Haki
Language: Swahili | Genre: Creative_writing

HAKI

Haki ni kitu au jambo ambalo lazima mtu awe Nalo na lazima liheshimiwe
na watu wengine. Haki si ya binadamu tu Bali pia wanyama Wana haki zao.
Isitoshe mimea pia ina haki yao. Haki hizi zimekuwepo tangu mwanzo wa
dunia. Hatuna uhakika na aliyeanzisha mambo haya ya haki ila tynezaliwa
na tukaanza kuzifuata na kujiheshimu. Nadhani haki hizi zilianzishwa ama
xiliekwa ili kulinda mipaka baina ya watu na watu, wanyama na watu mimea
na wanyama na mimea na watu. Haki hizi ni sawia kote ulimwenguni na
malengo yake ni sawia. Hakuna mtu mwenye haki zaidi ya mwenzia hata kama
yupo wa cheo Cha juu zaidi ya mwenzake. Hakuna mtu ambaye ana uhuru wa
kumufhulumu mwenzake kihaki. Hata mahakama ambayo kazi yake ni kusoma na
kuelezea haki hizi kwa uwazi wa watu haina haki ya kikiuka haki yeyote
ya mtu. Mtu hata akawa muuwaji au akafanya kosa kubwa kiasi gani, haki
yake huheshimiwa vilivyo na basi hafai kukiukwa kihaki. Hamna mtu mwenye
uwezo wa kuondoa baadhi ya haki kutoka kwa maisha ya binadamu mwenzake.
Kusema kweli haki hizi hazina mwenyewe ili awe anawapimia watu haki kwa
kiwango fulani.

Ni ajabu sana kuwa hata kitoto ambacho bado hakijazaliwa kina haki yake.
Haki hii ndiyo humchunga na kuweka mipaka yake wazi. Huenda kitoto hiki
kisiweze kuongea na kikawakumbusha watu kuhusu haki zake ambazo zinafaa
kutiliwa maanani lakini binadamu anazitambua na endapo atazikiuka basi
hatua Kali huchukuliwa dhidi yake. Kitoto hiki hakiwezi kusimama
kujitetea pale mahakamani ila atapewa wakili wake na serikali ili iweze
kumtetea. Na ndiyo sababu watu wengi hawawezi kukiuka haki za mtu yeyote
hata akawa bubu asiyeweza kuzungumza basi haki zake zitazungumza na
kupasha sauti. Mimea kwa upande mwingine Ina haki zake ambazo lazima
zifuatwe. Endapo mtu atakata miti bila kufuata Sheria basi haki ya miti
hiyo hutetewa na maafisa wa kilimo. Maafisa Hawa hutetea haki za mumea
huu na kumshtaki yule mtu. Kwa kuwa mtu ule haiwezi ukazungumza
kushuhidia Yale yanayosemwa basi maafisa wa kilimo husimamia na kutetea
mazingira haha. Ndiyo sababu hata mtu anayepatikana akichafua miti, maji
ama mazingira kijumla huchukuliwa hatua kwa kuwa anakiuka haki za
mazingira haya. Kutokana na mazingira kuwa na haki ndicho chanzo Cha
utunzaji mwema wa mazingira kila mahali

Haki zote huwa zimeandikwa na kuhifadhiwa kwa kitabu kinachotambulika
kama Katiba. Kila nchi Ina katiba yake yenye haki hizi. Katiba hutumiwa
na kila mwananchi ili afahami haki zake. Endapo mtu haelewi jambo kuhusu
haki yake basi anahitaji kutafuta wakili ili amsaidie kuelewa haki hizi.
Tawi linaloshughulikia mahakama nchini Kenya ni tawi la mahakama. Tawi
hili husaidia kusikiliza kesi zinazohusu haki mbalimbali. Vilevile tawi
hili ndilo huhakikisha haki imesawiri kwa kila mtu. Majukumu yake
hufanyiwa kwa njia za haki na uwazi. Haki zote ni sawa na hata wale
wanaozielewa na kuhakikisha zimetimizwa pia Wana haki. Watu Wana haki
kulingana na mahali pa kazi na mahali alipo. Kwenye uwanja wa kazi basi
mtu anafaa kufanya kazi yake bila madharau wala kufanyiwa kazi kwa wingi
bika mapumziko na mshahara sawa na kazi yake. Haki hii ndio inafanya
kampuni nyingi kushtakiwa na kufungwa kutokana na dhuluma kwa
wafanyakazi wake. Vile vile hakuna anaye uwezo wa kuniachisha mfanyakazi
yeyote kazi bila kumpa onyo la kujipanga. Endapo meneja atamuachisha
mfanyakazi kazi bila onyo na basi ikawa ghafla, mfanyakazi huyo basi
anaweza akamshtaki meneja huyo kwa kukiuka haki yake. Vilevile kwenye
nyumba za kukodisha mtu hafai kuhamishwa ghafla ila anahitaji siku
fulani ili ajioange na basic endapo atahamidhwa ghafla ana haki ya
kumshtaki mwenye nyumba na basi adhabu kwa mwenye nyumba ni kumpa makazi
mteja huyo wake kwa miezi tatu. Haki hizi zote husaidia watu kuheshimu
haki za kibinadamu kila mahali alipo. Iwe kazini au nyumbani basi
wanaziheshimu haki hizi. Hali hii imepelekea utendakazi wa wanadamu
katika nyanja mbali mbali kuwa Rahisi na yenye mazao mema. Vilevile
imepungiza utumwa baina ya watu. Haki zingine pia za binadamu husaidia
kukuza mwanadamu kuwa na afya nzuri. Haki zingine pia husaidia kukuza
mtu kimaadili kama zile za kielimu. Haki husaidia mtu kuwa na uwezo wa
kuhusiana na watu wengine vyema. Haki husaidia watu kuelewa utu na
kuutrndea kazi vilivyo. Haki hizi pia husaidia kukuza uhusiano baina ya
watu. Zaidi ya yote hakibhizi zinerahisisha maisha ya kibinadamu kijumla

Haki za kibinadamu ni kama zifuatazo, haki ya uhai. Haki hii inasema
kuwa kila mwanadamu anahaki ya kuishi bila kipimo. Hamna mtu mwenye
uwezo wa kumpimia mtu kipindi anachofaa kuishi. Vilevile hakuna mtu ako
na haki ya kuuondoa uhai wa mtu yeyote hata ingawa mtu huyu ana makosa
ya kiasi gani. Hili ndilo chanzo la Kenya kuondoa amri iliyokuwa inasema
kuwa watu wenye makosa makubwa huhukumiwa kifo mahakamani. Badala yake
ilibadilishwa na kufanyiwa kifungo Cha maisha. Haki hii pia endapo mtu
ataivunja au kuikiuka basi yeye hufungwa kifungo Cha maisha. Ni haki kwa
wanadamu wote.

Haki nyingine ni haki ya masomo. Haki hii inasema kuwa kila mtoto
anahitajika kupata masomo kama watoto wengine. Inasema kuwa pia mtu
anaweza akaenda shuleni bila kikono na basic kusiwe na ubaguzi katika
masomo. Vile vile masomo hata yawe ya maana na yenye faida kwa
mwanafunzi. Masomo yapitishwa vyema na kwa njia mwafaka ili yaeleweke.
Endapo masomo yanayofunzwa hayaeleweki basi itakuwa ni kukiuka Sheria
hii. Sheria hii imetimizwa huku nchini Kenya kupitia kwa serikali
kupitisha Sheria kuwa kila mtoto apelekwe shuleni na endapo kuna mzazi
atakiuka afizo hili achukuliwe hatua Kali za kisheria. Vile vile ndio
sababu ya kusisitiza kuwa wanafunzi wa darasa la nane wore wajiunge na
kidato cha kwanza punde tu wanapomaliza mtihani wao wa mwaka.

Kuna Sheria nyingine nyingi kama za kidini ambazo ni Sheria zinazosema
kuwa kila mtu ana uhuru wa kujiunga na fini yeyote na pia ni vyema
kuheshimu dini za watu. Ndicho chanzo Cha kuwepo kwa kanisa mbalimbali
nchini Kenya na tofauti tofauti nchini Kenya. Kuna haki ya kupiga kura.
Haki hii inasema kuwa kila mtu ana uhuru wa kumuteua kiongozi wake
ampendaye kupitia kwa upigaji kura. Sheria nyingine ni ya afya nzuri .
Haki hii inatimizwa kwa kuwepo kwa hospitali mbalimbali nchini Kenya.
Isitoshe bei ya matibabu huwa ni nafuu kwa kilanmmoja.

Haki hizi zote na zinginezo nyingi husaidia kuongoza maisha ya kila siku
ya binadamu.