Ufahamu
Language: Swahili | Genre: Exam

Mnazi ni mti ambao hupatikana sana sana katika maeneo ya pwani. Ni mti mrefu na mwembamba; na usiokuwa na matawi kwenye shina lake. Kwenye kilele ndiko kuna makuti ambayo ndiyo majani ya mnazi. Nazi pia hupatikana huko kwenye kilele.
 
Kuna watu wawili ambao huhusika na mnazi, mgema na mkwezi. Mgema hupanda mnazi kwa ajili ya kugema tembo. Ndio maana kuna methali kuwa cha mlevi huliwa na mgema. Lakini mkwezi hukwea au hupanda mnazi kwa ajili ya kuangua nazi.

Swali ambalo bila shaka unajiuliza ni, ‘Je, mkwezi hupandaje juu ya mnazi?’

Kuna njia mbili za kupanda juu ya mnazi. Ya kwanza ni kwa kutumia kamba. Mkwezi hufunga miguu yake kwa kamba na kuipitisha juu na chini ya nyayo. Kisha akajivuta juu kwenye shina huku akibanisha kamba alizojifunga kwenye shina ili asiteleze.

Njia ya pili ni kwa kutumia vidato. Vidato (umoja ni kidato) ni ngazi ambazo huchongwa kwenye shina la mnazi. Mkwezi hupanda mnazi akitumia ngazi hizi.

Mnazi una faida nyingi sana. Sehemu ya mnazi yenye faida kubwa sana ni nazi yenyewe! Mkwezi anapoangua nazi huifua,yaani hutoa maganda ya juu. Nazi ikishafuliwa hupasuliwa ili kupata nyama nyeupe. Maji yanayotoka kwenye nazi huweza kunywewa kama kinywaji, kisha nazi hukunwa ili kutenganisha nyama na kifuu kwa kutumia mbuzi. Nazi inapokunwa kwa mbuzi huvunjika vipande vidogovidogo. Hivo vipande vidogovidogo ndivyo huwekwa kwenye kifumbu (aina ya kichujio). Kisha maji huongezwa na kichujio kukamuliwa ili kutoa tui.

Tui, yaani maziwa meupe ya nazi, ndiyo huwekwa kwenye chakula kama kiungo ili kuongeza ladha. Tui yaweza kuongezwa kwenye mboga, mchele, maharagwe, mihogo na kadhalika.

Kifuu ama ile sehemu ngumu inayobaki baada ya nyama kutewa, pia ina kazi yake. Yaweza kutumiwa kutengenezea upawa, ambao hutumiwa kama kijiko kikubwa cha kuchotea supu wakati wa kupakua; ama kutengeneza kata ambayo yaweza kutumika kwa kuchotea maji kwenye mtungi. Hii ndiyo maana kuna methali isemayo kuwa siri ya mtungi aijuaye kata. Kifuu vile vile kinaweza kutumika kama kuni na kwa kutengenezea mapambo.

Kwenye makumbi (maganda yanayobaki baada ya kufuliwa) hupatikana ndifu. Ndifu ni nyuzinyuzi ambazo hutumika kutengeza kamba. Bidhaa nyingine ambazo hutengenezwa kutokana na nazi ni mafuta ya kujipaka, mafuta ya kupika na sabuni.

Sehemu nyingine ya muhimu katika nazi ni makuti. Makuti hutumika kuezekea nyumba na kutengeneza fagio.