Translate the text from Welsh to English.



 
Rydym yng nghanol sefyllfa ddifrifol o ran iechyd cyhoeddus, ac mae’n effeithio ar fywydau pob un ohonom. Bydd sut yr ydym am ymateb yn penderfynu pa fath o wlad fydd gyda ni pan fydd pethau wedi gwella.


Mae gan awdurdodau lleol a chymunedau lleol ran ganolog i’w chwarae o ran sut rydym am ymateb i’r cyfnod anodd hwn. Mae fy nghyd\-aelodau yn y Cabinet yn gwneud datganiadau ar ddau wasanaeth allweddol y mae awdurdodau lleol yn eu cynnig – gofal cymdeithasol ac addysg. Mae’r rhain yn wasanaethau hanfodol mewn cyfnod arferol, ac yn fwy byth felly yn y cyfnod anarferol hwn. Ond mae awdurdodau lleol hefyd yn gyfrifol am ystod llawer ehangach o wasanaethau perthnasol.  


Yn gyntaf, rwyf am gydnabod ymdrechion y rheini sy’n gweithio mewn awdurdodau lleol. Rydym yn ffodus i allu galw ar y llu o bobl ymroddedig sy’n gweithio yn ein cynghorau, yn ogystal ag mewn gwasanaethau cyhoeddus eraill a’r trydydd sector. Ac mewn argyfwng yn fwy nag erioed. Mae cynghorau ledled Cymru yn sefydlu trefniadau wrth gefn i sicrhau y bydd y gwasanaethau rydym i gyd yn dibynnu arnynt yn parhau i gyflawni’r anghenion sylfaenol. Caiff newidiadau eu gwneud i wasanaethau wrth i’r galw am wasanaethau gynyddu yn sgil capasiti llai i gyflenwi wrth i weithwyr gael eu hynysu. Bydd angen i awdurdodau lleol wneud penderfyniadau anodd ynghylch yr hyn sydd bwysicaf. Maent yn gweithio’n agos gyda’r trydydd sector, ac yn gwneud cynlluniau i sicrhau bod modd darparu gwasanaethau hanfodol i’r rheini sydd fwyaf bregus a bod modd cyflawni gofynion newydd. 


Mae COVID\-19 yn galw am ymateb ar y cyd, ac fel y dywedais yn fy natganiad yr wythnos diwethaf, mae ein gwasanaethau cyhoeddus yn cydweithio’n agos drwy drefniadau hirsefydlog ac effeithiol. Mae’r gwasanaethau cymdeithasol a’r gwasanaethau iechyd yn benodol yn cydgynllunio sut i ymateb wrth i anghenion ddatblygu ledled Cymru. 


Mae Llywodraeth Cymru a llywodraeth leol hefyd yn cydweithio’n agos. Briffiwyd holl arweinwyr yr awdurdodau lleol gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ddechrau Mawrth, a chafodd yntau gyfle i glywed ac ystyried eu hymateb. 


Rwyf wedi gweithio’n agos gydag Arweinydd CLlLC, ac arweinwyr gwleidyddol a phroffesiynol awdurdodau lleol, i sicrhau ein bod i gyd yn deall yr heriau rydym yn eu hwynebu gyda’n gilydd, ynghyd â’r camau y mae angen inni eu cymryd gyda’n gilydd er mwyn eu goresgyn. Mae yna drefniadau cyfathrebu clir a rheolaidd hefyd â llywodraeth leol ynghylch gwasanaethau penodol. 


Mae Hannah Blythyn wedi bod mewn cysylltiad agos â’n tri Awdurdod Tân ac Achub, ac mae gan bob un ohonynt yr adnoddau a’r cynlluniau yn eu lle i ymateb yn y ffyrdd arferol. Bydd hynny’n golygu atal dros dro rywfaint o waith codi ymwybyddiaeth ac ymgysylltu nad yw’n hanfodol, ond fel arall rydym yn hyderus bod modd rheoli effeithiau’r sefyllfa ar y Gwasanaeth.  


Mae’n bosibl y bydd staff y gwasanaeth tân yn cefnogi cyrff y GIG yn ystod y cyfnod o’n blaenau. Byddwn yn trafod y manylion gyda’r Awdurdodau Tân ac Achub ac â’r GIG, yn ogystal â chydag undebau diffoddwyr tân sydd â phryderon dilys ynghylch iechyd a lles eu haelodau. Fodd bynnag, mae yna rai cyfleoedd addawol ac arloesol yma, a byddwn yn gwneud cyhoeddiadau pellach maes o law.


Mae swyddogion addysg uwch mewn cysylltiad rheolaidd gyda phob cyfarwyddwr addysg drwy delegynadleddau a gohebiaeth ysgrifenedig, gan sicrhau bod ganddynt y canllawiau diweddaraf ar gyfer lleoliadau addysgol. Yn ogystal, mae Cyfarwyddwr Addysg Llywodraeth Cymru nawr yn cadeirio telegynadleddau rheolaidd â rhanddeiliaid, ac eir ati i gynnwys awdurdodau lleol. Mae trafodaethau rheolaidd hefyd wedi’u sefydlu gyda chyfarwyddwyr gwasanaethau cymdeithasol ac ar y cyd â byrddau iechyd.


Mae gan Gynghorau Cymuned a Thref rôl allweddol hefyd, drwy ddefnyddio’u gwybodaeth a’u rhwydweithiau lleol a thynnu ar y gwaith hollbwysig maent yn ei wneud er mwyn rhoi gwybodaeth i’w cymunedau a’u cefnogi. Byddant yn gwybod am yr achosion bregus yn lleol neu’r grwpiau a’r unigolion sydd mewn categori risg, a byddant yn gallu eu cyfeirio at gymorth. Gallant hefyd dynnu sylw’r rhwydweithiau cymorth hynny at y rheini sydd angen cymorth.


Mae’n bwysig bod Llywodraeth Cymru yn galluogi cynghorau i ganolbwyntio eu hegni ar baratoi ar gyfer y feirws ac ymateb iddo. Byddwn yn eu grymuso i sicrhau bod ganddynt gymaint o gymorth rheng flaen â phosibl – gan helpu i gynnal gwasanaethau hanfodol fel casglu gwastraff drwy leihau dros dro neu gael gwared â gofynion sy’n gwneud synnwyr perffaith mewn cyfnod arferol, ond a allai fod yn rhwystr yn y cyfnod eithriadol hwn. 


Rydym wedi gweithio gyda Llywodraeth y DU i sicrhau y bydd Bil y Coronafeirws, y bydd y Senedd yn ei ystyried heddiw (24/03/2020\), yn ein galluogi i ohirio cyfarfodydd cyffredinol blynyddol a chyfarfodydd eraill, ac yn ei gwneud yn bosibl cynnal cyfarfodydd hanfodol o bell. Rydym wedi gofyn am i’r rheoliadau hyn gwmpasu prif gynghorau, cynghorau tref a chymuned, Awdurdodau Tân ac Achub ac Awdurdodau Parciau Cenedlaethol. Bydd y Bil hefyd yn ei gwneud yn bosibl gohirio is\-etholiadau lleol pan fo angen.


Byddwn yn addasu ein democratiaeth leol wrth i ni ymateb i’r amgylchiadau anghyffredin presennol. Byddwn yn caniatáu i benderfyniadau democrataidd gael eu gwneud o bell, a byddwn yn ehangu gallu’r awdurdodau lleol i ddirprwyo’r gwaith o wneud penderfyniadau, mewn modd cyfyngedig y gellir ei reoli. Bydd y trefniadau arolygu yn cael eu newid, fel eu bod yn gweddu i’r amgylchiadau presennol. Mae gofynion grantiau a chynlluniau eraill ynghyd â’r prosesau ar gyfer eu gweinyddu yn cael eu newid i fod yn fwy hyblyg, yn ôl yr amgylchiadau.


Rwy’n cymryd camau i sicrhau bod awdurdodau lleol yn cael eu hariannu a’u galluogi i weithredu mewn modd effeithiol mewn ymateb i’r amgylchiadau heriol hyn. Rwy’n sefydlu un ffrwd o gyllid brys ar gyfer awdurdodau lleol, iddynt allu ymdopi â’r pwysau a ddaw yn sgil COVID\-19\. Bydd hyn yn golygu y bydd awdurdodau lleol yn gallu ysgwyddo’r gost nid yn unig o ddarparu’r gwasanaethau hanfodol a gynigir eisoes, ond o fodloni gofynion y cyfrifoldebau ychwanegol sy’n cael eu gosod arnynt yn sgil y camau newydd a gymerir ar ôl i Lywodraeth y Deyrnas Unedig osod deddfwriaeth frys yr wythnos diwethaf. Bydd £30m ar gael gan Lywodraeth Cymru i fynd i’r afael â hyn yn y lle cyntaf. Mae hyn yn cynnwys darpariaeth o hyd at £7m i gefnogi awdurdodau lleol i roi cymorth ariannol ar frys i deuluoedd disgyblion sy’n dibynnu ar brydau ysgol am ddim, ond nad ydynt yn gallu manteisio ar y ddarpariaeth honno gan fod yr ysgolion wedi cau.


O fewn y gronfa honno o £30m, mae cronfa o tua £10m i sicrhau bod awdurdodau lleol, mewn partneriaeth â’u partneriaid yn y trydydd sector, yn gallu sefydlu trefniadau ar frys, sy’n angenrheidiol er mwyn amddiffyn y rhai sy’n dioddef fwyaf o effaith digartrefedd, sef unigolion sy’n cysgu allan. Rhaid i’r trefniadau hyn alluogi pobl i adael y stryd, fel bod modd iddynt ddiogelu eu hunain ac eraill. Rwy’n gwybod bod gwasanaethau digartrefedd ledled y wlad wedi gweithredu’n gyflym ac yn gadarn i sicrhau cyfleusterau ychwanegol fel bod modd i unigolion sydd heb gartref fod yn ddiogel, bod ganddynt fynediad at gyfleusterau glanweithdra ac y gallant hunanynysu mewn ffordd ddiogel. Er y bydd angen i bob sefydliad cyfrifol addasu ei ymateb i fodloni'r cyd\-destun lleol a'i anghenion, rwyf wedi nodi'n glir yn y canllawiau a gyhoeddwyd yr wythnos hon bod rhaid i'r ddarpariaeth ar gyfer rhai sy'n cysgu allan fod yn seiliedig ar yr arferion gorau. Rwy’n disgwyl i awdurdodau lleol sicrhau bod y rhai sydd wedi cael llety dros dro mewn gwestai, busnesau gwely a brecwast, llety myfyrwyr a sefydliadau tebyg yn cael y lefelau cywir o gymorth sydd ar gael iddynt, yn cael eu monitro am symptomau ac yn cael help i leihau lledaeniad y feirws. Rwyf hefyd wedi bod yn glir na ddylid cyfyngu ar y ddarpariaeth a gynigir i’r rhai nad oes ganddynt hawl i gael arian o gronfeydd cyhoeddus wrth ymateb i'r argyfwng iechyd cyhoeddus hwn. 


Mae’r sefyllfa hon yn newid drwy’r amser. Yr wythnos hon, cyhoeddodd y Prif Weinidog, Mark Drakeford, bod camau anghyffredin iawn yn cael eu cymryd gennym fel cenedl er mwyn cadw pobl yn ddiogel ac er mwyn lleihau’r straen ar y GIG.


Rydym eisoes wedi gweld bod cynghorau lleol yn ymateb yn gyflym ac yn effeithiol i’r heriau newydd, ac i’r rhai sy’n dod i’r amlwg, wrth iddynt ddarparu arweinyddiaeth yn lleol i’n cymunedau. Gwaith Llywodraeth Cymru, yn hyn o beth, yw darparu arweinyddiaeth genedlaethol a chefnogaeth, gan gefnogi’r ymroddiad a’r egni sydd wedi dod i’r amlwg ar lefel leol. Rwy’n benderfynol o roi’r arweiniad a’r gefnogaeth honno i chi.







Translation:


 
We are in the throes of a serious public health outbreak and all our lives are affected. How we respond will determine what sort of country we are when the current situation eases.


Local authorities and local communities are at the heart of how we respond to these difficult times. My Cabinet colleagues are making statements on two key services which local authorities deliver – social care and education. These are critical services in normal times and even more so in these abnormal ones. But local authorities are also responsible for a far wider range of relevant services.  


I want to first acknowledge the efforts of those working in local authorities. We are fortunate to be able to call upon the very many committed and engaged people working in our councils, as well as in other public services and the third sector. This is never more so than in a crisis. Councils across Wales are putting in place contingency arrangements to ensure that services on which we all rely will continue to meet essential needs. Services changes will take place as the demand for services grows in the face of a reduced capacity to supply as the employees become isolated. Local authorities will need to make difficult decisions on what matters most. They are working closely with the third sector, planning to ensure that critical services to the most vulnerable can be delivered and new demands can be met. 


COVID\-19 requires a coordinated response and as I said in my statement last week, our public services are working closely together through long standing and effective arrangements. Social services and health services in particular are planning together how to respond as needs develop across Wales. 


Welsh Government and local government are also working closely together. The Health and Social Services Minister briefed all local authority leaders early in March; and was able to hear and consider their response. 


I have worked closely with the Leader of the WLGA, local authority political and professional leaders, to ensure that we have a shared understanding of the challenges which we face together; and of the steps we need to take together to overcome these. There are also clear and regular lines of communication with local government on specific services. 


Hannah Blythyn has been in close contact with our three Fire and Rescue Authorities, and all of them have the resources and plans in place to respond in the usual ways. That will mean suspending some non\-essential awareness and engagement work, but otherwise we are confident that the effects of the outbreak on the Service can be readily managed.  


There will be potential for fire service staff to support NHS bodies during the outbreak. We will be discussing the detail with the FRAs and the NHS, and with firefighters’ unions who have legitimate concerns about their members’ health and wellbeing during the outbreak. However, there are some promising and innovative opportunities here, and we will make further announcements in due course.


Senior education officials are in regular contact with all directors of education by means of teleconferences and written communication, ensuring that they have the most up\-to\-date guidance for educational settings. In addition, the Welsh Government’s Director for Education now chairs regular stakeholder teleconferences, with local authorities involved. In a similar vein standing discussions are in place with social services directors and jointly with health boards.


There is also a key role for Community and Town Councils, making use of their local intelligence and networks and drawing on the vital work they do to inform and support their communities. They will know of local vulnerabilities or at\-risk groups and individuals in their area, and be able to direct them to support. They can also alert those support networks to where help is needed.


It is important the Welsh Government enables councils to focus their energies on preparing and responding to the virus outbreak. We will empower them to maximise frontline support – helping to maintain essential services such as waste collection by temporarily reducing or removing requirements which make perfect sense in normal times but which may be an obstruction in these extraordinary times. 


We have worked with the UK Government to ensure that the Coronavirus Bill, which the Senedd will consider today (24/03/2020\), will enable us to postpone annual general meetings and other meetings; and enable essential meetings to take place remotely. We have asked for these regulations to cover principal councils, town and community councils, Fire and Rescue Authorities and National Park Authorities. The Bill will also allow the postponement of local by\-elections where and when necessary. 


We will adapt our local democracy as we respond to these extraordinary circumstances. We will enable democratic decisions to be made remotely and we will extend the capacity of a local authority to delegate decision making \- in a limited and controlled manner. The arrangements for inspections will be altered to fit the current circumstances. The administration and requirements for grants and for other plans are being made more flexible as the circumstances require.


I am acting to fund and enable local authorities to act in an effective manner in response to these very challenging circumstances. I am establishing a single emergency funding stream for local authorities to meet the pressures arising from COVID\-19\. This will enable authorities to meet the additional costs of delivering existing essential services and the additional demands placed on them by new actions and new responsibilities arising from the emergency legislation laid last week by the UK Government. The Welsh Government is making £30m available for this in the first instance. This includes the provision of up to £7m to support local authorities to urgently provide financial assistance to families of pupils who rely on free school meals, but are unable to receive them due to school closures.


Within that £30m is a fund of some £10m to ensure that, in partnership with their third sector partners, local authorities can put in place urgent and necessary arrangements to protect those at the most acute end of homelessness; rough sleepers. These arrangements must enable people to move off the streets so that they can protect themselves and others. I know that homelessness services across the country have already taken swift and decisive action to secure additional facilities so that those without a home are safe, have access to good sanitation and can safely self\-isolate. Whilst each responsible organisation will need to flex its response to meet local context and needs, I have been clear in the guidance issued this week that provision for rough sleepers must be based around the very best practice. I expect local authorities to ensure that those who are temporarily housed in hotels, B\&Bs, student accommodation and the like have the right levels of support available to them, are monitored for symptoms and helped to minimise the spread of the virus. I have also been clear that in responding to this public health emergency there should be no restriction on provision for those with no recourse to public funds. 


This is a fast changing situation. The First Minister confirmed this week the extraordinary steps we are taking as a nation to keep people safe and to reduce the pressure on our NHS. 


We have seen that local councils are responding quickly and effectively to new and emerging challenges as they provide local leadership to local communities. The role of Welsh Government is to provide national leadership and support in support of the energy and commitment being shown at a local level. I am committed to providing that leadership and support.