n_a
Language: Swahili | Genre: Exam

28. Giza lilitoweka kukaanza kuwa . na kukapendeza. 
A. mweupe                  B. peupe   
C. kweupe                   D. weupe 

29. Kutokana na jina kilimo tutapata kitenzi. 
A. Ukulima                  B. Lima 
C. Mlinia                     D. Zaraa 

30. Ni sentensi ipi iliyotumia kiunganishi sahihi? 
A. Mradi hakuwa na pesa hakulipa deni. 
B. Lau si kwa msaada wako ningeshindwa i kazi hii. 
C. Minghairi hili gari ni dhaifu haliwezi kubeba shehena hii. 
D. Fauka ya kumwita alikataa kuitika. 


Soma kifungu kifuatacho kisha zjibu maswali 31 mpaka 40. 
Bara la Afrika limebarikiwa kuwa na maliasili si baba. Kati ya maliasili hayo ni pamoja na misitu, miti, maziwa hata inilo. Vilevile bara la Afrika lina madini chungu nzima. Wataalamu wa madini waliwahi kunukuliwa wakisei kuwa ni karibu Afrika vote. Baadhi ya madini haya ni pamoja na dhahabu, chokaa, chuma na hata mafuta. Mah ambapo madini huchimbwa huitwa migodi. Mfanyakazi anayechimba madini huitwa mchimbamigodi. 
Madini haya liuwa na faida chungu nzima katika bara hili la Afrika. Madini hava huletea bara hili fedha za kige vanapouzwa Fedha hizi hutumiwa katika kujenga na kuboresha miundomsingi katika bara bili. Yakini, yakini mataifa lajiri zaidi Afrika mathalan Afrika Kusini Nigeria, Misri na mengineo huwa na hazina kubwa ya madini. 
Kando na hayo, madini hutoa nafasi nyingi sana za ajira kwa waafrika wengi sana. Wapo wataalamu wa kuchungu mahali madini hupatikana. Wengine wengi nao hupata riziki yao kwa kuyachimba madini, wengine hujikimu kupit usafirishaji wa madini hayo, vilevile kuna mamilioni ya wafanyabiashara ambao wametajirika kupitia kwa msen maarufu. "Tajirika kama muuza madini." 
Isitoshe maeneo kunakochimbwa madini, huduma huimarishwa. Kwa mfano barabara nzuri zitatengeneza umeme utasambazwa kwenye maeneo kunakopatikana madini na kadhalika. Wakazi wa maeneo hayo hufaidi pakubwa kutokana na madini hayo. 
liata hivyo, chambilecho wahenga, hakuna masika yasiyokuwa na mbu. Licha va faida kochokocho za uchimbaji 1 madini, madini hayo yana mgao na changamole zake pis. Mwanzo kabisa, mchimbaji wa madini huchangia kv kiwango kikubwa katika uchafuzi wa mazingira. Migodi huifanya ardhi kuwa chapwa na kutovutia kam Ilalikadhalika, upasuaji wa miamba ya madini ueneza vumbi angani. Mavumbi haya hudhuru afya za watu Viumbe wengine. Uchunguzi uliofanywa mwala wa elfu inbili na kumi na saba na shirika la afya dunia ulidhihirisha kuwa asilimia kubwa ya watu wenye shida za macho na kifua ni wafanyao kazi migodini au wanaok: karibu na migodi hiyo. 
Machimbo mengi baada ya madini kupatikana huachwa yakiwa wazi. Wakati wa msimu wa masika maji hu katika majishimo hayo. Humo huwa ni msingira bora ya mbu na wadudu wengine hatari. Kuzaana kwa mbu ha lucreza ugonjwa wa malaria. Isitoshe, Visa vingi vinazidi kuripotiwa na watu, hasa waioto, wanaotumbukia kuyama katika vidimbwi vyama himbo ya migodi Ilaia majambazi wengine huwaua watu na kuwatupa kuko hul kwenye machimbo hayo. 
Hauka ya hayo, wachimba migodi wengine hutumia baruti kupasulia miamba. Kando na kutoa sauti za kushtua wa sana hasa watoto na wenye tasisimko wa damu, baruti hizi hutikisa majumba yakajiporomokea. Madaktari husen kuwa sauti za baruti hizo zinaweza kumsababishia mtu uziwi asiweze kusikia tena. Hii ni kutokana na kuharibiv kwa viwambo vya masikio. 
Zaidi ya hayo, wachimbamigodi wengi hupoteza uhai wanapoanguka kwenye mashimo hayo ya migodi. Wakati mwingine machimbo hayo huporomoka na kumeza idadi kubwa ya watu. Machimbo mengine huwa zaidi ya kilomita ishirini kwenda chini. Hii ina maana kuwa kunao wachimba migodi ambao hukosa hewa safi ya oksijeni na kuaga dunia. Hakika mahali huko huwa ni hatari sana. 
Changamoto kubwa ambayo hukumba nchi nyingi zilizo na utajiri mkubwa wa madini ni vita. Chukulia mfano wa nchi kama Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Licha ya utajiri wake mkubwa wa madini taifa hili limeishi kukumbwa na vita, ghasia, vurugu na machafuko ya mara kwa mara. Wakimbizi ni wengi sana katika nchi hiyo. Vita hivyo huenezwa na wakiritimba na mabepari ambao nia yao ni kupiganisha raia ili wao wenyewe wafaidike kutokana na utajiri huo. Badala ya hali ya: ukiona ndugu wawili wakipigana chukua jembe ukalime. wakielewana chukua kapu ukavune, hali huwa ukiona ndugu wawili wakipigana, enda ukawaibie, wakipatana wapiganishe tena. I lata yapo mataifa mengine ya nchi za kigeni ambazo hufadhili makundi ya waasi kwa silaha na fedha ili serikali isiwe imara. Baadaye wanakuja kama wapatanishi huku wakipora madini va nchi hiyo. Hakika madini badala ya kuwa baraka yanaweza kuwa laana wapo wasipotahadhari. 
Kando na hayo, tatizo jingine kuu ni wananchi kutegemea uchimbaji wa madini kupindukia na kutelekeza sekia nyingine za kiuchumi kama kilimo. Mwisho wa hayo huwa ni taifa licha ya kuwa na madini kukumbwa na baa la njaa. Isitoshe, iwapo madini fulani yataisha, watu wote watakula mwata ilhali hawaijui kazi nyingine yoye isipokuwa ya madini. 
Ama kwa hakika, madini yanazo faida na changamoto zake. Lazima tuwe waangalifu tusije tukawa na madini ambayo yatatuletea shida badala ya baraka. 
31. Chagua kauli sahihi kwa mujibu wa aya y. kwanza. 
      A: Bara la Afrika limebarikiwa kuwa na maliasili haba. 
      B. Bara la Afrika lina madini yote yanayoweza kupatikana ulimwenguni. 
      C. Migodi ni mahali ambapo madini huchimbwa. 
      D. Wataalamu wa madini waliwahi kunukuliwa wakisema kuwa Afrika iko karibu na migodi. 

32. Chagua jibu ambalo si sahihi kulingana na aya ya pili. 
A. Madini huwa na faida chungu nzima katika bara la Afrika pekee. 
B. Madini yanapouzwa nje ya nchi huiletea nchi fedha za kigeni. 
C.Fedha zinazotokana na uuzaji wa madini hutumiwa katika koboresha miundo msingi. 
D. Mataifa tajiri zaidi Afrika huwa na madini mengi sana.

33Ni tamathali ipi ya lugha iliyotumiwa hapa? "Tajirika kama muuza madini. 
A. Kinaya 
B: Tashbihi 
C. Chuku 
D. Majazi 
34. Ava ya nne imedhihirisha kuwa; 
A. Maeneo kunakochimbwa madin buwa kuna kuboreshwa kwa huduma za maoneo hayo. 
B. Wakazi wa maeneo yanakopatikana madini hawafaidiki pakubwa kutokana na madini 
hayo. 
C. Madini hutoa nafasi nyingi za ajira kwa wakazi wa maeneo ambayo madini hayo hupatikana. 
D. Licha ya faida nyingi, madini huwa na madhara kwa watu wa maeneo yanakopatikana.