Kufikiria katiba - mwongozo wa mafunzo ya mageuzi ya katiba
Language: Swahili | Genre: Education

KUFIKIRIA KATIBA

MWONGOZO WA MAFUNZO YA MAGEUZI YA KATIBA

The Ecumenical Centre for Justice and Peace (ECJP)
1999

Kimetolewa na : the Ecumenical Centre for justice and peace
SLP 64267
Nairobi 

Kimetungwa na: Smokin Wanjala na Mch Jephthah k. Gathaka

Michoro: Stano (Stanislaus Olonde)

Mtengenezaji jalada: Samuel Muigai Goko (Igah)

Tafsiri ya kiswahili: Dkt.Kithaka wa Mberia

1999 The Ecumenical Trust `


Sura ya Kwanza
MAANA NA SIFA MUHIMU ZA KATIBA
Katiba ni nini?
Ni makubaliano miongoni mwa watu. Mkataba huu unaweka kanuni muhimu sana kuhusu namna watu wanavyopaswa kutawaliwa.
Kanuni katika katiba ni miongozo ya kimsingi kuhusu mambo yote muhimu ya utawala . Kwa mfano:
i.Jina la nchi yetu litakuwa gani?
ii.Ni mambo gani ya kismsingi yatayoongoza nchi yetu?
iii.Tutakuwa na watawala wa namna gani?
iv.Watakuwa na mamlaka gani juu yetu?
v.Watatoa wapi mamlaka yao?
vi. Mamlaka yao yasiwe na mipaka au yawe ya kadri?
vii.Watawala watasimamiwa na nani?
viii.Ni nani atakayekuwa na mamlaka ya juu kabisa nchini?Ni watu au watawala?
ix.Ni vipi tukavyozalisha mali ili kuhimili maisha yetu?
x.Mali hiyo italindwa na kugawanywa vipi miongoni mwetu?

Kwa sababu katiba inaweka miongozo muhimu , kwa kawaida ndiyo sheria ya juu kabisa katika nchi na ina mamlaka juu ya kila mtu.
Katiba inaunda kila taasisi ya serikali
?Bunge 
?Viongozi
?Mahakama

Inamilikiwa na watu ambao ndio pekee wanaoweza kuigeuza wanapotaka kwa kutumia njia ambazo zimekubaliwa na zilizo na mamlaka juu ya kila mtu.

Kwa hivyo, hakuna taasisi au mtawala anayeweza kuwa juu ya katiba.
Katiba ni kama msingi wa nyumba
Isichukuliwe kwamba katiba inatumika tu kwenye kiwango cha taifa.
Tunatumia katiba katika nyanja zote za maisha ya kila siku . Kila mtu ana katiba. Kila kanisa kikundi cha akina mama kikundi cha vijana au mradi una katiba.
Katiba hizi zinaweza kuwa zimeandikwa au hazijaandikwa lakini bado zinatumiwa hata ikiwa kutumika kwake hakudhihiriki wazi.

Mama: Unachofikiria mtoto anapaswa kuhimizwa kusoma nini?
Mteja, nitakupa vitu hivi vyote kwa shilingi ishirini

Kulingana na mfwatilio, lazima tuwe na uchaguzi wetu!
 
Bila katiba hakuwezi kuwa na utaratibu mzuri au utawala wa kisheria. Kuna kuwa na mchafuko ambapo wanaonufaika ni wale wenye nguvu na wanaofanya makosa  hawaadhibwi. Watu wasio na hatia huteseka bila kuzingatiwa haki. Wanaohudumia umma hawanufaiki kutokana na kazi yao.

SURA YA PILI
SIFA MUHIMU ZA KATIBA NZURI
Kama jambo jingine lolote lile katika maisha, kunaweza kuwa na katiba nzuri au mbaya . Katiba nzuri italeta umoja amani, upendo, haki na usawi. Katiba mbaya itasabisha utengano, kutoaminiana miongoni mwa makabila, ufisadi udikitia , umaskini magonjwa kusimamiwa vibaya kwa mali, njaa, barabara mbaya, ukatili, utumiaji nguvu na hatimaye kuporoka kwa taifa.
   
KATIBA NZURI INAFAA KUWA NA MAMBO GANI?
Wananchi Watakuwa na Mamlaka ya Juu Kabisa
Kanuni ambayo inapaswa kusisitizwa na katiba nzuri kuliko mambo mengine yote ni mamlaka ya juu kabisa ya wananchi.
Kwa kuwa katiba ni makubaliano miongoni mwa wanachi, katiba nzuri sharti ifanye watu kuwa na  mamlaka ya juu kabisa . Wananchi ndio watawala wa maisha yao. Watu ndio walio juu kuliko viungo vyote vya serikali. Sauti na ndoto za watu zinapaswa kuwa katika kila sehemu ya katiba. Katiba ni Mkataba miongoni mwa wananchi. Kwa hivyo ndilo neno lao muhimu kabisa na sharti lizingatiwe na wote.
Viungo vingine vyote vya serikali, akiwepo rais, vinahudumia wananchi. Hiyo ndiyo sababu viongozi na watawala hawapaswi kuwa wakubwa wa wanainchi . Pia hiyo ndiyo sababu katika nchi za kidemokrasia kila wakati katiba huanza kwa utangulizi unaoweka mbele sauti ya wananchi ;  Sisi watu tunakubali na tunaidhinisha katiba hii   

Kanuni juu ya Mamlaka

Kwa vile katiba inahusu utawala mamlaka na usimamizi wa nchi, katiba nzuri sharti, kwa makini na kwa namna wazi , ifafanue mamlaka. Igawanye mamlaka na iwekee mipaka mamlaka hayo.
Sharti mamlaka yafafanuliwe kwa namna wazi kwa vile binadamu wana mwenendo wa kujichukulia madaraka mengi juu ya binadamu wenzao. Mamlaka pia sharti yagawanywe kwa vile mamlaka mengi yakiwekwa mikononi mwa mtu mmoja au taasisi moja kuna uwezekano wa mamlaka hayo kutumiwa vibaya au kutumiwa kwa njia isiyostahili. Kwa hivyo daima kuna umuhimu wa kugawanya mamlaka na kuyatia katika mikono mingi. Kanuni nyingine muhimu ya katiba nzuri ni kwamba mamlaka , hata yanapokuwa yamefafanuliwa na kugawanywa , sharti yawekewe mipaka. Sharti kuwe na mipaka kwa mamlaka ya kila aina.
Sharti kuwe na  jambo ambalo sharti rais, jaji,mBunge, chifu, polisi au mwalimu mkuu hawezi kufanya. Hili linaelezea usemi ujulikanao sana kwamba  mamlaka huharibu na mamlaka bila mpaka huharibu kabisa Katiba nzuri inapaswa kutoweka mamlaka mengi sana mikononi mwa mtu mmoja!
Yaani, sharti katiba nzuri iweke mipaka katika kila kidato cha ngazi ya madaraka ya serikali.

Haki za Binadamu

   Kanuni ya tatu, ambayo katiba nzuri sharti iwe nayo ni kuhusiana na haki za binadamu.
Sharti katiba ihakikishe kwamba watu ambao ndio wameiunda wanaishi maisha ya heshima . Kuhusiana na jambo hili, sharti katiba ilinde haki zote za binadamu, kwa mfano, uhuru wa mawazo, maoni kwenda mtu atakako, kushirikana na watu wengine. Kujumuika na kutobaguliwa. Haki ya kupata chakula , nguo, makazi, elimu, kazi, mazingira safi, n.k. sharti ziwe na msini imara katika katiba.

Hakuwezi kuwa na demokrasia au haki katika jamii ambamo watu wananyimwa haki zao. Kunyima watu haki kunasababisha watu kufanyiwa kinyama. Bila shaka haki hizi zinaandamana na wajibu kwa vile sharti zitumiwe kwa namna inayofaa.
Kila mtu ana wajibu kwa jamii anamoishi! Haki za binadamu zinatambuliwa na sheria ya kimataifa kwa sababu zinahitajika zitumike kote ulimwenguni.. Sharti katiba ihakikishe kwamba haki zote za binadamu zinatekelezwa ili watu wazitumie kikamilifu Pale inapohitajika, Sharti katiba itoe ulinzi maalum kwa makundi yanayokumbwa zaidi na shida katika jamii kama vile watoto walemavu na makundi ya walio wachache. 

Uchaguzi Huru na wa Haki

Sharti katiba nzuri ihakikishe kwamba uchaguzi wa watawala unafanyika. Viongozi wazuri hawawekwi vitini kwa lazima.Wanachaguliwa na watu kwa kawaida, jambo hili hufanywa kupitia kwa uchaguzi ulio huru na wa haki ambapo watu hawadanganywi.
Sharti katiba iweke kanuni imara kabisa na mbinu ambazo zitahakikisha kwamba  kumefanyika uchaguzi kila baada ya kipindi maalum cha muda uchaguzi kila baada ya kipindi maalum cha muda uchaguzi wenye kutoa nafasi kamili kwa wagombeaji uchaguzi wenye udanganyifu kupitia kwa kununua kura kutoa hongo, kutisha wapigaji kura na udanganyifu wa moja kwa moja. Serikali ambayo imetokana na uchaguzi mzuri itatilia maanani mahitaji ya watu kwa sababu itahitaji kura zao katika uchaguzi utakaofuata.


Mali Ya taifa 
Watu hawawezi kuzalisha mali ikiwa rasilimili katika nchi yao haisimamiwi vizuri kwa manufaa ya vizazi vya sasa na vya siku zijazo. Kwa hivyo katiba nzuri iwe na kanuni na miongozo dhahiri juu ya vile mali ya nchi itakavyosimamiwa. Jambo hili linahitaji mbinu imara za kusimamia mali asili (Ardhi, maji, misitu, wanyama wa pori, n.k.) uwezo wa watu kodi na mijengo ya taifa kwa manufaa ya watu wote.
Mali asili inapaswa kulindwa kwa manufaa ya watu wote na wala sio kwa manufaa ya serikali au watu wachache. Kodi inapswa kulipishwa watu wote na kutumiwa kutolea huduma zinazihitajika. Pesa kama hizo hazipaswi kuchukuliwa ovyo na kutumiwa vibaya bila kuwa na mipaka na kuidhinishwa na Bunge. Mali ya taifa inapaswa kugawanywa kwa njia inayofaa, Wale wanaopora mali ya umma wanapaswa, kama jambo ambalo limehakikishwa na katiba, kuadhibiwa kwa mujibu wa sheria za nchi.
Sio lazima katiba iwe maandishi yasioweza kubadilishwa . Inabadilika  kulingana na hali na mahitaji ya watu. Lakini katiba haipaswi kugeuzwa na watu wachache kwa manufaa yao. Mageuzi yoyote ya sheria hii ya kimsingi ya nchi sharti yaidhinishwe na watu.
Katiba inaweza kugeuzwa kwa namna mbili. Njia mojawapo ni pale ambapo mambo machache katika katiba yanabadilishwa. Njia ya pili ni pale ambapo katiba nzima inaundwa upya. Katika njia ya kwanza, kiungo kimoja cha serikali, yaani Bunge, kinaweza kuanzisha mageuzi hayo. Lakini kwa vile inawezekana kugeuza katiba sehemu ndogo ndogo hivi kwamba pia ya hapo awali iharibike, hata hayo mabadiliko.
  Madogo yanapaswa kushirikisha watu. Jambo hili linaweza kutekelezwa kupitia kwa kura ya maoni kila kunapopendekezwa mageuzi ya katiba. Katika mageuzi ya aina ya pili hakuwezi kuwa na njia ya mkato. Watu wote wanapaswa kushiriki katika kujadii na kuandika upya katiba nyingine.
  Kwa hivyo katiba nzuri inapaswa kutilia maanani sana kanuni za namna itavyogeuzwa.
   
     
   Kuweka Vipengele Vyote Muhimu
Ingawaje katiba haiwezi kuweka kila kipengele cha utawala (Kwa vile inakuwa tu na miongozo ya kimsingi) Kwa vile ndiyo sheria ya juu kabisa katika nchi, katiba nzuri haipaswi kuacha vipengele muhimu. Ni sharti kuepukana na mapengo hatari katika katiba.
 Bila shaka katiba mbaya inafanya kinyume cha mambo yaliyoelezewa hapo juu.



SURA YA TATU
KATIBA YA Kenya

Katiba yaKenya imegawanywa katika sehemu kumi na moja . Hata hivyo hii siyo katiba ya mwanzo ya uhuru. Katiba ya mwanzo iliyojadiliwa Lancaster House katika Uiingereza . Iligeuzwa sehemu ndogo ndogo na Bunge mpaka ikawa inaonekana kama inavyoonekana sasa.
Katiba ya mwanzo ya uhuru ilikuwa na muhtasari ufuatao:
Kurasa za yaliyomo za katiba ya 1963
Sheria ya ziada ya Kenya 1963


MAELEZO YA PILI YA ARIFA

KATIBA YA Kenya
 
MPANGILIO WA SEHEMU

SURA YA I- KULINDWA KWA HAKI NA UHUR WA KIMSINGI WA MTU BINAFSI.

Sehemu
1.Haki na uhuru wa kimsingi wa mtu binafsi
2.Kulindwa kwa haki ya maisha 
3.Kulindwa kwa haki ya uhuru wa mtu binafsi
4.Kulindwa kutokana na utmwa na kazi ya kushurutishwa
5.Kulindwa kutokana na kutendewa kinyume na inavyostahili kutendewa binadamu
6.Kulindwa kutokana kupokonywa mali
7.Kulindwa kutokana na kuchuguzwa au kuingiliwa kiholela
8.Kanuni za kupata ulinzi wa sheria
9.Kulindwa kwa uhuru wa mawazo 
10.Kulindwa kwa uhuru wa maoni
11.Kulindwa kwa uhuru wa kujumuika na kushirikiana na watu wengine
12.Kulindwa kwa uhuru wa mtu kwenda atakako
13.Kulindwa kutokana na ubaguzi kwa sababu ya rangi ,n.k.
14.Kutotumika kwa haki na uhuru wa kimsingi
15.Kulindwa kwa watu waliotiwa kizuizini chini ya sheria za hali ya hatari
16.Kutimizwa kanuni za ulinzi
17.Kutangazwa kwa hali ya hatari
18.Fasiri na mipaka

SURA YA II- GAVANA NA NAIBU WA GAVANA

19.Kuundwa kwa ofisi ya Gavana
20.Viapo vya kuliwa na Gavana
21.Mamlaka na kazi za Gavana
22.Kuundwa kwa Ofisi ya naibu wa Gavana
23.Kuchuku hatamu za serikali
24.Kutekelezwa na Naibu wa Gavana kwaShughuli za Gavana

SURA YA III- Bunge KUU
Sehemu ya 1- Muundo wa Bunge kuu.
25.Kuundwa kwa Bunge kuu
26.Kuundwa kwa Seneti
27.Kuchaguliwa maseneta
28.Muundo wa ukumbi wa wawakilishi 
29.Kuchaguliwa kwa wawakilishi waliochaguliwa 
30.Kuchaguliwa kwa wawakilishi waliochaguliwa kwa namna maalum.
31.Kustahili Kuchaguliwa kama mBunge wa Bunge la taifa
32.Kutostahili Kuchaguliwa kama mBunge wa Bunge la taifa
33.Muda wa kuwa madarakani kwa waBunge wa Bunge la taifa.
34.Spika wa Seneti
35.Naibu  Spika wa Seneti
36.Spika wa Ukumbi wa wawakilishi
37.Naibu wa Spika Spika wa Ukumbi wa wawakilishi
38.Makarani wa Bunge na wafanyakazi wao
39.Tume ya uchaguzi
40.Maeneo ya Uchaguzi
41.Kuamua kuhusiana na suala la uanachama wa Bunge la taifa

Sehemu ya 2- Utaratibu katika Bunge 

42.Viapo vya kuliwa na waBunge
43.Kusimamia Seneti 
44.Kusimamia  ukumbi wa wawakilishi
45.Idadi ya lazima ya waBunge inayohitajika katika vikao vya Bunge   45
46.Lugha rasmi                                                                                       45
47.Kupiga kura katika Bunge          45
48.Watu wasiostahili waliomo au wanapiga kura mBungeni            46
49.Namna ya kutumia mamlaka ya Bunge             46
50.Mipaka kuhusiana na hatua fulani za kifedha    47
51.Mipaka ya Mamlaka ya ziada ya Gavana 
52.Kutotumika kwa sheria 
53.Kutotumika kwa sheria
54.Kusimamia utaratibu katika Bunge la taifa,n.k.
55.Fasiri


 
  Sehemu ya 3- Kujumuika , kuahirishwa na kuvunjwa

56.Vikao vya Bunge kuu, n.k.
57.Kuahirishwa na kuvunjwa kwa Bunge kuu

Sehemu ya 4- Mamlaka ya kuunda sheria 

58.Mamlaka ya kuunda sheria ya Bunge kuu
59.Mamlaka ya kuidhinisha utumiaji wa pesa, n.k. kwa mpango wowote
60.Kutekeleza mikataba ya kitaifa, n.k.
61.Mamlaka maalum ya Bunge kuu kuhusiana na hali za hatari
62.Mamlaka maaluum ya Bunge kuu wakati ambapo sehemu 98(2) ya katiba hii inakiukwa 

SURA YA IV- MAMLAKA YA UTEKELEZAJI 

63.Madaraka ya utekelezaji wa Serikali ya Kenya
64.Kuwekwa mikononi mwa jimbo kwa madaraka ya utekelezaji wa serikali ya Kenya 
65.Mawaziri wa Serikali ya Kenya 
66.Baraza la Mawaziri
67.Kugawa kazi kwa Mawaziri 
68.Majukumu maalum ya Gavana
69.Kuendesha shughuli za waziri Mkuu wakati hayupo au anaugua
70.Kuwa nje ya Kenya kwa Mawaziri
71.Kuendesha kwa shughuli za Gavana
72.Kujulishwa Gavana mambo kuhusiana na Baraza la Mawaziri
73.Makatibu wa Bunge
74.Viapo vya kuliwa na Mawaziri na Makatibu wa Bunge
75.Makatibu wa kudumu
76.Katibu wa Baraza la Mawaziri
77.Mkuu wa sheria
78.Ofisi ambazo zimeundwa na katiba 
79.Haki na huruma
80.Kamati ya ushauri kuhusiana na haki ya Huruma 
81.Kazi ya kamati ya Ushauri kuhusiana na haki ya Huruma

SURA YA V-Majimbo

Sehemu ya 1- Kuunda Majimbo

82.Mipaka ya Majimbo

Sehemu ya 2- Muundo wa Bunge za Majimbo

83.Kuunda Bunge za Majimbo
84.WaBunge wa kuchaguliwa wa Majimbo 
85.WaBunge wa Majimbo waliochaguliwa kwa namna maalum
86.Kustahili kuchaguliwa kama MBunge wa Jimbo
87.Kutostahili kuchaguliwa kama MBunge wa Jimbo
88.Muda wa kukalia kiti katika Bunge la Jimbo
89.Marais wa Bunge za Majimbo
90.Manaibu wa Marais wa Bunge za Majimbo
91.Makarani wa Bunge za Majimbo 
92.Kushugulikia masuala kuhusiana na kuwa MBunge wa Jimbo

Sehemu ya 3 - Mamlaka ya kuunda sheria ya Bunge za Majimbo

93.Mamlaka ya kuunda sheria ya Bunge za Majimbo
94.Namna ya kutumia mamlaka ya kuunda sheria ya Bunge za Majimbo
95.Sheria zinazohusu muundo wa Bunge za Majimbo 

Sehemu ya 4 Madaraka ya utekelezaji ya Majimbo

96.Madaraka ya utekelezaji yaliyomo mikononi mwa Majimbo
97.Upana wa Madaraka ya utekelezaji Majimbo

Sehemu ya 5 Utaratibu wa Bunge za Majimbo

98.Viapo
99.Usimamizi wa vikao katika Bunge za Majimbo
100.Idadi ya lazima ya WaBunge inayohitajika katika vikao vya Bunge za Majimbo
101.Upigaji kura katika Bunge za Majimbo
102.Watu wasiostahili waliomo au wanaopiga kura katika Bunge za Majimbo
103.Kanunu za utaratibu katika Bunge za Majimbo n.k.
104.Kamati za Bunge za Majimbo


Sehemu ya 6 Mambo ya hapa na pale
105.Mikutano ya Bunge za Majimbo 
106.Kuvunjwa kwa Bunge za Majimbo
107.Mamlaka zaidi ya Gavana kuhusiana na Bunge za Majimbo
108.Kutotumika kwa sheria za Majimbo
109.Makatibu wa kiraia na maafisa wengine wa kamati
110.Kuhudhuria vikao kwa makatibu wa kiraia na maafisa wengine  



SURA YA VII -KANUNI MAALUM KUHUSIANA NA MAMLAKA YA KUUNDA SHERIA NA UTEKELEZAJI WA SHERIA KUU NA YA Majimbo

Masuala ambayo yameshughulikiwa na arifa ya katiba hii
Kanuni za kijumla na za ufasiri

SURA YA VII - FEDHA


Sehemu ya 1 - Utaratibu wa kifedha wa Serikali ya Kenya

113.Mfuko wa jumla   77
114.Kutoa fedha kutoka mfuko wa jumla au akiba nyingine za serikali ya Kenya
115.Kuidhinisha matumizi ya fedha kutoka mfuko wa jumla kwa mambo mbali mbali
116.Kuidhinisha matumizi ya fedha  kabla ya fedha kutengewa mambo mbali mbali 
117.Fedha za kutumiwa katika mambo ambayo hayakutarajiwa
118.Malipo ya maofisa fulani
119.Deni la umman la serikali ya Kenya
120.Mdhibiti na Mkaguzi mkuu

Sehemu ya 2 - Utaratibu wa kifedha wa Bunge za Majimbo

121.Fedha za Majimbo   81
122.Kutolewa kwa fedha kutoka akiba za Majimbo   81
123.Kuidhinishwa kwa matumizi ya fedha kutoka akiba za Majimbo kwa kutengewa mambo mbali mbali                     81
124.Kuidhinishwa kwa matumizi ya fedha kabla ya mambo mbali mbali kutengwa fedha       82
125.Fedha za matumizi ambayo hayakutarajiwa katika Majimbo      82
126.Deni la umma la Majimbo         82
127.Kazi za Mdhititi na Mkaguzi Mkuu kuhusiana na Majimbo       83

Sehemu ya 3 - Mahusiano ya Kifedha baina ya Serikali kuu na Majimbo

128.Malipo kwa Majimbo kuhusuiana na kodi ya petroli   83
129.Malipo kwa Majimbo kuhusuiana na kodi za bidhaa nyingine    84
130.Kodi ya Magari na madereva         84
131.Malipo kwa Majimbo kuhusuiana haki ya madini    85
132.Fedha za kutumiwa na polisi        86
133.Mamlaka ya kuunda Sheria ya Bunge na Majimbo kuhusuiana na utosaji kodi 86
134.Madaraka ya Serikali ya Mitaa kutosa kodi              87
135.Madaraka ya kutosa kodi fulani ya Serikali ya Mtaa ya Nairobi        88
136.Kanuni elekezi              89
137.Mapato kutokana na misitu, urithi na makavasi              89
138.Karo     90
139.Kukopa kutoka nchini90
140.Halmashauri kuu ya ujenzi wa nyumba na taasisi ya  mikopo ya serikali za mitaa..90
141.Serikali ya Kenya kupata maoni kutoka kwa Majimbo    91
142.Kuepukana utosaji kodi wa mali fulani za umma      91
143.Kanuni                    91
144.Kiasi cha fedha kinacholoetwa kutoka mfuko wa jumla    92
145.Kufidhia fedha kwa fedha nyingine         92
146.Kubadilishwa      92


SURA YA VIII - POLISI

147.Kikosi cha polisi    93
148.Kuunda baraza la Usalama la Nairobi     94
149.Kazi za baraza la Usalama la Nairobi    95
150.Kuunda tume ya Huduma ya Polisi       96
151.Kazi za Tume ya huduma ya Polisi   98
152.Kuteuliwa ,n.k. kwa Inspekta Mkuu        98
153.Kuteuliwa n.k. kwa polisi    99
154.Kutumwa kazi katika sehemu mbali mbali kwa polisi   101
155.Kazi za makamishina wa polisi wa Majimbo    102
156.Kazi za inspekta mkuu   103
157.Mamlaka ya  mkuu wa sheria ya kuagizia kwamba kufanywe uchunguzi juu ya jinai       103
158.Mafunzo   105 
159.Hali ya hatari n.k.     105
160.  Fasiri        107

SURA YA IX -UTANZU WA MAHAKAMA 

Sehemu ya 1  - Mahakama Kuu

161.Kuunda Mahakama kuu
162.Kuteuliwa kwa Majaji wa Mahakama kuu
163.Hakikisho la kudumu kwa kazi kwa Majaji wa Mahakama Kuu   109
164.Viapo vya kuliwa na Majaji wa Mahakama Kuu   110
165.Kupelekwa Mahakama Kuu kwa kesi kuhusiana na kufasiriwa kwa katiba   110

Sehemu ya 2 - Mahakama za Rufani

166.Mahakama za Rufani za Eneo la Mshariki mwa Afrika au mahakama nyingine zenye Mamlaka katika zaidi ya nchi moja   111
167.Mahakama ya Rufani ya Kenya    111

Sehemu ya 3 - Mahakama Nyingine 

168.Kuunda mahakama nyingine   112
169.Mahakama za kadhi   112

Sehemu ya 4- Rufani

170.Rufani ya juu ya masuala juu ya katiba na masuala mengine kuhusiana na haki za kimsingi   113
171.Rufani kwa Malkia katika kesi nyingine      114
172.Rufani kutoka mahakama ndogo na mahakama za kijeshi    114
173.Rufani kwa idhini maalum 115


Sehemu ya 5 - Tume ya Huduma ya Sheria

174.Tume ya Huduma ya Mahakama          116
175.Kuteuliwa , n.k. kwa maofisa wa mahakama         116

SURA YA X -HUDUMA YA UMMA

176.Tume ya Huduma ya UMMA    117
177.Vyeo     120
178.Kuteuliwa , n.k. kwa maafisa wa umma    120
179.Wafanyikazi wa kibinafsi wa Gavana     124
180.Mkuu wa Sheria      124
181.Mdhibiti na Mkaguzi mkuu        125
182.Kuteuliwa kwa makatibu wa kudumu na katibu wa Balaza la Mawaziri        126
183.Kuteuliwa kwa katibu wa kiraia wa Majimbo        126
184.Maliwali na Mudir katika jimbo la Pwani  126
185.Sheria za marupurupu hayo    127
186.Mamlaka ya kuzuia kulipwa kwa marupurupu ya uzeeni, n.k.   129 

SURA YA XI -ARDHI

Sehemu ya 1 - Halmashauri Kuu ya Ardhi

187.Kuunda halmashauri kuu ya ardhi    130 
188.Kazi na mamlaka ya halmashauri    132 
189.Utaratibu wa halmashauri      133
190.Wafanyakazi wa  halmashauri 133
191.Fedha za halmashauri  134
Sehemu ya 2 - Umiliki wa Ardhi

192. Fasiri   134 
193.Kuthibitisha hati za ardhi kwa ardhi inayotumiwa na watu kujikimu na haki nyingine za ardhi         135
194.Ardhi iliyo mikononi mwa Majimbo     135
195.Ardhi iliyo mikononi mwa Serikali ya Kenya   135
196.Kutolewa kwa ardhi na Majimbo  135
197.Kutolewa kwa ardhi na serikali ya Kenya  136
198.Ardhi ya umma   136
199.Kuchukuliwa ardhi kwa matumizi ya serikali ya Kenya na kutengwa ardhi ya umma kwa matumizi ya serikali ya Kenya au matumizi ya Majimbo    138
200.Ardhi ambayo haihitajiki tena kwa matumizi ya serikali ya Kenya au matumizi ya Majimbo     140
201.Kurejeshwa kwa umiliki wa ardhi wa hapo awali    141
202.Kununuliwa kwa haki ya muda ya kutumia ardhi na halmashauri kuu ya ardhi    142
203.Madini na bidhaa za mafuta kutoka ardhini   142
204.Maji      142

Sehemu ya 3 - Udhibiti wa shughuli za biashara za ardhi ya kilimo 

205.Fasiri  143
206 Kuweka taarafa    143
207.Halmashauri za taarafa za kudhibiti ardhi    143
208.Shughuli za kibiashara zinazohusu ardhi ya kilimo    143
209.Kazi za Halmashauri za taarafa 145
210.Rufani kutoka kwa Halmashauri za taarafa  145 
211.Mamlaka ya kuunda sheria ya Bunge za Majimbo   146
212.Nairobi     147


SURA YA XII -SERIKALI ZA MITAA

213.Fasiri    147
214.Kuunda maeneo madaraka ya serikali za mitaa na serikali za mitaa14
215.Serikali za miji       148
216.Muundo wa serikali za mitaa mbali na serikali za miji    148
217.Uchaguzi wa madiwani ambao wamechaguliwa   149
218.Kustahili kuchaguliwa kama diwani     149
219.kustahili kuteuiwa kama diwani ambaye si diwani wa uchaguliwa15
220.Kutostahili kwa madiwani     150
221.Muda wa kukalia kiti kama diwani     151
222.Kutumika kwa muda kwa tume badala ya serikali ya mtaa 152
223.Utaratibu wa kuunda serikali za mitaa, maeneo ya serikali za mitaa na maeneo ya uchaguzi 153
224.Sheria kuhusiana na serikali za mitaa 153
225.Nairobi 153

SURA YA XIII -KUBADILISHA MIPAKA YA Majimbo

226.Makubaliano juu ya kubadilisha mipaka ya Majimbo           155
227.Athari za kubadilisha mipaka ya Majimbo kwenye mipaka ya wilaya            156

228.  Athari za kubadilisha mipaka ya Majimbo kwenye ukumbi wa wawakilishi  156
229.Athari za kubadilisha mipaka ya Majimbo kwenye Bunge za Majimbo    157
230.Athari za kubadilisha mipaka ya Majimbo kwenye serikali za mitaa zilizomo katika jimbo  158


SURA YA XIV - MASUALA YA HAPA NA PALE

231.Kujiuzulu    159
232.Kuteuliwa upya katika zaidi ya kazi moja zinazoenda kwa pamija   159

233.Fasiri    159

Maelezo 1 Mipaka    164
Maelezo 2 - Kustahili na kutostahili kuzajilishwa kama mpigaji kura katika uchaguzi   221
Maelezo 3- Kuchaguliwa kwa waBunge wa ukumbi wa wawakilishi ambao wamechaguliwa kwa namna maalum    228
Maelezo 4-  masuala yaliyo ndani ya mipaka ya madaraka ya utekeezaji ya Majimbo  230
Maelezo  5 -  Kanuni maalum kuhusiana na mamlaka ya kuunda sheria na madaraka ya utekelezaji  224
Maelezo 6 - Kuchaguliwa kwa waBunge wa Bunge za Majimbo wanaochaguliwa kwa namna maaluum  243
Maelezo 7 - Kuchaguliwa kwa kamati za Bunge za Majimbo  245

Kurasa za yaliyomo katika katiba ya Kenya ya hivi sasa (Toleo la 1998)



KATIBA YA Kenya

MPANGILIO WA SEHEMU

SURA YA IV- JAMUHURI YA Kenya 
SEHEMU
1. Tangazo la jamuhuri
1A. Mfumo wa siasa
2.Alama ya umma 
3.Katiba ya Jamuhuri ya Kenya

SURA YA II-  UTEKELEZAJI
Sehemu ya 1 -Rais na Naibu Rais
4.Ofisi ya raisi
5.Uchaguzi wa rais
6.Kuwa wazi kwa ofisi ya rais
7.Kuchukua mamaka kwa rais
8.Kiapo cha rais 
9.Muda wa kukalia kiti cha rais
10.Kuchunguza masuala kuhusiana na kufaa kwa uchaguzi wa rais n.k.
11.Kuendesha shughuli za rais wakat rais hayupo ni mgonjwa n.k.
12.Kuondolewa mamlakani kwa rais kutokana na kutojiweza
13.Mshahara na malipo mengine ya rais
14.Ulinzi wa rais kuhusiana na kesi za mahakam wakati bado yumo mamlakani
15.Naibu wa rais katika Kenya

Sehemu ya 2 - Mawaziri na baraza la mawaziri
16.Mawaziri wa serikali ya Kenya
17.Baraza la mawaziri
18.Kugawia mawaziri kazi
19.Manaibu wa mawaziri 
20.Kuwepo nje ya Kenya kwa naibu wa rais , mawaziri na manaibu wa mawaziri 
21.Viapo vya kuliwa na mawaziri na manaibu wa mawaziri 
22.Kuteua makatibu wa kudumu 

Sehemu ya 3 - Mamlaka ya Utekelezaji
23.Madaraka ya utekelezaji ya serikali ya Kenya
24.Ofisi ambazo zimeundwa na  katiba
25.Muda wa kufanya kazi katika kuhudumia Kenya
26.Mkuu washeria 
27.Haki ya huruma
28.Kamati ya ushauri kuhusiana na haki ya huruma
29.Kazi za kamati ya ushauri kuhusiana na haki ya huruma


SURA YA III-  Bunge
Sehemu ya 1 - muundo wa Bunge
30.Mamlaka ya kuunda sheria
31.Muundo wa Bunge
32.Uchaguzi wa waBunge waliochaguliwa
33.WaBunge walioteuliwa
34.Kustahili kuchaguliwa
35.Kutostahili kuchaguliwa
36.Mkuu wa sheria kuwa mwanachama wa Bunge
37.Spika wa Bunge
38.Naibu wa spika wa Bunge
39.Kuwachwa wazi kwa kiti katika Bunge
40.Kuwachwa wazi kwa kiti katika Bunge baada ya mtu kujiuzulu kutoka kwa chama
41.Tume ya uchaguzi 
42.Maneno ya uchaguzi 
42A    Kuendesha uchaguzi
43. Kustahili na Kutostahili kuzajilishwa kama mpiga kura 
44.Kuchunguza masuala kuhusiana na uanachama wa Bunge
45.Karani na wafanyakazi wa Bunge

Sehemu ya 2 -  Uundaji sheria na Utaratibu katika Bunge
46.Kutumia mamlaka ya kuunda sheria ya Bunge
47.Kubadilisha katiba 
48.Mipaka kuhusiana na hatua fulani za kifedha
49.Viapo vya kuliwa na wanachama wa Bunge
50.Kusimamia shughuli za Bunge
51.Idadi ya azima inayohitajika katika na kikao cha Bunge 
52.Mamlaka ya rais katika Bunge
53.Lugha rasmi
54.Kupiga kura katika Bunge
55.Watu wasiostahili wanaoketi au wanaopiga kura
56.Kuendesha utaratibu katika Bunge
57.Mamlaka faida na kinga za Bunge

Sehemu ya 3 -  Kujumuika, kuhahirishwa na kuvunjwa kwa Bunge
58.Kujumuika kwa Bunge
59.Kuhahirishwa na kuvunjwa kwa Bunge


SURA YA IV- HUDUMA YA MAHAKAMA
Sehemu ya 1 - Mahakama kuu na mahakama ya Rufani
60.Kuunda kwa mahakama kuu
61.Kuteua majaji wa mahakam kuu
62.Hakikisho la kudumu kwa kazi kwa majaji wa mahakama kuu
63.Viapo vya kuliwa na majaji wa mahakama kuu
64.Kuunda mahakama ya rufani

Sehemu ya 2 -  Mahakama nyingine
65.Kuunda mahakama nyingine 
66.Mahakama za kadhi
67.Kuhusiana katiba na rufani juu ya fasiri ya katiba 

Sehemu ya 3 -  Tume ya huduma ya mahakama
68.Tume ya huduma ya Mahakama
69.Kuteuliwa , n.k. kwa maofisa wa mahakama


SURA YA V- KULINDA HAKI NA UHURU WA KIMSINGI WA WATU BINAFSI
70.Haki na uhuru wa kimsingi wa mtu binafsi
71.Kulinda haki ya uhai
72.Kulinda haki na uhuru wa mtu binafsi 
73.Kulindwa kutokana na utumwa na kazi za kulazimishwa
74.Kulindwa kutokana na kutendewa kinyume na ipasavyo kutendewa binadamu
75.Kulindwa kutokana na kuchunguzwa na kuingiliwa kiholela
76.Kulindwa kutokana na kupokonywa kwa mali
77.Kanuni za kuwa na ulinzi wa kisheria
78.Kulinda uhuru wa mawazo
79.Kulinda uhuru wa maoni
80.Kulinda uhuru wa kujumuika na kushirikiana na watu wengine
81.Kulinda uhuru wa mtu kwenda atakako
82.Kulindwa kutokana na kubaguliwa kwa sababu ya rangi, n.k.
83.Kutotumika kwa haki na uhuru wa kimsingi
84.Kuhakikisha usalama wa umma
85.Kudumisha usalama wa umma
86.Fasiri 

SURA YA VI - UANANCHI
87.Watu wanaokuwa wananchi tarehe 12 Disemba 1963
88.Watu wanaostahili kuzajilishwa kama WaKenya kwa sababu ya kuwa na uhusiano na Kenya kabla ya tarehe 12 Disemba 1963
89.Watu waliozaliwa Kenya baada ya tarehe 12 Disemba 1963
90.Watu waliozaliwa nje ya Kenya baada ya tarehe 11 Disemba 1963
91.Ndoa na mwananchi wa Kenya
92.Watu wanaostahili kuzajilishwa kama wanachi wa Kenya
93.Watu wanaostahili kuidhinishwa kwa kuzajilishwa kama wananchi wa Kenya
94.Kupokonywa uananchi
95.Wanachi wa Jumuiya ya Madola
96.Mamlaka ya Bunge
97.Uananchi wa mataifa mawili
98.Fasiri

SURA YA VII - FEDHA
99.Mfuko wa jumla na fedha nyingine za serikali ya Kenya
100.Kuidhinisha kwa matumizi ya fedha kutoka Mfuko wa Jumla kwa kutengea fedha mambo mbali mbali
101.Kuidhinisha matumizi ya fedha kutoka Mfuko wa Jumla kabla ya kutengea fedha mambo mbali mbali
102.Mfuko wa matumizi ambayo hayakutarajiwa
103.Deni la umma la serikali ya Kenya
104.Malipo ya baadhi ya maafisa
105.Mdhibiti na Makaguzi Mkuu

SURA YA VIII - HUDUMA YA UMMA
106.Tume ya huduma ya Umma
107.Kuteua , n.k. maafisa wa umma 
108.Kuteua , n.k. polisi
109.Mkuu wa Sheria 
110.Mdhibiti na Mkaguuzi Mkuu 
111.Kutuea Makatibu wa kudumu , Mabalozi, n.k.
112.Sheria za marupurupu ya uzeeni na kulinda haki za marupurupu hayo
113.Mamlaka ya kuahirisha kulipa marupurupu ya uzeeni

SURA YA IX - ARDHI YA UMMA
114.Fasiri ya Sura
115.Ardhi ya umma inayolindwa na mabaraza ya wilaya 
116.Kuzajilisha vyeti vya kibinafsi vya ardhi ya umma
117.Kutengwa na mabaraza ya wilaya kwa sehemu ya ardhi ya umma
118.Kutenga sehemu ya ardhi ya umma kwa matumizi ya serikali n.k.
119.Ardhi ambayo haihitajiki tena kwa matumizi ya serikali
120.Kurejesha haki kuhusiana na ardhi iliyokuwa ya umma 

SURA YA X - JUMLA
121.Kujiuzulu 
122.Kuteuliwa upya uteuzi katika zaidi ya kazi moja zinazoenda kwa pamoja
123.Fasiri

SURA YA XI - MAMBO YA MUDA TU 
124.Athari za sura
125. Rufani kuhusiana na maamuzi fulani yanayoathiri marupurupu ya uzeni
126.Kustaafu kwa lazima ili kusaidia kuteuliwa kwa wagombeaji viti wa eneo maalum
127.imeondolewa


KWA NINI KATIBA YA Kenya IGEUZWE?
Tangu 1991, umma umekuwa na hamu isiyofifia ya mageuzi ya katiba, wasomi, wanasheria, viongozi wa kidini, wanasiasa, wanafunzi, wafanyikazi na wananchi wa kawaida wameelezea kwamba katiba ina udhaifu wa kimsingi ambao sharti ushughulikiwe haraka. Wapinzani vilevile wameelezea kwamba shida nyingi zinazoikumba nchi zimesababishwa na katiba mbaya. Mambo mengi yameandikwa na kusemwa kuhusiana na mageuzi ya katiba lakini hakuna juhudi za kuuliza WaKenya masuala ambayo wangependa katiba ishughulikie. Inachukuliwa kwamba hawaelewi mambo. Jambo hili linatumiwa kama sababu ya kutowasisha katika shughuli za kugeuza katiba.
Hata hivyo, baadhi ya WaKenya wamepokea elimu ya aina fulani juu ya mageuzi ya katiba kupitia semina na warsha ambazo zimethaminiwa na kanisa na mashirika yasiyo ya kiserikali . Katika majukwaa haya   
, washiriki wametoa maoni yao kuhusiana na mambo ambayo wanaona kama ni udhaifu wa katiba ya hivi sasa.
Baadhi ya semina na warsha hizi zilifanyika katika wilaya zifuatazo: Garissa, kakamega (2), Kirinyaga (2), Taita- Taveta (2), Mwingi (2), Suba (2), West Pokot (2), Malindi/Lower Tana Meru South (2), Nairobi (2) na kwale . Orodha hii haina warsha za elimu ya upigaji kura ingawaji mageuzi ya katiba yalijadiliwa katika warsha hizo.

Washiriki wa semina na warsha walitoka katika makundi tofauti ya kidini (hasa wakristo na waislamu), vyama tofauti vya kisiasa na taaluma na umri mbali mbali. Washiriki wote walikuwa watu wengine wanaoathiri mtazamo wa watu katika maeneo yao.
Baada ya kusoma katiba ya Kenya kwa makini na kukitiliwa manani mabadiliko ambayo katiba imefanyiwa tangu tupate uhuru, washiriki katika makundi yao walitoa orodha ya masuala ambayo walichukulia kuwa udhaifu unaofanya katiba ya Kenya kuhitaji mageuzi.

Yanayofuata ni maoni yao

Udhaifu wa Katiba ya Kenya
 

Katiba haielezei kwamba ni ya watu wa Kenya. Utangulizi hauonyeshi shabaha za WaKenya na pia hauzungumzii malengo kuu ya watu. Suala la kuwa watu wako juu ya mambo mengine yote halitiliwi mkazo.

Katiba haiwaweki watu juu ya tanzu za serikali Kwa hakika neno watu halitajwi mahali popote katika katiba.

Katiba haina malengo na mtazamo wa mbele. Haizungumzii kanuni za kidemokrasia ambazo waKenya wanapaswa kuzingatia.

Katiba inaunda ofisi ya rais na inafanya rais kuwa mkuu wa taifa na wakati huo huo mkuu wa serikali. Haifafanui wajibu wa mkuu wa Taifa na mkuu wa serikali.

Katiba haiweki mipaka dhahiri ya kuhakikisha kwamba hamna utanzu wa serikali ulio na nguvu zaidi ukilinganishwa na tanzu nyingine

Katiba haitoi mwongozo unaotosha na unaofaa juu ya ni nani anayestahili kuchaguliwa kama rais , MBunge, diwani, n.k.

Katiba haitoi mwongozo unaotosha na unaofaa juu ya ni nani anayestahili kupewa kazi ya umma,

Katiba inaweka mamlaka yaliyopita mipaka mikononi mwa rais kuhusiana na :

Kuteua mawaziri, maafisa wa umma, maafisa wa ofisi ambazo zimeundwa na katiba, n.k. 
Mamlaka ya kufuta kazi (Wafanyakazi wanaendelea kufanya kazi kutegemea kupenda kwa rais)
Mamlaka ya kuvunja Bunge
Katiba ya hivi sasa imemweka rais juu ya Sheria (Rais )     
Katiba  haiweki kanuni ya kumwondoa rais mamlakani bila kutumia uchaguzi hata pale anapokiuka katiba. 
Ingawaje katiba inaweka kanuni ya kumwondoa rais ofisini pale ambapo hajiwezi . k.m. kutokana na 

a.Maradhi ya Akili
b.Kutojiweza kimwili,

Kazi ya kuamaua kutojiweza kwa rais iko mikononi mwa baraza la mawaziri ingawa rais ni mmoja wa baraza hilo Inawezekanaje, kwa mfano, Rais kufanya uamuzi kuhusu kurukwa kwa akili kwake?

J.Katiba inaweka Bunge chini ya utanzu wa utekelezaji na haitoi mamlaka ya kutosha kwa Bunge (Bunge ni taasisi ya utetezi tu)

K.Katiba inaweka utanzu wa mahakama chini rais (utanzu wa mahakama hauna uhuru wala nafasi kamili ya kufanya kazi bila mapendeleo na ubaguzi)  
L.Katiba ni dhaifu na haitoshi kwenye suala la kulinda haki za binadamu(ni haki za kiraia na kisiasa tu zilizowekwa katika katiba)

M. Katiba haihakikishi kufanyika kwa  uchaguzi ulio huru na wa haki 
(Hakuna tume ya uchaguzi iliyo huru. Katiba inawezesha kupatikana rais aliyechaguliwa na wachache, vivyo hivyo kwa waBunge )

N.Mkuu wa sheria anateuliwa na rais na ni mshauri wa kisheria wa serikali na pia mkurugenzi wa mashataka ya umma.Haiwezekani kibanadamu kwa mtu mmoja kutekeleza majukumu haya mawili bila upendeleo na ubaguzi.  Isitoshe, Mkuu wa Sheria atawezaje kuendesha mashataka dhidi ya wafanyakazi wa serikali na kuwa wakili wao wakati huo huo?
O.Katiba haina kanuni za kueleza usimamizi na utumiaji wa mali asili (ardhi ya umma, msitu, maji, wanyama wa pori n.k.)
P.Katiba haina kanuni za kueleza namna ya kupigana na ufiadi na uporaji wa fedha za umma.
Q.Katiba haina kanuni za kueleza namna ya kuendesha sera ya nje ya Kenya
R.Katiba haina kanuni za kueleza namna ya kuunda serikali za mitaa ambazo ni huru na zinazojisimamia zenyewe.
S.Katiba hailindi makundi ya walio wachache.

Si ajabu basi kwamba watu wanasema kwamba katiba igeuzwe Mageuzi haya yanahitaji kufanywa kwa haraka. Huku kipindi kipya cha miaka elfu moja kikikaribia kuingia. WaKenya wanatumai kwamba watakuwa wamejenga msingi imara wa demokrasia, haki za binadamu na maendeleo ya kiuchumi kupitia kwa katiba mpya.

SURA YA 5
MASULA YA KUSHUGHULIKIWA NA KATIBA MPYA


 Washiriki ambao walimulika udhaifu wa katiba ambao umeonyeshwa hapo juu waliambiwa watoe mapendekezo ya kugeuza katiba.
Hasa, waliambiwa wajibu maswali yanayofuata maswali yana msingi katika masuala ambayo inayonuiwa kuundwa kwa mujibu wa sehemu y 10 ya Sheria ya Mageuzi ya Katiba ya Kenya ya 1997

SWALI LA 1: Pendekeza namna katiba mpya inaweza kuwekea mipaka mamlaka ya kila mojawapo ya tanzu tatu za serikali

Tunapendekeza kwamba kila utanzu miongoni mwa tanzu tatu za serikali, yaani utanzu wa utekelezaji , utanzu wa kuunda sheria na utanzu wa mahakama uwe huru. Tazu zote tatu ziwe na mamlaka sawa hivi kwamba kusiwe na utanzu ulio na uwezi kuliko tanzu nyingine na mamlaka ya kila utanzu sharti yafafanuliwe vizuri na yawekwe mipaka katika katiba mpya (Dhana ya kutenganisha mamlaka).

Swali la 2: Katiba mpya inawezaje kuhakikisha kwamba jambo wanalotaka watu ndilo litakalochikuliwa kuwa muhimu zaidi?

Katiba mpyasharti ihakikishe kwamba wanalotaka watu wa Kenya ndilo litakalokuwa jambo muhumu kabisa na kwamba hili liwelimeelezwa katika utangulizi wa katiba.

Utangulizi pia sharti utaje historia ya Kenya na ufafanue wazi wazi kanuni za kimsingi ambazo ni sharti WaKenya waendelee kuzingatia: demokrasia, uhuru, usawa, maendeleo ya kiuchumi, n.k.

Swali la 3 Mtu awe na sifa gani ili achaguliwe kama mkuu wa Taifa?

Awe MKenya kwa kuzaliwa
Awe ana cheti cha angalau elimu ya kidato cha nne
Awe na akili timamu
Awe katika hali imara kiuchumi 
Awe na umri wa angalau miaka 50 na asiwe na umri wa zaidi ya miaka 70
Asijihusishe na siasa za vyama vya kisiasa
Atoe taarifa kuhusu afya yake
Awe ameoa au ameolewa
Asiwe amefanya kosa la jinai
Awe mwenye heshima na mwenendo wa maisha usio na doa

Swali la 4: Mtu awe na sifa gani ili achaguliwe kama mkuu wa Serikali?

Awe MKenya kwa kuzaliwa
Awe na shahada ya chuo kikuu au shahada nyingine ya kiwango kama hicho

Awe na umri wa angalau miaka 35 na asiwe na umri wa zaidi ya miaka 70
Asiwe amefanya kosa la jinai 
Awe na afya nzuri
Atoe taarifa kuhusu mali yake
Awe ameonyesha uwezo na kuwa na tajirba kuhusu usimamizi wa mambo ya umma , fedha au mambo ya kitamataifa au awe na historia ya kushiriki kwenye mapambano yenye lengo la kuleta demokrasia katika Kenya.
Awe mwenye heshima na mwenendo wa maisha usio na doa 
Kuhusiana na majibu ya swali la tatu na la nne washiriki walikuwa wanapendekeza kwamba kuwe na rais kama mkuu wa serikali. Mkuu qwa serikali awe anateuliwa na chama cha kisiasa mabazo kimepata kura nyingi katika uchaguzi mkuu na mkuu wa taifa awe anachaguliwa na watu wote na asipate chini ya 51% ya kura zote zilizopigwa katika uchaguzi.

Swali la 5 Mamlaka ya utekelezaji yawekewe mipaka vipi na katiba mpya?

Washiriki wanataka katiba mpya ifafanue , kuwekea mipaka na kugawanya mamlaka ya utekelezaji.

Sharti katiba iweke namna Bunge litakavyoidhinisha wale wanaopewa kazi kubwa na utanzu wa utekelezaji (mawaziri na maafisa wanaokalia viti ambavyo vimeundwa na katiba )

Katiba mpya pia sharti iwekee mipaka muda  wa kukalia kiti hivi kwamba iwe ni vipindi viwili vya miaka mitano kila kipindi. 

Iwe kwamba Wakati ambapo mkuu wa utanzu wa utekelezaji hajiwezi anaondolewa madarakani na Bunge (na wala sio baraza la mawaziri).
Mawaziri wasiteuliwe kutoka Bunge (kutenganisha mamlaka )

Baraza la mawaziri liwe na wajibu wa kutoa maelezo kwa Bunge na kuzingatia matakwa ya Bunge.

Mkuu wa serikali awe akihudhuria vikao vya Bunge.
Ofisi za Mkuu wa Sheria na Mkurugenzi wa Mashtaka ya umma zitenganishwe na kila mojawapo iwe huru.

Mkuu wa utanzu wa utekelezaji (Mkuu wa serikali) awze kuondolewa madarakani anapofanya makosa makubwa.

Swali la 6 : Bunge liwe na mamlaka gani chini ya katiba mpya?

Bunge Sharti lichunguze na kuidhinisha wale wanaoteuliwa na utanzu wa utekelezaji.

Bunge sharti liwe na mamlaka ya kuita na kulaumu mawaziri na maafisa wengine wa umma.

Bunge sharti  liwe na mamlaka ya kumwondoa rais madarakani anapofanya makosa makubwa.

 Bunge sharti  liwe na mamlaka ya kuunda na kuvunja wizara.

Bunge sharti  liwe na mamlaka ya kuita na kulaumu maafisa wanakalia viti ambavyo vimeundwa na katiba.

Sharti  Bunge liidhinishe matumizi yote ya serikali.

Sharti  Bunge lipange ratiba yake lenyewe.

 Bunge liwe linaunda sheria.

Bunge liwe na mamlaka ya kuunda tume za kujadili masuala yaliyo na umuhimu wa kitaifa.

 Swali la 7 : Katiba mpya inawezaje kuhakikisha kwamba kuna utanzu wa mahakama ulio huru na usio na upendeleo au ubaguzi?


Sharti uteuzi wa jaji mkuu, majaji wa rufani, majaji wadogo na majaji wengine uidhinishwe na Bunge.
 
Sharti kuwe na kamati ya Bunge ya mahakama ya kuchunguza wale ambao wameteuliwa na kuweka masharti ya kazi zao.

Sharti majaji wote wawe na hakikisho la kudumu kwa kazi zao.

ShartiKuwe na mahakama ya kushughulika masuala ya kikatiba na mahakama ya juu.

Sharti hakimu wateuliwe na tume ya huduma ya mahakama iliyo huru.

Sharti makadhi wapendekezwe na waislamu kabla ya kuteuliwa.

Swali la 8 : Katiba mpya inawezaje kuhakikisha kuweko kwa uchaguzi huru na wa haki?

Sharti kuwe na tume ya uchaguzi iliyo huru na yenye uwakilishaji.

Sharti katiba izuie kugawa maeneo ya uchaguzi kiholela kwa lengo la kusaidia vyama au makundi fulani.

Sharti katiba izingatie kanuni ya uwakilishaji unaotilia maanani idadi ya wanaowakilishwa

Sharti elimu kwa wapigaji kura iwe jukumu la tume ya uchaguzi na haki ya wapigaji kura.

Kila MKenya awe na haki ya kupiga kura popote atakapokuwa.

 Swali la 9 : Katiba mpya inawezaje kulinda vyema zaidi haki za mtu binafsi (haki za binadamu)?

Sharti katiba iweke kanuni za haki za kimsingi zilizomo katika Mkataba juu ya Haki za kiuchumi, kijamii na kiutamaduni mbali na haki za kiraia na za siasa zilizomo katika Azimio la umoja wa mataifa juu ya haki za binadamu na Mkataba wa Afrika juu ya haki za binadamu na makundi ya watu.
Vifaa vingine vyote vinavyolinda haki za watu, vikiwa ni vya maeneo madogo au vya kimataifa, sharti vitambuliwe na sheria zetu.
Elimu ya haki za binadamu iwe haki ya kila mKenya
Sharti katiba iunde tume ya haki za binadamu iliyo huru
Sharti katiba ilinde haki za walio wachache na waliotengea kimaendeleo.

 Swali la 10: Katiba inawezaje kulinda vyema haki za mtoto?

 Sharti katiba itekeleze Mkataba wa Ummoja wa Mataaifa juu ya Haki za Mtoto.

 Swali la 11: Katiba inawezaje kulinda vyema haki za wanawake?

Kumekuwa na uchungu  mwingi kuhusu masuala ya haki za wanawake kwa sababu wanawake wamekuwa wakibaguliwa. Washiriki walionelea kwamba kanuni tatu zifuatazo zitiwe katika katiba:

Jamii ya Kenya itakuwa na msingi wake kwenye kanuni ya usawa ikiwa ni pamoja na usawa wa uana.

Wanawake na wanaume ni sawa katika heshima na haki, hakuna taasisi ya serikali au mtu binafsi atakayefuata sera au kufanya mambo ambayo yanakinzana na kanuni hii.

Serikali baada ya serikali Kenya zinaweza kusitawisha sera zenye lengo la kuziba pengo kuhusiana na kubaguliwa kwa wanawake.

 Swali la 12: Na kanuni ya mwelekezo inayoweza kutiwa katika katiba ili kusimamia vyema zaidi fedha za umma?

  Bunge kuidhinisha matumizi yote

Sharti Mdhibiti  na Mkaguzi Mkuu awe huru na pia awe na hakikisho la kudumu kwa kazi yake.

Mdhibiti na Mkaguzi Mkuu awe na mamlaka ya kushtaki wale wote waliochukua fedha za umma.

Wale wote wanaoshiriki katika ufisadi walazimishwe kulipa pesa waliochukua.

Sharti mkuu wa sheria asiingilie mashtaka ambayo yamefanywa na Mdhibiti na mkaguzi mkuu kwa kuondolea mbali kesi.

Kuunda kikosi huru za kupambana na ufisadi.

Ripoti za kamati ya akaunti za umma (PAC) na kamati ya kuweka mitaji ya umma (PIC) ambazo zinafichua makosa.

Zisababishe moja kwa moja mashtaka kupitia kwa taasisi ya kupambana na ufisadi au Mdhibiti na Mkaguzi Mkuu.

Sharti fedha za umma zitumiwe kwa miradi ziliyopangiwa na zidhinishwe na Bunge.

Sharti serikali itoe taarifa kwa umma kila baada ya miezi mitatu kuhusiana na fedha zote ambazo zimekusanywa.

Mtu yeyote ambaye amehukumiwa kuhusiana na kosa la ufisadi azuiliwe kufanya kazi ya serikali.

Makosa ya siku za nyuma kuhusiana na ufisadi yaweze kupelekwa mahakamani.

 Swali la 13: Na kanuni gani za mwelekezozinazopaswa kuwekwa ktika katiba mpya ili kusimamia vyema zaidi mali asili?


Sharti katiba iweke mali asili yote mikononi mwa watu na wala sio mkononi mwa serikali ya Kenya.

Sharti Bunge liwe na jukumu la kuunda sera kuhusiana na usimamizi wa mali asili.

Serikai za mitaa zipewe idhini ya kusimamia mali iliyomo katika maeneo yao pale ambapo kuna ushahidi kwamba serikali hizo zina uwezo wa kufanya hivyo.

Watu wa maeneo maalum wapewe nafasi ya kulinda na kuhifadhi mali kwa vile ndio wanaonufaika moja kwa moja kutokana na mali hiyo.

Fungu fulani la mapato kutoka mali asili litengwe kwa manufaa ya wakazi wa eneo linalohusika.

Kuundwe tume ya mali asili.

Ardhi ya umma igeuzwe kuwa ardhi ya umiliki wa kibinafsi pale tu jambo hilo linapokuwa ni kwa manufaa ya umma.

Kanuni ya mazingira yenye afya nzuri iweke katika katiba 


Swali la 14: Ni vipi katiba mpya inavyoweza kuhakisha kwamba kuna huduma ya umma iliyo huru na inayofanya kazi kama inavyopasa?

Kuteuiwa kama mfanyakazi wa serikali kuegemezwa kustahili kwa mtu

Kuundwe Ofisi ya Mlinzi wa umma (Ombudsman) ili iziue usimamizi mabaya wa shughuli za kiserkali .

Kuundwe tume ya huduma ya umma iliyo huru

Wafanyikazi wa serikali wasifanye biashara za kibinafsi.

Wafanyikazi wa serikali watenganishwe na chama kinachotawala. 


Swali la 15: Ni vipi katiba mpya inavyoweza kuhakisha kuundwa kwa serikali za mitaa zilizo huru na zinazofanya kazi inavyopasa?

Sharti katiba mpya iweke kanuni ya kugawa mamlaka

Sharti katiba mpya itenganishe serikali za mitaa na serikali kuu.

Sharti madiwani wote wachaguliwe.

Sharti serikali za mitaa ziwe na mamlaka ya kuajiri na kufuata kazi wafanyikazi wao wa viwango vyote.

Sharti fedha zinazokusanywa na serikali ya  mtaa zitumiwe katika eneo la serikali hiyo.

Sharti wanaotaka kuwa madiwani wawe  na shahada ya angalau chuo kikuu au shahada nyingine inayolingana na hiyo.

Sharti meya na wenyeviti wa mabaraza ya wilaya wachaguliwe moja kwa moja na watu.


Swali la 16: Jadili mfumo wa utawala wa serikali moja nchini na mifumo mingine ya utawala na upendekeze aina ya utawala inayofaa katika Kenya huku ukitoa sababu.

Watu wengi walionelea kwamba kuwa na serikali moja tu nchini ndilo jambo bora zaidi kwa Kenya.

Baadhi ya watu walionelea kwamba mfumo wa jimbo ndio bora zadi kwa Kenya.

Wengine hawakujali Kenya kuwa na aina yoyote baina ya hiyo mbili bora tu kuwe na serikali ya kidemokrasia


SURA YA 6
NJIA TOFAUTI ZA KUGEUZA KATIBA 
Sasa ni wazi kwamba huenda katiba ya nchi ikafaniwa mageuzi makubwa ili kuwezesha watu kukabili maisha ya siku zijazo. Namna katiba itakavyogeuzwa labda kutategemea kama itaifikia malengo ya mageuzi yake.

Katiba ikigeuzwa namna isiyo ya kidemokrasia hakuna uwezekano mkubwa wa katiba hiyo mpya kuwa ya kidemokrasia.

Hii ndiyo sababu kuna majadiliano makubwa kuhusu namna ya kugeuza katoba ya hvi sasa.

Zifuatazo ni baadhi ya njia zinazotumiwa kugeuza katiba.

TUME

Njia mojawapo ya kugeuza katiba ni kupitia kwa tume ambayo inatembelea sehemu mbali mbali za nchi ikikusanya maoni ya watu kuhusu vile wanavyotaka katiba yao igeuzwe. Tume kama hiyo inaweza kuwa inawakilisha au haiwakilishi watu. Inawakilisha watu ikiwa muundo wake unazingatia tofauti zilizomo katika jamii. Haiwakilishi watu ikwa imeteuliwa bila mashauri na kushiriki kwa jamii pana. Sheria ya mageuzi ya katiba y Kenya ya hivi sasa inalenga kuundwa kwa tume inayowakilisha watu.

Kongomano la Taifa

Katiba pia inaweza kugeuzwa katika kongomano maalum linaloshirikisha watu ambao wamechaguliwa na sekta za jamii. Watu hawa wanakutana na kujadiliana juu ya katiba mpya. Kisha muswada 

Kongomano la Taifa/Katiba

Kongomano la Taifa linaweza kutofautishwa na Kongomano la katiba.

Kongomano la katiba kama lile lililofanywa kuhusiana na katiba ya Kenya ya 1960,1962 na mwazoni mwa 1963 ni mkutano ambao kwa kawaida unaleta pamoja sehemu mbali mbali za jamii zikiwa na nia ya kujadiliana na kuibua kanuni za katiba iliyoko Kongomano la katiba kwa kawaida huwa  na lengo finyu. Washiriki wa kongomano kama hilo watatilia mkazo kuunda kanuni za katiba bila kujihusisha na uchaguzi kamili wa namna nchi inavyotawaliwa katika nyanja zote kabla ya kuunda katiba.

Kundi la Wataalam

Njia nyingine ya kugeuza katiba ni kutumia wataalam wa katiba wanaokaa na kuandika muswada wa katiba mpya. Katiba kama hiyo inaweza kuidhinishwa na watu kupitia kwa kura ya maoni au na Bunge bila kuwataka watu kutoa maoni.

Bunge

Hivi majuzi kumependekezwa humu ichini kwamba njia nyingine ya kugeuza katiba ni kutumia Bunge bila kuhusisha watu wengine.
Pendekezo hili linachukulia kwamba Bunge ambalo pia limeundwa nakatiba , kwa namna fulani, lina mamlaka makubwa kuliko watu. Haionekani kwamba aina hii ya kugeuza katiba imewahi kutumika pahali pengine popote ulimwenguni.

Kanu wont change stand 

KANU yesterday reiterated its stand on reforms saying it will  never allow a constitutional review initiated outside parliament

Party Secretary General Joseph kamotho said the constitutional review act should be thrown out altogether and a new one worked through parliament.
One of the major weaknesses of the Act , said Kamotho is the provision that quorum in the constitutional Review Commission has to be formed by half the number of commisioners.
Addressing Kanu supporters at the Nyeri branch office after a closed door meeting with locals officals, Kamotho said the Constitution was good except for some areas which needed to be reviewed.


Moi on Review
 
President Moi said last week he is not opposed to inviting reputable international lawyers to help with Kenyas constitutional review process. However he insisted that only parliament that has the mandate to change the constitution. He said the role of such experts should be limited to helping draft the document.

My Views on Constitutional Review.

There are views from many quarters spearheaded by my party. Kanu that the constitutional review exercise should be taken to parliament. It is not the constitutional Review Commission Act which is wanted to be returned to parliament. If it was the Act which was found with drafting faults, the government is capable of drafting and taking to parliament the neccessary amendments without much fan-fair.

What is meant by referring to parliament is the Kenya Constitution  for amendments Many of us know that the review of the constitution is to re-write it a major excerise which cannot be left to the parliamentarians alone.
Even if the independence constitution was not written by members of LEGCO alone Members of LEGCO went to the Lancaster House with their party supporters and each party with a team of experienced constitutional lawyers. They were writing a constitution . It must be remembered that the draft which they were considering were being drafted by the colonial office.
These colonial officers were collating the views of the colonial secretary had gathered from the politicians and the colonial governor when he (the colonial secretary) visited Kenya before he called the first Lancaster Confrence. Kenyans should not be fooled that members of parliament can write (review) a constitution even if all of them were lawyers which is not the case.
My experience in the august House in which I sat for 24 years is that even lawyers do not scrutinize the bills coming to the house and giving guidance to the MPs. That is why the constitutional Review commission bill was passed with all the faults they are now crying about.
Courts have many times criticized Acts of parliament for being ambiguous and yet  such Acts are drafted by lawyers and enacted by MPs  should not fool us in any case  they do not have much time to spare for the mammoth job of rewriting a constitution of the people.
The following in my opinion as to what is likely to happen in light of the current statement of the constitution review.

Amendments to the current constitution are likely to be drafted by the government. The amendments might take the following line in chapter  II Part One.
There will be added provisions to section 9(2) of the constitution to provide for a non- executive (ceremonial) president. This means that if an incumbent president the requirement of Section 9 (2) which specifies the two five years term of the president shall not apply A provision could be added to give the exemption.
There will be no other post of a vice president which is likely to go to Nyanza luo.

HITIMISHO

Kutokana na majadiliano yaliyoko hapo juu, hatutilii chumvi tukisema kwamba katiba ndicho kifaa cha kimsingi zaidi kuliko vifaa vingine vyote vya utawala. Ni muhimu kila mwanainchi bila kutilia maanani hadhi yake katika maisha atambue maana na kazi ya katiba katika jamii.

Katiba ni mali ya watu . Inaelezea makubaliano yao, matumaini yao na matakwa yao. Si mali ya serikali, wanasiasa, wanasheria au kikundi kingine cha wataalam . Hakuna taasisi inayoweza kudai kwamba inamiliki katiba pekee bila kuwepo watu. Sharti watu walinde katiba yao kwa kutomruhusu mtu yeyote kuifanya atakavyo. Wakati huo huo sharti watu watambue kwamba katiba si kitu kisichobadalika.
Katiba ni Mkataba unaoendelea kudhihirisha matakwa ya watu. Katiba inapokoma kudhuhurisha matumaini ya watu sharti igeuzwe. Sharti watu wote watoe sauti yao kuhusiana na jambo hili ili kuathiri uundaji wa katiba mpya kwa matumizi ya karne ya ishirini na moja.
Hii itakuwa katiba ya vizazi vya sasa na vya siku zijazo. Katiba kama hiyo itakuwa na mwito ufuatao:

KARNE MPYA, KATIBA MPYA, Kenya MPYA.