ArabovMK/tajik-wikipedia-corpus huggingface dataset:
Мақбараи Ёрмуҳаммади Валӣ

Мақбараи Ёрмуҳаммади Валӣ — яке аз ёдгориҳои нодири меъморӣ дар деҳаи Баҳораки Саричашмаи ноҳияи Шӯрообод. Мақбараи Ёрмуҳаммади Валӣ аз ҳафи утоқи дар давраҳои гуногун сохташуда иборат аст. Бахши куҳантарини он гӯрхона, зиёратхона ва пешайвон мебошанд, дар асрҳои — сохта шудаанд. Мувофиқи ривояти сарчашмаи хаттӣ шайх Ёрмуҳаммади Валӣ с. 1378 фавтидааст. Аз ин лиҳоз метавон гуфт, ки бинои гӯрхонаи ӯ дар асри сохта шуда, утоқҳои сеюм ва чаҳорум, инчунин зиёратхона ва намозгоҳ баъдтар бунёд ёфтаанд. Деворҳои ғарбӣ ва шарқии гӯрхонаҳои якум ва дуюм тоқ доранд, ки таъйиноташон номаълум аст. Дар асрҳо — дар қисмати ҷанубӣ боз се утоқи дигар сохта шуданд, ки нақши масҷидро иҷро мекарданд. Ҳамаи намоҳои мақбара, зимнан намои асосӣ, ки бартар аз дигао мебошад, бо ҳарфи П-монанд оро ёфтаанд. Ғайр аз ин намо фурӯрафтагиҳои чоркунҷаи дарозрӯя дорад, ки барои катибаҳо сохта шудаанд. Дари даромад ва паҳлӯҳои он бо аркҳои ороишӣ зиннат ёфтаанд. Мақбара аз хишти пухта (андозааш 24Х24Х4 см ва 24Х25Х5 см) бунёд ёфтааст. Ҳамаи утоқҳо гунбазпӯшанд; гунбазҳои гӯрхонаҳои шайх ва писараш бузургтар буда, дар маҷмаъ мавқеи марказиро ишғол мекунанд. Ҳамаи утоқҳо бо дарҳо ба якдигар робита доранд. Утоқҳои дар қисмати ҷанубӣ сохташуда бе пештоқ мебошанд. Пештоқи утоқи марказӣ сардари баланд ва даромадгоҳи калонтару жарфтар дорад.
Мақбараи Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ

Мақбараи Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ — оромгоҳи сардафтари адабиёти классикии тоҷику-форс Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ (858 941) 60 км дар қисмати шарқии шаҳри Панҷакент, дар маркази деҳаи Панҷрӯд ҷойгир аст. Он аз бинои ҳашткунҷаи хиштӣ бо ҳуҷраи якгумбаза ва галерея иборат аст. Соли 2008 ба муносибати 1150 солагии шоир оромгоҳи Рӯдакӣ бозсозӣ карда шуд. Бисёр аҷиб аст, ки мазори Рӯдакӣ, падари шеъри низ чунон Фирдавсии бузургвор то муддатҳо ношинохта монда буд ва баъдҳо замоне, ки шӯри пардохтан ба забону ҳувияти миллӣ бори дигар пайдо шуд, тавассути Садриддини Айнӣ ва дар қарни бистум аз рӯйи нишонаҳои тазкираҳову донистаҳои торихии навишташуда аз Самарқанд шиносоӣ шуд. Устухонҳои вай, ки нишонаи кӯрӣ, ки албатта ошкоро буд, ки ин кӯрӣ модарзодӣ набудааст, ёфтаҳои Айниро собит кард. Бо кашфи ин мазор оромгоҳе шабеҳ ба оромгоҳи Аттор бар болои гӯри вай сохта шуд, ки ҳамакнун дар рустои Панҷрӯд дар Панҷакант ва 170-килуметрии шимоли шаҳри Душанбе барои он сохта шуд, ки албатта масири расидан ба он ҳанӯз сахту душвор аст ва харобии роҳу ҷоддаҳо ва набуди васоили нақлияи вижа барои рафту баргашт ба он аз мавонеъи пеши рӯйи гардишгарон ва зиёраткунандагони он мебошад. Ба ҳар рӯй, будан дар он макони сарсабз ва бӯйи хуши сабзаву рӯд сармастии васфнопазиреро дар инсон падид меоварад, ки бешак дар эҷоди завқи шоъирии вай бетаъсир набудааст. Оромгоҳи Рӯдакӣ дорои шакли ҳашзилъӣ ва гунбади фирӯзаӣ дар болои он аст, ки ба дасти чанд тан аз кошикорони Нишопурӣ бозсозӣ шудааст. Нигаред низ.
Мақбараи Айнӣ

Мақбараи Садриддин Айнӣ — ёдгории меъморӣ дар Боғи фароғат ва истироҳати ба номи Садриддин Айнӣи шаҳри Душанбе воқеъ аст. Мақбара тибқи лоиҳаи меъмор Ю. Г. Снеговский соли 1954 дар сари қабри адиб сохта шуда буд. Он дар майдони доирашакли гулгашти асосӣ ру ба руи даромадгохи шарқии Боғи фароғат ва истироҳати ба номи Садриддин Айнӣи шаҳри Душанбе воқеъ буд. Гулгашт бо тахтабетонҳо пӯшонида шудааст. Аз ду тарафи роҳ ва майдони мақбара сарву арчаҳо қад афрохтаанд. Мақбара бар бунёди маснуъ бино шуда, аз се тараф зина дорад. Атрофи он сабзазору гулпӯш аст. Аз мақбара 6а чор тараф гулгашт кушодаанд. Иншоот гунбазшакл, вале дар он хусусияти макбараҳои асримиёнагӣ дида намешавад. Гунбаз ба шаш сутун устувор шуда, дар миёнаи мақбара муҷассамаи нимтанаи Садриддин Айнӣро гузоштаанд. Байни сутунҳо ток сохтаанд. Ба фарши иншоот тахтабетонҳо чидаанд, ки гафсиаш 20 см аст. Павильон аз маводи оҳану бетонӣ ва тахтасангҳои мармарӣ сохта шудааст. Сатхи намо ва сутунҳо бо мармари сафед, даруни токҳо бо мармари сурхи тираю гулобӣ ва токҳо кандакорӣ шудаанд. Бурҷи сутунҳоро бо "занҷира"-и мармарии зардча оро додаанд. Муҷассамаи Айнӣ аз мармари сафед сохта шуда, дар зерсанги он бо зарҳал ном ва таърихи таваллуду вафоти Садриддин Айнӣ сабт шудааст. Беруни гунбази мақбара кошкори шуда, бо ранги обӣ рангмолӣ гардидааст. Нигаред Нигористон Манобеъ Салия Мамаджанова, Рустам Мукимов. Архитектура и градостроительство Душанбе (история, теория и практика). – Душанбе,2008. – С.277 - 278.
Мақбараи Баёнқулихон

Мақбараи Баёнқулихон — ёдгории меъморӣ дар Бухоро (нимаи дуюми садаи). Намунаи нодири услуби нави санъати меъмории миллӣ. Бинои росткунҷаест, ки аз зиёратхона ва гурҳоиа иборат буда, дар болои пойдевори хеле баланд (холо зери хок мондааст) сохта шудааст. Мақбараи Баёнқулихон муҷаз ва боҳашам аст. Намой шаркӣ ва асосии иморатро пештоқи мунақкаш хеле зебо оро додааст, ки дар ду гушааш гулдастаҳои хурд дорад. Биной чорсуи зиёратхона гунбазпуш буда, гунбазаш ба шарафаҳои мукарнаси такя мекунад. Дарунтар гурхона вокеъ аст. Девори ду паҳлӯи бино ниҳоят рафс буда, дар мобайнаш долони такт дорад (максади сохтани ин долон то ҳол маълум нест). Мақбараи Баёнқулихон бо ороишоти беҳамтояш дар байни ёдгориҳои меъморӣ чои намоёлро ишгол мекунад. Сар то сари дсворхо аз косаи гунбази зиёратхона бо сафолакҳои рангоранг кошикорн шудааст. Кошикориҳои ин чо аз намуиаҳои пешина бо он фарқ. мекунанд, ки инхо аз порчаҳои яклухти калони хамвор ё барчаста чида шудаанд. Кандакориаш хеле мураккаб буда гирех, ислими), рангҳои фируза, кабуд, сафед вз бунафш моҳирона истифода шудаанд. Деворҳои гурхона низ кошикорист. Бисьёр чои ороишот ва гунбаз хароб шудааст. Дар давраи советӣ Мақбараи Баёнқулихон таъмир гардид.
Мақбараи Бобо-Тағо

Мақбараи Бобо-Тағо — ёдгории мсъмооии садаи дар шаҳри Истаравшан. Мақбараи Бобо-Тағо бинои мураббаъшакли начандон калони гунбазист, ки пештоки васеаш тамоми иморатро фаро гирифтааст. Зиёратхонаи Мақбараи Бобо-Тағо гунбаз дошта аз хишти пухта сохта шудааст. Бинои мураббаи зиёратхона аз ҳисоби чор равокток, васеъ гардидааст. Дар қисми шарки зиёратхона утоки начандон калон н вокеъ аст. Деворҳои гурхона бо токҳои пайконӣ, ки аз фарш як метр боло ҷойгиранд, оро ёфтааст. Дар миёначо сагонаи пасти гачкорӣ вокеъ аст. Токи гарбиро мехроби панчтаркаи равокдор оро додааст. Дар токи мукобили он даромадгох гузоштаанд. Унсури асосии ороишй қисмати дохили М. аз изораҳои гачй иборат аст, ки бо аркахо хотима меебанд. Намой чанубй пештоки васеъ дорад. Дар ду гулдастаи пешток хоначаҳои росткунчаи танге сохта шудаанд, ки онҳо, эхтимол вазифаи чиллахонаро адо мекардаанд ва аз тарафи толор даромадгох доранд. Баъдтар дар пеши Мақбараи Бобо-Тағо айвони васеъ сохта шуд (а. 19). Ин айвон чор шохсутун дошта сакфаш кандакорӣ шудааст ва намунаи санъати амалии халку нақшунигории чубйст.
Мақбараи Ҳазрати Шоҳ

Мақбараи Амир Ҳамза Ҳазрати Шоҳ (номгузориҳои маҳаллӣ — Ҳазрати Бобо, Лангарбобо, Амир Ҳамзаи Соҳибқирон) — ёдгории меъмории асрҳои — дар деҳаи Чоркӯҳи ноҳияи Исфара. Ин мақбара аз беҳтарин намунаҳои кандакории Осиёи Миёна буда, ҷузъҳои алоҳидаи он бо нақшу нигор ва пардози сутунҳои Рарз, Фатмев, Оббурдан, Меҳроби Искодар, намояи чӯбии Мақбараи Қуссам ибни Аббос ва ғайра хеле наздиканд. Мақбара ҳафт сутун, ҳашт наълин, сақфи чорболора, синҷҳои катибадор ва панҷараҳои тахтабандишуда дорад. Дар мақбара се навъи сутун ба назар мерасанд: сутунҳо кӯзагӣ (ба шабеҳи кӯза кандакориву оро дода шудаанд), тахтасутун (сутуни чорлаб, чортеға, ки дар меъмории халқҳои Осиёи Миёна то асрҳои ривоҷ дошт) ва аспаксутун (навъи сутунҳое, ки аслан барои нигоҳ доштани тахтабандӣ ва болори кумакӣ дар девор насб мекардаенд ва аз чор се қсми пешрӯяшон бо навъи нақшҳои ислимӣ оро ёфтаанд). Болорҳои чортарши сақфи мақбара дар ду рӯяшон бо хатти кӯфӣ навиштаҷот доранд. Ин навиштаҷоту навъи нақшунигор ниҳоят зебову нафис аст. 1 Мақбараи Амир Ҳамза Ҳазрати Шоҳ ба номгӯи Феҳристи мероси фарҳангии умумибашарии ЮНЕСКО аз ҷониби Тоҷикистон пешниҳод гардидааст ва соли 2015 ба феҳристи Мероси фарҳангии умумибашарии ЮНЕСКО сабт шудааст.
Мақбараи Лангари Бобо

МАҚБАРАИ ЛАНГАРИ БОБО, ёдгории меъмории асрҳои 17 – 18 дар қисмати ҷанубу ғарбии шаҳри Конибодом. Мақбара гунбаздор буда, пештоқ надорад. Бино аз хишти хом сохта шуда, ҳавличааш бо тавораи начандон баланде иҳота гардидааст. Мақбара мураббаъшакл (5,50х5,50м) буда, девори ғарбиаш даромадгоҳи росткунҷа ва девори ҷанубиаш тирезаи панҷарадори гаҷӣ дорад. Дар миёнаи бино зери гунбаз сағона ҷойгир аст. Гунбази курашакл бар болои деворҳова "бурчак" (зергунбазӣ, болорҳои чӯбӣ дар кунҷи хонаҳои мураббаъ) бунёд шудааст. Чунин "бурчакҳо" дар санъати меъмории води Фарғона маъмул буда, барои иншооти асрҳои 17 – 18 хос мебошанд. Таҳкурсии мақбара сангин буда, бо чӯб комабандӣ шудааст, ки биноро зилзилатобовар мекунад. Намои асосӣ қисми ғарбӣ буда, дар пешрӯи он нимсутунҳои чортароши барҷаста аз девор маҳфуз мондаанд ва дар маҷмӯъ чавкоти П-шаклро дорнд. Аз боқимондаи нимсутунҳо дар дигар намоҳои бино маълум мегардад, ки онҳо низ чунин шакл доштаанд. Намоҳо ва гунбаз бо гач андова шудаанд. Намоҳои мақбара бо рангҳои гуногун оро ёфтаанд. Изораи биноро бо ранги арғувонӣ ва қисми болои дарҳоро бо ранги кабуд зинат додаанд. Андоваи дохили мақбара коҳгилист, деворҳо хатҳои морпеч доранд (ҳангоми хомандова бо ангушт кашида шудаанд). Дар миёнаҷои гунбаз равзане мавҷуд аст. Фарши мақбара гилини шиббашуда мебошад. Дар тарафи ҷануби мақбара деворҳои айвони валангор боқӣ мондаанд. Мақбара намунаи беҳтарини ёдгориҳои меъмории асрҳои 17 –18 тоҷик аст, ки дар ин давра санъати меъмории Осиёи Миёна рӯ ба таназзул буд. Ёдгорӣ дар ҳифзи давлат аст.
Мақбараи Домуло Икром

МАҚБАРАИ ДОМУЛЛО ИКРОМ - ёдгории меъмории охири асри дар деҳаи Лангари Калони ноҳияи Муъминобод. Дар теппаи барҳаво аз хишти пухта бино ёфтааст. Намош сода, бидуни ороиш. Аз ҷиҳати сохт ва банду баст ёдгориҳои меъмории Бухороро ба ёд меорад. Эҳтимол меравад, ки дар сохтмони он устоҳои бухороӣ иштирок карда бошанд. Панҷараҳои тоқшакли гачеорӣ якҷоя бо девори асосӣ ҳашттаркро ташкил додаанд, гунбазчаҳои болои онҳо низ ба иморатҳои сабки бухороӣ қаробат доранд. Дар тарафи чапи даромадгоҳ, дар дохили мақбара меҳроб воқеъ гаштааст, ки чунин тарзи сохтани мақбара дар амалияи меъмории пешин дида нашудааст. Тоқи меҳробро муқарнаси мураккаб оро додаст. Аз қабатҳои зиёди андова маълум мешавад, ки мақбара борҳо таъмир гаштааст. Домулло Икром баъди хатми мадрасаи Бухоро дар ҳамон ҷо монда, ба мударрисӣ машғул будааст. Дар овони пирӣ ба зодгоҳаш бармегардад ва дар ҳамин ҷо вафот мекунад. Азбаски Мақбара дар теппаи нисбатан баланд сохта шудааст, ба назар аз будаш калонтар ва бохашаматтар менамояд. Намоҳояш хеле оддй буда, бе ороишанд. Сохт ва бандубасти Мақбара услуби ёдгориҳои меъмории Бухороиро (а-ҳои) ба хотир меоварад (эхтимол дар сохтани он устоҳои бухорой иштирок карда бошанд). Шарафакои токшакли гачкорӣ якчоя бо девори асосӣ хашттаркро ташкил лодланд ва гунбазчаҳои болои онҳо низ ба шморатҳои услуби бухорой наздикамд.
Мақбараи Лангарота

МАҚБАРАИ ЛАНГАРОТА - ёдгории меъморӣ дар ноҳияи Спитамен. Асрҳои 16 – 17 бо хишти пухта сохта шудааст ва андоваи гаҷӣ дорад. Шаклаш мураббаъ (3х3), равоқтоқи ҳар ду тарафаш умқӣ. Дар дохили ин равоқтоқҳо равоқтоқҳои нисбатан хурд сохта шудаанд. Тоқи шарқӣ даромадгоҳ дорад. Гунбаз ду равзани росткунҷа дошта, дар болои асоси ҳашттарк воқеъ аст. Бандубасти зери гунбазро шурфаҳои бодбонӣ ташкил мекунанд. Дар пештоқи даромадгоҳ равоқтоқи росткунҷа ҳаст. Пештоқ ва кунҷҳои он бо дандонаю кунгураҳо оро ёфтаанд. Гунбаз бо ранги равғании осмонӣ оро ёфтааст. Аз тарафи ғарби гӯрхона зиёратхонаи дуҳуҷра ҷойгир аст. Хонаи пеш меҳроб ва аз ду паҳлӯи он тоқча, аз тарафи ҷануб даромадгоҳе дорад, к ибо равзан рӯшноӣ медарояд. Равоқҳои дарун ба дарун тарҳи нимдоиравӣ доранд. Зиёратхона болорӣ аст, аммо ба ҷойи болорҳои муқаррарӣ меъморон сутунҳои кандакории қадимиро ба кор бурдаанд. Мақбара намунаи хуби меъмории ниёгон аст.
Мақбараи Мавлоно Обиддин

Мақбараи Мавлоно Обиддин - ёдгории таърихӣ дар қисмати ҷанубу шарқии деҳаи Корези ноҳияи Данғара. Мақбара хароб гашта буд ва солҳои 40 садаи хиштҳои онро дар сохтмони ҳаммоми совхози "Данғара" истифода бурданд. Мардуми деҳа гирди мақбараро маҳкам кард. Соли 1997 бо ташаббуси Идораи давлатии ҳифзи ёдгориҳои Тоҷикистон дар харобаи мақбара таҳқиқот гузаронида шуд. Дар натиҷаи ҳафриёт маълум гашт, ки мақбара шакли мудаввари 8-кунҷа доштааст. Дар даруни лн бақияи ӣолоқабрӣ ёфт гардид, ки аз хишти пухта сохта шуда буданд. Мақбара аз сағонаи зеризаминӣ ва гӯрхонаи болоизамини иборат аст. Сағона шакли мураббаъ ва пӯшиши балхӣ дорад, баландиаш 150см, бинои болоизаминӣ шакли дарозрӯяи кунҷи сарбуридаро лорад. Маъқбара аз ду қисм иборат аст: зиёратхона ва гӯрхона. Шакли дохили гӯрхона 8-кунҷа буда,бар болои девори он устувона бунёд ёфтааст. Дар гӯрхона 4 турбати аз хиҳт сохта мавҷуд аст, ки дар онҳо Мавлоно Обидин ва наздикони ӯ мадфунанд. Зиёратхна аз пештоқи начандон калон иборат мебошад. Мақбара аз хишти пухтаи андазааш 21х21х4 бино ёфтааст. Деворҳои мақбара дар қадим каҷ андова карда, фаршаш бо хишт чида шуда буд. Мақбара борҳо таъмир ва бозсозӣ карда шудааст. Азбаски деворҳои он вайронкарда шуда буданд, қисмҳои бозсозигаштаи давраҳои баъдинаро муайян кардан душвор аст. Лоиҳаи тармими мақбараро меъмор А. Валиев тартиб дод, к ибо шакли ибтидоии он мутобиқат дорад. Гирдогирди мақбараро суфачаи баланди мармарифарш оро медиҳад.
Мақбараи Махдуми Аъзам

Мақбараи Махдуми Аъзам - ёдгории меъмории асри дар ноҳияи Ҳисор. Мадраса қадимтарин илҳоқияи марбути ансамбли меъмории буда, дар масофаи садметри ҷануби Мадрасаи Кӯҳна дар ду давра болои қабри Сайид Аҳмад Ҷалолиддин Косонӣ (аз пешвоёни бидъати дарвешони нақшбандия) бино ёфтааст. Сараввал мақбара аз ду қисм – зиёратхона ва гӯрхонаи хурдандоза таркиб ёфта буд. Даромадгоҳи асосӣ пештоқдор буда. Аз ҷануб ба зиёратхона роҳ дорад, ки он аз гӯрхона ҳам мегузарад. Толори мураббаи гунбазии зиёратхона аз ҳисоби чаҳор тоқи васеъ тавсеа ёфтааст. Гӯрхона аз ғарбу шарқ ба зиёратхона даромадгоҳҳо дорад. Гунбази гӯрхона ба шарафаҳои бодбонӣ, ки байнашон тоқҳо доранд, такя дорад. Ҳошияҳои барҷаста шарафаҳо ва тоқҳоро мавзунӣ бахшидаанд, ки чунин услуб дар дигар меъмориҳои Осиёи Миёна мушоҳида намешавад. Баъдтар (худи ҳамон аср) аз ғарб боз ян гӯрхонаи гунбаздори дигаре бо ҳамин шаклу андозаи зиёратхона сохта шуд, вале генбазаш ба равоқҳои ҳашттарка такя надошта, чун зиратхона ба ҷуфтпулҳои равоқии гӯрхона такя мекунад, ин тарзи ҷадид дар меъмории асрҳои 15 – 16 ривоҷ гирифта буд. Чунин усул имкон медод, ки қутри гунбазҳо хурд ва маркази вазнинии бино кам гардад. Мақбара сохти умумии марғубу дилрабо дорад, ки аз намунаи нодири ёдгориҳои меъмории Осиёи Миёна ба шумор меравад. Мақбара дар солҳои 80–и асри ХХ таъмир ва тармим шудааст. ҳамчун ёдгории меъморӣ дар муҳофнзати давлат аст. 1 Адабиёт Пайнавиштҳо.
Мақбараи Мир Сайид Ҷалолуддини Гулдаста

Мақбараи Мир Сайид Ҷалолуддини Гулдаста — ёдгории таърихӣ, марқади мутафаккири нимаи дуюми садаи — ибтидои садаи дар маҳаллаи Чорсӯи шаҳраки Муъминобод. Қаблан гирди мақбараро се бор девори сангӣ карда, болояшро пӯшонда буданд, вале бо гузашти айём девор фурӯ рехта, паст шуд. Сохтмони бинои нави мақбара солҳои 90-уми садаи бо ташаббуси Ҷ. Зоиров аз ҷониби устоҳо Мирзо Зоир, Нур Зоир, Саидмаҳмуд Сафаров ва дигарон бо сарварии Сайид Пиров анҷом пазируфт. Мақбара аз 2 ҳуҷраи андозаи яке 86,20 м ва дигарӣ 24 м иборат буда, байни боми онро гунбаз оро медиҳад. Девори мақбара аз ду намуд хишт: сурхчаи таҳҷоӣ (бахши дарун) вас ахти сафед (бахши берунӣ) сохта шудааст. Дари даромади мақбара аз сӯи ғарб аст. Мақбара бо сабки шарқӣ тарҳрезӣ шудааст.
Мақбараи Оқостона Бобо

Мақбараи Оқостона Бобо - дар ноҳияи Саросиёи вилояти Сурхондарёи Ҷумҳурии Ӯзбекистон воқеъ аст. Дар охири асри ва аввали асри бунёд шудааст. Дар миёнаи гӯристони қадима ҷойгир аст. Сокинони маҳаллӣ мақбараро қадамҷойи ҳамсафи паёмбари ислом ҳазрати Муҳаммад (с) Абуҳурайра меҳисобанд. Дар асри ба тарҳи мақбара баъзе тағйирот ворид кардаанд. Дар охири асри устои маҳаллӣ Худойбердӣ аз ш.Юрчӣ (вилояти Сурхондарёи Ҷумҳурии Ӯзбекистон) гумбаз ва даромадгоҳи Мақбараро тармим кардааст. Олимони бостоншинос Б.А.Литвинский, Б.А.Пугаченкова, З.А.Ҳакимов ва И.Ф.Бородина с-ҳои 1952, 1953, 1959, 1969 ва 1977 мақбараро дида таҳқиқ кардаанд. Мақбара ҳамчун ёдгории меъморӣ дар муҳофнзати давлат аст. 1 Адабиёт Аршавская З.А., Ретевеладзе Э.В., Ҳакимов З.А. Средневековые памятники Сурхандарьи. - Ташкент,1982. Пайнавиштҳо.
Мақбараи Мавлоно Тоҷуддин

Мақбараи Мавлоно Тоҷуддин — ёдгории таърихӣ, ормгоҳи Мавлоно Тоҷиддини Даштикулакӣ. Дар масофа 4 км дуртар аз самти шимолии шаҳраки Данғара дар болои теппае дар деҳаи Корез воқеъ гаштааст. Дар ибтидо мақбара аз хишти хоми андзааш 21х21х4 см сохта шуда буд. Баъдан дар асрҳои аз хиҳти пухтаи андозааш 21х21х4 см аз нав бино карда шуд. Мақбара аз ду қисм: бино ва сағонаи зеризаминӣ иборат аст. Сағона пӯшиши балхӣ дошта, ҳаҷман аз мақбара хурдтар аст.: баландиаш 150 см. Дар он марқади Мавлоно Тоҷиддин, ҳамсараш ва фарзандаш воқеъ гаштааст. Дар бинои мақбара низ 3 турбати хиштӣ гузошта шудааст. Мақбара шакли мураббаъ(5,12х5,15 м аз дарун ва 9,058,17 м аз берун) дорад Бинои гӯрхона дар асоси тарҳи анъанавии мақбараву маъбадҳои пешазисломӣ (чортоқи зардуштӣ) сохта шудааст. Хиштҳо дар деворҳо дар маҳлули гилхок дар ҳолати хобида ва дар пайвастагӣ юо ҳамдигар гузошта шудаанд. Дари даромад, тоқҳо ва аркҳо шакли пайконӣ доранд. Ҳар чор таафи бино дар лорад; дари даромади асосӣ, ки пештоқи начандон калон дорад, дар девори шарқӣ ҷойгир аст. Деворҳои ғарбӣ, шимолӣ ва ҷанубиро жарфии П-монанд оро медиҳад. Намои асосӣ пешайвони андозааш 3,170,92 м, жарфии П-монанди нисбат ба дигар намоҳо хурдтар дорад. Дар девори шарқӣ аз дохили мақбара 2 зинаи морпеч барои баромадан ба боли гунбаз сохта шудааст. Зинаҳои морпеч дар болои бом пӯшиши равоқӣ доранд. Гунбаз бар устувонаи болои чаҳортоқи дубағалаи кунҷҳо ва тоқчаи дубағалаи аз чапу рости тоқҳои бузург сохта қарор гирифтааст. Мақбара хеле хароб шуда буд. Соли 1987 аз ҷониби Идораи давлатии ҳифзи ёдгориҳои Тоҷикистон мавриди баррасӣ ва омӯзиш қарор гирифт. Лоиҳаи таъмиру тармими гунбаз, сардар ва девори ҷанубӣ тартиб дода (меъморон Н. Валиев ва З. Ҳасанов), онҳо бо таҳкурсии хишту бетон сохта шуданд. Гунбаз бо тунукаи сафеди зангногир рӯкаш гардид. Соли 1987 бо дастури Президнти ҶТ Э. Раҳмон гирдогирди мақбара бо пешайвони сутундор зиннат дода шуд.
Мақбараи Муҳаммади Башоро

Мақбараи Муҳаммади Башоро — ёдгории меъмории асрҳои – дар деҳаи Мазори Шарифи ноҳияи Панҷакент. Дар болои марқади донандаи машҳури ҳадисҳо Хоҷа Муҳаммади Башоро (782783 – 866) бино ёфтааст. Мақбара мураккабсохт буда, аз се гурӯҳи хонаҳои дарунбадарун иборат аст. Дар қими мобайнӣ толори гунбазпӯш воқеъ аст, ки он дар чор тараф равоқҳои калон дорад ва қадимтарин ҷузви ёдгорист. Қисми мобайнӣ деворҳои ғафс дорад ва дар мағзи ин деворҳо ҳуҷрачаҳо ҷойгиранд, ки сатҳи фаоши онҳо гуногун аст. Равоқи рост ба хонаи гунбазпӯше мебарад, ки дар он меҳроб буда, равоқтоқ чун ҳошияи меҳроб хидмат мекунад. Меҳроб ба шакли тоқи нӯгтез сохта шуда, ба нимсутунҳои қиррадор такя мекунад. Меҳроб аз гили хом буда, кандакории он аз хатти кӯфӣ ва нардҳои баҳампечидаи рустанӣ иборат аст. Равоқтоқи тарафи чапи толор ба хонаҳои гурӯҳи шимолӣ мебарад, ки он аз се хонаи пасиҳам иборат буда, ба намуди як хонаи дарозрӯя сохта шудааст. Қисми мобайнии он бо гунбаз ва ду қисми дигар бо равоқ пӯшонида шудааст. Ин гурӯҳи хонаҳо аз тарафи намои асоссӣ даромадгоҳи алҳида доранд. Худи равоқтоқ аз се қисм иборат буда, як қисмат бо гунбази "балхӣ" ва ду қисмаш бо равоқи одӣ пӯшонида шудааст. Дар паси равоқтоқи асосӣ боз як хонаи дарозрӯя ҳаст. Ки боми ҳамвор дорад. Ба гурӯҳи тарафи рости хонаҳо аз кунҷи ҷанубу ғарби толори мобайнӣ роҳ ҳаст. Ин гурӯҳ аз ду хонаи гунбазпӯш ва ду хонаи равоқпӯш иборат буда, тамоми сатҳи се хонаро сағонаи азиме ишғол кардааст. Гунбази толори асосӣ болои равоқтоқҳои зикршуда ва тоқҳои одӣ устувор аст. Дар кунҷҳояш низ тоқчаҳо дорад. Девори толор бо гаҷ андова шудааст. Бино дар аввал масҷид будааст, ки нишонаи он меҳроб мебошад. Дертар масҷидро ба мақбара табдил додаанд. Солҳои 1342 – 43 намои асосии биноро бо пештоқ оро додаанд. Ин пештоқ намунаи олии санъати кандакорист. Дар кандакорӣ шабака ва равоқчаҳои майдаи ҳаводаро зебоии биноро афзудаанд. Гурҷҳо ва ҳошияҳои даромадгоҳи асомсӣ бо нақшу нигори олии услуби гиреҳ ва катибаҳои хатти насх ва кӯфӣ оро ёфтаанд. Дар мақбара якчанд қабр ҳаст, ки онҳо дар дахма ҷойгиранд ва дар боло вобаста ба тартиби ҷойгирии онҳо дар хонаҳои гуногун сағонаҳо сохта шудаанд. Беҳтарини онҳоду сағонаи кошикории зебо дар долони байни толр ва гурӯҳи чапи хонаҳо ва як сағона дар хоначаи кунҷакии ҷанубӣ мебошад, ки аз санг буда, кандакории нафис ва катибаҳо дорад. Мақбара яке аз беҳтарин намунаҳои ёдгории меъмории тоҷик мебошад. 1 Мақбара ҳоло филиали Осорхонаи таъриху кишваршиносии ба номи Абуабдуллоҳи Рӯдакии шаҳри Панҷакент аст.
Мақбараи Сомониён

Мақбараи Сомониён — ёдгории меъмории асрҳои — дар Бухоро. Мақбараи сулолавии Сомониён (тақрибан солҳои) мавсум ба асосгузори давлати Сомониён Исмоили Сомонӣ бунёд шудааст. Ба навъи мақбараҳои "мутамарказ" тааллуқ дорад. Мақбара мураббаъшакл буда, бо гунбази мӯҳташаме пӯшонда шудааст, ки атрофии орнро чор гулдаста оро медиҳанд. Андозаи мақбара 10,80х10,70. Дар чор гӯшаи мақбара чор гурҷ устуворанд, ки асос ва қисми болоии деворро бо ҳам пайваста, таносубу мавзуният ва салобати мақбараро меафзоянд. Ҳар ҷойи намои мақбара даромадгоҳи алоҳида дошта, бо тоқи пайконшакл озинат ёфтаанд, ки аз рӯи банду баст ва ороиш аз ҳамдигар фарқе надоранд. Гирдогирди устувона равоқбандӣ буда, самти даруниашро равоқтоқҳо фаро гирифтаанд Чор равоқ дар дар барии девор ва чори дигар дар дар кунҷҳо ҷойгиранд. Дар ороиши бино аз нусхаҳои мухталифи кандакории чӯб, ки дар он замон маъмул буд, истифода бурдаанд. Дар сохтани девори мақбара (паҳниаш 1,8м) хиштҳоипухтаи махсус (андозааш 23х23х3см), чӯбҳои чортарош ва гачро кор фармудаанд. Усули хиштчинии "қалама" дар берун ва дохили бино нақшҳои аҷибе гузоштааст. Мақбара яке аз мақбараҳои нодири Осиёи Марказӣ ва комёбиҳои санъати меъмории асрҳои — мебошад.