Vigezo vya uainishaji wa mafumbo katika fasihi ya Kiswahili uhakiki wa tamthilia za Kyallo Waddi Wamitila
Language: Swahili | Genre: Thesis

VIGEZO VYA UAINISHAJI WA MAFUMBO KATIKA FASIHI YA  KISWAHILI: UHAKIKI WA TAMTHILIA ZA KYALLO WADDI WAMITILA 
FRIDA AKINYI MIRUKA 
 2018 PhD 
IKISIRI 
 Mafumbo yameainishwa kama kipera cha semi za fasihi simulizi za Kiswahili. Licha ya  hali hii ni utanzu changamano wenye vipashio vya lugha na tanzu nyingine za fasihi. Hivyo  yanatumiwa kwa upana katika matini semwa na andikwa na hivyo kujitokeza katika  maneno, vishazi, tamathali za usemi na maumbo ya tanzu nyingine za fasihi. Kyallo Waddi  Wamitila ni mmoja wa wataalamu wa fasihi ya Kiswahili waliofafanua na kuainisha mafumbo kama semi. Kadhalika ameandika kazi za sanaa zikiwemo tamthilia ambamo  anatumia mafumbo kwa upana unaozidi semi. Ni katika msingi huu ambapo utafiti huu  uliazimia kuchunguza mafumbo katika tamthilia za Wamitila ili kuyaainisha. Matini  zilizochunguzwa ni Wingu la kupita (1999); Pango (2003); Sumu ya Bafe (2006) na  Seserumbe (2006). Madhumuni mahsusi yalikuwa kuchunguza mabadiliko katika dhana  na umbo la mafumbo katika tamthilia za Wamitila, kutathmini matumizi ya mafumbo  kama mtindo katika tamthilia za Wamitila na kupendekeza vigezo vya uainishaji wa  mafumbo katika fasihi ya Kiswahili. Utafiti uliongozwa na nadharia ya Dhana ya  Mafumbo ya Lakoff na Johnson (1987). Mihimili ya nadharia iliyotumika ni kipengele  cha mabadiliko katika dhana ya fumbo, hoja ya maenezi, hoja ya makundi na hoja ya ulinganifu. Muundo wa kiuchanganuzi ulitumika huku eneo la utafiti likiwa fasihi ya  Kiswahili utanzu wa tamthilia. Utafiti ulilenga matumizi ya lugha kisanaa katika tamthilia  za Wamitila. Sampuli dabwa dabwa ilitumika kuteua tamthilia za Wamitila huku sampuli  rejelevu na mjazo ikitumika kuteua mafumbo ili kuchanganuliwa. Data ilikusanywa kwa  udurusu na uchanganuzi wa matini nayo mbinu ya unukuzi ikitumiwa kudondoa sehemu  za matini na kuwekwa kwenye jedwali la matukio. Uchanganuzi kithamano ulifanywa kwa  mtindo wa uchanganuzi wa yaliyomo huku kipengele cha uchanganuzi kikiwa matini zenye  kufumba maana. Matokeo ya utafiti yalionyesha kuwa mafumbo yamebadilika kwa  kuchukua maumbo ya tanzu nyingine kama hadithi, mashairi, nyimbo na mazungumzo.  Pili, ilibainika kuwa mafumbo yametumika kama mtindo katika tamthilia za Wamitila  kwani tamthilia zote zilionyesha mtindo wa mafumbo ya kihadithi, kishairi, nyimbo, mazungumzo na tamathali za usemi kama tashbihi na uhuishi. Kutokana na mabadiliko  katika umbo na matumizi ya mafumbo katika tamthilia za Wamitila, utafiti ulipendekeza vigezo vitatu vya uainishaji wa mafumbo. Kwa msingi wa kigezo cha tanzu, mafumbo  yaainishwe kama mafumbo ya kitamthilia, mafumbo ya kihadithi, mafumbo ya kishairi  mafumbo ya nyimbo na mafumbo ya kimazungumzo. Kigezo cha kitamathali kiainishe mafumbo ya kimethali, mafumbo ya kitashbihi, mafumbo ya kisitiari na mafumbo ya  nahau. Hatimaye kigezo cha kiistilahi kiainishe mafumbo ya kiistilahi. Hivyo basi utafiti  ulihitimisha kuwa mafumbo yamebadilika kimaumbo na kimatumizi hivyo kupita mpaka  wa semi za fasihi simulizi. Utafiti unapendekeza kuwa uainishaji wa mafumbo katika  fasihi ya Kiswahili uzingatie vigezo vilivyopendekezwa na dhana ya mafumbo ipanuliwe  kuhusisha matini zozote zenye kuzua ulinganishi kwa njia fiche. Utafiti huu huenda utawafaa wasomi, wahakiki na wanafunzi wa fasihi katika viwango vyote vya elimu.  Utawawezesha kuelewa zaidi dhana na vigezo vya uainishaji wa mafumbo. 



YALIYOMO 
 IKIRARI.............................................................................................................................i SHUKRANI.......................................................................................................................iiTABARUKU.........................................................................iii IKISIRI..............................................................................................................................iv ABSTRACT.......................................................................................................................v YALIYOMO.....................................................................................................................vi ORODHA YA MADONDOO........................................vii 
 MAELEZO YA DHANA...........................................................................................viii SURA YA KWANZA : UTANGULIZI ...........................................................................1 
 1.1 Usuli Wa Utafiti.............................................................................................................1 1.2 Suala la tafiti .............................................................................................................12 1.3 Maswali ya Utafiti........................................................................................................13 1. 4 Madhumuni ya Utafiti.................................................................................................13 1.5 Misingi ya Uteuzi.........................................................................................................13 1.6 Umuhimu waUtafiti ....................................................................................................16 1.7 Upeo wa Utafiti............................................................................................................16 1.8 Msingi wa Kinadharia..................................................................................................17 
1.8.2 Nadharia ya dhana ya Mafumbo .........................................................................18 1.8.4 Ufaafu wa Nadharia ya Dhana ya mafumbo....................................................... 20 1.8.3 Sifa za Mafumbo................................................................................................ 23 
 1.9 Hitimisho......................................................................................................................24 SURA YA PILI: MAPITIO YA MAANDISHI.............................................................24 2.1 Utangulizi.....................................................................................................................24 2.2 Mabadiliko katika Dhana na matumizi ya Mafumbo ................................................24 2.3 Mtindo katika Tamthilia ...........................................................................................31 2.4 Vigezo vya Uainishaji wa Mafumbo ..........................................................................40 2.5 Hitimisho.....................................................................................................................50 SURA YA TATU : NJIA NA MBINU ZAUTAFITI ...................................................51 3.1 Utangulizi.....................................................................................................................51 3.2 Muundo wa Utafiti.......................................................................................................51
 
 3.3 Kundi Lengwa.............................................................................................................51 3.4 Sampuli na Usampulishaji ..........................................................................................51 3.5 Ukusanyaji Data...........................................................................................................52 3.6 Uchanganuzi na Uwasilishaji wa Data ......................................................................52 3.7 Utegemezi na Uaminifu katika data ya utafiti ............................................................53 3.7 Maadili ya Utafiti.........................................................................................................54 3.8 Hitimisho......................................................................................................................54 SURA YA NNE: UCHANGANUZI NA UWASILISHAJI WA DATA......................55 4.1 Utangulizi...................................................................................................................55 4.2 Mabadiliko katika Dhana na Umbo la Mafumbo katika fasihi ya Kiswahili. ............55 
4.2.1 Umbo la Hadithi................................................................................................... 55 4.2.2 Umbo la Mashairi ................................................................................................ 66 4.2.3 Umbo la Nyimbo................................................................................................. 76 4.2.4 Umbo la Mazungumzo........................................................................................ 82 
4.3 Mafumbo kama mtindo katika tamthilia za Wamitila ................................................92 4.3.1 Mtindo wa mafumbo ya Kihadithi..................................................................... 93 4.3.2 Mtindo wa mafumbo ya Kishairi ........................................................................ 99 4.3.3 Mtindo wa mafumbo ya Kimazungumzo ......................................................... 105 4.3.4 Mtindo wa kutumia Nyimbo za Kimafumbo................................................... 114 4.3.5 Mtindo wa kutumia mafumbo ya Kitamathali................................................. 123 4.3.5.1 Mafumbo ya Methali....................................................................................... 123 4.3.5.2 Mafumbo ya Kitashibihi ................................................................................ 127 4.3.5.3 Sitiari............................................................................................................. 129 4.3.5.4 Mafumbo ya Nahau....................................................................................... 133 
4. 4 Vigezo vya Uainishaji wa Mafumbo katika Fasihi yaKiswahili .............................137 4.4.1 Kigezo cha Tanzu ............................................................................................. 137 4.4.1.1 Mafumbo ya Kitamthilia................................................................................. 137 4.4.1.2 Mafumbo ya Kihadithi.................................................................................. 142 4.4.1.3 Mafumbo ya Kishairi ..................................................................................... 148 4.4.1.4 Mafumbo ya Nyimbo...................................................................................... 152 4.4.1.5 Mafumbo ya Kimazungumzo ........................................................................ 155

4.4.2 Kigezo cha Kitamathali..................................................................................... 160 4.4.2.1 Mafumbo ya Kimethali................................................................................... 161 4.4.2.2 Mafumbo ya Kitashibihi ............................................................................... 164 4.4.2.3 Mafumbo ya Kisitiari...................................................................................... 166 4.4.2.4 Mafumbo ya Nahau........................................................................................ 169 4.4.3 Kigezo cha Kiistilahi......................................................................................... 172 4.4.3.1 Mafumbo ya Kiistilahi.................................................................................... 172 
4.5 Hitimisho....................................................................................................................184 SURA YA TANO: MUHTASARI, MAHITIMISHO NAMAPENDEKEZO .........185 5.1 Utangulizi...................................................................................................................185 5.2 Muhtasari .................................................................................................................185 
 5.2.1 Mabadiliko katika dhana na umbo la mafumbo katika tamthilia za K.W.Wamitila..............................................................................................................185 5.2.2 Mafumbo kama mtindo katika tamthilia za Wamitila. ..................................... 187 5.2.3 Vigezo vya Uainishaji wa Mafumbo katika fasihi ya Kiswahili. ......................189 
5.3 Mahitimisho .............................................................................................................191 5.3.1 Mabadiliko katika Dhana na Umbo la mafumbo.......................................... 191 5.3.2 Mafumbo kama Mtindo katika tamthilia za Wamitila....................................... 192 
 5.4 Mapendekezo ya utafiti............................................................................................193 5.5. Mapendekezo kwa ajili ya tafiti zaidi ......................................................................193 VIAMBITISHI...............................................................................................................205 Kiambatishi 1: Jedwali La Matukio.................................................................................205 Kiambatisho 2: Barua ya kuomba idhini ya chapishaji ................................................206 Kiambatisho 3: Idhini ya Kutafitia Tamthilia za Kamitila .............................................207 Kiambatisho 4: Idhini ya kufanya tafiti .........................................................................208

ORODHA YA MADONDOO 
DONDOO 1 .......................................................................................................................55 DONDOO 2 .......................................................................................................................59 DONDOO 3 ......................................................................................................................61 DONDOO 4 .......................................................................................................................63 DONDOO 5 .......................................................................................................................67 DONDOO 6 .......................................................................................................................69 DONDOO 7 .......................................................................................................................70 DONDOO 8 .......................................................................................................................72 DONDOO 9 .......................................................................................................................73 DONDOO 10 .....................................................................................................................74 DONDOO 11 .....................................................................................................................77 DONDOO 12 .....................................................................................................................79 DONDOO 13 .....................................................................................................................80 
DONDOO 14 .....................................................................................................................81 DONDOO 15 .....................................................................................................................82 DONDOO 16 .....................................................................................................................83 DONDOO 17 .....................................................................................................................84 DONDOO18 ......................................................................................................................85 DONDOO 19 .....................................................................................................................86 DONDOO 20 .....................................................................................................................87 DONDOO 21 ....................................................................................................................88 DONDOO 22 .....................................................................................................................95 DONDOO 23 .....................................................................................................................96 DONDOO 24 .....................................................................................................................97 DONDOO 25 .....................................................................................................................99 DONDOO 26 ...................................................................................................................100 DONDOO 27 ...................................................................................................................100 DONDOO 28 ...................................................................................................................101 DONDOO 29 ...................................................................................................................102 DONDOO 30 ...................................................................................................................103

v 
DONDOO 31 ...................................................................................................................104 DONDOO 32 ...................................................................................................................106 DONDOO 33 ...................................................................................................................107 DONDOO 34 ...................................................................................................................108 DONDOO 35 ...................................................................................................................109 DONDOO 36 ...................................................................................................................111 DONDOO 37 ...................................................................................................................114 DONDOO 38 ...................................................................................................................116 DONDOO 39 ...................................................................................................................117 DONDOO 40 ...................................................................................................................118 DONDOO 41 ...................................................................................................................119 DONDOO 42 ...................................................................................................................121 DONDOO 43 ...................................................................................................................142 DONDOO 44 ...................................................................................................................143 DONDOO 45 ...................................................................................................................145 DONDOO 46 ...................................................................................................................149

MAELEZO YA DHANA 
Dhana Chanzi: Dhana asilia inayowasilishwa kimafumbo. Ni kielezi cha dhana  lengwa  
Dhana Lengwa: Dhana halisi inayodhamiriwa kuwasilishwa kimafumbo. Huhitaji  tajriba na ujuzi wa mazingira kueleweka kwa mujibu wa dhana  
chanzi. 
Fumbo: Matini yoyote yenye maana fiche. 
 Mtindo : Matumizi yanayolingana ya maumbo au vipengele vya lugha. 
 Uchotaraishaji: Fasihi ya majaribio ambayo huchota vipengele vya fasihi simulizi   na kuviweka katika fasihi andishi.  




SURA YA KWANZA: UTANGULIZI 
1.1 Usuli Wa Utafiti 
    Mafumbo ni kipera cha semi za fasihi simulizi ambacho kinadhihirisah utata na  uchangamano kutokana na fasili mbalimbali zinazotolewa kueleza dhana yake na  uainishaji wa vipera vyake (Ndumbaro, 2013). Hali hii inahusiana na wazo kuwa ingawa  fasihi simulizi ni kongwe, kitaaluma bado ni changa kwa sababu ilianza kuchunguzwa hivi  karibuni (Mulokozi,1989). Kwa mujibu wa Mulokozi, hakuna nadharia, marejeleo wala  istilahi zinazotosheleza mahitaji ya taaluma ya fasihi simulizi. Tatizo hili linadhihirika pale  tunapoangalia kazi za wataalam mbalimbali kuhusu tanzu za fasihi simulizi. Kutokana na  fasili na mifano iliyotolewa kuambatana na mafumbo, panaibuka utata unaojitokeza katika  matumizi ya mafumbo. Namna hizi hukiuka mipaka ya semi. Baadhi ya mafumbo kama  yale yanayojitokeza katika istilahi na tanzu nyingine za fasihi hayawezi kuainishwa katika  vipera vilivyoorodheshwa katika fasihi simulizi ya Kiswahili. Hali hii inaashiria kuwa  uainishaji wa mafumbo katika fasihi ya Kiswahili una utata unaohitaji kutatuliwa. Kyallo  Waddi Wamitila ni mmoja wa waandishi walioainisha tanzu za fasihi simulizi. Mbali na kuwa anaainisha mafumbo kama utanzu wa semi, anatumia mafumbo kwa njia pana zaidi  zikiwemo kazi za tamthilia za kimafumbo. Ni katika msingi huu ambapo utafiti huu  uliazimia kuchunguza mafumbo katika tamthilia za K. W. Wamitila ili kuyaainisha. 
    Matumizi mapana ya mafumbo huzua mabadiliko katika matumizi ya mafumbo  hali ambayo huathiri dhana na uainishaji wake. Hali hii inaweza kuhusishwa na majaribio  katika tungo za fasihi. Senkoro (2011), anaeleza kuwa fasihi ya majaribio ni dhana tata  isiyoweza kuelezeka kwa urahisi. Hii ni kwa sababu hakuna kazi moja ya fasihi  inayofanana kabisa na nyingine kwa hivyo kila utungo huwa na majaribio yake. Kwa  mujibu wa Senkoro, ili kazi fulani iitwe kuwa ni fasihi ya majaribio haina budi kuambatana  na upya ambao unaweza kuelezwa kinadharia. Majaribio mengi yaliyofanyika katika fasihi  andishi ya Kiswahili yanaelekea kuwa yamechota vipengele kutoka katika fasihi simulizi  ya Kiswahili. Matumizi ya mafumbo katika tamthilia za Wamitila basi ni mojawapo ya  vipengele vya kimajaribio vinavyoleta mabadiliko katika fasihi ya Kiswahili. Utafiti huu  ulichunguza mabadiliko katika matumizi ya mafumbo kama utanzu wa fasihi simulizi  katika tamthilia za Wamitila. Ntarangwi (2004), anaeleza kuwa kazi nyingi za fasihi  zilizokuwa katika masimulizi kwa sasa zimehifadhiwa kimaandishi. Suala hilo 
 linaloungwa mkono na Wamitila (2003) kuwa sanaa hii iitwayo fasihi huweza  kuhifadhiwa kwa njia ya mdomo na kimaandishi. Kwa misingi hii fasihi simulizi  tuliyoishughulikia katika utafiti huu ni simulizi- andishi. Mafumbo tuliyoyachunguza ni  yale yanayopatikana katika maandishi licha ya kuwa kipera cha fasihi simulizi. 
    Fasihi simulizi ina uhusiano wa karibu na fasihi ya majaribio. Mwanga (2013),  akimnukuu Mulokozi (1989), anafafanua fasihi simulizi kama fasihi inayotungwa au  kubuniwa kichwani na kuwasilishwa kwa njia ya masimulizi ya mdomo na vitendo bila  maandishi. Amejaribu kuzigawa tanzu za fasihi simulizi ya Tanzania kwa vigezo viwili.  Kigezo cha kwanza ni umbile na tabia ya kazi inayohusika kwa kuangalia vipengele vya  ndani vinavyoiumba sanaa na kuipa mwelekeo au mwenendo ufaao. Vipengele hivi ni  namna lugha inavyotumika kishairi, kinathari, kimafumbo, kiwimbo au kimighani na  muundo wa fani hiyo na wahusika kama wapo. Kigezo cha pili ni muktadha na namna ya  uwasilishaji wake kwa hadhira. Hili linazingatia pia dhima yake ya kijamii. Hapa Mulokozi  anaonyesha kwamba fasihi simulizi ni sanaa inayopita, isiyofungwa katika umbo maalum  wala matini maalum isiyobadilika. 
    Fasihi simulizi imefafanuliwa kwa jinsi mbalimbali na wataalam. Ili kuweza  kubaini maana ya fasihi simulizi ni vema kudurusu fasili zilizotolewa na wataalam hao.  Lengo hasa ni kujaribu kubaini sifa za fasihi simulizi ili kuweza kuihusisha na fasihi ya  majaribio ambayo ndio msingi wa upya na mabadiliko katika kazi za sanaa. Kwa mujibu  wa Finnegan (2012), fasihi simulizi hutegemea msanii ambaye huiumba kwa maneno  katika tukio maalum. Muhimu katika maelezo ya Finnegan ni kwamba ubunifu wa fasihi  simulizi hutegemea tukio maalum. Matteru (1979) anasema fasihi hii hutegemea mdomo  katika kutolewa na kuenezwa kwake. Kwa mujibu wa Balisidya (1983), uumbwaji,  uwasilishaji na usambazwaji wa fasihi simulizi kwa wasikilizaji na watumiaji wake  hutegemea mdomo. Fasihi simulizi humaanisha fasihi itolewayo kwa neno la mdomo  (Okpewho, 1992); Naye Msokile (1992) anaongeza kuwa kazi hii ya sanaa huhifadhiwa  kwa kichwa na kutolewa kwa njia ya mdomo. Bukenya, Kabira & Okoth-Okombo (1997) pia wanakubaliana na wenzao kuwa vipera vya fasihi simulizi hutegemea masimulizi. Hata  hivyo fasihi simulizi huweza kuwasilishwa kwa njia kuu mbili, njia ya mdomo na njia ya  maandishi. Katika kauli ya Finnegan mwanzoni, sifa kuu ya fasihi simulizi ni kutegemea 
 
 msanii ambaye huiwasilisha kwa namna ya kipekee hali ambayo huwezesha ufaraguzi na  uumbaji upya wa tanzu zake. 
    Kutokana na hali ya kubadilika, fasihi simulizi basi inachukua nafasi ya kipekee  katika fasihi ya majaribio tofauti na anavyodai Senkoro (2011) kuwa tamthilia zinazotumia  vipengele vya kifasihi simulizi na vya sanaa ya maonyesho za Kiafrika si kazi za kifasihi  zinazoonyesha upya wowote kwani zimezoeleka na kukubalika. Kama sanaa inayopita na  isiyofungwa katika umbo maalum fasihi simulizi ina uwezo wa kubadilika, kuchukua  umbo jingine na kuleta upya katika kazi za fasihi za nyakati zozote zile. Mwanga (2013)  anazidi kueleza kuwa fasihi simulizi inatawaliwa na vitu vitatu: watu, wakati na mahali.  Muingiliano huu ndio muktadha na muktadha ndio unaamua fani fulani ya fasihi simulizi  ichukue umbo lipi. Vipengele hivi vitatu vilizingatiwa katika utafiti huu ili kutambua  mafumbo yaliyotumika. Scheub (2016) akizungumzia athari za masimulizi kwa waandishi  wa kisasa anaeleza kuwa kulikuwa na muingiliano ulio wazi kati ya simulizi zilizokuwa  mizizi na tamaduni za uandishi zilizozuka katika karne ya ishirini. Muingiliano huu  huonekana katika kuweka kazi za masimulizi katika maandishi. Kwa mujibu wa Senkoro  (2011) vipengele hivi hubainika katika tamthilia za Kiswahili.  
    Tamthilia inahusishwa sana na visakale na matendo ya kidini (Mulokozi, 1989).  Katika bara la Ulaya, tamthilia zinahusishwa na miviga ya kidini katika jamii ya Wayunani  au Wagiriki wa kale. Miviga hii iliambatana na dua ya kuzaliwa, kuozwa mpaka kufa na  kuwa binadamu tena. Huko India tamthilia zilitokana na tenzi zilizoitwa Mahabharatana  pamoja na miviga iliyoendana na utendi wa tendi hizo katika mahekalu ya kidini. Barani  Afrika, maigizo ya tamthilia yalipatikana Misri na yalihusu kufa na kufufuka kwa mungu  wa Wamisri aliyeitwa Osiais. Pia barani Afrika kulikuwa na maigizo ambayo hayakuwa  yameandikwa lakini yalikuwa sehemu ya matendo ya kijamii. Kulikuwa na tamthilia bubu,  maigizo ya watoto na maigizo ya watani. Drama hizi zilifungamanishwa na fasihi simulizi.  Kwa hivyo tamthilia inatokana na mambo makuu matatu: miviga na viviga vya kijamii na  dini pamoja na tendi, usawilishaji wa maisha ya kawaida kwa ajili ya burudani na sanaa za  maonyesho za kijadi, ngoma na densi. Kwa mujibu wa Mulokozi, tamthilia ni kazi  iliyokusudiwa kutendwa jukwaani kwa ajili ya hadhira fulani. Naye Wamitila (2003),  anasema tamthilia ni kazi ya kidrama na ya kimaongezi ambayo huigizwa mbele ya hadhira  au kazi iliyoandikwa ili kusomwa. 
 
    Tamthilia ni mojawapo ya tanzu ambazo zimehakikiwa kuonyesha namna  waandishi wa fasihi ya Kiswahili wanavyofanyia majaribio mbinu ya muingiliano tanzu katika tamthilia zao. Waandishi hawa wamezichanganya tanzu za fasihi simulizi na ule wa  tamthilia ambao kwa mujibu wa Senkoro (2011), ni utanzu ambao ni mgeni. Hali hii  imepelekea uundaji wa tamthilia mpya. Senkoro anatoa mfano wa matumizi ya ngonjera  na nyimbo katika tamthilia za Lina Ubani (Muhando,1984) Jogoo Kijijini na Ngao ya Jadi  (Hussein, 1976). Kulingana na Senkoro, hali hii ya muingiliano tanzu za fasihi inatufanya  tutie shaka namna ambavyo baadhi ya wanazuoni wamekuwa wakizianisha. Utafiti huu  ulilenga kutalii matumizi ya mafumbo katika tamthilia za Wamitila ili kubaini upeo wa  matumizi yake kwa nia ya kuyaainisha.  
    Utanzu wa tamthilia una historia yake inayojitokeza kwa awamu tano: Kipindi cha  kabla ya ukoloni, kipindi cha ukoloni, kipindi cha baada ya uhuru, Miaka ya sabini hadi ya  themanini na miaka ya tisini hadi sasa (Bertoncini, 2009). Katika kipindi cha kabla ya  ukoloni, tamthilia kama tanzu zingine za fasihi andishi inajitokeza kuwa na misingi katika  fasihi simulizi. Fasihi simulizi ndiyo ujumla wa maisha ya jamii kwani inahusu matukio,  imani, mwelekeo, kazi, itikadi, mwonoulimwengu, mila na tamaduni katika mazingira  maalum. Bertoncini (keshatajwa) akimrejelea Rugyendo (1974) anasema kuwa katika  uwasilishaji wa fasihi hii, hadhira hushiriki kama wapendavyo kwa kupiga makofi au  kupiga mbinja hivyo hushirikishwa kiutendaji. Inasemekana kuwa uigizaji ambao ni asili  ya tamthilia ya Kiswahili ulikitwa katika nyimbo, ngoma na matambiko barani Afrika.  Fasihi ilikuwa mali ya jamii na ililenga kumnufaisha mwanajamii kimaadili. 
    Kipindi cha ukoloni kinajumuisha miaka ya hamsini hadi sitini. Tamthilia ya  Kiswahili katika kipindi cha ukoloni ilichukuliwa kama mchezo ulioandikwa na  ilikusudiwa kumrahisishia mkoloni utawala. Kwa hivyo, maudhui yalimlenga mkoloni na  utawala wake ambao ulisifiwa sana huku utamaduni wa Mwafrika ukibezwa na  kudunishwa. Kulingana na Mugambi (1982) akiungwa mkono na Bertoncini (1989) tamthilia zilizochapishwa katika lugha ya Kiswahili katika muundo wa fasihi ya Kiingereza  ziliandikwa kuanzia mwaka wa 1957. Kazi hizi zilijikita katika ulimbwende uliolenga  kufurahisha tu. Hazikuonyesha uhalisia katika jamii bali zilichukua muundo wa  vichekesho. Wahusika walisukwa kujenga tamthilia zenye misuko sahili huku lugha  ikiambatanishwa na mazingira ya matumizi. Kutoka mwaka wa 1965, baadhi ya tamthilia 
 zilitungwa moja kwa moja katika lugha ya Kiswahili huku nyingine zikitafsiriwa kutoka  lugha za kigeni au kutoka lugha ya Kiingereza. Kwa mujibu wa Bertoncini (2009) mifano  ya tamthilia zilizochapishwa katika kipindi hiki ni pamoja na; Afadhali Mchawi na Mgeni Karibu (Hyslop, 1957) Nakupenda Lakini (Kuria, 1957) pamoja na Nimelogwa Nisiwe Na  Mpenzi (Ngugi,1961) Tofauti na kipindi cha kabla ya uhuru kilichokuwa na waandishi  watatu Hyslop na wanafunzi wake Kuria na Ngugi ambao waliandika tamthilia  zilizochapishwa, kipindi cha baada ya uhuru kuanzia miaka ya sabini kilishuhudia  waandishi wengine waliochipuka na kuziandika kazi ambazo ziliangazia uhalisia wa jamii  nchini Kenya na nchini Tanzania. Tamthilia katika kipindi hiki zilimulika matatizo ya jamii  baada ya ukoloni. Wafula (1999) akimrejelea Muhando (1983) anasema futuhi ziliendelea  kuandikwa lakini katika kipindi hiki ziliwasuta Waafrika walioiga mienendo ya wazungu  kikasuku. Kulingana na maoni yake Mlama, waandishi nchini Tanzania walianza  kufungamanisha tamthilia na mahitaji ya nchi ya Tanzania. Hivyo basi, maudhui  yaliyodhihirika katika tamthilia za kipindi hiki ni pamoja na; ukoloni, ukoloni mambo leo,  umaskini, elimu, swala la mwanamke na utabaka. 
    Tamthilia katika miaka ya sabini hadi miaka ya themanini zimeonyesha maendeleo  makubwa. Zinabainisha ujasiri wa waandishi ambao unadhihirisha ujasiri wa jamii kwa  jumla. Zinasawiri jamii iliyozinduka kimawazo na hivyo inaelewa bayana kuhusu dhuluma  na ukandamizwaji waliopitia wakati wa ukoloni na hatimaye wakaamua kupigana na  udhalimu huu. Tamthilia katika kipindi hiki hazionyeshi kudhalilishwa kwa Mwafrika  wala utamaduni wake bali zinaonyesha kupigania haki za Mwafrika kupitia mapinduzi  yanayoongozwa na Waafrika jasiri kama vile Kimathi na Lanina katika Mzalendo Kimathi (Ngugi & Mugo, 1978) na Kilio cha Haki (Mazrui,1981) mtawalia. Kipindi hiki  kinadhihirisha kilele cha mwamko wa kisiasa, kilele cha kuzinduka na ujasiri ambao  msingi na mhimili wake ni katika jamii. Baadhi ya tamthilia zilizoandikwa katika kipindi  hiki zilikuwa fasihi vimelea kutokana na sababu kwamba zinaonyesha kutoimarika kwa  waandishi kisanaa na kiitikadi pamoja na kukosa dhamira elekevu (Mugambi 1982: 168).  Kwa upande mwingine wapo waandishi wa tamthilia ambazo zinaafiki uhalisia wa kijamii.  Tamthilia hizi ni pamoja na; Mashetani (Hussein, 1971), Mzalendo Kimathi (Ngugu &  Mugo,1978) , Mukhwava wa Uhehe (Mulokozi, 1979) na Kilio Cha Haki (Mazrui,1981). 
 Mtindo unaotumiwa na waandishi katika kipindi hiki unaonyesha ukomavu unaowezesha  dhamira na maudhui yajitokeze kwa nguvu na mnato wa kuridhisha. Tamthilia za miaka ya tisini hadi sasa zinachukua mkondo mpya tofauti na  miegemeo ya tamthilia za hapo awali ya ujumisia na uhalisia wa kihistoria (Bertoncini  2009). Tamthilia katika kipindi hiki zinachukua mwelekeo wa nadharia ya usasa na usasa  leo. Hivyo basi, tamthilia za kipindi hiki zimekitwa katika uhalisiajabu uliochanganywa na  uhalisi uliopo katika jamii. Maudhui katika tamthilia za kipindi hiki, yanalenga  changamoto zilizopo katika jamii zikiwemo ukosefu wa kazi, umaskini, uongozi mbaya,  ugonjwa wa ukimwi na matatizo katika asasi ya ndoa. Wahusika wanaosawiriwa katika  tamthilia za kisasa wana mchocheo wa kutaka kujua ukweli na hivyo kuzuka kwa wahusika  jasiri wa kimapinduzi. Masuala ya teknolojia utandaridhi yanajitokeza katika tamthilia  hizi. Kwa jumla, tamthilia katika kipindi cha sasa zinaangazia masuala yanayoizunguka  jamii ya kisasa. Mifano ya tamthilia katika kipindi hiki ni kama vile Kivuli Kinaishi (1990)  na Amezidi (1995) za S.A. Mohammed, Mawimbi na Kiumbe (1991) za E. Eshamwata, Pango (2004), Sumu ya Bafe (2006), na Wingu la Kupita (1999) za K.W. Wamitila. Mafumbo yana historia iliyo wazi ingawa mitindo yake ya kisasa haionyeshi suala  hili. Uchanganuzi wa mafumbo katika lugha ulifanywa ulimwenguni kote kutoka  Mongolia, Ufini, Uchina, Urusi, Afrika na hata Ufilipini. Katika tamaduni nyingi mafumbo  yalikuwa njia ya kupokeza desturi kutoka kizazi kimoja hadi kingine (Dieter, 2009).  Mafumbo yalipatikana zaidi katika ushairi wa kale wa Kiingereza uliotokana na fasihi ya  kitamaduni ya Kianglo- latina iliyoasisiwa na Aldhelm (C. 639-709) baada ya kuhimizwa  na mshairi wa kilatini wa karne ya tano kwa jina Symphosius. Nchini Ujerumani mbinu ya  kipekee katika matumizi ya mafumbo ni kurejelea kiima kwa kutambua matumizi mengine  ya tamathali za usemi kwani utambuzi huu ulibuni kipengele muhimu cha upatanishi wa  maumbo ya kishairi katika lugha za Kijerumani (Finnegan, 2012). Barani Afrika,  mafumbo yaliwahi kutumika kama miviga kwa vijana na hivi sasa mafumbo wakati  mwingine hutumika kama mchezo wa mashindano (Streater, 2009). Kwanzaa (2010)  anasema kuwa mafumbo hutumiwa katika jamii nyingi kama aina ya sanaa na kama njia  rahisi ya kuwasiliana. Kwa mujibu wa Finnegan (2012), sifa ya mafumbo barani Afrika ni  kutambua ulinganisho baina ya swali na jibu. Ulinganisho huu huwa ulinganisho wa maana na sauti ili kufikia jawabu sahili la neno moja. Ingawa wakati mwingine hutokea aina ndefu  zinazohusu ulinganifu wa midundo au toni na majibu yake pia huwa marefu. Allen (2007) akimrejelea Lear (1982) anasema fumbo ni matumizi ya jina geni kwa  uhamisho kutoka kundi moja hadi jingine au kwa ufananisho. Kwamba jazanda ni mifano  bora sana ya mafumbo. Analinganisha matumizi ya jazanda na tashbihi akidai kuwa ingawa  zinahusiana kwa karibu na mafumbo, tashbihi ni fumbo lakini fumbo si tashibihi. Maelezo  haya yanaonyesha upana wa dhana na aina za mafumbo kimatumizi katika fasihi. Suala  ambalo halidokezwi wazi katika fasihi ya Kiswahili licha ya kuwa linatokea. Kwa mfano  Nordquist (2015) anadokeza aina anuai za mafumbo zisizopungua kumi na tatu kama vile  mafumbo halisi, changamano, dhanishi, ya kawaida, ya kibunifu, sahili, sambamba,  mafumbo mseto, ya mizizi, ya kuzama, ya kiuguzi, ya picha na ya kishairi. Uainishaji huu  una mkanganyo wa misingi mbalimbali isiyotumika katika uainishaji wa mafumbo katika  fasihi ya Kiswahili.  
    Mafumbo hubuniwa na kutumika katika nyanja zote za kimawasiliano (Gerard,  2008). Akizungumzia haja ya kubuni nadharia pana ya mafumbo, anahoji kuwa kazi ya  kimsingi ya fumbo, tashbihi na tamathali nyingine zinazohusiana ni kutoa ulinganisho  baina ya dhana mbili. Mafumbo katika lugha husaidia watu kuelewa dhana moja kwa  msingi wa nyingine. Hivyo, yanahusu namna nyingi za ulinganisho kama vile tashbihi,  jazanda, visa mafumbo na namna nyingine za ulinganisho zilizo. Ulinganisho huu kwa  mujibu wa Gerard (Keshatajwa) pia unaweza kutokea katika matini za taaluma anuai kama  vile fasihi, mazungumzo, taarifa za habari, sayansi, ushawishi katika matangazo, siasa na  maelekeo katika elimu. Kwake, mafumbo ni kifaa muhimu katika lugha na mawasiliano.  Mawazo haya ni muhimu kwani yanaashiria jinsi mafumbo yanavyotumiwa kuzungumzia  masuala mbalimbali ya kisiasa, kiuchumi, kidini na kijamii. Hali hii inaashiria mabadiliko  katika matumizi ya mafumbo ikilinganishwa na upeo wa awali. 
    Kwa vile utafiti huu ulilenga kazi za mwandishi mmoja, ulichunguza mtindo wa  kutumia mafumbo. Mtindo ni upekee wa uundaji wa kazi ya fasihi na hutofautiana baina  ya msanii na mwingine (Godi, 2014; Chomboz, 2013). Kauli hii inalingana na wazo la  Buffon (2001) kuwa mtindo ni mtu. Naye Mwansoko (1991) anafafanua mtindo kama  mifumo ya zana za kiisimu. Mifumo hii hutokana na maendeleo ya kukua kwa lugha  ambayo hutofautiana kimatumizi katika mawasiliano ya shughuli mbalimbali za kijamii. 
 Mwansoko hata hivyo anasema kumekuwa na mjadala kuhusu iwapo kuna mtindo katika  kazi za fasihi. Anaeleza kuwa fasihi haina mtindo maalum bali huweza kutumia mitindo  yoyote ya lugha ya Kiswahili yaani mtindo wa kitaaluma, wa kirasimi, wa magazetini, wa  shughuli za kisiasa na wa mawasiliano rasmi. Mitindo hii hata hivyo inahusishwa na  vipengele vya kiisimu. Katika fasihi hata hivyo upekee wa matumizi ya lugha huweza  kutokana na fani na matumizi ya mbinu zingine za sanaa (Godi, 2014).  
     Ractliffe (2015) anasema mtindo ni maelezo ya mawazo ambayo anayaita vazi  la fikra. Katika kuwasilisha mawazo yao waandishi wengi huishia kutumia mafumbo.  Wazo linalowasilishwa linaishia kulinganishwa na mwili huku lugha ikilinganishwa na  vazi hivyo mtindo kuwa unalinganishwa na vazi la fikira. Katika kukaulisha mjadala wake,  Ractliffe anasema mtindo ni uwasilishaji wa mawazo na wala si vazi la mawazo. Mawazo  haya yanahusiana na yale ya Kligerman (1973) anayezungumzia Vazi au Upya wa  mawazo. Anaeleza kuwa waandishi wa kiingereza na wa kimarekani walitumia mafumbo  mawili kusawiri mitazamo yao kuhusu lugha. Lugha ilichukuliwa kama vazi la fikra ama  upyaji wa wazo. Kati ya 1830 na 1855, wengi walikubaliana na dhana ya lugha kama  wazo halisi linalowasilishwa kimtindo kupitia utambuzi wa mafumbo kama kaida maalum.  Kwa msingi wa dhana ya fumbo kama vazi la fikra na namna ya kujieleza, utafiti huu  ulitathmini matumizi ya mafumbo kama mtindo katika tamthilia za K. W. Wamitila.  
    Mafumbo ni mojawapo ya njia za kipekee za kujieleza (Aristotle, 1982 katika  Allen, 2007). Akizungumzia mtindo katika kazi za nathari, Aristotle anaeleza kuwa  wasanii wana jukumu la kusawazisha matumizi ya lugha dhahiri na batini. Anaainisha  maneno ambayo wasanii wanastahili kutumia kama kauli sanifu, maneno ya mkopo na  istilahi za lugha ya kwanza. Aina nyingine zinaelezwa kwa mafumbo na kauli nyingine  zilizobadilishwa kama vile misimu au maneno yaliyobuniwa upya. Kwa mujibu wa  Aristotle, mafumbo huwa mapya na hayafahamiki kwa vile hutumia maneno ya kawaida  kuwakilisha dhana nyingine tofauti. Ni vyema basi kubainisha maumbo mengine ya  mafumbo ili kuyaainisha. 
    Uainishaji wa mafumbo ni kipengele cha uainishaji wa tanzu za fasihi simulizi.  Kwa mujibu wa Kandagor, Murimi na Obuchi (2016) uainishaji wa tanzu za fasihi simulizi  unahusisha vipindi vitatu kihistoria. Hawa wanaeleza kuwa uainishaji ulianza mwanzoni  mwa karne ya kumi ukiongozwa na mtazamo wa Ki-aristotle. Mtazamo huu ulinawiri zaidi katika kipindi cha urasimi mkongwe na baadaye katika urasimi mpya katika fasihi ya  kilimwengu. Wageni wakiwemo watawala wa kikoloni, wamishenari na  wanaanthropolojia walijihusisha na utafiti wa fasihi ya lugha za Kiafrika bila kuielewa  vyema. Katika kipindi hiki, bara la Afrika lilidhaniwa kutokuwa na fasihi na hivyo utafiti  wa fasihi ya lugha ya Kiafrika ulifanywa kwa lengo la kupata na kuhifadhi fasihi hii.  Uhakiki wa Ki-aristotle huziwekea tanzu mipaka bayana. Huu ndio mtazamo uliotumiwa  na wageni kama vile Finnegan katika miaka ya sabini na kuweza kuzianisha tanzu za fasihi  simulizi ya kiafrika bila kuzingatia muingiliano tanzu. 
    Katika karne ya 20, wasomi na wanafasihi wa kwanza waafrika wakiwemo PBitek,  Ngugi wa Thiongo na Taban Loliyong walipata mafunzo ya kianthropolojia kwa misingi  ya uainishaji wa Ki-aristotle. Hata hivyo mtazamo huu huenda kinyume kabisa na hali  halisi (Kandagor na wengine, 2016). Licha ya kuwa mafumbo yameainishwa kama utanzu  wa semi za fasihi simulizi, mafumbo huingiliana na tanzu nyingine na kuchukua maumbo  yake hali ambayo inapita mipaka ya utanzu wa semi kwa upande mmoja na kuzua maumbo  yaliyo chini ya umbo la semi kwa upande mwingine.  
    Katika fasihi ya Kiswahili, mafumbo yamefafanuliwa na kuainishwa kama kipera cha semi za fasihi simulizi. Hivyo wataalam mbalimbali wa fasihi ya Kiswahili  wamefafanua mafumbo kwa njia mbalimbali. MNgaruthi (2008) anaeleza mafumbo kama  maneno yasiyojulisha maana waziwazi na hivyo kuhitaji ufafanuzi. Maneno haya  hupangwa kinathari kwa lengo la kumfanya mfumbuzi kuyaelewa. Baadhi ya mafumbo  yanaweza kufumbuliwa kwa neno moja au zaidi. Kwa mujibu wa MNgaruthi, lengo kuu  la kutumia mafumbo ni kuzindua akili ndiposa yakaitwa chemshabongo. Fasili hii  inaonyesha kuwa hakuna tofauti kati ya chemshabongo na mafumbo. Mifano anayoitoa  inalingana na mifano anayotoa Wamitila. (Wamitila, 2010). Kwa mfano, Mama Hassan  anao watoto watatu. Mmoja anaitwa Izak na wa pili anaitwa Juma. Je wa tatu anaitwaje?  Hassan. Hata hivyo M Ngaruthi hataji vipera vingine vya mafumbo. Mifano inayotolewa  na wanazuoni hawa ndio mifano ya mafumbo inayofahamika na iliyoainishwa. Mafumbo 
 yenye maumbo mbadala yanapojitokeza hayawezi kuainishwa katika makundi yaliyopo.  Utafiti huu uliazimia kubainisha na kuainisha mafumbo yenye maumbo mbadala ili kuziba  pengo hili.
 
    Ndumbaro (2013) anaeleza kuwa mafumbo ni semi za maonyo au mawaidha  ambazo maana zake za ndani zimefichika. Fumbo hubuniwa na msemaji kwa shabaha  maalumu na hadhira maalumu, hivyo ni tofauti na methali au vitendawili ambazo ni semi  za kimapokeo. Fasili hii ilikuwa muhimu kwa utafiti huu kwani inaonyesha kuwa  mafumbo daima yatazidi kubuniwa kwa jinsi ya kipekee kutegemea msanii, shabaha yake  na hadhira inayoilenga. Hali hii ina maana kuwa hakuna namna moja ya kutumia mafumbo  au mtindo maaluma wa kimapokeo. Matumizi ya mafumbo hulingana na wakati hivyo  panaibuka mabadiliko mengi katika matumizi yake. Huu basi unakuwa msingi wa kutumia  mwelekeo wa nadharia ya dhana ya mafumbo katika kazi hii. Hoja ya Ndumbaro kuwa  mafumbo ni tofauti na methali au vitendawili inazua maswali katika utafiti huu kwa vile  semi hizi huhitaji kufafanuliwa maana ambayo huwa fiche. Kwa mujibu wa utafiti huu  fumbo ni utanzu wowote wa fasihi wenye maana fiche na hivyo huhusisha methali na  vitendawili. 
    Utata katika uainishaji wa kipera cha mafumbo unabainika zaidi kwenye kazi ya  Ngure (2003) akishughulikia vipera vya semi za fasihi simulizi. Ngure anaepuka kutaja  utanzu wa mafumbo. Anajadili vipera vya tanzu banifu vitano mathalan methali,  vitendawili, misemo, nahau na misimu. Hapa tunapata ugumu wa kubaini msimamo wake  kuhusu kipera cha mafumbo. Swali linaloibuka ni je, Ngure ana ufahamu wa uwepo wa  kipera cha mafumbo au la? Kandagor na wengine (2016) pia wanazungumzia suala hili  kwa kutaja kuwa Ngure ametoa maelezo mafupi sana kiasi cha kutojumuisha vipera na  tanzu zote za fasihi. Wao wanatambua utanzu ambao haukutajwa kuwa utanzu wa  ngomezi. Utata unabainika kwa sababu wataalam wengine wanataja na kuainisha kipera cha fumbo chini ya utanzu wa semi. Kwa nini basi Ngure unaepuka kukitaja? Utafiti huu  ulishughulikia suala hili kwa kuchunguza maumbo mbadala ya mafumbo na kupendekeza  vigezo vya kuyaainisha.  
    Miongoni mwa wataalam wa fasihi ya Kiswahili walioshughulikia suala la  mafumbo ni K.W. Wamitila ambaye tamthilia zake zinalengwa katika utafiti huu. Wamitila  ni mtaalam wa kipekee kutokana na idadi ya vitabu na machapisho ambayo ametoa katika  taaluma ya Kiswahili. Miongoni mwa vitabu alivyoandika ni vitabu vya kiada vya shule za  upili na vitabu vya kitaaluma ambavyo hutumika katika vyuo mbalimbali. Mifano ni Chemichemi za Kiswahili kwa vidato 1-4, Kichocheo cha fasihi (2010), Uhakiki wa fasihi, Misingi na Vipengele Vyake (2002), Kanzi za fasihi (2008), Misingi ya uchanganuzi wa  fasihi (2008), Kamusi ya fasihi na nadharia (2003), Lulu za lugha(2) na Kamusi ya Methali  (2001). Kazi za Wamitila za fasihi zinatumika kutoka shule za upili hadi vyuo vikuu.  Wamitila (2004) anafafanua fumbo kama kauli au fungu la maneno ambalo huwa na  maana fulani iliyofichika na humhitaji mtu kufikiri ili kupata maana yake (Wamitila, 2005). Katika Kichocheo cha Fasihi, anafafanua mafumbo kama kauli ambazo huficha  maana fulani. Huwa kuna jambo ambalo limefumbwa na mfumbiwa anahitajika kufumbua  labda kwa kujibu swali au kutoa ufumbuzi unaotakiwa. Pia huweza kuwa maelezo marefu  ambayo yamefumba kitu ambacho mfumbiwa anaweza kukifumbua au kukielewa  (Wamitila, 2010). Maelezo haya yanadokeza suala la fungu la maneno na maelezo  marefu ambalo linaondoa mafumbo katika utanzu wa semi kwa msingi wa urefu. Iwapo  mafumbo yanaweza kuwa maelezo marefu je bado tunayaainisha chini ya tanzu banifu?  Utafiti huu ulijibu maswali ya namna hii kwa kudadavua maumbo ya mafumbo katika  tamthilia za Wamitila na kupendekeza vigezo vya kuyaainisha. 
    Vipera vya mafumbo kwa mujibu wa Wamitila (2010) ni vitatu: vitendawili,  chemshabongo au mafumbo na mizungu. Kulingana na mgao huu utata unatokana na jinsi  mafumbo au chemshabongo yalivyotajwa kama kipera cha mafumbo. Katika kujadili  mafumbo, Wamitila anajadili mbinu za kimafumbo ambazo nyingi ni tamathali za usemi.  Inakuwa vigumu basi kuonyesha mpaka kati ya utanzu mkuu wa mafumbo na vipera  vyake. Anaeleza kuwa mafumbo hutumiwa kueleza semi ambazo zinafumba au kuuliza  swali ambalo humlazimisha mfumbiwa kufikiri ili kupata jibu. Maswali ya aina hii huwa  kama chemshabongo zinazomfanya msikilizaji kufikiri ili kupata jibu linalostahili. Anatoa  mfano kama: 
 Kulikuwa na ndege kumi mtini nami nikampiga ndege mmoja jiwe  akaanguka chini. Je ndege waliobaki ni wangapi? Jawabu ni kuwa  hawakubaki kwani lazima ndege hao waliruka.  
 Kutaja kuwa maswali ya aina hii huwa kama chemshabongo pia kunazua utata kwani tayari  chemshabongo ni mojawapo ya vipera vya mafumbo vilivyoainishwa. Kutokana na  mkanganyo huu, inaelekea hakuna mpaka bayana kati ya mafumbo na semi zinginezo.  Utafati huu ulinuia kuonyesha namna mafumbo yanavyokiuka mpaka wa umbo 
 lililotolewa na kuchukua maumbo ya vipera vingine na tamathali za usemi na hivyo  kupanua dhana ya mafumbo na uainishaji wake. 
    Dhana ya mafumbo imeweza kubadilika katika miaka ya hivi karibuni. Lakoff & Johnson (1992) wakijadili nadharia ya dhana ya mafumbo wanaeleza baadhi ya sifa za  mafumbo kama yanavyotumiwa. Wanaeleza kuwa dhana ya fumbo katika mtazamo wa  awali ilirejelea neno, kishazi au sentensi. Aidha neno fumbo linatumika kurejelea maumbo  mbalimbali katika mfumo dhana. Isitoshe, nadharia ya sasa inapinga dhana nyingi za  kidesturi kuhusu mafumbo. Suala kuu lililokataliwa ni ugawaji wa lugha ya kawaida na  lugha ya kitamathali ambapo fumbo lilichukuliwa kama lugha ya kitamathali. Kwa msingi  huu, nadharia za awali zilishikilia kuwa: lugha ya kila siku si ya kimafumbo, maswala yote  yanaweza kueleweka bila mafumbo, fasili zote katika lugha si za kimafumbo na kuwa  dhana zote zinazotumika katika lugha ni za kawaida na si za kimafumbo. Lakoff na  Johnson basi wanatoa kauli kuwa mawazo haya ni potofu kwani katika miaka ya thamenini kumeibuka mafumbo mengi ya kawaida na dhanishi yanayotumika katika maisha ya kila  siku.  
    Kutokana na usuli huu, inabainika kuwa mafumbo kama utanzu wa fasihi simulizi  hudhihirika kwa jinsi mbalimbali kimaumbo. Maumbo haya hutegemea msanii  anayeyatumia, madhumuni yake, ujumbe unaowasilishwa na hadhira anayoilenga. Kwa  hivyo msanii hujikuta akiingiza upya wa kipekee katika kujaribu kutumia utanzu huu. Vile 
 vile imebainika kuwa wataalam wameainisha mafumbo kwa jinsi mbalimbali. Baadhi ya mitindo ya uainishaji haijashuhudiwa katika fasihi ya Kiswahili mbali na kuwa mafumbo mengine yaliyoshuhudiwa hayajaainishwa. Hivyo utafiti huu uliainisha upya mafumbo  katika fasihi ya Kiswahili kwa kurejelea tamthilia za K.W.Wamitila.  
1.2 Suala la Utafiti 
    Mafumbo ni mojawapo ya semi za fasihi simulizi ambazo zina utata kutokana na  fasili, maumbo na uainishaji wake katika fasihi ya Kiswahili. Fasili na uainishaji wa  mafumbo huashiria kuwa mafumbo ni utanzu wa semi za fasihi simulizi. Hali hii ni  kinyume cha namna mafumbo yanavyotumiwa katika fasihi ya Kiswahili ambapo  panatokea tungo tofauti ndefu na fupi za kimafumbo katika maongezi na katika kazi nyingi  za sanaa zikiwemo tamthilia. Tungo hizi haziwezi kuainishwa katika utanzu wa semi kwa kuwa ama ni maneno au ni tungo ndefu kuliko kipera cha semi. Ingawa Wamitila ni mmoja  wa wataalam walioeleza, kukusanya na kuainisha mafumbo anazitumia kwa upana  unaozidi kipera cha semi. Kwa hivyo utafiti ulilenga kuchunguza mafumbo katika tamthilia  zake kwa haja ya kupendekeza vigezo vya kuyaainisha. Ili kufikia lengo hili utafiti  ulidhihirisha mabadiliko katika dhana na umbo la mafumbo, ukatathmini mchango wa  mafumbo kimtindo katika tamthilia za Wamitila na kupendekeza vigezo zaidi vya  uainishaji kwa kuzingatia mafumbo katika tamthilia za Wamitila.  
1.3 Maswali ya Utafiti 
Utafiti uliongozwa na maswali yafuatayo: 
i. Ni mabadiliko yapi yanayodhihirika katika dhana na umbo la mafumbo katika  tamthilia za K.W. Wamitila? 
ii. Kimtindo, mafumbo yana mchango upi katika tamthilia za Wamitila. iii. Ni vigezo vipi vinavyoweza kutumika katika kuainisha zaidi mafumbo katika  fasihi ya Kiswahili? 
1. 4 Madhumuni ya Utafiti 
Lengo kuu la utafiti huu lilikuwa kupendekeza vigezo vya uainishaji wa mafumbo katika  fasihi ya Kiswahili. Madhumuni mahsusi yalikuwa: 
i. Kuchunguza mabadiliko katika dhana na umbo la mafumbo katika tamthilia  za K.W. Wamitila. 
ii. Kutathmini matumizi ya mafumbo kama mtindo katika tamthilia za Wamitila. iii. Kupendekeza vigezo vya kuainisha zaidi mafumbo katika fasihi ya Kiswahili kwa kuzingatia tamthilia za Wamitila 
1.5 Misingi ya Uteuzi 
    Mafumbo ni mojawapo ya vipera vya semi za fasihi simulizi ambazo  zinadhihirisha utata na uchangamano kutokana na fasili mbalimbali zinazotolewa kueleza  dhana yake na uainishaji wa vipera vyake (Ndumbaro, 2013). Hivyo ni vigumu kuweka  mipaka ya mafumbo kimaumbo. Zipo kazi nyingi za kifasihi ambazo zenyewe ni mafumbo  kwa kusheheni maana iliyofichika ingawa hujitokeza katika sura na maumbo mbalimbali 
 ya tanzu za fasihi na tamathali za usemi. Hata hivyo, wataalam wa fasihi akiwemo  Wamitila wameainisha mafumbo kama kipera cha semi za fasihi simulizi. Hali hii 
hupelekea kuwepo kwa umbo maalum linaloweza kukubalika kama fumbo. Katika kipera  hiki, mafumbo yanayojitokeza kama tanzu nyingine za fasihi basi hayakubaliki moja kwa  moja licha ya kwamba katika hali halisi mafumbo husheheni maana fiche. Ni katika  msingi huu ambapo utafiti huu ulinuia kuchunguza mafumbo yaliyotumika katika tamthilia  za Wamitila ili kupendekeza vigezo zaidi vya kuyaainisha. 
    Wataalam mbalimbali kama Ndumbaro (2013); MNgaruthi (2008); Ngure (2003)  na Matei (2011) wameshughulikia mafumbo katika fasihi simulizi ya Kiswahili ingawa  wachache wameyaainisha. Wale waliojaribu kuyaainisha hawajashughulikia maumbo  mengine ambayo hujitokeza katika kazi za wasanii. Ngure (2003) kwa upande wake  anaepuka kutaja mafumbo licha ya kushughulikia utanzu wa semi katika fasihi simulizi. Ni muhimu basi kuchunguza mafumbo ili kudadavua matumizi yake na kudhihirisha  maumbo mbadala. Maumbo haya mapya ni msingi thabiti unaowezesha uainishaji upya  wa mafumbo. 
    Mtindo ni mojawapo ya misingi ya kubainisha kazi ya msanii. Godi (2014) anaeleza  kuwa mtindo ni upekee wa uundaji wa kazi ya fasihi na hutofautiana baina ya msanii  mmoja na mwingine kulingana na hisia za msanii huyo. Tofauti hizo zaweza kutokana na  matumizi ya nafsi na uchanganyaji wa tanzu mbalimbali za fasihi kama vile kuingiza  kipengele cha wimbo katika kazi ya fashihi andishi. Akichangia suala la mtindo  kuhusishwa na msanii mmoja, Adundo (2016) anaeleza kuwa mtindo ni upangaji wa fani  na maudhui katika kazi ya fsaihi kwa njia ambayo huonyesha nafsi ya usanii au upekee wa  kazi hiyo. Kwa mujibu wa Adundo, mtindo wa mwandishi huonekana baada ya kuandika  kazi zake kadhaa. Katika kazi hizo, mazoea ya msanii ya kutunga kazi yake kwa namna  fulani hudhihirika. Mawazo ya Godi na Adundo kwa pamoja yanaunga mkono wazo la  Buffon (2001) kuwa, mtindo ni mtu. Kwa msingi huu utafiti huu ulidhamiria kuchunguza  kazi za mwandishi maalum ili kubainisha iwapo matumizi ya mafumbo ni mtindo katika  kazi zake. Hapa mtafiti aliongozwa na sifa za mafumbo zinazolingana kimatumizi katika  tamthilia zilizochunguzwa. 
    Uhakiki wa maandishi yanayohusiana na mada ulitekelezwa kwa msingi wa  madhumuni ya utafiti. Kazi zinazoshughulikia dhana, umbo na matumizi ya mafumbo  zilihakikiwa ili kubainisha mabadiliko katika mafumbo. Uhakiki katika sehemu hii  umeonyesha utata katika dhana ya fumbo na maumbo mbadala ya mafumbo. Hali hii 
ilielekeza utafiti kuchunguza mabadiliko katika mafumbo na kupendekeza upanuzi wa  fasili ya dhana yake ili kuhusisha maumbo mbadala. Tafiti kuhusu mtindo katika kazi za  tamthilia zilichunguzwa na kubainika kuwa hamna kazi iliyochunguza mtindo wa kutumia  mafumbo katika tamthilia za Wamitila. Kadhalika kazi mbalimbali zilizoshughulikia aina  za mafumbo hazijabainisha vigezo vya uainishaji wa mafumbo. Kwa hivyo, tahakiki  iliyowasilishwa ilitoa mwelekeo wa kufaa katika utafiti huu. 
    Utafiti ulitumia muundo wa kiuchanganuzi kwa kuwa ndio ulifaa katika  uchanganuzi wa matini ili kubainisha namna mafumbo yanavyotumiwa. Kama  wanavyoeleza Wyche, Sengers & Grinter (2006) muundo huu hulenga kueleza sababu za  hali inayochunguzwa kuwa jinsi ilivyo. Usampulishaji msago na dabwadabwa uliwezesha  mtafiti kuteua tamthilia za wamitila huku sampuli dhamirifu ikisaidia katika uteuzi wa  mafumbo. Udurusu na uchanganuzi wa matini ni njia mwafaka zilizowezesha ukusanyaji  wa data maktabani. Kwa vile utafiti ulikuwa wa kithamano, uwasilishaji kwa maelezo  katika aya ulikuwa mwafaka. Maadili ya utafiti yalizingatiwa kulingana na matarajio ya  utafiti wa maktabani.  
    Kwa mujibu wa Senkoro (2011), utanzu wa tamthilia ni mojawapo ya tanzu za  fasihi ambazo zimefanyiwa majaribio. Anaeleza kuwa, tamthilia imehakikiwa kuonyesha  namna waandishi wa fasihi ya Kiswahili wanavyofanyia majaribio mbinu ya kuingiliana  kwa tanzu katika tamthilia zao. Waandishi hawa wamezichanganya tanzu za fasihi simulizi  na ule wa tamthilia ambao kwa mujibu wa Senkoro ni utanzu mgeni wakabuni tamthilia  mpya. Mawazo haya ndiyo yaliyopelekea uteuzi wa utanzu wa tamthilia ili kuchunguza  namna kipera cha fasihi simulizi cha mafumbo kinavyojaribiwa katika tamthilia. 
    Tamthilia za Wamitila ziliteuliwa kwa msingi kuwa ni mmoja wa wasanii  wanaofafanua na kuainisha tanzu za fasihi simulizi zikiwemo mafumbo. Kadhalika ni mmoja wa waandishi waliokusanya methali za Kiswahili ambazo ni semi za fasihi simulizi  kama yalivyo mafumbo na kuandika vitabu kadhaa vyenye matumizi ya mafumbo  vikiwemo tamthilia. Hata hivyo anatumia tanzu nyingine zikiwemo semi kimafumbo  katika kazi zake. Baadhi ya semi anazozitumia hazijaainishwa katika kundi maalum la semi  au utanzu wowote wa fasihi simulizi. Hivyo, utafiti huu ulitalii kazi zake kudadavua semi  za kimafumbo ili kuzianisha kwa kutumia vigezo vilivyo bayana.
1.6 Umuhimu wa Utafiti 
    Utafiti huu ni muhimu kwani ulisaidia kudadavua mafumbo yanayotumiwa katika  tamthilia za Wamitila ili kupendekeza uainishaji unaokidhi mabadiliko yanayoonekena  katika kazi za sanaa zinazoibuka. Uliainisha mafumbo katika fasihi ya Kiswahili kama  yanavyotumiwa na Wamitila. Hivyo utaziba pengo la uainishaji wa mafumbo katika fasihi  ya Kiswahili na kusaidia wataalam wa fasihi ya Kiswahili, walimu na wanafunzi kwa  kuwaongeza maarifa kuhusu mafumbo, maumbo na maana yake.  
    Utafiti unatazamiwa kuwa wa manufaa kwa wanafunzi wa Kiswahili katika shule  na vyuo mbalimbali. Utaongeza maarifa kuhusu dhana na uainishaji wa mafumbo.  Huenda utasaidia kuondoa utata uliopo kuhusu aina za mafumbo na kuwawezesha wasomi  kutafakari zaidi, kufanya uchunguzi na kuendeleza utafiti huu ili kuongeza maarifa kuhusu  mafumbo. 
    Matumizi ya nadharia ya dhana ya mafumbo au nadharia ya usasa ni muhimu katika  kudhihirisha mabadiliko katika matumizi ya mafumbo. Utafiti ulionyesha namna mafumbo  yanavyojaribiwa katika matini za kifasihi. Mabadiliko katika dhana na matumizi ya  mafumbo ni muhimu kuashiria fani na maumbo mbadala katika matumizi ya mafumbo  ambayo yaliwezesha kupendekeza vigezo zaidi vya uainishaji wa mafumbo.  
    Suala la umajaribio katika matumizi ya mafumbo lilishughulikiwa ili kuonyesha  mabadiliko katika matumizi ya mafumbo. Utafiti huu ulidhamiria kuonyesha majaribio  yanayotokana na matumizi ya maumbo mbadala ya mafumbo katika tamthilia za  Wamitila.Vilevile inatazamiwa kuwa utafiti huu utafungua uwanja kwa tafiti zaidi na  uhakiki wa mafumbo katika fasihi ya Kiswahili. Kadhalika utachochea utafiti kuhusu  umajaribio katika kazi mbalimbali za wasanii wa Kiswahili. 
1.7 Upeo wa Utafiti 
    Utafiti huu ulishughulikia vigezo vya uainishaji wa mafumbo katika fasihi ya  Kiswahili. Uchunguzi ulihusisha tamthilia za Wamitila ambazo ni: Wingu la kupita (1999);  Pango (2003); Sumu ya Bafe (2006) na Seserumbe (2006). Yaliyochunguzwa ni  mabadiliko katika dhana na umbo la mafumbo katika tamthilia za Wamitila, matumizi ya 
mafumbo kama mtindo katika tamthilia hizo na vigezo vya uainishaji wa mafumbo katika  fasihi ya Kiswahili.  
1.8 Msingi wa Kinadharia 
    Utafiti uliongozwa na nadharia ya dhana ya mafumbo (Lakoff & Johnson, 1987).  Hii ni nadharia katika uwanja wa isimu tambuzi inayolenga kutoa maelezo kuhusu mfumo  wa dhana na lugha katika stadi ya ubongo. Mwanzoni wataalam hawa walibuni nadharia  ya utambuzi wa mafumbo mnamo mwako 1980. Walijaribu kutumia mawazo ya nadharia 
hii kueleza vipengele vya lugha kama sintaksia na semantiki. Lumwamu (2015), anaeleza  kuwa wataalam hawa hatimaye walirasimisha nadharia ya utambuzi wa mafumbo mnamo  mwaka 2003 baada ya kuchapisha kitabu chao Metaphors we live by (Lakoff & Johnson,  1980). Nadharia ya utambuzi wa mafumbo imepanuliwa katika makala kadha  yaliyochapishwa na wanaisimu kama Lakoff (1981); Lakoff & Johnson (1999); Gibbs  (1994); Gibbs & Wilson (2002); Kovesces (2002, 2005); Evans &Green (2006); Cienki  (2005) na Kaal (2012). Kutokana na upanuzi huu nadharia nyingine ziliibuka zikiwemo  nadharia ya dhana ya mafumbo (Lakoff & Johnson, 1987) na nadharia ya uchanganuzi  kihakiki wa mafumbo (Charteris, 2004).  
    Kihistoria, nadharia za uchambuzi wa mafumbo zina msingi katika kazi za Kigiriki  hususan katika mawazo ya Aristotle katika karne ya 4. Aristotle aliona fumbo kama  ulinganisho wa dhana mbili. Mtazamo wake wa mafumbo ndio msingi wa nadharia tatu za  mwanzo. Nadharia ya kwanza ilikuwa nadharia ya ulinganisho ya mafumbo ambayo  huliona fumbo kama namna ya ulinganisho (Martin & Harre, 1982). Kwa msingi wa kazi  hii, nadharia hii haingeweka bayana misingi ya uainishaji wa mafumbo. Baadaye iliibuka  nadharia ya ubadilifu. Mwelekeo wake huona fumbo kama namna ya kusema jambo  ambalo lingewasilishwa kwa uwazi. Mtazamo wa nadharia hii kwa mujibu wa Martin &  Harre (keshatajwa) ni finyu kwani haihusishi sifa zote ambazo zingewezesha kutambua  vipashio na mbinu za kimafumbo. Baadaye kuliibuka nadharia ya muingiliano iliyoasisiwa  na Max Black (1979). Nadharia hii huchukulia fumbo kama kipengele kinachobuni maana  mpya. Mawazo katika nadharia hii yanatokana na dhana za Richards (1936) kuhusu dhana  chanzi na dhana lengwa. Kwamba, dhana chanzi na dhana lengwa huingiliana ndipo kuwezesha ufasiri wa maana. Nadharia hizi hata hivyo hazikufaa tafiti za kisasa ambazo  zimeegemea kwenye nadharia ya utambuzi wa mafumbo. 
    Kutokana na nadharia ya utambuzi, kuliibuka nadharia ya uchanganuzi kihakiki wa  mafumbo (Charteris, 2004) na nadharia ya dhana ya mafumbo (Lakoff & Johnson, 1987).  Nadharia ya uchanganuzi kihakiki wa mafumbo ilikuwa na mwelekeo wa kuchanganua  mafumbo katika matini za kisiasa kwa lengo la kutambua dhamira ya mnenaji. Mafumbo 
katika mtazamo huu huchunguzwa kwa hatua tatu za utambuzi, ufasiri na ufafanuzi. Pia  mawazo huelezwa kwa kuzingatia muktadha wa jamii husika. Nadharia hii hata hivyo  haikuwa na misingi ya kubainishaa mabadiliko katika mafumbo. Hivyo basi, utafiti uliteua  nadharia ya dhana ya mafumbo kutumika. 
1.8.2 Nadharia ya dhana ya Mafumbo 
    Nadharia ya dhana ya mafumbo pia hujulikana kama nadharia ya wakati uliopo ya  Mafumbo. Kulingana na Tay (2014), nadharia hii iliasisiwa na Lakoff na Johnson mnamo  mwaka wa 1987. Kama wanaisimu wa nyakati zake, kazi za awali za Lakoff ziliathiriwa  na mawazo ya Naom Chomsky. Kufikia mwaka wa 1970, tofauti ziliibuka baina ya wafuasi  wa Chomsky waliokubaliana na nadharia ya ugeuzaji maumbo ya kisarufi na wale  waliopendekeza semantiki zalishi. Hatimaye kutokana na msimamo na pingamizi kali ya  Chomsky, wanasemantiki zalishi walitamauka. Hata hivyo bado kunatokea vipengele vya  semantiki zalishi katika kazi za Lakoff. Muhimu katika vipengele hivi ni kutafuta maana  ya dhana kwa kuzingatia maumbo ya kiisimu. 
    Akizungumzia nadharia ya dhana ya mafumbo, Lakoff (1992) anahoji kuwa, awali  mafumbo yalichukuliwa kama kipengele cha lugha wala si kama dhana au fikra. Kauli za  kimafumbo zilionekana kutumika nje ya matumizi ya lugha ya kawaida ambapo lugha hii  ya kawaida haikuwa na mafumbo. Uhakiki wa mtazamo huu hata hivyo ulionyesha udhaifu  mkubwa kwani msingi wa mafumbo haupo katika lugha bali katika namna tunavyoelewa  dhana moja kwa msingi wa dhana nyingine. Lakoff anahoji kuwa neno fumbo katika  nadharia ya awali lilirejelea neno, kishazi au sentensi. Kwa sasa, neno fumbo linatumika  kurejelea maumbo mbalimbali ya mafumbo katika mfumo dhana. 
    Kauli ya Lakoff kuwa neno fumbo lilirejelea neno, kishazi au sentensi ilikuwa muhimu katika uchunguzi huu kwa sababu inathibitisha dhana ya awali ya mafumbo  
 ambayo yameainishwa chini ya utanzu wa semi. Ilisaidia kuonyesha mabadiliko katika  dhana na misingi ya kuainisha mafumbo. Mafumbo kwa sasa ni utanzu wenye maumbo  mbalimbali yenye muingiliano wa tanzu za fasihi na vipengele vya lugha. 
    Kwa mujibu wa Lakoff (1992) nadharia ya dhana ya mafumbo inapinga uchukulio  mwingi wa kidesturi kuhusu mafumbo. Suala kuu linalopingwa ni utenganishaji wa lugha  asilia au ya kawaida na lugha ya kisanii. Mawazo mengine ya kiuchukulio katika nadharia  ya awali yanayokataliwa na nadharia ya dhana ya mafumbo ni: 
i. Lugha ya kawaida ya kila siku ni wazi, si ya kimafumbo. 
 ii. Maswala yote yanaweza kueleweka kwa uwazi bila kutumia mafumbo. iii. Lugha ya kawaida pekee ndiyo inayoweza kutegemewa kama lugha sahihi au isiyo  sahihi. 
 iv. Fasili zote zinazotolewa katika lugha ni za kawaida, si za kimafumbo v. Dhana zote zinazotumika katika sarufi ya lugha ni za kawaida, si za kimafumbo. Kwa mujibu wa Lakoff, dhana hizi potofu ndizo zinazotofautisha nadharia ya dhana au ya  usasa ya mafumbo na nadharia za awali. Hii ni kwa sababu katika miaka ya hivi karibuni  mafumbo mengi yameibuka yote yakiwa au katika lugha ya kawaida au mafumbo  dhanishi. 
    Mchango mkubwa wa Lakoff katika isimu tambuzi unatokea katika nadharia ya  fumbo kama dhana (Tay, 2014). Msingi mkuu wa isimu tambuzi ni kuwa muundo na  mpangilio wa lugha huonyesha muundo na mpangilio wa mawazo katika fikra. Kwa msingi  huu wanaisimu tambuzi hujieleza kwa njia mbili. Kwanza, maarifa kuhusu utambuzi  kutokana na taaluma zingine kama saikolojia tambuzi hutumika kueleza vipengele vya  muundo wa lugha na matumizi yake. Pili, nadharia tete kuhusu utambuzi wa binadamu  zimebuniwa kutegemea miundo na matumizi ya lugha. Lakoff (1987) anachangia mtazamo  wa kwanza kwa kutumia maarifa kutoka kwa saikolojia tambuzi kueleza masuala ya  kisintaksia na kisemantiki katika nyanja mbalimbali za lugha. Mchango wake kwa  mtazamo wa pili unaonekana katika maendeleo, athari na maoni kuhusu nadharia ya dhana  ya mafumbo. Kwa mujibu wa Tay (2014), misingi na maendeleo ya nadharia ya dhana ya  mafumbo inawasilishwa katika machapisho matatu ambayo ni: Metaphors We Live By (Lakoff & Johnson, 1980); The Contemporary Theory Of Metaphor (Lakoff, 1993) na  Philosophy in the Flesh (Lakoff & Johnson, 1999). 
    Tay (2014) anaeleza kuwa sifa za mafumbo katika nadharia ya dhana ya mafumbo  zinalingana na maarifa katika falsafa na fasihi na pengine suala la ujuzi wa kawaida.  Mafumbo kwa ujumla ni hali ya kueleza kitu kimoja kwa misingi ya kingine ili kuonyesha  ulumbi. Hali hii hutokea tu iwapo kuna mlingano baina ya vitu vinavyolinganishwa.  Nadharia ya fumbo kama dhana kwa upande wake kama nguzo kuu ya isimu tambuzi  inatetea uhusiano baina ya mafumbo ya kiisimu na akili za binadamu. Kulingana na kauli  zilizotolewa, misingi mitatu katika nadharia hii inajitokeza kuhusiana na dhana ya  mafumbo nayo ni hoja ya kidesturi, hoja ya muundo dhana na hoja ya kimaumbo. 
    Katika kuhitimisha maelezo yake kuhusu nadharia ya dhana ya mafumbo, Lakoff  (1992) anakaulisha kuwa kuna ithibati chungu nzima inayounga mkono nadharia ya dhana  au nadharia ya wakati ya mafumbo. Ithibati hii huongezeka kila uchao kufuatia utafiti  mwingi katika nyanja hii. Ithibati hii inatokana na mambo matano: 
i. Ujumuishaji wa kipolisemia 
ii. Ujumuishaji wa mahitimisho 
iii. Ujumuishaji kuhusu upanuzi wa masuala ya kishairi 
iv. Ujumuishaji wa mabadiliko ya kisemantiki 
v. Majaribio ya isimu nafsia. 
1.8.4 Ufaafu wa nadharia ya dhana ya mafumbo 
    Tay (2014) akiwarejelea Lakoff & Johnson (1987), anafafanua nguzo tatu za  mwelekeo wa nadharia ya dhana ya mafumbo. Nguzo zifuatazo ziliteuliwa kutumika  katika utafiti huu: 
  i. Kipengele cha mabadiliko katika dhana ya mafumbo (Lakoff 1992) Nguzo hii inashikilia kuwa awali mafumbo yalichukuliwa kama kipengele cha lugha  wala si kama dhana au fikra. Lakoff anahoji kuwa neno fumbo katika nadharia ya awali  ilirejelea neno, kishazi au sentensi. Dhana hii ndiyo iliyohifadhiwa katika uainishaji uliopo  wa mafumbo kama utanzu wa semi. Hata hivyo, neno fumbo kwa sasa, linatumika  kurejelea maumbo mbalimbali katika mfumo dhana (Lakoff, 1992). Masuala mengine  yaliyokataliwa ni: 
 Lugha ya kawaida ya kila siku ni wazi na si ya kimafumbo,
     Lugha ya kawaida pekee ndiyo inaweza kutegemewa kama lugha sahihi  Dhana na fasili zote katika lugha ni za kawaida na si za kimafumbo. Masuala haya yalitumika kama msingi wa kuchanganua mabadiliko katika matumizi ya  mafumbo. Hivyo basi nguzo hii ilitumika kuchanganua shabaha la kwanza na hivyo  kuwezesha kuonyesha mabadiliko katika dhana na maumbo ya mafumbo. Kwa msingi wa  nguzo hii, utafiti ulionyesha namna mafumbo yanavyojaribiwa na hivyo kuchukua  maumbo mengine. 
ii. Hoja ya makundi /namna 
  Nguzo hii hushikilia kuwa kauli nyingi za kimafumbo haziwezi kushughulikiwa kwa  upekee ila kwa ulinganisho. Makundi husaidia katika ufasili wa mafumbo kama  ulinganisho kutoka dhana moja hadi nyingine. Tay (2014) anazungumzia hoja ya muundo  dhana kurejelea nguzo hii. Kutokana na kaida ya kimakundi ulinganisho wa kimafumbo 
huhusisha dhana yenye maumbo maalum (TY). Dhana lengwa hueleweka kwa kuhusishwa  na dhana chanzi yenye umbo maalum. Kisio la kimakundi lilitumika kutambua ulinganisho  wa dhana katika tamthilia za Wamitila. Utambuzi huu ulisaidia kugawa mafumbo katika  makundi kwa msingi wa maumbo ya dhana na hivyo kuyaainisha. Kwa hivyo mafumbo  yaliainishwa kutegemea maumbo ya makundi au tanzu mbalimbali zilizotumika  kimafumbo. Kutokana na nguzo hii utafiti ulibaini makundi ya kihadithi, kishairi,  kimazungumzo, kitamathali na kiistilahi kutokana na namna ya uwasilishaji wa mafumbo katika shabaha ya tatu. Hivyo, uainishaji ulifanywa kutegemea vigezo vilivyopo ingawa  havijatumika katika uainishaji wa mafumbo hususan katika fasihi ya Kiswahili. 
iii. Hoja ya maenezi / hoja ya kidesturi 
    Kwa mujibu wa nguzo hii, mafumbo ya kiisimu sio swala la upekee katika ubunifu  wa kishairi au sanaa. Mafumbo ni mengi na yamekithiri katika lugha ya kawaida. Hivyo  basi wanaisimu wana jukumu la kuyaeleza kama sehemu ya muundo dhana na umilisi wa  lugha. Lakoff & Johnson (1980), wanahoji kuwa dhana zinazoongoza fikra zetu huongoza  utendakazi wetu wa kila siku. Dhana hizi huunda vitu na muonoulimwengu wa binadamu.  Tay (2014), anarejelea kisio la maenezi kama hoja ya kidesturi. Hivyo mfumo dhana  wetu hutekeleza jukumu muhimu katika kufasili na kutoa mpangilio wa uhalisia wetu wa  kila siku. Kwa hivyo, Lakoff & Johnson (1980) wanadai kuwa mafumbo ni kifaa 
kinachotumiwa katika matini za kawaida na za kipekee na wakati mwingine wanaozitumia  hufanya hivyo bila kufahamu kuwa wanazitumia. Nguzo hii ilitumiwa kueleza uwepo wa  maumbo tofauti ya mafumbo katika tamthilia za Wamitila na hivyo kuonyesha uzoefu wa  mwandishi wa kutumia mafumbo. Nguzo hii basi ilisaidia katika kushughulikia shabaha  ya pili. Data kutoka tamthilia tatu teule ililinganishwa ili kuonyesha mtindo wa matumizi  ya mafumbo. 
iv. Hoja ya muundo dhana 
  Katika nguzo hii, mafumbo husawiri namna dhana zinavyopangwa katika akili zetu.  Katika kutumia mafumbo hatuelezi tu bali pia tunaelewa kitu kimoja kwa mujibu wa  kingine kwa kuhamisha ujuzi kuhusu dhana moja (dhana chanzi) kwa dhana nyingine  (dhana lengwa). Kwa vile sehemu kubwa ya lugha ni ya kimafumbo kwa mujibu wa hoja  ya kidesturi, inatokea kuwa ujuzi wa dhana pia ni wa kimafumbo. Nguzo hii ilitumiwa  kuchanganua mafumbo ya kimethali, nahau na kiistilahi. Katika kutumia methali, nahau na istilahi za kimafumbo dhana zinazolinganishwa hazijitokezi wazi kama katika kisio la  ulinganifu. Mfumbiwa huhitajika kuhusisha kitu kinachorejelewa kutokana na tajriba yake  na mahusiano katika mazingira. Methali na mafumbo basi ni mafumbo yanayotokana na  dhana katika akili za wanajamii.  
v. Hoja ya ulinganifu 
    Kama kaida fumbo (X ni Y), fumbo hulinganisha dhana tata au changamano (X)  ambayo hutumika kama kielezi na dhana nyingine lengwa (Y) ambayo huwa thabiti. Kwa  mujibu wa Tay (2014), dhana ya kitu kimoja (dhana chanzi) huhamishwa na kutumiwa  kuelewa dhana nyingine (dhana lengwa). Dhana chanzi za kimafumbo zinastahili kuwa  dhabiti na za kueleweka kutokana na tajriba na maono waliyonayo wanajamii. Nguzo hii  ilisaidia utafiti huu kwa kuonyesha ulinganifu uliopo baina ya dhana chanzi na dhana  lengwa. Sifa katika dhana chanzi zilitumika kueleza dhana ambazo ni mafumbo  yaliyotumika kwa kutafakari kuhusu dhana chanzi kwa misingi ya ujuzi uliopo kuhusu  dhana lengwa. Vilevile uchanganuzi wa mafumbo ya kitamathali hususan mafumbo ya  kitashbihi na mafumbo ya kisitiari uliongozwa na hoja ya ulinganifu.
    Katika kutumia nguzo zilizoelezwa, utafiti ulirejelea sifa za mafumbo kama  zinavyoelezwa na Lakoff (1992) katika nadharia ya dhana ya mafumbo. Sifa hizi ni: i. Mafumbo ndio njia ya pekee inayosaidia kufahamu dhana na kutafakari mambo  dhahania. 
ii. Mafumbo ya dhana hujitokeza katika lugha ya kimafumbo. 
iii. Maswala mengi kutoka kwa yale ya kawaida hadi nadharia tete za kisayansi huweza  kueleweka tu kupitia mafumbo. 
iv. Mafumbo hutusaidia kuelewa masuala tata na ya kidhahania kwa msingi wa vitu  halisi. 
v. Ingawa sehemu kubwa ya mfumo dhana wa binadamu ni wa kimafumbo, kuna  sehemu isiyo ya kimafumbo. Hivyo basi maarifa kuhusu mafumbo yana msingi  katika maarifa yasiyo ya mafumbo. 
1.8.3 Sifa za Mafumbo 
Kwa mujibu wa Lakoff (1992) zifuatazo ni baadhi ya sifa za mafumbo: i. Mfumo wa mafumbo ya dhana ni wa kawaida na hutumika bila jitihada zozote  kama ilivyo mfumo wa isimu na mfumo wote wa dhana 
ii. Mfumo wetu wa mafumbo ni hai kama ilivyo mfumo wa kisarufi na kifonolojia  kwani daima huwa katika matumizi. 
iii. Mfumo wa mafumbo una msingi katika welewa wetu wa tajriba na jinsi  tunavyokabiliana nao. 
iv. Mafumbo hutegemea vitu vinavyoelekea kufanana katika tajriba zetu wala sio vitu  vinavyolingana moja kwa moja. 
 v. Mfumo wa kimafumbo hutekeleza kazi muhimu katika sarufi na istilahi za lugha vi. Mahusiano ya kimafumbo hutofautiana kimatumizi. Huku mafumbo mengine  yakitumika kote ulimwenguni, mengine yamesambaa sana ilhali mengine hutumika  katika utamaduni maalum. 
vii. Mafumbo ya kishairi ni upanuzi wa mfumo wetu wa kila siku katika tafakuri za  kimafumbo. 
    Nguzo nne zilizoelezwa hapa pamoja na sifa za mafumbo zinawasilisha mawazo katika nadharia ya dhana yaliyoongoza uchambuzi wa mafumbo katika tamthilia za  Wamitila. 
1.9 Hitimisho 
    Sura hii imejadili usuli wa kazi hii ambao ulitupa msingi wa suala lililotafitiwa.  Usuli huu umeangazia masuala kadhaa. Kwanza suala la utata katika kipera cha mafumbo  lilielezwa. Historia ya mafumbo kimatumizi ulimwenguni na barani Afrika pia iliangaziwa  kuonyesha matumizi ya utanzu huu barani Afrika. Hata hivyo, uhalisia wa matumizi ya  mafumbo haukubainika. Dhana na uainishaji wa mafumbo vilijadiliwa huku mabadiliko  yakiangazia utata uliopo na haja ya kubuni dhana mpya kulingana na matumizi ya  mafumbo. Ilibainika kuwa pana haja ya kubuni dhana na kupendekeza vigezo vya  uainishaji wa mafumbo ili kujumuisha matini zote za kimafumbo. Sura hii pia imeangazia  suala la utafiti lililoegemezwa kwenye dhana, mabadiliko na uainishaji wa mafumbo.  Maswali na madhumuni ya utafiti, misingi ya uteuzi na upeo wa utafiti pia vimejadiliwa. Nadharia ya dhana iliyoongoza utafiti huu imefafanuliwa na nguzo zake zilizotumiwa  kubainishwa. Imebainika kuwa mabadiliko katika dhana na matumizi ya mafumbo  yanatokana na hali ya mafumbo kuwa kipengele cha dhana na sio tu kipengele cha lugha.  Kwa hivyo sura hii ilijenga msingi ambao kwao mapitio na tahakiki ya maandishi  zilifanywa. Sura inayofuata inawasilisha mapitio ya maandishi ili kubainisha haja ya  kuchunguza mabadiliko ya dhana na umbo la mafumbo kwa madhumuni ya kupendekeza  vigezo zaidi vya kuainisha mafumbo. 
SURA YA PILI: MAPITIO YA MAANDISHI 
2.1 Utangulizi 
    Sehemu hii inajadili tahakiki ya maandishi mbalimbali yanayohusiana mafumbo.  Ili kuchunguza suala la uainishaji wa mafumbo, vipengele vitatu vilishughulikiwa mathalan: mabadiliko katika dhana na umbo la mafumbo, mafumbo kama mtindo katika  tamthilia na vigezo vya uainishaji wa mafumbo. 
2.2 Mabadiliko katika dhana na matumizi ya Mafumbo 
    Mabadiliko katika dhana na matumizi ya mafumbo ni mojawapo ya mambo  yanayochangia utata katika kipera cha mafumbo. Tafiti mbalimbali zimeonyesha namna 
 dhana ya mafumbo inavyobadilika hususan kupitia nadharia za mafumbo. Akizungumzia  nadharia ya dhana ya mafumbo, Lakoff (1992) anahoji kuwa, awali mafumbo  yalichukuliwa kama kipengele cha lugha wala si kama dhana au fikra. Kauli za kimafumbo  zilionekana kutumika nje ya matumizi ya lugha ya kawaida ambapo lugha hii ya kawaida  haikuwa na mafumbo. Uhakiki wa mtazamo huu hata hivyo ulibainisha udhaifu mkubwa  kwani msingi wa mafumbo sio katika lugha bali katika namna tunavyoelewa dhana moja  kwa msingi wa dhana nyingine. Lakoff anahoji kuwa fumbo katika nadharia ya awali  ilirejelea neno, kishazi au sentensi. Kwa sasa, fumbo linatumika kurejelea maumbo  mbalimbali katika mfumo dhana. Kwa hivyo dhana nyingi potofu zimekataliwa na  nadharia ya sasa hivyo kubuni dhana mpya ya mafumbo. Utafiti huu ulihakiki mabadiliko  katika dhana na matumizi ya mafumbo. 
    Miongoni mwa wataalam wa fasihi ya Kiswahili walioshughulikia suala la  mafumbo ni K.W.Wamitila anayefafanua fumbo kama kauli au fungu la maneno ambalo  huwa na maana fulani iliyofichika na humhitaji mtu kufikiri ili kupata maana yake  (Wamitila, 2005). Katika Kichocheo cha fasihi, anafafanua mafumbo kama kauli ambazo  huficha maana fulani. Huwa kuna jambo ambalo limefumbwa na msikilizaji anahitajika  kufumbua labda kwa kujibu swali au kutoa ufumbuzi unaotakiwa. Pia huweza kuwa  maelezo marefu ambayo yamefumba kitu ambacho msikilizaji anaweza kukifumbua au  kukielewa (Wamitila, 2010: 150). Maelezo haya yanadokeza suala la fungu la maneno  na maelezo marefu ambalo linaondoa mafumbo katika utanzu wa semi kwa msingi wa  urefu na hivyo kuashiria mabadiliko katika dhana ya mafumbo. Utafiti huu ulizingatia  mafumbo marefu ya kitanzu katika uainishaji wake. 
    Ndumbaro (2013) anasema mafumbo ni semi za maonyo au mawaidha ambazo  maana zake za ndani zimefichika. Fumbo hubuniwa na msemaji kwa shabaha maalum na  hadhira maalum, hivyo ni tofauti na methali au vitendawili ambazo ni semi za kimapokeo.  Fasili hii ni muhimu kwa utafiti huu kwani ilionyesha kuwa mafumbo daima yatazidi  kubuniwa kwa jinsi ya kipekee kutegemea msanii, shabaha yake na hadhira anayoilenga.  Ina maana kuwa hakuna namna moja ya kutumia mafumbo au mtindo wa kimapokeo kama  ilivyo katika uainishaji wa mafumbo katika fasihi simulizi. Matumizi ya mafumbo  hulingana na wakati hivyo panaibuka mabadiliko mengi katika matumizi yake. Hoja ya  Ndumbaro kuwa mafumbo ni tofauti na methali au vitendawili inazua maswali katika 
utafiti huu kwa vile semi hizi huwa na maana fiche ambazo huhitaji kufafanuliwa ili  kueleweka. Isitoshe methali na vitendawili pia hutumiwa kutoa mawaidha na maonyo. Utafiti huu ulichunguza mabadiliko katika matumizi ya mafumbo na kuzua fasili kuwa fumbo ni utanzu wowote wa fasihi wenye maana fiche na hivyo huhusisha methali na  vitendawili. 
    Uchanganuzi wa mazungumzo umedhihirisha kuwa kuna mafumbo mapya  yanayosaidia kuelewa na kufafanua dhana na matukio yasiyoeleweka. Akichunguza dhima  ya mafumbo katika ufasiri wa matukio, Zinken (2003) anaeleza kuwa mafumbo haya  yamedhihirika katika uchanganuzi wa mazungumzo ya kisiasa, ya kijamii na teknolojia ya  maisha. Wakirejelea nadharia ya utambuzi ya mafumbo, Lakoff & Johnson (1980,1999)  wanaeleza kuwa akili za binadamu hufanya kazi kulingana na namna wanavyoingiliana na  ulimwengu hivyo tajriba zao huchochea matumizi ya mafumbo ya kawaida. Kwa upande  mwingine mafumbo ya kimuingiliano matini yanayoeleza dhana mpya huchochewa na  tajriba ya mtu binafsi kama mhusika katika kundi la kitamaduni. Fumbo kama vile Juma  ni fisi hutokana na tajriba za mahusiano, uchukulizi hasi, sifa za kitamaduni na maarifa ya  shule. Zinken anaeleza mafumbo yanayoeleza dhana mpya. Utafiti huu ulikuwa tofauti kwa sababu unaonyesha mabadiliko katika dhana na matumizi ya mafumbo kwa lengo la  kuyaainisha.  
    Mafumbo pia hujaribiwa katika matumizi ya mtandao na masuala ya kiuchumi  (Wyatt, 2004). Wyatt anadokeza kuwa mafumbo yaliyotokana na taaluma ya fisikia ya  karne ya 19 yamedumu katika sayansi ya uchumi na hutumiwa kueleza sera na nadharia.  Akiwanukuu Brown, Rappert na Webster (2000), Wyatt (2004) anasema kuwa kubuni  maswala ya kesho ni kama kujenga mambo yaliyopita na lugha ni nyenzo muhimu katika  kutekeleza dhima hii. Mafumbo kama kipengele cha lugha husaidia kutafakari na kujenga  matukio yajayo mbeleni na kueleza dhana mpya. Kwa msingi huu matumizi ya tarakilishi  na mtandao yamebuni jazanda nyingi zinazoonyesha majaribio ya watu ya kuelewa vifaa  hivi vya kielektroniki na kazi zao. Hali hii inaonyesha umajaribio katika matumizi ya  mafumbo. Majaribio haya yanaweza kudhihirika katika uwanja wowote wa kitaaluma na  kama anavyohoji Gerard (2008) mafumbo yanajitokeza kuwa kifaa muhimu katika lugha  na mawasiliano. Matumizi yake basi yanapiku dhana na matumizi ya awali ya mafumbo. 
 
    Upya katika matumizi ya mafumbo haudhihiriki tu katika nyanja mpya ila pia  katika matini zinazoshughulikia lugha asilia. Odaga (2005) anafafanua semi mbalimbali zenye maana fiche za jamii ya Waluo nchini Kenya zikiwemo methali na misemo yaani  ngeche luo. Kazi yake inaonyesha majaribio yanayotokana na matumizi ya mafumbo.  Anaeleza kuwa Ngeche luo kama kazi zingine za fasihi huweza kufasiriwa kwa jinsi  mbalimbali kutegemea muktadha wa matumizi na jinsi zinavyotumiwa. Kwamba ufasiri  uliotolewa katika kazi yake ni ule ambao ungekubalika zaidi katika miktadha husika.  Mafumbo kwa mujibu wa Odaga hutumiwa zaidi na watoto katika michezo. Anatoa mfano  wa fumbo goda apayo to aidho lenye maana  Naufyeka mlima wangu huku  nikiupanda. Jawabu la kawaida niviazi vitamu vilivyopikwa ninavyoamba nikila. Kwa  mujibu wa Odaga, fumbo hili laweza kutumika kama methali au msemo wenye maana  kuwa suala husika ni tatizo langu ninaloliwajibikia kikamilifu. Anadai kuwa zipo  methali, misemo, tashbihi, vitanzandimi na mafumbo ambayo hayajakusanywa ili  kuhusishwa katika kazi hii. Maelezo ya Odaga kuhusu mafumbo (ngeche) yanaonyesha  mkanganyo unaotokana na dhana ya mafumbo. Maelezo haya hayaonyeshi mpaka uliopo  kati ya methali misemo na mafumbo. Vilevile mafumbo yanajadiliwa kwa ujumla bila  kuonyesha uainishaji wake. Utafiti huu ulibainisha mafumbo na aina zake kwa  kuyalinganisha na mikusanyiko ya kazi zilizopo ili kuonyesha semi mpya za kimafumbo  na tofauti iliopo baina ya semi hizi. Kazi hii pia itachangia utafiti huu kwa kutoa namna  moja ya ufasiri wa mafumbo kwa msingi wa muktadha wa matumizi. Kama anavyoeleza  Odaga, nyingi ya semi hizi ni mpya na zingine zingali zinakusanywa kadri lugha ya Kiluo  inavyozidi kukua. Jambo hili linaonyesha ubunifu unaotokana na matumizi ya mafumbo  na hivyo kuchochea uchunguzi wa mabadiliko katika dhana na matumizi ya mafumbo.  
    Ingawa lugha ya kimisimu huchukuliwa kuwa sajili duni, haikiuki kaida zozote za  lugha ila huvunja tu mitindo ya kawaida na baadhi ya miiko ili kupendeza hadhira ya kundi  maalum. Bolozky (2007), akichunguza mafumbo katika misimu ya Kihibrania na visawe  vyao katika matini za Kihibrania sanifu alikuwa na lengo la kuonyesha ubunifu, upya,  utajiri na usanii unaojitokeza katika ubunifu wa lugha ya kimisimu ya Kihibrania.  Anaeleza kuwa lugha ya kimisimu kwa namna nyingi huwa na sifa zinazolingana na lugha  sanifu hususan katika ubunifu na uasilia. Jambo hili linadhihirika katika ulinganisho wa  mafumbo katika lugha ya kimisimu na lugha sanifu. Anatoa mifano ya mafumbo katika sajili zote mbili kuonyesha dhana anuai mathalan: his belly stuck to the ground (sanifu)- with his nose in the ground (kimisimu) kuonyesha kutamauka; his heart melted (sanifu)- urinated / wet pants (kimisimu) kuonyesha hofu; was fed bitter herbs to capacity (sanifu) -ate shit (kimisimu) kuonyesha mateso. Utafiti huu ulichunguza jinsi mbalimbali za  
kutumia mafumbo ambazo hazifungamani na kaida za awali za ulinganisho wa kimafumbo katika fasihi ya Kiswahili. Kwa hivyo unadhihirisha maumbo mbadala katika matumizi ya  mafumbo. 
    Fasihi ya majaribio ni sababu mojawapo ya kutokea mabadiliko katika tanzu za  fasihi. Akieleza uhusiano baina ya fasihi ya majaribio na uibukaji au mabadiliko katika  nadharia, Khamis (2008) anaeleza kuwa nadharia zinabadilika taratibu zaidi kwa sababu  mabadiliko ya nadharia mara nyingi huongozwa na mabadiliko ya mitindo na tanzu za  fasihi yenyewe. Kwamba kinyume cha mambo ni kuwa, kila mara nadharia hujaribu kama  inavyowezekana kuwa na uwezo wa muda mrefu wa kuchambua na kuzieleza kazi za fasihi  mbalimbali. Hata hivyo, hakuna nadharia inayoweza kufaa katika hali ambamo utoaji wa  kazi za fasihi kila mara unazingatia mabadiliko. Kwa vile fasihi ya majaribio ina sifa moja  kuu ya kujaribu vipengele, kazi hii ilidhamiria kutalii mafumbo ili kuonyesha mabadiliko  yaliyochochea uibukaji wa nadharia ya dhana ya mafumbo na jinsi mabadiliko haya  yalivyoathiri mafumbo kimuundo na kimatumizi. Kwa msingi wa hali hii, utafiti huu  ulitalii mabadiliko katika maumbo ya mafumbo katika tamthilia za Wamitila ili  kupendekeza vigezo zaidi vya uainishaji. 
    Mabadiliko katika tanzu za fasihi vilevile yametokona na ukuaji wa vipera vya  fasihi simulizi vinavyotumika katika fasihi andishi. Wamitila (2008) anaeleza jinsi utanzu  wa ngano unatokea kujaribiwa na kubuni utanzu wa fasihi andishi wa hadithi fupi.  Anaonyesha jinsi utanzu wa hadithi fupi wa fasihi andishi ulivyowekewa msingi na  kuwepo kwa utanzu huo wa ngano. Kwamba, utanzu wa hadithi fupi umehusishwa kwa  kiasi kikubwa na utanzu wa ngano katika fasihi simulizi. Uhusiano huu unaonekana katika  baadhi ya mikusanyiko ya hadithi fupi ambayo inajumlisha hadithi ambazo zinaweza  kuainishwa kama ngano. Kwa mfano ngano zina matumizi ya vitangulizi kama hapo  zamani za kale. Kwa kuonyesha uhusiano wa hadithi fupi na ngano, kazi hii inadhihirisha  vipengele vya mabadiliko kwani utanzu wa ngano unatokea kupanuliwa na kubuni utanzu  wa fasihi andishi wa hadithi fupi. Ingawa utafiti huu ulishughulikia kazi za Wamitila, mawazo yake yalikuwa muhimu kwa utafiti kwa kuonyesha namna fasihi simulizi  inavyojenga fasihi andishi. Ingawa mafumbo ni utanzu wa fasihi simulizi, yanachangia pia  tanzu za fasihi andishi. Kwa msingi huu utafiti ulinuia kuchunguza tamthilia za Wamitila  kama mafumbo. Haya ni baadhi ya majaribio yanayosababisha mabadiliko katika utanzu  wa mafumbo. Hata hivyo maelezo anayoyatoa Wamitila hayaonyeshi jinsi mafumbo  yanavyojaribiwa, pengo ambalo utafiti huu ulidhamiria kuziba.  
    Mafumbo ya kawaida ni mafumbo ya kibunifu ambayo hayajawahi kutumiwa  (Vierke, 2010). Akieleza tofauti baina ya mafumbo ya kishairi na mafumbo yanayotumiwa  katika lugha ya kawaida, Vierke anasema kwamba tofauti imo katika mazoea na desturi  za kutumia mafumbo. Anayaita mafumbo ya kawaida kuwa mafumbo ya kibunifu  ambayo hayajawahi kutumiwa, hali hii huyapelekea kuwa na semi zisizotarajiwa. Kwa  mujibu wa mawazo ya Vierke, mafumbo ya kishairi yamezoeleka na hivyo si ya kibunifu.  Ina maana kuwa huenda suala la kuzoeleka kwa mafumbo linategemea mazingira na  utamaduni wa kijamii. Iwapo mafumbo hutokea tu katika mashairi basi wazo la Vierke  linakuwa na msingi. Hata hivyo katika fasihi ya Kiswahili mafumbo ni semi za fasihi  simulizi na yanapotokea katika mashairi basi yanakuwa ya kibunifu. Utambuzi wa Vierke  wa mafumbo ya kibunifu ni muhimu kwa utafiti huu kwani utafiti ulidhamiria  kuyachunguza ili kuyabainisha na kuonyesha tofauti yanayoleta katika kazi za Wamitila  na katika kueleza dhana na mabadiliko ya mafumbo kwa jumla. 
    Utunzi wa fasihi za kimajaribio, huweza kupuuza kaida za utunzi na kutumia  mitindo ya uakifishaji ambayo ina upya fulani. Kwa mujibu wa Wamitila (2010), akieleza  uhusiano wa uakifishaji na umajaribio, uandishi wa kijadi huongozwa na kaida au kanuni  za uakifishaji hasa kuhusu matumizi ya viakifishi na upangaji wa aya. Haya kwa kiasi  kikubwa huweza kutabiriwa na hufuata maelekezo yanayopatikana kwenye maandishi  yanayozungumzia uakifishaji. Uakifishi huweza kuathiri muundo wa kazi ambao hatimaye  huathiri umbo la kazi. Kwa mfano kazi nathari huweza kubadilika na kuwa mazungumzo  ama kuchukua muundo wa tamthilia. Mawazo haya yalifaa utafiti huu kwani yalisaidia  kuchunguza mafumbo yanayoonekana kupuuza desturi za matumizi ya mafumbo katika fasihi ya Kiswahili kama yanavyoelezwa na waandishi wa Kiswahili akiwemo Wamitila.  Kwa mujibu wa Wamitila, huenda fasihi ikaonyesha kiwango kikubwa cha umajaribio kwa kuwa na sentensi za maneno mawili, neno moja au hata sentensi ambazo huenda katika  hali ya kawaida zipuuzwe kwa madai ya kuwa na dosari.  
    Mbinu nyingine inayojaribiwa na kuleta mabadiliko katika fasihi ni muingiliano  tanzu. Vile vile ni mbinu ya kifani itumiwayo na wasanii kwa nia mbalimbali. Kulingana  na Senkoro (2011) si jambo geni kwa wimbo au kipande cha wimbo ndani ya hadithi au  ngano. Wimbo huweza kutumiwa ili kuleta msisitizo wa jambo fulani ambalo mtambaji  huona kuwa lina umuhimu. Pia laweza kutumiwa kama njia ya kutoa uchovu iwapo msanii  anangamua kuwa ametoa maelezo marefu mno ya kinathari. Baadhi ya wasanii hutumia  mbinu za kuingiza tanzu nyingine katika kazi zao kama njia ya kuleta mtiririko wa mawazo katika kazi zao. Mara nyingi tanzu fupifupi kama vile methali, vitendawili na misemo  hujitokeza sana katika visa na hadithi. Kwa mujibu wa maelezo haya, matumizi ya baadhi  ya vipengele vya fasihi simulizi katika tanzu andishi huleta upya katika tanzu hizo. Ingawa  Senkoro anazitaja tanzu hizi, haonyeshi jinsi tanzu hizi zinavyojitokeza kama mafumbo na  kuleta mabadiliko katika kazi ya fasihi, pengo ambalo utafiti huu uliazimia kuziba. 
    Fasihi simulizi imeathiri fasihi andishi kifani na kimaudhui kwa kuzingatia mbinu  za uwasilishaji (Matei, 2012). Moja wapo ya njia ambayo kwayo athari hizi huonekana ni  usimulizi. Anaeleza kuwa msingi wa fasihi simulizi ni masimulizi kwa mfano tendi,  majigambo, ngano na rara huwasilishwa kwa masimulizi. Kwake fasihi andishi ni  mwendelezo wa fasihi simulizi. Anatoa mfano wa riwaya kama vile Lila na Fila (Kiimbila,1970) na Kipendacho Roho (Kyovi, 2010) ambazo zimeandikwa kwa mtindo wa  ngano za kimapokeo, hali inayoonyesha athari za tanzu za fasihi simulizi kwa fasihi  andishi. Katika tungo za kinathari za fasihi simulizi, fanani husimulia hadithi katika nafsi  ya tatu. Kazi nyingi za fasihi andishi za kinathari zimetumia nafsi hii ya tatu. Matei  anazungumzia usimulizi wa nafsi ya tatu katika kazi za kinathari za fasihi andishi.  Anaonyesha jinsi tanzu za ushairi simulizi kama tendi na majigambo zinavyojaribiwa kwa  kuingizwa katika utanzu wa riwaya na kudhihirisha kipengele cha muingilianotanzu. Utafiti huu ulikuwa tofauti kwani ulijikita kwenye utanzu wa mafumbo ambao hujumuisha  tanzu zote zinazowasilisha ujumbe kwa njia fiche ili kuonyesha jinsi yanavyojaribiwa  katika tamthilia na kutofautisha dhana asilia ya mafumbo. 
    Wamitila ni mmoja wa waandishi wanaoongozwa na fikra mpya za uandishi yaani  uandishi wa kimajaribio ukiwemo ule wa kihalisia mazingaombwe (Mwamzandi, 2013). 
 
 Akijadili umajaribio katika riwaya teule za karne ya ishirini na moja Mwamzandi (2013)  anadokeza sifa tatu za fasihi ya majaribio zinazodhihirika katika riwaya ya Musaleo  (Wamitila, 2004) kama usimulizi unaoenda mbele na nyuma, umazingaombwe usioweza  kutabirika na muingiliano matini uliokithiri. Mwamzandi (2003) anajadili umajaribio  katika kazi za riwaya. Katika kazi hii majaribio katika matumizi ya mafumbo  yalichunguzwa ili kudokeza mabadiliko katika matumizi ya mafumbo. Sifa mojawapo ni  muingiliano matini maumbo katika matumizi ya mafumbo. 
    Sehemu hii imeshughulikia tahakiki kuhusu mabadiliko katika matumizi ya  mafumbo. Inadhihirisha kuwa baadhi ya mambo yanayochangia mabadiliko ya mafumbo  ni fasihi ya majaribio, ukuaji wa vipera vya fasihi na muingiliano tanzu. Pia imebainika  kuwa kuna mabadiliko katika matumizi ya mafumbo ambapo mafumbo yametokea katika  mazungumzo ya kawaida na katika mtandao. Katika makala ya mtandao, mafumbo  hutumika katika makala yanayoshughulikia masuala ya kiuchumi, siasa na biashara. Utafiti  huu ulikuwa tofauti kwani ulishughulikia mabadiliko ya mafumbo kimaumbo katika  tamthilia za Wamitila. Hata hivyo, kazi hizi zilitoa msingi wa kutalii mabadiliko katika  matumizi ya mafumbo kwa kuzingatia mafumbo katika tanzu nyingine kama riwaya,  ushairi na matumizi katika mtandao. Sehemu inayofuata inaangazia suala la mtindo katika  tamthilia za Kiswahili. 
2.3 Mtindo katika Tamthilia  
    Kwa mujibu wa Ractliffe (2015), mtindo ni maelezo ya mawazo na fikra alizonazo  mtu. Kwa vile kila msanii ana namna yake ya kuwasilisha mawazo suala la mtindo  limehusishwa na mtu binafsi (Buffon, 2001). Hivyo mtindo hurejelea namna mwandishi  au msemaji anavyowasilisha ujumbe wake. Kwa ujumla mtindo huhusisha vipengele  mbalimbali kama vile muundo au ploti ya kazi kwa jumla, usawiri wa wahusika na  matumizi ya lugha ya kawaida na ya sanaa (Kingei & Kemoli, 2001). 
    Dhana ya mafumbo ni mojawapo ya mambo yanayodokeza vipengele vya mtindo  wa mafumbo. Aristotle katika Poetics anafafanua fumbo kwa kutoa sifa zake nne kama  utoaji wa jina geni kwa kuhamisha au kutoka utanzu hadi kipera, kipera hadi tanzu, au  kipera hadi kipera ama kutumia sitiari kwa ulinganifu (Ross, 1952). Fasili hii inaashiria  kuwa aina zote za mafumbo huwa na kipengele cha ulinganisho katika muundo wake.  Katika hali hii, uamilifu wa fumbo katika matini ni wa kijuujuu ili kuonyesha mtindo 
kupitia mapambo ya lugha (Charteris, 2004). Ili kuelewa fumbo basi lazima mhusika  atambue mlingano uliopo baina ya fumbo na kitu kinachorejelewa au hali inayofafanuliwa.  Wataalam wengine kama Lakoff & Johnson (1980), Kopp (1995) na Schmitt (2005),  wanakubaliana na mawazo ya Aristotle kuwa fumbo huweza kufafanuliwa kama  ulinganisho baina ya vitu viwili visivyolingana kuonyesha namna vinavyolingana kwa  namna moja muhimu (Ross, 1952). Wanaeleza kuwa, fumbo ni tamathali ya usemi  inayojenga ulinganisho baina ya vitu viwili au hali mbili. Ulinganisho huu huwasilishwa  kwa kutumia neno la kimafumbo badala ya neno jingine. Kwa msingi huu fumbo huweza  kuwa ulinganisho unaoonyesha kuwa vitu viwili visivyolingana hulingana kwa namna  moja. Fasili hii inaonyesha mtindo wa ulinganisho katika mafumbo. Mafumbo yenyewe  huweza kudhihirisha mtindo maalum wa mhusika hususan yanapotokea kuwa namna yake  ya kuwasilisha mawazo na mazoea katika kazi yake. Utafiti huu ulibainisha matumizi ya  mafumbo kama mtindo katika tamthilia za K.W.Wamitila. 
    Utata katika dhana ya mafumbo huzidishwa kwa istilahi nyingi zinazohusiana na  mafumbo kama vile tashbihi, uhuishi na jazanda. Istilahi hizi hata hivyo hujitokeza katika  kundi pana la tamathali za usemi (Simala, 2012). Istilahi nyingine zinazohusiana na  mafumbo katika fasihi simulizi ya Kiswahili ni vitendawili, chemshabongo na mizungu  (Wamitila, 2010). Tanzu na tamathali hizi pia ni mafumbo kulingana na jinsi  zinavyowasilisha ujumbe kwa njia fiche na kuwa na kipengele cha ulinganisho. Hata hivyo  uainishaji wa mafumbo haujahusisha tamathali hizi. Tamathali hizi hujitokeza katika kazi  nyingi za sanaa na kukuza mtindo wa kazi za fasihi. Uchunguzi huu ulihusisha vipera na  tamathali zinazowasilisha ujumbe kwa njia fiche na kwa kuzua ulinganisho baina ya vitu  viwili ili kubaini namna zinavzojenga tamthilia za Wamitila kimtindo.  
    Mbali na mafumbo, tafiti zingine zimeonyesha namna mbinu nyingine za sanaa zinavyotumiwa kama mtindo. Wafula (2003), anajadili mtindo wa kutumia jazanda na  istiara katika tamthilia. Anaeleza kuwa tamthilia za Wingu Jeusi (Chacha, 1987), Kivuli  Kinaishi (Mohamed,1990), Lina Ubani (Muhando,1984) na Mashetani (Husein,1971)  zimejengwa kijazanda. Katika Wingu Jeusi Chacha anaitumia istiara ya Wachinato kusuta  maovu ya kisiasa na kijamii yanayofanywa na viongoz. Kivuli Kinaishi ni tamthilia  inayoshirikisha ngano na miviga ya kuwaingiza wanajamii jandoni ili kubainisha udikteta  na ukombozi. Katika Lina Ubani, methali inakanushwa kupitia katika tajriba maalum 
 anazotuonyesha mwandishi. Nayo Mashetani ni tamthilia bora inayoonyesha jinsi msanii  wa Kiswahili alivyotohoa tamthilia katika mazingira yake kwa kutumia fani za Kiafrika.  Jazanda na istiara ni mbinu za kimafumbo zinazotumiwa na wasanii wa fasihi. Hata hivyo  ni vigumu kubaini mpaka uliopo kati ya mafumbo na mbinu hizi kwani zote zinahitaji  ufasiri na ufafanuzi wa mhakiki ili kueleweka. Katika utafiti huu mbinu hizi zimehakikiwa  kuonyesha namna zinavyowasilisha ujumbe kimafumbo na hatimaye kuonyesha iwapo zinachangia mtindo katika tamthilia za Wamitila. 
    Mbali na matumizi ya lugha, mtindo pia huhusisha vipengele vya muundo katika  tanzu maalum kama mianzo maalum na vipengele vya muundo wa lugha kama mzizi na  viambishi. Berhamu (2003) anajadili umbo, mtindo na thamani ya mbinu ya kishairi katika vitendawili vya jamii ya Kambatta nchini Ethiopia. Lengo la uchunguzi wake lilikuwa  kuchunguza mitindo ya lugha na sifa za kishairi katika vitendawili vya jamii hii.  Alikusanya data yake kutoka mikoa mitatu ya Angaca, Qadida Gamelan na Qaca Bira kwa  uchunzaji na mahojiano. Kati ya vitendawili 315 alivyokusanya, alichanganua vitendawili  43. Anadokeza kuwa vitendawili vingi vilionyesha sifa za kimtindo na kimaumbo za  kishairi. Anaeleza kuwa mtindo katika vitendawili hivi ni matumizi ya mianzo maalum,  vitendawili kubadili vimilikishi katika mianzo yao na kutoa kauli tofauti kama vile cha  mama cha baba vya baba na chetu. Kwa mfano mkeka wa mamangu hauwezi  kufungwa. Pia kuna udondoshaji wa vikanushi vya nafsi. Maumbo yao ni mstari mmoja,  mistari miwili au mistari mitatu. Sifa za kishairi zilizotumika ni matumizi ya taswira,  jazanda, tashbihi, takriri na michezo ya sauti. Utafiti wa Berhamu ulikuwa muhimu kwa  utafiti huu kutokana na kuwa ulishughulikia mtindo katika vitendawili. Vitendawili ni  mojawapo ya vipera vya mafumbo (Matei, 2012; MNgaruthi, 2008; Ndumbaru, 2013;  Ngure, 2003; Mwanga, 2013). Utafiti ulidhamiria kuchunguza matumizi ya vitendawili  kama mafumbo katika tamthilia za Wamitila. Hata hivyo, matokeo hayakubainisha  matumizi ya vitendawili halisi. Ila katika miktadha mingine semi na makala yenye  kuwasilisha ujumbe kwa njia fiche huweza kuitwa vitendawili. Mafumbo basi yanatokea  kuwa mifano ya vitendawili. 
    Mtindo kama kipengele cha fani pia huhusisha masuala mbalimbali yakiwemo  uhusika na wahusika. Mwangi (2005) akishughulikia uhakiki wa fani katika tamthilia za  Wamitila, anachunguza fani katika tamthilia mbili Wingu la Kupita na Pango. 
 
 Anashughulikia vipengele vya fani vya uhusika na Wahusika. Vipengele hivi ni muhimu  kwa kazi hii kwa sababu vilisaidia kuhusisha matumizi ya lugha ya kimafumbo na  wahusika maalum. Kwa vile wahusika hutofautiana katika matumizi yao ya lugha, sifa hii  ilisaidia kubainisha mtindo wao wa matumizi ya lugha kimafumbo na hivyo kuchangia  mtindo wa mwandishi katika kutumia mafumbo. Tofauti na kazi hii, utafiti huu ulichunguza mafumbo kwa jumla na vipengele vipya vya mafumbo vinavyojaribiwa na  mwandishi ili kubaini jinsi vinavyochangia mtindo wa kazi yake.  
    Adam Smith ni mmoja wa watunzi wanaotumia mtindo wa kimafumbo. Hali hii  ilimchochea Vivenza (2008) kuchunguza mtindo wake. Lengo la uchunguzi wake lilikuwa  kuchunguza asili ya mafumbo ya Smith. Anaeleza kuwa tafiti nyingi kuhusu kazi za Smith  zimeathiriwa na mijadala miwili ya kimtindo inayolenga kuchunguza matini. Njia ya  kwanza inahusu uchanganuzi wa miktadha ya kisiasa na ya pili ilitokana na falsafa ya lugha  zenye sifa za kipekee kama vile taaluma ya tafsiri, ufasiri wa maana, na semiotiki ya  kijamii. Kwa mujibu wa Vivenza, mafumbo yamo katika kundi la pili linalochochea ufasiri  wa maana. Jambo hili limepelekea kazi za Smith kuchunguzwa kwa misingi ya fasihi licha  ya kuwa zinahusiana na taaluma za kiuchumi. Anajadili mafumbo mawili ya Smith ya  mtazamaji muadilifu (the impartial spectator) na mkono wa siri(the invisible hand).  Mtazamaji amehusishwa na ulimwengu wa maadili. Kwa upande mwingine mkono wa siri  ni fumbo la kiuchumi ambalo limechukuliwa kama mtambo unaooanisha watu na mahitaji  ya kijamii. Smith hata hivyo anafafanua uamilifu wa mtazamaji na kupuuza mkono wa siri.  Kwa mujibu wa Vivenza, fumbo la mtazamaji ni uhaishi. Uhaishi basi ni mojawapo ya  tamathali za kimafumbo. Utafiti wa Vivenza basi ulikuwa na mchango katika kazi hii  kwani ulionyesha namna mafumbo yanavyotumiwa kwa upana kama mtindo katika kazi  za fasihi. Katika kazi hii, utafiti huu ulichunguza mtindo wa kutumia mafumbo ya  kitamathali katika tamthilia za Wamitila. Uhaishi ni mojawapo ya tamathali  zilizodhihirika. 
    Sifa mojawapo ya kimtindo katika tamthilia ni matumizi ya vipengele simulizi (Ilo, 2006). Akijadili matumizi ya lugha katika tamthilia za kisasa za kiafrika, Ilo anaeleza kuwa  simulizi kama methali, mafumbo, tenzi na hadithi ambazo ni chanzo cha fasihi ya kisasa  ni tungo za kiafrika. Hata hivyo husahauliwa kuwa jamii zingine pia zilikuwa na desturi  kama hizi katika awamu zao za kisimulizi; desturi ambazo zilijitokeza katika maandishi yao. Jamii za kiafrika hivi sasa kama zilivyo jamii za kimagharibi, zinapiga hatua kupitia  awamu mbalimbali hivyo basi ni hali ya kawaida kuwa katika harakati za kubadilika fasihi  ya kiafrika huambatana na sifa za kisimulizi ambazo hutambua na kuonyesha upekee wa  fasihi ya kiafrika. Maelezo ya Ilo yanalingana na kauli ya Senkoro (2011) kuwa mojawapo  ya sifa za kimajaribio katika tamthilia ni matumizi ya sifa za kisimulizi. Mawazo haya  yalikuwa muhimu kwa utafiti huu kwani mafumbo yaliyochunguzwa ni vipengele  simulizi katika kazi andishi za tamthilia. Vipengele hivi simulizi ndivyo vinavyoleta  mabadiliko katika tanzu za fasihi nahivyo kuibua haja ya kutafitia mabadiliko. Vingi  hutumiwa kama mtindo katika kazi za sanaa. UUtafiti huu ulichunguza matumizi ya  mafumbo kama mtindo katika kazi za Wamitila.  
    Mtindo mwingine unaojitokeza katika tamthilia ni matumizi ya kauli za utendwa  na utendewa. Mahenge (2006), alishughulikia kauli za utendwa na utendewa kama mtindo  katika tamthilia za Machozi ya Mwanamke na Heshima yangu. Madhumuni ya uchunguzi  yalikuwa kubaini iwapo matumizi ya kauli hizi ni ya hiari au matokeo ya shinikizo la  muktadha. Vilevile Mahenge alidhamiria kuchunguza tofauti ya matumizi ya kauli hizo  kwa waandishi hao ili kubainisha mielekeo yao. Wanachunguza aina za utendwa na  utendewa kama zinavyotumiwa na jinsia mbalimbali. Mahenge anaeleza kuwa wanaume  wanatumia kauli zenye utendwa kwa wingi kuliko wanawake. Kauli za utendwa kwa  mujibu wa Mahenge ni mtindo wa matumizi ya lugha kwa misingi ya jinsia. Utafiti wa  Mahenge ulidhamiria kuchunguza kauli za utendwa na utendewa kama mtindo wa  matumizi ya lugha katika kazi ya tamthilia. Tofauti na utafiti huu ni kuwa mafumbo  yalichunguzwa kama mtindo katika tamthilia za Wamitila. 
    Mafumbo ni mtindo unaotumiwa kurembesha lugha (Vierke, 2007). Akieleza  mielekeo mitatu kuhusu matumizi ya mafumbo Vierke anaeleza kuwa mafumbo ni mtindo  unaotumia lugha ya kishairi kwa hivyo ni lugha ya kishairi inayosheheni matumizi ya  mafumbo. Tofauti baina ya mawazo ya Vierke na utafiti huu ipo katika msimamo wake  kuwa mafumbo hudhihirika zaidi katika mashairi. Hii ina maana kuwa mafumbo ni mtindo  wa kishairi. Kauli hii ina dosari kwani mashairi ni mojawapo ya tanzu za fasihi  zinazodhihirisha matumizi ya mafumbo. Kwa vile mafumbo yanaweza kujitokeza katika  tanzu anuwai, hatuwezi kujifunga kwa utanzu mmoja. Hivyo basi mtazamo wa Vierke  (2007) unaibua maswali na pengo linalostahili kuzibwa. Mwelekeo huu uliufaa utafiti huu 
kwani ulichunguza namna Wamitila anavyotumia mafumbo katika tamthilia zake akitumia  tanzu mbalimbali za fasihi ili kuonyesha jinsi yanavyojitokeza kama mtindo. Mashairi ni  mojawapo ya tanzu zilizochunguzwa.  
    Ingawa mafumbo huweza kutumiwa kama mtindo katika kazi za fasihi, matumizi  yake huweza kuvuka mpaka wa kurudiwa hivyo kujenga takriri ya mafumbo. Nesholm  (2010), katika kuchunguza lugha na usanii katika utetezi wa Cicero wa Archia, anaangazia  jinsi takriri ya kimafumbo inavyojenga kazi hii. Nelsholm alichunguza matumizi ya Cicero  ya lugha ya kisanii kueleza viambajengo vya fasihi na dhima yake ya kiujenzi katika jamii  za Kirumi. Alieleza jinsi lugha hii inavyotumiwa kumtetea mshairi wa Kigiriki Archia.  Madai ya Archia ya kuwa mwananchi wa Kirumi yalikuwa yamekataliwa yaliyokataliwa.  Kwa mujibu wa Nesholm, Cicero anafufua mafumbo ya kisanii ili kuipa uzito lugha yake  ya mawasiliano. Anaeleza kuwa, lugha ya Cicero ya mafumbo inaingiza ushairi na hivyo  kudhihirisha umuhimu mpana wa fasihi katika muktadha wa mahakama. Mafumbo  yanatumiwa kisanii kushawishi mahakamani na kumpa Cicero ubingwa. Nesholm  anatamatisha kuwa lugha ya kishairi na mafumbo ni mitindo yenye thamani katika usanii  wa miktadha mbalimbali. Kazi ya Nesholm inatambua kuwa mafumbo yanaweza  kujitokeza kama mtindo katika uandishi. Utafiti huu ulichunguza matumizi ya mafumbo  ingawa ulikuwa tofauti kwa kuchunguza mtindo wa matumizi ya mafumbo katika  tamthilia za Wamitila. 
    Ireri (2011) anaeleza matumizi ya utendi kama mtindo katika tamthilia ya  Kiswahili. Anatumia tamthilia mbili za Kinjeketile (1975) na Mzalendo Kimathi (1975).  Utafiti wake ulilenga kuchunguza jinsi utendi unavyotumika kuchanganulia tamthilia ya  Kiswahili, kusawiri ujumbe na lugha na hatimaye kuonyesha namna watunzi wa tamthilia  wanavyotumia utendi kama mtindo. Alitumia nadharia ya muingiliano matini yenye asili  katika mawazo ya de Saussure. Vile vile alirejelea mchango wa Bakhtin. Utafiti wa Ireri  ulishughulikia utendi kama mtindo katika tamthilia ya Kiswahili, utafiti huu kwa upande  mwingine ulikuwa tofauti kwani ulishughulikia mafumbo kama mtindo katika tamthilia  za Wamitila.  
    Tamthilia vile vile hutumia mtindo wa mashairi. Wanyela (2011) alichunguza  matumizi ya ushairi katika tamthilia ya Kiswahili ili kuonyesha kwamba ushairi ni  mojawapo ya mbinu zinazotumiwa na watunzi wa tamthilia kama mbinu ya kimtindo. 
36 
 Uchunguzi wake uliegemea tamthilia tatu: Mama ee (Mwachofi,1987), Kilio cha Haki (Mazrui, 1981) na Amezidi (Mohamed, 1995). Alitumia nadharia ya utanzu ambayo  inaeleweka kama kiainishi cha kundi aina, namna au mtindo wa utendaji wenye  kuwasiliana. Matumizi ya nadharia ya utanzu katika utafiti huu yalikuwa muhimu kwa  sababu yalibainisha kwamba tanzu mbalimbali za fasihi zinaweza kutumika kama mtindo  katika kazi mbalimbali za uandishi. Suala hili lilikuwa muhimu kwa utafiti huu kwani  uchunguzi unataja mashairi kama mojawapo ya mtindo katika tamthilia. Utafiti huu pia  ulichunguza matumizi ya mafumbo ya kishairi.  
    Masimulizi na malumbano yametumiwa katika tamthilia za Kiswahili. Wakesho (2011) anachunguza matumizi ya masimulizi na malumbano katika tamthilia ya Kiswahili.  Tamthilia zinazoshughulikiwa ni Wingu Jeusi (Chacha, 1987) na tamthilia ya Pango (Wamitila, 2003). Utafiti uliongozwa na mseto wa nadharia za uhakiki wa kimtindo na  mwingilianomatini. Utafiti ulichunguza matumizi ya mtindo wa malumbano katika  tamthilia za Wingu Jeusi na Pango. Utafiti ulibainisha kuwa malumbano huweza  kusababishwa na masuala ya kijamii, kisiasa, kiuchumi na kidini. Imebainika pia kuwa  malumbano huweza kusababishwa na masuala ya kijamii, kisiasa kiuchumi,na kidini. Pia,  imebainika kuwa malumbano huweza kuwa na athari hasi kama vile kukasirika,  kutukanana, na kudharauliana. Utafiti wa Wakesho ulichunguza sababu za matumizi ya  Malumbano na masimulizi na athari zake katika tamthilia ukiegemea kwenye maudhui.  Hata hivyo ni muhimu kwamba umebainisha kuwa malumbano na masimulizi hutumika  katika tamthilia hivyo kuweka msingi ambao kwao utafiti huu ulichunguza mafumbo ya  kihadithi na mazungumzo katika tamthilia za Wamitila. 
    Tamathali za usemi na mbinu nyingine za lugha pia hutumika katika tamthilia.  Tamathali za usemi pia huweza kutumika kimafumbo na hivyo kujenga mtindo wa  mafumbo katika kazi za fasihi. Too (2011), anachunguza matumizi ya tamathali za usemi  na mbinu nyingine katika tamthilia ya Nguzo Mama (Muhando,1982) ya Penina Muhando.  Alitumia nadharia mbili ambazo ni Umuundo na Semiotiki katika kuchanganulia mbinu  anuwai za lugha. Mbinu hizi ni pamoja na tamathali za usemi na mbinu nyingine za lugha.  Ingawa utafiti wa Too ulijikita katika tamthilia, ulishughulikia matumizi ya lugha kwa  jumla. Vile vile, Too anajikita katika tamthilia moja maalum ya Nguzo mama ilhali utafiti  huu unapiga hatua zaidi kwa kushughulikia tamthilia nne za Wamitila. Utafiti wa Too una 

ulichangia utafiti huu kwa sababu ulishughulikia tamathali za usemi ambazo zinazingatiwa  kama vipengele muhimu vinavyojenga mafumbo. Hata hivyo ulikuwa tofauti kwa  kuchunguza matumizi ya mafumbo katika tamthilia za Wamitila. Katika kufanya hivyo,  utafiti ulichunguza namna tamathali za usemi zinavyojenga mtindo katika tamthilia za  Wamitila.  
    Mbali na kuweza kutumia mtindo wa tamathali za usemi na mbinu nyingine,  tamthilia hutofautiana katika mbinu za usanii na ubunifu (Fadhili, 2014). Katika uchunguzi  wake wa dhima ya vipengele vya kimtindo katika tamthilia za kihistoria, Fadhili  alilinganisha tamthilia za Morani (Mbogo, 1971) na Kinjeketile (Hussein, 1970) ili  kubainisha vipengele vinavyofananisha na kutofautisha wasanii wa vitabu hivi katika  kuwasilisha suala la kihistoria. Kwa mujibu wa Adundo (2016) vipengele hivi ndivyo  vinavyodhihirisha nafsi au upekee wa kazi ya msanii na hivyo kubainisha mtindo. Hata  hivyo, anadokeza kuwa mtindo wa msanii hubainika baada ya kuandika kazi zake kadhaa  na hivyo kuonyesha mazoea. Fadhili alitumia mbinu tatu za ukusanyaji data za maktaba,  usaili na dodoso. Sampuli iliteuliwa kwa mbinu ya madhumuni maalum na uteuzi rahisi.  Data zilichambuliwa kwa mbinu ya uchambuzi wa maudhui na kuongozwa na nadharia ya  elimumitindo katika uchambuzi wa matini za kifasihi. Utafiti ulibaini kuwa tamthilia hizi  zinatofautiana katika mbinu za kisanii na ubunifu. Huku tamthilia ya Morani ikitumia  mbinu na lugha ya kitamathali, ile ya Kinjeketile imetumia lugha ya kawaida, rahisi na ya  wazi. Utafiti wa Fadhili ulikuwa muhimu kwa utafiti huu kwa kuonyesha namna tamthilia  zinavyotumia mtindo wa kitamathali. Katika utafiti huu, tamathali za usemi ni mojawapo  ya mbinu za kimafumbo zinazojenga mafumbo ambayo yanajitokeza kama mtindo katika  tamthilia za Wamitila. Kwa hivyo utafiti wa fadhili unaupa utafiti huu msingi bora kwani  ulichunguza mtindo wa kutumia mafumbo ya kitamathali.  
    Mafumbo hutumia mtindo wa kiufafanuzi kuhusu swali ambapo kinachorejelewa  lazima kukisiwa ili kufikia jawabu mwafaka, Georges na Dundas (1963) katika (Finnegan  2012). Finnegan akifafanua mtindo na umbo katika mafumbo anadokeza vipengele vya  mtindo katika mafumbo. Anaeleza kuwa kuna vipengele vya kimsingi na vya kijumla  vinavyoonyesha mtindo katika mafumbo. Kwa mujibu wa Finnegan mtindo wa kifafanuzi  huwa na vipengele viwili au zaidi ili kusaidia kufikia jawabu. Pia,, anadokeza swali la  utangulizi kama kipengele cha mtindo ambacho huweza kuwa maelezo ya moja kwa moja  
 au ya kisitiari. Anaongeza kuwa kimtindo, mafumbo pia huonyesha sifa za kawaida kama  vile matumizi ya swali la ufunguzi linalotangulizwa kwa kirai ambacho humtaka anayetoa jawabu kukisia jawabu linalotarajiwa. Kuhusu lugha, anasema kuwa lugha ya mafumbo  wakati mwingine huonekana kuwa lugha ya kale na yenye maneno yasiyo na maana. Vile vile huwa na matumizi ya takriri, michezo ya sauti na vipatanishi vinavyodhamiria  kudunisha kinachorejelewa. Maelezo ya Finnegan yanaashiria kwenye mtindo katika  mafumbo ambapo mhakiki huhitajika kuchunguza kila fumbo na kuonyesha mitindo  iliyotumika bila kuihusisha na kazi maalum. Tofauti na kazi ya Finnegan utafiti huu  uliazimia kuchunguza tamthilia za Wamitila ili kuonyesha jinsi anavyotumia mafumbo  kuwasilisha ujumbe wake kwa namna ya kipekee na kubainisha matumizi ya mafumbo  kama mtindo. 
    Mtindo huendeleza maudhui katika kazi ya fasihi. Murungi (2013) akishughulikia  mtindo katika tamthilia ya Natala (Kithaka wa Mberia, 1997), anatafitia vipengele vya  kimtindo vya wahusika, matumizi ya lugha na maudhui na jinsi yanavyochangia ujenzi na  uendelezaji wa ukombozi wa wanawake katika jamii iliyotawaliwa na mfumo wa ki 
ubabedume. Anatumia nadharia ya Ufeministi wa Kiafrika kuchanganua masuala hayo, na  nadharia ya umuundo kuchunguza vipengele vya kimtindo. Anaangazia wahusika wakuu  na wahusika wadogo, ulinganuzi wa wahusika, umakundi wa wahusika na dhima yao  katika ujenzi wa maudhui. Aidha, anachunguza mandhari yalivyohusishwa na matukio  katika ujenzi na uendelezaji wa maudhui. Kipengele cha wahusika anachoshughulikia ni  muhimu kwa utafiti huu kwani kilitusaidia kuelewa uhusiano wa wahusika na matumizi  yao ya lugha ambayo yalielekeza uteuzi wa tamathali za usemi na methali zilizobainisha  mtindo wa mwandishi. Wahusika ni kipengele muhimu cha kubainisha mtindo wa  mwandishi. Katika utafiti huu wahusika mbalimbali walihusika na matumizi ya lugha kwa  namna ya kipekee na hivyo kubainisha mtindo wa mwandishi. Mtindo wa kutumia  mafumbo katika tamthilia za Wamitila ulichunguzwa kwa kuzingatia lugha ya wahusika. 
    Sehemu hii imeshughulikia tahakiki kuhusu mtindo katika kazi za tamthilia. Kazi  zilizohakikiwa zinabainisha kuwa suala la mtindo wa kutumia mafumbo katika tamthilia  za Wamitila halijashughulikiwa. Utafiti huu ulichunguza mtindo wa kutumia mafumbo  katika tamthilia hizi ili kuonyesha desturi ya kutumia mafumbo katika fasihi ya Kiswahili 
kwa madhumuni ya kuonyesha mabadiliko na hayimaye kupendekeza vigezo vya  kuyaainisha. 
2.4 Vigezo vya Uainishaji wa Mafumbo 
    Suala la uainishaji wa mafumbo ni tata. Hali hii inadhihirika katika kazi mbalimbali  zilizoshughulikiwa. Kwa vile utafiti huu ulidhamiria kupendekeza dhana na uainishaji  upya wa mafumbo, kazi mbalimbali zilihakikiwa. Miongoni mwa kazi hizi ni zile  zinazoshughulikia fasili mbalimbali kuhusu dhana ya mafumbo. 
    Kwa mujibu wa Lumwamu (2015) utata katika dhana ya mafumbo umeufanya utanzu huu kushawishi tafiti nyingi zikiwemo za wanafalsafa, wanaisimu, wanasaikolojia  miongoni mwa wengine. Kwa hivyo, fasili mbali mbali zimetolewa kuhusiana na dhana  ya mafumbo. Aristotle anasema kuwa fumbo ni utoaji wa jina geni kwa uhamisho (Ross,  1952). Hali hii inaashiria wazo kuwa mafumbo ni majina au istilahi zinazotumika  kimafumbo kurejelea dhana au vitu vingine. Vile vile anadokeza kuwa majina  yanayotumika hurejelea vitu katika makundi mbalimbali, yaani utanzu hadi utanzu. Hoja  hii inaoana na kauli yake kuwa sitiari huweza kuwa imetumika katika ulinganisho huu wa  kutumia majina. Hapa vitu katika makundi mbalimbali yasiyooana huweza kulinganishwa  kwa kuhamisha majina. Kwa mfano binadamu kuitwa mnyama. Dhana hii inadokeza matumizi ya mafumbo ya kiistilahi. Ikilinganishwa na hali ilivyo katika fasihi ya Kiswahili  kwa jumla na fasihi simulizi ya Kiswahili, tunapata pengo katika dhana ya fumbo. 
 Uainishaji wa fumbo kama utanzu wa semi unamaanisha kuwa katika muundo wake  inastahili kutokea aghalabu maneno mawili kama katika nahau; sentensi, kama  inavyojitokeza katika methali na fungu la sentensi, kama katika chemshabongo. Wazo hili  lilielekeza utafiti huu katika hatua ya kupendekeza uainishaji zaidi wa mafumbo ili  kuhusisha istilahi zinazotumika kimafumbo. Mafumbo basi hayawi tu utanzu wa semi bali  huhusisha hata maneno ya kiistilahi yanayotumika kimafumbo. Huu ni mchango katika  utafiti huu kwani unasaidia kukuza dhana na uainishaji wa mafumbo kwa kutupa msingi  mbadala wa uainishaji. 
    Katika fasihi ya Kiswahili, utata wa dhana ya mafumbo hudhihirika vilevile. Licha  ya kuwa kuna matumizi mengi ya mafumbo katika lugha ya kawaida tafiti chache  zimefanywa kuhusu mafumbo. Simala (2012) anahoji kuwa sababu ya hali hii ni utata  unaotokana na dhana ya mafumbo. Suala hili limeathiriwa zaidi na hali kuwa mafumbo 
huainishwa kama kipera cha semi za fasihi simulizi. Hivyo baadhi ya wataalam wa fasihi  ya Kiswahili wamefafanua mafumbo kwa njia mbalimbali. MNgaruthi (2008) anaeleza  mafumbo kama maneno yasiyojulisha maana waziwazi na hivyo kuhitaji ufafanuzi.  Maneno haya hupangwa kinathari kwa lengo la kumfanya mfumbuzi kuyaelewa. Baadhi  ya mafumbo yanaweza kufumbuliwa kwa neno moja au zaidi. Lengo kuu la kutumia  mafumbo kwa mujibu wa MNgaruthi ni kuzindua akili ndiposa yakaitwa chemshabongo.  Fasili hii inaonyesha kuwa hakuna tofauti kati ya chemshabongo na mafumbo. Hali hii ni  kinyume cha muainisho wa mafumbo unaoonyesha kuwa chemshabongo na mafumbo ni  vipera vya mafumbo (Wamitila, 2010). Utafiti huu umependekeza vigezo zaidi vya  kuainisha mafumbo ili kutatua utata huu. 
Sheikh (1993) aliainisha mafumbo na vijembe. Anabainisha mafumbo ya uchokozi na kueleza kuwa tukiangalia nyimbo za Kiswahili tutaona kwa kawaida kuwa ni mafumbo  matupu. Tukisikia mwimbaji anaimba kuhusu mapenzi yake juu ya zabibu au tini  tunafahamu mara tu kuwa hakusudii zabibu au tini tunazozila. Nyimbo kama hizi huibua maswali mengi miongoni mwa wasikilizaji. Anaainisha maneno ya mwiko ambayo  hutumika katika jamii ya Waswahili kueleza sehemu za mwili. Sheikh anatoa mfano wa mwanamke mnene anayepita njiani na marafiki wawili wanamsema kwa mafumbo. Mmoja  angeweza kusema hivi: "Je, umeiona ngazi ya balozi, Bwana?" Wa pili angeweza  kujibu,"Kweli Bwana, ngazi nzuri ya mti madhubuti, mti asilia". Wa kwanza anajibu:  "Unafikiri itakuwa rahisi kuipanda?" Wa pili: "Sijui Bwana, kazi pevu lakini jaribu bahati  yako". Mtu akisikia mazungumzo kama haya si rahisi kujua kwamba watu wawili hawa  walikuwa wakizungumza juu ya sehemu fulani ya mwili wa mwanamke.Anahitaji kuelewa  muktadha ambamo mazungumzo yalitokea na kuhusisha na usemi ndipo aelewe maana. Aidha anataja mafumbo kama maonyo kwa wale ambao wanaheshimiwa katika jamii  kama vile watawala, wanasiasa na viongozi katika asasi mbalimbali za jamii. Jamii ikitaka kuwaeleza jambo ambalo si zuri au kasoro waliyonayo katika wajibu wao mafumbo  hutumika. Aina ya nne ni mafumbo kama lugha ya siri baina ya watu wawili, ukoo au  kikundi cha watu wanaojuana vizuri. Mwisho anaainisha mafumbo katika majina ya watoto  kama vile Siajabu, Mtayaona na Sikitu ambayo hueleza hali ya mazingira alipozaliwa  mtoto. Finnegan (2012) akimrejelea Simmons (1958) pia anataja mafumbo ya majina.  Ingawa tafiti hizi zinatambua uwepo wa mafumbo ya majina, misingi ya uainishaji wa mafumbo mengine yaliyoorodheshwa si bayana. Utafiti huu umeweka wazi vigezo vya  kuainisha mafumbo ili kuchangia suala nzima la uainishaji wa mafumbo kwa nia ya  kuondoa utata uliopo.  
    Mafumbo yaliyoenea na kufahamika kutokana na mwili yamekuwa muhimu katika  nyakati zilizopita na sasa. Matumizi yake yanadhihirika katika matini za kundi la waumini  watulivu na wakristo wa awali (Mcvay, 2000). Mcvay anajadili matumizi ya fumbo la  kiwiliwili katika kueleza maisha ya binadamu katika matini mbalimbali. Kama fumbo la  kisanii mwili hutekeleza majukumu kama kuhimiza ushirikiano, kuonyesha haja ya  kusawazisha maisha, kuhimiza huruma kwa watu wapotovu na kueleza dhima ya viongozi  ya kuunganisha wanajamii. Miongoni mwa mafumbo mengine, anatoa mfano wa fumbo  la mwili katika Barua za Paulo kwa Wakorintho na Warumi (1Kor.12; Warumi 12:4-8).  Paulo katika barua hizi anawahimiza wakristo kuwa na umoja kuhusiana na tofauti za vipaji  vya roho mtakatifu. Katika kazi ya Mcvay, fumbo la mwili linajisimamia na kujitegemea.  Kazi ya Mcvay ilichangia utafiti huu kwa kutoa msingi wa kutambua mafumbo  yanayotumia vitu halisi. Hata hivyo, ilibidi mafumbo haya kuhakikiwa zaidi kisha  kuainishwa kwa msingi bayana ili kuzuia hali ya kutaja mafumbo kwa msingi wa vitu halisi vinavyotumiwa kuzua ulinganisho.  
    Fumbo lingine linalojitokeza kujisimamia ni fumbo la asali lililotumika katika  vitabu viwili vya hekima katika bibilia: Kitabu cha Methali na Kitabu cha Ayubu (Forti,  2006). Uchunguzi wa Forti (2006) unatambua makundi manne ya taswira ya asali.  Kwanza, asali ni fumbo linaloashiria hekima na ina sifa nzuri ya kutibu ambapo asali  ilitumika kutibu kwa kudondoshwa kwenye macho, masikio na mdomo. Pili, asali ni  ishara ya kujidhibiti na kujizuia kupita mipaka. Kula asali kwa kiasi huonyesha uwezo wa  kujidhibiti. Tatu, asali ni mtego wa majaribio. Katika kitabu cha Methali, midomo  inayotiririka asali inaonyesha uwezo wa mwanamke kahaba. Maneno yake matamu  yanawanasa wanaume. Mwisho, asali inajitokeza katika miktadha miwili ya asali chini ya  ulimi na sumu chini ya ulimi; fafanuzi zinazojenga ulinganuzi kati ya maneno matamu  ya hekima na hila za waovu. Fumbo la asali limeainishwa kwa misingi ya kifaa  kinachofumbwa hata hivyo ni nomino. Utafiti wa Forti uliupa msingi utafiti huu kwani  ulizingatia matumizi ya mafumbo ya kipekee yanayotajwa kwa kurejelea majina 
 yanayotumiwa kimafumbo ili kuyaeleza na kuyaainisha. Kazi za Mcvay na Forti zina  mchango kwa kazi hii kwa kubainisha mafumbo kwa kutumia majina ya vitu halisi.  Vierke (2007) akieleza matumizi ya mafumbo katika mazungumzo ya lugha ya  Kiswahili, anadokeza mafumbo ya kishairi. Anaeleza kuwa mafumbo hujitokeza zaidi  katika mashairi. Vilevile anasema lugha ya mafumbo ambamo kitu kimoja huitwa kingine  huthaminiwa katika miktadha tofauti. Anaeleza mielekeo mitatu kuhusu mafumbo kwamba ni kanuni ya upole, ni kifaa cha kurembesha lugha na ni mtindo wa dhana. Kama kanuni  ya upole, mafumbo ni kifaa muhimu cha kuzuia malalamishi na pingamizi zilizo wazi  kwani mhusika huenda asipate maana moja kwa moja. Kama kifaa cha kurembesha lugha, mafumbo ni mtindo unaopatikana zaidi katika lugha ya ushairi. Hivyo, mafumbo hutumia  upeo wa juu zaidi wa matumizi ya lugha. Akiwarejelea wanaisimu wa kisaikolojia kama  vile Lakoff na Johnson (1980), Vierke anasema lugha ya kimafumbo sio tu kifaa cha  kufikirika cha mshairi, lugha dhahania ama sifa tu ya lugha bali ni mtambo wa dhana  ulioenea katika maisha ya kila siku. Maelezo haya yanadhihirisha kuwa mafumbo  hutumiwa kidesturi na hivyo hutokea katika miktadha mingi. Kazi ya Vierke inadokeza  mafumbo ya kishairi. Inachangia utafiti huu kwa kutambua aina mbadala ya fumbo. Hata  hivyo haukujibana katika mafumbo ya kishairi pekee bali ulichunguza mafumbo katika  tamthilia za Wamitila kwa ujumla ili kuyaainisha. Msingi wa uainishaji uliotumika katika  tafiti zote ni msingi wa tanzu. 
    Mafumbo yameainishwa vile vile kutegemea uamilifu wake kama vile mafumbo  ya kuhifadhi thamani za kitamaduni (Harris, 2007). Akizungumzia simulizi, Harris  anaeleza kuwa simulizi zilikuwa msingi wa tamaduni za kiafrika na zilijumuisha historia,  dini, kosmolojia, methali, michezo, mafumbo , nyimbo, ngoma, matambiko, hadithi na  visasili. Kuhusu mafumbo anaeleza kuwa yalitumiwa kuburudisha watoto barani Afrika  kama yalivyotumiwa Marekani. Anatoa mifano miwili inayotumiwa nchini Ghana kama  vile: Babangu alinijengea nyumba isiyo na madirisha- Yai na Hahitaji kuitwa ili akufuate   Kivuli. Anataja kuwa aina moja ya mafumbo ina dhima inayolingana na simulizi zote za kiafrika yaani kuhifadhi thamani za kitamaduni za Kiafrika. Aina hizi ni ndefu na  humtarajia msikilizaji kusuluhisha tatizo. Anatoa mfano wa fumbo linalokuza maadili ya  umoja wa kijamii kutoka Zimbabwe Kaskazini. Harris katika kazi hii anataja aina ya  mafumbo iliyo ndefu ingawa habainishi aina nyingine. Kazi hii ilifaa utafiti huu kwani 
 ilitambua kuwa zipo aina za mafumbo zilizo ndefu na fupi. Utafiti huu uliendeleza wazo  hili kwa kuchambua kwa kina aina nyingine za mafumbo, marefu na mafupi katika  tamthilia za Wamitila. Muhimu kutokana na kazi ya Harris ni kuwa anaeleza uwepo wa  mafumbo marefu yaani simulizi au hadithi. Jambo hili ni muhimu kwani linadokeza kuwa  mafumbo si utanzu wa semi tu bali huweza kuwa marefu. Utafiti huu pia ulizingatia  mafumbo marefu ili kuyaainisha. 
    Aina nyingine kuu za mafumbo ni mafumbo ya kitabaka na mafumbo huishi  (Giovanni, 2008). Giovani alifanya uainishaji huu kutokana na utafiti wake kuhusu  mafumbo yanayotumiwa na Watonga wa Zambia na Zimbabwe wanapozungumzia  mahusiano ya kijamii. Anatumia muundo wa uchanganuzi na uainishaji wa mafumbo wa  Lakoff na Johnson (1980). Anagawa mafumbo huishi katika vikundi vinne zaidi mathalan:  Uhuishi wa watu, makundi au vitu vikilinganishwa na viumbe vingine kwa mfano miti;  uhaishi unaohusisha vifaa, makundi au vitu na mahali; uhuishi wa kiuamilifu kama vile  mapenzi ni kuheshimu, kusaidia au kutekeleza wajibu; uhuishi wa kiutendaji ambapo  asasi hupewa uwezo wa kiutendaji kama vile mapenzi ni kutoa usaidizi. Kwa mujibu wa  Giovanni, mafumbo huishi hubuniwa kutokana na tajriba ya binadamu anapoingiliana na  viumbe vingine na kuvihusisha na vitu mbalimbali. Vitu zisivyo na uhai huhusishwa na  kupewa sifa za binadamu huku binadamu wakijifikiria kwa misingi ya viumbe vingine.  Uhaishi ni mojawapo ya mbinu zilizoangaziwa katika mafumbo yaliyochunguzwa. Kwa  vile uhaishi huzua ulinganisho baina ya vitu viwili, ni moja wapo ya mbinu za ulinganisho  zilizozingatiwa katika ujenzi wa mafumbo kwa msingi wa tamathali za usemi. 
    Mafumbo ya ujenzi pia yamejitokeza kujisimamia katika hotuba za marais wa  Taiwan. Wei-Lun-Lu & Ahrens (2008) wanafafanua fumbo lenye dhana Nchi ni jengo.  Mafumbo yenye mitindo miwili ya kitamaduni yametajwa kwa kutokuwa zalishi katika  matini: mafumbo ya kale ya kiujenzi na mafumbo mapya yanayobuniwa na msemaji. Aina  hizi mbili za mafumbo ya kiujenzi zinatofautiana na mafumbo ya kijenzi yanayojitokeza  katika matini kwa viwango viwili. Katika kiwango cha dhana, mafumbo ya ujenzi ya kale  yanahusisha watangulizi ni wajenzi na mapisi ni msingi. Kwa upande mwingine  mafumbo mapya yanahusisha wanaujamaa ni waangamizaji na utawala wa kikomunisti  ni uangamizaji. Mafumbo haya yanachukuliwa kama ulumbi unaotumiwa na marais wa  Kuomintang kufunza dhana za uchina. Rais wa kidemokrasia naye hujaribu kutumia 
 mafumbo mbadala yanayopelekea kupungua kwa mafumbo ya kijenzi. Mtindo huu wa  uumbaji upya unaashiria matumizi ya mafumbo kuafiki dhana za rais anayehusika. Wei Lun-Lu & Ahrens wanaeleza mafumbo kwa misingi ya dhana zinazowasilishwa hata hivyo  mafumbo hutumiwa kuwasilisha dhana tofauti kwani kila kitu huwa na dhana yake. Matumizi ya sitiari katika kujenga mafumbo haya ni hoja muhimu iliyozingatiwa katika  utafiti huu ili kuweza kudadavua mafumbo yanayotumia mtindo wa sitiari. Japo ni suala  muhimu, uainishaji wa mafumbo haya ulihitaji kuboreshwa kwa kuibainishia misingi ya  uainishaji, pengo ambalo utafiti huu uliazimia kuziba. 
    Cook (2009) anafafanua aina mbili kuu za mafumbo, vitendawili na mafumbo ya  maneno. Vitendawili ni mafumbo yenye utata na yanaweza kuwa mafumbo ya maneno  yenye ajabu na yanayowasilisha ujumbe kwa ugumu wa kufasirika. Kwa mujibu wa Cook,  vitendawili hivi huwasilisha matatizo magumu yanayoelezwa kimafumbo na huhitaji ujuzi  ili kufumbuliwa. Mafumbo ya maneno nayo huwa na msingi wake katika maneno ya ubishi  au mchezo wa maneno yanayozua maana mbili au zaidi. Uainishaji huu wa Cook una  misingi yake katika viwango vya ugumu wa kufasiri fumbo na umezingatia tu vitendawili.  Aina zote mbili ni vitendawili katika fasihi ya Kiswahili na hivyo ni mafumbo. Hata hivyo  mafumbo yanaweza kujitokeza katika tanzu nyingine za simulizi na hata katika semi zisizotarajiwa. Utafiti huu ulilenga kuchunguza mafumbo katika upana wake kwa  kuzingatia matini yoyote yenye maana fiche kama yanavyojitokeza katika tamthilia  zilizochunguzwa. 
    Mafumbo pia yamedokezwa kama kipengele cha sarufi. Hivyo basi inabainika  kuwa matumizi ya mafumbo hupita mpaka wa utanzu wa fasihi simulizi na andishi na  kuingia katika matumizi ya kawaida ya lugha. Pankowa (2010) katika uchunguzi wake wa  mabadiliko katika lugha ya wanafunzi wa lugha ya pili anafafanua mafumbo ya kisarufi.  Alichunguza matini zilizoandikwa na wanafunzi katika viwango tofauti vya upataji lugha  za kigeni. Anaeleza kuwa tofauti katika mitindo ya lugha ya wanafunzi hawa huweza  kudhihirika kwa matumizi ya mafumbo. Vitenzi, vivumishi na viwakilishi vyenye maana  fiche vilidhihirika katika sentensi za wanafunzi. Alihakiki mapitio ya vitabu 55  vilivyoandikwa na wanafunzi wa kimarekani waliokuwa wakijifunza Kijerumani  akiyalinganisha na matini zilizoandikwa na wasemaji asilia. Makala ya wanafunzi  yalionyesha aina anuwai za mafumbo ya kisarufi na mbinu nyingine zilizokaribia 
 mafumbo. Anadokeza kuwa mafumbo haya yaliwawezesha wanafunzi kukuza uwezo wa  kuwasilisha maelezo yenye mantiki. Ingawa utafiti huu ni wa kiisimu, unataja na kujaribu  kuainisha mafumbo. Hata hivyo aina ya fumbo iliyotajwa ni tofauti na aina  zilizodhamiriwa kuchunguzwa katika utafiti huu. Mchango wake kwa utafiti huu ni kuwa  vipengele vya sarufi kama nomino, vitenzi na vivumishi huweza kutumiwa kama mafumbo  kwani huweza kuwa na maana fiche. 
    Uainishaji unaofahamika katika fasihi simulizi unagawa mafumbo katika vipera  vitatu: vitendawili, chemshabongo au mafumbo na mizungu (Wamitila, 2010). Kulingana  na mgao huu utata unatokana na jinsi mafumbo yalivyotajwa kama kipera cha mafumbo.  Inakuwa vigumu basi kuzua mpaka kati ya utanzu mkuu wa mafumbo na kipera chake cha  mafumbo. Kwa mujibu wa Wamitila, mafumbo hutumiwa kueleza semi ambazo zinafumba 
ujumbe au kuuliza swali ambalo humlazimisha msikilizaji kutafakari ili aweze kupata jibu  linalotarajiwa. Maswali ya aina hii huwa kama chemshabongo zinazomfanya msikilizaji  kufikiri ili aweze kupata jibu kamili. Anatoa mfano kama: Kulikuwa na ndege kumi mtini  nami nikampiga ndege mmoja jiwe akaanguka chini. Je ndege waliobaki ni wangapi?- Hawakubaki (Lazima ndege hao waliruka) Kutaja kuwa maswali ya aina hii huwa kama  chemshabongo pia kunazua utata kwani tayari chemshabongo ni mojawapo ya kipera cha  mafumbo kati ya vipera vilivyoorodheshwa. Wapi basi mpaka baina ya mafumbo na semi  nyingine zenye maana fiche? Utafiti huu uliangazia swala hili kwa kuzingatia semi zote  zenye maana fiche na kuziainisha kwa misingi mbalimbali. 
    Tofauti na uainishaji wa wataalam wa fasihi ya Kiswahili kama Wamitila (2010);  Matei (2012); MNgaruthi (2008) na Mwanga (2013), Finnegan (2012), anaainisha  mafumbo katika makundi sita. Mafumbo sahili ni yale yanayojitokeza kwenye kauli au  sentensi sahili inayorejelea kitu au hali inayofahamika katika jamii husika. Haya huwa na  jawabu sahili lenye neno moja. Anawarejelea Harries (1942); Arnott (1957) & Fortune  (1951). Mafumbo ya kimdundo, kisauti au toni huonyesha mlingano wa kimdundo baina  ya swali na jibu ilhali mlingano wa kitoni husawiri sauti zinazolingana katika maswali na  majibu. Anawarejelea Junod na Jacques (1936) na Simmons (1958). Mafumbo ya  kionomatopea hubuniwa kwa neno moja na hutumika tu miongoni mwa wanajamii  wanaofahamu utamaduni husika. Mafumbo ya kimethali huhusiana hivi kwamba au  jawabu au sehemu zote za fumbo ni semi zinazokubalika katika miktadha mingine. 
Finnegan anadai kuwa ingawa mafumbo ya kimethali hayajashuhudiwa sana kama aina  inayojisimamia, kuna uwezekano kuwa methali huweza kujitokeza kama mafumbo. Kwa  hivyo, methali na mafumbo yanastahili kushughulikiwa kwa pamoja katika uchanganuzi  wa fasihi ya jamii yoyote ile. Mwisho, anataja mafumbo ya nyimbo ambayo anadai kuwa  hayajanakiliwa sana. Hizi ni aina za nyimbo tendi zinazoambatana na ngoma na huwa na  lengo la kuadilisha kuambatana na sherehe za tohara. Nyimbo hizi huongozwa na manju  ambaye hufahamu ujumbe wa wimbo lakini haruhusiwi kuwafahamisha watahiriwa. Uainishaji huu umezingatia umbo na mtindo wa fumbo. Kazi hii ilichangia utafiti huu kwa  namna mbili. Kwanza ilitoa msingi mmoja wa uainishaji wa kitanzu uliotusaidia kuainisha  mafumbo kitanzu. Pili, kazi hii inataja mafumbo ya nyimbo na mafumbo ya methali  ambayo pia yanashughulikiwa katika kazi hii. Hata hivyo, utafiti wa Finnegan unadondoa  mifano kutoka jamii nyingine barani Afrika. Utafiti huu ulikuwa tofauti kwa sababu  uliazimia kuchunguza matumizi na aina ya mafumbo katika fasihi ya Kiswahili ukirejelea  tamthilia za Wamitila. Lengo lake lilikuwa kupendekeza vigezo vya kuainisha mafumbo. 
    Uainishaji wa mafumbo kama kipera cha semi ni msingi mkuu unaobainisha suala  la utafiti katika kazi hii. Mbali na mafumbo, semi nyingi katika fasihi simulizi ya Kiswahili  huwasilisha ujumbe kwa njia fiche hivyo huweza kuitwa mafumbo. Banda & Morgan  (2013) wanajadili matumizi ya simulizi za Wachewa wa Zambia kama kifaa cha  kuelimisha. Wanasema mafumbo kama mojawapo ya simulizi ni chemshabongo  zilizotumiwa katika mikutano ya kifamilia au kijamii kwa madhumuni ya kujaribu ujuzi  wa watoto kuhusu matukio anuai. Mafumbo haya yalikuwa tofauti na metahli na yalifuata  mtindo wa swali na jibu. Hali hii ni tofauti katika tamaduni za kizungu ambapo hapana  tofauti iliyo wazi baina ya mafumbo na methali. Wanaeleza uamilifu wa mafumbo katika  jamii ya wachoto, kuonyesha ujuzi wa watoto, kujaribu ufahamu na uwezo wa kukumbuka  na kuburudisha. Wanahitimisha kuwa, thamani ya kielimu ya mafumbo ni kuimarisha  msamiati, kukuza uwezo wao wa kukumbuka na kutoa maelekezo katika tamaduni za  kiafrika. Masuala wanayoyashughulikia Banda na Morgan (keshatajwa) ni tofauti na  masuala yanayolengwa na utafiti huu. Hoja yao ni kuwa, hakuna tofauti baina ya methali  na mafumbo katika tamaduni za Kizungu ni muhimu na ilifaa utafiti huu kwani inaelekea  kuwa zipo semi nyingi ambazo pia huitwa mafumbo. Kwa msingi wa mawazo haya utafiti 
huu ulichunguza semi zote katika tamthilia za Wamitila kubaini namna zinavyowasilisha  ujumbe ili kuzianisha kama mafumbo.  
    Zipo aina kumi na tatu za mafumbo (Nordquist, 2015). Mafumbo halisi ambayo  hulinganisha vitu viwili visivyoweza kutofautishwa. Mafumbo changamano ambayo  hubuniwa na zaidi ya fumbo moja. Mafumbo dhanishi ambayo huwasilisha dhana moja  kwa misingi ya dhana nyingine. Mafumbo ya kawaida ambayo huzua ulinganisho wa  kawaida usiojitokeza kitamathali na uliozoeleka. Mafumbo ya kibunifu yenye uasilia wa  ulinganisho kwa kutumia tamathali za usemi. Mafumbo sambamba ambapo ulinganisho  wa vitu viwili visivyohusiana hufululiza katika sentensi, aya au mishororo ya shairi.  Mafumbo sahili yanayoeleweka moja kwa moja bila kufikiria kama vile kuona ni  kufahamu, wakati ni mwendo. Mengine ni mafumbo mseto, mafumbo mzizi, fumbo la  kuzama, mafumbo ya kiuguzi, mafumbo ya picha na mafumbo ya kishairi. Uainishaji wa  namna hii haujashuhudiwa katika fasihi ya Kiswahili. Vile vile, una mchanganyiko wa  misingi ya uainishaji. Utafiti huu ulikuwa tofauti kwani ulichunguza mafumbo kimatumizi  katika tamthilia za Wamitila na kubainisha misingi maalum ya uainishaji na aina za  mafumbo zilizojitokeza. 
    Tofauti na kazi ya Nordquist yenye mchanganyiko wa misingi ya uainishaji,  Kandagor, Murimi & Obuchi (2016) wanaangazia misingi bayana ya uainishaji wa tanzu  za fasihi simulizi za Kiswahili. Misingi hii ni: majina ya tanzu na vipera, mianzo ya tanzu,  miishio ya tanzu, lugha iliyotumika, maudhui, jinsi ya utendaji, wahusika, ala ya utendaji  na msingi wa wakati. Licha ya kubainisha misingi hii, wanasema kuwa bado kuna utata  kuhusu misingi ya kuzingatiwa wakati wa kushughulikia tanzu na vipera vyote vya fasihi  simulizi ya Kiswahili. Mafumbo ni utanzu unaozingatia lugha yenye kuficha maana. Hata  hivyo uainishaji wake haujazingatia muingiliano tanzu katika utanzu huu. Wakimrejelea  Mulokozi (1989), Kandagor na wengine (keshatajwa) wanasema hakuna utanzu wowote  ule uliojitosheleza ila tanzu huingiliana na matumizi ya tanzu nyingine ili kufaulisha  uwasilishaji wa ujumbe. Katika kupendekeza vigezo vya uainishaji wa mafumbo, utafiti  huu ulichunguza namna mafumbo yanavoingiliana kitanzu na kufanya uainishaji kwa  misingi ya tanzu. 
    Katika fasihi ya Kiswahili suala la uainishaji wa mafumbo basi linakuwa tata kwa  sababu yamkini kila utanzu wa fasihi huweza kujitokeza kama fumbo ilhali uainishaji wa 
mafumbo hauzionyeshi. Utafiti huu ulichunguza mafumbo na kupendekeza vigezo zaidi  vya kuyaainisha ili kuziba pengo hili kwa kujibu baadhi ya maswali yanayozuka. 
2.5 Hitimisho 
    Sura hii imejadili mapitio ya maandishi yanayohusiana na uainishaji wa mafumbo  katika fasihi ya Kiswahili mintarafu tamthilia za Wamitila. Suala hili limeshughulikiwa  katika mada tatu mathalan: mabadiliko katika dhana na matumizi ya mafumbo, uchunguzi  wa mtindo katika kazi za tamthilia na vigezo vya uainishaji wa mafumbo. Imebainika kuwa  kuna utata katika dhana ya mafumbo ikizingatiwa kuwa kuna mabadiliko katika umbo na  matumizi ya mafumbo. Mabadiliko haya yanachochea haja ya kubadili dhana ya mafumbo  ambayo kwa mujibu wa utafiti huu ni matini yoyote yenye maana fiche. Tahakiki kuhusu  mtindo katika tamthilia za Kiswahili umeonyesha matumizi ya mbinu anuai kama jazanda  na sitiari, mashairi, uhusika na wahusika, mafumbo na masimulizi. Hamna kazi  iliyoshughulikia matumizi ya mafumbo kama mtindo katika tamthilia za Wamitila na  kufanya uainishaji kwa misingi bayana. Hili ndilo pengo ambalo utafiti huu uliazimia kuziba. Sehemu ya mwisho ya utafiti huu imeshughulikia uainishaji wa mafumbo.  Imechunguza aina za mafumbo kubainisha misingi ya uainishaji. Kazi zilizopitiwa  zimetambua aina mbalimbali za mafumbo, nyingi zikiwa hazijatajwa katika fasihi ya  Kiswahili. Isitoshe pale mafumbo yalipoainishwa, misingi ya uainishaji haikubainishwa.  Utafiti huu ulikuwa tofauti kwani uliazimia kupendekeza vigezo vya kuainisha mafumbo  katika fasihi ya Kiswahili kwa kuweka bayana aina na misingi yake ya uainishaji.
 
SURA YA TATU : NJIA NA MBINU ZA UTAFITI 
3.1 Utangulizi 
    Sehemu hii inashughulikia njia na mbinu za utafiti. Vipengele vinavyoangaziwa ni muundo wa utafiti, idadi lengwa, usampulishaji, ukusanyaji data, uchanganuzi na  uwasilishaji data. Vile vile vipengele vya utegemezi na uaminifu katika data ya utafiti na  maadili ya utafiti vimeangaziwa 
3.2 Muundo wa Utafiti 
    Utafiti ulitumia muundo wa kiuchanganuzi. Muundo huu hutumia maarifa yaliyopo  kuchanganua data kihakiki ili kutoa tathmini ya kihakiki ya hali iliyopo. Muundo huu  hupita mpaka wa kutoa maelezo na kufikia kiwango cha kufanya uchanganuzi na kutoa  ufafanuzi. Hulenga kueleza sababu za hali inayochunguzwa kuwa jinsi ilivyo. Wyche,  Sengers & Grinter (2006) wanasema muundo huu hukusanya na kuunganisha data,  kuifanyia tathmini na maarifa hayo kutumiwa kuthibitisha nadharia tete. Mtafiti hutumia  vipengele vidogo kufikia maamuzi. Ili kuchunguza mafumbo katika tamthilia za Wamitila  na kuzianisha upya, uchunguzi wa kina wa matumizi ya mafumbo ulihitajika. Tamthilia za  Wamitila zilihakikiwa ili kuonyesha namna alivyotumia mafumbo na kuyaainisha upya.  Ufafanuzi wa matumizi na maana ya mafumbo yaliyotumika pia ulitolewa. Sababu ya  kutokea mabadiliko katika umbo la mafumbo ilielezwa kwa misingi ya mabadiliko katika  matumizi ya mafumbo. Kwa hivyo, muundo wa kiuchanganuzi ambao ni sehemu ya utafiti  wa kithamano ulifaa. 
3.3 Kundi Lengwa 
    Utafiti ulilenga tamthilia za Wamitila ili kuchunguza mitindo ya lugha katika  tamthilia hizo. Tamthilia hizo ni Wingu la kupita (1999); Pango (2003); Sumu ya Bafe  (2006) na Seserumbe (2006).  
3.4 Sampuli na Usampulishaji 
    Sampuli dabwadabwa ilitumiwa kuteua tamthilia za Wamitila ili kuchunguzwa.  Sifa zilizoongoza uteuzi wa tamthilia za Wamitila ni matumizi ya lugha ya mafumbo.  Tamthilia zote za Wamitila ziliteuliwa ili kufanyiwa uchunguzi, mathalan: Wingu la  Kupita (1999); Pango (2003); Seserumbe (2006) na Sumu ya Bafe (2006). Kwa mujibu wa 
 Fontana, Ricas & Turato (2008), sampuli dabwadabwa ni mbinu ya usampulishaji  inayojumuisha idadi lengwa yote. Aidha, hutegemea kukamilika kwa data au kundi lengwa  lenye maana. Kulingana na Altmann (1973), njia maalum ya uteuzi wa sampuli haitajwi  katika sampuli dabwadabwa. 
    Kwa upande mwingine, sampuli rejelevu na mjazo ilitumika kuteua mafumbo  katika tamthilia zilizochunguzwa. Ili kufikia sampuli inayohitajika, sampuli huteuliwa kwa  kurudiwa rudiwa hadi kufikia kiwango ambacho data zaidi haitoi habari mpya kuhusu data  ya utafiti (Cohen & Crabtree, 2006). Mafumbo yaliteuliwa na kuchanganuliwa kimbele, 
kisha uchanganuzi wa awali ukaamua sampuli iliyohitajika hivyo kuelekeza mtafiti  kuongeza sampuli za kuchanganuliwa hadi kufikia kiwango ambacho hakikuleta habari  mpya. Hatimaye, kama anavyoeleza Bowen (2008) data toshelevu kuhusu mafumbo ilipatikana kuweza kujibu maswali ya utafiti. Uteuzi wa sampuli ulilenga kundi pana ili  kuhusisha vipengele ambavyo huenda vikasababisha matokeo tofauti na yale  yaliyotarajiwa, Kuzzel (1992) katika Yin (2011). Sampuli iliyopendelewa ni ile iliyojenga 
mafumbo ama kutokana na vipashio mbalimbali vya lugha au tanzu mbalimbali za fasihi (Patton, 2002).  
3.5 Ukusanyaji Data 
    Data zilikusanywa maktabani kwa udurusu na uchanganuzi wa matini za tamthilia nne za Wamitila. Jedwali la matukio lilitumika kama kifaa cha ukusanyaji data. Mbinu ya  unukuzi ilitumiwa kudondoa sehemu za matini na kuwekwa kwenye jedwali la matukio. Data kutoka katika kila tamthilia ilirekodiwa kwenye jedwali lake lililoonyesha anwani ya  tamthilia. Jedwali liligawika katika safu tatu zilizodokeza fumbo, ukurasa lilikotokea na  aina ya fumbo kama ilivyoonyeshwa katika kiambatisho cha 1. Mafumbo yaliainishwa  kwa mujibu wa vigezo vilivyopo na vilivyozuliwa na mtafiti kutokana na data  iliyokusanywa. 
3.6 Uwasilishaji na uchanganuzi wa Data 
    Uchanganuzi wa data ulikuwa wa kithamano. Mafumbo yaliyokusanywa  yalipangwa kwa misingi ya maswali na madhumuni ya utafiti kwa minajili ya uchambuzi.  Hivyo, utafiti uliibua makundi matatu ya mafumbo kutumika kueleza mabadiliko katika  matumizi ya mafumbo, kubainisha mtindo wa Wamitila kuhusu matumizi ya mafumbo na  kupendekeza vigezo vya kuainisha mafumbo upya. Baada ya kupangwa, uhariri ulifanywa 
kuhakikisha kuwa data sahihi na kamilifu ndio iliyotumika. Ili kupata ripoti yenye maana,  data iliyohaririwa ilipangwa na kuainishwa kwa mujibu wa maswali na madhumuni ya  utafiti na mada zilizotokana na mafumbo yaliyochanganuliwa.  
    Kipengele cha uchanganuzi kilikuwa mafumbo katika tamthilia za Wamitila. Katika kuchunguza mafumbo, maumbo ya mafumbo, mfanano katika maumbo na mtindo  wa uwasilishaji vilizingatiwa. Mpangilio wa kithamano ulilenga kubaini na kueleza  kikamilifu sifa za mafumbo yaliyodhihirika katika data iliyoainishwa. Mitindo na  mahusiano katika matumizi ya mafumbo vilibainishwa. Mbinu ya uchanganuzi wa  yaliyomo ilitumika. Data inayohusu aina za mafumbo zilielezwa kwa misingi mitatu  iliyobainika kutokana na data iliyokusanywa mathalan kitanzu, kitamathali na kiistilahi. 
 Maana pia zilijadiliwa. Kwa upande mwingine data yenye upya ilichunguzwa na  kutumiwa kubainisha mabadiliko na hatimaye data yote ikachanganuliwa kuonyesha jinsi  inavyochangia mtindo wa mwandishi. Uchanganuzi wa yaliyomo ulishughulikia mambo  manne makuu: uteuzi wa kipengele cha uchanganuzi, uundaji wa kategoria, usampulishaji  wa matini mwafaka na ukadiriaji wa ufaafu wa mtindo wa uainishaji (Prasaad, 2005). 
    Data iliyochanganuliwa ilifasiriwa na kuwasilishwa huku ikihusishwa na malengo  na nadharia ya utafiti. Uhusiano wa vipengele hivi ulizingatiwa ili kuonyesha muoano  ulioko baina ya matokeo, maana na umuhimu wa matokeo kwa mujibu wa nadharia ya  utafiti. Matokeo yamewasilishwa kithamano kwa maelezo katika aya mbalimbali. 
3.7 Utegemezi na uaminifu katika data ya utafiti 
    Utegemezi na uaminifu unahusu mlingano katika data ya utafiti katika miktadha  mbalimbali (Nunnally,1978; Drost 2011; Kulkarni, 2013). Ili kuhakikisha utegemezi, uthibitishwaji ulitumika. Hii ni mbinu ya kuhakikisha utegemezi wa data na ni wa aina nne:  Uthibitishwaji wa kinadharia, wa mbinu, wa chanzo data na wa mhakiki (Denzin, 1978;  Patton, 1999). Utafiti huu ulizingatia vyanzo data mbalimbali kuhakikisha utegemezi.  Denzin (1978) & Patton (1999) wanaeleza kuwa upungufu wa mbinu au chanzo data  kimoja hufidiwa na nyingine. Utafiti ulizingatia vyanzo data, mbinu ya uhakiki wa matini, 
 vifaa vya ukusanyaji data maktabani na mapitio yaliyoandikwa. Kadhalika, mbinu za  uteuzi wa kazi pamoja na nadharia viliingiliana na kukamilishana kuhakikisha kuwa data  iliyochanganuliwa na iliyowasilishwa ni thabiti. Uaminifu kwa upande mwingine ni upeo  wa uzingativu wa mahitaji ya njia na mbinu za utafiti (Trochim, 2006). Uaminifu huhusisha upimaji wa vipengele mwafaka katika utafiti husika. Utafiti huu ulizingatia uaminifu wa  sampuli au kiwingi idadi kwa kutumia sampuli dabwa dabwa iliyohakikisha kuwa data  toshelevu ilitumika. Matokeo ya utafiti huu pia yalilingana na maoni ya wataalam wengine waliotambua uwepo wa aina nyingine za mafumbo na hivyo kuthibitisha uaminifu wa  kimapatano. Isitoshe, uaminifu wa nje unaonyeshwa na namna matokeo ya utafiti huu  yanavyoweza kujumlishwa kwa kazi za waandishi wengine hususan kwa kuzingatia  matumizi ya mafumbo. 
3.7 Maadili ya Utafiti 
    Mtafiti alitafuta kibali cha kuchunguza tamthilia za Wamitila kutoka kwa  mchapishaji wa vitabu husika na kikatolewa na shirika la uchapishaji la Vide Muwa. Pia, idhini ya kufanya utafiti ilitolewa kutoka kitengo cha maadili katika utafiti kutoka Chuo  Kikuu cha Sayansi na Teknolojia cha Jaramogi Oginga Odinga.  
 Data iliyokusanywa ilitumika kwa minajili ya utafiti pekee na si kwa malengo  mengine. Ingawa utafiti huu ulichunguza tamthilia za mwandishi binafsi, matokeo  hayakuhusishwa na mtaalam kibinafsi ili kuhifadhi hadhi yake.  
3.8 Hitimisho 
    Sehemu hii imeshughulikia njia na mbinu za utafiti. Ufafanuzi umetolewa kuhusu  namna muundo wa utafiti wa kiuchanganuzi ulivyotumika kuchanganua data kuhusu  uainishaji upya wa mafumbo. Imeeleza kuwa tamthilia nne za Wamitila ndizo zilizolengwa na kuteuliwa kutumia sampuli dabwadabwa. Ukusanyaji wa data wa maktabani kwa  kutumia jedwali la matukio umeelezwa. Kadhalika, ufafanuzi wa uchanganuzi wa  kithamano na uwasilishaji wa data kwa maelezo umetolewa. Swala la utegemezi na  uaminifu katika data limeelezwa kwa kuzingatia uthibitishwaji wa vyanzo data, uaminifu  wa sampuli, wa mlingano na uaminifu wa nje. Suala la maadili ya utafiti limezingatia idhini  ya mchapishaji na ya kufanya utafiti zilizotolewa na shirika la uchapishaji na kitengo cha  maadili katika utafiti katika chuo cha JOOUST mtawalia. Sura inayofuatia inajadili  uanishaji upya wa mafumbo katika fasihi ya Kiswahili kwa kurejelea tamthilia za Kyallo  Waddi Wamitila.
    
    
    
    
    
    
    
    
    
    SURA YA NNE: UCHANGANUZI NA UWASILISHAJI WA DATA 4.1 Utangulizi 
 Sura hii inaainisha na kuchanganua data kwa kuzingatia mabadiliko katika matumizi ya  mafumbo, mafumbo kama mtindo katika tamthilia za Wamitila na hatimaye inapendekeza  vigezo vya uainishaji wa mafumbo katika fasihi ya Kiswahili. Uainishaji na uchanganuzi  unafanywa kwa misingi ya nadharia ya dhana ya mafumbo. 
 4.2 Mabadiliko katika Dhana na Umbo la Mafumbo katika fasihi ya Kiswahili. Uchunguzi ulifanywa kuhusu mabadiliko katika dhana, umbo na matumizi ya  mafumbo. Msingi wa shabaha hili ni kauli ya Lakoff (1992) kuwa awali mafumbo  yalichukuliwa kama kipengele cha lugha wala si kama dhana au fikra. Kauli za kimafumbo  zilionekana kutumika nje ya matumizi ya lugha ya kawaida ambapo lugha hii ya kawaida  haikuwa na mafumbo. Uhakiki wa mtazamo huu hata hivyo ulionyesha udhaifu mkubwa  kwani msingi wa mafumbo haupo katika lugha bali katika namna tunavyoelewa dhana  moja kwa msingi wa nyingine. Lakoff anahoji kuwa neno fumbo katika nadharia ya awali  lilirejelea neno, kishazi au sentensi. Kwa sasa, neno fumbo linatumika kurejelea maumbo mbalimbali katika mfumo dhana. Kwa mujibu wa utafiti huu, yafuatayo ndiyo mabadiliko  katika umbo la mafumbo ambayo hatimaye yanabadili dhana ya fumbo. 
4.2.1 Umbo la Hadithi 
    Hadithi ni utungo wenye visa vya kubuni unaosimuliwa kwa lugha nathari kwa  kusudi la kuburudisha, kukuza maadili na kuunganisha jamii (Dujama, 2014). Hadithi  huwasilishwa kuhusu watu, matukio na mahali mbalimbali na huweza kuwa ya kweli au  ya kubuni. Ili kutambua masimulizi haya, utafiti huu ulirejelea kazi ya Foster (1927)  ambaye anaorodhesha sifa za masimulizi marefu kama: hadithi, wahusika, ploti, mtindo,  utabiri, ulimbwende na eshe. Naye Dujama (2014) anaeleza sifa za hadithi kama: mianzo maalum, miishio maalum, funzo fulani ambalo hutajwa mwishoni mwa hadithi, masimulizi  kwa wakati uliopita, kuhusishwa kwa mbinu nyingine kama nyimbo, methali na takriri,  matumizi ya tamathali za usemi na muundo rahisi wenye mwanzo, kati na mwisho. Katika  tamthilia ya Pango, tunapata hadithi ya Katango ifuatayo ya kimafumbo: 
Dondoo 1 (Kur. 42-45) 
Katango: Hadithi! Hadithi! 
Sota na Susa: (Kwa sauti ya juu): Hadithi njoo!
Katango: Hadithi! Hadithi! 
Kundi: Hadithi njooo! 
 Katango: Hapo zamani za kale wanyama waliishi pamoja kwa utangamano,  amani na udugu mkubwa. Hali ilikuwa shwaari kabisa. Basi siku  moja ukame mkubwa ukaingia kwao, ukame mkubwa  sanaa(Mtuo) Wanyama wakafanya kikao kuwaza na kujadili la  kufanya. Wakawaza, wakawaza hadi mwishowe wakaamua   kuchimba kisima 
Sota: Cha kuchotwa maji na kila mwanajamii! 
Susa: Kisima cha jamii. 
Katango: (Akiitika huku akimwangalia Ngwese)Kisima cha jamii, ndiyo!  Kisima cha kila mtu! Basi ikawa hivi, alfajiri na mapema,wakati jua  linatokeza wanakutana bondeni. Kazi yao ikawa kujaribu kugonga  kwa mguu mahali walipojua panaweza kuwa na chemichemi za  maji! 
Ngwese; Anatupotezea wakati na paukwa pakawa hizi! 
Babu: (Akimtuliza) Usipaparike zamu yako inakuja! 
Kibwana: Wa! Wa! Wa! 
Vijana: Aiwa! Aiwa! Aiwa! 
Katango: Haya,wale wanyama wakubwa, ndiyo  
waliotangulia(Mtuo.Anapoanza kusimulia tena anajaribu  
kuigiza kuonyesa) 
 Akaja ndovu na mitutumo yake akaimba: 
Ndimi ndovu mwangamizaji jasiri 
Nitembeapo ardhi inatetemeka 
Hamna mnyama wa kunishika 
Yeyote naweza kumkanyaga 
Baada ya kujitapa hivyo ndovu akatupa teke 
(anaigiza) 
Susa na Sota: Tuuu! Tuuu! Tuuu! 
Katango: Kilichozuka ni wingu kubwa la vumbi! 
(Vicheko hapa na pale) 
Basi akaja simba na majisifu yake: 
Ndimi simba mwuaji asiye na kifani 
Ndimi simba niongozaye mwituni 
Ndimi simba ningurumaye kuyavunja maini 
Baada ya kujitapa hivyo, simba akatupa teke 
Kundi la Vijana: Tuuu! Tuuu! Tuuu! 
Katango: Kilichozuka ni ukungu wa vumbi! 
(Vicheko vingi sasa. Baadhi ya watu waliokuwa upande wa wazee  
wanasogea upande wa vijana polepole. Kundi la Katango linaanza  kuwa kubwa polepole. Kundi la katango linaanza kuwa kubwa sasa) 
Basi akaja twiga na mishauo yake: 
 Ndimi msifiwa kwa urefu ndimi twiga 
Ndimi pekee kama mnazi nayugayuga 
Ndimi mwona mbali shujaa mkubwa twiga
 
 Baada ya kujishaua hivyo, twiga akatupa teke 
Kundi: Tuuu! Tuuu! Tuuu! 
Katango: Kilichozuka ni wimbi kubwa la vumbi! 
 (Kicheko kikubwa sasa) 
Wakaja wengine,wengine na wengine lakini ikawa hivyo hivyo. 
Mwishowe akaja sungura 
Kundi la Vijana: Katango oyee! Katango oyee! Katango oyee! 
Katango: Ndiyo akaja sungura akasema: 
  Ndimi sungura mtumia bongo sio maguvu 
Ndimi sungura nifanyaye mambo kwa utuvu 
 Mimi sijisifu kwa kuwa na nguvu nyingi 
 wala ukali kama mbogo 
wala urefu kama twiga 
bali akili na dhamiri 
Kisha akapiga teke 
Kundi: Sauti ya juu) Tuuuuu! 
Katango: Milizamu ikafyatuka kama mishale 
 na kuwakosha wanyama waliokuwa pale 
nao wakakiri shujaa ndiye yule.  
    Mhusika Katango anasimulia hadithi hii katika uwanja wa kampeni wanapojipigia  debe kujiandaa kwa uchaguzi wa kuwania uongozi wa Pango. Badala ya kutumia maneno  yaliyo wazi anaamua kusimulia hadithi. Hadithi hii vile vile inajitokeza kama kitendawili  kinachohitaji kuteguliwa. Akizungumzia sifa za vitendawili kama mafumbo Berhamu 
 (2003) anadokeza kuwa vitendawili huweza kudhihirisha sifa za kimtindo na kimaumbo  kama vile matumizi ya mianzo maalum. Sifa zifuatazo za hadithi zinadhihirika katika  utungo huu : 
i. Mwanzo maalum Katango: Hadithi! Hadithi! 
 Sota na Susa: (Kwa sauti ya juu): Hadithi njoo! 
Katango: Hadithi! Hadithi! 
Kundi: Hadithi njooo! 
Katango: Hapo zamani za kale 
ii. Masimulizi kwa wakati uliopita. 
iii. Matumizi ya mbinu nyingine kama takriri. Kila mnyama, Baada ya kujitapa  hivyoakatupa teke 
iv. Matumizi ya tamathali za lugha kama vile tanakali sauti na uhuishi. Wanyama  walitupa teke Tuuu! Tuuu! Tuuu! na uhuishi wa wanyama ambao katika hadithi  wanapewa uwezo wa kutenda kama binadamu.
v. Utungo huu una ploti sahili yenye mwanzo, kati na mwisho. Mwanzo unabainisha  tatizo la ukame, Kati inawasilisha harakati za kutatua tatizo na mwisho unaonyesha  utatuzi wa tatizo.  
    Hadithi hii ni fumbo linaloeleza hali ngumu ya maisha ya wanapango kwa  kuangazia matatizo yanayowakabili na kupendekeza aina ya viongozi wanaohitajika  kukomboa wanajamii. Hadithi inasimuliwa katika uwanja wa kampeni. Msimulizi  Katango ni mwanamke anayewania uongozi wa Pango. Kimafumbo anawasilisha hoja  yake kuonyesha kuwa wale wanaochukuliwa kuwa wadhaifu wana uwezo wa kuongoza  jamii na kutatua matatizo katika jamii kinyume na imani ya wanajamii. Wanyama katika  hadithi wanawakilisha wanajamii. Mwandishi anatumia wanyama sifa kuwakilisha  viongozi wenye sifa mbalimbali (Dujama, 2014). Anaeleza kuwa Ndovu huwakilisha watu  wenye kimbelembele ambao hujisifu na kujitafutia umaarufu. Ndovu hupenda kuwa katika  mstari wa mbele japo huenda hawana ujuzi wa kutosha katika jambo linalohusika. Katika  hadithi hii, ndovu ndiye wa kwanza kujitokeza. Ingawa anajisifu hakuweza kutatua tatizo  la ukame. Hawa ni viongozi wenye majigambo lakini hawawasaidii wanajamii. Simba huwakilisha viongozi wakali katika jamii. Ni watu ambao husikika wanapoongea katika  jamii. Katika hadithi simba anajitokeza wa pili. Baada ya kujimiminia sifa, anashindwa  kutoboa maji. Tatizo lingalipo. Twiga mwenye kuona mbali akawa wa tatu naye kama  wenzake wanaotangulia hafanikiwi kutoa maji. Baada ya kuja wengine na wengine, akaja Sungura hatimaye. Huyu ni mnyama mdogo mwenye bidii na akili. Huwakilisha watu  wenye hekima kutokana na kuwa na akili pevu na wenye bidii wasiochoka kufanya kazi.  Pia hutumia akili zao kuwaangamiza adui wao (Mwanaika, 2015; Dujama, 2014). Sungura  ndiye anayefanikiwa kutatua tatizo la maji. Ndiye anayefanikiwa kutoboa kisima.  
    Tatizo la ukame linalowasilisilishwa katika tamthilia ya Pango ni ishara ya ukosefu  wa mahitaji ya kimsingi katika jamii kwa hivyo wanapango wanaamua kuchimba kisima  kutatua janga la ukame. Uchimbaji wa kisima unawakilisha utatuzi wa tatizo hilo. Mwandishi anadhihirisha kwamba viongozi wanaopenda kujisifu hawana maarifa ya  kutatua matatizo ya wanajamii. Wanaowania uongozi wa Pango kwa majivuno  hawataweza kusuluhisha matatizo ya wanajamii. Mhusika Katango ndiye mwenye busara  na akili ya kuwasaidia wanapango. Kama inavyodhihirika mwishoni mwa hadithi kutokana  na maneno ya mhusika Kibwana, Katango ndiye shujaa . Anasema:
 
Kibwana: Shujaa wetu KatangoKatangoKatango 
(Wanamwinua na kumbeba juu kwa jukwaa muda) Kur. 45 
 Mwisho huu unaashiria matukio ya baadaye ambapo Katango anajitokeza kama shujaa  atakayekomboa jamii ya Wanapango. Hali hii inathibitisha wazo la Wyatt (2000)  anapoeleza kuwa, mafumbo hutumika kutafakari masuala yajayo mbeleni. Akiwarejelea  Brown & wengine (2000), Wyatt anaeleza kuwa kubuni maswala ya baadaye ni kama  kujenga mambo yaliyopita na lugha ni nyenzo muhimu katika kutekeleza dhima hii.  Mafumbo kama kipengele cha lugha hutusaidia kutafakari na kujenga matukio yajayo  mbeleni. 
    Katika fumbo la hadithi ya mhusika Katango, mwandishi anatumia umbo la hadithi  kimafumbo kuzua ulinganisho baina ya hali iliopo katika jamii na maisha ya wanyama.  Hali hii inathibitisha hoja ya Gerard (2008) kuwa msingi wa fumbo ni kutoa ulinganisho  wa dhana mbili. Kwa mujibu wa Gerard, mafumbo husaidia watu kuelewa dhana moja kwa  msingi wa nyingine. Kwa hivyo yanahusu namna nyingi za ulinganisho zilizo pana. Katika  ulinganisho huu, majina yanahamishwa kutoka kitu kimoja hadi kingine. Uhamisho huu  wa majina unasaidia kujenga fumbo katika hadithi hii na hivyo kuthibitisha hoja ya Allen (2007) kuhusu jazanda. Jazanda ni mbinu ya kupitisha ujumbe kwa njia ya fumbo au  mafumbo na huhitaji msomaji kuyafumbua mafumbo ili kufasiri ujumbe vyema (Jukwaa  la Kiswahili, 2014). Ni ulinganisho wa moja kwa moja bila kutumia viunganishi ambapo  kitu kimoja huitwa kingine. Kwa mujibu wa Allen, jazanda ni mifano bora ya mafumbo.  Finnegan (2012) vile vile anahoji kuwa, kuna aina ndefu za mafumbo zinazohusu  ulinganifu ambazo majibu yake pia huwa marefu. Hivyo hadithi hii ni fumbo ingawa ni  utanzu mrefu kuliko neno, kishazi au sentensi kama ilivyochukuliwa mwanzoni. 
    Katika tamthilia ya Seserumbe pia kuna hadithi ya Seserumbe ya kimafumbo.  Seserumbe anapoongea na mwanawe Maribel kuhusu kitendo chake cha kujiunga na  wafanyakazi anatumia hadithi kumshauri. Kwa mhusika huyu haiwezekani awe ndiye  waziri na mwanawe awe mwakilishi wa wafanyakazi. Seserumbe anasimulia hadithi ya  popo ifuatavyo: 
Dondoo 2 (Kur. 39-40) 
Seserumbe: Umesikia hadithi ya popo na wanyama na ndege! 
Maribel: Nimesikia!
 
Seserumbe: Kuwa kila popo alipokwenda kwa wanyama alijifanya mnyama kwa  kuwa ana maziwa. Wanyama nao wakafurahi na kumwona  mwenzao. 
Maribel: Nimesikia! 
Seserumbe: Halafu ndege walipokutana, popo aliruka hadi huko na kudai ni  mwenzao kwa kuwa ana mbawa? 
Maribel: Nimesikia! 
Seserumbe: Unajua mwishowe wanyama na ndege walimkana?  
Walimkana kwa kuwa hakuwa na msimamo na ndiyo maana  anaruka usiku wakati ndege wamelala na kulala mapangoni  wasikokwenda wanyama? 
(Kimya) 
Maribel: Ndivyo ngano yenyewe inavyosema! 
Seserumbe: Funzo lake hulijui? 
(Kimya) 
Maribel: Funzo? 
(Mtuo) 
Seserumbe: Huu ni usaliti! 
Utungo huu ni hadithi kwa vile unasheheni sifa za hadithi kama anazyoeleza Dujama  (2014). Sifa hizi ni: 
i. Kurejelewa kutumia wakati uliopita 
ii. Seserumbe mwenyewe anataja kuwa ni hadithi 
iii. Kutajwa funzo mwishoni mwa hadithi. Seserumbe anasema hadithi hiyo  inaonyesha usaliti kwa popo kukosa msimamo thabiti. 
Mwandishi kupitia hadithi hii anaeleza tabia ya Maribel mwanawe Seserumbe. Jina  lake la kimajazi linatokana na neno la Kiingereza rebel lenye maana ya asi. Ni mtoto aliyemuasi babake kwa kujiunga na wafanyakazi wanaogoma kupinga vitendo vya babake. Ili kumshauri na kumkanya mwanawe dhidi ya kitendo hiki, anatumia kisa cha Popo,  wanyama na ndege. Popo ni mnyama mdogo mfano wa panya mwenye mabawa karibu  na miguu hivyo huweza kupaa kama ndege. Katika kisa hiki, Maribel analinganishwa na  popo kwa kuwa yeye ni mtoto wa waziri na wakati huo huo hujiunga na wafanyakazi na  kuwa mwakilishi wao wa kuwasilisha malalamiko yao kwa waziri. Seserumbe anaona  kuwa huu ni usaliti kutoka kwa mwanawe. Akija nyumbani ni mtoto wa waziri, kiongozi  anayewanyanyasa wafanyakazi ilhali akifika kazini ni mmoja wa wafanyakazi  wanaonyanyaswa na pia mwakilishi wao. Kwa mujibu wa Seserumbe huu ni usaliti. 
 
    Kwa kurejelea hadithi ya popo, Seserumbe anamkanya Maribel kuwa asiwe kama  popo anayeruka na kukutana na ndege wanapokutana na wakati huo huo kujifanya kama  mnyama kwa kuwa ana maziwa. Anaonywa kuwa hatimaye huenda akakataliwa na pande  zote mbili. Kabla ya kusimulia kisa hiki Seserumbe anamuuliza Maribel: kondoo  huwezaje kujiunga na kundi la mbuzi? Swali hili la kimafumbo pia linasheni sifa ya  ulinganisho kwa kujitokeza kama sitiari au jazanda. Kwa mujibu wa Gerard (2008), kazi  ya kimsingi ya fumbo, tashibihi na tamathali nyingine ni kutoa ulinganisho wa dhana au  vitu viwili. Katika hadithi hii vilevile, Maribel amelinganishwa na popo kwa kuwa na tabia  ya kubadilika badilika na hatimaye kumsaliti babake. Hoja ya ulinganisho katika mafumbo  anayoitoa Gerard inalingana na mawazo ya Tay (2014) na Wei-Lun-Lu &Ahrens (2008) kwamba, mafumbo kwa ujumla ni hali ya kueleza kitu kimoja kwa misingi ya kingine na  yanahusu namna nyingi za ulinganisho. 
Katika Sumu ya Bafe, kuna hadithi ya Mapindu ifuatayo: 
Dondoo 3 (uk.20) 
 Mapindu: (Anaongea kwa msisimko. Anajiandaa kama anasimulia hadithi.  Anafanya kama kwamba kuna hadhira mbele yake) 
Paukwa pakawa.Kuna kisa cha joka linyiririkalo ulimwenguni 
Joka kubwa la chumala dhahabu, la fedha hasa! 
Joka lingaralo kwa mvuto lakini liuwalo fi! 
Joka ambalo huitwa bafe, ukiliona unaweza lidharau 
Ukasema ni gogo tu halina chochote 
Lakini 
Kila aumwaye na joka, 
Jamaa anaisusia 
Kabila nyingine anachukia 
Shingo yake yajinenepea 
Na tumbo linafutuka kwa ubinafsi 
Macho hufunikwa na uto mbele asiweze ona 
 Hawezi kamwe kujua aendako 
Halafu hukana kuwa joka liko 
 Nyuma kuona udhia 
Mbele wingu lainamia 
Sisi tuendao viwandani twajua joka hujificha wapi, 
 Tuendao maporini kufuga twajua joka li kupi, 
 Tulalao vibandani twajua joka li mupi, 
 Tukweyao minazini twajua joka li wapi, 
Sisi tusomao twajua joka lina sura ipi! 
Majonzi haya! Tanzia hii!
    Hii ni hadithi inayosimuliwa na mhusika Mapindu. Jina lake la kimajazi linatokana  na neno pindua lenye maana ya geuza au badilisha. Mapindu ni mmoja wa wahusika  wanaoelewa hali ya kisiasa na utawala ilivyo katika jamii wanamoishi. Ni mmoja wa  wahusika wenye nia ya kuleta mabadiliko ya kisiasa kutokana na utawala wa kimabavu 
unaowanyanyasa wanajamii. Hadithi hii inachukua muundo wa utangulizi maalum wa  hadithi kwa kuanza kwa Paukwa pakawa 
    Hadithi hii ni fumbo linalowasilisha athari za utawala wa wachache wenye nguvu,  wanyanyasaji na wenye ubinafsi. Mhusika nyoka katika fasihi simulizi ni mhusika mwenye  hila (Dujama, 2014). Yeye huwahadaa na kuwalaghai wengine huku akijinufaisha yeye  mwenyewe. Katika hadithi hii, hila zake zimekithiri hivyo ni joka. Tatizo lililopo ni tatizo  la utawala wa wachache wenye nguvu na ubinafsi wanaojilimbikizia fedha na mali nao  wanajamii wakibaki kufilisika. Wale wanaoathirika huiasi jamii yao, huendeleza ukabila,  huwa walafi na kuwa wenye ubinafsi. Wao hukosa ufahamu wa ulimwengu wanamoishi. Hawa huwa vibaraka wa kiongozi aliyepo. Kwa mujibu wa mwandishi hawa wameumwa  na bafe. Tabia zao ni dalili ya sumu ya bafe. Baadaye wanajamii wengine pia huathiriwa  wakiwemo wafanyakazi wa aila zote kama wafugaji, wakulima, wafanyibiashara  ndogondogo wenye vibanda na wauzao sokoni, wachuuzi na hata wasomi. Hawa  hukumbwa na matatizo mbalimbali ambayo pia ni dalili za sumu ya bafe yaani athari ya  uongozi huu mbaya. Kwa mujibu wa msimulizi, hawa wanaoteseka wote wanadai twajua  joka li wapi. Kwa ujumla husababisha matatizo mengi katika jamii. Tatizo kuu likiwa  hali ngumu ya kiuchumi. Hivyo huwa maafa katika jamii ndipo mwishoni mwa hadithi  msimulizi anaita hali hiyo, tanzia. 
    Ulinganisho wa kimafumbo kama anavyoeleza Gerard (2008) unaweza kutokea  katika matini zingine kama za fasihi, taarifa za habari na siasa. Suala linaloangaziwa katika  fumbo hili ni suala la kisiasa. Vilevile anavyoeleza Harris (2007) simulizi zilikuwa msingi  wa tamaduni za kiafrika na zilijumuisha historia, dini, kosmolojia, matambiko na hadithi.  Suala kuu katika hadithi hii linahusu historia ya uongozi wa jumuia ambayo hujirudia  ndiposa Babu mzuka anawaonya wanajamii kupitia kwa Benta mwishoni mwa tamthilia  kuwa watahadhari wasije wakatoka Gulag moja na kuingia nyingine yaani utumwa mmoja  na kuingia utumwa mwingine. Matokeo haya basi yanathibitisha hoja za Gerard na Harris  kuhusu matumizi ya mafumbo ya kihadithi kuwasilisha masuala ya kisiasa na kihistoria.
    Katika tamthilia ya Wingu la Kupita pia kuna fumbo la hadithi ya mhusika Mama  kwa watoto kuhusu chura na ndovu. Baada ya kumwimbia mama yao wimbo, watoto  wanamuomba mama kuwatambia hadithi ya chura na ndovu (Kur.6-9). Ingawa mama  anakataza watoto kuwa haukuwa wakati wa kutamba hadithi, watoto wanamshawishi kuwa  wingu lilikuwa limezuia jua na nafaka haziwezi kukauka. Kwa hivyo wanamuomba  awatambie hadithi wakisubiri jua litokeze au baba alisukume wingu. Mama anasimulia  hadithi ifuatayo: 
Dondoo 4, (Kur. 6-9) 
Mama: (Anavuta pumzi kisha anaangalia huku na huku kisha). Haya  basipaukwa. 
Mvulana na Msichana: Pakaaawaaaa! 
Mama: Hapo zamani za kalee. 
Mvulana na Msichana: (Wakiigiza walivyofundishwa shuleni) Ehee! Mama: Katika pori kubwa lililokuwa karibu na dimbwi la maji 
Mvulana na Msichana: Ehee! 
Mama: Alikuwa ndovu mkubwa kama hivi(Akiitanua mikono yake kuonyesha  ukubwa Wa ndovu huyo) Basi ndovu huyo mkubwa alikuwa na mazoea ya  kula chakula porini kisha baadaye akaenda dimbwini kunywa maji. 
Mvulana na Msichana:(Huku wamemwelekezea mama macho yao. Viguu vyao  wamevikunja na kuvipitisha vikono vyao upande wa mbele wa viguu hivyo  karibu na vipia vya viguu ) Ehee(Wanaichezesha miili yao kwa kwenda  mbele na nyuma kuitikia) 
Mama: Basi yule tembo mkubwa kila alipokuwa akienda majini alikimbia kwa  ghasia na Kwenda kujiingiza ndani kwa fujo kubwa. Baadaye alianza  kuyachota maji kwa jikono lake kubwa na kuanza kuyatumbukiza kwenye  jinywa lake kubwa hivii (Anajitahidi kuonyesha kwa kiganja cha mkono  wa kulia.) 
Mvulana na Msichana: (Wakichekacheka hasa baada ya kumwona mama yao  akiigiza tembo anywavyo maji) Eheee. Eehee..eeee 
Mama: Naye chura huko majini anajitazamia kwa kijicho cha kipembeni  tu.(Anaigiza Kwa kulifinya jicho lake la kulia kama mtu anayekiangalia  kitu ambacho hakioni vizuri) 
Mvulana na Msichana: (Wakichezesha miili yao mbele na nyuma kama bembea  iliyoachwa na kuyumbishwa na kani za upepo) Eheeeheee! 
 Mama: Ndio, anajitazamia kijanja kwa kuwa hana uwezo wa kulikabili nyama  kubwa kama hilo. (Anapumua kidogo na kuangalia huku na huku kisha   anaendelea na utambaji wake wa hadithi) Kila mara ndovu alipokwenda  na kujivurumiza majini, aliishia kuwakanyaga na kuwaponda watoto wa  chura na kuwaua. 
Mvulana na Msichana: (Wakipinda vishingo vyao upande mmoja kwa masikitiko.) Ahaaa 
Mama: Haya, hali ilikuwa hivi kila siku. Ndovu anakunywa maji na kujimwagia 
mengine kuliosha gozi lake gumu na chafu. Watoto wa chura nao  wakawa wanakufa na kupungua. Lakini tembo hakujali hata kidogo.  Hata hakujua kuwa chura alikuwa akisononeka na kusikitika kila  wakati ajapo majini 
Mvulana na Msichana: Ahaaaa! 
Mama: Baada ya kipindi fulani, chura wakaamua kufanya mkutano ili watafute  njia ya kupambana na ndovu ambaye aliwaulia watoto wao kila mara  alipofika dimbwini.Wakajadili na kujadili na kujadili wee! Hatimaye  waliamua kufanya jambo moja. (Mtuo) 
Mvulana: (Anadakia) Lipiii? 
Msichana: Mimi ninajuaa! 
Mama: (Anawakataza) Ndio. Waliamua kuwa tembo atakaporudi majini mmoja  wao atajitosa ndani ziiii kwenye mkonga wake na kukwamia huko. 
Msichana na Mvulana: (Wanachekacheka huku wakiichezesha miili yao) Eheeee. Mama: Basi siku ya pili ndovu alikuja kisimani wanguwangu kama kawaida yake.  Alikuja na vurumai zake za kila siku akijivurumiza vruu majini na kulitosa  konga lake kama kawaida. 
Mama:Chura naye alikokuwa akachunguza-chunguza(Anaonyeshaonyesha kwa  kwenda huku na huku kama mtu anayenyatia kitu fulani au anayetamani  kumshtukiza mwingine) kisha mara akajitosa paaap katika lile konga lake  na kumfanya tembo apige chafya kubwa (Anaigiza na kuwafanya  watoto wacheke)Akapiga chafya akienda huku na huku lakini  
 bureeeeHatimaye akaamua kutimua mbio kuelekea msituni hukoo na  kuwafanya wenzake wamfuatiee. (Sasa watoto wanacheka kwa sauti ya  juu) Tangu siku hiyo hakurudi dimbwini tena.(Mtuo) 
Mvulana: Hadithi nzuuuri! 
Mama: (Akivutiwa) Mmeipenda? 
Mama: Basi nitawahadithia tena. Sasa ni wakati wa kuziangalia nafaka zile. 
    Sifa za hadithi katika utungo huu kama anavyoeleza Dujama (2014) ni: mwanzo  maalum wenye paukwa pakawa, masimulizi kwa wakati uliopita, matumizi ya mbinu ya  takriri na muundo rahisi. Hadithi hii ni fumbo linaloonyesha dhuluma wanazotendewa raia  na viongozi dhalimu walio na nguvu. Wenye nguvu wanalinganishwa na ndovu huku chura  wakilinganishwa na raia wanyonge. Mama anatumia kisa hiki kuwaelimisha wanawe  kuhusu mahusiano ya kijamii. Hali hii inaweza inathibitishwa kwa kauli ya Banda na  Morgan (2013). Wakichunguza matumizi ya simulizi za Wachewa wa Zambia, Wanaeleza  kuwa simulizi ni kifaa cha kuelimisha na mafumbo ni mojawapo ya simulizi hizi. Hapa  wanarejelea mafumbo ya kihadithi kuwa yalikuwa na uamilifu wa kumakinisha watoto,  kukuza uwezo wao wa kukumbuka na kutoa maelekezo katika tamaduni za Kiafrika. Akizungumzia ulinganisho wa kimafumbo, Gerard (2008) anaeleza anasema kuwa mafumbo yanahusu namna nyingi za ulinganisho ikiwemo visa fumbo kama inavyodhihirika katika hadithi hii. Hadithi hii pia ni jazanda na kama anavyoeleza Allen (2007), jazanda ni mifano bora sana ya mafumbo. Mbinu hizi basi zinapelekea hadithi hii  kuwa fumbo. 
    Licha ya kuwa raia ni wanyonge wasio na uwezo wa kuwakabili wenye nguvu,  siku moja hupata maarifa ya kuwaangamiza wenye nguvu wanaowakandamiza kama chura  alivyopata maarifa ya kumuangamiza ndovu kwa kujitosa na kukwama katika mkonga  wake. Mwandishi katika fumbo hili hata hivyo anapendekeza haja ya umoja na ushirikiano  ili kutatua matatizo ya kijamii yanayoletwa na uongozi mbaya. Masuala ya uongozi,  utabaka, unyanyasaji, umoja na ushirikiano ni masuala ya kidhahania kutokana na kuwa  kwenye msingi wa nomino dhahania. Hayawezi kupigiwa mfano kutumia vitu halisi. Kwa  hivyo, yanafahamika vyema zaidi kupitia kwa mafumbo (Lakoff, 1992). Chura katika  hadithi walipata suluhu baada ya kukutana pamoja na kuwa na mjadala mrefu. Vile vile  anadokeza haja ya kujitolea kama chura mmoja alivyojitolea kujitosa mkongani. Baadaye  katika tamthilia Jaribosi anarejelea kisa hiki akiongea na Bosi aliyekuwa dhulumati: 
Bosi: (Kwa hasira) Toka hapa!(Jaribosi hatoki) 
Nimesema ondokaaa! 
 Jaribosi: (Kwa sauti imara) Liwike lisiwike kutakucha (Anamwangalia Bosi kwa  muda) Chura alipofanyiwa dhuluma ya kipindi kirefu na ndovu aliamua  kujitosa mkongani kujitetea. Yatapita haya! uk. 46 
    Kauli hii inasaidia kulifumbua fumbo la hadithi hii. Hatimaye raia  wanaokandamizwa wataweza kujikomboa dhidi ya udhalimu huu iwapo wataweza  kushirikiana katika kuunda mikakati ya kupambana nao. Vile vile inaashiria kuwa  udhalimu huu ni wa muda tu. Kama mawingu, yatapita. 
    Katika hadithi hizi, masuala ya kidhahania yanawasilishwa kimafumbo na hivyo  kuthibitisha kauli ya Lakoff (1992) kuhusu sifa ya mafumbo kuwa mafumbo ndio njia ya  pekee inayowezesha kufahamu dhana na kutafakari mambo dhahania. Hadithi ya Katango  inazungumzia suala la uongozi wa pango ambapo panahitajika kiongozi. Wanapango  wanapojiandaa kwa uchaguzi wanahitajika kumteua kiongozi mwenye uwezo wa  kuongoza vyema. Katango anawatumia wanyama mbalimbali kuwakilisha viongozi  tofauti. Katika kutumia hadithi hii, anawafikirisha wapiga kura ili watafakari kuhusu  kiongozi watakayemteua na suala la uongozi kwa jumla. Katika hadithi ya Seserumbe  kuhusu popo, suala la usaliti linaangaziwa. Seserumbe anamuonya bintiye dhidi ya tabia 
 ya kukosa msimamo na kuwa kigeugeu asiyefahamu aila yake. Hadithi ya bafe inaangazia  athari za uongozi mbaya na hadithi ya Mama kuhusu chura na ndovu inazungumzia  udhalimu. Haya yote ni masuala dhahania. Katika hadithi hizi zote, vitu halisi hususan  wanyama wenye sifa maalum wametumiwa. Hapa vilevile tunapata sifa nyingine ya  mafumbo kama anavyoeleza Lakoff (keshatajwa) kuwa hutusaidia kuelewa masuala tata  na ya kidhahania kwa msingi wa vitu halisi. Kwa mujibu wa Tay(2014), sifa hii inalingana  na hoja ya kimaumbo kwamba dhana chanzi huwa na msingi thabiti wa kimaumbo ambao  hutumiwa kama kielezi cha dhana lengwa. 
    Matumizi ya hadithi kama fumbo katika kazi hii yanaleta mabadiliko kimaumbo  katika utanzu wa mafumbo. Inajitokeza kuwa mafumbo hayachukui tu umbo la semi bali  pia huingiza maumbo ya tanzu nyingine na hivyo kutokea hali ya muingiliano tanzu. Hali  hii inaleta mabadiliko katika dhana na umbo la fumbo katika fasihi ambapo fumbo  haliashirii tu neno, kishazi au sentensi bali hurejelea maumbo mbalimbali katika mfumo  dhana (Lakoff, 1992). Kwa mujibu wa Senkoro (2011) kuingiliana kwa tanzu ni moja  wapo ya kanuni za umajaribio zinazotumiwa na wasanii kwa nia mbalimbali. Hali hii ni  uchotaraishaji kwa mujibu wa Kagita (2015). Unahusu fasihi ya majaribio ambayo huchota  vipengele vya fasihi simulizi ya Kiswahili na kuviweka katika fasihi andishi kwa lengo la  kuleta vionjo vipya. Katika kujaribu umbo la hadithi, utanzu wa mafumbo unapanuka na  hivyo kubadilika. 
4.2.2 Umbo la Mashairi 
    Umbo lingine linalodhihirika kimafumbo ni umbo la mashairi. Mazrui, (1988)  anasema  kwa hakika mpaka sasa hakuna fasili yoyote inayaoeleza ushairi kikamilifu.  Hali hii imetokana na mgogoro wa kishairi kwani wapo wanaosisitiza kuwa shairi lazima  lifwate arudhi. Njogu na Chimerah (1999) wanafafanua ushairi kama sanaa ya lugha  inayoeleza jambo au wazo kwa njia ya mkato, namna inayoteka hisia za msomaji, uteuzi  wa maneno kimaksudi na mpangilio wa maneno unaotoa mdundo fulani. Isitoshe, ushairi  umeelezwa kama sanaa ya lugha inayoonyesha au kueleza jambo,wazo, au tukio kwa  namna inayovuta hisia kutokana na mpangilio maalum wa maneno yaliyoteuliwa, kauli za  mkato, picha na tamathali na ianayowasilishwa kwa hadhira kwa njia ya nyimbo au  maandishi (Mulokozi, 1989). Katika fasili hii, sifa mbali mbali za mashairi zinabainika  wazi. Uteuzi wa maumbo ya kishairi uliongozwa na sifa za kijumla kama mpangilio wa 
beti, vina na mizani. Kwa mujibu wa Njogu na Chimera, vipengele vingi vinavyotumika  kama sehemu ya muundo ni mishororo, beti, mizani na au mtiririko wa mawazo katika  shairi huru. Hata hivyo, kama anavyoeleza Maitaria (2012), yapo mabadiliko mengi katika  utunzi na uwasilishaji wa mashairi. Hali hii inatokana na maenezi na majaribio katika  ubunifu wa utanzu wa mashairi. Mashairi yametumika kimafumbo katika tamthilia za  Wamitila ifuatavyo: 
    Katika tamthilia ya Pango kuna shairi la Babu. Babu akitanguliza hotuba za  wagombeaji wa nyadhifa ya kuliongoza Pango anasema yafuatayo:  
 Dondoo 5. (uk. 40) 
Babu: Wana Pango wenzangu 
sote tunajua ni nini hapa kilichotuleta 
wazee husema kuwa kuku aliyewahi kupapurwa na  
kipungu 
hujanjaruka 
Maua yamechanua na karibuni nyuki watarudi 
pangoni 
na kuanza kutengeneza asali 
lakini 
sharti tuilinde asali yetu mara hii 
sharti tuitetee asali yetu mara hii 
sharti tulitunze pango letu mara hii 
Zamani asali ilirinwa 
ilirinwa na watu ajinabi 
ilirinwa tukiwa usingizini 
ilirinwa na wageni na vibaraka vyao, wengine 
wenzetu 
Leo ni siku muhimu 
siku ya kujua mbichi na mbivu 
siku ya kutenganisha masega na nzana 
siku ya kujua choroko na ndeme 
siku ya kuchambua mawele na wishwa 
Tumteue mlinzi afaaye kwa pango 
Tumteue kiongozi asiyekuwa na ongo 
Tumteue mwana pango asiyekuwa mwongo wa  
kuungaunga uongo 
(vicheko kutoka pande zote mbili) 
    Utungo huu unasheheni sifa kadha za mashairi. Kwanza utungo umewasilishwa  kwa mpangilio wa beti tatu. Mishororo ya beti hizi haina mpangilio maalum. Katika ubeti  wa pili na wa tatu, kunadhihirika sifa za bahari ya kikwamba ambapo neno moja linatumika  mwanzoni mwa kila mshororo. Vile vile kuna takriri inayopelekea kujitokeza kwa vina vya nje kwenye baadhi ya mishororo kama vile [..i] kutokana na neno[..hii] katika ubeti wa  pili na [..ngo] katika ubeti wa tatu. 
    Hii ni hotuba ya mhusika Babu kwa wananchi katika uwanja wa kampeni kabla ya  hotuba za mhusika Katango na mhusika Ngwese wanaowania uongozi wa Pango. Anawaambia wananchi kuwa wanastahili kuerevuka ili kuchagua kiongozi afaaye.  Anatumia msemo kuku aliyepapurwa na kipungu huerevuka kumaanisha kuwa wananchi  wamewahi kuathirika na uongozi mbaya. Kwa hivyo wanapango wanastahili kuwa werevu  katika uchaguzi ujao. Anawakumbusha kuwa zamani rasilimali za nchi yao ziliwafaa  wakoloni na vibaraka wao. Kwa sasa uchumi wa nchi yao umeanza kuimarika na  wawekezaji watarudi nchini kuzalisha mali. Hivyo wanastahili kuulinda uchumi na  rasilimali yao ili nao waweze kufaidika. Njia ya pekee ya kufanya hivyo ni kumchagua  kiongozi mwenye maadili, asiye muongo na anayefaa kuongoza nchi yao. Wataweza  kufanya hivyo kwa kuwateua viongozi wema na kuwaaacha waovu. Viongozi wema  wanalinganishwa na choroko na mawele huku waovu wakilinganishwa na ndeme na  wishwa.  
    Kwa mujibu wa utafiti huu, shairi hili ni fumbo la kishairi lenye ubunifu mwingi. Fumbo katika shairi hili limejengwa kwa jazanda. Mwandishi anazungumzia suala nzima  la uchaguzi wa viongozi kijazanda. Nchi anaiita pango, Rasilimali ya nchi anaiita asali,  Kuimarika kwa uchumi ni kuchanua maua, wawekezaji anawaita nyuki. Anatumia sitairi  kutofautisha viongozi wema na waovu kisha methali ya kimajaribio kuku aliyepapurwa  na kipungu huerevuka kueleza tajriba ya wanajamii kuhusu uongozi mbaya. Pia, nahau  kujua mbichi na mbovu pamoja na kauli kama vile kutenganisha masega na nzana,  kujua choroko na ndeme na kuchambua mande na wishwa zimetumika kisitiari.  Mbinu hizi zote za ulinganishi zinapelekea shairi hili kuwa fumbo (Gerard, 2008; Wei 
 Lun-lu &Ahrens, 2008; Tay, 2014). Matokeo haya yanalingana na wazo la Vierke (2010)  anayetambua mafumbo ya kishairi na mafumbo ya kibunifu. Hata hivyo utafiti huu  unapinga hoja yake kuwa mashairi kwa kawaida ni mafumbo na kwamba hakuna mashairi  yanayotumia lugha kibunifu. Ina maana kuwa mafumbo mengine yakibuniwa hayawezi  kuwa mashairi. Kinyume na madai haya shairi hili ni fumbo linalobuniwa kwa kusudi la kuwasilisha ujumbe kwa njia fiche kwa hivyo haliwezi kuwa matumizi ya lugha ya  kawaida.
    Shairi lingine ni la mhusika Katango, akinena kimafumbo baada ya Ngwese  kutangazwa mshindi wa uchaguzi. 
Dondoo 6. ( uk. 49) 
Katango: (anasema kwa sauti ya uchungu) 
I wapi dhamiri tuliyoikazania? 
I wapi nia tuliyoishikilia? 
I wapi historia tuliyoijua? 
Sote tulikubaliana 
tulibebe gogo hili la hatima yetu 
tulipagaze mabegani kwa kujitolea 
 lakini 
tulipofika katikati ya mto 
baadhi yetu wakakimbia kula matunda 
 wakakimbia 
 wakakimbia 
 wakakimbia 
mwisho wao upi? 
 (anatembea) 
Lakini siachi katu siachi 
Kulistahi pango siachi 
ndoto yangu na kizazi changu siachi,siachi!! 
(mtuo) 
Huo ushindi ni wa uongo 
na kama ilivyo uongo 
una miguu mifupi!!! 
    Mhusika Katango anasema maneno haya baada ya Ngwese kupata ushindi na  kupewa uongozi wa Pango. Shairi linaanza kwa maswali kuhusu dhamiri nia na historia ya  wapiga kura. Mhusika huyu anaamini kuwa wanapango wameisaliti dhamiri na historia  yao kwa kuteua Ngwese. Wote walikubaliana kuhifadhi uhuru wa nchi yao ambao 
ungeathiri siku zao za usoni. Hata hivyo, wengine waliisaliti nchi yao kwa kukubali ufisadi  katika uchaguzi. Wakakubali kuhongwa hivyo wakampa Ngwese ushindi wa uwongo.  Licha ya hayo mshairi anakaulisha kuwa uwongo haudumu una miguu mifupi. 
    Shairi hili ni fumbo kutokana na matumizi ya sitiari kwa kuwa dhana zinazojenga  fumbo katika shairi hili ni gogo la hatima, mto, kula matunda na ushindi wenye miguu  mifupi. Gogo larejelea uhuru wa nchi, Mto ni utawala uliokuwepo baada ya uhuru (Mirikau,  2008). Kula matunda ni kukubali ufisadi kwa kuhongwa na ushindi wenye miguu mifupi 
ni ushindi usiodumu. Shairi nzima basi linatokea kuwa fumbo. Hali hii inathibitisha kauli 
 ya Allen (2007) kuwa jazanda ni mifano bora sana ya mafumbo. Mafumbo yanahusu  namna mbalimbali za ulinganisho na jazanda ni moja kati yazo (Gerard, 2008; Wei- Lun Lu, 2008; Tay 2014). Kauli ya mwandishi kuwa wengine walikimbia kwenda kula matunda  inaashiria usaliti wa raia na ufisadi unaoendelezwa katika uchaguzi na wanasiasa  wanaohonga na kuiba kura kisha kuishia kupata ushindi wa uongo. Ushindi wa namna hii una miguu mifupi, yaani haudumu. Viongozi hawa hawana mbinu za uongozi pia huishia  kutotekeleza wajibu wao ipasavyo. Kwa hivyo, Katango anaapa kuiheshimu nchi yake  kwani hiyo ndiyo ndoto ya kizazi kipya; kupigana dhidi ya viongozi wa uongo ili  kuikomboa jamii yake. Hili ni himizo kwa vijana na jamii kusimama kidete ili kurejesha  heshima ya nchi yao katika uchaguzi. Fumbo hili la kishairi linathibitisha hoja ya Nesholm (2010) kuwa mafumbo hutumiwa kisanii kushawishi katika miktadha mbalimbali.  Akichunguza lugha ya kisanii katika utetezi wa Cicero, Nelsholm anaeleza kuwa lugha ya  Cicero ya mafumbo ni ya kishairi na hivyo kudhihirisha umuhimu pana wa fasihi katika  muktadha wa mahakama. Katika fumbo hili, ushairi unatumiwa katika muktadha wa  kisiasa.  
    Katika tamthilia ya Seserumbe, baada ya kulumbana na mhusika Mamkuu kuhusu  iwapo jana ina hukumu juu ya leo, Seserumbe anajisemea maneno ya kimafumbo  yafuatayo:  
Dondoo 7, (Kur. 4-5) 
Seserumbe: (Akijisemea) Nilijua hilo tu 
Vingine isingekuwa katu! 
Jana 
Haina mamlaka juu ya leo kabisa! 
Jana iko huru kabisa 
inaweza kama ndege 
kuruka na kutua popote 
jana 
ni kitu kisichogusika 
ni dhana usiyoweza kushika 
ni kitu kama ilivyo katika 
jamii ya Wahopi 
wanaochimbukia India 
kwenye lugha yao sikia 
hakuna tofauti ya nyakati 
hawana njeo ya jana 
ya leo wala ya kesho 
Jana ni dhana tu. 
  
    Huu ni usemi wa mhusika Seserumbe baada ya Mamkuu kumshawishi kuwa jana  haina hukumu juu ya leo. Ni jambo linalomtatiza Seserumbe kutokana na sauti za vilio vya  watoto na wanawake ambazo anazisikia yeye tu lakini mkewe hazisikii. Anaelekea  kusumbuliwa na dhamiri yake kutokana na vitendo vya kikatili alivyotenda akiwa waziri.  Anasema hizo ni sauti za watoto walioteketezwa katika janga la Madongoporomoka  kutokana na ubomozi aliyoidhinisha.Usemi huu ni wa kishairi kutokana na kusheheni vina  kama vile [..tu], [..sa], [..ka] na [..a]. Pili, kuna mpangilio maalum wa mishata. Vilevile  kuna matumizi ya takriri ya neno jana kama msisitizo wa swala linalozungumziwa.  Neno hili pia linatumika kama kitangulizi cha beti za shairi hili kwani linatanguliza wazo  tofauti na la awali. 
    Msingi wa fumbo katika shairi hili ni kauli jana haina mamlaka juu ya leo kabisa ambayo ni jazanda. Jana inaashiria maisha ya awali na leo inaashiria maisha ya sasa.  Hivyo anachomaanisha Seserumbe ni kuwa maovu aliyoyatenda siku zilizopita hayawezi  kuathiri maisha yake ya sasa. Anatumia tashbihi kulinganisha jana na ndege anayeweza  kutua popote. Kwa kufanya hivyo, anaamini kwamba hawezi kuathiriwa na maovu  aliyotenda. Kuwa jana ni kitu dhahania kisichokuwepo kama ilivyo katika jamii ya  Wahopi wasiokuwa na njeo ya jana na leo. Hapa kunatokea ulinganisho baina ya jana na  dhana ya wakati katika jamii ya Wahopi kuonyesha kuwa jana haipo na kama haipo  haiwezi kumuathiri mtu. Seserumbe katika fumbo hili anajiliwaza kutokana na maovu  aliyotenda ambayo sasa yanamtatiza dhamiri na kukosa kumpa utulivu. Hivyo, anakubaliana na Mamkuu kuwa hajasikia kuwa jana ina hukumu juu ya leo. Usemi huu  wa kishairi hatimaye unaishia kuwa jazanda kwani Seserumbe hasemi anayoyazungumzia  kwa uwazi. Kwa kutumia sitiari, tashbihi na jazanda ulinganisho unatokea ambao  unapelekea shairi hili kuwa fumbo. Kwa mujibu wa Allen (2007) tashbihi ni fumbo lakini  si kila fumbo linalokuwa tashbihi. Allen anaongeza kuwa jazanda ni mifano bora sana ya  mafumbo. Kwa ujumla matumizi ya mbinu hizi za ulinganisho yanajenga fumbo katika  shairi hili kama wanavyoeleza Gerard (2008), Wei- Lun-Lu (2008) na Tay (2014).  
    Baada ya Mhusika Seserumbe kuongea na Mamkuu na Kijana ambao wanakana  kuzisikia sauti anazosikia, anamuita mkewe na kutambua kuwa hayupo. Hapo anakiri 
kuwa anajua kwamba mkewe amemkimbia kama watu wengine. Mhusika Kijana naye  anamkabidhi barua anayoiita ya siri; ujumbe wake haubainishwi. Hivyo anasema  yafuatayo kishairi: 
Dondoo 8, ( uk. 9) 
Seserumbe: (Anajisemea) 
Seserumbe! Seserumbe! Seserumbe! 
Umewafanyiani viumbe? 
Wakakugeuka kama ngombe 
burebure wakuchimbe 
na kukuona mkubwa pumbe 
na hizi barua za moyo kututurisha 
mambo yameisha 
(mtuo) 
Inaweza kuwa  
Wakati ndumakuwili umekuwa 
Unauma na kuvuvia  
la 
yamkini ni meli imekaribia 
shehena yangu imenifikia 
masogi ya dhiki itanitua 
shehena ya madeni nitatua  
    Utungo huu ni fumbo kutokana na matumizi ya tashbihi na sitiari ambazo  zimetumiwa kuzua ulinganisho ( Gerard 2008, Wei-Lun-Lu & Ahrens, 2008; Tay, 2014). Watu kumgeuka Seserumbe kama ngombe, kumchimba na kumwandikia barua za  kututurisha moyo ni tashbihi inayolinganisha Seserumbe na ngombe. Anapofika  kichinjoni, ngombe hukosa mwandani na huishia kuchinjwa. Ndivyo anavyojiona  Seserumbe katika hali yake ya sasa kuwa watu wote wamemgeuka na hamna yeyote aliye 
 tayari kumwauni. Barua anayopokea inamtia hofu zaidi. Kulingana na matamshi yake ya  mwisho, ametuhumiwa kwa kosa la wizi na unyanganyi ndipo baada ya kusoma barua  anasema,  Laaaaa! Haiwezekani kabisa! Wizi! Unyanganyi! Laaa!!! (uk.9) Wakati unalinganishwa na ndumakuwili ambao umekuwa ukiuma na kuvuvia. Hii ni sitiari  inayoonyesha kuwa wenye hila dhidi ya Seserumbe wamekuwepo ila wakimhadaa ndiposa  hakuweza kuwatambua. Meli iliyokaribia inaashiria kuwa wakati wake umefika wa  kutatizika. Amekuwa akiishi kwa raha lakini wakati huja ambapo mja hutatizika. Kwa  ujumla fumbo hili linaonyesha namna maisha ya waziri Seserumbe yalivyobadilika kuwa  ya taabu kutokana na uovu aliowatendea watu akiwa waziri. Linathibitisha ukweli wa 
methali mvunda kwao hakui ila kuwa kama seserumbe, methali anayoinakili Wamitila  mwanzoni mwa tamthilia hii.  
    Tamthilia ya Sumu ya Bafe inaanza kwa maneno ya msimulizi yanayochukua umbo  la shairi. 
Dondoo 9, ( uk. 1) 
Msimulizi: (mbele ya pazia/jukwaa) 
 Yote haya hayakutazamiwa kuwa 
 hivi (mtuo) 
yalikwenda huu mwendo 
 na kuufuata huu mkondo 
 wakati, 
Bafe alipotema mate na kuzua kizaazaa 
Ya babu macho yakavimbiana 
Ya mwana, uoni ukaingia ukungu 
asiweze kuona majungu 
mama, chake kizaazaa: 
baba, naye ni fadhaa. 
Wanahisi, gizani, 
Wanakhisi, hawakioni 
Ila inasemwa bado kuna makengeza, 
Aonaye hafifu mwangaza,  
Ah, basi yapo makubwa matumaini. 
Ndiyo, ipo siku ya bubu kusema 
Nambieni, 
ataishi mpaka lini bafe huyu? 
Atatema mate mpaka lini bafe huyu? 
Je sumu yake nini kitaiondoa? 
(Kimya. Mwangwi wa sauti unasikika nyuma ya jukwaa) 
Ataishi mpaka lini bafe huyu? 
Atatema mate mpaka lini bafe huyu? 
Je sumu yake nini kitaiondoa? 
    Utangulizi huu unatupa muhtasari wa matukio katika tamthilia hii kwa hivyo  unastahili kuwa mwisho wa tamthilia. Takriri ya ubeti wa mwisho inaonyesha msisitizo  wa maudhui ya shairi. Kwa ulinganisho wa moja kwa moja, shairi hili ni jazanda kwa hivyo  ni fumbo kama anavyoeleza Allen (2007) kuhusu mafumbo. Shairi linazungumzia bafe  ambaye daima anaishi kutema mate yake ambayo ni sumu. Bafe ni jazanda inayosimamia  kiongozi au utawala. Sumu anayoitema bafe ni mbinu anazotumia kiongozi huyu kudumisha utawala wake wa kimabavu unaodhulumu raia. Athari ya uongozi wake ni