Tumbo lisiloshiba - Questions and Answers
Language: Swahili | Genre: Exam

TUMBO LISILOSHIBA 

QUESTIONS & ANSWERS F
1. Huku ukirejelea hadithi ya tumbo lisiloshiba na shibe inatumaliza, fafanua maudhui ya ukiukaji wa haki.(al.20) 
TUMBO LISILOSHIBA. 
(i) Viongozi kuweka vitego na vikwazo vya sheria ili watu wadogo wasiweze kutetea mali zao. 
(ii) Kutowahusisha maskini katika maamuzi muhimu yanayoathiri maisha yao. 
(iii) Kunyakua ardhi ya madongoporomoka ambapo watu maskini waliishi. 
(iv) Kupanga njama za kuwapatia wanyonge visenti vichache ili waondoke madongoporomoka. 
(v) Jitu lamirabamine kula chakula chote bila kubakishia wateja.
(vi) Wana madongoporomoka kubomolewa vibanda vya on ama buldoza.
(vii) Askari wa baraza kuti mwa watu waliokuwa wanabomolewa.
(viii) Jeshi la polisi kulinda askari wa baraza wakibomoa vibanda vya wanamadongoporomoka. 
ix) Askari kuwapiga virungu watu. 

SHIBE INATUMALIZA. 
(i) Mzee mambo kulipwa kwa vyeo viwili alivyovifanyiakazi. 
(ii) Waajiriwa kwenda kazini na kukosa kufanya kazi. 
(iii) Viongozi kuibia wananchi kwa kujipakulia mshahara 
(iv) Waajiriwa wilikufanya kazi moja  Sasana Mburani mawaziri wa wizara moja. 
(v) Mzee mambo kuandaa sherehe ya kuingiza watoto na sari kwa kutumia pesa zumma. 
(vi) Mzee mambo kuandaa sherehe kwa kutumia rasi mali za nchi, magari, vyakula. 
(vii) Sasa nambura kula vyakula vya navya wenzao. 

2. Onyesha jinsi maudhui ya utabakana mapenzi,yanavyojitokeza katika hadithi ya mapenzi ya kifaurongo. (alama10) 
3...Wanafunzi wachuo kikuu sikama watoto vikembe wa shule ya chekechea..
a) Weka dondoo hili katika muktadha wake. (alama4) 
Msemaji ni Dkt Mabonga 
Msemewa - Wanafunzi wa somo la fasihi 
Mahali  Ukumbi wa hadhara 
Sababu  Dkt Mabonga anasuta wanafunzi kwa kuwa vitegemezi baada ya mwanafunzi kutaka kuelezana mnafasihi inaelekeza. 
b) Taja na ufafanue tamathali ya usemi uliyotumiwa katika dondoo hili (alama2)
Tashbihi - Si kama watoto wakembe 
c) Hadithi hii nadhi hirishau tegemezi wa binadamu. Fafanua (alama14) 
Dennis Machora na wanafunzi wenzake wanangojea Dkt Mabongaa mjibu mwanafunzi ili nao wapatekujua.
 Dkt Mabonga alisema kuwa binadamu wanapiga ubwete na kugeuka kupe Dkt Mabonga alisema kuwa binadamu hatafuti chakula.
 Wanafunzi wengine wanaonelea waache masomo waende kusimamia biashara za wazazi wao 
 Msichana mmoja alisema kwamba mchumba wake ni katibu katika wizara ya habari, mawasiliano ya teknolojia, kwa hivyo karibuni watafunga ndoa aondokewe naadhaya masomo. 
 Penina alikuwa anatumiwa Sh.5000/= kila wiki na wazazi kwa matumishi. Aidha Dennis Machora alikuwa anategemea makupo wa shule kujihikimu. Pesa hizo zinapoisha anahangaika. 
 Dennis Machora aliona kuwa Penina angekuja kulalamika kuwa Dennis Machora amekuwa kupe. 
 Penina alisema kuwa hangeweza kuolewa na mwanamume asiye na kazi yenye mshahara mkubwa. 
 Dennis Machora anamsimulizi waishi katika mtaa wa NewZealand na kodi ilikuwa. Inalipwa na wazazi wake Penina 
4. Bara la Afrika limekumbwa na umaskini mkubwa. Fafanua dhana ukirejelea hadithi ya Tumbo lisiloshiba na Mapenzi Kifaranga. (alama20) 

TUMBO LISILOSHIBA 
 Eneo la Madongoporomoka ndiko wanamoishi watu wepesi wasio na mashiko Watu wa Madongo poromoka walikuwamaskini.
 Katika eneo la Madongoporomoka kulikuwa na mkahawa mshenzi wa Mzee Mago Bi Suruti alishangaa kwa kuuliza kuhusu wanachojali matajiri kuhusu maskini kama wao.
 Huko Madongoporomoka kuna mashonde ya vinyesi, vibwagizo wachoo, uchafu unaonekana, vibanda uchwara na maji chafu. 
 Tunaambiwa kuwa watu wengi waliokuwa melalawa liamkana kutoka nje ya vibanda vya haraka.
 
MAPENZI YA KIFAURONGO 
 Dennis Machora alisema kuwa umaskini uhostakimu kwao haukuwa na mfano.
. Dennis Machora alisema kuwa wazazi wake hawakuwa na mali ya kuwarithisha.
. Dennis Machora hana chakula, inabidi apike uji usiokuwa na sukari.
. Dennis Machora alikuwa na kijiredio na ametandika kitanda ni shukazi lizozeekana kuchanika chanika 
 Penina alimwangalia msimulizi kwa huzuni yamkini alitelewana hali yake duni.
. Dennis Machora alimwambia Penina kuwa hawawezi kuwa nausuhuba kwa kuwa Dennis anataka kutoka familia ya umaskini naye Penina anatoka kwenye familia yenye nafasi.
 Kwa kuwa Penina alimshinda Dennis Machora kiuchumi angejidunisha na Penina angemwona kama kupe. 
 Penina alimwita Dennis Machora kama mkata.
 Penina alimwambia Dennis kuwa Mungu angempa mpenzi mwingine aupakati ufukara wake aliouzoea. 
 Mwanafunzi aliyekuwa na pesa angelipa kujinasibisha na mwenzake maskini 
5. Rasta twambie bwana! 
a)Weka donda katika muktadha (ala4) 
Maneno ya wanafunzi wa shule ya Busulula. 
Akimwambia Rasta/Samueli Matandiko. 
Walipokuwa shuleni. 
Samuel ialikuwa ametoka katika afisi ya mwalimu mkuu kuchukua matokeo yake ya mtihani. Marafiki waliomjua wanamtaka awaelezee alama zake. 
b)Taja mbinu zilizotumiwa na mwandishi katika dondoo hili (ala2)
i)Utohozi	ii) nidaa 
c)Ni Kwa vipi mzungumziwa anamchukulia mwalimu mkuu kama hambe? (alama4) 
Mwalimu mkuu wa shule ya Busukalala hakuwahi kumwamini Samueli hata siku moja kama anaweza kufaulu mtihani. 
Mwalimu mkuu hakuamini Samueli aliposema kuwa amelipa ada mpaka alipohakikisha kwa kuangalia nyaraka na kumbukumbu zake. 
Anamwonyesha Samueli dharau kwa mumrisha karatasi kama mbwa; anarejelea kile alichokuwa akifanya na kumpuuza. 
Mwalimu mkuu hakumpa ushauri wowote, Samueli ambo ungemsaidia kupokea matokeo yake ambayo hayakuwa mazuri hata kidogo. 
Mwalimu mkuu alimjibu Samueli kwa karaha, alipomwita kuwanifidhuli. Anamjibiza kwa kuuliza iwapo wanafunzi wengine wanalipa mawe au majani. 
d) Je, mtihani wa maisha ni anwani faafu ya hadithi hii. (alama10)
I. Mtihani wa Maishani anwani ambayo imesawiri maudhui ya hadithi hii kwa kiwango kikubwa. 
ii. Samueli anafanya mtihani wake wa shule ya upili nakuenda kuyachukua matokeo. Kabla ya kufikia zamu zake Samueli anajichunguza na kujipima uwapo ameufanya vizuri. Mawazo 
kuhusu mtihani huo ya mtawala. 
iii. Alianza kuwa chunguza wanafunzi walio kuja kuchukua matokeo ya mtihani wanaopotoka mlangoni ilikujaribu kuona iwapo wamefaulu au la. 
iv. Samueli anajaribu kujiaminisha kuwa yeye atakuwa amefaulu mtihani wakati akiwa kwenye foleni ya kuchukua matokeo. 
v. Samueli anajiaminisha kuwa yeye ni mjanja na angemshangaza mwalimu mkuu. 
vi. Anagundua kuwa amefeli mtihani huo. Safu za alama ya D na ilimkodolea macho. Herufi hizo zilimfedhesha na akalemewa. 
vii.Nyumbani baba yake aliyengoja matokeo kwa hamu hakuyapata. viii.Samueli anadanganya kwamba anasalio la karo. 
ix. Baba anarauka na kutembea kilomita sita kwenda kuchukua matokeo ya mtihani. 
x.Anapogundua ni uwongo anapandwa na ghamiza. 
xi.Samueli anaamua kujitosa bwawani ili aondokane na athari za kufeli mtihani huu wa kitaaluma. Hata hivyo anaokolewa na mpita njia. 
xii. Mama yake anamwambia kuwa ingawa amefeli mtihani wa shule, asikatetama, bado ana mtihani wa maisha ambao unaweza kufaulu. Anwani hii inafaa sana. 
6. Jadili mashaka ya mashaka katika hadithi yaNdoto ya Mashaka(alama20) 
 Mhusika Mashaka aliopata mikasa mingi maishani mwake tangu alipozaliwa. Kwanza mamayake ma mtumwa alifariki alipomkopoa tu, kutokana na kifafa cha uzazi. 
 Babake naye upweke ulimshinda akafari kina wa kazi kwa pamoja. Mashaka hakuwahi kuwaona hata kwa sura, hivyo hawakumbuki.
 Biti Kidebe ndiye aliyemlea kwa shida na makuzi yalikuwa ya taabu  makuzi ya tikitimaji au tango kuponea umande. 
 Biti Kidebe alikuwa haishikulalamikia miguu yake iliyomuuma. Hivyo, licha ya yeye kumlea Mashaka, naye Mashaka akamlea huyu bibi. Alitafuta kila aina ya vijikazi alivyoviweza tangu akiwa motto. 
 Biti Kidebe aliwahi kumsomesha kwa shida hadi darasa la nane. Alipomaliza shule tu Biti Kidebe akafariki na kumwacha mpweke. 
 Siku moja akiwa anapiga gumzo na rafiki yakeWaridi,mlango ulifunguliwa ghafla wakafungishwa ndoa ya mkeka. 
 Mashka anapata mke akiwa hana chochote. 
 Waliowavamia chumbani mwake ni Mzee Rubeya baba yakeWaridi, Sheikh Mwinyumvua, kakayakeWaridi Mansuri na rafiki yake Idi. 
 Ndoa hii ilimita Rubeya aibu kwa kuwa binti yake ameolewa na fukara. Mzee Rubeya na familia yake wakaamua kurudi kwaoYemeni. 
 Mashaka na Waridi waliishi katika mtaa wa watu wa hali ya chini (fukara) uitwao Tandale. 
 Mandhari ya chumba chao kimoja yalikuwa kando ya choo kilicho furika vibaya wakati wa mvua na kueneza kinyesi kila mahali. 
 Kulikuwa Na Uvundo uliotisha Kwenye Nyumba Yao Daima. 
 Chumba chao kilivuja wakati wa mvua.Wakati huu wanapatata busana. 
 Mashaka na Waridi walipata watoto saba.Hivyo ilikuwa shida watu tisa kuishi kwenye chumba kimoja. 
 Mashaka alikuwa na kazi duni yenye mshahara wa mkia wa mbuzialikuwa mlinzi wa usiku katika kampuni za Zuia Wizi Security(ZWS) 
 Watoto wake wavulana walilala jikoni kwa jirani Chakupewa. 
 Watoto wake wa kike walilala chini ya sakafu kwenye mkeka ;Mashaka naWaridi walikuwa na vitu vichache sana maana hawakumudu kununua vyombo. 
 Nafasi ilikuwa duni kabisa.Ilibidi mkewe apikie nje ya chumba chao isipokuwa, nyakati za mvua ambapo jiko huwekwa juu ya kinu kuzuia maji yanayo tiririka. 
 Dhiki nyumbani mwa Mashaka ndiyo ilikuwa nguo na harufu yao.Walikuwa na dhiki kubwa sana. 
 Siku moja Mashaka aliporudi kutoka kazin ialikuta Waridi ametoroka na watoto wote. Toka wakati huo hakuwaona tena . Akabaki mnyonge na mpweke zaidi. 
 Utengano huo ulimfanya ajutie ufukara wake na kuuona kuwa ni udhia mkubwa maishani. 
 Mashaka mengi yalijikita akilini mwake kuhusu ukuta na pengo kubwa lililopo katika jamii kati ya walio nacho na wasio nacho. 
 Kutokana na shida yake alikuwa na mawazo mazito na maswali yasiyo na majibukwa nini jumuiya za kimataifa zinafumbia macho suala la ufukara? 
 Niufukara uliomtenginsha yeye na Waridi, yeye na watoto wake na kumwacha katika lindi la maumivu. 
 Mashaka alijipa moyo kuwa subira huenda ikamletea heri. Hata hivyo, aliendelea kusubiri akitarajia kuwa mambo yatabadilika.Lakini mambo hayakubadilika. 
 Wakati mwingine aliota ndoto kuwa pengo kati ya maskini na matajiri limepungua, na Waridi mkewe amemrudia na wote wanaishi kwa furaha.Taabu zake zimepungua mno. 
 Kumba hayo yote ni ndoto. Akalazimika kuamka na kupambana na ulimwengu wake wa mashaka ya umaskini. 
7."Penzi lenu na nani?....Mgomba changaraweni haupandwi ukamea. Potelea mbali mkate wee!" 
a) Eleza muktadha wa dondoo hili.(alama4) 
Mzungumzaji ni Penina anamzungumzia Dennis Machora (msimulizi) Wako nnyumbani kwao (Machora na Penina) katika mtaa wa New Zealand. Dennis Machora alikuwa amerudi nyumbani kutoka kampuni ya kuchapisha magazeti alikoenda kutafuta kazi lakini akaambulia patupu. 
b) Taja na ufafanue mbinu mbili za lugha zilizotumiwa katika dondoo hili (alama4)
Methali - Mgomba Changaraweni haupandwi ukamea 
Swali balagha - penzi lenu na nani? 
Nidaa...Mkata wee! 
Msemo-potelea mbali. 
Mdokezo(.....) 
c) Onyesha vile maudhui ya utabaka yanavyojitokeza katika hadithi nzima (alama6). 
Maudhui ya Utabaka. 
 Wazazi wa Dennis walijitahidi kumsomesha kwa kuwalimia matajiri mashamba.
 Wazazi wa Penina walipinga uhusiano wa Dennis na Penina kwa kuwa alitoka tabaka la chini ilhali wao walikuwa matajiri.
 Dennis anakunywa uji kama cha mcha kwa kukosa chakula ilhali Penina hupokea shilingi elfu tano kila wiki. 
 Dennis hangejiunga na shule aliyoalikwa kwa umaskni ilhali wenzake walisomea shule za hadhi kubwa. 
 Penina anapangiwa nyumba katika mtaa wa New Zealand wanakoishi watu wenye mapato ya Kadri. 
 Penina anamkataa Dennis kwa kuwa hana uwezo wa kifedha kwa kukosa kazi na hangeweza kudumisha maisha yake ya kifahari. 
 Wazazi wa Dennis walimtegemea asome ili kuwatoa umaskinini ilhali wazazi wa Penina wanamkimu hata baada ya kumaliza masomo. 
d) Eleza sifa sita za mzugumzaji kwenye dondoo (alama6) 
 Msaliti - Alimsaliti mchumba wake Dennis kwaku mfukuzana kuwaibisha sababu ya umaskini. 
 Mwenye dharau - alimfokea Dennis kwa dharau akimwita mkata.
. Mwenye tamaa - anatamaa ya mapenzi na akatafuta mchumba kwa bidii. 
. Mwenye bidii masomoni alikuwa mwanafunzi wa chuo kikuu cha kivukoni.
. Nijasiri - alimwendea Dennis kutafata mapenzi na uchumba na mambo yanapokwenda kombo anamfukuza bila woga. 
 Mpyaro - alimtusi Dennis akimwita mkata 
9. Ilikuwa kama vile katiasaini ya kutiwa kitanzi bila ya kutambua vipengele vya sheria autiajihuowakitanzi. 
a) Fafanua tamathali mbili zilizotumika katika dondoo (alama4)
Tashbihi - kama vile katiasaini.
Msemo - kujitia kitanzi 
b) Jadili vipengele vitano vya sheria zinazorejelewa katika hadithi nzima (alama 10) 
 lazima angeendelea kufanya kazi ya umetroni. 
 lazima kazi ya upishi wa lifaa kuifanya wote wawili. 
 lazima wangepata mtoto mmoja pekee. 
 lazima Dadi angetaki wakunadhifisha nyumba na kifua nguo. 
 lazima angekuwa na uhuru wakuvalia kisasa. 
 lazima angekuwa na uhuru wa kitanga manana wanaume wengine. 
c) Onyesha dhiki iliyompata mrejelewa kwa kukosa kuvitambua vipengele hivyo (alama 6)
 Alimshuku mkewe kuwana uhusiano wa kimapenzi na wanaume wengine.
 Aliijihisi mtumwa katika ndoa yake. 
 Alikejeli wana kusimangwa na majirani. 
 Alianguka na kuumia vibaya alipoenda kumchungu za mkewe kwa kukisia alikuwa na uhusiano na mwalimu mkuu. 
 Alitawaliwa na chuki dhidi ya mkewe. 
 Alikosa raha hatakushindwa kukila chakula alichoandaliwa. 
 Hakuwa na muda wa kupumzika. 
10.Mwandishi wa hadithi Tumbo lisiloshiba ametumia mbinu ya jazanda kwa ufanisi mkubwa.Thibitisha (alama20) 
 Tumbo kubwa linalokulabilakujaani Jazanda ya vitendo vya matajiri wenye tamaa ajabu ya kunyakua bila kukoma mali ya maskini.
 Jitu la miraba minne ni jazanda ya matajiri wakubwa ambao wanatumia nafasi yao kuwa kandamiza maskini. Uneneni Jazanda ya uwezo wa kifedha mamlaka. 
 Jitu linaingia kimiujiza bila kujulikana. Kuingia kwa ghafla ni Jazanda ya jinsi matajiri hawa wanavyovamiana kunyakua mali ya maskini bila kutarajiwa. Ardhi ya Wana madongoporomoka inavamiwa bila wao kutarajia.
 Jitu kukalia meza inayoweza kutoshea watu waneni Jazanda ya matajiri kuvamia na kunyakua ardhi/mali ya maskini wengi. Ardhi inayotumika na maskini wengi inanyakuliwa ilikukidhi mahitaji ya matajiri wachache. 
 Kiti kulalamika na meza kuonekana ndogo ni jazanda ya dhuluma na ukatiliwa matajiri hawa kwa wananchi wenye uwezo mdogo. Maskini wanalalamika dhuluma za matajiri wanaporaji. 
 Jimwili na tumbo kubwa lililolalia meza ni jazanda ya utajiri na uwezo wao wa kifedha. Tumbo kubwa pia ni jazanda ya uroho/ulafi wa mali; hawatosheki. 
 Jitu kubwa kufagia chakula chote hotelini na kuwamalizia wengine ni jazanda ya jinsi amabavyo matajiri wanaparamia mali/ardhi ya wananchi maskini bila kuwabakishia chochote. 
 Jitu kuja kula katika hoteli uchwara ya mzee Mago ni jazanda ya jinsi matajiri yangekuja kuinyakua ardhi ya maskini. 
 Kitendo cha jitu kulana kuramba sahani ni jazanda ya ulafi wa matajiri tapeli ambao tamaa yao haiwezii kamithilishwa na chochote. Jitu linaletewa chakula kwa duru kadhaa ishara kuwa halishibi. Matajiri wenye uroho wa mali ya maskini hawakinai mpaka wanapofilisisha maskini. 
 Radi inayoandamana na mstari mkali wa fedha na mweso unaopwesa na kumulika mioyo ya watu ni uele wa ambao wananchi maskini wanakua nao kuhusu kudhulumiwa kwao na waliona uwezo serikalini. Baadhi ya wanajamii kama Mzee Mago wanaelewa fika kinachoendelea. Mago analiona jini lililokuwa hotelini kwenye gari aina ya Audi Q7 likimdhihaki ishara kuwa linatumia uwezo walokunyakua ardhi ya maskini. 
11. Ningeondoka shuleni mapema niende niibe au niue ili niwe mtu wa maana. 
a)Eleza muktadha wa maneno haya (alama4) 
 Haya ni maneno ya Jairo. Anahutubu katika sherehe ya kumuaga mwalimu Mosi ambaye alikuwa anastaafu kutoka kazi ya ualimu. Sherehe hii ilifanyika shuleni. Jairo anamkosoa mwalimu Mosi kwa kumpatia matumaini ya uongo masomoni ilhali alijua hawakuwa na uwezo wa kimasomo badala ya kumruhusu aende ajaribu mbinu nyingine yakujikimu kimaisha ili awe mtu wa maana katika jamii. 
b)Onyesha vile kinaya kinavyojitokeza (alama2) 
Jairo anamkosoa mwalimu kwa kumfunza na kumpa matumaini maishani badala ya kumwachilia mapema aende akaibe na kuua. Jairo analodokeza hapa ni kuwa ili mtu awe wa maana ni lazima aibe au aue. 
c)Kinaya kimetumika kwingine kwingi katika hadithi ya Mwalimu Mstaafu. Thibitisha (alama14) 
 Ni kinaya kwa Jairo kudai ili mtu awe wa maana, athaminiwe na kuitwa mheshimiwa na kuwa bingwa lazima aibe, apore au aue. 
 Ni kinaya kwa Jairo kuuona uelekezi na ushauri wa walimu wake kama upotoshi na upotezaji wa muda. Jairo anadai alipotezewa muda kwa kupatiwa matumaini ya uongo. 
 Ni kinaya pia kwa Mwalimu Mosi kutakaa hutubie mtu ambaye atamkosoa badala ya kumsifu. 
 Ni kinaya kwa Jairo kuona elimu haina manufaa yeyote ilhali wenzake walifaidi kutoka kwa elimu ama walimu wao. 
 Ni kinaya kuwa baadhi ya wanaofunzwa shuleni na walimu wa adilifu wanaendeleza ufisadi na uporaji. Jairo anasema wenzake kama Baraka, Festo, Mshamba na Nangetoni wakora na utajiri wa oni zao la ukora.
 Ni kinaya kwa Jairo kumtoa bintiye na mkewe kama zawadi kwa mwalimu wake kama shukrani ya zawadi anazompa. Ni kinaya kwa mtu kubadili mkewe kama zawadi. 
 Ni kinaya kwa Jairo kudai kuwa pombe ni kiliwazo cha kimawazo kinacho msahaulisha masaibu ya maisha na kumkosoa mwalimu wake.
Kwa kumwonya dhidi ya matumizi ya pombe. 
 Ni kinaya kwa mkewe Jairo kukubali kitendo cha mumewe Jairo kumtoa kama zawadi kwa familia nyingine.Anakubali kubadilishwa na mali. 
 Ni kinaya kwa jairo kudai kuwa ufuska ndio raha ya maisha na kuwa uadilifu aufai. Anadai kuwa maishani bora bila nasaha za mwalimu. 
 Ni kinaya kwa mkewe mwalimu Mosi,Sera kukubalina kumkaribisha mwanamke mwingine na watoto wake kwenye familia yake. 
12.Wahusika katika hadithi shibe inatumaliza wanatumia uhuru wao  vibaya. Onyesha ukweli wa kauli hii kwa kutoa mifano. (alama20) 
 Mzee Mmabo anatumia uhuru wa cheo cha kiserikalini vibaya kwa kupokea mishahara kutoka wizara mbalimbali ilhali hafanyi kazi yoyote. 
 Sasa na Mbura wanatumia uhuru wao vibaya kwa kupanga na kupangilia wapi kwa kudoea badala ya kushiriki katika shughuli ya ujenzi wa jamii. 
 Wananchi wataifa la Mzee Mambo wanatumia uhuru wao vibaya kwa kuzingatia kwenda kazini bila kujali kama wanafanyakazi yoyote. Muhimu si kwenda kazini ila kufanya kazi. 
 Mzee Mmabo anatumia uhuru wake vibaya kwa kutumia mali na wakati wa taifa kuandaa sherehe zisizo na msingi wowote. Anaandaa sherehe kubwa kwa madai ya kusheherekea kuingizwa kwa mtoto wake nasari. 
 Mambo anatumia magari ya serikali kuhudumu katika sherehe yake. 
 Walaji katika sherehe ya kuingizwa kwa mtoto wa kwanza wa MzeeMambo nasari wanatumia uhuru wao wa kula vibaya kwa vile hawachunguzi kile wanachokula. 
 Vyombo vya habari vinatumia uhuru wao vibaya kwa kupeperusha sherehe ya kibinafsi moja kwa moja, badala ya kumulika mambo yanayoathiri taifa. 
 Sasa na Mbura wanatumia uhuru wao wa kula kila kitu kibaya na kizuri, wanachokijua na wasichokijua, vyao na vya wenzao hata vya kuokotwa. Hili linawaweka katika hatari ya kupatwa na maradhi kama kisukari na saratani. 
 Dj na wengine wenye nafasi katika taifa wanatumia uhuru wao kupokea mabilioni ya pesa za serikali kutumbuiza katika sherehe za binafsi.
 Dj na wenzake wanatumia uhuru wao kupata huduma za maji, umeme, matibabu miongoni mwahuduma nyingine bila malipo huku wananchi wakilazimika kulipia huduma hizi kwa dhiki na ufukara. 
13.Hebu sikiza jo! Pana hasara gani nzi kufia kidondani? 
a)Eleza muktadha wa dondoo hili.(alama4) 
 Hii ni kauli ya Otii. Akimjibu rafiki yake anayejaribu kumtahadharisha kuhusu vimanzi warembo anapotambua ana uhusiano na Rehema. Otii anatamka kauli hii akijitetea na kuuhalalisha uhusiano wake anapojilinganisha na nzi anayefia juu ya kidonda, kitendo ambacho sio hasara kamwe. Walikuwa kwenye baa.
b)Taja na utoe mifano ya mbinu nne za lugha zilizotumika katika dondoo (alama8) 
 Nidaa kwa mfanosikizajo! 
 Balagha K.Mpana hasara gani nzi kufia kidondani? 
 Methali K.M nzi kufa juu ya kidonda si hasara 
 Sitiari/Jazanda K.M nzi ina simamia Otii na Kidonda ni nirahani/starehe. 
c) Onyesha ukweli wakauli nzi kufia kidondani unavyodhihirishwa na wahusika katika hadithi.(alama8) 
 Otii ana ugua maradhi ya ukimwi na kuishia kujutia kitendo chake.
 Rehema Wanjiru anaangamia kwa UKIMWI katika harakati za kujitafutia raha
 Otii anaishia kuvunjika muundi wake akiwa katika raha za kuicheza kandanda
 Otii anakonda kama ngonda na kubakia mwembamba kama sindano.
14. Hatuwezi kumaliza kula, kila leo tunakula 
(a)Eleza muktadha wa dondoo hili. (alama4) 
(i) Mnenaji ni Mbura. 
(ii)Mnenewa ni Sasa. 
(iii) Wakiwa nyumbani kwa Mzee Mambo. 
(iv) Walikuwa wamehudhuria sherehe kwa Mzee Mambo bila ualishi katika siku ya kusherehekea siku ya kuingia darasa la chekechea kwa mtoto wa Mzee Mambo na mwingine kutoa vijino viwili. Wanafika shereheni kula, hata hivyo wanakula kilafi mpaka Mbura anaanza kujilaumu pamoja na mwenzake Sasa, kwamba wanakula vyovyote wavipatavyo bila kuvichunguza na hata kuvila vya wenzao walio wa tangulia na watakaozaliwa. (alama4) 
(b)Fafanua tamathali ya usemi iliyotumika. (alama2) 
Istiari/Jazanda - Wanakula lakini hawawezi kumaliza kula - wanakula kila leo na bado wanaendelea kula. 
(c)Eleza umuhimu wa menaji. (alama4) 
Umuhimu Wambura. 
(i) Ni mfano mzuri wa watu walafi katika jamii. 
(ii) Nikielelezo cha watu wanaofanya kazi ngumu na nzito lakini kufaidi mapato duni. 
(iii) Ni mfano wa watu walio na mapuuza. Wanafahamu uzembe uliopo miongoni mwa wafanyikazi wa serikali na unyakuzi wa mali ya umma, lakini hawachukui hatua mwafaka.
(iv) Ni kielelezo cha wanyonge katika jamii: Wanafaidi mabaki baada ya matajiri kujitwalia vyao. 
(v) Ni mfano wa watu wanaojitolea kulihudumia taifa lao hata kama wametengwa mbali na hawatambuliwi katika taifa lao. 
(d)Lakini na kwambia tena, kula kunatumaliza Kwa kudokeza hoja kumi, jadili ukweli wa kauli hii.(alama10) 
(i) Viongozi wa mataifa yanayoendelea kutowajibikia kazi zao. Wanakubali bidhaa duni kurudidi kwa katika mataifa yao: mchele wa basmati. 
(ii) Mali ya umma kunyakuliwa: DJ anafungua duka la dawa zilizotolewa katika bohari ya serikali huku wanyonge wakiteseka. 
(iii) Serikali kuwalipa watu ambao hawafanyi kazi mishahara kubwa hivyo kudhoofisha uchumi wa nchi - Mzee Mambo. 
(iv) Kituo cha televisheni ya taifa kutumika kupeperusha matangazo ya sherehe ambazo hazina umuhimu wowote katika ujenzi wataifa. 
(v) Wananchi wengine badala ya kuchukua hatua mwafaka dhidi ya wanyakuzi, hungojea wakati wao ili nao wanyakue: Sasa na Mbura...na sisi tuende - tusogee.
(vi) Viongozi wananyakua mali ya mabilioni kwa hila na hawajali: Mzee Mambo anaandaa sherehe kubwa kwa sababu mtoto wake wa kwanza ameingia shule y achekechea na yule wa mwisho ameota vijino viwili. 
(vii) Watu walio karibu na viongozi kupewa vyeo ilhali wanyonge hawana kazi: Mzee Mambo ana vyeo viwili. 
(viii) Wanyonge kufanya kazi ngumu na nzito kwa malipo duni: Sasa na Mbura; ilhali viongozi hawafanyi kazi bali wanapakua misharaha minono: Mzee Mambo.
(ix) Viongozi kutowajibika katika kuchunguza utenda kazi wa wafanyikazi wao kwani hushinikiza wafanyikazi kwenda kazini na sio kufanya kazi. Jambo 
linalohujumu uchumi wa taifa.
(x) Wananchi kuchangia kuzorotesha uchumi wa nchi zao kwa kufumbia macho unyakuzi unapoendelezwa na viongozi: Sasa na Mbura. 
(xi) Viongozi kutochunguza ubora wa vyakula vinavyo letwa shereheni. Vyakula vyenyewe vinaweza kuwa hatari kwa afya binadamu. 
(xii) Magari ya serikali kutumika katika sherehe za kibinafsi badala ya kuwa hudumia wananchi. Magari haya yanabeba mapambo; kupeleka watoto kuogeshwa katika sherehe ya Mzee Mambo. 
(xiii) Watu kunyongana na kuuana ili wapate shibe hasa katika mataifa yanayoendelea. 
(xvi) Wenye hadhi ya chini kuruhusiwa kuvitwaa vyao baada ya mabwanyenye kujinyakulia vyao. Wafanyavyo Sasa na Mbura. 
15.Hapana cha ala, bwana Liswmwalo lipo,kama halipo linakuja. Kumbuka msemo mabrafu wa siri ya kata iulize mtungu. Mtungi wenyewe ni mimi 
a)Eleza muktadha wa dondoo hili.(alama4) 
Maneno ya Bi. Hamida 
ii) akimwambia Bwana Masudi 
iii) kitandani wakingojea usingizi uwachukue. 
iv) wanazungumza kuhusu Mkadi, mtoto wa Habiba Chechei ambaye wanasema awe na tabia mbaya 
b) Bainisha tamathali mbili za lugha zilitotumiwa katika dondoo hili (alama2)
i) methali - lisemwalo lipo kama halipo linakunja. 
ii) Siri ya mtungi iulize kata. 
ii) tashbihi  kata iulizwe 
iii) jazanda/istiari  kata, mtungi 
c)Fafanua sifa moja ya msemaji inayodokezwa na dondoo hili (alama2)
Mbeya/mdaku/kilimdimi 
Kumsengenya mkadi kuwa ana tabia mbaya. (alama2) 
d)Msemaji wa mambo haya baadaye anageuka kata na kupiga mbizi mtungini. Eleza ukitoa mifano katika hadithi.(alama4) 
i) Hamida alianza kumchunguza mwanawe Sofia. 
ii) Alianza kumshuku mwanawe kuwa ana mimba alimwona akitapika.
iii) Alimuuliza mwanawe ikiwa ana umwanaiki waameenda hospitalini.
iv) Aliyashukuma badiliko ya mwili wa mwanawe ijapokuwa hakuwa na shahidi.
e) Eleza maudhui ya malezi kama yanavyojitokeza katika hadithi ya shogaka Dada ana Ndevu.(alma8) 
i) Malezi yana changamoto kubwa kwa wazazi. Watoto wao wana wadanganya  Safia kudanganya kuwa kimwana ni shogake anayekuja wasaidiane kudurusu kumbe ni mvulana. 
ii) Wazazi wanajisifu kuwa wanawapa malezi mazuri watoto wao  wazazi wa Safia kujidai wanampa malezi mazuri Safia. 
iii) Wazazi wana waamini watoto wao kiasi cha kuwa hawachunguzi mambo wanayowafanya watoto. Wazazi wa Safia. 
iv) Wazazi wanaamini kuwa wanawalea watoto wao kulingana na dini - Bw. Masudi ana amini kuwa Safia ni mwenye staha. Anaogopa Mungu na wazazi wake kwa kufuata shari ana amri alizoamrisha mungu kupitia dini. 
v) Wazazi wanawasengenya watoto wa wengine  Bi.Hamida kusengenya Mkadi mtoto wa Habiba Cheche kusema kuwa tabia za kesiyo nzuri. 
vi) Wazazi wa kike/kinamama licha ya kuwaamini watoto wao wa kike bado ni wadadisi wanachofunza tabia zao za watoto wa kike. 
vii) Wazazi wa Safia wanamruhusu Safia kujifungia chumbani mwake na shogake ili wasome vizuri bila kusumbuliwa na Lulu. Hili lina wapa nafasi nzuri ya kufanya mapenzi. 
viii) Wazazi wanaachwa katika hali ya masikitiko baada ya watoto wao kufa - wazazi wa Safia. 
ix) Wazazi wanapaswa kujihadhari na kuwasifia watoto kwa vitendo vyao vya kinafiki  wazazi wa Safia wanamsifia kwa kuwasaidia, kufanya kazi zozote ,hodari shuleni kuongoza. N.k 
16. Jadili maudhui ya elimu katika Diwani ya Tumbo lisiloshiba ukizingatia hadithi zifuatazo: 
a) Mapenzi ya kifaurongo 
Maudhui ya elimu. 
Elimu ya sekondari inaonyesha utabaka. Wanafunzi wa shule za kitaifa na mikoa ni wa tabaka la juu. Wazazi wao wana uwezo wa kugharamia masomo yao. Wale wa shule za vijijini ni wa tabaka la chini. Wana matatizo ya karo kwa sababu ya umaskini. 
- Utabaka pia unadhihirika katika elimu ya chuo kikuu cha kimkoni, wanafunzi wenye fedha wanadharau wenzao maskini. 
- Elimu ya chuo kikuu inatatiza kwa kutowajibika kwa wahadhiri katika kazi yao. Dkt Mabonga anakataa kuwajibu wanafunzi wake na kuwatamausha kiasi cha kutamani kukamilisha elimu haraka wakashughulikie mambo mengine. 
- Mapenzi huathiri matokeo ya mitihani ya wanafunzi katika chuo kikuu. Dennis alifuzu vyema kwani mwanzoni hakuwa na mpenzi na hivyo alizingatia masomo. 
- Elimu ndio njia ya pekee ya kumpatia mtu ajira. Dennis natafuta kazi baada ya kukamilisha masomo. 
- Elimu ndio njia ya pekee ya kumpatia mtu ajira. Dennis anatafuta kazi baada ya kukamilisha maneno. 
- Elimu inajukumu la kutengeneza mustakabali wa maisha. Dennis anataka kusoma ndio awe profesa au daktari. 
- Elimu ina jukumu la kuwashauri wanafunzi kujitegemea. Dkt Mabonga ana wahimiza wanafunzi kujitegemea sio kuwa kupe (anasuta ukupe) 
- Umaskini unachangia mwanafunzi kujiingiza katika mapenzi ya mapema. Dennis alijiingiza katika uchumba na Penina kwa sababu ya umaskini. 
- Umaskini unamwathiri mwanafunzi kisaikolojia kama Dennis alikuwa akiwaza kila wakati. 
- Wazazi wana matarajio makuu kwa watoto wao kuwa watawafaa baada ya kukamilisha elimu. 
b) Shagake dada ana ndevu. 
 Swala la elimu limeshughulikiwa na mwandishi wa hadithi hii.
 Mwandishi anadhihirisha kwamba bila kutia bidii masomoni wanafunzi hawawezi kufaulu masomoni. 
 Umuhimu wa majadiliano miongoni mwa wanafunzi katika maandalizi ya mtihani.
 Safia na kimwana wanasoma pamoja. 
 Hadithi inalenga umuhimu wa wazazi kufuatilia jinsi ambavyo watoto wanavyosoma. 
 Wazazi wanaonywadhidi ya mapuuza  safia analeta mwanaume nyumbani anajifunika buibui akidai nishogake wakiwa katika chumba wanashiriki mapenzi na Safia kuambulia ujauzito.
 Mtoto anayesoma vizuri ni chanzo cha furaha na fahari kwa wazazi. Wazazi wa Safia wana mwonea fahali kutokana na bidii ya kimasomoni. 
 Elimu pia inasisitiza kupita mtihani  Safia na kimwana wanadurusu pamoja kujitayarisha kupita mtihani. 
c) Mamake Bakari. 
Katika hadithi hii elimu inaonekana kukumbwa na changamoto mbalimbali. 
i) Watoto wa kike kubaguliwa na walimu pamoja na wanafunzi baada ya kuwa wajawazito. Sara anaogopa kufukuzwa shule na mkuu wa shule. 
ii) Kuwadharau na kuwadunisha wasichana wanao beba mimba wakiwa shuleni. 
iii) Badala ya walimu kuwapaushaurinasahawanawapigavijembena kuwadhihaki. 
iv) Umuhimu wa bidii katika masomo sara na rafiki yake Sarina wanasoma masomo ya ziada 
v) Twisheni inayofanyika usiku inahatarisha usalama wa wanafunzi hili ndilo lililosababisha kubakwa kwa Sara. 
d)Mwalimu mstaafu. 
i) Ni chombo cha ajira. Wanafunzi waloifunzwa na mwalimu Mosi waliishia kuwa madaktari, marubani, wahadi sina wahasibu. 
ii) Elimu inajukumu la kujenga uhusiano mwema baina ya wanajamii. Mosi anaujenga uhusiano/mkabala mwema na wanafunzi wake  hii ndiyo sababu anapostaafu wanafunzi shuleni kumzawadi. 
iii) Inadhima ya kukuza vipaji vya wanafunzi. Wanafunzi waliimba na kucheza zeze, marimba, violini, vinubi, kucheza drama na sarakasi siku ya kustaajafu kwa mwalimu Mosi.
 iv) Kuendeleza utamaduni wa jamii mbalimbali. Wanafunzi waliimba nyimbo mbalimbali siku ambayo mwalimu Mosi alistaafu. 
v) Ni chombo cha kuwaheshimu wanajamii  walio hutubu kwa kubaguana ana walaumu kwa kutowajua watu wamatakaka yote nafasi ya kuzungumza. 
vi) Ni chombo cha kuwaheshimisha wanajamii  waliohutubu walimsifu Mosi kwa sababu ya kuwafunza na kuwaelekeza ipasavyo. 
vii) Elimu inajukumu la kuadilisha wanafunzi. Mwalimu Mosi aliwaandilisha wanafunzi wake kama Jeiro kwa kuwasihi kutoshiriki ufuska na kunywa pombe. 
Elimu ina wajibu wa kuandaa mustakabali wa wanafunzi. Walihudhuria hafla ya kumuaga mwalimu Mosi kwasababu alichangia pakubwa kuwa fanya kuwa watu bora waliopuuza kama Jiro hawakufua dafu.
e) Mtihani wa maisha. 
i) Katika elimu baadhi ya walimu huwapuuza wanafunzi haswa wanapokosa kufanikiwa kimasomo. Mwalimu mkuu alimpuuza Samuel kwa sababu yakuanguka mtihani.
ii) Ulipaji wa karo ni muhimu katika elimu. Babake Samuel tayari amelipa karo, kwa hivyo hatarajii Samuel kukatazwa matokeo. 
iii) Elimu ina shughulikia jinsi wasichana na wavulana wanasoma mf. Dada zake Samuel.
iv) Mwandishi pia anaonyesha kuwa wasichana wanafanya vizuri masomoni kuliko wavulana mf dada zake Samuel. 
v) Elimu inasisitiza sana kupita mtihani na mwanafunzi akianguka mtihani anaonekana ameanguka maishani. Mfano Samuel anaamua kujitia uhai. 
Wazazi wao wa kiume matarajio makubwa sana katika elimu ndio waweze kuwatunza uzeeni. 17....maendeleo yanadai mchango wa kila mtu, maskini na tajiri
a)Eleza muktadha wa dondoo hili.(alama4) 
 Haya ni maneno ya Mago 
 Anawaeleza wananchi wa Madongoporomoka 
 Wako katika mkahawa Mshenzi wa Mago 
 Wanajadili kuhusu namna ya kuzuia haki isiangamizwe 
b)Taja na ueleze sifa nne za msomaji katika dondoo hili. (alama4)
 Anabusara - anajua kupambanana wakubwa kunahitaji ushirikiano.
 Mwenyebidii - anajibidiisha kulinda haki na pia katika mkahawa wake.
 Mtetezi wa haki - anakataa mashamba yanyakuliwe anatafuta wakili mwaminifu 
 Mshawishi - anafaulu kuwahamasisha wanakijiji wote kujiandaa ili hukabiliana na wanyakuzi 
c) Mambo yepi mengine ambayo msemaji huhojiana na wenzake wanapokutana? (alama6) 
 Hali ya wanamadongoporomoka - wataenda wapi wakifurushwa
 Umoja/ushirikiano baina ya makabwela 
 Maendeleo ya madongoporomoka 
 Mchango wa maskini katika kuendeleza nchi mbele 
d)Taja na ueleze maudhui matatu yanayojitokeza katika dondoo hili.(alama6) 
 umoja 
 haki 
 ushirikiano 
18. Kwa kurejelea hadithi zozote tano katika diwani ya,Tumbolisiloshibana hadithi nyingine.Jadili maudhui ya nafasi ya wazazi katika malezi. (alama20)
Tulipokutana tena 
 Wazazi wa Bogoa - ni walezi wema ingawa ni maskini hawataki Bogoa alelewe na wazazi wengine 
Mapenzi kifaurongo
 Wazazi wa Penina Bw & Bi Kitane wamewajibika katika kumlea Penina. Wanampa fedha za kutosha kila wiki.
 Licha ya kuwa maskini wazazi wa Dennis wanajizatitisana kumpeleka chuoni hadi chuo kikuu 
Shoga yake Dada ana ndevu 
 Wazazi wake Safia na Lulua wanawapenda sana wanao 
 Wanawapeleka wanao shuleni na kuwapa Safia nafasi ya kusoma pale nyumbani 
 Wazazi hawa pia wanamapuuza. Wanamwamini mwanao kupita kiasi 
Mame Bakari 
 Babake Sara ni mkali sana, Sara anapobakwa anaogopa kumwambia kuwa anaujauzito 
 Baadaye anabadilika wakuwa mpole, anamfariji 
 Mamake Sara nidhaifu, hawezi kumsaidia Sara 
Ndoto ya Mashaka 
 WazaziwaSamueliwanajinyimailikuwasomeshawatotowao 
 Babake Samueli aliuza ngombe wengi ili kumsomesha Samueli 
 Mamake Samueli anatumiwa kuonyesha mapenzi ya mzazi ni ya kudumu 
 Babake Samueli anatumiwa kuonyesha kukatatamaa/kutamauka
19...ilmuradi mawazo yana mwadhibu sasa 
a. Eleza muktadha wa dondoo hili. (alama4) 
i. Nikauli ya msimulizi wa hadithi. 
ii. Inamrejelea Samueli, mwanafunzi aliyehitimu kidato cha nne. 
iii. Samueli yuko katika faragha ya msalani pale shuleni alikoingia pasi na kusukumwa na haja. 
iv. Hii ni baada ya kurushiwa, matokeo na mwalimu mkuu na kuona kuwa amefeli mtihani. 
b. Fafanua sifa za anayerejelewa katika dondoo hili. (alama6) 
.Samuelini; 
I. Muoga : Anaonesha uoga anapoingia katika ofisi ya mwalimu mkuu na anapoingia naye anasitasita ishara ya kuwa muoga. Analemewa kuwakabili wazazi wake na kuwaeleza kuwa amefeli mtihani. Anatetemeka pia anapomuona baba yake pale bawa nia lipojitosa ili afe. 
ii. Mwenye Majigambo: Anajigamba kuwa anahakika atapita mtihani na kumshtua mwalimu mkuu ambaye alionesha kutokuwa na imani naye. Anazi kujipata kwa kudai kuwa anaelewa kuwa yeye si mwerevu sana lakini huweza kupanga mambo yake na kile asomacho ndicho hutokea katika mtihani. 
Anajitapa kwa mpenzi wake Nina kuwa yeye ni bingwa wa masomo.
iii. Muongo : Anahadaababayake kuwahakupatamatokeo kwakuwahakuwa amekamilishakulipakaro. 
iv. Mwenye bidii : Anasema alikuwa akitembea mwendo wa kilomita 6 kuenda shuleni kila siku na kuwa alihudhuria madarasa yake vizuri. 
v. Bwege : Kutokana na majibu ya yale ambayo anasema anayajua, anaonyesha kuwa zuzu na si ajabu alifeli mtihani. 
vi. Mcheshi : Anachekesha kwa kauli yake kuhusu walimu kuu na wazazi wake. Anasema kuhusu mwalimu mkuu,Labda mwalimu mkuu kazi diwana maumivu. Labda anataka kufanyiwa operesheni ya ubongo ama anahitaji maombi hasa atakuwa na akili razini tena kuhusu wazazi wake anasema, 
.Mama na baba wameumbwa kwa aina tofauti za udongo 
vii. Mwepesi wa kukata tamaa : Kufeli mtihani shuleni anaona kana kwamba amefeli maishani. Hii ndio sababu anaamua kujiua. 
c. Onyesha mawazo yanayomwadhibu anayerejelea wana dondoo hili. (alama10)
i. Anaona juhudi zake nyingi za kutembea kilomita sita kuenda shule ni na kuwa namahudhurio mazuri darasani nimeshindwa kuzaa matunda. 
ii. Analemewa na vipi alivyofeli mtihani ilhali kuna mambo aliyoyajua na alihudhuria madarasa vizuri. 
iii. Anaona muda wa miaka minne, karo iliyolipwa na baba zimepotea.
iv. Anashindwa kama kuanguka mtihani inamaana kuwa hajui lolote. 
v. Anaona kuwa baba yake hata elewa akimwambia kuwa amefeli mtihani.
vi. Anaona kama amesaliti wazazi wake, ilhali yeye kama mwana wa kiume wa pekee ndiye tegemeo lao la kuwa kwamua katika lindi la uchochole. 
Alfa Chokocho : Tulipokutana tena 
20.Mamangu siku ile aliniamsha mapema.
i) Eleza muktadha wa dondoo hili. (alama4) 
i. Haya ni maneno ya Bongoa Bakari. 
ii. Anawaambia mkewe Sakina, Sebu na mkewe Tunu, Kazuna mkewe Bi Tunu (ataje angalau wahusika wawili ndipo atuzwe) 
iii. Wamokatika kilabu ya pogopogo. 
iv. Bogoa anawasimulia hadithi kuhusu jinsi alivyotolewa nyumbani kwao na kupelekwa kwa Bi.Sinai aliyemtesa sana.
ii) Tathmini umuhimu wa usimulizi wamzungumzaji katika kuendeleza dhamira ya hadithi hii. (a8) 
i. Kuchimuza suala la umaskini - Wazazi wake Bogoa hawana uwezo wa kununua sabuni /Bogoa na baba yake kutembea kwa miguu bila ya viatu hadi mjini. ii.Kuonyesha masaibu ya wanakijiji - walikuwa na tatizo la maji kwa maana yalikuwa hayapatikani karibu. Walitembea masafari marefu kuyatafuta. 
iii. Kumfumbulia Sebu fumbo alilotaka kufumbua - Amejua sababu ya Bogoa kutoroka nyumbani kwa Bi.Sinai. 
iv. Kufichua aliyempeleka Bogoa kwa Bi.Sinai - baba yake. 
v. Kusawiri maudhui ya mapenzi - mapenzi ya Bogoa kwa nduguze kwa wazazi wake yalimfanya kutotaka kutengana na familia yake. 
vi. Kusisitiza kwamba Bogoa hakutaka kuishi na marafiki wa baba yake ingawa alisema kwamba ni watu wazuri  aliliana kupigwa ukwenzi. 
vii. Kusawiri maudhui ya elimu - Baba yake Bogoa namwambia kwamba angepelekwa shuleni kusoma. 
viii. Kuonyesha ukali wa baba yake Bogoa - Bogoa alipokataa kuenda kwa marafiki zake mjini alimtishia kumchapa. 
ix. Kuendeleza maudhui ya ajira ya watoto - Bi.Sinai alimtumia Bogoa kufanya kazi ya nyumbani badala ya kumpeleka shuleni. 
x. Kuonyesha swala la ukiukaji wa haki za watoto.- Bi.Sinai anamtumia Bogoa kufanya kazi za nyumbani badala ya kumpeleka shuleni. 
xi. Kuonyesha maudhui yautabaka - Bi Sinai anawaambia wanawe kwamba watoto wa maskini hawastahili kusoma,kazi yao ni kutumwa. 
xii. Kufichua ukatiliwa Bi. Sinai - Anamchoma Bogoa baada ya kulala na kuacha maandazi kuungua. 
xiii. Kuonyesha maudhui ya uwajibikaji - Wazazi wake Bogoa walimtembelea ili kumjulia hali. 
xiv. Kuonyesha udanganyifu wa Bogoa - Bogoa anachomwa na Bi. Sinai lakini anamwambia Sebu aliungua akiepua majimoto. 
xv. Kuendeleza maudhui ya Siri - Bogoa aliteseka sana mikononi mwa Bi Sinai ila hakuwahi kumwambia rafikiye Sebu. 
xvi. Kubainisha masaibu ya Bogoa - Bi. Sinai hakumruhusu kutangamana na wazazi wake walipomtembelea, alikula makombo, anatusiwa, anasumbuliwa, anakatazwa kucheza na watoto wengine.
b.Onyesha jinsi mashaka linavyomwafiki mhusika mwenyewe katika hadithi ya Ndoto ya Mashaka (alama8) 
Mashaka ni mambo magumu yanayomfika mtu katika maisha. Jinahili linamwafiki kwani; 
i. Wazazi wake wote walikufa maratu baada ya kuzaliwa hivyo kuya kosa malezi yao.
ii. Mlezi wake Biti Kidebe anaugua miguu; hivyo inambidi amuugize ilhali yu mdogo ki umri. 
iii. Anaanza kufanya vijikazi vya kuchuma karafuu na kuangua nazi akiwa mdogo kiumri ilikutafuta kipato cha kujilisha na mlezi wake Biti Kidebe.
iv. Alisoma akamaliza chumba cha nane kwa taabu na mashaka. 
v. Mlezi wake, Biti Kidebe alikufa mara tu baada ya kumaliza masomo yake.
vi. Anafungishwa ndoa kwa lazima. Babake Waridi, mzee Rubeya anafika walimokuwa akiwa na watu wanne nakumfungisha ndoa bila ya yeye kuwa na habari.
vii. Familia nzima ya mzee Rubeya (babake Waridi) ilikosa raha kwasababu ya mwanao Waridi kuolewa na yeye ambaye ni maskini. Waliaibikia ndoa hii hadi wakahamiaYemeni. 
viii. Anaishi maisha ya kimaskini kule Tandale. Inambidi kufanya kazi ya ulinzi usiku ili kuilisha aila yake. Anaishi kwenye nyumba yenye paa linalovuja. 
ix. Mkewe Waridi anamtoroka kwa sababu ya umaskini. 
x. Hana kiti, meza, kitanda wala godoro katika makazi yake. 
xi. Anafanya kazi ila mshahara anaolipwa ni wa mkia wa mbuzi, yaani mshahara duni.
xii. Ana watoto wengi hadi hawana nafasi ya kulala kwenye chumba chake cha kupanga. Imebidi kumrai jiraniye kumkubalia wanawe wa kiume kulala jikoni mwake. 
xiii. Haliya mkewe Waridi kutoroka na wanawe kinamsababishia unyonge na unyongonyevu.
21. Sekta ya elimu ina changamoto nyingi. Thibitisha kwa kurejelea hadithi zifuatazo: (alama20) 
a)Mapenzi ya Kifaurongo 
Mapenzi ya Kifaurongo. 
i)Mapenzi : Kuna mahusiano ya kimapenzi miongoni wa wanafunzi, Penina anamwendea Denis kutaka kuwa mpenzi wake. 
ii)Utabakachuoni: Denis Machora anajihurumia anapojilinganisha na wanafunzi wengine kutokana na hali yake ya umaskini. 
iii)Kutamauka kwa wanafunzi kutoka na ugumu wa masomo. 
iii)Umaskini Denis Machora hana mahitaji ya kimsingi kama vile chakula. iv)Ukosefu wa ajira baada ya kukamilisha masomo  Denis. 
v)Wahadhiri kutowajibika: Dkt. Mabonga anafunza vitu ambavyo haieleweki.
vi)Uzembe Wanafunzi katika chuo kikuu hawatilii maanani masomo yao 
b)Shogake dada ana Ndevu 
i)Mapenzi za kiholela: Safia na Kim wanafunzi wa shule ya msingi ilhali wana uhusiano wa kimapenzi. 
ii)Mimba zamapema Wanafunzi kupata mimba wakiwa bado shuleni. Safia alipata mimba akiwa darasa la nane. 
iii)Uavyaji mimba Wanafunzi wanaopata mimba wakiwa shule wanakata shauri kuavya mimba Safia. 
iv)Vifo vya mapema Wanafunzi wanaopata mimba wanapojaribu kuavya mimba na kuishia kufa Safia. 
v)Kutowajibika kwa wazazi katika malezi ya watoto wao: Wazazi hawajihusishi katika masomo ya watoto wao.Wazazi wake Safia hawakujua walichokuwa wakifanya chumbani Safia na Kimwana walikodai kudurusu masomo yao. 
(zozote tano) 
c)Mwalimu Mstaafu 
i)Kutamauka: Wanafunzi kujiona zuzu wasiposhika masomo, mfano, Jairo.
ii)Ubaguzi: Kufeli katika elimu kunachukuliwa kama ni kufeli maishani. Hata hawapewi nafasi ya kuzungumza mbele ya watu. Mwalimu Mosi anawashinikiza wasimamizi katika sherehe ya kustaafu kwake kumpa Jairo nafasi ili naye aihutubie hadhira.
iii)Umaskini: Watoto kufukuzwa shule kwa kukosa vitabu yakada  Sabina bintiye Jairo. 
iv)Mfumo wa elimu: Haushughulikii wasioshika masomo darasani - Jairo.
v)Mapenzi ya kiholela: Wanakijiji walishuku kuwa huenda Mwalimu Mosi alikuwa amemtorosha shule Sabina bintiye Jairo. 
d)Mtihani wa maisha 
i)Mapuuza ya wasimamizi wa elimu: Mwalimu Mkuu anamtupia Samueli matokeo yake kama mtu anayemtupia mbwa mfupa. Alipuuza uwepo wake ofisini mwake. 
ii)Wanafunzi kutembea mwendo mrefu kwenda shule za kutwa. 
iii)Ukosefu wa nidhamu shuleni; Samueli alipokuwa shuleni aliitwa Rasta kutokana mahoka yake. Anawaita mahambe kama mwalimu wao mkuu. 
iv)Kufeli mitihani: Matokeo ya Samueli ni D na E katika masomo yote. 
21. Kutamauka baada ya kufeli mitihani: Samueli anataka kujiua. 
22. Mapuuza ya wanafunzi: Samueli alidhani kuwa nimwerevu ilhali hajui chochote. 
vii) Taasubi ya kiume: Samueli alitarajiwa kufanya vyema kuliko dada zake. 
22.Haki kubakia hata chakula kidogo cha sadaka ya mwenye njaa 
Thibitisha ukweli wa kauli hii kwa hoja kumi ukirejelea hadithi ya Tumbo Lisiloshiba (al 10) 
Kauli hii inarejelea unyanyasaji wa Wanamadongoporomoka..
a) Jitu linamaliza chakula chote kwenye Mkahawa Mshenzi bila kuwajali wateja waliokuwa pale. 
b) Vibanda vya Wanamadongoporomoka vinabomolewa bila kujali watapokwenda wenye vibanda. 
c) Wakubwa wanaweka vikwazo katika sheria kwa makusudi ili kuwazuia watu wadogo kutetea mali zao. 
d) Wanamadongoporomoka hawahusishwi katika mipango ya maendeleo katika eneo lao.
e) Askari wa baraza la mji na jeshi la polisi wanatumiwa kuwafurusha Wanamadongo wenye njaa katika makazi yao badala ya kuwahakikishia usalama wao. 
f) Majengo mengi yanajengwa katikati ya jiji kiwango cha mtu kukosa nafasi ya kuvuta pumzi. 
g) Wanasheria kukosa kuwa waaminifu wanapokabiliwa na sheria ngumu.siku wanasheria waaminifu ni adimu kama haki yenyewe! 
h) Wakubwa wanataka kunyaku aardhi ya wasiokuwa na nguvu kwa lazima baada ya 
i) Wakubwa wanataka kuwa honga kwa visenti vyao vichache ili waondoke ilhali hawana pakwenda. 
j) Mazingira chafu - Madongoporomoka ndiko kunako pachapacha za kila kitu; tope na uchafu unaonyekenya, makaro na uvundo unaopasua mianzi ya pua. 
Jadili uhalisia wa hadithi ya Tumbo Lisiloshiba katika jamii ya leo kwa kutoa hojakumi. (al 10) 
a) Ubinafsi- Kuna ubinafsi na ulafi katika jamii ya kisasa kama ilivyo katika hadithi. Jitu linamaliza chakula chote kwenye Mkahawa Mshenzi bila kuwajali wateja wengine. 
b) Unyakuzi- Wakubwa wanataka kunyakua ardhi ya watu wadogo kama ilivyo katika jamii ya leo ambapo viongozi hunyakua ardhi ya watu maskini.
c) Dhuluma- Wananchi hukandamizwa kwa kubomolewa vibanda/makazi yao hata bila ilani na kuachwa wakihangaika jinsi ambavyo inafanyikia Wanamadongoporomoka. 
d) Ufisadi- Wakubwa wanataka kuwahonga na vijisenti vidogo ili wahame makazi yao jinsi viongozi katika jamii ya leo huwa honga wananchi maskini na kunyakua mali yao. 
e) Sheria zenye vikwazo- Katika jamii ya leo, sheria huwapendelea matajiri na viongozi kwani wao huweka vikwazo makusudi ili kuwazuia maskini na wasio na nguvu kutetea haki zao. Hali ni hiyo hiyo katika hadithi ya Tumbo Lisiloshiba. 
f) Kutengwa- Wananchi hawahusishwi Na viongozi kikamilifu katika mipango ya maendeleo ya maeneo yao. Wanamadongoporomoka hawahusishwi katika mipango ya maendeleo. 
g) Mazingira chafu- Hali katika mtaa wa Madongoporomoka ni mbaya,  viongozi hawasafishi mtaa wao, kama ilivyo katika mitaa duni nyingi katika jamii ya leo. 
h) Wanasheria wasio waadilifu- Jinsi inavyokuwa vigumu kupata wanasheria waadilifu katika jamii ya leo, ndivyo ilivyokuwa adimu kuwapata wanasheria waaminifu kama haki yenyewe katika jamii ya hadithi ya Tumbo Lisiloshiba. 
i)Msongamano mijini- Jiji lilikuwa limejaa kila mahali; mall, majumba ya muziki, madukamakuu, shule, vyuo, hospitali, mahakama, majumba ya ofisi, n.k. Jinsi ilivyo katika miji mikuu mingi leo. 
j)Matumizi mabaya ya vyombo vya dola- Askari wa baraza la mji na jeshi la polisi
walitumiwa kuwafurusha wanamadongoporomoka badala ya kuwahakikishia usalama wao, Vyombo vya dola vinatumiwa vibaya na viongozi wa sasa.
k) Maendeleo- Kuna maendeleo yaliyopiga kasi katika jamii ya sasa kama ilivyokatika jamii ya hadithi. Jiji limejaa majumba ya mikahawa, malls, departmental stores, casinos, n.k. 
l)Ushirikiano- Kuna ushirikiano na umoja wa wananchi wanao nyanyaswa katika jamii ya sasa jinsi Mzee Mago alivyowakusanya wanamadongoporomoka ili kutetea haki zao. 
23.Kesho kama sote tutaamka salama.kama tutafungua milango ya nyumba zetu. 
(a)Eleza muktadha wa dondoo hili (alama4) 
 Maneno yalisemwa na mwenye tumbo lisiloshiba 
 Anamwambia mzee Mago. 
 Wako kwenye hoteli ya mzee Mago. 
 Alikuwa amemaliza kula na alikuwa akidokeza kuwa keshoye angefika pale.
(b)Eleza tamathali mbili za lugha zilizotumiwa katika dondoo hili. (alama4)
 Takriri Kama kama 
 Mdokezo salama.. 
 Kisengerembele/mbinuelekezi 
 Kama tutafungua milango ya nyumba zetu. 
(c)Eleza sifa sita za msemaji wa maneno haya. (alama6)
 Mlafi anakula chakula chote kwenye mkahawa. 
 Mwenye tamaa anatamani ardhi ya madongoporomoka. 
 Mdunishaji Maslahi ya wengine hawajali wana madongoporomoka watahamia wapi. 
 Mwenye upeo mfupi Hakufikiria kuwa wana madongoporomoka wangeweza kupingana naye na kukatia hapo. 
 Mwenye dharau Anamtamkia mzee Mago kwa ujeuri na kusema Nimekuahidi kuja kula ardhi yako hii leo. 
 Mkakamavu- hakujali kama watu wangemvamia alipokuwa akila chakula chote kwa mabavu huko kwa mzee Mago. 
(d) Hadithi hii ina akisi mambo mengi yanayotendeka katika bara la Afrika. Taja mambo sita (alama 6)
I) Ufisadi Matajiri wamenyakua mali ya umma. 
(ii) Unyakuzi wa ardhi mwenye tumbo lisiloshiba anataka kunyakua mashamba ya madongoporomoka. 
(iii) Nyakanyaka za nyumba Nyumba nyingi sana zimejengwa kila mahali jijini.
(iv) Matumizi mabaya ya vyombo vya dola askari wanatumiwa kuwalinda mabwanyenye wanao nyakua ardhi. 
(v) Ubomoaji wa vibanda vibanda vya kina yahe vinabomolewa huko madongoporomoka.
(vi) Utabaka- Kuna matajiri na maskini. Matajiri wanaishi jijini nao maskini wanaishi madongoporomoka. 
(viii) Maandamano maskini wanahitajitetea kwa kuandaa maandamano.
23.Ukengeushi huzorotesha maendeleo ya kijamii. Jadili ka ulihi ukirejelea hadithi ya Mkubwa. (alama20)
Ukengeushi ni hali ya kuacha njia nyofu na kufuata njia potovu.
 Viongozi wa kisiasa wamekengeuka kuwa kuwaua vijana ambao ni nguvu ya taifa. 
 Vijana wamepotoka Kimaadili- Mkubwa aliona vijana wanalaliana nje hadharani, walipotambua wameonekana walikuwa tayari kuua watu kwa kifua ubisibisi.
 Vijana wamegeuka kuwa wezi na wanyanganyi watu malizao.
 Vingozi wa serikali wanafanyabiashara ya unga bila kujali athari kwa vijana na taifa. 
 Viongozi wanajitajirisha kuwa kuuza unga, wanaingiza bidhaa hii bandarini bila kukaguliwa. 
 Unga unasababisha vijana wengi kuwa wanyonge na wasio na akili timamu. K.m mkubwa anamkuta kijana aliyetoa denda mdomoni. 
 Vijana ni wapyoro wanatumia lugha chafu ajabu. 
 Tamaa ya utajiri inamfanya mkubwa kuingilia biashara ya kuuza dawa za kulevya. 
 Mkubwa anauza shamba lake la urithi na kupata milioni kumi ambazo anatumia kuhonga wapiga kura. 
 Mkubwa anatoa rushwa kuwa kiongozi wa askari waliokamata mzigo wake na pia mkumbu kwa aachiliwe. 
 Kuna ukosefu wa haki kuwa mahabusu waliowekwa kizuizini wengi wao wanateswa kabla ya kuthibitishwa kuwa wahalifu. 
 Viongozi wanatelekeza raia wengi kwa ukimwi na dawa za kulevya ambazo zina wadhuru. 
 Wakubwa wanafungua majumba makubwa ya kurekebisha tabia, ilhali wao wangetakiwa warekebishwe tabia zao kwanza. 
 Askari polisi hawafanyi kazi zao vizuri wanaruhusu vigogo kupitisha dawa za kulevya nchini. n.k 
 Kwa kuzingatia hadithi zozote tano eleza uozo wa jamii kama unavyojitokeza katika tumbo lisiloshiba (Diwani) 
24.Kesho panapo majaliwa. Kesho kama sote tutaamka..kama tutafungua milango ya nyumba zetu zinazo simamia juu ya ardhi hii adhimu 
a Eleza muktadha wa dondoo hili (al.4) 
 msemaji Jitu 
 musemewa Mago 
 walikuwa katika mkahawa mshenzi baada ya Jitu Kula chakula chote na kulipia.
 Alikuwa amepanga kuja kuinyakuwa ardhi yao 
b Eleza sifa nne za msemaji (al.4) 
o Fisadi 
o katili
o Jeuri 
o Mnafiki. 
c Taja mbinu zozote mbili za lugha zinazojitokeza katika dondoo hili (al.2) 
i)Uradidi Kesho, kesho.. 
ii)Uhuishi/Tashihisi, Nyumba zinazosimama 
iii)Mdokeza: kama sote leuteamka.kama. 
d Kwa kurejelea hadithi nzima onyesha namna jamii ya kisasa ina tumbo lisiloshiba(al.10) 
o Unyekuzi wa ardhi.mali ya umma 
o Ufisadi wenye mamlaka inatumia nafsi za kunyakua ardhi ya umma. 
o Matumizi mabaya ya vyombo vya dola.- Jeshi la polisi na askari wa Baraza kutumiwa.
o Rasilimali ya umma inatumiwa vibaya. 
o Ulafi wa chakula kutaka kula sana. 
o Tamaa ya kuwa kiongozi au kunea mamlakani. 
25.Kwa kuzingatia hadithi zozote tano eleza uozo wa jamii kama unavyojitokeza katika tumbo lisiloshiba (Diwani) 
Uozo wa jamii 
a)Tumbo lisiloshiba 
- Dhuluma na unyanyasaji 
Ardhi ya wanamadoporokomoka inatwaliwa na wenye nguvu. 
- Tamaa 
- Ulafi 
- Ukosefuwahaki 
- Ukatili 
b) Mapenzi ya kifaurongo 
- Ubinafsi wa Penina 
- Ubaguzi 
- Utabaka 
- Ufuska. 
c)Shogake dada ana ndevu 
- Unafiki safia na kimwana
- Uongo wa safia na kimwana 
- Utepetevu katika malezi ya Bw. Masudi na Bi. Hamida. 
- Uavyaji mimba. 
d) Masharti ya kisasa. 
- Migogoro katika ndoa 
- Kuingilia ndoa kwa pupa 
- Kushukiana katika ndoa 
- Kukwepa majukumu kwa mwanamke. 
- Kujidunisha kwa msingi ya kiwango cha elimu kazi 
- Umbea. 
e) Nizikeni papa hapa 
- Otii kuingiliana na wanjiru katika mapenzi ya kiholela 
- Usambaji wa ukimwi 
- Kupuuza/kube za maamuzi ya mtu katika maisha. 
- Jamii kusahau mashujaa wa baada ya kuugua Otii alisahaulika. 
Maisha kupotea kutokana na ajali uendeshaji mbaya 
26.Ilikuwa kama vile katia saini ya kutiwa kitanzi bila ya kutambua vipengele vya sheria za utiaji huo wa kitanzi. 
a) Fafanua tamathali mbili zilizotumika katika dondoo. (alama4) 
Tashbihi- kama vile katia saini... 
Msemo- kujitia kitanzi 
b) Jadili vipengele vitano vya sheria zinazorejelewa katika hadithi nzima.(alama10) 
 lazima angeendelea kufanya kazi ya umetroni. 
 lazima kazi ya upishi walifaa kuifanya wote wawili. 
 lazima wangepata mtoto mmoja pekee. 
 lazima Dadi angetakiwa kunadhifisha nyumba na kifua nguo.
 lazima angekuwa na uhuru wa kuvalia kisasa. 
 lazima angekuwa na uhuru wa kutangamana na wanaume wengine.
c) Onyesha dhiki iliyompata mrejelewa kwa kukosa kivitambua vipengele hivyo. (alama6)
 Alimshuku mkewe kuwa na uhusiano wa kimapenzi na wanaume wengine. 
 Alijihisi mtumwa katika ndoa yake. 
 Alikejeliwa na kusimangwa na majirani. 
 Alianguka na kuumia vibaya alipoenda kumchunguza mkewe kwa kukisia alikuwa na uhusiano na mwalimu mkuu. 
 Alitawaliwa na chuki dhidi ya mkewe. 
 Alikosa raha hatakushindwa kukila chakula alichoandaliwa.
 Hakuwa na muda wa kupumzika 
27. Huku ukirejelea diwani ya Tumbo lisiloshiba fafanua matatizo yanayokumba vijana katika jamii (alama20) 
? Umaskini. Hadithi ya Mapenzi ya kifaurongo Dennis Machora anakunywa uji bila sukari 
o Hanapesa/maskini.
o Nizikeni papa hapa Otii anaishi kwenye kibanda kilichotalizwa kwa udongo na kuezekwa kwa makuti. 
o Dawa za kulevya. Hadithi Mkubwa vijana wanakufa kwa sababu ya kutumia dawa za kulevya. 
o Kubakwa mame Bakali Sara anabakwa akitoka kuhudhuria masomo ya ziada usiku. 
o Kuavya mimba Shogake dada ana ndevu Safia anaavya mimba, inayosababisha kifo chake. 
o Kuvunjika kwa Uchumba Mapenzi ya kifaurongo Penina hana vunja uchumba wake na Dennis Machora kwa sababu ya Dennis kuwa maskini. 
o Ukosefu wa ajira Mapenzi ya Kifaurongo Dennis amekamilisha masomo ya chuo kikuu lakini ametafuta ajira kwa miaka mitatu bila mafanikio. 
o Magonjwa Nizikeni papahapa Otii anaambukizwa virusi vya ukimwi Rehema Wanjiru 
o Tamaa ya Mapenzi Nizikeni papahapa Otii anatamaa ya mapenzi.
o Kulangua dawa za kulevya Hadithi ya Mkubwa
o Mimba za mapema hadithi ya Mame Bakari 
o Mhusika Sarah
Shogake dada ana ndevu Safia 
28. Eleza sifa za wahusika wafuatao. [alama20] 
i) Mwalimu Musi 
 Ni karimu 
 anampa Jairo zawadi alizopewa katika sherehe ya kumuaga. 
 Anakubali mke wa Jairo na watoto wake waishi kwake. 
 Alimpeleka mtoto wa Jairo shule na kumnunulia kitabu. 
 Anautu 
 Anasisitiza watu waliofika katika sherehe ya kumuaga na hawakufaulu maishani wapewe fursa ya kutoa hotuba. 
 Hakukasirishwa na yaliyosemwa na Jairo na alimpa zawadi zake zote.
 Anautu kwani alikubali kuishi na mke wa Jairo kwake. 
 Aliwafunza wanafunzi wake vizuri na mwishowe wakawa watu wenye vyeo katika jamii. 
 Nimsiri. 
 Alipompatia Jairo zawadi zake hakumwambia mkewe. 
 Alikuwa tayari kukosolewa. 
ii) Jairo 
 Alikuwa mwanafunzi wa mwalimu mstaafu. 
 Alikuwa mtu ovyo. 
 Hali yake ya umaskini ilimfanya amlaumu mwalimu kwa kumpa tumaini za uongo. 
 Hakufanya vizuri masomoni. 
 Alishiriki ulevi. 
 Aliamini pombe ilimpa raha ya kuishi. 
 Alikosa uwajibikaji ndiposa akampeleka mkewe na watoto wake kwa mwalimu. 
 Alikuwa mchoyo. 
 Alisema hakuelewa ni kwanini mwalimu alimshauri asilewe. 
 Aliishi maisha ya dhiki. Hakuwa na viatu vya kuvaa. 
 Alidai kuwa mwalimu Mosi angemwambia mapema kuwa hakuwa na akili ya kufaulu mtihani. 
 Uraibu wa pombe uliharibu akili zake akawa kama mwendawazimu. 
iii) Sera 
 Mke wa Mwalimu 
 Anautu na upendo 
 Alisihi mumewe akubali waishi pamoja na mke wa Jairo na watoto wake.
 Aliishi na mumewe kwa upendo na amani. 
 Anashirikiana na mke wa Jairo kufanya kazi za nyumbani, shambani na kutafuta kuni. 
 Anahuruma na upendo. 
 Anamtunza mumewe anapougua ugonjwa wa saratani. 
iv) Mke wa Jairo 
 Ni mvumilivu 
 Amejaa adha nyingi za maisha kutulia kwa Jairo. 
 Ni mtiifu 
 Anatii amri za mume wake 
 Anapopelekwa kwa mwalimu kama zawadi anakataa kurudi kwake nyumbani.
 Alikuwa tayari kuwa mke wa pili au mafanyikazi wa mwalimu. 
 Anashirikiana na mke wa mwalimu kufanya kazi za nyumbani, shambani na kutafuta kuni. 
29.Acha nijiondelee duniani niwaachie wafanisi wafanikiwe. 
a)Eleza muktadha wa dondoo hili [alama4]
 Haya ni mawazo ya Samueli. 
 Ni baada ya baba yake kwenda shule ya upili ya Busukalale kushauriana na mwalimu mkuu kuhusu karo. 
 Alikuwa karibu na bwawa lililopo kwenye kinamasi karibuna kwao
 Alitaka kujitosa majini afe 
b)Fafanua sifa za mhusika katika dondoo hili. [alama8] )
Samueli 
 Alikuwa mwanafunzi wa shule ya upili ya Bukukalala kwa muda wa miaka minne 
 Ni Mcheshi 
 Anasema,Labda mwalimu mkuu kazidiwa na maumivu. 
 Pia anasema kuwa babake na mamake wameumbwa kwa aina fulani ya udongo.
 Nimwongo/laghai 
 Alidanganya babake kuwa hakupata matokeo ya mtihani kwa sababu hakuwa amemaliza kulipa karo. 
 Nimwoga 
 Anaogopa anapoingia ofisi ya mwalimu mkuu na ana sita sita anapozungumza.
 Ana macho kana ndiyo maana akapewa jina Rasta shuleni 
 Huvunjika moyo upesi.
 Kutofaulu mtihani anakuona kama ni kuwaletea wazazi wake aibu.
 Anaamua kijitosa majini ili afe. 
 Hakuna maana ya kuendelea kuishi.
 Ana majivuno. 
 Anaelewa kuwa yeye si mwerevu lakini anajua kupanga mikakati na ana amini ana bahati kama mtende. 
 Anaamini amepita mtihani vizuri na matokeo yake yangemshtua mwalimu mkuu kwa sababu hakuwa na imani naye. 
 Baba yake anamgombeza na kuona hafai. 
 Mama yake anamtia moyo kwa kumwambia kuwa haja feli mtihani wa maisha. 
c) Fafanua mbinu zozote nne za kifani katika hadithi hii. [alama8]
 Kinaya 
 Ni kinaya Samueli kupoteza miaka minne ya kwenda shule bila mafanikio.
 Samueli anamdanganya baba yake ili atembee kilomita sita kutafuta matokeo ya mtihani ilhali alikuwa amepewa matokeo yake. 
 Tashhisi/uhuishi 
 Nziwa kijani wa samawati waliokula wakashiba 
 Linampokea kwa vilio nao mnuko kwa kughasi unapokea kwa vigemo.
 Safu safi ya D na E ili mkondolea macho bila kupesapesa. 
 Alimpa jicho safu ya maji akaona yanasumbuka na kuhangaika.
 SADFA 
 Ilisadifu kuwa siku na wakati ambapo Samueli alitoka kujirusha majini ili afe. Siku hiyo ilikuwa tofauti kwani wachunga walipitia hapo wakiwapeleka mifugo malishoni hawakuwapo hivyo ikawarahisi kujitosa majini. 
 Baada ya Samueli kujitosa majini na kupiga mikupuo kadhaa ya maji, mwanaume mmojaa kawa ameachwa nabasi na akaamua kutumia njia karibu na kumwokoa Samueli. 
 Taharuki 
 Kuna wanafunzi waliotokea ofisini mwa mwalimu mkuu wakiwa na furaha na huku machozi yanawatoka. 
 Nina alimwacha Samueli kutokana na vituko vyake aula! 
 Maisha ya Samuel yaliendelea Aje? 
30. Kwa kurejelea hadithi ya Tumbo Lisiloshiba na ya Mapenzi ya Kifaurongo, fafanua maudhui ya utabaka. (al.20) 
UtabakaTumbo Lisiloshiba 
 Kuna tabaka la mabwenyenye (jitu) na lile la wanyonge (wakazi wa madongoporomoka). 
 Tabaka la mabwenyenye linaendesha dhuluma dhidi ya wanyonge k.m jitu kubwa linasimamia ubomoaji wa vibanda vya wakazi wa Madongoporomoka.
 Tabaka la mabwenyenye linatumia vyombo vya dola kama askari wa baraza la mji na askari polisi kuwa kandamiza wanyonge. 
 Ardhi ya wakazi/watu wamadongoporomoka inatwaliwa na mabwenyenye.
 Wanasheria wamezibwa midomo kwa fedha za mabwenyenye.
 Tumbo lisiloshiba linaashiria wenye mamlaka ambao hawatosheki na wanataka kunyakua kile kidogo walichonacho wanyonge. 
Utabaka Mapenzi ya Kifaurongo 
 Wazazi wa Dennis Walikuwa wachochote na hawakuwa na mali yoyote.
 Dennis alikuwa mwana chuo watabaka la chini. Umaskini uliostakimu kwao hauna mfano. 
 Kila asubuhi waamkapo, mipini ya majembe huwa mabegani mwa wazazi wa Dennis kutafuta kibarua cha kuwalimia matajiri mashamba. 
 Dennis anayamezea mate magari makubwa makubwa ya watu wenye nacho.
 Dennis alihizika akiwa chuoni kutokana na umaskini wake anapo watazama wanafunzi wenzake walivyonenepa na kuwanda. Mavazi yao ni laini kutoka Uingereza, Ujerumani, Marekani, na Ufaransa. 
 Wanafunzi wa tabaka la juu wana simu za thamani, wengine wanabeba vipakatalishi na ipad. 
 Wanafunzi hao walisomea shule za upili za hadhi kubwa za mikoa au za kitaifa. 
 Kutazamia shule za vijijini kumwibua huigwa katika mitihani ya kitaifa ni kama kutarajia kupata maziwa kutoka wakuku. 
 Mavazi ya Dennis ni duni, kula kwa shida .n.k 
 Wenye jadi kubeli wanapita juu na wa chochote wanapita chini ingawa wamo katika chuo kimoja na wanafanya masomo moja. 
 Penina kumsikitikia Dennis kutokana na hali yake duni ya ufukara.
 Tofauti ya matabaka iliwatia kiwewe wazazi wa Dennis na wale wa penina.
 Penina kusema kuwa hawezi kuolewa na mwanamume asiye na kazi yenye mshahara mkubwa. 
 Shakila alikuwa na tabaka la juu. Mama yake alikuwa mkurugenzi mkuu wa shirika la uchapishaji. 
 Ukosefu wa ajira unamfanya Dennis afukuzwe na penina. 
31.a) Anwani ya hadithi TUMBO LISILOSHIBA ni mwafaka kwa hadithi hii. Fafanua (Alama10) 
Tumbo lisiloshiba ni hadithi iliyopewa anwani inayosadifu yanayotendeka hadithini kwa sababu: 
 Jiji licha ya kwamba lina majengo mengi bado linahitaji kupanuliwa ndio sababu ardhi ya wanamadongoporomoka inapangwa kunyakuliwa.
 Jitu linalokuja mkahawani kwa mzee Mago lina tumbo lisiloshiba, linaagiza lipewe vyakula vyote vilivyo kuwa vimeandaliwa wateja wengine, pia linakunywa chupa kadhaa za soda. 
 Jitu lina apana kuahidi kuwa lingehitaji chakula maradufu zaidi siku iliyofuata. Jambo lililowashangaza kina mzee Mago na wenzake.
 Jitu lilikuja siku iliyofuata kunyakua ardhi ya madongoporomoka. Hili linaashiria kuwa tumbo halishibi si chakula tu mbali rasilimali za raia kama ardhi. Tumbo lisiloshiba linasimamia wenye mamlaka ambao hawatosheki. Wanamiliki mali nyingi lakini bado wanahitaji kumiliki kidogo walicho nacho wanyonge. 
b)Fafanua sifa kumi za mzee Mago Alama10) 
i)Mwenye bidii anajitahidi kupiga nia haki za wanamadongoporomoka. Ana mkahawa madongoporomoka. 
ii)Mtetezi/mpendahaki Anatafuta wakili ambaye haja hongwa ili kutetea haki ya wanyonge. 
Hapuuzi uvumi kuhusu uwezekano wa vipande vyao vya ardhi kuchukuliwa. iii)Mwenye hekima/busara Anafahamu vyema matokeo ya wingu linalotarajiwa kupigania haki zao. 
iv)Amepevuka/mwerevu Anafahamu uzito wake si unaotokana na ardhi.
- Anafahamu haki haipatikani kwa urahisi. 
v)Mzinduzi Aliwazindua wenzake na kuwapa nasaha kuhusu maendeleo.
- Aliwatahadharisha kwamba wachunguze ni maendeleo gani yatakayo nufaisha.
vi)Jasiri Analijibujiyu kwa kuliambia wana madongoporomoka hawataondoka. vii)Mshawi- Aliwashawishi wanyonge wenzake watafute wanasheria waaminifu  ili wasaidie kufafanua vipengele vigumu vya sheria kama njia ya kuwavukisha vikwazo ili wapate suluhisho. 
ix)Mpenda ushirikianoAnashirikiana na wanyonge wenzake katika kutafuta uvumbuzi wakunyakuliwa kwa ardhi yao. 
x)Mwenye matumaini Aliamini ardhi ya wanamadongoporomoka itabaki mikononi mwao. Hata baada ya vibanda kubomolewa 
32.Huku ukirejelea hadithi za: 
i)Mapenzi ya kifaurongo 
ii)Shogake dada ana ndevu 
iii)Mame Bakari 
Fafanua maudhui y amapenzi kama yanavyosawiriwa. (Alama20) 
a)Mapenzi ya kifaurongo 
i)Mapenzi dhati 
- Dennis anampenda Penina kwa dhati. 
- Anamtambulisha kwa wazazi wake. 
- Anatazamia kumuoa haswa pindi atakapo patakazi. 
- Wazazi wa Dennis wana mapenzi kwa mwanao k.mwanajitahidi kufanya vibarua vya kuwalimia matajiri mashamba ili wakimu mahitaji yake. 
- Wazazi wa Penina wanampenda kwa dhati wanakimu mahitaji yake chuoni k.m pesa matumizi elfu tano kila wiki, wanamlipia kodi ya nyumba. 
- Mamake Shakila anamtafutia mwanaye kazi katika shirika la uchapishaji.
ii)Mapenzi kifaurongo
- Mapenzi ya Penina kwa Dennis si ya dhati. Licha ya wao kuishi pamoja anasema kuwa hawezi akaolewa na mtu asiye na mali. 
- Dennis anapokosa kazi Penina anamfurusha. 
- Anamdharau na kumnyima chakula kwa sababu hakuchangia chochote kununua chakula. 
- Wanafunzi wachuo cha kivukoni wanaonekana wengi wao kuwa na mahusiano ya kimapenzi k.m huonekana wakiongoza na mvulana na msichana kufanya starehe za hapana pale. 
- Mapenzi kati ya Penina na mpenzi wa awali ambaye alikuwa wa tabaka la juu na wakafarakana. 
b)Shogake dada ana ndevu 
mapenzi ya dhati 
-pana mapenzi ya dhati kati ya bwana Masudi na Bi Hamida wanazungumza mambo mazito na ya ndani kila jioni wakisubiri usingizi uwachukue.
- Bwana Masudi na Bi. Hamida wanampenda binti yao. Upendo huu unadhihirika kwa nama ambavyo wanamlea kwa makini. 
- Wanahakikisha binti amekuzwa kwa maadili mema. 
- Bwana Masudi na Bi. Hamida wanadhamini masomo kwani wanampa binti yao msaada unaohusiana na masomo kadri ya uwezo wao. 
- Ndugu yake Sofia alionyesha mapenzi kwa dadake, anapomweleza mama jinsi yeye na rafikiye anavyocheza. 
Mapenzi ya uongo 
- Mapenzi kati ya Sofia na Kimwana ni ya uongo  Sofia anaposhika mimba wanajaribu kuavya jambo ambalo linasababisha kifo chake. 
c)Mame Bakari 
mapenzi ya dhati. 
- Wazazi wa Sara walimpenda kwa dhati  kwani hata baada ya wao kujua kuwa ni mjamzito hawakumfokea. 
- Anapojifungua wazazi wake wanampokea vyema. 
Pana mapenzi ya dhati kati ya Sara, Beluwa na Sarina. Baada ya Sara kuwaeleza yaliyomfika walimsaidia.
32.Kwa kurejelea hadithi zozote tano katika Tumbo lisiloshiba na Hadithi nyingine, fafanua maudhui ya utabaka. (Alama20) 
Tumbo Lisiloshiba 
a) Utabaka. 
-Kunatabaka la mabwanyenye na tabaka la wanyonge. Tabaka la mabwanyenye linaendesha dhuluma dhidi ya wanyonge. Katika hadithi, hii jitu kubwa linaonekana likisimamia shughuli ya ubomoaji wa vibanda vya wakazi wa Madongoporomoka. Tabaka hilo la mabwenyenye linatumia vyombo vya dola kama askari wa baraza la mji na askari polisi katika kuwa kandamiza wanyonge. 
b) Mapenzi ya Kifaurongo 
Utabaka, 
Dennis anatoka katika familia maskini, Wazazi wake walikua wachochole hawakua na mali yoyote.
. Walijitahidi sana kutoka katika ufukwe huo haikuwezekana.
Dennis alikuwa mwanachuo wa tabakala chini.
. Kulikuwa na wengine ambao walikua na fedha tele. Wazazi wao walimiliki majumba mengi na wengine walikuwa na misururu ya mabasi na matatu ya abiria, 
 Shakifa alikuwa wa tabaka la juu. Mama yake alikuwa mkurugenzi mkuu wa shirika la uchapishaji. 
 Wanachuo waliotoka tabaka la juu walikua na maisha mazuri, libasi zaoni bora, wanasimu nzuri, tarakilishi na vitu vingine. Dennis mavazi yake yalikua duni, kula kwa shida na kadhalika. 
 Kulikuwa na watu walioendesha magari ya kifahari makubwa na mazuri.
 Wazazi wa Dennis ni wa tabaka la chini. Walifahamu kuweka majembe begani na kulima vibarua tu. 
c) Ni ndoto Mashaka 
Utabaka 
 Kuna watu wengi maskini. Ingawaje wanajaribu kupigana nao, bado hawajawahi kujinasua. Mwandishi anaonyesha kuwa katika mtaa wake, wamo maskini wengi. Nasihumotu, kuna sehemu nyingi nyinginezo. Watu wa tabaka la chini wanakaa sehemu zisizo na mpangilio maalumwa ujenzi. 
 Chumba cha Mashaka kwa mfano, kimepakana na choo cha jirani. Maji ya kuogea yanapita karibu na chumba chao. Watu wanaoishi katika mandhari haya ni wengi. Mvua ikinyesha kundi zimahili huwa mashakani. Viongozi hutangaza kuwa watu wa bondeni wahame lakini hawapewi mahala badala. 
 Tabaka la chini hubaguliwa. Mzee Rubeya ana hamia na kurudi Yemeni maana hakuweza kustahimili aibu ya binti yake kuolewa na mchochole. 
d)Kidege 
Utabaka. 
 Kuna tabaka la midege mikubwa. Hii ina nguvu na midomo yao ni kama mapanga. 
 Midege mikubwa inavamia na kutwaa visamaki vilivyokuwa katika kidimbwi cha bustani ya llala. 
 Tabaka hili la midege mikubwa lina ashiria tabaka la matajiri; watu wenye nguvu za kiuchumi katika jamii. Watu hawa hutumia nguvu zao kuwa dhulumu wanyonge rasilimali na haki zao. 
 Tabaka hili la videnge vidogo linaungana na kupambana dhidi ya uvamizi wa midege. Hatimaye videge vinashindana kuifukuza midege mikubwa. 
33. Kwetu tunapigania mikono ielekee vinywani. Mzoe avya sahani, vya vigae haviwezii 
a)Eleza muktadha wa dondoo hili (alama4) 
Msemaji ni Dennis akimwambia Penina wakiwa chumbani mwa Dennis katika chuo. Penina alikuwa anamwelezea Dennis kuwa angetaka awe mpenzi wake ndipo Dennis anapinga kwani wanatoka matabaka tofauti 
b)Taja tamathali mbili za usemi zinazojitokeza katika dondoo hili (alama2) 
msemo- tunapigania mikono ielekee vinywani 
methali mzoea vya sahani vya vigae hawezi 
c)Fafanua sifa za msemaji (alama4) 
sifa za Dennis 
- Msomi 
- Mwenye bidii 
- Mwepesi wa kushawishika 
- Mwenye majuto 
- Mwenye wasiwasi 
- Limbuka ni wa mapenzi 
Mpweke 
d) Jadili maudhui ya utabaka ukirejelea hadithi husika. (alama10) 
o Matajiri wanaendesha magari ya kifahari 
o Wazazi wa Dennis ni maskini 
o Wazazi wa Dennis wanafanya kazi ya vibarua 
o Dennis alikosa chakula aklanbywa uji 
o Penina alitumiwa shilingi 5000 kila wiki za matumizi 
o Wazazi wa wanafunzi wengine walimiliki mabasi na matatu hivyo ni matajiri 
o Wengine walimiliki nyumba za ghorofa 
o Wanafunzi wengine walimiliki simu za dhamani 
o Wengine walivalia mavazi ya vitambaa vya dhamani na vilivyovutia
o Watato wamaskini hawakufanya vyema katika mitihani yao 
o Dennis alikuwa bila mpenzi kwani vijana maskini hawakupendwa
o Mpenzi wa zamani wa Penina alitoka kwenye aila yenye nafasi
o Shakila alitoka kwenye familia tajiri ambapo wazaziwe walimiliki shirika la uchapishaji 
34. Mhini na mhini wa njia yao moja. Jadili ukweli wa methali hii ukirejelea hadithi ya mkubwa (alama10) 
o Mtenda maovu na mtendewa maovu wote huathirika vibaya 
o Hadithi hiii narejelea na mna viongozi wakubwa serikalini wanavyotumia nafasi zao katika kufanya biashara ya dawa za kulevya 
o Mkubwa alikuwa na tamaa ya utajiri akawania uongozi ili apate pasipoti ya kidiplomasia ambayo inampa nafasi ya kutokaguliwa katika viwanja vya ndege. 
o Mkumbukwa anashinda uchaguzi na kupata cheo hatimaye anapata pasipoti ya kidiplomasia 
o Anaitumia kupitisha dawa za kulevya bila kukaguliwa. Mkumbuke ndiye 
aliyepokea dhehena ya unga 
o Mkubwa anakamatwa na kupelekwa kizuizini, huko anaambiwa na mahabusu wenzake juu ya athari ya dawa za kulevya baadaye anatolewa na mkubwa 
o Mkumbukwa anafanya maamuzi ya kuachana na biashara hiyo.
o Anamwonya nakumlaani mkubwa kwa kuangamiza vijana wa Mchafukoge 
o Kisadfa mkubwa akiwa katika ndoto, anaona vijana wanavyoteseka baada ya kuathiriwa na dawa za kulevya 
o Aliona wake kwa waume waliwa wakonde anakaa maujiti kwa ajili ya kifua kikuu na ukimwi 
o Vijana wengi walikuwa wezi na kuchananya vuza nyumba 
o Miongoni mwao wapo watoto wake wa kiume 
o Anapotoka usingizini anachuna majani ya miti na kujitwika kichwani amechizika Vijana waliotumia dawa za kulevya aliwahini na kuwatendea maovu watoto wa wengine hivi sasa hayo maovu yanamdhuru yeye 
b) Thibitisha kuwa ulitimani kati ya maudhui ya hadithi ya mkubwa. Ulitima maana yake umaskini au ufukara 
 Mhusika mkubwa alikuwa maskini sana. Mweruli aliokuwa nao ulikuwa umekatika mfumbati na kung'oka misumari mitatu 
 Gari aliloabiri mkubwa lilipita Madongoporomoka sehemu ya wachochole  Alipitia vichochoro vyenye vijumba vikongwe kudhihirisha umaskini
 Biashara ya kukaanga pweza ili kuwayenye pato dogo tu 
 Wakati alipomwelezea Mkumbukwa nia yakugombea uongozi alimweleza kuwa anahitaji kuingia siasa ilikua chanana umaskini 
 Watu waliompigia kura walipewa sukari, unga, kanga au mchele kuashiria umaskini 
 Maisha awali ya mkubwa yalikuwa maisha duni hatakupata chakula ilikuwa shida 
 Mkubwa hakuwa na mavazi alivaa nguo zilizojaa viraka 
 Wakati anabadilisha taili za nyumba yake, taili alizotoa zilinganganiwa na maskini ili wangarishe nyumba zao 
35. Naapa na mola wangu sitofanya tena biashara hii. 
a.Eleza muktadha wa dondoo hili 
i.Haya ni maneno ya Mkumbukwa 
ii.Anamwambia Mkubwa 
iii.Wamonyumbani mwa Mkumbubwa 
iv.Ni baada ya kubadili nia na kutotaka kutumiwa na Mkubwa kusambaza unga/dawa za 
kulevya kwa mateja 
b.Tathmini umuhimu wa mzungumzaji 
Mzungumzaji ni Mkumbukwa. Ana umuhimu ufuatao; 
i.Nikielelezo cha ufisadi. Anawahonga raia ili wamchague Mkubwa katika uchaguzi mkuu 
ii.Anaonyesha maana ya methali muui huwa mwema. Amekuwa akitumiwa na Mkubwa kuuza unga lakini amebadilika na kumsuta Mkubwa kwa kuendesha biashara hiyo 
iii.Ametumiwa kufichua masaibu ya mahabusu gerezani. Anaeleza jinsi wanavyolala sakafuni na chakula chao kuliwa na askari 
iv.Nikiwakilishi cha madhara ya kuuza unga. Anatiwa mbaroni na kufungwa kwa siku tatu baada ya kupatikana na furushi ya bangi. 
v.Ni mfano wa raia wanaondeleza uongozi mbaya. Anawahonga raia kumchagua Mkubwa aliye na kisomo duni na asiyestahili na kumwacha profesa. vi.Ametumiwa kuufichua unafiki wa Mkubwa. Anamsuta Mkubwa kwa kufungua nyumba za kurekebisha tabia za vijana mateja ilhali ndiye anayewauzia unga. 
c.Biashara inayorejelewa ilikuwa na athari basi kwa jamii.Huku ukirejelea hadithi hii, thibitisha ukweli wa kauli hii kwa hoja kumi. 
Biashara inayorejelewa ilikuwa na athari hasi kwa jamii. Huku ukirejelea hadithi hii, thibitisha ukweli wa kauli hii kwa hoja kumi. 
i.Kufungwa Mkumbukwa anatiwa mbaroni na kufungwa kwa siku tatu baada yakupatikana na begi la unga 
ii.Kusinzia Mkumbubwa anadai kwamba vijana wanaotumia unga wanasinzia saa zote; hivyo kuishia kutofanya kazi. 
iii.Vifo Mkumbukwa anadai kwamba vijana wengi wamekufa kutokana na matumizi ya unga. 
iv.Ufisadi Biashara ya unga iliendeleza ufisadi katika jamii, Mkubwa ana mhonga mkuu wa polisi Ngwengwe wa Njagu ili amfungulie Mkumbukwa aliyetiwa mbaroni baada ya kupatikana na begi la unga. 
v.Wizi Vijana mateja wanawaibia watu mitaani 
vi.Fujo Vijana mateja wanazua fujo wakitumia visu na bisibisi
vii.Kudhoofika kwa afya Afya ya vijana mateja imedhoofika kutokana na matumizi ya unga. Tunaambiwa kwamba hawana nguvu. Wengine wanadondo kwa naudenda huku wakiwa wamefumba macho/wengine wamekauka midomo. 
viii.Kujitoga mwili vijana mateja wanajitoga mwili. Mwili umejaa matundu kama jahazi la mtefu. 
ix.Kupujuka kwa maadili Vijana mateja wana watusi wengine. kwa mfano, wanamwita mkubwa makande/mavi ya bata 
x.Uzembe - Vijana mateja wamekuwa wazembe; hawafanyi kazi.Wanalaliana vichochoroni baada ya kutumia unga 
xi.Vitisho Unga umewasababisha vijana mateja kuwa wenye vitisho. Kwa mfano, wanamtisha Mkubwa kwamba wangemtoa chango. 
xii.Kudhurika kwa akili Akili za vijana mateja zimevurugika kutokana na matumizi ya unga. Kwa mfano, kuna kijana mmoja anayemlaumu Mkubwa 
alipogusa kwamba kwa kufanya hivyo alimwangusha na ndege aliyokuwa akisafiria kuelekea kwa baba Obama ilhali hakuwa akisafiri 
xiii.Sober house Pesa zinazohitajika kuleta maendeleo zinatumika katika kufungua vituo vya kurekebishia tabia za mateja k.v Sober house. xiv.Magonjwa- Dawa za kulevya zinawasababishia vijana mateja magonjwa kama vile kifua kikuu na ukimwi kutokana na kujitoga mwilini 
36.Jadili maudhui ya usaliti katika hadithi, Mapenzi ya kifaurongo na Mame Bakari. 
i.Wanajamii wanawasaliti wazazi wa Dennis kwa kuwakejeli kwasababu ya kuwa maskini 
ii.Daktari Mbonga anawasaliti wanafunzi kwa kukata kuyajibu maswali yao. Kwa mfano, na jibu wanafunzi aliyemuuliza swali kuwa kama hakujua jinsi fasihi inavyoelekeza jamii hakufaa kuwa darasani. 
iii.Baadhi ya wanafunzi chuoni Kivukoni wanawasili wenzao kwa kuwa cheka wanapomwomba Daktari Mabonga atumie lugha nyepesi msichana mmoja anamcheka mpaka anaanguka 
iv.Penina anamsaliti Dennis Machora kwa kumwambia kwa mbahawezi kuolewana mwanamume asiye na kazi yenye mshahara mkubwa ilhali alipomtaka kuwa mchumbawe alimwambia kuwa alichotaka ni uaminifu wa mapenzitu. 
v.Serikali inamsaliti Dennis kwa kutompa ajira. Miaka mitatu ilikuwa imepita akisaka kazi tangu ahitimu masomo yake ya chuo. 
vi.Penina anamsaliti Dennis kwa kutombakishia chakula akidai kwamba hakuwa amemwachia 
pesa za kununua chakula ilhali alijua kuwa Dennis hakuwa na ajira na alitoka familia maskini. 
vii.Penina anamsaliti Dennis kwa kuenda kinyume cha ahadi yake. Anapomtaka Dennis kuwa mchumba wake anamshawishi moyoni mwake amekuwa na azma ya kumpenda mtu milele lakini  anaivunja ahadi hii kwa kuuvunja uchumba wao kwa sababu ya umaskini wa Dennis. 
viii.Penina anamsaliti Dennis kwa kumfukuza kutoka kwenye nyumba walikokuwa wakiishia kijua kwamba Dennis hakuwa na uwezo wa kifedha wa kupangisha nyumba kwingine. 
ix.Penina anamsaliti Dennis kwa kumdhalilisha. Anapouvunja uchumba wao anamwambia 
kwamba asimwite mpenzi na kumshauri amtafute mwingine mwenye hali kama yake (umaskini) 
x.Wazazi wake Penina wanamsaliti Dennis kwa kumtahadharisha mwanao Penina dhidi ya kuchumbiwa naye. 
xi.Wanafunzi chuoni wanausalitiwa jibu wao wakusoma kwa kuanza kuchumbiana. Kwa mfano, uchumba wa Dennis na Penina. 
xii.Dennis na Penina walikuwa wamepanga kuona baada ya kufuzu masomo yao lakini Penina anamsaliti Dennis kwa kuuvunja uchumba wao. 
xiii. Penina anawasaliti wazazi wake kwa kutowatii wanapomtahadharisha dhidi yakuchumbiwa na Dennis anawapuuza nakuchumbiwa naye. 
MAME BAKARI 
I. Janadume linamsaliti Sara kwa kumvamia na kumbaka akitoka masomoni ii.Beluwa anamsaliti Sara kwa kuifichua siri ya mimba yake kwao ilhali alitaka iwe siri 
iii.Jamii inamsaliti mwanamke kwa kumwona kuwa mkosaji/shetani tukio la ubakaji linapotokea 
iv.Mwalimu mkuu angemsaliti Sara iwapo angemfukuza kutoka shule ni jinsi Sara anavyowaza ilhali hayakuwa mapenzi yake kubakwa 
v.Sara anaona usaliti wa wanajamii kwa sababu anakisia kwamba wangemsusuikana kumtenga kama mgonjwa wa ukoma iwapo wangeujua ujauzito wake ilhali aliupata kutokana na kubakwa. 
vi.Baba yake Sara anamsaliti mkewe (mamake SARA) kwa kutompa nafasi ya kujitetea nafsi yake mbele yake. 
vii.Sara anauona usaliti wa babake iwapo angejua kuwa yeye ni mjamzito. Sara anaona kuwa baba yake angemfukuza kutoka nyumbani ilhali haikuwa kupenda kwake kubakwa na kupachikwa mimba. 
viii.Raia wanalisaliti janadume lililombaka Sara kwa kuliua kwa matofali licha ya kwamba lilikuwa limemwomba Sara msamaha 
37.Ndugu yangu kula kunatumaliza 
Kunatumaliza au tunakumaliza 
(a)Eleza muktadha wa dondoo hili. (alama4)
 Kauli ya kwanza ni ya mbura 
 Kauli ya upili ni ya sasa. 
 Walikuwa nyumbani kwa Mzee Mambo 
 Mzee Mambo alikuwa ameandaa hafla ya kusherekea mtoto wake kusajili wa kwenye shule yanasarina wapili meno yalikuwa yamepasua ufizi. 
 Wanasema haya baada ya kula sana kwenye sherehe hiyo. 
4x1=4 
i) Fafanua maana ya kitamthali katika kauli kula tu na kumaliza (alam10)
 Mzee Mambo kuwa waziri kivuli wa wizara zote anapokea mshahara lakini hana kazi yoyote. 
 Wafanyikazi ni watepetevu- wanafika kazini lakini hafanyi lolote pale kazini. 
 Vyeo vya mzee Mambo vinampa fursa yakupakuwa mshahara (yeye anacho tatu hapewi) uk37. 
 Mzee Mambo kuandaa sherehe kubwa ambayo inaangaziwa na vyombo vya habari. 
 Wizara moja inaendeshwa na mawaziri wawili  Sasa na Mbura wanadai kuwa waoni mawaziri wa wizara ya Mipango na mipangilio. 
 Sasa na Mbura kuendesha wizara kwa namna ya kujifaidi. Wanasema wizara inawaendesha hasa. Uk37. 
 Magari ya serikali kutumiwa vibaya kwenye sherehe ya Mzee Mambo kuleta jamaa zake, kuleta sherehe havipikwi hapo bali vinaagizwa kwa mali ya umma. Uk39. 
 Mbweo anayoitoa Mbura (uk40) ni ishara ya shibe aliyonayo. Hizi ni dalili za maji tapo/kiburi cha viongozi kuridhika na hali yao ya kuendelea kufaidi kwa wizi wa mali ya uuma. 
 Maelezo ya jinsi Sasa na Mbra wanafakamia chakula upseiyanatupa taswira ya jinsi wenye uwezo wanapapia mali ya umma bila kuona haya. 
 Mbweo anayoitoa Mbura (uk40) ni ishara ya shibe aliyonayo. Hizi ni dalili za maji tapo/kiburi cha viongozi kuridhi kana hali yao ya kuendelea kufaidi kwa wizi wa mali ya umma. 
 Matajiri hawajali lawama kutokana na wizi wao wa mali ya umma. 
 DJ kwenye sherehe ya Mzee Mamabo hajali lawama kwa kulipwa mabilioni yapea kutoka kwenye hazina ya umma. 
 DJ ana duka la dawa ambalo mtaji wake ni bohari kubwa ya dawa za serikali. 
 DJ na wenzake wanapa ata huduma za kimsingi kama vile maji ya umeme huku raia wakiumia. 
ii)Kwa mujibu wa hadithi hii, ni kwa namna gani wasemaji wanadai kula kunawamaliza?(alama6) 
 Magonjwa yanayosababishwa na kula lishe isiyobora mfano sukari, presha, saratani, obesti n.k 
 Kuna mauaji- watu wanaua na kwa kutumia silaha za maangamizi kama vile risasi na mabomu au hata kunyongana kutokana na unyakuzi wa mali ya umma. 
 Kuna haiyakuunakifi kiranaki mawazo. 
 Uhalifu wa kunyanganyana mali. 
 Kutovukwa na utu/ukosefu wa heshima. 
 Kutojirudi kutokana na makosa wafanyayo/kukosa kukiri na kuomba msamaha watendapo maovu. 
 Kuhalalisha wizi/unyakuzi inasemwa kuwa aliyepewa hapo konyeki (ubinafsi) 
38.(a)MameBakari 
Kwa mujibu wa hadithi hii, ubahaimu anaotendewa mwanamke unakuwa na athari mbaya kwake. Onyesha kwa mifano mwafaka. (alama10) 
 Tukio la kubakwa linampotezea fahamu na anaaibika sana anapozindukana kujipata akiwa uchi uk47 
 Mwanamke kujeruhiwa Baada ya Sara kubakwa na janadume lile, anaharibiwa nakuvuja damu. 
 Mwanamke kuvunjiwa ujana jike na utu wake. 
 Maisha ya mwanamke kuingiliwa na kuharibiwa. 
 Masomo yake yanakatizwa mwalimu mkuu alimkabidhii Sara barua ya kumfukuza shuleni (uk49) 
 Mwalimu mkuu hamsikilizi wala kumhurumia badala yake aliongoza kumkejeli nakumweleza ile haikuwa shuke ya wazazi bali wa wasichana. Anasema hawafundishi wanawake hapo. 
 Mwanamke anateseka kiakili Sara anaingiwa na mawazo mengi jinsi atakavyo ukabili ule ujauzito. Anafikiria hatakuito aile mimba, kuhama kwao na hatakujiua. 
 Mwanamke katika umri mdogo anabebeshwa mimba jinsi Sara alivyofanysihwa. Mzigo huo ungekuwa na changamoto nyingi kutoka na umri wake mdogo.
 Kuishi adhabu ya wazazi Sara anahofia babake angemchinja kwa ujauzito wake. 
 Kuogopa kutoa taarifa ya kubakwa kwa wazazi kwa sababu wazazi hawangemwamini. 
 Kuishi maisha ya kimaskini msimulizi anaeleza kuwa Sara angekuniwa kunjiwa matambara yake na kurushiwa nje. 
 Kila mara mwanamke anapobakwa, anayelaumiwa ni mwanamke na hata huonwa kamashetani. Uk48 
(b)Masharti ya Kisasa 
mapenzi ni mateso, ni utumwa, ni ukandamizaji, ni ushabiki usio na maana. Thibitisha ukweli wa kauli hii kama unavyo jitokeza kwenye hadithi.(alama10) Mtahiniwa azingatie masharti ambayo mwanamume anafaa ayazingatie pamoja na athari zake katika maisha ya ndoa.
 Dadi ndiye mchuma riziki- yeye ni muuza samaki na apatacho kinatumiwa kuilisha jamaa yake. Pesa za mkewe ni za kununua fasheni mpya ya mapambo. 
 Dadi anasaidia kazi za nyumbani lakini mkewe Kidawa hatosheki na hayo.
 Kidawa hakubali kuwa mwanamume kazini za nje si za ndani na kuwa Dadi kufanya kazi za ndani nihisanitu.Uk60. 
 Dadi ana lazimika kushika shughuli za upishi kama vile kukuna nazi na kutia mboga tui. 
 Dadi anaosha nyumba, kufagia, kufua na hata kupiga nguo pasi.
 Wanandoa kujiwekea masharti ya uzazi. Wanahiari kumzaa mtoto mmoja tu kutokana na athari za usasa. 
 Dadi hataki mkewe atembeze bidhaa za kuwauzia wateja. Kila mara mkewe anapofanya hivyo, anaumia sana. Anaiona hiyo kama fursa ya mkewe kuhusiana na wanaume wengine. Uk61. 
 Dadi anaona ugumu wa masharti ya mkewe katika maisha ya ndoa lakini anashinda kumweleza. 
 Licha ya kuwa Dadi aliona ugumu wakuzingatia masharti aliyowekewa na mkewe, hangeyavunja. Angefanya hivyo ndoa yao ingevunjika na huko kungekuwa ni kumvunja yeye pia. 
 Dadi kushuku mkewe ana uhusiano wa kimapenzi na mwalimu mkuu. Hali hiyo inampa wasiwasi sana hata anashindwa kula. 
 Kila mara Dadi alitarajiwa kuwa baada ya kula angeviondoa vyombo mezani na hata kuvisafisha. 
 Dadi anapoamua kuzua mpango wa kupeleleza uhusiano wa mkewe na mwalimu mkuu, anafumaniwa na watu akiwa amepanda apipunaanaagnukana kuumia vibaya sana jambo linalomshutua sana mkewe pamoja na mwalimu mkuu anayelazimika kumwitia ambulensi impeleke hospitalini.
39.Jadili ufaafu wa anwani TUMBO LISILOSHIBA kwenye hadithi hiyo. 
Anwani ya Tumbo Lisiloshiba ni mwafaka kwa Hadithi kwa Hadithi fupi ya TUMBO LISILOSHIBA. Anwani hii imetumika kijazanda kuashiria ile hali ya kutotosheka na alichonacho binadamu. Mathalan, mtu anaweza kuwa na mali, rasilimali, cheo fulani na kadhalika; lakini akawa hatosheki kamwe, anataka aendelee kumiliki vitu zaidi na zaidi bila ya kuonyesha kuridhika kamwe. Anwani hii inadhihirika kwa jinsi zifuatazo; Tumbo ni jitu halishibi kamwe. Jitu hili linakula vyakula vyote kwa hoteli ya Mzee Mago, lakini halishibi kamwe. Baadhi ya vyakula vinavyoliwa na jitu hili ni kama vile wali, nazi, mchuzi wa Nyama, Nyama ya kuchoma kwa mkaa, kachumbari, samaki wa kukaanga, chapati, kukuwa kukaanga, Mboga ya mchicha na kadhalika. Licha ya kula duru zaidi ya tano ya vyakula hivi, jitu hili halionekani kushiba kamwe. Kudhihirisha kwamba jitu hili hajashiba, jitu lenyewe linamwahidi Mzee Mago kwamba litarudi katika mkahawa ule usiku inayofuata na linataka lipate chakula marudufu kushinda kile cha hivi leo. Kwa hakika, yanaonekana wazi kwamba tumbo la jitu hili halishibi kamwe. 
Kadhalika, tumbo la wakubwa ambalo hapa limetumiwa kijazanda halishibi katika upande wa kujitaftia rasilimali zao. Licha ya viongozi hawakuwa na mali na rasilimali kochokocho huwa wanataka wapate mali nyingine zaidi. Jitu na wenzake wakubwa wanataka wajenge majengo ya biashara na Starehe katika mtaa wa Madongoporomoka kwakuwa hawajatosheka na mali waliyonayo. Tumbo la viongozi halishibi katika unyakuzi wa ardhi za watu. Jitu na wakubwa 
wenzake wanataka kunyakuwa ardhi ya wanamadongoporomoka kwa sababu hawajatosheka na ardhi walionayo. Wanataka ardhi zaidi ya ujenzi wamajengo kama njia ya kupanua mji wao ambao hauna nafasi ya majengo zaidi. 
Mji nao kiishara una tumbo lisiloshiba kutokana na majengo yaliyojengwa ya aina mbalimbali. Ingawa mji huu una majengo haya anataka kupitia kwa wakubwa wake upate nafas izaidi ya ujenzi ili kukidhia tumbo lake lisiloshiba. Nafasi hii itapatikana kutoka mtaa wa Madongoporomoka ambao uko karibu na mji huu. Wakubwa wanataka kuutwaa mji huu kwa minajili ya upanuzi zaidi. 
Kupitia Sheria zilizoko tunaona hali ya kutotosheka ama kutoshiba kwa viongozi kisheria. Wakubwa hawa wanabadilisha Sheria kwa manufaa yao binafsi. Sheria hizi zinanuiwa kumkandamiza mwananchi, ili akose nafasi ya kutetea haki yake ya kumiliki mali. Hii ndiyo sababu inayomfanya Mzee Mago kuwashauri wananchi wawatafute wanasheria waadilifu kama njia ya kupigania haki yao wasije wakapokonywa eneo la Madongoporomoka na viongozi. 
Kwa kiwango kikubwa wateja wanao kuja mle mkahawa ni mwa Mzee Mago wanafanya hivyo kutokana na matumbo yao kutoshiba. Matumbo haya tayari yana njaa na ndipo wanakuja kuyataftia vyakula kutoka katika mkahawa huu. Jitu linapofika linawapata watu wakiwa tayari kuagiza vyakula kutoka katika mkahawa huu. Hata hivyo, jitu linaamua kuvinuanua vyakula hivyo vyote. 
Wakazi wa Mdongoporomoka yanaonekana kushiba hali ya sahau, tumbo la akili la Mago halishibi sahau kamwe. Badala ya kusahau anaendelea kukumbuka mengi kuhusu jinsi yakupigania haki, ili ardhi ya Madongoporomoka isichukuliwe na wakubwa walio na fedha Nyingi. Hii ni kutokana na uvumi ambao hauna nafasi zaidi ya upanuzi isipokuwa hii ya mtaa huu wa makabwela. 
40.(a) Jadili matatizo yanayowakumba wakaazi wa Madongoporomoka katika tumbo lisiloshiba (alama10) 
i. Wanamadongoporomoka wanadharauliwa na kutwaliwa ardhi yao
ii. Kuporwa ardhi: ardhi yao imenyanyaswa na tabaka la mabwanyenye. iii. Wanawatoa katika ardhi hiyo na kuvunja vibanda vyao pasipo hatakuwalipa fidia.
iv. Unyanyasaji huu unafanya kwa wakazi hawa kwakuwa hawana mtetezi.
v. Haki imenunuliwa na wenye nacho wanabomolewa vibanda vyao ilhali hawajaonyesha mahali mbadala pa kwenda kuishi. 
vi. Ukosefu wa haki: watu wamadongoporomoka hawana haki wenye fedha wanawaona wakazi hawa kama takataka tu. 
vii. Ardhi ya madogoporomoka inaponyakuliwa na wenye nacho wanashindwa kupata mtetezi. Wanasheria wamenunuliwa na matajiri. Ni vigumu kupata mwanasheria mwaminifu. Mzee Mago ana shauriana na wenzake na mnaya kuruka viunzi hivi vya kisheria. 
viii. Makaziduni: wakazi wamadongoporomoka wanaishi katika makazi yenye mandhari chafu. Kulikuwa na mashonde ya vinyesi. 
ix. Wanaishi katika vibanda uchwara vinavyozungukwa na uozo na bubujiko la maji machafu. Hakuna mamlaka yoyote ya maji taka inayojishughulisha nao.
x. Wakazi wamadongoporomoka wananyimwa fidia inayolingana na thamakaya, makazi yao yaliyopokonywa na mabwanyenye. 
xi. Watu wamadongoporomoka wanaachwa njaa baada ya jitu kubwa kula chakula chote. Jitu linaingia katika mkahawa mshenzi na kuagiza kila chakula kilichopo kiletwe, jitu linabugia chakula chote huku watu waliokua wamesubiri chakula hicho wakibakia na njaa. 
xii. Wakazi wamadongoporomoka wanabaguliwa. Sehemu wanaoishi hakuna maendeleo yoyote. Kuna uchafu mwingi sana. Sehemu hii ilipaswa kusafisha ili wala uifanane na sehemu nyingine za mji huo. 
xiii. Wanamdongoporomoka wamekosa usalama. Wanaishi kwa wasi wasi sana. Wanaamshwa kwa vishindo vyama buldoza. 
xiv. Askari wa baraza la mji wanaangusha vibanda vyao nakuwatimua waliokuwa bado wamelala. Jeshi la polisi linawapa ulinzi askari kwa mira una bunduki. Mali zao duni zinaharibiwa. 
xv. Wanamdongoporomoka wanalia na kulala mika kwa kukandamizwa na vyombo vya ulinzi. Wanakandamizwa kwa sababu ya umaskini wao. Matajiri wanawakandamiza 
(b) Dhihirisha ukweli wa methali mzoea sahani vya vigae haviwezi katika hadithi ya mapenzi ya kifaurongo 
(alama10) 
i. Mtu ambaye ni tajiri mwenye kuzoea kuwa na mahitaji yote maishani kama penina itakuwa vigumu kuishi kwa taabu na hali ambayo kila kitu ni duni.
ii. Penina Anatoka katika familia yenye nafsi kifedha, hivyo hakosi mahitaji yake yote. Masurufu yake yalikuwa shilingi elfu tano kila juma. 
iii. Dennis ni mtoto wa fukara ambaye amekosa mahitaji yake ya msingi. Hata chakula anapata kwa shida sana. 
iv. Dennis anaona haitawezekana kuwepo na mahusiano mwafaka kati ya Penina.
v. Penina anasisitiza kuwa inawezekana kabisa msichana wa kitajiri atangamane na kijana mwanaume ambaye ni fukara. 
vi. Penina anafanikiwa kumshawishi Dennis kwamba hilo linawezekana na wanaanza kuwa na uhusiano wa kimapenzi. 
vii. Waliahidi anakuwa wangefunga ndoa baada yakuhitimu masomo yao na kupata kazi. 
viii. Walishirikiana vyema na wakaonyesha mapenzi moto moto mithili yao ulimi na mate. 
ix. Walipomaliza masomo waliamua kuishi pamoja katika nyumba ya kupanga. Kila kitu waligharimu wana wazazi wake Penina. 
x. Baadaye changamoto inaibuka wakati Penina anapodai kuwa hawezi kuolewa na mwanaume ambaye hana kazi yenye mshahara mkubwa. 
xi. Penina anamvumilia Dennis kwa muda wa miaka mita tuna hatimaye uvumilivu unamshinda. 
xii. Ahadi zote ambazo Penina alimuahidi Dennis zikaanza kuota mbawa.
xiii. Penina anamfukuza Dennis kwenye nyumba wanamoishi kwa kuwa amekosa kazi na hana msaada wowote kwake zaidi ya kumnyonya tu. 
xiv. Penina anaweka bayana kabisa kuwa pasipo matunzo mwafaka mapenzi yake kwa Dennis yanashindwa kustawi. 
Mgomba changarawe ni haustawi. 
xv. Kwa hiyo ni ukweli kabisa kuwa mzoea vya sahani, vya vigae haviwezi kwa sababu Penina aliyekuwa amezoea maisha ya raha anashindwa kukubaliana na dhiki anayokumbana nayo baada ya kuishi na Dennis. 
41.Aliyeumwa na nyoka akiona ungongo hushtuka 
a)Weka dondoo hili katika muktadha (alama4) 
Maelezo ya mwandishi kuhusu Otii pale nyumbani. Otii alirejelea maisha ya keya awali, alipoumia mguu na kupoteza umaarufu wake. 
Otii alikuwa amerejeshwa pale nyumbani kwake kwa amri ya daktari angojee kifo. Otii alipovunjika mguu na kutumia mikongojo miezi sita, alikataa kurejelea kandanda uwanjani 
b)Eleza na mnamzungumziwa alivyoumwa na nyoka (alama 6) 
 Otii alikuwa uwanjani akichezea timu ya bandari FC 
 Kutokana na uhodari wake alikuwamwiba kwenye timu kinzani ya Yanga kwenye kinyanganyiro cha kuwania kombe la klabu bingwa Afrika Mashariki na kati. 
 Alikuwa amewachenga mabeki wote wa Yanga na kuelekea kufumua kikikali kwenye eneo hatari, ndipo jibaba moja lamiraba minne lilipomkwaa akaanguka.
 Alianguka vibaya kama gunia la chumvi. Picha ya eksirei ilionyesha kuwa amevunjika mfupa wa muundi na nguyoni. 
 Baada ya kuumia aliterekezwa kabisa na maafisa wa Bandari FC.
 Hata maafisa wa serikalini hawakumjali hata kidogo. 
Alitupwa kama masimbi na hakuna aliyemkumbuka. 
c)Mzungumziwa anaendeleza vipi maudhui ya ushauri na ukosefu wa utu? (alama10) 
a) i)Ukosefu wa utu. 
-Mwandishi anaonyesha kuwa utu umepotea katika jamii.
-Otii anatoa mchango mkubwa kwa kuichezea timu ya Bandari FC na hata timu ya taifa Harambee lakini anapovunjika mguu hakuna anayejali kipaji chake.
- Hakuna fidia anayopewa hata baada ya kuacha mchezo huo kwa kuumizwa.
- Chama cha watu wanyumbani wanaanza kujadili mazishi ya mtu akiwa bado hai. 
- Wanachama wa chama cha nyumbani wanakosa utu na kuanza kujadili kusafirisha maiti ya Otii wakati Otii bado hana anawasikiliza. 
-Rehema anakosa utu kwa kumwambukiza Otii maradhi. 
(6x1) 
ii) Umuhimu wa Kuzingatia ushauri 
- Otii anaitwa na rafiki yake na kushauriwa dhidi ya kujihusisha na msichana mrembo Rehema Wanjiru. 
- Otii anapuuza ushauri huo na kusemakuwa yukoradhi kuua nzi na kufia kidondani. 
- Matokeo ni kuwa Rehema anamuambukiza ugonjwa wenye dalili za Ukimwi. Wote wawili wanafariki mtawalia. 
- Otii anamshauri mwenyekiti wa chama nyumbani azikwe Mombasa. Wao walikataa ushauri huo. 
- Baadaye wanapata ajali mbaya 
42.Hakuchukua muda mrefu, akili zao zilipo waamsha kuwapeleka kwenye maana hasa ya kile kilichokuwa kikitokea... 
a.Eleza muktadha wa dondoo hili (Alama4) Mnenajimsimulizi 
Mnenewaanawarejelea wenyeji wa Madongoporomoka 
Mahalivibanda ni katika eneo la Madongoporomoka 
SababuMabuldoza yalikuwa yameanza kubomoa vibanda vya watu wa Madongoporomoka 
b.Fafanua tamathali ya usemi aliyoitumia mwandishi katika dondoo hili (Alama2) Tashihisi Akili zao zilipowaamsha kuwa pale kwenye maana hasa 
c.Fafanua kile kilichokuwa kikitokea (Alama2) Vibanda vya watu wa Madongoporomoka 
Jeshi la polis ilililokuwa limeshika bunduki lilisimamia mabuldoza ya kibomoa vibanda.
Watu waliokuwa wamelala walitimuliwa. 
Askari wa baraza la jiji walikuwa wanabomoa vibanda.
Kulikuwa na muangaiko hasa kwa watu wa Madongoporomoka. 
d.Eleza juhudi zilizofanywa kuzuia kilichokuwa kikitokea kisi toke (Alama12) o Watu walikuwa wanafanya kikao katika hoteli ya mzee Mago kujadili namna ya kuzuia kubomolewa vibanda vyao.
o Kutafuta wanasheria waamini fuili kutatua sito fahamu.
o Mzee Mago alishinda kuwa zindua Wanadongoporomoka kuchunguza maendeleo yanayozungumziwa kama yangeleta manufaa au hasara.
o Mzee Mago aliwaleta watu Madongoporomoka pamoja ilikutetea haki ya kumiliki ardhi ya Madongoporomoka. 
o Kabwe alisisitiza kwangu kuwa wakubwa hawangeweza, kwani wanaongopa umma wa Madongoporomoka.
o Wanyonge walishikilia kauli yao kuwa fujo zisingeweza kuwaondoa katika ardhi yao. 
o Baada ya majuma matatu ya vurugu vibanda mshenzi vya 
Madongoporomoka vilio tate na vingi kuliko vya awali.
43.Ulezi umewapa wazazi wengi changamoto nyingi. Ukirejelea hadithi ya shogake, dada ana ndevu dhihirisha ukweli wa kauli hii (Alama10)
  Safia anaonyesha tabia nzuri mpaka anasifiwa na wazee wake Bwana Masundi na Bi. Hamida 
 Wazazi wa Hamida walielewa fika kuwa kuzaa mwana si kazi, kazi ni kumlea 
kuzaa mwana si kazi ni kumuyeleza 
 Wazazi wengine walijalia watoto wao lakini wakawa balaa 
 Mtoto wa Habiba Chechei, mkadi ana vitendo viovu 
 Safia alifanya bidii masomo, kuheshimu watu na kuwasaidia wazazi wake kazi za nyumbani. 
 Wazazi wa Safia walio na rafiki wa Safia lazima awe kama Safia awe na tabia nzuri 
 Safia na rafikiye Kimwana wanajifungia chumbani ili kupata wakati mwafaka wa kusoma
 Safia alipoanza kutapika na kunyongonyea, mamake alipomuuliza, Safia alikasirika na kumlaumu mamake 
 Babake Safia Masundi aliona Safia hawezi kuwa mjamzito 
 Mnunawake Safia, Lulua alieleza kuwa aliwaona Safia na shogake wamelala na shogake ana udevu 
a.Fafanua changamoto zinazokabili asasi ya ndoa ukirejelea hadithi ya Masharti ya kisasa (Alama10) 
 Kwa kuwa Dadi alimpenda kidawa alikubali masharti ya kisasa bila kuyaelewa  Kidawa kufanya kazi za umetroni kunafanya asimwamini 
 Ncha nyingi za maisha zinamfanya Kidawa atembeze bidhaa za uarabuni mitaani jambo lililozidisha shauku ya Dadi 
 Dadi alichukia kujipamba kwa Kidawa akiona anafanya hivyo kwa minajili ya mwalimu mkuu 
 Dadi pia alichukiana mna Kidawa alivyosimama na kuongea na wanaume
 Bi Zuhura alimkejeli Dadi kwa kumtaka amparalie samaki 
 Dadi aliogopa kuambiwa kuwa yeye si mwana umetosha 
 Maneno ya watu yalimfanya Dadi awache kusaidia kazi za nyumbani
 Dadi alimfuata Kidawa hadi shuleni kubaini kama Kidawa alimwendea kinyume na mwalimu mkuu 
 Dadi aliwakodolea macho wanawake waliovalia nguo zilizowafika magotini 44.Fafanua jinsi mwandishi wa Tumbo Lisiloshiba alivyotumia kinaya kufanikisha maudhui yake (alama10) 
Jeshi la polisi linawalinda askari wa baraza wanapowabomolea raia makazi yao badala yakuwalinda raia waliokuwa wakidhulumiwa na askari wa baraza. 
- Ni kinaya kwamba wanasheria wanaofaa kutetea haki kwa wanyonge hawafanyi hivyo 
.Hii ndio sababu Mzee Mago anawahimiza raia kuwatafuta wanasheria waaminifu watakao wasaidia kutatua sheria ngumu zilizowakabili. 
-Ni kinaya viongozi kuliendesha taifa bila kuwashirikisha raia kwa sababu ya kuwa maskini. Tanambiwa kuwa `Nani angewashauri wao mburumatari? 
-Viongozi wanajenga jijini hadi inakosekana nafasi ya mtu kuvuta pumzi. 
-Ni kinaya viongozi kuwapora raia ardhi bila kuwazia hatima yao. 
-Ni kinaya serikali kuwahujumu raia badala ya kuwalinda. Imeweka vitego na vikwazo vya sheria ili kuwazuia kutetea mali zao. 
-Ni kinaya jitu kuingia mkahawani na kula chakula chote; chakula ambacho kingeliwa na watu kadhaa. 
45. lakini shogake shogake shogake dada ni kamwona ana ndevu. a)Eleza muktadha wa dondoo hili (alama4) 
Haya ni maneno ya Lulua. 
Anamwambia mamake Bi. Hamida. 
Wamonyumbani mwao wakila chamcha. 
Lulua anamweleza jinsi alivyoingia katika chumba cha Safia na kumkuta akiwa amelala kitandani na Kimwana. 
b)Bainisha sifa tatuza shoga anayezungumziwa katika dondoo hili. (alama6) 
(i)Misri- Wazazi wake Safia hawakuwa hikuiona sura yake kwa sababu alipenda kuvaa buibui ili asijulikane kuwa ni mwanamume. 
(ii)Mzinifu- Anazini na Safia na kumpachika mimba. 
(iii)Mjanja- Anajifunika buibui na kujifanya jinsia ya kike. 
c)Jadili umuhimu wa dada anayerejelewa katika kuendeleza dhamira ya hadithi. (alama10) 
Dada anayerejelewa ni Safia. Ana umuhimu ufuatao: 
(i)Ametumiwa kudhihirisha maana ya methali: 'mtu huvuna 
apandacho. Anazini na Kimwana anayempachika mimba. Anajaribu kuiavya mimba hiyo lakini anakufa. 
(ii)Nikiwakilishi cha uozo katika jamii. Anawahadaa wazazi wake kuwa 
Kimwana ni shogake kumbe ni mpenziwe wa kiume. 
(iii)Ametumiwa kukosoa malezi ya wazazi. Wazazi wake Bwana Masudi na Bi Hamida walimwamini sana hadi wa kawa wanamsifu tu badala ya kuzungumza naye ili kumpa mwelekeo ufaao maishani. 
(iv)Ametumiwa kubainisha maana ya methali: `Si vyote vingaavyo ni dhahabu. Alionekana kwa wazazi wake kuwa mtoto mwadilifu mpaka wakawa na msifu tu na kumshukuru Mola kwakuwajalia mtoto kama huyo kumbe alikuwa mwovu. 
(v)Kuendeleza maudhui ya elimu. Alikuwa mwerevu shuleni. Kila mtihani alioufanya aliongoza katika darasa lao. 
(vi)Ametumiwa kudhihirisha maana ya methali: `Nyumba nzuri si mlango fungua uingie ndani. Wazazi wake wamekuwa wakimsifu Safia tu bila kumchunguza ili kujua mienendo yake. Wanakuja kugundua uovu wake baadaye wakati alikuwa ashaavya mimba na kuaga dunia. 
(vii)Ni kielelezo cha wanawake wanaoavya mimba ili kuuficha uovu huo. Safia anajaribu kuavya mimba ili wazazi wake wasijue lakini anakufa. 
(viii)Suala la unafiki linajitokeza kupitia kwake. Alijifanya mzuri kwa wazazi wake hadi wakamwamini kwa kila jambo kumbe alikuwa mwovu anawahadaa wazaziwe kuwa Kimwana ni shogaye ilhali ni mpenziwe wa kiume. 
(ix)Ni kielelezo cha athari za mapenzi kabla ya ndoa. Anafanya mapenzi na Kimwana. Anapachikwa mimba na kwasababu ya kuhofia matokeo yake anaamua kuiavya ili iwe siri lakini anakufa. 
46."Hakuna aliyeweza kukitegua kitendawili chenyewe lakini 
a)Eleza muktadha wa dondoo hili. (alama4) 
Hii ni kauli ya mwandishi 
ii)anarejelea tukio la ulafi wa Jitu 
iii)mahali ni katika mkahawa mshenzi wa Mzee Mago 
iv)watu wamepigwa na butwaa kwa tendo la ulafi wa Jitu 
b)Tambua tamathali ya usemi iliyotumiwa katika dondoo hili. (alama2)
i) nahau- kukiangua kitendawili (alama2) 
ii)jazanda- neno `kitendawili kurejelea jambo fulani lililofichika 
c)Fafanua chanzo na hatima ya kitendawili kinachorejelewa katika dondoo hili. (alama10) 
Kuwepo kwa uvumi na nong`ono kuhusu uwezekano wa kunyakuliwa ardhi ya Wanamadongoporomoka. 
ii)Mzee Mago kuwahamasisha raia kuhusu haja ya kutetea kazi zao. 
iii)Mikutano yakuandaa mikakati ya kutetea haki za 
Wanamadongoporomoko inayofanyika katika mkahawa. 
iv)Jitu kuwasili mkahawa mshenzi na kuzua taharuki 
v)Jitu kuamrisha kuhudumiwa na kula chakula chote kilichoandaliwa. vi)Watu kupigwa na butwaa kwa ulafi wa jitu na kuwazia tendo hili hatima jitu kuahidi kurudi keshoye kula maradufu ya siku hiyo.
i)Hatimaye Jitu kufika na ma Buldoza 
ii)Askari wa baraza kuandamana na jitu 
iii)Jeshi la polisi kuwalinda askari wa baraza 
iv)Watu kupigwa virungu bila hatia 
v)Vibanda Kubomolewa 
vi)Watu kujenga upya 'vibanda mshezi zaidi ya hapo awali 
d)Eleza wasifu wawarejelewa katika dondoo hili. (alama4) 
i)Wazalendo halisi; wanaendeleza harakati za kupigania haki zao za kumiliki na kukomboa ardhi yao. 
ii)Wenye bidii: hawasiti/hawakomi kuandaa mikakati ya kupigania haki zao. mfano: mikutano yao. 
iii)Wenye umoja na ushirikiano: wanashirikiana kwa kukutana na kupanga utetezi wa haki zao. 
iv)Wakakamavu/jasiri: wanakaidi hatua ya Jitu na kuikomboa ardhi yao iliyonyakuliwa. 
v)Wenye hekima/busara: wanabaini hila za wenye nguvu kutaka kunyakua ardhi yao na kujiandaa kukabiliana nao.