KCSE made familiar Kiswahili
Language: Swahili | Genre: Exam

KCSE MADE FAMILIAR 
 Kiswahili  
For Marking Schemes Call
(PAPER 1 COVERS PAGE (1-13) & PAPER 2 (14-116))

102/1 
 Kiswahili  
KARATASI YA 1 
INSHA 
OCT/NOV . 2005 
SAA 1¾ 

MAAGIZO 
Andika  Insha mbili insha ya kwanza ni ya lazima.  
Kisha chagua insha moja  nyingi ne  kutoka  hizo tatu zilizobakia.  
Kila insha isipungue   maneno   400.  
Kila insha ina alama  20.  
1.  Andika  hotuba   kuhusu   ma tatizo  ya maji kijijini au kitongojini mwenu nasuluhisho lake,   utakayoitoa  katika  sherehe ya kuadhimisha siku ya maji duniani.  
2.  Jifya moja haliinjiki chungu.  
3.  Pendekeza njia  mbali mbali  za kukabiliana na umaskini.  
4.  Ugonjwa wa UKIMWI umeleta madhara mengi sana  katika  jamii.  Fafanua. 


102/1 
 Kiswahili  
KARATASI YA 1 
INSHA 
OCT/NOV . 2006 
SAA 1¾ 

MAAGIZO 
Andika  Insha mbili insha ya kwanza ni ya lazima.  
Kisha chagua insha moja  nyingi ne  kutoka  hizo tatu zilizobakia Kila insha isipungue   maneno   400.  
Kila insha ina alama  20.  
1.  Umeteuliwa kuwa katibu wa  kamati  inayotoa  mapendekezo  ya jinsi ya kupambana na  tatizo  sugu la dawa za kulevya.  Aadika  ripoti  yako.  
2.  Ukubwanijaa.  
3.  Maliziakwa. . .  Wekundu wa uchwejua ulienea kila mahali; anga nzima ilijaa wekundu kama  kwamba  mazingira yalipatana na hali iliyokuwako.   Kwa mbali niliisikia sauti iliyonikumbusha   maneno   niliyoambiwa zamani.  Laiti rungeyasikiliza   maneno   hayo.  
4.   "Utandawazi una athari mbaya  katika  maisha  yetu  ".  Jadili. 


 Kiswahili  
KARATASI YA 1 
INSHA 
OCT/NOV . 2007 
SAA 1¾ 

Maagizo 
Andika  Insha mbili insha ya kwanza ni ya lazima.  
Kisha chagua insha moja  nyingi ne  kutoka  hizo tatu  zilizobakia Kila insha isipungue   maneno   400.  
Kila insha ina alama  20.  
1.  Andi kabarua kwa mhariri wa gazeti ukilalamikia hali ya watu  nchini kwenu kuhamia  mataifa  ya nje kwa wingi. 
2.  Eleza  vile  tatizo  la uhaba wa maji linavyoweza kutatuliwa  hapa nchini.  
3.  Mshikamano  katika  familia hutegemea mambo mengi.  Fafanua.  
4.  Bahati ya mwenzio usiilalie lango wazi. 


102/1 
 Kiswahili  
KARATASI YA 1 
INSHA 
OCT/NOV . 2008 
SAA 1¾ 

Maagizo 
Andika  Insha mbili insha ya kwanza ni ya lazima.  
Kisha chagua insha moja  nyingi ne  kutoka  hizo tatu  zilizobakia Kila insha isipungue   maneno   400.  
Kila insha ina alama  20.  
1.  Andika  tahariri kwa gazeti la Raia ukiEleza  hatua zinazochukuliwa nchini ili kumwendEleza  kielimu mtoto msichana.  
2.   "Ufisadi ndicho kikwazo kikuu  katika  maendeleo ya uchumi wa taifa lolote.  " Thibitisha.  
3.  Matikiti na matango  ndiyo  maponya njaa.  
4.  Andika  insha itakayomalizikiakwa;  "Aha! Kumbe mwungana a kivuli wa nguo huchutama.  Sitaisahau siku hiyo kwani sijawahi kufedheheka maishani kama ilivyoaibika siku hiyo.  "


102/1 
 Kiswahili  
KARATASI YA 1 
INSHA 
OCT/NOV . 2009 
SAA 1¾ 

Maagizo 
Andika  Insha mbili insha ya kwanza ni ya lazima.  
Kisha chagua insha moja  nyingi ne  kutoka  hizo tatu  zilizobakia Kila insha isipungue   maneno   400.  
Kila insha ina alama  20.  
1.  Umealikwa kitongojini mwenu kama mgeni wa heshima  katika  hafla ya kuZindua kundi la wasanii wa Ki k wetu  .  Andika  hotuba utakayotoa kuonyesha u muhimu  wa sanaa na michezo.  
2.   "Utalii unamadhara mengi kuliko faida hapa nchini.  " Jadili.  
3.  Samaki huanzakuoza kichwani.  
4.  Andika  insha itakayomalizikia kwa: Hapo ndipo nilipoTambua  kuwa kama maswala yao  haya tashughulikiwa kwa dhati,    vijana  ni kama bomu ambalo liko tayari kulipuka wakati wowote. 


 Kiswahili  
KARATASI YA 1 
INSHA 
OCT/NOV . 2010 
SAA 1¾ 

Maagizo 
Andika  Insha mbili insha ya kwanza ni ya lazima.  
Kisha chagua insha moja  nyingi ne  kutoka  hizo tatu  zilizobakia Kila insha isipungue   maneno   400.  
Kila insha ina alama  20.  
1.  Andika  wasifu wa ndugu yako ambaye amepanga hafla ya kuchangisha pesa za kumgharamia  masomo  ya Chuo Kikuu.  
2.  Eleza hatua zinazochukuliwa na serikali kupambana na ufisadi hapa nchini.  
3.   "Wakenya hawawezi kuafikia umoja wa kitaifa iwapo wataendelea  kutumia  lugha  zao za kienyeji." Jadili 
4.    binadamu   ni ngamba hakosi la kuaraba. 


102/1 
 Kiswahili  
KARATASI YA 1 
INSHA 
OCT/NOV . 2011 
SAA 1¾ 

Maagizo 
Andika  Insha mbili insha ya kwanza ni ya lazima.  
Kisha chagua insha moja  nyingi ne  kutoka  hizo tatu  zilizobakia Kila insha isipungue   maneno   400.  
Kila insha ina alama  20.  
1.   wewe  kama m wanafunzi  umepata  nafasi  ya kumhoji Mkurugenzi wa Habari nchini   kuhusu   u muhimu  wa magazeti kwa wanafinzi wa shule za sekondari. Andika mahojiano hayo.  
2.   "Magari ya matatu yameleta  faida  nyingi  hapa nchini kuliko hasara." Jadili.  
3.  Pele hupewa msi kucha.  
4.  Andika   insha itakayomalizika kwa : 
 "Niliipapia ile bilauri ya maji kwa pupa. Sikuwa na uhakika kuwa kiu  yangu  inge katika . Nikapiga mafunda  mawili ,  matatu. Baada ya kugumia bilauri yote,  ndipo nilipoTambua  kuwa kweli maji ni uhai."


 Kiswahili  
KARATASI YA 1 
INSHA 
OCT/NOV . 2012 
SAA 1¾ 

Maagizo 
Andika  Insha mbili insha ya kwanza ni ya lazima.  
Kisha chagua insha moja  nyingi ne  kutoka  hizo tatu  zilizobakia Kila insha isipungue   maneno   400.  
Kila insha ina alama  20.  
1.   wewe  ni mkuu wa Baraza la VVanafunzi shuleni mwenu. Kumekuwa na visa  vya  wanafunzi  kukiuka sheria za shule. Andika kumbukumbuza mkutano wa barazahi liliofanyika kujadili suala hili.  
2.  Andika insha   kuhusu   u muhimu  wa  vijana   katika  kuimarisha mshikamano wa kitaifa.  
3.  Andika insha inayobainisha  maana  ya methali:Chombo cha kuzama  hakina  usukani.  
4.  Tunga kisa kinachoanza kwa   maneno   yafuatayo: 
Nilijaribu kuyafumbua macho yangu yaliyojaa uchovu  kutoka na na malimbikizo ya usingizi. . . 


102/1 
 Kiswahili  
KARATASI YA 1 
INSHA 
OCT/NOV . 2013 
SAA 1¾ 

Maagizo 
Andika  Insha mbili insha ya kwanza ni ya lazima.  
Kisha chagua insha moja  nyingi ne  kutoka  hizo tatu  zilizobakia Kila insha isipungue   maneno   400.  
Kila insha ina alama  20.  
1.   wewe  ni meneja katika kampuni ya Jitihada ambapo pamekuwa na   visa  vya ukiukaji wa maadili ya kikazi. Waandikie wafanyakazi memo kuwaonya dhidi ya  Jambo   hili.  
2.  "Rununu (simutamba) imeleta atharimbaya katika jamii."Jadili.  
3.  Andika kisa kitakachodhihirisha  maana  ya methali:Usitukane wakunga na uzazi ungalipo.  
4.  Tunga kisa kinachoanza kwa   maneno   yafuatayo: 
Moyo wangu ulidunda kwa matarajio makuu. . . 


 Kiswahili  
KARATASI YA 1 
INSHA 
OCT/NOV . 2014 
SAA 1¾ 

Maagizo 
Andika  Insha mbili insha ya kwanza ni ya lazima.  
Kisha chagua insha moja  nyingi ne  kutoka  hizo tatu  zilizobakia Kila insha isipungue   maneno   400.  
Kila insha ina alama  20.  
1.  Andika  hotuba utakayowatolea  wazazi ,  walimu na wanafunzi   kuhusu   u muhimu  wa ushauri-nasaha katika shule za sekondari.  
2.  Andika insha   kuhusu   jinsi raia wanavyoendeleza  matumizi  mabaya ya ardhi inchini.  
3.  Andika kisakitakachodhihirisha  maana  ya methali:Achanikaye kwenyempinihafinjaa.  
4.  Tunga kisa kinachoanza kwa   maneno   yafuatayo: 
Mara tu nilipokivuka kizingiti cha lango la nyumba yangu,  nilijua  kwamba  maisha yangu yalikuwa yanachukua mkondo mpya. . . . . . . 


 Kiswahili  
KARATASI YA 1 
INSHA 
OCT/NOV . 2015 
SAA 1¾ 

Maagizo 
Andika  Insha mbili insha ya kwanza ni ya lazima.  
Kisha chagua insha moja  nyingi ne  kutoka  hizo tatu  zilizobakia Kila insha isipungue   maneno   400.  
Kila insha ina alama  20.  
1.   wewe  ni  katibu wa jopokazi lililoteuliwa kuchunguza vyanzo vya ongezeko la visa vya  wanafunzi katika eneo la Telekeza kuacha shule kabla ya kukamilisha masomo yao. Andika  ripoti  ya uchunguzi huo.  
2.  Andika  insha   kuhusu   u muhimu  wa tamasha za muziki katika maisha ya vijana.  
3.  Tunga kisa kitakachodhihirisha  maana  ya  methali  ifuatayo : Usipoziba ufa utajenga ukuta.  
4.  Tunga kisa kinachoanza kwa   maneno   yafuatayo: 
Nilimtazama kwa muda. Macho yake yalijaa machozi ya furaha na majonzi. . . 


102/1 
 Kiswahili  
KARATASI YA 1 
INSHA 
OCT/NOV . 2016 
SAA 1¾ 
Maagizo 
Andika  Insha mbili insha ya kwanza ni ya lazima.  
Kisha chagua insha moja  nyingi ne  kutoka  hizo tatu  zilizobakia Kila insha isipungue   maneno   400.  
Kila insha ina alama 20.  
1.   wewe  ni  katibu wa  kamati inayochunguza jinsi yakupambana na tatizo sugu la dawa za kulevya. Andika ripoti ukitoa  mapendekezo  ya kamati.  
2.  "Utalii una faida  nyingi  kuliko madhara nchini Kenya." Jadili.  
3.  Andika insha inayobainisha  maana  ya methali:Chombo cha kuzama hakina usukani.  
4.  Tunga kisa kitakachomalizika kwa : 
 "Niligugumia ile chupa ya maji kwa pupa. Sikuamini kuwa kiu yangu inge katika. Baada ya kumaliza kunywa maji yote,  ndipo nilipoTambua  kwa kweli kuwa maji ni uhai. 


 Kiswahili  PAPER2 COVERAGE
 Kiswahili  KARATASI 2 
OCT/NOV 1995 
2½HOURS 
JIBU MASwali  YOTE  

1. UFAHAMU 
Soma Makala yafuatayo kisha ujibu maSwali  
Ama kweli maisha ya  vijana wakisasa yana tofauti ana na kuhitilafiana pakubwa na yale ya wazee wao. Sio katika mavazi,   lugha ,  mienendo,  mitazamo,   mawazo  tu bali pia katika kipengele kingine  chochote utakachofikiria. Yote  haya  ni vielezo vya jinsi kizazi cha leo kinavyoishi katika  ulimwengu ambao ni  kivuli tu  cha ule wa vizazi  vilivyotangulia. Baadhi ya  watu wameieleza  hali hii kuwa maisha sio jiwe. Kwao basi,  si ajabu katu kuwaona vijana wakizungumza lugha yao ya kipekee au wakivaa nguo zinazobana ajabu nakudhirisha bayana maungoyao badala ya kuyasitiri.  

Hata  hivyo ,   watu wengi wameonelea kwamba haliya maisha ya vijana waleo maasiayanayotokana na  utundunahataukatiliwao. Upande huu umetoarai  kwamba kizazi hikiki singepotoka kama tukingezingatianakustahi utamaduni wa  wahenga waoambamo  wazazi  wao ndimowalimokulia. Wanazidikufafanuakuwa nyendo hizi za miaka ya nyuma zilithamini sana amali kama waminifu,  heshimakwa  wazee  amawakuu,  bidii,  ushirikiano,  ukarimu,  unyenyekevu,  hadhari katika kila  Jambo  ,  utiifunapiakujitegemea. Yote haya yamesahaulika amatuseme yamepuuzwa  katika  utamaduni wakisasa.  "  

Swali lilozuka sasa ni je tunapaswakuwahukumu vijana wa leo kwa kutumia vigezo au masharti gani? Tuwapigedarubinikwakutegemeahali ilivyohivileodunianiama tuwapimekwa mujibu wa jinsi maisha ya baba na babuzaoyalivyokuwa. Jibu la  Swali  hili ni  gumu na sharti lifafanuliwe kwa makini lisije likaegemea upande wowote.  
Mathalan,  ni Jambo  lisilopingika kuwa maisha ni utaratibu unaothirika na hivyo  kubadilika daima. Angaliakwamfano jinsimaendeleoyaelimu,  sayansi,    mawasiliano nahata ufundi yalivyoyageuza maisha siku hizi . Yamkini vijana wabarani  Afrika  wakaonana hata kuzungumza wa wenzao  kutoka  Uropa,  Asia na Marekani bila hata kunyanyuka hapa kwao nyumbani. Athariyafilamu,  video,  vitabu,  magazeti,   majaridan. khaikadiriki.  haya kwa kiasi yamewafanya vijana hatakupevuka kabla ya   wakati wa o. Isitoshe,  mambo haya yameweza kuwazuzua na kuwaaminisha kuwa yale wanayojifunza ni kweli. Matokeo yamekuwa ni wao kuudunisha utamaduni wao  wa asili nakuupapia ulewa wageni waliowaathiri. Tusisahau kuwa ujana ni tembo la mnazi na  rahisi  kwao kubadili mawazo .  
Lakini hatuwezi kuwasamehe vijana wanaokosa akili razini kwa kupotoshwa na
kuchacharika na yote, wanayoyapokea kutokea ugenini na hivyo kuanza kudhalilisha utamaduni wa Wa Afrika . Hata  hivyo,   badala ya kuwakashifu wanapopotea njia ama kuwapongeza wanapotenda yale tunayoyategemea tu,  niwajibu mkubwa wa  wazazi  kuwaongoza na kuwasaidia vijana kuwa na  uwezo mkubwa na kufanya  uteuzi  mwafaka katika  maisha yao.  
MaSwali  
a) Kulingana na Mwandishi ,  kundi linalodai kuwa maisha sio jiwe linamaoni gani?  (alama 2) 
b) Kulingana na  taarifa uliyoisomanijinsigani vijana wakisasa wangeziepuka athari mbaya?  (alama 2) 
c) Kwa mujibu wa  taarifa  hii ,   utamaduni waKi Afrika unamanufaa. Yataje (alama 4) 
d) Mwandishi anaposemamambo haya yameweza kuwazuzua na kuwaaminisha vijana kuwa yale wanayojifunza ni kweli anamaanisha nini?  (alama 4) 
e) Mbalina  wazazi , ni makundi gani mengine ya watu  ambayo yanapaswa kutoamawaidhakwa vijana ?  (alama 3) 
f) Kwamaoniyako  vijana wanapaswa kufanya uteuzi wanamnagani katika  mvutanohuuwatamaduni?  (alama 2) 
g) Eleza msamiatiufuataokamaulivyotumiwa katika makala (i) Maasia 
(ii) Razini (alama 2) 
h) Andika methalimoja ambayo  inaafiki taarifa  hii (alama 1) 

2. MUHTASARI 
Soma makala yafuatayo Kisha Ujibu Maswali  
Ilikupigavitapropagandazawakolonimambo leo katika vyuovikuu v yetu ,  inafaa kutumia Kiswahili k ufundi sha masomo yote.  Jambo   hili ni  lalazimana linawezekanakabisa,  ingawalinama tatizo   yake .  Jambo   linalotakiwakufanyani kuchukuawananchiwenyeelimuyajuuwakatafsirifikraza wazalendo  katika   Kiswahili . Kwanjiahiyo,   lugha yawanachuoitakuwa ndiyo  lugha ileile yaumma 
Ni Jambo   lakuepukwakuwa na lugha mbili ambazo  zinasaidiakuwatengana umma.  wasomi  wetu watakuwawamekaribiaummakwakutumia lugha iliyozoeleka naummawenyewe.  Jambo   linalotutinganihili: mara  nyingi   wasomi wengine waliozoeakutakadamu lugha yaKiingerezawanapojaribukuwaEleza  watu wengi ne  Jambo  lakieleimuaukitaalamu,  hushindwakabisa. Waohuchanganyasana  maneno   yaKiingerezanaKishwahilihatakufikia kiasi ambachomtuwakawaidahaelewi  chochote .  
Kwakuwawakolonimamboleowameelewa kwamba  lugha nikioochakuchujia  utamaduni ,  miakayahivikaribuniwamejifunzakwadhatikulikowakatimwingine kupigania ufundi shajiwa lugha zao,  hususa,  KifaransinaKiingereza. Wakatihuo waowanatoaporojokuwakug haya  Kiswahili haifaina kwamba ni lugha ya
watumwa. Kwamfano,  utaona katika maandishimngikilawanapoorodhesha lugha  kuuzadunia.  Kiswahili hakionyeshwi katika hizo.  
Badala yake  wanakiwekakwenye kiwango sawanaKiganda,  Kikikuyu,  Kinyamwezi na lugha kadhawakadhazakikabila. Hiyoniharakati kubwa ya kudanganyaumma nakukivua Kiswahili hadhi yake  ilhali lugha hiiinatumiwana zaidi yawatumilioni miamojawanaosambaa katika sehemu mbali mbali za ulimwengu . Kwakutumiahila hii,  waowanasadikisha watu wengi iliwachukulie  Kiswahili kama lugha  nyingi ne ya kikabila. Ndiposahawawakolonimamboleowanawashawishabaadhi ya watumiajiwa  Kiswahili wastawishe lugha za makabila mabalimbali nakuonyesha kwamba  umaarufuwa lugha hizonisawana Kiswahili . Hayo bilashakani mawazo . Ukweli uliokoni kwamba  mawazo  kama haya yawezikeundEleza ukabila. Hata  hivyo  sharti kueleweka kwamba kusema hivyo  sikudhalilisha umuhimu  wa kukuza lugha za kikabila. Tusemachoni kuwa ukuzaji wa lugha hizo ungekuwa na kusidimojakuu ambalonikustawisha Kiswahili  kufika ngazizaki mataifa .  
Swali ambaloni muhimu kujiulizanihili:Wakoloni-mamboleo wanatuonaje tunapokazania Kiswahili ? Je,  wanaonanifaidakwao au k wetu  ?  Jambo   muhimu   zaidi nikutambajinsi Kiswahili kinavyotuwezesha kuungana nakuwa kitu kimoja . Ni dhahiri kwamba wakolonimamboleo hawafurahili wanapoona kishahili kikituunganisha. Machoni mwao Kiswahili ni ishara  mojawapo  ya kujikomboa  k wetu    kutoka na na  minyororoyao. Hivisikusema kwamba hapupaswi kujifunza kiingereza,   Kifaranza au Kijerumani,  lahasha. Tunachosemani kwamba tutumie Kiswahili  ambacho nikioocha utamaduni  wetu .  
MaSwali  
(i) Mwandishi  amesema nini  kuhusu  utengano kati ya ummawa wasomi ?  (  maneno  30–40) (alama 4) 
(ii) Eleza  pingamizi zilizowekwanawakoloni-mamboleoilikudunisha Kiswahili  (  maneno  40–50) (alama 8) 
(iii) Kulingana na Mwandishi ni sababu ganizinazofanyawakolonimamboleo kupingamaendeleoya Kiswahili ? (  maneno  25-30) (alama 8) 

 matumizi  YA  lugha   
(a)Akifishakifungukifuatacho 
 "BabaWafua,  onaBaruailiyotokakwamwanao. Hatahatihaisomeki "  "lo " baba watotoakamaka. HiibaruakweliimetokakwamwananguWafua.  "Waniulizamimi?  "  Mamaakamjibu "Tazamamaandishinaanwanibasi. ShuleyaMsingiyaBarungani S. L. P128Vuga.  "  (alama 5) 
(b)(i)Andika   sentensi  ifuatayo  kwawingi 
Uwanjamwingineoumechimbuliwakuongezaule wazamani(alama 1) 
(ii)Undajina kutoka na na  kivumishihiki (alama 1) Refu 
(iii)Tunga  sentensi mojaukitumia–ki–yamasharti (alama 1)
(c)(i)Zifuatazonisehemuganizamwili 
(i)Kisugudi 
(ii)Nguyu (alama 2) 
(ii)Andika   maneno  mengineyenye  maana sawana 
(i)Damu (alama 2) (ii)Jura 
(d)TumiakitenziKAAinavyofaakujazia nafasi zilizoachwa 
Onyangoalipofikamkutanonialikosamahalipa................... .  Watuwalikuwawamejaanahapakuwa na kitihatakimojacha (alama 2) 
(e)(i)Fafanua  maana  ya methali:Waso haya wanamjiwao (alama 1) (ii)Tunasemakifurushichakalamu 
............................... . yandizi (alama 1) (f)(i)Tunga  sentensi tanokuonyesha matumizi matano tofauti yanenoKWA (alama 1) 
(ii)Tumiaviunganishivifuatavyo katika   sentensi  
5. Minghairiya 
6. Maadam (alama 2) (ii)Ni mbinu gani za lugha zinazotumiwa katika   sentensi  hizi ?  
i.  Juma si simba  wetu  hapa kijijini 
ii.  Juma ni shujaa kama simba (alama 2) 
(g)  sentensi  ifuatayo ina maana mbilitotauti. Zieleze 
Huyu amekujakutuliza (alama 2) 
(h)Andika sentensi tatu kuonyesha maana tatu  tofauti  za neno KINA(alama 3) (i)Eleza  tofauti yasemimbilizilizopigwa mstari  
∙ Kevogahanamuhali;ikiwa hawezi kukufanyia Jambo  atakwambia ∙ Kevogo hanamuhula;hi visa saamekuambia hawezi kukufanyia Jambo  hili (alama 2) 
(j) tofauti sha maana  
a. Ningekuwa na  uwezo ninge safiri kwenda ng'ambo 
b. Ningalikuwa na  uwezo ningali safiri kwenda ng'ambo(alama 2) 
▪ Yaandike   maneno  yafuatayo katika ufupi wake  
(a)(i)Shangazizako 
(ii)Mamazako (alama 2) (b)Unda jina moja  kutoka na na  majina yoyote mawili ya Kiswahili sanifu (alama 1) 


102/2 
 Kiswahili  KARATASI 2 
OCT/NOV 1996 
2½HOURS

1. UFAHAMU 
Soma makala yafuatayo Kisha Ujibu Maswali  
Zamanisananahatahivikaribuwatu wengikotedunianiwalikuwa wakiaminikuwa kunaardhinambingu tubasi. Imanihiiilijikita katika mantikiinayosema kwamba  ardhiauduniaipo katika tiyamaumbileyotenaisitoshe,  nitambarare.  
Juuyaardhinimbingu ambayo imejaa vimulimuli vidogovidogosanaviitwavyo nyota .   baina ya vimulimuli vipoviwilivikubwaviitwavyomwezinajua. Hiviviwilijaponi vikubwakulikovingine,  badonividogokulikoardhi.  
Hii ndiyo  imaniiliyoutawala ulimwengu kwamiakanamiaka,  naikawaimekitamizizi.  Lakinijinsiwanajimuwalivyozidikuelimika,  waligundua kwamba ukweliwamambo umejitengakando kabisanaimanihii 
Ukwelini kwamba zimatulionalolarangiyasamawatinusumviringojuuyapaazetu zavichwanikubwasanatena. Nasikubwa tu balilazidikupanuka.  katika bwakahili lipanukalokilauchao mnagalaksi nyingi ajabuzisizokadirika. Ndani ya kila galaksi mna nyota mamilioninamamilioni,  malakinakanui. Imejulikanakuwa nyota hizojapo huonekanakama vimulimuli vidogosanausikuusikunikubwaajabu. Kadiria  mwenyewe !Jualetuni nyota kubwasana. Ukubwawakeumezidiwaduniamara  nyingi sana,   zaidi yaelfumoja!Basifikiriajuu yaukubwawotehuo. Imegunduliwaya  kwamba juani nyota  ndogo sanaikilinganishwanazinginezilizo katika galaksi yetu tu,   lic haya galaksi nyingi nezozilizoko katika bwaka.  
Na  haya  sio maajabupeke yake . Wataalamwamevumbuamengiyakushangaza zaidi .  Mathalan,  imekujakufahamikakuwajualetu ambalo ni nyota ,  lina sayari tisa zinazolizunguka. Baadhi ya  sayari  hizi niArthi yetu . Zaibaki,  Zuhura,  Mirihi,  na mshitara baina yatisajumla. Baadhi ya  sayari  hizi zina visa yarividogo vinavyozizunguka.  visa yarihivindivyoviitwavyo miezi. Ardhi yetu inamwezimiwili ilhaliMshitarainakuminamiwili! sayari  hizi zotena visa yarivyao,  auvitoto ukipenda,  havitoimwanga. Nuruyamwezinanuruyahizo  sayari zinazolizungukajua letu inatokana na  jualenyewe. Kwahakikanimmeremetotuunaotufi kiasi sikupitia  sayari  hizi  kutoka kwa nyota hii yetu  iitwayoJUA.  
Kama wasemavyo washahiliyaMungunimengi. Taswiratuliyonayo katika maelezo  haya yaonyeshajinsiambavyom wanadamu lic haya kuwa na akili nyingi ,  bado hajawahikuigusiasirikamiliyamungu. Lakini kwa ufupi twawezakusema hivi. Ikiwa  katika bwakalote kunagalaksi  nyingi ,  bilashakakwavilejuani nyota basizimo  sayari  nyingi ajabuzinazozungukakila nyota aujuakamazipasavyokuitwa. Kwa vile  katika mfumo-juaimo sayari mojayenyeviumbevyenyeuhai,    binadamu  wakiwemo,   basibilashaka katika mifumo-jua  mingi  ne  katika galaksi yetu zipo sayari  zinazofanananaardhihii yetu ,   ambazo  sinaviumbevilivyohai-penginepowatu pia! Wanonamaajabu? Na katika magalaksi mengine je? Mambo pengine ni yayo hayo! Kwa hivyo huendaikawapeke  yetu   katika bwakahili;labdatunaviumbe  wenzetu ambao hatutakutananao  katika uhai wetu kwa sababu  uwezo  wetu wa kimaumbile,  navile kisayansinihatifu. Lakini,  kwavile mwenye kupangamaajabu hayo yote,   yaani MwenyeziMungunihuyommojabasihuendasotetukakutana Ahera. Mungunimkubwa
o Kulingana na habarihii,  tajamambomanne  ambayo niimanipotovu (alama 4) 
o Kwakusema "ukweliwamamboumejitengakando " Mwandishi anamaanisha nini?  (alama 2) 
o Tajasifazozotennezamaumbileyaangazinazopatikana katika habarihii (alama 4) 
o Tajavitu viwilivipatikanavyo katika galaksi (alama 2) 
o Taja sayari mbili ambazo  nikubwakulikoardhi (alama 2) 
o Niithibatiganiiliyotolewakuonyeshakuwa nyota siovijataavidogo?  (alama 1) 
o Bainishanuruainambilituzionazoangani (alama 2) 
o (i)Ninenoganilenye maana sawana "anga " ama "upeo "  katika habarihii?  (alama 1) 
(ii)Andika nenomojaambalolina maana sawanapaakamalilivyotumiwa  katika  taarifa  (alama 1) 
o Mwandishi anaposemakuwa katika magalaksimengine "mambopengineni yayohayo " anamaanishanii?  (alama 1) 

UFUPISHO 
2. Somahabari ifuatayo  kishaujibumaSwali  
Mababu walituachia msemo maarufu kuwa "Kuzaa sio kazi. Kazi kubwa ni kulea. "  Busarailiyomo katika met hali hii inatupambazukiapeupe pindi tukianza kuchunguza   maisha ya  vijana wasiku  hizi  katika jamiizote,  hasazileza Afrika . Kwaupande mmoja,   maisha ya  vijana hawayanaonyeshacheche yamatumainikwa maisha ya  siku zausonikwasifazaozamorinakupendakujaribunakushikamambo upesi kamasumaku. Lakinikwaupandewapili,  tunashuhudiaupotevuwaki mawazo  na hulka ambayo  ndiyo  ki pingamizi chakuendeleakwaokamaraiawakutegemewa.  Kuwanyeshea vijana lawamanakashifazakilaainahakufaiwalahakufuidafu katika  juhudizakuwaongozanakuwalea. Kwahilihatunabudikusadiki,   "mtotoumleavyo ndivyoakuavyo.  " Basi hivyo  badala ya kuwashambulia vijana wenyewe. Tutafanya  hivyo kwaimanikuwa "mwibauchomeakondikoutokeako.  " Kiinichama tatizo ya  vijana waleo ninamnayamwongozo navielezo wanavyopokea kutoka kwa  wazazi  ,   waalimu,  viongozi wakijamii wakiwemopia wale wa madhehebu  tofauti na hasa  kutoka na na  vyombo tofauti vya habari:vitabu majarida,  filamu,  magazetina kadhalika.  
Jamii inahaki gani kuwashtumu  vijana iwapo mzazi,  tangu utotoni mwao amewahubiria majina  huku  mwenyewe  anakunywa mvinyo? Kamafasihi na maandishi mengine wanayoyabugia vijana yamejazwa amali,  picha,  jazandana taswira zinazohimidi ugeni na kutweza U Afrika ,  tutashangazwa na nini pale  vijana  watakapoanza kupania zilezile amali za ugenini? Iwapo jamii na mazingira wanamokulia vijana yanatukuza kitu kuliko utu. Hatupaswi kupepesa macho na kukonyeza tunapowaona vijana wakihalifu sheria zote kwa tamaa ya kujinufaisha binafsi. 
Ni hoja isiyo pingika kuwa kulea sio tu kulisha na kuvisha au kumpeleka mtoto shuleni sharti itambulike waziwazi kuwa sehemu kubwa ya elimu na mwongozo unao athiri mienendo ya vijana na watoto haitokani na yale waambiwayo bali hasa yote wanaoyashuhudia kwa macho na hisia zao.  

1∙  katika ayayakwanza,   maisha ya  vijana wakisasayameelezwaje?  (alama 6) 
2∙ Kwanini vijana hawapaswi kulaumiwa kulingana na Mwandishi    maneno  30–35 (alama 8) 
3∙ Eleza sifazamalezibora (alama 6) (  maneno  20–25) 

3.  matumizi  YA  lugha   
(a) Sahihisha makosa yaliyomo katika sentensi mbili zifuatazo (i) Bei za vitu zimepanda juu sana siku hizi  
(ii) Weka mizigo kwa gari (alama 2) 
(b) Eleza   maana  ya   sentensi  hizi  
(i) Mikono yao imeshikana 
(ii) Mikono yao imeshikamana (alama 2) 
(c) Andika sentensi zifuatazo ukitumia kinyume cha neno lililoandikwa kwa herufi za 
Mlazo 
(i) Usijaribu kupaaza sauti unapoimba 
(ii) Huyu ni mtu mwenye busara 
(iii)   binadamu   hawezi  kumuumbua mwenzake 
(d) Fafanua maana za misemo  ifuatayo  kwa kuitungia sentensi  (i) Kula uyundo (alama 2) 
(ii) Kula uhondo (alama 2) 
(iii) Kula mori (alama 2) 
(e) Akifisha kifungu kifuatacho 
Bwana mwenyekiti  wetu  wa leo  wazazi  wote na hata wanafunzi leo ni siku muhimu je mngependa niwafahamishe msaada tuliopokea  kutoka  kwa wizara ya elimu (alama 4) 
(f) Eleza kazi ifanywayona 
(i) Mhariri 
(ii) Jasusi (alama 4) 
(g) Tunasema:Mtoto huyu mzuri anapendeza 
Ukitumia majina  yafuatayo kamilisha sentensi ukifuata mfano ulio hapo juu
(i) Ngome (alama 1) (ii) Mitume (alama 1) (iii) Heshima (alama 1) (iv) Ng'ombe (alama 1) (v) Vilema (alama 1) 
(h)  kutoka na na  vitenzitunawezakuundamajina napia kutoka na na  majina  tunawezakuundavitenzi. Mfano 
Jina Kitendo 
Mwuzaji Uza 
Mauzo Uza 
Wimbo Imba 
Sasakamilisha: 
Jina Kitenzi 
(i) Mnanda 
(ii) Kikomo 
(iii) Ruhusa 
(iv) ashiki 
(v) husudu (alama 5) 
(i) Andika  katika  msemo halisi  
Mvulanaalimwambiababa yake kuwaalitakakwendasokoni 
(alama 2) 
(ii) Andika  katika msemowa taarifa  
 "Nitakuwanikijahapakilasikukukuona " ,  Kamaualimwambiashangazi  yake  
(j) Eleza  matumizi ya'Po' katika   sentensi hii (alama 2) Nilipofikanilimwonapalealipokuwaamesimama 
(k) Mtuakichezamchezomahali fulani tunawezakusemaalichezeahapo Ukifuatamfanohuu,  tumiavitenzivilivyoko katika mabaokukamilisha (alama 2) 
(i) Ali hapo(la) 
(ii) Ali hapo(fa) 
(iii) Ali hapo(oa) (alama 3) 1022 


 Kiswahili  KARATASI 2 
OCT/NOV . 1997
2½HOURS 
JIBU MASwali  YOTE  
1.  UFAHAMU 
Somahabari ifuatayo kishaujibumaSwali  
  binadamu  kwawakatihuuamemakakwa sababu amechafuamazingira yake pasipo tahadhari. Mathalaniinsiyaamejazagesizasumuzitokazoviwandaninahata kuchafuamito kutoka na na  majimachafu kutoka viwanda hivyo . Takataka zinazotupwaovyoovyozinarundikanakilamahali. Isitoshemitiinakatwavivyo hivyo  bilasimile. Matokeo ya haya yotenikwamfanotunapatamvuayaasidi ambayo  huhasirimimea. Aidhanaoukandawaozoniunaotukingadhidiyamiali hatari  kutoka  kwajuaumeharibiwatayarina hivyo kuongezajotoduniani. Sehemu nyingi zimeanza kugeukanakuwajangwahukusehemuzinginezikifurikakwamajiyamitonamvua.  Maji haya yameanzakumezavisiwavingivilivyobaharini.  kutoka na na  madhara haya ,     binadamu  sasaanatapatapailikutafutamakaokwinginekwenyesalama . Ndiposasiku  hizi nadhariza  binadamu  zimeelekezwa katika mawandamenginenjekabisaya ki sayari hiki kidogo kiitwachodunia.  
Kwamiaka  mingi  sasa  binadamu  amekuwaakitafakariuwekanowakuishi katika  sayari   nyingi ne. Hii ndiyo  sababu mwakawa1969waamerikawalimkanyagisha  binadamu  wa kwanzakabisamwezini. Lengolilikuwanikutaliinakuchunguza uwekanowa   binadamu  kuishihukoiliwalewatakaowezawahamiehuko,  hatamimea. Mwezinini vumbitupulisiloota chochote . Kipatikanachokwawingisananimadinitu ambayo   haya wezikufaidi  binadamu  kwalolote.  
 sayari   nyingi ne alizozitalii  binadamu  niZuhura,  Mirihi,  Mushtaranatusemekaribu zotezinazolizungukajua. Kilichogunduliwanikuwaupouwezekanowa sayari kama ZuhuranapengineMirihikuwa na mvua,  lakini nyingi mnoisiyowezakuruhusus mimeakukua. Situ,  zuhuriainasemeknakuwajotosana wakati wa mchanailhali Mirihinibaridisanasikuzote;baridi kiasi chakuuwa  binadamu  nawanyama hawawezikuishihuko. Mushtarayasemekanakuwajotoajabu,  ambapohizo sayari   nyingi nezinajotosanaauzinabaridisana. Habarihiiimemfunga  binadamu   katika  jelayakiji sayari chake kikihikikiitwachoduniaanachokichafuauchao.  
Je,    binadamu  amekatatama? Hata kidogo !Ndiomwanzoanajaribusanakuzikata pingualizofunzwanamaumbile. Vipi? Amejaribu kuchunguza uwezekanowa kuihamaardhinakuishibaharini,  kwa sababu bahariinazidiardhimaratatukwa ukubwa. Nanivipi  binadamu  anadhanianawezakuishibaharinimahaliambapo hakuumbwaaishihumokamasamaki?  
Jawabunikuwaangefanya hivyo kwakutumiamaarifa yake .  
  binadamu   anaaminikabisakuwaana uwezo wakujengamijimikubwamikubwa humohumo baharini... mikubwa zaidi yahiituliyonayo ardhini. Anaaminiyakuwa anawezakuitawalabahari kiasi alichitawalaardhi,  na hivyo basikufanyabahariimpe makaonakumlishabilayakuyabadilishamaumbile yake . Naiwapohilihalitawezekana basi,  ikiwajibika,  abadilishemaumbile yake kwakujiundamashavukwamfano,  ili
avutepumzindaniyamaji 
Njiayapiliyakuepukananapinguzamaumbilenikuishiangani. Hiiina  maana  ya  kujengamijiiliyoeleaangani,  kamamadunguvile. Nakwavileangahainakikomo,     binadamu  atakuwaamejipatia visa yariv yake visivyoidadiingani! 
Njiayatatunikubadilishaumbolakeiliasihasirikenajotowalabaridi.   binadamu  wa kisasaanaaminikuwainawezekanakumuundaupyamtu katika maabara badala ya   katika mamba.  
Mtu huyuwamaabra,  aitwaye'cyborg'kwa lugha yaKiingereza,  anawezakuwa na  chumandani badala ya mifupa,  namwiliwakawaidawaudongonamajinje.  
Kiundehuyuatakuwahadhurikiovyoovyokama  binadamu  wasasaaliyeumbwakwa chumvi,  majina protini. Aubora zaidi ,    binadamu  mpyawamaabaraniaundwekwa zebaki.   binadamu  huyuwazebakihafiwalahakatikikatiki. Naiwapoata katika vipande vipande,  basikamazebaki hivyo vitaundikatenaupyanakumrudishiaumbolaawali kamili.  
Njia nyingi neyakuepukananauangamizinikutumiaviundev yake vyaelectroniki  kama vile ta rakilishi yaani kompyuta,  namitambo   mingi  nekamaiyo.   binadamu   anaamini kwamba  uwezo wavyombohiviutakapokamilishwa,  basivitamsaidiakwa lolotelile.  
MaSwali  
I.  Inasemekana kwamba   binadamu  anakichafuahikiki sayari chakekilauchao.  Kwakutumiamifanomitatu,  Eleza vile  binadamu  amechafuamazingira yake .  (alama 3) 
II.  Kwaniniongezekolajotolimeleta jangwadunianiwawakatihuohuo likaleta mafuriko?  (alama 3) III.  Eleza  sababu mbilizinazomfanya  binadamu  kuhangaikanakutafutamakao kwingine (alama 2) 
IV.  Nimamboganiyanayomfunga  binadamu   katika ardhi. Taja mawili  (alama 2) 
V.  Unadhaninikwaninimadinimengiyaliyokomwezini haya letwiduniani. Taja naufafanue sababu mbili (alama 4) 
VI.  Kulingana na ayambilizamwisho,  Eleza  Jambo  ambalo  binadamu  anajaribu kukwepa (alama 2) 
VII.  Eleza   maana  ya   maneno  yafuatayo kamayalivyotumika katika kifungu (alama 4) 
(i) Mashavu 
(ii) Madungu 
(iii) Asihasirike 
(iv) Kiunde 
Somahabari ifuatayo kishaujibumaSwali  
 vijana wengiwakekwawaume,  walikuwandiotuwakamilisheshughuliya kusajiliwachuoni. Walikuwabadonadharizaozimetekwanaugeni,  hawajapata
stareheakilinimwaowalakujisikiawamekaribiakamakwaonyumbani. Kwa hakikamazingirayalemapyayalikuwayanawapaki wewe  kidogo autusemehata woga kiasi . Kusemakweli,  kwawakatiulewalikuwahawajuini maisha ya namna ganiyanayowasubirimahalipale. Hawakuwezakukadiriakwauyakinifuwowowtw iwapo makaaziyaopaleyamiakamine mizamakuanziawakatiule,  yangekuwa yautulivunarahaau pengineyangeondokeakuwayarohojuujuunama tatizo  chungu mzima.  
WamsubirimkuuwaChuoaingiewamsikizeatakalosema,  kishandipowaweze kubashirivyemamkondowa maisha ya outakavyokuwa. Lakinijinsiwalivyosubiri Mkuuwachuoaingieukumbinindivyowayowayo laolilivyozidikuwachezashere.  Waliwaza:Ugenijamanikwelinitaabu.  mawazo mengiyaliwapitiabongonimwao.  Wakawakinywaukumbimzima,  kama kwamba wamekujamazishini badala ya kuja kusoma. Waliwazanakuwazua. Walionaaupenginewalidhanikuwahapakilakitu ni tofauti .  
 wanafunzi hawawaliona tofauti  nyingi  kati ya mambopalechuoni na yale  waliyokuwawameyazoea. Kwamfano,  m walimu mkuu hapahakuitwa'headmaster' kamakule  katika shulezamsinginavileshulezaupilialiitwa'vice–chancellor' Nyumbazakulalahazikuitwa'dormitory'au 'mabweni',  kamawalivyozoea,  bali ziliitwa'halls'kwa sababu siokumbizaainayoyoteile,  balininyumbahasa,   zenyevyumbavyakulala,  kamawalivyozoeakitawalipokiwashulezaozaupili huko,  balihapawenye wewe nyejiwaliitakwamajina mengine kabisa! MaraUniversity,  marazutafindaki,  maraNdakikwaufupi,  maraJamahiriyana kadhalikanakadhalika!Waliwaza:kwelimahalihapawenye wewe nyejiwaliitakwa majina menginekabisa!Marakumzubaishamtuhadikufikiakiwangocha kuonekanakamazuzu!Hata  hivyo  hawakuvunjikamoyo,  baliwalipigamoyokonde wakanenakimoyomoyo:Poteleambali!Ukiyavulianguo,  yaoge!Walikuwawamo  katika haliyakurandaranda katika  ulimwengu wa mawazo pale katika  ulimwengu  waompya,   ulimwengu mwinginekabisausioafananahatachembenaule waliouzoea,  mkuuwachuoalipoingia.  
Kuingiamkuuwachuowotewalisimamakwapamojanakwamijiko,  wamekauka kamaaskari katika gwaride. Kuona hivyo ,  mkuuwachuoakwaashiriawakaetu,   bilakujisumbua. Kichekokikawatokabilakukosaadabunaheshima,  kasha wakakaakwamakinindiomwanzowakajisikiawamepoa.  
Kuonakuwasasawametulianawamestarehe. Mkuuwachuoakaanzakwa kuwaamkuakishaakawajulishakwawakuuwotewavitivo mbali mbali naidara  mbali mbali waliokuwawamekaapalejukwanialipoyeyeupandehuunahuu.  
Kufikiahapo,  alakaikawaimeungwa baina yawenyejinawageniwao. Kilamtu akaonamamboyamesibutena;huobilashakanimwanzomwema,  nakama ilivyose mwanawe nyebusara,  sikunjemahuonekanaasubuhi. Hii,  Kwawote ndiyo  asubuhitu,  baliniasubuhinjema,  sihaba. 
 
JIBU KILA Swali  
(a)Ukirejeleaayayakwanzanayapili,  Eleza wasiwasi wanafunzi waliokuwa na o  wakati wa kisubiri(  maneno  45-55) (alama 7) 
(b)Nimamboganimageni wanafunzi hawakuyazoeayanayoelezwa katika kifungu (  maneno  25–30) (alama 3) 
(c)Bilakubadilisha maana ,  fupishaayatatuzamwishokwakutumia  maneno  yako  mwenyewe . Tumia  maneno  40-45 (alama 10) 

3.  matumizi  YA  lugha   
JibumaSwali yafuatayokulingana na maagizo 
∙ Andika  katika msemowa taarifa  
Mzazi: kesho natakaufikenyumbanimapema,  unasikia?  
Mtoto:Nitajaribu,  lakinim walimu alisematutafanyamtihanijioni (alama 4) 
(i)Badilisha katika udogokashauukanusheudogo huo 
(i) Guulakelimeponabaada ya kuumwanajibwalajijini(alama 2) (ii)Nyumbayenyeweilijengwabondenikaribunamto (alama 2) (ii)Andika  katika kauliyakutendesha 
(i) Natakaupike chakula hiki vizuri  (alama 1) (ii) Toaushuruwaforodhani 
(iii) Sahihishabilakubadilisha maana : 
(i) Usikujehapa k wetu  kwanisitakuwamo (alama 1) (ii) Basilashuleimeharibikamoshi nyingi inatokeadirishaninamaji inatiririkaovyo (alama 2) 
(iv)Bilakubadilisha maana ,  Andika   sentensi zifuatazoukitumiakirejeleocha ngelikifaacho 
(i)Nyumbualishindafarasikukimbia (alama 1) (ii)Milangoyoteyajifungaovyo,  nendauakafunge (alama 1) (iii)Hamisiamekatanyasi vizuri  (alama 1) (iv)Jiwelileliliangukiamatunda (alama 1) 
(f)(i)Eleza   maana  ya misemo ifuatayo kwakuitungia  sentensi mojamoja Kurambakisogo (alama 2) Kuzungukambuyu (alama 2) 
(ii)Andika methali nyingi ne ambayo   maana  ya kenikinyumecha Rizikikamaajalihuitambuiijapo 
(g)Eleza  matumizi manne tofauti ya–na (alama 4) (h)(I)Eleza  maana mbilimbilizinazotokana na    sentensi zifuatazo (i)Mtotoalitimuambio,  kuonanyoka (alama 2) (ii)Jumaalifagia chakula  (alama 2) (iii)Sisikii vizuri  (alama 2) (II)Mahalipalipohamwapanaitwa (alama 1) (i)Tunga  sentensi yanenomoja ambayo inavisehemuvifuatavyovya sarufi
- Kiima 
- Wakati 
- Kirejeleo 
-  Kiswahili kitendwa 
- Kitenzi (alama 5) (j) Bilakunyambua,  Andika   maneno   mawili  ambayo yanatokana na  shina mojananeno:imani (alama 2) 


1022 
 Kiswahili  KARATASI 2 
OCT/NOV . 1998 
2½HOURS 
1. UFAHAMU 
Soma makala yafuatayo Kisha Ujibu Maswali yanayofuata 
Kunasayansimpyainayoitwa "cloning " kwa lugha yaKiingereza. Penginekwasasa tuite "kutumbisha.  " Sayansihiitayariimeleta mapinduzimakubkwa katika uzalishaji mimeanauvunani. Imesemekanaya kwamba ,  ghairiyawivunakijicho baina yajamii  mbali mbali  ulimwengu ni,  ainahiiyasayanziina uwezo nakuangamizakabisajangala njaa katika  sayari hii yetu . Kivipi?  rahisi kabisa. Ni kwamba mbegumojatuyaaina yoyoteyammea,  baada ya kuneemeshwavyumbav yake vidogo ambavyondivyo hasamsingiwauhaivinawezakunyunyiziwadawamaalum ilivitawanyikemarahata mamilioninakuwamimeakamili.... Mamilioni! 
Sayansihiitarariinatumiwakukuzaviazinavyakulavingine. Hiiina  maana  ya  kwamba  mashambamakubwasi muhimu siku hizi ,   yaani vyakulavingikabisavinaweza kukuzwamahalipadogosana. Kwa hivyo hivikaribunitu,  kutakuwahakuna haja ya  kupiganiamashamba.  
Vyema. Hebusasatuangaliezilizokwishapigishwahiisayansiya "kutumbisha " na mahali  binadamu  alipofikakimaendeleokwa sababu yahatuahizo.  Jambo  lakwanza sayansihiitayariimeshatumiwakuzalishiawanyamawengi,  wengisanawadogo wadogokwalengolakuendEleza mbeleutafiti. Kufikiasasa,  wanyamahawa waliotengenezwana  binadamu   katika maabara yake badowanahifadhiwamumohumo walimotengenezwa. Hiinihatuakubwana  binadamu  anastakilipongezikwajinsi anayotumiaakili yake kuvumbuaibura hizi zote.  
Hata  hivyo  imesemwa kwamba kuchambakwinginikuondoamavi.   binadamu  kama ijulikanavyo,  anajaribusanajujitakasakwakujitengambalisananaasili yake ya unyamailiaufikieu  binadamu  mkamilifu. Hapanaubayahapo. Lakinitukirudinyuma tunakutaya kwamba   binadamu  sasaaneingiatamakubwasanakulikowakatiwowote ule. Tamaahiiimeletwanaujuziwake katika sayansihiiya "kutumbisha.  " Sasa   binadamu   anajua vizuri sana kwamba kwavileanaujuziwakutengezapanyana hatakondoo katika maabarabasihataujuziwakutengeneza  binadamu  piaanao!Na hapondipo tatizo lilipo. Swali hihili:Je,  ujuzihuuutatufikishawapi? Nakikomo chakekitakuwaje? 
  binadamu  sasaujuziwakeunamtiawasiwasi. Wataalamwasayansihiiwamejiuliza  mara  nyingi  ninikitakachotokeaujuzihuuutakapomilikiwanamwendawazimu mweledi.  " Watukadhawakadha,  miongonimwao wakiwawanasiasawamejiuliza marazisizohesabikaSwali hili:kamaHitlerangekuwa na ujuzihuu,  angekuwa na  lazimaganiyakuwauliambaliwayahudimilionisitawasiokuwa na hitiaisipokuwa na  nywele nyeusinahawakuwaweupesanakamawazungu? Hitleraliaminiya kwamba   "mtumzuri " nimwenyepuayaupanga(kamamzungu),  machoyabuluunywelerangi yadhahabunamwenyekimochafutisitaau zaidi  kidogo .  hivyo lengolakelilikuwani kubunitaifalawatuwazuripekeeambaomwishowatautawala ulimwengu nakuenea dunianikote.  katika mpangowake,  watuweusiwotewangefaakuangamizwatuili watoe nafasi kwawatualiowaonayeyekuwabora.  
Sasabaada ya sayansihiliya "kutumbisha " kuvumbuliwa,  wataalamwametishikasana.  WamewazajinsiambavyoHitlerangewezakufanyakamaangekuwamjuziwataaluma hiyo.  
Kitishohikikimezidikuwatwangawataalamnawasiokuwawataalamhivimajuzitu ilipogunduliwamaitiyamsichanawamiakakuminaminehukomilimayaAndes,   Amerikayakusini. Msichanahuyoalikuwaametolewakafaramiakakarnetanozilizo pitalakinihakuozakwa sababu yabaridikaliyabarafumilimani.  
Kwa sababu yadukudukulauvumbuziambalohaliishidhanazakiajabuubongowa   binadamu  ,  wataalamuwa "kuchezea " maumbilewalipomwonamsichanahuyomaiti,   upesiupesiwakampima. Walipofanya hivyo wakagunduaya kwamba mayai yake ni timamukabisawala haya jaharibiwanampitowakarne. Papohapowenginewakajiwa nawazolakuyatoamayaihayonakuyahifadhikwenyemabara. Tamaaikazidi zaidi ya  zaidi . Baadhi ya wataalamuwakajiwanawazola "kuyaneemesha " mayaihayona mbeguzauzazuizawanaume. Kwalengogani? Kuundawatotoamabomamayao alikufazamanizakaleiliwaonekanewatakuwawatuwaainagani! 
Sasafikiria mwenyewe !Watotohawawamaabarawakiwaweledi zaidi ya  binadamu   yeyoteyeyotewakisasalakiniwatiifukamambwanapakaitakuwaje? Hakuna atakayefikiria "kutumbisha " ilituwenavijitumwav yetu vipenzimajumbanim wetu  vinavyofanananasi badala ya pakanambwawasiovish wangu o?  
(a) Andika kichwakifaachokwanakalahii (alama 1) (b) Kutumiasayansiya "kutumbisha " kunawezakumsaidia  binadamu  kuangamiza mabaagani mawili yanayomkabilisasa?  (alama 2) (c) Unadhaninikwaniniwanyamawaliozalishwakwakutumiasayansihiibado wamo maabarani?  (alama 3 (d) Fafanuamethali "kuchambakwinginikuondokanamavi " kulingana na muktadha wahabarihii 
(e) Kunaubayaganikutumbishawatu?  (alama 4) (f) Mwandishi anaonekanakutishwasananauwezekanowasayansiyakutumbisha
kuishiamikononimwa "wendawazimuweledi " kwanikuna hatari gani?  (alama 4) 
(g) Eleza kwaukamilifuma tatizo yanayowezakuukumba ulimwengu iwapomayaiya msichanawaAndesyatatumbishwa (alama 4) 

MUHTASARI 
2. Somamakala haya kishaujibumaSwali yanayofuata 
 lugha ya Kiswahili ni lugha iliyoendeleasana. Leohii lugha hiiinasemanawatuwote nchiniTanzania,  RwandanaBurundi,  inasemwanawatuwotenchini Kenya . Nchini Uganda,  Zaire,  Malawi,  msumbiji,  Zambia,  Somalia,  Bukini(Madagascar)naNgazija (Comoro),  inasemwanaasilimiakubwazawananchiwahuko. Aidha lugha hiiina wasemajisihaba katika kisiwachaSoktananchiniOman.  
Faukayamaendeleo haya ,   Kiswahili kinatumikakwaminajiliyamatangazoyahabari  katika idhaa nyingi zamashirikayahabari ulimwengu ni. Nchizenyeidharaza  Kiswahili ni kama vile  hizi zetuza Afrika yaMasharikinakati,   Afrika yakusini,   Nigeria,  Ghana,  Uingereza,  (shirikalaB. B. C)Marekani(shirikalaV. O. A),  Ujerumani (shirikalaRadioDeutchWelle,  Cologue),  Urusi(RadioMoscow),  China,  Indiana kadhalika.  
Maendeleomengineyanapatikana katika upandewaelimu,  Marekanipeke yake ,  kuna vyuo zaidi yamiamojavinavyofundisha Kiswahili kama lugha  muhimu yakigeni. Huko UingerezavyuokamaLondon,  CarmbridgenaOxford vinafundisha lugha hii. Nci  nyingi ne ambazo zinavyuovinavyofunza lugha ya Kiswahili ni kama vile Japan,  Korea,   Ghana,  Nigerianakadhalika 
Kweli Kiswahili kimeendeleajamani. Lakini je ,  kilianzavipi? Nailikuwajekikaweza kupigahatua hizi zote?  
 Kiswahili kilianzakuzungumzwanakabiladogolawatuwaliokuwa wakiitwawangozi.  Watuhawawalikuwa wakiishimahalipalipoitwashumgwaya. Shungataninchiya zamaniiliyokuwaeneolililoko katika nchi katika nchimbilijirani ambazo siku hizi ni KenyanaSomalia. Kabilahililawangoziiliishiiraninamakabilamengine kama vile  wajikenda,  wapokomo,  Wamalakote(auWaelwana)naWangazija(kablahawajahamia visiwavyaNgazija) lugha yawangozisiku hizo,   ambayo  ndiyo mzaziwa Kiswahili   cha leo ,  ilijulikanakwajinakingozi. Kamailivyosemwahapoawali,  kingozikilisemwa nawatuwachachesana.  
Je lugha hiiilikuwajempakaikapatamaendeleo haya makubwa tu nayoyashuhudia siku hizi ? Amakwahakika,   Kiswahili ni lugha iliyobahatikatu. Inawezakusemwa  kwamba  lugha hiiilipendelewanamazingiranahistoria. 
 
 Jambo   la kwanza,  wageniwaliotokamasharikiyakatikifukia hizi janibuzetu Afrika ya masharikiwalikaribishwa vizuri nahawawangozi. Wakaingiliawageninawenyeji kindakindaki,  kidini,  kitawala,  kibiasharanakitamadunikwajumla. Pundesipunde wangozi,  ambaobaadayewalijulikanakamawaswahilinawagenihawa,  wakaelimika  katika dini(yakiisilamu),  biasharanamamboyautawalaainampya.  lugha yaonayo ikapanuka paleilipochukuamsamiatiyakigenihususanwaKiarabu naKiajemina kuufanyauwewake,  ilikuEleza kwa rahisi  zaidi mambo haya mageni katika taaluma zadini,  biashara,  siasanahatasayansi kama vile unajimu. Wakatihuo,   lugha ya Wangozisasaikaitwa Kiswahili walasiokiangozi.  tatizo hapanikuwakwavile  Kiswahili kilichukuamsamiatimwingiwakigeniilikuelezeataaluma hizi mpya,   baadaye kimekujashukiwa kwamba ni lugha yakigeniilhalini lugha yaKi Afrika asilia,   nakitovuchakeninchimpyazaki Afrika ziitwazoKenyanaSomaliahiileo.  
5. Thibitishakuwa Kiswahili kimekuwa lugha yakimaitaifa(  maneno  35–40) (alama 6) 
6. Eleza kwaufupiasiliya Kiswahili hadikujakwawageni(  maneno  20–25) (alama 4) 
7. Ukitumia  maneno  yako mwenyewe ,  Eleza ujumbe uliomo katika ayayamwisho (alama 10) 

3.  matumizi  YA  lugha   
(a) Akifishakifunguhiki: 
Nilopomwendeaaliniangaliakishaakaniambiasiaminikuwani wewe  uliyeAndika  inshahii.  (alama 3) 
∙ Onyeshakielezi,  kivumishi,  kitenzinajina katika   sentensi : 
Watuwanewalipeperushwajuukwajuunaupepomkali (alama 4) 
∙ Tajamadini mawili  ambayo yametukuzwa zaidi ,  mojakwathamani yake ya kifedhana nyingi nekwakutengenezavyumavigumukulikomadinimengine (alama 2) 
∙ Tumiaviunganishivingine badala ya vilevilivyotumiwa katika   sentensi  hizi : (i)Anayetafutahachokihataakichokakeshapata (alama 1) (ii)Ngonjeenihadiwashirikiwotewafike (alama 1) 
∙ Watuwafuataowanafanyakazigani (alama 2) (i)Mhasibu 
(ii)Mhazili 
∙ Tumiakiulizio–pi–kukamilisha 
(i)Nimitume............................ Aliowataja?  (alama 1) (ii)Nikiziwi............................ . Aliyemwonaakipita? (alama 1) 
∙ Eleza  tofauti mbili muhimu zakimaumbile kati ya wanyama(alama 4) (i)Kifaru 
(ii)Nyati
∙ Tunatumiaviashiriavyakuthibitishakwamfano kitabukikihiki. Sasakamilisha Nimbwa......................... . aliyekula chakula chamtoto (alama 1) 
∙ Tumiasemi hizi  katika   sentensi kuonyesha maana : 
(i)Kuchokoachokoa  maneno   (alama 2) (ii)Kumezashibiri (alama 2) 
∙ Andika upya  sentensi  ifuatayo ukitumiakirejeshi(kihusiano)changelicha mwisho 
M wanafunzi anayefanikiwamaishaniniyuleanayesomakwabidiinapia anayetiiwakuuwake (alama 2) 
∙ Tunga  sentensi mbilizinazobainisha tofauti  kati ya : 
(i)Goma 
(ii)Koma (alama 2) 
∙ Jazaviambishivifaavyo katika   sentensi zifuatazo: 
(i)  ukuta ----------enyeweunanyufa nyingi lakinifundi...... oteanaweza Kuukarabati (alama 2) 
(ii) Majiyalizoachangarawe....... . otenavitu....... Ingine......oufuoni mwabahari.  (alama 2) 
∙ (a)Eleza  matumizi ya 
(i) Isijeikawa 
(ii) Huendaikawa (alama 2) (b)Tunga  sentensi zakuonyesha matumizi hayo (alama 2) 
(n) Onyesha maana mbili tofauti  za neno 'hapa' 
(alama 2) 
(o) Andika maSwali  mawili  ambayo  haya hitajimajibuyamojakwamoja (alama 2) 


102/2 
 Kiswahili  KARATASI 2 
OCT. /NOV. 1999 
SAA: 2½ 
UFAHAMU 
Soma makala yafuatayo Kisha Ujibu Maswali  
Mwanamkewakisasaanazaliwanakukulia katika mazingirayaliyobadilikamno.  Matazamio yake maishanini tofauti  na yale yawanawakewalioishimapote mawili  yaliyopita;wanawakemakamuyanyan yake namamaake-kuu.  
Yeyehatarajiikuzaliwa,  kukua,  kuolewa,  kuwamkewabwana,  kumzaliawatoto,  na
 
daimadawamukuwa'mwendaniwajikoni'akawapikiawatotonabwanake chakula ;na akitokajikoniaelekeeshambanikulima,  kichakanikuchanjakuni,  mtonikufuanguona kutekamajiyakutumianyumbani. Mwanamkewakisasahuandamananamwanamume.  Akanyangapomumenayepapohuutiawayowake.  
Mwanamkewakisasahuendashulenakujifunzayoteyafunzwayohuko. Hushindana nawanawakekwawanaumenakuibukamshindisimarahaba. Huibukamshindi  katika  masomo ya lugha ,  historia,  jiografia,  hesabu,  sayansinamengineyo,  sawana mwanamume.  
Mwanamkewakisasahutakakufanyakazizakibega,  akazifanya. Akatakakuwa m walimu ,  akawa. Akatakakuwadaktari,  akafanikiwa. Almuradi,  siku hizi mwanamke hufanyakaziyoyoteileafanyayomwanamume. Kunawanawakemarubaniwandege,   masonara,  waashi,  wahandishi,  maderevawamagari,  mawakili,  mahakimu,  mawaziri wakuunahatamaraiswanchi. Hakunakaziisiyofanywanamwanamkesiku hizi .  
Mwanamkewakisasahateswiakafyataulimi. Anapohiniwayeyehupiganiahaki yake  kwadhatinahamasa. Katuhakubali'mahalipake' katika jamiialipotengewana wanaumewenye mawazo yakihafidhinayaliyopitwanawakati.  
Siku hizi mwanamkehuolewatuwakatiamepatakaziyakumwezeshakujikimu maishaniaupaleanapokuwa na hakika kwamba biashara yake ,  iwaponimfanyi biashara,  imepigahatuayakutomrudisha ukuta ni.  
Mwanamkewakisasahaamuliwi katika  Jambo  lolote,  balihufanyamaamuzi yake   mwenyewe . Kwaupandemwingine,  mwanamumewa'kisasa',  ambayebado amefungwapingunataasubizakiume,  hapendezwinamwanamkehuyu. Huuma kidoleakatamaniyakale,  lakiniwapi!Analazimikakumkubalimwanamkehuyukama mshirikasawamaishani,  nakuishinaye,  apendeasipende. Shingoupandeanalazimika kukubali kwamba mabadiliko  haya  sio mithiliyakiwingukipitacho,  baliniyaaushi.  
MASwali : 
a) Msemo'mwendaniwavijungujiko'unadhihirishahaliganiyamwanamke  katika jamii?  (alama 2) 
b) Jamiiimemfanyamwanamkekuwa haya waniwamizigo. Fafanua (alama 2) 
c) Eleza   maana  ya 'akanyagapomumepapohuutiawayowake. ' (alama 2) 
d) Zungumziamaswalayandoanaelimuhukuukilinganishamwanamkewa  kiasi linawakisasa.  (alama 4) 
e) Mwanamumewakisasaanamwonajemwanamkewakisasa?  (alama 2) 
f) Tajamifanominneya' mawazo yakihafidhina.  
(alama 4) 
g) Eleza   maana  ya :
(i) Akafyataulimu................................................... 
(ii) Ukatani.............................................................  
(iii) Taasubizakiume.................................................  
(iv) Aushi......................... ..................................... .  
(alama 4) 

2.  MUHTASARI 
Soma makala yafuatayo Kisha Ujibu Maswali  
Sikuhiyonilipitiamahalihapokamanilivyokuwanikimuonasiku hizi zote,   mwakanendamwakarudi. Nilisimamahukunikishangaakwa mara  nyingi  ne tena.  
Nilikuwa na jitayarishakujiendeanahamsinizangumtuhuyoalipojipindakwa mbalisana. Kwahakikanilidhanimacho yangu yananihadaa. Nikafikichamacho  yangu nikitumianishatiyoteiliyomomwilinim wangu iliniyatoematongo  ambayo nilituhumu kwamba niakili yangu tuiliyokuwaimeniadaa,  nikaamua kuendeleanasafari yangu kwendakujitafutiariziki.  
Hatuayakwanzanayapili,  moyohaukunipa. Sauti katika kilindichamoyo  wangu ikanisihinakunitafadhalishanitazamenyuma. Kutupajichonyuma,   nikamnasamtuhuyoakeguka!Nikashtukasana! Jambo  lakwanzanildhani macho yangu yameingiwanakitukilichoyafanyakuonamamboyasiyokuwepo.  
Pili,  nilidhaniiwaponiliyoyaonayanamsingiwowote,  basihuendaamanina wazimu,  auyulemtunimzuka,  hasakwavileilionekananimimitunimuonaye.  Nilikikuwaniko katika haliyakufanyauamuzi  kuhusu  dhanazangu hizi aina ainamtuhuyoalipojigeuzageuza,  kishaakafunuamacho!Moyouliniendambio.  Nilitakakutifuavumbiiliwazimuusinizidie,  lakinisikupata nafasi . Mtuyule alijizoazoanakuketikitako. Kishaakatokwana  maneno   katika  lugha  iliyofananasanana Kiswahili . Niliyaelewaaliyokuwaakisema.  
Ajabuyamaajabu,  mtuhuyoalidaiya kwamba tangualipolala kivuli nihapo tangujanabaada ya  chakula chamchana,  hakuotandotohatamojabaliusingizi wakeulikuwamithiliyagogo!Sasanilikuwa na hakika kwamba ikiwamimisina wazimu,  basikiumbeyulealiyevaangoziiliyochakaasana katika mpitowa miakahakikaanawazimu. Nilitakakuhakikisha,   hivyo nilimkumbusha kwamba  amelalama halihapo kwa muda wamiaka  mingi  sana.  
Kusikiahayoalianzakunikagua. Akasemanimevaakizungu. Akanitajia tofauti   nyingi  baina ya vijana aliowazoeanamimi. Mwishowayoteakaulizakamasiku hiyositarehekuminananemweziwapilimwakawa1897. Nikadhanianafanya mzahakwa hivyo nikacheka.  
Nilipoonakichekochangukinamuudhi,  nikamwambiasikuhiyonitarehekumu nananemweziwapilimwakawa1997. Nilipoonaameshangaakwadhati,   nikagunduaukweli.  
Alikuwaamelalakwakarnenzima!.  

MASwali  
a) Eleza hojanne muhimu zinazojitokeza katika ayatatuzamwanzo. 
 
(  maneno  75-85) (alama 12) 
b)  kwa   maneno   yako mwenyewe ,  fupishaayambilizamwishobila kubadilisha maana . (Tumia  maneno  40-50) (alama 8) 
3.   matumizi  YA  lugha   
A: 
a) Jaza kiambishi kifaacho: 
Ume__________onakalamunyekunduziliz_______potea?  
(alama 2) 
b) Andika kwaumoja 
Tumewaondoleenima tatizo yenu,  yafaamtushukuru. (alama 2) 
c) Nyambuavitnzivifuatavyoilikupatamajina (nomino) mawili  mawili   tofauti : 
(i) Kumbuka 
(ii) Shona 
(iii) Cheka 
d) Ondoa-amba-bilakubadilisha maana .  (alama 6) (i) Kuimbaambakokulisifikasiku nyingi sasakunatiashaka 
(alama 1) 
(ii) Mibuni ambayo hupandwa wakati wa mvuahustawi 
(alama 1) 
e) Sahihisha: 
Siku hizi mahitajiimezidinapesahaitoshi (alama 1) 
f) Akifisha: 
Sijaonakitabukizurikamahikiutaniazimasikungapibashirialimuliza sijaona.  (alama 4) 
g) Eleza  maana mbiliza  sentensi : 
Juanisemaloni muhimu  k wetu  .  (alama 2) 
h)  kiambishi -U-hutambulishamajina yoteyangeliyaU(umoja). Hata  hivyo   baadhimajina hayhuchukuaviambishi tofauti  tofauti  katika wingi.  Orodheshamajina makamahayo,  kishauonyesheviambilshi hivyo   tofauti vyangeli( katika umojanaWingi) 
B: 
(a)(i)Andika methali nyingi neyenye maana sawana 
Mwen yake lelehananeno.  (alama 2) 
(ii)Eleza   maana  ya misemo: 
I Hanamwiko 
II Ametiambugimiguuni (alama 2)
b) Tunga  sentensi mbilikuonyesha tofauti  kati ya : 
(i) Tega 
(ii) Tenga (alama 2) 
c) Eleza  maana mbilikuonyesha tofauti  kati ya ; 
(i) Rudi 
(ii) Funza (alama 2) 
d) Jumbalakuhifadhivituvyakaleiliwatuwavitazamehuitwa (alama 2) 
e) Andika kwatarakimu; 
Nusukuongezasudusinisawanathuluthimbili (alama 2) 
f) Jazakiungochamwilikifaacho: 
i) ........................yajichohurekebisha kiasi chamwangauingiao kwenyejicho.  (alama 1) 
ii) Saahufungiliwakwenye................... . chamkono (alama 1) 
g.  i)Mjukuuniwababu;mpwaniwa......................  (alama 1) ii)Tunachungaunga,  tunapeta......................... .  (alama 1) 1022 


 Kiswahili  KARATASI 2 
OCT. /NOV. 2000 
SAA:2½ 

1. UFAHAMU 
Soma makala yafuatayo Kisha Ujibu Maswali  
Nchi nyingi za ulimwengu unaoendelea,  auuleuliokuwaukiitwa ulimwengu wata zimegawikasehemumbilimbili. Sehemu hizi zinazidikutoshabihianakilauchao zinatengana kiasi chakukaribiakupigwamfanowamasafayaardhinambingu. Seher zenyewe ni mijininamashabani. Sehemu hizi ,  hasaukizitia katika mizaniyahalina jiazawatuzamaisha,  zime tofauti anamno.  kiasi cha tofauti  hizi nikikubwahadi kuonekanakama kwamba hazinauhusianokamwe,  mithiliyanchimbili tofauti .  
Hebusasatuzingatieyaleyanayozifanyasehemu hizi kukosakufanana. Hapa tutawajibikakuzizingatia tofauti zilizo bayana  baina yawatuwashambanawamijini,   hasakufungamananajinsiwanavyoyaendesha maisha ya o.  
 Jambo  lililowazini kwamba watuwamashambanihawajapigahatuaya maana   kuhusu   jinsiwanavyuotakikanakuishi katika karneyaishirini. Watuhawabadowanaishikama walivyoishimababuzao. Hawahisihalahalaya Jambo  lolote. Mategemeoyaoni shamba;usubiriwemsimumzuriwamvua,  watuwalime,  Munguakineemeshekilimo,   wavunemavunomema,   chakula kikiwatayari,  wale,  walale,  siku nyingi newarudie mkondouohuowakuendesha maisha ya o. 
Watuhawa maisha ya oyamepangikamikondomitatutu:kuzaliwa,  kuoaaukuolewa,   nakufa.  zaidi yamikondohii,   maisha ya viumbehawa haya namabadilikomakubwa.  Mabadilikohaypendelewisanahukomashambani. Huko,  wanaumenimabwana,   wanawakenimfanowavijakazinawatotohawana tofauti kubeanawatwana.  Mwanumeakikohoa,  mkeweakimbiliekulikokoholewa,  nawatotowatetemeke.  Wanawakewashambanawatotohawanahakihatayakunena,  walahawajuihakini nini.  
Kwaupandemwingine,  mijinikunaviwanda,  kunamajumba,  kunamagarinakuna vyombovingisanavyamaendeleoyakisikuizi. Watuwamijininiwatuwa ulimwengu  kote,  walasiwatuwamjimmojatu. Watuwamjiwowote ulimwengu nihuweza kuwasiliananawenzaowamiji  mingi  nekokotekule ulimwengu nikwanjiayaruninga.  Pia,  kwawatuwamjini,  kuonakiumbe kidogo kabisakisichowezakuonekanakwa machosiiburahata. Kiumbechanamnahiyohuonekanakupitiamangala. Nakwa walewalioondokeakuwawanajimuwakisasa,  kuziona sayari nathureazilizokombali sananasikupitianingalanijabolakawaidasana.  
Watuwamjinihuwanamabadilikomengisana katika  maisha ya o,  walasiomikondo ainatatutu. Kwamfano,  wanawakewamijinihawakubalitenakuonewanawanaume.  Wanajuavyemasanamaslahiyaonawameiwekamenkeyaombele; yaani mahalipao  katika jamii,  wakiwawaoniwanawake. Kupiganiahakisawanawanaumebila kulegezakamba. Hukukupambanakimaishakamawapambanavyowanaumena kufanikiwakufanyakazizakusikikakamvileuwakili,  udaktari,  uhandisi,  urubanina  nyingi nezozilizokuwazikifanywanawanaumetu. Wanawakewenginehatani maprofesa!Kweliwatuwamijiniwameendelea.  
a) Toamaelezo  kuhusu   tofauti zinazosemekanani bayana  baina ya maisha ya  watuwashamba na yale yawatuwamijini.  (alama 2) 
b) Rejelea "Mungu "  katika ayayatatunaneon "viumbe "  katika ayayanne.  Bainishauhusianouliopo baina yamanen haya  mawili ,  hasaukizingatiajinsi yavyotumiwa katika habari. Je matumizi  haya yankupahisiagani?  (alama 4) 
c) UnadhaniMwandishi ana maana ganianaposemaya kwamba hukomashambani  "wanawakenimfanowavijakazi,  nawatotohawana tofauti kubwanawatwana?  "  (alama 4) 
d) Orodheshavifaavyovyotevitanovilivyotajwa katika  taarifa  hii ,  kishaueleze u muhimu  wa kilaki mojawapo .  (alama 5) 
e)  "Watuwamijininiwatuwa ulimwengu kote " HapaMwandishi anamaanishanini?  (alama 2) 
f) (i) Ni nini   maana  ya neonmenke?  (alama 1) (ii) Mwandishi anamaliza taarifa  yake kwakusema "Kweliwatuwamijini wameendelea.  " Kwamuhtasari,  nitabiaganizawanamijizilizomfanya kukiri hivyo .  (alama 2)

2.  Ufupisho 
Soma makala yafuatayo Kisha Ujibu Maswali .  
Rahanikitugani? Je,  nikitukizuriaukibaya? Mbonakilamutuhipiganiana kamaionekanavyo,  kilaaionjayehatimayehumwunguza? Aupenginewako wenginewasiooungua? Hebubasituzingatiewalewasemekanaohuitafutasana rahana,  penginepowakafanikiwakuipate.  
Chukuamfanowamsichananamvulanawapendanao. Hawawawili wanapopendana,  lengolaohuwanikuoananawakishaoana,  waishiraha mustarehemilelenamilele. Hata  hivyo  ,   Jambo  lakwanzani kwamba ,  hata kablahawajaoana,  wanadhikikanakudhikishanakwakutakasanakuaminianasi marahaba wakati wa kiwawapenzimar. Marakadhawakadhahusameheanana kuendeleanamapenzi. Baadayewakiwanabahati,  huona.  
Mara tu wanapooanahugunduakuwahukokuishirahamustareheilikuwani ndototuyaujanailiyotenganakabisanauhalisia. Uhalisiaunapowabinikiahuwa nikuendeleanahukokudhikishana,  kutoridhishana,  kutilianashaka,  kuombona mamahanakuendeleatu.  
Amatumwangaliemwanasiasa. Huyuanapiganiausikunamchanailiawe mjumbe. Mwishoanachanguliwa,  lakiniafikapobunge,  anakutahakuna anayemTambua kamabwanamkubwa. Inambainikia kwamba ubawana-Mkubwa hautegemeikuchaguliwatu,  baliunategemeamambomenginepia,   kama vile  pesa nyingi ,  magarimakibwa,  sauti katika jamiinawadhaminiwanotambulikana.  Rahakwamwanasiasahuyuinakuwamithiliyamazigzitu,   "maji " uyaonayokwa mbaliwakatiunakiukalisana,  kumbesimajibalinimmemetukowajuatu.  
Mwinginewakupigiwamfanonimsomi. Huyuhuanzabidii yake akiwamdogo sana. Lengolakehuwaniatambuliwekotekwauhohadriwake katika uwanjawa elimu. Basimtuhuyuhusomampakaakaifikiadarajayajuukabisayausomaji.  Akapatashahadatatu:yaukapera,  yauzamilinayauzamifu. Akajionayu upeonimwa ulimwengu . Akatafutakaziakapata. Kishaakagundua kwamba  watuhawakijalisanakisomochake. Wakamwonanikamamwehutu. Faukaya hayowakamlumukwakupotezamudawakemwingikupekuapekuavitabu.  Wakamfananishanamtumvivu.  
Mwishotuangaliemfanowamwanamuziki. Huyuanahaghaikanawazola  kwamba sauti yake ikiwaongawatu,  atapendwasananawenginakuwazuzua wengikamambalamweziaukuwaongozakama nyota . Mtuhuyuanapofikia kilelechamalengo yake hatahusahaukamani  binadamu  wakawaida,  akawa anaishi katika muktadhawawatukuziraikwa sababu yaakilikujawapomonina upungajiwake. Watuhutamanihatakumgusatu. Hata  hivyo  ,  mtuhuyuhuishis kujisikiamkiwapalewakatiunapowadiawakupumzika. Je,  rahayotehuwa imekimbiliawapi? 
 
a)  "Mapenzinikuvumiliana.  "  kwa   maneno   yako mwenyewe ,  Eleza jinsi msemohuuulivyomuhtasarimwafakawayapilinayatatuyahabarihii.  (  maneno  30-35) (alama 8) 
b) Kwamuhtasari,  rahani "asalichungu.  "Fafanuadaihilihukuukirejelea mwanasiasa,  msominamwanamuziki(  maneno  45-55) (alama 12) 

3.   matumizi  YA  lugha   
A.  
a) Eleza  tofauti iliyopo katika jozihiiya  sentensi . (alama 2) 
Alimpatiasodayachupa 
Alimpatiasodakwachupa.  
b) Kamilishajedwaliukifuatiamfanouliopewa (alama 4) 
Wimbo Mwimbaji Uimbaji 
Jengo ................  ..........  
Pendo ................  ..........  
c) Tajavielezivinavyopatikana katika   sentensi  hizi ;kishauelezeni vielezivyaainagani (alama 4) 
(i) Aliamkaalfajiri 
(ii) Mtuhuyunihodarisana 
d) Andika kwa msemo halisi  
Yohanaalisema kwamba njianikuliwakumenyeshasanandio 
 sababu tulichekelewa (alama 2) 
e) Tunga  sentensi mojamojaukitumiaalama zifuatazozauakifishaji (i) Ritifaa 
(ii) Parandesi 
(iii) Dukuduku 
(iv) Mshangao.  
f) Tunga  sentensi ukionyesha matumizi yavitenzivyasilabimoja  katika jinsiyakutendeshaukitumiasilabi hizi (alama 3) 
(i) -la 
(ii) nywa 
(iii) fa 
g) Tajanaubainisheainazaviwakilishi katika   sentensi zifuatazo (alama 4) 
(i) Ileminazi yangu niliyopaliliainakua vizuri  
(ii) Mimininatakakumwonamwanariadhaaliyepatanishaniya dhahabu
h) Andika kwawingi: 
(i) Utawakenimrefunamkubwasana (alama 2) 
(ii) Merikebuitayokayofika kesho itango'ananga kesho kutwa.  (alama 2) 
i) Andika upya  sentensi zifuatazoukitumianeonamba 
(i) KijitikilichovunjikakilimwumizaAminaguu(alama 2) 
(ii) Baruazitakazoandikwanababa kesho zitatumwamwaka 
ujao.  
j) Sahihisha  sentensi  hizi : 
(i) Bahashailionunuliwajananikubwanamzuri (alama 2) 
(ii) Mananasi hizi zinauzwaghalikwa sababu zimeiva vizuri  
sana (alama 2) 
B: 
a) Tunawaitajewatuhawa?  (alama 2) 
(i) Mtuanayebebamizigokwaujira 
(ii) Mtuanayeshughulikiaelemuya nyota  
b) Tajamethaliinayoafikiananamaelezo haya : 
i) Wenginewanapoozananakugombana,  kunaowanaofurahia kabisahalihiyo.  
ii) Afadhalikuhudhuriahuomkutanohatakamaumechelewa 
(alama 2) 
c) Tunga  sentensi tatuzikionyesha maana tatuzaneonchungu (alama 12) 
d) Kamilisha: 
i) Bumbala......................... .  
ii) Gengela......................... .  (alama 2) 
e) Eleza   maana  ya : 
i) Juhudizakehizosi chochote balinikutapatapakwamfa 
maji 
ii) Leokapasuayote,  hatamtamakamwagiakuku.  


1022 
 Kiswahili  KARATASI 2 
OCT. /NOV. 2001 
SAA:2½ 

1.  UFAHAMU 
SomamakalaafuatayokishaujibumaSwali yanafuata.  
 katika falmeyaPateyaenzizakale,  kulikuwanbintiSultanialiyeitwaMwanakishwira.  Alipopataumriwamiakakuminaminetu,  Mwanakishwiraalikuwatayarinimrefuna mkubwa,  naalionekanakuwamsichanamzimamwenyeumriwamiakakumina minane. Alikuwa na dhifunamzurisanawasura,   kiasi chakubandikwalakabuya
malaika.  
Lipendezasanamachofaukayakuwaalikuwa na akili nyingi mno.  katika umrihuo,   alikuwaamemaliza masomo  yake yote katika madrassailiyokuwahapo,  naaliweza kuikariri. Kurhaniyotebilakigezigezi. Babake,  Mfalme,  aliumavideoleakiliangoa kuwamottomwenyeakilihiyonimkewalasiomume. Aliwazayakuwakama angekuwamvulana,  angempelelekazutafindakiyaAl-AzharhukoMisrikuendeleana  masomo yajuu katika chuohichokisifika.  
Wakatimfalmeakiumavidole  kuhusu  junsiayamottowake,  wanaumewengihapo mjiniwalikuwa wakimezamate. Mtualiyememezewamatealikuwaniyeyehuyo Mwanakishwira. Walimmezeamatekwa sababu kilammojawaoalitakakumwoaawe mkewe. KumwoaMwanakishwirakulikuwa na manufaayakupatamkemwenyeuzuri washani,  kama nyota ,  naaidhakuwaMfalmebaada ya mwenyekukikaliakuagadunia,    sababu yeyehakuwa na mrithimwingine.  
Basiikawanikilamtukujipendekezakwamfalme...Kilamtubilakujalinasaba.  Walijipendekezawakwasinamwakatapia. MwishoMfalme,  Kwavilealikuwa anasumbuliwasana,  nawakatihuohuoaliogopakuwaasipomwozamapemabinti yake  huendaakaharibika,  akaamuakuruhusuwachumbawamchumbie.  
UamuzihuuulimshtuasanaMwanakishwira,  Mshutukoaliopataulimtiaugonjwana kumdoofishakabisa. AkadhoofuhadiMfalmeakaingiwanahofuyakuwamottowake atakufa. Akaamuakumwulizakinachomdhoofisha. Mwanakishwira. Mwanakishwira akasemakimdhoofishachonimwezi. Akipatamwezi,  nanafuupiaataipata.  
Kusikia hivyo ,  Mfalmeakatokwanakijashochembachemba. Akafikiria kwamba labda mottowakeamemalizwakabisanauwele,  nasasaya wewe sekatu,  walahanaakili raziniyakuTambua nakupangamambo.  
Hata  hivyo  hakuvunkikamoyokabisa. Akaamuakupatatafsiriyakitendawilihicho  kutoka kwawaheshimiwawakehapomjini. Ambaowotewalitakamumwoa Mwanakishwira.  
KwanzaakamwendeaWaziriMkuuakamwuliatafsiriyamweziautakaobinti yake .  Waziriakasemamweziutakikanaoniwadhahabu. Alipoambiwa hivyo mottoakzidi kudhoofu. Mfalmeakakasirikasana. Akawaendeawakwasiwengine kama vile Kadhi,   MnajimunaKadhalika. HawawotewakamzidishaugonjwabintiMfalmekwa sababu  jawabuwalizotoanikuwamgonjwaalihitajimweziwaalmasi,  fedhanahatahatua! 
Mwishokabisa,  MfalmeakamwendeaMvulanaaliyeckuwamchungaji. Huyu akamwaidhiMfalme kwamba aulizemgonjwaaseme mwenyewe ainayamwezi aitakayo. JawabuhilihalikumfurahishaMfalme,  japoaliendakamwulizabinti yake ,   kamaalivyoambiwa. AlipoulizwaMwanakishwiraakasemamweziautakaonikishaufu kilichonaumbolamwezimchangakilichotengenezwanachuma. Mfalmealishangaa sana,  Hata  hivyo  akamfuliakisaufualichokitakamgonjwa. Alipokivaa,  Mwanakishwira akapatanafuumaramojanaakaendeleananafuuhiyohadiakaponakabisa. 
 
Kuona hivyo ,  Mfalmeakawateremshavyeowakwasiwotehumomjini,  nakuteua wenginemahalipao. Kwaupandemwingine,  mchungajiakaozwabintiMfalmena kupewamadarakayaWaziriMkuu. Hatimaye,  Mfalmealipoagadunia,  mchungaji akawaMfalmenaMwanakishwiraakawaMalkia.  
a) Zungumziaswalalameuke( yaani mahalipamwanamkeaumwanamume katika  jamii) katika falmeyapateyaenzihiyo.  (alama 5) 
b) i) KwaniniMfaleiliwaulizawakwsikwanzatafsiriyakitendawili (alama 2) 
ii) Kwaninimfalmealishangazwanajawabulabinti yake ?  (alama 2) 
c)  "Akilininywele,  kilamtuanazake " Dhihirishajinsimet hali hii inavyobainika  katika hadithihii (alama 4) 
d) Ni nini maoniyako  kuhusu  mwanamumealiyemwoaMwanakishwiranakwanini alikubalikuolewanahuyo?  (alama 3) 
e) Eleza   maana  ya   maneno  natamathalizasemizifuatazo (alama 4) i) Faukayakuwa 
ii) Akiliangoa 
iii) Uzuriwashani 
iv) Akamwaidhi 

2.  UFUPISHO 
YusufuBinHassan,  MfalmewamwishowahalaliwaMombasa,  alijitayarishakuihama himaya yake . AlikuwaamewashindaWareno,  mahasimuwake,  vibaya,  lakinialijua watarudinawatamwadhibuvikali.  hivyo basi,   badala ya kusubiriwajewazitiebaruti nyumbanakuzilipua,   badala ya kungojeawajewawachinjeraiawakekamakuku,    badala ya kungonjaashuhudieminaziyotekisiwaninamiti  mingi  neyamanufaa kukatwakatwanamakatilihao,   badala ya kujitayarishayeye mwenyewe mji,  fauaya kuikatakatamitiyoteiliWaarenowakijawasikute chochote chakuvutiamachona watokomeekabisa. AlijuaasipotekEleza uamuzihuomkali,  basiWarenowatakujjana hasirazotenakuadhibuwaliomonawasiokuwemo,  kamawalivyofanyaFaza.  Unyamauliofanyikahukoalikuwaameusikiaukisimuliwamarazisizohesabika.  katika  masimulizihayo,  alikuwaamesikiaya kwamba FalmehiyoyaFazailipoasiutawalawa Kireno,  askariwaKireno,  chiniyauongoziwaMartinAffensodeMello,  walifanya unyamahapomjiniFazaambaoulikuwahaujawahikutokea,  hata katika  mawazo .  Inavyosemekanani kwamba Warenowaliamuakuangamiza chochote chenyeuhai,   hatawanyamanamitinawakautimizamuradiwao. Ajabuni kwamba ,  hatakasisi aliyeheshimikasanawaKirenoenzihizo,  BabaJoaodosSantos,  aliungamkonotukio hiliakisemaya kwamba wafazawalistahilikuadhibiwa. Hakunamtuhatammoja upandewaWarenoaliyekilaanikitendohikichakutisha.  
Hii ndiyo  sababu MfalmeYusufnaraiawakewalipowazimawarenohapoMombasa,  
aliwaamuruwatuwajitoleekuwashabuliakwenyevituovyaovyotekaitikamwabao mzimawamasharikiya Afrika . Baada ya kuamua hivyo ,  aliendaUarabunkutafuta silahailiatekelezeazimiolake.  
Alipopatazanazakutosha,  ikiwanipamojanasilhanameli,  alianzakupambana na  warenokuohukoArabuni,  mahalipitwapoShihr. Halafualielekeamwambaowapwani ya Afrika aliwasumbuasanamaaduizake,  Mwishoalikitamakao yake Bukiniambako aliendeleakuwashambuliaWarenokokotewalikokuwa.  
a) Eleza  sababu zilizomfanyaMfalmeHassankuuangamizamjiwake,  nahalafu kuuhama(  maneno  30-40) (alama 8) 
b) Ukitumia  maneno  yako mwenyewe nabilakupoteza maana ,  fupishakuanziaaya yapilihadimwishowakifungu (maneo75-80) (alama 12) 

3.   matumizi  YA  lugha   
1.  a) Kwakutumiakirejeshikifaacho,  rekebisha  sentensi  ifuatayo kwanjia mbili tofauti .  
Yulendiyemkwasiambayealiyenusurika.  (alama 2) 
b) Andika umojawa  sentensi  hizi : 
(i) Kwatozawanyamahutufaidi 
(ii) Mnatakavyetivyakuwasaidia?  (alama 2) 
c) Andika ukubwawa 
Mwizialiibakikapunango'mbe (alama 2) 
d) Tunga  sentensi sahihiukidhihirishawingiwamajina yafuatayo: i) Ukanda 
i) Uzee 
e) Sahihisha  sentensi zifuatazobilakugeuza maana  
i) Kikombechenyekimevunjikanikipya (alama 1) 
ii) Nimepeanakitabukwam walimu mkuu (alama 1) 
f) Tunawezakusema katika chumbaau 
i) .......................................................... . ama 
ii) ............................................................. .  
g) Andika   sentensi zifuatazo katika haliyakutendewa 
i) YuleNgo'mbealizaandamamkubwajana 
ii) MavuhawawamemsumbuaNyatogokwamdamrefu.  
h) Kwakurejeangelizamahali,  Andika   sentensi tatuukionyesha matumizi   ya kila moja 
i) Andika   sentensi zamseto kutoka na na  mbilifupiulizopewa

a) M wanafunzi amesomakwabidii. M wanafunzi anataka 
kupitamtihani (alama 1) 
b) Leonimerudinyumbani. Sipendeleikuishihapa 
(alama 1) 
j) Geuza  sentensi  hizi  kutoka msemowa taarifa hadi msemo halisi  i) mama alisemanichukuenafaka yetu nikauzesokoni 
(alama 2) 
ii) M walimu aliombaaletewevitabuv yake  kutoka darasani 
(alama 2) 
k) Eleza  maana mbili tofauti za  sentensi hii: 
Wenzakewamelipwapesazao,  yeyebadoamelala.  
I) a) Eleza  katika   sentensi   maana  ya misemo ifuatayo ; 
(i) Usowachuma (alama 1) 
(ii) Kurambakisogo (alama 1) 
b) Andika  visa we(  maneno  yenye maana sawa)vya  maneno   haya  i) Sarafu (alama 1) 
ii) Kejeli (alama 1) 
iii) Daktari (alama 1) 
Kwakilajoziya  maneno  uliyopewa,  tunga  sentensi mbili 
ku tofauti sha maana .  
c) i) Ini 
Hini (alama 2) 
d) Andika kinyumecha 
i) Shari (alama 1) 
ii) Oa (alama 1) 
e) i) Anayefundishamwarimamboyaunyumbahutwa 
(alama 1) 
ii) Samakianayejirusha kutoka majirihuitwa (alama 1) 


1022 
 Kiswahili  KARATASI 2 
OCT. /NOV. 2002 
SAA:2½ 
1. UFAHAMU 
Soma makala yafuatayo Kisha Ujibu Maswali  
 kati ya viumbewotewaishio ulimwengu ni,  hakunakiumbealiyepevuka mawazo kama   binadamu  . Kiumbehuyuamewapikuwalewenginekwanjia nyingi ,  hatakuweza kuwatawalanakuwapangia maisha ya o.   binadamu  amekirimiwa uwezo wakuyatawala mazingiranakukabidhiwahekimayakuwezakusanaala mbali mbali ilikuyakabili mazingirahayo. Hekimahiihumwezeshakusitiri kizazi chake.  
Aidha,  ametunukiwa uwezo mkubwawakuivinjari sayari hii yetu  katika ilhamu yake ya kutakakuvumbua'siri'zamaumbile,  amejasirihatakuzitalii sayari  nyingi nenjeyauso wa ulimwengu huu. Siajabu kwamba iwapowanyamawenginewangepewauraziniwa
kuongeakamayeye,  wangalimwandikiatumbilavitabukusiufbusara yake . Sifaza ujasiriwakekamwehazingewatokavinywanimwao! 
Hata  hivyo  ,  kuna tofauti  nyingi nekubwa kati ya   binadamu  na haya wani,   tofauti hii inawezakumvua  binadamu  sifazakezotenakuuonaukwasiwamaarifa yake kama ishareyamaangamiziya ulimwengu . Hiini kutoka na na  hasaraanayosababisha  katika mazingiratulivuwalivyoumbiwaviumbewote.  
Uzuriwa ulimwengu tunamoishihumpendezakilakiumbehatayuleanayemchukia   binadamu  kamanzi. Wotehufurahiamazingirayao;hewasafiitokayomilimani,   chemichemi,  mitonavijitomnamotiririkamajisafi,  vilelevyamilimavilivyokumbatiwa nathelujidaimadahari,  yakiwemomabondenatambararezinazohimiliuhaiwa viumbewengi.  
Urembohuowa kiasi lihauwezikukamilikabilavichakanamisituinayoipamba sayari  hiihukuikileta mvua. Mapamboyote haya huendeshweananguvuzamaumbile; nguvu ambazo hazisababishwinakuwa hatari kwauhaiwakenaulewaviumbe wenzakekwa sababu anayaharibumaumbilekwa kiasi kikubwakinachomtishayeye  mwenyewe . Hiinikwa sababu gani?  sababu zipo nyingi .  
 sababu  mojawapo niuchafuziwamajikamarasimali muhimu ya kiasi li. Uchafuzihuu umewaleteaviumbenamimeamaafamengi,  yakiwemomaradhi mbali mbali . Kwa kwelibilamaji,  uhaiutatowekaduniani. Uharibifumkubwawamajimachafuyenye sumuhasa kutoka viwandaninakuingiakwenyemitonabahari,  huwadhurubiumbe wengineambaomakaoyaonimajini. Majihuleta madharasitukwamimeabalihat kwa  binadamu  kupitiakwaulajiwavyakula.  
Misitunirasilimalinyngineinayokimuviumbe,  lakini  binadamu  anaiponza. Ukatajiwa mitikiholelahasakwenyesehemuzachmichemihusababishauhabawamvua. Uhaba huonaohuleta kiangazikinachokaushamimeanavisimavyamaji. Mchapukowa ujenziwaviwandahasa katika nc hizi lizostawiwanasayansiwanaohusikanahaliza angaumesababishataharukinawasiwasimwingi. Hiinikwa sababu umenyoshakuwa ule utandu unaozuiamialeyajuakupenyamojakwamojakweye sayari hiina ju hatari shauhai,  sasaunaanzakutowekataratibu. Hiini kutoka na na  hewachafu itokayoviwandani. Kwakadri  binadamu  anavyozidikujiimarishakiviwandandivyo ambavyomabakiyaviwandayanavyozidihatuahii,  ni  binadamu  atakuwaamechangia pakubwa katika kutoweshauhaiwaviumbewote ulimwengu ni.  
Mikutano  mingi  yak mataifa imefanywanabadoinaendeleakufanywakilauchaoili kutahadharishaummawa ulimwengu dhidiyauharibifuwamazingiranamaliasili.  'Ajenda'zamikutanohiyohasazinalenganc hizi lizostawikwani hizi ndizo zinazochafuamazingirakwakasi zaidi kulikozilezinazostawi.  mapendekezo mengi yametolewa katika vikao hivyo ilikusuluhisha tatizo hililakininihatuachachemno zinazochuliwakurekebishamamba.  
Inatupasasisiwenyewekuchukuajukumulakusafishamazingira yetu . Tuwafunzepia

watoto wetu kuhifadhimazingirayanapochafuliwaaukuharibiwa. Tukumbukekuwa Mwanahufuatakisogochanina. Mazingirayanpochafuliwaaukuharibiwa,  afyazetu zimo hatari ni,  na hali hii pianitishokwaviumbewengine,  hatavimatu!Kilammoja 
 wetu anawajibikakutunzamazingiraanamoishikwamanufaa yetu sotenakwa vizazi  vijavyo.  
a) Kulingana na  taarifa  hii ,  kwanini  binadamu  anahesabiwakuwa na uharibifu mkubwakushindawanyamawengine?  (alama 4) b) Onyeshauhusianouliopo baina yamaendeleoya  binadamu  nauharibifuwa mazingira.  (alama 4) c) NikwaniniMwandishi anahofia zaidi atharizamialeyajua? (alama 2) d) Eleza kwaufupihasarazinazowezakusababishwanauharibifuwamazingira.  (alama 2) 
e) tajahatuambili ambazo m wanadamu angewezakuchukuailikupunguza madharayaviwanda.  (alama  2) 
f) Kulingana na makala  haya  ni nini  maana  ya methali "mwanahufuatakisogocha nina?  "  (alama 1) g) Eleza   maana  ya  
(i) Kusana (alama 2) (ii) Mchapuko (alama 2) 
2.  MUHTASARI 
Vipindi mbali mbali vyahistoriavimeshuhudiakuibukakwamagonjwayaajabu.  Magonjwahayoyamewahangaishawatunakuzishughulishabongozawanasayansi namadaktari katika kutafutatiba. Mgonjwa kama vile ta uni,  kifuakikuu,  homaya matumbonanduinibaadhi ya yaleyaliyotishasananyakati fulani zahistoriaya   binadamu  . Magonjwa haya yaliwauamaelfuyawatunakutibuamifumonataratibuza  maisha ya watu.  
Hata  hivyo  ,  magonjwahayoyaliwezakuchuzwanakutafutiwatiba kabla ya kumaliza kabisa kizazi cha  binadamu  . Lakinihiinibaada ya kuwasukumamaelfuyawatu kaburini.  ulimwengu wasasaumashuhudiajangalinginelamaradhisuguyaukimwi.  Neno "UKIMWI " lilitolewa katika naatharizaugonjwahuomwilini. Neno "UKIMWI "  humaanisha ukosefu waKingaMwilini,  ambapoherufiza  maneno  matatu ziliunganishwapamojanakuundanenohilo.  
Ugojwahuuambaotayariumewauamamilioniyawatuwtukote ulimwengu niunazidi kueneakwakasi,  mfanowamoto katika kichaka.  kutoka kasi yake yakuuawatu,   ugonjwawaUKIMWIumepewamajina  kama vile  "umee " napia'ugonjwawa vijana . '  watu wengi wanaoabukizwa,  virusivyaUKIMWIumepewamajina  kama vile  "umeme  "napia'ugonjwawa vijana .  watu wengi wanaombukizwavirusivyaUKIMWIniwale walionamiaka kati ya 15hadi49. Kundihili kwa kweli ndilo,  linalohesabiwakuwa na  nguvuzakutunzajamiikwanjia nyingi iwapowengi katika kundihiliwatakumbwana maradhi haya ,  watasaliawakongwenawatotowachangawasiowezakujimudu. 
 
nchini Kenya UKIMWIuligunduliwakwamarayakwanzamnamomwakawa1984.   kufika mweziwaJuni1996,  inakisiwakuwaugonjwahuuulikuwaumewauawatu wapatao65,  647nchini. Hi visa sa,  imesemekanakuwatakrbanwatu zaidi ya500hufa kilasikunchini Kenya  kutoka na na  jangahili. Aidhaimethibitishwa kwamba takribani watumilionimbiliunusutayariwatapoteza maisha ya o kutoka na na  kuambukizwa virusivyaugonjwahuuhumunchini. Maradhi haya sasayamekuwajangalakitaifa.  
 kutoka na na  kuongezekakwa visa  vya UKIMWI,  hospitalinazahanati nyingi kote nchinizinashindwakukidhimahitajiyawagonjwa. Kwa hivyo makundiyakujitoleana mashirika mbali mbali yameundwailikuwahudumiawagonjwawaUKIMWI. Baadhi ya  makundihayohutoatibayakisaikolojiapamojanakuwapaushauriwahimayakuishi,    badala ya kukatatama. Wagonjwawengipiahuishiakutibiwanyumbanikwao.  
Ugonjwahuuumeathirijamiikwanjia nyingi . Haliyawasiwasinawoga,   ukosefu wa matumaini,  ongezekolamayatimanakuzorotakwauchumi kutoka na na  kutoweka kwa kizazi chenyenguvuzakutoa,  hudumakwajamii,  nibaadhi ya atharizamaradhi  haya .  
Lakini Jambo  lakuzingatianihili,  tujifunze kutoka na na  historia. Tuwenamatumaini  kwamba siku moja tibayaugonjwahuuitapatikana. Hiinikwa sababu  tumethibitishiwa haya  kutoka  katika historia yetu wenyewe. Ikiwamagonjwa yaliyasababishavifovyawengi kutoka na na   ukosefu watibayalitokomezwakupitia juhudizakimatibabu,  sembusehuuugonjwatulionaosasa? Hukutukijikinga kutoka na namaradhi haya ,  tusifemoyobalituwenamatumainikwanisubirahuvutiaheri.  
a) Kwakutumia  maneno  yako mwenyewe nabilakupoteza maana ,  fupishaaya nnezamwanzo(  maneno  90-100)(slsms3kwamtiririko) (alama 4) 
b) Eleza mamboyanayoleta matumainikwawagonjwawaUKIMWIkulingana na  ayatatuzamwisho. (  maneno  40-50)(alama 1kwamtiririko) (alama 4) 
3.   matumizi  YA  lugha   
1.  a) Eleza  matumizi matatuyaKInautunge  sentensi mojakwakila mojawapo .  (alama 6) 
b) Tambulishaviwakilishi katika   sentensi zifuatazo,  halafuuzigeuze   sentensi hizokwawingi.  
(i) Nilisomakitabuchake 
(ii) Umekuwa mwadilifu kupindukia 
(iii) Alishinda nishani ya dhahabu (alama 6) 
c) Akifisha  sentensi hii: 
 watu wengi wamezoeakusemaajalibwanabasiyakaishiahapolakini kufanya hivyo nisawa.  (alama 3) 
d) Andika   sentensi  hizi kwaumoja 
i) Mafuta haya yanachuruzikasana (alama 2)
 
ii) Miinukoile ndiyo mwanzowamilimuyaChungu.  (alama 2) 
e) Sahihisha  sentensi zifuatazo (alama 2) i) Kilekitabukilipasukanichangu 
ii) Matofali haya yanatumiwakwaujenziwanyumba 
g) Andika   sentensi  hizi upyaukitumiao-ote.  (alama 3) i)  chakula kikibakihutupiliwambali 
ii) Kilanyumbaunayoingiaunapatawatotowawili 
h) Yapangemajina yafuatayo katika ngelizake (alama 3) i) Neno 
ii) Kiongozi 
iii) Mate 
i) Ukizingatianenolililo katika mabano,  Andika   sentensi  hizi atikahaliya kutendeka.  (alama 2) 
i) Darajahili(vuka)tu wakati wa kiangazi.  
ii) Kitabuhicho(soma)ijapokuwasurazinginesurazinginehazimo.  
j) Tunga  sentensi ukionyesha matumizi ya (alama 2) i)–enye 
ii)-enyewe 
I) a) Tunga  sentensi zitakazobainisha  maana  ya joziza  maneno   zifuatazo: (alama 4) 
i) Mbari 
Mbali 
ii) Kaakaa 
Gaagaa 
b) Tumiamisemo ifuatayo  katika   sentensi ; (alama 2) 
i) Endanguu 
ii) Chemsharoho 
c) Eleza  maana mbili tofauti za (alama 2) Rudi 
d) Eleza   maana  ya methali 
UkistaajabuyaMusautaonayaFirauni (alama 2) 


102/2 
 Kiswahili  KARATASI 2 
OCT. /NOV. 2003 
SAA:2½ 

1.  UFAHAMU 
Somamakalayafuatayokishaujibumwsawali 
Utandaridhi(auglobalizationkwa lugha yaKingereza)nijinsiyamaishainayoendelea
 
kuutawala ulimwengu wote katika karnehiiya21. Nenoutandaridhininenomseto ambalo  maana  ya keni utamaduni uliotandaaukueneaardhinzima. Mtumtandaridhi'  hivyo basinimtualiyebebeakikamilifu katika  utamaduni huumpyakwajinsimojaau  nyingi ne.  
Matandaridhihujihusishasana katika kutandaridhishaainamojaau nyingi neyaamara  muhimu zakitandaridhi. Hizoni kama vile biasharazaku mataifa ,   lugha zaki mataifa ,   ainazamavazizilizotokeakupendwa ulimwengu nikote,  muzikiwakisiku hizi ,  hasa vilepop,  reggae,  raga,  rap,  ambaoasili yake yahivimajuziniMarekani. Muzikihuo waimbajiwakehutumia,  sanasana,   lugha yaKiingerezahususankilechaMarekanina kadhalikaWatandaridhiwananyenzozinginekadhawakadhazakuendesheamaisha yaoaukujitambulisha. Waohuwasiliana kutoka pembemojayadunihadi nyingi ne wakitumiavitumeme,   yaani vyombovitumiavyoumemekufanyakazivyahaliyajuu,    kama vile ta rakilishinasimu,  hatazamkono. Watuhawahawakosiruningasebuleni mwao,  usisemeredio. Hawahusikilizanakutazamahabarizaki mataifa kupitia mashirikamatandaridhiyahabari kama vile BBClauingerezaCNNlamarekani. Aidha watuhawahusafirimarakwamarakwandegenavyombovinginevyakasi. Hawa hawanamipaka. Walewanaohusuduutandaridhiwanaaminikindakindaki kwamba   utamaduni huuwakilimwenguumeleta mlahakamwema baina yawat ubinafsi ,   makampunimakubwama kubwa ya ki mataifa nausianobora baina ya mataifa . Watu hawahusikiawakidaiyakuwaainahiiya utamaduni imeupigishambeleustaarabuwa  wanadamu  ulimwengu nikote. Kwaupandemwingine,  wakereketwawatamaduniza kimsingiza mataifa namakabila mbali mbali  ulimwengu niwanadaiya kwamba  utandaridhiumeleta maangamizima kubwa ya tamadunihizo. Kwaajilihiyobasi,   utandaridhiumeleta maangamizima kubwa ya tamadunihizo. Kwaajilihiyobasi,   utandaridhiumesemekana kwamba unasababishakutovukakwautumiongonimwa  wanadamu wote,  ambaowamombionikusakapesanakuneemesha ubinafsi . Inadaiwa pia kwamba utandaridhiumesababishakutovukakwaadabkwa vijana wengi  ulimwengu nikoteg haya yautovu. Hukukutovukakwaadabukwa vijana wengi  ulimwengu nikoteg haya yautovu. Hukukutovukakwaadabukwa vijana ,  hasawale wamataifyanayojaribukuendelea,  kumeleta zahamachungumbovu,  ikiwanipamoja nakueneakwaUKIMWIkwakasiyakutisha.  
a) i) Bainishakwakutoamaelezokamili kwamba utandaridhininenomseto.  (alama 3) 
ii) Tohoa  maneno   mawili  kutoka na na  neonkutandaridhishakishaueleze  maana za  maneno  hayo.  (alama 2) 
b) i) Nini  maana  ya 'hawahawanamipaka? ' (alama 3) ii) Kwaniniwatandaridhiwanpendakusikilizanakutazamahabarikupitia BBCnaCNN?  
c) i) Eleza kikamilifumaoniyawatandaridhi  kuhusu   utamaduni wao (alama 3) 
ii) Je,  Utandaridhiunalaumiwakwanini katika kifunguhiki?  (alama 3)
 
d) Msemo: "chungumbovu " nimsemowakimtaanitu. Msemosawaniupi (alama 1) 
e) Eleza   maana  ya   maneno  yafuatayo 
i) Amara 
ii) Mlahaka 
iii) Wakereketwa (alama 3) 

2.  UFUPISHO 
Soma makala yafuatayo Kisha Ujibu Maswali  
Ukiwamtotounadhani ulimwengu nikipandekimojachakekikilichokitamumithiliya asali. Hakunadhiki,  hakunamateso,  hakunakuhuzunikakwaainayoyote. Nenohuzuni linasikikamasikionika  maneno  lisiloelekeakwenyeuhalisiawowote. Kwawatoto duniaimejaaraha,  starehenavichekovisivyoisha. Maishaniahadinjema,  yenye matokeoyakufurahishanakustareheshatu,  sioKUDHIKISHANAKUHUZUNISHA.  
Huyutunayemzumgumziahapanimtotomdogoambayehajajuakubainisha kitendekachomkonowakewakushotonakilekinachofanyikahasa katika mkonowake wakulia. Hata  hivyo  ,  jinsimtotoanavyoendeleakukuanakufahamikiwanamambo,   vigambonakadhiazinazoendelea katika mazingira yake ,  anabainikiwanamengi machungu ambayo huleta huzuni,  sioraha.  
Hebutuanzenanyumbanikwaomtoto. Aghalabu,  watotowotehupendwakwao nyumbani,  iwapo  wazazi  waoniwatuwangwananawana nafasi yakuleawatotowao bilataabu. Hata  hivyo  watotohuchapwapalewanapokuwawatundu,   Jambo  ambalo huwahuzunishasana,  japoniwajibuwa  wazazi   sababu ,  kamaisemwavyo,  mcha mwanakuliahuliayeye. Pili,  inajulikanawazi kwamba watotowengisiku hizi huenda shule,  hukoshule,  waohupendeleasanakuchezakulikokusoma. Iliwasomekama inavyotakikana,  nishartiwaelekezwebarabara katika njiahiyona walimu wao.  katika  kuelekezwahuku,   walimu wanawezakulazimikakuwaadhibu,  hasawalewatotoambao huzembeanakutofanyakazizaowanazopewakufanyanyumbanikamakawaidaya mfumowashuleilivyo. Watotoambaohuzembeanakutofanyakazizaowanazopewa kufanyanyumbanikamakawaidayamfumowashuleilivyo. Watotowaainahii wanapotiwaadaburahahujitenganahuzunihuwatawala.  
Huzuni,   hivyo basi,  inaonekanayakuwaniusowapili katika  maisha ya m wanadamu ,   usowakwanzaukiwaraha. Nakwahakikawanaohuzunikasiwatotopekeyao. Kila mtudunianinisharti,   katika wakatimmojaaumwingine,  azongwenahuzuni.  Inajulikanawazi kwamba  wanadamu wotehawapendihuzuniasilaninahakikakabisa,   kila  binadamu  huchukiahuzuninakustahaburaha. Hata  hivyo  ,  rahahumjia  binadamu   kwanadrasana,  ilhalihuzunihumvamiawakatiwowote,  hataakiwahumo katika tiya kustarehe. Situ,  inajulikanadhahirishahiri kwamba hakunamtuasiyewahikuonja huzuni,  japowapo watu wengi kwelikweliwasiowahikuonjarahamaishanimwao.  
Zingatiamtotoanaezaliwa,  halafu  wazazi  wakewanaagadunia,  pengine katika ajali,   kablamtoto mwenyewe hajawezakujikimu. Mtotohuyuanaishikutegemeajamaaza
 
  wazazi  wake. Watuhawawasipokuwa na  nafasi waowenyewekimaishapamojana ukarimuunaohitajikabasimtotoanatesekanakuhuzunikasana katika maisha yake  yote. Amazingatiamtotoana yetu pwanamamakekijana,  aliyempatabilakupanga.  
Hatamtotohuyuakiokotwanakulelewanawahisani,  maisha yake yatakuwayataabu,   dhikinahuzuni. Auzingatiamtotoanayelelewanamamawakamboanayeondokea kuwamwovu. Mtotohuyuatakayoijuanihuzunitu. Amazingatiamtotoambaye babakenimlevinaunalojuanikurudinyumbanikufurahiakupigawatotowotena mamayaondipoapateusingizimnono. Mtotomwenyebabawaainahiyoatakayoijua nihuzunitu,  sirahaasilani.  
2.  a) Ukitumia  maneno  yako mwenyewe nabilakupoteza maana ,  fupishaaya nneza mwanzo (  maneno  -100) (alama 10) 
b) Ukizingatiaayayamwisho,  Eleza hali mbali mbali zinazowatiawatoto huzuni.  (  maneno  40-45) (alama 6) 
3.   matumizi YALIGHA 
a) i) Tumiaviashiriavyakutiliamkazo katika   sentensi zifuatazo i) Kibogoyo.......... Ndiyeanayehitajimenoyadhahabu.  
ii) Vyakula...............mvipikavyonyinyi,  nasitwavipika 
(alama 2) 
b) Geuza  sentensi zifuatazoziwe katika haliyaumoja 
i) Hukukuimbakwenukuzurikutawapendezwageni (alama 1) ii) Hiimichenimizurisana,  itatufaa (alama 2) 
c) Unganisha  sentensi zifuatazokwakutumiaviunganishivifaavyo.  i)  chakula hiki hakina mchuzi.  hakina chumve (alama 1) 
ii) Romeoaliamka. Alitazamasaa yake  
Akalakiamshakinywambiombio (alama 2) 
d) Ziandikeupya  sentensi zifuatazokwakufuatamaagizouliyopewa.  i) Nimemleta pakailiauepanyawotewanaotusumbuahapa k wetu   nyumbani.  (Anza:Panya...) (alama 2) 
ii) Mbwaambayeali ripoti wakuwaameibwaamepatikana katika  bwawalama ji(Anza: katika bwawa.... . ) (alama 2) 
e) Andika kwa msemo halisi   sentensi . Tajirialishangaakuwaniliwezakuubeba mzigohuopeke yangu .  (alama 2) 
f) Piga mstari vivumishi katika   sentensi  hizi  
i) Sinanguoyoyoteniwezayokuvaa (alama 1) ii) Mtoto mwenyewe ataileta kalamu (alama 1) 
g) Andika vitensivinavyotokana na  majina  haya ; 
i) Mfuasi 
ii) Kifaa
 
iii) Mharibifu (alama 3) 
h) Kanusha 
i) Ungemwuliza vizuri angekujibubilawasiwasi(alama ) 
ii) Andika kinyume; 
Mjombaalicomekaupangakwenyeala (alama 2) 
i) Eleza  maana nne- tofauti za  sentensi hii; 
Alinunuasamakinamtotowake (alama 4) 
j) Eleza  tofauti  baina ya  sentensi  hizi ; 
i) Ningekuwa na pesaningenunuashamba.  
ii) Ningelikuwa na pesaningalinunuashamba (alama 2) 
B a) Kamilishatashbi hizi fuatazo 
i) Baidikakama 
ii) Mzimakama 
b) Tumiatanakalizasautizifaazokukamilisha  sentensi  hizi ; i) Sautiyawaimbajihaikusikikatena,  ilikuwaimedidima...wageni walipofika katika jukwaa.  
ii) Simbanimnyamahodarisana,  akimkamataswarahumrarua (alama 2) 
c) Tunga  sentensi mbili tofauti zinazobainisha maana  tofauti  kati ya : i) Nduni 
ii) Duni (alama 4) 
d) i) Mduduanayetengenezaatanduhuitwa (alama 1) ii) Mdudumwenyemkiaulipindanchaniambaounasumuni (alama 1) 
e) Andika methalimojainayotokana na  maelezoyafuatayo: 
Asiyena uwezo ataendeleakuwabila uwezo hataakifanyabidiinamna gani.  (alama 2) 


1022 
 Kiswahili  KARATASI 2 
OCT. NOV2004 
2½HOURS 

1. UFAHAMU 
Soma makala yafuatayo Kisha Ujibu Maswali  
 wahenga walisema "mtotoumleavyondivyoakuavyo.  " Hiiina  maana  ya kuwa ukiogopakutumiaufitokumchapamtotowako,  ukamdekezaatadekanahatimaye ataharibika. Met hali hii inapicha yake ambyoni,   "Ukichamwanakulia,  utalia wewe .  "  
 hizi nimethalizilizojaabusarakubwa. Mathalini wewe  ni mzaziaumtuyeyotemzima ali yetu nikiwamadarakajuuyawatoto. Lakinikilawanapokiukauadilifuaummojawao anapokosea wewe unambembEleza tu,  basihuwaunaizoroteshatabia yake . Mwisho,  
 
mtotohuyoanawezakuishiakuwamtundu.  
Hata  hivyo  ,  nishartitujueya kwamba tuko katika  njia panda hapa. Kwaupandemmoja,   zamaniilichukuliwa kwamba watotonahatawanawakewatuwazimahawanaakili. Kwa ajilihiyo,  iwapomwanaumemtumzi maana  Jambo  lakuwaEleza ,  njiapekeeya kuliingiza katika  "akili " yao "hafifu " nikuwatwangailikulikongomeza Jambo  hili.  Ukwelini kwamba akiliyamtotosihafifuhata. Unawezakusemanikamammea,   ambaousiporutubishwakimakusudi,  ukapaliliwavyemanakustawishwastahiki yake ,   basihudhoofu " namwishowekufifia.  
Kwaupandemwingine,  mtazamowakisasani tofauti kabisa,  imethibitishwaya  kwamba wanawakenisawakabisa katika maumbileyaowakilinganishwanawanaume.  Kwajinsihiyo,  kweliwapowanawakeamabohawanamwelekeotimamu  kuhusu   maisha. Lakininikwelipiakuwawapowanaumewatuwazimamamilioniambao hawanaakili. Kadhalika,  sikwelikuwawatotowote,  kwa sababu yaumriwaotu,  basi hawanaakili. Amakwakusemakweli  binadamu  yeyotekuwaliwanaakilizaketimamu isipokuwawaleambaokwabahatimbayamaumbileyamewapaakilipungufu. Hili litokeapobasitunalikubalitu. Hatuwezikumlaumumtukamahuyoaumuumbawake.  Kwahakikahuundiomsingiwamethali.  "Akilininywele,  kilamtuanazake.  "  Vinginevyo,  mtazamowakizamaninitaasubikog wetu zakiumezilizopitwanawakati.  
Aidha,  kwa sababu watu wotehuzaliwanaakilitimamu,  tenahawawiwatuwazimu  kabla ya kuwawatotokwanza,  mtu mzimayeyote anahaliganiyakuwadhulumu watoto nakujipambanizanalawamazauongodhidiya vijana hao kwamadaikuwa hawanaakili? Naje,  ikiwahawanaakili,  basindipowaonewe? Wanyanyaswe? Hilisi  Jambo  labusara. Kurudimtotokwa visa  vya maonevunikumrudishanyumakiumbe huyo. Kurudikufaakonikwakupelekambele,  siokwakurudishanyuma. Kurudi kuelekezakombelenikwauongozimwafaka,  uongoziambaolengolakenikummulikia mtotokurunziilimradikumwongozamtoto.  
Mtotoanahakiyakuhudumiwakwanjiayoyoteifaayoiliakuenaakili yake ikomae kikamilifu. Inafaaasomeshwe,  apewemaleziborailinayeajealeewenginekistahiki.  (a) "Mapenziyasiyokipimoyanawezakuwa hatari kwamtoto.  " Eleza kikamilifu hukuukirejeleahabariuliyosoma (alama 3) 
(b)Fafanua njia panda inayorejelewanamtunzi (alama 3) 
(c)Mtotoanalinganishwanammea katika  taarifa hi,   kwamba  "usiporutubishwa kimakusudi,  ukapaliliwavyemanakustawishwastahiki yake basihudhofu.  "  Tahtminikulinganishwahuku,  hukuukirejelea taarifa  (alama 4) 
8.  "Akilininywele,  kilamtuanazake.  " Eleza   maana  ya ndaniyamet hali hii  kulingana na  taarifa  (alama 4) 
9. Onyesha kwamba unaelewa  maana  ya : 
 "Kurudimtotokwa visa  vya maonevunikumrudishanyumakiumbehuyo " 
 
(alama 4) 
10. Eleza   maana  ya : 
(i)Kulikongomeza (alama 2) (ii)Kujipambaniza 

MUHTASARI 
Maendeleoyataifahutegemeajinsiwananchiwanavyolitolea katika kulibingirisha gurudumulauchumiwao. Kilamwanajamiianahitajikakujibidisha katika kaziau taaluma yake .  mzalendo yeyoteyulehupatamotis haya kufanyakaziiwapoanaweza kupatailekazialiyokuwaakitamani.  
Kumakinika katika taaluma fulani si Jambo  jepesinahuchukuamudakutengeneza.  Kwamfano,  ilimhaziliapatesta haya uhazilishartiapitiengazi mbali mbali . Mwanzo kabisalazimakumpafursayakujiunganavyuo mbali mbali vyauhazili. Anapojiunga navyuo  hivyo ndiposafariinapoandaliwa. Kukamilishasafarihiiinahitajimudawa miakamine-mitano. Anapohitimukuwatayariameimudushughulihiyo. Hata  hivyo  ,   anatakiwaafanyemazoezikilamarailiasisahauyanayohitajika katika taalumahiyo.  Wengiwaliokwishapataujuzihuowawalewenzaoambao katika  masomo wana utaakamukamawao. Ijapokuwawoteniwahazili,  viwangovyaoni tofauti na mishaharapiahu tofauti ana.  tofauti hapanidarajazaozavyeo. Baada ya kuhitimuna kupatavyetivyauhazilini rahisi kupataau kutopatakazizenyeujirawakuvutia.  Anayefanikiwaana sayari yakujikakamuahasakwaupandewauzingatifuwakazi kikamilifu nakutunzahadhiyaofisi yake .  
Kunamashirikama kubwa ya nayojiwezakiuchumi,   ambayo rasimali yake niimara.  Mashirikamadogohuwayanarasilmaliyenyekuyumbayumba. Mashirika haya yana wahazilina wanafunzi ambaohupatamishaharaduni.  wanafunzi wotehaohufanya 
kazikwakutokuwa na uhakikawakulipwamwishowamwezi. Watukamahao hawawezikutilia maana nikazizao. Mashirikamengine haya nautaratibumaalum,  wa kulipamishaharakwavilehutegemeautuwamkurugenzi. Badhiyawakuuhaohuwa wabanizinahuwapunjawafanyikaziwao.  hili ni  swalanyetiambalolinahitajilitatuliwe kwakuwa na chamachakupiganiahakizawafanyikazi.  wakati wa napotafutakazi,   Wahaziliwengihuwaniwahitajinahukubali chochote wanachopewa.  
Wale waliobahatika kupata nafasi yaajira katika kampuni kubwa za kimaataifa,   mishahara huwa ni yakutiamoyo.  katika duniahiiwahaziliwanavibaruavigumu,  kwa  sababu  lazima wapate tajriba na uzoefu wa taaluma inayoendelea nashirika  fulani .  Mhazili anapotumia msamiati usioendasambamba na shughuli za kiofisi hawasiti kufoka. Wavumilivu miongoni mwao hula mbivu. Hawahawafimoyobali hujitahidi  zaidi  iliwasikumbwenakimbungachakufokewa. Kunawengineambaohumwagaunga.  
▪ BilakupotezailiyokusudiwanaMwandishi wa taarifa ,  fupishaayayakwanza nayapili(  maneno  60–70)alama 2kwamtiririko)(alama 8) 
▪ Kwakuzingatiaayambilizamwisho,  Eleza mambo muhimu yanayoshughulika naMwandishi (  maneno  60–70)alama 2kwamtiririko) (alama 8)
 
3.  matumizi  YA  lugha   
1.  (a) Andika udogonaukubwawajinangoma (alama 2) 
(b) (i)Eleza namnambiliza matumizi yaalama  ifuatayo  yauakifishi(;) (alama 2) 
(ii)Tunga  sentensi mbili tofauti zinazoonyesha matumizi hayo 
(alama 2) 
▪  tofauti sha  maana  ya   sentensi zifuatazo 
(i)Kaziyoteni muhimu  
(ii)Kaziyoyoteni muhimu  (alama 2) 
▪ Tunga  sentensi mbilimbilikuonyeshamatimizi mawili  tofauti ya o Ka 
o Ndivyo (alama 4) 
▪ Tunga  sentensi kuonyesha matumizi sahihiyaviunganishihivi (alama 2) 
(i)Ingawaje 
(ii)Ilhali 
▪ Tambulishakielezi,  kivumishinamnyambulikowakitenzi katika    sentensi  ifuatayo : 
Msichanamremboalikujaupesiakimkimbiliadadake(alama 2) 
▪ Andika kifunguhiki kutoka usemiwa taarifa hadiusemihalisi (alama 4) 
Watotowaliambiwanamamayaowatakaporudinyumbaniwaoge. Wale,   halafuwaansekusomamojakwamoja badala ya kuharibu wakati wa o kwakutazamavipindivyaruninga. Aliwakumbushakuwawanaofanya maonyeshokwenyeruningatayariwamefuzushuleninawameajiriwa kazi 
▪ (i)Tajavihusishivitatuvinavyorejeleamahali,  wakatinakiwango (alama 3) 
(ii)Tunga  sentensi kuonyesha matumizi  ya kila kihusishi (alama 3) 
▪ Andika   sentensi zifuatazoupyakwakufuatamaagizo 
(i)Alichezakwabidiiakawafurahishawengiwaliohudhuriatamashahizo Anzakwa:Kucheza (alama 2) 
(ii)Karamuhiyoilifanyasana,  kilamtualikula chakula akatosheka Anzakwa: chakula  (alama 2) 
▪ Tunga  sentensi mbili tofauti ukitumiavitenzihivivyasilabimoja (alama 2) 
(i)Pa 
(ii)La
▪ Undavitenzi kutoka na na  majina  haya : (alama 2) (i)Mtukufu 
(ii)Mchumba 


102/2 
 lugha  
 Kiswahili  
KARATASI2 
 lugha  
OKT/NOV2005 
SAA2½ 

1. UFAHAMU 
Soma makala yafuatayo Kisha Ujibu Maswali  
Nairobi,  mjimkuuwaKenya,  nijijilamaajabu namastaajabuchungunzima. Nadhari yamtuanayewahikuingiajijihilikwamarayakwanzahuvutiwanahuomsheheneko wamajumbayafahari,  marefuajabu,   kiasi chaminazimitano-sitailiyounganishwa kuelekeajuumbinguni.  
Jumbalinalowavutia watu wengi nililelamakongamanoyaki mataifa liitwalokwa kiingerezaKenyattaInternationalConferenceCentre. Jumbahili,  hadimiaka michacheilipopita,  ndilolililokuwarefu zaidi mjini. Jumbalenyewelinaghorofa ishirininatisahivi,  Usipohesabuhilopambo kamakofiakilelenimwake,   linalojulikanakamamwavuli. Hata  hivyo  ,  miakamichacheiliyopitajingohilililipitwa kwaurefu namnarawaNyakati(TimesTower)Mnarahuohasanijumbalinaloafiki lakabu yake yakikwaruzamawingu. Jumbahililinaghorofazisizopunguathelathini nambili.  
Mbalinamajumba haya  mawili ,  kunamajumbamengine zaidi yaishirini katika tiyajiji  ambayo ,  japomenginenimafupi kiasi ,  maumboyakustaajabishakwelikweli. Hebu zingatia mwenyewe jumbaliitwalo "mdomowakengele " aubell-bottom " ambaloni vioovitupu,  tokachinihadijuu. Faukaya haya ,  umbolakenilakipekee ulimwengu ni kote. Jumbahililinakamamiguu,  kishakiunomithiliyakinuhivijaposimviringo.  Linapaajuu,  mbalisana,  likichukuaumbopanakulikolilivyochini. Umbolafuapana kamakengele. 
Halafurudiabarabara.  hizi hazinahesabu katika tiyajijinipona,  tenasafisana.  Magariyanayotumiabarabara hizi nikochokocho,   ya kila ainanayanashindania  nafasi .  
Ajabu kubwa ya Nairobihata  hivyo  niidadiyawatu. Hakunahasaanayejuaidadi kamiliyawatuwaNairobi,  lakinisio kupigachukuninaposema kwamba ,  hasanyakati zakuelekeakaziniasubuhi,  kwendakula chakula chamchana,  kuelekeanyumbani baada ya kazinakuvukabarabara wakati wa msongamano,  watu hukanyagana. Mtu anayesema kwamba watuwaNairobiniwengikamachungu,  aukamamchangawa ufuowabahari,  hatichumvi 
WatuwaNairobi,  kwatabianamavazi,  sikamawatuwakwinginekonchini Kenya .  Watuhawakuvalianadhifusana. Wanawakeniwaremboajabunahutengeneza nywEleza omithiliyahurulainipeponi. Wengihuvaasurualindefu!Kuchazaona midomoyaohupatarangimaridadisana. Huzungumza Kiswahili nakiingereza takribanwakatiwote. Wanawakewengiajabuhuendeshamagariyaowenyewe,    Jambo  ambalolitakushangazamara tu uingiapojijini,  hasakamaulilelewaukidhani maskanimwafakayawanawakenijikonipeke yake ,   yaani kuzingatiailefalsafakuwa  "kuoanikupatajiko " . Wanaumenaohuvaasutisafi,  maridadinashingoni wamefungataistahikiyao. Wanaumehaohuendeshamagariyakuyaegeshakaribuna afisizao. Huingiaafisinimwaokwamaringonamadaha,  hukufunguozamagariyao zikining'iniavidoleni. Hawanaohusema Kiswahili nakiingerezakupitiapuani,   utadhaniniwaingerezahasa.  
Kwaupandemwingine,  watotoninadhifukwelihasawatotowashule. Hawahuvalia sarezilizofuliwanakunyoshwa vizuri kwapasi. Wakekwawaume,  shingonihuvaliatai.  WatotowashuleNairobihuongea Kiswahili ,  kiingerezanaSheng,   ambayo ni "lahja "  yaowaliyoibuni.  
 "Luhya " hiinimchanganyikowa Kiswahili . Kiingerezanamsamiatimchachewa lugha   nyingi nezawakenyazisemwazojijiniNairobinavitongojiv yake .  
Kwajumla,  watuwotewaNairobihutembeakasisana. Hawanahata wakati wa  kutembeapolepolenakuangazaangahukunahuko. Iwapo wewe  ni mgenijijini,   ukizubaautapigwakumbonawaendeleenahamsinizao kama vile hapakutokea Jambo  .  Hililinapojiri,  usidhanilimefanywamaksudi. La,  hashaniviletu kwamba Wanairobi hawanamudawakupoteza.  
• KwaninimajumbayajijilaNairobiyanamajina aulakabuzakiingereza?  (alama 2)
 
• (i)Baadhi ya maajabuyaNairobinibarabarasafi,  msongamanowamagari namajumbamarefu. Ongezeamaajabumenginemanne 
(alama 4) 
(ii)WatuwaNairobiwanajipendakwelikweli. Fafanua 
(alama 4) 
• (i)Je,  unadhaniwatuwaNairobikwelihukanyagana? Eleza nikwanini msimuliziametoamaelezohayo 
(alama 2) 
(ii)UnafikirinikwaninihasawanawakewaNairobiwanaonekananadhifu?  
(alama 3) 
• Kwaninineno "lahja " limewekwaalama zamtajo?  
(alama 1) 
• Eleza   maana  ya   maneno  natamathalizausemizifuatazo: 
(alama 4) 
(i)Nadhari 
(ii) Linaloafiki 
(iii)Kikwaruzamawingu 
(iv)Waendeleenahamsinizao 

2. UFUPISHO 
Ujambaziwaki mataifa ni tatizo lilolowasumbuawalimwengu kwa muda mrefusana.  Serikali nyingi zimetumiamapesimengikwamiaka  mingi  sanazikijitahidikupambana najangahii. Hata  hivyo  ,  fanakahaijapatikanawalahaielekeikamwekuwaitapatikana leoaukarne nyingi baadaye.  
Yumkini tatizo kubwalililoponi  kuhusu  jeleziladhanaya "ujambazi " tena "wa ki mataifa  " .  hili ni   tatizo  mojawapo nayapomengisana.  tatizo lapilinikiburi. Kuna walewat ubinafsi nahasaviongoziwanchikubwakubwanaserikalizao zilizojiaminishakuwaujambazinibalaakweli,  tenabelua,  lakinihuoniwahuko,  wala hauwezikuwagusalic haya kuwashtuawao.  
Kulingana na maoniwatakaburihao,  ujambaziniwawatu "washenzi " wasiostaarabika,   wapatikanao katika nc hizi sizoendeleabado. Ujambazipekeewanaouonaunafaa kukabiliwanidhidiyambubujikowamadawayakulevyauliosababishwana vinyangarika kutoka nchihizomaaluniza " ulimwengu watatu " . Kulingana na 
 
wastaarabuwanc hizi lizoendelea,  vinyangarikahivindivyohasaaduimkubwawa ustaarabu ulimwengu ninanishartivifagiliwembalibilahuruma. Baada ya  kusagwasagwa,   ulimwengu  mstaarabuutazidikutononokanaahadiyambinguhapa ardhiniitakamilika.  
Imaniyawatuyakuwaujambaziwaki mataifa . Hataiwapo upo,  hauwezikuwashtua walakuwatingishawao ilikuwakamilinatimamu. Ilikuwakamilinatimamuhadi hapomweziSeptembatarehe11mwakawa2001,  ndegetatu zaabiria zilipoelekezwa katika majumba mawili yafahari,  yenyeurefuwa zaidi yaghorofamia mojanakuyatwangiliambali. Mshtukonakimako!Kimako kwakuwa,   kabla ya siku hiyo,  wanarekanikudhai kwamba ingewezekanataifalolote aumtuyeyote kuthubutu kuishambulianchiyao,  taifawasifalililojihamibarabaradhidiyaaina yeyoteileyauchokozi kutoka pembe loloteladunia.  
Hakuna ulimwengu mzima,  aliyeaminikuwamarekaniingeezakushambuliwa. Kwaajili hiyo,  mshtukouliitingishaardhiyotenahuzuniilitandakote,  kama kwamba  sayari  nzimaimeshambuliwa,  walasiomarekanipekee.  
Mintarafuhiyo,  marekaniilipolipizakisasikwakuwaunguzawaliokuwemona wasiokuwemokwamabomu hatari hukoAfghanistan,  idadi kubwa ya watu duniani ilishangilianakusherehekea. Kwanahatimbaya,  tafsiriyashambulizilaminara pac haya NewyorknalilelaPentagon,  utiwa uwezo wakivitawaMarekani,  ilizorota.  Kunawengiwaliodhanihuo nimwanzowavitavyaWaislamudhidiyaWakristona  kwa muda ,  Waislamuwotewakashukiwakimakosakuwanimajambaziwaki mataifa .  
∙ Bilabubadilisha maana ,  fupishaayatatuzakwanza(  maneno  65–75) Matayarisho 
Nakalasafi (alama 10,  2za utiririko) 
∙ Ukizingiraaya,  tatuzamwisho,  fafanuafikirazawatuwamamboyote yaliyotokea 
Baada ya Septembatarehe11,  2001(  maneno  65–75)(alama 10,  2za utiririko) 
Matayarisho 
Nakalasafi 

3.  matumizi  YA  lugha   
(a) Bainishaainayavivumishi katika   sentensi hii 
(alama 2)
Nyumba yangu nimaridadi 
(b) Kamilishajedwali 
Kufanya Kufanyia Kufanywa 
Kula 
Kuunga 
(alama 4) 
(c) Eleza  matumizi yakwa katika   sentensi hii 
Aliimbakwasautitamu 
(alama 1) 
(d) Andika kwawingi 
(alama 1) 
Pahalahapanipake 
(e) Eleza  matumizi yana katika   sentensi : 
HalimanaAshawanasaidiana 
(alama 3) 
(f) Huku ukitoa mifano,  fafanuamiundomitatuyamajina  katika ngeliya JI-MA 
(alama 6) 
(g) Onyesha(i)Kielezi(ii)kitenzi katika   sentensi  
(alama 2) 
Mvuailinyeshamfululizo 
(h) Kanusha  sentensi hii: 
Tumechukuanguochachekuuza 
(alama 2) 
(i) Tumia–ndipamojanaviashiriavyangelikujazamapengo (i)  wewe ___________ninayekutafuta 
(ii) Nyinyi___________mnaoongoza 
(j) Andika   sentensi hiiupyakwa kufuatamaagizo 
(i)Nilikuwanimejitayarisha vizuri kwa hivyo sikuonaugumuwowote  katika safari yangu .  
Anza:safari
(alama 2) 
(k) Geuzavitenzihiviviewmajina  
(i)Shukuru 
(alama 1) 
(ii)Enda 
(alama 1) 
(l) Eleza  maana mbili tofauti za  sentensi hii 
MamakeJumanaMariamuwalitutembelea 
(alama 2) 
II (a) Eleza   maana  ya : 
(i) Sinapakuuwekauso wangu  
(alama 1) 
(ii) Anamkonowabuli 
(alama 1) 
(b) Jazajedwali 
Kiume Kike 
Mjakazi 
Jogoo 
Fahali 
(alama 3) 
(c) (i)  kati ya madini haya tajayaleyanayopatikanabaharini Zinduna Zebaki 
Lulu Ambari 
Yakuti Marumaru 
(alama 3) 
(ii)  haya  ni magonjwagani?  
I Matubwitubwi 
II Tetewanga 
(alama 2) 
(iii)Mbunihuzaamatundagani?  
(alama 1) 


102/2
 lugha  
 Kiswahili  
KARATASI2 
 lugha  
OKT/NOV2006 
SAA2½ 

1.  UFAHAMU 
Soma makala yafuatayo Kisha Ujibu Maswali  
 ulimwengu unapaswakuzukanambinuzaKulitadarukia tatizo laumaskiniambao unakwamizajuhudizamaendeleo. Umaskiniunaoyakabili mataifa yanayoendelea.  Unayatosakwenyedhikikubwahuku mataifa yakimagharibiyakitpigahatuakubwa kimaendeleo. Ufauliopo baina ya mataifa yanayoendeleanayaloyaliyoendeleakama vileMarekani,  nchizaUlayanaUjapaniunapanukakilauchao.  
Vyanzovyaumaskininhuunianuwaimathalan,  ufusadi,  uongozimbaya,  turathiza kikoloni,  uchumikuegemeamvuaisiyotabarika,  idadiyawatuinayoupik uwezo wa uchumiwataifalinalohusikana ukosefu wanyenzonaamalizakuwakwamuaraia  kutoka lindilaumaskini.  ukosefu adimuzaajirahuchangiapia katika  tatizo hili.  
Jamiiya ulimwengu inapaswakuelewakuwaumaskiniunaoathirinchi fulani una atharipanasana. Uvuniguunaotokana na  umaskiniunawezakuwezakuwamboji ambakomatendoyakihalifuilikujinasua kutoka dhikiile. Hiiinawezakuwambeguya kuatikamaovukamaugaidinauhalifuwakilaaina.  
 mataifa yamagharibiyanapaswakuyaburaimadeni mataifa yanayoendeleakamanjia  mojawapo  yakupambana na umaskini. Asilimia kubwa ya patolakitaifa katika  mataifa  mengihutumikakuyalipamadenihayo.  katika  hali hii inakuwamuhalikwa mataifa  hayokujikwamua kutoka na na  pinguzaumaskini. Njia nyingi nenikustahabukutoa ruzukuzakimaendeleo badala ya mikopokwanc hizi nazoendelea.  
Kwaupandewake,   mataifa yanayoendeleayanapaswakuibukanamikakatiboraya kupambana na umaskini. Ni muhimu paweponaserazinazoTambua ukwelikuwa asilimia kubwa ya raiawa mataifa hayonimaskini. Panadharuralyakuzalisha nafasi  zaajira,  kupanuaviwandahususanvinavyohusiananazaraa ambayo nitegemeokuu la mataifa mengi,  kuendEleza  elimu na kuimarishamiundomsingi. Ipohajapiaya  mataifa  haya kuhakikishakuwamfumowasokohuruunaotawala ulimwengu sasa huishiikuwachanzochakufakwaviwandaasilianakuendEleza masikini zaidi . Kwa ufupi,  maamuziyoteyaserazakiuchumilazimayazingatieuhalishiwa maisha ya raia wa mataifa hayo. 

a) Kwaniniumaskiniumetamalaki katika  mataifa yanayoendelea?  (alama 4) 
b) Madeniyanaathariganikwa mataifa yanayoendelea?  
(alama 2) 
c) Ni mapendekezo yapi ambayo Mwandishi anatoakwa mataifa machanga  kuhusu   utatuziwa tatizo laumaskini?  
d) Mfumowasokohuruunamatharaganikwa mataifa machanga?  (alama 2) 
e) Ukirejeakifungu,  Eleza   maana  ya : 
i) Kulitadarukia 
ii) Kuatika 
iii) Kuyaburaimadeni 

2.  MUHTASARI 
Ajirayawatotoni tatizo sugulinalokumba ulimwengu wasasa,  hasa katika nchi zinazozoendelea.  Jambo  lakusikitishani kwamba hivindivyoilivyo katika nchi nyingi  za ulimwengu huu. Kunaidadi kubwa ya watotowanaoajiriwa katika nyanja  mbali mbali zajamii. Zipo sababu  nyingi zinazowasukumawatotokutafutaajirabarani  Afrika kwamfano,  familia nyingi huishi maisha ya ufukarahivi kwamba hushindwa kuyatimizamahitaji muhimu hususankwawatoto. Kapandakwagharamayamaisha kunazidishaviwangovyaumaskini.  ukosefu walishepiahuwafanyawatottokutoroka nyumbanikutfutaajira. JangalaUKIMWIlimesababishakuwepokwaidadi kubwa ya  mayatimawanaoshiakutafutaajirailikuyakimumaisha. UKIMWIumezifanya nyingi  piakuwaondoawatotoshuleiliwawezekuajriwakwalengolakuanzishapatola familiahizo. Watotowenginehutorokamakwaokwa sababu yamaonevu. Maonevu   haya  ni  kama vile kupigwa,  kutukanawakilawakati,  kunyanyaswakijinsianakadhalika.  Hukonjehutaabishwakimwilinakiakili. Hufanyishwakazizasulubuzenyemalipo duniauwasilipwekabisa. Hilihuwasononeshenakuathiriafyayao.  
UundajiwaUmojawa Afrika hivimajuzinihatua muhimu yakushughulikiama tatizo ya  Afrika  kama vile ajurayawatoto,  kuzorotakwamiundomsingi,  magonjwa,  njaa,   umaskini,  ufisadinaukabila.  katika kushughulikiahakizawatoto,  nchiza Afrika  hazina 
budikuzingatiamashartiyalivyowekwanaUmujawa mataifa   kuhusu  hakizawatoto.  Nchi nyingi za Afrika ziliidhinishamkatabawamarshartihayoikiwemoinchi yake nya.  Nchi hizi basilazimazishughulikiehakizawatotokupitiasheriazanchi. Watotoni
rasilimali muhimu nandiotumainilakuwepokwa kizazi cha  binadamu  .  a) Eleza mamboyote muhimu anaazungumziaMwandishi  katika ayayakwanza (  maneno  45-50) (alama 7,  1ya utiririko) 
Matayarisho 
Jibu 
b) Bilakubadilisha maana aliyokusudiaMwandishi ,  fupishaayambilizamwisho (  maneno  50-55) (alama 8,  1yautiririko) Matayarisho 
Jibu 
3  matumizi  YA  lugha   
a)Tunga  sentensi inayodhihirisha matumizi yangeliyaI–I 
(alama 1) 
b)Changanua  sentensi  ifuatayo ukitumiamchorowamatawi: 
Mkulimamzembeamepatahasara 
(alama 4) 
c)Onyeshaviambishiawalinatamati katika kitenzi:Alimchezea (alama 3) 
d)Tajasautimbilizinazotamkiwamidomoni 
(alama 2) 
e)Kanusha  sentensi  ifuatayo : 
Ningalikuwa na pesaningalinunuanyumba 
(alama 2) 
f)Kitenzifumbatakiko katika hali(kauli)ya 
(alama 1) 
g)Tunga  sentensi ukitumiakielezicha 
i) Wakati 
(alama 1) 
ii) Mahali 
(alama 1) 
h)Andika sentenzizifuatazokulingana na maagizouliyopewa 
(alama 1) 
i) Mhunzimrefualishindatuzo(Anzakw:tuzo...
 
(alama 1) 
ii) M wanafunzi huyuanasomaKifaransa. (Anzakwakiashiriakisisitizi) 
i)  sentensi  hizi nizaainagani?  
i) Lonareanatembeakwakasi.  
(alama 1) 
ii) Hali maana Andika haliEkomwaanasoma 
(alama 1) 
j)Tunga  sentensi mojaukitumianeon "seuze "  
(alama 1) 
k)BainishaKiraiNominonaKiraiTenzi katika   sentensi : 
Jiranimwemaalinipa chakula  
(alama 2) 
i)Undanomino kutoka na na  vitenzi: 
i) Chelewa 
(alama 1) 
ii) Andika  
(alama 1) 
m)Onyeshahali katika   sentensi zifuatazo: 
i) Hendamvuaikanyeshaleo.  
(alama 1) 
ii) Mitihukatwakilasikuduniani.  
(alama 1) 
n)Unganisha  sentensi zifuatazoukitumianeon "japo "  
i) Selinaalijitahidisana.  
(ii) Selinahakushindambiohizo 
(alama 1) 
o)Andika kinyumecha: 
Mwisealikunjanguoalizokuwaameanika 
(alama 2) 
p)Sahihisha  sentensi : 
Mtotoambayeniliyemsomeshaameasijamii 
(alama 1)

q)Andika  katika msemowa taarifa .  "Sitathubutukumpapesazangu "  Mkolwealisema.  (alama  2) 
r)Tunga  sentensi kuongyeshatofautu kati ya vitatevifuatavyo 
(alama 2) 
Sukunazuka 
s)Eleza  matumizi yaritifaa katika :'N " shamchukua 
(alama 2) 
t)Andika udogonaukubwawaneno'kiti' 
(alama 2) 
u)Eleza  matumizi ya "na "  katika   sentensi : (alama  2) 
SofianaRaeliwanaandaliwachainampishi 
4 ISIMUJAMII 
Soma kifungukifuatachoujibumaSwali yanayofuata.  
Kwa mujibu wa sheriakifungunambari3sehemuyaAyasherizanchi,  umepatikana nahatiayakutatizautulivuwaraiawapendaamanikwakuwatusinakutishakuwapiga.  Kiongoziwamashtakaamethibitisha haya wakuwaleta mashahidiambaowametoa  ushahidi usiotetereka  kuhusu  vitendovyako katika tukiohilo. Kortihiiimeoneleauna hatianaimeamuruufungwejela kwa muda wamiakamiwilibilafainiililiwefunzo kwakonakwawenzakowenyetabiakamazako. Unamajuma mawili kukatarufani.  
a)  lugha iliyo katika kifunguhikihutumika katika muktadhaupi?  (alama 1) 
b) ToaushaidiwaJibu la ko (alama  3) 
c)  zaidi yasifazilizo katika kifunguhiki,  Eleza sifazinginesitaza  matumizi yaligha katika muktadhahuu.  
(alama 6) 


102/2 
 lugha  
 Kiswahili  
KARATASI2 
 lugha 
 
OKT/NOV 2007 
SAA2½ 
∙ UFAHAMU 
SomakifungukifuatachokishaujibumaSwali  
Takwimu ambazo zimetolewanashirikalakazilaki mataifa (ILU)zinaonyeshakuwa ulanguzi. wawatotoumetangaahususan katika  mataifa yanayoendelea. Ipotumbiya  sababu zakuelezeakwaninibiasharahiiimeshamiri.  
Atharj mojawapo yautandawazinikuunda mtandao mpana ulimwengu ni.   mtandao huounawezakutumiwakwanjiachanyaaunjiabasi. Njiachanyanizile zinazoukiliwa 
kuwafaidiwanajamiikwakuendEleza u  binadamu  nakuboreshahaliyamaisha kiuchumi,  kisiasanakitamaduni,  Maarifayanayosambazwahuwezakuwachachuya kuumuaarivamaendeleo.  elimu na mafanikio katika  mataifa mengi ulimwengu ni. Njia hasinizile ambazo maarubu yake nikuwanufaishawachachehukuzikiwahasiri wengi.  
Kuwepokwa mtandao kunawapawenyeniatulekamausafirishajinaulanguziwa watotofursayakuzitoshEleza hawaazao. Wanaoshiriki katika biasharahii huongozwanapashauyautajiri,  Hawacheleikuwalanguawatotowanaochimbukia  mataifa yakimaskinihukougaibuniwanakozongomezwakwenyemadanguro,   kufanyishwakazizasulubunazakitopasinakuiishimaishaduni.  
Asilimia kubwa ya watotohurubuniwakwaahadighushizakujiendEleza ki masomo .  Wenginehuuzwa kutoka na na  msaadawajamaazaowanaotovukwanautunakuwa mawakala katika amalihiiyakusikitisha. Biasharahiihuwezakusahilishwakwa kuwepokwamfumofisadiwakisheria,  msarnbaratikowamuundowaja maana   ubinafsi wakijamii.  
Ipohaja kubwa ya ushirikianowa mataifa alkulihalikuikomeshabiasharahiiharamu.  Jamiiya ulimwengu isipofanyahivi. itakuwaimekitia kizazi kizimakitanzina kuitumbukiza kesho  yake kwenyema tatizo kathiri.  
∙ Nikwajinsiganiutandawaziumechangia katika biasharayaulanguziwa 
watoto?  
(alama 2) 
(b)Mwandishi wakifunguanapendekezahatuazipikusuluhisha tatizo la ulanguziwawatoto?  
(c)Eleza jinsiwatotowanaolanguliwawanavyoishihukoughaibuni.  (alama 

3) 
(d)Kulingana na muktadha,  kifunguchachuyakuumuaariyamaendeleo " kina maana gani?  (alama 2) (e)Jamiiisiyosuluhisha tatizo laulanguziwawatotoitakuwa na hatimagani?  
(alama 3) 
(f) Eleza   maana  ya  
(i) maarubu 
(ii) pashau. . .  
(alama 2} 
MUHTASARI 
 ubinafsi shajiwamashirikayaummaninguzokuu katika  ulimwengu waleo. Kimsingi,    ubinafsi shajinihatuanaharakatizinazochukuliwakupunguzakushirikikwaserikali  katika uendeshajiwamashirikanakuhimizakupanukakwasektayakibinafsi.  
Serikalihuwezakuhimiza,   kutoka na na  uuzaji,  uhawilishajiwamalifcutokaumilikiwa ummahadikwenyeumilikajiwasektayakibinafsi. Aidha,  serikaiiinawezakuuzahisa zakekwenyemashirikayaumma. Njia nyingi nenikuchocheaugaviwazabunikupitia kwamikataba ambayo inashindaniwanamashirikaaukampuni tofauti . Lengokuula 
 ubinafsi shajinikuigatua nafasi yaserikaii katika utendakazioauejideshajiwa mashirika.  
Uuzajiwamashirikayakiserikaliauhisahuwachanzochamapatoyanayoweza kutumiwakuendeshamiradi  mingi  ne. Hiininjiayakupunguzahanjayaserikali inayotokana na  uendcshajiwamashirikayasiyoleta faida.  ubinafsi shajihuzuia uwezekanowakuingiliwakwamashirikanawanasiasa,  huimarisha utamaduni mpya wamuundowamashirikanahuvunjauhodhiwakiserikali.  ubinafsi shajihuweza kuatikambeguzaujasiriamaliwaraia,  kutamanikuanzishaamali tofauti .  
 ubinafsi shajihuwezakuyaruhusumashirikayaki mataifa kutwaamashirika  muhimu nchini,  kufutwakazikwawafenyikazinakuongezekakwaumaskini  ubinafsi shajiwasektazinazohusianana elimu na afyahuwezakuathirivibaya wenyemapatoyachini.  
 ubinafsi shajihaumaanishiufanisiwautendakaziwamakampuninamashirika. 
 
Aidha,  ikiwahaupoutaratibumzuriwakutathminiaukupimathamanizahisapana uwezekanowahisazinazouzwakupewathamaniyajuuauyachini.  
(a) Bilakupoteza maana iliyokusudiwanaMwandishi wakifungu,  fanyamuhtasari waayaya 
kwazanayapili. (  maneno  35-40} (alarna6,   Iyautiririko) 
Matayarisho 
Nakalasafi 
(b)  dondoa hoja muhimu zinazojitokeza katika ayayatatunayanne (  maneno  45-50) 
alama 9,  1yautiririko) 
Matayarisho 
Nakalasafi 
(alama 2) 
 matumizi  YA  lugha   
(a) Tunga  sentensi mojaukitumianominodhahania.  
(b) Eleza  maana rnbiliza  sentensi  ifuatayo : 
Hawaniwatotowa-marehemuBwanaNzovunaBiMakambo.  
(alama 2) 
(c) Undanominomoja kutoka na na  kitenzi "ghafilika ".  
(alama 1) 
(d) Andika kwawingi:Nyundohiiimevunjikampiniwake.  (alama  1) 
(e} Ainisha  sentensi  ifuatayo ukitumiajedwali.  
mvulanamrefuanavukabarabara.  (alama 3) (f) Tunga  sentensi mojamojakuonyesha tofauti  kati ya vitatevifuatavyo.  (alama 2) 
(i) Karama. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  (ii) Gharama. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  
(g) Tambua nauelezeainazavivumishi katika   sentensi zifuatazo: (i) Mtoto mwenyewe aliendashatnbani. 
(alama 1) 
(ii) Kazi yetu haihitajikishuleni.  
(alama 1) 
(h) Koloni/nuktambili(:)hutumiwa katika kuorodhesha,  Onyesha matumizi  mengine 
matatuyakoloni(:) 
(alama 3) 
(i) Tunga  sentensi itakayoonyesha matumizi yakihusishichaa-unganifu.  (alama 2) 
(j) Bainishakishazihurunakishazitegemezi katika   sentensi  ifuatayo 'Mkulima aliyepandawakatiufaaoamepatamavunomazuri.  
(. alama 2) 
(k) Ainishaviainbishi katika neno:kujidhiki.  
(alama 2) 
(l) Tambua nauelezeainazavitenzi katika   sentensi  ifuatayo  'Kalamualiyokuwa na yom walimu nivam wanafunzi .  
(alama 2) 
(m) Andika viwakilishingelivyanominozituatazo: 
(i)  chakula . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  
(alama 1)(ii)  k wetu  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  (alama 1)(iii) Badilisha  sentensi  ifuatayo illiwe katika haliyakuamuru.  Babaingiandani.  (alama  2) 
(o) Eleza   maana  ya   sentensi  
'Ningalikuwa na pesaningalinunuanyumbananingalistarehe'.  
(alama 2) 
(p) Fafanuaainazahalizinazotumika katika   sentensi  hizi .  
(i) Mwimbajialiimba,  akachezanaakaehanganishasana.  
(alama 1) 
(ii) Sharigazihujakilamara.  
(alama 1 
(q) Tunga  sentensi MOJAitakayoonyesha maana . mbili tofauti  za neno pembe.  (alama 2) 
(r) Andika  katika msemowa taarifa  "Nitakuarifunikimwona ",  Elmaalisema,   (alama 3)
 
(s) Nyambuakitenzi "ota "kamakinavyotokea katika kirai "otandoto "ili tofauti  tatuzijitokeze: 
(alama 3) 
4.  IsimuJamii 
Huku ukitoa mifanomwafaka. fafanuakaidatano katika jamii ambazo  matumizi ya  lugha  
hutegemea.  
(alama 10) 


102/2 
 lugha  
 Kiswahili  
KARATASI2 
 lugha  
OKT/NOV2008 
SAA2½ 
1 UFAHAMU 
Soma makala yafitatayo kisha ujibu maswali .  
Kuna aina kuuzahisiazinazotawalanakuongoza maisha ya m wanadamu : kuona,  kusikia,  kugusa,  kuonjanakunusa. Nivigumukusemanihisiagani muhimu  kuzidi nyingi neingawanidhahiiialharikubwahumuangukiamabulukuasiyeweza kuona. Inasernekanakuwamishipayafahamuinayoungaubongonamachoni rnikubwa zaidi kulikomishipayafahamuinayoungaubongonaviwamfaovyamasikio.  Na katika maishananyemdozakilasikukuonahupewauzitomkubwaminghairiya kusikia Penginebasisioajabu. kamaitakavyobainikapundebaadaye. kuwakazi  nyingi zafasihiandis hizi meelemeamno katika hisiahiikana kwamba zile nyingi ne kuuhazipokabisa. Hakika hili ni  kosa.  maana kusikiakugusa,  kuonja. nakunusanako ndikohumkamilisham wanadamu awezekuyafaidimaisha yake . Nahatambeleya sheria,   ushahidi huwezakutolewamintaarafuyakusikia,  kugusa,  kuonjanakunusa alimradishahidiaweamesikia,  kugusa. kuonja. aukunusa mwenyewe .  ushahidi wa kuambiwahaukubaliwi.  
Kwa hivyo basikaziyasanaa ambayo itazitumafikrazamsomajizihisikuona,  
kusikia,  kuonjakugusa,  na. kunusamatendonamazingirayanayosimuliwahumpeleka msomajihuyo katika mipakananyanjazajuuzaufahamuna furaha .  Kilahisiainau muhimu  wa ke kutoka na na  mazingirayatukiolinalohusikaati kusimuliwa.  maana kazizotezasanaahutokana na  matendona maisha ya watu ambao katika matukio,   visa namazingirayaohutumiahisiazaozotetanoamakwa pamojaankwanyakati mbali mbali . Ilibasimsomajiawezekupatamandharikamili,  na hatayeye mwenyewe ashiriki katika matukioyenyewekwakuchukia,  kuoneahuruma.  n. k muhimu ,  kabiayayote,  apatehisiazotehizotano. Kaziyasanaainayojihusisha nahisiamojatuaumbilihuwamuflisi. kisaniikwavileinashindwakuwasilisha mandharizahalihalisikwamsomaji. Je,  marangapinyoyozetuhusononekaau kuripukwakwamayakwasababayasauti ndogo tuyandegealiayepekeenyikani,   aunyimboyazamani? Sautiyandegehuwezakuietamajonziyamtaka  mingi  mnoya utotoniwakatiambapomtualifiwanamzazi,  ndugu,  jamaaausahibuwake. Kadhalika nyimboyakalehuwezakuchimbuaashikiyazamani baina yawapenzi. aukutonesha jerahalama saibunamadhilayaliyopita. Nawalasionyimbonasautiyandegetu,   penginehata "hanifuyamauahuwananguvuzakumbukumbukubwamno.  Lic haya yotehayo,   matumizi yahisia nyingi yanasaidiakujengamandhari kamiliyatukio katika akili ya msomaji Mathalan badala ya kuelezwatukuwa paliandaliwa chakula kizuri. msomajianaelezwavituambavyovimeandaliwapamoja nahamfu yake . Au badala ya kuambiwamtu fulani alikuwa na wajihiwakutisha.  huelezwanakuelewavyema zaidi kwakuainishiajinsipuamacho,  rangi,  nywele,   mdomonamenoyamtuhuyoyalivyo. Na hivyo  hivyo kwamifano  mingi  nekadhawa kadha kama vile hasiranaucheshi.  kutoka na na  maelezo ya kutoshaya hisiamsomaji huwezakumuashikiianabi. auakadondokwanautekutamani chakula ambachohakipo mbele yake .  
Nasio hivyo tu. Hisiazinazotumiwahuwezakumfanyamsomajiatafakari zaidi .  Atawezakufikiauamuzi  kuhusu  pichazinazochorwa kutoka na na  hisia mbali mbali na wafasiokaulizarnkatomkatozaMwandishi kamailivyogusiwahapojuu. Kauliza mkatomkatosiotuhudumazasanaa,  bali pia hudhalilishahataakiliyamsomajikwani unbujiwaMwandishi nipamojanakufanyamatendonamazingiraanayoyasimulia yawasilishenakuwakilishafikirazawahusikawakenahatazake mwenyewe .  
 hivyo nidhahirikuwahisiahumsaidiamsomajikuzama katika matendona kuelewafikrazaMwandishi  mwenyewe ,  asilinamakazi yake ,  kuwadadisina kuwaelewawahusikawenyewe,  n. k.  
Makala kutoka : Safari,  AJ. 'HisiaKatitoFasihiAndishi 
 katika MutokoziM. MnaAftfw? ongo(Wah. )(1993:331 
FasihiuandishinauchapishajiDar-es-Salaam;Dar-cs- 
$alaamUniv. Press 
(a) Tajanauelezeuwanjaambaohutiliamkazohisiazote. 
(alama 3) 
(b) Kwa mujibu wa kifunguhiki,  Ni nini matokeoyakusisitizahisiayakuona  katika fasihiandishi?  
(alama 2) 
(c) (i) Mwandishi anamaonigani  kuhusu  kazinzuriyasanaa.  (alama 2) 
(ii) Maonihayoyanau muhimu gani?  
(alama 4) 
(d) Eleza   maana  ya   maneno   haya kamayalivyotumiwa katika kifunguulichosoma.  (i) muflisikisanii. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . v. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  
(ii) jerahalama saibu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  (iii) kumuashikijanabi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  
(iv) umbuji. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  
(alama 4) 
2. UFUPISHO 
Uchumiwasokohurianihaliyakiuchumiambapoitokeapoamali,  shughulina harakatizotezakiuchumighairiyazile ambazo nizalazimakwaserikaliaudola kamaulinzi,  sherianampangiliomzimawajamii,  huwahuriakwawat ubinafsi . Msingi wasokohuria,  sifakuuyautandawazi,  nikuibuanakudumishamazingiranahali zinazochocheanakumruhusumtuyeyotekuongozwanahawaa,  aumatamanioya kibiasharaanayoyaonasawapasinahofuyakuingiliwanaudhibitiwaserikali.  Mazingirahayoyanawapawatusatuayakufanyamaamuzi  kuhusu  hatima yao ya  kiuchumi. uamuzi  kuhusu  sualalaajirayao,   matumizi yamtaji-kipatonaharijazake,   nauwekezajimzima. Suala mojawapo linaloibukakuhustananamfumowasokohuria nikuwekamipakabainifunawazi baina yaamalinashughulizinazohusishwana serikalinazile ambazo huachwahuriakwawatu. Kwamfano,  inaaminiwakuwahakiya kuishinakulindwadhidiyashambulizi,  liwelakijambaziaulakigaidi,  niyakimsingi  ambayo haiwezikuhusishwana uwezo wakiuchumiwamt ubinafsi . Aidhahudumaza kimsingizaafyanazozinaingia katika kumbohili. Ikiwahuduma hizi zitaachwahuria panauwezekanomkubwakuwazitaishiakuwaistihakiyawenyemtajinakipato cha'juutu.  
Lic haya kuwepokwasheriaaukanunihuria kutoka nyanjamaalum. hutokeahali ambapoudhibitiwakiserikalinilazima. Hilihutokeapaleambapoipo haja ya kuyalinda mazingira hasa kutokana natichnfiiziwaviwanduaurasiiia. Aidha mlhibitihtioni laziinapaleambapohakiza watu wengi nezinahusika; yaani ikiwa uhuru wa hata mtu mmoja unaadhirika kutokana na sera hizo. pana haja ya kuingilia ili kuisawazisha hali yenyewe. 

(a)Andika kwamuhtasari  maana  ya uchumiwasokohuriakulingana na  taarifa  hii  (  maneno  25-30) (alama  5. Iyamtiririko) 
Matayarisho 
Jibu 
∙ Eleza  mawazo makuu yanayojitokeza katika ayayapilinayatatu.  (  maneno  70-75) 
(alama 10,  3zamtiririko) 
Matayarisho 
Jibu 
3  matumizi  YA  lugha   
(a)Tambua mzizi katika neno 
Msahaulifu 
(alama 1) 
(b)Tunga  sentensi ukitumiakivumishichanomino (alama 1) 
(c)Andika kinyume cha: 
 wasichana watatuwanoingiadarasanikwaharaka.  (alama  2) 
(d)(i)Fafanua  maana  ya  "mofimuhuru (alama I) (ii)Toamfanoinmojawamofimuhuru 
(alama 1) 
(e) Tambua  kiambishi awalinatamati katika nenoalaye.  
(alarna2) 
(f) Tumiakirejeshi-amba-kuimganisha  sentensi zifuatazo 
(i)M wanafunzi yulenimrefu.  
(ii)M wanafunzi yuleamepitamtihani.  
(alama 2) 
(g) Sahihisha  sentensi hii: 
Waya yangu imepotea. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  
(alama 1) 
(h)Tajaainayayambwailiyopigiwa mstari  katika sensensi ifuatayo : Mpishiarnempikianigeniwaji vizuri . 
(alama 1) 
(i) Neno "Chuo "lina  maana  ya  "Shule inayotoa mafunzo maaluum ya kazi 
 fulani  Tunga sentensi mbili kubainisha matumizi mengine mawili  ya nen0 
hili.  
(alama 2) 
(j) Ibadilishechagizoyamahalikwaileyawa katika tika  sentensi   ifuatayo : 
MchezajialiuchezampiramjiniMalindi.  
(alama 1) 
(k) EIeza maana mbiliza.   sentensi : 
YohanaalimpigiaHushampira.  (alama  2) 
(l) Kanusha: 
Sisi tumemaliza kujenga nyumba  ambayo  ingalikuwa yake angalifurahi.  (alama 1) 
(m) Unda nomino  kutoka na na  : 
(i) Zingua. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  
(alama 1) 
(ii) Tosa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  
(alama 1) 
(n) Ichoreevielelezomatawi  sentensi : 
Pakamdogoamepandamchungwani.  
(o)Tumiakihusishibadaliakutungaupyasenten. sihii: 
Mgeniyuko katika nyumba,   
(alama 1) 
(p)Undakitenzi kutoka na na  neno "sahili. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  (alama 1) 
(q) Eleza  tofauti  kati ya sauti|z|na[d| 
(alama 2) 
(r) Tambua ainayakitenzikilichopigiwa mstari  katika   sentensi .  
Mzee huendaanacheza kamari.  (alama  1) 
(s) Badilishakiwakilishikimilikishikwakiwakilishikionyeshi katika   sentensi : Chakekilipatikananchini.  (alama  1) 
(t) Tumiamfanommojammojaku tofauti sha baina ya  sentensi sahilina ambatano. 
(alama 4) 
(u)Tunga  sentensi itakayodhihirisha matumizi yakielezichanomino.  (alarna1) 
(v)Andika kwawingi: 
Mvuaimebornoanyumbayajirani.  (alama  1) 
(w)Akifishakifungukifuatacho: 
huendaserikaliiwaziekuidhibitibeiyapetrolihatuwezikuyaruhusumakampuni ya 
petrolikuunyanyasaummaalisemawaziriwakawibeiyapetroliimeongezwa maranne 
 katika kipindichamwezimmoja (alama  4) 
ISIMUJAMII 
Eleza huku ukitoa mifanosifatanozakimsingizinazotambulishasajiliya mazumgumzo,   
(alama 10) 


102/2 
 lugha  
 Kiswahili  
KARATASI2 
 lugha  
OKT/NOV2009 
SAA2½ 

1.  UFAHAMU 
Soma makala yafuatayo Kisha Ujibu Maswali .  
Wanasaikolojiawanabainisha kati ya sehemumbilikuu katika akiliya  binadamu  : Ung'amuzinaung'amuzibwete. Ung'amuzinisehemuyaubongo ambayo kimsingi hupanuanakudadavuayanayotendekahususanmchana. Ung'amuzibweteni kibinimethalichake;hufanyakaziwakati  binadamu  anapolemazwanausingizi. Baadhi yamamboanayoshuhudia  binadamu  mchanayanaingiakwenyeung'amuzibwetewake nakutokeza katika ndotozakeusiku.  
Kwa mujibu wa  mawazo yaSigmundfreud,  mwanasaikolojiawajadi anayechukuliwanawengikamamwasisiwataalumayasaikolojia,  mambo
 
yanayopatikana katika unga'amuzibwetemambo yanasifahasi. Freudalidahilikuwa   binadamu  huyafichanakuyabaniakwenyeung'amuzibwetemambo ambayo  hawezi  juyasemakadamnasi. AliEleza kuwamatamanioyasiyokubalika,  makatazoyajamii,   fikranakaulizilizoharamishwanamikoyakijamiihubanwa katika ung'amuzibwete.  Shehenahiyo ndiyo inayochipuzakwanjiayaisharazandoto,  mitelezoyakauli,   yaani    maneno  aukaulizinazotukokabilawenyekukusudia,  isharana lugha yakitamathali  katika uandishiwakibunifunakadhalika.  
Ung'amuzibweteun uwezo mkubwawakuathirimatendoya  binadamu  . Huundio msingiunaowafanyawanasaikolojiawengi,  akiwepofreud,  kusemakuwatajiribaya mottoinawezakufichwakwenyesehemuhiyonahatimayekuishiakutokeza katika utu uzimawake. Kwakuwatunapoingilianana  binadamu   wenzetu kilasiku tunayang'amuzibweteunapotawala  binadamu   wenzetu watashindwakutuelewa. Hii  ndiyo halianayokuwa na yomwendawazimu. Ung'amuzibwetewakehutawala. Sisi tunaotawaliwanaung'amuzitunashindwakumwelewa;nayebilashakaanashindwa kutuelewa.  
CarlGustavJung,  aliyewahikuwam wanafunzi waFreud,  aliupingamwelekeowa Freudwakuungaliaung'amuzibwetekamajaalama wazo mabaya ,  matamanio,  nia,   fikiratulinadhana ambazo nihasi. Jungalizukanadhanambili muhimu : Ung'amuzibwetewakibinafsinaun'gabuzibwetejumuishi. Alisemamambo,  fikrana uzoefuwowotembayaunaomuhusumt ubinafsi . Dhanayaung'amuzibwetejumuishi aliitumiakuelezeasehemuyaakiliya  binadamu   ambayo inamfanyaayatendematendo  fulani kama  binadamu  wenzakelic haya  tofauti zaokiwakatinakijiografia. Kwamfano,     binadamu  wengiwanasherehezakuzaliwamotto,  kuoza,  ibadaaumviga unaohusiananakifolic haya  tofauti zao. Jungalisemakuwakinachochochea hali hii  niurithi fulani wakilam wanadamu . Urithihuounapatikana katika ung'amuzibwete jumuishi.  
Upomwafikiano kati ya wataalamuhawawawilikuwaung'auzibweteuna uwezo wa kuathiriung'amuzimatendoya  binadamu  yaking'amuzi. Wanasaikolojiawanashikilia kuwa  binadamu   hawezi kukamilikabilakuzihusishasehemuzotembilekwa sababu  zinaathiriana.  
a) Kwaninung'amuzibweteunaelezwakamakinymechaung'amuzi?  (alama 2) 
b) Eleza mtazamowaFreud  kuhusu  ung'amuzibwete.  
(alama 3) 
c) Kwa mujibu wa Freudyaliyomokwenyeung'amuzibwetehudhihirikavipi? 
(alama 4) 
d) Eleza  tofauti ya mawazo  kati ya SigmundFreudnaCarlGustavJung.  (alama 4) 
e) tajahojainayowafungamanishaJungnaFreud.  
(alama 2) 

2.  MUHTASARI 
Utaifa ni mshikamano wa hisia zinazowafungamanisha watu wanaoishi katika  taifa moja. Taifa huundwa na watu wanaoishi katika nchi moja na ambao wanajitambua  kisiasa kama watu wenye mwelekeo,  mwono na hatima sawa. Utaifa umejengwa kwenye hisia za mapenzi kwenye hisisiazamapenzikwanchinautambuziwa  kwamba rangi,  cheo,  hadhi,  eneo,  kabilaau tofauti  nyingi nezo  baina  ya watu wanaoishi katika nchimojasisbabuyakuwatenganisha.  
Nchimojahuwezakuwa na watuwamakabila tofauti ,  wenyematabaka ya kila  nuina mawazo ainat. WatuhaowanapoTambua kuwakunasherisinyinyine inayowaunganishakamafahariyakuwawatuwaochihiyo,  falsafanaimanisawa  ambayo ishara yake kuuniwinbowataifanakuwa tofauti  kati ya o muhimu huwa wamefikiakuundataifa.  
Mhilimkuuwautaifaniuzalendo. Uzalenonimapenzimakubwaaliyonayomtukwa nchi yake . Malezi haya  ndiyo yanyoongozamatendo yake ,  matamanio yake ,   mawazo   yake ,  itikadi yake mwono ulimwengu wakena muhimu  zaidi mkabalawakekuihusu nchi yake nahatimayanchiyenywe. Uzalendoninguzo muhimu sanayataifa.   mzalendo  hawezi kuyatendamamboyanayowezakuleteamkamanchi yake .  
Matendoya mzalendo huangazwanamwengewame maana yoitakianchiautaifalake.   hawezi kushirikikwenyeharakatinaamali ambazo zinahujumuaukufumua mshikamano wa taifazimaa ukuta waliwanakitibachakutakakujinufaishayeye  mwenyewe aujamii yake finyu. Matendoya mzalendo wakitaifayanaongozwana mwelekeowakuiboreshanchi yake . Swali linalomwongozamtuhuyoni:nimeifanyia nininchi yangu autaifalahgu? Alhasilimtuanayeipendanchi yake  hawezi kuongozwa naumerowakibinafsituwakujilimbikiamali,  ujiriaupesa. Yukoradhikuhasirika kamamt ubinafsi ilitaifaaunchi yake inufaike.  
Utaifanimcheaaliambaounapaliliwakwauzalendo,  kuepukahawaazanafsi,   kusinywa na taasubi za kikabila na kuacha tama ya kujinufaisha. Hali hiyo inapofikiwa,   hatima ya wanajamii wa taifa linahusika huwa nzuri na mustakabali wao na wavizazi vyao huwa wa matumaini makubwa. 
a) dondoa sifa kuu za utaifa. (  maneno  40-50) (alama 6,  1ya mtiririko) 
matayarisho.  
Jibu 
b)kwa kutumia maneno kati ya 60-70, onyesha misingi ya kumtathmini mzalendo.  (alama 9,  1 ya mitiriko) 
Matayarisho.  
Jibu 

3.  matumizi  YA  lugha   
a) Andika   sentensi mbilizifuatazokama  sentensi mojakwakutumia kiwakilishikirejeshi.  
i) dukalaBahatilina bidhaa  nyingi  
ii) Ju maana fanyakazi katika dukalaBahati.  
(alama 2) 
b) i) Eleza  matumizi  mawili ya kiambishi –ji- 
(alama 2) 
ii) tunga  sentensi mojakuonyeshamojaya matumizi hayo.  
(alama 2) 
c) Tumia visa wevya  maneno  yaliyopigwa mstari kuAndika tena  sentensi   ifuatayo : 
 ukuta umemweumizamvulanaalipokuwaakiuparaga 
(alama 3) 
d) choravielelezomatawivya  sentensi  ifuatayo : 
Bakari,  RodanaHirsiwamefurahikupitamtihani.  
(alama 4) 
e) Tambua sauti ambazo sizaufizi katika sauti hizi .  
M,  t,  n,  z,  gh.  
(alama 1) 
f) Tunga  sentensi sahihiukitumia–fa- katika haliyamazoa.  
(alama 2) 
g) Onyeshakwakupiga mstari ilikoshadda katika   maneno   mawili yafuatayo: i) Malaika
ii) Nge 
(alama 2) 
h) Eleza  maana mbiliza  sentensi : 
Kiharusichakekimewaitiahofu.  
(alama 2) 
i) tunga  sentensi ukitumiakielezichajinsichanomino ifuatayo : Uganda 
(alama 2) 
j) Bainisha  sentensi sahilizilizo katika   sentensi mseto ifuatayo : Hamaliambayeameuguaalisemakuwaangekwendahospitalijana (alama 3) 
k) Andika ukubwawa  sentensi : 
NdovuwaKi Afrika ameharibukichaka 
(alama 2) 
I) Iandike tena  sentensi  ifuatayo bilakutumiavitenzi visa idizi Wachezajihuenda wakawa wanawezakushindamchezowaleo.  (alama 2) 
m) Andika kwa msemo halisi :Baba alipotuuliza kama tungependa kwenda Mombasa wakati wa likizo tulimjibu kwamba tulitaka kwenda Kisumu kwakuwa tulikuwa hatujaliona Ziwa Victoria.  
(alama 3) 
n) Huku ukitoa mifanomwafakaonyesha matumizi  mawili yaki nyota (*)  katika sarufiya Kiswahili .  
(alama 3) 
o) Kanusha  sentensi  ifuatayo : 
haponapondiponitakapo.  
(alama 1) 
p) Andika kinyumecha: 
 furaha amehamiamjni.  
(alama 1)
q) Andika   maneno  yafuatayo katika kaulizilizoonyeshwa katika mabano Neno Kauli Jibu 
i)Imba (tendesha).......................................... 
ii)choka (tendea)................................................ 
.  ISIMUJAMII 
Eleza majukumumatanomatanoya Kiswahili kama lugha yaKitaifanaKi mataifa .  
(alama 10) 


102/2 
 lugha  
 Kiswahili  
KARATASI2 
 lugha  
OKT/NOV2010 
SAA2½ 

1 UFAHAMU (alama 15) 
SomakifungukifnatachokishaujibumaSwali  
Sualalama husianoya wanadamu  katika jatnii,  uainishajiwakenaudhihirikaji wakelimewashughulishawataalamuwaelimujamiikwadahariyamiaka. Sualahili huwatafakarisha 
wataalamuhao kutoka na na  u muhimu  wa ke katika  maisha ya   binadamu  . Msingimkuu wauainishajiwamahusianohayonikukichuzakipindichamahusianoyenyewe. Yapo mahusiano baina yawaja ambayo yanachukuamudamfupi,  kwamfanosaaaudakika chache,  namengine ambayo huendayakachukoamiakaayami.  
Mahusianoyamudamrefukabisanivaleyanayojulikanakamamahusianoya kudumu. Inamkinikakudaikuwamiundoyakijamii,  kisiasanakiuchumihuweza kuyadhibitimahusianohayokwa kiasi kikubwa.  watu wengi huitakidikuwauhusiano uliopo baina yamtunajamaa yake utachukuamudamrefu,  nakwahiyoniuhusiano wakudumu.  hali hii hutokana na  uhalisikuwatunahusiananajamaazetukwakipindi kirefulabdatanguukembehadiutuuzima wetu . Uhusianohimhautarajiwikuvunjwa naumbaliwamasafa baina  yetu ;tunaendeleakuwasilianakwabaruaau,   katika enzi hiiyautandawazi,  kwakutumianyenzozateknohamakama mtandao nasimuza mkononi,  nakudumishauhusiano wetu wakijamaa. Hata  hivyo  ,  inawezekanabaadhi yamahusianoyakijamaayasiweyakudumu. Mathalan,  uhusianouliopo baina yamke
namume,  naambaounatarajiwakuwawakudumuauwakipindikirefu,  unawcza kuvunjwakwakutokeakwatalaka. Talakahiyoinavunjauleuwezekanowauhusiano wakudumuunaofumbatwanasitiariyapinguzamaisha.  
 katika ngaziyapili,  mahusianoyakipindichawastani,  kunamahusiano yanayohusishamarafikizetumaishani,  shuleniaukwenyetaasisizozotezile,  majirani zetu,   wenzetu  katika mwahalimwakazi,  washirikikwenyesehemuzaibadaauza burudanina wenzetu kwenyevyama tofauti namakundiyakujitolea. Inawezekana kudahilikuwabaadhi ya mahusiano haya ,  hususan baina yamarafikinamajirani huwezakuwayamiongonadaiina.  hali hii huwezakutegemeamuundonamfumowa jamii. Kwamfano,  kwawanajamiiwanaoishikwenyejanibu fulani mahsusi,  nakwa miakatawilibilayakuhajiri,  uhusianowaonamajiranihuwezakuwawakudumu.   hali hii inasigananahali iliyokokwenye maisha ya mijini.  maisha ya mijiniyanasifaya kubadilikabadilika. Isitoshe,   kutoka na na  mfumowa maisha ya kibepariyameghoshi  ubinafsi mwingi. Mawimbiyamabadilikona ubinafsi huwezakuumomonyoa ukuta wa uhusianowakudumu.  
Mwelekeowa maisha ya siku hizi yauhamaji kutoka maeneoauviambo walikoishiwatuunasababishakupombojeakwamahusianoyakudumu baina yaona majiranizao. Uhusiano kati ya wenza katika mazingirayakaziunahusianakwa kiasi   fulani naulewamajirani. Vimbungavyaufutwajikazi,  ubadilishajiwakazi,   halizisizotegemewanamifumoyaki mataifa pamojanahatamifumoyakisiasahuweza kuathirimshikamano wa wanaohusikakazini.  
Kiwangochamwishochamahusianoniuhusianowarripitoauwamudamfupi.  Mahusianoyaainahiihujiri katika muktadhaambapopanahuduma fulani . Huduma  hizi zinawezakuwazadukani,  kwenyesehemuzaibada,  kwenyekituochamafuta,   kwakinyozi,  kwamsusinakadhalika. Kuna sababu kadhazinazotufanya kuyazungumziamahusianoyaainahiikamayampito. Kwanza,  uwezekanowa mabadilikoyaanayeitoahudumahiyonimkubwa. Siajabukuwaunaporudikwa kinyoziaumsusiunaTambua aliyekushughulikiahayupo. Hata  hivyo  ,  kunavighairi hususapaleambapomtoahudu maana yehusikaniyuleyulemmoja.  
Mahusianoyampitoyanatawaliwana'uhusianowachembechembe. 'Uhusiano wachembechembe,   bidhaa yamfumowakibepari,  unamaanishakuwa kinachomshughulishamtunichembe ndogo tuyamwenzake. Chembehiyoinaweza kuwahuduma,  kwamfano,  gazetianalokuuziamtu,  viatuanavyokushonea,  nguo anazokufulia,  ususianaokufanyian. k. Mahusianoyaainahiiyametovukwanahisiaza utunanizaolamirumoyakisasayakiuchuminakijamii. Mtuanayehusianana mwezakekwamisingiyachembe ndogo tu,  huendaasijalikamamwenzakeamekosa  chakula ,  amefutwakazi,  amefiliwa,  ameibiwanakadhalika.  
Suala kuu tunalopaswa kujiuliza ni: je,   tunahusianavipinajamaazetu,  taasisi zetu,   maranki zetu na majirani zetu? Je,   uhusiano wetu naraia wenzetu niwaaina gani?  Je,   uhusiano  wetu  na nchi  yetu  ni wampito au ni wakudumu? 

(a) Taja kigezomuhimuchakuzungumziamahusiano. 
(alama1)
(b) Eleza imaniyawatu kuhusu uhusiano baina yajamaa. 
(alama1)
(c) Fafanuaathariyateknolojiakwenyemahusianoyawatu. 
(alama2)
(d) Eleza  sababu nnekuuzakuharibikakwamahusiano katika mais haya leo. 
(alama4)
(e) Taja sifakuuyamahusianoyamudamfupi. 
(alama2)
(f) Je, kifungu, hikikinaujumbeganimkuu?
(alama2)(g) Eleza  maana ya maneno yafuatayokamayalivyotumiwa katika 
kifungu. 
(i) inasigana
(ii) yameghoshi
(iii) vighairi

2.  MUHTASARI (alama15)
 jamii yaleoinatawaliwanakuendeshwanakanuniya maarifa. Inawezekana
 kusema kuwauchumiwa jamii zaleonazijazoutategemea maarifa zaidikuliko
utakavyotegemeawenzowowotemwingine. Utambuziwa uwezo mkubwawa maarifa 
 katika mais haya  binadamu ndiomsingiwawatu kusema ' maarifa ninguvu. '
 maarifa huelezwakwatamathali hii  kutoka nana uwezo wa:kuyadhibiti, 
kuyaendesha, kuyatawalanakuyaongozamais haya  binadamu popotepalewalipo. 
Mtuambayeameyakosa maarifa  fulani huwaameikosanguvuhiyomuhimunamaisha
yakehuathirikapakubwa. Kwamsingihuu,  maarifa yanawezakuangaliwakamautajiri
mkubwa ambao  binadamu anawezakuuTumia kwafaidayakeaukwafaidaya
wana jamii wenzake. Ukwelihuundiounaoelezwanamethaliya Kiswahili :'Elimuni
mali. 'Elimunichirnbukola maarifa muhimumaishani. 
Msingiwautajirinamaendeleoya binadamu popotealipobasini maarifa . Je, 
 maarifa kwaupandewakeyanasifagani? maarifa  yenyewe  haya naupinzani.  maarifa 
uliyonayohuwezakuwanawatuwenginewengipasiwenaupinzani baina yenukwa
kuwakila m moja  ana maarifa sawa. Kila m moja  anauhuruwakuyaTumia  maarifa hayo
kamachanzochakuyazalisha maarifa mengine. UTumia jiwa maarifa  yenyewe 
hauyamalizi maarifa hayo.  maarifa  haya wezikugusikaingawamtuanaweza
kuyanyumbua maarifa  yenyewe kwakuyaTumia kwanamna tofauti . 
 maarifa huingilianana maarifa mengine.  maarifa aliyonayomtu m moja  huweza
kuhusishwana maarifa aliyonayomtumwingineilikuvyazaaukuzukana maarifa 
 tofauti .  maarifa yanawezakuchukuliwa kutoka sehemu moja hadi nyigine kwanamna
ambavyomtu hawezi kufanya bidhaa  nyigine ile. Kwa mfano , nimuhalimtu
kulalamikakuwa hawezi kutembea kutoka sehemu moja hadi nyigine kwa sababu 
anamzigomzitowa maarifa kichwani. 
Sifa nyigine muhimuya maarifa nikuwayanawezakuwasilishwakwanjiaza
isharaaumitindomingineyakidhahania. Ikiwaunatakakukihamishachombo fulani 
 kutoka sehemu moja hadi nyigine , lazimauwazieukubwawake, uzitowakenalabda
hataumbaliwapanapohusika.  maarifa huwezakubadilishwaaukugeuzwanakuwa
ishara ambazo huyafanyakuwasilishwakwanjianyepesikulikokwa mfano ikiwamtu
atayawasilisha katika muundowa, kwa mfano , kitabu. 
 maarifa yanasifayauhusianaji. Kipengele fulani cha maarifa huwana maana 
kinapowekwa
sambambaaukugotanishwanakipengelekinginecha maarifa . Huohuwamuktadha
mzuriwakuelewekaaukuwana maana . Kwa mfano , neno'mwerevu'huwezakuwana
 maana kwakuwekwa katika muktadhawa'mjinga', 'mjanja', 'hodari'nakadhalika. 
 maarifa huwezakuhifadhiwa katika nafasindogosana. Sualahililinaeleweka
kwanjianyepesitunapoangalia maarifa  katika muktadhawateknolojia. Data
zinazowahusumamilioniyawatu,  ambazo zingehitajimaelfuyamaktabanalukukiya
vitabu, huwezakuhifadhiwakwenyekifaa kidogo  kinachoweza kutiwamfukoni. 
 maarifa  haya wezikudhibitiwa au kuzuiliwa  mahali   fulani yasisambae.  maarifa 
hueneaharakasana.  maarifa nikitukinachoepukapinguzawatuwanaopenda
kuwadhibiti binadamu wenzao. Hatapaleambapomfumowaki jamii auwakisiasa
unafanyajuuchinikuwadhibitiraiaauwatuwenyewe, nimuhalikuyadhibiti maarifa 
 yenyewe . Inawezekanakuzidhibitinjia fulani zaueneajiwa maarifa lakini maarifa hayo
yatapataupenyuwakusambaa. Ni kweli kuwa maarifa ninguvuinayozishindanguvu
zote. 
(a)Fupishaayayapilinayatatu. ( maneno 55-60) (alama5, 1ya
utiririko)
Matayarisho
Nakalasafi
(b) Eleza sifakuuza maarifa kamazinavyojitokezakuanziaayayannehadiaya
yanane. ( maneno 100-110).  (alama10, 2za
utiririko)
Matayarisho
Nakalasafi

3.   matumizi  YA LUGHA (alama40)
(a)Toa mfano wanenolenyemuundowasilabiyairabupekee
(alama1)
(b) Eleza  maana  mbili  za neno :Barabara. 
(alama2)
(c) Sahihisha sentensi :
Abiriawalisafirinandege. 
(alama1)
(d) Tambua  na uelezeainazavivumishi katika  sentensi :
Mwanafunzimkongweamepewatuzokwakuwahodari masomo ni. 
(alama4)
(e) Andika sentensi  ifuatayo  katika haliyakinishi. 
Usingeacha masomo , usingetaabikavile. 
(alama2)
(f) Tunga  sentensi  ukiTumia kielezicha:
(i) Jumla . 
(alama1)
(ii) Namnalinganisho. 
(alama1)
(g) ainisha shaminshonachagizo katika  sentensi :Vibaruawamefanya
kaziharakaipasavyo. Vibaruawamefanyakaziharakaipasavyo. 
(alama2)
(h) Eleza  maana  mbili zinazopatikana katika  sentensi :Nendaukaniletee
mbuzi. 
(alama2)
(i) Tunga  sentensi  kudhihirisha matumizi ya  ngeli  ya U-U. 
(alama2)
(J) Andika katika usemiwa taarifa . 
"Mito yetu ime chafuka sana;itabidituunganemikonowakubwakwa
wadogo, wanaumekwawanawakeilituisafishe. "Mwanamazingira
alituhimiza. 
(alama3)
(k) Changanua sentensi  ifuatayo ukiTumia mistariaumishale. 
AminanaMustafahuimbataarabu. 
(alama4)
(1) Eleza  matumizi yaku katika  sentensi :
SikumwelewaalivyoEleza namnayakuwatunzambwawake.  (alama 2)
(m) Tunga  sentensi  sahihiukiTumia kitenzila katika kauliyakutendwa. 
(alama2)
(n) Eleza kaziyakilakitenzi katika  sentensi :
Mkulimaangetakakupaliliashambalakemapema. 
(alama4)
(o) Taja nau tofauti shevipasuovyaufizi. 
(p) Onyesha jinsi moja  moja ya matumizi yaviwakifishivifuatavyo:-
(alama3)
(i) nusukoloni(;)
(ii) herufikubwa
(iii) Kishangao(!)
4 ISIMU jamii  (alama10)
"Benki yenyewe hainakitu. . . CD4 count yake iko chini. . . Ni emergency. . . 
Tutampoteza ikikosekana. "
(a) Taja sajiliinayorejelewanamanerio haya . 
(alama2)
(b) Fafanuasifannezinazohusishwanasajilihiyo. 
(alama8)


102/2
LUGHA
 Kiswahili 
KARATASI2
LUGHA
OKT/NOV2011
SAA2½
 UFAHAMU(Alama15)
Soma taarifa  ifuatayo kishaujibumaswali. 
Changamotokubwainayowakabiliwatuwengi katika  mataifa yanayoendelea
nisualala chakula . Sualahililinawezakuangaliwa katika sawia mbili  tofauti . Kuna
tatizolinalofungamananauhabawa chakula chenyewe, Uhabahuuunaweza kutoka na
nautegemezimkubwakwazaraakamanyenzokuuyauzalishajiwa chakula . 
Zaraa katika  mataifa mengihususanyanayoendelea, hutegemeamvua. 
Kupatikanakwamvuahuathiriwanamabadilikoyatabianchiulimwenguni. Matendona
amalizawatukamaukatajiwamitinauchafuziwamazingirahuwanaatharihasi
kwenyetabianchihiyo. Mabadilikoyatabianchihuwezakuvyazaukame kutoka nana
ngambiyamvua. 
Kibinimethalihutokeawakatimafurikoyanapotokeanalabdakuyasombamazao
mashambaninakusababishabaalanjaa. Halihizi mbili husababishamatatizo
makubwaya chakula nakuathiripakubwasualazimalausalamawa chakula . Hikuzuia
uwezekanowakuwepokwashida hii , pana haja ya kuwepokwamikakatinaseraza
kuhakikishakunausalamawa chakula . Kwa mfano , pana haja ya kukuzakilimocha
umwagiliajiilikuepukaadha inayosababishwa na  ukosefu wamvua. Kwaupande
mwingine, sharti zichukuliwe hatuamufidizakuzuianakupambananaathariza
gharika. 
Changamoto nyigine inahusiananausalamawa chakula chenyewe.  chakula 
kilichosibikwanavijasumuaukwanjia nyigine ilehuwezakumdhuruanayehusika. 
Msibikowa chakula unatokana navyanzo tofauti . Mathalan, uandaliziwa chakula 
kilichochafuliwanachoo, kutozingatiambekozausafi, uandaajiwa chakula na
kukiweka katika haliyauvuguvugukablayakukipakua-hali inayochochea ukuaji wa
viini na ulaji wa chakula kisichoandaliwa vyema. 
Ili kuepuka uwezekano wa kuadhirika, pana haja ya kuzingatiausafiwa chakula 
nauandaliziunaofaa. Faukayahayo, vyombovyauandaliziviwesafi, kanunizausafi
zifuatwe, upikajinauandaajiuwekamilifu. Hali hii isipozingatiwa, sihazaraia
wenyewezitaathirikapakubwa. 
Maswali
(a)Taja aina mbili zakuangaliasualala chakula  katika  mataifa 
yanayoendelea. 
(alama2)
(b)Taja hatua mbili zmazowezakuchukuliwakupambananatatizola
 chakula . 
(alama2)
(c)Eleza jinsinne tofauti namna chakula kinavyowezakuwasisalama?
(alama4)
(d) Kwaniniinahalisikukipakua chakula baada ya kukiandaatu?
(alama1)
(e) Ni mapendekezo  gani anayoyatoa Mwandishi  kuhakikishakuwa chakula 
kinafaa?
(alama4)
(f)Eleza  maana ya maneno  haya jinsiyalivyotumiwa:
(alama2)
(i) Ngambiyamvua
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
(ii)Adha. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 

MUHTASARI
Uwazajitunduizinitendoambalohuhusisha matumizi yaakili. Uwazajihuu
umekitwakwenye matumizi yamichakatokamamakini, upangiliaji,  uteuzi  na tathmini. 
Hata hivyo, uwazajihuusimchakatomwepesibalinimchakatochangamano. 
Mchakatowauwazajitunduiziunahusishastadinamikabala tofauti . Mathalan, 
kuwezakuTambua  na kubainisha misimamoyawatuwengine, hojawanazozuana
uamuziwaliofikia, kutathminia ukupima  ushahidi uliopoilikubainisha mitazamo
 tofauti . Vilevile. uwazajitunduizihushirikishakupimahojazaupinzanina ushahidi 
uliopokwanjiayahakipa moja nakutambua yaliyofichwaauukweliuliofunikwana
taswirayajuujuu. Halikadhalika, uwazajitunduizihujumuishakuTambua mbinu
zinazotumiwakufikiamisimamo fulani kwamvutozaidinakwa matumizi yambinuza
kishawishi. Aidha, uwazajihuuhuhitajikutathminimasualakwamtindouliowazi, 
kufikiauamuzikamahojazinazotumiwazinamashikoauzinakubalikakuwanzuri. 
Zaidiyahayo, uwazajitunduiziunahusishakuwasilishamtazaraokwanjiayenye
uwazajimzurinainayoshawishi. 
Uwazajitunduiziunamanufaaanuwai. Mosi, unasaidiakujengamakiniya
utendaji. Pili, hupevusha uwezo wausomajikwakuufanyausomajihuouwena
malengowazi. Faukayahayo, unamsaidiamTumia jikuTambua hojakuu katika matini
au ujumbe fulani bilayakuzongwazongwanahojadunizapembeni. Uwazajihuu
unasaidia kuuchonga uwezo wakuikabili au kuiitikia hali  fulani  na kukuza stadi za
uchanganuzi. M wanadamu huwamtu tofauti naboraanapoujenganakuuimarisha
uwazajitunduiziwake. 
Maswali
(a) Bilakubadilisha maana aliyokusudia Mwandishi  , fupishaaya mbili zamwanzo. 
( maneno 70-80) (alama10;alama2zautiririko)
Matayarisho:
Nakalasafi:
(b) Andikakwamuhtasarimambomuhimu katika ayayatatu. 
( maneno 35-40) (alama5;alamaIyautiririko)
Matayarisho:
Nakalasafi:

3  matumizi  YA LUGHA. 
(a) Tumia mzizi'-enye' katika  sentensi kama:
(i) Kivumishi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
(ii) Kiwakilishi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
(alama2)
(b)Andika sentensi  ifuatayo  katika ukubwa:-
Paka mweupe anaenaswa mguuni
(alama2)
(c)Taja  mfano  m moja   m moja  wasautizifuatazo:-
(i)Kiyeyusho. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
(ii)Kimadende. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
(alama1)
(d)Onyesha shamirishokitondo, kipozinaala katika  sentensi  ifuatayo :-
Kipkemboialimbebeamwalimumzigokwagari. 
(alama3)
(e) Changanua sentensi  ifuatayo kwakuTumia jedwali. 
Mariaalipika taratibu huku mamaakimwelekeza  vizuri .  (alama4)
(f) Nomino'furaha'iko katika  ngeli gani?
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
(alama1)
(g) Andikakinyumecha sentensi :
 watoto wameombwawaanikenguo.  (alama2)
(h) Andika sentensi  ifuatayo upyakwakufuatamaagizouliyopewa. 
mama alishangiliaarusiyamwana. Anza:Mwana
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
(alama2)
(i) Tumia kirejeshi'O' katika  sentensi  ifuatayo :-
Mtuambayehutupatopehujichafua mwenyewe .  (alama2)
(j) Kanusha sentensi  ifuatayo :
Mgonjwahuyoaliponanakurejeanyurabani.  (alama2)
(k) ainisha vihusishi katika  sentensi :
Amealiwasilimapemakulikowenginehalafuakaondoka.  (alama2)
(1) Tunga  sentensi   mbili kuOnyesha  maana  tofauti  za neno "chuma".  (alama4)
(i) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
(ii) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
(m) Undanoniino kutoka nanakitenzi'tafakari'. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
(alama1)
(n) Eleza  maana  mbili za sentensi :
TuliitwanaJuma. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
(alama2)
(o) ainisha viambishi katika kitenzi:-
Tutaonana. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  (alama2)
(p) Tunga  sentensi   moja ukiTumia kiunganishichakinyume.  (alama2)
(q) Huku ukitoa mifanoEleza miundomiwiliyasilabiza Kiswahili .  (alama2)
(r) Akifishakifungukifuatacho:
Mzeealimwambia mwanawe njoonikupelekekwababuyakoangalauumjue
 mtoto aliulizananibabu? (alama4)

ISIMU jamii 
(a) Bainisha changamototanozinazoikabililug haya  Kiswahili ka masomo 
 katika shulezaupilinchiniKenya. 
(alama5)
(b) Eleza namnatanozakukabiliananachangamotoulizobainisha hapojuu. 
(alama5)
102/2
 Kiswahili 
Karatasiya2
LUGHA
Oct/Nov. 2012
saa21/2

5.  UFAHAMU:(Alama15)
Soma kifungu kifuatacho kisha ujibu maswali. 
NchinyingidunianizimetiasahihimkatabawaU moja wa mataifa  kuhusu hakiza watoto . Haki
hizinipa moja nauhai, lisheborainayotoshanamakaziborayaliyosalama. Halikadhalika, kila
 mtoto anahakiyakupataelimu. Elimuinastahilikutolewabure, iweinayofaanainayopatikana
kwau rahisi . Isitoshe,  mtoto hastahilikupigwa. kudunishwa. walakubaguliwakwanamna
yoyoteile;iwekitabaka, kirangi, kijinsiaauvinginevyo.  mtoto hapaswikufanyakaziza
kitumwa, nzitonazakushurutishwa. Vilevile,  mtoto anahakiyakutunzwanakulindwadhidi
yahaliyoyoteinayowezakum hatari sha. Faukaya haya .  mtoto anastahilikushirikishwa katika 
kufanyamaamuziyanayowezakumwathirimaishani. Pia.  mtoto anahakiyakupatahudumaza
afya, mahitajimaalum nahabari kuhusu masuala mbali mbali . Pa moja nahayo,  mtoto anastahili
kupendwanakuheshimiwakimawazonakihisia. 
Hakiza watoto zinatakiwakulindwanakilamwana jamii , serikalina wazazi wakiwa katika 
 mstari wambele.  hii ndiyo sababu serikaliza mataifa mengizimeshirikishahakihizi katika 
katibanasheriazanchihusika. Yeyoteanayezikiukaanapasakuadhibiwakwamujibuwa
sheria. Walakini, hakihizibadozinakiukwa.  watoto wengikotedunianibadowananyimwahaki
zao. Kuna watoto  ambao hawajawahihatakupatakibandachakuwekaubavu. Wengiwahawa
wamejipatawakiseleleakwenyemitaanahatamajaayamijinavijijiambakohulazimika
kupitishausikuhata katika majirayakipupwenamasika!Wenginehawapati chakula ;lic haya 
kuwawanatakiwakupata chakula chenyelishebora. Kwaokutarajiamloawamutatukwasiku
ninjozi;kwanihataawamu moja niadimukupata!Lakusikitishanikwambawale
wanaotarajiwakuwavigogowakuzilindahakihizindiowanaoongoza katika kupaliliaukiukaji
wazo. Kilasikutunasikianakushuhudiavisavya watoto kupigwa, kushinikizwakufanyakaziza
sulubukipunda, kunyanyaswakijinsia, kuishi katika mazingira hatari nahatakuuawa. Baadhi
yawanaohusikanavitendohivihasihuwa wazazi aujamaawakaribu kama vile wajomba, 
shangaziauwahudumuwanyumbani. 
Madhilayanayowapata watoto  haya tokeitu katika mazingirayanyumbani. Matesohuvuka
mipakanakufikiangaziyaki mataifa .  watoto wengi katika  mataifa yenyefujonaghasia
hutekwanakutumikishwavitani. Linalokatamaininikwambabaadhi ya viongozi katika  mataifa 
 haya hawafanyilolotekuwanusuru. Laohuwakuwatazama watoto wanaotakiwakuwalinda
wakigeuzwakuwamababewakuuanakuuana.  watoto hawahuvishwamagwanda ambayo miili
yaominyongehaiwezikuyahimili. Piahulazimikakuvaamabutiyakijeshi ambayo huwananga
kwaokubeba, lic haya bundukizinazokaribiakuwazidiuzani. 
 moja  wapo yamambo ambayo viongozinchinihumuwalilengashabahakuyafikiabaada
yakujinyakuliauhurunielimukwawote. Hata hivyo,  hii imekuwakamandotoisiyotabirika
 katika baadhi ya janibu. 
Ni kweli kwambaserayaelimubilamalipo katika shulezamsinginchinihumu
inaendeleakutekelezwa. Hata hivyo, asilimiaya watoto nahatawatuwazimawasiojua
kusomanakuandikaingalikubwa. Jukwaalavijijinchinihumunahata katika  mataifa mengine
yaulimwenguwatatulimcsheheniidadikubwaya watoto wasioendashuleni. Kichocheokikuu
chahali hii nikwamba wazazi nawaleziwamejipata katika lindi la ufukara uliokithiri. Hata
wanapo jitahidi kujinyanyua na kujikuna wajipatapo kuyakidhi mahitaji yakielimu ya wanao, 
wao hujipata wakitapatapa katika kinamasi hichohicho cha ulitima. Matokeonikwamba
 watoto wamatajiri wanaendelea kuelimika huku wamaskini wakibakia kwenye kiza cha ujinga. 
Wanaong'ang'ania kuwepo kwaelimu bila malipo ni kanakwamba ni waota ndoto mchana. 
Hali ilivyosasahiviinadaikuwamimina wewe tufanyehimatuunganemikonona
kutafutasuluhisholakudumu kuhusu utekEleza jiwahakiza watoto . Twapaswakuhimiza
serikalizetukufanyakilaziwezavyokuhakikishakuwa watoto wotewakoshuleni. Nasi
tushirikianekutoahudumakwa watoto nakukomeshadhuluma, matesonadhikikwao. 
Haitoshikupelekamiswadabungeni kuhusu hakiza watoto nakuipitishakuwasheria. 
Twastahilikubadilishamisimamo yetu  kuhusu hakihizinakuzilindakwadhati. 
(a)Huku ukitoa mifanominne, Eleza haliyakinyumeinayojitokeza katika 
ayayapili. 
(alama4)
(b)Eleza namnahaliyausalamainavyoathiriutekEleza jiwahakiza watoto 
kwamujibuwa kifungu.  (alama3)
(c)Kwakurejeleaayayanne, Onyesha mchangowaserikali katika 
kuwajibikiahakiza watoto .  (alama3)
(d)"Wanaong'ang'aniakuwepokwaelimubilamaliponikanakwambani
waotandotomchana. "Thibitishakauli hii kwakurejeleakifungu.  (alama2)
(e) Eleza  maana yamsamiatiufuataokamaulivyotumika katika  taarifa .  (alama3)
(i)vigogo
(ii)huwanangakwao
(iii)kujikunawajipatapo

6. MUHTASARI
Soma kifungu kifuatacho kisha ujibu maswali. 
Wataalamu mbali mbali wamekuwa wakifanyautafiti kuhusu Ziwa Viktoria . Juhudi
hizizauchunguzizimekuwazikiOnyesha kwambaziwahiliambalondilolapilikwa
ukubwamiongonimwamaziwayenyemajimatamudunianilinaangamiataratibu. 
Inakisiwakuwakukaukakwaziwahilikuta hatari shamais haya watuzaidiyamilioni
30 ambao hulitegemeakwa chakula namapato. UtafitiuliofanywanaTaasisiya
MasualayaBaharinaUvuvinchiniuliOnyesha kuwaZiwa Viktoria linaangamiakwa
kiasichamitatatukilamwaka. Hivisasabaadhi ya fuozilizokuwakwenyeziwahili
upandewaKenyazimekauka. Mandhari ya fuo hizi nayo yameanza kutwaa sura
mpya. Badala ya kupatamadaunawavuviwakiendeshashughulizao katika maeneo
 haya , huendaisiweajabukupata watoto wakichezakandanda. 
Rasilimalizasamakiziwanihumuzinaendeleakudidimiahukuwavuviwakitupwa
kwenyebiwilaumaskini. Walisemawasemaokwambaakosayelamamahatala
mbwahuamwa. Wavuviwamebunimikakatiyakukabiliananahali hii  ambayo 
inatishiakukiangamizakizazichao. Wengiwaowameamuakufanyabiasharamaarufu
kwajina, 'bodaboda, 'wenginewameingiliakilimobaada ya kushindwakujikimu
kimaisha kutoka nanauvuvi. Wavuviwanaoendeleakuvuasamaki katika ziwahili
wamejipata katika halingumuyakiuchumi. Hali hii imewalazimishabaadhi ya o
kuanzakuvuasamaki katika majiya mataifa jirani;jamboambalolimewachongea, 
wengi wakati wa mbaronihukuwenginewakinyanyaswanamaafisawausalamawa
 mataifa hayojirani. 
Sekta ya uchukuzina mawasiliano nayoimeathirikasihaba. Shughulizauchukuzi
 katika ziwahilizimetingwanagugu-majiambalolimetapakaakoteziwani. Mbali
nagugu-majihili, shughulizakilimochakunyunyiziamajizimetanzwa. Kadhalika, 
kupunguakwaviwangovyamajihumuziwaninichangamoto nyigine  ambayo 
inawashughulishawanaharakatiwamazingira. Inahofiwakuwa mataifa ya Afrika 
Masharikiyanalipotezaziwahilihatuakwahatua. Hakika, wanasayansiwamasuala
yabahariwameonyakuwaziwahililitakauka katika kipindichakarne moja ijayo!
NidhahirikwambaJumuiyaya Afrika Masharikiinajukumulakulitunzaziwahili
kwajinonaukucha. Serikalizanchihusika, hususanKenya, UgandanaTanzania
zinapaswakutekEleza sheriazinazodhibitishughulizauvuvi katika ziwahili. 
Mathalan, kuna haja ya kuvuakwa misimu ilikukingadhidiyakuangamiakwa
rasilimalizasamaki. Wavuvinao hawana budi kushauriwa kuhusu umuhimuwakufuata
kanunizauvuvizilizowekwanakutahadharishwa kuhusu madharayakuendeshauvuvi
kiholela. Sheria kuhusu ainazanyavuzakuvuliapiainapaswakutekelezwavilivyo. Aidha, 
kuna haja ya serikalizamuunganohuukukomeshashughulizakilimokandokandomwaziwa
hili, pa moja nakwenyemitoiliyo katika ujiraniwaziwalenyewe. Hatua hii itasaidia
kukomeshakusombwakwaudongonambolea kutoka mashambanihadiziwani. Halikadhalika, 
muunganohuuunapaswakuwekasheriazakusimamia matumizi yamaji. Hililitawadhibitiraia
wenyemazoeayakubadhirimaji. 
Isitoshe, serikaliza mataifa ya Afrika Masharikihazinabudikuchunguzaviwanda
vinavyo tupata kandani ya ziwa hili. Mbali na kuchafua maji, viwanda hivi vinaangamiza mimea
na wanyama wa majini. Uchunguzi huo unapaswa pia kuhusisha mito inayomimina maji katika 
ziwa hili. Viwanda vyote vinavyotumia maji ya mito kama vile :Nzoia, Yala, Sondu-Miriu, 
Awach, Kuja na Kagera vinastahili kuchunguzwa pia. 
Juhudi za kufikia ustawi wa kiuchumi katika ukanda wa Afrika Mashariki zinapaswa kutilia
 maanani uhifadhi wa Ziwa Viktoria. Kukauka kwa ziwa hili ni sawa na kukauka kwa maazimio
na ndoto zote za serikali za nchi husika za kuboresha hali ya maisha ya raia wake. Wakati ni
sasa. 
(a) Fupishaayatatuzakwanzakwa maneno 70-75.  (alama9, 1ya
mtiririko)
Matayarisho:
Nakalasafi:
(b) HukuukiTumia  maneno 50-55, Eleza masualamuhimu ambayo  Mwandishi  anaibua
 katika ayatatuzamwisho.  (alama6, 1 ya mtiririko)
Matayarisho:
Nakalasafi:

 matumizi  YA LUGHA
(a)Huku ukitoa  mfano , fafanuadhanayamziziwaneno (alama2)
(b)Onyesha  matumizi ya kiambishi 'ku' katika  sentensi  ifuatayo :
Amaniatakutengenezeampiniwajembekishaaelekeekulekwao.  (alama2)
(c)Andikavitamkwavyenyesifazifuatazo:
(alama2)
(i)Irabuyambele, wastani
(ii)Kipasuoghunachakaakaalaini. 
(d)Tumia kivumishikionyeshikisisitizichakaribupa moja nanomino
 katika   ngeli  ya YA-YAkuTunga  sentensi  .  (alama2)
(e)Tunga  sentensi   moja  katika wakatiuliopitahalitimilifu.  (alama2)
(f)Tunga  sentensi  yenyemuundoufuatao: (alama2)
KN(N)+KT(T+E)+U+KN(N)+KT(T+E)
(g)Huku ukitoa  mfano , Eleza  maana ya sentensi changamano.  (alama2)
(h)Tunga  sentensi   moja ku tofauti sha maana ya:koganakonga.  (alama2)
(i)Tunga  sentensi   moja yenyenominodhahaniananominoya jamii . 
(alama2)
(j)Nyambuavitenzivifuatavyo katika kaulizilizokwenyemabano. 
(alama3)
(i) nywa(tendesha)
(ii) la(tendeana)
(iii) vaa(tendwa)
(k) Akifisha sentensi  ifuatayo kubainisha dhanatatu tofauti . 
JuliusKiptoo mwanawe Kung'unaJustinewalikileteakijijichaosifa. 
(alama3)
(l) ainisha  maneno yaliyopigiwa mstari . 
Naam. ameletamachache.  (alama2)
(m)Tunga  sentensi  yenyekitenzikishirikishikikamilifu
(alama2)
(n) (i)Eleza  maana yashadda. 
(alama1)
(ii) Onyesha panapotokeashadda katika neno:'mteremko'. 
(alama1)
(o)Andika visawe vya maneno yaliyopigiwa mstari .  (alama2)
Sahibuyakealishikwanakisunzi
(p)Bainisha ainazaviraivilivyopigiwamistari. 
Ubaguziwakijinsiaumekashifiwanaviongoziwenyemisimanothabitimno.  (alama3)
(q) Andika sentensi  ifuatayo  katika usemiwa taarifa . 
"Shughuli yetu itamalizika kesho , "mama alimwambiaJuma.  (alama2
(r) Bainisha kiimanachagizo katika  sentensi  ifuatayo :
Watahiniwahaowalisomamaswaliyotekwamakini.  (alama2)
(s) ainisha  sentensi  ifuatayo kwakuzingatiajukumu/dhamirayake. 
Fungamajanimatanomatanokwakilafungu.  (alama1)
ISIMU jamii 
Eleza kwaufupijinsimamboyafuatayoyanavyodhibitimitindoyalugha. 
(a)Mazingira (alama4)
(b)Madhumuni (alama2)
(c)Malezi (alama4)


102/2
LUGHA
 Kiswahili 
KARATASI2
LUGHA
OKT/NOV2013
SAA2½

UFAHAMU:(Alama15)
Soma kifungu kifuatacho kisha ujibu maswali. 
Garilakekuukuulilikuwalinapambananabarabarayenyemashimoyaliyoshibana
kutapika
majiyamvua ambayo sasailikuwainaanzakupusa. Japodaimaalipambanana
usukanikunakomashimo haya yaliyotoshakuitwamagenge, alishukurukwahali hii . 
Vipiangewezakulidhibitigarilakehilikwenyebarabarailiyosakafiwanayoikahitimu?
Magurudumu haya yaliyong'arakamauparawashaibualiyekulachumvihadi
ikamwogopayangetiiuelekeziwake?Marangapigarihililimetakakumwasi
barabarani? haya yalikuwabaadhi ya maswaliyaliyompitikiaakilini. Hakujitakilifu
kutakakuyapamji maana marailemawazoyakeyalitekwanakubwagwa katika nchi
yambali-nchi ambayo sasaaliionakamasinemaakilinimwake. 
Alipofikanyumbanialiliegeshagarilakenakufululizandani. Siku mbili zilikuwa
zimepita
akiwapalekazini. Madaktarikamayeyehawakuwawengi. Alikuwamiongonimwa
madaktariwenyeujuzi katika hospitali hii yakitaifa. Wenzakewengiwalikuwa
wamehamiaughaibuniwalikokwendakutafutamaisha. Mshaharawaowamkiawa
mbuziuliwasukumanakuwatemanjeyanchiyao. Wengiwawaliohamiang'ambo
walionavigumukubaki katika ajira ambayo kivuno chake kilishindwa kumvusha mtu
hatanusuyakwanzayamwezi. Malalamishi ya kulilia ujira wa heshima yaligonga
kwenye masikio yaliyotiwa zege. Na kweli wanavyosema, mwenye machoha ambiwi
tazama. Basi walitazama hapa na pale wakaona penye mianya ya matumaini, nao
wakaiandama. 
Hadi leo hii hamnalamnolililofanyika. Ndiyo maana Daktari Tabibua narudi
nyumbani tangu kuingia kazi ni hiyo juzia lfajiri. Hafanyi kwa kuwa katosheka, maana 
piayeyeanadukuduku. Anashakaya mustakabali wake ikiwa mazingirani haya ya
kumsoza,  maana umri nao unazidi kumla. Japoanatianakutoa, mizaniyahesabu
yakeimeasiulinganifu. 
Daktari Tabibu wa amani mfungwa. Ametekwa na kuzuiwa katika kupendana
kuchukia mambo. Nikama mti uliodumaa. Anatamani barabara nzuri za lami. 
Anatamani mshahara wa kumwezesha kukidhi mahitaji yake na kutimiza majukumu
yakeyakimsingi. Jana amesema na rafiki yake aliyeng'ambo kwa simu ambayo sasa
imetuliamkabalanaye. Ingawamwenzakehuyualikuwamchangamfunakumdokolea
haliyamais haya kuridhishakuleugenini kama vile wanataalumakuenziwa, yapo
vilevileyaliyomtiaunyongemoyoni. Upwekendiouliomtiafukutokuu. Lic haya hela
zotehizozakupigiwa mfano , watuhawanamudawakutembeleananakujulianahali
auhatakukutanatumkahawaniwakashirikimlo. Etinikilamtunahamsinizake. 
Halafuipochangamotoyahaliyahewa. Baridiyang'ambohaifanyimzaha katika 
kumtafunamtu. Nihali tofauti nailealiyoizoea. 
DaktariTabibualizitiakaulizarafikiyakekwenyemizaniyamoyowake. 
Akawazaikiwa
kwelisiborakulemazwanamzizimougeninibadala ya kuishi katika kinamasicha
kuumbuliwanyumbani. Kishapundelilimjiawazolamarehemunyanyakenawengine
kamayeyewaliofadhili masomo yakekupitiakwaserikalinanjiayakodi. Je, siusaliti
huu?Vipiaikimbienchikablayakuihudumiailhaliimemjengahadikuwadaktari?
Naje, wafanyakaziwakewanyumbaniwatakwendawapi?Atawaambiajekuwa
sasahahitajihudumazaokwakuwaanakimbia nchi yake ?
Mawazoyakeyalikatizwanasimuiliyolianakumshtua. Alipoitazamaaliiona
imeng'arakwamwangazauliowekawazijinalampigaji. Alifahamukuwaleo hii tena
dharura nyigine ilikuwainamwalikahospitalini. Mwiliwakeulimsalitiingawamoyo
wakeulimkumbushakuwalisilobudihutendwa. Hapondipoalipoiinuailesimutayari
 kusema namwenzakeupandewapili. 
"Haloo!"Sautinyororo kutoka upandewapiliiliita. 
"Haloo!"
"Naam!Dharura nyigine tenadaktari. Unaombwakuokoamaishamenginetena!"
" haya . Ilamwanzonitahitajikujimwagiamaji", napalepaleakaikatailesimu. 
DaktariTabibualiingiahamamunihukukajifungataulokiunonitayarikuoga. 
Aliyafunguliamajilakiniulemferejiuligomakutapikamaji. Ulikuwaumekaukakabisa. 
DaktariTabibualiduwaapale. Aliufungaulemferejikablayakuiagabafu. 
(a)Eleza  sababu nnezinazowafanyawataalamukuhamianchizanje.  (alama4)
(b)"Hakunamasikayasiyokuwanambu. "Thibitishakauli hii kwakurejelea
haliya waliohamiang'ambo.  (alama3)
(c)Fafanuaatharitatuzinazoikumbanchiyamsimulizi kutoka nanauhamiaji
ng'ambowa wataalamu.  (alama3)
(d)Eleza mchangowateknolojiakwakurejeleakifungu.  (alama3)
(e)Eleza  maana zamsamiatiufuataokulingana na  taarifa .  (alama2)
(i)kuyapamji
(ii)fukuto
2UFUPISHO:(Alama15)
Soma kifungu kifuatacho kisha ujibu maswali. 
Wakenyawalipoipitishakatibampyawaliidhinishamfumowaugatuzi.  katika 
mfumohuu, 
mamlakayaserikalikuu katika uongozi, usimamizinauTumia jiwarasilimalizanchi
hupunguzwa. 
Kiasi fulani chamamlakahutwaliwanamaeneoyaugatuzi. Sualahilihalikuzingatiwa
 katika 
katibayaawaliambapomamlakayoteyalikuwamikononimwaserikalikuu.  kutoka na
naupana nawingiwamaeneonchini, iliiwiavigumuserikalikuukuhakikishakwamba
kulikuwanausawawakimaendeleo katika sehemuzotenchini. 
Kwamujibuwakatibampya, serikali kuu haina budi kuyasaidia maeneo yote ya
ugatuzi ili
yaweze kujinyanyua kiuchumi na kuboresha hali za maisha za wakazi wake. Vilevile ni 
jukumulakilaeneolaugatuzikuwekamikakatimadhubutiilikuchunguzana
kubainisha rasilimalizote katika maeneohusika. Hililitasaidiakuvumbuarasilimali
 ambazo zinawezakuchangia katika ustawishajiwamaeneo haya . 
Maeneo haya piayanatakiwakutafutambinuzitakazofanikishauzalishajinauTumia ji
warasilimalihizikwanjiaendelevu.  moja  wapo yambinuhiziniuongezajithamani
 katika rasilimaliyoyoteinayozalishwakwenyeeneomahususi. 
Maeneomengiyaugatuzinchinihumuyanategemeakilimochaufugajikama
mhimiliwauchumi. Lic haya kuwanguzo, kilimohikihakijawahikupigiwadarubini
 vizuri kwalengolakukiimarishailikiwanufaishewenyejikikamilifu. Aghalabuwafugaji
wengihuandamambinuzajadizaufugaji ambazo haziwahakikis hii ongezekola
mapato. Isitoshe, wafugajihawawanakabiliwanatatizo katika sokolamifugoambapo
wengihupunjwanamatapeli. Pa moja na haya , baadhi ya wakazihuuzamifugonjeya
nchiwakiwawazimawazimabilakuwaziamatokeoyakitendohiki. Siajabukuwaona
ng'ombe, ngamia, mbuzinakondoowakipakiwakwenyemalorinakusafirishwanjeya
nchi. Ukwelinikwambajambohilini hatari sana, sikwauchumiwamaeneohusikatu, 
balipiakwaKenyakwajumla.  hii nikwakuwawalionunuamifugowazimawazima
wanawezakuhiarikutowachinjanabadala ya kekuwaTumia kamambeguzakuzalisha
mifugowao. Hapapana hatari yamaeneo haya kupotezawatejakwanibaada ya muda
huendawanaonunuamifugowakajitoshEleza nakukosakujakununuamifugowengine. 
Haliikiwahivyo, maeneoyaliyotegemeasokohilihuendayakalipotezataratibu, na
bilashakakupotezanatijainayotokana nasokolenyewe. 
Ilikudhibitihali hii , itakuwaboraikiwaviwandavyakuchinjiamifugonakupakia
nyama
vitajengwa katika maeneo haya yaugatuzi. Hililitawawezeshawakazikuuzanyama
badala ya kuuzamifugowazimawazima. Faukaya haya , maeneo haya yatajikingadhidi
yakupoteza bidhaa zinazotokana namifugo. 
Hizini kama vile ngozi, kwatonapembe ambazo bilashakazinanatijakuu. Ngozikwa
 mfano , ni bidhaa muhimusana katika sekta ya utengenezajiwamavazinamifuko. 
ViwandavinavyoTumia ngozikamamalighafivikijengwa katika maeneo haya , wakazi
wakewatanufaikasihaba. Mathalani, viwandavyakutengenezeaviatu, mishipi, 
mifukonanguovikianzishwa, wawekezajiwatalazimikakuanzishaviwandavingine
vitegemezi. Kadhalika, nidhahirikwamba bidhaa zinazotokana nangozihuhitaji
kutiwanakshi. Kuanzishwakwaviwandahivibasikutazua haja ya kuanzishwakwa
viwandavyakutengenezearangi, pa moja namadukayakuuza bidhaa  yenyewe . 
Isitoshe, gundiyakugandisha bidhaa hiziitahitajika, hivyokusababisha haja ya 
kuanzishwakwakiwandachagundi. Matokeoyashughulihizizotenikuzalishwakwa
nafasianuwaizakazikwawakazi. Hililitakuwanamatokeozaidichanya, hususankwa
vijana. Badala ya kushirikiulevinaburudanizinazowa hatari sha, watawezakujitafutia
riziki katika viwandahivi. 
Juuyahayo, mfumowaugatuziutayawezeshamaeneohusikakuongezea
thamaniutoajiwa
hudumazaki jamii nakiutawalakulingana na mahitajiyamaeneo haya . Nimuhimu
Hata hivyokuzingatiakwambakilaeneolaugatuzilinaupekeewake, navyo
vipaumbelehu tofauti anakulingana na maeneo. Kunayale ambayo yatasisitiza
usalama, mengineujenzinauimarishajiwamiundomsingi kama vile barabara, vituo
vyaafyanahatataasisizaelimu. Lamuhimuniwakaziwamaeneohusikakubainisha 
nilipilitatekelezwakwanza. 
Kinganakingandipomotouwakapo. Kufanikiwakwamfumowaugatuzi
kutategemeajuhudizakilamkaziwaeneohusika. Nimuhimukilamkazikujionakuwa
mmilikiwaeneozimalaugatuzinakuwajibika katika kuliendEleza kwahalinamali. 
Uwajibikajihuuunajumuisha uteuzi waviongoziwenyemuonomzurina ambao 
watawawezeshakuyafikiamalengoyaoyakimaendeleo. 
Hakika, mustakabalinauwepowaeneolaugatuziutakuwazaolamaamuziya
wanaeneo. Vilevileufanisiwamaeneoyaugatuziutakuwamsingiwaufanisiwataifa
kwajumla. 
(a)Fupishaujumbewaayatatuzamwanzokwa maneno 85-90. 
(alama8, 1yamtiririko)
Matayarisho:
Nakalasafi:
(b)KwakuTumia  maneno 75-80, bainisha masuala ambayo  Mwandishi  anaibua katika 
ayatatuzamwisho.  (alama7, 1 ya mtiririko)

 matumizi  YA LUGHA(Alama40)
(a)(i)Eleza  maana yasautimwambatano.  (alama2)
(ii)Andikasautimwambatanoinayotamkiwakwenyeufizi.  (alama1)
(b)Andika sentensi  ifuatayo upyaukibadilishanenolililopigiwa mstari 
kuwakielezi. Komuameshonanguonzurinakuiuzasokoni. 
(alama1)
(c)Tunga  sentensi   moja  moja kubainisha :
(alama4)
(i)kihusishichawakati
(ii)kivumishichapekeechenye maana , "bilakubagua". 
(d)Andika sentensi  ifuatayo  katika haliyakinishi. 
Askariwasipopigadoriawalakushirikiananaraiahawatakuwa
wametuhakikishia usalama. 
(alama2)
(e)Bainisha mofimu katika neno:
atamnywea
(alama3)
(f)Andika sentensi  ifuatayo  katika haliyaudogo:
Madebehayoyatasafirishwapa moja nanyundohizi.  (alama2)
(g)ainisha vishazi katika  sentensi  ifuatayo :
Ingawamshaharawakesimkubwaanaikimufamiliayake.  (alama2)
(h)Tunga  sentensi  tatukuOnyesha  matumizi matatu tofauti ya kiambishi 'li'. 
(alama3)
(i)Eleza  maana ya sentensi yamasharti. 
(alama1)
Tunga  sentensi  yamasharti.  (alama2)
(j)Tumia kiwakilishicha'a'unganifu katika  sentensi kuOnyesha :
(i)umilikaji (alama2)
(ii)nafasi katika orodhaaunafasi katika kundi
(alama2)
(k)Tunga  sentensi  yenyekikunditenzichenyemuundoufuatao:
Kitenzikisaidizi, kitenzikikuu, nomino (alama2)
(l)Tunga  sentensi   mbili kuOnyesha  matumizi mawili tofauti yakistarikirefu. 
(alama2)
(m)Unganisha sentensi zifuatazokuwa sentensi  moja bilakurudiakitenzi. 
OsoreamempigiaNgunguisimu. NgunguiamempigiaOsoresimu.  (alama2)
(n)Andikaupya sentensi  ifuatayo ukibadilishavitenzivilivyomokuwanomino:
Mayakaanapotumbuizahuchekeshasana.  (alama2)
(o)Andika maana tatu za neno :kanda. 
(alama3)
(p)Andika visawe viwilivyanahau:endakombo.  (alama2)

4. ISIMU jamii 
Soma makala yafuatayo Kisha Ujibu Maswali. 
 haya ng'ara. . . Ng'araleo!Nguomotomoto. Ng'araleokwabei rahisi . Hamsini
hamsinishati. Kuonanibure. Burekwabure. Shika mwenyewe ujionee. Bei
nafuu. Beiyastarehe.  haya   haya . Usikosemwanangu!Hamsa!Fifty!Hamsa!Fifty!
Hamsana nyigine . 
(a)Bainisha sajiliyamazungumzo haya . 
(alama2)
(b)Eleza sifananezasajili hii kwakurejeleakifunguhiki. 
(alama8)


101
102/2
 Kiswahili 
Karatasiya2
LUGHA
Oct/Nov. 2014
saa21/2

UFAHAMU:(Alama15)
Soma kifungu kifuatacho kisha ujibu maswali. 
Afisawaukaguziwaabirianamizigoalimrudishiachetichakechausafirinakubofyatarakilishi
yakekuashiriakuanzakumhudumiamtejamwingine. Dumaalikichukuachetichakechausafiri
kwapupa, kanakwambaanamtarajiamtukujakukibwakura. Moyowakeulitwetanakukisukuma
kidarichakekikembenusurakukipasua. Baada ya kukihifadhichetihikindaniyamfukowake
mdogowakusafiria, alichapuka moja kwa moja hadichumbaniambamowasafirihungojea
kuivakwasafari. 
SikwambaDumanimwanagenziwasafarizaUghaibuni. La!Hasha. Amekiavilelevyaangakwa
mudawamiakaisiyopunguakumisasa, tangualipochukuliwakijijinimwaoakiwanaumriwa
miakakuminamiwili;mjombawakeanakujakumtafutiakazi. Kazialiyopatailimtiatumbojoto
mwanzoni, akatakakutoroka, atokomeekokotekule. Fikiria wewe , ndiosasaumetokakwenye
mbelekoyamamayako, ubwabwawashingondiounaanzaku kutoka , kishaujekutoswa
kwenyekaziyakuvunamajanikwenyeshambakubwalaBwanaMali, majani ambayo 
unapopatafursayakuyatafunayanakufanyakujihisikamatiarainayoeleaangani!Kisha
baadayeupagazwekaziyakuyauzamajanihayohayo, pa moja naungaunaohifadhiwa katika 
vifukovidogovyakuvutia, kwenyesokolasirinahatashuleni!Hata hivyowalisemawasemao
kwambapapokwapapokambahukatajiwe, nakinolewachohupata. 
Dumaalipatawalimu, akafunzwajinsiyakuyaTumia majaninaaina mbali mbali zaungaili
kuitulizanadharinadhamiriyake ambayo awaliikimsumbuasana. Polepoleuleutuna
ulimbukenialiokuwanaouliyeyuka, akatwaamoyowajiwenakuikumbatiakazi hii kwadhatiya
moyowake, moyoniakijiambiakuwahayondiyomajaliwayake. "IkiwahuusiutashiwaMungu, 
kwaniniakalitumagonjwakujakuwaua wazazi wangu,  m moja  baada ya mwingine?Kwanini
akawaachaakinaamikunipoka kidogo kilichobakizwanamatibabuya wazazi wangu?Kwanini
asimtumemtukujakuniokoanilipoingizwakwenyebiashara hii namjombaPapa?"Duma
alijiulizamaswali haya mfululizo. Hatimayealiihalalishakaziyakekwa kusema , "Kazimbisi
mchezomwema"
Dumaalipopatatajiribayakutoshakupambananawalindausalamawenyemachoyakipanga, 
mwajiriwakehakusitakumTumia kwenyesafarizakusafirishashehenakwenyemasokoya
ng'ambo. Maranyingialiponeatundulasindanokutiwambaroni. Wakatimwinginemashineza
ukaguziziliwezakunusashehenayake, akalazimikakulainisha viganjavyamaafisawakuuwa
forodha. Kilamaraalijiambia, " hii kazini hatari , nikipatapesazakutoshakuufukuzauhawinde
nitang'atuka. "Hata hivyo, Dumatayarialikwishakuwasikiolakufa. Alikuwaamedidimia katika 
ulanguziwadawazakulevya, ulanguzi ambao ulikuwaumemwingiakwenyemishipajinsidawa
zenyewezilivyokuwazimegeukadamuinayousukumamoyowake. Badala ya kuacha, yeyena
mwajiriwakewalizuamikakatimipyayakusafirisihashehena. 
Safariyaleoilipoiva, Dumaalifanyakamaalivyoagizwanamwajiriwake. Asubuhina
mapemaalibugiashehenayake, kooikakubalikuisafirishahaditumboniambapouchango
wakeuliombwakuihifadhihadiutakapofika wakati wa kuitapikashehenahiyoUghaibuni. 
Fungulililobakililitiwandaniyabegilakusafiria,  katika tiyanguo. Dumaalitarajiakwamba
atampaTaja maawakewakawaidakwenyeforodha. Akajiambiakwambahataasipompatahuyo
jamaaanawezakuitoashehenahiyohiyokamakafarakwamaafisawausalama. Dumaalikuwa
nabahatiyamtendekumpatahuyojamaawake, pa moja naafisawausalamaaliyejuananaye
kwavilemba, akafanikiwakupitishashehenazakebilakujuakwambayakeyaarubainiimefika. 
MaratuDumaalipotuakwenyeuwanjawandegewaKamata, PolisiwaKi mataifa walimzingira. 
Mimwekoyakamerazawanahabariilitishiakuyapofuamachoyamtumwahuyuambaye
alikuwashartiauawekwakukubalikutumwa. Vikukuviwilivikubwavilivirembeshaviwikovya
mikonoyake ambayo aliikabidhikwamaafisahawaka maana yekubalikuwajibikiakosalake. 
Nchinimwakemwajiriwakealipigakidokoalipotazamakadhia hii kwenyeruninga. 
Akasema, "Bloody coward! How could he allow himself to be caught?"
i.  Huku ukitoa mifanomitano, Onyesha jinsihakizaki binadamu zilivyokiukwa katika 
kifunguhiki.  (alama5)
ii.  Andikavyanzovinnevyamaovuyaki jamii kwamujibuwa taarifa  (alama4)
iii.  "YaliyompataDumanimwibawakujichoma?'Thibitishakauli hii kwa kutoa mifano minne. 
(alama4)
iv.  Eleza  maana zamsamiatiufuataokulingana na kifungu: (alama2)
i.  wenyemachoyakipanga
5.  zimegeukadamuinayousukumamoyowake

UFUPISHO:(Alama15)
Somakifimgukifiiatachokishaujibumaswali. 
Sualala jamii kujitoshEleza kwamahitajiya chakula nalishenijamboambalohalinabudi
kushughulikiwakwadhati.  chakula ni moja  wapo yamahitajiyakimsingiya binadamu nakila
mjaanahakiyakupata chakula , nasi chakula tu, bali chakula chenyevirutubishomuhimu. 
Nc hii siyowakimuraiawakekwa chakula nisawanang'ombealiyeshindwakumnyOnyesha 
ndamawake. 
Kwamudamrefu, viongoziwamekuwa wakipambananatatizola ukosefu wa chakula . Msimuwa
kiangaziunapobishahodi, watuwengi, hasawalewahitaji, hupukutika kutoka nanamng'atowa
njaa. Japoserikalinawafadhilihutumavyakulavyamsaadakwa jamii zilizoathirikazaidi, 
 chakula hikihuwakamanguoyakuazima, nabilashakayakuazimahaikidhihaja. 
 moja  wapo yavyanzovikuuvyauhabawa chakula nikiwangochachinichauzalishajinauhifadhi
wa chakula chenyewe. Ziposehemunyinginchini ambazo nikame. Sehemuhizihukabiliwana
 ukosefu wamajikwani, amamvuahainyeshi, auinapOnyesha haitoshelezimahitajiyamimea. 
Mimeamingihujikaukiaikiwamichanganakudhihakijuhudizawapanzi. Ziposehemu katika 
nchi hii  ambazo huendakwa misimu hatazaidiyamitanobilakupatazaololote kutoka 
mashambani. Haliikiwahivimakaliyauhitajihuzidinawakaziwasehemuhizihulazimikakuwa
wategemezikwamajiraninaserikali. Wengine wanapokosa chakula kabisahuazimiakula
visivyoliwa. Wanaamwalambwabaada ya kukosalamama. 
Halikadhalika, japoziposehemu nyigine  ambazo hazinatatizolaukame, mbinunasizakilimo
husababishautoajiwamavunohaba, hivyokutojitoshEleza kwa chakula . Bilashaka
wanapopandaovyo, wanavunaovyo. Kunawakulima  ambao hupaliliammomonyokowaudongo
kwakulima kandokandoyamito, kupandazaolilelile katika sehemuileileyaardhimiaka
nendamiakarudi, nakutopandamimea ambayo hukingatabakalajuulaudongodhidiya
kumomonyolewa na maji au upepo. Matokeoya haya yanawezakutabiriwa;udongowenye
rutubahuoshwanamashambakutwaautasa ambao huzidishakuzalishwakwa chakula haba. 
Wakulima wenginehukaidiwitowakupandamimea ambayo hustahimiliukame kama vile 
mibaazi, mihogo, mtama, ulezinawimbi. Baadhi ya wafugajihufugamifugowengi ambao 
hushindwakustahimilikiangazi. Siajabukupatakwamba katika baadhi ya maeneo, mizogaya
ng'ombenahatangamiaimezagaakote, tanurilakiangazilinapofanyakaziyake. 
Sehemu nyigine zimebarikiwakwaukwasiwa chakula . Hata hivyo, baadhi ya wakaziwa
sehemuhizihawanamwao kuhusu umuhimuwalishebora. Wapowanaodhanikuwa chakula ni
 chakula , boratumbolipatehaki. Hawahulavyakula kama vile viazi, mahindi, nawengine
nyamabilakujuawanahitajivyakulavyenyevirutubishomuhimu,  yaani , wanga, protini, 
vitamininamadini. Wapowanaodhanikuwaprotinipekeeninyama. Hawahulanyamamawio
namachweo, matokeoyakiwakuambuliamagonjwa kama vile shinikizoladamu. 
 katika kukabiliananatatizolauhabawa chakula , serikali, kupitiawizarahusika, imeanzisha
miradiyakuhakikishakuwakunauzalishajiwa chakula kwakiwangochakuridhisha. Visima
vyamajina mabwawayamechimbwa katika sehemukameilikunyunyiziamashambamaji. 
Baadhi ya wakulima wameanzakupandamimea ambayo inapevukanakutoamazaoharaka. Ipo
mimeayakuatika ambayo hutoamatundabaada ya mudamfupi, hivyokusaidiakupunguza
makaliyanjaa. Wafugajiwenginewameanzishamiradiyakufugakukuwakututumuliwa. Hawa
hukuanakukomaakwamudamfupinahuwezakutoanyamanamayai. Wafugajiwakuku
hawahuwezakuwauzakununuaaina nyigine yavyakula. 
Wakulima piawanahimizwakuTumia njiazakisasazakuzalishanakuhifadhi chakula .  chakula 
kinapohifadhiwavyema, hatamvuaisipOnyesha , raiahuwezakujitegemea. Ikiwamaghalaya
halmashaurizakuhifadhi chakula nchini haya hifadhi chakula , maranyinginchihulazimika
kuagiza chakula  kutoka njekiangazikinapojiri. Aidha,  chakula kisipohifadhiwavyemahuishia
kuharibikanakuhasiriwanaokila, ikawamsibajuuyamwingine. 
Nimuhimukufahamukuwajukumulakupambanana ukosefu wa chakula nilakilaraia. Haliya
kungojeakilamarakulishwanaserikaliinatufanyakuwawategemezizaidi. Wakulima 
wadogowadogo.  ambao huuzavyakulavyaokwabeiyachinisanamaratuwanapovitoa
mashambaniwanapaswakujiasadhidiyamazoea haya nakujuakuwaakibahaiozi. Wanaoishi
 katika sehemuzenyevinamasiwasaidiwekuzitunzasehemuhizinakuziTumia kwanjia
endelevu. Vijanawahimizwewawaungewazeemkonokushughulikiakilimo katika sehemuza
mashambanibadala ya kuhamiamijinikutafutakazizaajira ambazo nihaba. Wanaoishimijini
naowajifungenirakuTumia nafasiwalizonazokuendEleza kilimochabustani. 
Fupishaujumbewaayatanozakwanzakwa maneno 100
(alama 9, 1ya
mtiririko)
Matayarisho………………………. 
Nakalasafi………………………. . 
Kwakurejeleaayatatuzamwisho, Eleza njiasitazakukabiliananauhabawa
 chakula . ( maneno 85)
(alama6, 1yamtiririko)
Matayarisho………………………. . 
Nkalasafi…………………………. . 

 matumizi  YA LUGHA:(Alama40)
1.  (i) Eleza  maana yasilabi.  (alama2)
(ii) Andikanenolenyemuundoufuatao: (alama1)
irabu+konsonanti+konsonanti+irabu
2.  ainisha vitenzi katika  sentensi : (alama3)
Ndegeyutaabani, Hata hivyoanajaribukujinasua
3.  Geuza sentensi  ifuatayo kwakufuatamaagizo.  (alama2)
Wachezajihawakuchezampirakwa sababu yamvua. 
Anzakwa:Mpira
4.  Andika sentensi  ifuatayo  katika wakatiujaohalitimilifu. 
Dobihuwapigiawatunguopasi.  (alama2)
5.  Andika sentensi  ifuatayo upyaukizingatiakinyumecha maneno 
yaliyopigiwa mstari . 
(alama2)
Uborawakazizaoulifichikabaada ya kuanzishwakwamradiule. 
6.  (i) Eleza  maana yakirai.  (alama2)
(ii) ainisha viraivilivyopigiwa mstari . 
Zanahizizimeundwanamafundiwenyeustadimkubwa. 
7.  Kinganihaliyakuzuiamadhara fulani . Andika maana  nyigine 
 mbili za'kinga'. 
(alama2)
8.  Changanua sentensi  ifuatayo kwakielelezochamatawi. 
(alama2)
Lililimwa vizuri sana. 
9.  Bainisha  maana  mbili zinazojitokeza katika  sentensi  ifuatayo : (alama2)
Wakimbiziwalisemakuwawalitamanikurudikwaomwakahuo. 
j) Eleza sifa mbili zasauti ifuatayo :dh.  (alama2)
k) Andika sentensi  ifuatayo  katika u moja . 
(alama2)
Haowenyewehawakuzingatiamafunzoyalishebora. 
l) Tunga  sentensi   moja kubainisha  tofauti yaki maana katiya
gharamanakarama. 
(alama2)
m) Kanusha sentensi  ifuatayo : (alama2)
Wanafunziwaliingiadarasani, wakatoavitabuwakaanzakusoma. 
n) Tunga  sentensi   mbili kuOnyesha  matumizi mawili tofauti yanukta
pacha. 
o) Tumia nominoya jamii kuwakilisha maneno yaliyopigiwa mstari  (alama1)
Nzigewengisanawalivamianakuharibumimea. 
p) Onyesha  visawe vya maneno yaliyopigiwa mstari  (alama2)
Washirikiwotewalituzwamedalibaada ya mchuanohuo
q) Nominozifuatazozimo katika  ngeli gani?
i)Furaha (alama1)
ii)Nyasi (alama1)
r) Unganisha sentensi hiziukiTumia kiunganishichakinyume (alama2)
Wananchiwalikabiliwana hatari 
Wananchiwaliendeleakuwaokoamajeruhi
s) Andikaupya sentensi  ifuatayo ukianziakwayambwatendwa (alama2)
Wafugajiwaliwakatiang'ombewotemajaniyamtihuo
 ISIMU jamii (Alama10)
i.  Umepewajukumulakuwazungumziavijanawenzako kuhusu umuhimuwa
uwekezaji. FafanuasifatanozalughautakayoTumia . 
(alama5)
ii.  Eleza sifatanozasajiliyakidini
(alama5)


102/2
 Kiswahili 
Karatasiya2
LUGHA
Oct/Nov. 2015
saa21/2
 Kiswahili LUGHA

1 UFAHAMU:(Alama15)
Soma kifungu kifuatacho kisha ujibu maswali. 
Siku moja nilifikakumwonababuyangukulekwetukijijinibilakumtolea taarifa mbele. Nilipofika
nilimkutaamevaamagwandayakeyaliyokulachumvihadiyakakinai. Alinitazamahukuakitabasamu
akisema, "Tabia hii yakujakwakobila taarifa utaikoma. Ukiendeleahiviutakujakwendakwawakwe
wakoupatendiowanakwendauchi"
Kauli hii ya babu ilinifanya kucheka. Tulisalimianahukutunapiganapambaja. Harufuyamanukato
niliyojirashiaasubuhihiyoilikutananakuchanganyikanaharufuyajasholake. Baada yetu liingiandani, 
tukaketi kwenye makochi yaliyokuwa yameanza kuonyesha dalili za kuchoka. Baada ya kuulizanahabari
za kimsingi nilitaka kujua alipokuwa nyanya. 
"Nyanyakoameendakumwonajirani yetu mgonjwa. Amepataajaliakitokamjinialikokuwaameenda
kuwatembeleawajukuuwake. Rahayoteyakuwaonailigeuka
karaha. ""Alinyamaza kidogo , akaguna, kishaakaendelea, "Barabarahizi, sijuimwaziita'haibei', zimewala
watuwetu. Huwezikuwahesabiavidoletena. "
Kwamudanilikosala kusema . Nilionaniubadilimkondowamazungumzo. Nilianzakwa
kumwEleza kuwamazingirayakijijiniyalipendeza. Kwakwelimandhariyaleyakijanikotehadiupeowa
machoyalinisisimuasana. Sautizandegezilikuwa mfano wamuzikiwachiniuliochezwailikuyapamba
mazungumzo yetu . Mara moja  moja nilitekwanasarakasiyajogooaliyetanuamabawayakenakukaribia
kuzungumza, utadhaninisautiyam wanadamu .  Nilipokuwaninamtazamayulejogoo, nilishtukia
mkonowababuukiushikawangu, akaniongozanjeakisema, "Hainahajakuyamezamezamate. Huyu
jogooniwako. Leotutamfanyakitoweokwaajiliyako. Najuakulemjinimnakulakukuwamiigizotu. 
Faidayaokwamwiliniduni. "
Tulishirikianakumkamatayulejogoolakinibaada ya mudanilichoka. Moyowanguulikuwaunapigakwa
nguvuajabu. Nilionakisunzi, nikakaa. Nikiwaninajipumzishachiniyakivulichamperanilisikiasauti
za watoto waliokuwawamejiunganababukumkamatayulejogoo. 
Tukiwatunasubiri chakula chamchana, niliona hii kuwafursamuftikumwEleza babukwamba
nilifikakusudiniendenayemjini. Nilipolitamkatuhilialichekasana. Aliniambia, "Mjiniwenunyinyi. Sisi
watuwashambaraha yetu nikufukuzananakazihizizasulubu. Kwendakukaamjininanguvuzotehizi
faidayakenini?Nasikiasikuhizihukomjinikunamisongamanoyamagariisiyoisha. Kunahajagani
kwendakushindakwenyegarikuharibumudawakokwa sababu yamsongamano?Mimihapakwangu
nikitakakwendakuzitekEleza shughulizangusipatikizuizi. Ninakwendatu. "
"Sikilizababu, "nilimwambia, "mjiunara haya ke. Winglwamagariniisharayamaendeleo. 
 uwezo wakifedhawawatuukojuukulikowahapakijijini. Leo hii mtuakipatwanadharuraya
ugonjwahapa, kijijikitafanyatakilifukumfikishahospitalini. Mjiniusafiriupokila mahali wakati
wowote. "
"Kulemjinimnadaikuonamwanganakuujuaustaarabuilammenoa, "alisemababu, "maisha
yenu, afadhalindegewarukaoangani. Nikamamnachupa kutoka upande m moja  hadi
mwingine, kanakwambamnaendeshwakwanguvuzamtambousioonekana. Jamaahawajuani
tena. Miziziyenuhamuitambui. Mmekuwamithiliyamitiinayopendezalakiniisiyonamiziziya
kutosha. Upepohafifuuvumapoinalemewanakujibwagachini. Je, huondioustaarabu?
Ustaarabukwetusisiwatuwahapakijijininimtukuwaamkuawenzakekilakukicha. Ni
kujulianahali. Nikuombanakibabachaungaaukibakulichamboga. Tunaishitukijuana, si
majina nasuratu, balipiahataupishiwetu. Nyinyimnaishipasinakujuamajiraniwenu. Je, 
 wewe  hukuona hatakukuwanguhawawanatangamana?"
Swalihilililipoachiliwanilihisikamaaliyetwikwananga. Kijashochembambakilinitoka. Kwa
bahatinzurimezailikuwaimeishakuandaliwa;kipindichakupambanamezanikikawadia. 
NilipokuwanikilaniliTambua kituki moja ;yulekukualikuwanalad haya kupendeza,  tofauti na
tuliozoeakuwalakulemjini. Ilanililolionatunikuwaalikuwamgumu kidogo . Nilipokuwa
nikilifikiriahiliniliisikiasautiyababutena. 
"Chungaasikung'oemeno. Huyunikukuhasa. Atakusaidiakuimarishameno. Hutakuwana haja ya 
kwendakumwonadaktariwameno. Sisihapahatakushiriki chakula kunatukumbushakuwa
kilashughulinikazitosha. Hatunamudawakulazadamu. "Alichukuabilauriyamaji, akapiga
tama, kishaakaendeleakuinyofoasimayakeyabada. 
(a) Hukuukirejeleakifungu, fafanuafaidasitautakazopataukiishishamba.  (alama6)
(b) Eleza mtazamowawahusikawafuatao kuhusu mji:
(i)msimulizi (alama3)
(ii)babu (alama4)
5.  Andika maana yafungulifuatalola maneno kwamujibuwa taarifa : (alama1)
kwendakwawakwewakoupatendiowanakwendauchi
6.  Andikakisawecha: (alama1)
Nilionakisunzi
2 UFUPISHO:(Alama15)
Soma kifungu kifuatacho kisha ujibu maswali. 
 katika ulimwenguhuutunaoishiwenyehekahekanyingi, m wanadamu anaendeshwana
maisha mfano wagurudumulagari. Kwawatuwenyekufanyakazi katika mazingirayaofisi
ambapowanaketimchanakutwa, mazoezinimuhimusana. Baadhi ya watuhuonafahari
wapigapotainakuelekeaau kutoka kazinikwagari. Tabia hii yam wanadamu inamsahaulisha
kuwamwiliwakeulidhamiriwakufanyamazoeziyaviungokwakutembeaaukufanyakazi
zenyekuhitajimisulikupashwamoto. Watuwengihawanahabarikuwamazoeziyanafaidatele
kwao. 
Wataalamuwasayansiwamebainisha kuwawatuwanaoidhikimiiliyaokwamazoeziyamara
kwamarahuishizaidikulikowasiofanyamazoezi. Watuhawahuwawamo katika halinzuriya
afyanawenyenguvukulikowale ambao hawaishughulishimiiliyaokwamazoeziaukazi
zinazohitajiuTumia jinguvu. 
Nidhahirikwambamazoezihuchocheakuundwakwaselimpyazaubongo. Utafitiwa
kisayansiumebainisha kuwasehemuzaubongozenyekusisimuliwakwamazoezindizo
hutekEleza jukumulakukumbukanakujifunza. Bilamazoezisehemuhizizitashindwa
kukumbukaaukujifunza maarifa mapya. Vilevile, imethibitishwakwambawatuwanaoshiriki
shughulizenyekuwahitajikuTumia nguvuhutiafora katika mamboyanayowahitajikukumbuka. 
kufanyamaamuzi, pa moja nakusuluhishamatatizo. 
Halikadhalika, mazoezihuimarishasiha. ya binadamu . Mathalani, matatizoyamoyoyanaweza
kukabiliwakwakufanyamazoeziyaviungo. Kufanyamazoezimarakwamarahuufanyamoyo
kuwaimaranakuuwezeshakutekEleza jukumulakeipasavyo. Ifahamikekwambamoyowenye
sihahuwezakupigakiasikikubwachadamubilayajuhudikubwa. Hilibilashakalitamkinga
 binadamu dhidiyakulemewanakazi. 
Isitoshe, kushirikimazoeziaushughulizenyekuTumia nguvumarakwamarahuuwekamwili
 katika halinzuriyakupambananamagonjwa. UtafitiwakisayansiumeOnyesha kuwashughuli
kiasizinazomhitajimtukuTumia nguvu, pa moja naupunguzajiwauzito, nauzingatiajiwalishe
bora, huwezakupunguzauwezekanowakupataugonjwawakisukarikwa baina yaasilimia50
na60. Mazoezi haya punguzitushinikizoladamu, balipia hatari yakupatakiharusi. Aidha, 
kufanyamazoezimarakwamarahusaidiakudhibitiuzaniwamwili. Mtuanapokulakiasicha
 chakula kinachozidimahitajiyakeyakimwilihuwezakujinenepeanakushindwakutekEleza 
majukumuyakimsingi. Mazoezihusaidiakuzichomakalorizisizohitajikamwilini. Hatua hii , 
lic haya kusaidiakupunguzauzani, huvisisimuaviungovyamwili. Matokeoya haya ni
utendakaziwahaliyajuubilakuchoka. Vilevilemwiliunaofanyamazoezihaudorori. Umbola
mtuanayefanyamazoezihupendeza. 
Juuyahayo, kufanyamazoezimarakwamarahusaidiakujengamisuliyenyenguvu. Misuli
inapokuwananguvutunawezakulifanyajambokwamudamrefubilakuchoka. Mbalinamisuli
kuimarika, mazoezinashughulizinazohitajiuTumia jinguvuhusukumahewanavirutubisho
kwenyeviungomahususivyamwilinakuvisaidiakufanyakazivyemazaidi. 
Halikadhalika, mazoezihusaidiakujengamifupa. Kadiri binadamu anavyoshiriki katika shughulikama
vilekuruka, ndivyoanavyoiimarishamifupayake. Shughuliyaaina hii huipamifupauzito
 ambao unaiwezeshakukuanakujengekaikiwananguvu. Mazoezipiahukawizakudhoofika
kwamifupa. 
Kunyooshanyooshaviungonakohuchangiakuufanyam^ilikuwaimaranawenyekunyumbuka. 
Hali hii yamwilihupunguzauwezekanowakupatamajeraha. Mwiliusionyumbukahumfanya
mtuashindwekutekEleza hatashughulinyepesizinazomhitajikuTumia nguvu. Siibrakupata
kwambakuitekEleza shughulindogotuhumfanyamtukupatamaumivu. 
Utulivuwaakilinaohuwezakupatikanakwakufanyamazoezi. Imebainishwakwambakufanya
mazoezikwaangalaudakikathelathinikwamudawa baina yasikutatunatanokwawiki
hupunguzakwakiasikikubwa, dalilizaunyong'onyevu. Naje, wajuakwambakufanyamazoezi
husaidiakupatausingizi?Mazoezini mfano wabembeainayokutulizanakukupausingizi. 
Mkeninguo, mgombakupaliliwa. Naomwiliwa binadamu , kamamgomba, unahitajikushirikishwa
 katika mazoeziilikuuwezeshakuwanahamuyakutendakazi. 
(a) Kwakurejeleaayatanozakwanza, Eleza matatizoyakiafyayanayowezakupatikana
kwakutofanyamazoezi. ( maneno 100) (alama9, 1yamtiririko)
Matayarisho
NakalaSafi
(b) Fupishaujumbewaayatanozamwishokwa maneno 80.  (alama6, 1yamtiririko)
Matayarisho
Nakalasafi

3  matumizi  YA LUGHA:(Alama40)
(a) Andikasautizenyesifazifuatazo: (alama2)
i.  nazaliyakaakaalaini………………………………………………. 
ii.  kikwamizoghunachamdomonameno…………………………………
iii.  irabuyanyuma, wastani…………………………………………………. 
iv.  kiyeyushochakaakaagumu……………………………………………
i.  Bainisha silabi katika neno:wanyweshavyo.  (alama1)
ii.  Andikaupya sentensi  ifuatayo kwakubadilishanominozilizopigiwa mstari kuwa
vitenzi. Wafanyakaziwotewatafanyiwatathminiilikupatasuluhuyamatatizo
hayo. 
(alama2)
i.  Andika sentensi  ifuatayo  katika u moja . 
Mkihifadhinafakahizo vizuri maeneo haya yatakuwanavyakulavyakutosha. (alama2)
 Andikaneno moja lenyemofimuzifuatazo: (alama2)
nafsiyakwanzawingi, wakatiuliopita, yambwa, mzizi, kaulitendesha, kaulitenda
 Tunga  sentensi  kuOnyesha  matumizi yafuatayoyaneno:kama (alama2)
5.  kiunganishi
6.  Kihusishi
 Tunga  sentensi  yenyekishazikirejeshiambachonikivumishi.  (alama2)
 Andika sentensi  ifuatayo  katika haliyaukubwa. 
Nyumbahizozilijengwambalinamjiule.  (alama1)
(i) Tunga  sentensi  yenyemuundoufuatao: (alama2)
nominoya jamii , kiraikihusishi, kitenzikishirikishi, kielezicha mahali 
(j) Andika sentensi  ifuatayo kulingana na maagizo.  (alama1)
 chakula kinachozalishwakwanjiazakiasilikinaviinilishevingi. 
Anzakwa:Viinilishevingi
(k) Tumia viwakilishibadala ya nominozilizopigiwa mstari . 
Mtaliiatazurumbuga.  (alama1)
(l) Akifisha sentensi  ifuatayo :
basimwananguakasemadaudihivyondivyotunavyowezakufikiavision2030
 wewe waonaje (alama3)
(m) Unganisha sentensi zifuatazokwakuTumia kiunganishichawakati. 
Betialijishindiatuzo. Betialishiriki katika utunzajiwamazingira.  (alama1)
(n) Tumia 'kwa' katika  sentensi kuOnyesha : (alama2)
(i)  sababu 
(ii) pa moja na
(o) Changanua sentensi  ifuatayo kwakielelezochamatawi. 
Mvuailinyeshatulipokuwatukilima.  (alama3)
(p) Andika sentensi  ifuatayo  katika kauliyakutendewa. 
MalikalipulizasiwaakiwakwaShaka.  (alama2)
(q) Onyesha  matumizi yaka katika  sentensi  ifuatayo :
Mumbialitiaembekapunilikaiva.  (alama1)
(r) Andika sentensi  ifuatayo  katika haliyamazoea. 
Mmomonyokowaudongoulipozuiliwamashambayalinawiri.  (alama2)
(s) Tunga  sentensi   moja ku tofauti sha maana yavitonafito.  (alama2)
(t) Methali:Mzigowamwenzionikandalausufi, huambiwamtuanayezidharau
shidazawengine. MtuasiyeTambua kuwakunawenginewanaowezakulimudu
jambokulikoyeyehuambiwamethaligani?
(alama1)
(u) Bainisha kiimanachagizo katika  sentensi  ifuatayo : mwenyewe alikipenda
kwadhati. 
(alama1)
(v) TunaTumia kihisishi"makiwa"tunapotakakumtulizaaliyefiwa, na………………
tunapotakamtuatupishe.  (alama1)
(w) Tunga  sentensi  yamashartiinayoOnyesha kwambatendolilifanikiwakwa sababu 
yakufanikiwakwatendolingine.  (alama1)
(x) Andikanahauinayojumuishaujumbeufuatao: (alama1)
kumzuiamtukupatakitujapohunahajanacho
(y) Shumbinikwaudongo, ……. . kwachumvi, na ………kwamtama.  (alama1)
4 ISIMU jamii :(Alama10)
Soma makala yafuatayo Kisha Ujibu Maswali. 
MtuI: wewe njoohapa!(Kwasautikubwa. )Fanyaupesi!
MtuII:(Anakimbiambio)NajaSir. 
MtuI:(Anamtazama. )Unajifanyamwerevu?
MtuII:HapanaSir. . . eh. . . afande. 
MtuI:Jina?
MtuII:SamwelKibao
MtuI:(Hukuanaandika. )Letekitambulisho. MtuII:
SinahapaSir:
MtuI:Hunakitambulisho?Utafanyiwabookingvipi?MtuII:
Naomba. . . 
MtuI:Naomba!Naomba!Unaombanini?Wazururajikamanyinyitunawajua. 
Mnajidaihamjuikunacurfew. Mnajiponzawenyewenakuwahasiriwenzenu. Kisha, 
"Serikalisaidia". Usiniharibiemudawangu. (Akiashiria)Ingiandani!Utakuwa
mgeniwetuleo. Tutakukirimu chakula nachumba. (Anamsukumandani)
• Bainisha sajiliyamakala haya  (alama2)
• Eleza sifananezasajilikurejeleamakala haya  (alama8)


102/2
 Kiswahili 
Karatasiya2
LUGHA
Oct/Nov. 2016
saa 21/2
LUGHA

UFAHAMU:(Alamal5)
Soma kifungu kifuatacho kisha ujibu maswali. '
Ulimwenguunatakiwakuzuambinuzakulitatuatatizolaufukara ambao ni
kikwazokikuujuhudizamaendeleo. Ufukaraunayakabili• mataifa mengi
yanayoendeleanakuyatosakwashidanyingihuku mataifa yamagharibiyakizidi
kupigahatuakubwazakimaendeleo. tuiliyopokatiyaraataifayanayoendeleana
yaliyoendeleainaendeleakuongezekakilasiku. 
Miongonimwa sababu zinazochangia katika ufukarahuunipa moja naufisadi, 
uongozi
turathizakikoloninauchurniunaotegemeakilimoambachohutegemeamvua isiyo
kutabirika. Vilevile,  mataifa yanayoendeleayanaidadikubwayawatuinayoupiku
 uwezo 
 mataifa husika. Pa moja na haya ,  mataifa  haya  haya na uwezo wakuwakomboaraia
wakekwa
 katika lindilaumaskinihuuunaokithiri. Ukoseluwa elimu na nafasiadimuzakazi
hurhan
 katika tatizohili
. 
Niwazikuwaufukaraunaatharihasikoteulimwenguni. Aghalabu, ufukara
huchipuza mabaya. Ni  rahisi kuwashawishiwananchimaskinikushiriki katika uhalifuill
kujininasuana kwenyelindilakimaskini. Udhaifuhuuhuwezakuzaambeguya
kuatikamuovu yaukiwemougaidi.  mataifa yaliyoendeleayanatakiwakuyaburaimadeni
yanayoyadai mataifa yanayaoendEleza  njia moja yakupambananaufukara,  mataifa 
 haya maskinihuTumia asiHmiakubwa yamapa. , kitaifakuyalipiamadeni haya . Half hii 
imeyafanya mataifa  haya kushindwakujikwamuakuwa kwenyeminyororoyaufukara. 
Njia nyigine yakuyasaidia mataifa  haya nikukubaliruzukuzakimaendeleobadala ya 
mikopo kwa nchi husika. 
 mataifa yanayoendeleanayoyanatakiwakuchukuahatua katika kuwanusuru
raiawakekwakwenyedhiki hii . Nishartiyaibukenamika katika bambeyakupambana
naufukara. it, nafaidakubwaiwapo mataifa  haya yataundaserazinazoTambua 
ufukarakama tatizo linalozikabilinakuwekamikakatiyakuwaokoaraiawake kutoka 
kwenyetatizohili. Piun. mikakati hii nikuzalishanafasizakazi, kuimarishamiundo
msingi, kuendEleza elimu inayokutatuamatatizomaalumu katika  jamii nakupamia
viwanda. Kunapia haja ya  viongoziwaangalifuilimfumowasokohuru ambao 
unaendelezwana mataifa yaliyondelcachanzochakufakwaviwandaasilia. Maamuzi
yoteyaserazakiuchumishartivauhalisiawamais haya raiawa mataifa  haya . 
(a) Eleza atharizamadenikwanchizinazoendelea. 
(b) Kwaniniumaskiniunatawala mataifa yanayoendelea?
(c)  Mwandishi  anatoa mapendekezo yapikwa mataifa yanayoendelea katika 
kutatua
laufukakra?
(d) Mfumowasikohuruunamatharaganikwa mataifa yanayoendelea?
(e) Taja  visawe vya maneno yafuatayokamayalivyotumika katika kifungu. 
(alama3)
(i) turathizakikoloni
(ii) kuatika
(iii) kuyaburai

2.  MUHTASARI:(Alama15)
Soma kifungu kifuatacho kisha ujibu maswali. 
Taifa huundwa na watu wanaoishi katika nchi moja na wanaojitambua kisiasa
kama watu walio na mwelekeo, maono na hatima sawa. Utaifahujengwakwenye
misingi ya mapenzi kwa nchi. Utambuziwacheo, eneo, hadhi, rangi na hata makabila
wanakotoka raia wa taifa moja sichanzochakuwatanganisha. 
Nchi moja huwezakuundwanawatuwaliona tofauti chungu nzima zikiwemo
 tofauti zakikabila, kitabaka na kimawazo. Hata hivyo, watu hawa huwa na kitu mfano 
wagundi kinachowaunganisha na kuwafanya kuonea fahari nchi yao. Watuhaohuwa
nafalsafa na imani sawa kama taifa inayoashiriwa hasa na wimbo wa taifa, Hata hivyo
 haya yote hayawezi kuwafikia katika kiwango cha kuunda taifa. 
Uzalendo ndio mhimili mkuu wa utaifa, Uzalendo ni mapenzi aliyonayo mtu kwa
nchi yake. Mapenzi haya humwongozamtu katika mawazoyake, itikadiyake, 
matendo yake, matamanio yake na mkabala wake kuhusu nchi na hatima ya nchi yake. 
Mzalendo hawezi kushiriki katika matendo yanayoweza kuiletea nchi yake
maangamizo kwa vyovyote vile. 
Mzalendo huongozwa na mwenge wa wema. Mzalendo hawezi kushiriki kwenye
shughuli zozote zinazohujumu mshikamano wa kitaifa. Yeye hatawaliwi na ubinafsi wa
kutaka kufaidi nafsi yake na ya jamii yake finyu. Matendo yake yote huongozwa na ari
ya kuiboresha nchi yake. Anayeipenda nchi yake hujiepusha na ulafi wa kujilimbikizia
mali. Yuko radhi kuhasiri kamradi taifa lake linufaike. 
Utaifa ni nicheaali unaopaliliwa kwa uzalendo, kuepuka uchu wa nafsi na taasubi
hasizi kuwepo za kikabila na ubinafsi. Hali hii inapofikiwa, hatima ya taifa na
mustakabali wa raia wake huwa wenye matumaini makubwa. 
a)Kwa maneno 40-50 dondoa sifa kuu za utaifa (alama6, 1 ya mtungo)
Matayarisho
Nakalasafi
b)Ni nini misingi ya kutathmini mzalendo? (maneno 60-70) (alama9, 1, ya mtitiriko)
Matayarisho
Nakalasafi

3.  matumizi  YA LUGHA:(Alama40)
a)Tumia nomino yoyote katika ngeli  ya I-I kutunga sentensi  
b) Nini maana ya silabi
Irabu + konsonanti + konsonanti + irabu
c) Tunga  sentensi  hii upya kwa kufuata maagizo
 wasichana wanaingia darasani kwa haraka. (andika kinyume chake)
(alama2)
d) Tambua  kiambishi awali na tamati kati neno:
Alalaye
(alama2)
(c)ainisha vivumishi katika  sentensi  hii . 
Mzee mwenyewe nimkongwe na amepewa zawadi kwa kuwa shamba lake lilitoa mazao mengi. 
(alama4)
(f) Askari wasipopiga doria wala kushirikiana na raia hawata kuwa wametuhakikishia usalama. (yakinisha sentensi hii)
(alama2)
(g)"Shughuli yetu itakamilika kesho ", mama alimwambia mwanaye Juma
(Andika katika usemi wa taarifa). 
(alama2)
(h) Changamua sentensi  ifuatayo  kwa kielelezo cha matawi. 
Mpira ulichezwa tulipokuwa tukipika. 
(alama3)
(i) Dhihirisha matumizi matatu tofauti yakimaana yatakayotokea kitenzi "ona"
kikinyambuliwa katika kiraihiki "onandoto". 
(alama3)
(j) Eleza  matumizi ya hali za "ka" na "hu" katika  sentensi zifuatazo:
(i) Balozi huja hapa kila mara. 
(alama1)
(ii) Mpishi alipika, akapakuwa na akagawa  chakula . 
(alama1)
(k) Eleza  maana  mbili zinazojitokeza katika  sentensi :
Tuliitwa na baba. 
(alama2)
(1) Akifisha:
Shangazi alimwambia mwanawe njoo nikupeleke kwenu jioni moto aliuiiza kwetu wapi? (alama4)
(m) Eleza  matumizi mawiliya kiambishi -ji-(alama2)
Tunga  sentensi   hii upya kwa kutumia  visawe vya maneno yaliyopigwa mstari . 
(alama. 1)
Kiambaza kilimuumiza ghulamu alipokuwa akipanda