AndyOnyango/KenTrans huggingface dataset:
O: Kulanga mwana lyeta
T: Kuita mtoto jina
O: Avaluhya vevugwi halikanyingi valanganga mwana lyeta lyo mundu wavo wamala kukutsa na nivali ni va muyanza.
T: Waluya wa mashariki mara mingi walimuita mtoto jina la mtu  wao aliyekufa na walikuwa wakimpenda
O: Avalala valanganga lyeta lya Ise naho Nyia yava ni yali ni yamala kukutsa.
T: Wengine walikuwa wanamwita jina la baba ama la mama ambaye alikuwa amekufa
O: Musango gwo kulanga avana vayai lyeta gwalange musango munene.
T: Mwiko wa kuwaita watoto wavulana ulikuwa ukiitwa mwiko mkubwa
O: Vahenzelitsanga mwana wivuliywi mmbiri gwosi.
T: Walikuwa wakimwangalia mtoto aliyezaliwa mwili mzima
O: Ni vanyolanga ku imbala yosi ku muviri gwo mwana kuduka vahenze mu vandu vavo vamala kukutsa vanyole ni vwaha wali ku nembala kuli eloleki ku mwana yila.
T: Wangempata na alama yoyote  kwa mwili wa mtoto ilibidi watafute kwa watu wao waliokufa wapate ni nani aliyekuwa na alama kama ile iliyokuwa kwa Yule mtoto
O: Naho ni vwaha witwa mu vulwani na yatotswa ha vundu himbi ahembala eroleki ku mwana eveye.
T: Ama ni nani aliyeuwawa kwa vita na alidungwa mahali karibu na alama iliyoonekana kwa Yule mtoto
O: Mundu kuli mwene uyu namanyikani lyeta lilye lyamanya lihebwa mwana mwene uyu.
T: Mtu kama Yule angejulikana jina lake lilipewa Yule mtoto
O: Niganyolekanga avandu vaviri avasangi kimanyiru chene yiki mwana yamanya ahebwa ameta gombi.
T: kama watu wawili walikuwa na alama hiyo  mtoto alikuwa akipewa majina yote mawili
O: Ulundi nivalolonga afwananga leve vamanya valanga lyeta zana.
T: Wangeona anafanana mtu Fulani
O: Mwana niyaliranga vutswa vugira kivuni vuli inyinga kuduka vageritsa lyeta lindi kuduka lwakiring’ana.
T: Mtoto angelia mara kwa mara bila kunyamaza bila sababu ilibidi wampe jina lingine hadi atakavyo nyamaza
O: Inyinga yindi ni valange na meta kuvita gaviri agavenyanga mwana alangwe ku musakulu mu salisi yalangangwa yaatsa ne kituva na matsi ne kivango chavatswa vulahi.
T: Wakati mwingine
O: Mavatengeka kituva cha matsi ku muvango yigu.
T: Kisha wanaekelea kigoda cha maji kwenye mwiko huo
O: Na nivalanga ku meta gavali nago.
T: Na wanapoita baadhi ya majina walio nayo.
O: Lwe kituva na chedungerere ma vamanya lyeta livoleywe nilyo lyenyekanga.
T: Wakati kigoda kinaponinginia huwa wanajua jina walilopeana ni lile lililohitajika
O: Mwana naduka mu luyai naho mu lukaana yamanya anyola lyeta lyo luyai naho lyo lukaana komeda ku lyeta lya yagulikwa.
T: Mtoto akifika katika ujana wake ilibidi apewe jina la ujana kuogeza kwa jina alilopewa
O: Amita gavikula nohenzelitsa galange ga guga.
T: Majina ya wanaume ukichunguza yalikuwa ya babu
O: Mwana halikanyingi yavugulanga lyeta lya ise wa baba weve naye aligulika mwana wewe lyeta lya Ise wewe.
T: Mtoto mara nyingi alichukua jina la baba yake na kumpa mtoto wake jina la baba yake
O: Kwegitsa mwana kogenda
T: Kufunza mtoto kutembea
O: Kudinyia vigumba vyo mwana muleri yatulitsanga mwana ku magulu ma ahagata.
T: Ili kuvipa viungo vya mtoto nguvu, mlezi aliweza kumpakata.O: Ni yakahagata mayikalitsa hasi nadiririra magulu ma ahagata
T: Alimpakata kisha kumkalisha na kumpakata tena. O:Ni yakahagata mayikalitsa hasi nadiririra kuduka lwo mwana anyala kwikala vugira kudirwa.
T: Mtoto angeketishwa kwa kushikiliwa hadi wakati ule ataketi mwenyewe.O: Mwana yamanyanga atanga limoola naho kuswegenya
T: Mtoto alianza kuongea au kujifunza kuongea..
O: Kutula ku limoola yili mwana ya manyanga mwene atanga lisingirira ku visaala maatanga litambagira.
T: Mtoto alianza kusimama kwa vitu au kutambaa baada ya kuongea.O: Mu litambagira mwana yamanya atanga lyega komoloma. Kunalitsa mwana
T: Baada ya kutambaa mtoto alizoea kuongea sasa.
O: Amadiku gene gakale gala muhalikwa yalange nomunwa kunyunyia mwana wa muhalikwa wewe koloveere lwire.
T: Hapo zamani mkemwenza alinyonyesha mtoto wa mke mwenzake
O: ligenda muleri yamugumiranga mu maha atanga ku mugеnditsa kumunalitsa okogenda.
T: Ili mtoto aweze kutembea mlezi wake alimshika makwapani na kumzoesha kutembea.
O: Kolomba mwana anale ligenda vwangu vavugulanga amasambu ge viroka vahyuhitsa ku luuya na vaminira mu vyungu vye virenge.
T: Kumwezesha mtoto atembee haraka,walichukua matawi na kuyachemsha kisha kufinyilia kwernye viungo vya miguu.O: Mugamba zuri ligali vatulanga no mwana vagenda naye ni vamugеnditsa mu liime ndi vu aluhe anale.
T: Walimtembeza mtoto kwa umande ili aweze kuzoea.
O: Miyinzi jo mwana mukana
T: Majukumu ya mtoto msichana
O: Mwana mukana muliviruka lilye yalange ahimbi na mama wewe
T: Katika kukuwa kwa mtoto msichana alikaa karibu na mamake. O;Yatumangwa koleta naho kwanzala muliru mu vatende.
T: Alitumwa kupalia moto kwa jirani.
O: Natsia kutsia himbi mihiga jine ndi yenyekanga kalunu ave muleri wo mwana
T: Akifikisha miaka mine hivi alifaa kuwa mlezi. O: Hali Kanyingi mwana mukana yaleranga mwana olonda omulonda.
T: Mara nyingi mtoto msichana aliwalea ndugu wanaomfuata kwa uzao wao.O: Hali Kanyingi umwiko yaatsanga kusava muleri vamanya vahaana mwana mukana we muhiga sita naho saba atsia Kolerera mwiko.
T: Mtu wa jamii yake alipokuja kuomba mlezi alipewa msichana wa miaka sita au saba.O: Muyinzi gwo muleri gwalange
T: Hiyo ndiyo ilikuwa kazi ya mlezi.
O: kwikala no mwana ku magulu naho kuhagata nu kumulihitsa ligomia.
T: Kuketi ukiwa umebeba mtoto au kumpakata huku ukimlisha ndizi.
O: Ligagula lyali vutswa linyala kokolwa no mundu uduki kigira muleri yali anyala kumiga mwana niva yakagerizi kokola ku.
T: Kulisha mtoto kulifanywa tu na mtu mzima kwa sababu yaya angeweza kumnyonga mtoto na chakula iwapo angejaribu.
O: Nyina mwana ni yakamiranga waatsiye muleri yatsitsanga kulangira musiongo ma yaatsa.
T: Mama mtoto iwapo angechukua muda kurejea baada ya kuondoka yaya angeenda kuitia jina katika chungu kisha mama angerejea.
O: Valeri vassuviranga kuduka yaatse.
T: Walezi waliamini kuwa atarejea.
O: Mukana natsia kutsia mu mihiga likomi ndi yigitsangwa kutsia mukidaho no kotenya itsingu.
T: Msichana akielekea miaka kumi hivi alikuwa akifundishwa kwenda mtoni na kutafta kuni.
O: Avana vakana vali vanyala kwiyunga halala vatsia kukalaga umunyu.
T: Wasichana wangeweza kujiunga pamoja ili kutafuta kilichotumika kama chumvi ya zamani.
O: Amadiku gene yago ijumbi yalange ho dave.
T: Enzi hizo chumvi haikuwepo.
O: Vakalaganga ilise lyo mukivanda ma vasamba umunyu.
T: Walikuwa wakikata nyasi zinazopatikana mtoni na kuchoma ili kupata chumvi hiyo ya zamani.
O: Vavugulanga lisiza lyosi kolomba umunyu zana yigu na vayoya valeta yengo.
T: Walikuwa wakichukua jivu yote baada ya kuchoma na kupeleka nyumbani.
O: Mukana naduka okola miyinzi jo mulimi valombanga vufwuva na vandi vatsia kahonga mu mulimi.
T: Msichana akifika wa kufanya kazi za shambani walikuwa wakishirikiana na wengine na kwenda shambani mchana kutwa.
O: Mukana naduka mu mihiga komi na mbili yamanya atula mu nyumba ya mama wewe atsia kogona na vandi mu chavogono.
T: Msichana akifika miaka kumi na mbili alikuwa akihama kutoka kwa nyumba ya mamake na kwenda kulala na wengine palipotengewa wasichana kulala.
O: Avakana vatsitsanga kogona mu nyumba yo mukeere waleka liivula naho wo musakulu wewe yakutsa ma yavula kwiranywa kigira sia nyala kandi kwivula dave.
T: Walikuwa wakienda kuishi kwa nyumba ya mwanamke aliyefikia kikomo kwa uwezo wa kupata watoto au kwa mwanamke mjane ambaye hakuolewa tena kwa sababu ya kufikia kikomo kwa uzazi.
O: Miyinzi jo mwana muyai
T: Shughuli za mtoto mvulana
O: Mwana muyai mu liviruka lilye yatanganga kolonda ise mu chayo.
T: Mtoto wa kiume katika kukua kwake alianza kumfuata babake malishoni.
O: Hango muyinzi gwa yali anyala kokola nu kutumwa mu vatende kwanzala muliru, kwinula tsingutsa.
T: Nyumbani kazi ambayo angeweza kuifanya ni kutumwa kwa majirani kupalia moto, na kupakua mboga.
O: Kwinula yiku si koveye kwinula mu luvindi dave navutswa nu kutumwa wo mutende nivaveye ne tsingutsa tsya vadeki vavahe ku vaatse kuliira mu nyumba mwavo.
T: Kupakua huku hakukuwa kupakua kutoka kwenye chungu bali kutumwa kwa jirani iwapo wana mboga walizopika wawasaidie wale kwao.
O: Natsitsagilira kuviruka yamanya atanga kolekerwa lyaya tsimbuli.
T: Akiendelea kukua alikuwa akiachiwa jukumu la kuchunga mbuzi.
O: Tsing'ombe tsyatsitsagirira kwaywa na vandu vakulundu ho.
T: Kuchunga Ng’ombe kuliachiwa watu wazima.
O: Mu chayo yimwo mwa vana vigiranga komoloma ku vandivavugananga na vana vandi avatende na vetsisoma tsindi tsiveye ahimbi.
T: Katika kuchunga huku walijifunza kuongea na wengine walikutana na majirani na wa ukoo tofauti.
O: Yiyi niyo inyinga yaviganga ameta ga vandu vaveye
T: Huu ndio wakati waliokuwa wakijifunza majina ya watu walio
O: avalulu na vahooma.
T: Wakali na wapole.
O: Tsimbuli nitsyatsitsanga mu mulimi gwo mundu vamanyanga ni vwaha wavanyala kwiruka ligali kali nigaveye mwene naalete tsimbuli yengo ma navamanye cha ise mwene anyala kokola. Lusala lwa dada si loveye lwaka fwanana no lusala lwo mundu mululu dave.
T: Iwapo mbuzi wangekata kamba na kuingia katika shamba la mtu mwingine, wangetambua nani alikuwa na uwezo wa kutoroka Zaidi, mwenyewe angewarejesha mbuzi hao na wangejua ni kipi babake angefanya.
O: Chavogono cha vana vayai chalange mu nyumba yo mukeere naho musakulu.
T: Chumba cha malazi cha wavulana kilikuwa katika nyumba ya baba au mama.
O: Havundu halala avana vayai vakiri kuduka mu luyai vagonanga mu nyumba ndala na vakana nitali si vasanganga vogono dave.
T: Mahali pengine wavulana kabla ya kubaleghe walikuwa wakiishi katika chumb kimoja na wasichana lakini hawakutumia kitanda kimoja.
O: Hali kanyingi avakana vaduki vavugula avana vavo vayai vatula navo mu nyumba vatsia navo mu chavogono chavo.
T: Wakati mwingine wasichana wakikua wangechukua wavulana wao  na kwenda nao katika chumba chao cha malazi.
O: Gakolekanga ndi kigira ise na nyia valange vutswa ne nyumba ndala, vwiyangu si vwalange munyumba ku vana vaviti mihiga likomi dave.
T: Ilifanyika hivyo kwa sababu baba na mama walikuwa na nyumba moja tu, na hapakuwa na nafasi kwa watoto waliopita miaka kumi na mbili.
O: Litula lya vana kutula mu nyumba mwavo kutsia kogona ahandi kwalangangwa ukutsia isimba.
T: Watoto kutoka kwa nyumba zao kwenda kulala kwingine kuliitwa kwenda isimba.
O: Lwo vukristayo vwatanga mukivala avandu vatanga limenya mu madala na mumadala yimu vombakira avang'elele tuyumba two kogona mu.
T: Wakati ukristo ulianza duniani watu walianza kuishi katika boma na waliwajengea watoto vyumba vya malazi.
O: Tuyumba yitu twalangangwa idisi.
T: Vijumba hivi viliitwa idisi(jina lililotumiwa kizirejelea).
O: Vayai vamnya ni vatangalyombaka avene tsidisi.
T: Wavulana walianza kujenga wenyewe vijumba hivi.
O: Mundu kuli mwene uyu yatungizangwa nu mukevi ndi yavita lilago.
T: Mtu kama huyu alitozwa faini na ngariba kwa kutofuata sharia.
O: Si genyekanga mundu yingiri ku lusatsa nakiri kokevwa dave.
T: Haikufaa mtu aingie katika utu uzima kabla ya kupashwa tohara.
O: Kusaata.
T: Kuwekwa alama mwilini.
O: Tsisaate gwali umwima gwa vakaana vavitiranga mu.
T: Kuweka alama mwilini ilikuwa tambiko walilopitia wasichana.
O: Avayai vakevangwa kumanyia vuluviriri vwayo Iwa vatanganga kuva avandu vanyala kwelinda.
T: Wavulana walipashwa tohara kuonyesha ujasiri wao wanapoanza kuwa watu wanaoweza kujilinda.
O: Na vakana navo vanyola kindu cha vavitira mu kumanyia na valuviriri.
T: Na wasichana nao walikuwa na kitu walichokuwa wakipitia ndani kuonyesha ni wajasiri.
O: Yaga galange a maridadi gokumuviri, Mundu mukali mulala yalange yamanya vusitsa vwo kusaata na yalangwa "musaati".
T: Haya yalikuwa maridadi ya mwilini, mwanamke mwingine alikuwa anajua kuweka alama hizi mwilini na aliitwa “musaati”
O: Mukana lwa yadukanga ma alola gadukana asaatwe tsisaate yavugulanga otolo mu kakunge ahirira musaati kuli ifisi.
T: Msichana alipoona kuwa wakati wa kuwekwa alama mwilini umewadia alikuwa akichukua wimbi kwenye kijikapu na kumpelekea anayefanya kazi hiyo.
O: Mukumu
T: Mganga wa kienyeji
O: Umukumu yalange umundu wavandu vatsitsanga ku vulwaye ni voveye munyumba.
T: Mganga wa kienyeji alikuwa mtu ambaye watu walimwendea ugonjwa ukiwaandama nyumbani kwao.
O: Vasuuviranga vulwaye vwaletangwa ne vigingi naho avalogi.
T: Mukivala che vologooli mukumu ivangwa ihale dave.
T: Katika eneo la maragoli mganga wa kienyeji hakutolewa mbali.
O: Yalange mundu omenyi mu losoma zana hali kanyingi yali niyamanya avandu avanyingi avali vanyala live avalagule.
T: Alikuwa mtu aliyeishi katika jamii pana hiyo na mara nyingi aliwajua watu wengi waliotaka kusaidiwa.
O: Yali yavika amagina amekuyungu ne kesero kilahi  cha yakubiranga ku amagina zana yaga
T: Alikuwa ameweka mawe yaliyoviringwa na ngozi nzuri aliyotumia kugongea hap ohayo mawe.
O: Mundu wali no vulwaye munyumba niva vulwaye vwakakira.
T: Iwapo ugonjwa ungemzidia mtu nyumbani.
O: mundu mukali yamanyanga aniga mundu musatsa, “umanye vulwaye vutsitsanga ni vokoyemberera muno, utsie ku magina.
T: Mwanamke alikuwa akimsihi mumewe, “Ujue ugonjwa unakulemea sana, uende kwa mawe.
O: Musatsa maatsia wo mukumu.
T: Kisha mumewe anaenda kwa mganga wa kienyeji.
O: Mukumu yamanya amwikalitsa hasi maavika keseero chiche hasi maaleta magina gege atanga kukina nago kokeseero na muteva amateva kuli ndi, oveye ku ne ngoko isasage?
T: Mganga wa kienyeji alikuwa akimketisha chini na kuweka ngozi ya mnyama chini na kuleta mawe yake na kuanza kuyachezesha kwenye ngozi hiyo na kuuliza maswali hivi, je, una kuku aliyechinjwa na kukatwa vipande?
O: Naho.
T: Au.
O: Vuyu wakutsa ula mwamukolera ku misambwa?
T: Yule aliyeaga mliwahi kumfanyia matambiko?
O: Nyenya ndeve.
T: Nikuulize.
O: Wamanya ku umundu umanya agendaa hango vudiku?
T: Unajua mtu yeyote ambaye hutembea nyumbani kwako usiku?
O: Nyenya ndeve.
T: Nikuulize.
O: Mwana ulwalanga uyu atsitsanga ku we Kegoli?
T: Mtoto huyu anayeitwa huwa anaenda kwa Kegoli?
O: Hi, ma vagenda nu mwana weve.
T: Ndio, huwa wanatembea na mtoto wake.
O: Mukumu yirana kukuba mu magina gege ma atovola ku kindu kilala naho viviriku vyatevangi kuli ayanzi ma avolera mwene mulwaye amagina gange gasingiye ku kindu yiki.
T: Mganga wa kienyeji alikuwa akirejelea kupiga mawe na kuuliza kwa kitu kimoja au viwili alivyoulizia hapo awali na kuuliza aliye na mgonjwa mawe yangu yamesimama kwa kitu hiki.
O: Engoko isasage yagwa luswa itsie kwitwa.
T: Kuku aliyechinjwa na kukatwa vipande aletwe.
O: Haundi yalola engoko yene yila niyo yalulanga hango.
T: Pengine alidhani pengine kuku huyo ndiye aliyekuwa akimwona nyumbani.
O: Naho ‘vuyu' wakutsa ula vatsie kuyavulula vigumba vivye visambwe kigira niye usyukanga.
T: Au,yule aliyeaga waende kufukua mifupa yake ichomwe kwa sababu ndiye anayerejea kama jinamizi.
O: Naho “Kegoli” yavika mwana nu mukumu alatsia kutulitsa vindu vya yavika zana vila.
T: Au “Kegoli” aliweka mtoto na daktari wa kienyeji ataenda kutoa vitu alivyoviweka.
O: Ndi ku alagenda ne miri nayaatse kuvisa ha vundu ma nayatse kutulitsa ho.
T: Sasa atatembea na mizizi na aende kuficha mahali na kisha aje kuzitoa.
O: Ni yakolanga ndyo mo mwana ahona kigira avandu va madiku gene yago valwalanga ma vahona kigira tsingulu tsya masahi tsyalwananga vulwaye ma vasuuvira mukumu okonyi.
T: Akifanya hivo ndipo mtoto apone kwa sababu watu wa enzi hizo waliokuwa wagonjwa  walipona kwa sababu nguvu za damu zilipigana na ugonjwa kisha wangedhani mgonjwa wa kienyeji ameponya.
O: Na niyakutsanga ma vavola agandi galondeye mu go mukumu yali nakiri kolóla.
T: Na iwapo angekufa walikuwa wakisema mambo mengingine yalikuwepo ambayo hayakutatuliwa na mganga wa kienyeji.
O: Endembe
T: Tambiko (Entembe)inayofanyikakwenye Mti wenye miiba aina ya muchongoma.
O: Avandu  vatemanga endeme kindu kidamanu ni keloleki.
T: Watu walikusanyika kwa tambiko la endembe iwapo jambo bovu lilitendeka
O: Avandu vasuuviranga avandu valala na vadamanu na sivenyanga kumanyikana mu tsimoni tsya Vandu dave.
T: Watu waliamini kulikuwa na watu wabaya wasiotaka kutambulika kua maovu yao machoni mwa jamii.
O: Valala
T: Baadhi
O: vaya ..za maduma lugano lwene yiru ligali.
T: wangekula mahindi sambuli hiyo kabisa.
O: Liria lyavo lya maduma lugano yiru nirwo lwa vayanza.
T: Kula kwao kwa mahindi sambuli hiyo ndiyo iliyowapendeza.
O: Inyinga yaduka lwa serikali yenya avandu vatage amaduma lugano lulala ulutali lwa mazugane dave.
T: Wakati ulifika wakati serikali ilitoa amri watu wapande mahindi sambli moja isiyo ya mchanganyiko.
O: Valeta imwu yamaduma malavu kuli kugalolanga amadiku gano.
T: Wakalete mbegu ya mahindi meupe tunayoyaona siku hizi.
O: Vatumikiranga ling’ana lyo luswahili MBEGU lwa vagavulanga imwu yokutaga.
T: Walitumia msamiati wa Kiswahili “ MBEGU” wakati walichukua mbegu ya kupanda.
O: Serikali yatuliza lirago amaduma gosi agali nigasimikywi mu mirimi gifwe na vatage imwu imbya ya serikali yali ne leti. . .
T: Serikali ilitoa amri kwamba mahindi yote ilokuwa imepandwa katika mashamba ing’olewe ili wapende mbegu mpya iliyoletwa na serikali.
O: Lwa maduma yaga gamera, ni gaduka ku lilia gamanya ni ganyola lyeta lihya “Embego".
T: Mahindi ilipomea, ikafika wakati ya kula ilipewa jina mpya “Embego”.
O: Amaduma gandi yaga kali ndyo si gagotera ligali dave.
T: Hata hivyo mbegu ya mahindi ya kiasili haikupotea yote.
O: Givisa ku mu tsisoma nigalolekanga ku navutswa amalavu ni gahevwa lyeta EMBEGO.
T: Mbegu hii ilifichika katika baadhi ya maeneo ikawa inaonekana ila mahindi meupe ikapewa jina EMBEGU.
O: Inyinga yene yiyi si vwali vodoto kolomba uvukima kutula ku maduma dave.
T: Wakati huu, haikuwa rahisi kusonga ugali kutoka kwa mahindi.
O: Kivune si vali vanyala kusia amaduma kuli vasietsanga ovolo na mavere dave.
T: Sababu maalumu ikiwa hawakuwa na njia ya kusaga mahindi jinsi walivyokuwa wakisiaga wimbi na mtama.
O: Inyinga yokutanga kolomba uvusie ku maduma vaduyiranga mu kinu.
T: Wakati wa kuanza kusiaga unga wa mahindi, watu waliyagogagonga katika kinu.
O: Yigu gwali muyinzi mudinyu kuduya amaduma na kandi vasese.
T: Kugonga mahidi kwa kinu ilikuwa ni kazi ngumu na pia walipepeta mahindi ili kutoa uchafu.
O: Numanyi si vali ne kichungiru da.
T: Kumbuka hawakuwa na kichungi.
O: Kutsitsagilira vamanya ni vatanga kolomba tsitundu no musumali mu kekobo che libati ma vakirihitsa ku liduma kolomba uvusie.
T: Kwendelea mbele, walianza kuwa wabunifu kwa kutengeneza kifaa cha kusaga mahindi kisiagi kwa mkebe uliotobolewa kwa misumari.
O: Galaha, galaha, tsing’ina tsya makono tsyamanya ni tsiretwa na vasungu ma lero tsing'ina tsya matsi ni tsyombakwa.
T: Polepole, visiagi vya mkono vililetwe na wazungu, kisha visiagi vya kutumia maji vikajengwa.
O: Musungu mumissioni walangwa REES evologoli niye wegitsa avandu kwombaka tsing'ina tsya matsi ma lero avandu nivatanga kulagira uvukima vwe liboso mu vunyingi
T: Mzungu mmisionari kwa jina REES ndiye aliyefundisha watu kujenga visiagi vilivyotumia maji katika maeneo ya Maragoli na kuwafanya watu kuanza kula ugali mahindi kwa wingi.
O: vaganaganangwa na valogi na vandi na vandu vavoolanga vindu vitadukana.
T: waliofikiriwa kuwa walogi	 na wengine  na watu waliozoea kusema vitu visivyofaa.
O: Kali vanyala kwiva na vavula kumanyekana.
T: Hata kuna wale wangeiba bila kujulikana.
O: Na vandi valange avasoohi avanyala kohenza ku kindu cho mundu ma choneka.
T: Baadhi ya watu walikuwa wachawi ambao wangeweza kuharibu kitu cha mtu kwa kukiangalia macho mabaya.
O: Avasakulu voluhya vikalanga halala ma vavola venyanga kolomba kivala keve kilahi avandu vadamanu vamanyekane.
T: Wazee wa jamii walikuwa wakikaa kwa nia ya kutakasa nchi yao kwa kuwatambua watu wabaya.
O: Vamanyanga vatovola inzira yavo enene itsitsanga mu luhya mavatovola havundu halala vavika lugaga lwa hasi lwa vandu vanyala kusiira kovodoto ma vavika mu mutembe.
T: Wangechagua njia moja ya kwenda barazani mwa wazee na kutenga mahala pamoja ambako walijenga zizi ya kurukwa na watu wote kwa urahisi na kasha kutega mti wa mtembe (aina ya mchongoma)
O: Musalisi yamanya asingira ho avola mundu wosi mudamano navita yaha aladiva.
T: Mtakasaji angesimama hapo na kutangaza kwamba mtu yeyote muovu akipita hapo atakufa.
O: Avandu vadamanu vevenderanga havundu yaha.
T: watu wote waovu wangehepa kuvuka hio zizi.
O: Avavamanya valolanga vwangu avadamanu yava na vamanya kuli vanyala komenya navo.
T: Waliowajua waliwatambua kwa haraka wale waovu na kujua jisi ya kuishi nao.
O: Gali amalago amanene go mundu yali avule kusiira ku dave.
T: Hii ilikuwa ni amri kuu ambayo mtu hangeepuka.
O: Galolekanga kali gali ni gavita amalago ge. dini ya madiku gano.
T: Huenda masharti haya yalikuwa makali zaidi kuliko masharti ya dini za kisasa.
O: Luhya
T: Waluhya
O: Mihiga amakoni saba giviti avandu vaduki velikula lya vise vana vavugananga mu luhya.
T: Miaka sabini imepita na watu wamefika umri ambao babazao walikuwa wakikutana pembeni.
O: Yaha na havundu halange halavu himbi hagati he tsinyumba tsyo komenya.
T: Hapa palikuwa peupe katikati ya nyumba za kuishi.
O: Vasatsa vosi vikalanga ho kuhuliritsa niva ling’ana lilatula.
T: Wanaume wote walikuwa wakiketi hapo ili wasikilize kama kuna jambo.
O: Niva nukutsia kulwana musigu naho nokutsia kokola muyinzi gwe lisanga kuli kwombaka inyumba yo mulala kuvo.
T: Kama kwenda kupigana na adui au kufanya shughuli za ushirikiano kama vile kujenga nyumba ya mmoja wao.
O: Nu muluhya yimu mwavihaniranga tsinderu.
T: Hapo pia ndipo walipokuwa waking’oana ndevu.
O: Tsisaa tsya mugamba zuri vafwananga muliru kwota.
T: Asubuhi na mapema walikuwa wakiwasha moto ili waote.
O: Havundu yaha niho havali vanyala koleta mwana osoleye vasakulu vamukumbiriza vamuha mageri.
T: Hapa ndipo wangeweza kumleta mtoto asiyeheshimu wazee na kumzunguka huku wakimpa ushauri.
O: Vasakulu ve tsingulu vagimiranga musoleri umanyikani si a huliranga malago vamunyweka tsisaala tsinditu atula ho na manya si gadukana akole ivindu vyagayangwa na vandu va muviti.
T: Wazee wenye nguvu wangemshika kijana ajulikanaye kutotii sharia na kumpiga viboko vikali na angetoka hapo akijua kuwa hapaswi kufanya vitu anavyokatazwa.
O: Inyinga ya mugolova avakali valuganga uvukima valetera vasakulu valira halala.
T: Nyakati za jioni wanawake wangepika ugali na kuletea wazee kula kwa pamoja.
O: Yiyi ni inzira indala yamanyianga liyanzana lya vandu vakale vali ni vayanzana na kandi kuli valiranga halála.
T: Hii ni njia iliyoonyesha kupendana kwa watu wa kale waliopendana na pia jinsi walikula pamoja.
O: Yiyi kandi yali niyo inzira yo kumanya ni muka vwaha wamanya kodeka na ni muka vwaha mwimani.
T: Hii ilikuwa pia njia ya kujua mke wa nani anajua kupika na mke wa nani ni mchoyo.
O: Lyeta lyetu “AVALUHYA” nohenzeritsa ulanyola lyatula ku ling'ana ‘LUHYA' avikalaanga ku ‘Luhya' vali avandu vo loleera lulala.
T: Jina letu “WALUHYA” ukichunguza utapata lilitokana na neno ‘LUHYA’ waliokuwa wakikaa hapo walikuwa watu wa jamii moja.
O: Avandu vali mu district' yalangangwa “NORTH KAVIRONDO” vanyoleka na vandu vamolomanga lulimi lulala kali niva vavukananga ku mu mativuli lugano lugano.
T: Watu waliokuwa katika wilaya iliyoitwa “KAVIRONDO KASKAZINI” ilibainika kuwa ni watu waliozungumza lugha moja hata kama walikuwa na matamshi tofauti tofauti.
O: Ku yaga vikala halala ni vakalaga nuvulahi kwenyolere lyeta likuhambanyia.
T: Kwa hivyo waliketi pamoja na kuamua ni vizuri kujipatia jina la kuwaunganisha.
O: Vakalaga valangwe “AVALUHYA”
T: Wakaamua waitwe “WALUHYA”
O: Keteve
T: Kiti moto
O: Amalwa ga valogooli gatulanga ku vuswage vwo volo naho amavere.
T: Pombe ya wamaragoli ilikuwa ikitoka kwa unga wa wimbi au mawele.
O: Volo-vasietsanga ovolo mavalomba kenoko vinika mirova himbi lisitsa ma vatulitsa mu vakalanga tsimbaale ma vavagala.
T: Wimbi-walikuwa wakisiaga na kutengeneza mcahanganyiko wa maji na unga huo walikuwa wakiiwacha igande kwa wiki moja na kisha kuzitoa na kupika  na kuzianika.
O: Kutsilomba tsive amalwa vinikanga kandi ma vavika mu amamera.
T: Ili kutengeneza pombe kutoka kwa mchanganyiko huo walikua wakiiwacha igande tena.
O: Ni gakalula ma vaha avandu kunwa kuli amalwa.
T: Ikishakuwa chachu walikuwa wakiwapa watu kama pombe.
O: AMAVERE- Vinikanga amavere gatanga limera ma vatulitsa vavagala guma.
T: Mawele-Walikuwa wakiyaweka kwenye maji yakishamea wangeanika yakauke.
O: Vagalanganga amadia.
T: Walikuwa wakiyaita ‘amadia’
O: Vamanyanga vasia amadia ma vinika ekenoko kuduka lwa kirula mavatulitsa ni waminaga kuli ovosera vulitu ligali.
T: Walikuwa wakisiaga ‘amadia’ kisha wanachanganya unga huo kwa maji na kuiwacha igande kisha ikishakuwa chachu walikuwa wakitoa na kupika kam uji.
O: Vamanya vavika mu amamera
T: Walikuwa wakitia ndani viungo vingine.