uhakiki wa vitabu vya fasihi: Babu alipofufuka, Nyota ya Rehena, Jicho la Ndani, Sikate Tamaa, Kifo Kisimani, Amezidi, & Nguvu za Sala
Language: Swahili | Genre: Educational

BABU ALIPOFUFUKA
Said Ahmed Mohammed (2001)

Msuko.
Mwandishi ametumia msuko sango/vitushi vyake hutiririka katika sura anuwai. Ametumia tarakimu kusimamia sura hizo. Sura 1  6 huonyesha maisha ya mhusika K baada ya kubadilika na kuanzia kufuata  nyendo za wageni. Sura ya 7- mhusika K anarudi nyumbani kukutana na kina Musa, Maajuza huku akionyeshwa namna alivyonyanganya Bwana Sururu mke wake aitwaye Zuhura Mapozi. Watu wanaonekana wakila tongonya (viazi vyenye sumu). Tongonya huashiria njaa katika funia ya Kataa (yenye shida, magonjwa hasa ugonjwa hatari. Katika dunia hii ananyanganywa vitu huku akiteseka mno.)
Sura ya 12 Mhusika K anachukuliwa na mzuka na kupelekwa katika dunia nyingine inayoitwa Amani anapopata jinni linalomnyoa katika dunia hii mwizi akifumaniwa hupigwa hadi kufa. Anapofika ktika nchi ya Ncha, mzuka anamchukua tena huku kimweleza kuwa lazima ashtakiwe.

Maudhui
dhamira ya riwaya hii ni kuonyesha makanyo kutoka kwa babu kuhusiana na matendo mabaya ya mhusika K pamoja na Zuhura Mapozi. Makanyo hayo yanatolewa na mhusuka babu na Bi Nyakanga. Hata hivyo, kuna pia habari nyingine kama vile:
Mashtaka.
Mhusika K ana mashtaka chungu nzima dhidi yake.
Uk 70 - kugeuza watu panya wa majaribio katika maisha yao.
Uk 71 - Shtaka la matajiri walionyanganywa mashamba yaliyokaa bure bila kuoteshwa kitu miaka yote.
          -Shtaka la jumba la wananchi kuvunjwa burebure  mijini na vijijini.
Uk 72  Shtaka la watu walio wengi kutaka kujua asili ya watoto wao kupewa elimu ya jembe miaka hii yote
Uk 73 - Kesi kuhusu Bwana Shururu dhidi ya mhusika K amabye alimnyanganya mkewe Bi. Zuhura Mapozi.

Umasikini na Utajiri
Maudhui haya mawili yanaoana na nadharia ya Umaks katika riwaya hii kuwa kunamatabaka mawili makuu ya matajiri na maskini.
Umaskini unaangaziwa kutokana kuwa na uwepo wa skuta, baiskeli, wendo wa mguu, vibanda, vijumba, giza, wauza samaki, ngisi, pweza, vitumbua, maandazi na maamhri. Watoto huvaa nguo zilizowazidi kimo huku wakiomba pesa (Uk 27). Kuna mitaa ya madongoporomoka yenye giza tele (uk. 30). Kuna pia magonjwa yasiyopona kama vile ugonjwa amabao umemuua mhusika Msafiri na bibiye.
Utajiri huonyeshwa kutokana na kuwepo kwa magari kama vile limosini la mhusika K, pahali wanapokutana kama vile Neo Casino. Wahusika matajiri wana wafanyikazi kama vile Mhusika K ana mfanyikazi anayeitwa Biye n.k. ana jibwa aitwaye Doggy anayepewa mlo mzuri, pia ana majumba makubwa. Vyakula vya matajiri kama vile chatu, nyoka wengine , mende, kijibwa na kadhalika. Matajiri huunda vilabu kama vile FKK ambapo watu hula, hunywa, huogelea, hucheza disco hujianika juani n.k. Klabu ya FKK hujengewa watu wakubwa, watalii na wenye uwezo katika jamii. Baadhi yao hufanya mazoezi kama vile Mhusika K na Doggy wake. Wahusika wengine matajiri ni kama vile Di Livio, Miyazawa, Bi Kidume, Delpiero, Von Heim n.k. 

Ufisadi 
Del Piero huota mbawa na kuruka na akirudi ana magunia yaliyojaa unga kila mara. Ana magari na huwapa kila ofisa mkubwa wa forodha gari burebure. Hulangua magari pia.
Bw. Sungura hujulikana pia kama tapeli.
Bw. Tajuri anatajirika ghafla huku hapo awali akiwa na shutuma mbalimbali.
Kuna watu wanaonyanganywa mashamba na hata viwanda pia vinaanguka. (Uk. 71)

Uasherati 
Uk. 27  Kuna vimanda wenye sura wakijivalia mini na vitopii na viatu vya mabloki, midomo kumeremeta huku wakitoa ishara ya mapenzi.
Uk. 55  Zuhura mapozi pamoja na Mhusika K wanashiriki uasherati kama vile anataka ajengewe nyumba yenye mlango wa duka mjini, afunguliwe duka la peremende hukku akiomba milioni sabini.
Uk. 73  Kidawa (bintiye Mhusika K) anaendeleza uasherati akiuza mwili wake.

Elimu duni na Uzembe. 
Uk. 41  Kuna elimu duni na hii ndiyo sababu wenye mali hupeleka watoto wao katika nchi jirani huku wakidai kuwa nchi yao haina elimu ya maana, walimu hawajui kufunza Kiingereza kama vile Bi. Kitambu anampeleka motto wake ngambo.
Uk. 117  Elimu ya kiutamaduni (nyimbo za kejeli, kucheza, kutegeana vitendwili n.k) inaonekana kutupiliwa mbali hivyo basi pamebakia elimu duni.
Kwa upande wa uzembe , kuna maafisa polisi katika kituo  cha Nusunjia, Mwanzo n.k. ambapo abiria hajazwa garini kupita kiasi. Maafisa hawahudumii wasafiri haraka hasa katika kituo cha Katinakati.
Dereva hupea bondi kwa sababu hajabba abiria kulingana na kiwango cha gari.

Utengano.
Baina ya Mhusika K na bibiye Kikumba.
Baina ya Bw. Sururu na Zuhura Mapozi.
Maajuza na Babu yake Bw. Faki kwa sababu ya kuugua ugonjwa wa ndani kwa ndani uliokuwa haujulikani jina wala sabau yake.

Utamaduni
Uk. 37  Babu anapigania utamaduni wa Kiafrika na kuwahimiza kufikiria kutafuta vyakula vya asili ya kiafrika badala ya kizungu.
Uk. 47  Utamaduni wa Kizungu unawaletea sumu, ardhi kuuzwa, vijana kujitapakasa unga, watu kuwa wadhaifu n.k.
Uk. 50  Waafrika wanaocheza ngoma na wageni wakidhania kupata utamaduni upya kumbe nia yao ni kuwafanyia shengesha (sherehe isiyoeleweka).

Mabadiliko
 Huonekana mwishoni mwa riwaya k.v:
-Mhusika K anakosa mfanyikazi nyumbani.
-Dereva wake aitwaye Mzula hajalipwa mshahara kwa miezi sita.
-Mhusika K hana maji, stima n.k kule nyumbani
-Watu wanataka kumwangamiza kwa sababu amewafisidi nafsi, heshima zao, vijana kupotea n.k.
-Mhusika K hana mtu anayemlaki kule Neo Casino hata waliomjua kama vile Bw. Sungura, Bw. Mbomba, Bw. Macho, Bw. Kitambi, Bw. Dawa, Bi. Kidume, Delpiero, Miyazawa, Von Heim, Di Livio n.k.
-Anaachwa na Zuhura mapozi huku akionekana akiambatana na Bw. Tajiri anaghadhabishwa kutokana na tendo hilo. Bintiye anayeitwa Kidawa anaonekana katika kikao hicho.
-Anarushwa katika kasri lake kutokana na madeni.
-Mkewe anaugua wazimu wa unyamavu na kurudi kwao.
-Kutokana na shida nyingi, Mhusika K anaonekana akininginia kwenye kigogo cha mtu wa kufa.

Msimamo/falsafa.
Mwandishi anaonekana akipinga ufisadi, utamaduni wa kigeni na kuunga mkono utamaduni wa kiafrika.
Mtazamo
Mwandishi amechanganya mambo ya kweli yanayotendeka katika jamii na pia mambo mengine ya kubuniwa kama vile majina ya maeneo/ dunia.

Usimulizi wa riwaya 
Riwaya imetumia nafsi ya pili ya matumizi ya u na nafsi ya tatu ya matumizi ya a

Mgogoro
Riwaya hii inaonyesha mgogoro kuhusu utamaduni wa kale na wa kisasa kupitia Mhusika Babu (Mzuka) na Mhusika K.
Mgogoro baina ya matajiri na maskini kwa sababu ya ufisadi uliokidhiri.
Mgogoro katika elimu duni ya jembe na wale wanaosomea nchi za nje/ ngambo.


MATUMIZI YA LUGHA
Umaaruru wa kila msanii huonekana katika namna anayocheza na lugha yake ya utunzi ili kuipatia kazi yake ile ladha itakayowapendeza na kuvutia hadhira lengwa.
Katika riwaya ya Babu Alipofufuka, mwandishi anatumia Sanaa za utunzi kama vile:
(a)Nahau
Nahau ni semi ilyo na kitenzi pamoja na nomino. Hutumiwa katika kazi ya Sanaa ili kuongeza ladha. Mathalani, 
Uk. 3  Hatua zake zikafuata chap chap
Uk. 7  Mhusika K alikwenda mbweu
Uk. 100  Surusu akimeza mrututu

(b)Balagha 
Haya ni maswali  yayayoulizwa na mhusika na aghalabu jibu huwa analijua au hata bila kutarajia majibu. Balagha huonekana hasa mhusika akiwa peke yake. Mathalani;
Uk 13  Kwani lipi la ajabu? Lipi lisilowezekana?
Uk 93  Kwao ndio wapi? Dunia ipi? Juu au chini? Nje au ndani ya kichwa chake? 

Balagha imetawala riwaya hii ya  Babu Alipofufuka.


(c)Onomatopeya/ Tanakali za sauti
Hutumika kuashiria jinsi sauti ya kitendo hutokea, hali n.k. Baadhi ya tanakali za sauti katika riwaya hii ni: 
Uk 13 - ha ha ha 
Uk 26  tuuu, tiii, pooo
Uk 49  Mch!
Uk 80  Kimya kuganda ndii!
Uk 84 -  Mhusika K alitoa sauti ya Aaa ch!
Uk 92 -  Di di di .alididimia
Uk 95  Lo! Sallaaala!
Uk 97  Vaaaaa!
Uk 100  Aaaa! 

(d)Methali
Uk 28  Papo kwa papo kamba hukata jiwe
Uk 67  Ashibaye hamjui mwenye njaa.
Uk 100  Papo kwa papo kamba hukata jiwe
Uk 100  Uso umeumbwa na haya
Uk 119  Hakuna marefu yasiyokuwa nan cha.
Uk 147  Mwenye nguvu mpishe.

(e)Kikirizani/ Oksimora.
Huonyesha kauli zinazopingana kama vile;
Uk 70  Nipo leo kama sipo
Uk 71  Sipo ingawa nipo
Uk 79  Mwanzo wa mwisho

(f)Uchanganyaji msimbo
Mwandishi amechanganya lugha ya Kiswahili na Kiingereza. Pia kuna matumizi ya lahaja. Maneno ya Kiingereza ni kama vile;
Uk 40  Spring chicken
Uk 41  Mind your pronunciation 
Uk 50  Globalization.
Uk 60  Cornflakes
Uk 70  Air conditioner
Uk 73  Nudist
Uk 149  Party

(g)Takriri/Urudiaji
Ni mbinu ya kurudia maneno au hata sentnsi ili kuonyesha msisitizo. Mifano;
Uk11  sahau sahau sahau
Uk 47-8 -  Wengine walicheza kichatichatu, kinyokanyoka, kisamakisamaki.
Uk 53  kirehe kirehe kirehe
Uk 53  Korokocho nda! Korokocho nda!
Uk 78  kafuja, kafuja, kafuja

(h)Dayolojia
Ni mbinu ambayo wahusika wanapewa fursa ya kuzungumza moja kwa moja na wenzake katika kazi ya Sanaa. Baadhi ya mifano ni;
Uk 59  Dayolojia baina ya Zuhura Mapozi na Mhusika K
Uk 81  Dayolojia baina ya mzuka na Mhusika K wakiwa msituni.
Uk 137  Dayolojia baina ya Mzuka na Mhusika K kuhusu kushtakiwa kwa K

(i)Msisitizo bayana
Mbinu ya kusisitiza jambo kwa kutumia neon si. Mathalani;
Uk 105  Pili, vile alivyo, kama alivyozaliwa, mambo yalikuwa yametatizika: si hayawani si binadamu.
Uk 145  Eneo lilikuwa si lolote si chochote.

(j)Chuku/ Udanisi
Mbinu ya kuongeza jambo chumvi.
Uk 27  hata kwamba anakoga kwenye mabafu ya maziwa na asali
Uk 13  kafuga kucha zake zenye urefu wa meli mzima
Uk 59  utaniona najichoma kwako kichwa, kifua, masikio na miguu.
Uk 61  akiwa msalanisiyahi zake za maumivu na miuni ilisikika kilomita nzima nje ya nyumba.
Uk 70  mlima wa mjalada.

(k)Utohozi
Kutolewa maneno kutoka lugha nyingine.
Uk 15  Limosini, kiatomiki, kinyuklia
Uk 34  juisi
Uk 38  Shampee
Uk 55  Masperechi
Uk63  Kiibochi
Uk 71  Buldoza
Uk 146  Alninyo


(l)Uhaishaji
Mbinu ya kukipa kitu kisicho na uhai sifa za binadamu au cha kitu chenye uhai. Mifano:
Uk 15  Kisha kasri linatambaa nyuma kuitazama dunia chini kutoka juu kwa jicho la ndege inaungana na Bahari ya Hindi.
Uk 18  Punde gari liliingia kwenye dhiki ya mambo, kwanza ilibidi likohoe kwa masimo ya njia yaliyoota na kushamiri.
Uk 134  Gari likakohoa na kungoa..

(m)Tashbihi
Kule kulnganisha vitu viwili kwa kutumia maneno hasa: kama, mithili ya n.k
Uk 1  nafasi nyembamba kama unyusi
Uk 13  kunukuliza harufu fulani kama mbwa
Uk 18  Gari, kisha likawa linayongoweya kama pepo anayechagawa.
Uk 31  Sauti lake gonad lilitokea kama kingora
Uk 32  tabasamu zao kama mvuke unaovundumkia.
Uk 16  Kasri lenyewe limejaa watu kama utoriri.


NYOTA YA REHEMA 
Mohamed S. Mohamed

Historia ya Mwandishi
Riwaya hii imeandikwa na Mohamed S. Mohamed aliyezaliwa tarehe 5/10/1943 kule Koani sehemu ya kati ya kisiwa cha Ugunja. Hadithi yake ya kwanza ilikuwa Kiu (1970). Kuna pia hadithifupi katika kitabu chake kiitwacho Kicheko cha Ushindi. Ameandika Nyota ya Rehema mwaka wa 1976.

Mukhtasari wa Riwaya
Riwaya yenyewe imejikita katika maisha ya msichana mmoja aitwaye Rehema. Babake, Bw. Fuad alikuwa mwenye mali nyingi sana. Hata hivyo, huyu Fuad aliozwa bibi na mareheme babake. Huyu bibi ndiye aliyeitwa Aziza. Kwa hivyo Aziza ndiye alikuwa mke wa kwanza wa Fuad na kumzalia mtoto Rahma (Rehema). Baba ya Fuad alitwa Mzee Salim huonekana. Mzee Salim alimuoza Fuad bibi wakati mwili wake ulikuwa umebaleghe lakini akili ilikuwa bado kukomaa.
Mambo yakaanza kubadilika hasa Aziza anapodai kuwa ameonyeshwa kisogo na mumewe Fuad kwa miaka kama tisa hivi na pia kuhamishwa na kupelekwa kule Ramwe akaishi na motto wake huyo Rehema. Uk 15  Aziza anapomzaa Rehema, sura yake inaonekana kuwa ni tofauti na wazazi wake. Kitoto alikuwa kiduchu, kidhofu,kihadharani, chenye nywele mbugambuga zilizosokotana, pua fupi iliyoshikana na ngozi ya uso,wa midomo yenye maki.
Aziza anapatiwa ripoti na bwanake kuwa ameoa bibi mwingine aitwaye Adhila  huyu alikuwa akifanya kazi katika afisi ya Brr. D. M. Pitel ambaye alikuwa wakili. Kisomo cha Fuad kilikuwa kidogo kwa hivyo hangeweza kujiaulia mambo yake vizuri pasipo kupatiwa maarifa. Adhila anapata watoto wawili Salma na Samir. Inaonekana kuwa wamepewa malezi mazuri na hata masomo ilhali Rehema na mamake Aziza wamebaki huku wakihangaika.
Katika shida hizi, mamake Aziza Uk 21anapofika anamshawishi Aziza aishi tu kuwa wanaume ni hivyo na siku moja huenda atarudi. Hata hivyo, Aziza alisubiri lakini wapi, hadi anapoaga dunia. Baada ya hapo, Rehema anabaki lakini hakufurahia kuishi na babake asiyemtaka na mama wa kambo kwa hivyo akapanga kupotea. Katika hali hiyo ya kupotea, anaokolewa na Sulubu ambaye ananishi naye kwa siku kadhaa. Sulubu alikuwa mtu mwenye nguvu na alimpenda sana mbwa wake aitwaye Simba. Baadaye, Rehema anapelekwa Mwembeshomari na kule anakutana na wasichana wenye tabia za amaze. Hao ni kama Kidawa, Ruzuna na Chiku. Hawa wanaishi katika nyumba ndogo ambamo wanaleta wanaume ili kukidhi mahitaji yao ya kimwili. Rehema kwa vile hakuwa na jingine anakaribishwa na kuishi nao licha ya tabia hizo zao. Hatimaye anapata kazi ya uyaya katika nyumba ya Bw. Mansuri na bibiye Rozi.
Rozi ni mama mwenye makelele sana hata hivyo Manzuri anampenda sana Rehema hata anamnunulia vitu kama vile nguo, viatu n.k. Hali hiyo inaendelea mpaka wakawa wapenzi na kuanza kuonana kimwili wakati Rozi amekwenda kazini. Inaonekana kuwa Bw. Manzuri ndiye aliyemfundisha Rehema mambo hayo mapaka akazoea. Hata hivyo wanagunduliwa. Zamani Uk 66 alidhani kuwa Manzuri  alikuwa mzuri kwake kumbe ni kiatu kingine tu.
Kwa kuongozwa na msichana jirani Kashone, Rehema anaanza kwenda densi hata usiku. Anaacha kazi katika nyumba ya Manzuri baada ya kisa hicho. Akaanza katika maduka ya vitu vya anasa, baadaye kwenye duka la vitambaa lakini aligunduliwa kuwa na mkono. Duka la petrol lakini akafukuzwa kwa sababu ya kufuatana na wananume kwa hivyo mwenye petrol aliona kuwa biashara yake imo hatarini.
Siku moja kule Topea alopokuwa akiishi kwa kina Kidawa, Bi Kiza akaja kumchukua kumrudisha nyumbani ili aridhi mali ya mamake marehemu. Anakubali na anapofika kule anakumbuka kwenda kumchukua Sulubu. Wanaishi na Sulubu na kuanza kujipatia riziki zao. Hatimaye akapata mimba na kuzaa motto sura kama yake na kumuita Fuad.
Punde si punde Fuad, babake akaaga duni na mali yake kugawanywa kwa Adila, Salma na Samir. Yeye anasahaulika. Hatimaye, kesi inapofanywa, wanamshauri kuwa kwa sababu baba yake alimtaliki mamake Aziza kabla ya kifo chake kwa hivyo kisheria yeye si motto halali wa wa Fuad. Hali hiyo inawafanya wahame kwenda kule Pakama kunza upya tena maisha. Kule kulikuwa na ukavu zadi na kuteseka sana.
Salma amaolewa ama Karim mpenda raha kwelikweli. Hata hivyo, punde si punde, mali yao inaisha na wakaanza kurudia hali ya umaskini. Inaonekana kule Pakama, Rehema na Sulubu wakapata radhi ya Mungu na kuwapa mapato chungu nzima na hata wakaanza kufuga mbwa aitwaye Kapepo.
Karim anawafuata tena kina Rehema kule walipo lakini Sulubu anaamua kumuuwa kwa sababu ya hasira. Hata hivyo Sulubu angeuawa lakini ananusurika Uk168. 
Punde si punde, Salma anafuata REhema kule aliko. Anasema kuwa mamake aliaga dunia nay eye amejiamulia kwenda ulaya kama nduguye Samir. Anadai kuwa mamake Adila amekufa katika mapinduzi. Salma anaomba msamaha.
Riwaya inaishia kama Fuad, mtoto wa Rehema pia amekuwa na dunia yake, majaaliwa yake.


Maudhui ya Nyota ya Rehema
Mohammed S. Mohamed katika Nyota ya Rehema amejitokeza kwa mwanamapinduzi kwani dhamira yake husheheni:
-Uozo
-Uovu
-Ubaya 
wa mfumo wa kimsingi n kibepari kule Ungunja kabla ya mapinduzi.
Kuna matabaka mawili ya
1.Wazalishaji mali  kama vile Rehema, Aziza, Sulubu, na Bikiza
2.Walaji mali  kama vile Fuad, Adila, Salma, Karim, Manzuri, na Roza. Wanaonekana watu wenye mali na wenye kupenda mfumo wa hali ya maisha ya anasa na uzuri.
Kwa sababu ya hali hiyo, maudhui ya 
1.Umwingi na Ubepari unajitokeza.
-Katika umwingi, aghalabu kuna wazalishaji mali wanaoteseka na walaji mali wanaosherehekea
-Kina Fuad wanamiliki karibu kila sehemu ya ardhi na hatimaye kuonyesha ubinafsi mkubwa na ukulima uko mikononi mwao. Walipanda miviazi na mikarafuu. Wazalishaji mali (wakulima) na wafanyikazi wanafanya kazi ya upandaji na hatimaye kubeba magunia na vipeto ili wawaletee watu hao binafsi kama zawadi.
-Ubinafsi katika umwingi pia hudhihirika na ulipaji wa kodo ambao ulikuwa kawaida. Mjumbe wa nokoa na Bwana shamba wamekwenda kumdai Sulubu. Yaonekana kuwa hali hiyo imewachosha kina Sulubu Uk 36 anaposema, sitakwenda tu Pimadogo. Watu wakorofi hawa. Mwaka kesho tutaondoka nikatafute makao pengine.
-Ni dhahiri shahiri kuwa Rehema, Sulubu na wanakijiji wengine walikuwa wakiyumbayumba kama ndege wa angani.

2.Utengano
Maudhui ya utengano katika riwaya hii yanajitokeza hivi:
?Rehema kutengwa na babake Fuad na mamake wa kambo Adila. Rehema anadharauliwa, kuonyeshwa kiburi na hata ujeuri na wahusika.
?Kuna pia utengano wa kitabaka kwani kuna tofauti kubwa kati ya wazalishaji mali na walaji mali. Wakulima ni maskini hohehahe ilhali kina Fuad wana fedha chungu nzima na hata kupanga kupeleka watoto wao Royal School.
?Utengano wa kimazingira pia unajitokeza hasa kwa kulinganisha mazingira ya nyumba ya Aziza Uk 3 na kule wanakoishi Fuad na Adila. Hali ya Aziza  kuna nyumba ndogo na amekunyata pamoja na mtoto wake Rehema katika unyonge mkubwa. Kina Fuad na Adila wanaishi katika nyumba kubwa. Isitoshe Bikiza na Mzee Pongwwa pia wana hali nguu ya maisha Uk 23. Milango si safi, kuta ni mbavu za mbwa, paa la nyumba ni makuti n.k.
?Utengano wa mabwana shamba na wakulima. Hawa wametengwa kwelikweli. Mfano kuna mtajo wa kuta za mawe na milango ya chuma  kuonyesha kuwa wakulima wanatengwa ili wasione kile kinachoendelea kwa bwana kubwa.

3.Ujanja
Pupa la amri kati ya Aziza na Fuad ni ujanja mkubwa wa Mzee Salim ilia pate mjukuu atakayeridhi mali ya Fuad kwa sababu damu yake lazima itambae na damu yake.

Aziza tukumbuke kuwa anapoolewa, babake anaajiri kuwa msimamizi ili kufunika watu macho yao. Hata hivyo, ujanja huo unampa babake Aziza fahari kubwa. Hali hiyo hutokea kwa sababu Salim alikuwa fikira za kiuhuni kama vile kufilisi shamba la jirani  yake (babake Aziza) na hata kumkopesha riba kisirisiri ili kuhifadhi jina lake.

Kuna pia ujanja wa kutoa sadaka kwa masikini. Sadaka yenyewe haitoi umaskini na pia ni kidogo mno. Mathalani, Uk 5 ujanja huo pia humfanya Bikiza na Mzee Pongwa kudhania kuwa Fuad ni mtu mzuri isipokuwa bibiye Adila ndiye mbaya.

Uk187 Rehema anapompa Bikiza shilingi 100/= anajibu  Asante mwanangu, maji hufuata mkondo.

4.Upotofu
Hutazamwa kwa kurejelea Kidawa, Ruzuna, Chiku na baadaye Rehema.

Wasichana hawa wanafanya umalaya.

Wanaishi katika nyumba moja na hutembelewa na maofisa na watu wenye vyeo vya juu huenda kukamillisha unyama wao kwa kuwapa fedha, Uk 43.

Nyumba yao imejaa kila aina ya upotofu, uovu na ujinga. Mjini mnaonekama mna anaasa na starehe na hali hiyo ikavutia kina Kidawa kuhamia mjini.

5.Ubadhirifu na ufujaji
Maudhui haya huonyesha uharibifu wa mali ilhali kuna watu masikini wanaoteseka. Mfano mzuri hujitokeza wakati ambapo kuna ngoma za fahati, jumba kupambwa na taa za rangi, pesa zikirushwa.

Wanawake kulemewa kupindukia.


6.Usumbufu na uonevu dhidi ya wanawake.
Wanawake kuonewa ni kama vile Rehema; 
?Anakataliwa na baba yake Fuad.
?Kuteswa na mamawa kambo Adila mpaka akatoroka nyumbani.
?Kunyanganywa shamba anaporudi nyumbani na hata kunyanganywa haki yake.
?Aziza pia ananyimwa haki yake kwa miaka mingi na mumewe Fuad.


7.Suala la uzazi wenye mushikili
Fuad na mkewe Aziza walikuwa weupe na wakaja kuzaa mtoto mweusi aitwaye Rehema Uk 15.

8.Miradhi
Baada ya Mzee Fuad kufa, mali iligawanywa kati ya wridhi watatu  Salma, Bi. Adila na Samir. Ingawa alimpa Rehema kishamba kidogo cha kuishi alinyanganywa baadaye na kina Karim bwana ya Salma. Rehema akatoka bure baadaye.

9.Mapinduzi
Watu walitafuta haki yao kwa Amani lakini watu walijiamulia kijikomboa kwa njia ya silaha kutokana na utawala wa jamii yeny mfumo wa kimwinyi. Anaonelea mwandishi kuwa umwagaji wa damu ulikuwa halali na ya lazima kisiwani Ungunja.


USHAIRI
JICHO LA NDANI
(Said a. Mohamed, 2002)

Dirani hii kwa hakika huangazia nchi zetu jinsi zinavyoathirika kwa kiwango kikubwa kutokana na matendo, kauli, itikadi na pia vionjo mbalimbali vya mataifa ya kibepari.
Tutazame jamii zetu kwa kina na hali ya baadaye. 

Katika shairi lake la kwanza Jicho la Ndani, mtunzi Said A. Mohamed anajaribu kutuhamashisha kuwa tuna macho hata hivyo tunapotazama ulimwengu wetu hakuna kitu vhenye thamani cha kuona. Aghalabu tunapotazama dunia tunaangaza juu angani tutaona jinsi mbigu imetulizana mpaka huini mwanzo na mwisho wake na ina thamani tele hata kasoro la doa huioni. Hata hivyo, unapotazama kwa jicho la ndani kwa kina na utulivu utangamua kuwa utaona maficho ya shida au kisirani.

Ukitazama milima na mabonde, kuna wanyama ambao wako malishoni wakisimama kidete/ wima kwa upole na Amani. Kwa mshangao mkubwa wamekutana na utadhani kuwa Amani yao walitia shihi/ waliahidiana.

Hata hivyo unapotazama kwa makini utaona kuwa wanyama hao wapo vtan ambapo mwenye nguvu anapotambuayule mnyonge aghalabu yu mashakani. Hali halisi ni kuwa samba humfukuza paa kumla, chui naye anatafuta windo lake huku fisi wakiwa na tamaa ya kubakishiwa mifupa. Kina nyati pia hupigana wenyewe kwa wenyewe. Hali hiyo inayotokea basi kina mbwamwitu hukimbia, tai hukimbizana pia. Hali hii ya wanyama huonekana baina ya binadamu wanaovutana huku wamebeba bunduki mikononi huku ishara ya amani haipo.

Shairi hili kwa hakika linatuelekeza katika ujenzi wa jamii upya ambapo watu wanafaa kiushi bila mvutano kwa Amani katika eneo lao.

Maudhui
Maswala mengine ambayo mwandishi ameangazia katika diwani hii ni kama vile:

a)Mapenzi
Kwa mfano shairi kama wanipenda kweli uk 32-33 huzungumzia suala la mapenzi ambapo mshairi anataja yale anayopaswa kutendewa ikiwa kweli anapendwa kama vile chakula cha wenzi, kumpa vazi la wenzi, apendwekwa dhati, kusikiza sauti yake, kutendewa wema na kumpunguzia mzigo mzito.

b)Udhalimu wa viongozi au matajiri.
Huonekana katika shairi Jicho la ndani namna wenye uguvu wanavyo wanyanyasa wanyonge.
Shairi la Njuguni uk.14 huangazia jinsi binadamu aghalabu wamechukulia maisha kama mchezo wa watoto ambapo huonekana mshindi na mshindwa. 

c)Kilio cha wanyonge kijamii, kiuchumi, kisiasa, kijinsia n.k
Shairi la Inashangaza uk.17 linazungumzia hali ya mabadiliko ya kiuchumi ambapo labda kutokana na ufisadi watu ambao kw hakika hawakuwa maarufu sasa wametajirika mno. Hali hiyo inashangaz mno. Kwa hivyo wananchi wanalia.
Uk 81  Sadaka na Makomno huangazia hali ambayo binadamu anatoa kilio kwamba amechoka kutoa sadaka huku yeye aghalabu hulisha Makombo.
Uk 101  Chukua Suiuzi ni kama mnyonge anaweleza mwenye nguvu achukue chochote anachotaka kutoka kwake hata hivyo kile ambacho hawezi akapoteza ni haki yake. 
Uk 02-104  Sauti ya Maskini anapolilia mwenye nguvu
Uk 110  Ndege wamekufa huangazia kwamba hakuna kile chenye thamani ambacho kimesaidia kimesalia ila mbaya yote kama vile ndege aitwaye kunguru. Wote wenye manufaa kama vile chiriku, kasuku, mabata, kuku, tausi na ninga wamekufa.
Uk 3- 4  Posa huonyesha kilio cha mnyongebanayeposwa kupitia mshenga katika ndoa ya kupangwa baadaye huanza kuangamizwa. Inahitajika basi ndoa za kisasa ambapo watu husikilizana na kupata waume wa kweli.

d)Matumaini/ujenzi wa jamii mpya
Uk 109  Mwanamume wa kesho atakuwa na uhuru wake.

Matumizi ya Lugha.
1)Usimulizi 
Uk 91-99 - katika shairi la Mchimbe Kaburi
Uk 21-30  Mamangu
Uk 57-62  Watoto wanaopendwa
Uk 150  Juu  ya Mti

2)Tashbihi
Uk 69  Nyota ya Dawamu   tamu mithili ya tunda
Uk 43  Mara mia la! Jambo usilolijuakama usiku wa giza

3)Takriri
Uk 84  Aambaye neno aambaye limerudiwa
Uk 85  Mja neno mja limerudiwa
Uk 90  Lo! neno Lo! Limerudiwa
Uk111  Nenda neno nenda limerudiwa
Uk122  Nilichoka neno nilichoka limerudiwa

4)Uhaishaji
Mfano Uk 44 Mpenzi Ardhi- neno ardhi limepewa sifa za uhai kuwa ni mlezi, mzazi, mlinzi n.k
Uk 87-8  Shairi la Moyo Unaniuliza kuna matumizi ya moyo unao uwezao wa kuuliza.

5)Siyahi/Vishangao
Uk 38  hakika ya wakati
Uk 90  Lo!

6)Matumizi  ya uhuru wa mwandishi.
Kama vile mazida, inkisari, uchapezi na hata tabdila.

7)Jazanda
Kama vile chui, simba hurejelea wenye nguvu katika shairi Jicho la Ndani Uk 1.


USHAIRI
UCHAMBUZI WA DIWANI YA JICHO LA NDANI (2002) SAID A. MOHAMED
Mwandishi wa diwani ya Jicho la Ndani ametumia mtindo anu minu kadhaa zinazochangia bahari anuwai za mashairi. Amechanganya mtindo wa kiarudhi na kisasa. Mashairi yanaonekana ni kama vile:
Utenzi
Shairi lililo na kipande kimoja tu katika kila mshororo
Uk 10  shairi la Mshenzi
Uk 21  Mamaangu
Uk 57  Watoto wanaopendwa
Uk 76  Uchawi
Uk 102  Sauti ya masikini
Uk 154  Ndege wa Mwanadamu

Tarbia.
Mtindo wa kupatia kila ubeti wa shairi mishororo mine. Kwa mfano:
Uk 6  Moyo wangu U Fidla
Uk 9  Nnasema na vivuli
Uk 115  Choyo

Msuko
Mtindo mabapo mshoror wa mwisho katika kila ubetu umefupishwa.
Uk 12  Maisha ya wa Bahari
Uk 52  Nkupe nini tena?
Uk 53  Papasi
Uk 56  Watendwa Jana.
Uk 64  Moyo wangu umefumba
Uk 67  Utambi wa Kibatari
Uk 79  Kesho
Uk 100  Wingu
Uk 122  Milichoka.Nilikataa
Uk 123  Wasiya.

Kikwamba
Mtindo wa kurudia neno au kipande Fulani cha mshororo katika shairi;
Uk 32  Kama wanipenda kweli
Uk 83  Anga
Uk 86  Ndivyo ipasavyo kuwa

Tasdisa
Shairi lenye mishororo sita katika kila ubeti
Uk 79  Kesho

Tathlitha
Mtindo ambapo kila ubeti wa shairi una mishororo mitatu.
Uk 45  Jicho Geni
Uk 69  Nyota ya Dawamu

Tathnia
Shairi lenye mishororo miwili katika kila ubeti.
Uk 108  Haiwi

Bantudi
Shairi lenye vipande vinne katika kila mshororo.
Uk 116  Uteto

Takhmisa
Mtindo wa shairi kuwa na mishororo mitano katika kila ubeti.
Uk 38  Hakika ya wakati
Uk 44  Mpenzi Ardhi
Uk 55  Jaribu kunikumbuka
Uk 64  Moyo wangu umefumba
Uk 100  Wingu
Uk 105  Mto
Uk 114  Donda ndugu

Ukwafi/tumbuizo
Mtindo wa shairi kuwa na vipande vitatu katika kila mshororo.
Uk 84  Aambaye
Uk 89  Shughuli Haikunoga

Mashairi ya kisasa/kimapinduzi
Mtindo wa kuwasilisha ujumbe bila kutilia maanani arudhi au sharia za kijadi za utunzi wa ushairi;
Uk 40  Kariha 
Uk 63  Ole wangu
Uk 78  Arudhi
Uk 87  Moyo unaniuliza
Uk 120  Kimya
Uk 147  Domo kaya.


USHAIRI
SIKATE TAMAA
(Said A. Mohamed, 1980)
Diwani hii imeenzi mashiri kadhaa yaliyo na maudhui mbalimbali.
Katika shairi sikate tamaa ambalo limetumiwa kama kichwa cha diwani lina umuhimu mkubwa kwa wasomaji. Lengo kuu la mwandishi ni kututia au kutuhamasisha ili tujaribu kutia bidii bila kukata tamaa. Mwandishi anatueleza kuwa hata tukianguka katika dunia hii na kuchunika, tujaribu kutia dawa, tunyauke na kuendelea kutenda yote tunayotaka. Hii ni kwa sababu dunia hii ina mengi ya kuhadaa, tusivunjike moyo kwani bado tuna nguvu, uwerevu na bila woga wowote tupambane na wale wenye njama za kutuangamiza. Katika maisha lazima tuvumilie.
Habari zingine;
a)Mabadiliko/uzindushi/ukombozi/ujenzi wa jamii mpya
Uk 4 Shairi la Nimeamka linazungumzia unafiki uliopo unaoendelea na wahubiri hasa wa kujilimbikizia mali. Watu wameshachanuka.
Uk 12 shairi Hali ya Hewa huangazia namna watu wanavyotafuta ukombozi wao huku wakionyesha mzee Kiza amabaye ni kizingiti cha mabadiliko kuondoka ili nuru iweze kuingia na hatimaye kupata yale yaliyo mema hasa barani Afrika.
Uk 25 shairi Maisha Mapya  huonyesha dunia mpya tunayotamani ambapo patakuwa na fanaka, uhuru, ustawi, shida ambazo tulisukumiwa kuondoka, unyanyasaji vile vile kutupilliwa mbali.
Uk 40 shairi la Nuru huonyesha vile mwanga utatokezea wale wanaojitahidi hadi kiza au ubaya uweze kupotea

b)Onyo
Uk 43  Shairi Uwongo linaeleza kuwa uwongo hauna nafasi vilevile si kitu chema.
Uk 50  Shairi la Israfu linatupa onyo kwamba tuache kutumia mali vibaya.

c)Ubaguzi
Uk 24  Shairi la Mlipokwenda Dukani huonyesha vile matajiri wanavyobagua wanyonge masikini hata hivyo mzungu aingapo madukani hali yake hushughulikiwa haraka.
Uk 36  Shairi la Mwanakupata linaonyesha ubaguzi uliopo baina ya mhusika mwanakupata na rafikiye wa awali mhusika Mwahaja ambaye hajafanikiwa maishani.

d)Dhuluma
Uk 24  shairi la Kisa huonyesha dhulima inayoendelezwa na wenye nguvu wanaorejelewa kama Kipanga na Paka dhidi ya mnyonge kina kifaranga na panya.
Uk 30  Shairi la Imani ya Mwana ambapo mwna anakadiria kazi anazofanya mama zinazomithilishwa na ngombe au punda huku kina baba wakipiga tu gumzo barazani. 

e)Ukoloni na Ukoloni-Mambo leo 
Uk 20  shairi la Ukoloni na Ukoloni Mambo leo huonuyesha vile wanaoegemea ukoloni mamboleo wanavyowanyanyasa wananchi/watu hata kushinda vile wakoloni walivyokuwa wakifanya. Ukoloni mamboleo umeuingia uongozini kwa pupa na kuanza kutesa watu.

f)Mapenzi
Uk 46  Huba kwa Wazee Wangu huonyesha mapenzi ya kweli mwana anaweza kupata kutoka kwa wazee wake; mama na baba.

g)Hamasisho
Uk 3  Si Dunia la Kulala huangazia kuwa watu wanastahili kuamka kuacha kulala au hata kutok gizani na kuzinduka.

h)Kilio
Uk 7  Wananambia Machafu mhusika fulani Analia kuwa anahujumiwa, analaaniwa kwa kwa jinsi alivyo kutokana na matendo yake pia. Hata hivyo, watu hawataki kuuliza shida zake, uchungu wake na hata ikiwa ana utamu fulani. Anadai kuwa yuko jinsi alivyo kwa sababu si haja yake kuwa hivyo bali huenda ulimwengu huu ndio umemfanya hivyo.
Uk 8  Shairi la Nimeona huonyesha kilio cha mkulima kuwa ana kazi ngumu huku akinyeshewa na kuchomwa na jua. Hata hivyo, hakuna faida anayopata isipokuwa tu labda kilio kwa sababu anapunjwa mazao na mabepari wenye nguvu.
Uk 9  Ajabu huonyesha kilio cha wanaofanya kazi kwa bidii huku wale wanaoshughulika kuwapunja, kuzidi kutukuzwa na hata kuwanyima haki.
Uk 10  Mbele ya Safari kuonyesha kuwa tumepigania mambo mengi magumu pamoja tukifikiria kuwa tuna undugu. Hata hivo, wengine wetu wameamua kutuacha huku wakisherehekea katika raha.
Uk 16  Nyoosha mkono ni kilio cha wafanyikazi wanaotumia nguvu zao nyingi huku waizidii kuporwa tu. Kwa hivyo, wanahimizwa kuonyesha mkono ili kuogofya wale wanaowatesa. 
Uk 18  Watu Huwajali huonyesha vile wanyonge hawjailiwi ofisini, madukani, mashuleni, hospitalini, viwandani, magarini n.k.
Uk 19  Shairi la Sisimizi Sisi huonyesha vile wenye nguvu (binadamu) anavyowadhulumu wanyonge (sisimizi)

 
USHAIRI
SIKATE TAMAA (Said A. Mohamed)
Kitabu hiki cha ushairi kiliandikwa mnamo mwaka wa 1980.

Mtindo/Bahari mbalimbali
Kuna aina mbalimbali za madiwani katika diwani hii ya Sikate Tamaa
Mathalani,
1)Msuko
Shairi ambalo mshororo wa mwisho umefupishwa au una mizani chache. Mathalani,
Uk 1  Sikate Tamaa
Uk 3  Si Dunia ya Kulala
Uk 3  Nawaita Washairi
Uk 4  Nimeamka
Uk 10  Mbele ya Safari
Uk 12  Hali ya Hewa
Uk 17  Naandika
Uk 16  Nyoosha Mkono
Uk 23  Mtu hachagui Kazi
Uk 33 -  Ua
Uk 39  Moyo wa Matendo
Uk 40  Nuru
Uk 50  Israfu

2)Tarbia
Shairi lenye mishoror mine katika kila ubeti.
Uk 2  Watoto wa Afrika
Uk 29  Chui wa Kufuga
Uk 41  Neno limekuwa Kitu
Uk 42  Kifo Kitamu
Uk 43  Mwongo
Uk 44  Kama Asali Yaua
Uk 45  Uungwana

3)Takhmisa
Shairi lenye mishororo mitano katika kila ubeti.
Uk 3  Si Dunia ya Kulala
Uk 23  Mtu hachagui kazi
Uk 33  Ua
Uk 35  Jani la Ukoka

4)Kikwamba
Shairi ambalo neno fulani linarudiwarudiwa katika kila mshororo  au katika kil ubeti.
Uk 7  Wananambia Machafu
Uk 8  Nimeona
Uk 14  Sema
Uk 46  Huba kwa Wazee Wangu
Uk 12  Hali ya Hewa

5)Shairi huru
Shairi linalozingatia ujumbe bila kurejelea urari wa vina wala mizani.
Uk 9  Ajabu 

6)Tathlitha
Shairi lenye mishororo mitatu katika kila ubeti.
Uk 11  Namsifu Mwanamke
Uk 22  Viumbe vya Mungu
Uk 25  Maisha Mapya
Uk 26  Ndoto 
Uk 38  Intidhamu
Uk 48  muhali
Uk 49  Larrama

7)Kikai
Shairi ambalo kipande kimoja ni kifupi au kina mizani chache.
Uk 19  Sisimizi Sisi

8)Ngonjera
Shairi la majibizano au mazungumzo baina ya wahusika.
Uk 20  Ukoloni na Ukoloni Mambo Leo
Uk 30  Imani ya Mwana
Uk 36  Mwana Kupata

9)Pindu
Shairi ambalo kipande cha mshororo wa mwisho wa kila ubeti hutumika kuanzisha kipande cha kwanza cha mshororo wa ubeti unaofuatia.
Uk 35  Jani la Ukoka.

Matumizi ya Lugha
Baadhi ya mbinu au matumizi ya lugha yanayotawala diwani hii ni kama vile:
a)Takriri
Urudiaji wa maneno au fungu la maneno.
Uk 1  Shairi la Sikate Tamaa lina maneno yaliyorudiwa
Uk 3  Shairi la Si Dunia ya Kulala lina maneno haya, wewe, bado
Uk 7  Shairi Wananambia Machafu kuna maneno k.v wananambia, wanahujumu n.k.
Uk 8  Katika shairi Nimeona kuna neno nimeona linalorudiwa
b)Methali
Uk 2  Shairi la Ewe Sarahangi lina methali manahodha wengi, chombo huenda mrama
Uk 43  Shairi la Uwongo kuna methali ukisimama, unapojiri ukweli, uwongo haudhihaki.

c)Nahau
Semi iliyoundwa kutokana na kitenzi pamoja na nomino k.v.
Uk 16  Shairi Nyoosha mkono katika ubeti wa tatu kuna umekula nyama
Uk 48  Shairi la Muhali ubeti wa 3 kuna unakuwa maridhiya, na mwenye haya usoni

d)Matumizi ya uhuru wa mtunzi
Kama vile;
-Mazida
-Inkisari
-Tabdila
-Uchopezi

e)Sitiari/ Sitiara
Kufananisha vitu viwili kwa kutumia neno ni
Uk 19  Shairi Sisimizi sisi kuna sababu sisi ni sisimizi
Uk 33-4  Shairi la Ua ubeti wa 7 kuna Ua ni mama mpezi

f)Istiari/Jazanda/Istiara
Matumizi ya maneno ya kawaida lakini yenye maana iliyofichika.
Mfano;
Uk 24  Shairi la Kisa kuna matumizi ya kipanga na paka kuonyesha wenye nguvu na mamlaka. Huku kifaranga  na panya kurejelea wanyonge.
Uk 19  Sisimizi sisi neno sisimizi humaanisha wanyonge.

g)Uhaishaji/Tashihisi
Kukipa kitu kisicho na uhai sifa za binadamu.
Uk 25  Shairi la Maisha Mapya ubeti wa 3 kuna Dunia tapo amka, itakapoona njia
Uk 41  Shairi la Neno Limekuwa Kitu katika ubeti wa 5 kuna Dunia yaelemewa, kwa uwongo na uzushi.

h)Vishangao/Nidaa
Uk 29  Shairi la Chui wa Kufuga ubeti wa 3 kuna Ama!

i)Chuku/Udamisi
Kuongeza chumvi jambo fulani.
Uk 30  Shairi la Imani ya Mwana kuna Nalia chozi kikombe Walotaka mimba za utajiri

j)Msisitizo Bayana/Tabairi
Uk 33-4  Shairi la Ua ubeti wa 9 kuna si kwa sura si kwa kitu
Uk 35  Shairi la Jani la Ukoka ubeti wa 3 kuna Si kufu yake, si lolote si chochote

k)Tashbihi/Rosari/Mshabaha
Kufananisha kwa kutumia kama, mithili ya n.k.
Uk 43  Shairi la Uwongo katika;
-Ubeti 1- Uwongo huwa rijali, hujipeta kama chatu
-Ubeti 3  Utachutama kama kuku
Uk 44  Shairi la Kama Asali Yauwa katika ubeti wa tatu usinitese kwa hila, kama vile mwendawazimu.
l)Tashihisi/Uhaishaji
Dunia meyahilifu (Maua Uk 28)
Dunia hiyo itakunyanyasa (Sikate Tamaa Uk 1)
Jua umejengwa kinga (Neno limekuwa Kitu Uk 41)

m)Balagha
Kwani mama u ngombe au u punda wa dobi? (Imani ya Mwana Uk 30)
Wapi unatoka, kakuleta nani? (Mwana Kupata Uk 36)
Kweli jaza ya kiumbe ina madhila na mapigo? (Imani ya Mwana Uk 30)
Je, mwanakupata, kwani mepatani? (Mwanakupata Uk 36)


UCHAMBUZI WA TAMTHILIA YA KIFO KISIMANI (2001) DK. KITHAKA WA MBERIA
Utangulizi
Inahusu mvutano baina ya raia wa nchi ya Batungi wanaoteswa na viongozi akiwemo mtemi Bokono huku wananchi wakiwekewa vikwazo. Hata hivyo wananchi wanaammua kuleta mabadiliko huku mhusika Mwelusi akijitolea mhanga kufa huku wengine wakiamua kuchukua silaha mikononi ili kupindua utawla huo mbaya.
Tamthilia imeandikwa kwa msingi wa nadharia ya umaskini ambapo panaonekana dhana ya utabaka katika Baatungi na vilevile matabaka yanayokinzana. Nadharia ya unisai inayotetea wanawake pia inaonekana hasa wanawake wanaonekana wakiwa na mbinu na kuchukua hatua ya kushirikiana pamoja na hatimaye kuleta mabadiliko kwa nguvu katika Batungi.

Maudhui
Dhamira katika tamthilia hii ni utetesi wa wananchi wanapotaka mabadiliko/ ujenzi wa jamii mpya. Ili kufaulisha mabadiliko hayo panatokea kifo cha mtetesi mkuu Mwelusi. Mambo mengine yanayochangia ujenzi wa jamii mpya yanadhihirishwa na wanawake kama vile Atega, Andua, Tanya, Azena n.k. Mbali na dhamira kuna habari zingine muhimu katika tamthilia hii;
a)Utawala.
Utawala katika Batungi ni mbaya. Mtemi Bokono pamoja na washauri wake (Batu, Mweke, Talui,Zigu na Kame). Katika utawala wa Butangi kuna kitengo cha ushauri (Batu, Zigu na Kame) na pia kitengo cha uchunguzi (Talui na Mweke) kisha kuna kitengo cha magereza (Askari I, Askari II na Askari III). Vitengo hivi huwanyima wananchi maji, wananyakua ardhi na kuwadulumu wanaotetea haki zao. Utawala wa mtemi Bokono umewafanya wananchi wa Butangi kuwa na dhiki nyingi Uk 45.
Wanakatazwa maji, wanashambuliana na askari wakiandamana Uk 65 huku Batu akisema kuwa dawa ya moto ni moto. Aidha, utawala wa Butangi huegemea uvumi na uwongo, pia kuna uchochezi unaowafanya makabila anuwai kupigana (Batuitui na Balusi). Kanuni pia hutolewa mara kwa mara kuhusu matumizi ya maji huku kisima kupigwa marufuku kila wakati. Utawala wa mtemi Bokono umejawa na anasa (tazama Bokono na hawara wake hasa anapomtafuta Kaloo)

b)Ujenzi wa Jamii mpya
Ingawa wananchi wanatawaliwa vibaya, kuna harakati za ujenzi wa jamii mpya. Ujenzi huu umesukumwa na juhudi za wahusika wanawake pamoja na Mwelusi. Wanataka jamii iliyo na yafuatayo;
Uhuru, maendeleo katika kijiji, jamii iliyo na Amani halisi, jamii isiyo na vitisho, bila njaa na umaskini, bila uporaji wa mali ya umma na pia mateso dhidi ya viongozi wanaotetea haki. Wanataka jamiiambapo kuna usawa bila kujali ukoo au kijiji, maji ya kisima kutumiwa bila vikwazo, Butungi isiyobagua mtoto wala mzee na pia kuunda baraza jipya. Baadhi ya wapiganaji wa mabadiliko ni kama vile: Atega, Azena, Askari I, Tanya, Mwelusi n.k. Ingawa wanapigania mabadiliko kuna wasaliti hasa Gege (kakaye Mwelusi). Yeye anaenda kinyume cha wanaopigania uhuru wao kwa sababu ya ubinafsi. Kaloo pia anawasaliti wanawake wenzake kwasababu ya ubinafsi huku mtoto wake akipewa kazi na serikali ya mtemi Bokono.
c)Vita na Maafa.
Kuna vita vya kikabila kama anayoeleza mhusika Azena kati yay a Batuitui na Balusi kutokana na uchochezi uliofanywa na serikali ili wasiwe na umoja. Kutokana na vita, kunatokea maafa, watu wanaumia n.k. Kunaonekana pia vifo vya wafungwa wanaoteswa. Askari II anaeleza jinsi walivyomuuwa mfungwa mmoja kikatili. Kuna aidha kifo cha Mwelusi kando ya kisima cha Mkomani katika Bonde la Ilangi.

d)Nafasi ya wanawake katika jamii.
Wengine ni wapambe kama vile Kaloo na Azena huku wakionekana wakipamba uwanja wa sherehe au mkutano wa mtemi Bokono. Wengine ni watumbuizi wakati wa sherehe kama vile Kaloo pamoja na wanawake wengine wanaosemwa kuwa watatingiza viuno mpaka viyeyuke. Baadhi yao wana jukumu la kulea wana baada ya kufiwa na waume wao. Kwa mfano Tanya anayewashughulikia wanawe (Gege, Mwelusi na Andua). Wanawake wengine huonekana kama vyombo vya anasa (Kaloo, hawara wa Bokono na Nyalwe). Wanawake wengine ni watumishi wa nnyumbani kama vile Mgezi katika ukumbi wa utawala wa mtemi Bokono. Wanawake wengine wanajitokeza kama wanaharakati wa mabadiliko katika jamii. (Andua, Atega, Azena, Tanya)

Msimamo wa mwandishi/falsafa.
Mwandishi ni mtetezi wa wanajamii hasa tabaka la chini.
Wahusika
Mhusika ni kama vile Mwelusi anapaswa kuigwa na vijana katika jamii. Baadhi ya wahusika kama vile Tanya, Andua, Atega, na hata Azena ni wavumilivu wa mateso na dhuluma na wanapigania mabadiliko katika Butangi. Wana ujasiri hasa kama wanavyoonekana katika mwisho wa tamthilia. Wengine ni wasaliti kama vile Kaloo na hata washauri wa Bokono kama vile Batu pamoj na Gege anayetawaliwa na ubinafsi.
Matumizi ya Lugha.
Mwandishi anatumia mbinu kadhaa za lugha kama vile tashbihi, uhaishaji, nidaa, misemo, chuku, methali, istiari na kadhalika. Mwandishi pia hakusahau matumizi ya ndoto, taswira, hadithi ndani ya hadithi (kisa cha Askari II na Askari I kuhusu kifo cha mfungwa na pia kifo cha jirani Makea). Kuna aidha matumizi ya nyimbo hasa wimbo wa kumsifu Bokono Uk 81.
Mifano.
1.Nidaa  Uk 1 La! La! 

2.Uhaishaji
Uk 1  Jua lina bahati
Uk 27  Koo langu limo mashakani
Uk 32  Fahamu zangu ziko huru, ziko huru kama hewa angani
Uk 46  vilima vya Butangi vilikuwa na afya

3.Tashbihi
Uk 6  ni wazalendo dhabiti kama majabali
Uk 13  wanataka nile kwa haraka kama fisi
Uk 46  mara nyingine ukweli huwa kama nge
Uk 74  meno yanayometameta kama nyota.

4.Chuku
Uk 10  utaongoza Butangi kwa miaka mia moja
Uk 67  wewe ni jasiri kuliko jasiri wote wa Butangi

5.Methali 
Uk 52  bandu bandu huisha gogo
Uk 55  wengi wape
Uk 65  dawa ya moto ni moto
Uk 80  msiba huandamana na msiba mwenziwe
Uk 16  sikio la kufa halisikii dawa

6.Taswira
Picha inayochorwa akilini mwa mtu kutokana na maelezo yanayotolewa na mwandishi.
Uk 71  taswira ya msichana Alida

7.Hadithi ndani ya hadithi
Uk 41  Askari II anamtolea Askari I hadithi kuhusu vile walivyomtesa mfungwa.
Uk 57  Askari I anamtolea hadithi Askari II kuhusu jirani yao Makea aliyependa pombe sana.

8.Sitiari
Kufananisha vitu viwili kwa kutumia neno ni
Uk 46  wanaoshikilia usukani wa Butangi ni nzige hatari
Uk 48  kazi bure! Kakako hana hisi! Ni gogo la mti.
Uk 56  ujeuri ni kidonda, kitilie dawa
Uk 80  ghala langu sasa ni jivu


9.Nyimbo
Uk 81  wimbo wa kumifu Bokono.
TAMTHILIA
AMEZIDI
(Said A. Mohamed, 1995)
Mwandishi ana dhamira ya kuonyesha kuwa barani Afrika kuna kuzidi kwa mambo kadha kama vile ufisadi, utegemezi, maangamizi, kulala njaa na hata umasiikini. Ajabu ni kuwa mambao haya yapo ingawa bara lenyewe hudhaniwa kuwa tajiri na kwa hakika haistahili kutegemea mabara mengine.  
Baadhi ya masuala ambayo mwandishi anashughulikia ni;
a)Mapenzi
Yanaonyeshwa kupitia mhusika Zidi na Mari. Mwandishi anaonyesha kuwa mapenzi yaelekea kufuatwa na kujali mwenzako uk 23 kama Mari anavyotaka.
b)Maangamizi
Yanaonekana kuwa katika Afrika, mizinga hutumika ya kupigana baina ya ndugu uk 34. Ukame pia unaangamiza watu, kwa mfano, katika kijiji cha Fujo, watu wamekufa pamoja na mifugo, kuna jangwa n.k uk 35. Kuna vilevile maangamizi ya mbu dhidi ya watu kwa kuleta Malaria uk 67. Katika uk 79, Zidi anaaga dunia kutokana na ugonjwa wa kipindupindu kwa sababu ya kula nyama mbaya ya EC. Ame pia anakufa uk 83.
c)Hamu na matamanio
Wahusik Ane na Zidi wana matamanio mengi uk 13. Wanaonekana wakitamani kasri na vitu vvya thamani ndani yake hasa kutoka nchi za ngambo kama vile Paris, tamaa ya magari kama vile BMW n Mercedes uk17. 
d)Elimu
Suala la Elimu linaendelezwa na mhusika mwalimu na mwanafunzi. Kuna mfumo mbaya wa elimu ambapo nadharia tu huzingatiwa huku watu wakimaliz kusoma kazi vilevile haionekani. Uk 42
e)Ufisadi
Huonekana wakati ambapo Daktari Vuai anapotajwa na kina Ame na Zidi kuwa ataandika O/D (cheti cha kutokuwa kazini) kuna njaa wa wongo. Huendelezwa pia na Bosi na Msaidizi wake. Wanatengeneza orodha nono na ndefu huku msaidizi akiahidiwa asilimia kumi, wachaguzi wa hesabu au wakaguzi vilevile huonekana kuwa na mazoea ya kila kitu kidogo na hata kuchoma nyama na ofisi ili siiri isijulikane.
f)Ukoloni Mamboleo
Huonyeshwa na Bosi pamoja na msaidizi wanapowashurutisha kuwa wana mazoea ya kuibia umma. Mienendo hiyo ni ya kokoloni mamboleo.

g)Utegemezi
Huonyeshwa katika uk 9  maombi kutoka EC, umoja wa mataifa n.k. Utegemezi unategemea nchi za nje katika vitu kama vile; kisu kutoka Marekani, viberiti kutoka uchina uk11, hata dawa za malaria uk 66. Hakuna cha kufikiria kwa sababu Wamarekani, Waingereza, Warusi, Wafaransa na hata Wajerumani wameshafikiria kuhusu vitu kadhaa kwa hivyo kazi ya Waafrika ni kuvinunua tu
h)Uzembe 
Uzembe umekithiri kama vile Uk 7  Ame anasema kuwa hakuna haja ya kupenda kazi kwa sababu Mungu yupo na ardhi ipo. Wanalala tu kila wakati. Uk 15 Ame na Zidi hawajaenda kazini kwa wiki ya pili sasa.
i)Umasikini na Njaa
Uk 5  kuna mhogo uliovunda, Uk 10 wamelala njaa kwa siku saba. Aidha, umaskini unaonyeshwa wanapoketi kwenye majani kama godoro Uk12, wanaishi pangoni. Aidha, wanashika matumbo yao kwa sababu ya njaa Uk 69.
j)Maana ya Uhuru
Uk 8  uhuru unamaanisha kukaa na kula raha, hakuna haja ya kazi, hutumika vibaya pia wakati mioni nyingi inapotumiwa kusherehekea tu siku ya kuzaliwa (kupata uhuru).

AMEZIDI
Tamthilia hii imejikita katika nadhara ya ubwege ya kumfanya msomaji kukata tamaa kwa sababu tamthilia yenyewe ni chapwa.
Mtindo wa Tamthilia
Tamthilia imejikita katika mabawa mawili ya kianzio na kimalizio ambayo kwa hakika ni mashairi yanayoitwa  wimbo wa mzee pia mtot asiyezaliwa Bawa la kuwauza katika wimbo wa mzee linaangazia yaliyopita na yaliyopo ambayo yanakatisha tamaa. Bawa la pili la wimbo wa mtoto asiyezaliwa hutuonyesha njia ya siku za usoni.
Tamthilia hii ina vitamthilia vidogo ndani yake. Wahusika wake ni wawili; Amen a Zidi hata hivyo wanaigiza katika vitamthilia vifuatavyo:
a)Mtumishi wa mahakamani
b)Mari (msichana mrembo, pengine ni kahaba pia)
c)Mwalimu na mwanafunzi
d)Bosi na Msaidizi na mfanyikazi
Katika vitamthilia hivi, wahusika ni walewale, Ame na Zidi hata hivyo hupewa majukumu tofauti katika tamthilia hii.

Mpangilio wa jukwaa
Matendo ya wahusika yanatokea katika mawazo ya wahusika wawili (Ame na Zidi) na yatokea pia katika uhalisia. Kwa hivyo, jukwaa la tamthilia hii ni la dhahania tu. Imetumiwa matendo yanayotendeka pangoni. Kwa hivyo, pangoni kama pahali pa mafichoni basi ni taashira. 

Mbinu/Matumizi ya Lugha
Mbinu kuu ambazo zimetumika katika tamthilia hii ni;
Nyimbo
Kuna nyimbo sita katika tamthilia hii:
a)Wimbo wa Mzee Uk 1-3
Una ujumbe kuwa usikate tamaa. Huangazia matendo ya Waafrika hasa nyakati zilizopita na sasa, hata hivyo hubashiri uwezekano wa mambo mema siku za usoni.
b)Wimbo wa Fahari Uk 26-28
Ni wimbo wa ukengeushi , wa kukejeli ngozi nyeusi na waafrika wenyewe. Wimbo unaosifu ulafi, kukejeli makosa ya Mwafrika ya kutopanga chochote na kutotaka kuvumbua chochote. Hata hivyo, huonekna kunufaika kwa jasho la wengine.
c)Wimbo wa mwalimu na mwanafunzi Uk 33  35
Ni wimbo wa uhusiano baina ya matajiri na masikini. Matajiri hawafanyi kazi, bali wanakula, wanashiba na kulala hawana haja ya kazi. Masikini pia wanaiga maisha ya matajiri huku wakiwa wazembe. Wanataka kuvuna wasichopanda. Wafanyikazi ndio mara nyingi hutumiwa na matajiri ili kujitajirisha. Almasi wanazozichimba kwa hakika hazina faida. Wimbo huu huwakejeli matajiri na pia masikini huku wakishutumu hali ya kizazi.
d)Wimbo wa Ndazi (ulazi, kulala) Uk 67-68
Ame n Zidi wanawakejeli Waafrika ambao wamelala muda mrefu sana na wanaendelea kulala. Ame na Zidi wanaelekea kusherehekea giza. Hawataki hali ibadilike. Wanataka kuendelea kutojua; kuwa wajinga. Kwao wanaonelea afadhali Afrika iendelee kuwa Bara la Giza na wanapoamka na kutambua ukweli, watakufa kwa kulemewa na mzigo wa jukumu.
e)Wimbo wa siku tukufu Uk 74
Huzungumzia hawamu za maisha ya binadamu kuwa; kuzaliwa, umaarufu, kuoa na mwisho siku ya ufu/kufa
f)Wimbo wa mtoto asiyezaliwa Uk 86  87
Huonyesha kuwa vitendo vya kisasa vya Waafrika ni aibu tupu na vya kukatisha tamaa. Hakuna la kujivunia na kujifunza kutokana na vitendo hivyo. Afadhali vitendo hivyo viangamie na watu waweze kuanza maisha upya. Kuna matumaini katika vizazi vipya ambavyo havijazaliwa bado. Basi matumaini yapo katika mwanzo unaoanzia mwisho


Istiari/Jazanda.
Pangoni  Mafichonimwa muovu, pennye harakati za ufisadi.
Mhogo  chakula cha masikini na hata hakitoshi.
Ndoto  kinyume cha uhalisia
Simvi  kuonyesha maendeleo na mawasiliano. Huonyesha pia utamaduni wa kizungu.
BMW na Mercedes  huonnyesha ukwasi au maendeleo ya hali ya juu hasa kwa mfumo wa Kimagharibi.
Biryani  chakula cha matajiri. Masikini hawaoti kula biryani, tena mkahawani na kutumiwa na watumishi
Mtumishi wa mahakamani  kuonyesha huduma kwa wenye tabaka la juu.
Wigi  uigaji wa uzungu. Kuonyesha ukengeushi kiasi kwamba tunadharau uasili.
Sofa  ishara ya kufikia tabaka la kizungu kimaendeleo
Deski/ ubao  masomo ya kizungu
Bakora  silaha ya kuwanyamazisha watawaliwa ili kuwatisha na pia kuwaogopesha.
Msaada  ukosefu wa kujitegemea
Uturi  chombo cha kufikia uozo ambao unabaki pale pale.
Mwalimu  kiongozi
Mwanafunzi  anayeongozwa
Bosi  kiongozi mwovu, mfisadi na anayehusudu vikaragosi.
Msaidizi  anayetekeleza ya kiongozi kikasuku. Hana lake kwa hivyo ni kibaraka/kikaragosi.
Mfanyikazi  mtu anayenyanyaswa, hunyimwa haki na kugandamizwa.
Whisky huonyesha anasa ambazo asili yake ni ugenini.
Ice cubes  kilele cha anasa za kigeni na tafrija zinazofungamana nazo
Friji huonyesha maisha ya  tabaka la kati na ya kigeni.
Brandy, vodka, beer  huonyesha tafrija za tabaka la juu la asili ya kimagharibi. Ulevimunaopoteza akili na kukosa mpango maalum.
Skati na blauzi  mavazi ya kizungu kuonyesha kutamalaki kwa utamaduni wa kimagharibi/ ukahaba
Mavazi ya kutoka States, Canada, France, Italy au Germany  kuthamini vizungu kuliko Uafrika/ ukoloni mamboleo.
Dhoruba, mimweso na radi  huangazia kuporomoka kwa uulimwengu wa Ame na Zidi. Huonyesha ulimwengu mpya.
Uturi-Mzoga  kuzoroteka kwa maadili na mienendo hadi kufikia kiwango cha kutojulikana tofauti ya ubaya na uzuri.
Mbu  huashiria kuangamia kwa jamii nzima mbovu. Hasara ya ubepari.
Paja la ngombe  misaada isiyofaa kutoka ughaibuni. Misaada huleta mauti, ni laana, inarudisha nyuma maendeleo na kuangamiza waafrika.
EC (European Community)  inazorotesha na kudidimiza mnafamizi ya wale wanaojitegemea badala ya kujitegemea wennyewe.
Kibiriti  mwangaza kutoka ngambo. Huonyesha pia utegemezi kutoka ngambo.
Meza ya mpingo  ya bei ghali, huonyesha tabaka la juu. Kuiga wazungu ilhali uchumi wao haujaimarika.

Vishangao
Uk 6  Hamna! Lo!
Uk 7  Lah! Aha! 
Uk 16  Alahali!
Uk 22  Enhe!
Uk 45  La!

Uhaishaji
Uk 7  mwaka mzima ardhi imeikubali tu, haichoki

Takriri 
Uk 5  Mhogo uliovunda
Uk 7  Siku
Uk 9  Yeye
Uk 11  Kijiti, kijiti, kijiti cha nini?
Uk 13  Paris
Uk 19  Mari, Mari
Uk 20  Nafsi
Uk 21  Njoo Mari
Uk 34  Lete, lete
Uk 40  yako, yetu
Uk44  Orodha ndefu, orodha nono
Uk 55  Mti, Mti

Tanakali za sauti
Uk 4  khhhkhhhh
	Aaaah

Tashbihi
Uk 8  kisha kufanya mkono wangu mrefu kama ule wa shetani kuufikia ule mhogo.

Uchopezi/ ufupishaji
Uk 11  mimi nna njia ndiyo
Uk 16  O/D? Nnacho cheti
Uk 20  Nnajicheka kwa uzembe wangu
Uk21  Ndo
Uk 22  Nnajicheka eenh!
Uk 47  Twende wa?

Utundukiajo/Mdokezo
Hupatikana katika sehemu kadha tamthiliani. Mathalani;
Uk 16 O/D? Nnacho cheti
Uk 17  Na hapo mimi hutaka nisiamke

Kuchanganya msimbo
Uk 20  dear
Uk 43  meza ya executive
Uk 48  entertainment, whiskey, ice cubes
Uk 52  cheers 
Uk 61  yes
-how do you do?
-All right.

Methali
Uk 24  Naam, mwenye macho haambiwi tazama.
Uk 34  ashibaye hulala.

Kicheko
Matumizi ya kicheko Ha ha ha kimetumiwa na Said A. Mohamed. Kuna kicheko cha Ame akichekelea Zidi huku akikabiliana na mpenziwe kuhusu mambo yasiyokuwepo. Pia kuna kicheko cha Mari akiwachekelea kina Ame na Zidi kuhusu hamu na matamanio ya vtu vya dunia.

Utohozi
Uk 4  spotilaiti
Uk 15- mabosi

Kikinzani /Oksimora
Uk 30  suala jibu
Uk 32  jibu swali
Uk 33  hana anacho
Uk 33  kalala yu macho
Uk 36  nje ndani
Uk37  kusema kunyamaa
Uk 38  raha ya kifo
Uk 56  yako yangu.

Msuko wa kazi
Tamthilia hii imejigawa katika maonyesho anuwai. Imetumia uundo msango ambapo pana; kianzio (wimbo wa mzee) kisha kuna maonyesho haya;
-Onyesho la 1  2  (Ame na Zidi)
-Onyesho la 3 (Mari na Zidi)
-Onyesho la 4 (Mwalilmu na mwanafunzi)
-Onyesho la 5 (Bosi, msaidizi na sauti ya mfanyikazi)
-Onyesho la 6 (Ame na Zidi)
-Onyesho la 7 (Mari na Zidi)
-Onyesho la 8  9 (Ame na Zidi)
-Onyesho la 10 (Ame na Sauti)
Kimalizio (wimbo wa mtoto asiyezaliwa) 


WAMITILA, K.W. (1999) NGUVU ZA SALA, LONGHORN PUBLISHERS NRBI
Katika riwaya Nguvu za Sala msanii ametumia mtindo wa Himila-lozi (hadithi katika hadithi)

Sura ya 1
Briti anasema kuwa ni mtoto wa nne kwao. Yaani yeye+Roselyn+Jacquiline na Redempta. Kutoka familia ya ukristo. Kuna sheria kuwa lazima watafuate ukristo hata hawakubali wacheze na watoto majirani. Anapigwa vibaya kwa sababu ya kucheza na kina Peter na Alice (majirani). Analazimika kusoma sala na kuiwasilisha kanisani, Uk 4.
Sura ya 2
Kama mwandishi anasimulia hadithi. Alifahamika kijiji kizima. Alifahamika kama Richard Ngunze, watoto wake ni Susan, Roselyn, Jacquiline na Redempta, bibiye Mary Kasiva. Babake ni Nzimba Mutembei ambaye alikuwa na wake watano. Mama wa Richard ndiye aliyekuwa wa mwisho. Kutka kijiji cha Misomba. Ndugu yake alikuwa Stephanus Kioko. Anakataza na mzee asikate mti wa mkuyu anakataa hata hivyo anapojaribu tu kuukata nyoka mkubwa akamfukuza.
Sura ya 3
Susan/ Binti anasimulia hadithi. Anafundishwa na mwalimu kuwa kulikuwa na mashujaa zamani. Masaku alikuwa mmoja wao, aliacha nyayo zake karibu na mji wa Machakos. Pia kuna Syandonga ambaye alikuwa mtabiri wa majanga ya jamii. Kuna vile vile Syokimau kama shujaa mwingine. Uk 15
Sura ya 4
Susana anasimulia hadithi- kuhusu shuleni drasa la nane. Rafiki zake Bethsheba, Dora, Eunice na kuna mwalimu wao wa hisabati Boniace Ngera anayepigwa na bibiye kila wakati. Babake Dora alikuwa mwalimu mkuu na mamake ni mwalimu pia katika shule ya Malezi ya Anzama. Kuna mtajo wa dispensary kule soko la Kyanga, Uk 17 na jela ndogo na wahalifu wadogowadogo. Dora na Bethsheba wanashangaa kuona kuwa Susan hana rafiki wa kiume. Kufika nyumbani, anapigwa tena na babake ati alikwenda matembezi na wenzake.
Sura ya 6
Susan kutoa masimulizi. Anapita mtihani na anaitwa kujiunga na shule ya upili ya wasichana ya Miwani kule Machakos. Yeye na Bethsheba ndio waliofanya vyema na kujiunga na shule hiyo. Anapelekwa na mamaye hata hivyo anaona upweke kwa sababu Bethsheba hajafika shuleni. Hapo ni Januari 1990. 
Sura ya 7
Kidato cha 4 1973 masimuizi yanatolewa na mwandishi. Richard ni mgonjwa na anaonekana kama amelazwa. Mamake Nzisa amepatiwa ushauri na Mumbe kutafuta mganga na mchawi aitwaye Syokulu kutoka eneo la Kititu. Mganga anatambua kuwa Richard amerogwa na kufanyiwa uchawi na mamake Stephanus kwa madai kuwa Nzisa alimuua binti yake mama huyo.

Sura ya 8 
Susan anasimulia hadithi akiwa kule shuleni. Ameshafika kidato cha pili na anakutana na rafiki yake Bethsheba na Fortunata ambaye anadai kuwa hapendi haki.