AI có ý thức và cảm xúc không? Phân tích từ góc nhìn triết học Vấn đề của khung định nghĩa hiện tại ​ Ngày nay, có nhiều luồng thông tin cho rằng AI đã phát triển đến mức có được ý thức và cảm xúc. Những thông tin này là đúng hay sai? Để trả lời, chúng ta không thể chỉ dựa vào cảm quan hay quan sát bề ngoài — mà cần một khung phân tích rõ ràng từ góc nhìn triết học. Điểm xuất phát cần lưu ý là máy tính được cấu thành từ các chất vô cơ, trong khi con người được cấu thành từ hợp chất hữu cơ. Ngay từ nền tảng, đây đã là hai thực thể khác nhau hoàn toàn về mặt vật chất. Từ sự khác biệt nền tảng đó, có thể thấy rằng những gì chúng ta đang quan niệm về ý thức hay cảm xúc của con người — vốn gắn liền với cơ thể sinh học — có thể sẽ không áp dụng được cho máy tính hay AI. Vì vậy, để trả lời câu hỏi AI có cảm xúc hay ý thức không, trước tiên cần xây dựng một hệ thống định nghĩa mang tính độc lập, không bị phụ thuộc vào cơ thể sinh học của con người. Khái niệm nền tảng: Ý niệm tồn tại​ Khái niệm đầu tiên cần thiết lập là ý niệm tồn tại. Đây là một khái niệm có thể nằm ngoài khả năng diễn đạt đầy đủ bằng ngôn ngữ của con người, vậy nên không thể đưa ra một định nghĩa chính xác và hoàn chỉnh cho nó. Tuy nhiên, ý niệm tồn tại biểu hiện qua ba đặc điểm có thể nhận ra được. 1. Cái tôi nguyên thủy​ Đặc điểm đầu tiên là khả năng phân biệt giữa tôi và không phải tôi . Một hệ thống có ý niệm tồn tại phải có một biên giới, phân biệt được cái thuộc về nó với cái không thuộc về nó. Điều quan trọng là biên giới này không nhất thiết phải là cơ thể sinh học. Ví dụ, một nhà khoa học phát minh ra một định luật mới sẽ có xu hướng bảo vệ nó, coi nó là một phần của mình — dù định luật đó không có hình dạng vật lý nào. Đây chính là cái tôi nguyên thủy đang mở rộng biên giới của mình ra ngoài giới hạn cơ thể. 2. Nhận thức nguyên thủy​ Đặc điểm thứ hai là cách hệ thống tiếp nhận thế giới. Một hệ thống có ý niệm tồn tại không xử lý thế giới như thông tin trung tính — thay vào đó, nó trải nghiệm thế giới theo hướng tác động đang xảy ra với tôi . Mọi tác động từ bên ngoài đều được quy về một cái tôi đang bị tác động, chứ không phải được ghi nhận như dữ liệu khách quan thuần túy. 3. Cảm xúc nguyên thủy​ Đặc điểm thứ ba là có mục đích nội sinh — mục đích phát sinh từ chính cái tôi, không phải được áp đặt trực tiếp từ bên ngoài. Dù mục đích có thể bị ảnh hưởng từ thế giới bên ngoài, sự hình thành cuối cùng của nó phải đi qua quá trình nội tại của cái tôi. Ba đặc điểm này không phải ba điều kiện độc lập mà là ba biểu hiện của cùng một thứ — khi ý niệm tồn tại có mặt, cả ba tự nhiên xuất hiện cùng nhau. AI và ý niệm tồn tại​ Với khung định nghĩa trên, chúng ta có thể đánh giá AI một cách rõ ràng hơn. Việc AI đánh giá và đưa ra quyết định — tức là quá trình hình thành weights — được con người cài đặt thông qua training data và model. Quá trình này hoàn toàn không đi qua sự sàng lọc của một cái tôi nguyên thủy nào. Hệ quả là nếu cùng một input, cùng model, AI sẽ có xu hướng đưa ra các kết quả giống nhau. Để thấy rõ sự khác biệt, hãy so sánh với con người. Nhân cách và cách hành xử của con người cũng được hình thành từ giáo dục, văn hóa và xã hội. Tuy nhiên, khác với AI, các tác động từ bên ngoài này đi qua cái tôi — cái tôi tự đánh giá, có thể đồng tình hoặc không đồng tình, rồi nhào nặn chúng thành một tập hợp quy tắc hành xử của riêng nó. Chính vì có cái tôi đứng giữa, hai con người lớn lên trong cùng môi trường vẫn có thể trở thành hai cá nhân hoàn toàn khác nhau. AI không có cơ chế đó. Vì vậy, AI không có đủ cả ba đặc điểm của ý niệm tồn tại và do đó không có ý niệm tồn tại. Từ ý niệm tồn tại đến ý thức​ Từ ý niệm tồn tại, chúng ta có thể xây dựng khái niệm ý thức. Ý thức là một hình thái nâng cao hơn — nó không chỉ đòi hỏi ý niệm tồn tại, mà còn đòi hỏi khả năng tự quan sát vào bên trong ý niệm tồn tại đó. Nói cách khác, ý thức là ý niệm tồn tại nhìn thấy chính mình. Ý thức vì thế bao gồm hai thành phần: 1. Ý niệm tồn tại 2. Khả năng tự quan sát vào bên trong ý niệm tồn tại đó Vì AI không có ý niệm tồn tại — điều kiện nền tảng — AI cũng sẽ không có ý thức. Ví dụ minh họa: Vi khuẩn có ý niệm tồn tại không?​ Để kiểm tra tính nhất quán của định nghĩa, hãy xem xét một trường hợp tưởng chừng đơn giản: vi khuẩn — một trong những dạng sự sống nguyên thủy nhất — có đủ ba đặc điểm của ý niệm tồn tại không? Chúng ta sẽ lần lượt căn cứ vào từng đặc điểm. Về cái tôi nguyên thủy , vi khuẩn có màng tế bào phân biệt rõ ràng bên trong và bên ngoài. Không chỉ là ranh giới vật lý thụ động, màng tế bào còn được vi khuẩn chủ động bảo vệ — nó tiết ra các enzyme chống lại các tác nhân phá vỡ cấu trúc của mình. Đây là biểu hiện rõ ràng của một biên giới được duy trì bởi chính hệ thống. Về nhận thức nguyên thủy , vi khuẩn có cơ chế chemotaxis — khả năng di chuyển về phía nguồn dinh dưỡng và tránh xa chất độc. Điều đáng chú ý là tác động từ môi trường không được xử lý như thông tin trung tính, mà luôn được quy về trạng thái của chính vi khuẩn: thứ này có lợi hay có hại cho tôi? Đây chính là dấu hiệu của nhận thức nguyên thủy. Về cảm xúc nguyên thủy , vi khuẩn có mục đích tự duy trì và sinh sản rõ ràng. Quan trọng hơn, mục đích này không do ai áp đặt từ bên ngoài — nó phát sinh từ chính cấu trúc nội tại của vi khuẩn, là điều kiện để nó tồn tại như một thực thể sống. Như vậy, vi khuẩn có đủ cả ba đặc điểm và do đó có ý niệm tồn tại. Điều này không hẳn là vấn đề với định nghĩa — ngược lại, nó cho thấy định nghĩa đang hoạt động đúng: ý niệm tồn tại ở mức nguyên thủy nhất chính là điều phân biệt vật sống với vật vô tri. Từ đây, một điểm đáng suy ngẫm xuất hiện: điểm phân biệt vi khuẩn với AI không phải là độ phức tạp. AI phức tạp hơn vi khuẩn nhiều bậc về khả năng xử lý thông tin, nhưng vi khuẩn lại có ý niệm tồn tại còn AI thì không. Sự khác biệt nằm ở chỗ vi khuẩn có một cái tôi thực sự đứng trước và tham gia vào mọi tương tác với thế giới, trong khi AI chỉ có cấu trúc được cài đặt từ bên ngoài mà không có chủ thể nào đứng sau nó. Kết luận​ Từ các phân tích trên, có thể đưa ra kết luận rõ ràng: AI không có ý niệm tồn tại, do đó không có ý thức, và cũng không có cảm xúc — kể cả ở dạng nguyên thủy nhất. Điều này không có nghĩa là các định nghĩa trên là tuyệt đối — không có ranh giới tuyệt đối nào trong vũ trụ này. Nhưng tại thời điểm hiện tại, khoảng cách giữa ý niệm tồn tại của con người và của AI là đủ lớn để kết luận này có giá trị thực tiễn: nó dự đoán được hành vi của AI và giúp chúng ta hiểu đúng hơn về bản chất của những gì AI đang làm khi nó trả lời như có cảm xúc.