озарбойҷони шарқӣ — 1460) — шоир ва нависанда и форс-тоҷик, Зиндагинома Бо номи Дарвеш Ашрафи Хиёбонӣ низ машҳур аст. Бо писари ҳоким Қарақуюнлу Ҷаҳоншоҳ (асри 15) шоҳзода Пир Будоғхон дӯстӣ дошт ва дар Бағдод зиндагӣ мекард. Пас аз вафоти ин шоҳзода ба Табрез омад ва то охири умр дар ҳамин ҷо умр ба сар бурд. Ашраф идомадиҳандаи равияи эҷодии Низомии Ганҷавӣ ва Амир Хусрави Деҳлавӣ мебошад. Дар пайравии Низомии Ганҷавӣ панҷ достон — "Хамса" тартиб додааст, ки аз достонҳои "Минҳоҷу-л-аброр" (4260 байт; дар пайравии "Махзану-л-асрор"), "Риёзу-л-ошиқин" (7713 байт; дар пайравии "Хусраву Ширин"), "Ишқнома" (3338 байт; дар пайравии "Лайлию Маҷнун"), "Ҳафт авранг" (3775 байт; дар пайравии "Ҳафт пайкар"), "Зафарнома" (4544 байт; дар пайравии "Искандарнома") иборат аст. Ашраф вобаста ба давру замони худ, сабки эҷодаш ба достонҳои "Хамса" навгониҳо ворид намудааст. Масалан, дар "Ишқнома" ӯ аз забони қаҳрамонон ғазалҳо овардааст. Ҳамин ҷиҳати кори ӯ дар достонҳои шоири озарбойҷонӣ Муҳаммад Фузулӣ (асри 16) идома ёфтааст. Шоирону адибон, махсусан Алишери Навоӣ ("Маҷолису-н-нафоис") ба "Хамса"-и Ашраф баҳои баланд дода, онро яке аз беҳтарин назираҳо донистаанд. Дар чор девони Ашраф- "Унвон-уш-шабоб", "Хайру-л-умур", "Боқиёту-с-солеҳот", "Муҷаддадоту-т-таҷаллиёт" қасидаҳо, ғазалҳо, қитъаҳо, рубоиҳо ва ғ. фароҳам омадаанд. Асари Ашраф "Сад панди Алӣ" тарҷумаи манзуми сад ҳикматест, ки ба Алӣ ибни Абитолиб нисбат дода мешаванд. Абёти зерин намунае аз ашъори Ашраф мебошанд:.
Абуаҳмад Ямонии Бушанҷӣ

Абуаҳмад Ямонии Бушанҷӣ — шоири соҳибдевон ва қасидасарои арабизабони эронитабори замони Сомониён.
Абуаҳмад ибни Алии Қазвинӣ

Абуаҳмад Муҳаммад ибни Алии Қазвинӣ — сиёсатмадори даврони Сомониён, ҳокими Марв. Зиндагинома Дар бораи зиндагӣ ва фаъолияти ӯ маълумоти кофӣ вуҷуд надорад. Ибни Асир зимни воқеъаҳои солҳои ва баёни тамарруди Абуалӣ ибни Муҳтоҷ бар амир Нӯҳ ибни Наср аз Абуаҳмад ёд карда, таъкид менамояд, ки ӯ дар он сол ҳукумати Марвро дошт. Амир Нӯҳ он сол Мансур ибни Қаротекинро фармондеҳи лашкари Хуросон таъйин намуда ба Марв мефиристад. Абуаҳмад дар ибтидо бо Абӯалии Симҷӯр мепайвандад, вале баъд аз ӯ рӯй метобад ва дар Марв Мансур ибни Қаротекинро истиқбол мегирад. Мансур Абуаҳмадро гиромӣ медорад ва ӯро бо амволу аҳли хонаводааш ба Бухоро мефиристад. Чун ба Бухоро расид, амир Нӯҳ ибни Наср ҳам ба ӯ некӣ мекунад, вале ӯро таҳти назорат қарор медиҳад. Рӯзе аз Абуаҳмад навишта ба даст меояд. Амир ҳамаи гуноҳони Абуаҳмадро бар ӯ ёдрас мекунад ва фармони қатли ӯро медиҳад.
Абуаҳмади Мунаҷҷим

Абуаҳмад Яҳё тбни Алӣ ибни Яҳё ибни Абумансури Обони Муннаҷим 1 (— 29 октябр 912) — мусиқишинос, ахтаршинос ва шоир и эронитабори дарбори Муътазид, муаллифи "Рисола фӣ-л-мусиқӣ".
Абубакр Атиқи Нишопурӣ

Абубакр Атиқи Нишопурӣ — муҳаддис ва муфассири форс-тоҷик, муаллифи "Тафсири Сурободӣ". Зиндагинома Аз муосирони Алпарслон ва писараш Маликшоҳи Салҷуқӣ аст. Дар порае нусах соҳиби унвон ба Нишопур мунтасаб шудааст ва ба ҷойи Сурободӣ, СурбонӣСурёнӣ зикр шудааст.
Абубакр Аҳмади Розӣ

Абубакр Аҳмади Розӣ, маъруф ба Розии Таърихӣ — донишманд ва муаррихи эронитабори андалусӣ, муаллифи "Ахбору-л-мулуки Андалус".
Абубакри Калободӣ

Абубакр Муҳаммад ибни Абиисҳоқ Муҳаммад ибни Иброҳими Калободӣ — ориф, сӯфӣ, фақеҳи ҳанафӣ ва файласуфи форс-тоҷик, муаллифи китоби "ат-Таъарруф ли-л-мазҳаби-т-тасаввуф" ва "Маъонию-л-ахбор".
Абубакр Бағдодӣ (риёзидон)

Бағдодӣ, Абубакр Муҳаммад ибни Абдулбоқӣ ал-Бағдодӣ (1050, Басра — 1140, Бағдод) — фақеҳ ва риёзидон. Дар манобеъ бо тахаллусҳои "Қозии бемористон", "Фаразӣ", "Баззоз", "Ансорӣу-л-каъбӣ" низ ёд мешавад. Осори риёзӣ Шарҳу-л-мақолати-л-ашарати мин китоби-л-Уқлидус "Шарҳу-л-мақолати-л-ашарати мин китоби-л-Уқлидус" ("Шарҳ ба мақолаи даҳуми китоби Уқлидус"). Нусхаҳои хаттии зиёд аз ин рисола дар китобхонаҳои Париж, Кембриҷ ва Краков мавҷуданд. Олими итолиёӣ Герарди Кремонӣ ин китобро ба забони лотинӣ тарҷума кард, ки дар садаи ду бор дар Аврупо ба чоп расид. Дар ин китоб ададҳои ирратсионалии алгебравии кубии навъи 3а+3, ва ғ. мавриди таҳқиқ қарор гирифтаанд. Б. истилоҳоти математикии "адади ратсионалӣ" ва "адади мавҳум"-ро ба илм дохил кардааст, ки аз онҳо мутаносибан реша гирифтан мумкин ҳаст ё нест (дар маҷмӯи ададҳои ҳақиқӣ). Қисми зиёди рисола ба исботи геометрии мақолаи даҳуми "Асосҳо"-и Уқлидус, ки доир ба ададҳои ирратсионалӣ аст, бахшида шудааст. Ар-рисолату фӣ тақриби усули-л-ҳисоби фӣ-л-ҷабри ва-л-муқобала "Ар-рисолату фӣ тақриби усули-л-ҳисоби фӣ-л-ҷабри ва-л-муқобала" ("Рисолаи усулҳои тақрибии ҳисоб дар алҷабр ва муқобала") — нусхаҳои ин рисола дар китобхонаҳои Димишқ ва Истанбул мавҷуд буда, баъзан ба унвонҳои дигар низ ёд шудааст. "Ҷадовилу-л-ҷайби-л-маҳлули дақиқатан-дақиқатан" "Ҷадовилу-л-ҷайби-л-маҳлули дақиқатан-дақиқатан" ("Ҷадвалҳои синусҳо дақиқа ба дақиқа"). Як нусха аз ин рисола дар китобхонаи Қоҳира мавҷуд аст. "Ат-табақоту фӣ шарҳи-л-мисоҳат" "Ат-табақоту фӣ шарҳи-л-мисоҳат" ("Табақот доир ба шарҳи масоҳат"). Нусхаҳои хаттии ин рисола дар китобхонаҳои Санкт-Петербург ва Истанбул мавҷуд буда, унвони китоб "Рисолатун фӣ мисоҳати-л-ашкол" ("Рисола доир ба масоҳати шаклҳои геометрӣ") аст. "Ар-рисолату-л-Муҳаззабияту фӣ-л-ҳисоби-л-ҳивояти" "Ар-рисолату-л-Муҳаззабияту фӣ-л-ҳисоби-л-ҳивояти" ("Рисолаи Муҳаззабия дар бораи ҳисоб дар фикр"). Ин рисола дар бораи ҳисоби даҳонӣ, арифметика ва алгебра мебошад.
Муҳаммад ибни Исмоили Нишопурӣ

Абубакр Муҳаммад ибни Исмоили Нишопурӣ (1;? — 908, Нишопур) — сӯфӣ, ориф, муҳаддис ва донишманди шофеъии форс-тоҷик, муаллифи "Китобу-с-саҳоба".
Абубакр Муҳаммад Самъонии Марвазӣ

Тоҷулислом, Абубакр Муҳаммад Самъонии Марвазӣ донишманд, фақеҳ, муҳаддис, шоир ва воъизи шофеъӣ, устоди Абулфутӯҳи Тоӣ ва Абутоҳири Санҷӣ, муаллифи китоби "Амол".
Абубакр Мустафо Байрат

Абубакр Мустафо Байрат (зод. 21 июл 1941,,) — арбоби давлатӣ ва сиёсии Либиё аст. Зиндагинома Вай профессори менеҷмент ва маркетинг дар Донишгоҳи амрикоии Нигерия ва узви сенати донишгоҳ дар Нигерия шуд. Собиқ номзад ба сарвазири ҳукумати ризоияти миллӣ дар Либиё. Соли 2003 узви Кумитаи пешбарии илмии Коллеҷи тиҷорат ва иқтисоди Донишгоҳи Султон Қобуси Уммон ва аз соли 2003 то 2005 узви Шӯрои ин коллеҷ интихоб шуд. Аз моҳи августи соли 2014 ӯ узви Маҷлиси намояндагони Либиё мебошад. Вай яке аз асосгузорони Муколамаи сиёсии Либиё дар Схират буд, аммо моҳи октябри соли 2015 ба далели нақзи тарҳи аслии Созишномаи сиёсии Либиё (дар Маҷмаи Умумии СММ дар моҳи сентябри соли 2015 дар Ню-Йорк мувофиқа шуда буд) истеъфо дод 1 2 2.
Шамсулаиммаи Сарахсӣ

Абубакр Муҳаммад ибни Аҳмади Сарахсӣ, маъруф ба Шамсулаимаи Сарахсӣ — донишманд, муҳаддис ва фақеҳи ҳанафимазҳаби форс-тоҷик. Зиндагинома Шамсуддин Абубакр Муҳаммад ибни Аҳмад ибни СаҳлАбусаҳл, маъруф ба Шамсулаиммаи Сарахсӣ улуми диниро назди Шамсулаиммаи Ҳалвонӣ фаро гирифт. Номи ӯ дар "Ҳидоя" батакрор зикр шудааст. Ба сабаби насиҳати хоқони турк дар чоҳе дар ш. Узганди Фарғона зиндонӣ шуд. Шамсулаиммаи Сарахсӣ бузургтарин асари худ "ал-Мабсут"-ро (дар 14 ҷилд) дар зиндони мазкур навишт. Ӯ дар даруни чоҳ аз ёд имло мекард ва шогирдонаш бар сари чоҳ нишаста китобат мекарданд. Шамсулаиммаи Сарахсӣ дар чанд маврид дар китоби "ал-Мабсут" ба ин ҳолати худ ишора кардааст. Мас., дар поини шарҳи ибодот овардааст: "Ин охири шарҳи ибодот буд, ки онро маҳбус аз ҷумъаву ҷамоот бо рӯшантарин маонӣ ва муҷазтарин иборот имло кард". Дар охири китоби талоқ, китоби итоқ ва китоби иқрор низ ибораҳое дар баёни ин моҷаро омадааст. Муҳаммад ибни Иброҳими Ҳасирӣ, Абуумар, Усмон ибни Алии Байкандӣ, Умар ибни Ҳабиб бобои модарии соҳиби "Ҳидоя" аз шогирдони Шамсулаиммаи Сарахсӣ буданд. "Шарҳу-л-Ҷомеи-л-кабир"-и имом Муҳаммад, "Шарҳу-с-Сияри-л-кабир"-и ӯ (дар 4 ҷилд), "ан-Нукат" дар шарҳи "Зиёдату-з-зиёдот", "ал-Усул", маъруф ба "Усулу-с-Сарахсӣ" (дар усули фиқҳ) ва "Шарҳу Мухтасари-т-Таҳовӣ" аз осори дигари ӯст.
Ибни Хузайма

Абубакр Муҳаммад ибни Исҳоқи Нишопурӣ, маъруф ба Ибни Хузайма (январ 838, Нишопур — 11 феврал 924) — муҳаддис, фақеҳ, муфассири Қуръон ва донишманди машҳури мусулмони шофеъимазҳаби нишопурӣ. Зиндагинома Овони навҷавонӣ дар Нишопур муқаддамоти илмҳоро фаро гирифт. Сипас барои такмили илм ба Марв, Марврӯд, Рай, Бағдод, Куфа, Басра, Аббодон, ҷаз. Ибни Умар, Шом, Қоҳира, Искандария, Ҳиҷоз ва Гургон сафар карда, аз донишмандону олимони он ҷойҳо фиқҳ, ҳадис, усул, қироат ва тафсир омӯхт, ба нақли ҳадис пардох. Иддае аз шайхҳои ривоятҳои соҳибони "Сиҳоҳи ситта" аз машоихи ривоёти ӯ низ буда, Бухорӣ ва Муслим аз ӯ ривоят кардаанд. Ибни Хузайма фақеҳи муҷтаҳид буд, дар масъалаҳои тавҳид сифатҳои Худоро бидуни таъвил бар асоси зоҳири оёту ривоятҳо маънидод мекард ва дар айни ҳол аз ташбеҳ дурӣ меҷуст. Ӯ дар мавриди мухолифон сахтгир буд, афродеро, ки ояти "истиво бар Арш" (Қуръон, 7)-ро ҳамл бар зоҳири он накунанд ё қоил ба халқи Қуръон бошанд, ҳукм ба иртидод (аз ислом баргаштан) ва қатл кардааст. Ибни Хузайма ҳадиси "Ҳароина Худованд одамро бар сурати хеш офарид"-ро ба гунае маънидод карда, ки орӣ аз ташбеҳи Худо ба инсон бошад. Ибни Хузайма бо мактабҳои мухталифи каломӣ, бахусус ҷаҳмия ва куллобия мухолиф буд ва шогирдони худро аз омӯхтани илми калом наҳй мекард. Таълифот Ибни Хузайма дар заминаи Китобу суннат, фиқҳ ва маорифи динӣ 140 асар навиштааст. Аз муҳимтарин таълифи Ибни Хузайма "Мухтасару-л-мухтасар мина-л-муснади-с-саҳеҳ ани-н-Набӣ (с)" буда, бо номи "Саҳеҳи Ибни Хузайма" машҳур аст. Ибни Касир онро аз лиҳози санад ва матн ҳатто аз "Мустадрак"-и Ҳоким бартар гуфтааст. Суютӣ низ онро аз "Саҳеҳ"-и Ибни Ҳиббон бартар донистааст.