Mwongozo wa chozi la heri
Language: Swahili | Genre: Exam

MWONGOZO WA CHOZI LA  HERI. 

1. NAMNA YA KUUTUMIA MWONGOZO HUU
Mwongozo huu unanuiwa kumwongoza  mwanafunzi ili kuilewa vyema pamoja na kuelewa  
uliopo kwenye Riwaya. Hata hivyo ni muhimu  mwanafunzi aisome Riwaya kwanza kabla ya  kuutumia mwongozo huu. 
Pia ni vizuri mwanafunzi kuisoma na kuielewa  Riwaya hata kama ni mara tatu, kabla ya kujibu  mtihani wake mwisho wa Sekondari(KCSE).  Mwongozo huu ni maoni ya waandishi kulingana na  jinsi walivyoifiki Riwaya hii, wenyewe. Mwanafunzi  anahimizwa kuzua maoni ziada kuhusu masuala  waliyozungumzia waandishi huku jaribu kuyaoanisha  na hali halisi katika eneo alikotoka, :,nchini, barani au  kwingineko ulimwenguni ambapo maudhui  yanayojadiliwa yanajitokeza. Kuna maelezo kuhusu  uliotumika kwenye jalada, Ufaafu wa anwani,  muhtasari wa sura(msukomtiririko) ,dhamira ya  mwandishi, maudhui, sifa za wahusika, fani na  Maswali ya marudio. Haya yote yanalenga  kumhamasisha mwanafunzi kuielewa vyema riwaya Chozi la Heri. Ni muhimu kwa mwanafunzi kuelewa  mtiririko wa Riwaya kwa undani ili kuweza kuelewa  ujumbe wa mwandishi na mbinu anazotumia  kuubainisha ujumbe huo. Fahamu kuwa iwapo  mwanafunzi atauelewa mtiririko wa kazi husika  hatatatizika wakati wa kuyajibu maswali,  akakanganya matukio au 'kubuni' matukio ambayo  hayamo Riwayani. 
Katika sehemu ya mwisho , waandishi wametoa mifano ya maswali pamoja na mifano ya majibu mwafaka.
Mwanafunzi ajibidiishe ili kuwa na uzoefu wa kuyajibu maswali atakayo ulizwa na mtahini  katika mitihani ya karatasi ya 3 tatu 
1023. 
Mwalimu mtayarishi, Peter Kamau Macharia. Shukrani 

Mwandishi 
Assumpta K.Matei ni mwandishi wa kike. Ni mtafiti  na mwalimu mwenye tajriba pana katika ufundishaji 
wa lugha na fasihi ya Kiswahili katika shule za upili na  vyuo vikuu. Kati ya taasisi alizowahi kufundisha ni  Kenya High School na CUEA. Ameshiriki katika majopo mbalimbali ya  ukuzaji, utekelezaji na tathmmi ya mitaala. Hivi sasa  ni afisa katika Wizara ya Elimu, kitengo kinachoshughulikia  tathmini ya mitaala. Miongoni mwa kazi  alizoziandika ni Fani ya Fasihi 
Simulizi. 

JALADA 
Jalada la Riwaya ya Chozi la Heri ni tokeo la usanii  wake , Robert Kambo. Katika upande wa mbele  sehemu ya juu, mna rangi ya kijani kibichi iliyokolea.  Maana ya rangi hii ni uhai na rutuba. Riwayani yamo  maeneo yaliyo na rutuba yanayotoa mazao mengi.  Katika eneo la Msitu wa Heri alikoishi Ridhaa kwa  miongo mitano, mwanzoni kulikuwa kama jangwa la Kalahari lakini Ridhaa alihakikisha kuwa kijiji hiki  kimepata maji ya mabomba hadi eneo zima likatwaa  rangi ya chanikiwiti. Miti mingi kama Miambakofi,  mivule na miti mingine kapandwa. Maeneo mengine  yaliyokuwa na rutuba ni kama Msitu wa Mamba. Watu waliogura makwao  walipohamia hapa walikata miti na kupanda vyakula  kama mahindi ambayo yalifanya vizuri mno. 
Ndani ya rangi hii mna anwani ya kazi iliyoandikwa  kwa rangi nyeupe. Kawaida rangi hii huashiria amani.  Licha ya mambo kuwaendea vibaya wahusika wengi  riwayani, hatimaye mna amani ya kudumu. 

Jina lake mwandishi liko maeneo yayo hayo na  limeandikwa kwa rangi ya manjano. Rangi hii  huashira ukomavu. Mwandishi wa riwaya hii ni  mwenye tajriba pana. Amekomaa katika uandishi wa  kazi za fasihi. Masuala anayoyaangazia ni yale  yanayoiathiri jamii yake. Ametumia mtindo  unaoashiria upeo wa ukomavu wake. 
Upande wa chini wa jalada la riwaya hii mna mchoro  wa jicho. Jicho hili linadondokwa na chozi. Ndani ya  chozi mna watu watatu(mmoja wa kike na wawili wa  kiume). Inahalisi kuwa watu hawa watatu ni Umu,  Dick na Mwaliko. Walifurahi mno walipokutana wote  katika hoteli ya Majaliwa. Riwayani, Umu na Dick  walikimbia wote kwa pamoja na wakamkumbatia  ndugu yao  Mwaliko na huku wakaanza kulia na kutokwa na machozi ya farajaheri.

4.UFAAFU WA ANWANI 
Anwani ya Riwaya hii ni Chozi la Heri. 
Kwa mujibu wa kamusi ya karne ya 21, CHOZI ni tone  la maji au uowevu linalotoka machoni ambalo  aghalabu hutokea mtu anapolia, kufurahi au moshi  unapoingia machoni. Nalo jina 
HERI lina maana tatu
 1 Ni kuwepo kwa amani,  utulivu na usalama
 2 Ni hali ya kupata Baraka na  mafanikio
 3 Ni afadhali. 
Maneno haya yanapotumika  pamoja tunapata maana iliyo na undani zaidi kuliko  jina likitumika peke yake. 
Kwa hivyo, chozi la heri ni chozi ambalo linatoka  wakati mhusika fulani amepata amani, utulivu na  usalama. 
Chozi.
kwisha kupata baraka na mafanikio. 
Maana nyingine  ni kuwa chozi hili linaonekana ni chozi (la)  afadhali bora nafuu. 
Kwa kujikita katika maana mbalimbali yanayojitokeza  wakati maneno hayo mawili yamewekwa pamoja,  matukio yafuatayo yanaafiki ufaafu wa CHOZI LA  HERI. 
i)Mwandishi anatuleza kuwa Ridhaa alipokwenda  shuleni siku ya kwanza alitengwa na wenzake kwani  hawakuta ashiriki michezo yao. Kijana mmoja  mchokozi alimwita 'mfuata mvua' aliyekuja  kuwashinda katika mitihani yote. Ridhaa alifululiza  nyumbani na kujitupa mchangani na kulia kwa kilio na shaka. Mamake alimhimiza na kumhakikishia  kumwona mwalimu keshoye. Tangu siku hii, huu  
ukawa ndio mwanzo wa maisha ya heri kwa Ridhaa  kwani baada ya mwalimu kuzungumza na wanafunzi  umuhimu wa kuishi pamoja kwa mshikamano,  
Ridhaa alipea kwenye anga ya elimu hadi kufikia kilelecha cha elimu na kuhitimu kama daktari. 

ii)Ridhaa alipotoka kwenye Msitu wa Mamba alijiona  nafuu kwani wapwa zake- Lime na Mwanaheri  walikuwa wamepata matibabu. Dadake Subira  alitibiwa akapona. Mwamu wake Kaizari amepona donda lililosababishwa na  kuwatazama mabinti zake wakitendewa  ukaini(kubakwa) na Vijana wenzao.
Ridhaa anajua kuwa Kaizari ni afadhali kwa sababu  hakuna aliyemtenga na mmoja kati ya jamaa zake.  Ridhaa anapomfikiria Kaizari anajiambia heri nusu  Shari kuliko Shari kamili.

iii)Ridhaa aliposikia sauti ya kike ikitangaza, tangazo  lile lilimrudiSha katika mandhari yake ya sasa Alijaribu kuangaza macho yake aone anakoenda  lakini macho yalijaa uzito wa machozi ambayo  alikuwa ameyaacha yamchome na kutiririka yatakavyo.

iv)Wakati Ridhaa alimkazia macho Mwangeka- Mwangeka alikuwa akijiuliza iwapo babake amekuwa  mweha kwa kukosa kushirikiana na majirani kuchimba  kaburi kuyazl ka majivu- matone mazito ya machozi  yalitunga machor mwake Mwangeka. Akayaacha  yamdondoke na kumcharaz, yatakavyo. Uvuguvugu  uliotokana na mwanguko wa macho:haya uliulainisha moyo wake, ukampa amani kidogo.  Moyo wake ukajaa utulivu sasa kwa kujua kuwa wino  wa Munguhaufutiki.

 v)Wakati Ridhaa alikuwa akimsimulia Mwangeka  misiba( iliyomwandama tangu siku alipoondoka kwenda  kuwel" amani Mashariki ya Kati, Ridhaa alisita  akajipagusa kijasho(kilichokuwa kimetunga kipajini mwake kisha akatoa  kitamba mfukoni na kuyafuta machozi yaliyokuwa  yameanza kumpofusha. Uk 48

vi)Mwangeka alipokuwa ameketi mkabala na  kidimbwi cha kuogelea, mawazo yake yalikuwa kule  mbali alikoanzia Akawa anakumbuka changamoto za ukauji wake.  Akawa kumbuka wanuna wake. Alipomkumbuka  Annatila(Tila) mwili ulimzizima kidogo akatabasamu  kisha tone moto la chozi likamdondoka.

vii)Katika Msitu wa Simba kulikuwa na maelfu watu  waliogura makwao. Kati ya familia zilizoguria humu  ni familia ya Bwana Kangata. Kwa Kangata na mkewe Ndarine, hapa palikuwa afadhali kwani hawakuwa na pa kwenda  kwa kuwa hata kule walikokuwa wakiishi awali  hakukuwa kwao. Uk 57

wongo: wa chozi la Heri
 viii)Wakati Dick walikutana  kisadfa na Umu katika uwanja wa ndege,  walikumbatiana kwa furaha. Machozi yaliwadondoka wote wawili na wakawa wanalia kimyakimya. Walijua fika kuwa Jaala ilikuwa imewakutanisha na  kwamba hawatawahi kutengana tena. Maisha sasa  yalianza kuwa ya heri kwao. 

ix)Baada ya miaka kumi ya kuuza dawa za kulevya,  Dick alifaulu hatimaye kujinasua kutoka kwa kucha  za mwajiri wake. Alianza biashara yake mwenyewe  ya kuuza vifaa vya umeme. Sasa akaanza kujitegemea  
kwa kuwa amejiajiri.
Alikuwa ameufungua ukurasa mpya katika maisha yake.
Maisha yake sasa ni ya heri. 

X) )Wakati Neema na Mwangemi walikabidhiwa  mtoto wao wa kupanga na Mtawa Annastacia,  Mwaliko alimkumbatia Neema na kumwita mama na  kumwahidi kuwa ataenda naye. Neema alidondokwa  na chozi la furaha na kumkumbatia Mwaliko kwa  mapenzi ya mama mzazi. Hili lilikuwa ni chozi la heri  kwa Neema.
xi)Dick alimweleza Umu kuwa siku waliokutana  katika uwanja wa ndege na wakasafiri pamoja, hiyo  ndiyo ilikuwa siku ya heri Zaidi kwake. Nasaha  alizopewa na IJmu zilimfunza thamani ya maisha. Kisadfa, huu ndio wakati Dick alikuwa ameamua  kubadilisha maisha na kuishi maisha mapya  yasiyokuwa ya kuvunja sheria. 

Xii)Dick aliposimulia namna wazazi wake wapya  pamoja na Umu walivyomfaa maishani, kila mmoja katika  familia hii alijil. Bila shaka yalikuwa machozi ya Mbunda Msokile(1992:206) anasema kuwa msuko ni au mfuatano wa matukio yanayosimuliwa kutoka  mwanzo  hadi mwisho. Hapa tutaangazia matukio katika kila  sura.

xiii)Baada ya Mwaliko kujitambulisha kwa Umu na  Dick, umu na Dick hawakungojea amalize.  Walikimbia wote wakamkumbatia ndugu yao,  wakaanza kulia huku wakiliwazana. Haya yalikuwa  machozi ya furaha kwao kwa kupatana tena wote  wakiwa hai. Kwa kweli kila mmoja alitokwa na chozi  la heri. 

xiv)Mwaliko alimwambia babake kuwa kuja katika  hoteli ya Majaliwa kuliwaletea heri kwa kuwa familia yao sasa  imepanuka. Sasa amekutana na watu aliokuwa tu  anasikia wakitajwa. Maisha sasa ni afadhali.

Xv)Dick alitoa shukrani tele kwa Umu kwa kuwa  alimpa matumaini kuwa siku moja watampata ndugu  yao Mwaliko. Mwaliko hata anapomtazama Umu, macho yake yakiwa yamefunikwa na vidimbwi vya  machozi, anajua kuwa familia yao imerudiana japo  katika mazingira tofauti.

xvi)Siku ambayo Mwangeka alimwoa Apondi ilikuwa siku ya heri kwake kwani alimwaga chozi la heri.  Tunaelezwa kuwa, Ridhaa alijua kuwa wakati ndio mwamuzi, ipo siku atakapotokeza hurulaini wake  Mwangeka. Ataifungua kufuli kubwa iliyoufunga  moyo wake na hiyo itakuwa siku ya kumwaga chozi  la heri.

SURA YA KWANZA 
Sura hii inapoanza, Ridhaa alikuwa amesimama kwa maumivu makali huku mikono kairudisha nyuma ya  mgongo wake uliopinda kwa uchungu. Amelitazama wingu la moshi ambalo linamkumbusha ukiwa  
aliozaliwa nao na ambao anahofia kuwa angeishi na  kuzikwa nao. Alipogeuka alitazamana ana kwa ana  na moto ambao uliteketeza jumba lake la kifahari.  Walioangamia mle ndani ni Terry (mkewe  Ridhaa),bintiye Tila, Mkewe Mwangeka(Lily) na  mjukuu wake Becky. Tukio hilo linamkumbusha  mambo kadha yaliyotokea hapo awali yakiwemo  mlio wa kereng'ende na bundi usiku wa kuamkia siku  hii ya kiyama. Milio hii ilimtia kiwewe zaidi kwani  bundi hawakuwa wageni wa kawaida katika janibu  hizi. Alikumbuka akimwambia Terry kuwa milio hii ni  kama mbiu ya mgambo ambayo ikilia huenda  kukawa na jambo. Terry ambaye kawaida yake ni  mcheshi hakunyamaza bali alimwambia Ridhaa kuwa  kwake lazima kila jambo liwe na kiini. Terry alishangaa ni vipi daktari mzima alikuja kujishughulisha  na mambo ya ushirikina. Terry anamkumbusha  mmewe kuwa aliwahi kumwambia kuwa ni vizuri  kuiacha mielekeo ya kijadi ambayo huyafifilisha  maendeleo. Anazidi kumuuliza hata iwapo jambo  likawa atafanya nini? Ndipo Terry anamjuvya kuwa la  muhimu ni kumlaani shetani kwani Iiandikwalo ndilo  liwalo. Mazungumzo haya baina ya Terry na mmewe  Ridhaa yalikuwa ya mwisho kabisa kutokea Terry  akiwa hai. Ridhaa sasa anajutia kuwa angelijua  angelitumia kila sekunde za uhai zilizokuwa zimesalia  kumuuliza mkewe maswali ambayo sasa yameivamia  akili yake. Machozi yalifulika machoni mwake na  kuulemaza uwezo wake wa kuona na ndipo moyo  wake ukamwonya dhidi ya tabia yake ya kike ya kulia pindi tu akumbwapo na  vizingiti ambavyo ni kawaida ya maisha. Aliyakumbuka maneno ya marehemu mamake kuwa machozi ya mwanamme hayapaswi kuonekana  mbele ya majabali ya maisha. Siku hii Ridhaa hakujali  la mama wala la baba; alijiskia kama mpigana  masumbwi aliyebwagwa na kufululiziwa makonde  bila mwombezi. Alisalimu amri na kuyaacha machozi  yamvamie yatakavyo. Katika mito ya machozi ndipo  alileta kumbukumbu ya mambo yalivyokuwa usiku  ambao uliyatia giza maisha yake. Anakumbuka  mayowe ambapo mwenye kuyapiga alimsihi Mzee Kedi asiwauwe kwani wao ni majirani wake.  Akamsihi asiwadhuru wanawe wala mume wake.  Baada ya mayowe haya ndipo alisikia mlipuko  mkubwa kisha akashikwa na uziwi wa muda  uliofuatwa na sauti nyingine ya Mkewe  
"Yamekwisha". Kumbukumbu hii ilimpa kuzimia na  alipozinduka alijipata kalala kando ya gofu la jumba  lake lililokuwa linafuka moshi. Alijikongoja hadi  kwenye kwenye shamba lililokuwa kando ya nyumba  yake alipopaaza sauti na kusema " Familia yangu na  mali yote hii kuteketea kwa siku moja? 
Aliporudi kulikokuwa sebule ndipo alikumbuka kuwa Mwangeka (kifungua mimba) wake alizaliwa kwenye  chumba hiki miaka thelathinl iliyopita. Alishangaa ni  vipi Mwangeka aliweza kunusirika mkasa huu na  ndipo akawaza kuwa wadhifa aliyopewa kwenda  Mashariki ya Kati kudumisha amani ulitokea kuwa  wongofu wake. Katika kumbukumbu zake  anaukumbuka mjadala mkali baina yake na bintiye  Tila kuhusu mafanikio ya baada ya uhuru. Hakuna  aliyethubu kuuchangia kwani masuala ya sheria Tila  alikuwa ameyaelewa
 kweli. Tila anamuuliza babake maswali magumu  ambayo yanamsawiri Mwafrika alivyonyanyaswa na  tabaka leajuu lililojilimbikizia mali baada ya mzungu  kuondoka, likabaki likiukomaza ukoloni mambo leo.  Mwafrika alibaki pasi na chochote cha kumiliki. Tila anasisitiza kuwa wao ni wategemezi si kwa lishe tu, bali pia kwa ajira. Na kazi  zenyewe ni vibarua vya kijungu jiko. Tila alishangaa  ni kwa nini wao hawajaanza kujisagia kahawa au chai  yao. Haihalisi mbegu ziwe zetu, tulikuze zao lenyewe  kisha kumpelekea mwingine kwenye viwanda vyake  alisage kisha kuja kutuuzia hiyo kahawa au chai kwa  bei ya kukatisha tamaa alisisitiza Tila. Ridhaa  alikubaliana na mtazamo wa Tila kwani mstakabali  wao wa ukuaji kiuchumi uligonga mwamba wakati  sheria ya mkoloni ilimpa mzungu kibali cha kumiliki  mashamba katika sehemu zinazotoa mazao mengi.  Mwafrika akabaki aidha kuwa kibarua au skwota  ambaye maisha yake yalitegemea utashi wa mzungu.  Wafrika ambao walibahatika kupata makao yao binafsi walipata sehemu ambazo hazingeweza kutoa  mazao mengi, wakawa wakulima wadogo wadogo,  maskini wasio na ardhi. Ridhaa anamkumbuka baba  Msubili alivyokuwa akisema kuwa jamii yao iligeuka  kuwa hazina ya wafanyakazi ambamo Wazungu  wangeamua kuchukua vibarua kupalilia mazao yao. 
Ridhaa hakuwa mkaazi asilia wa Msitu wa Heri.  Alikuwa Tuata mvua kama walivoitwa walowezi na wenyeji  kindakindaki. Ridhaa anasema kuwa hakupachagua  mahali hapa ila majaliwa yalitaka awe hapo. Babake  alikuwa na wake kumi na wawili. Wake hawa  walijaliwa na wana wa kiume ishirini na ndipo ardhi  ya mzee Mwimo Msubili ikawa haitoshi kuwalea  madume hawa iligawanywa na ikamwia vigumu Mzee Mwimo kuwalisha wana hawa  kwani ardhi yake ilitoa zao dogo. Katika ardhi ya  Mzee Mwimo mlizuka uhasama, migogoro na uhitaji  mkubwa. Jambo hili limfanya mzee mwimo  kuwahamishia wake wawili wa mwisho Msitu via  Heri au Ughaishu kama walivyopaita wenyeji. Siku  hizo ilikuwa rahisi mtu kuwa na shamba mahali  kokote katika eneo lililomilikivia na kabila lake kwani  umiliki wa mashamba ulitegemea bidii ya mtu.  Mamake Ridhaa alikuwa mke wa mwisho wa Mzee  Mwimo. Ridhaa alikuwa mwenye umri wa miaka  kumi walipohamia Mlima via Heri na alikuwa bado  hajaanza shule. Walipowasili humu hamkuwa na  wakaazi wengi na ilimchukua muda kuzoeana na  watoto wa majirani ambao waliwaona Ridhaa na  nduguze kama waliokuja kuuvuruga utulivu wao.  Ridhaa alipowazia kuhusu jambo hili alielewa fika  kuwa hali hii ilizuliwa na wakoloni na kuwarithisha  Waafrika. Baba yake, Mwimo Msubili alikwisha  kumwambia kabla ya miaka ya Hamsini umiliki wa  kibinafsi wa ardhi haukusisitizwa katika jamii yao.  Watu walitangamana vyema. Familia zilizotoka  kwengine ziliishi miongoni mwao pasi uhasama. Sera  mpya ya mkoloni kujumuisha pamoja ardhi  iliyomilikiwa na mtu binafsi na kuuidhinisha umiliki  huu kwa hatimiliki, ilivuruga mshikamano wa kijamii.  Sera hii mpya ya umilikaji wa ardhi ilimaanisha  kwamba wale waliokosa pesa za kununulia  mashamba wangekosa mahali pa kuishi. Wale waliobahatika kuwa na pesa za kununulia mashamba  daima walichukuliwa kama wageni wasiopasa  kuaminiwa. Ridhaa alikuwa kati ya waathiriwa wa  hali hii kwani alitengwa na wenzake siku ya kwanza  shuleni katika michezo mbalimbali. Alichokozwa na  mwanafunzi mmoja aliyemwita 'mfuata mvua' na  kumwambia hakutaka kucheza naye kwani alikuja  kuwashinda katika mitihani yote. Jambo 14
hili lilimfanya Ridhaa kulia kwa kite na kumwambia  mamake kuwa hangerudi shuleni tena. Mamake  alimwambia ni vyema kujifunza kuishi na wenzake  bila kujali tofauti za kiukoo na nasaba. Mamake  Ridhaa alizungumza na mwalimu naye mwalimu  akazungumza na wanafunzi na kuwasisitizia  umuhimu wa kuishi pamoja kwa mshikamano. Huu  ukawa ndio mwanzo wa maisha ya heri kwa Ridhaa.  Ridhaa alifanya vyema masomoni na kufikia kilelecha  cha ufanisi alipohitimu kama daktari. Baadaye aliasi ukapera na akafunga ndoa naye Terry. Alijaliwa na wana ambao waliangamia  isipokuwa Mwangeka. Ridhaa anashangaa ni kwa nini Mzee  Kedi alimgeuka kwani ndiye aliyemsaidia kupata  shamba hilo lake. 
Familia zote mbili zilikuwa na mlahaka mwema.  Ridhaa ameyafanya mengi mazuri kikijini hadi  kikaacha kuitwa Kalahari. Ikawaje aliowatendea  hisani wamelipa kwa madhila? 
lweje watu waliokula na kunywa pamoja ndio  waliomlipulia aila na kuyasambaratisha maisha yake?  Haya maswali yasiyo na majibu yalimsumbua akilini mwake. Alipowaza alianza kuelewa sababu ya vikaratasi kuenezwa kila mahali vikiwatahadharisha  kuwa mna gharika baada ya kutawazwa kwa Musumbi kiongozi mpya. Anaelewa sababu ya jirani  kuacha kumtembelea kwake kwa ghafla. Anaelewa  sababu ya mke wa jirani kulalamika kuhusu kuuzwa kwa mashamba ya wenyeji kwa wageni. Alielewa  kuwa alikuwa mgeni wala si mwenyeji hata baada ya  kuishi pale miongo mitano. Katika usingizi  alikumbuka habari iliyosomwa katika runinga miaka  miinne iliyopita. Habari ilisema kuwa matrekta ya  Baraza ya jiji yalitekeleza amri ya Bwana Mkubwa  ambayo ilikuwa ni kwabomoa majumba ishirini  katika mtaa wa kifari wa TononOkeni. Ridhaa alitazama picha za majumba yake  matatu kwenye mulishi wa runinga yakibomolewa. Majumba  haya sasa yamegeuka udongo. Pigo hili la pili aliliona  kali zaidi.
Alibaki akijiuliza maswali akishangaa ni upi utaakuwa  mstakabali wake, wa mwanawe Mwangeka na  Subira, dada yake Ridhaa aliyeishi maili kumi kutoka pale. 
Maswali: 
i)Eleza kwa kifupi hasara ya ukabila. 
ii)Ni mambo gani yalifuatia kutawazwa kwa  Musumbi ? 
iii)Ni mambo gani yalimpata Ridhaa tangu  walipohamia Msitu wa Heri? 

iv)Wataje, kisha utoe sifa za wahusika waliotajwa  katika sura hii. 

v)Onyesha namna mbinu rejeshi ilivyotumiwa  katika sura hii. 


SURA YA PILI 
Ni siku kumi tangu kuondoka kwa Kaizari na wenzake  na kujipata katika mazingira haya mageni. Si mageni  kwani ni mumo humo kwao kwani si ughaibuni wala  nchi jirani. Pahali hapa ni kambi au mabanda yaliyosongamana. Waliokuwa nacho na wachochole  wote wako pamoja katika kambi hii. 
Kuna kiasi fulani cha usawa. Japo wanasema kuwa wanadamu huwa sawa kifoni, kuna tofauti katika  mandhari wanamofia. Kuna wanaofia zahanati za kijijini na wapo wanaolala maumivu yao yakiwa  yamefishwa ganzi katika hospitali za kifahari huku  wakiliwazwa na mashine. Kuna wengine ambao hufia  kwenye vitanda vya mwakisu vitongojini baada ya  kupiga maji haramu(pombe haramu) kama nzi  ambao kufia dondani si hasara. Kuna tofauti pia  mitindo ya mazishi na hata mavazi ya mwenda zake na wafiwa. Hata  majeneza yenyewe huhitilafiana. 
Katika kambi la kina Kaizari mipaka ya kitabaka  imebanwa. 
Kwani, hata waliokuwa navyo sasa hivi wanang'ang'ania chakula haswa uji. Hata aliyekuwa  waziri wa Fedha miaka mitano iliyopita yumo katika  kambi hii aking'ang'ania chakula na wenzake. Mvua  kubwa inanyesha na matone mazito kuwaangukia  wanawe wakembe wa Ndugu Kaizari-Lime na Mwanaheri. Hana hata tambara duni la kuwafunikia.  Ubavuni amelala mke wake Subira. Anaonekana  kuwa siye yule Subira wa awali kwani mwonekano wake ni wa kukatisha tamaa amevimba sana baada  ya kutendewa unyama na binadamu wengine. 
Kwa mbali anaonekana Ridhaa, akitafuna kitu fulani  kinachofanana na mzizi-mwitu. Ni kinaya Daktari  mzima, Mkurugenzi mzima wa Wakfu wa Matibabu  nchini kula mzizi! 
Kaizari anaanza kusimulia yaliyojiri siku ile baada ya  kutawazwa kwa kiongozi mpya. Anasema kuwa  baada ya kutawazwa kwa kiongozi  mwanamke(wengine waliamini hafai kuongoza)  mambo yaliharibika. Watu wakashika silaha  kupigania uhuru wao, uhuru ambao walidai  hawakupewa Wakaupigania. Wakatoa kauli kuwa wanaume  watatumikishwa kwa walivyofanywa enzi hizo katika  visakale vya jirani. Waliona kuwa kiongozi mwanamke  atawarudisha pale Walikotoka. Walikemea kusumbuliwa  
walikosumbuliwa kwa miongo mitatu sasa na  Affirmative action na a third should be 
Women. Walikerwa mno na suala Ia jinsia ya ki  kuchipuza kila mara katika vikao vyao wakalamik' Y  mwa mke kutetewa na vyombo vya habari na wapigania haki.  Mwanaharakati mmoja kwa jina la Teitei akazidi  kusema kuwa mwanamke kuiongoza jamii nzima  itakuwa kukivika kichwa cha kuku kilemba. 
Bi. Shali alikanusha kauli ya Teitei na kusema kuwa,  Mwekevu(kiongozi mwanamke) alijitosa katika siasa  na kuomba kura kama wanaume hao wapinzani  wake, akastahimili vitisho na matusi kutoka kwa  wanaume na kwa hivyo ushindi wake ni zao Ia bidii  yake. Mradi wake wa kuchimba visima umewafaidi  raia kwenye maeneo kame. 
Kaizari aliendelea kumweleza Ridhaa kuwa vita  vilianza kati ya kundi lililokuwa linaunga mkono Mwekevu na lililokuwa likiunga mkono mpinzani  wake mwanamume. Vita vikacha 
Cha baina ya pande zote mbili. Kundi pinzani likidai  kuwa haiwezekani mwanamke kushinda uchaguzi  huenda aliiba kura na wafuasi wake kuwanunua  wanawake ambao ndio wapiga kura wengi. Kundi la  mwekevu lilisikika likisema kuwa wakati wa  mabadiliko ni sasa na kuwa wanastahili kumpa  Mwekevu nafasi. MijadaIa iliyozuka ilizidisha  migogoro na hali ya taharuki ikatamalaki. Askari  wakatumiwa kudumisha usalama katika vijiji na  mitaa. Muda si muda raia walianza kukimbizana na  polisi. Katika mchezo huu, watu wengi walipoteza  maisha yao. 
Wengine walipoona kuwa mambo yameharibika  waliacha makwao na kukimbia. Mali walioacha  nyuma yaliteketezwa. 
Wakapoteza kila kitu. Wengine waliokuwa jasiri  walipora maduka ya Kihindi, kiarabu na hata  Waafrika wenzao wakapora walichoweza kubeba kabla ya kupatana na mkono wa utawala Sura ya nchi ya Wahafidhina ikawa mpya. Misafara  ya wakimbizi ikawa kwenye barabara na vichochoro  vya Wahafidhina. 
Mizoga ya watu na wanyama, magofu ya majumba  yaliyoteketezwa kwa moto na uharibifu wa mali na  mazingira ukashamiri. 
Kaizari anakumbuka siku ya pili akiwa sebuleni na  wanawe wakitazama runinga mara alisikia kuwa  hakuna amani bila kuheshimu mwanamume.  Kilichofuatia ni mabarobaro waliobeba picha za mpinzani aliyeshindwa na Mwekevu na wakaanza  kughani mkarara uliokuwa ukisema Tawala Mara hali ilibadilika na wakayazingira magari  barabarani na kuanza kuyawasha moto kana  kwamba wanayachoma mabiwi ya taka! 
vilio vya binadamu akiomba kuhurumiwa na  binadamu kaini, lakini vilio havikusikika. 
Magari yakawa yanawaka moto bila kujali binadamu  waliokuwamo ndani. 
Mmoja wa waliokuwa wakitekeleza unyama alisikika  akiwaambia wapinzani wao wanyamaze kwani wao  ndio wamekuwa wakiwarudisha nyuma miaka yote  hiyo kwa kuhadaiwa na Vishahada hivyo  wanavyopewa vyuoni. Alilalama kuwa wanafunzwa  kukariri nadharia bila kuwazia umilisi na stadi za  kuwawezesha kujitegemea. Mtu ana digrii tatu na  hata baada ya miaka kumi kazi hana. 
Vijana waliendelea kulamikia kupuuzwa kwao. Mate yamewakauka vinywani wakifunga barua za kutumia  maombi ya Baadaye ving'ora vilisikika na askari wanaojulikana  kama fanya fujo uone wakawa wanawinda vijana  hawa. Walimiminiwa risasi vifuani mwao na wote  wakaiaga dunia kifo cha kishujaa kwani walijitolea  mhanga kupigania uhuru wa tatu. Kaizari alitokwa na  machozi na kuwahurumia vijana hawa waliokufa kifo  walichoweza kukiepuka. Akaihurumia nchi yake  ambayo ilielekea kushindwa kuwahakikishia usalama  watu wake. Baada ya siku nne kwa kina Kaizari  kulibishwa hodi, mke wake Kaizari, Subira ndiye  alikwenda kuufungua, alisalimiwa kwa kofi kubwa kisha akaulizwa alikokuwa kidume chake kijoga.  Walisemekana kuwa wao ndio vikaragosi  waliotumiwa na wasaliti wao kuendelea  kuwafukarisha. 
Alikatwa mikato miwili ya Sime hata kabla hajajibu  lolote, akazirai kwa uchungu. Kisha genge la  mabarobaro watano likawabaka mabinti wake  Kaizari, Lime na Mwanaheri. Alijaribu kuwaokoa  lakini hakufaulu. Mahasimu hao wakaondoka baada  ya kuutekeleza unyama huo bila kumgusa Kaizari,  auguze majeraha ya moyo. Alijizatiti na kuwapa  wanawe na mke wake huduma ya kwanza. Punde si  punde, sauti ya Jirani yao Tulia iliita ikiwataka kutoka iwapo walitaka  kuishi. 
Tofauti na majirani wengine, Tulia alimsaidia Kaizari  kufunganya na kumsindikiza hadi njia panda.  Alimkumbatia na kumwambia kuwa Mwenyezi  Mungundiye hupanga na nguvu na mamlaka pia  hutoka kwake. Akamjuvya kuwa uongozi mpya  umezua uhasama kati ya koo ambazo Zimeishi kwa  amani kwa karibu karne moja. Akamshauri  aihamishe aila yake kwa muda kwa sababu ya  usalama. Akamhakikishia kuwa huo sio mwisho wa  kuonana. Huu utakuwa mwanzo wa uzao wa jamii  mpya isiyojua mipaka ya kitabaka, jinsia na kikabila.  Jirani alipompungia mkono, matwana ya abiria ilikuja nao wakaabiri. Ilikuwa ikiendeshwa kwa kasi kama  kwamba inakimbizwa. Waliyashuhudia mengi katika safari hii  ya shaka kama vile mabasi kuchomwa pamoja na  shehena zayo na hata mifyatuko ya risasi. Hatimaye,  gari lilikwisha petroli ikawa sasa ni mtu na malaika  wake. Walijitoma msituni, kila mtu na aila yake.  Walipata shida kwani chakula kilikuwa adimu. 
Kulikuwa na changamoto ya maji safi ya kunywa.  Walikata miti wakajenga vijumba ambavyo  viliezekwa kwa nyasi na kukandikwa kwa udongo.  Wengi walipata homa ya matumbo na wengine  kuyapoteza maisha yao. Wakimbizi walizidi  kuongezeka nayo hali ya maisha ikazidi kuwa ngumu.  Idadi kubwa ya wakimbizi ilifanya kuwe na vyoo vya  kupeperushwa- yaani sandarusi ambazo hutumiwa  kama misalani. Siku za mwanzomwanzo Kaizari  hakuweza kutumia misala hii, lakini alisalimu amri na  kusema potelea mbali, lisilo budi hutendwa. Lakini kutokana na tishio Ia maenezi ya kipindupindu  aliwasihi kuchimba misala kwa jina long drop. Tatizo  la njaa pia lilishamiri kwani waliokuwa  
wamebahatika kubeba nafaka chache walizitoa  zikatumiwa na wote, zikaisha. Njaa ikawa inatishia  kuwaangamiza wote, lazima wafanye jambo. 
Asubuhi ya siku ya kumi na tano Selume(mke wa  jirani yao aliyekuwa mpinzani mkuu wa Mwekevu) 
akina mama( wa Mother's union, woman's Guild na  waliokuwa wamepakiwa nyuma ya lori hilo.  Msukumano ulianza hadi mlinda usalama mmoja  alipojitokeza na kuwasihi kuweka usalama. Watu  wengine kama Mzee Kaumu walishangaa  walipokuwa hawa wangwana wakati madhila haya  yalipowapata. 
Kwa kuwa tabia ni ngozi, Bwana Waziri Mstaafu  aliyekuwa na uzoefu wa kuwaelekeza watu huko  wizarani, alisaidia kukigawa chakula. Pia Kaizari na  Selume waliitwa kusaidia. Hata hivyo, wengine  walitumia ulaghai ( kama familia ya Bwana Kute- diwani wa hapo awali) kupata chakula kingi  kuliko familia zingine.
Maswaii. 
i)Maisha kotika mitaa ya mabanda ni kukatisha  tamaa. Tetea kauli hii. 
ii)Fafanua matatizo wanayoyapitia wakimbizi wa  ndani kwa ndani. 
iii)Faha!i wawii wakipigana, nyasi huumia. Kwa  kurejele sura hii, onyesho ukweli wa kauli hii. 
iv)Siasa husababisha migogoro katika ndoa. Kwa  kurejelea sura hii, tetea kauli hii kikamilifu.

SURA YA TATU 
Baada ya kuishi katika msitu wa Mamba kwa miezi  sita, Ridhaa, Kaizari na familia yake walibahatika  kurudi nyumbani kufuatia mradi wa Operesheni Rudi  Kanaani. Asubuhi hii 
Ridhaa ameketi katika chumba cha mapokezi katika  Uwanja wa Kimataifa wa Ndege wa Rubia. Ana hamu  kuu ya kumwona Mwangeka akiwa mzima. Ridhaa  anakumbuka kuwa siku ya kuhawilishwa kutoka  Msitu wa Mamba hakuwa na matumaini ya maisha  bora kwani hakuwa na mwenzi wala mtoto wa  kuendea. Wengine kama Selume walikuwa wakilia kwa kuwa hawakujua waende wapi kwani mume  wake amekwisha kuoa msichana wa kikwao na  Babake alimkatalia katakata. Ridhaa alimfariji na  kumwomba asilie kwani mwana wake yu hai tena  ana kisomo na amehitimu kama mkunga, anaweza  kujitegemea. Ndipo Ridhaa akamwahidi warudipo  nyumbani, angemtambulisha Selume kwa mkuu wa  Idara ya Afya ya Jamii katika Hospitali Kuu ya  Tumaini. Leo hii, Ridhaa anapowaza haya, Selume  amekwisha kuajiriwa kama muuguzi katika hospitali  ndogo iliyojengwa karibu na kambi ya WWHN. 
Ridhaa anakumbuka mambo mengi kama vile kadhia  iliyompoka familia yake ndiyo ilimkutanisha na watu  kama Selume ambao angewaita ndugu na kumfanya  kusahau msiba wa kuipoteza akraba yake.  
Kutangamana na wakimbizi kukamfunza thamani ya  binadamu. Sasa amejifunza mengi kama 
Vile uzima ni upande mwengine wa mauti. 
Kwenye Msitu wa Mamba, Ridhaa alipata huduma za  ushauri na uelekezaji kutoka kwa wataalamu  mbalimbali na akaweza ugonjwa wa shinikizo la  damu ambao ulitokana na Hapo alipotoka kwenye msitu alijihisi kiumbe kipya  kwani wapwa zake- Lime na Mwanaheri walikuwa  wamepata matibabu. Dada yake Subira alitibiwa  akapona. Mwamu wake 
Kaizari- amepona donda lilitokana na kuwaona binti  zake wakibakwa. Ridhaa anamwona Kaizari ni  afadhali kwani heri nusu Shari kuliko Shari kamili. 
Asubuhi hii, Ridhaa akiendelea kumngojea  Mwangeka walipokuwa wadogo walipenda kumkimbilia kila 
hakuweza kusahau jinsi alivyohisi  aliporudi tena kwenye ganjo lake siku ile.  Anakumbuka kuwa alipozinduka( kutoka kuzirai),  alijipata katikati mwa kiunzi cha sebule lililokuwa  kasri lake. Eneo hili ndipo wanawe Tila na Mwangeka mshtuko wa kupoteza jamaa yake na mali yake  dafrao moja. 
mara alipotoka kwenye shughuli zake za kikazi. Hapo  ndipo kijukuu chake kilipozoea kutembea tata na  kumwita "bubu" naye alipenda kukirekebisha na  kukiambia "sema babuu". Hayo yote hayapo sasa,  hata zile pambaja za mkewe Terry na utani wake  hamna. 
Akiwa yu pale katika kumbukumbu zake, polepole  kwenye jukwaa la akili yake kunaanza kuigizwa  
mchezo wa maisha yake kabla ya dhiki iliyomfika.  Anamwona Tila akitoka shuleni na kuuweka mkoba  wake juu ya meza. Katika mazungumzo yao inabainika kuwa Tila ana upevu wa  mawazo. Waliishi kujadiliana na Mwanawe Tila  masuala nyeti kana kwamba walikuwa marika. Tila  alijua kuwa Siku moja atakuwa jaji katika mahakama  kuu na kuusafisha uozo uliotamalaki humo. 
Alitamani kuwaonjesha washukiwa waliowekwa  rumande kwa miaka mingi utamu wa haki. Lakini  sasa Tila hayupo tena, kilichObaki ni kumbukumbu  zake. 
Ridhaa aliona kuwa utabiri wa mwalimu wa la mabadi.
liko' ulikuja kutimia kwani viongozi wa awamu ya  awali walibwagwa chini na vijana chipukizi. Kinaya ni  kuwa wengi walishindwa kabisa kukubali kushindwa  hasa yule aliyekuwa akigombea kilelecha cha  uongozi. Kulingana naye nafasi hii iliumbiwa  mwanamume na kumpa mwanamke ni maonevu  yasiyovumilika. Kiongozi huyu alipita kila mahali  akitoa kauli ambazo ziliwajaza hamasa wafuasi wake  nao wakaanza fujo zilizoangamiza juhudi za miaka  hamsini za raia za kuijenga jamii yao. Hatimaye  ndege kwa jina PANAMA 79 iliyotarajiwa kufika saa  tatu unusu sasa ndio inalikanyaga sakafu. Abiria  waliposhuka, Ridhaa na Mwangeka walitazamana  kimya.
Ridhaa alihisi kana kwamba anauona mzuka wa  Mwangeka, hakuamini kuwa angerudi nyumbani  akiwa hai. Hatimaye baada ya shaka kumwondokea,  alimkumbatia mwanawe.
Mwangeka akajitupa kifuani mwa babake kwa furaha.  Ridhaa alimkaribisha Mwangeka nyumbani na  kumtaarifu kuwa hakujua kuwa watawahi kukutana  akiwa hai. Ridhaa akamjuwa mwanawe yaliyoisibu  familia yao. Mwangeka alipomtazama babake  akaona kuwa amekonga zaidi na sasa ameshabihi  mno babu Mwimo. Baada ya kumbukumbu zake  kumkumbusha ya awali Mwangeka alimshukuru  babake na kumweleza kuwa alipoipata habari ya  machafuko ya baada ya kutawazwa kwa kiongozi,  alijawa na kihoro kisicho kifani. Mwangeka amekuwa  akifuatilia matukio kwa makini kwani hata kura  zilipohesabiwa upya kisha mpinzani wa Mwekevu  kukubali kushindwa na kutoa wito kwa raia kusahau  yaliyopita, alijua kuwa nchi imepiga hatua moja  katika safari ndefu ya kupata afueni kutokana na  tufani za baada ya kutawazwa.
Mwangeka aliendelea  kuwapa heko vijana wenzake kwa kugundua kuwa  wanatumiwa vibaya na viongozi wenye tama.  Mwangeka akawa sasa anakubaliana na usemi wa  Tila kuwa "usi cheze na vijana, wao ni kama nanga. Huweza  kuizamisha marikebu " Japo Ridhaa aliyaitikia  maneno ya Mwangeka kwa mgoto, alijua kuwa  kuuwasilisha ujumbe wake. Onyesha namna alivyotumia mbinu hii, 

iii)Fafanua sifa na umuhimu  wa tTiIa kama zinavyjitokeza katika sura hii
iv)Ni  masaibu gani Wahafidhina waliyapitia? Taja matatu. 
v)Ni nini umuhimu wa Mwangeka? Rejelea sura hii. 

SURA YA NNE 
Mwangeka ameketi mkabala mwa kidimbwi cha  kuogelea nje ya jumba lake la kifahari ambalo yeye  aliliona kama makavazi ya kumtonesha donda  lililosababishwa na kifo cha mke wake .
Lily Nyamvula. Siku ile baada ya kutoka kwenye  uwanja wa ndege walifululiza moja kwa moja hadi  kwenye gofu la baba yake Ridhaa. Majivu yaliyokuwa  mabaki ya kilichokuwa kwenye kasri lile yalibaki pale pale. Majivu hayo miili ya mama yake(Terry),  wanuna wake, mkewe na mtoto wake. 
Mwangeka hakuelewa ni kwa nini babake  hakuyaondoa mabaki hayo na ni kwa nini  hakushirikiana na majirani kuchimba kaburi (mass grave) kuyazika majivu hayo. Baba mtu alimkazia tu macho. Machozi mazito ya machozi yalitunga machoni mwa Mwangeka, akayaacha yamcharaze  yatakavyo. Wakati huu hata nyanya yake angekuwapo kumwonya dhidi ya kulia kama msichana angempuuza. Alihitaji kulia ili kuliondoa  komango ambalo lilikuwa limefunga mishipa ya moyo wake. Alipolia, moyo wake ulilainika na moyo  wake sasa ulijaa utulivu. Mwangeka akakumbuka  methali isemayo wino wa Munguhaufutiki. Hata  hivyo alizidi kujiuliza iwapo binadamu aliandikiwa  kumpoka binadamu mwenzake uhai. 
Siku ile baada ya wao kutoka kwenye uwanja wa ndege, Ridhaa alimwelezea Mwangeka mambo  yalivyojiri. Alimweleza kuwa maisha yalibadilika Pindi tu Mwangeka alipoondoka. Waliandamwa na msiba  baada ya mwingine. Mwanzo, Ridhaa akapoteza  majumba yake mawili. Miezi mitatu baadaye ami  yake Mwangeka aliyeitwa Makaa alichomeka  asibakie chochote alipokuwa aakiwaokoa watu ambao walikuwa wakipora mafuta kutoka kwenye lori lililokuwa limebingiria. Makaa alizikwa pamoja na  mabaki ya wahasiriwa wote katika kaburi moja kwani  serikali iliwatayarishia mazishi ya umma. Baada ya  Ridhaa kushusha pumzi, aliendelea kumweleza Mwangeka kuwa mambo hayo yote  aliyakabili kwa msaada wa wanuna wa Mwangeka,  mamake Mwangeka na mkaza mwanawe. Akaanza  kuyajenga upya maisha yake hadi 
Siku ile ambayo aliitazama familia nzima ikimponyoka. Daktari Ridhaa amewaokoa wagonjwa wengi kutokana na magonjwa sugu lakini alishindwa  kuuzima moto uliokuwa ukiiteketeza nyumba yao.  Lakini, hakushindwa kwani hakuwepo tendo lenyewe likitendeka. Alikuwa ameenda  kumfanyia ma jeruhi mmoja upasuaji. Ridhaa  alipokuwa akirejea nyumban akasikia sauti ya kite ya  mamake Mwangeka, kisha mlipuko mkali. Yote  yakaisha. Hadi hapo, ameyaishi maisha ya kinyama  kupigania chakula na wahitaji wenzake. Ameonja  shubiri ya kuwa mtegemezi kihali na mali. Lakini  katika hayo yote amejifunza thamani ya maisha,  udugu na amani. Alimhurumia Mwangeka ambaye  mkasa huo ulimfanya mjane hata kabla ya ubwabwa  wa Shingo kumtoka Baada ya kurejea kwake Mwangeka hakuishi na  babake kwa muda mrefu. Mwanzo, hakuweza  kustahimili uchungu uliosababishwa na kuamka kila  asubuhi kutazama mahali ilipoangamia aila yake.  Alimrai babake kila siku akibomoea kiunzi kile cha  nyumba lakini babake alikataa katakata. Lilikuwa  kaburi la ukumbusho wa familia yake. Sababu ya pili  ni kuwa lazima 
Mwangeka angeyaanza maisha yake upya. Atafute  ushauri kutoka kwa wataalamu, auguzie moyo wake  mbali na babake. 
Mwangeka aliporejelea shughuli zake za kawaida  kazini alitafuta kiwaja cha kujengea nyumba. Babake 
akamtahadharisha kufanya uchunguzi kabla ya  kuanza ujenzi wenyewe. Baada ya Mwangeka  kuhakikisha uhalali wa stakabadhi hii na ile alipata  kipande cha ardhi karibu na ufuo wa bahari. Kazi ya  ujenzi ilianza na baada takriban mwaka mmoja na  nusu akahamia kwake. 
Hata anapokitazama kidimbwi hiki, mawazo yake  yako mbali alikoanza maisha. Anazikumbuka  changamoto za ujana wake. Anawakumbuka wanuna  wake: Kombe, Mukeli na Mwangeka alimpata Tila na wenzake nyuma ya  nyumba wakimngojea. Tila alimvuta na  
kumnong'oneza kitu sikioni kisha akavuta boksi  lililokuwa limetiwa mwanasesere wao kwa jina  Dedan Kimathi lakabu waliokuwa wamempa marehemu ndugu yao-Dede. Walianza kulia na  kuomboleza kifo cha Dedan Kimathi. Wakaimba  mbolezi. Katika hali ile ya kuomboleza, watoto hawa  hawakujua kuwa baba yao alikwisha kuja dakika  thelathini zilizokwisha. Akawa anawatazama watoto  hawa wakiigiza mazishi ya ndugu yao Dede. 
Alibanwa na hasira na kuutwa mshipi wake kutoka  kiunoni, akamshika Mwangeka na kumwadhibu vikali.  Akamkemea Mwangeka kwa kuwa bendera inayofuata upepo  badala ya kuwa kielelezo bora kwa mnuna wake Tila.  Mwangeka anapokumbuka kisa hiki anajutia ni kwa  nini hakukiomboleza kifo cha Tila.
Baada ya kipigo hiki, Mwangeka aliwajibika zaidi  akayavalia masomo yake njuga hadi chuo kikuu  ambako alisomea uhandisi. Hapo ndipo alipokutana  na mke wake Lily Nyamvula. Nyamvula alikuwa  akisomea uanasheria. Mwangeka alihitimu masomo  yake na kujiunga na kikosi cha wanamaji, jambo hili  liliwashangaza wengi.

Zoezi. 
i)Eleza kwa muhtasari mambo yalivyokuwa  Mwangeka aliporudi nyumbani. 
ii)Ni kwa nini Mwangeka alimwona Ridhaa(babake  kama) mwehu? 
iii)Eleza misiba aliyomwandarna Ridha kama  iivyoonyeshwa katika sura hii. 
iv)Jadili maudhui ya koma yaivyoangaziwa katika  sura hii. 
v)Eeza sifa nne za Tila.
vi)'Kama ningeusikiliza ushauri wa Tausi wangu  labda ningeweza kuiokoa aila hii ' 
a. Eleza muktadha wa dondoo hili. 
 Eleza kwa kifupi jambo ambalo aila ya msemaji  ilikumbana nalo. 
c. Eleza sifa na umuhimu wa anayeitwa 'Tausi  wangu' 
v)Jadili maudhui ya elimu kama yanavyojitokeza  katika sura hii 


SURA YA TANO 
Msitu wa Mamba uligeuka kuwa nyumbani kwa  maelfu ya watu waliogura makwao bila tumaini la  kurudi. Walijipa moyo na kusema kuwa hata.Walikokuwa wakiishi hakukuwa kwao, walikuwa  maskwota*. Wakaamua kula asali na kuyanywa  maziwa ya Kanaani hii mpya isiyokuwa na  mwenyewe. Matokeo ya maamuzi haya yalikuwa ukatwa kwa miti kwa ajili ya kupata mashamba ya  kupandia vyakula na kwa ajili ya ujenzi. Kabla ya  miaka miwili kuisha, pahali hapa palikuwa pamepata  sura mpya- majumba yenye mapaa ya vigae, misitu  ya mahindi na maharage, maduka ya jumla, viduka  vya rejareja kila mmoja akijibidiisha kufidia kile  alikuwa amepoteza. 
Familia ya Bwana Kangata ilikuwa miongoni mwa zile  zilizoselelea(zilizoishi) kwenye msitu huu. Kwa  Kangata na mkewe Ndarine hapa palikuwa afadhali.  Awali wakiwa wamelowea katika shamba Ia mwajiri  wao aliyekuwa akiishi jijini. Waliishi pale kwa muda  mrefu hata watu wakadhani kuwa ilikuwa milki yao.  Wengine wakidhani Kangata na familia yake  walikuwa akraba ya mwajiri wao. Hata wana wa  Kangata walipokwenda shuleni walijisajilisha kwa  jina Ia tajiri wa baba yao. Walikuwa wakiitwa Lunga  Kiriri, Lucia Kiriri na 
Akelo Kiriri. Kiriri likiwa jina Ia Mwajiri wa Kangata.  Kangata na mwajiri wake walikuwa wamesekuliwa  kutoka mtaa wa Matunda katika zile patashika za baada ya  kutawazwa. Kiriri aliiaga dunia muda mfupi kutokana  na kihoro cha kufilisika na ukiwa aliokuwa  ameachiwa na mkewe Annette na wanawe. 
Walipata Green Card na kuhamia ughaibuni. Hivyo  basi, juhudi za Kiriri kumshawishi mkewe asimnyime  ushirika wa Wanawe ziliangukia moyo wa Firauni. Mkewe Kiriri  alikuwa ashaamua kuwa hapa hapamweki tena. Kazi  aliyokuwa akiifanya katika afisi za umma kama  mhazili mwandamizi kwa miaka mingi ilikuwa  inamfanya kusinyaa, akawa hana hamau akahisi  kinyaa. Wanawe walipoenda kusomea Ng'ambo - wafanyavyo wana wa viongozi kwa kuwa wanaiona  elimu ya humu kama isiyowahakikishia mustakabali  mwema raia wake, yeye alistaafu mapema na  kuchukua kibunda cha mkupuo mmoja almaarufu  Golden Handshake akachukua Green Card na kuwafuata na kumwacha mume wake  akiwa mpweke. Baada ya wana wa Kiriri kumaliza masomo yao walibakia huko huko Uzunguni kufanya  kazi. Walipuuza rai baba mtu za kurudi nyumbani ili  kuziendesha baadhi ya biashara zake. Kila mmoja  akajishughulisha na mambo yake. Kifungua mimba  wa Kiriri kwa jina Songoa alisema kuwa nchi yao  haina chochote kumfaa kwa hata walio na shahada  tatu bado wanalipwa mshahara mdogo sana, akaona  heri awekeze huko mbali aliko na imani nako. Kabla  ya kifo chake, Kiriri alikuwa akiibua mijadala nafsi  akilini mwake kuhusu Waafrika ambao ni kama  waachao mbachao kwa mswala upitao. Akawa najiuliza maswali mengi kama vile ni nini huwavutia  raia kuhamia ughaibuni? 
Je ni hiyo mishahara minono wanayolipwa? Je, ni  hizo kazi za kujidhalilisha za kwenda kuwauguza  maajuza waliotelekezwa na aila zao? Au ni zile ndoa  kati ya vijana wakembe wa Kiafrika na vikongwe  vilivyochungulia kaburi? Kiriri aliendelea kushangaa  ikiwa mkewe amegeuka wale wake pindi wafikapo ng'ambo hufunga ndoa na waume wengine kwa  kuwa ndio njia pekee ya kuufukuza upweke na  kupata riziki au kwa kuta kujikwamua kwenye tope la uhawinde? 
Kutokana na uzoefu wake katika kilimo, Kangata  alipofika katika Msitu wa Mamba aliweza kuendeleza  kilimo chenye natija. Kwa sasa, miaka mitano  imepita na Kangata na 
Ndarine wameipa dunia kisogo. Lucia Kiriri-Kangata  ameolewa katika ukoo wa Waombwe ambao awali najiuliza maswali mengi kama vile ni nini huwavutia  raia kuhamia ughaibuni? 
Je ni hiyo mishahara minono wanayolipwa? Je, ni  hizo kazi za kujidhalilisha za kwenda kuwauguza  maajuza waliotelekezwa na aila zao? Au ni zile ndoa  kati ya vijana wakembe wa Kiafrika na vikongwe  vilivyochungulia kaburi? Kiriri aliendelea kushangaa  
walikuwa maadui sugu wa ukoo wa Anyamvua. Ndoa  hii ilipata pingamizi sana kutoka kwa ukoo mzima  lakini kutokana na Msimamo imara wa Kangata ndoa  hii ilisimama. Watu wa ukoo wa kina Kangata  walishangaa ni kwa nini mwana wao akaozwa kwa  watu ambao huvaa nguo ndani nje na pia huzaa  majoka ya mdimu ambayo ni machoyo kupindukia. 
Kangata aliyatupilia maneno ya watu wa ukoo wao  kwani 
Kiriri aliyadhamini masomo ya mabinti zake hata  ingawa walikuwa wa ukoo tofauti na wake. Watu wa  ukoo wa Kangata walikuwa wakipinga elimu ya  msichana na kutoa rai kama kumuelimisha msichana  ni kufisidi raslimali. Kangata anashangaa wakati  mwanawe ameneemeka na kuishi maisha ya heri  ndio wakati jamaa zake wameona tofauti za kiukoo. 
Hatimaye ukoo wa Kangata ulikubali muungano huu  wa ndoa na ukawa umeyeyusha tofauti na chuki  iliyokuwa baina yao. 
Nasaba hizi mbili zikawa sasa zinapikia chungu  kimoja. 
Naye Akelo Kiriri-Kaango habari yake haijulikani.  Baada ya kumaliza masomo yake ya kidato cha nne,  alipata kuolewa na dereva wa malori yanayosafirisha  bidhaa hadi Zambia. Jina la dereva huyo ni Kaango.  Alipomwoa Akelo Kiriri, alimjengea nyumba katika  gatuzi la Mbuyuni na tetesi zinasema kuwa walipata  watoto wawili. Mmoja kwa jina Ngaire na mwingine Mumbi. Hakuna ajuaye walikopelekwa na  misukosuko ya miaka mitano iliyopita. 
Lunga Kiriri  Kangata ndiye anaishi katika milki ya  babake katika Msitu wa Mamba. Yeye amesomea  kilimo. Awali alikuwa ameajiriwa kama afisa wa  kilimo nyanjani. Alikuwa akiwaelimisha raia kuhusu mbinu bora za kilimo kama vile watu wasilime karibu na mito, watu wachimbe mitaro kuzuia mmonyoko  wa udongo na watu wapande miti inayostahimili  ukame. Alikuwa amirijeshi wa uhifadhi wa mazingira.
Alipokuwa shuleni ndiye aliyekuwa mwasisi wa  chama cha watunza mazingira wasio na mipaka. Kila  ijumaa wakati wa gwaride ungemsikia akihutubia  wanafunzi wenzake kwa mhemko. 
Kimondo (mwanafunzi mwenzake Lunga) alikuwa  haishi kushangazwa na Lunga kwani mtu akimsikiliza  Lunga hangedhani kuwa amekulia mazingira sawa na  wale wanyonge ambao uwepo wao huamuliwa na  matajiri. Ilishangaza kuwa Lunga hakuwazia kwamba  alikolowelea baba mtu palikuwa msitu tu, tajiri wake  akapabadilisha. Babake Lunga haswa ndiye  aliyeliendeleza shamba lile. Aliendelea kumuuliza  iwapo hajui kwamba umaskini unaweza kuupujua  utu wa mtu akatenda hata asivyokusudia kutenda. Lunga hangeweza kujua kwani hajawahi kulala njaa  akakosa usingizi kutokana na mkato wa njaa ilhali baba mtu anavuna  kahawa katika shamba kubwa Ia Mzungu. Mzungu  huyu mwenye shamba akiwa anapata mamilioni ya  pesa lakini anawapunja wafanyakazi wake kwa  kuwalipa kishahara duni kiasi cha wao kushindwa  kuwanunulia wana wao sare mpya. Kimondo  anaendelea kumwambia mwenzake Lunga kuwa  hajawahi 
kuamka asubuhi huku anakeng'etwa na tumbo na homa ya matumbo inamwandama. Mwalimu  anapokupa barua ili ukatibiwe kwenye kituo cha afya kilichoko ndani ya kijiji ambacho mwenye kahawa  amewajengea wafanyakazi, Daktari mwafrika  anakataa kukupa huduma kwa kuwa wazazi wako  hawajawekewa bima kutokana na kijishahara duni  wanacholipwa. 
Sasa Lunga ni mkulima stadi. Ametononokea si haba  katika msitu huu. Hakumbuki kuwa msitu huu unafaa  kuhifadhiwa kwa matumizi ya baadaye. Kabla ya shida kumleta hapa mstakabali wa maisha ya Lunga  ulitishia kuporomoka. Alikuwa ameipoteza kazi yake  ya Ukurugenzi katika kampuni ya Maghala ya Fanaka  alikopinga kitendo cha raia kuuziwa mahindi ambayo  yalikuwa yameagizwa kutoka ughaibuni. Mahindi  ambayo licha ya kuwa na rangi ya njano, yalihofiwa kuwa yameharibika. Yalikotoiewa yalisemekana  kuwa hatari kwa usalama hata wa panya. Lunga  alipopinga uuzaji wa mahindi haya kwa raia  vijisababu vilitolewa na vigogo wenye shehena za  mahindi haya. Walidai kuyakataa mahindi haya ni  kama kuidhinisha kifo cha mamilioni ya raia ambao  hawamudu kujinunulia hata kibababa cha unga. Hata  hivyo, rai za wakubwa ziliambulia patupu kwani  Lunga alikataa katakata. 
Lunga akawa amehiari kupoteza kazi yake ili  kuyaokoa maisha ya wanyonge wasio na hatia.  Baada ya mwezi mmoja 
Lunga akiwa ofisini mwake alitumia barua ya  kumstaafisha kwani shirika hili lilikubwa na  changamoto ya kifedha na hivyo halmashauri  ikachukua hatua ya kupunguza idadi ya wafanyakazi.  Lunga alipoisoma barua hii mara mbili alishangazwa  na ukosefu wa fadhila wa waajiri wake. Kweli asante  ya punda ni mateke. 
Lunga alipokuja katika Msitu wa Mamba alikuwa na  azma ya kumhamisha babake na kuwachia wanyama Edeni pao lakini aliyoazimia siyo aliyotenda. Lunga  alipokutana na ekari thelathini na tano za mahindi  aliingiwa na tamaa na uchu akausaliti uadilifu wake.
Tamaa ya kulima maekari na maekari zaidi  ikamkumbatia akakata miti zaidi. Alipoulizwa ilipofia  jadhba ya kupigania uhifadhi wa misitu alisema  Mungumwenyewe alitupa ulimwengu tuutawale, sio  ututawale. 
Siku zilivyosonga, mashamba ya Lunga na wenzake  yakendelea kutoa mazao mengi nayo jamii ya Msitu  wa Mamba ikazidi kupanuka nazo tofauti za kitabaka  zikazidi kujionyesha. Kundi Ia kwanza la wakimbizi Ridhaa, Kaizari na Kangata  hamkuwa na tofauti kubwa. Mpito wa wakati ukazaa  matajiri kama 
Lunga ambaye alikuwa akiwakumbusha wenzake  kuwa alitokana na jadi ya kifahari ya Kiriri. Kulikuwa pia na  maskini ambao kupata kwao kulitegemea utashi wa  matajiri. Polepole uhasama ulianza kutishia  kuisambaratisha jamii ya Msitu wa Mamba. 
Vlongozi nao kwa kuhofia mambo kuharibika,  walianza kampeni za kuwaelimisha raia kuhusu  umuhimu wa kuishi kwa amani licha ya tofauti zao za  kiusuli. Hata hivyo juhudi hazikufua dafu kwani  awamu ya kwanza ya vita vya wenyewe kwa  wenyewe ilianza. Walinda usalama walipokuja  kudumisha amani, walitumia bunduki zao na  kuwaacha wengi wakiwa wafu nao watoto wakabaki  wanawakiwa. 
Kisa hiki kiliwafungua macho viongozi wakatambua  kuwa wakazi hawa walikuwa wakiishi hapa kiharamu.  Vyombo vya habari vikatoa wito kwa chama tawala  kuwatafutia mahali kwingi, vidonda vya zamani  vikanza kutoja damu. Juhudi zao za kuandama ya  uamuzi wa kuhamiShwa kwao hazikufua 
dafu. Wachache walifanikiwa kurudi kwao katika  awamu ya pili ya Operesheni Rudi Kanaani. Wengine  kama Lunga ambaye hakujua kitovu chake hasa  walitimuliwa pamoja na familia zao. Baada ya miezi  mitatu Lunga aligundua kuwa amerudishwa kwenye  Mlima wa Simba ambako inaaminiwa mababu zake  walikuwa wamehamia kutoka Kaoleni, siku za  biashara ya watumwa. Msitu wa Mamba ulibaki tasa.  Mto uliokuwa hapo karibu, ambao ulikuwa umeanza  kukauka sasa ulianza kutiririsha maji. Jambo la  kushangaza ni kwamba, hata baada ya tangazo  kutolewa kuwa msitu huu ni marufuku kwa  binadamu, usiku wa manane kulisikika milio ya  malori na matrekta yakibeba shehena za mbao,  makaa na mahindi. 
Moshi pia hufuka mle mara kwa mara. 
Maswali

 i)Eleza sifa za wahusika hawa: (alama 10) 
a.. Lunga 
b. Kimondo 
c. Kangota kuukata mkono
niliostahili kuubusu yalinifika ya kunifika " 
a. Eleza muktadha wa dondoo hili (alama 4) 
b. Eleza namna msemaji alivyoukata mkono  aliostahili kuubusu (alama 6) 
C. Fafanua mambo mawili yaliyotnfika msemaji  (alama 2) 
d. Tajo tamathali mbili za usemi ziizotumika katika  dondoo 37 
e. Eleza kwa kifupi namna msemaji  alivyobadilika baada ya "yaliyomfika kumfika " (alama 6) 
za kitabaka huzaa uhasama " Tetea kauli hii kwa Kurejelea sura hii (alama 20) 
iv)Fafanua matatizo wanayoyapitia vibarua na  familia zao (alama 20) 
v)Mashirika mengiya kiserikali huendeleza uozo.  Tetea kauli hii kwa kurejelea matukio katika sura hii  (alama 20) 


SURA YA SITA 
Sura hii inapoanza tunampata Mwalimu Dhahabu  akimtaka 
Umulkheri kuyarudisha mawazo yake darasani.  Mwalimu huyu kwa kawaida ni mcheshi. Umu (ufupi  wa Umulkheri) aliyarudisha macho yake darasani yakatazamana na ya Mwalimu Dhahabu bila yeye Umu kumwona  mwalimu mwenyewe. Tangu Umu kujiunga na Shule  hii katika kidato cha pili anajihisi kama samaki  aliyetiwa kwenye dema. Haya mazingira ni mageni  kwake na hakuja hapa kwa hiari. Baridi ya mahali  hapa inamsinya kwani si kama kwao ambako  kulikuwa na hari*. Ukweli ni kuwa Umu alikuwa na  kwao. Amebaki kuishi kwa hisani ya  mkuu wa Shule ya gamano aliyeshauriwa na Wizara  ya Elimu kumsajili Umu na wengine watano. Umu ni  mwana wa pili wa Bwana Lunga Kiriri Kangata. Uongozi ulipoamua kuwahamisha  hadi Mlirna wa Simba, Umu alikuwa ndio anajiunga na kidato cha  kwanza. Kule kuhamia Mlima wa Simba  hakukumkalia vyema Lunga. Aliona kuwa alikuwa ameyapoteza maisha  yake pamoja na ndugu na marafiki zake. Wanawe walikuwa wakisomea katika Shule za kifahari na sasa  fidia aliyopewa na serikali haitoshi hata kuwapeleka  wanawe katika Shule za watu wa kima wastani. 
Lunga alipohamia Mlima wa Simba mke wake Naomi  naye hakuwekwa na mazingira haya mapya. Asubuhi  moja alimtumia Lunga ujumbe na kumtaarifu kuwa  ameondoka ili akatambe na ulimwengu na huenda 
akaambulia Cha kumsaidia Lunga kuikimu familia.  Akawaacha Lunga na wanawe. 
Pigo hili la tatu lilimuuma Lunga sana kwani  alijisabilia kwa hali na mali kumpendeza mkewe.  Naomi alilipa penzi lake na kumwachia Lunga adha za malezi jambo ambalo Lunga hakustahimili. Mwaka mmoja wa kwanza ulimwia Lunga mgumu mno  kwani ilimlazimu Lunga kuwa mama na baba wa  watoto wake. Katika hali hii Lunga aliingiwa na  wahka na kihoro na hatimaye ugonjwa wa shinikizo  Ia damu ukampata. Kabla ya mwisho wa mwaka huo  Lunga alifariki na kuwaacha watoto wake na  mikononi mwa kijakazi wao.

Asubuhi moja Umu aliamka na kujipata yu pweke  nyumbani mwao. Ndugu zake wawili, Dick na  Mwaliko walikuwa wametoweka. Umu alijaribu  kumwita kijakazi Sauna kumjuza lakini alisalimiwa na  cheko la mwangwi wa sauti yake katika sebule. 
Umu alimaka, hajui awafuate wapi ndugu zake  wakembe. 
Dick alikuwa darasa la saba naye mwaliko alikuwa  katika darasa Ia kwanza. Picha ya watoto waliotekwa  nyara ilimjia Umu akilini mwake ikakifanya kichwa chake  kumwanga kwa 
maumivu. Mwishowe alipiga ripoti katika kituo cha  polisi alikoulizwa maswali mengi kuhusiana na  kukosekana kwa ndugu zake. Baada ya kuripoti  habari hiyo IJmu alijizoaoa na kujiendea zake  nyumbani. Maisha ya Umu sasa yalichukua mkondo mpya. Siku ile baada ya kuwapigia polisi ripoti,  ilibainika wanuna wake walikuwa wametekwa nyara  na Sauna kwani hayo ndiyo yalikuwa mazoea ya  Sauna. Sauna alikuwa akijifanya mwema kwa waajiri  wake ili aaminiwe ili naye apate fursa ya kuwaiba  watoto na kuwapeleka kwa bibi mmoja ambaye  aliwatumia katika biashara zake na katika ulanguzi  wa dawa za kulevya. 
Machozi ya uchungu yalimtiririka Umu na hakuamini  kuwa nduguze wadogo walikuwa mali ya mtu  atakayewatumia kama kitega uchumi. Baada ya kutia  na kutoa, aliona kuwa hapo hapamweki tena  akaamua kuondoka. Asubuhi moja 
Umu alifika kwenye kituo cha garimoshi. Sasa yu  katikati mwa jiji la Karaha. Woga mkubwa  ukamkumbatia kwa kutojua alikokuwa kwani mji huu  ni mpya kwake. Hajawahi kutembea hapa peke yake.  Hata hivyo, Umu yu tayari kuanza maisha upya katika  jiji hili. Hajui vipi lakini penye nia ipo njia.
Baada ya kuwaza na kuwazua, IJmu alijikokota na  kuchukua njia iliyoelekea kushoto. Alipofika Church  Road mara moja aliikumbuka njia hii. Aliwahi kupitia  pale zama za utukufu wa babake. Anakumbuka  akiwapata ombaomba wengi karibu na kanisa Ia  Mtakatifu Fatma. Anakumbuka namna alivyomsihi  mamake kumpa noti ya shilingi mia moja ili  amkabidhi mmoja wa ombaomba wale. Mama mtu  alikatalia ombi Ia Umu lakini hatimaye baada ya Umu  kusisitiza mno, mamake alimkabidhi shilingi ishirini  naye umu akaongeza mapeni aliyokuwa akipewa na  babake na kumkabidhi ombaomba mmoja shilingi mia mbili. Ombaomba huyo alimshukuru na kumwita  sistee na kuahidi kuwa siku moja atamsaidia Umu.  Leo hii Umu anashangaa iwapo bahati itamvutia  usaidizi hata kutoka kwa yule maskini wa Mungu.  Akipewa msaada wowote hata kama ni jamvi la  kuuweka ubavu wake usiku kwenye mitaa Hakumpata wala hakuona yule aliyekaribiana naye.  Alikataa tamaa. Aliamua kuendelea na safari yake,  huenda atampata kanisani. Kisadfa, kabla  hajatembea hatua chache kutoka pale aliskia sauti ikiita "kipusa". Alipogeuka alimwona yule kijana  kazaliwa upya! Nadhifu! Meno meupe!  Alijitambulisha kwake 
Umu kama Hazina. Serikali ilimwokoa kutokana na  kinamasi cha uvutaji gundi na matumizi ya  mihadarati. Akapelekwa shuleni akasoma.  Walijengewa makao ambapo yeye na wenzake  wanaendelea kusaidiwa na kupewa mbinu za  kukabiliana na maisha. Hazina alibahatika kujifunza  upishi na huduma za hotelini na sasa hivi anafanya  kazi kama mhudumu katika hoteli hiyo. Hazina  alimwomba IJmu waende akanywe chai. 
Umu alimtazama Hazina huku kaduwaa. Akamfuata mkasa huku mito ya machozi ikiwatiririka wote  wawili. Hazina alimwonea imani umu kwa  kuharibikiwa na maisha katika kipindi ambapo  anahitaji hifadhi ya wazazi. Umu machozi yake  yalikuwa mchanganyiko wa furaha na majonzi.  Furaha kwa kuona kuwa rafiki yake amefaulu kujitoa  katika hali ya utegemezi. Huzuni kwa sababu anahisi  kuwa ndugu zake wawili huenda ndi0 walichukua  nafasi ya Hazina katika mitaa ya miji. Hazina alimwahidi kuwa atamsaidia. Akampeleka moja kwa moja  hadi kwenye makao yao na kumjulisha kwa Julida mama aliyesimamia makao haya. 
Julida alimkaribisha na kumtaka asijali. Hapo  pangekuwa nyumbani mwao kwa muda kisha Julida  wangewasiliana na Idara ya Watoto kuhusu suala la ndugu zake Umu.  Ndugu zake wangetafutwa na wangepatikana.  Mwezi mmoja baadaye, Umu alijiunga na Shule ya  Tangamano akajiunga na kidato cha pili ambako  alijipata kuwa mgeni. Mwalimu Dhahabu akatambua  kwa wepesi unyonge aliokuwa nao Umu. 
Mwalimu huyu akataka pia kujua usuli wa Umu  kutoka kwa mwalimu wa darasa la Umu. Mwalimu  huyu wa darasa alipoyahadithia masaibu ya Umu  kwa Mwalimu Dhahabu, Bi Dhahabu akawa haishi  kumhimiza Umu kuwa jasiri kukabiliana na hali yake  hii mpya. Hata hivyo ilimwia vigumu Umu kusahau  yaliyopita. Hata hivyo Umu aliendelea kuhimizwa na  wenzake ayazoee maisha haya mapya. 
Siku moja Kairu alimweleza Umu kuwa ana bahati  sana kwani yeye hakupitia waliyoyapitia wao. Wao  walitendwa ya kutendwa. Wao walipofurushwa  kwao siku hiyo hakujua waendako. Mama akiwa  mbele nao kina Kairu nyuma. Mama yao alikuwa  amembeba kitindamimba ambaye alijifia mgongoni  mwa mamake. Baada ya kuuzika mwili wa ndugu yao,  kina Kairu waliendelea na safari wasiojua mwisho  wake. Hatimaye nguvu ziliwaisha mama yao  akawaashiria kuketi kando ya njia, wakawa  wanangojea kifo. Mara waliwajia watu waliokuwa wamevaa mavazi yaliyoandikwa  IDR,wakasombwa na kutiwa kambini walikokuwa  wamejaa sana watoto kwa watu wazima. Hali hapo ilikuwa ngumu. Miiko ilivunjwa. Waliwmilia wakawa wanaishi kwa tumaini wakidhani hali  itatengenea. 
Wakatumaini kwamba wangerudi kwao. Lakini  kinyume na matarajio, uongozi mpya hukuleta  ahueni yoyote katika maisha yao. Kilichobadilika ni  kuwa walipewa ardhi zaidi ya kujenga mabanda zaidi  ili kupunguza msongamano katika mabanda ya awali.  Sasa wako pale pale. Kairu alikwenda pale akiwa  darasa la sita na sasa ako kidato cha pili. Wangali  wanasubiri kurudi nyumbani ila yeye haoni kama  mna nyumbani pema zaidi ya hapo kambini ambako  wanaishi bila kujali mtu alikotoka. Kairu alimsihi Umu  kuvumilia na kuzingatia masomo kwani ndiyo  yatakayomtoa katika lindi hilo la huzuni.  Kairu aliendelea kumweleza Umu kuwa ana bahati  kupata mfadhili. Yeye Kairu, mzazi wake wa pekee ni  mama ambaye ni muuza samaki na baada ya ule  mzozo wa ni nani kamiliki 
Ziwa kuu, biashara yao imedidimia sana. Samaki  wamekuwa adimu sokoni na bei yake imepanda.  Mamake Kairu hana mtaji wa kuanzisha biashara  nyingine kwa kuwa yeye ni maskini. Maisha yamemwia magumu kwani hata karo yake Kairu  imembidi amlilie mwalimu mkuu amruhusu alipe  kidogokidogo hadi mwisho wa mwaka. Katika  mazungumzo ya Kairu inabainika kuwa babake yu hai  na ana familia nyingine na kuwa Kairu alizaliwa nje  ya ndoa. Umu anapoyaweka masaibu ya Kairu  kwenye mizani anaona kuwa anaona msiba wake  kuwa mwepesi sasa. 
Mwanaheri naye alianza kusimualia na kusema kuwa  baada ya kurudishwa nyumbani kutoka Msitu wa  Mamba baba yake. 
Mwanaheri- Mzee Kaizari, aliweza kuyajenga maisha  yao upya. Akajenga nyumba kufu yao pale kwenye ganjo lao. Yeye na dadake Lime walirudi shuleni mlemle kijijini  mwao tu. Ikawa rahisi kuyazoea maisha kwani  wanafunzi wenzao waliwapenda sana. Lime alikuwa  hodari katika michezo ya kuigiza- ile ya kitoto.  Alikuwa mcheshi mno na kutokuwapo kwake shuleni  kuliwafanya watoto kumpeza. Mwanaheri alikuwa  naye anakipalilia kipaji chake Cha kughani mashairi  mepesi. Majirani wao nao wakamsaidia baba yao  kukabiliana na hali hii mpya ya maisha hata hivyo  baba mtu alikuwa na hofu kuwa huenda  wangeshambuliwa tena, nao. Uhusiano kati ya marehemu mamake Mwanaheri na  mavyaa yake ulikuwa umeingia ufa. Mama mkwe daima alikuwa akimwonea gere mkaza mwanawe  kwa kumwona kama aliyekuja kumbwakura  mwanawe. Hali hii ikawa imezidishwa na tofauti za  kikabila kati ya mamake Mwanaheri na babake. 
Mamake ametoka kwenye jamii ya Bamwezi. Daima  anachukuliwa kama mgeni, si katika boma lao tu, bali  katika kijiji kizima. Uhasama ulizidi baada ya vurugu  za miaka mitano iliyopita. Nyanya yao akimwona  mamake Mwanaheri kama chanzo cha kuharibiwa  kwa mali yao, kwamba ndiye aliyewafanya majirani  kuwachomea boma Iao. Mamake Mwanaheri alidhoofika kiafya kwa majonzi ya kutengwa na wale  aliowadhania kuwa wa aila yake. Siku moja waliamka  na kupata kibarua juu ya meza dogo iliyokuwa  chumbani mwa Mwanaheri. 
Mwanaheri alipofungua barua hii alipata kuwa  mama mtu alihiari kuondoka kwa kubaguliwa,  kufitiniwa na kulaumiwa kwa asiyotenda. 
Mwanaheri aliendelea kuwahadithia wenzake na  kusema kuwa baada ya miezi miwili babake alienda  kumtafuta mamake kwao asimpate. Baada ya  kujuzwa kuwa mama mtu alikuwa ameenda mjini  Kisuka kuzumbua riziki, babake Mwanaheri alifululiza mjini kwenda kumtafuta mke wake akiwa mwenye  majuto. Alimtafuta na kumtafuta mwezi baada ya  mwezi na alipompata alikuwa amejifia chumbani  mwake baada ya kutumia kinywaji kikali. Baba mtu alifanya juhudi na mabaki ya mamake Mwanaheri  kuzikwa. Mwanaheri alipomaliza kuhadithia kadhia  yake, matone mazitomazito ya machozi yalikuwa  yakimdondoka. Umu na Kairu walimwacha autue  mzigo wake. Sasa Umu alianza kuhisi mzigo wake  ulikuwa mwepesi sana. 
Mwanaheri aliendelea kuhadithia kuwa mara nyingi  mwalimu anapofundisha mawazo yake  
hutangatanga. Yeye hujiuliza ni kwa nini mamake  akakitekeleza kitendo hicho cha ubinafsi. 
Kwa kuwa maji yamekwishamwagika, sasa ameamua  kuufuata ushauri wa Mwalimu Dhahabu wa  kuandama elimu kama ya kumwezesha kuleta  mabadiliko katika jamii. Mwanaheri anasema kuwa  iwapo mamake angefuata mikakati bora zaidi ya  kuhusiana na wakwe zake badala ya kukata tamaa huenda maisha yake Mwanaheri na ndugu zake  yangekuwa bora zaidi. 
Zohali naye alikuwa akiusikiliza utambaji wa marafiki  zake nacho kilio kikawa kinamwandama. Baada ya  kuwaza ikiwa atawatolea wenzake dukuduku lake  hatimaye aaliamua kuwasimulia. Yeye alikuwa mtoto  wa nyumba kubwa. Babake alikuwa mkurugenzi  katika Shirika la Utoaji wa Huduma za Simu na mamake alikuwa mwalimu mkuu wa Shule  maarufu ya kitaifa. Wazazi wake walikuwa walezi wema.  Zohali na nduguze hawakupungukiwa na chochote.  Maisha yake Zohali yalianza kwenda tenge alipojiunga na kidato  cha pili. 
Mtafaruku wa kihisia katika umri huo ulimfanya  kufanya mambo kwa papara na kutahamaki akawa  ameambulia ujauzito. Mwalimu mkuu alimtaarifu  dadake Zohali kuwa aikuwa mjamzito na alifaa  kurejeshwa nyumbani na akisha kujifungua wazazi  wake waweze kumtafutia Shule nyingine. 
Tima(dadake Zohali) alimaka. Kutoka siku hiyo  maisha ya 
Zohali yalichukua mkondo mpya. Amewahi kulala  katika barabara za jiji pamoja na watoto wengine wa  mitaani, amewahi kutumia gundi ili kujipurukusha,  amewahi kupigana na majitu yaliyokuwa yakitaka  kuhujumu utu wake kwa kumnyanyasa kijinsia.  Wakati wenzake waliona siku zake za kujifungua  zimekaribia za kujifungua walimpeleka kituo cha Wakfu wa Mama Fatma. Alikuwa ameyapitia mengi.  Zohali anamshukuru Mtawa Pacha aliyemwokoa kutokana na kinamasi cha unguliko la moyo. Baada  ya Zohali kumweleza kadhia yake, Mtawa Pacha alitikisa kichwa na kumwahidi kwamba baada ya  kujifungua angemrejesha shuleni. Sasa hivi  anapoongea anafaa kuwa kidato cha nne lakini uzazi  na ulezi ulimpotezea miaka yake miwili. Huwa  anatamani sana kumwambia Mtawa Pacha ukweli  wa mambo kuwa ana wazazi lakini moyo wake  hukataa katakata. Atarnwambiaje kuwa ana wazazi  ilhali waliisha kumkana alipohitaji pendo lao?  Anaendelea kusema kuwa madhila aliyoyapitia  nyumbani kwao hayaelezeki. Baba yao alisema kuwa  hakuwa na pesa za kulipa kijakazi tena. Kazi zote za  nyumbani zikawa za Zohali. La kuslkitisha zaidi ni, mama mtu ambaye  anajua uchungu wa kule mimba hakutoa sauti ya  kumtetea. Baada ya Zohali kuyakamilisha masimulizi  yake aliyaondoa macho yake kwenye ukuta yalikokuwa yameganda. 
Chandachema alifuata kusimulia kadhia yake. Kisa  chake kikiwa na mshabaha na kile cha Zohali.  Alilelewa na bibi yake aliyefariki Chadema akiwa  darasa la kwanza. Habari ilisema kuwa baba yake  Fumba alikuwa amehamia Uingereza na familia yake  na ni mhadhiri katika Chuo kikuu. Baada ya nyanyake  kuiaga dunia, mambo yake Chadema yalijaa giza.







Maswali. 
)Elezea kwa kifupi madhila aliyoyapata Zohali  nyumbani mwao. 
ii)Eleza kwa muhtasari kadhia aliyoipata  Chandachema tangu kufariki kwa nyanyake. 
iii)Mwandishi ametumia mbinu rejeshi kwa mapana  marefu katika sura hii. Fafanua jinsi ilivyotumika  kwa kutolea visa vitano kwa muhtasari. 
iv)Fafanuo maudhui ya malezi kama yalivyojitokeza  katika suro hii. 
v)Fafanua sifa za waahusika hawa. 
G.Mwajimu Dhahabu
 b. Umu 
c. Hazino 
d. Kairu 
e.  Mwancheri 

vi)Ukabila umechorwa kama sababu ya kuvurugika  kwa ndoa. Fafanua. 


SURA YA SABA 

Ni alasiri moja ya joto kali. Mwangeka na Mkewe  Apondi wameketi kwenye behewa la nyumba yao.  Wameyaelekeza macho yao kwenye kidimbwi  ambamo wanao watatu Sophie, Ridhaa na Umulkheri- wanaogelea.  Ukichunguza kwa makini utapata kwamba wawili  hawa  chochote japo wanatazama. Kila mmoja,  Apondi na Mwanageka, amepotea kwenye  ulimwengu wake. Mwangeka anapomtazama Apondi  anatabasamu. Kisa cha kukutana kwao kilikuwa  kama ifuatavyo: 
Miaka mitatu ya ujane ilikuwa imemdhihaki  Mwangeka. 
Babake Mwangeka alikuwa akiishi nyumbani kwa  Mwangeka kwa muda. Walikuwa wajane wawili  waliokomaa. Hitaji la 
Mwangeka kuwa na mshirika wa kumwondolea  ukiwa lilimwandama. Baba mtu alimtaka Mwangeka  
kuwazia suala hili, Alijua kuwa wakati ndio mwamuzi,  ipo siku atakapotokeza hurulaini wake Mwangeka.  Ataifungua kufuli kubwa iliyoufunga moyo wake na  hiyo itakuwa siku ya kumwaga chozi la heri. Baba  mtu akaendelea kungojea kwa matarajio makuu, kila  jioni akimchunguza mwanawe kuona kumetokea  badiIiko lolote. Siku moja alikutana na Rachael  Apondi ambaye alifanya kazi katika Wizara ya Vijana  na Masuala ya Kijinsia. Apondi alikuwa na shahada  katika masuala ya kijamii. Apondi alikuwa mmoja wa  wawasilishaji na ilipowadia zamu yake kuwasiliSha  aliwasisilisha kwa ustadi wa hali ya juu. Akauteka  nyara moyo wa Mwangeka. Apondi alipotoka  jukwaani alisindikizwa na makofi ya hadhira yake.  Mwangeka akamsindikiza na macho zaidi ya makofi. Moyo wake uliokuwa umejaa  barafu ukayeyuka na kutwaa uvuguvugu. Binti huyu  alimkumbusha 
Mwangeka marehemu mke wake Lily. Mwangeka na  Apondi walipata kujuana vizuri zaidi wakati wa  chamcha. Huu ukawa mwanzo wa usuhuba na  uchumba wa mwaka mwaka mmoja ambao kilele  chake kilikuwa kufunga ndoa. Apondi alikuwa mjane  wa marehemu Mandu. Mzee Mandu alijifia  ughaibuni katika shughuli za kudumisha amani. Kifo  chake Mandu kikamwachia Apondi na Sophie  mwanawe wa miaka miwili kilio kisichomithilika.
Apondi akawa mwoga, akachelea kuhusiana na  mwanamume mwingine asije akamwachia ufa wa  moyo. Miaka sita baada ya kufiwa ndipo alipokutana  na 
Mwangeka na penzi likazalika, wakapanga kuoana. 
Alipojifungua mtoto wa kiume alimwita Ridhaa.  Ridhaa ni bavyaa yake aliyemkubali katika familia  yake licha ya kwamba koo zao ni tofauti. Akawa na  furaha tele kwa kuwa 
Sophie amepata mwenzake naye Baba Ridhaa  amepata fidia japo kidogo kwa familia yake  iliyoteketea.
Baada ya Umu kujiunga na Shule ya Tangamano,  mama aliyekuwa akiyasimamia makao ambamo Umu  aliishi alishirikiana na mwalimu mkuu wa Tangamano  kumtafutia mfadhili. Apondi alikuwa rafiki wa  utotoni wa Mwalimu Dhahabu. Alipompigia simu na  kumweleza kadhia ya Umu Apondi alikubali  kumchukua Umu kama mtoto wake wa kupanga. 
Baada ya kuwasiliana na Mwangeka, Mwangeka  hakuwa na Pingamizi yoyote kuhusu kuwa mlezi wa Umulkheri. Mwange alimwambia mewe kuwa umu ni baraka kwa Mwenyezi Munguna kuwa Munguamemfidia mwanaye aliyekufa Umu akapata wazazi wapya.  Wakawa wanamlipia karo umu mwanzoni alikuwa na shaka lakini baadaye alikuja kuwapenda kwa dhati.  Upendo alioupata kwa wazazi hawa wapya uliponya  donge chungu lililokuwa moyoni mwake. 
Akawa sasa yu tayari kumsamehe mamake hapa  duniani na ahera. Akawazia pia kumsamehe Sauna.  Hata hivyo alibaki kujiuliza maswali mfululizo  kuhusiana na walikotokomea ndugu zake. 

Zoezi kutoka sura hii 
i)Eleza kwa muhtasari mambo  aliyoyazungumzia Apondi katika hotuba yake. 
ii)Eleza sifa na umuhimu wa wahusika hawa: 
a. Mwangeka
 b. Apondi 
iii)JadiIi maudhui ya mapenzi  na ndogo kama yanavyojitokeza katika sura hii. 
iv)Upendo ni tiba ya moyo ulio no jeraha. Onyesha  namna upendo ulivyotekeleza jukumu hilo katika  sura hii.

ni baraka kutoka kwa Mwenyezi Mungu. Mungu amenifid ia yule mwanangu aliyekufa " 
a tiweke dondoo hiji katika muktadha wake. b &fanua sifa tatu za mhusika ukionyesha nanna ali 
baraka kwa msemaji (unaweza kurejelea matukio  mengine kwingineko riwayani) 
c. Fafanua umuhimu wa msemgUi wa maneno haya. 

SURA YA NANE

Siku hii Dick alihisi kuwa uwanja wa ndege ulikuwa  na baridi na mzizimo kuliko siku nyingine zote. Dick  alikuwa akiwaza haya akiwa kasimama katika  mlolongo mkubwa wa watu ambao walingoja kuingia  kwenye afisi za forodha kukaguliwa. 
Akawa anakumbuka siku alipoanza kusafiri kwa  ndege. Siku hiyo alijawa na kiwewe kwani biashara  haramu ya kubeba dawa za kulevya aliyokuwa  amejiingiza kwayo ilikuwa irnewaingiza wengi  kwenye mikono ya polisi, wakatiwa mbaroni. 
Siku hizo alikuwa mwanagenzi katika uga huu kwani  alikuwa na umri wa miaka kumi tu. Zipo siku  alipotetemeka karibu ajisaliti lakini hatimaye alizoea kujipa moyo. Sasa miaka kumi ya adha imepita.  Alilazimika kukomaa kwa kuwa ulimwengu  haukuhitaji mnyonge. Dick alitoswa katika kinamasi  cha kuuza dawa za kulevya na Sauna- kijakazi wao. 
Dick amesafirisha maelfu kwa maelfu ya vifurushi  vya dawa hizi. Mwanzoni akawa si mraibu wa dawa  hizi lakini ilibidi ajizoeshe kwa usalama wake  mwenyewe, kwani mara nyingi alilazimika kuzimeza  dawa zenyewe ili kwenda kuzitapika kwenye masoko  ya ughaibuni. Jambo hili lilichangiwa na uwepo wa  mashine zenye uwezo mkubwa wa kung'amua  shehena za dawa zilizofichwa kwenye chupi. 
Siku ile baada ya kijakazi Sauna kumwiba Dick alimpelekea  baba mmoja tajiri ambaye alijitia kumpeleka shuleni.  KumDe alikuwa amempeleka katika biashara ya  kuuza dawa za kulevya. Buda ( lakabu ya tajiri wake  Dick) alipoona Dick akitaka kukataa kushiriki biashara  hii, alimtishia Dick kuwa angetupwa nje, asingiziwe  wizi na bila shaka Dick alijua malipo ya wezi ni kutiwa  tairi na kuchomwa moto. Wazo la kupata adhabu ya  aina hii lilimtetemesha Dick. Akambuka rafiki yake  Lemi alivyofishwa kwa njia hii. Kisa cha Lemi  kilimfanya kuunasihi moyo wake kuingilia biashara  hii haramu ili mwenye nguvu asije akamtumbukiza  kaburini. 
Akajisemea kuwa huenda siku moja akapata mbinu  ya kujinasua. Sababu nyingine iliyomfanya Dick  kuingilia biashara hii ni kuwa alihitaji chakula na  mahitaji mengine. Akasema potelea mbali kwa lisilo  budi hutendwa. 
Alipojitosa katika biashara hii haramu aliingilia kwa hamasa za ujana. Miaka mitano ya kwanza ikawa  imejaa hekaheka kwani alisafiri kwingi na kuona  mengi. Akaweza kuchuma pato Si haba, pato  aliloliona ni halali yake baada ya ulimwengu kumpoka maisha yake. Hata hivyo asubuhi moja  aliamka baada ya kuamua kuwa hakuumbiwa uhalifu, dhamiri yake ikamsumbua na moyo wake kumsuta.  Mawazo mengi yakawa yamempitikia akilini na  yakamsukuma kuufikia uamuzi wa mkataa, akajinasua kutoka kucha za mwajiri wake huyu.  Akaacha biashara ile haramu na kuanzisha biashara  ya kuuza vifaa Vya umeme. Leo hii amejiajiri.  Ashaamua kuufungua ukurasa mpya katika maisha  yake. Amekwisha kuhitirnU masomo katika Chuo cha  ufundi ambakO alijifunza teknolojia ya mawasiliano  ya Simu. Sasa amepanua mawanda yake ya  kibiashara. Anauza vifaa vya simu. Husafiri ng'ambo  mara kwa mara kununua bidhaa ili kuyauzia  mashirika yanayotoa 
huduma za mawasiliano. Asubuhi hii Dick na kijana  mwenzake (mwajiriwa wake) walikuwa katika safari ya kawaida. Alinuiwa kuabiri ndege ya saa moja  asubuhi kuelekea ughaibuni ambako alizoea  
kununua mali yake. Huku akingoja afisi kufunguliwa,mawazo ya nyuma yaliivamia akili yake na  akayakunjua maisha yake ya siku za Mlima wa Simba.  Akamwazia mama yake kwa masikitiko makuu.  Akashanga jinsi ulimwengu unavyoweza kummeza  mwanadamu akawacha kuwaazia hata wana wake.  Akamkumbuka babake katika dakika ya mwisho ya  uhai wake. Maneno yake yalikuwa " wanadamu ni  hasidi" ndio waliomsababishia uwele alionao. Dick  akiishi, atawaona. Akili yake ikamtuma kumkumbuka  Umulkheri- dadake. Anakumbuka alivyomwambia  kuwa asijali kwani yeye angewakimu kwa viganja vyake na hawangepungukiwa na chochote. Akawa na  maswali chungu nzima kuhusiana na aiiko Umu. 
Wakati Dick alikuwa akiwaza kuhusu familia yake,  hakujua kuwa Umulkheri alikuwa nyuma yake kapiga  foleni. Anasafiri ng'ambo kwa shahada yake ya uhandisi mawazo ya nyuma yaliivamia akili yake na  akayakunjua maisha yake ya siku za Mlima wa Simba.  Akamwazia mama yake kwa masikitiko makuu.  Akashanga jinsi ulimwengu unavyoweza kumeza mwanadamu akawacha kuwaazia hata wana wake.  Akamkumbuka babake katika dakika ya mwisho ya uhai wake. Maneno yake yalikuwa " wanadamu ni  hasidi" ndio waliomsababishia uwele alionao. Dick  akiishi, atawaona. Akili yake ikamtuma kumkumbuka  Umulkheri- dadake. Anakumbuka alivyomwambia  kuwa asijali kwani yeye angewakimu kwa viganja  vyake na hawangepungukiwa na chochote. Akawa na  maswali chungu nzima kuhusiana na aliko Umu. 
Wakati Dick alikuwa akiwaza kuhusu familia yake,  hakujua kuwa Umulkheri alikuwa nyuma yake kapiga  foleni. Anasafiri ng'ambo kwa shahada yake ya  uhandisi wake ukamwenda mbio. Ghafla Dick, alimwita  dadake Umu na 
kumkimbilia. Wakakumbatiana. Wasafiri wote na aila  yote ikawatazama kwa mshangao. Machozi  yakawadondoka wote wawili na kulia kimyakimya  huku wakiambiana kimoyomoyo yote  
yaliyowakumba. Hatimaye sauti iliita ikitangaza kuwa  abiria wa ndege Tumaini waanze kuingia. Walijua  kuwa Jaala ilikuwa imewakutanisha na hawatawahi  kutengana tena. 
Zoezi 
i)Elezea kwa kifupi namna dawa za kulevya  husafirishwa kutoka eneo moja hadi lingine kwa  mujibu wa sura hii. 
ii)Fafanua sifa za Dick kisha uelezee umuhimu wake. 
iii)Dawa za kulevya zina madhara chungu nzima.  Tetea kauli hii. 
iv)Elezea kwa muhtasari namna Lemi alivyofishwa. 
v)Ni mambo gani yalimsukuma Dick kujiingiza katika  biashara haramu ya kuuza dawa za kulevya? 
vi)Elezea sadfa ilivyotumika katika sura hii. 54 

SURA YA TISA 
Sura hii inaanza kwa Wimbo wake Shamsi. Leo  Shamsi anasikika kama amebadilisha wimbo wake  kama anawosema 
Ridhaa japo kwa sauti ya chini. Wimbo huu wa leo  unasikika kama wa kiumbe mwenye maumivu zaidi  na mapigo yake hasa ni ya mbolezi. Huu wa leo ni  tofauti na majigambo yake Shamsi kwa sauti ya chini kama anayeyatia maneno  ya majigambo kwenye mizani. 
Ridha anamtazama Shamsi akipita kama afanyavyo  kila siku. 
Mtaa anakoishi Shamsi si mbali na hapa, Shamsi na Ridhaa ni majirani. Huu ni mwezi wa tatu tangu  Ridhaa kuhamia mtaa wa Ahueni. Ahueni ni mtaa wa  raia wenye kima cha juu kiuchurni. Mtaa huu una  sura ya mijengo ya kifahari ya ghorofa. 
Daraja kubwa limeutenga mtaa huu na mtaa wa  Kazikeni inakoishi familia ya Shamsi na nyingine za  aina yake. Huko maisha ni ya kubahatisha. Huu ni  mtaa wamabanda yaliyojengwa kwa udongo na  mabati. 
Mwangeka aliamua kuhamia mtaa wa Ahueni baada  ya mjukuu wake wa mwisho kuzaliwa. Aliona ulikuwa  
wakati wake kuanza kuyajenga maisha yake upya. Maisha ya Mwangeka sasa yalitengenea. Baada ya kuzungumza  na mwanawe, Ridhaa alimwomba Mwangeka  amruhusu aondoke ili akaanze kuyazoea maisha ya  ujane. Aliondoka akiwa na azimio Ia kukamiIiSha  kukijenga kituo cha afya cha Mwanzo Mpya alichokijenga kwenye ganjo lake.  Kituo hicho kingewafaa raia wengi ambao  hawangemudu gharama ya matibabu katika hospitali  za kibinafsi. 
55 
Selume alifanya kazi katika kituo cha afya cha  Mwanzo Mpya. 
Hali katika kituo hiki ni bora kuliko ilivyokuwa katika  hospitali ya umma. Huko alikuwa amechoka  kutokana na kuwatazama wagonjwa wakifa kwa  kukosa huduma za kimsingi huku shehena za dawa  zilizotengewa hospitali hii zikiishia kwenye maduka  ya dawa ya wasimamizi wa hospitali. Alikuwa  amechoshwa na mambo mengi. Katika kituo hiki  kipya Selume aliajiriwa kama Muuguzi Mkuu naye Kaizari  kama Afisa wa Matibabu. Sasa huu ni mwaka wa tatu  tangu kuanza kazi hapa chini ya usimamizi wa Ridhaa  ambaye ndiye mkurugenzi. 
Anawahudumia wagonjwa walio na matatizo aina  aina. Kuna mgonjwa mmoja aliuguza majeraha katika  mgogoro wa ardhi katika eneo la Tamuchungu.  Mwingine aliyejifia ni kijana anayesomea shahada ya  uzamili, alikuwa mwathiriwa wa pombe haramu.  Mgonjwa mwingine wa kike kwa Jina Tuama alikuwa  amejipata katika hali mbaya kwa kukubali kupashwa  tohara. Alibahatika kwa kuwa hakuiaga dunia kama  wenzake. 
Tuama anaitetea mila hii ya upashaji tohara kwa wanawake eti haijapitwa na wakati kwani bila tohara  mwanamke hubakia kuwa mtoto. Anaendelea  kusema kuwa kupashwa tohara hakumaanishi  kuacha Shule kwani dadake Hazina alipashwa tohara  lakini sasa amehitimu shahada kutoka Chuo kikuu. 
Yeye anasema la msingi ni kuwa hakika katika  ulengaji shabaha kwenye malengo yako. 
Mgonjwa mwingine kwa jina Pete aliendelea kupata  ahueni. 
Yeye aliokolewa akitaka kujiangamiza pamoja na  kitoto chake. Pete alizaliwa katika kijiji cha Tokasa.  Yeye ndiye mtoto wa nne katika familia yenye  watoto sita. Alipoutambua ulimwengu tu, alijipata kwa nyanyake mzaa mama.  Sababu yake kujipata katika hali hii ni ule mtafaruku  uliokuwa umetokea baina ya mamake na babake  Pete kisa na maana, Pete hakuwa na mshabaha hata  chembe na babake. Mama yake 
Pete kwa kuchelea kuiharibu ndoa yake akampagaza  nyanya mzigo wa malezi. Pete hajadiriki kuonja tamu  ya kupendwa na wazazi wake. Alipoanza kupata  hedhi maisha yalichukua mkondo mwingine.  Alipoingia darasa Ia saba alipashwa tohara nao  wajombake wakapokea posa na baadaye mahari kutoka kwa buda mmoja kwa jina Fungo aliyemuoa  kama bibi wa nne. Alipojifungua, akaamua kwa mzee  Fungo hakumweki tena. Akaondoka bila kuangalia  nyuma. Akaingia jijini kuzumbua riziki. Akapata ajira  ya kijishahara duni ambacho hakikutosha  kugharamia mahitaji yake yote. Maisha yakazidi  kuwa magumu hadi akamzaa mwana wa pili. Kitoto  alichonacho zahanatini ni cha tatu na alikipata akiwa  katika shughuli za uuzaji pombe. Mambo  yalipombainikia kuwa ana watoto watatu kabla ya  kufikisha umri wa miaka ishirini na moja, aliona ni  heri ajiangamize. Alimwambia jirani yake amchungie  watoto kisha akaacha kikaratasi chenye anwani ya  bibi yake kwenye kimeza katika chumba chake na  kuondoka. Alijiambia kuwa dawa ya panya haingeshindwa kumuua yeye pamoja na kilichomo  tumboni na ndipo akamimina kopo la dawa hiyo  kinywani. Sasa anapata ahueni katika kituo hiki cha  afya. 
Kijakazi Sauna anatamani kurudi kitandani alale  lakini inambidi amtayarishie Bi. Kangara  
kiamshakinywa kwani ana miadi ya mapema na  mzalendo mmoja jijini. Anapoingia jikoni na kuanza  shughuli zake moyo unaanza kumwenda mbio na vipapasio vya akili kusimama wima. Kwa mbali  anaskia mbisho hafifu langoni mwa jumba hili.  Anapotoka kwenda kuitikia mbisho huu anakumbana  ana kwa ana na polisi. Hii ni wiki ya pili tangu Sauna kuwatorosha Dick na Mwaliko. Dick ni mali ya Mzee  Buda naye Mwaliko amepelekewa Bi. Kangara awe  na mwili kidogo kisha atafutiwe la kufanya. Sauna ashapata ujira wake na yu tayari kuondoka asubuhi  ya kuamkia Krismasi. 
Sauna alipachikwa mimba na babake mlezi. Mamake  mzazi alimsaidia kuavya kisha akamwonya dhidi ya  kumwambia yeyote kuhusu unyama wa babake.  Mamake hakumtaka 
Sauna kumpaka tope babake. Maneno yale  yalimtonesha 
Sauna kidonda. Mamake alikuwa mjane wa Mzee  Kero Baada ya tendo hili, Sauna aliondoka nyumbani  kwani hapakumweka tena. Amewahi kufanya  kwenye machimbo ya mawe, amehudumu katika  majumba ya kuuza pombe kwa namna zote  amefanya mengi. Bi. Kangara ndiye aliyemfunza  Sauna mbinu hii mpya ya kuwateka nyara watoto wa  waajiri wake na kuwauza. Sasa hii ndiyo siku ya  arubaini. Wawili hawa walitiwa mbaroni na  kufikishwa mahakamani na kushtakiwa kwa kosa la  kukiuka haki za watoto, wakafungwa miaka saba  gerezani na kazi ngumu. Polisi walimchukua 
Mwaliko katika kituo kimoja cha watoto mayatima  ambako aliendelea na masomo yeye na wenzake. 58 
Zoezi. 
i)Ni ujumbe gani umetamalaki katika wimbo wa  Shamsi? 
ii)kwa muhtasari ujumbe uliomo katika majigambo  aliyoyaghani Ridha. 
'iii)Jadili maudhui ya utabaka kama yanajitokeza  katika sura hii, 
'iv)Ni kwa nini Selume aliifurahia hali  katika kituo cha afya cha Mwanzo Mpya kinyume na hapo awali alipokuwa  akifanya katika hospitali ya umma? Elezea. 
v)Pombe haramu ina mathara chungu nzima. Tetea  kauli hii kwa mujibu wa sura hii. 
vi)Eleza sifa za wahusika hawa: 
a. Selume 
b. Meko 
c. Kipanga 
vii)Kupashwa tohara  kwajinsia ya kike kuna hasara nyingi kuliko aida.  Tetea kauli hii. 
viii)JadiIi maudhui ya malezi kama aliendelea na masomo yeye na wenzake. 58 

Zoezi. 
i)Ni ujumbe gani umetamalaki katika wimbo wa  Shamsi? 
ii)kwa muhtasari ujumbe uliomo katika majigambo  aliyoyaghani Ridha. 
'iii)Jadili maudhui ya utabaka kama yanajitokeza  katika sura hii, 'iv)Ni kwa nini Selume aliifurahia hali  katika kituo cha afra cha 
Mwanzo Mpya kinyume na hapo awali a!ipokuwa  akifanya katika hospitali ya umma? Elezea. 
v)Pombe haramu ina mothara chungu nzima. Tetea  kauli hii kwa mujibu wa sura hii. 
vi)Eleza sifa za wahusika hawa: 
a. Selume 
b. Meko 
c. Kipanga vii)Kupashwa tohara  kwajinsia ya kike kuna hasara nyingi kuliko aida.  Tetea kauli hii. 
viii)JadiIi maudhui ya malezi 

SURA YA KUMI 

Sura inapoanaza, Mwangemi anamrai Neema asiwe  na mawazo finyu kuhusu kupanga mtoto. Anasisitiza  kuwa hakuna udhaifu wowote katika kumpanga  mtoto. Wamejaribu kupata mtoto kwa muda wa  miaka mitano bila mafanikio. 
Neema amewahi kutunga mimba si mara moja au  mbili, amefanikiwa kuilea mimba hadi ikakomaa  wakaweza kukipakata kilaika mikononi mwao. Kitoto  hicho kiliaga kabla ya juma moja. Mwangemi na Neema walihuzunika kumpoteza mwana. Sio eti  Neema hataki kumlea mwana, la hasha, anatamani  kukipakata kilaika kiwe chake au cha mwingine. Ni  dhamiri yake ambayo humsuta sana akikumbuka  nafasi aliyoipoteza aliyopewa na Munguwakati  mmoja ya kumpanga mtoto. 
Mwangemi alimsihi Neema mke wake asijisulubu  kwa kosa ambalo alilitenda kwa kutokuwa na  ufahamu bora wa malimwengu. Hayo yamepita.  Baada ya Neema kukubali rai ya 
Mwangemi walienda katika kituo cha watoto cha  Benefactor na leo hii wamo afisini. Walikaribishwa na Mtawa Annastacia aliyewataarifu kuwa alilipata  ombi Iao la kutaka kupanga mtoto kutoka kituo chao.  Wakaelezwa kuwa kuna kijana mmoja wa kiume na  iwapo wangefaulu katika mahojiano kituo hicho  kingewakabidhi mtoto huyo. Mahojiano  
yalipokamilika Mwangemi na Neema wakaondoka  wakitarajia kurudi kumchukua mwanao. Waliporudi  afiSini mwa Annastacia wana furaha mzomzo kwani  walifaulu katika mahojiano na wako tayari kumchukua mwana wao. Mwangemi  anahisi kuwa familia yake imekamilika. 
Kijana huyu alipoletwa Mwangemi alimtulizia macho,  kijana huyu ni mrefu na mwembamba, mwenye sura  jamali. Macho yao yalipokutana kijana alitabasamu na kudhihirisha meno meupe pepepe ambayo  yalimkumbusha binamu yake 
Mwangeka. Hapohapo nyoyo zao zikaungana kila  mmoja akijisemea kimyakimya, "Haikosi huyu  atakuwa rafiki wa dhati " 
Mwaliko alitambulishwa kwa wazazi wake wapya.  Kisha 
Mtawa Annastacia akamwahidi kuwa atakuwa akienda kumwangalia mara kwa mara. Mwaliko  akamtazama Neema kwa hofu iliyojaa mapenzi. Badaye akamkumbatia Neema na kumwambia kuwa  atakwenda naye. Chozi la furaha lilimdondoka  Neema, akamkumbatia Mwaliko kwa mapenzi ya mama mzazi. Akahisi kama aliyezaliwa upya. Sasa  amepata kizazi. 
Hatachekwa tena na walimwengu eti anazaa watoto  wenye upungufu kwa sababu aliavya mimba nyingi  akiwa shuleni. 
Akasema hata kama kitoto hiki si chake kitampa  mshawasha wa kufanya kazi zaidi ili kukikimu. 
Mwaliko alilelewa na Mwangemi na Neema kwa  tunu, tamasha na nidhamu. Akainukia kuwa ghulamu  mwenye nidhamu ya hali ya juu, akiwaheshimu  wazazi na majirani na akiwatii walimu wake.  Alipohitimu kidato cha nne alijiunga na Chuo kikuu  kusomea shahada ya Isimu na lugha, wazazi wake  wakajua kuwa juhudi zao za malezi hazikuambulia  patupu. Walikuwa wamechangia katika kumpa  tegemeo mwana wa mwenzao. 
Miaka mitatu imepita sasa tangu Mwaliko  kukamilisha Mwaliko alitamani siku ambayo angekutana na  ndugu zake, moyoni alihisi kuwa walikuwa hai.  Mama Neema aliishi kumkumbusha kuwa siku moja  atawaona ndugu zake. Siku moja 
Mwaliko na baba yake waliamua kwenda kujivinjari.  Ilikuwa siku ya kuzaiiwa kwa Mwangemi. Mwaliko  akaamua kumnunulia babake chamcha. Walienda  katika hoteli ya Majaliwa saa sita unusu adhuhuri.  Mwaliko alikuwa akiwaza kuhusu waliko ndugu zake  lakini hatimaye akamtakia babake siku njema ya  kuzaiiwa kwake. 
Kisadfa familia ya kina Umulkheri walikuwa katika  hoteli hii hii wakisherehekea siku ya kuzaiiwa kwake Umu. Umu akawa anawashukuru wazazi wake kwa  hisani yao. Dick vilevile akawa anatoa shukrani kwa  Mwangeka na Apondi. 
Mwangemi aliwapata kina Mwangeka wakiwa katika  hali ya kutafakari kusu hotuba ya Dick. Mwangemi ni  binamu yake 
Mwangeka. Mwangeka alishangaa ni sadfa gani  iliyomleta 
Mwangemi katika maeneo haya. Akamtaarifu ami  yake kuwa huwa haji humu ila mwanawe Mwaliko  aling'ang'ania kumleta hapa kwa chakula cha  mchana. Kisadfa siku hii ilikuwa siku ya kuzaiiwa kwa  Umu na Mwangemi. Dick na Umu hawakusikia  alichokuwa akisema Mwangemi, walimaka kusikia  Mwangemi akitaja jina la Mwaliko. Walishangaa  iwapo ni sadfa nyingine kuwa Mwangemi ana mtoto  mwenye jina kama la ndugu yao mnuna. Walijiuliza  maswali chungu Mwangemi alimwita Mwaliko aje ili amjuze kwa  binamu yake 
Vuuk (lakabu ya Mwangeka). Alipokuja, Umu  alimtazama ghulamu huyu kwa tuo akamtambua  kuwa ni nduguye Mwaliko. Dick vile alikuwa  keshamtambua nduguye. Mwangemi alimkumbusha Mwaliko kile kisa ambacho alimsimulia kila mara  kuhusu yeye na Vuuk baada ya kumtambulisha kwa 
Mwangeka. Mwangeka alicheka kicheko kikubwa na  katika kipindi kidogo akayaleta maisha ya kisogoni  mbele ya kipaji chake. Wakahadithiana matukio ya utotoni waliyoyafanya pamoja vikiwemo vita vya  majogoo nk. Mwangeka akawa amezama katika kisa  chake na babu. 
Mwangemi aliendelea kumtania Mwangeka kuwa  ndiye mhandisi mwenyewe. Yeye ndiye aliyevumbua  gari la kwanza la Kiafrika. Mwangemi alipoona  amemtonesha kidonda mwenzake na kumbukumbu  zake, akatabasamu Aliendelea kusema na kumjuza kuwa hayo yote  yamepita na hiyo ilikuwa ni hatua ya ukuaji, ilibidi  waipitie. Alimgeukia 
Mwaliko na kumtambulisha kwa Mwangeka.  Akamweleza kuwa si mwana tu bali ni rafiki yake wa  dhati. Maisha yake 
Mwangemi na Neema yangekuwa tupu bila yeye.  Mwangeka na Apondi walipomtazama Mwaliko  waliuona mshabaha kati ya Umu, Dick na Mwaliko.  Yote yamewabainikia na sasa wanangoja  kuhakikishiwa na Umu kuwa huyu ndiye ndugu yao  ambaye wamekuwa wakimtafuta msitu na nyika.  Moyo wa 
Mwaliko tayari umemwambia kuwa hawa ni ndugu  zake kwa kuwa wameshabihiana na wale watoto  walio kwenye picha ambayo baba yao Lunga  alipigwa nao kabla ya mauko yake. 
63 
Picha hii mwaliko ameihifadhi katika buku lake kama  kumbukukumbu ya familia yake. Kijakazi Sauna  alikuwa amezoea kumwambia kuwa hao ni Umu na  Dick. Mwaliko aliinua macho yake na kuwaita Umu  na Dick na kuwaambia kuwa ni yeye na kuwa yu hai.  Umu na Dick hakumngojea Mwaliko kumaliza.  Walimkimbilia wote na kumkumbatia ndugu yao,  wakaanza kulia huku wakiliwazana. Sophie na Ridhaa  nao walijiunga nao, wote wakakumbatiana na  kulizana, wakashikana mikono na kufanya mduara  kama ule ufanywao na watoto wakicheza. Ikawa  wanaunga udugu upya. Wazazi wakabaki kutazama  bila kusema lolote. Umu akawaomba wote kuketi  chini, yeye akaketi baina ya wazazi wake wawili  kama alivyopenda kufanya kila mara. Akasimulia kwa  furaha alivyokuwa akihisi huku akimshukuru  Mwangemi kwa kumlea 
Mwaliko hadi akawa mwana wa kutegemewa. Dick  naye hakuchelewa kumshukuru Umu kwa tumaini  alilompa kuwa siku moja atamwona ndugu yao.  Alimshukuru pia kwa ukarimu wake.
Mwaliko naye akasema kuwa kuja kwao pale  kulikuwa kwa heri kwani familia yao imepanuka.  Tayari amekutana na mabinamu ambao aliskia tu  wakitajwa. Tena ikawa heri kwa kuwa mjomba  Mwangeka ndiye mzazi na mlezi wa nduguze. 
Mwangemi akawa anamtazama mwanawe kwa  imani na furaha kubwa. Sasa watajenga uhusiano  wao upya na kumtafuta mama yao na kumsamehe.  Mwangeka alisema kuwa 
Naomi(mama yao kina Umu) ana haki ya kujua  walipo wanawe. 
Jambo ambalo Mwangeka hakujua ni kuwa Naomi  baada ya kurudi kwao, hakuishi na wazazi wake.  Alihamia mjini na kuwa shangingi kwelikweli. Alikumbana na Bwana  Kimbaumbau aliyemweka Naomi kimada kwa muda.  Bwana huyu alimpitisha Naomi makuruhu  yasiyomithilika, kusimangwa, kupigwa na  kuadhibiwa. Naomi akawa anajuta sana. Alijuta  kumwacha Lunga(mume wake) wakati ambapo  alimhitaji zaidi. 
Sasa hana uso wa kuwatazama wanao. Siku  aliyopigwa pute na Kimbaumbau, uchungu wa uzazi ulimtuma kuwatafuta wanawe. Akaenda hadi Mlima  wa Simba na kufululiza hadi nyumbani ambapo  hapakuwa na mtu, palikuwa mahame. 
Alifyeka magugu katika kaburi Ia mume wake na  kunadhifisha kiambo kisha akaweka koja la maua juu  ya kaburi. Kwa kweli amekuwa akiwatafuta wanawe. Hamna kituo Cha polisi ambacho hakubisha hodi.  Juhudi hizi hazikuzaa matunda. 
Kwa sasa hana lolote Ia kujivunia ila ameanza  kuyajenga maisha yake upya. Amefungua kiafisi  kidogo karibu na Chuo 
Kikuu cha Mbalamwezi anakowapigia wasomi kazi  zao chapa na kuisarifu miswada yao.
Dick alisema kuwa mamake ana haki ya kusamehewa  kwani hakuna binadamu aliyemkamilifu.  Watashirikiana kumtafuta mama yao. 
Mwaliko alimwambia baba yake muda wa kufanya hayo upo lakini kwa sasa, la muhimu ni kuwa ndugu  zake wako hai. 
Sasa ni wakati wa kuondoka kuelekea nyumbani  kwani ana hamu ya kumwambia Young Neema  majaliwa yao ya leo. 
i)Ndoa bila watoto si kamilifu. Fafanua kwa  kurejelea sura hii. 
ii)Fafanua ufoafu wa nwani chozi la heri ukirejelea  matukio katika surg hij. 
iiii)EIeza sifa nne nne za wahusika hawa: 
a.Mwangemi 
b. Neema 
c.Mwaliko 
d. Dick
e.Umu 
f.Apondi 
g.Mwangeka 

V.)Mwiba wa kujidunga hauna  kilio. Kwa kumrejelea Naomi, onyesha ukweli wa  methai hii. 
v)Onyesha sadfa ilivyojitokeza katika sura hii. 
Kwa mujibu wa kamusi ya Kiswahili sanifu, neno  Dhamira lina maana ya kusudi wazo kuu au ujumbe mkuu wa mwandishi. Dhamira pia ni lengo la  mwandishi anapoandika kazi. 
Kwa hivyo tunapoangazia dhamira ya mwandishi  tutajibU swali hili: Je, nialengokusudi la mwandishi  huyu ni gani? 
Assumpta K. Matei alidhamiria yafuatayo alipokuwa  akiandika Riwaya ya Chozi la Heri. Kuupiga vita ukabila.  

Tumepata katika Riwaya ukabila ukiwa chanzo cha  migogoro. Watu wengi wameathirika vibaya kwa  kuwa watu wa kabila tofauti na lao waliwabagua,kuwaumiza au hata kuwafukuza makwao hata kama walikuwa majirani kwa miaka mingi. Kwa mfano  mamake Mwanaheri(Subira) alilazimika kuondoka  nyumbani bila hiari na kutengana na familia yake  kwa kuwa alibaguliwa, akafitiniwa na hata  kulaumiwa kwa asiyoyatenda. Alifanyiwa mambo  haya yote kwa kuwa Subira alikuwa ametoka kwenye  jamii ya 
Bamwezi naye babake Mwanaheri alikuwa wa jamii  tofauti. 
Kila mara Subira alikuwa akiitwa na mama mkwe  muki yaani 
"huyo wa kuja". Subira alidhhoofika kiafya kwa  kutengwa na aliodhania kuwa wa aila yake. Hatima  ya mambo haya ilikuwa ni Subira kujitoa uhai.
Kuvipiga vita 'vita vya baada ya kutawazwa ' Vita wa  baada ya kutawazwa vilikuwa sababu ya watu  kuacha makwao na kuwa wakimbizi wa ndani kwa  ndani. Wahafidhina wengi waliathirika sana. Familia  zikatengana na watu wakapoteza wapendwa wao na  mali zao walizokuwa wametafuta kwa jasho Iao  wenyewe. Mwandishi huyu ana nia ya  
kuwahamasisha raia kujitenga kabisa na machafuko  hayo kwani huzaa shida na dhiki kuu. 
Kuufichua uozo ulio katika jam". Katika Riwaya ya 
Chozi Ia Heri, mwandishi kupitia kwa wahuslka wake  na mtindo wake wa uwasilishaji, amefaulu kuunchu"gozo. I-Jozo ni mambo yote mabaya  
yanayokinzana na maadili 
Uozo huu ni pamoja na: biashara haramu ya kulevya, utekaji nyara wa watoto, kubakwa kwa  
wasichana, kupashwa tohara kwa wasichana, ndoa  za mapema kwa wasichana wadogo, usherati na  
uavyaji mimba, matumizi ya mihandarati, WIZi na uporaji wa mali za wenyewe, mauaji ya halaiki,  
uharibifu wa mazingira, ukabila, ubinafsi wa viongozi,  ufisadi nk. Mambo haya yote yamefichuliwa kuwa  
yapo katika jamii na kuwa hayafai kabisa kwani ni  kinyume na maadili ya mwanadamu.

Kuonyesha umuhimu mapenzi katika ndoa na familia.  Mwandishi huyu ameonyesha wazi kuwa taasisi ya  ndoa na familia inafaa kujengwa katika  Mapenzi na upendo. Familia ya Lunga ilisambaratishwa  na ubinafsi wa Naomi. Naomi alimwacha mume  wake na watoto wao watatu- Umu, Dick na Mwaliko. Wana hawa walipata taabu kwa namna  mbalimbali kwani baada ya baba yao kuiaga dunia  kijakazi Sauna alipata nafasi ya kuwateka nyara Dick  na Mwaliko na kuwauza kwa wateja wake. Watoto  hawa walibahatika tu kwa kudura za Mwenyezi wakapata wazazi wengine wenye utu na  mapenzi wakawalea na mwishowe wakawa watu wa  kutegemewa. 
Kwa hivyo, tasisi hii ya ndoa inafaa kujikita katika  upendo. 

MAUDHUI. 
Maudhui ni jumla ya mawazo yote  yanayozungumzwa pamoja na mtazamo wa  mwandishi juu ya mawazo hayo. Hujumuisha  mawazo na mafunzo tofauti yaliyomsukuma 
68 
I. MAUDHUI YA MIGOGORO. 
Migogoro ni mivutano na mikinzano mbalimbali  katika kazi ya fasihi. 
Migogoro huweza kuwa kati ya wahusika, familia zao,  matabaka tofauti, nyadhifa mbalimbali, kiuchumi,  nafasi katika jamii au hata kisiasa. 
Aina za migogoro katika riwaya hii. 
a)Kuna mgogoro kwenye familia ya Mzee Mwimo  Msubili, kwa sababu familia yake ilikuwa kubwa na  hakuitosheleza kwa chakula. Uk 9,"Wingi wa vinywa  vya kulishwa ulizua uhasama, migogoro na hata  uhitaji mkubwa " 
b)Mgogoro wa kijamii unajitokeza baada ya mkoloni  kupuuza sera za Mwafrika. 
Uk 10,"Hatua ya mkoloni ya kupuuza sera za  Mwafrika za umiliki wa ardhi na kuamua kujumuisha  pamoja ardhi iliyomilikiwa na mtu binafsi na  kuuidhinisha umiliki huu kwa hatimiliki, ilivuruga  mshikamano wa kijamii " 
c)Kulijitokeza mgogoro shuleni wakati Ridhaa aliitwa  'mfuata mvua',na kutengwa na wenzake.  Walimwona kama mwizi. 
Uk 10,"Wewe ni mfuata mvua. Hatutaki kucheza  nawe. Umekuja hapa kutushinda katika mitihani yote.  Wewe ndiwe unayetuibia kalamu zetu " 
d)Ridhaa alijipata katika hali ya mgogoro na nafsi  yake. 
Uk 12,"Miguu yake sasa ilianza kulalamika pole pole na parafujo za mwili wake zililegea, akaketi juu ya ya mawazo, usingizi ulimwiba. 
e)Kulikuwa na mgogoro uliosababishwa na  wanasiasa, juu ya nani atakaye kuwa kiongozi wa  jamii, kati ya mwanamke mwananume. 
Uk 19,"MijadaIa hii ilizua na kukuza migogoro  isiyomithilika " 
f)Mgogoro mwingine ulijitokeza kati ya raia na  wanapolisi, wakiwa katika harakati zao za kuweka  amani. 
Uk 19,"Mchezo wa polisi kukimbizana na raia ulianza  katika mchezo huo mamia ya roho zisizo na hatia  zilisalimu amri chini ya pambaja za risasi na mapigo  ya rungu, vitoa machozi navyo vikafanya kazi  barabara. 
g)Nyamvula anajikuta katika mgogoro wa nafsi yake,  wakati ambapo imani yake inakinzana na kazi ya  kuwa askari. 
Uk 62,"Kulingana na Nyamvula, kuwa askari wa vita  kulikinzana na imani yake, hasa kwa vile Nyamvula  alisema ni born again. Mwangeka alimsisitizia kuwa  kulinda usalama si sawa na kuua " 
10 

Katika ukurasa wa 38 Tila anaitaja migogoro kadha  iljyo katika Tamthilia ya Hussein. Tamthilia hii ya  Mashetani ninayorejelewa ina migogoro mingi sana  kama: migogoro ya kisiasa, kiuchumi, na pia ya  kijamii. 
"Tila: 
Nadhani umesahau baba. Suala hili ulisema  limeshUghulikiwa katika kazi za kifasihi kama vile  Mashetani, ile tarnthilia ya 
Hussein inayoisawiri migogoro ya kisiasa, kiuchumi  na kijamii ya baada ya ukoloni lsitoshe, mwalimu  alitaka tu kuonyesha kwamba upo uhusiano kati ya mfumo wa kiuchumi  na mfumo wa kisiasa alituambia kwamba mfumo wa  kiuchumi hudhibitiana na mfumo wa kisiasa.  Utawala huteuliwa makusudi kuendeleza mfumo  uliopo wa kiuchumi kwa maslahi ya watawala na  tabaka ambalo linazimiliki nyenzo za uzalishaji mali " 

2.UMASIKINI. 
Umaskini ni ukata. Ni hali ya kukosa fedhamali nk. 
Tunapata kuwa waafrika wanajikuta katika hali ya  umasikini; 
Uk 7,"Waafrika waliobahatika kuwa na makao yao  binafsi walipata sehemu ambazo hazingeweza kutoa  mazao yenyewe; na bila shaka hali yao iliweza  kutabirika; kuvyazwa tabaka la wakulima  wdogowadogo, maskini, wasio na ardhi " 
Uk 25,"Nyinyi ndio vikaragosi wanaotumiwa na  wasaliti wa nia zetu kuendelea kutudidimiza kwenye  lindi hili la ukata " 
Ridhaa pia anajikuta kwenye lindi la umaskini baada  ya mali yake yote kuchomwa, ikiwemo familia yake. 
Uk 1,"Ridhaa alisimama kwa maumivu makali,  mikono kairudisha nyuma ya mgongo wake uliopinda  kwa uchungu. Macho yake yaliyotanda ukungu  alikuwa kayatunga juu angani, akitazama wingu la  moshi lililojikokota kwa Kedi na mbwembwe; wingu  lililomwonyesha na kumkumbusha ukiwa aliozaliwa  nao na ambao alihofia kuwa angeishi na kuzikwa nao  " 
Tunapata pia kuwa watu wengi wanaiaga dunia  wakijaribu kujikomboa kutokana na hali hii 
71 
ya ukata, wanapoenda kuchota mafuta kwenye lori  ambalo limebingirika kisa na maana alienda  kuwaokoa watu ambao wa akamgeukia mumewe tena na kusema, ...laiti 
Ridhaa angalijua kwamba hii ndiyo mara yake ya  mwisho likuwa wakipora mafuta kutoka kwenye lori, ambalo  lilikuwa limebingiria lnasemekana kuwa umaskini  uliwasukuma watu hawa kuchukua kisichokuwa haki  yao!" 

3.USHIRIKINA. 
Hii ni hali au tabia ya watu kuamini mambo ya  utamaduni ambayo mara nyingi, yanajihusisha na  uchawi. 
Ridhaa anaposikia milio ya bundi, anaamini kuwa  milio hii ina maana iliyofichika. 
Uk 1,"Anakumbuka mlio wa kereng'ende na bundi  usiku wa kuamkia siku hii ya kiyama. Milio hii ndiyo  iliyomtia kiwewe zaidi kwani bundi hawakuwa  wageni wa kikaida katika janibu hizi " 
Uk 2,"Ninashangaa ni vipi daktari mzima hapo ulipo  unajishU 
ghulisha na mambo ya ushirikina. 

4.NDOA. 
Haya ni maafikiano rasmi baina ya mume na mke ili  waweze kuishi pamoja. 
Kuna ndoa kati ya Ridhaa na Terry. 

akamgeukia mumewe tena na kusema, ...laiti 
Ridhaa angalijua kwamba hii ndiyo mara yake ya  mwisho kuzungumza na mpenzi mkewe. Tunapata kuwa  Ridhaa ana 
mwoa Terry, uk ll "Baadaye aliamua kuasi ukapera,  akapata mke, Terry " 
Mwangeka alikuta na Lily Nyamvula katika Chuo  kikuu na kumwoa. Walibarikiwa na mtoto mmoja  kwa jina Becky.  
Ndoa hii haikudumu kwani Lily na Becky waliangamia  kwenye janga la moto.
Baada ya ndoa ya mwanzo kusambaratika,  Mwangeka alimwoa Apondi. Walibarikiwa na mwana  wa kiume kwa jina Ridhaa. 
Mwangemi alimwoa mwanamke kwa jina Neema.  Hawakufaulu kupata mwana wao kindakindaki japo  walipanga mwana wao kwa jina Mwaliko. 
Kangata alikuwa na mke wake kwa jina Ndarine.  Walibarikiwa na wana wafuatao. Lunga Kiriri, Lucia  Kiriri na Akelo Kiriri. 
Lucia Kiriri Kangata-,-alikuwa ameolewa katika ukoo wa 
Waombwe ambao awali walikuwa maadui sugu wa  ukoo wa Anyamvua. Ndoa hii ilipata pingamizi sana kutoka  kwa ukoo mzima lakini kutokana na Msimamo imara  wa Kangata ndoa hii ilisimama. Watu wa ukoo wa  kina Kangata walishangaa ni kwa nini mwana wao  akaozwa kwa watu ambao huvaa nguo ndani nje na  pia huzaa majoka ya mdimu ambayo ni machoyo  kupindukia. 
Kaizari alikuwa na mke kwa jina Subira. Walibarika  na mabinti wawili, Lime na Mwanaheri.

Lunga alikuwa na mke kwa jina Naomi. Walikuwa na  wana watatu, Umu, Dick na Mwaliko. Ndoa hii  haikudumu kwani 
Naomi alimwacha Lunga na kwenda mjini alikokuwa  shangingi kwelikweli. 
Pete na Fungo- tunaelezwa kuwa Pete alipoingia  darasa Ia saba alipashwa tohara nao wajombake  wakapokea posa na baadaye mahari kutoka kwa  buda mmoja kwa jina Fungo aliyemuoa kama bibi wa  
nne. Ndoa hii haikudumu kwani Pete alihiari  kumwacha baba huyu.

5.MAUTI.

Hii ni hali ya kuiaga dunia wahusika wengine  wanakutana na janga hili la mauti, ilhali wengine  walio wakuu hawapatani nalo. 
Uk 2;Mamake Ridhaa aliiaga dunia na Ridhaa  anakumbuka jinsi mamake alivyokuwa akimwambia  "Moyo wa Ridhaa ulipiga kidoko ukataka kumwonya  dhidi ya tabia hii ya kike ya kulia Pindi mtu  akabiliwapo na vizingiti ambavyo ni kawaida ya  maisha, ukamkumbusha maisha maneno ya  marehemU mama yake siku za urijali wake " 
Terry na wana wake wanakumbana na janga la kifo  baada ya kuchomwa wakiwa ndani ya nyumba yao.  Uk 3,"uuuui!uuuui!jamani  
tuisaidieni!uuuui!uuuui!Mzee Kedi usituue!sisi tu  majirani!maskini wanangu!maskini mume wangu!" 
Tunapata pia kuwa Kangata na mkewe Ndarine  wanakumbana na mauti. Uk 66; "Miaka mitano  imepita. Kangata na mkewe Ndarine wameipa dunia  kisogo " 
74 
Baada ya Lunga kuachwa na mkewe, alikazana  kuwalea watoto wake lakini baadae akaiaga dunia.  
Uk 82; "Kabla ya mwisho wa mwaka huo, Lunga  alifariki na kuwaacha watoto wake mikononi mwa  kijakazi wake " 
6.UKOLONI MAMBO LEO.
Ukoloni mamboleo ni zao la uongozi mbaya.  Viongozi waanzilishi wa mataifa yaliyopata uhuru  hawakuzua sera na mikakati mwafaka ya kuhakikisha  nchi zao zimepata kujisimamia kiuchumi. 
Katika Chozi la Heri, Waafrika wenyewe wanajifanya  wakoloni juu ya waafrika wenzao, ambao wako chini  yao kitabaka au kisiasa kwa mfano katika ukurasa wa  
5,mashamba ya Waafrika yananyakuliwa na watu  binafsi baada ya wakoloni kwenda, nao waafrika  
wanawekwa mahali pamoja ili kuishi katika hali ya  ujamaa "Lakini baba, wewe siwe uliyeniambia kuwa  
mashamba ya Theluji nyeusi yalikuwa milki ya wakoloni?na sasa yanamilikiwa na nani? Si mwana  wa yule mlowezi maarufu ambaye wewe hunitajia  kila mara? Maekari kwa maekari ya mashamba  katika eneo Ia kisiwa bora yanamilikiwa na nani? Si  yule myunani aliyewageuza wenyeji kuwa maskwota  katika vitovu vya usuli wao?" 
Katika ukurasa wa 24 tunapata kuwa vijana  wanakufa kwa mitutu ya bunduki wanapojaribu  kujikomboa kutokana na ukoloni wa Mwafrika.  Walipigania uhuru wa tatu, ambao ni ukombozi  kutokana na uongozi wa Mwafrika "Baada ya muda  mfupi, vifua vyao vilikabiliana na risasi zilizorashiwa  vifua hivyo kama marashi, vifua vikawa havina  uwezo dhidi ya 
Shaba, vijana wakaanguka mmoja baada ya  mwingine, wamekufa kifo cha kishujaa, wamejitolea mhanga  kupigania uhuru wa tatu" 

7.UKOLONI MKONGWE. 
Huu ni ukoloni uliokuwa wa Waingereza, kabla ya  nchi za Afrika kupata uhuru. 
Tunapata kuwa mkoloni anapata fursa ya kuendeleza  kilimo katika sehemu za mashamba ya Waafrika  zilizotoa mazao mengi. Uk 7, "Mustakabali wa ukuaji  wetu kiuchumi uligonga mwamba wakati sheria ya  mkoloni ilipompa mzungu kibali cha kumiliki  mashamba katika sehemu zilizotoa mazao mengi. Ukengeushi wa ardhi ukatiliwa muhuri, umilikajia wa ardhi na Mwafrika katika sehemu hizi ukapigwa  marufuku; si mashamba ya chai, si ya kahawa yote  yakapata wenyeji wageni dau la mwafrika likagonga  jabali. 
Katika ukurasa wa 7 tunasoma; "Waafrika waliobahatika kuwa na makao yao binafsi walipata  sehemu ambazo hazingeweza kutoa mazao yenyewe;  na bila shaka hali yao iliweza kutabirika; kuvyazwa  kwa tabaka la wakulima wadogowadogo, maskini,  wasio na ardhi. Nadhani unaweza kukisia hali  ilivyokuwa kwa familia nyingi za kiafrika. Kama vile  baba 
Msumbili alivyokuwa akisema, jamii yetu iligeuka  kuwa hazina kuu ya wafanyakazi ambamo wazungu  wangeamUa kuchukua vubarua kupalilia mazao yao" 
Tunaona kuwa wazungu bado waliwatumia waafrika  kama wafanyakazi mashambani 'mwao',ambayo  walinyakua kutoka kwa waafrika. 
76 
8.UTAMAUISHI. 
Hii ni hali ya wahusika kukata tamaa katika maisha  yao au katika jambo fulani. 
Wakulima wanakata tamaa baada ya kutopata  waliyotarajia baada ya kupata mazao yao. Uk 6; "Sijui  ni kwanini hatujaweza kujisagia kahawa au chai yetu  itakuwaje mbegu ziwe zetu, tuchanike kukuza zao  lenyewe, kasha tumpelekee mwingine kwenye  viwanda vyake, atusiagie atuuzia hiyo hiyo kahawa na  chai kwa bei ya kukatiha ta3 

9.ELIMU. 

Haya ni mafunzo yanayotolewa na jamii kwa watu  wake. Elimu yaweza kuwa rasmi na kutolewa darasani,  au iwe sio rasmi ambayo hutolewa kwenye  mazingira ya kawaida yasiyo kuwa ya shuleni au  darasani. 
Katika ukurasa wa 10; Ridhaa aliungana na vijana  wengine kwenda shuleni kupata elimu "Ridhaa  alikuwa mmoja wa waathiriwa wa hali hii.  Anakumbuka jinsi siku ya kwanza shuleni  alivyotengwa na wenzake katika mchezo wao wa  kuvuta, mchezo wa kusukuma vifuniko vya chupa ya  soda kwa ncha za vidole vyao "Uk 11; "Ridhaa alipea  kwenye anga za elimu, akabisha kwenye milango ya  vyuo, akafika kilele cha ufanisi alipohtimu kamadaktari " 
Mwaliko pia anaendeleza masomo yake hadi akafikia  kiwango cha Chuo kikuu. Uk 149; 
" Hata alipohitimu masomo yake ya kidato cha nne  na kujiunga na Chuo kikuu kusomea shahada ya  isimu na lugha, Wangemi na Neema walijua kuwa juhudi zao za  malezi hazi kuambulia patupu " 
Mwangeka anapatikana akienda shuleni kupata  Elimu. Tunaambiwa kuwa Jumamosi moja,  Mwangeka alikuwa ametoka shuleni, na siku hizo  walimu walikuwa wameng'ang'ania kuwafunza  jumamosi wanafunzi waliokaribia 'ICU',kama  walivyoliita darasa la nane (uk 59).Mwangeka  anaonekana kuendeleza masomo yake hadi Chuo  kikuu na baadae kuajiriwa kazi (uk 62.) 
Lunga Kiriri Kangata naye anapata elimu yake, kwani  tunapata kumuona kama amri-jeshi wa uhifadhi wa  mazingira walipokuwa shuleni. Tunaambiwa kuwa  kila Ijumaa wakati wa gwaride, Lunga angehutubia  wanafunzi wenzake na walimu kuhusu swala la  mazingira (uk 67-68). 
Umulkheri pia anaenda kupata elimu yake katika  shule. Tunampata mwalimu wake akijaribu  kumrejesha Umu darasani wakati fikra zake zinapoondoka katika shughuli za masomo. Tunapata pia  kuwa kwa hali ambayo Umu alikuwa akiishi,  mwalimu mkuu wa Shule ya Tangamano, anamsajili  kuwa mwanafunzi huko, kwa hisani yake na kwa  ushauri wa wizara ya elimu (uk 78).Umulkheri  anayaendeleza masomo 
yake hadi Chuo kikuu, anapoenda ughaibuni  kusomea huko (uk 128). 
Mhusika Pete pia anatumika katika kuwasilisha maudhui ya elimu, ingawa elimu yake inagonga  mwamba baada ya kuozwa kwa mzee mmoja  aliyeitwa kuwa katika darasa la saba, wazazi wake  walipomuoza kwa mzee huyu. 
Baada ya Naomi kuhangaika kwa miaka mingi  akiwatafuta watoto wake, anaamua kuanzisha  biashara ndogo karibu na 
Chuo kikuu cha Mbalamwezi, na kazi anayoifanya ni  kuwapigia wasomi chapa na kuisarifu miswada yao.  Kwa hivyo, tunapata kuwa maudhui haya ya elimu  yanajitokeza pia, kwa kuwepo kwa Chuo kikuu (uk  193). 

IO.UONGOZI. 

Haya ni madaraka anayopewa mtu ya kusimamia au  kuongoza shughuli fulani. Anayepewa mamlaka haya  anakuwa ndiye kiongozi. Uongozi waweza kuwa  mbaya au uongozi mzuri. 
Tunapata kuwa watu wanachagua viongozi  wanaotaka, na kampeni pia zinafanywa kwa njia ya  kutupa vikaratasi ovyo ovyo. Uk 12;"Sasa ameanza  kuelewa kwa nini wiki iliyopita vikaratasi vilienezwa  kila mahali vikiwatahadharisha kuwa mna gharika  baada ya kutawazwa kwa Msumbi ( kiongozi) 
mpya. 
"Siku ile baada ya kutawazwa kwa kiongozi mpya,  kiongozi ambaye kulingana na desturi za humu mwetu, hakustahili kuiongoza jamii ya Wahafidhina,  kisa na maana alikuwa mwanamke, mbingu zilishuka " 

II. MAPENZI. 

Hii ni hali ya mvuto na upendo alionao mtu kwa mtu  mwingine. Pia nia hisia ya upendo anayokuwa nayo  mtu kuhusu mtu mwingine. 
79 
Ridhaa alimpenda sana mkewe Terry na wana wake. 
"Polepole parafujo za mwili wake zililegea, akaketi  juu ya majivu-la, juu ya miili ya wapenzi wake " 
Tunapata kuwa kuna mapenzi kati ya Mwangeka na  baba yake Ridhaa. Haya ni mapenzi ya mzazi kwa  mwanawe, Ridhaa alimpenda sana mwanawe  Mwangeka kwani ndiye pekee tu aliweza kuepukana  na janga Ia mauti kwa familia yote yake Ridhaa.  Mapenzi haya yanadhihirika wakati Ridhaa anamlaki  mwanawe kwenye uwanja wa ndege anapokuwa  akirudi nyumbani kutoka ughaibuni. Wanaonekana  wakikubatiana kwa muda na Mwangeka kujitupa  kifuani mwa babake, - 
na wanashikana kukutu. Pia wanazungumza kimoyoyo kuhusu jinsi maisha yao yamekuwa; kwa  kweli haya ni mazungumzo ya wapendanao (uk 46- 47). 
Maudhui ya mapenzi pia yanajitokeza kati ya Billy na  sally. Sally alikuwa msichana ambaye Billy alichumbia  huko kwao, na kisha akamleta katika nchi hii ya kiafrika ili  kun-uonyesha mahali wangeweza kuishi baada ya  kufunga akida. Kwa bahati mbaya, Billy anasalitiwa  na mpenzi wake sally na kuambiwa kuwa jumba  lenyewe ni kama kiota cha ndege, mahali ambapo  yeye hawezi akaishi hata kuwe vipi (uk 80). Tunapata  pia kuna mapenzi kati ya Subira na wanawe  Mwanaheri na Lime. HiIi linajidhihirisha baada ya Subira kumwandikia barua mpenzi mwanawe  Mwanaheri. Haya ni mapenzi ya uzazi lakini Subira  anawasaliti wanawe (uk 95.) 
Pia kuna mapenzi kati ya Umulkheri na wazazi wapya  wa kupanga, Mwangeka na mkewe Apondi  anaowapata 
baadae. Mwangeka na Apondi wanampenda sana  Umu ni kusema kuwa ni baraka za Munguza  kumfidia mwana wao aliyeaga dunia. Umulkheri naye  anawapenda sana hawa wazazi wake wapya kwani  waliweza kumlipia hafi karo. Pia waliweza kumponya uchungu aliokuwa nao moyoni wa kuachwa na  wazazi wake (uk 117-118) Kuna mapenzi  yanayojidhihirisha katika familia hii ya Mwangeka na  Apondi, kwa wana wao. Wakati umulkheri anafikiwa  na wakati wa kwenda kuyaendeleza masomo yake  ughaibuni, wanamsidikisha hadi kwenye uwanja wa  ndege. Mapenzi makali yanajidhihirisha wakati kila  mmoja wao analia machozi kwa kuachana na Umu  alipokuwa akili-abiri ndege Tumaini (uk 128). Kuna  mapenzi kati ya Mwaliko na wazazi wake wa  kupanga ambao ni Bwana Mwangemi na Bii Neema,  ambao hawakuwa na uwezo wa kukilea kizazi chao,  na hatimaye wakaamua kumpanga mwana huyu ili  awe wao rasmi. Hawa wawili wanampenda sana  Mwaliko, naye Mwaliko anawapenda kama wazazi  wake halisi (uk 166-167). Naomi anawapenda sana  wana wake ingawa alikuwa amewasaliti kwa  kuwaacha wakiwa wachanga. Ameishi kuwatafuta  walikopotelea kwa miaka mingi, lakini mwishowe,  anawapa-ta wana wake bado wako hai na  wamejiendeleza sana kimai-sha na kimasomo.  Anawaomba msamaha huku akiwa na uchungu  mwingi rohoni mwake. Wana wake wanamsamehe  mwishowe kwa mapenzi waliyokuwa nayo kwa mama yao (uk 192-193). 

12.TEKNOLOJIA. 
Haya ni maarifa ya sayansi na matumizi yake katika  mitambo, vyombo na zana katika viwanda, kilimo,  ufundi, au njia za mawasiliano.
Kuna matumizi ya vyombo vya habari (runinga)  ambavyo ni mazao ya teknolojia mpya. Uk 12;  "Katika fikra zake ambazo tangu hapo zilikuwa  macho, alikumbuka taarifa ya habari kupitia kwenye  runinga, taarifa ambayo japo ilitangazwa miaka  minne iliyopita, ilikuwa kana kwamba anaisikiliza  sasa " 
Katika ukurasa wa 49 tunapata haya; "Nilipoona  yaliyotokea humu kupitia kwa runinga, na mitandao  mingine ya kijami; ubadhilifu wa mali, uchomaji wa  watu kama makaa, msongamano na magonjwa  katika kambi, kasha barua meme iliyonijuza kuhusu  msiba uliotupata, niliingiwa na kihoro kisicho na  kifani "Matumizi ya runinga na mitandao ya kijamii na pia  matumizi ya barua meme, ni uvumbuzi wa teknolojia  katika mawasiliano. 

13.UFEMINISTI TAASUBI YA KIUME. 
Hii ni hali ambapo mwanamke anajidhalilisha ama  anadhalilishwa katika jamii. Mwanamke hapewi  nafasi katika jamii, ama anajiona kuwa kiumbe  dhaifu mwenye hana uwezo. 
Katika ukurasa wa 16 tunasoma; "Siku ile baada ya  kutawazwa kwa kiongozi mpya, kiongozi ambaye  kulingana na desturi za humu mwetu, hakustahili  kuiongoza jamii ya wahafidhi 
82 
na, kisa na maana, alikuwa mwanamke. 
Katika ukurasa wa 3;"Huku ni kujiumbua hasa.  Unyonge haukuumbiwa majimbi; ulitunukiwa makoo  " Bibi alikuwa akimwelezea Ridhaa kuwa unyonge  haukuumbiwa 'majjmbi'ambao ni wanaume, bali  uliumbiwa 'makoo',yaani wanawake. Hivyo basi  tunapata kuona kuwa jamii pia iliwadhalilisha  wanawake tangu zamani. 
Katika ukurasa wa 8; "Mzee mwenye wake na wana  wengi alihesabiwa kuwa mkwasi kwelikweli basi  wake hawa hawakuchelea kutimiza amri ya  maumbile, wakapania kuujaza ulimwengu "  Tunapata kuwa wanawake wanadhalilishwa kwa  kuonekana kana kwamba jukumu lao kuu katka jamii  ni kuijaza dunia au kuzaa wana. Mwanamke hapewi  nyadhifa za umuhimu katika jamii ila tu kazi yake ni  kuoleka na kujaaliwa na wana wengi awezavyo. 
Katika ukurasa wa 45;"Viongozi wengi wa awali  walibwagwa chini na vijana chipukizi. La kuhuzunisha  ni kwamba wengi walishindwa kabisa kukubali  ushinde, hasa yule ambaye alikuwa anagombea  kilele cha uongozi. Kulingana naye, nafasi hii  iliumbiwa mwanamume, na kupewa mwanamke ni  maonevu yasiyovumilika "Katika hali hii, jamii  haikukubali wanawake kuwa viongozi, bali cheo hiki cha uongozi kilikuwa cha jinsia ya uwsanaume. 
Katika ukurasa wa 149; "Maisha yangu na Fugo  yalikuwa kama ya ng' ombe aliyetiwa shemere na  kufungwa nira pamoja na punda ambaye anakaidi  kusonga. UIe unene wake, lile kituzi lililotoka kwenye  makwapa yake makuza na kUfudikiza kote chumbani,  ule wivu wa mke mwenzangu wapili, kule kukemewa na kuchekwa na watoto wa mke  wa kwanza yote yalininyong' onyeza na kuniumbua.  Nilichukia Jaala aliyonipa mama kwa kujali maslahi  yake tu, nilichukia nguvu ya maumbile iliyoniweka  
wenye jinsia ya kike, nilichukia kitoto nilichohimili  kwenye mji wangu hata miezi tisa ilipotimia na  kupata salama, niliamua kwamba kwa mzee Fungo hakuniweka tena. 
Na unadhani anakwenda wapi?Utawezaje kujitunza  wewe na mtoto wako na hali bibi yako ndiye huyo, hana hanani, na wazazi wako walafi walikuuza  kwangu ili wapate pesa za kuwasomesha ndugu  wako watano wa kiume?Aliuliza Fungo " -tukio hili linatuonyesha wazi jinsi mwanamke  amedhalilishwa katika jamii. 
Kwanza, mamake mtoto huyu msichana anamwoza  kwa mzee mwenye wake wawili, (Mzee Fungo),ili  aweze kupata pesa za kuwalipia vijana wake karo ya  shule. 
Msichana anaonekana kutokuwa na umuhimu ya  kupelekwa shuleni ili kupata elimu, ilhali yeye mwenyewe aliazimia kuendeleza masomo yake.  Maazimio yake ya elimu yanagonga mwamba baada  ya kuozwa ka mzee Fungo ambaye anamtesa na  mwishowe kumtaliki na kitoto kichanga. 
Msicha na huyu mchanga pia anapitia machungu  kwenye ndoa yake kwa kuchekwa na kudharauliwa  na wake wenza'- na wana wao. 
Katika ukurasa wa 154;"Mlaani shetani' Sauna  aliuambia moyo wake, 'unajua kuwa mimi sikuumbwa ujalaana,  walimwengu ndio walinifinyanga upya, wakanipa  moyo wa ujabari. Fikiria u kigoli, kifua ndio kinaanza  kuvuvumka, kisha unaamka usiku kumpata baba  yako, ba-ba-ya-ko, kwenye chumba Chako cha malazi.  Anakutenda ya kutendwa. Asubuhi huna hata uso wa  kumtazamia yeyote, wala kinywa cha kumwambia  mamako kuhusu feli uliyotendewa na  utamwambiaje mja huyu ambaye daima ni  mwanamke taa, atakalo baba yeye huliridhia bila  swali, na ikitokea kwamba atauliza swali, anakuwa  mpokezi wa makonde, vitisho na matusi?Hebu yatie  haya kwenye mizani; baada ya mwezi mmoja  unaanza kushikwa na kisulisuli, kichefuchefu cha  asubuhi nacho kinakuandama. Fikra zako za kitoto  zinakutuma kuwaza kuwa ni malaria au homa ya  matumbo. Unamwambia mama yako ambaye  anaonekana kushtuka kiasi. Mama anapokupeleka  hospitali, anapasuliwa mbarika, nawe limbukeni  hujui lolote. Mnapofika nyumbani, anakuhoji, nawe  hujui kuficha lolote, unamwambia imekuwa mazoea  baba yako kukuhujumu kila apatapo nafasi ' 
"Hili haliwezi kukubaIika!Kujipagaza uzazi na ulezi  katika umri huu, tena mzazi mwenzio si mwingine, ila  baba yako?'Tukio hili la kufadhaisha linatendeka kwa  kumdhalilisha mwanamke. Tunaona kuwa mamke  Sauna hana uhuru wa kuzungumza kwake, wala  kuuliza maswali, na iwapo ameuliza swali, inakuwa ni  vita au kichapo kutoka kwa mumewe.Sauna naye anadhalilishwa kwa kubakwa na babake  mzazi, wala sio mara moja. Hatimaye anapata  mimba ya babake mzazi. Jambo hili linamdhalilisha  sana Sauna hivi kwamba heshima yake yote inapotea,  na hawezi kuzungumza na mama au baba yake. 

14.UMENKE. 
Ni hali amabapo mwanamume hapewi nafasi katika  jamii. Mwanamume amedhalilisha katika jamii na  nafasi yake haitambuliki. 
Katika Riwaya tunapata haya; "Haiwezekani!hili  haliwezekani litakuwa kama kile kisa cha yule  kiongozi wa kiimla wa kike-yule anayesimuliwa  katika visakale vya majirani wetu - 
Kumbuka jinsi katika enzi hiyo ya kiistimari wanaume  walivyotumikishwa! Si, Sisi tuliokuwa tukitifua udongo  mashambani huku wanawake kama majeta wanakaa  na kututumikisha?" Uk 17;"Fikiria suala la jinsia 'Na  
usidhani ni jinsia nyingine, ni dada zetu tu. Vyombo wa habari na vikao vya wapigania haki vinapigania  elimu ya mtoto wa kike, haja ya kuwainua akina  mama kiuchmi, hukumu ya kifo kupitishwa dhidi ya  mwanamume, hata muewme atakayepatikana na  kosa la kumbaka mke wake. Uk 20 "Nakumbuka asubuhi ya pili baada ya  mtafaruku kuanza. Nilikuwa sebuleni na wanangu  tukitazama runinga. Mara nikaskia; 'Hakuna Amani  bila kumheshimu mwanamume. Hatuwezi kukubali  haya. Hata mizimu itatucheka!' 
15.SHERIA. 
Hizi ni kanuni zinazotungwa na jumuiya fulani kwa  mfano bunge au jamii fulani ili kuratibu shughuli za  jumuia inayohl-lsika, na adhabu Pindi kanuni hizo  zikikiukwa. 
Uk 20; "Wengine waliokuwa jasiri walidiriki kuingia  kwenye maduka ya wafanyabiashara wa kihindi,  kiarabu na hata Waafrika wenzao, wakapora  walichoweza kabla ya kukutana na mkono mrefu wa  utawala " 
Uk 82,tunapata kuwa Umulkheri anaenda kwenye  kituo cha polisi kupiga ripoti kuhusu kupotea kwa  ndugu zake Dick na Mwaliko. 
Jambo linatuonyesha kuwa kuna sheria ambayo  inafuatwa na raia, na pia kwa uwepo wa kituo cha  polisi "Mimi ni Umulkheri Lunga. Ninasomea Shule ya Upili ya Mtende.  Nimekuja kutoa taarifa kuhusu kupotea kwa nugu  zangu Dick na Mwaliko'alisema Umu huku  amemkazia macho askari wa zamu, kwa kuhofia  kutosikika " Uk 22,Wananchi wanaahidiwa kuwa  wale ambao walipata mali ya uma kwa njia isiyo  halali watapambana na mkono dhabiti wa sheria  "Waliogawiwa au kununua mali ya uma kwa njia za  udanganyifu watakabiliana na mkono mrefu wa  sheria " 
Uk 158,Bi. Kangara na Sauna wanatiwa mbaroni kwa kufanya biashara haramu "Polisi walipopashwa  habari kuhusu maficho ya Bi. Kangara, walishika  tariki moja kwa moja hadi nyumbani kwake ambako waliwatia mbaroni Bi. Kangara na Sauna, mabibi hawa walifikishwa mahakamani na  kushtakiwa kwa kosa la ukiukaji wa haki za watoto,  wakarambishwa miaka saba gerezani na kazi ngumu  " 
87 
16. UONGOZI MBAYA. 
Haya ni maudhui yanayojitokeza wakati viongozi  
katika jamii hiyo si ya kukubalika. Tazama mifano  wanapofanya shughuli zao za uongozi kwa njia  isiyofaa. Haya husababisha kuteseka kwa wanajamii  au raiya wa kawaida. 
Uk 21; "Maeneo-gatuzi yenu yanahitaji mabarobaro  kama nyinyi kulisukuma gurudumu la  
maendeleo'.Hapa ndipo unashangaa utarudi kwenye  shamba lipi na tangu hapo familia yako uliiacha  ikiishi kwa msaada wa wale wale waliotoka mbali  kule wlikotoka, wakapewa maelfu na maelfu ya ekari,  wakajenga viwanda na maduka ya biashara, wengine  wakalima mashamba makubwa makubwa huku  wakidai kuwa ni njia ya kuwahakikishia wenyeji hali  ya kujitosheleza kwa chakula. Kumbe wanakuja  kutufukarisha Zaidi!Tunapolalamika kashafa za  unyakuzi wa hata vikata vidogo tulivyo navyo,  tunapozwa roho kwa, tumeunda tume ya  kuchunguza kashfa hii. Waliogawiwa au kununua  mali ya uma kwa njia za udanganyifu watakabiliana  na mkono dhabiti wa sheria; Ni wazi kuwa  mwanainchi wa kawaida hadiriki kuziona ripoti za  tume hizi au tuseme ripoti hizi huwa wageni wa rafu  za makavazi ya kitaifa!" 
Tunapata kuwa uongozi uliopo ni wa kuwanyanyasa  raia wa kawaida na kunyakua mashamba yao, na  kuahidi kuwa kuna tume za kushughulikia mambo  hayo, ilhali haziko. 

17.UOZO WA MAADILI YA JAMII. 
Hii ni hali ambapo maadili ya jamii yamepunguka  kwa kiasi kikubwa, na hivyo mambo yanayofanywa katika jamii hiyo  si ya kukubalika. Tazama mifano  michache ifuatayo ya uozo huu. 

Ubakaji. 
Hili ni jambo ambalo limepatikana katika jamii na  husababishwa na ukosefu a maadili mema ya  wanajamii. Katika ukurasa wa 25 tunasoma; "Kisha  genge hili la mabarobaro watano lilifululiza hadi  walipokuwa maskini mabinti zangu wawili, Lime na Mwanaheri. Sikuweza kuvumilia kuona unyama  waliotendewa. Nilijaribu kwa jino na ukucha  kuwaokoa lakini likawa suala la mume  nguvuze!Mahasimu hawa walitekeleza unyama wao  na kuniacha bila kunigusa, niuguze majeraha ya  moyo " Wasichana hawa wawili walibakwa  hadharani huku baba yao akitazama bila uwezo wa  kuwasaidia. 
Ulanguzi wa dawa za kulevya. 
Tunapata kuwa Dick anaifanya kazi ya kusafirisha  dawa za kulevya kutoka nchi moja hadi nyingine, na  hii ni biashara ambayo inafanywa na vijana wengi, na  kuwafanya wengine kuingia kwenye mtego ya polisi  na kuelekea kutumikia kifungo chao gerezani. Uk  119;120. "Siku hiyo kiwewe kilikuwa kimemkumbatia  kwani kazi ya kubeba dafina'kama walivyoiita  biashara haramu ambayo kalazimishwa kufanya siku  hizo, ilikuwa imewaingiza wengi kwnye nyavu na  madema ya polisi, wakatiwa mbaroni "Dick  amesafirisha maelfu kwa maelfu ya vifurushi vya  dawa hizi. Mwanzoni hakuwa mraibu Wa dawa hizi lakini ilibidi ajizoeshe, kwa usalama  wake mwenyewe, kwani mara nyingi ilibidi kuzimeza  dawa zenyewe ili kwenda kuzitapika kwenye masoko  ughaibuni " 
Uporaji, wizi na ukatili. 
Haya ni matendo ya kuchukua mali au milki ya mtu  mwingine .

na kutaka kuimiliki bila idhini na kwa njia ya mabavu. 
Tunapata kuwa mali ya watu binafsi yanaharibiwa,  kwa mfano nyumba na mali yote ya Ridhaa  yanateketezwa, wakiwemo watoto wake na mkewe  pia. 
Pia, mali ya wananchi kama mashamba  yananyakuliwa na wanaachwa bila chochote. 
Katika ukurasa wa 25,tunapata kuwa mabarobaro  wanavamia watu na kuwafanyia unyama, "Kabla Mwishowe nilimwendea daktari ambaye, badala ya  kunisaidia, alikilaani kitendo changu na kuniambia  kwamba nisimtie katika majaribu " 
Uk 151;"Hiki kilichonilaza hapa nacho kina roho Zaidi  ya saba. Ni kijalaana ambacho nilikiokota katika  shughuli za uuzaji pombe. Nadhani mmoja kati ya  walevi waliozoea kuja kwenye baa nilimoajiriwa  kuuza pombe aliniwahi nishai zikiwa zimenilemea,  yakatokea ya kutokea, akaniachia ujira wangu wa  kuafriti hiki " 
Uavyaji mimba. 
Tunapata kuwa uavyaji wa mimba ulikuiwa  umekidhiri sana,hajajibu lolote, alikuwa amekula mikato miwili ya  sime, akazirai kwa uchungu " 
Uendelezaji wa biashara haramu. 
Bi. Kangara walifanya baiashara haramu ya kuwauza  watoto na vijana. Uk 157; 
"Safari yake ilipata mkondo mwingine baada ya polisi  kupata fununu kuhusu njama ambazo yeye na Bii  Kangara walikuwa wakiendesha. Mabibi hawa  walikuwa na mtandao ambao kazi yake ilikuwa  kuwauza watoto na vijana "uk 84; 
"Sauna alikuwa Chui ambaye hakupigwa na mshipa  kujifanya mwema kwa waajiri wake ili aaminiwe,  naye apate fursa ya kuwaiba watoto na kuwapeleka  kwa bibi mmoja ambaye aliwatumia ka biashara ya  nipe nikupe, na katika ulaguzi wa dawa za kulevya "  Uk 151; "Zao la muungano huu lilikuwa kuzaliwa  kwa mwanangu wa pili. Huyu yumo mtaa wa Sinyaa  ambako nilikuwa ninaishi baada ya kupigwa putwe  na Nyangumi, mkewe wa halali amemrudia.  Analelewa na ndugu yake lnabidi hali iwe hivi kwani  Sina pesa za kumlipia kijakazi, na vinywa hivi viwili lazima vilishwe. Na usidhani  hata kitoto hiki Cha pili sikujaribu kukiangamiza. Kwa  kweli ukaidi wa kijusi chake ndio mwokozi wacho.   
Hili ni jambo lisilokubalika katika jamii na pia  katika maandiko matakatifu. 
Msichana huyu (Sauna) anapata mimba kiholela na  kujaribu awezavyo kuiavya, na mwishowe, baada ya  kushindwa kuavya mimba, anaamua kujiua. Katika  ukurasa wa shetani' Sauna aliuambia moyo wake,  'Unajua kuwa mmi 
Sikuumbiwa ujalaana, walimwengu ndio  walinifinyanga upya, wakanipa moyo wa ujabari.  Fikiria u kigoli, kifua ndio kinaanza kuvuvumka, kasha  unaamka usiku kumpata baba yako, ba-ba-ya-ko,  kwenye chumba Chako cha malazi. Anakutenda ya  kutendwa. Asubuhi huna hata uso wa kumtazamia  yeyote, wala kinywa cha kumwambia mamako  kuhusu feli 
Uliyotendewa. Na utamwambiaje mja huyu ambaye  daima ni mwanamke taa, atakalo baba yeye hiliridhia  bila swali, na ikitokea kwamba atauliza swali,  anakuwa mpokezi wa makonde, vitisho na  matusi? Hebu yatie haya kwenye mizani; baada ya mwezi mmoja unaanza kushikwa na  kisulisuli, -  
91 

kichefuchefu cha asubuhi nacho kinakuandama fikra  zako za kitoto zinakutuma kuwaza kuwa ni malaria  au homa ya matumbo. Unammwambia mama yako  ambaye anaonekana kushtuka kiasi. Mama  anapokupeleka hospitali, anapasuliwa mbarika,  nawe limbukeni hujui lolote. Mnapofika nyumbani,  anakuhoji, nawe hujui kuficha lolote, unamwambia  imekuwa mazoea baba yako kukuhujumu kila  apatapo nafasi ' 
"Hili haliwezi kukubalika!Kujipagaza uzazi na ulezi  katika umri huu, tena mzazi mwenzio si mwingine, ila  baba yako?" 
Mapenzi kati ya baba mlezi na bintiye. 
Babake Sauna anafanya mapenzi na mwanawe  apatapo nafasi, na mwishowe, Sauna anapata  mimba. Hili ni jambo ambalo halijakubalika katika  jamii na pia ni jambo la kufadhaisha sana na lenye  kuleta laana. Mbele ya Mwenyezi Mungu, ni jambo  linalofaa pigo kubwa sana na hata mauti. 
Jambo hili lindhihirisha uozo wa maadili ulioko katika  jamii na umefichika sana. 
Kutupwa kwa watoto wachanga 
Katika ukurasa wa 162 tunasoma hapa ameokotwa  na binti huyu kwenye jaa la taka, 'alisema askari,  'Huenda akataka kukueleza kadhia yenyewe,  'akaongeza "Asante sana 
Neema, kwa utu wako, 'akasema mtawa huyu,  'Kitoto hiki kimepata kwao. Hapa, tutakiita Nasibu,  Nasibu Immaculata - 
Najua itatokea familia hitaji itakayokuja kumpanga  kama mwanao " 
Hili linatudhihirishia jinsi jamii imekuwa na mazoea  ya kutupa wu ovyo ovyo bila kujali kuwa hao ni binadamu. Haswa wasichana wadogo wanapopata  mimba bila ya kujipanga, wakishindwa kuavya  mimba, wanaelekea kukitupa kitoto hicho kichanga  punde tu baada ya kujifungua. 

18.DINI. 

Hii ni imani inayohusiana na kuwepo kwa Kiumbe  mwenye nguvu Zaidi kuliko viumbe wengine  (Mungu). 
Haya ni maudhui yaliyojitokeza kwenye kitabu hiki  kwa njia zifuatazo; 
Katika Uk 31 tunasoma, "Shirika la makazi bora  lilikuwa limejitolea kuja kuwajengea wakimbizi  nyumba bora. Misikiti na makanisa nayo yalikuwa  yamekusanya magunia ya vyakula kuwalisha wahasiriwa wa hali hii ya tandabelua; ...sote tulikaa  tukitunga macho barabarani tukisubiri jinsi waumini  wanavyoambiwa wasubiri kuja tena kwa Masiya " 
Pia katika Uk 32 tunasoma kuwa, "Nilikumbuka  kifungu kimoja katika sala za waumini(wakati  nilipokuwa nikihudhuria ibada),kilichosema,  ninawapa Amani Amani yangu nawaachia " 
19.UFISADI. 
Huu ni utumiaji mbaya wa mali ya uma. Pia ni  ubadhilifu wa mali ya serikali au chama. 
Katika Uk 41 tunapata kuwa kuna tume za kupigana  na ufisadi ambazo zinaundwa, na jambo hili ni ishara  kuwa kuna ufisadi unaoendelezwa "Je, ni tume ngapi za kuchunguza kashfa za kifisadi ambazo  zimeundwa?Hizo si juhudi za kupigana na ufisadi?" 
93 
Pia katika uk 13,"Uchukuzi wa milungulu pia ni aina  ya ufisadi katika serikali "Wengine walionekana  wakitoa milungulu hadharani, wengine wakatishia  kuishtaki wizara husika kwa kile walichokiita ukiukaji  wa haki za umiliki mali " 
20. DEMOKRASIA. 
Huu ni mfumo wa utawala ambao viongozi wake  huchaguliwa kwa njia ya kupiga kura. 
Katika ukurasa wa 19 tunasema, "Viongozi wenyewe  baada ya kupiga kura, walijikalia makwao, na  kuendelea kuwatazama masabaha wao kwenye  runinga wakiendelea kuzozana!" 
21. MABADILIKO. 
Hii ni hali ambapo mambo yanaenda kinyume na  jinsi yalivyokuwa yakienda mbeleni. 
Hali ya kufanya mambo inabadilika na kuwa tofauti  ya kawaida yake. 
Katika ukurasa wa 10; "Hatua ya mkoloni ya kupuuza  sera za 
Mwafrika za umiliki wa ardhi, na kuamua kujumuisha  pamoja ardhi iliyomilikiwa na mtu binafsi, na  kuidhinisha umiliki hati kwa hati miliki, ilivuruga  mshikamano wa kijamii. Katika sera ya kijadi ya  umiliki na matumizi ya ardhi, raiya wote, hata  wageni, walikaribishwa na kugawiwa mashamba,  hiwa 
kupata mbinu ya kuyaendeshea maisha. Sera mpya  ya umilikaji nafsi wa ardhi ilimaanisha kwamba wale  waliokosa pesa za kununulia mashamba wangekosa  mahali pa kuishi. Na hata wale waliobahatika kuwa  na pesa za kununulia mashamba daima  walichukuliwa kama wageni wasiopasa kuaminiwa 
Tunapata kuwa mfumo uliokuwepo hapo awali wa  kumiliki mashamba barani Afrika ulipigwa marufuku  na kukawa na mfumo mpya wa umiliki wa  mashamba uliohusisha kupewa kwa hati miliki. Haya  ni mabadiliko yanayokuja katika jamii. Katika ukurasa  wa ll; "Pengine hata ni mzaha tu. Kesho  
nitakurudisha shuleni. Nitazungumza na mwalimu Hi  awaelekeze 
Zaidi 'Huo ndio uliokuwa mwanzo wa maisha ya heri  kwa 
Ridhaa. Baada ya mwalimu kuzungumza na  wanafunzi na kuwasisitizia umuhimu wa kuishi  pamoja kwa mshikamano dhihaka na  
masimangoyaliisha "Kuna mabadiliko yanayofanyika katika shule baada ya mamake Ridhaa kuzung umza  na mwalimu wake kuhusu umuhimu wa kuwajuza wa  nafunzi ushirikiano na kuishi kwa umoja. Mabadiliko  haya yanakuwa ya maana sana kwa Ridhaa kwani  elimu yake inaendelea kwa ufasaha na anahitimu  hadi chuo kikuu. Katika ukurasa uo huo wa 11  tunasoma; "Mimi binafsi nimefanya juu chini  kuhakikisha kuwa kijiji kizima kimepata maji ya  mabomba. Eneo ambalo awali likiitwa Kalahari, sasa  limetwaa rangi ya chanikiwiti. Miambakofi, mivule  na miti mingine mingi imepandwa. Mvua inanyesha  majira baada ya mengine "Haya ni mabadiliko  yanayofanyika katika mtaa huu ambao ulikuwa hapo  awali umekauka sana lakini baada ya maji ya  mabomba kufikishiwa watu, tunapata kuwa
unabadilika na ile hali ya kuwa jangwa inaisha, miti  mingi inapandwa na hata mvua nyingi kunyesha.  Katika ukurasa wa 84,"Maisha ya Umu yalichukua  mkondo mpya. Siku ile baada ya kuwapigia polisi  ripoti, ilibainika kuwa wanuna wake walikuwa  wametekwa nyara na Sauna " 
 
Maisha ya Ridhaa pia yanachukua mkondo mpya au  kubadi. 
lika wakati familia yake inapoangamia kwenye janga  la moto, na mali yake yote kuishia hapo. Maisha  yaliyokuwa ya furah pamoja na familia yake  yanabadilika na kuwa uchungu mtupu na kilio cha  kufiwa na wapenzi wake. 
Katika ukurasa wa 40 tunasoma; "Ridhaa: 
Na nani akasema viongozi waliopo hawajajikuna  wajipatapo?Huoni hata wahasiriwa wa magonjwa sugu kama vile iri na hata UKIMWI wana dawa za bei  nafuu za kuwawezesha kudhibiti hali hizi?Je, serikali  haijaanzisha sera ya elimu bila malipo kwa Shule  zote za msingi?Haijagharamia karo za Shule za kutwa  katika Shule za upili?kumbuka pia na ule mradi wa kuhakikisha kuwa kila mwanafunzi kuanzia darasa la  kwanza ana kipakatalishi chake?Ushaona?Hivi  karibuni, nchi inafikia ile vision 2030 hata kabla ya 2030 yenyewe!Je, ni tume ngapi za kuchunguza  kashfa za kifisadi ambazo zimeundwa?Hizo si juhudi  za kupigana na ufisadi?" 
Maelezo haya yote yanatuonyesha jinsi taifa  limepiga hatua mbele kimaendeleo. Kumekuwa na  mabadiliko mengi sana katika serikali na pia hali ya  maisha ya raia, bila kusahau elimu. 
Katika ukurasa wa 63 tunasoma; "Usicheze na  binadamu apatapo nyenzo ya kujiinua!kabla ya  miaka miwili kuisha, mahali hapa palikuwa pamebamba sura mpya-majumba yenye mapaa ya vigae,  misitu ya mihindi na miharage, maduka ya jumla,  viduka vya rejareja almuradi kila mtu alijifunga mkaja 
kutunisha kibindo chake; kufidia alichokuwa  amekipoteza hapo awali "Haya ni mabadiliko  yanayoendelea katika msitu wa Mamba.  Tunaambiwa kuwa msitu huu uligeuka na kuwa  nyumbani mwa maelfu ya watu waliogura makwao  bila tumaini ya kurudi. Maduka na majumba  yanajengwa, na ile hali ya kuwa msitu inabadilika, na  mashamba ya watu ndiyo yanayoonekana kwa sasa.  Pia katika ukurasa wa 148 tunasoma; "Maisha yangu  yalichukua mkondo mwingine nilipojiunga na darasa  la saba. Katika jamii yangu, inaaminika kuwa  msichana akishaisha kupashwa tohara, ameingia utu  uzimani, hivyo ataipaka familia yake tope ikiwa  ataendelea kuozea kwao bila mume " 

22.UHARIBIFU WA MALI NA MAZINGIRA
Assumpta K.Matei amejikita katika maudhui ya  uharibifu wa mazingira na pia mali ya watu binafsi.  Katika ukurasa wa 20 tunasoma; "Nchi ya  Wahafidhina ilitwaa sura mpya. Misafara kwa  misafara ya watu waliohama kwao bila kujua  waendako ilizipamba barabara na vichochoro vya  Wahafidhina. Mizoga ya watu na wanyama, magofu ya majumba yaliyoteketezwa kwa moto, na viunzi  vya mimea iliyonyong'onyezwa na moto ilijikita kila  mahali; uharibifu wa mali na mazingira ukashamiri " 
Katika ukurasa wa 20 tunapata; "Mara hali ilibadilika,  nikaona wote wameyazingira magari barabarani na  kuanza kuyawasha moto kana kwamba  wanayachoma biwi ya taka!...Magari yaliwaka moto bila kujali kilichomo  ndani " 
Matukio haya yanatuonyesha jinsi mali ya watu  binafsi ilivyoharibiwa na vijana, kwa kuteketezwaHaya ni maudhui ambayo huhusisha mambo  yanayofanyika kwa uwezo wake Mwenyezi Mungu.  Binadamu hana uwezo wa kuyabadilisha mambo  haya, na hayezi kuyaepuka kwa njiayoyote ile.  Assumpta K.Matei ametumia mauidhui haya katika  kazi yake ya fasihi kwa njia hizi; 
Katika ukurasa wa 8 tunasoma; 
"Ridhaa hakuwa mkazi asilia wa msitu wa Heri.  Alikuwa 
'mfuata mvua',kama walivyoitwa walowezi na  wenyeji kindakindaki. Hakupachagua mahali hapa,  majaaliwa yalitaka, na majaaliwa yana nguvu!" 
Ridhaa hakujichagulia kuishi kule, ila alijikuta humo  kwa nguvu zake Maulana ambazo haziwezi  kuepukika. 
Katika ukurasa wa 128 tunasoma; "Hata waliposikia  kwa mbali sauti ikitangaza kuwa abiria wanaoabiri  ndege Tumaini waanze kuingia, walijua Jaala alikuwa  amewakutanisha, kwamba hawatawahi kutengana  tena " 
Haukuwa uwezo wao kukutana, ila tu ni kwa uwezo  wake Mungu. 

24.UTAMADUNI. 

Hizi ni mila, desturi, asili, lmani na itikadi za watu  fulani au jamii fulani. 
Lazima watu hawa ama jamii hii ifuate mila zake, ili  kila mmoja atambulike kuwa mmoja kati ya hao  watu ama wanajamii. 
Katika ukurasa wa 8 tunasoma; "Unajua zama hizo hali ilivyokuwa!Mzee wenye wake na wana wengi  
alihesabiwa kuwa mkwasi kweli kweli. Basi wake  hawa hawakuchelea kutimiza amri ya maumbile,  wakapania kuujaza ulimwengu!" 
Ulikuwa ni utamaduni wa kiafrika kuoa wanawake  wengi, na kuwa na familia kubwa uwezavyo, na kwa  hayo, unakuwa mtu wa kuheshimiwa, na kuhesabiwa  kati ya wakwasi wa jamii hiyo. 
Hii ni hali au tendo la watu wawili au zaidi kuungana  na kusaidiana katika shughuli aidha za kikazi, ili  kuafikia lengo moja sawa. 
Katika ukurasa wa 9 tunasoma; "Ilipotokea kwamba  kulikuwa na upungufu wa ardhi katika eneo Fulani,  watu wangehama na kuishi na watu wa ukoo  mwingine. Lilikuwa jambo la kawaida kuwapata watu  wakiishi na kulima katika mashamba ya majirani,  marafiki na jamaa. Baada ya kuyalima mashamba  haya kwa muda, yaliishia kuwa yao. Hawakuhitajika  kuyanunua kama wanavyofanya sasa " 
Tunapata kuona kuwa nyakati za hapo awali,  kulikuwa na ushirikiano mkuu katika jamii, na kila  mtu aliishi kwa udugu na mwenzake, wakafanya kazi  pamoja, wakaishi pamoja, wakalima mashamba pamoja, na hivyo basi,  ufanisi ukawa mkubwa sana.

26.UTABAKA. 

Hii ni hali ya kuwa na kundi fulani katika jamii  linalotofautiana na kundi lingine katika jamii iyo hiyo,  kwa misingi ya kiuchumi, kielimu na kadhalika.  Utabaka mara nyingi hujitokeza wakati  
kunapopatikana matajiri na masikini katika jamii. Pia  kuna matabaka ya wasomi, wafanyakazi, wafanya  biashara, na kadhalika. 
Katika ukurasa wa 14 uliopo ni ule wa hali, mazoea  na silika. Hapa tulipo tupamwe na wamwe na  waliokuwa nacho na wachochole. Unaweza kusema  kuna kiasi 
Fulani cha usawa watu husema kuwa binadamu hawawi sawa ila kifoni!KiIe ambacho hawajui ni  kwamba hata katika kifo, hamna usawa. Pana tofauti  kati ya mandhari wanamofia. Kuna wanaokufa  wakipewa na wauguzi katika zahanati za kijiji. Wapo  wanaolala maumivu yao yakiwa yamefishwa ganzi  kwenye hospitali za kifahari, wakiliwazwa na  mashine, kila mmoja akihimiza wenzake kuushikilia  kukutu uhai wa mheshimiwa huyu. Hawa wafapo  sura zao huwa tulivu; wameziachilia huru roho zao  kwa faraja. Huwezi kuzilinganisha nyuso zao na za  wanaokufa kwa hamaniko wakizingirwa na jamaa  ambao hawana hata hela za kununulia sindano ya  kuingiza dawa mwilini!Kuna wale ambao hufia  kwenye vitanda vya mwakisu vitongojini baada ya  kupiga maji haramu. Hawa husemekana kuwa  wamekuwa nzi ambao hufia dondani sio hasara.  HuIaumiwa kwa kujitosa katika msiba wa kujitakia.  Tofauti hizi zote unazijua. Unajua pia kuna tofauti hata  katika mitindo ya mazishi, viviga vinavyohusishwa na  sherehe za mazishi na hata mavazi ya "mwenda zake" na  wafiwa. Hata majeneza yenyewe huhitilafiana!" 
Kuna matabaka mawili yaliyoangaziwa sana hapa,  yale ya walala hoi, na walala heri. 
Matabaka haya mawili yanatofautiana sana kihali, na  jinsi ya kufanya mambo yao. 






27.UTALA. 
Hii ni hali ya mume mmoja kuwa na wake wengi, au  Zaidi ya wawili. 
Hali hii inapatikana sana katika jamii za waafrika, na  mzee huheshimiwa akiwa na familia kubwa Zaidi na  wana wengi. Mtala ni mmoja wa wake wengi  waliooleka kwa mume mmoja. 
Assumpta K. Matei anajikita katika maudhui haya kama tunavyoona kutokana na mifano ifuatayo.   Katika ukurasa wa 7 tunasoma; "Baba yake  yasemekana alikuwa na wake kumi na wawili.  Unajua zama hizo hali ilivyokuwa!Mzee mwenye  wake na wana wengi alihesabiwa kuwa mkwasi  kwelikweli " 
Katika ukurasa wa 148 tunasoma; "Wajomba zangu  hawakuchelea kupokea posa na baadaye mahari  kutoka kwa buda mmoja ambaye alinioa kama mke  wa nne " 
Katika ukurasa wa 151 tunasoma; "Zao la muungano  huu lilikuwa kuzaliwa kwa mwanangu wa pili. Huyo  yumo mtaa wa Sinyaa ambako nilikuwa ninaishi baada ya kupigwa  pute na 
Nyangumi, mkewe wa halali amemrudia " 101 
Kutokana na hali hizi tofauti, tunapata kuona kuwa  jambo la wanawake kuoleka kwa bwana mmoja  lilikuwa limekithiri sana katika jamii. 

28.MALEZI. 

Hii ni hali ya mzazi kumlea mtoto aliyemzaa au hata  wa kupanga. 

Katika riwaya hii, swala la ulezi limejikita sana katika  hali tofauti. Kunao wazazi ambao wanawalea wana  wao kwa njia inayofaa, wengine baada ya kuwazaa  wana wao, huwatupa kwenye majaa ya taka ili  waage dunia. Kunao wengine ambao baada ya  kujifungua, na kutopata haja ya kuwa na malaika  huyo, wanaamua kumtupa langoni la nyumbani mwa  watoto wasiokuwa na wazazi ili mwana huyu aweze  kutelekezwa na kulelewa huku na wasamaria hawa  wema. 
Kunao wazazi wengine ambao wanawalea wana wao  katika hali ya umaskini, lakini baadae, watoto hawa  wanakuwa ndio wa kuwasaidia wazazi wao.
.Lunga ilibidi kuwa baba na mama wa watoto wake,  na hilo 
usilione kama jambo jepesi, Hakuwaacha watoto  wake kama alivyofanya mkewe Naomi' 
Tunapata kuwa kuna kina mama wengine ambao  wanawaachia kina baba watoto ili wawalee. Haya ni  malezi mabaya kutokana na wazazi wa kike. 

102 
MASWALI YA MARUDIO 
1. a) UJaala ni nini (alama 2). 
b) Kwa kutoa mifano kutokana na riwaya hii, eleza  jinsi uJaala umejitokeza katika jamii (alama 10). 
2. Jadili maudhui haya kama yanavyo jitokeza katika  riwaya ya 
Chozi la Heri (alama 20.) 
a)Utamaduni. 
b)Demokrasia. 
c)Mapenzi. 
d)Teknolojia. 

3. Elimu ndiyo nguzo ya maendeleo katika kila jamii.  Elimu pia imesababisho mabadiiko mengi katika  jamii. Kwa kurejelea riwaya hii, jadili kauli hii  inoyohusiana na elimu (alama 20). 
4. Janga la mauti au kifo limewaadhiri wahusika  kadhaa katika riwaya hii. Kwa kurejelea wahusika  kadhaa, eleza jinsi mauti yameadhiri kupitishwa kwa  maudhui na mwandishi (alama 20). 
5. Thibitisha jinsi maudhui ya ukoloni mkongwe na  ukoloni mambo leo yanavyojitokeza katika riwaya hii  ya Chozi la Heri (alama 20)
.6. Ufeministi ni hali ya mwanamke kudhalilishwa  katika jamii. Kwa kutolea mifano kutoka kwa riwaya  hii, eleza jinsi ufeministi ulivyokidhiri katika jamii ya  mwafrika (alama 20). 
7.Kwa kutolea mifano kutokana na riwaya hii, eleza  jinsi malezi yanavyofanywa na wazazi wengi katika familia alama 1
8.Kama walivyosema waswahili, umoja ni  nguvu, utengano udhaifu; tetea kauli hii, huku  ukiangazia riwaya ya Chozi is Heri (alama 20.) 
9. Utala ni swala ambalo limejitokeza sana katika jamii  za Kiafrika. Kwa kurejelea riwaya ya Chozi la Heri,  eleza umuhimu na udhaifu wa utamaduni huu  (alama 20).
10."Bila shaka hili jambo la  husuda " Kwa kurejelea riwaya hii, elezea jinsi  husuda ilileta balaa kwa wanajamii waj nchi hii ya  kiafrika (alama 20). 


8.WAHUSIKA NA UHUSIKA 

Mhusika ni mtu katika riwaya au hadithi fulani  anayetenda mambo kadha wa kadha, kadri mtunzi  wa hadithi au riwaya atakavyo, ili kujenga hadithi  yake. Wahusika hutumika kuafikisha maudhui  ambayo mtunzi anataka kupitisha kwa msomaji. Kila  mhusika huwa na sifa na umuhimu wake katika kazi  hii ya ubunifu ya mwandishi. 

I. RIDHAA. 
Huyu ni mumewe Terry. Ni mhusika mkuu ambaye ana sifa kadhaa. 

SIFA 
(a) Mshirikina. 
Uk 1,"Anakumbuka mlio wa kereng'ende na bundi  usiku wa kuamkia siku hii ya kiyama. Milio hiyo ndiyo  iliyomtia kiwewe zaidi kwani bundi hawakuwa  wageni wa kikaida katika janibu hizi " 
Pia anamwambia mkewe Terry, "milio hii ni kama  mbiu ya mgambo, huenda kukawa na jambo " 
Kwa hivyo Ridhaa ni mhusika aliyekuwa na imani  katika mambo ya ushirikina. Uk 2 "Ninashangaa vipi  daktari mzima hapo ulipo unajishughulisha na  mambo ya ushirikina " 
Huu ni ushahidi mwingine wa kuonyesha kuwa  Ridhaa alikuwa mshirikina. 

(b) Mwepesi wa moyo. 
Ridhaa ni mwepesi wa moyo kwani anapopatwa na  mawazo ya hapo awali ambayo ni ya kukatisha  tamaa, analia kwa urahisi, kinyume na matarajio ya  jamii kuwa mwanaume hafai kulia. 
105 
UK 2,"machozi yaliturika uwezo wake wa kuona " Uk  3 "Ridhaa mwanangu, mwanamume hufumbika  chozi ya mwanamume hayapaswi kuonekana hata  mbele ya majabalia ya maisha. Huku ni kujiumbua  hasa. Unyonge haukuumbiwa majimbi, ulitunukiwa  makoo " 

(c) Mwenye bidii. Uk 4,"Alikuwa amesafiri  kwa shughuli za ujenzi wa taifa, ka-ma alivyoziita  safari zake za kikazi " Tunapata kuwa Ridhaa alikuwa  ni mwenye bidii za mchwa katika kazi yake ya kila  siku aliyoiita 'ujenzi wa taifa'. 

(d) Mvumilivu. Aliweza  kuvumilia matukio yaliyomkumba kijijini mwake, ya kiwemo kutotakwa huko, na kufukuzwa, mali yake  kuharibiwa na familia yake kuuliwa. Anapiga moyo  konde kukabiliana na hall hiyo mpya (uk 25). 
(e)  Mwenye busara. Ridhaa anapozisikia sauti za hawa  ndege, anajua kuwa kuna jambo ambalo lingeweza  kutendeka na ambalo si la kupendeza. Pia  anamwambia mkewe, uk 2,"wewe endelea kupiga  hulu tu, lakini utakuja kuniambia " Baadaye tunapata  kuona kuwa kuna janga linaloipata familia yake na  kwa hivyo, Ridhaa alikuwa na uwezo wa kuhisi kuwa  kuna jambo lisilokuwa la kupendeza litakaloifikia  jamii yake 

2.TERRY 
Huyu ni mkewe Ridhaa
Aliangamia katika mkasa wa moto. 

(a) Mcheshi 
Terry ana sifa moja kuu ya kuwa yeye ni mcheshi. 
Uk 2 "Terry kwa ucheshi wake mwingi wa kawaida,  hakunyamaza " 
Tunaona kuwa ucheshi ulikuwa ni mazoea yake au  kawaida yake. 

(b) Mwenye busara. 
Anamwambia mumewe, (uk 2) "wewe huishi  kufanya tumbo moto!Kila jambo kwako lazima liwe  na kiini utakuja kujitia fadhaa bure 
Anajaribu kumpa ushauri mumewe baada ya  kumwona mumewe kuwa mshirikina. 
(Terry anaiaga dunia pamoja na wanawe, baada ya  nyumba yao kuteketezwa) 

3.MZEE KEDI. 

Huyu ni jirani yake Terry na Ridhaa. 
Anaonekana kuwa muuaji. 
Uk 3,"Uuuui!uuuui!Jamani tusaidieni!Uuuui!Uuuui!  Mzee 
Kedi, usituue, sisi tu majirani!Maskini  
wanangu!Maskini mume wangu!" 
Huyu ni mwanawe Ridhaa. Anapatwa na janga la  moto na kuiaga dunia pamoja na mamake. Jina lake  kamili lilikuwa 
Alionekana kuwa na sifa ya kuwa mwana mwerevu  sana. Ba 
107 
baba yake anakumbuka jinsi walivyokuwa wakijadiliana  vikali kuhusu mafanikio ya baada ya uhuru, uk 5,"Anakumbuka mjadala mkali aliokuwa nao na  bintiye, Tila, kuhusu mafanikio ya baada ya uhuru,  mjadala ambao hakuna mmoja katika aila yake  aliyethubutu kUuchangia kwani kwenye maswala ya  sheria na siasa, hakuna aliyempiku Tila " 

5. BECKY. 
Huyu ni mjukuu wake Ridhaa. 
Yeye pia anajipata katika janga la moto na kuiaga  dunia. 

6. MZEE MWIMO MSUBILI. 
Huyu alikuwa babake Ridhaa. 
-Alikuwa na familia kubwa, yenye madume ishirini;  uk 

7. Ridhaa akiwemo kati ya madume hao ishirini. 
-Alikuwa mwenye busara, kwa sababu alihamisha  familia yake msitu wa heri, ili kupunguza  msongamano nyumbani pake. 
-Ni mwenye bidii kwani mtu kuilisha familia kubwa  namna hiyo si jambo nyepesi. Alikuwa mwenye wake  wengi na wana wengi pia. 
-Pia aliwapeleka wanawe shuleni kupata elimu, kama  Ridhaa. 
Uk 10. "Anakumbuka jinsi siku ya kwanza shuleni  alivyotengwa na wenzake katika mchezo wao wa  kuvuta 

7. MAMA RIDHAA. 
Alikuwa mzazi wake Ridhaa wa kike, na mmoja kati  ya wake wa mzee Mwimo. 
Ni mwenye busara. Anamfunza Ridhaa namna ya  kuishi na wenzake. 
Uk11,"Mama Ridhaa alisikiliza malalamishi yamwanawe akamwambia, 'Mwanangu, ni vyema  
kujifunza kuishi na wenzako, bila kujali tofauti za  ukoo na nasaba. Elimu inapaswa kuwa chombo cha  kueneza amani na upendo wala sio fujo na chuki " 

8.SELUME. 
Alikuwa mwenye matumaini mengi, uk 31,"Selume  alitueleza kuwa alikuwa amesikia fununu kuwa upo  mradi wa kuwakwamua wakimbizi kutokana na hali  hii. Maneno ya Selume yaliwasha mwenge wa  tumaini " 

9.BILLY 
Alikuwa mlawezi. 
Alibagua wengine kwa misingi ya rangi, na  kuwadhalilisha wanawake wa Kiafrika, hivyo basi  kutafuta mchumba huko kwao ughaibuni. 

IO.SALLY. 
Alikuwa mchumba wake Billy ambaye Billy alitaka  kufunga ndoa naye. 
Alikuwa mwenye majivuno na maringo, uk  80,"Kipusa akawa ameliona jumba la mpenziwe  kama tundu Ia makinda, akachukua virago na kurudi  kwao ughaibuni " 

II.NAOMI. 
Alikuwa mkewe Lunga

Tabia zake zilifananishwa na za Sally aliyemwacha  mumewe kwa dharau. 
109 
Uk 81,"Nimeondoka. Acha nitambae na ulimwengu,  huenda nikaambulia cha kukusaidia kuikimu familia.  Nasikitika uchungu nitakaokusababishia wewe na  wanao. 
Kwaheri. Naomi
 "Sifa
 a) Ni mwenye dharau kwa familia yake, kwa jinsi  anavyowaacha. Tazama, Uk 81,"Nimeondoka. Acha nitambae  na ulimwengu, huenda nikaambulia cha kukusaidia  kuikimu familia. 
Nasikitika kwa uchungu nitakaokusababishia wewe  na wanao. 

b)Ni katili. 
Anaiacha familia yake na kwenda kuizuru dunia uk  84,"Alimlaani mama yake ambaye aliwatelekeza kwa  ubinafsi na ukatili mkuu " 

c) Mwenye majuto. 
Baada ya kuwaacha wana wake, anarudi nyumbani  baada ya miaka kadhaa na kukuta hali ya huko ikiwa  mahame tu. Anakuta kaburi la mumewe tu, likiwa  halijafyekewa kwa miaka mingi. Anaanza kazi ya  kutafuta walikokwenda wana wake. Kwa bahati nzuri,  mwishowe wanapatana na wana wake wakiwa bado  hai. Kwa miaka mingi, anaishi kwa majuto ya  kuwaacha wana wake (uk 192-193). 

12.Lunga. 
Alikuwa mumewe Naomi. 
Sifa. 

a)Mwenye mapenzi kwa mkewe. 
ni kwamba hili linauma na kudhalilisha zaidi kwani  Lunga alijisabilia kwa hali na mali kumridhia na  kumpendeza mkewe " 
b) Mvumilivu. 
Alijikaza na kuvumilia machungu yaliyomkumba  alipoachwa na mpenzi wake Naomi. 
Uk 81,"lakini mkono wake ulimkataza kujidhalilisha  zaidi. Alimeza funda chungu la mate na kuamua  kusalimu amri ya usaliti wa Naomi " 
-pia alivumilia kuwalea wanawe alioachiwa na mke wake.  
Uk 81,"mwaka mmoja wa kwanza ulikuwa mgumu  mno " 
c) Mlezi mwema. 
".Lunga ilibidi kuwa baba na mama wa watoto wake,  na hilo usilione kama jambo jepesi, Hakuwaacha  watoto wake kama alivyofanya mkewe Naomi. 

13.UMULKHER1 (UMU) 
Ni dadake Dick na Mwaliko. 
Sifa. 
a) Ni msomi. 
Tunamwona kuwa anasomea Shule ya upili ya  mtende. 
Uk 82."Ninasomea Shule ya upili ya Mtende " 
Uk 85,"Huenda akapata pa kuishi na hata  kuyaendeleza masomo yake!" 

b) Ni mwenye busara 
Anapowakosa ndugu zake, anawatafuta kila mahali,  na hati maye kupiga ripoti kwenye kituo cha polisi kuhusu  kupotea kwa watoto wao.

 c)Ni mwenye upendo. 
Anawapenda ndugu zake, na hivyo, anatia bidii  kuwatafuta waliko kwenda, kwa kupiga ripoti  kwenye kituo cha polisi. 
Uk 85,"fikra za ndugu zake zilimfanya kuzizima na  hata kuishiwa na nguvu " 

d)Mpenda haki. 
Alijitahidi kutafuta haki yake na ndugu zake, na  kuamua kuulinda utu wake kwa hali na mali uk"Nitapigana kwa jino na ukucha kuulinda utu wangu. Nitatafuta haki ilikojificha " 

e) Mwenye bidii. 
Tunaona kuwa anaamka asubuhi na mapema  kwenda kuitafuta haki yake. 
Uk 85,"Asubuhi moja mbichi ilimpata Umu kwenye  kituo cha gari moshi, akiwa amewasili kutoka mlima  wa Simba, yu katikati ya mji " 

f) Mpenda Dini. 
Tunapata kuwa Umu aliweza kuhudhuria ibada jijini  na wazazi wake kila jumapili. 
Uk 85,"Kila alipokuja jijini Jumapili alikuwa  akaandamana na wazazi wake kwa Ibada " 

g) Mwenye huruma na utu. 
Anawahurumia sana vijana wa mtaani, na kutaka  kuwasaidia. Anamwomba mamake pesa kidogo  aweze kumsaidia kijana mmoja. Uk 86,"Umu alitia mkono ndani ya  mfuko wa dangirizi yake, akatoa shilingi mia mbili  alizokuwa amedunduliza kutokana na mapeni aliyokuwa akipewa na baba yake kama ma-surufu,  akampa mvulana mmoja ombaomba " 

14.SAUNA. 
Ni  kijakazi aliyekuwa akiwaangalia Umu, Mwaliko na  Dick utotoni wao.

 Sifa 

a)Si mwaminifu Kijakazi huyu  alitoweka na watoto, kinyume na matarajio ya  kuwaangalia wana hao. Uk 84,".ilibainika kuwa  wanuna wake walikuwa wametekwa nyara na  Sauna" 
b) Katili Anawapeleka watoto aliowateka  nyara kwa bibi mmoja ambaye aliwatumia binadamu  kama malighafi " 

15.HAZINA. Huyu alikuwa kijana wa  mtaani aliyekuwa akiombaomba mapeni huko  barabarani, na alisaidiwa na Umu kwa pesa  alizozitumia kununulia mkate. 
Sifa 
a)Mwenye  heshima. Anamshukuru sana Umu baada ya kumpa  pesa za kununua mkate. Uk 86,"Poa sana sistee, ni mnoma. Siku moja nitakuhelp 113 

b)Ni msomi. 
Alienda shuleni na kupata elimu. 
Uk 88,"Nilipelekwa shuleni nikasoma, nina elimu  japo akali. Amesomea upishi na huduma za hotelini  katika chuo. 

c) Mwenye upendo,urafiki wa dhati. 
Anamwita Umu anapomwona, kwa kukumbuka  wema aliomtendea wakati mmoja. Hazina  alimpeleka Umu kwenye hoteli na kumpa chakula  mpaka akashiba. Aliahidi pia kumsaidia 
Umu, na akampeleka kwao nyumbani. 
Uk 89,"Hazina alimwahidi Umu kuwa atamsaidia.  Alimpeleka moja kwa moja hdi kwenye makao yao,  akamjulisha kwa mama aliyesimamia makao hayo " 

16.JULIDA. 
Ni mama aliyesimamia makao yaliyokuwa ya wana  wa mitaani. 
Umu, na kumpa tumaini. 
Uk 89,"Julida alimgusa Umulkheri begani na  kumwambia, 'usijali mwanangu. Hapa patakuwa  penu kwa muda " 

b) Mwenye huruma. 
Kwa kumgusa Umu begani, anaonyesha kuwa  anamhurumia mwana huyu kwa yaliyomfika.

17. KAIRU 

Sifa 
a)Ni mvumilivu. 
Kulingana na jinsi anavyomwambia Umu,  inaonekana kuwa yeye ameyapitia magumu, na  kuyavumilia. 
hiujapitia tuliyo yapitia. Tulitendwa ya kutendwa 
" b) Ni msomi. 
Ingawa anajipata katika hali ya ufukara uliozidi,  mamake anajaribu kuzungumza na mwalimu mkuu  baada yake kufukuzwa shuleni kwa ajili ya kukosa  karo. Jambo hili linamsaidia kuendeleza masomo  yake shuleni kama wanafunzi wengine. 
Uk 93."Hata karo yangu imebidi amlilie mwalimu  mkuu amruhusu alipe kidogo kidogo hadi mwisho wa  mwaka " 
Pia tunapata kuwa walipofika huku, Kairu alikuwa  katika darasa la sita, na kwa sasa, ako katika kidato  cha pili. Hii ina maana kuwa amekuwa akiendeleza  masomo yake kwa ufasaha. 
Uk 92,"nilikwenda hapo nikiwa katika darasa la sita,  sasa ni katika kidato cha pili " 

18. MZEE KAIZARI. 
Alikuwa babake Mwanaheri, na Lime. 

Sifa. 
a)Mwenye Busara.
 
Aliyajenga maisha ya familia yake upya baada ya  kutoka msituni na kurudi nyumbani. 
Uk 93,"baada ya kurudishwa nyumbani kutoka msitu  wa mamba, baba yangu mzee Kaizari aliweza  kuyajenga maisha yetu upya " 

b)Mwenye mapenzi kwa familia yake.Aliweza kuijengea familia yake nyumba pale ambapo  waliishi zamani. Baada ya mkewe kutoweka,  tunamwona Mzee Kaizari akitia bidii sana katika  kumtafuta kwao na pia mjini. 
Uk 96,"Baba alikwenda kumtafuta mama kwao  asimpate baba alifululiza mjini kumtafuta mama,  majuto yamemjaa kifua " 
c)Mvumilivu. 
Anapompata mkewe akiwa ameaga dunia, alivumilia  uchungu wa kumpoteza ampendaye, na akamzoazoa  na kumzika pamoja na wanawe. 
Uk 96,"Baba alizoazoa kilichobakizwa na uozo,  tukakizika " 

19.MWANAHERI 
Huyu ni mwanawe mzee Kaizari. 
Sifa. 
a)Ni mpenda mashairi. 
Anawaelezea wenzake kuwa alijaribukupalilia  kipawa chake cha kughani mashairi mepesi uk 93.
b)Ni msomi. 
Anaendeleza masomo yake pamoja na wenzake,  akina Kairu. 
c)Ni mvumilivu. 
Anayapitia mambo machungu tangu kuachwa na  mamake, mpaka wakati walipomzika katika kaburi la  sahau. 
Barua aliyoiandika mama kabla ya kutoweka  ilimtonesha kidonda rohoni mwake. 
20.LIME. 
Ni ndugu yake Mwanaheri, na wote wawili ni wana  wake MzeeKaizari. 
Sifa. 
a)Ni msomi. 
Walisoma pamoja na dada yake huko kijijini. 
Uk 93."mimi na ndugu tulirudi shuleni mle mle kijijini  mwetu tu " 
b)Ni hodari katika michezo ya kuigiza. 
Uk 93,"Lime alikuwa hodari katika michezo ya kuigiza  -ile ya kitoto " 
c)Mcheshi. 
Alipendwa sana shuleni kwa ucheshi wake. 
Uk 93,"Alikuwa mcheshi sana, kwa hivyo  kutokuwepo kwake shuleni kuliwafanya watoto  kumpeza " 
117 

21. KANGARA. 
Sifa. 
a)Mkiukaji haki za watoto. 
Bii kangara anakiuka haki za watoto kwa kuwashika  na kuwauza katika madanguro, na kwa matajiri, ili  wawe watumishi, na kutumika kama alabiashara  haramu. 
Uk 157,"Bi. Kangara alifanikiwa kupata wasichana wa  kuuza katika madanguro, wavulana wa kuwapelekea  matajiri ambao walishiriki katika ulaguzi wa dawa za  
kulevya, na wafanya kazi katika makasri ya matajiri,  na katika mashamba ya mikahawa na michai " 
Uk 158,"mabibi hawa walifikishwa mahakamani na  kushtakiwa kwa kosa la ukiukaji wa haki za watoto "b)Mwanabiashara haramu. 
Anafanya biashara haramu ya kuwauza watoto, na  baadaye, anakamatwa na kufungwa gerezani miaka  saba ".wakarambishwa miaka saba gerezani na kazi  ngumu " 

22. SAUNA. 
Wanafanya kazi pamoja na Bi. Kangara. 
Sifa. 
a)Mlaguzi wa binadamu. 
Wanafanya kazi ya kuwauza watoto pamoja na Bi.  Kangara 
Uk 157,"Hatimaye ulaguzi wa binadamu uligeuka  ukawa ngozi yake " 
118 
b)Mwenye bidii. Alifanya kazi yake kwa bidii, Uk 157,  "Sauna aliianza kazi yake. Ni kazi iliyompa pato  kubwa sana, hata akataka kusahau yaliyopita na  kuwasamehe walezi wake. 
c)Mtumwa. 


Uk 157."Hatimaye, ulanguzi wa binadamu uligeuka  kuwa ngozi yake. Na sasa yu tayari kushika tariki  kutekeleza utumwa mwingine wa Bi. Kangara " 
MASWALI TARAJIWA KUHUSU WAHUSIKA. 
1. Mzee Kaizari ni mhusika mwenye manufaa mengi  katika jamii. Tetea kauli hii kwa kutolea umuhimu  wake kama unavyojitokeza kwenye riwaya hii (alama  20). 
2. Taja sifa kumi za mhusika Ridhaa kama  zinavyojitokeza kwenye riwaya hii (alama 20). 
Alifanya kazi chini ya masharti yake Bi. Kangara. 
3. Taja umuhimu wa wahusika wafuatao katika  kuwasilisha maudhi (alama 20). 
a) Sauna. 
b) Bi. Kangara. 
c) Lime d) Umulkheri. 
4. Mhusika Hazina ametumika kudhihirisha maisha  ya vijana yalivyo huko mitaani. Kulingana na  matukio yanayomkumba mhusika huyu, tolea  mapendekezo ambayo yangeweza kufuatwa ili  kuwasaidia vijana wengine kama hawa (alama 20) 
5. Taja sifa zake Umulkheri kama zinvyojitokeza  katika riwaya hii (alama 7). 
6. Taja sifa zake Lunga na umuhimu wake katika  kupitisha maudhui ya riwaya hii (alama 20). 
11.Mwandishi wa riwaya hutumia wahusika kama  vyombo vya kuwasilisha maudhui yake kwa msomaji.  Kwa kurejelea riwaya ya Chozi la Heri, eleza maudhui  yanayopitishwa kupitia kwa mhusika Ridhaa (alama  20). 
8. a) Ni nini tofauti kati ya mhusika mkuu na mhusika  mwingine asiye mkuu (alama 2) 
b) Kwa kurejelea riwaya ya Chozi la Heri, taja  wahusika watano wakuu, na watano wasio wakuu  (alama 5) 
c) Taja sifa tano za mhusika mkuu yeyote (alama 5) 
9 a)Eleza sifa tano za mhusika Kairu katika riwaya hii  (alama 10
 b) Kairu ametumika na mwandishi kupitisha  maudhui yepi? Eleza (alama 10). 
10. a) Mhusika Naomi ametumika na mwandishi  katika kuwasilishha maudhui kadhaa kwa msomaji.  Kwa kutolea mifano, thibitisha haya (alama 10) 
b) Taja sifa tatu za mhusika Billy (alama 3). 
c) Eleza umuhimu wa mhusika Billy katika  kuwasilisha maudhui kwa msomaji (alama 2). 
121 
9.FANI- MBINU ZA LUGHA NA MBINU ZAI  TAMATHALI MBINU ZA UANDISHI... 
Tamathali za uandishi ni matumizi ya kwa namna  fulani ili kuifanya lugha iwe ya kuvutia na kuifanya  kazi ya Sanaa iwe ya kupendeza. Mbinu hizi za  uandishi zimegawika katika makundi mawili makuu:  MbinuFani za lugha. Mbinu za Sanaa 
a)Mbinu za  lugha Huu ni uteuzi wa maneno iii kuifanya lugha iwe  ya kupendeza na kuvutia. Pia hujulikana kama  mapambo ya lugha 
b)Mbinu za Sanaa Huu ni ubunifu  wa kisanaa unaojitokeza baada ya kusoma kazi ya  fasihi au kusikiliza masimulizi. Mifano ya mbinu za  lugha katika riwaya hii 1.3 
JAZANDA.  
Hii ni mbinu ya kulinganisha vitu viwili moja kwa  moja bila kutumia viunganishi. Katika ukurasa wa 4  tunasoma; "Mwangeka alisema Ridhaa kupitia kwa  sauti ya mawazoni mwake, kumbe wewe ni sawa na  yule Mwangeka wa kihistoria ambaye kivuli chake  kikitembea siku zote mbele yake, ambaye mwili  wake ulikuwa kaka tu, roho yenyewe iliishi nje ya  kaka hill kwa kutotaka kudhibi-tiwa?Umewezaje  kunusurika? Kumbe wadhifa waliokupa wa kwenda u umisha Amani katika mashirika ya kati  umetokea kuwa wongovu wako?" 
Hapa, Ridhaa anamlinganisha Mwangeka wa kisasa  na yule 
Mwangeka wa kihistoria. 
* Katika ukurasa wa 6 tunasoma; "Basi niambie,  baba, unatumia mantiki gani kusema kuwa Sisi si  watoto wa miaka hamsini? Je, miaka hamsini ya uhuru imetukuza kiuchumi au tumebaki kuwa  wategemezi wa hao hao ambao walitupa uhuru?" 
Hapa kuna ulinganishi kati ya miaka hamsini ya  uhuru wa taifa, na miaka hamsini ya kuzaliwa kwa  hawa watu ambao bado hawajajikomboa kutokana  na ule ukolonio mambo leo. 
Katika ukurasa wa 8 tunasoma; "Ardhi ya mzee  Mwimo 
Msumbili ikawa haitoshi kuyalea madume yake  ishirini " 
Vijana wake Mzee Mwimo wanalinganishwa na  madume ishirini. 
Katika ukurasa wa 29 tunasoma; "Nilihisi kwamba  ingekuwa bora kama tungefia katika mazingira  tuliyoyazoea; huenda hata tungepata wa  kutuomboleza, kuliko kufia ugenini "Sasa umeanza  kufikiria kama wafuasi wa nabii Musa ambao baada  ya kukosa chakula huko jangwani, walimshutumu  kwa kuwatoa kule Misri. Walidai kuwa huko Misri  wangekula matikitimaji yao pamoja na kuwa  watumwa!" 
Hapa, msemewa anafananishwa na wale wana wa  Israeli waliOtamani kuwa ni heri wangekufia huko  misri badala ya kupelekwa jangwani na Musa kufia  huko. 
123 
2.TASHIHISI/UHUISHAJI. 
Hii ni mbinu ya kupatia kitu kisicho uhai sifa za  kiumbe mwenye uhai, au sifa za kibinadamu. Katika  ukurasa wa 3 tunasoma; "Alijiona akiamka asubuhi  ambayo ilizaa usiku wa jana, usiku ambao ulitandaza  kiza katika maisha yake " 
Usiku unapewa sifa za kuwa na uhai na kupewa  uwezo wa kuzaa asubuhi kama mwana. 
4 tunasoma; "Familia yangu na mali yote hii  kuteketea siku moja?Bila shaka hili ni zao lingine la  husuda " 
Husuda inapewa sifa ya kibinadamu na kuwa na  uwezo wa kuzaa maovu aliyotendeka. Katika ukurasa  wa 7 tunasoma; "...mustakabali wa ukuaji wetu  kiuchumi uligonga mwamba wakati sheria ya  mkoloni ilipompa mzungu kibali cha kumiliki  mashamba katika sehemu zilizotoa mazao mengi.  Ukengeushi wa ardhi ukatiliwa muhuri" 
Tunapata kuwa hapa, mashamba yanapewa sifa ya  kuwa na uhai, kwani kuna sehemu zilizozaa mazao  mengi. 
pia ardhi inaonekana ikiwa katika hali ya ukengeushi;  hivyo kupewa sifa ya kuwa na uhai. Katika ukurasa  wa 8 tunasoma; "Ardhi ya Mzee Mwimo 
Msumbili ikawa haitoshi kuyalelea madume yake  ishirini ifiga-* 
wanywa hadi ikawa vikata, ikalimwa na kupaliliwa  mpaka ikachoka " 
124 
shamba hili linapewa sifa kuwa na uhai, kwani  linachoka baada ya kufanyiwa kazi nyingi. 
Katika ukurasa wa 12 tunasoma; "Ridhaa hakujua  alikuwa amesimama pale kwa muda gani. Miguu  yake sasa ilianza kulalamika " 
Tunapata kufahamu kuwa miguu ya Ridhaa  inalalamika. 
Hapa miguu imepewa sifa ya kuwa uhai na kuwa na  uwezo wa kulalamika kama binadamu. 
Tunasoma pia; "Baada ya muda wa mvutano wa hisia  na mawazo, usingizi ulimwiba " 
Usingizi umepewa sifa ya kibinadamu na kuwa na  uwezo wa kuiba. 
Katika ukurasa wa 14 tunapata haya; "Tumo katika  kambi fulani la, si kambi, mabanda hasa  
yaliyosongamana na kutazamana kwa jitimai na dhiki,  vibanda vya mtomeo hasa " 
Vibanda hivi vinapewa sifa ya kibinadamu, kwa  vinaweza kusongamana na pia kutazamana kwa  jitimai na dhiki, kana kwamba vina macho na hisia. 
Katika ukurasa wa 15; "Naona wingu kubwa angani  likitembea kwa kedi na madaha na kulifunika jua.  Tukio hili linafuatwa na umeme, kasha mtutumo wa  radi. Mawingu yaliyoshiba yakataka kutapika  yanagooka, yanakaribiana, kupigana busu na  kusababisha mwanguko wa matone mazito ya mvua;  " 
Mawingu yanapewa sifa za kuwa na uhai kama  binadamu, yanatembea kwa kedi na nadaha. Pia  mawingu haya yanashiba na kuataka kutapika. Pia  yanagooka, yanakaribiana na pia 
125 
Rupigana busu; hizi zote zikiwa ni sifa za kibinadamu. 
Katika ukurasa wa19; "Tunahitaji kumpa nafasi  Mwekevu. Huenda hata hatukwamulia uchumi ambao  unachechemea " 
Uchumi unapewa sifa ya kibinadamu ya, na uwezo  wa kuchechemea. 

Katika ukurasa wa 35; "Undugu na utangamano wa  wakimbizi wenzake uliyahuisha maisha yake,  ukayajenga upya, ukamfunza Zaidi kuhusu maisha  yake, ukayajenga upya, ukamfunza 
Zaidi kuhusu thamani ya binadamu " 
Ridhaa anakumbuka jinsi maisha yake yalivyokuwa  yamekosa maana lakini baadae yakahuishwa na  wakimbizi wenzake, yakajengeka upya na akaelewa  Zaidi kuhusu dhamani ya binadamu. 
Katika ukurasa wa 76; "Walipokuja hapa, ardhi hiyo  haikuwa bikira, wakatifua udongo wakailima?" 
Ardhi inapewa sifa kama za binadamu za kuwa bikira, hivyo basi, mbinu ya uhuishaji kujitokeza. 
Katika ukurasa wa 143; "Kipanga sasa ameanza  kuuhuisha utu wake " 
Mbeleni maisha yake hayakuwa na maana lakini kwa  sag anayapa uhai, na hivyo yanapata maana, na utu  wake unawwa kamili. 
Katika ukurasa wa 156; "Asubuhi moja mbichi  ilinipay kwenye baraste kuu; nimmeamua kutamba  na ulimwengu 
126 
Asubuhi inapewa sifa za kuwa na uhai na kuwa  mbichi au changa. Pia asubuhi hii inampata kwenye  baraste kana kwamba inatembea. 
3.SEMI. 
semi ni fungu la maneno linalotumika kutoa maana  tofauti na ile ya maneno yaliyotumika. Semi  hutumika kuficha ukali wa maneno au kupamba  lugha. 
Kwa jumla, kuna aina mbili za semi. 
a)Nahau. 
b)Misemo. 

Nahau. 
Ni fungu la maneno lenye maana fiche, isiyotokana  na maana ya maneno halisi yaliyotumika katika  uandishi. 
Katika ukurasa wa 2; "Wewe endelea kupiga hulu tu,  lakini utakuja kuniambia " 
Katika ukurasa wa 3; "Angesema bibi huyu amebugia  chumvi ya maisha ikamrishai "Alijihisi kama mpigana  masumbwi aliyebwagwa na kufululizwa makonde  bila mwombbezi " 
Katika ukurasa wa 6; "Na kazi zenyewe si kazi, ni  vibarua vya kijungujiko tu Katika ukurasa wa 7; "Mustakabali wa ukuaji wetu  kiuchumi uligonga mwamba wakati sheria ya  mkoloni ilipompa mzungu kibali cha kumiliki  mashamba katika sehemu zilizotoa mazao mengi " 
127 
MISEMO. 
Haya ni mafungu ya maneno yenye maana maalum  ambayo hutoa mafundisho kwa jamii. 
Katika ukurasa wa 4;"Alikuwa amesafiri kwa shughuli  za ujenzi wa taifa kama alivyoziita safari zake za  kikazi. Uchungu wa mwanagenzi ukawa haujui simile,  ukabisha hodi, naye mwangeka akazaliwa " 
Katika ukurasa wa 6; "Imekuwa tunaubadili ule  msemo wa mtegemea nundu haachi kunona " 
Katika ukurasa wa 7; "Ukengeushi wa ardhi ukatiliwa  mhuri, umilikaji wa ardhi na waafrika katika sehemu  hizi ukapigwa marufuku " 
Katika ukurasa wa 9; "Mzee mwimo akaona ku moto,  akaamua kuwahamishia wake wawili wa mwisho  Msitu wa 
Heri, ama Ughaishu kama walivyouita watu wa huko  " 

Katika ukurasa wa 10; "wewe ni mfuata mvua.  Hatutaki kucheza nawe " 
Katika ukurasa wa 11; "Baadaye aliamua kuuasi  ukapera, akapata mke; Terry " 
Katika ukurasa wa 16; "Wamesema wajuao kuwa  simba akikosa nyama hula nyasi " 
Katika ukurasa wa 25; "Wakati tukitazama ubahaimu  huu wa Firauni, hatukujua kuwa tulikuwa kuni kwenye  
uchaga, chuma chetu kilikuwa motoni " 
Katika ukurasa wa 71; "Rai ya wakubwa hata hivyo  haikuwanyamazisha Lunga. Aliendelea kulipinga  tendo hili kwa jino na ukucha " 
Katika ukurasa wa 92; "Lakini, lo!wanasema wajuao  kuwa msitu ni mpya, ila nyani ni wale wale " 
Katika ukurasa wa 148; "Akiisha kutimiza maazimio  yake, atajichagulia kijana mwenzake wafunge akida " 
Katika ukurasa wa 150; "Hata hivyo, fahamu kuwa  mara zote binadamu huhitajika kujikuna ajipatapo; " 
Katika ukurasa wa 183; "Ule msemo maarufu wa  baba yangu, usiisifu njaa ya mbwa kabla usiku  haujaingia ukahakikisha kuwa mbwa amelala njaa,  ukatimia " 
129 
4.METHALI. 
Hii ni misemo ya hekima yenye maana iliyofumbwa.  Mwandi. 
shi hutumia methali kupitisha ujumbe fulani. 
Katika ukurasa wa 12; "Kweli jaza ya hisani ni  madhila?

Katika ukurasa wa 36; "Hata Ridhaa anapomfikiria  Kaizari anajiambia, 'Heri nusu shari kuliko shari  kamili ' 
Katika ukurasa wa 50; "Moyoni alijua kuwa bado  palikuwa na kazi ngumu ya kujenga upya ukuta  ambao ufa wake ulikuwa umepuuzwa " Methali  inayorejelea ni 'usipoziba ufa utajenga ukuta ' 
Katika ukurasa wa 51; "Alimtazama baba yake kana  kwamba anataka kuhakikishiwa jambo, naye Ridhaa  akamjibu kwa mtazamo uliojaa Imani, "Mwenye  macho haambiwi tazama " 
Katika ukurasa wa 53; "Akili yake ilimkumbusha  methali aliyozoea kumtolea mpinzani wake darasani  
kila mara Mwangeka alipomshinda kuwa, 'Wino wa  Munguhaufutiki ' " 
Katika ukurasa wa 55; "kumbe amekwenda kuingia  kwenye mtego wa panya unaowanasa waliomo na  wasiokuwemo!" 
Katika ukurasa wa 75; Kulikuwa pia na maskini  ambao kupata kwao ahueni kulitegemea utashi wa  matajari. Dau la mnyonge tangu lini likaenda joshi?" 
Katika ukurasa wa 113; "Kumbukeni methali isemayo,  ulingo wa kwae haulindi manda " 
130 
Katika ukurasa wa 183; "Msemo huu ni sawa na  methali ya Kiswahili isemayo, Munguhamsahau mja wake; au  hata bora zaidi, kuregarega sio kufa, kufa ni kuoza  tumbo " 

5.LAKABU. 
ni mbinu ya mhusika kupewa ama kubandikwa jina  na wahusika wengine ama yeye mwenyewe  kujibandika jina linalooana na tabia au sifa zake. 

Katika ukurasa wa 94, "Haikuwa ibra kumsikia  nyanya akimrejelea mama kama Muki, yaani, huyo  wa kuja, na kusema kwamba msichana wa bamwezi,  hata akiwa na umri wa miaka tisini, ni msichana wa  Bamwezi tu. 
Katika ukurasa wa 178; "Pongezi engineer Vuuk.  Naona hili litatusaidia kumhepa Kumuku mwenye  kuchungulia kutoka dirisha ndogo la kibanda chake.  Kumuku ilikuwa lakabu ambayo vijana hawa  walikuwa wamembandika babu yao; lakabu ambayo  ilikuwa msiba wa kujitakia " 
Katika ukurasa wa 182; "Jumamosi hii kinyang'anyiro  kilikuwa katia ya majimbi wawili-wa Mwangeka akiitwa  Kyenza kabisa)na wa Mwangemi akiitwa Mumina (kamaliza)." 

6.RITIFAA. 

Hii ni mbinu ya kuzungumza na mtu aliyekufa au  asiyekuwepo kana kwamba yupo pamoja nawe. 
131 
Katika ukurasa wa 6; "Ni kweli binti yangu, kwa  kutumia falsfa hii, una haki ya kusema Sisi tu watoto  wa miaka hart sini; Ridhaa sasa analiambia lima la  jivu ambalo anaarnil ndilo mabaki ya mwili wa  bintiye 'ffunapata kuwa Ridha anazungumza na nafsi  ya bintiye aliyeiaga dunia kutokana n kuteketezwa  moto. 
Katika ukurasa wa 12; "Ridhaa hakujua majibu ya  maswali haya. Alilojua ni kwamba haya siyo  aliyotumaini baada miongo mitano ya maisha katika  maskani haya. Alitamani kupiga ukemi kumwamsha  mkewe lakini akili ilimkumbusha kuwa huyo hayupo  tena katika ulimwengu huu "Ridhaa anatamani  kumwamsha mkewe ambaye kwa sasa ni majivu tu,  hayupo tena kwa hali halisia, bali yupo katika nafsi  yake Ridhaa. 
7.UTOHOZ1. 
Hii ni mbinu ya kuswahilisha maneno ya lugha  nyingine, yatumike kama ya Kiswahili. 
Katika ukurasa wa 6; "Si yule myunani ambaye  amewageuza wenyeji kuwa maskwota katika vitovu  vya usuli wao?" Maskwota kutoka 'squatter'. 
Katika ukurasa wa 13,".kupitia kwa halmashauri ya  kitaifa ya barabara, ilikuwa imewapa notisi  mabwanyenye wanaoyamiliki majumba haya " Neno  notisi kutoka 'notice
katika ukurasa wa 34; "Opresheni rudi kanani "  opresheni 
Kutokana na 'operation'. 
Katika ukurasa wa 70; "Mkulima namba wani "  Namba wani kutokana na 'Number one'. 
Katika ukurasa wa 189; "Najihisi kama Kurwa katika  novela ya Kurwa na Doto novela kutokana na 'novel'. 
8.WCHANGANYA NDIMI. 
Hii ni mbinu ya kuweka maneno yasiyo ya Kiswahili  katika sentensi ya Kiswahili. 
Katika ukurasa wa 2; "na hata kukawa na jambo,  what can 
Katika ukurasa wa 6; "Mara ngapi umesimama  kwenye shopping mall yake ukiwa safarini 
Katika ukurasa wa 7; "Ama hii ndiyo ile wanayoiita  historical injustice?" 
Katika ukurasa wa 17; "...hawa watu wamekuwa  wakitusumbua na Affirmative Action, na A third  should be women " 
Katika ukurasa wa 23; "Wewe tutakuteuwa kama  Education Attached huko Uingereza " 
Katika ukurasa wa 86; "Alipoinua macho yake  alikiona kibao kilichoandikwa church road, na mara  anakumbuka ilikoelekea ile barabara " 
133 
Katika ukurasa wa 86; "Poa sana sistee, we ni  mnoma siku moja nitakuhelp hata mimi " 
"Eazie, nenda ukanunue loaf. Na promise hutanunua  glue pliz pliz bratha, " 
 Katika ukurasa wa 113; "Katika kozi zenu  
mmefunzwa Effective Communication and Conflict  Resolution, "Vilio vya raja kuhusu kile wanachokiita  extra judicial killings vimehanikiza kote " 
Katika ukurasa wa 114; "Watetezi wa haki wanalilia  kile wanachokiita untimely deaths of innocent  people, many of whom are youth " 
Katika ukurasa wa 159;"haikuwa Baraka yetu,  mwanetu 
Bahati was a sickle-cell case " 
9.KUHAMISHA NDIMI. 
Ni mbinu ya kuingiza hii sentensi ya lugha nyingine  katika kifungu cha lugha ya Kiswahili. Kinyume na  kuchanganya ndimi, (ambapo mwandishi  huchanganya maneno katika tensi moja),katika  kuhamisha ndimi, sentensi kamilifu lugha nyingine  hutumika miongoni mwa sentensi za Kiswahili sanifu. 
Katika ukurasa wa 2; "Since when has man ever  changed destiny?" 
134 
Katika ukurasa wa 25; "As for me and my family, we  will support our mother " 
Katika ukurasa wa 31;"Peace be with you " 

Katika ukurasa wa 43; "If there is no bread, let them EAT CAKE

Katika ukurasa wa 80; "Darling, this will be your  home soon after our honeymoon " 
Katika ukurasa wa 86;"Mum pliz, just a red!These  guys are needy!"These are pretenders. They have  been sent by their stinking rich relatives l cant give  them even a penny " 
Katika ukurasa wa 159;"She did not survive her first  week " 
Katika ukurasa wa 171; "Thankyou Mummy, for  reminding Daddy that there is another engineer in the family " 
Katika ukurasa wa 182; "Come on, Kyenza Kinyenyo,  give him another one, just like the other one!" 

10.ISTIARA. 
Hii ni mbinu ya kulinganisha vitu viwili moja kwa  moja kwa kutumia kiungo 'ni' au 'kuwa'.Mbinu hii pia  hujulikana kama sitiari au istiari. 
Katika ukurasa wa 1; Kunguru wanalinganishwa na  jeshi. 
135 
"Anakumbuka jeshi la kunguru lililotua juu ya paa la  maktaba yake ya nyumbani adhuhuri ya juzi ile " 
Katika ukurasa wa 5;"Umekuwa kama jani  linalopukutika msimu wa machipuko!Umetoweka  katika ulimwengu huu ukiwa teketeke, hata  ubwabwa wa Shingo haujakutoka " 
Katika kurasa za 8-9; Maisha ya familia ya Mzee  Mwimo yanalinganishwa na ndege kwenye kiota.  Anasema kuwa hata kipunga akiona kuwa wana  wake wamekuwa wakubwa na bado hawataki kutoka  kiotani, yeye hukifanya kiota chenyewe kukosa raha  kwa kukiweka miiba. Hapo ndipo hawa vifaranga  huona kuwa wakati wao wa kuondoka ushatimia.  
Anasema kuwa hao vifaranga hawaambiwi na mtu  kuwa wakati wao wa kupambana na dunia umefika,  na hivyo basi, wao hujiondokea bila kuambiwa. Vivyo  hivyo, ndivyo kuko katika hii familia ya Mzee Mwimo  Msumbili. 
Tunaambiwa kuwa kwa kuwa na wana wengi, wanao  hitaji chakula kila siku, huko nyumbani kwake mzee  kukatokea uhasama, na pia migogoro. Kutokana na  hayo, mzee Mwimo akaamua kuwahamisha  wanawake wake wawili wa mwisho. Wao  walipelekwa katika msitu wa Heri kama  ulivyojulikana. 
Katika kurasa za 14-15;Anasema kuwa ugeni ulioponi ule wa hali, mazoea na silika. Anasema pia kuwa  
walipo hapo wako 
pamoja na matajiri na pia walio masikini. Anasema  kuwa unaweza dhani kuwa kuna kiasi cha usawa,  lakini binadamU husema kuwa hakuna usawa kati ya  binadamu ila tu katika kifo. Anasema kuwa kile ambacho hawajui ni kuwa  hata katika kifo, binadamu hawawi sawa hata kidogo.  Kunao wanaoaga dunia huku wakiwa wamefishwa  ganzi, kiasi cha kuwa hawatausikia uchungu wa kifo.  Kuna tofauti pia kati ya mandhari wanamofia hawa  binadamu. Kunao wanaokufia katika zananati huku  daktari akijaribu kuwaokoa. Wengine wanakufia  katika hospitali za kifahari, huku wakiliwazwa na  mashine, - 
na kila mtu anashughulika na kuushikilia uhai wa  huyu mheshimiwa. Anasema kuwa wanapokufa  hawa, nyuso zao huwa huwa zimetulia, na pia  wanaziachilia roho zao kwa faraja. Tunaambiwa  kuwa hatuwezi kulinganisha nyuso za hawa na wale  wanaofia kwenye hamaniko wakizingirwa na jamaa  ambao hawana hata hela za kununulia sindano  angalau ya kuwaingiza dawa mwilini. Pia kuna wale  wanaokufia vitongojini, kwenye vitanda vya mwakisu  baada ya kunywa pombe haramu. Hawa nao  wanalinganishwa na nzi amabao hufia dondani na  hiyo isiwe ni hasara. Wanalaumiwa kwa kujiingiza  katika msiba wa kujitakia. Pia kuna tofauti katika  mitindo ya mazishi, viviga vinavyohusishwa na  sherehe za mazishi na hata mavazi ya "mwenda  zake".Pia jeneza analozikwa nalo pia lina tofauti,  kwani tajiri atazikwa kwa jeneza Ia dhamani kubwa  kulinganisha na huyu masikini. 
Maelezo haya yote yanaleta tofauti kati ya matabaka  mawili. Tunalinganisha matabalka haya mawili na  kuona tofauti iliyokuwepo katika hali zote. 
Katika ukurasa wa 18; Tunaambiwa kuwa mwamu  wake 
Ridhaa, kabla tu ya kusikia mlio wa bunduki, mitutu  
yake ilikuwa ishatema risasi kama bafe atemavyo mate.  Utemaji wa risasi unalinganishwa na utemaji wa  mate kwa bafe. 
Katika ukurasa wa 50; Anasema kuwa elimu yoyote  bila kielelezo chema kutoka kwa wanaoitoa elimu  yenyewe ni sawa tu na juhudi zile za mfa maji. 
Katika ukurasa wa 149; Maisha yake na Fungo  yalibadilika na kuwa kama yale ya ng' ombe aliyetiwa  shemere na Maisha yangu kufungwa nira pamoja na  punda ambaye anakataa kusonga mbele. Maisha ya  hawa wahusika wawili yanalinganishwa na huyu ng'  ombe aliyefungwa pamoja na punda. 

II. TAASHIRA. 
Haya ni matumizi ya lugha ya ishara kuwakilisha  ujumbe fulani. Jina au kitu fulani kinatumika  kumaanisha kitu kingine chenye uhusiano na kile  kilichotumiwa. 
Katika ukurasa wa 3; "Katikati ya mito hii ya machozi,  Ridhaa aliileta picha ya maisha yake mbele ya kipaji  chake " 

Katika ukurasa wa 5; "Lakini baba, wewe siwe  uliyeniambia kuwa mashamba ya theluji nyeusi  yalikuwa milki ya wakolo 
Katika ukurasa wa 12; "Ridhaa hakujua alikuwa  amesimama pale kwa muda gani. Miguu yake sasa  ilianza kulalamika. Pole pole parafujo za mwili wake  zililegea, akaketi juu ya majivu-la juu ya miili ya  wapenzi wake " 
138 
Katika ukurasa wa 46; "Alikuwa ameumwa na nyoka,  bafe hasa, na bila shaka mwenye kuumwa na nyoka  akiona ung' ongo hushtuka " Matukio yaliyokuwa  yamemkumba 
Ridhaa yanafananishwa na nyoka ambaye alimuuma,  na hivyo, hawezi kuyasahau. 
Katika ukurasa wa 59; "Alikuwa ametoka shuleni,  siku hizo walimu walikuwa wameng' ang ania  kuwafunza Jumamosi, wanafunzi waliokaribia "ICU"  kama walivyoliita darasa 
Ia nane " Darasa la nane linalinganishwa na "ICU". 

12.TAKRIRI. 
Hii ni mbinu ya kurudia rudia neNo moja au fungu la  maneno ili kusisitiza ujumbe Fulani. 
Katika ukurasa wa 4; "Ridhaa alirudi nyumbani na  kusimama katikati mwa chumba ambacho yeye na  aila yake walikuwa wamekitumia kama sebule kwa  miaka na mikaka " 
Katika ukurasa wa 14; "Na usidhani ni mazingira  mageni, kweli si mageni, si mageni kwani tu mumu  humu mwetu, hatumo ughaibuni wala nchi jirani. Tu  katika jimbo lile lile tulilozoea, kilichobadilika ni kijiji  tu, ni kama kutoka chumba cha malazi, kwenda  sebuleni!" 
Katika ukurasa wa 16; "Sijui kama inahalisi kumwita  mke wangu kwani huyu siye subira wangu wa zamani.  
Siye, siye, siyeee. Tazama uso wake ulivyovamiwa na  majeraha, kwikwi " 
139 
Katika ukurasa wa 48; "Siye!siye hata kidogo!kilichobaKi litie tabasamu lake la daima,  lililozoea kumhakikishia usalama siku zote, tabasamu  ambalo lilidhihirisha meno meupe pepepe yenye  mwanya mkubwa wa kuvutia, mwanya ambao  Ridhaa alikuwa amezoea kumwambia Mwangeka  kuwa mwanya huo ndio ndoana ambayo aliitumia  kumvulia mama yake!"Katika ukurasa wa 138; 
"La!la!la mwanangu!Hayo unayoyawazia siyo, ila  naona ni muhimu nihamie ile nyumba yangu ya  afueni " 
Katika ukurasa wa 154;"Mlaani shetani' Sauna  aliuambia moyo wake, 'unajua kuwa mimi  sikuumbiwa ujalaana, walimwengu ndio  walinifinyanga upya, wakanipa moyo wa ujabari.  Fikiria u kigoli, kifua ndio kinaanza kuvuvumka, kasha  unaamka usiku kumpata baba yako, ba-ba-ya-ko,  kwenye chumba chako cha malazi. Anakutenda ya  kutendwa. Asubuhi huna hata uso wa kumtazamia  yeyote. 
13.UZUNGUMZI NAFSIA. 
Hii ni mbinu inayomhusu mhusika, anapojizungumzia,  ama kwa kuongea au kuwaza, bila kukusudia kusikika  na yeyote. 
Katika ukurasa wa 4; Ridhaa kupitia kwa sauti yake  ya moyoni anamwita Mwangeka, na kumwambia  kuwa yeye alikuwa tu kama yule Mwangeka wa  kihistoria ambaye kivuli chake kilitembea siku zote  mbele yake. Mwangeka huyu pia mwili wake ulikuwa  kaka tu, roho yenyewe iliishi nje ya kaka hili kwa  kutotaka kudhibitiwa. Ridhaa anajiuliza ni aje mwana we Mwangeka angeweza kunusurika tu. Anajiambia  kuwa wadhifa ambao Mwangeka alipewa wa  kwenda kudumisha 
Amani katika mashirika ya kati ulitokea kuwa ndilo  jambo la kumuokoa yeye. 
Pia anajizungumzia kwenye mawazo yake na  kujiambia kuhusu mkaza mwananwe, masikini Lily.  Anajiambia kuwa amekuwa kama jani linalopukutika  wakati msimu wa machipuko! Anasema kuwa Lily  ametoweka katika dunia hii hata kabla ya ubwabwa  wa Shingo kumtoka. 
Katika ukurasa wa 5; Mawazoni mwake Ridhaa  anaskia sauti yake Becky ambaye alikuwa mjukuuwake ikimwita. Ridhaa anaskia sauti za mjukuu wake  zikimwita akilini mwake, ilhali katika hali halisi  hayupo, Katika ukurasa wa 47;Ridhaa anasema kuwa  anamsikitia mwanawe kwa kuwa hakuwa na familia  ya kuendea. Anajisemea kuwa wanuna wake  Mwangeka waliangamia wote. Anasema kuwa  mkaza mwanawe na wanao aliangamizwa na moto,  hivi kwamba hata mafuvu ya kuzika hayakubakia.  Anaendelea kusema kuwa hata makaburi ya  kuwekea makoja ya maua ambayo Mwangeka  alikuwa akiyatunga akilini mwake hamna. 
Ridhaa anajipata katika hali hii ya kuzungumza na  nafsi yake, kuhusu hisia na fikra za mwanawe  kuhusiana na suala la kuangamia kwa familia yao.  Mazungumzo haya yote yanajikita katika nafsi yake  Ridhaa. 
141 
Katika ukurasa wa 48; Mwangeka aliinua kipaji chake,  akata zamana na baba yake. Aliona kuwa babake  alikuwa amekonga Zaidi. Uso wake umeshamiri weusi na unyonge.  Aliendelea kujisemea akilini mwake kuwa sasa  babake alimshabihi babu Mwimo Zaidi, hasa kule kupwaya kwa ngozi yake. 

Katika ukurasa wa 78; Umulkheri aliyaambia macho  yake, yatoke huko mbali yalikokuwa yametanga,  akayarudisha darasani, yakatazamana na mwalimu  Dhahabu bila yeye Umulkheri kumwona mwalimu mwenyewe. 
Katika ukurasa wa 152; "Usinitazame kana kwamba  unataka nikwambie yaliyotokea baadae, 'nilijisemea  kana kwamba ninajibu mtazamo wa Selume, 'nyinyi  ndio wa kuniambia kwani nilijipata hapa penu, "Pete  
aliongeza na kukatisha ghafala usimulizi uliokuwa  mawazoni mwake 'NMawio ya leo yanaelekea kuwa  na kiza kisicho cha kawaida, "alijisemea kijakazi  Sauna huku akijipindua kuusikiliza mlio wa king'ora  unaosikika kwa mbali " 
Katika ukurasa wa 153; "Kwa mbali, anasikia mbisho  hafifu langoni mwa jumba hili. Anatoka nje kwenda  kuitika mbisho huu. Ghafla, uso wake unakumbana  
ana kwa ana na polisi!Mara anasikia moyo wake  ukimwambia, "Yako ya arubaini imefika, "huku  akijaribu kuvaa tabasamu na kuwakaribisha maafisa  hawa nyumbani " 
Sauna ameisha kupata ujira wake kwa kazi hii pia,  naye u tayari kuondoka asubuhi ya kuamkia krismasi.  Hata sauna 
anapowazia matendo yake, hasa ya hivi maajuzi,  anatamani kujisuta. Anahisi kwamba hafurahii kazi  hii yake. Hata hivyo ndani ya nafsi yake anaukemea  moyo wake ambao unataka kuipweza ari yake. 
"Mlaani shetani, "Sauna anauambia moyo wake.  Anaendelea kujiambia kuwa yeye hakuumbiwa  ujalaana, kuwa walimwengu ndio walimfinyanga  upya, wakampa moyo wa ujabari. Fikiria u kigoli,  kifua ndio kinaanza kuvuvumka, kisha unaamka usiku  kumpata baba yako, ba-ba-ya-ko, kwenye chumba  chako cha malazi. Anakutenda ya kutendwa. Asubuhi  huna hata uso wa kumtazamia yeyote, wala kinywa  cha kumwambia mamako kuhusu feli uliyotendewa.  Na utamwambiaje mja huyu ambaye daima ni  mwanamke taa, atakalo baba yeye hiliridhia bila  swali, na ikitokea kwamba atauliza swali, anakuwa  mpokezi wa makonde, vitisho na matusi?Hebu yatie  haya kwenye mizani; baada ya mwezi mmoja  unaanza kushikwa na kisulisuli, kichefuchefu cha  asubuhi nacho kinakuandama. Fikra zako za kitoto  zinakutuma kuwaza kuwa ni malaria au homa ya  matumbo. Unammwambia mama yako ambaye  anaonekana kushtuka kiasi. Mama anapokupeleka  hospitali, anapasuliwa mbarika, nawe limbukeni  hujui lolote. Mnapofika nyumbani, anakuhoji, nawe  hujui kuficha lolote, unamwambia imekuwa mazoea  baba yako kukuhujumu kila apatapo nafasi.  Anajisemea kuwa hili haliwezi kukubalikalKujipagaza  uzazi na ulezi katika umri huu, tena mzazi mwenzio si
mwingine, ila baba yako?Haya yote ni mawazo  yanayoendelea katika fikra zake Sauna, na mbinu hii  ndiyo uzungumzi nafsia. 

14.MAJAZI. 
Hii ni mbinu ambayo mtunzi wa kazi ya fasihi  hufananisha tabia za wahusika na majina yao halisi.  Tabia zao na na majina waliyopewa. Mfano katika  ukurasa wa 6; "Maekari na maekari ya mashamba katika eneo la  Kisiwa Bora yanamilikiwa na nani?" Neno Kisiwa Bora  limetumika kimajazi kuonyesha kuwa ni mahali  ambapo kulikuwa na mshamba mazuri, na labda  yenye kutoa mazao kibaba, ndio maana  yakanyakuliwa na yule Myunanai ili aweze kufanyia  kilimo chake bora hapo. 
Katika ukurasa wa 9; "Mzee Mwimo akaona ku moto,  akamua kuwahamisha wake wawili wa mwisho msitu  wa Heri au 
Ughaishu kama walivyouita watu wa huko " Neno  Msitu wa Heri limetumika kimajazi pia, kuonyesha kuwa msitu  huu ulikuwa na fanaka na wa Baraka. Labda ndio  maana Mzee 
Mwimo akaamua kuwahamishia wake zake huko,  wakaishi kwa heri, badala ya msongamano  uliokuwepo kwake nyumbani. 
Katika ukurasa wa 11;"Mimi binafsi nimefanya juu  chini kuhakikisha kuwa kijiji kizima kimepata maji ya  mabomba. Eneo ambalo awali likiitwa Kalahari, sasa  limetwaa rangi ya Chani kiwiti " Jina Kalahari, kama  lilivyoitwa eneo hilo awali, lilitumika kimajazi  kuonyesha jinsi eneo hilo ilikuwa limekauka mithili  ya jangwa la Kalahari Katika ukurasa wa 13; "Siku hiyo ambayo matrekta  yakikeleza amri ya Bwana Mkubwa, Ridhaa alitazama  picha za majumba yake matatu kwenye mulishi wa runinga "  Jina Bwana Mkubwa linatumika kimajazi kuonyesha cheo  au nyadhifa alizokuwa nazo mtaajika huyo. 
Jina lenyewe linaonyesha kuwa cheo chake kilikuwa  cha hali ya juu, na ndiyo maana akawa na uwezo wa  kutoa amri, majumba ya watu kubomolewa, na  wafanya kazi wakaweza kumtii, na kutumia matrekta  kutekeleza amri hiyo. 
Katika ukurasa wa 15; Tunaambiwa kuwa mipaka ya  kitabaka imebanwa. Kwa kweli haipo kwani hata  nisemapo nang' angania chakula-uji haswa na  aliyekuwa waziri wa fedha miaka mitano iliyopita.  Hilo usilione dogo kwani unajua kuwa wenzetu hawa  katika hali ya kawaida ni watu wenye shughuli na  hali zao ila sasa inabidi waniite ndugu; hasa 
Ndugu Kaizari. Jina Ndugu Kaizari limetumika  kimajazi kwani maana ya kaizari ni cheo cha mtawala  wa zamani wa dola ya kirumi. Hivyo basi, jina hili lina  maana ya mtawala wa zamani. 
Katika ukurasa wa 137; Ridhaa anamtazama Shamsi  akipita hapa kama afanyavyo kila siku. Mtaa  anakoishi Shamsi ni mbali na hapa, unaweza kusema  Shamsi na Ridhaa ni majirani. Hili la kuwa jirani wa  shamsi limetokea baada ya miezi mingi ya fikira na  tafakuri. Kwa kweli, huu ni mwezi wa tatu tangu  Ridhaa kuhamia kwenye mtaa wa Afueni. Afueni ni  mtaa wa raia wenye kima cha juu kiuchumi. Mtu  anapoutazama mtaa huu anasalimiwa na majengo ya  kifahari ya ghorofa, yale ambayo yanaitwa katika  janibu hizi town houses. Jina 
Ridhaa limetumika kimajazi. Ridhaa maana yake ni  hali ya kukubali jambo kwa hiari. Mhusika huyu anapewa  jina hili kimajazi kuonyesha kuwa ameyakubali  matukio yaliyomkumba yeye na familia yake, na hana budi ila  kuyaendeleza maisha yake, ingawaje yamekumbwa  na kiza cha mauti. 
Mhusika Shamsi pia amepewa jina hili kimajazi kwani  maana yake ni jua la asubuhi linapochomoza na  kuleta matumaini mapya kwa watu. Mhusika huyu  kazi yake kuu katika jamii ni kutunga nyimbo ambazo  zinaliwaza nyoyo za watu, na pia kutumika kupitishia  ujumbe tofauti kwa hadhira. Kama miale ya jua la  asubuhi, mhusika huyu Shamsi analeta furaha na  matumaini mapya kwa watu, kupitia kwa nyimbo  zake anazotunga. 
Mtaa wa Afueni pia ni jina lililotumika kimajazi, na  lina maana ya ndani inayowakilisha mazingira haya  halisi. Afueni ni tendo la kupungua kwa maradhi, au  hali ya kupata hujambo. Hivyo basi mtaa huu ni mtaa  ambao hujambo. Wanasema kuwa wanapoutazama  mtaa huu, wanasalimiwa na majengo ya kifahari, ya  ghorofa. Hivyo basi, watu wanaoishi katika mtaa huu  ni watu matajiri watajika. Haina budi basi ila kuuita  mtaa huu 
'Afueni'. 


Katika ukurasa wa 146;"Nilizaliwa katika kijiji cha  Tokosa mimi ndiye mtoto wa nne kati ya watoto  sita. Nina wazazi wawili, ila hawa ni wazazi tu,  hawajadiriki kuwa walezi wangu, wala jina 'mlezi'  haliwaafiki " Kijiji cha Tokosa kimepewa jina hili  kimajazi. Kutokosa ni kupika chakula kwa kuchemsha  tu boila kutia viungo vyovyote kwenye chaula hicho.  Hali hii maanihirisha ukata au umaskini katika  jamii, kwani anayetokosa chakula ina maana kuwa  hana uwezo wa kubuni kununua hata mafuta ya kukaangia, au chumvi ya kutilia ladha, na pia viungo  Vingine. Kulingana na maelezo ya mwandishi,  tunapata kuwa mtajwa aliyapitia maisha magumu ya  umasikini, kwani hata hawatambui wazazi wake  kama 'wazazi',kwa kuwa hawakuwa na uwezo wa  kuwalea na kuwakimu wana wao kwa njia inayofaa.  Hivyo basi, jjna hili 'Tokosa' lililopewa kijiji hiki  lilitumika kimajazi, kumaanisha kijiji chenye ukata. 
Katika ukurasa wa 149; "Basi nenda mwanakwenda,  'alisema Fungo, 'kichukue pia kijalaana hiki chako, hata  kuwepo kwenu hapa hakuzidishi  
hakupunguzi"Mwanakwenda ni jina lililotumiwa  kimajazi, kumaanisha kuwa huyu mke kazi yake ni  kwenda tu. Tunapata kuwa anasema kwamba  atatokomea kokote kule, AfadhaIi kuishi jehanamu  kuliko kwenye husuni yam Fungo. Anapoamua  kuenda, anaambiwa achukue hadi kitoto chake  aende nacho, basi jina hili ni la kimajazi na  linatuonyesha tabia hasa ya huyu mhusika. 
Katlka ukurasa wa 163;"Asante sana Neema kwa utu  wako,'akasema Mtawa huyu, 'kitoto hiki kimepata  kwao. Hapa tutakjita Nasibu, Nasibu Immaculata  "Mhusika Neema anapewa jina hili kimajazi. Neno  neema lina maana ya mafanikio aliyonayo mtu  kutokana na majaljwa ya Mwenyezi Munguau 
IJdi zake. Neema ni mhusika mwenye juhudi kwani  ana kitoto kichanga kilichokuwa kimetupwa pipani  na kukipeleka katika kituo cha polisi, na baadae  wakakipeleka kwenye hifadhi ya watoto wasiokuwa na wazazi wao  lngawa hakujaaliwa na wana, baadae anapanga  mwana na anakuwa wa Baraka nyingi sana kwao, na  wanapendana kama mamake mzazi na mwanawe.  Hivyo basi, jina Neema lilitumika kimajazi kuonyesha  sifa zake mhusika huyu. 
Mtawa Cizarina pia ni mhusika aliyepewa jina lake  kimajazi. Neno mtawa lina maana ya mtu mcha Mungu anayeishi katika makazi maalumu mbali na watu  wengine. Mara nyingi huwa ni mwanamke. Sifa za  Cizarina ni kuwa alikuwa mtu mwenye rehema, utu,  mpole, na mwenye kukaribisha. Aliishi katika kituo  cha watoto, akiwashughulikia wana walioletwa hapa baada ya kutupwa na mama zao wasio kuwa na utu  wala hisia. Hivyo basi jina Mtawa alilopewa Cizarina  lilikuwa na maana ya ndani, kuwa alikuwa mtu mcha Mungualiyeishi katika makazi ya kituo cha watoto,  mbali na watu wengine, ili kuwatumikia watoto hao. 
Kitoto hiki cha kuokotwa kilipewa jina Nasibu  Immaculata na Mtawa Cizarina. Jina hili 'Nasibu' lilipewa kitoto hiki  kimajazi, kwani nasibu ni neno lenye maana  iliyolingana na sifa za kitoto huki. Nasibu kwanza lina  maana ya jambo litokealo bila ya kutarajiiwa au kwa  bahati. Pili, nasibu humaanisha kugundua au kujua  ukoo wa mtu fulani. Hivyo basi, kitoto hiki kilikuwa  na bahati kwani baada ya kutupwa pipani na  mamake, hakikuliwa na majibwa yaliyokuwa  yakichokora mapipa kutaftia mabaki ya chakula.  Kitoto hiki pia hakikupatwa na magonjwa wala ajali  yoyote huko mapipani, bali kilipata msamaria  mwema, (Neema),aliyekichukua na kukiokoa. Hiyo basi, ni kitoto chenye bahati na Baraka pia. Kulingana  na Una maana ya Pill ya neno Nasibu, tunaweza linganisha  na maneno aliyosema Cizarina kuwa; "Najua itatokea  familia hitaji kuja kutaka kumpanga kama mwanao.  Siku hizi hata walio na watoto wao halisi hujitolea  kuwachukua na kuwahalalisha wana wa wengine  kuwa wao "Hili lina maana kuwa jina hili Nasibu  lilitumika kimajazi kuonyesha kuwa siku moja mtoto  huyu angepata ukoo wake. 
Katika ukurasa wa 169; "Mwaliko ndiye aliyeendesha  gari siku hiyo; Birthday Boy akaambiwa apumzike.  Walifika kwenye hoteli ya Majaliwa saa sita unusu  adhuhuri; wakaketi mahali ambapo walikuwa  wamezoea kuketi kila mara ambapo hawakutaka  kughasiwa na pitapita za watu "MwaIiko alikuwa  mhusika aliyepewa jina hili kimajazi. Neno lenyewe  lina maana ya ujumbe wa kumwita mtu kwenye  shughuli Fulani kwa mfano sherehe. Katika kisa hiki,  kuna sherehe ya kuzaliwa kwa Umulkheri, ambayo  inaendelea kwenye hoteli ya Majaliwa. Jina mwaliko  linatumika kimajazi hapa, kuonyesha kuwa  anawaalika watu kuja kusherehekea siku hii ya  maana kwa Umu. 
Hoteli ya majaliwa pia imepewa jina lenyewe  kimajazi. Neno majaliwa lina maana ya mambo  yafanyikayo kwa mappenzi ya mungu. Mambo  yanayofanyika katika hoteli hii ni kwa mapenzi yake  Mwenyezi Mungu, kwani katika sherehe hizi, ndipo  familia na mandugu hawa wote wanapopatana  baada ya miaka mingi ya kutoishi pamoja. Mwaliko,  Mwangemi, Mwangeka, Dick, na Neema wote wanafurahia kuwa  pamoja kwa majaaliwa yake Mungu, kuwakutanisha  tena wakiwa hai. Hivyo basi, hoteli hii inapewa jina 'Majaaliwa'  kimajazi. 
Umulkheri pia anapewa jina kimajazi, na kuitwa  'BirthdayBoy 
Hili ni kkwa sababu ile ilikuwa ni siku yake ya  kuzaliwa, na kwa kweli ilikuwa yake ya kuzaliwa  kwani aliweza kukutana tena na ndugu zake na  furaha ikawa tele. Katika ukurasa 
63-64; Familia ya bwana Kangata ilikuwa miongoni  mwa zilizoselelea kwenye msitu huu. Kwa Kangata  na mkewe, Ndarine, hapa palikuwa afadhali.  Hawakuwa na pa kwenda, kwani hata kule ambako  walikuwa wakiishi awali, hakukuwa kwao. Walikuwa  wamelowea katika shamba la mwajiri wao ambaye  alikuwa akiishi jijini. Waliishi hapa hata watuwakadhani kuwa hii ilikuwa milki yao. Wengine hata  walidhani kuwa Kangata na familia yake walikuwa  akiiba kindakindaki ya mwajiri wao. Kwa hakika hata  watoto wa Kangata walipokwenda shuleni  walijisajilisha kama wana wa tajiri baba yao! 
Jina Kangata limepewa mhusika huyu ambaye ni  mzee mwenye familia na watoto wake wanakwenda  shuleni. 
Jina kangata linatumika kimajazi kuonyesha sifa halisi  za huyu mzee. Kangata ni neno lenye maana ya  kushikilia jambo mpaka ufanikiwe kutaka ukitakacho.  Kulingana na kisa hiki, tunaona kuwa Kangata  anashikilia kuishi kuwa tajiri wake, hadi watu  wanamwona kama yeye ndiye tajiri mwenyewe.  Hata watoto wake shuleni wanabadilisha majina  lakiani baadae anahofia jina lake huenda  likasahaulika kwani alikuwa amengata utajiri wa  mkwasi huyu, hadi sifa zake zikadidimia. 
 
Haya ni matumizi ya lugha maneno yanayojenga  picha ya hali au jambo Fulani kwa msomaji. Ni  mchoro au picha ya kitu au hali Fulani inayotokea  katika fikira za mtu asomapo kazi ya Katika ukurasa wa 7; Waafrika waliobahatika kuwa  na makao yao binafsi walipata sehemu ambazo  hazingeweza kutoa mazao yenyewe; na bila shaka  hali yao iliweza kutabirika; kuvyazwa kwa tabaka la  wakulima wadogo wadogo, maskini, wasio na ardhi.  Nadhani unaweza kukisia hali ilivyokuwa kwa familia  nyingi za kiafrika. Kama vile baba Msumbili  alivyokuwa akisema, jamii yetu iligeuka kuwa hazina  kuu ya wafanyakazi ambamo wazungu wangeamua  kuchukua vibarua kupalilia mazao yao. Kuna  taswira inayojengeka kwenye akili za msomaji  kuhusu jinsi hali ya familia nyingi za kiafrika  zilivyokuwa, na jinsi waafrika walivyokuwa wakiishi  baada ya mashamba yao kunyakuliwa na wakoloni.
Katika ukurasa wa 15;Jua lilichomoza, halina ule  wekundu wa jua Ia matlai ambao huleta haiba ya  uzawa wa siku yenye matumaini. Naona wingu  kubwa angani likitembea kwa kedi na madaha na  kulifunika jua. Tukio hili linnafuatwa na umeme,  kisha mtutumo wa radi. Kutokana na maelezo haya  ya mvvandishi, tunajengewa taswira kuhusu  mawingu makubwa angani yanayotembea kwa  madaha na kufunika jua, kuna 
Picha ya umeme inayojengeka akilini pia, na radi  zinazofuata umeme. 
151 
Katika ukurasa wa 47; "Nakusikitikia mwanangu,  kuwa huna hata familia ya kuendea. Wanuna wako  wote wameangamia. Mkaza mwanangu na maskini wanao  waliunguzwa moto, wasibakia hata mafuvu ya  kuzika!huna hata makaburi ya kuwekea hayo makoja  ya maua unayotunga akilini ko! "Kuna picha  inayojengeka akilini mwa msomaji kuhusu maneno  yake Ridhaa yanayojikita katika fikra zake tu. Jinsi  familia yake ilivyo angamizwa na moto, makoja ya  maua ya kuweka kwenye makaburi ya hawa  walioangamia; .haya yote tunayachora kwenye fikra  zetu tu. Pia Ridhaa mwenyewe anayachora mawazo  haya akilini mwake tu, na kufikiri jinsi mwanawe  anavyowaza kuhusiana na suala hilo.

16.MASWALI YA BALAGHA. 
Haya ni maswali yanayoulizwa na msimulizi au  mhusika ambayo hayahitaji jibu. Wakati mwingine  yaweza kuitwa mubalagha. Assumpta K. Matei pia  amejikita katika matumizi ya maswali ya balagha  katika kazi yake ya Chozi la Heri kama tunavyoona  katika ukurasa wa kumi na moja. 
Katika ukurasa wa 12; "Je, huu si mchango tosha wa  mtu kuitwa ndugu hata angawa mgeni?Kweli jaza ya  hisani madhila?Vipi watu wawa hawa walioniita  'ndugu' na 'mzee',tukala na kunywa pamoja, tukazungumza ya kupwa na kujaa wananilipulia aila na  kuyasambaratisha maisha yangu? 
Ridhaa hakujua majibu ya maswali haya " Haya ni  
maswali aliyojiuliza Ridhaa lakini hayakuhitaji majibu,  hivyo basi ikawa ni mbinu ya kutumia maswali ya  mbalgha katika kazi ya kifasihi. 
152 
17.UKINZAN1TANAKUZI. 
Hii ni mbinu ya kusisitiza ujumbe kwa  kuambatanisha maneno ya kinyume au  yanayokinzana. Kukinzana ni hali ya kutofautiana, au  kuwa na ubishani, au yenye kutokubaliana.  Mwandishi wa riwaya ya Chozi la Heri amejikita  katika matumizi ya ukinzani katika kuwasilisha  maudhui yake kwa njia zifuatazo. 
Katika ukurasa wa 14; "Na usidhani ni mazingira  mageni, kweli si mageni, si mageni kwani tu mumu  humu mwetu, hatumo ughaibuni wala nchi jirani. Tu  katika jimbo lile lile tulilozoea, kilichobadilika ni kijiji  tu, ni kama kutoka chumba cha malazi, kwenda  sebuleni!"Kuna mkinzano wa mawazo kuwa  mazingira yamebadilika ilhali la, ni yale yale tu ya  awali, waliyozoea, ni sehemu tu wamehama  wakaenda katika sehemu tofauti, ya mazingira yale  yale. Anathibitisha haya kwa kufananisha hali hii na  kutoka chumba cha malazi, kwenda sebuleni. Katika  ukurasa wa 15; "Mipaka ya kitabaka imebanwa. Kwa  kweli haipo kwani hata sasa nisemapo nang' ang'  ania chakula-uji haswa-na aliyekuwa waziri wa fedha  miaka mitano iliyopita " Kuna mkinzano wa mawazo  tunapoambiwa kuwa kwa sasa, wanang' ang' ania  chakula, la sio chakula, bali uji, na aliyekuwa waziri  wa fedha miaka mitano iliyopita. 
Katika ukurasa wa 16; Haya ni matokeo ya ubahaimu  wa binadamu kwa mbali namwona Ridhaa-mwamu  hasa-akitafuna kitu Fulani, nadhani ni mzizi  mwitu!Ridhaa, kweli Ridhaa kula mzizi!daktari  mzima!mkurugenzi mzima wa wakfu wa matibabu  nchini. Wanasema wajuao kuuwa samba akikosa nyama hula nyasi. Wazo hill linaleta mkinzano  Kwenye fikra za msomaji kwani si kawaida ya daktari  mzima na mwenye cheo na wadhifa aina ile kua akila  mizizi msituni, lakini lisilo budi hubidi, na hivyo basi,  inambidi aile mizizi tu, badala ya kuangamizwa na  njaa. 

18.TASHBIHI. 

Hii ni mbinu ya lugha inayolinganisha vitu au hali  mbili tofauti kwa kutumia maneno ya kulinganisha;  kama, mithili ya, sawa na, au, pia, ja. Assumpta  K.Matei amejikita katika matumizi ya mbinu hii ya  tashbihi katika kazi yake ya kuwasilisha maudhui kwa  msomaji kwa njia zifuatazo; 
Katika ukurasa wa 16; "Tazama uso wake  ulivyovamiwa na majeraha, kikwi. Tazama tambo  lake lililoumbuka. Amevimba na kuvimbiana kama  dongo la unga ngano baada ya kutiwa hamira. Lakini  yeye hana la hamira!" Uso wake unalinganishwa na  unga wa ngano uliotiwa hamira kwa jinsi ulivyo  vimbiana kwa majeraha. Katika ukurasa wa 49; Sasa  ninaamini usemi wa Tila wa kila mara kuwa: 
"Usicheze na uwezo wa vijana, wao ni kama nanga.  Huweza kuzamisha na kuiongoa merikebu " Uwezo  wa vijana unalinganishwa na nanga, ambayo iko na  uwezo wa kuzamisha na kuongoa merikebu. 

19.LAKADU 
Hii ni mbinu ya mhusika kupewakubandikwa jina na  wahusika wengine ama yeye mwenyewe kujibandika  jiana linalooana na tabia au sifa zake. 
Katika ukurasa wa 70; "Sasa Lunga ni mkulima stadi.  Marafiki zake wamempa jina la msimbo Mkulima  Namba Wani "Lunga anapewa jina hili la msimbo  kwa sifa yake ya ukulima hodari. Hakuna  anayempiku katika Nyanja za ukulima. 

MBINU ZA SANAA.

 I. KINAYA. 

Hii ni mbinu inayofanya matukio katika kazi ya Sanaa  kuwa kinyume na matarajio ya hadhira. 
Katika ukurasa wa 5; "Naona umeanza kuitia akili  yangu kwenye mtihani mgumu. Unanichanganya  hasa!Kwanza sijui wapi kapata moto wa miaka  hamsini " Ni kinaya kuwa mototo ana miaka hamsini,  kinyume na matarajio ya kawaida ya kuwa mototo ni  yeyote aliye chini ya umri wa miaka kumi na minane. 
Katika ukurasa wa 62; Mwangeka aliajiriwa na  kupanda ngazi moja baada ya nyingine hadi  alipoenda kudumisha Amani kwingine, na mkewe  kufa kutokana na ukosefu wa usalama nchini mwao  huu ukawa mwisho wa ndoa yao ya miaka mitatu. Ni  kinaya kuwa Mwangeka anaenda kuweka usalama  kwenye mataifa mengine ilhali kwao bado usalama  ni balaa, na hili linasababisha kuuliwa kwa mkewe Katika ukurasa wa 65; Alipofikiria kila asubuhi, kama  alivyosikika akisema, alihisi kinaya. Wanawe walipoenda  kusomea Ngambo, kama wafanyavyo wana wa viongozi  ambao wana_iona elimu ya humu kama isiyowahakikishia  mustakabali mwema raiya wake, ... Ni kinaya kuwa  viongozi wa nchi za kiafrika wanaiona elimu ya humu  kuwa duni ilhali ni wao wanaoisimamia elimu  yenyewe; badala, wanawapeleka Wana wao  kusomea nchini za mbali ambako wanadhania kuwa  kiwango cha elimu ki juu. 

Katika ukurasa wa 65; This country has nothing to  offer. Nchi ambayo hata walio na shahada tatu bado  
wanalipwa mishahara ya mkia wa mbuzi!mimi  sitakufa maskini acha niwkeze huku mbali ambako  
Sina hofu ya mali yangu kuibwa au kuchomwa na waivu wangu... Ni kinaya kuwa wana hawa  wanakataa kurudi kwao nyumbani walikozaliwa kwa  kuona kuwa hali ya maisha huku ni duni sana na si ya  kiwango walichofikia huko ughaibuni walikoenda  kupata elimu. 
Ni kinaya kuwa kiongozi wa dini anawaambia watu  'amani iwe nanyi'ilhali hawa watu hawana Amani  kwani chakula, mavuzi na makao hawana. Wanaishi  msituni kama wanyama pori; Katika ukurasa wa  28;"...haikosi alikuwa kiongozi wa kidini-alitoka na  kutusalimu: peace be with you, . 

3.SADFA. 

Sadfa ni mgongano wa vitendo viwili vinavyohusiana  kana kwamba vimepangwa, japo havikuwa  vimepangwa. 
Katika ukurasa wa 175; "Tesi!sadfa gani hii? Unafanya nini hapa?Ulikuja lini jijini humu? Yu wapi wifi  Nema? Niliskia mtoto wenu amehitimu chuoni!Ajabu  hatujapata kukutana naye, 'Mwangeka aliyauliza  maswali haya moja baada ya lingine bila kumpa  mwenzake muda wa kujibu hata la kwanza wengine  walimtazama wakishangaa kwa nini hata hamwachi  mgeni akawasalimu "Hii ni sadfa kubwa sana mimi  huwa siji hapa sana lakini mwanangu Mwaliko  alingangania kunileta hapa kwa chakula cha mchana  " 
sadfa inajitokeza wakati Mwangeka na Tesi wanakutana mahali pamoja, ilhali hawakuwa  wamepanga lolote kuhusu mkutano wao. Jambo hili  linatokana na uwezo wake Mungubali si kwa  mipango ya hawa wa wahusika wawili. 
Katika ukurasa wa 175; "Nakumbuka sana. Na kweli  hii ni sadfa kwa sababu pia ni siku ya kuzaliwa kwa  
binti yangu Umulkheri " Inasadifu pia kuwa wote wanakutana  pamoja siku ya kuzaliwa kwake Umulkheri. 
Katika ukurasa wa 183; "Tunawatarajia walioenda  sokoni kurudi. Kisadfa, wakati huo huo, babu Mwimo  Msumbili akawa ndio anatoka kwenye shughuli zake za usili (ujaji)" Inasadifu kuwa wakati watu  wanapotarajiwa kuwa wakirudi, wakati huohuo babu  Msumbili akawa amewasili kutoka shughuli zake. 

4.KISENGERE NYUMA. 

Katika mbinu hii, mwandishi hurudi nyuma na  kusimulia kisa kilichokuwa kimetendeka kabla ya  alichokuwa ana simulia. Aidha mwandishi hubadilishawa I wa  masimulizi kuwa wakati wa kisa hicho. Mbinu hii  hutumika sana kuonyesha mhusika anapokumbuka  kitu, au kutuelezea jinsi mambo yalivyoanza. Mbinu  hii pia hujulikana kama mbinu rejeshi. 
Katika ukurasa wa 1;"Sasa anakumbuka vyema.  Anakumbuka kupepesa kwa jicho lake la kuli kwa  muda wa wiki mbili mtawaliwa. Anakumbuka anguko  aliloanguka nalo sebuleni mwake, akatafuta  kilichomfanya kujikwaa asikione. Anakumbuka mavune yaliyouandama mwili wake na  kuunyongonye za kwa muda hata pasi na kuudhili  kwa kazi yoyote ya haja. Anakumbuka jeshi la  kunguru lililotua juu ya paa ya maktaba yake ya  nyumbani adhuhuri ya juzi ile " 
Ridhaa anayakumbuka yaliyokuwa yametendeka  ingawa ilikuwa miaka mingi iliyopita. 
Katika ukurasa wa 3;"Katikati ya mito hiyo ya  machozi, Ridhaa aliileta picha ya maisha yake mbele  ya kipaji chake. Alijiona akiamka asubuhi ambayo  ilizaa usiku wa jana, usiku ambao ulitandaza kiza  maishani mwake. Kwa mbali alianza kuskia sauti ya  mkewe ikilia kwa kite "Anakumbuka akiskia mlipuko mkubwa, kasha kushikwa na uziwi wa muda  uliofwata na sauti nyingine ya mkewe, yamekwisha!"  Haya yote ni mawazo yanayomjia Ridhaa. Ni matukio  yaliyotendeka zamani lakini mawazo haya bado yako  akilini mmwake, hayajafutikatna anayarelea kila  wakati kwenye fikra zake. 
Kurasa 9-10; Hapa Ridhaa anayakumbuka maisha yao tangu utotoni nadi akiwa mtu mzima, mkondo  ambao maisha yake yamechukua. Anakumbuka jinsi  siku ya kwanza shuleni aljwotengwa na wenzake  katika mchezo wao wa kuvuta, mchezo wa  kusukuma vifuniko vya chupa za soda kwa ncha za  vidole vyao. Anakumbuka mwanafunzi mmoja  ambaye kwa kawaida aljpenda kuwachokoza  wenzake akimwambia, wewe ni mfuata mvua.  Hatutaki kucheza nawe. Umekuja hapa wtushinda  katika mitihani yote. Wewe ndiwe unayetuibia  kalamu zetu. 
Katika ukurasa wa 13; Siku hiyo ambayo matrekta  yakitekeleza amri ya bwana mkubwa, Ridhaa  alitazama picha za majumba yake matatu kwenye  mulishi wa runinga. Anayatazama hata sasa katika  ruya yake. Majumba haya sasa yamegeuka dongo.  Anayasoma usingizini na kutoa kidoko ambacho tribu  kimwamshe. Hili la sasa ni pigo la pili ambalo ni kali Zaidi. Hapa pia Ridhaa anaendelea kuyawaza  matukio yaliyompata nyakati zile ambazo mali yake  ilipoharibiwa. 
Katika ukurasa wa 45; Sasa Ridhaa anapotazama  picha iliyo mbele ya macho ya akili yake, anajua fika  kuwa Tila wake hayupo, kilichobaki ni kumbukumbu  ambazo zinang' ata kama mkia wa nge,  
kumbukumbu ambazo kila mara zilifungua 
Chemchemi za machozi, yakalovya kifua chake.  Ridhaa anakumbuka mwana wake na kulia kwa  machungu aliyokuwa nayo moyoni mwake.

4.NYIMB0. 
ni maneno na sauti zilizopangwa na huandamana na muziki unaotokana na ala za kimuziki kama vile  ngoma saut hizi za muziki pia huwa zimepangwa ili  kuandamana maneno vizuri na kwa urari. Wimbo  huweza kutuumika kupitisha ujumbe wa mwandishi  ambao ni dhamira. Katika riwaya hii, kuna matumizi  ya nyimbo katika matukio tofauti: 
Katika ukurasa wa 20; "Wote walikuwa wakighani mkarara huu: Tawala Wahafidhina tawala, Mwanzi  wetu tawala Wahafidhina tawala 'Wimbo huu ulitumika wakati wa  shughuli kupiga kampeni kabla ya uchaguzi kufika.  Wimbo wenyewe unampigia dembe kiongozi  anayetakwa na wananchi. 
Katika ukurasa wa 49;"Mama mtu angemshika  mabegani na kumwimbia mkarara moja wa wimbo  pendwa wa kidini: Salama, salama 
Rohoni, rohoni 
Ni salama, rohoni mwangu" 
Katika ukurasa wa 60; "Wengine walijilazimisha  kupiga ukemi, eti wanaomboleza kifo cha Dedan  Kimathi.

Walianza kulizunguka lile 'jeneza' wakiimba mbolezi. Walimwimbia Kim wao, kwaheri. 
Kwaheri we Kim wetu Kwaheri, kwaheri 
Kwaheri we Kim kipenzi chetu kwaheri 
Kwaheri na malaika wakungoje. 
Umewaacha wazazi kwa majonzi 
Kwaheri, kwaheri umewaacha na uguzo kwa ukiwa Kwaheri na mababu wakulaki peponi. 
Kurasa 129-135; Huu ni Wimbo ambao Shamsi  aliuimba kuhusiana na hali ya kisiasa iliyokuwemo  nchini. Haukuwa Alimwimbia Chupa ambaye alikuwa kipenzi chake. Alikuwa mboni ya jicho lake, mwendani wake. 
Alikuwa shujaa, Hakuhisi shinikizo la majabali,  Alimzingira kwa mahangaiko pia, Alimjaza kwa tuo,  Akampa maji matamu 
Maji hayo yakawa dawa mujarabu. 
Dawa hiyo ikawa ya kuuguzia banguzi. 
Waliomsababishia mahasidi. 
Chupa yake, alijua pia walimcheka Wachunguliao kwenye madirisha Waliokwenye maroshani yao " 
Kurasa 136-137; Kwa sauti ya chini, Ridhaa alisema  kuwa Shamsi anasikika kama amebadilisha wimbo wake.  Huu wa leo unahisika kama wa kiumbe mwenye  maumivu zaidi, mapigo yake hasa ni ya mbolezi, ni  tofauti na yale majigambo yake ya kila siku,  Akaongeza Ridhaa huku akiyaghani majigambo 
Ya Shamsi kwa sauti ya chini kama anayeyatia  maneno ya majigambo yenyewe kwenye mizani. 
Anasema kuwa hawa wanaomfuata wanamwacha  kwa ukoo wake mtukufu. 
Kwa jadi yenye majagina, wa mioyo na vitendo Wanaincha kwa kuwa wa kwanza kijijini 
Kuvishwa taji kwa kusoma kwa bidii Kwa kuwa jogoo wa kwanza kuwika kwenye anga za  elimu Idhini nikapewa ya kuendeleza utafiti, Nikapewa  mamlaka ya kuwaza kwa niaba ya jamii. 

5.MATUMIZI YA BARUA. 

Lunga anapokea barua rasmi ya kumfuta kazi. Ni fupi  lakini yenye ukali na kukatisha tamaa (Uk 72;) Barua  yenyewe iliandikwa na bwana Kalima ambaye  alikuwa mwenyekiti wa Halmashauri ya kitaifa ya uhifadhi wa nafaka. Yeye ni  mkurugenzi wa Halmashauri ya Kitaifa ya Uhifadhi wa  Nafaka. Anamwandikia bwana Lunga waraka na  kumwambia kuwa amestaafishwa kazi.  
Anastaafishwa kazi kutokana na gharama ya  uzalishaji mali ambayo inaendelea kupanda kila  uchao, shirika hilo limekumbwa na changamoto  kubwa ya kifedha. Halmashauri inayosimamia shirika  hili imeamua kupunguza idadi ya wafanyakazi katika  ngazi za juu, kama hatua mojawapo ya kudhibiti  gharama ya uzalishaji. Shirika hilo lilisikitika  kumwarifu Lunga kuwa yeye ni mmoja wa  walioadhirika na kwamba ameachishwa kazi kuanzia  tarehe 31 mwezi wa Julai, mwaka huo. Shirika hili  lilimshukuru Lunga kwa uwajibikaji wake alionao katika utenda  kazi wake. Pia walimshukuru kwa mchango wake  katika kuliendeleza shirika hilo. Shirika hilo pia  lilimtakia kila laheri bwana Lunga, katika shughuli zake za kitaaluma. 
Lunga pia anaandikiwa waraka mwingine mfupi na  mkeweNaomi (uk 81) Mkewe Naomi anamwambia kuwa  ameondoka. Ameenda kutamba na ulimwengu, na  huenda akaambulia cha kumsaidia mumewe kuikimu  familia yaao. Anasema kuwa anasikitika kwa  uchungu atakaousababisha kwa mumewe na pia  wana wao. Baada ya kumwandikia waraka huu,  anam wambia kwaheri. Barua hii pia inamuumiza  sana Lunga moyoni, kwamba aliachiwa watoto na  mkewe awalee peke yake. Pia ni uchungu kwani  alimdhamini na kumpenda sana mkewe Naomi ambaye sasa amemwacha katika hali ya  upweke. Subira pia anamwandikia mwanawe  Mwanaheri barua, akimjulisha kuwa yeye  amekwenda zake na labda hawatapatana tena  maishani. Barua hii pia ni ya kukatisha tamaa kwani Mwanaheri alipoisoma barua ile, alihisi kuwa imejaa  ujumbe wa mauti (UK.95)Barua hii inaandikwa  tarehe mbili mwezi wa sita mwaka wa elfu mbili na  tisa. Inaandikwa kwa mpenzi wake Mwanaheri.  Anasema kuwa, Mwanaheri atakapoisoma barua ile,  labda yeye hatakuwa hapo au pia katika ulimwengu  huu. Ila tu ajue kuwa imembidi kuondoka. Anasema  kuwa hakudhamiria kuondoka au hata kuawaacha  kwa siku moja yeye na Lime, w la hata baba yao.  Lakini uvumilivu wake ulishindwa kumletea mbivu.  Anasema kuwa amemeza shubira kwa miaka mingi,  kubaguliwa, kufitiniwa na kulaumiwa kwa  asiyoyatenda. Anaendelea kusema kuwa amechoka  kukilovya kifua chake kwa machozi kila mara. 
Amechoka kuitwa mwizi wa mayai ambayo kuku  wayatagayo amewafuga yeye. Amechoka kuitwa  mwizi wa mali yake. Amechoka pia kupigania penzi la  mwenzi na mavyaa na mwenzi mwenyewe haoni  anampagaza machungu. Anajuta sana kwa kuwaacha  wanawake. Hata hivyo, anaomba jambo moja tu kwa mnwanawe 
Mwanaheri: kuwa amtunze Lime, na Zaidi mno  wamtii baba yao na pia kuzingatia masomo yao.  Anaomba pia Mwenyezi Munguaweze kuwaepusha kutokana na maovu yote.  Asitokee mja akawadhulumu furaha yao jinsi tu  ulimwengu Ulivyomhini utulivu. Baadaye anawaambia wanawe kwaheri na  kuwaambia kuwa wangeweza kupatana siku moja,  inshallah. 
Hiyo ikawa ni barua yake Subira ambaye alikuwa  mamke 
Mwanaheri. 

6.HOTUBA. 

Haya ni mazunguzmzo yanayohusu jambo maalum  kwa mfano siasa ambayo hutolewa kwa hadhira na  mtu mmoja. 
(uk 112-114), Hotuba hii inatolewa na Apondi,  Alianza kwa kuiita hadhira kwa maneno, "Mabibi na  mabwana"Anaendelea na kusema kuwa swala la  usalama haliwezi tena kupuuzwa. Anasema kuwa  usalama umekuwa mojawapo ya mahitaji ya  kibinadamu. Na kwa hakika, tunaweza kusema kuwa  usalama ni mojawapo ya mahitaji ya kibinadamu.  Kwa hakika, usalama ni mojawapo ya mahitaji ya kimsingi. Anasema kuwa bila usalama, binadamu hawezi hata  kushiriki katika shughuli za kuzalisha mali, hivyo hata  mahitaji yake mengine ya kimsingi kama vile chakula,  malazi na makazi hayawezi kukidhiwa. Anasema. 

kuwa kila binadamu ana jukumu la kudumisha Amani  na usalama. Hata hivyo, wafanyakazi wa umma, na  hasa polisi na wanajeshi wana jukumu kubwa Zaidi  la kudumisha usalama na Amani. 
kuwa kila mmoja anafaa kupakata mikono na  kungoja kuliniwa, la hasha!Kila mmoja wetu  anastahili kuhakikisha kuwa ameepuka vitendo vya  Khalifu. Anasema kuwa pia ni vyema mtu  kuwaangaza wahalifu wakati wote. Vikosi vya polisi  na wanajeshi vimefunzwa maarifa ya kukabiliana na  kadhia za jinai na upelelezi; Kwa hivyo, wanadhima kubwa Zaidi ya kudumisha Amani. Aidha, wanaujuzi  wa njia mwafaka za kutatua migogoro na kupalilia  maridhiano. Wanajua ni lini watashambulia na ni lini  watarudi kinyumenyume, kuepuka shambulizi la adui.  Anawasihi waajibike Zaidi katika kazi zao, kwa kuwa  wamefunzwa effective communication and conflict  resolution. 
Kurasa za 68-69;Kila ijumaa wakati wa gwaride, ungemskia akihutubia kwa mhemko "Mkuu wa shule,  walimu na wanafunzi, suala Ia uhifadhi wa mazingira  ni jukumu la kila mmoja wetu. Tumeona jinsi misitu  ilivyovamiwa na viongozi wenye mate ya fisi. Nasikia  baadhi ya vinara wa taasisi mbalimbali za umma  wamewaacha wanyama kama mayatima kwa kuwapoka makazi yao. MaeIfu ya maekari ya misitu  yamefyekwa na kujengwa viwanda. Badala ya  miambakofi na miti mingine inayosafisha hewa,  michai imetwaa nafasi yake. Wanaohusika na  matendo haya wanapoulizwa huidai kuwa michai Si  adui ya mazingira!wengine wanasema kuwa misitu  haina bui kukatwa ili kupanda mimea inayotoa  chakula, kwani jamii lazima ijitosheleze kwa chakula.  La kuhuzunisha ni kwamba hawa hawa wanaosema  hivyo ndio wanaokita majengo ya kifahari katika  sehemu ambazo zinastahili kutengwa upanzi wa chakula!Wengine wamediriki kunyakua  hata mad. 

habahu kwenye mlima wa Nasibu ili kujenga hoteli  kubwa kitalii. Wazee wetu hata hawana mahali pa  kuchomea kafara! 
Tunakata miti bila kupanda mingine. Tazameni  shuleni humu!Hata mabustani ya maua tunashindwa  kuyastaw. 
isha!Tukiendelea hivyo, bila shaka sehemu yetu  itazidi kuwa jangwa "
habahu kwenye mlima wa Nasibu ili kujenga hoteli  kubwa kitalii. Wazee wetu hata hawana mahali pa  kuchomea kafara! 
Tunakata miti bila kupanda mingine. Tazameni  shuleni humu!Hata mabustani ya maua tunashindwa  kuyastaw. 
isha!Tukiendelea hivyo, bila shaka sehemu yetu  itazidi kuwa jangwa " 

7.MAHOJIANO. 

Hii ni mbinu ya kuuliza maswali ili kufahamu maarifa  anayojua mtu. Mahojiano hutumika mtu atakapo  kupata taarifa ulani kutoka kwa mtu mwingine Kuna mahojiano yanayoendelea kwenye kituo cha  polisi, wakati mwanapolisi aliye katika zamu  anapomdadisi Umulkheri (uk 83). 
"Umasema watoto walipotea?unajuaje walipotea?" 
"Kwanza walikuwa wamevaa vipi walipoondoka  nyumbani? 
"Walibeba nini?walikwambia wameenda  wapi? Kwanini watoto wenyewe hawajaandikisha  kupotea kwao kwenye "unasema pia kijakazi wenu hayupo?"akauliza askari. "na hakukujuza alikokwenda?"aliongeza askari yule. 
"Jina la huyo kijakazi?"akauliza yule askari wa  kwanza. 
Katika ukurasa wa 100; "pacha aliyeonekana  kutoyaamini maneno yangu alinidadisi: ' 
"una hakika na unayoyasema?" 

8.TAHARUKI 
Hii ni mbinu ya kusimulia au kuandika riwaya kwa  kufanya hadhira au wasomi wajawe na hamu ya  kutaka kujua kitakach0tokea baadaye; hamu ya  kutaka kuendelea kusoma. Baadhi ya hadithi huishia  kwa taharuki na kulazimisha hadhira yake  ijikamilishie au ibaki ikijiuliza maswali. 
Taharuki pia yaweza kujitokeza katika hali ya  kawaida wakati jambo fulani linatarajiwa kutendeka,  aidha jambo nzuri au la kukatisha tamaa. 
Katika ukurasa wa 19; "Mijadala hii ilizua na kukuza  migogoro isiyomithilika. HaIi ya taharuki ilitamalaki,  vyombo vya dola vikatumwa kudumisha usalama  katika vijiji, mitaa ikajaa Sisimizi walioshika bunduki.  HaIi hii ilileta chachawizo Zaidi katika vijiji na mitaa "  Katika hali hii, kulikuwa na taharuki juu ya mambo  yaliyotarajiwa kutokea baada ya mtafaruku  
uliokuweko kwa sababu ya siasa. 

Katika ukurasa wa 152; "Usisnitazame kana kwamba  unataka nikwambe yaliyotokea baadaye, 'nilijisemea  kana kwamba ninajibu mtazamo wa ndio kuniambia  
kwani nilijipata hapa penu, oete aliongeza na  kukatisha ghafla usimulizi uliokuwa mawazoni  mwake. Pete anatuacha na taharuki bila kutuambia  yaliyotokea baadaye. Anakatisha masimulizi yake  kwa ghafla. 

9.MASIMULIZ1. 

Haya ni maelezo ya jambo fulani kwa njia ya kusimulia. Mwandishi ametumia mbinu hii  kuwasilisha maudhui yake kwenye riwaya hii. 
Katika ukurasa wa 16; "kumbe hata wewe shemeji  Kaizari upo?Ridhaa ananiuliza kwa unyonge. Hili  linanizindua kutoka lepe langu la muda,  linanitonesha kidonda si haba 'Ndio tu hapa na  wengine wengi, 'ninamjibu, kasha ninaanza  kumsimulia yaliyojiri kana kwamba ni mgeni wa hali  ile baada ya kutawazwa kwa kiongozi mpya, kiongozi  ambaye kulingana na desturi za humu mwetu  hakustahili kuiongoza jamii ya wahafidhina, kisa na  maana, alikuwa mwanamke, mbingu zilishuka. Watu  walishika silaha kupigania na uhuru wao; uhuru  ambao walidai kuwa hawakupewa, waliupigania  "Anasimulia jinsi uongozi wa nchi ulivyo, na jinsi  uhuru ulipiganiwa. 
Katika ukurasa wa 146; Pete anasimulia kisa cha  maisha yake kwa marafiki zake akina Selume "Pete  alifungua pazia la jukwaa la maisha yake, akaanza  kuwasimulia akina Selume kisa chake mwanzoni,  kimya kimya moyoni akisema kwamba huenda  wakakielewa kiini chake kutenda alichokitenda  'Nilizaliwa katika kijiji cha Tokosa. Mimi ndiye mtoto  wa nne katika familia yenye watoto sita. Nina wazazi  wawili, ila hawa ni wazazi tu, hawajadiriki kuwa  walezi wangu, wala jina mlezi haliwaafiki. Naonamnaniuliza vipi mtu kuwa mzazi na asiwe mlezi lla  nataka mjue kuwa haya hutokea mara nyingi.  
Hamuwezi kujua haya nyinyi, yaonekana mlilelewa  kwa nun na cerelac, hamjaonja shubiri ya maisha " 
168 
"Maneno haya yalifunga pazia la jukwaa la mawazo  ya Neema, akaanza kumsimulia mumewe, la,  kuisimulia hadithi aliyoitunga yeye mwenyewe kwa  matendo yake miaka kumi iliyopita 'siku hizo  nilikuwa nikifanya kazi kama hasibu mwandamizi  katika hazina ya kitaifa, 'alianza Neema "Asubuhi  moja ya ummande ilinipata nimeshuka kutoka  kwenye daladala, nashika tariki kuelekea afisini.  Mzizimo wa Julai ulidhulumu ngozi yangu laini,  nikalaani msongamano wa magari jijini, ukosefu wa  mahali pa kuegeshea, na ada kubwa iliyotozwa  walioazimia kuendesha magari yao hadi kitovu cha  jiji. Laiti vinara wa jiji wangeweza kuboresha hali,  ningeweza kulitumia gari langu " Neema  anamsimulia mumewe Mwangemi kuhusu matukio  yalivyokuwa siku hizo zilizokuwa zimepita. 
Katika ukurasa wa 162; "Nilimsimulia Cizarina kisa  changu alikisikiliza bila kuonyesha hisia yoyote ya  kushtuka ila uso wake ulitwaa vituta vilivyoficha  huzuni na kuudhika " Neema anamwelezea Cizarina  kwa njia ya masimulizi jinsi alivyoweza kukiokota  kitoto kilichokuwa kimetupwa kwenye jaa la taka ili  kiage dunia ama kipate msamaria mwema wa  kukichukua kitoto kile. 

IO.MAZUNGUMZO. 

Haya ni majailiano ya jambo Fulani baina ya watu  wawili au Zaidi. Kila mtu huzungumza kwa wakati wake, na  kumpa mwingine nafasi ya kusikiliza. 
Uk 38; 
"Tila: 
Shikamoo baba. 
Ridhaa: 
Marahaba mwanangu. Umeshindaje? 
Tila: 
(kwa uchangamfu)vyema. Baba, leo somo letu la  fasihi lilivutia mno. 
Ridhaa: 
Kwani waliwafunza nini huko?Ama ni zile siasa zenu  zisizoisha? 
Leo mwalimu Meli alitueleza jinsi mifumo ya uzalishaji 
 Tila: 
 mmali ilivyobadilika, kuanzia wakati wa ujima,  ukabila, ubwa nyenye, ujamaa hadi sasa  tunapopambana na utandawazi. Lakini anasema  ujamaa si rahisi kutekelezwa. 
Ridhaa: (kwa wasiwasi) Kipi kiini hasa cha kufunza  mada hii kwa watoto wakembe kama nyinyi?siku  zetu sikumbuki kuona mada hii hata katika mtalaa  wa kidato cha sita! 
Nadhani umesahau baba. Suala hili ulisema limeshughulikiwa katika kazi za kifasihi kama vile Mashetani,  ile tamthilia ya Hussein inayoisawiri migogoro ya  kisiasa, kiuchumi na kijamii ya baada ya ukoloni lsitoshe, mwalimu  alitaka tu kuonyesha kwamba upo uhusiano kati ya  mfumo wa kiuchumi Na mfumo wa  Kisiasa alituambia kwamba mfumo wa  kiuchumi hudhibitiana na mfumo wa kisiasa.  Utawala huteuliwa makusudi kuendeleza mfumo  uliopo wa kiuchumi kwa maslaya watawala na  tabaka ambalo linazimiliki nyenzo za uzalishaji mmali. (kama aliyeudhika).
Naona mmeanza kuingilia 
Ridhaa: Nyanja ambazo ni michezo ya wengine na wanafaa  kuachiwa wao. 
Lakini baba, unajua hatuwezi kuyafumbia macho Tila: mabadiliko yanayozikumba jamii zetu kwa mfano,  kura ya maoni ya hivi maajuzi yaonyesha kwamba  majimbo mengi nchini yanamuunga mkono Bi.  Mwekevu Tendakazi. Ameongoza kwa asilimia sitini.  Mpinzani wake wa karibu wa kiume ana asilimia  thelahini. Mwalimu alisema kuwa wakati umefika  kwa jamii kuacha kuacha kupima uwajibikaji wa mtu  kwa msingi ya kijinsia. Wote waume kwa wake  wapewe nafasi sawa. 
Si kwamba napinga hili. Ningekuwa hasidi wa Ridhaa: 
usawa wa kijinsia nisingewapelekeni nyinyi shuleni.Ningemshughulikia Mwangeka tu ambaye jamii  inaamini kuwa ndiye mridhi wa mali yangu. 
Hata hivyo, naona kwamba ni mapema mno kuanza  kulitolea hukumu suala la nani anaongoza. Huku  kutakuwa kukata mbeleko kabla ya mtoto kuzaliwa (akichekacheka)DaliIi ya mvua ni mawingu baba.  Mara hii kama wapiga kura tumeamua kujaribu  mbinu mpya za kilimo. Haya matumzi ya  visagalima yananza kupitwa na wakati. 
Ridhaa: Tila!Kummbuka hapo ulipo hata kura yenyewe hauna! Naona wamekutia maneno ya  uchokozi. Ngojea kipindi kingine cha uchaguzi kifike,  utakuwa na haki ya kuchukua kura na kumpigia  mwanamke umtakaye. Kwa sasa itabidi utosheke na chaguo letu! Tila: Lakini baba, sijasema tunataka kipongozi  mwanamke. Sisi tunataka kiongozi yeyote awe  mwanamke au mwamume, atakayeweza kulielekeza  jahazi hili letu kwenye visiwa vya hazina. Tufikie  kilele cha maendeleo pale tutakapofikia malengo ya  nkimaendeleo ya kimilenia. Kiongozi ambaye  ataendeleza Zaidi juhudi za kukabiliana na na wale  maadui ambao wewe daima huniambii kuhusu:  umaskini, ujinga, magonjwa (akisita kumtazama baba)  uhaba wa nafasi za kazi na ufuisadi. Je, huu sio  uliokuwa muono wa waliopigania uhuru?siyo  ambayo viongozi waliochukua hatamu za uongozi  kutoka kwa watu weupe waliyofanya juu chini  kutekeleza? 
Ridhaa: 
Na nani akasema viongozi waliopo hawajajikuna  wajipatapo? Huoni hata wahasiriwa wa magonjwa  sugu kama vile iri na hata UKIMWI wana dawa za bei nafuu za kuwawezesha kudhibiti hali hizi?Je, serikali  haijaanzisha sera ya elimu bila malipo kwa Shule  zote za msingi?Haijagharamia karo za Shule za kutwa  katika Shule za upili? kumbuka pia na ule mradi wa kuhakikisha kuwa kila mwanafunzi  kuanzia darasa la kwanza ana kipakatalishi  chake? Ushaona? Hivi karibuni, nchi Inafikia ile vision  2030 hata kabla ya 2030 yenyewe! 
Je, ni tume ngapi za kuchunguza kashfa za kifisadi  ambazo zimeundwa? Hizo si juhudi za kupigana na  ufisadi?Serikali imetumia bilioni ngapi katika  shughuli ya kuhesabiwa kwa watu mwaka  jana?Unajua sababu ya shughuli hii Viongozi  wanataka kupata takwimu sahihi Zaidi na za  kutegemewa, zitakazowawezesha viongozi kujua  mahitaji ya kiuchumi na ya kijamii ya kila jimbo.  Huduma zitaweza kutolewa kwa urahisi 
Zaidi katika kila eneo la ugatuzi. 
Tila: Na umaskini,  je, baba? Mara nyingi hukuona umejishika tama ukilalamikia asilimia kubwa ya raia ambao hawamudu hata gharama ya matibabu ya kimsingi si  wewe unayesema kwamba vifo vingi vya watoto  chini ya miaka mitano husababishwa na magonjwa  yanayotokana na ukosefu wa lishe bora, pamoja na  wazazi na walezi kutopata elimu kuhusu njia za  kujikinga dhidi ya baadhi ya magonjwa? 

Ridhaa: (kwa msisitizo)Kumbuka kwamba haya  malengo ya kimilenia hayajaanza kupigiwa 
Shabaha sasa. Kilichobadilika ni istilahi ya  kuyarejelea jawapo ya haki za kibinadamu ambazo  wanaharakati mapinduzi walipigania ni matibabu  boila malipo kwa wasiojiweza kiuchumi, na elimu ya lazima, na bila malipo  kwa watoto wote, kufikia umri wa miaka kumi na  mitano. Na nadhani kile ambacho mwalimu wenu  angewasisitizia Zaidi ni kwamba vijana wana jukumu  la kuelimishana kuhusu nafasi ya kila mmoja wao  katika kuuboresha uongozi uliopo sasa. Watumie  vipawa vyao kwa njia endelevu ili kusaidia katika  kuzalisha nafasi za kazi badala ya kungojea serikali  iwatilie riziki vinywani. Nchi haijengwi kwa mihemko  na papara za ujana. Na suala la umaskini?Naona hili  ni tatizo la kijaamii. Mathalan, watu wanaoishi katika  sehemu kame wanastahili kujitahidi kuvumbua  mbinu za kuyahifahi maji ya mvua. Pia kila eneo la  ugatuzi halina budi kuwashajiisha wataalamu wake  kujizika katika uafiti ili kuvumbua rasilimali.
zinazopatiakana katika maeneo haya, hili  litawawezesha maeneo yenyewe kuzitumia raslimali  kwa njia endelevu. Haya yote yatasaidia kupunguzu  mng' ato wa uhawinde. 

Tila: Watayahifadhi vipi maji haya kama mvua  yenyewe hainyeshi? Baba, wewe mwenyewe  unalalamika kiangazi ambacho kimezikumba  sehemu mbalimbali nchini lsitoshe, mwalimu asema  kwamba asilimia kubwa ya wakazi wa sehemu kame  haiwezi hata kumudu kula mara mbili kwa siku. Hizo hela za kununulia matangi ya kuhifadhia maji na  kufanyia utafiti watazitoa wapi?

Ridhaa: Basi watumie maji ya mabomba Si lazima  wahifadhi ya mvua na huyo mwalimu naona  anapanda mbegu za uhasama kati ya viongozi na  vijana. Vijana hawapaswi kungojea kufanyiwa kila  kitu. Tumewapa nyavu za kuvulia, nao wanaona  wangoje kuletewa samaki! 

Tila: (akionyesha kuvunjika moyo)Baba!Umekuwa  kama yule kiongozi wa kifaransa, unayeniambia  wewe kila mara, ambaye alipoambiwa kuwa  wanyonge hawakuwa na mkate alisema, "if there is  no bread, let them eat cake!" 
Watu wengi huko mashambani hutegemea  mashamba, mvua haijakubali kunyesha kwa muda.  Wengi wa wanaofanya kazi za ajira, hufanya kazi za  kijungujiko. Sasa mabomba yatatoka wapi?na hata  kama mabomba yenyewe yangekuwepo, juzi  nimeskia kwenye runinga kwamba bwawa la Fanisi  ambalo ndilo lililotegemewa sana kutoa maji kwenye  sehemu kame halitasambaza maji tena kwa sababu  kiwango cha maji kimeshuka sana. Mabomba  yenyewe yamejikaukia! 

Ridhaa: Serikali imeanzisha mpango wa kusambaza  huduma za maji na umeme katika sehemu za  mashambani, hususan zile kame. Wanachohitaji ni  subira tu. Na nadhani mwalimu wenu alisahau  kuwaambia kuwa katika baadhi ya sehemu mna  machimbo ya mawe ya ujenzi, vito, na hazina za  mamfuta. Wenyeji wana jukumu la kutumia raslimali  hizi kujiendeleza. 

Tila: Alituambia hayo pia. Lakini kuna tayari kampuni  za kibinafsi ambazo zimetumwa huko kuchimbua madini haya. Isitoshe, kampuni zilioshinda zabuni za  kuyachimbua madini haya ni za kigeni. Uchimbaji  wenyewe unafadhiliwa na wawekezaji wa kigeni.  Raiya watafaidika vipi?Fedha zinazotokana na  raslimali hii yahofiwa kuwa zitaishia kwenye mifuko  ya wageni. Zinatumwa kuendeleza nchi za hao hao  wawekezaji wanaodaiwa kuwa wawekezaji. 

Ridhaa:  Ni kweli lakini kumbuka kuwa kampuni hizi zimebuni  nafasi za kazi. Wenyeji wamepata ajira! 

Tila: Ambayo mshahara wake ni mkia wa mbuzi.  
Baba, kile ambacho raiyaa wanahitaji ni mabadiliko  ya mara kwa mara ya uongozi na sera zenyewe za  uongozi.Na naona awamu hii, kama asemavyo  mwalimu, wingu la mabadiliko limetanda. 
II. KISENGERE MBELE. 
Hii ni mbinu ambayo mwandishi hutumia katika  Sanaa yake. 
Inahusisha mwandishi kubadilisha wakati na  kusimulia mambo yatakavyokuwa siku za usoni; au  kutumia isiyo moja kwa moja kutabiri yatakayojiri.  Mbinu hii pia huitwa utabiri. 
Katika ukurasa wa 45;"Sasa anapotazama nyuma  anaona kuwa ule utabiri wa 'wingu la mabadiliko' wa  mwalimu ulikuja 
Kutumia "Ni kweli mwalimu alikuwa ametabiri  kuhusu wingu hili Ia mabadiliko ambalo kwa sasa  limetanda (uk 44) 

Tila: Ambayo mshahara wake ni mkia wa mbuzi.  Baba, kile ambacho raiyaa wanahitaji ni mabadiliko  ya mara kwa mara ya uongozi na sera zenyewe za  uongozi!Na naona awamu hii, kama asemavyo mwalimu, wingu la mabadiliko limetanda. 
Katika ukurasa wa 70;Lunga alikuwa ameona kuwa  maisha yake yalikuwa yakielekea kudidimia hata  kabla ya kuhamia makao hayo yake mapya ambayo  anadai kuwa Jaala kampeleka huko "Ametononeka si  haba katika msitu huu. Hadiriki kuwaza kwamba  msitu huu unastahili kuhifadhiwa kwa matumizi ya  baadaye!Kabla ya Jaala kumleta hapa, Lunga aliuona  mstakabali wa maisha yake ukiporomoka. Alikuwa  ameipoteza kazi yake " 

12.NJOZI AU NDOTO. 

Mwandishi hutumia njozi au ndoto kutabiri jambo litakalofanyika au kufumbua jambo lililokuwa  limefumbwa. 
Katika ukurasa wa 2; 
"Anakumbuka akimwambia mkewe Terry, "Milio hii  ni kama mbiu ya mgambo, huenda kukawa na jambo "Terry kwa ucheshi wake wa kawaida  hakunyamaza " 
"Ridhaa akamwambia, "wewe endelea kupiga hulu  tu, lakini utakuja kuniambia!" 
Ridhaa alikuwa na ndoto ya kuwa kuna jambo mbaya  au lisilo la kupendeza ambalo lingeweza kutendeka,  na kwa kweli, njozi lake likawa ni la ukkweli wakati  lilipotimia. 

13.KEJELI. 

Hii ni mbinu ya Sanaa inayotumia maneno kudharau  au kukemea kitendo au mtu fulani. Mwandishi pia  anatumia mbinu hii kuwasilisha maudhui yake  kwenye kazi yake ya kifasihi. 
Katika ukurasa wa 15; "Kuna wale ambao hufia  kwenye vitanda vyao vya mwakisu vitongojini baada  ya kupiga haramu. Hawa husemekana kuwa  wamekuwa nzi ambao kufia dondani si hasara.  Hulaumiwa kwa kujitosa katika msiba wa kujitakia " 
Hawa watua mabao wanakunywa pombe haramu na  kufia kwao nyumbani ambako kumekithiri ukata,  wanadharauliwa na kulinganishwa na huyo nzi afaye  kwenye donda, kwani wanafanya jambo kwa hiari  yao, huku wakijua madhara na matokeo yake ni yepi. 

14.UNUKUZI KUTOKA BIBILIA. 

Hii ni mbinu ya kunukuu visa tofauti kutoka kwenye  Biblia. As sumpta K.Matlei amejikita sana katika  mbinu hii ya kunukuu Biblia, kama tunavyoona kutokana na mifano  
ifuatayo. 
Katika ukurasa wa 36; "Aliweza kuudhibiti ugonjwa  wa shinikizo la damu ambao ulitokana na mshtuko  wa kupoteza jamaa na mali yake dafrao moja. Awali  akijihisi kama yule 
Ayubu kwenye kitabu kitakatifu ambaye ibilisi  aliifakamia familia na mali yake takriban kutwa  moja!" 
Katika ukurasa wa 46; "Umbali ulio kati yao, japo ni  hatua tatu tu, waonekana kama upana wa bahari ya  Shamu wakati Waisraeli walipokuwa wakikamia  wokovu wao kutokana na dhuluma ya wamisri " 
Katika ukurasa wa 47; 
"Walishikana kukutu, kila mmoja akimwambia  mmwenzake kimoyomoyo, "Ni hai!Sijafa!" 
Ikawa ni kama Yesu anamhakikishia "Tomaso  asiyeamini","Tazama hii mikono yangu. Nipe mkono  wako, utie ubavuni mwangu. Usikose kuamini tena. 
Katika ukurasa wa 34; 
"Baada ya kuishi kwenye msitu wa Mamba kwa miezi  sita, Ridhaa, Kaizari na familia yake walibahatika  kurudi nyumbani kufuatia mradi ulioitwa na  wanaharakati wa kupigania haki za kibinadamu:  Operesheni Rudi Edeni " 

MARUDIO 
AINA YA MASWALI 
Rapa mna maswali ya aina mbili. 
-Maswali ya insha 
-maswali ya Muktadha wa dondo. 
Maswali ya Insha. Haya ni maswali ambayo hutoa  kauli inayohitaji kujibiwa kwa kirefu na kwa kina.  Swali linaweza kuwa la jumla yaani linalohusu  Riwaya nzima. Pia, swali laweza kulenga sehemu ya  kazi husika katika nyanja na maudhui, wahusika na  hulka zao, mafunzo na fani. Maswali haya huhitaji  zaidi uwezo wa kukumbuka wa mtu, kupanga hoja  na kuelezea msimamo au maoni yake kuhusiana  nayo. Mtahini anahitajika kutoa hoja na kuziteteta  kwa mifano dhabiti. Mtahiniwa asitumie vistari  vistari, afafanue hoja kikamilifu akiandamisha  mifano mingi kutoka kwa Riwaya 
Maswali ya muktadha wa dondoo. 
Maswali haya hujitokeza kwa namna ya maneno  yaliyodondolewa kutoka kwenye kazi ya Fasihi.  Dondoo hunukuliwa kisha maswali yanyohusiana na  dondoo hilo huulizwa. 
Dondoo laweza kuwa maneno ya mhusika mmoja  ambaye hatatajwa au maelezo katika kazi. Maswali  huenda yakarejelea matukio yaliyotokea kabla au  baada ya dondoo. Katika kulijibu swali la muktadha wa dondoo, mtahiniwa  huhitajika kuangazia mambo yafuatayo; 
i)Kumtaja msemaji wa maneno haya
ii)Kumtaja  msemewa(anayerejelewa) 
iii) Kueleza mahali yalikofanyika mazungumzo haya. 
iv) Kueleza kiini sababu ya mazungumzo haya  kutokea. 
1." Lakini itakuwaje historical injustice, nawe Ridhaa,  hapo ulipo sicho kitovu chako?" 

a)Eleza muktadha wa dondoo 
Jibu 
Hayo ni maneno ya Ridhaa yaliyokuwa yakimpikia  baada ya kumjibu Tila mawazoni. Hii ni baada ya  Ridhaa kukubali maneno ya Tila ya hapo awali.  Inadhihirika kuwa amekubali kuwa yeye ni mgeni, si  mwenyeji. 
b)Eleza tamathali mbili za lugha zilizotumika kwenye  dondo hili (alama 4) 
Jibu 
Swali balagha- ...hapo ulipo sicho kitovu chako? Kuchanganya ndimi- historical injustice. 
c)Fafanua umuhimu wa msemaji wa maneno haya  (alama 6) 
Msemaji wa Maneno haya ni Ridhaa. 
yalivobomolewao  
umuhimu wake. 
Ridhaa ametumiwa na mwandishi kutuonyesha  ukabila. 
Ridhaa ni kielelezo cha Watu wasiobagua Watu  wengine au kujali wanakijiji wenzake ni wa ukoo gani  bali yeyea'iteke!20. 
miradi ya maendeleo ili kuwafaidi wote. Ridhaa ametumiwa kuuonyesha udhalimu wa  
d)Ni mambo gani yaliyowokumba wale ambao  kitovu cha  walicho ( Alama 6) 
Jibu 
Walichomewa nyumba zao kwa mfano Ridha  alichomewa jumba lake la kifahari. 
Watu wao waliuwawa kwa mfano familia ya Ridhaa  ilichomwana Bwana Kedi jirani yao. 
Walikimbia na kutorokea msituni. 
Watoto wao walibakwa kwa mfano mabinti zake  Kaizari walibakwa na vijana wenzao. 
Walitoroka kuacha makwao wakawa maskwotaa  wakimbia ndani kwa ndani. 
2.Maovu yametamalaki katika jamii ya Riwaya ya  Chozi la Heri retea kauli hii kwa kutolea hoja kumi  zisizopingika ( alama 20) 

Katika jamii hii kuna biashara haramu kama ile ya  uuzaji wa dawa za kulevya. Dick alipotekwa nyara  aliazimika kuuza dawa za kulevya kwa muda wa  miaka kumi. 
Kuna ukabila- suala hili la ukabila ilijitokeza kikamilifu  wakati kulizuka vita vya baada ya kutawazwa.  Majironi waliwageuka wenzao ambao walikuwa  wametoka katika kabia au ukoo tofauti na woo. 
Kuna mauaji- watu wengi waliiwapoteza wapendwa  wao kutokana na migogoro iliyozuka baada ya  kutawazwa kwa kiongozi mpya. Katika jamii hii kuna matumizi ya pombe haramu vijana wa vyuo vikuu wanabugia pombe hii ya sumu  inayowafanya wengine kuiaga dunia. 
Kuna ukeketaji wa watoto wa kike wasichana wa  Shule ya msingi wanapitishwa tohara. Wasichana  wengine wanayapoteza maisha yao huku wengine  wakiponea chupuchupu na kuwa hospitalini kwa  
mfano Tuama anayeitetea mila hii iiyopitwa na  wakati aliponea kidogo kuiaga dunia. 
ndoa za mapema wasichana wachanga  wangalimishwa walewa na vizee na kuacha masomo  yao. 
Kuna wizi uporaji wa mali ya wengine- wakati vita vya  baada ya kutawazwa kuzuka, vatu walionekano  kupora maduka ya Kihindi, Kiarabu na hata ya Waafrika wenzao. 
Katika jamii hii wanawake huavya mimba. Sauna alipachikwa mimnba na babake mlezi. Mamake mzazi  alimsaidia kuavya kisha akamwonya dhidi ya  kumwambia yeyote kuhusu unyama wa babake. 

3.Fafanua namna mwandishi alivyotumia mbinu ya Kuna baadhi ya wazazi wanaohusiana kimapenzi na  watoto wao- Sauna afipachikwa mimba na babake  mlezi. Mamake mzazi alimsaidia kuavya kisha  akamwonya dhidi ya kumwambia yeyote kuhusu  unyama wa babake. 
kisengere nyuma katika riwaya (alama 20) 
' Jibu 
Mwandishi huyu amefaulu sana kutumia mbinu hii.  Kisengere nyuypg imetumika katika mazingira  
yafuatayo 
Ridhaa anakumbuka inaweza kuwa filamu Vikiwa tahadharisha kuwa mna gharika baada ya  kutawazwa kwa kiongozi mpya. 
Kisa cha namna Mzee Kedi (jirani yao) alivyomsaidia  Ridhaa kupata shamba lake na kuwa ameyadhamini  masomo ya wapwaze wawili kimetolewa kwa urejeshi. 
Mijadala baina ya Ridhaa na Tila imetolewa kwa njia ya urejeshi. 
Kisa cha yule mwana wa mlawezi maarufu aliyemiliki  mashamba ya Theluji Nyeusi katika Eneo la Kisiwa  bora kimetolewa kwa urejeshi. 
Kisa cha yule kiongozi wa Kiimla wa kike aliyekuwa  akisimuliwa katika visakale cha majirani zao na  
namna alivyowatumikisha wanaume kimetolewa kwa  urejeshi. 
 
Kaizari anasimuia yaliyojiri baada ya kutawazwa kwa  kiongozi mpya aliyekuwa mwanamke kwa njia ya  kurejelea. 
Moyo wa Kaizari uipoanza kumsuta, alikumbuka kisa  Cha wafuasi wa Musa ambao baada ya kukosa  chakula jangwani wa!imshtumu kwa kuwatoa kule  Misri. 
Ridhaa alipokuwa ameketi kwenye chumba cha  mapokezi katika uwanja wa kimataifa wa ndege wa  Rubia, alikumbuka namna walivyorudi nyumbani  baada ya kuishi katika Msitu wa Mamba kwa miezi  sita. Anakumbuka pia alivyokuwa akihisi. Ridhaa anamkumbuka Tila bintiye alivyokuwa  anapenda masuala yanayohusiana na sheria, haki na  siasa. 
Mwangeka alipolitazama tabasamu la babake, alihisi  kuwa sasa amezingirwa na uzio imara. Akawa  anakumbuka wimbo ambao mamake alizoea  kumwimbia kila mara babake alipokuwa ameenda  katika safari za kikazi. 
Kisa cha namna Ami zake Kangata walivyokuwa  wamekataa mwana wao aoewe na mtu wa ukoo  mwingine kimetolewa kwa urejeshi. 
Kisa namna Lunga alivyostaafishwa kwa kuwa na  msimamo imara kuhusiana sakata ya mahindi  kimetolewa kwa urejeshi. 
(mwanafunzi ashereheshee hoja hizi) zozote  10x2=20 

4.Fafanuo ufaofu wa anwani Chozi la Heri (alama 20) Jibu 
Mwandishi anatueeza kuwa Ridhaa alipokwenda  shuleni siku ya kwanza alitengwa na wenzake kwani hawakuta  ashiriki michezo yao. Kijana mmoja mchokozi  alimwita 'mfuata mvua' 
aliyekuja kuwashinda katika mitihani yote. Ridhaa  alifululiza nyumbani na kujitupa mchangani na kulia  kwa kite na shake. 
Mamake alimiwaza na kumhakikishia kumwona  mwalimu keshoye. Tangu siku hii, huu ukowa ndio  mwanzo wa maisha ya heri kwa Ridhaa kwani baada ya mwalimu  Kuzungumza na wanafunzi umuhimu wa kuishi  pamoja kwa mshikamano, Ridhaa alipea kwenye  anga ya elimu hadi kufikia kilelecha Cha elimu na  kuhitimu kama daktari.
Ridhaa alipotoka kwenye Msitu wa Mamba alijiona  nafuu kwani wapwa zake- Lime na Mwanaheri  walikuwa wamepata matibabu. Dadake Subira  alitibiwa akapona. Mwamu wake Kaizari amepona  donda lililosababishwa na kuwatazama mabin zake  wakitendewa ukaini(kubakwa) na vijana wenzao.  Ridhaa anajua kuwa Kaizari ni afadhali kwa sababu  hakuna aliyemtenga na mmoja kati ya jamaa zake.  Ridhaa anapomfikiria Kaizari anajiambia heri nusu  shari kuliko shari kamili. 

Ridhaa aliposikia sauti ya kike ikitangaza, tangazo lile  lilimrudisha katika mandhari yake ya sasa. Aijaribu  kuangaza macho yake aone anakoendo lakini macho  yaijao uzito wa machozi ambayo alikuwa ameyaacha  yamchome na kutiririka yatakavyo. 

Wakati Ridhaa alimkazia macho Mwangeka-waka  Mwangeka alikuwa akijiuliza iwapo babake amekuwa  mwehu kwa kukosa kushirikiana na majirani  kuchimba kaburi kuyazika majivu matone mazito ya  machozi yalitunga machoni mwake Mwangeka.  Akayaacha yamdondoke na kumcharaza yatakavyo.  Uvugu vugu uliotokana na mwanguko wa machozi haya uliulainisha moyo wake, ukampa amani kidogo. 
Moyo wake ukajaa utulivu sasa kwa kujua kuwa wino wa Munguhaufutiki.
188
Wakati Ridhaa_ alikuwa- akurismulia Mwangeka msiba iliyowandama tangu siku alipoondoka 
kwenda kuweka amani Mashariki ya Katt Ridhaa alisita akajipagusa kijasha kilichokuliwa kimetunga 
kipajini mwake kisha akatoa kitambaa mfukoni na kuyafuta machozi yaliyokuwa yameanza kumpofusha. 
Uk 48 Mwangeka alipokuwa ameketi mkabala na kidimbwi cha kuogelelea mawazo yake yalikuwa 
kule mbali alikoanzia. Akawa anakumbuka changamoto za ukauji wake. Akawakumbuka 
wanuna wake. Alipomkumbuka Annatila (Tila) mwili ulimzizima kidogo akatabasamu kisha tone moto la 
chozi likamdondoka. Katika Msitu wa Simba kulikuwa na maelfu watu waliogura makwao. Kati ya familia 
zilizoguria humu ni familia ya Bwana Kangata. Kwa Kangata na mkewe Ndarine, hapa palikuwa afadhali 
kwani hawakuwa na pa kwenda kwa kuwa hata kule walikokuwa wakiishi awali hakukuwa kwao. Uk 57 
Wakati Dick walikutana kisadfa na Umu katika uwanja wa ndege, walikumbatiana kwa furaha. 
Machozi yaliwadondoka wote wawili na wakawa wanalia kimyakimya. Walijua fika kuwa Jaala ilikuwa 
imewakutanisha na kwamba hawatawahi kutengana tena. Maisha sasa yalianza kuwa ya heri kwao. Baada 
ya miaka kumi ya kuuza dawa za kulevya, Dick alifaulu hatimaye kujinasua kutoka kwa kucha za mwajiri wake. Alianza biashara yake mwenyewe ya kuuza vifaa vya umeme 189 :111 p

Sasa akaanza kujitegemea kwa kuwa amejiajiri. Alikuwa ameufungua ukurasa mpya katika maisha yake. Maisha yake sasa ni ya heri.
Wakati Neema na Mwangemi walikabidhiwa mtoto wao wa kupanga na Mtawa Annastacia, Mwaliko
alimkumbatia Neema na kumwita mama na kumwahidi kuwa ataenda naye. Neema alidondokwa 
na chozi la furaha na kumkumbatia Mwaliko kwa mapenzi ya mama mzazi. Hili lilikuwa ni chozi la heri 
kwa Neema.
(mwanafunzi aongezee hoja) zozote IC)x2=20
5.Ukabila ni tatizo sugu katika nchi nyingi za kiafrika. Tetea kauli hii ukirejelea chozi la heri 
(alama 20)
Jibu
Ukabila ni matendo au fikira za mtu za kuthamini kabila lake mwenyewe tu na kuwabagua wa 
makabila mengine. Ukabila umejitokeza kama ifuatavyo katika Chozi la Heri.
Subira alitengwa na familia ya mume wake kwa kuwa wa kabila tofauti na lao. Mwanaheri 
anatueleza kuwa mama yake alikuwa ametoka kwenye jamii ya Mamwezi lakini babake alikuwa wa 
jamiii tofauti. Kila mara Subira aliitwa 'muki' au huyo wa kuja.

Kwa miaka mingi aliweza kuvumilia kubaguliwa, kufitiniwa na kulaumiwa kwa asiyoyatenda. 
Mwishowe alihiari kujiondokea na kwenda mjini alikojinywea kinywaji kikali, akafa.

ia alitengwa na watu ambso alio waita marafiki katika michezo yao. Kijana mmoja alimwita 'mfuata 
myua' jambo lililomuumiza sana Ridhaa.
Mzee Kedi alimtendea udhalimu Ridhaa na kuiteketeza aila yake licha ya wao kuwa majirani kwa 
miaka hamsini. Ridhaa alifanyiwa hivi kwa kuwa alikuwa ametoka kwenye kabila tofauti na kedi.

Ami zake Kangata walimsuta mno kwa kumwoza mwanawao kwa mtu wa jarnii tofauti na yao. 
Walishangaa ni vipi mwana wao ataozwo kwa mtu wa ukoo ambao huvaa nguo na inje.
Waliamini kuwa ukoo huo huza majoka ambao hata kiporo cha juzi hayawezi kukupa.
Ndoa ya Selume iisambaratika baada ya Vita vya kutawazwa kwa kiongozi mpya. Alibaki mwenye kilio 
baada ya wambea kumfikishia ujumbe kuwa mume wake amekwisha kuoa msichana wa kikwao.
Tulia alimsaidia Kaizari kufunganya na kumsindikiza had( njia panda. Alimkumbatia na kumwambia kuwa 
Mwenyezi Mungu ndiye hupanga na nguvu na mamlaka pia hutoka kwake. Akamjuvya kuwa 
uongozi mpya umezua uhasama kati ya koo ambazo Zimeishi kwa amani kwa karibu kame moja.
Sauna alishikwa na polisi "

a. Liweke dondoo hili katika muktadha wake (alama 4)
Jibu
Maneno haya yalisemwa na Mwaliko. Alikuwa akiwaambia Umulkheri na Dick. Tendo hili lilitukia katika 
mkahawa wa Majaliwa walipokutana kisadfa. Hii ni baada ya Mwaliko kumpeleka babake mlezi maeneo 
yale kusherehekea siku ya kuzaliwa kwake.

b. Fafanua sifa tatu za msemaji (alama 6)
Jibu
Msemaji ni mwa!iko. Ana sifa zifuataza:
Mwenye maadili mema- Mwaiko alipoleewa na Mwangemi na Neema aiinukia kuwa ghuamu mwenye nidhamu ya hali yajuu akiwaheshimu wazazi na majirani na 
kuwatii wazazi.

Mwenye shukrani- Mwaliko aliamua kumnunulia babake chakula Cha mchana siku yake ya kuzaliwa 
kwenye hoteli ya Majaliwa
Mwenye bidii- alifanya bidii masomoni hadi kufikia Chuo kikuu Alijisajili kwa shahada ya uzamili katika taaluma ya mawasiliano na kuhitimu. Mwaiko anafanya kazi yake kwa bidii ya mchwa.
Zozote 3x2= 6
'Taja methali moja (alama2)
Kuchanganya ndimi- Auntie 

 Ni kwa nini Auntie Sauna alishikwa na polisi? Elezea kikamilifu (alama 8)

Jibu
Baada ya Umu kupiga ripoti kwenye kituo cha polisi Kuwa manduguze wanuna wamepotea, Polisi walifanya 
uchunguzi wa na kujua kuwa walitekwa nyora. 
Aliyetekeleza kitendo hiki ni kijakazi Sauna. Sauna alikewa akimfanyia biashara Bi. Kangora. Polisi 
walipojua mahali alikokuwa akijificha Bi. Kangara, walishika njia hadi nyumbani kwake ambako waliwatia 
mbaroni Bii Kangara na Sauna. Walifikishwa mahakamani na kushtakiwa kwa kosa la ukiukaji wa 
haki za watoto hivyo basi wakafungwa miaka saba gerezani na kazi ngumu.

7.Fafanua namna mbinu ya sadfa ilivyotumiwa katika Riwaya (alama 20)

Jibu sadfa ni matukio mawili ambayo hayakupangwa kutukia
Wakati mmoja. Sadfa imejitokeza katika mazingira yafuatayo.

Kukutano kwa Umu na Dick kwenye uwanja wa ndege kulifanyika kisadfa -ungedhania lakini cheti chake cha 
usafiri kikawa kimechelewa. Safari yake ikawa leo na  ndipo Umu na Dick wakakutana. Ni sadfa kuwa 
wakati Umu anampa Dick ushauri wakiwa katika safari, ndipo Dick alikuwa ameamua kuyabadilisha 
maisho yake. Ni sadfa kuwa Mwangeka ndiye mlezi wa Umu na Dick naye binamu yake Mwangemi ndiye 
mlezi wa Mwaliko lkumbukwe kuwa Umu, Dick na Mwaliko ni ndugu. Ni sadfa kuwa hoteli aliyoichagua 
Mwaliko kumpeleka babake ill amnunulie chakula cha mchana ndiko akina Umu walikuwa na wazazi 
wake. Kukutana kwa Mwaliko na ndugu zake wawili ilikuwa ni sadfa. Hakujua kuwa wangekutana kwenye Hotel ya Majaliwa. Ni sadfa kuwa siku yake Umu ya kuzaliwa ilikuwa ndiyo siku ya kuzaliwa kwa 
Mwangemi. Ni sadfa kuwa siku aliyoitwa Ridhaa kwenda kumhudumia mgonjwa ndiyo siku Gila yake 
iliangamizwa na kumponyoka. Mwanafunzi aongezee hoja 

8.Jadili maudhui ya kifo kama yanavyoangaziwa katika Riwaya (alama 20) Jibu Kifo mauti ni hali ya kutokwa na uhai 194 marehemu mamake kuwa mwanamume hufumbika hisia na kuwa machozi ya mwanamume hayapaswi 
kuonekana hata mbele ya majabali ya maisha.
Terry na wanawe walikumbana na janga hili Ia kifo baada ya kuchomwa wakiwa ndani ya nyumba yao.
Kangata na Ndarine waiiiaga dunia- mwandishi anatujuvya kuwa kwa sasa, miaka mitano imepita na 
Kangata na Ndarine wameipa dunia kisogo.
Kiriri alikumbona na mauti- mwandishi ametueleza kuwa Kiriri aliiaga dunia muda mfupi kutokana na 
kihoro cha kuflisikang ukiwa aliokuwa ameachiwo na mkewe Annette na wanawe. Subira alikumbana na 
mauti- baada ya Subira kuondoka nyumbani akienda mjini Kisuka na baada ya miezi kadha mumewe 
alimpata kwenye chumba chake akiwa amejifia, 
Nduguye Mwangeka alikumbana na mautiMwangeka anapomkumbuka Tila anatabasamu kisha 
tone moto la chozi linamdondoka. Kumbukumbu ya Annatila inavuta taswira ya mnuna wake mkembe 
aliyefariki dunia akiwa na umri wa miaka sita wakati Life Mwangeka akiwa na umri wa miaka kumi na miwili tonna ile ilipowafika.
Baada ya Lunga kuachwa na mkewe aliiaga duniamwandishi  wa mwaka alifariki na 
kuwaacha watoto wake na mikononi mwa wao.
Vijana waliofyatuliwa risasi waliiaga duniatumeelezwa walimiminiwa risasi vifuani mwao na 
wote wakaiaga dunia kifo cha kishujaa kwani walijitolea mhanga kupigania uhuru tatu. Kaizari 
alitokwa na machozi na kuwahurumia Vijana hawa waliokufa kifo walichoweza kukiepuka.
Lily Nyamvula na mwanawe Becky waliiaga duniaMwangeka ameketi mkabala mwa kidimbwi cha 
kuogelea nje ya jumbo lake Ia kifahari ambalo yeye alitiona kama makavazi ya kumtonesho donda lililosababishwa na kifo cha mke wake Lily Nyamvula, Mgonjwa mmoja aliyejifia ni kijana anayesomea shahada ya uzamili, aiikuwa mwathiriwa wa pombe haramu.
Wasichana waliokeketwa waliaga dunia- Mgonjwa kwa jina Tuama alibahatika kwa kuwa hakuiaga dunia kama wenzake waliokuwa wamepashwa tohara kama yeye.
Tunaeezwa kuwa miezi mitatu baadaye gmi yakg 
Mwangeka aliyeitwa Makaa alichomeka asibakie chochote alipokuwa akiwaokoa watu ambao 
walikuwa wakipora -mafuta katika kwenye lori lililokuwa lingebingiria.
Mwanafunzi aongezee hoja.zZozote 10*2g2Qi

Mwongozo wa chozi la Heri
9.Jadili maudhui ya 'asasi ya ndoa' kama yalivyuangaziwa riwayani (alama 20)
Jibu
Ndoa ni maofikiano rasmi baina ya mwanamume na mwanamke Hi waweze kuishi pamoja kama mke na 
mume.
Ridhaa alikuwa na mke kwa jina Terry. Walibarikiwa kuwa na watoto wafuatao: Mwangeka, Tila na 
marehemu Dede. Ndoa hii haikudumu kwani janga la moto iiliisambaratisha aila hii na ndipo Terry, Tila, 
Lily na Becky wakaiaga dunia. Ridhaa akabaki mjane. 
Mwangeka alikuta na Lily Nyamvula katika chuo kikuu na kumwoa. Walibarikiwa na mtoto mmoja 
kwa jina Becky. Ndoa hii haikudumu kwani Lily na Becky waliangamia kwenye janga la moto. Baada ya 
ndoa ya mwanzo kusambaratika, Mwangeka alimwoa Apondi. Walibarikiwa na mwana wa kiume kwa jina 
Ridhaa.
Mwangemi alimwoa mwanamke kwa jina Neema. Hawakufaulu kupata mwana wao kindakindaki japo 
walipanga mwana wao kwa jina Mwaliko. Kangata alikuwa na mke wake kwa jina Ndarine. 
Walibarikiwa na wana wafuatao. Lunga Kiriri, Lucia Kiriri na Akelo Kiriri.
Lucia Kiriri -Kangata  alikuwa ameolewa katika ukoo wa Waombwe ambao awali walikuwa maadui sugu wa 
ukoo wa Mwongezo wa chozi la Heri ya mvua mzima lakini kutokana na Msimamo imara wa Kangata na jlisimama. Watu wa ukoo wa kina Kangata walishangaa pikwa nini mwana wao.

akaozwa kwa watu ambao huvaa nguo nje na pia huzaa majoka ya ndimu ambayo ni machovo kupindukia.
Kaizari alikuwa na mke kwa jina Subira. Waliborika na mabinti wawili, Lime na Mwanaheri.
Lunga alikuwa na mke kwa jina Naomi. Walikuwa wa watatu, Umu, Dick no Mwaliko. Ndoa hii haikudumu
Naomi alimwacha Lunga na kwenda mjini alikokuwa shangingi kwelikweli.
Pete na Fungo- tunaelezwa kuwa Pete alipoingia darasa la Saba alipashwa tohora nao wajombake wakapokea posa na baaye' mahari kutoka kwa buda mmoja kwa jina Fungo aliyemuoa kama bibi wa nne. Ndoa hii haikudumu kwani Pete alihiarikumwacha baba huyu.
Mwanafunzi aongezee hoja. Zozote

10.Jadili maudhui ya nafasl ya mwanamke katika jamii (alama20)

Jibu
Mwanamke amesawiriwa kwa namna mbalimbali: Mwanamke ni Msomi-Tila alikuwa akimudu masuala 
ya sheria.
Hakuna aliyethubu kuuchangia mijadala kwani katika masuala ya sheria Tila alikuwa ameyamudu kweli 
kweli. Selume- Ridhaa alimfariji na kumwomba asilie kwani mwana wake yu hai tena ana kisomo na 
amehitimu kama mkunga, anaweza kujitegemea. 
Umulkheri pia alisoma na kuhitimu vizuri.
Mwanamke ni Mjinga- Tuama alikuwa amejipata katika hali mbaya kwa kukubai kupashwa tohara. 
Alibahatika kwa kuwa hakuiaga dunia kama wenzake. 
Tuama anaitetea mila hii ya upashaji tohara kwa wanawake eti haijapitwa na wakati kwani bila tohara 
mwanamke hubakia kuwa mtoto. Huu ni ujinga na upumbavu.


Umulkheri alikuwa nyuma yake Dick akiwa amepiga foleni. Anasafiri ng'ambo kwa shahada yake ya 
uhandisi katika masuala ya kilimo. Umu, baada ya kuchukuliwa na Mwangeka na Apondi alifanya bidii 
masomoni na kufuzu vyema katika mitihani yake.
Mwanamke ni mwenye tamaa ya mali- Naomi hakuwekwa na mazingira haya mapya(Mlima wa 
Simba). Asubuhi moja ' alimtumia Lunga ujumbe na kumtaarifu kuwa ameohdoka7;
akatambe na ulimwengu na huenda akaambuia Cha kumsaidia Lunga kuikimu familia. Akawaacha Lunga na wanawe. 
Mwanamke ni mwenye huruma- Apondi na Neema walijitwika jukumu la kuwalea wana ambao si wao 
kwa upendo na imani.
Mwanamke ni katili muuaji- Mamake Sauna aimsaidia Sauna kuavya mimba aliyokuwa amepachikwa na babake mlezi. Neema naye alikuwa ameavya mimba nyingi akiwa kwenye Chuo kikuu.
Mwanamke ni mwenye majuto- Neema alikuwa mwenye kujuta kwa kupoteza nafasi ya kupanga 
mtoto.
Mwanamke ni mwenye kujiheshimu- Zohai amewahi kupigana na majitu yaliyokuwa yakitako kuuhujumu 
utu wake kwa kumnyanyasa kijinsia.
Mwanamke ni mcheshi- Terry amboye kawaida yake ni mcheshi hakunyamaza bali alimwambia Ridhaa 
kuwa kwake lazima kila jambo liwe na kiini.
Mwanafunzi aongezee hoja. Zozote 10*2=20
11. Fafanua maudhui ya nafasi ya vijana katika 
jamii (alama 20)

Wana(jinsia zote) Ni wasomi- vijana kama Tila, Umu na Mwaliko walikuwa wenye bidii 
masomoni Walanguzi wa dawa za kulevya  Dick alikuwa akilangua za kulevya kwa muda wa miaka 
kumi. Wenye Umu na Dick walikuwa na bidii katika masomo yao-vijana wengine wa kike 
walikubali kukeketwa Wengine waliiaga dunia na wengine kulazwa zahanatini if Waraibu wa  Dick 
anasema kuwa alikuwa akitumia dawa hizi ili kujirahisishia kazi yake ya kulangua. Wapenda fujovijana ndio waliotumiwa na wanasiasa keleza uovu wa mauaji na kuyaharibu mali ya wenzao. Katili- kuna vijana waliowabaka mabinti zake Kaizari na kumuumiza mke wake. Wasio na huruma- vijana wengine walikuwa wakiwaua wenzao bila huruma. Wasio na msimamo dhabiti- vijana wengine wakipotoshwa na wanasiasa bila kuwaza na kuwazua funzi apongeze hoja. 
Zozote 10 X7=29