Vyakula
Language: Swahili | Genre: Creative_writing

VYAKULA.

Katika ulimwengu wa sasa, kuna aina nyingi ya vyakula. Vyakula hivi
hutusaidia katika afya yetu. Watu wengine huwa wanasema kwamba watu
huishi kwa kula. Wengine wanasema wanakula ndipo waishi. Sijui wazo lako
ni gani? Huwa tunakula ndipo tuishi? Ama tunaishi ndipo tukule. Hili ni
swali la mzingi. Ni wazi kwamba huwa tunaishi ndipo tunakula. Hatuezi
kusema kwamba huwa tunakula ndipo tuishi. Hii ina maana kwamba lazima
tuwe hai ndipo tule. Umewahi kuwa mgonjwa hadi ukashindwa kula? Ni kweli
huwa wakati mwingine tunashikwa na maradhi hadi tunashindwa kula. Hilo
ni wazi sana. Isitoshe kuna baadhi ya vyakula ambavyo si njema kwa afya
yetu. Unapotaja chakula si kwa ubaya lakini ndugu zetu viziwi, wanapenda
hadithi za vyakula. Nimewahi tagusana nao hata kuwafunza na ninaelewa
fika kwamba ndugu hao na chakula ni kama chanda na pete. Hata sisi pia
tunapenda chakula. Utasikia kila jamii ikijisifu kwa vyakula wanavyo
vipenda. Waluhya utasikia wakisema wao ni watu wa ugali. Mluhya heri
akose kitu chochote kile lakini mwisho wa siku ugali ukapite kooni.
Unapotembea sehemu zao huko kwao kila baada ya kilomita moja hivi
utapatana na kisiagi. Wao wanapenda kula ugali wa mahindi. Ukiwanunulia
huo wa dukani utasikia wanalalama kwamba huo ni sawa na wali tu. Sasa
unashangaa hapa wanasemaje? Waluhya hupenda ugali sana.

Ukifika huko upande wa ziwa victoria utapata na wajaluo. Wao hupenda
samaki mno. Unasikia huko samaki huwa analiwa hadi na mifupa yake.
Wanakula bila kubakisha. Unapotembea jiji la kisumu ukose kurudi na
samaki, watu watakushangaa. Ukitembea Kisumu na uonyesha unatoka huko
lazima uje na samaki. Hakuna mtu anayekataa samaki. Samaki huwa anatupa
madini ya protini. Protini huwa inasaidia katika kuunda mwili wetu.
Wajaluo na waluhya hujulikana kama mashemeji. Wao sijui ni kwasababu ya
ugali kwa samaki au nini? Mimi sijui. Labda wewe unaeza tuambia.

Ukivuka kula bonde la ufa wao hupenda maziwa. Maziwa pia ni proteni.
Protini hujenga mwili. Ndio maana tunaambiwa wakimbiaji wengi hutoka
kule bonde la ufa. Sijui ni kwa sababu ya maziwa. La hasha. Mimi
sidhani. Kuna jamii tofauti tofauti humu nchini na wanaopenda vyakula
aina ainati. Baadhi ya vyakula hivi huleta shida mwilini. Siku hizi kuna
vyakula za kemikali. Vyakula vya kemikali ni kama kuku za kizungu. Kuku
hizi hufanya miili yetu kuwa una udhaifu fulani. Utapata mtoto aliyekula
vyakula hivi vya kienyeji kuwa na matatizo mengi. Utampata mwili wake ni
mene kupita kiasi. Ni mtoto wa miaka saba lakini mwili unakaa msichana
wa kidato cha nne. Amekula ameneneba kama nguruwe. Vyakula hivi huwa
vinaleta shida mwilini. Pia magonjwa. Nitaandaa siku niweze kuzungumzia
magonjwa na jinsi yanavyosambazwa na jinsi tunaweza epuka.

Hebu tuangalie baadhi ya vyakula ambavyo ni hatari kwa mili yetu. Tuanze
na maharage mekundu.Maharage na kunde kwa ujumla inasemekana kuwa ni
vyakula vizuri kwa afya. Maharage mekundu yana protini nyingi. Pia yana
nyuzi nyuzi, vitamini na madini ya kutosha. Hata hivyo, ni kwa baadhi
tu. Kuna hatari ya kupata magonjwa ama matatizo ya kiafya ikiwa utakula
bila kuyapika vizuri. Maharagwe haya hupandwa kila sehemu ya nchi yetu.
Isipokuwa huko maeneo ya kiangazi. Yaani huko Mandera, Marsabit na
sehemu za huko. Maharagwe haya iwapo una vidonda vya tumbo huenda
yakakutatiza. Ni vyema tusingatie haya yote. Maharage mekundu na soya
huanguka katika kundi hili. Ukiwa Kaskazini mwa India, maharage haya
yanapatikana kwa wingi. Isitoshe yana dutu ya mafuta. Mafuta hayo ni
magumu sana kuyayeyusha. Kuna hatari ya kupata maumivu ya tumbo na
kutapika ikiwa hayajapikwa vizuri. Maharagwe mekundu yana sumu ya asili.
Huzuia chakula kusagwa vizuri tumboni. Ili uwe salama na maharage haya.
Ni muhimu yaloweke kwa maji kwa angalau masaa kumi na mawili. Kisha
yaoshe. Ukimaliza kuosha chemsha na kausha na endelea na mapishi yako.
Kwa kufanya hivi hakutakuwa na matatizo ya kuyapika na kuyala. Tukiwa
shule ya upili nilikuwa naona wakifanya hivyo bila mimi kuelewa
kilichokuwa kikiendelea. Sikuwa najua kumbe wanatusaidia kiafya. Mimi
nilikuwa nikifikiria kwamba labda walitusaidia ili yaweze kuiva haraka.
Kuna wale walioonekana wa hadhi ya juu. Wao hawakuweza kuyala hayo.
Tuliwaona kama waliokuwa wakidanganya. Kumbe hatukuwa tukifahamu kwamba
ni ugonjwa. Mola atusamehe.

Hebu tuangalie chakula kingine hapa. Chakula chenyewe ni kukumanga. Aina
hii ya chakula hupatikana upande wa Indonesia. Katika mlo wa watu wengi
huko mara nyingi hutumika kama kichagizo cha mdomo kuleta ladha ya
ziada. Kukumanga hutumiwa katika vyakula kama viazi, nyama, michuzi,
mboga mboga. Pia katika utayarishaji wa vinywaji kadhaa. Hata hivyo,
kula kiwango kikubwa cha kukumanga kunaweza kusababisha madhara fulani.
Inaweza kukusababishia kichefuchefu, maumivu, matatizo ya kupumua,
kifafa. Kukumanga pia huleta matatizo ya akili. Hata hivyo kuna visa
vichache vilivyosababishwa na sumu ya kukumanga ikiwemo kifo kwa wale
waliokula. Hata hivyo, tahadhari kubwa lazima ichukuliwe katika matumizi
yake. Kutumia kwa kiwango kisichostahili huadhiri sana uhisi. Ni juzi tu
tumezika ndugu fulani. Alitumia chakula hiki kwa wingi sana. Kukumanga
mara nyingi huleta msisimo wa hisia za kimapenzi. Utapta watu wengi
wanaotumia kukumanga wakati wanataka kufanya tendo la ndoa. Ni hatari
ndugu yangu. Wala usiwahi jaribu hata kamwe. Kuna ndugu mmoja huko kwetu
mchana alikuwa mzima tu. Mzima kama chuma cha pua. Alipata mpenzi na
walipokuwa kwenye *** aliweza kutumia dawa hii. Tulipoamka asubuhi
tulipata hayupo tena. Alikuwa ameabiri gari la jongomeo. Shida kuu ikiwa
ni kwamba ni kukumanga. Inasemekana alitumia kiasi kingi. Hebu
tuelimishe watu kuhusu vyakula tunavyovila.

Chakula kingine ni Jibini za Korosho. Hii inafahamika kama jibini hatari
zaidi duniani. Jambo la kushangaza kuhusu aina hii ya jibini ... ni
uwepo wa minyoo ndani yake. Huenda watu wengine wasipende kula minyoo
hiyo. Lakini kuna watu wengi wanaopenda jibini ya aina hii, ambalo ni
maarufu sana huko Sardinia, Italia. Wale minyoo wadogo ndani hufanya
jibini kuwa laini na yenye kunata. Kwa maana nyingine, ndani ya jibini
kunakuwa na kitu kama kilichooza wakati unakula. Ladha yake ni tofauti
kwa sababu ya minyoo hiyo. Ikiwa unataka kula vyakula hivi, lazima
kwanza ujue mambo machache. Aina hii ya jibini ni nadra sana kupatikana.
Hii ni kwa sababu korosho haijajumuishwa katika orodha ya vyakula
vilivyoidhinishwa na Umoja wa Ulaya. Kwa hiyo, hairuhusiwi kusafirisha
nje ya nchi. Imeelezwa kuwa ni"jibini hatari zaidi duniani". Kuna maonyo
kwamba kula kunaweza kusababisha matatizo kadhaa ya kiafya. Ikiwa minyoo
ndani hufa, hiyo inamaanisha kuwa jibini hiyo imeharibika. Ukiwa hauko
vizuri kiafya na unakula jibini hii kunaweza kusababisha matatizo ya
tumbo ikiwemo kutapika na kuhara. Sasa wakati sisi tunapigana nw
kuumaliza minyoo, wewe unakula wengine. Nakumbuka tukiwa kwenye mazoezi
ya kufunza watoto wengi walilazwa juu ya minyoo. Walikuwa hawajapata
dawa tangu wengi wao wazaliwe. Nasema dawa za kuua minyoo. Isitoshe
minyoo hao walikuwa wengi sana. Watoto walitapiga na hata kutatiza
shughuli za masomo. Hii yote ilitokana na minyoo. Ni vyema kwamba
chakula hicho kimepigwa marufuku kusafirishwa. Tungekuwa kwenye hatari
kubwa. Sisi wale tunaoenda kukaa huko nchi za kigeni, tuepuka vyakula
ambavyo hatuvijui. Kaka yangu Ayubu alisafiri huko India. Huwa analalama
kwamba huko kila siku ni wali tu. Huku kwetu alizoea sima. Huko hakuna
sima. Lakini mimi humwambia kuwa atapata tu kuzoea. Mradi tu asikule
vyakula ambavyo yeye havijui. Vitamletea madhara hata kama atarejea hapa
Kenya.

Kuna mmea fulani hapa. Sijui ni kwa wale tu waliopata fursa ya kuenda
ng'ambo kama mimi na wewe tunaeza jua. Mmea huu una jina la Kimombo.
Rhubarb ndilo jina mmea huu. Usishangae. Kutembea kwingi ndiko kuona
mengi. Hebu tuangalie mmea huu unamadhara gani. Rhubarb ni aina ya mmea
ambao majani yake huliwa kama tunda. Ni miongoni mwa vyakula maarufu
nchini Uingereza. Hutumika kama vitafunwa vinavyoliwa sambamba na aina
ya vinywaji vingi vya Uingereza. Lakini, unapaswa kuwa makini na
rhubarb. Kwa sababu, majani yake ya kijani husababisha matatizo ya
kiafya kwa kiwango cha sumu kilichomo. Muhimu zaidi majani hayo yana
asidi aina ya 'oxalic', ambayo husababisha kichefuchefu ikiwa itaingia
tumboni. Mara nyingi vyakula hivi hupunguza madini mwilini. Wataalamu wa
matibabu wanasema husababisha pia tatizo la mawe kwenye figo. Bado kuna
mjadala mwingi juu ya jinsi majani hatari ya rhubarb yanaweza kweli kuwa
na asidi ya oxalic. Mabua yake pia yanatajwa kuwa na asidi ya oxalic.
Lakini mabua ni madogo sana ikilinganishwa na majani. Huu ndio mmea
miraa huku kwetu. Sijui.

Kuna vyakula aina nyingi. Vingine ni muhimu kwa afya na vingine hapana.
Vyote ni vyakula. Vile vingine tutaweza kuvizungumzia. Kwani tukianza
kuzungumza sasa hivi, naona ukidondokwa na mate. Nitakuletea sasa
vyakula vyote tukiangalia ni jinsi gani vilifika hapa. Pia tutaangazia
mahali zinaguzwa. Vyakula ni vingi lakini tuangalie ni vigani. Kuna pia
mihogo. Mihogo kwa mara nyingi umesikia kwamba imeua mtu. Haswa upande
wa huko Mumias. Utapata kwamba mihogo hizi ukitumia kwa njia
isiyostahili inaleta vifo. Ni miaka iliyopita familia kubwa iliweza kula
mihogo na watoto saba kuaga dunia. Mihogo inasumu kubwa. Hata endapo
ng'ombe atapata kula mihogo, utapata kwamba pia yeye anaathirika na hata
kufa. Akifa hivo nyama yake huwa na sumu kali.

Kwa hayo, hebu tuangalie vyakula tunavyovila. Si kwa kula tu juu
vinaliwa. Tuanagalie madhara yake. Kumbuka mili yetu haina vifaa vya
kurekebisha. Huenda tukala vyakuka vingine vikaharibu sehemu fulani za
mwili. Ni jukumu letu kujua ni vyakula gani tunavyovitumia.