Kurunzi ya Kiswahili KCSE Kiswahili cha maradio
Language: Swahili | Genre: Language

Kurunzi ya

Kiswahili

K.C.S.E. Kitabu cha Marudio

LEONARD SANJA LEO

MOHAMED KUSINO

Shukrani

Shukrani zetu ziwafikie wote waliotutia moyo na kutuhimiza wakati wote
wa kutafiti, kukusanya na kuandika muswada wa kitabu hiki.
Waliotuangazia kurunzi hiyo ni pamoja na wafuatao, ambao itakua muhali
kutowataja hapa. Mathalan, Bwana Sanjiri Mukuba, Bwana Mwamburi wa
Olerai Primary na wapenzi wote wa Kiswahili Mumias, Namunyiri na
Matungu.

Aidha hatuwezi sahau walimu na wanafunzi wote wa shule zifuatazo, kwa
kusoma muswada huu katika hatua zake za mwanzoni, na mawaidha yao
yasiyopimika: Shule ya upili ya kitengela Girls, shule ya makunda,
mumias na walimu; Mabwana Wainaina, mkurugenzi shule ya wasichana ya
kitengela, pamoja na Mukare. Kuwasahau Daktari Habwe, Bw. Ayub Mukhwana,
Bw. John Marani ni sawa na kulia kwenye sahani kisha ukaipiga teke.

Isitoshe, kutowataja walimu Bw. Sibweche na Bw. Sabwa pamoja na Saleh
Omukhanja, kijana anayeinukia katika Kiswahili, ni makosa
yasiyosameheka. Aidha afisa wa ukadiriaji wa ubora wa elimu katika mkoa
wa bonde la ufa Bi Florence Hungi na Bi Fatma wa Light Academy,
Nairobi-Karen.

Nyote mzidi kuwepo na kukienzi Kiswahili.

Sanja Leonard Leo

Kusino M. Tonny

INSHA NA UTUNZI WA KIUMILIFU

1.  Maana ya insha

Insha ni mtungo unaoandikwa mfululizo au kinathari na unaozungumzia mada
Fulani. Mada vilevile katika insha huitwa kichwa au anwani.

2.  Sifa bainifu za insha

Lugha ya nathari

Insha inabainikwa kwa kuandikwa kwa lugha ya nathari ili kuipa
mtiririko. Mbali na insha kama vile resipe, mazungumzo, ratiba na
kiwango Fulani matangazo kama ya tanzia, ambayo hufuata kanuni maalum;
insha zinatumia lugha ya nathari.

Mada

Kila insha hubainika kwa kuwa na mada inayozungumziwa. Kuzingatia kiini
cha habari na kukieleza vilivyo kuanzia mwanzo hadi mwisho ni kati ya
sifa bainifu za insha. Kiini cha insha hubainika kuanzia ktika
utangulizi-kiwiliwli-na hatimaye-tamati. Kwa ufupi, lazima wazo likuzwe
hadi lifikie kilele halafu maporomoko.

Mantiki

Insha bora haina budi kuwa na mantiki-hii ndiyo maana ingawa ni suala la
kubuni, lakini lazima liafiki uhalisia-ukweli wa mambo. Ina maana kwamba
lazima mtunzi achanganue mada, aandike kwa lugha sanifuna inayoeleweka
na mtiririko mzuri wa mawazo ili aridhishe msomaji wake. Insha ni wazo
kamili lililokamilika barabara.

Uteuzi wa lugha inayofaa

Ili kufikia lengo katika insha mwandishi hana budi kutumia lugha sanifu
na msamiati unaofaa aina ya insha aliyonayo. Kwa mfano, iwapo ni kilimo,
hana budi kutumia lugha ya ukulima katika sajili hiyo hasa msamiati kama
kuvuna, kupalilia, kwekwe n.k. msamiati sio matumizi ya maneno magumu na
nadra katika lugha ya Kiswahili. Maneno yatumike na yaweze kuafiki
muktadha.

Kupanga mawazo barabara

Mwandishi wa insha huwasilina kupitia mtungo wake. Kwa hivyo hana budi
kupanga mawazo yake vyema ilia pate kueleweka. Mpangilio wa mawazo, aya
hadi aya, lazima uwe wa kupendeza. Haina budi kuwa nadhifu ili
kufaulisha lengo hilo, pamoja na maendelezo mema ya maneno (tahajia) na
mawazo.

3.  Dhima ya insha

Insha huandikwa kutekeleza majukumu rasmi au maalum. Ili kuwa insha bora
mwandishi lazima akumbuke hivyo. Angalia nambari (2) kuhusiana na
madhumuni ya kuandika insha.

Utanguluzi ni nini?

Hii ni sehemu ya ufunguzi yenye mwanzo unaonata, ambayo hutanguliza
kiini cha yaliyomonkatika insha. Ni upambanuzi wa mada. Hii ndiyo aya
funguzi.

Kiwiliwili ni nini?

Hii ndiyo sehemu ambayo inajumuisha mawazo, maelezo, mjadala, ufafanuzi
au migogoro ya mwandishi wa insha. Hoja zote zinazotokana na mada
huwekwa katika sehemu hii.

Mwisho ni nini?

Pia huitwa tamati au hitimisho.

Hii ni sehemu ya insha ambayo inafunga mtungo. Sehemu hii ni muhimu mno.

MAMBO MUHIMU YANAYOTATHMINIWA KATIKA INSHA

Maudhui

Maudhui ni jumla ya yaliyomo katika insha. Kila insha hutegemea mada na
maudhui maalum. Mwanafunzi hana budi kuzingatia maudhui ya kazi yake.
Ataje hoja zifaazo na kuu kabla ya ndogo. Kila hoja ifafanuliwe vilivyo.
Anwani ya insha hupanuliwa na kuwekwa wazi na maudhui.

Msamiati

Ni jumla ya maneno yaliyotumika katika insha. Lugha iwe inayoafiki
kinachozungumziwa.

Katika viwango vya shule, msamiati hujumuisha pia matumizi ya methali,
nahau, misemo, vitendawili n.k. Tahadhari usitumie msemo ambao maana
yake hujui.

Matumizi lazima yawe sahihi. Kwa mfano, lugha inayoafiki teknolojia ni
tarakilishi, mdahalishi, wavuti au tovuti, kipepesi, mtandao n.k.

Mtindo na muundo wa insha

Lazima kazi ipangwe sawasawa kutumia aya. Hati lzima ziwe safi za
kusomeka barabara na nadhifu. Kila wazo jipya lipewe aya mpya sio
kuchanganya mambo.

Mtiririko

Insha inatakiwa itiririke vyema. Mtiririko hujengwa kwa kupanga mawazo
kimantiki na kuweka aya zako katika mkubaliano wa mawazo kulingana na
ufafanuzi wa kila hoja.

Insha inatiririka pia iwapo mwandishi atazingatia vipengele muhimu vya
mpangilio bora yaani; mwanzo- kiwiliwili (katikati) –mwisho. Pakiwa na
vidokezi, kufahamu utatu huo bila shaka kutasababisha insha nzuri.

Matumizi ya lugha

Aidha lugha kama tilivyotaja awali lazima iteuliwe. Mwanafunzi asitumie
maneno magumu akidhani ndio sasa anatumia msamiati. Kufanya hivyo ni
kupunguza uwezekano wa kueleweka vyema. Anaweza kutumia methali,
tashbihi, tanakali za sauti, tauria na kadhalika, kupamba insha yake.

Uakifishaji

Ni Dhahiri kwamba wanafunzi ambao hutumia alama za kuafikisha barabara
hua na insha nzuri. Insha lazima iakilishwe vyema. Kosa kubwa ambalo
haistahili ambalo wanafunzi hufanya ni kutumia herufi kubwa na ndogo
pale ambapo haistahili. Isitoshe huwa na udhaifu katika kutumia alama za
hisi (!) na za kuuliza (?) pamoja na kistari kifupi (-).

Miundo ya sentensi

Siri nyingine ya kupita katika insha ni kuwa na miundo bora ya sentensi.
Kuchanganya sentensi fupifupi na ndefu hufanaya insha kuwa na sura
inayopendeza kusoma. Kutumia aina moja tu ya sentensi huchusha msomaji.
Muhimu hasa, ni kutumia lugha sanifu na fasaha, kwa kuzingatia kanuni za
kisarufi. Kwa mfano, sentensi ianze kwa herufi kkubwa, iwe na kiima,
kitenzi na kisha kitendewa. Yaweza iwe na kivumishi na kielezi,
haidhuru, mpangilio uwe ni wa kisawasawa na sahihi.

Ubunifu

Katika insha zote, uwezo wa mwanafunzi kubuni ndio utampa nafasi kubwa
ya kushinda. Ni juu ya mwanafunzi kubuni hoja, mawazo, au hata mbinu za
kujieleza vilivyo. Kukosa mawazo au kushindwa kutosheleza urefu wa insha
inayotarajiwa kutakupunguzia alama tu.

Urefu wa insha

Urefu wa insha hutathminiwa katika viwango vyote ambapo kiasi Fulani cha
maneno kinatarajiwa. Isipokuwa pale ambapo aina y insha haihitaji urefu
umekuwa wa kati ya maneno 350-400. Alama hutolewa kulingana na
kutimiliza urefu huu.

Sarufi

Sarufi ni mama ya yote tuliyoyataja. Bila kuelewa sarufi mtungo huwa
kizungumkuti. Mwanafunzi lazima aelewe maswala ya sarufi kama vile
ngeli, uakifishaji, maneno, miundo ya sentensi, makundi ya maneno,
tahajia n.k.

Hotuba

Insha ya hotuba ni insha maalum. Maalum kwa sababu, pamoja na kuwa ni
iliyobuniwa, hujikita katika utaratibu maalum.

Kielelezo kifupi cha hotuba

Hamjambo?

Nawashukuru nyote mlioitikia wito wangu, na madhali mwungwana ni vitendo
nyinyi mmeupita mtihani huo.

Je, mada mada ya leo mwaifahamu? Nitawafahamisha kwa kina mkinai nyote.
Mungu wangu wee! Watoto wetu jamani! Ukimwi ndio mada yangu. Kila mtu na
afahamu kuwa hotuba yangu itaangazia hili.

Kwanza, nataka vijana wote waliopo hapa wasimame. Ikiwa mtarithi wazazi
wenu, iwapo mtarithi nchi yenu, kama mtarithi uongozi wa bara letu,
lazima muwe hai. Ketini.

Kaka na dada zangu mliopo hapa, ukimwi hauambukizwi na maji wala na mbu.
Huambukizwa kwa kufanya mapenzi na mtu mwenye virusi vya gonjwa hili.
Tena msitumie vijembe pamoja au vitu vyovyote vyenye makali. Kwa ufupi,
sote tuna jukumu la kuwa hai. Jilinde na ukimwi. Kinga yashinda tiba.
Bakbak bandika, kikienda hakirudi. Mwajua maana yake? Ni kifo. Ni mauti
ndugu zangu.

Wananchi wazalendo wenzangu, lipigieni debe janaga hili. Mke amshike
mumewe naye mume amshike mkewe. Vijana wetu msiwatume kwenye vilabu na
mitaani. Walinde na dawa za kulevya. Naomba askari kushika doria usiku
kukomesha uzururaji ovyo ovyo unaofanywa usiku na vijana na baadhi ya
watu wazima.

Ndugu nzangu, umoja ni mguvu. Sote tuseme waziwazi kuhusiana na janga la
ukimwi. Ahsanteni kwa kunisikiliza. Ahsanteni sana.

Insha ya mdokezo

Hii ni aina ya insha, ambayo hutoa maelezo mafupi, dokezo, na kisha
mwandishi kuambiwa aendelee na kukiendeleza kilichodokezwa. Kwa mfano:
“Hatukuwa tumefika mbali, mara ghafla bin vu mvua ilianza kunyesha kwa
kushindo kikuu. Radi ikapiga, miti ikatetemeka na ardhi ikayalamba
matone. Kisha maji ya mvua, lo! Likupatalo, patina nalo lakinni hili
lilizua zani sasa tufanyeje? .… ” (haya endelea)

Kielelezo

Jogoo la kwanza lilikuwa limewika tu, vioja vilipoanza…………(endeleza)

Usiku wa kushika roho mkononi

Jogoo la kwanza lilikuwa limewika tu, vioja vilipoanza. Kwanza , ulikuwa
mnunguniko wa simba, mbwa niliyempa heshima na cheo cha askari nambari
moja. Ima fa ima, alikuwa jemedari wa kuyazuia magenge ya wahuni na
majambazi yaliyoiba na kuua bila huruma wala chembe ya utu.

Simba alitoa mbweko mmoja kisha akanyamaza kimya. Nilijua mambo hayakuwa
sawa. Pili, kilitoka kilio cha askari, Bwana Juma, mzee aliyepea kwa
umri, rafikiye simba, ambaye daima dawamu walikesha pamoja usiku kucha.
Hakuna msiba usiokuwa na mwenzake. Alikuwa anaomba anusurishwe maisha
yake. Alilia na kuomba. Alisihi tena na tena, lakini kilio chake
kiliangukia roho zilizokuwa kavu na ngumu kama mwamba. Naye pia
walimnyamazisha.

Siku unayokwenda uchi, ndiyo siku ya kukutana na mkweo. Wazazi wangu
walikuwa wamesafiri bara, name nilikuwa nimeachwa pekee yangu ndani ya
nyumba.tulikuwa tumekosana na kakangu, ambaye aliondoka na kwenda kulala
kwa marafiki zake, ambao waliishi si mbali sana na hapo. Je,
nitanusurika? Maswali kochokocho yalifululiza na kujaa pomoni katika
akili na kunilevya chakari. Nilizinduliwa na pigo kubwa, ambalo
lilifanya nyumba nzima kutingika. Jiwe kubwa lilifurishwa mlangoni
kuulazimisha ufunguke. Nadhani nilizirai waakati huo. Mungu wangu we!
Kabla sijazirai, niliwazia madhila ambayo huwapata wasichana wadogo
wanapokabiliwa na majambazi. Kwa mara ya kwanza, nilishuhudia ana kwa
ananyakifanyika karibu sana kama pua na mdomo. Mwenyewe nilikuwa tunda
bichi ambalo lilikuwa halijadokelewa na ndege. Je, vipi nningehimili
vishindo mimi nyumba ya udongo? Sikuacha hata chembe kutafakari msemo wa
wahenga ambao waliamba, “Asiye na wake ana mungu.” Sikufahamu yaliyojiri
baadaye.

Nilishangilia kama kibogoyo aliyepewa meno nilipozinduka na kujipata
mikononi mwa kakangu na polisi watatu waliovalia kama wanajeshi, tayari
kujitoa mhanga kwa ajili ya kulinda sharia. Kilichonihuzunisha hasa ni
maiti watano waliolala pale nje na damu kutapakaa kotekote. Kwa nini
watu hawawezi kuacha uhalifu, na kuthamini maisha, kitu cha thamani kuu,
naye mungu ametupa tuoshi mara moja tu? Wengi walikuwa vijana wdogo, au
wa makamo. Watu hao walionekana kututumaa misuli ambayo ingeweza
kuwawezesha kufanya kazi. Kwa nini basi kuwa ibilisi na kutenda ya
uhayawani?

Sitamsahau kakangu. Nilijua yakini kwamba meno ya mbwa hayaumani.
Nilifahamu kwamba, damu ni nzito kuliko maji, na nduguyo hana budi kufa
nawe. Hali nawe tu, hufa nawe.

Kielelezo cha insha kwa ufupi

Ivushayo ni mbovu

Ivushayo ni daraja au chombo chochote kama mashua kinachomwezesha mtu
kutoka ngambo moja hadi ya pili. Aghalabu baada ya mtu kuvushwa, huishia
kubeza na kudharau chombo kilichomvusha. Katika maisha ya kila siku,
huenda ikamrejelea mtu anayemdharau mtu Fulani aliyewahi kumfaa maishan
na kumwona bure, maana sasa hamhitaji.

Joy alipendwa sana na baba wa kambo wake kwa sababu ya bidii somoni,
alikuwa wembe. Hakuwa kisu kilichosenea, butu kisichokata ijapo
vibayavibaya tu. Aliongoza katika masomo kama hesabu, fisikia na kemia
ambako alikua gwiji binti mahiri. Hapa, kila mwanafunzi alimvulia kofia.
Baba mtu alivutiwa na hayo yote naye akatoa pesa zake bila kuchoka.
Awekeze akijua hii ingekua fimbo yake ya kuegemea katika umri wake mkuu
pindi akistaafu.

Jamii hii ya Mureithi na Mchambala haikuwa na mtoto mwengine na kwa
hivyo, bi Joy hakukosa chochote alichoitisha. Mamake alipoolewa na mzee
huyu mkwasi, alikuwa hana mbele wala nyuma. Wahenga walisema, “Mlango wa
mwenzio usilalie mlango wazi.” Ingawa wtu husema asiye na bahati
habahatishi, yeye alikufuru na kugeuza ukweli wa methali hiyo. Katika
ndoa yake ya awali, aliteswa sana hata kubakwa na bwanake ambaye siku
zote alikuwa mlevi kupindukia.

Joy naye hakulalia masikio.aliyafungua wazi nyumbani na shuleni, na
akaitia nta katika masikio yake ya nje yasisikie maovu ya duniani au
misonyo ya waliomsonya au kejeli zao. Haikuwa ajabu kuwa alizoa zawadi
mzomzo kwani kila mwisho wa muhula alikuja nambari mosi. Malikia huyu wa
masomo aliahidiwa zwadi kochokocho na baba wa kambo na yakini alipewa
kama alivyoahidiwa. Kidole chema huvishwa pete. Joy alivishwa, na
alikuwa kufu kwa mamake. Madhali, alimpa mamakke furaha isiyo na kifani,
ambayo nusura apasuke kifua.

Joy alipomaliza kidato cha nne,alipelekwa ngambo.hapo ndipo vituko
vilipoanzia. Awali, alikataa kurudi nyumbani nyakati za likizo. Aidha,
aliwambia rafiki zake kuwa babake alikuwa tajiri na alifanya kazi kubwa
sana huko nchini kwao, wala sio mbwa koko ambaye aliishi na mamake.
Alimtafuta waziri mmoja maarufu, akawa anawaambia watu kuwa huyo ndiye
alikuwa babake.

Kile alichokisahau ni kwamba alihitaji kulipa karo mwaka wa pili na wa
tatu. Mwaka ulipokwisha, aliulizwa alipe karo. Rafiki zake walimtamani
wamwone waziri akija chuoni. Walikuwa na hamu na ghamu si kidogo. Baada
ya kipindi alichoomba kupita, aliamuriwa kuondoka chuoni. Wakati huo,
waziri yule aliyedai siku zote kuwa alikuwa babake, alikuwa huko ngambo.
Alichekelewa sana. Joy alifanya kazi duni na nyingine chafu akapata
nauli ya kurudi kwao. Hata hivyo, alikuwa amejifunza funzo. Alipojaribu
kujitetea, aliambiwa macho kwa uso, ivushayo ni mbovu. Hata hivyo,
lisilobudi hutendwa, alirudipalepale kwenye mbovu aliyodhani hakuihitaji
baada kwenda Ulaya, maana ngombe akivunjika guu hurudi zizini.

Barua

Hii ni njia ya mawasiliano baina ya mtu na mwengine, ingawa sasa simu
zinaendelea kuvuma.

Barua ya kirafiki

Hizi ni barua zinazohusu watu tunaohusiana jwa karibu sana. Hawa ni kama
ndugu, shemeji, baba, rafiki, n.k.

Mfano wa barua ya kirafiki

Mweni Aden,

S.L.P. 1008’

KITUI.

21/04/2006.

Kwa rafiki Laura,

Pokea salmu nyingi sana kutoka kwangu. Natumai ya kuwa u mzima kwa vile
ni mda mrefu tulipoonana. Sisi huku hatujambo ila tu ukame mwingi
kutokana na ukosefu wa mvua.

Ningepennda kujua ule mpango tuliokuwa nao wa kwenda kulima. Umefika
wapi? Kwa vile, huu ndio wakati ambapo watu wako katika harakati za
kujiandaa kutayarisha masshamba kwa ajili ya upanzi wa, maharagwe,
mahindi pamoja na mtama, ili tu mvua itakaponyesha, basi watakuwa tayari
kupanda. Kwa hivyo, tafadhali Laura jaribu unione au uwasiliane name ili
tujue tutafanya nini.

Pili, ni kwamba yule mtu uliyenituma kwake bado hajaleta hiyo mali kwa
vile usafiri kidogo umekuwa mgumu, hasa kupata vyeti vya kusafiria.
Hivyo basi utamwia radhi. Mara tu atakapokuwa tayari, atakufahamisha.

Sina mengi, pokea tena salamu.

Ndimi wako rafiki,

Mweni Aden.

Barua rasmi

Hizi huwa za aina nyingi. Hizi ni barua ambazo huandikwa kuomba ajira,
kumfuta mtu ajira, barua za serikali, mashirika na wafanyikazi n.k.

Mfano wa barua rasmI

John Kamau,

S.L.P. 1180,

SYOKIMAU.

21/04/2006.

Mkurugenzi mkuu,

Kampuni ya uuzaji wa ndovu,

S.L.P. 1040,

MATOPENI.

Kwa Bwana/Bi,

KUH: Ombi la kazi ya uuzaji

Mimi ni mvulana wa miaka ishirini na miwili. Ningependa kujiunga na
kampuni yako kufutia tangazo lililotolewa katika gazeti la ‘Taifa Leo’
la ijumaa tarehe 8/04/2006.

Nimehitimu katika chuo kikuu katika Nyanja hiyo ya uuzaji. Vile vile
nina ujuzi wa miaka mitatu katika kampuni nyingine inayofanya kazi ya
uuzaji; Mauzo Mema Marketers.

Niko tayari kufanya kazi kwa bidii, kwa manufaa ya kampuni. Nitafurahi
ikiwa ombi langu litakubaliwa.

Ndimi wako mwaminifu,

Sahihi kamau

John Kamau.

Barua za magazeti

Hizi huandikwa ili kutoa maoni ya mtu binafsi kuhusiana na mada yoyote
ile, aidha kuunga mkono, kupinga, kuhakiki, au kutoa mapendekezo tu.

Mfano wa barua ya gazetini

Kelele Mtaani makadara

Simon Maboko,

S.L.P. 42,

MOMBASA.

19/10/2006.

Mhariri, Taifa, Sauti ya Wasomaji,

S.L.P. 3001 001-02,

NAIROBI.

Bwana Mhariri,

Kelele Usiku

Naomba nafasi katika gazeti la wananchi watukufu ili nami nitoe maoni
yangu.

Ashakum si matusi, kesha za usiku hadi wa manane zimekuwa za madhara kwa
wakazi wengi wa hapa mtaa wa Majengo. Mipigo mkubwa ya ngoma na sauti
kuu za vyombo vya miziki zinaweza kufanaya kiziwi asikie.

Naomba serikali ya mitaa itoe mwafaka Fulani utakaowasaidia watu ambao
wameathiriwa sana na jambo hili, hasa watoto wa shule ambao hawana Amani
usiku wanapotaka kusoma kwa kiada.

Ukweli ni kwamba, chifu wa eneo hili amefahamishwa lakini hakuna hatua
muhimu iliyochukuliwa dhiti ya wahusika.

Simon Maboko

Majengo –Mombasa.

Barua za mialiko

Huwa zinaandikwa kwa mahsusi ili kumtaka mhusika aje kujuika na wengine
katika sherehe, hafla Fulani, mahafali, siku ya wazazi shuleni na
kadhalika.

Mfano wa kadi ya mwaliko

Kadi ya kuadhimisha siku ya kuzaliwa mtoto

Jamaa ya Bw./Bi. James Kariuki inayo furaha ya kuwaaalika:

Ndugu, Pastor/Mwinjilisti/Bwana/Bibi/_______________________

Kwenye sherehe ya kuzaliwa kwa mwanetu Augustin S. Adam anayefikisha
miaka mine sasa, nyumbani kwetu, Mawe tatu, Kingoni tarehe 20-10-2006
kuanzia saa nne mchana.

Fika na kadi hii tafadhali.

James Kariuki

S.L.P. 104

Mawe Tatu,

Kongoni.

Mfano wa barua ya mwaliko

Walter Muzinga,

S.L.P. 3,

KONA MBAYA.

4/11/2006.

Ndugu Jeff Cholwa,

Tarehe 7/12/2006 nitasherehekea miaka mitano ya mapatano kati yangu na
mama mzazi. Ingawa yuko Merekeni kwa sasa, inanipa furaha kuwa nawe
tujumuike pamoja katika sherehe hizi muhimu. Karamu itaandaliwa katika
ukumbi wa Frida Hall, kuanzia saa tano. Wakati wa kufunga ni saa kumi na
mbili jioni.

Jibu kupitia namabari ya simu, 0723-1813808. Kufika kwako ni furaha
yangu.

Wako,

W. Muzinga.

Arafa

Huandikwa kwanye simu ya mkononi kisha baada ya kuandika nambari ya
anayetumiwa, hutumwa mara moja

Barua ya mdahalisi

Faida zake ni kama za arafa. Mradi mtu awe na anwani yake, atapata barua
zake. Katika migahawa mingi kufungua ni bure. Huhitaji kuwa mjusi wa
tarakilishi kuwa na anwani hii.

Aidha, hazihitaji kuwa rasmi kwa vyovyote vile. Huzingatia ujumbe mhimu
tu. Kisha hiyo ni nafuu kuliko kutuma barua.

Insha za kubuni

Kubuni ni kuwezesha kitu ambacho hakipo kuwepo kwa kukiunda akilini
kisha kukiwasilisha kimaandishi au kwa umbo kamili.

Mwanafunzi anaweza kubuni kisa chochote kisha akazungumza kwacho kwa
njia ya kujieleza kwa mtiririko mzuri wa mawazo na ujuzi mkubwa wa
lugha. Mwanafunzi hana budi kutawala fikira zake na kubuni vitushi
mbalimbali vinavyoafiki anwani aliyoiteua.

Insha ya mawazo

Kumudu insha hii, yataka mwandishi awe mtu wa kusikiliza taarifa za
redio na runinga, kusoma magazeti na majarida, kuhudhuria vikao kwa
mfano vya siasa, kusoma vitabu, au kufuatilia insha za wataalam kuhusu
mada mbalimbali za mawazo. Huenda hata utafiti ukahitajika.

Tawsifu/hati Nafsi

Hii ni kazi inayomsifia mtu mwenyewe kwa kutoa maelezo kumuhusu. Ni hati
nafsi.

Mfano wa tawasifu; mfano 1.

Tawasifu – mwaka wa 2006

Habari za kibinafsi

Jina: Beatrice Alubili Mbala

Kuzaliwa: Tarehe 10/6/1974

Kabila: Nambuya

Dini : Mkiristo

Jinsia : Mwanamke

Ndoa : Nimeolewa, watoto wawili

Kimo/Uzani : Futi tatu unusu, kilo hamsini na sita uzito.

Anwani :S.L.P. 3306, Nairobi.

Simu: 020 – 363752

Simu ya mkononi: 0722 – 892 237

Lugha ya mawasiliano : Kiswahili, Kiingereza, Kikitale

Habari za kielimu/ kimasomo

Chuo kikuu : chuo kikuu cha maseno, shahada katika Nyanja ya Elimu.
Nilisomea lugha ya Kiswahili na Historia. Nilipata daraja la kwanza :
2002.

Shule ya upili : Kaptagat Shule ya Mtakatifu Cecilia. Nilipata alama ya
“A” mwaka wa 1989

Shule ya msingi : Shule ya msingi ya Mlimani, S.L.P. 3332, Eldoret. Simu
: 042 – 292678.

Kazi – uzoefu na tajiriba

2006 – 2003: Mhariri Shirika la uchapishaji la Elimu Mali.

1.  Kufanya kazi zote za uhariri, pamoja na kuandaa vikao vya
    usawazishaji wa waandishi.

2.  Kuhakikisha kuwa kuanzia hatua ya awali ya uchapishaji mpaka wakati
    kitabu kimetathminiwa na kuidhinishwa.

2006 – 2003: Mwalimu, shule ya upili ya mtakatifu Emmanuel Kokonyo.
S.L.P 36, Arthi River. Majukumu yangu yalihusisha ufundishji darasani,
kusimamia kigundi cha uigizaji na Sanaa pamoja kusaidia katika idara ya
kutoa nasaha.

Shughuli nyinginezo

-   Mshirika katika mchezo wa voliboli nchini. (K.V.A) miaka mine.

-   Cheti katika Elimu viumbe – Chuo Kikuu cha Kenyatta.

Uraibu

Kusoma vitabu vya uhakiki wa kisanii. Pia, kucheza mchezo wa voliboli.

Wadhamini

Emashi Adams Chepkoech

Mhadhiri Chuo Kikuu, Moi,

S.L.P. 3009011, Eldoret.

Simu 0733 889579

Sadan Aden Ali

Kituo cha polisi, Nandi hills,

S.L.P. 14, Kericho.

Simu 0724 592454

Juliana Atieno

Mkuu wa uchapishaji, Elimu Mali,

S.L.P. 77, Mushindi.

Simu 0723 523575

Simu

Kabla ya kuja rununu na kutumika sana kwa kiwango cha sasa, njia ya simu
katika maneno yetu iliyojulikana ilikuwa simu ya maandishi ya telegram.
Hii ndiyo ilikuwa njia ya dharura ya kupeleka ujumbe. Kwa sasa tuna simu
za mkno, na ambazo zina huduma ya kutuma taarifa fupi yaani arfa.

Telegram

Mfano wa telegram

(kwa) _______________ Nuru Saita Jackline

(Ujumbe) _______________Mama mgonjwa sana

Kutoka kwa______________Njoo haraka Sangale S.L.P 249

EMALI

Tahariri

Haya ni mawazo ya anayotoa mhariri wa gazeti, jarida n.k. anaweza
kuangazia jambo moja au mawili ambayo anadhani ni nyeti.

Wabunge wanastahili kuwajibika

Iwapo matukio ya hivi karibuni ni mizani kamili ya kutathminia maoni na
matamanio makuu ya wakenya, basi wabunge wetu hawana budi kuzinduka
kutoka kwenye lepe la usingizi na kuwajibika kenyekenye. Mbiu ya mgambo
ikilia kuna jambo na lipo. Wakenya sasa kwa umoja wanawataka wawakilishi
wao kuwajibika barabara kitaifa kwa maswala nyeti ya ulipaji ushuru,
kuunganisha nchi na, kutoa mwongozo maridhawa pamoja na kuhakikisha
kwamba watu wanapata huduma muhumu.

Wananchi wanataka bunge ambalo linatii sharia, sharia ambazo
wanaozibuni, kutunga, na kuzipitisha ni wao. Kwa nini hata mpaka sasa
miaka ya miaka hamsini tuwe tukilizungumzianswala la uhuru wa
kutangamana, kuishi popote au hata kuwa na mali popote nchini? Viongozi
hawastahili kuwa wakitumia ukabila kila mara kuchaguliwa au kujipa
nafasi mbalimbali za kitaifa.

Tunatumai ya kwamba watajifunza kutokana na ushindi wa rais mstaafu wa
merekani ambaye ana mizizi yake hapa nchini; Barack Obama. Je, aliwezaje
kuchaguliwa? Ni rahisi na bahasa sawa na kunywa maji; sera. Una sera
gani za kitaifa? Ubinafsi, unafiki na ufisadi miongoni mwa viongozi wetu
wa kisiasa ni tabia ambayo hawana budi kuivua na kuifua ili itakate
kiutawala. Ni kwa vipi viongozi watataka raia walipe ushuru na kodi hali
wao wafanye kilenge na kudai hawastahili kutoshwa ushuru? Tunahitaji
kuongoza kwa vitendo.

Inasikitisha kwa kuwa wao ndio wanaosema ni nani au wapi ushuru huo
utatumika? Je, haihalisi basi kwamba wanastahili kulipa kwanza? Mshahara
wa mbunge ni mkubwa sana kuliko wa watu wangapi nchini? Marupurupu nayo?
Kama anavyosema wanastahili kuungana na mashirika yanayotetea haki za
kibinadam na wadau wengine kuwatia shime ili wasipinde wajibu huu muhimu
wa kitaifa na kuhakikisha kuwa haki inatendwa.

Kijaza fomu

Hii ni stakabadhi inayoorodhesha maswali kwa ajili ya kumtaka mtu atoe
taarifa maalum kwa anayeitayarisha.

Hojaji

Hutokana na kuhoji. Maswali Fulani hutungwa makusudi ili kumwongoza
anayetaka kupata habari Fulani kufikia malengo yake. Hii pia ni njia ya
wanofanya utafiti. Hojaji hutumia njia wazi kwa kuuliza maswali wazi
ambayo mhojiwa anpaswa kuyajibu kwa usahihi.

-   Hojaji wazi

Maswali yake ni wazi, yanaeleweka na hayamwelekezi mhojiwa katika mkondo
Fulani wa kujibu.

-   Hojaji elekezi au funge

Hii hupangwa mahsusi kumwongoza mhojiwa katika mkondo Fulani wa mawazo.
Hana uhuru wa kuchagua jibu maana huwa amepewa kiteuzi.

ISIMU-JAMI

Dhana

Isimu ni sayansi ya lugha.

Isimu-jamii – ni tawi linalohusisha lugha na jamii ambamo lugha
hiyoinatumiwa. Huchunguza kwa hivyo matumizi ya lugha katika jamii
katika sekta au sajili na rejista mbalimbali. Dhana hapa ni kwamba, kila
jamii ya watu huwa na upekee wa kutumia lugha kufikia malengo
mbalimbali.

Lugha kwa ufupi huwa na wajibu muhimu. Mojawapo, ni kuwezesha
mawasiliano miongoni mwa watu. Isitoshe, huwa na dhima ya
kuelezautamaduni wa wanajamii. Hata hivyo, ikitumiwa vibaya, lugha
yaweza kuwagawanya watu kitabaka, kidini, kikabila n ahata kidaraja au
kimataifa.

Lugha yaweza kuwa na dhima ya kumtambulisha mtu au taifa la mtu fuluni.
Kwa mfano, watanzania waama wamefahamika sana maarufu kwa Kiswahili.
Aidha mluhya akizungumza, mkenya wa kawaida atajua mara moja tu kuwa
natok magharibi mwa nchi, au Mgiriama akitamka tu, mara moja mtu atajua
anatoka pwani.

Kama lugha ya taifa, ina dhima ya kuipa nchi utaifa. Kwa mfano, lugha ya
taifa la kenya ya kitaifa ni Kiswahili. Hututambulisha kama taifa.
Wachina wana kichina, jinsi ambavyo wafaranza wana kifaranza chao na
kadhalika.

Isitoshe, lugha huwajibika kuwaunganisha watu wa jamii au taifa. Nchi
nyingi suniani hua zimeunganika kwa sababu ya lugha moja ya taifa, hivyo
kufifisha lugha za iasili ambazo huzua dhaa ya ukabila tu. Wajapani kwa
mfano, hufundisha kwa kijapani. Rais wa ujerumani au waziri mkuu
huhotubia taifa kwa kijerumani.

Tanzania kwa mfano, ilitumia kiswaahili kuwaunganisha watanzania ambao
wana mkabila Zaidi ya hamsini. Hii ndiyo nguvu ya lugha; umoja wa watu.

Aidha, lugha ina uwezo wa kuhimiza uzalendo miongoni mwa watumizi wa
lugha husika. Lugha moja hufifisha makali ya tofauti katika ndimi au
makabila.

Umuhimu wa kufundisha isimu – jamii

Kabla kushughlika swala hili, ni vyema kuzingatia vipengele mbalimbali
vya kimatumizi ktika jamii. Hii ni kwa sababu, kuna sababu mbalimbali
kwa nini makundi Fulani ya watu, hutumia lugha kwa nia ya upekee kutoka
kwa wenzao. Kwa mfano, kuna dhana ya ujumla kuwa wanawake wana adabu
sana wanapotumia lugha kuliko wanaume, ambao angalabu hawana tasfida na
hawajali sarufi wala msamiati wanaoutumia.

Mfano, mwanaume anaweza kumwita mkewe kwa jina tu, au “mwanamke” au
“wewe mama” bila uoga wowote. Si haba watatamka mambo yanayohusu sehemu
nyeti za ninadamu waziwazi, au hata wao kusema “naenda kukojoa” bila
shida.

Dhana ya lugha

Lugha ni nini? Watu wengi wameweza kueleza maana ya lugha kwa nia
kemkem. Lililodhahiri hata hivyo ni kwamba; lugha ni njia ya mwanadamu
kuwasiliana-kwa lugha anapitisha ujumbe kwa mwenzake.

Dhana ya lingua Franka

Ina maana ya lugha inayotumiwa miongoni mwa watu ambao kwa kawaida huwa
ni wasemaji wa lugha tofauti. Hii ni lugha ya upatanisho kati yao na
iliyoenea kijiografia na kusemwa na wengi.

Sababu za kuzuka lingua franka

Ushirikiano na umoja. Muhimu ni kukuzia viwango mbalimbali vya
kuungania. Lugha moja ina iwezo wa kufafanua tamaduni mbalimbali
zilizotofautiana na kutoa fursa ya kuwa jamii moja ya watu. Kiswahili
katika Afrika mashariki ni mfano mzuri.

Pijini ni nini?

Pijini ni lugha ambayo imetokana na lugha Zaidi ya mbili ya wasemaji
ambao hawana njia nyingine ya kuwasiliana.

Krioli ni nini?

Krioli ni pijini ambayo imekua, imepanuka n imepeta wazawa. Hawa
wanaweza kusemwa ni kisasi cha wasemaji wa pijini nao lugha yo asili
ndiyo hiyo.

Lugha ya taifa ni nini?

Ni ile lugha inayotumika katika taifa zima katika utekelezaji wa maswala
ya taifa na wananchi wa taifa hilo.

Kwa ufupi ni kwamba lugha hutumiwa katika sehemu nyingi kwa madhumni
mbalimbali. Kila nchi kwa mfano, kenya, kiingereza ni lugha rasmi wakati
ambapo Kiswahili nilugha ya taifa. Wakati uo huo wananchi wa kenya
wanaweza kutumia lugha zao za mama katika jamii zao bila kuwekewa
mipaka, mradi isiwe mazingira rasmi au ya kitaifa.

(a) Lafudhi

Hutumiwa kutambulisha mtu na jamii Fulani. Ni jinsi mbalimbali watu
tofauti wanavyotamka maneno katika lugha zao. Katika idhaa zetu kwa
mfano, Mshamba katika redio ya citizen na Oloibon huigiza kuagizi
waluhya na wamasai. Vivo hivyo, katika vipindi vya vitimbi na vioja
mahakamani (katika runinga ya KBC), ojwang na ondieki huigiza
wazungumzavyo waluo. Mwala huigiza wakamba na wengine wengi.

Tunatambua jamiii za watu wanaoigizwa, kilugha kutokana na lafudhi. Kwa
mfano, waluhya huwa na wingi wa “kha” mfano, khakuku, khatoto na
kadhalika. Si ajabu mtu kutoka jamii y waluo kusema “nitakuosa” badala
ya “nitakuosha” au “mtu hii” badala ya “mtu huyu” watu wa pwani nao
watasema “kheri” kama ni wazee, badala ya “heri” n.k.

Jamii kama ya wakikuyu hudai wanaweza kujua tofuti ya mtu kiutoka nyeri,
kirinyaga na wale wa kiambu au wa muranga kwa kufuata lafudhi.

(b) Lahaja

Ni miundo tafauti ya lugha moja, labda kutokana tu na tofauti za
kimaeneo wanakoishi wasemaji na mazingira yao mapya, ingawa asili au
chimbuko huenda ni moja. Mfano, Kiswahili kina lahaja nyingi kama,
kiamu, kingozi, kimvita, kirabai n.k. jamii za waluhya na wakikuyu, wana
lahaja nyingi, kwa mfano, katika waluhya kuna wabukusu, wawanga,
wamaragoli, wakisa, wanyore, wamarama, na nyingine nyingi. Wakikuyu nao
mbali na kuwepo wale wa muranga, wa nyeri, wakirinyaga na wa kiambu,
kuna ndugu zao wameru, ambao pia wamejigawanya na kuzalisha waembu,
watharaka- nithi n.k. Hizi zote ni lahaja tu, zinzotokana na lugha io
hiyo moja. Mengi ni maswala ya kijiogarafi tu.

(c) Mabadiliko katika maana

Hali hii hutokana na msamiati kuhama kimaana au kupanuka kwa msamiati na
kupata maanazaidi, au kufa kwa maana asili. Kwa mfano, kiongozi. Hiki
kilikuwa kilikuwa kitu cha kutazamwa ili kuwaongoza watu. Leo hii,
linatumika kumtajia mtu ambaye ni mtawala, au anayewatangulia watu
wengine katoka jambo au shughli Fulani.

Aidha, neon ‘hayati’ lilikua na maana ya mtu katika uhai wake sio mfu.
Mfano mzuri wa kupanuka katika maana ni neon ‘nyayo’ ambalo lilipanuka
kutoka tu, kuelezea mtu kuandama nyayo za mtu mwengine, au maongozi
yake, baadae limetumika kumtaia kiongozi wa taifa aliyestaafu, uongozi
wake na miradi iliyoanzishwa katika kipindi cha utawala wake. Lugha ina
uwezo wa kukua na kupanuka kimaaana.

(d) Ukopaji na utohozi

Hiki vilevile ni kipengele ambacho kimechangia isimu jamii. Lugha
angalabu zote duniani zimekopa. Kiswahili kina maneno mengi sana ya
kigeni. Hali hii hutokana n wabadilishaji kutoelewa lugha ya
wanayoitumia au lugha hiyo kuwa geni kwa wenyeji. Kiingereza kilikuja na
wakoloni kwa mfano. Pili, ni njia ya kuingiza lugha geni katika lugha
asilia kwa kuipa matamshi ya lugha ya wenyeji. Aidha, linawez kutokana
na kuadhiriana kwa lugha au tamaduni mbili.

(e) Umri

Umri pia unaweza kuchangia namna ya matumizi ya lugha kwa njia Fulani.
Vijan siku hizi kwa mfano, wengi wanatumia lugha ya sheng.

Katika tamaduni mbalimbali, wazee wana majina ya kuwaita wake zao,
ambayo hayawezi kutumika na rika changa.

(f) Utabaka

Watu wa tabaka la chini wana mazoe ya kutumia lugha chafu isiyo na
ustaarabu. Katika mbanda au magenge, lugha kama vile mbwa! Mjinga!
Malaya! Matako! Shetani n.k. ni kawaida ya maisha. Hakuna anayejali.
Lugha kama tafadhali, mnaomba, smahano n.k haipo.

Waliostaarabika? Kama wanavyodai anghalabu hutumia kimombo, na hujaribu
kuzungunza lugha sanifu ingawa inayoashiria kiburi kiasi Fulani. Maana
inakuwa kujivuna kutokana na uwezo wa jamii waliomo – labda gari, nyumba
au hata biashara n.k.

(g) Ukengeushi

Hii ni hali ya kuikuika matarajio ya mtu na jamii yake na kujigenisha
kilugha. Mfano, mtu Fulani anajulikana kutoka jamii Fulani lakini lugha
yake inakuwa ya kigeni tu. Hubadilisha mavazi, mwenendo n.k. Mfano, kuna
baadhi ya watu wanaotambulikana kwa kukitumia kiingereza, hata ijapo
wengine wao si wasomi. Sababu yake huwa kujpa ufahari Fulani,
kujionyesha kuwa mtu amesoma, au kustaarabiaka, na vile vile,
uitambulisha na kundi la wasomi, mbali na jamii au kundi Fulani la watu.

(h) Uwili lugha

Hii ni hali ambapo msemaji anakua na lugha mbili ambazo zinashindania
nafasi, au jamii kuwa na lugha mbili maarufu. Kwa mfano, kenya kuna
lugha rasmi – kiingereza na lugha ya taifa – Kiswahili. Mtu akijua zote
huweza kuchanganya ndimi anapozungumza au kuandika. Katika maandishi
haya hivyo, huwa ni mbinu ya kutambulishia mandhari Fulani ya wahusika,
au asili yao. Wahusika wageni kutoka ngambo kwa mfano, watachanganya kwa
kutumia sheng, kiingereza, Kiswahili au hata na lugha zao za mama.

(i) Uwingi lugha

Hali ya lugha kuwa nyingi. Mfano, wakenya wengi wanazungumza kiingereza,
Kiswahili na lugha zao. Matokeo ni kwamba, wakati mwingi si rahisi
kuwaelewa, haswa wakihamisha ndimi kutika lugha moja hadi nyingine,
aidha kubana mambo yao, kusisitiza hoja Fulani, kujitambulisha, au kuwa
wazalendo tu.

(j) Tabia au mtindo fukani wa kimaisha

Hii ni hali inayotokana na mazoea. Kwa mfano,katika ofisi nyingi, rushwa
hujulikana kama chai, kitu kidogo au TKK (toa kitu kidogo), sukari,
mafuta au kuonana na wazee.

(k) Mazingira

Mazingira mbalimbali yana jinsi ya kutumia lugha yake hotelini kwa
mfano, si haba kusikia kitu kama; nani mbuzi? Au nani ngombe? Hakuna
usanifu wa luga na majina ya vyakula ndio hutumika kutambulisha mteja na
huduma anazohitaji. Mambo hutajwa kifupi kwani hakuna mda wa kupoteza.
Dada zetu na kaka zetu wanaojiuza sasa wanajulikana kama koinange. Huko
Tanzania, kuna changutoa au kibiriti ngoma. Wengine huwaita kiberenge,
popo n.k.

(l) Matumizi ya tasfida

Hufanywa ili kuficha makali ya matumizi Fulani. Kwa mfano; mtu akifa kwa
ukimwi, husemwa amekufa kwa mdudu. Msichana akiolewa husemwa amepata
jiko, akipata mtoto, amepata mzungu au amepta malaika. Mtu akinda haja
ndogo husemwa ameenda pembeni au kusalimia shangaziye au nyanya. Kusudi
jingine kwa hivyo, ni kuonyesha adabu na uadilifu.

(m) Tamaduni mbili

Watu ambao wamezaliwa mbalimbali aghalabu huathiriana na kubuni lugha ya
pamoja. Hii ndiyo sababu ya kuzuka pijini na kreoli katika Afrika ya
magharibi haswa. Pijini inapokua kiasi cha kuwa lugha kamili, basi huwa
ndiyo hiyo kreoli. Huu ndio mkondo sheng inachukua hapa kenya.

(n) Lugha moja kuwa na ufasaaha Zaidi

Lugha mija inapokuwa na ufasaha Zaidi, huweza kusababisha matumizi ya
kipekee ya watu. Kwa mfano, kisomali kinatawala sana wasomali, na ambao
anghalabu, ni watumizi wa kiarabu Zaidi ya wanavotumia lugha zao
mbalimbali asilia.

Lugha rasmi

Kitu rasmi ni kile kinachofuta kanuni au utaratibu uliowekwa. Lugha
rasmi ni lugha ya kikazi. Lugha rasmi kenya ni kiingereza.

Kufa na kuzalika lugha

Hali hii hutokana na sababu kama hizi

(a) Vita nchini

  Kabila Fulani linaweza kuangamizwa na kuachwa bila watu, au wachache
  sana ambao baadae humezwa na jamii ya karibu. Kwa mfano, wasuba ambao
  sasa ni wajaluo.

(b) Athari kutokana na ndoa.

  Watu wanapoan na wanaotoka jamii tofauti, huenda watoto wao wakazuka
  au kuibuka na lugha.

(c) Elimu

  Kupitia elimu, watu huvumbua njia Zaidi z kuwasiliana, au hata kuwa na
  stadi mpya ya kutumia lugha. Kupitia elimu sharia kwa mfano, hata koma
  ni muhimu sana katika kuakifisha sentensi.

  Katika kiwango kingine, huwaleta watu kutoka janibu mbalimbali nao
  hubuni jinsi ya kuwasiliana. Kwa mfano, wanafunzi katika shule za
  sekondari.

(d) Ukoloni

  Watu waliotawaliwa angalabu hupoteza lugha yao au hulazimika kujifunza
  lugha ya watawala. Mataifa yaliyotawaliwa na wafaransa, leo yanasema
  kifaransa tu, na hayajui kiingereza, hivyo hivyo kenya tunazungumza
  kizungu kwa kuwa tulitawaliwa na mwingereza.

(e) Vitu vingine kama; magonjwa, biashara n.k.

Usanifishaji lugha

Sababu ambazo hufanya lugha kusanifishwa ni kutafuta lugha moja ambayo
itawaunganisha watu ili kuto njia rahisi ya kutekeleza mambo ya kijamii
au taifa. Mfano, Kiswahili kilisanifishwa ili kutoa nafasi kwa lugha
sanifu ya wakenya wote kutokana na lahaja mbalimbali. Sababu ni kwamba
anghalabu watu huwa na uchanganyaji ndimi.

Lugha na utamaduni

Jamii mbalimbali hutumia lugha kwa njia mbalimbali kuwezesha
mawasiliano. Mojawapo ya mbinuhizo, ni matumizi ya taashira au ishara.

Mfano, kukonyeza jicho hua ishara ya kimapenzi, kupitisha ujumbe fulni;
kumwita mtu, kumsalimu au kutambua uwepo wake, au kwamba unataka nafasi
naye mzungumze.

Jamii za kivita hutumia pembe na mbinja na mapigo mengine
kutahadharisha, kuwakusanya watu pamoja, kupitisha ujumbe wa kifo au
harusi n.k.

Nia ni kwamba ujumbe uwafikie waliokusudiwa tu. Sifa kuu ya mbinu hii ni
mipigo mbalimbali. Kutegemea ujumbe au milio kama mtu anatumi mbinja.

Hali hii si tofauti sana na michezoni ambako filimbi hutumiwa
kuwaelekeza wachezaji.

Ishara nyingine ni matumizi ya ndimi, kugonga chn mguu, kutumia kikohozi
n.k. Kuna ishara za kimajira mfano, saba sabani siku ya mageuzi nchini
kenya kudai vyama vingi.