ArabovMK/tajik-wikipedia-corpus huggingface dataset:
Адабиёти классикӣ

Адабиёти классикӣ (лотинӣ – мумтоз, аввалиндараҷа) — адабиёти асили гузашта, ки ба он мавзӯву мазмунҳои инсондӯстӣ, ғояҳои нек ва ҳунари баланд хос аст. Намояндагони Адабиёти классикӣ анъанаҳои асили саромадонро давом дода, дар шакл ва мундариҷаи асарашон навовариҳо кардаанд, ки навӣ ва бозёфтҳои эҷодии онҳо боиси ривоҷи минбаъдаи адабиёти асил гардидааст. Эҷодиёти адиби классик на танҳо дар адабиёти миллӣ мавқеъ меёбад, инчунин ба ганҷинаи адабиёти ҷаҳонӣ низ дохил мешавад. Дар замони мо ҳам адибонеро, ки дар пешрафти адабиёти миллии худ саҳми намоён гузошта, ба адабиёти миллатҳои дигар таъсири бобаракат мерасонанд, классик меноманд.Аз ҷумла адибони машҳури собиқ шӯравӣ М. Горкий, В. Маяковский, А. Твардовский, М. Шолохов, М. Авезов, адибони тоҷик С. Айнӣ, А. Лоҳутӣ, М. Турсунзода, С. Улуғзода ҳамчун классикони адабиёти муосир шинохта шудаанд. Ибтидои адабиёти класикӣ Адабиёти классикии форс-тоҷик аз садаи ибтидо гирифта, то садаи давом кардааст. Асосгузори он Рӯдакист. Он ба ду давраи калон тақсим мешавад: давраи якум – адабиёти асрҳои 10 – 15-ро дар бар гирифта, ба замони тараққии ҷамъияти феодалӣ дар Мовароуннаҳру Хуросон рост меояд. Адабиёти давраи таназзули феодализм, ки мероси муштараки тоҷикон ва форсҳо, муборизаи озодихоҳонаи мардуми тоҷик бар зидди истилогарони муғул (садаҳои 13 – 14), авҷи нави ҳаёти иҷтимоӣ ва маданӣ дар садаи, давраи таназзули феодалӣ, ба миён омадани унсурҳои муносибати сармоядорӣ ва ғояҳои маорифпарварӣ дар ин сарзамин акс гардида, дар беҳтарин намунаҳои он симои дурахшони аҷдоди бузург ва номвари халқ, ки дар роҳи мудофиа ва беҳбудии мамлакат ҷонбозиҳо кардаанд, тасвир ёфтааст. Адабиёти классикӣ ҳамчун зуҳуроти тафаккури бадеии халқи заҳматкаш дар роҳи донистани орзуву омоли наҷибонаи мардум сарчашмаи бебаҳост. Тарғиби илму дониш, васфи ақлу хирад, ахлоқи ҳамида, ишқи пок, ватанпарварӣ, ғояи шоҳи одилу маърифатдӯст, таваҷҷуҳ ба мардумони меҳнатӣ – ҳунармандону деҳқонон, озодфикрӣ ва маорифпарварӣ аз мавзӯъ, мазмун ва ғояҳои асосии Адабиёти классикии форс-тоҷик ба шумор меравад. Адабиёти классикии форс-тоҷик аз ҷумлаи сарватмандтарин адабиёти ҷаҳон буда, осори бузургтарин намояндагони он Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, Хайём, Носири Хусрав, Низомӣ, Саъдӣ, Ҳофиз, Камол, Ҷомӣ ва дигарон шуҳрати ҷаҳонӣ доранд. Эҷодиёти онҳо мавриди таваҷҷуҳ ва истифодаи адибони забардасте мисли Лафонтен, Гёте, Ҳейне, Гегел, Чернишевский, Пушкин, Фет, Есенин қарор гирифта бошад ҳам, танҳо дар давраҳои баъдӣ ба таври пурра дастраси хонандагон гардид. Адабиёти классикӣ яке аз сарчашмаҳои асосии рушди ҷомеаи муосир мебошад. Шоиру нависандагони муосири тоҷик аз асарҳои саромадони адабиёти форсии тоҷикӣ ва миллатҳои дигари дунё, ки аз қуллаҳои баландтарини адабиёти ҷаҳонӣ мебошанд, дарси маҳорати адабӣ мегиранд.
Адабиёти космографӣ

Адабиёти космографӣ — як намуди махсуси адабиёти илмии оммавист, ки ибтидои асрҳои миёна ба вуҷуд омадааст. Адабиёти космографӣ бо истилоҳи "аҷоибот" низ маълум буда, дар он бештар тасаввуроти ибтидоии инсон дар бораи оламу одам ва рӯйдодҳои аҷоиби табиат инъикос гардидааст. Дар адабиёти космографӣ, тибқи ақидаи муаллифонаш, бояд зуҳуроти тамоми воқеаҳои табиат дар алоқаи диалектикӣ бо кайҳон ва Ҷоҳиз маъруф гардид. Адабиёти космографӣ дар садаи мавқеи худро гум кард.
Адабиёти методӣ

Адабиёти методӣ — маводи раҳнамунсози таълимӣ. Аз рӯи аҳамият ва истифода ба гурӯҳҳои зерин ҷудо мешавад: Адабиёти методие, ки роҳ, усул, тарзу тариқ ва воситаҳои таълими фанҳои алоҳидаро фаро мегиранд. Аз онҳо бештар муаллимону мушовирон истифода мебаранд. Адабиёти методие, ки барои хонандагон, падару модарон ва дигар шахсон пешниҳод мешаванд. Адабиёти методие, ки барои омӯзиш, таҳлилу тадқиқ, инчунин муназзам сохтани корҳои илмӣ офарида мешаванд. Адабиёти методие, ки ба худомӯзӣ, худинкишофу худривоҷдиҳӣ мусоидат менамоянд. Адабиёти методӣ алоҳида, дар таркиби китобҳои дарсӣ, барномаҳо, маҷмӯаҳо, дар шакли мақола ба табъ мерасанд.
Адабиёти илмии оммавӣ

Адабиёти илмии оммавӣ — як навъ осори адабӣ-бадеист, ки дар он аз илму кашфиёти илмӣ дар соҳаҳои улуми табиӣ, иҷтимоӣ ва ғайра сухан меравад. Ин қабил асарҳо бо забони содаву ба фаҳми хонандаи одӣ наздик навишта мешаванд. Масалан, имрӯз агар пажӯҳиши илмӣ дар шакли диссертатсия ва монографияи илмӣ барои доираи маҳдуди хонандагон, аҳли илм пешниҳод гардад, ҳамон мавзӯъ ва пажӯҳишро худи муаллиф ё ягон нависанда, адиб метавонад барои оммаи васеи хонандагон навишта, пешниҳод бикунад. Дар адабиёти илмии оммавӣ инчунин асарҳо оид ба татбиқи кашфиёти илмӣ дар истеҳсолот, рушди тадқиқоти илмӣ, хусусияти иҷтимоӣ пайдо кардани илм сухан меравад. Дар адабиёти ҷаҳон, аз давраи атиқа ва дар асрҳои миёна адабиёти илмии оммавӣ вуҷуд дошт. Ба қатори ин навъ осор "Донишнома"-и Ҳаким Майсарӣ ба табъ мерасиданд ва дар тамоми ҷумҳуриҳои ИҶШС паҳн карда мешуданд. Дар ин силсила дар бораи Ҷалолуддини Румӣ (асари Р. Фиш, 1972), Умари Хайём асарҳо ба табъ расидаанд. Дар қомуснигории собиқ ИҶШС ва Россияи имрӯза нашри донишномаҳои илмӣ, соҳавӣ вуҷуд дошт ва идома дорад. Дар баробари донишномаҳои илмӣ, донишномаҳои барои кӯдакон, наврасон, талабагони мактабҳои миёна ва донишҷӯён таъйингардида аз қабили "Детская энциклопедия" (12 ҷилди М.,), "Что такое? Кто такой?", китоти, М., 1968), "Энциклопедический словарь юного литературоведа", "Энциклопедический словарь юного филолога" ва ғайра ба табъ расидаанд.
Адабиёти шифоҳӣ

Адабиёти шифоҳӣ (адабиёти омиёна ё адабиёти мардумӣ) — гунае аз адабиёт, ки дар ҷавомеъ бидуни навиштор ёфт мешавад, агарчи бисёре аз адабиёти шифоҳӣ рӯнависӣ шудааст 1. Ҳеч таърифи стандартӣ вуҷуд надорад, зеро мардумшиносон аз тавсифоти мухталифе барои адабиёти шифоҳи ё адабиёти омиёна истифода кардаанд. Мафҳумсозии густурда ба он ба унвони адабиёте ишора мекунад, ки бо интиқоли шифоҳӣ ва адами вуҷуди ҳар гуна шакли собит мушаххас мешавад. Ин шомили достонҳо, афсонаҳо ва таърихест, ки аз тариқи наслҳо ба шакли гуфторӣ мунтақил шудааст 2. Ин навъ адабиёт дар ҳар ҷомеъае вуҷуд дорад ва наметавон онро маҳдуд ба ҷавомеъи босавод ё мутамаддин донист. Адабиёти шифоҳӣ маъмулан тавассути фолклоршиносон ё донишмандоне, ки ба мутолеъоти фарҳангӣ ва адабиёти қавмӣ мепардозанд ҳамчун забоншиносон, инсоншиносон ва ҳатто ҷомеъашиносон мавриди таҳқиқу баррасӣ қарор мегирад.
Адабиёти русӣ

Адабиёти русӣ — адабиёт ба забони русӣ. Адабиёти қадима Асарҳо Адабиёти асримиёнагӣ асри Асри Сари асри Асри нуқрагин Давраи Советӣ Солҳои 20ум Солҳои 30ум Солҳои 40ум Солҳои 50ум Солҳои 60ум Солҳои 70ум Ҳаракати диссидентҳо: Солҳои 80ум Вақти баъдишӯравӣ Адабиёти ноҳияҳои Русия Шаблон:-.
Адабиёти советӣ

Адабиёти Иттиҳоди Шӯравӣ — маҷмӯъи осори адабии мунташиршуда дар қаламрави ҶШС Тоҷикистон ва соири ҷумҳуриҳои иттиҳод пас аз истиқрори ҳукумати Шӯравӣ дар онҷо аст. Агарчи адабиёт ба забони русӣ ғолиб буд, вале адабиёти соири мардумон ба 88 забони ИҶШС (тибқи соли 1987)-ро шомил мешуд.
Адабиёти таълимӣ

Адабиёти таълимӣ — маводе, ки ҳамчун манбаъ дар донишандӯзӣ, ҳосил намудани маҳорату малака, худомӯзӣ ва рушди мутаносиби ҷаҳонбинии хонандагон истифода мешавад. Адабиёти таълимӣ мутобиқи зарурат ва дараҷаи истифода ба ду гурӯҳ ҷудо мешаванд) адабиёти таълимии чопӣ: китобҳои дарсӣ, хрестоматияҳо, маълумотномаҳо, луғату донишномаҳо, фарҳангҳо, харитаю глобус, мусаввараҳо, адабиёти илмию оммавӣ, ёддоштҳо) чизҳо ва ашёи табиӣ, маводи истеҳсолӣ. Адабиёти таълимӣ дар шакли аёнӣ ва воситаҳои техникию электрикӣ пешниҳод мегардад. Адабиёти таълимии аёнӣ маводи ёрирасони таълимию тарбиявист, ки дар шакли тасвир ё варақаҳои алоҳида ба табъ мерасанд ва се хел мешаванд) тасвирӣ (харитаҳо, нақшаю ҷадвалҳо, нусхаи асарҳои рассомон, аксҳо)) аслӣ (натуралӣ) ё маводи табиӣ) воситаҳои таълимие, ки омӯзгорону хонандагон аз маводи партов месозанд. Воситаҳои техникию электрикии таълим (ВТБТ) ҳамаи он воситаҳое мебошанд, ки омӯзгорону хонандагон дар ҷараёни таълим ва машғулиятҳои берун аз синфу берун аз мактаб истифода мебаранд. Ба ВТБТ инҳо дохил мешаванд: – диапроекторҳо ва кадропроекторҳо; – дастгоҳҳои овозӣ (магнитофонҳо, диктофонҳо, қартамонакҳои электромеханикӣ); – кинофилмҳо, видеофилмҳо, компютерҳо, дискҳо, диапозитивҳо; – кабинетҳои лингофонӣ, интернет.
Адабиёти советӣ (маҷалла)

"Адабиёти советӣ" — маҷаллаи адабии мусаввари яҳудиёни тоҷикзабони Осиёи Марказӣ, нашрияи Кумитаи халқии маориф (Наркомпрос) ва ИН Ӯзбекистон. Солҳои 1931 – 1941 дар Тошканд ба забони тоҷикӣ ба табъ мерасид. Дар ҳайати таҳририяи он М. Аминов, Анқабой, Ю. Кӯраев (муҳаррир), М. Бачаев (Муҳиб) шомил буданд. Дар маҷалла оид ба дигаргуниҳои сиёсӣ, иҷтимоию иқтисодӣ ва навигариҳои фарҳангиву адабӣ мақолаҳо дарҷ мегардиданд. Маҷалла дорои саҳифаҳои назм, наср, танқиди адабӣ, библиография буд. Дар саҳифаҳои маҷалла намунаҳо аз эҷодиёти адибони маъруф С. Айнӣ, А. Лоҳутӣ, А. С. Пушкин, А. П. Чехов, А. М. Горкий, В. Маяковский ва дигарон ба табъ мерасиданд. 1 Нигоштаҳои навқаламон, махсусан, аъзои маҳфили адабии "Маърифат" (роҳбар С. Айнӣ) дар саҳифаҳои "адабиёти советӣ" чоп мешуданд. Оид ба зиндагӣ ва эҷодиёти нависандаи фарансавӣ Э. Золя маълумот дода шуда, як ҳикояташ чоп шудааст. Дар "Адабиёти советӣ" хабари муфассал оид ба Даҳаи адабиёт ва санъати тоҷик дар Москва (апрели 1941), истиқболи хуши тамошобинон, операҳои "Коваи оҳангар", "Шӯриши Восеъ", драмаҳои "Отелло"-и Шекспир ва "Калтакдорони сурх"-и С. Улуғзода чоп шуда буд.
Адабиёти таърихӣ

Адабиёти таърихӣ — як навъи адабиёти асрҳои миёна, ки воқеаҳои таърихиро дар перояи бадеӣ ифода мекунад. Дар ин гуна асарҳо, аз як тараф, тасвир ба андозае ҷамъбаст шуда, аз воқеият дур гардидааст ва шакли бадеиро гирифтааст. Аз тарафи дигар, дар баробари офаридани воқеаҳо қоидаи барқарор кардани ҳодисаҳои таърихӣ низ риоя шуда, дар якҷоягӣ онҳо тасвири воқеиро ба вуҷуд меоваранд. Хусусияти бадеии адабиёти таърихӣ, пеш аз ҳама, дар тасвири образҳои ашхоси таърихию асотирӣ зоҳир мешавад: подшоҳони таърихию асотирӣ, пайғамбар он аз дигар пешвоёни дину сарони давлат дар шакли идеалӣ, мувофиқи ҷаҳонбинии муайян ва анъанаи таърихӣ тасвир гардидаанд. Ин гуна анъанаҳо бо ҷаҳонбинии замон махлут шуда, на танҳо рафтори воқеии шахс, балки шакли тасаввурии шахсро ҳам ба вуҷуд меоваранд. Масалан, Рашидуддини Фазлуллоҳ дар "Ҷомеъ-ут-таворих" Чингизхонро аз ин қиёс тасвир кардааст. Бинобар ин дар китобҳои гуногуни таърихӣ симои шахсони таърихию асотирӣ якрангу якнавохт нест. Дар онҳо шахс асосан аз қиёси некию бадӣ ва муносибат ба дину оин ва ҷаҳонбинии нависанда тасвир мешавад. Адабиёти таърихӣ дар инкишофи услуби насри классикии тоҷик ҳам мавқеи намоёне дорад. Китобҳои таърихи давраи аввал, монанди "Таърихи Байҳақӣ"-и Абулфазли Байҳақӣ гарчанде бо услуби насри тарассул, "Ҷомеъ-ут-таворих"-и Рашидуддини Фазлуллоҳ, "Таърихи кабир"-и Ҷаъфарии Яздӣ, "Равзат-ус-сафо"-и Мирхонд, "Ҳабиб-ус-сияр"-и Хондамир ва ғайра мебошанд. Китобҳои таърихӣ дар бораи шаҳру вилоят ва хонадонҳо ҳам хеле бисёранд. Дар ҷамеи ин китобҳо ба ғайр аз ахбори қиссамонанди таърихӣ асотир, нақлу ривоят, қиссаву достон, амсолу ҳикам ва латифаю зарбулмасалҳои фаровоне оварда шудаанд, ки маҷмӯи онҳо як хазинаи бузурги адабию маънавиро ташкил мекунад.
Адабиёти форс-тоҷик

Адабиёти форс-тоҷик — истилоҳи нисбатан нав дар адабиётшиносист, ки бори нахуст аз тарафи Садриддин Айнӣ барои ифодаи мафҳуми адабиёти классикии асрҳои 10 – 15 истифода шудааст. Агар чанде асоси ин адабиёт дар ватани аслии тоҷикон Мовароуннаҳр гузошта шуда, аввалин осораш ба забони мардуми маҳаллии ин сарзамин – дарӣ ё порсии дарӣ ба вуҷуд омадааст ва шоирони даризабон ин ҷо дар рушди баъдинаи он саҳми намоён гузоштаанд, танҳо ба мардуми эрони имрӯза мансуб дониста мешуд. Шарқшиносон бархилофи ҳақиқати таърихӣ ҳуқуқи тоҷиконро ба мероси мадании гузашта инкор мекарданд. Ба ақидаи барғалати онҳо гӯё адабиёти тоҷик танҳо пас аз садаи ибтидо гирифтааст. Истилоҳи адабиёти форс-тоҷик ангезаи сиёсӣ дошт. Он вақт таъйиноти ҳудудҳои миллӣ дар Осиёи Миёна шурӯъ гардида буд. Дар арафа ва ҷараёни ин маъракаи сарнавиштсоз дар минтақа гурӯҳҳои сиёсӣ ва шахсиятҳое пайдо шуданд, ки мавҷудияти қавми тоҷик ва ҳуқуқи онро ба адабиёти беш аз ҳазорсолааш инкор мекарданд. Садриддин Айнӣ бо таълифи "Намунаи адабиёти тоҷик" исбот намуд, ки дар ин сарзамин аз қадим — Садриддин Айнӣ зиндагӣ дошта, адабиёти классикии асрҳои 10 – 15, ки бо унвони адабиёти форсӣ шуҳрат ёфтааст, аслан офаридаи тоҷикон аст. Бунёди онро Абуабдуллоҳи Рӯдакии Панҷрӯдӣ гузоштааст ва баъди ӯ низ садҳо адибони барҷаста, мисли Рашидии Самарқандӣ, Низомии Арӯзии Самарқандӣ, Сӯзании Самарқандӣ, Амъақи Бухороӣ, Носири Хусрави Қубодиёнӣ, Сайфи Исфарангӣ, Камоли Хуҷандӣ ва дигарон. аз ҳамин сарзамин бархоста, барои пешрафти ин адабиёт ҳиссаи арзандае гузоштаанд. Вале аз сабаби он ки дар равнақи адабиёти асрҳои 10 – 15 тоҷикон, форсҳо амалӣ шуд. Азбаски адабиёти форс-тоҷик ба истиснои давраи қадим ва марҳалаи оғози ташаккули он дар асрҳои миёна, дигар дар ҳамаи давраҳои баъдӣ ба забони форсии нав – форсии дарӣ навишта шудааст, онро маъмулан бо номҳои "адабиёти форсӣ" ё "адабиёти форсии дарӣ" ё "адабиёти форсии тоҷикӣ" ё "адабиёти тоҷик" зикр менамоянд. Бинобар ин адабиёти форс-тоҷикро имрӯз бештар "адабиёти форсӣ-тоҷикӣ" меноманд.
Адабиёти ҳаҷвӣ

Адабиёти ҳаҷвӣ – маҷмӯи асарҳои ҳаҷвӣ ва танзӣ.
Адабиёти ҳуҷҷатӣ

Адабиёти ҳуҷҷатӣ – маънои истилоҳ дар журналистика:.
Адабчӯб

Адабчӯб - чӯбдасти домуллои мактаби куҳна барои танбеҳи бачагони мактабхон. Дар системаи таълими мактаби куҳна ҷазои ҷисмонии бачагон ҷой дошт. Падару модарон, ки босавод шудани фарзандонашонро мехостанд, ҳамаи шартҳои вазнини мактабро қабул мекарданд. Домулло ҳангоми машғулият навдаи тақрибан 3-4 метраи ғафсиаш 1.5-2 см-ро нигоҳ медошт, ки бо он шогирдони гунаҳкорро мезад. Баъзан асои домулло низ вазифаи адабчӯбро адо мекард. Садриддин Айнӣ дар мактаби куҳна (Аморати Бухоро) таҳсил карда буд ва дар ин бора навиштааст.
Адабиёти ҷадидия

Адабиёти ҷадидия — осори адабие, ки аз ҷониби намояндагони ҳаракати ҷадидияи Осиёи Марказӣ дар ибтидои садаи пайдо шудаанд. Пайдоиши истилоҳи ҷадидия Истилоҳи "ҷадид" ба маънои навпараст дар Тотористон охири садаи зуҳур карда, дар Бухоро ва Туркистон дар давраи Инқилоби якум дар Россия аз Боғчасаройи Қрим, "Вақт" ва "Шӯро" аз Қазону Оренбург, "Сироҷ-ул-ахбор" аз Афғонистон, маҷ. "Мулло Насриддин" аз Озарбойҷон ва осори маорифпарварони халқҳои дигар Осиёи Марказӣ ва тарҷумаҳо аз адабиёти русу Ғарб низ ба пайдоиши Адабиёти ҷадидия таъсир расонданд. Нахустин осори Адабиёти ҷадидия навиштаҳои Абдурауфи Фитрат "Мунозираи мударриси бухороӣ бо як нафар фарангӣ дар Ҳиндустон дар хусуси макотиби ҷадида", Сиддиқии Аҷзӣ "Анҷумани арвоҳ", "Миръоти ибрат", "Ганҷинаи ҳикмат", "Айн-ул-адаб", Мирзо Сироҷи Ҳаким "Туҳафи аҳли Бухоро" ва дигарон ба Адабиёти ҷадидия тааллуқ доранд. Шеърҳои ҷудогонаи Адабиёти ҷадидияи тоҷик дар газетаҳои "Бухорои Шариф", "Наҷот", маҷал. "Оина", "Самарқанд" ва маҷмӯа. Шеърҳои дузабонаи "Янги адабиёт" ("Адабиёти нав"; Самарқанд, 1915) нашр шудаанд. Осор ва ашъори Адабиёти ҷадидия рӯҳи озодихоҳӣ, илму маърифат, бедории мардум ва ислоҳи ҷомеаро васф, ақибмондагию ҷаҳолатро танқид мекард. Асари Исмоилбеки Ғаспаронӣ роҳбари ҷараёни ҷадидияи мусулмонони Россия "Мусулмонони Дорурроҳат" аз ҷониби Фитрат тарҷума карда шуд. Маҳмудхоҷа Беҳбудӣ, Мунзим, С. Айнӣ, А. Ҳамдӣ, Аҷзӣ, М. Мансуров, Асирӣ, Қозӣ Бобоҷон, А. Фарҳодӣ, Иброҳим, Абдулқодир Шакурӣ, Ҳоҷӣ Муин, М. Ҳоҷиқул, М. Шоҳмаҳмадзода, Иброҳим Сайид, Камолзода, М. Ҳошимов, Ҳомидҷон Меҳрӣ, Ҳоҷӣ Рофеъ, Мукаммал-махдум, Бурҳонзода ва дигарон машҳуртарин ҷадидон буданд. Аввали садаи намояндагони Адабиёти ҷадидия ба кишварҳои Европа – Вена, Будапешт, Берлин, Париж, Лондон ва ғайра сафар карда, бо ҳар роҳу восита ба вазъи иҷтимоиву иқтисодӣ, саноату кишоварзӣ, илму фарҳанг, мактабу маорифи аморати Бухоро дахолат мекарданд. Дар замонҳои собиқ шӯравӣ вобаста ба сиёсати замон ва идеологияи ҳукмрон ба Адабиёти ҷадидия баҳои манфӣ дода шуд. Солҳои 30 садаи бо сабаби ба инқилоб хиёнат кардани баъзе намояндагони ҷадидҳо ва чаправҳо омӯзиши эҷодиёти намояндагони онҳо ва чопи осорашон манъ гардида буд. Пас аз соҳибистиқлол шудани Тоҷикистон ва таҳаввулот дар омӯзишу баррасии Адабиёти ҷадидия ба вуҷуд омада ва намунаҳои беҳтарини асарҳои намояндагони он таҷдиди назар гардид. Адабиёт Айнӣ С., Намунаи адабиёти тоҷик, М., 1926; Гулмуродзода П., Маорифпарварӣ ва низоми нави ҷаҳон, Д., 2006; Табаров С., Ҷаҳони андешаҳои Фитрат, Д., 2000; Шакурӣ М., Хуросон аст ин ҷо, Д., 2009; Мирзозода Х., Адабиёти ҷадидаи демократӣ, маҷаллаи "Садои Шарқ", 1967, 9; Рӯдакӣ. Фаслномаи адабӣ-фарҳангии Ройзании фарҳангии ҶИЭ дар Тоҷикистон. Вежаномаи ҷунбиши ҷадидия, 2007,.
Адади Непер

Адади непер — ададие, ҳудуде, ки ба он ифодаи ҳангоми беинтиҳо афзудани қиммати майл мекунад, яъне: – асоси логарифми натуралӣ аст ва адади транссендентӣ мебошад. Транссендентӣ будани е-ро бори аввал математики франсавӣ Ш. Эрмит исбот кард. Дар илм бо номи адади Непер ё адади Эйлер маъмул аст.
Адади баръакс

Адади баръакс — ададест, ки ҳосили зарби он бо адади додашуда ба як баробар аст. Чунин ададҳоро мутақобилан баргарданда меноманд. Масалан, 5, 15; –37, –73. Барои адади дилхоҳи а (а 0) А. б.-и он 1 мавҷуд аст.
Адади Авогадро

Адади авогадро - адади молекулаҳо дар як мол модда (ба ифтихори физики италиявӣ Амедео Авогадро гузошта шудааст). Ишораташ. Адади Авогадро яке аз муҳимтарин собитаҳои универсалии физика буда, борои муайян намудани аксар собитаҳои физикӣ (Собитаи Болтсман, Адади Фарадей ва ғайра) асос гардидааст. Усулҳои гуногуни муайян кардани Адади Авогадро мавҷуданд. Қимати маъмули адади авогади аз рӯи шкалаи карбонии массаҳои атомӣ муайянгардида, чунин аст: А (6,02252 0,00028) 1023 мол–.
Адади алгебравӣ

Адади алгебравӣ — ададест, ки решаи муодилаи алгебравии 1+ 2–1+..+++10, 1,а3., а, а+1 – ададҳои бутун (ратсионалӣ) ва 1 аст мебошад. Масалан, 74,, ададҳои алгебравианд, зеро мувофиқан решаҳои муодилаҳои алгебравии 4–70, 2+10, 2– 20 мебошанд. Маҷмӯи ададҳои алгебравӣ маҷмӯи ҳисобӣ аст (нигар Назарияи маҷмӯъҳо). Ададҳои алгебравӣ майдонро ташкил медиҳанд. Ададҳои ғайриалгебравиро ададҳои транссендентӣ меноманд.
Адад

-3 -2 -1 0 1 2 3 ададҳо -30 -20 -10 0 10 20 30 ададҳои даҳӣ -300 -200 -100 0 100 200 300 ададҳои садӣ Адад, шумор, шумора, ҳисоб — маҳфуми асосии риёзист, ки аз қадимулайём тадриҷан инкишоф ёфтааст. Маҳфуми ададҳои бутуни мусбат, яъне ададҳои натуралӣ дар давраи ҷамъияти ибтидоӣ аз зарурати ҳисоби ашъё ба вуҷуд омадааст. Дарки беинтиҳоии қатори ададҳои натурали дар инкишофи мафҳӯми ададҳои натуралӣ саҳифаи нав кушод. Таърих Таърих собит сохтааст, ки мафҳуми адад пойдевори бинои муҳташами илми риёзиро ташкил медиҳад. Донишмандони тоҷику форс дар рушди илми ҳисоб (арифметика) шуҳратманд буданд. Бо вуҷуди маълумоти зиёди назариявӣ то асри, таърифи илмии мафҳуми адад вуҷуд надошт. Риёзидони намоёни тоҷик Насируддини Тусӣ (вафот 1273) аввалин шуда, таърифи илмии ададиро ба бузургиҳои якҷинса (ҳамченак ва бе ҳамченак) баён кард. Дар пайравӣ аз Насируддини Тусӣ баъди 320 сол риёзидони нидерландӣ С. Стевин ва пас аз 500 сол яке аз асосгузорони илми табиатшиносӣ И. Нютон ҳамин гуна таърифи ададро такрор намудаанд. Маълумоти аввалин дар бораи таърифи номукаммали адад дар асарҳои Пифагор, Арасту, Никомах; назарияи ададҳои мусбати бутун дар асарҳои Эвдокас, Эратосфан, Архимед омода шуда бошанд ҳам, саҳми босазо дар рушд ва инкишофи ин илм тадқиқоти беназири олимони тоҷику форс ба мушоҳида мерасанд. Нахустин бор баёни даҳ рақами ҳиндӣ ва системаи позитсионии даҳӣ барои ададҳои бутун ва ғайрибутуни мусбатро риёзидони Гелонӣ Кушёр ибни Лаббан Ҷилӣ таълиф гардидааст. Ҳанӯз дар асри Ғиёсиддин Кошонӣ (ал-Кошӣ) дар асарҳои "Мифтоҳ-ал-ҳисоб" ва "Рисола доир ба давра" назарияи мукаммали ададҳои касриро кор карда баромада буд. Шогирди ӯ Алиқушчӣ асосгузори касрҳои даҳӣ ва назарияи ададҳои мусбату манфӣ дар Шарқи Наздику Миёна гардида буд.
Адади Рейнолдс

Адади рейнолдс — бузургии беандоза, ки хусусияти ҷоришавии моеъ (газ)-ро муқаррар мекунад; яке аз меъёрҳои асосии тавсифоти ҷоришавии моеъҳо мебошад. Ба шарафи олими англис О. Рейнолдс (1842 – 1912) номида шудааст. Формулаи адади рейнолдс чунин намуд дорад:, ки дар ин ҷо – зичии моеъ, – коэф.-и динамикии ғилзати моеъ, – суръати миёнаи ҷараён, – андозаи хаттии ба маҷро хос (масалан, ҳангоми дар найчаи устувонашакл ҷорӣ шудани моеъ – қутри найча). Мувофиқи формула адади рейнолдс нисбати қувваи инерсионии воҳиди ҳаҷми моеъро бар қувваҳои ғилзатӣ, ки дар ҳудуди он ҳаҷм гузошта шудаанд, ифода мекунад. Ҳар як низоми ҷоришавии моеъ адади рейнолдси ба худ хос дорад. Қимати адади Ррейнолдс, ки дар он ҷараёни ламинарӣ ба турбулентӣ бадал мешавад, адади бӯҳронии Рейнолдс ном дорад. Ҳангоми бӯҳронӣ будан ҷараён турбулентӣ ва ҳангоми бӯҳронӣ будан ҷараён ламинарӣ ҳаракат мекунад. Қимати бӯҳронии адади рейнолдс барои найчаҳои устувонашакл ба 2320, барои каналҳои кушод ба 900 баробар аст. Адади рейнолдс ҳар қадар хурд бошад, қувваҳои ғилзатӣ ҳангоми ҳаракати моеъ ҳамон андоза роли муҳим мебозанд. Адади рейнолдс ҳангоми моделсозии ҳодисаҳои гидроаэродинамикӣ аҳамияти калон дорад.
Адади волф

Адади волф (адади байналхалқии доғҳои Офтоб, адади нисбии доғҳои офтобӣ, адади сюрихӣ) — ададест, ки ба масоҳати умумии доғҳои дар вақти муайян намоёни сатҳи Офтоб тақрибан мутаносиб аст. Аз рӯи формулаи к (10 +) муайян карда мешавад, ки дар он – миқдори гурӯҳҳои доғҳо ва – миқдори доғҳои ҷудогона, к – коэф. бамеъёрдарорӣ мебошад. Адади волфро астрономи швейтсарӣ Р. Волф дар садаи ба астрономияи амалӣ ҷорӣ кардааст. Адади волфро аксар барои муқоисаи хурӯҷи Офтоб, ионизатсияи қабатҳои болоии атмосфера, мушоҳидаи тағйир ёфтани майдони геомагнитӣ, фаҷри қутбӣ ва ғайра истифода мебаранд. Адади волф яке аз нишондиҳандаҳои маъмули фаъолнокии Офтоб мебошад.
Адади кларкӣ

Адади кларкӣ (ё кларки элементҳо, бисёртар кларки элемент мегӯянд) - ададҳоеро меноманд, ки нишондиҳандаи миқдори миёнаи элементҳои химиявии таркиби қишри замин, гидросфера, умуман замин ва инчунин ҷисмҳои кайҳонӣ ва ғайраҳо, дар системаҳои геохимиявӣ ва космохимиявӣ. Намудҳои кларкҳо Кларкҳои элементҳо дар қишри замин Дар поён кларкҳои элементҳо (бо фоизи вазн) барои қишри замин оварда шудаанд.
Адади мавҷӣ

Адади мавҷӣ — бузургиест, ки ба дарозии мавҷ бо таносуби 2 (адади мавҷҳо дар дарозии 2) вобаста аст. Воҳиди ченкунӣ – радм–1. А.м. ба миқдори давраҳои мавҷ, ки дар порчаи 2метр меғунҷад, баробар аст. Дар спектроскопия бештар бузургии ба дарозии мавҷ баръакс -ро Адади мавҷӣ меноманд. Ҳамчунин нигаред Адабиёт.
Адади дараҷаҳои озодӣ

Адади дараҷаҳои озодӣ (дар механика) — ҳаракати имконпазири байнан новобастаи системаҳои механикӣ. Адади дараҷаҳои озодӣ бо адади координатаҳои новобаста, ки ҳаракати системаро пурра ифода мекунанд, муайян карда мешавад. Адади дараҷаҳои озодӣ ба адад ва навъи пайвастҳое, ки дар система мавҷуданд, вобаста аст. Адади дараҷаҳои озодии системаи дорои нуқтаҳои материалӣ ва пайвастҳои геометрӣ, бо формулаи 3 – ҳисоб карда мешавад. Нуқтаи материалие, ки аз рӯи хати рост ҳаракат мекунад, як дараҷаи озодӣ, нуқтаи материалие, ки дар сатҳи ҳамвор ҳаракат мекунад, ду дараҷаи озодӣ дорад. Ҳаракати нуқтаи материалии озод дар се тири координата ба амал омада, вазъияташ ҳангоми ҳаракати пешравӣ бо ин координатаҳо муайян карда мешавад. Яъне нуқтаи мазкур се дараҷаи озодӣ дорад. Системае, ки аз ду саққои ба ҳам мазбут пайвастшуда иборат аст (мисли гантел), се ҳаракати пешравӣ (дар се тири координата) ва ду ҳаракати чархзанӣ дорад, чунин система панҷ дараҷаи озодиро дорост. Системае, ки аз се саққои мазбут пайвастшуда иборат аст, се ҳаракати пешравӣ ва се ҳаракати чархзанӣ дорад, пас вай шаш дараҷаи озодиро соҳиб аст. Ҷисми мутлақ сахти дар атрофи меҳвари беҳаракат чархзананда як дараҷаи озодӣ ва ҷисми сахти озод шаш дараҷаи озодӣ дорад. Дар назарияи кинетикии газҳои идеалӣ барои ҳисоб кардани дади дараҷаҳои озодии молекулаҳо молекулаи якатомаро чун нуқтаи материалӣ, молекулаи дуатомаро чун гантел, молекулаи сеатомаро чун системаи механикии саққоӣқабул мекунанд. Азбаски энергияи кинетикии миёнаи газ ба дараҷаҳои озодӣ баробар тақсим мешавад, бо назардошти Адади дараҷаҳои озодӣ энергияи дохилӣ ва гармиғунҷоиши газро ҳисоб мекунанд.