Translate the text from English to Welsh.



 
This statement provides an update for members on recent developments including face coverings, the NHS Wales Test, Trace and Protect service (TTP), mortality rates across UK nations and screening services.


**Face coverings**


On Friday 6 June NHS England made an announcement updating their guidance on face coverings for hospital based staff. Later on the same Friday the WHO updated their guidance advising that face coverings should be considered in settings where maintaining social distancing is difficult. We were not sighted on the detail of either announcement.


To be crystal clear, wearing a face covering does not replace the need for social distancing or washing your hands regularly. These together with the advice of the TTP service remain the best way of stopping the spread of the virus.


Further scientific evidence is needed on the benefits to the wider public of wearing face coverings. However, observational findings suggest that homemade or purchased three\-layer face\-coverings might reduce transmission from one person to another if made, worn, handled and disposed of properly.


Following advice from our Chief Medical Officer the Welsh Government has recommended that three\-layer face\-coverings should be used in situations where social distancing measures can be more difficult to achieve. It means for example that we have recommended the use of three layer face coverings on public transport.


Social distancing and hygiene measures are by far the most effective ways to protect yourself and others from COVID\-19\. Public transport providers across Wales have introduced measures to ensure a 2m distance between passengers is possible most of the time, but we realise this is not always possible to maintain. Face coverings are one of a range of measures that bus operators are taking to make travel safe.


The wearing of face coverings are not a silver bullet for COVID\-19\. Wearing face coverings will not be mandatory, but we will encourage people to do for the benefit of themselves and others. We are not recommending the use of face coverings outdoors.


This advice only applies to people who are not showing symptoms of coronavirus. Anyone who has a high temperature, a new, continuous cough or a loss or change to their sense of smell or taste must self\-isolate for a minimum of seven days and get a test as quickly as possible. Unless the test shows a negative result, people must not go out during this time, even with a face covering or mask.


This is an ever changing situation with scientific advice being regularly updated. As with every choice we make as the evidence changes I expect the advice to ministers to change as we move through the different stages. As I have regularly stated that means the decisions of ministers may change on any aspect of our response in Wales to COVID\-19\.


**NHS Wales Test, Trace and Protect service**


In relation to Test, Trace and Protect, our population\-wide contact tracing operation has made a very positive and successful start.


We now have some 700 staff working in contact tracing teams across Wales and plans are in place to rapidly increase this number should the situation require it. Additionally, a new national digital system has been rolled out across all regions and this will help to underpin an even more effective and robust operation going forward.


Up until the close of play on 14 June, some 1,309 positive cases were referred to the teams for contact tracing and this has resulted in 1,752 follow\-up contacts being identified, of which nearly 90% have been successfully contacted and advised accordingly. Furthermore, the available data indicates that fewer than 10 individuals who have tested positive have refused to share details of their contacts. 


We have also identified a number of workplace clusters. Our regional teams have successfully contact traced and worked with staff and employers to identify if the transmission occurred inside or outside the workplace and intervened as appropriate with public health advice.


The early performance endorses the approach we have taken in Wales of working in partnership with local authorities and health boards to build our local contact tracing capacity. All the signs are that the public are engaging positively with our contact tracing operation and our efforts are focused on ensuring this continues.


On daily lab testing capacity in Wales, Public Health Wales currently report this stands at 12,374\. A new Mass Testing Centre (MTC) become operational in Deeside on 11 June and plans for an additional MTC in Abergavenny are being finalised. Officials are in discussions with UK Government and LHBs about switching Carmarthen, Cardiff, Newport and Llandudno to lighthouse lab capacity.


This could produce greater flexibility in the Welsh system to develop regular testing priorities and enable LHBs to develop greater access opportunities for testing. Officials are in discussions with PHW and LHBs regarding the options available for utilising Mobile Testing Units (MTUs) across Wales and considering the additional capacity on offer from UK Gov.


On 8 June our Task Group that is made up of representatives from all partner organisations, agreed the minimum level of support that each local authority should provide to help people self\-isolate as a result of being contact traced. The support identified is broadly in line with support already provided to people shielding/non\-shielded vulnerable people. The Task Group also discussed the additional support that may be required, including how to best help the contacted individual with financial support. This included information on how we understand the financial consequences of not going to work, the level of difficulty this may pose to individuals and how government might with this and when that would be appropriate.


**Mortality rates across U.K. countries**


We have now have clear evidence of the scale of the terrible impact the pandemic has had on mortality here in Wales.


On 16 June ONS reported that up to and including 5 June, 2,317 deaths had occurred in Wales where COVID\-19 was a contributory factor. Each and every death is a tragic loss to the family and friends of those taken from us.


However there are clear signs, from Public Health Wales surveillance data and the ONS published data that we are now well past the initial peak. The ONS have reported a fall in weekly deaths for 6 successive weeks.


ONS statistics refer to excess deaths. This is calculated by taking a 5 year average to give us a usual or expected death figure for each point in the year. Anything above that average is described as the excess death figure. It’s a cold but important way to understand the harm that COVID\-19 has caused. On a weekly basis this remained 90 (or 15%)  more than the usual number of deaths for the week ending 5 June. This compares with an excess of 508 (or 77%) deaths at our peak in mid\-April.


As we are now past the first peak of the pandemic it is an appropriate time to consider what the figures for Wales tell us about the course of this pandemic and how this has compared with the rest of the UK. This is important as it will help us to understand what has happened in Wales. That learning can be applied to decisions that I will have to make with ministerial colleagues for any potential second peak.


Using the figures published by ONS we have seen that:


* Wales has seen a relatively lower rate of COVID\-19 related deaths per head of the population than England and Scotland.
* We have seen a lower rate of deaths from all causes in Wales when compared with England and Scotland.
* A lower percentage of deaths in Wales are COVID\-19 related when compared with the UK average.
* Our rate of excess deaths over this period, that is comparing our mortality with a 5 year average, is lower than England and Scotland.
* Looking at in another way: if Wales had seen the same excess death rate as England for the period March until early June, that would be around an extra 1,600 deaths in Wales; if England had seen the same excess death rate as Wales, that would be almost 24,000 fewer deaths in England.


This is also true if we consider Wales in comparison to regions of England. ONS data published on Friday showed that on an age standardised basis only the South West and, marginally, the South East had lower COVID\-19 mortality rates than Wales over March to May. Again, other than in the South West, Wales had the lowest percentage of deaths that were related to COVID\-19\.


Given our demographic, health and socio\-economic profile, this is not what we would have expected to see at the start of the pandemic.


This is not a cause for celebration. It remains a fact that we have seen 2,187 excess registered deaths in Wales from 29 February to 5 June due to the spread of this virus to all corners of our nation. But it is important to put our figures into context and to try and understand why two areas – Wales and the South West \- with a traditionally older population have seen lower levels of excess mortality than other parts of mainland Britain.


This will include an understanding of many factors \- including age, deprivation, population density, and ethnicity. We know that rates of death involving COVID are higher in our least well off communities. The mortality rate in our least well off communities is almost twice as high as the most well off areas of Wales. I have asked officials to consider what further analysis can take place to help develop our evidence base and understanding. This will include for example looking at the interaction between risk factors like occupation, housing and comorbidities like heart and lung disease.


I will publish an interim report before the summer recess. I expect to issue a final report over the summer to ensure we have considered these issues in preparation for any further peak arising from this pandemic over the Autumn and Winter.


**Screening services**


Finally, I want to talk about cancer screening. I understand people’s concern’s around rebooting essential cancer screening programmes. The cancer screening programmes which were temporarily paused will recommence this summer in a phased manner starting with the cervical screening programme. Cervical Screening Wales will be inviting individuals who are overdue for an early repeat test from the end of June.


From July, Breast Test Wales plans to start to send out screening invitations to women at higher risk and Bowel Screening Wales will start sending out testing kits. Those who are due to be screened will be contacted by the screening programmes as usual. Of course the programmes will only restart if it remains safe for them to do so.


I will of course continue to keep members and the public updated about the action we are taking to Keep Wales Safe.







Translation:


 
Mae'r datganiad hwn yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r aelodau am ddatblygiadau diweddar gan gynnwys gorchuddion wyneb, gwasanaeth Profi, Olrhain a Diogelu Gwasanaeth Iechyd Gwladol (GIG) Cymru, cyfraddau marwolaethau ledled gwledydd y DU a gwasanaethau sgrinio.


**Gorchuddion wyneb**


Ddydd Gwener 6 Mehefin, fe wnaeth GIG Lloegr gyhoeddiad yn diweddaru ei ganllawiau ar orchuddion wyneb ar gyfer staff mewn ysbytai. Yn ddiweddarach y diwrnod hwnnw, fe wnaeth Sefydliad Iechyd y Byd ddiweddaru ei ganllawiau yn cynghori y dylid ystyried gwisgo gorchuddion wyneb mewn lleoliadau lle y mae hi'n anodd cadw pellter cymdeithasol. Ni chawsom weld manylion y naill gyhoeddiad na'r llall.


I fod yn gwbl glir, nid yw gwisgo gorchudd wyneb yn cymryd lle’r angen i gadw pellter cymdeithasol a golchi eich dwylo yn rheolaidd. Ynghyd â chyngor y gwasanaeth Profi, Olrhain a Diogelu, dyma’r ffyrdd gorau o atal y feirws rhag lledaenu o hyd.


Mae angen rhagor o dystiolaeth wyddonol ynghylch y buddion i’r cyhoedd o wisgo gorchuddion wyneb. Fodd bynnag, mae’r canfyddiadau sydd wedi'u nodi yn awgrymu y gellid lleihau trosglwyddiad o un person i berson arall drwy wisgo gorchuddion wyneb tair haen sydd wedi’u gwneud gartref neu sydd wedi’u prynu, os ydynt yn cael eu gwneud, eu gwisgo, eu trin a’u taflu ymaith yn iawn.


Yn dilyn cyngor gan ein Prif Swyddog Meddygol, mae Llywodraeth Cymru wedi awgrymu y dylid defnyddio gorchuddion wyneb tair haen mewn sefyllfaoedd lle y gall fod yn anoddach cadw at reolau pellter cymdeithasol. Mae’n golygu, er enghraifft, ein bod ni wedi argymell defnyddio gorchuddion wyneb tair haen ar drafnidiaeth gyhoeddus.


O bell ffordd, cadw pellter cymdeithasol a dilyn arferion hylendid da yw’r ffyrdd mwyaf effeithiol o’ch diogelu eich hun rhag COVID\-19\. Mae darparwyr trafnidiaeth gyhoeddus ledled Cymru wedi cyflwyno camau i sicrhau bod modd cadw pellter o 2 fetr rhwng teithwyr y rhan fwyaf o’r amser, ond rydym yn sylweddoli nad yw hi’n bosibl cynnal hyn bob amser. Mae gwisgo gorchuddion wyneb yn un o ystod o gamau y mae gweithredwyr bysiau yn eu rhoi ar waith er mwyn i bobl allu teithio'n ddiogel.


Nid yw gwisgo gorchuddion wyneb yn ateb syml ar gyfer COVID\-19\. Ni fydd hi’n orfodol i bobl wisgo gorchuddion wyneb, ond byddwn yn eu hannog i wneud hynny er eu lles eu hunain ac er lles pobl eraill. Nid ydym yn argymell defnyddio gorchuddion wyneb yn yr awyr agored.


Nid yw’r cyngor hwn yn berthnasol ond i bobl nad ydynt yn dangos symptomau o’r coronafeirws. Rhaid i unrhyw un sydd â thymheredd uchel, peswch cyson newydd neu newid yn ei allu i arogli neu flasu hunanynysu am saith diwrnod o leiaf a chael prawf cyn gynted â phosibl. Oni bai fod y prawf yn dangos canlyniad negyddol, rhaid i bobl beidio â mynd allan yn ystod y cyfnod hwn, hyd yn oed os ydynt yn gwisgo gorchudd wyneb.


 


Mae hon yn sefyllfa gyfnewidiol ac mae’r cyngor gwyddonol yn cael ei ddiweddaru’n rheolaidd. Yn yr un modd â phob dewis a wnawn wrth i'r dystiolaeth newid, disgwyliaf y bydd y cyngor i weinidogion yn newid wrth inni symud drwy'r gwahanol gamau. Fel yr wyf wedi'i nodi'n rheolaidd, mae hynny’n golygu y gall penderfyniadau gweinidogion newid ar unrhyw agwedd ar ein hymateb yng Nghymru i COVID\-19\.


**Gwasanaeth Profi, Olrhain a Diogelu GIG Cymru**


Mewn perthynas â Phrofi, Olrhain a Diogelu, rydym wedi gweld dechrau cadarnhaol a llwyddiannus iawn i’n gwaith o olrhain cysylltiadau drwy’r boblogaeth gyfan. 


Bellach mae gennym tua 700 o aelodau o staff yn gweithio mewn timau olrhain cysylltiadau ledled Cymru ac mae cynlluniau wedi’u cyhoeddi i gynyddu’r nifer hwn yn gyflym pe byddai angen gwneud hynny. Yn ogystal â hyn, mae system ddigidol genedlaethol newydd wedi’i chyflwyno ar draws pob rhanbarth a bydd hyn yn helpu i sicrhau bod y gwaith hwn hyd yn oed yn fwy effeithiol a dibynadwy yn y dyfodol.


Hyd at ddiwedd y dydd ar 14 Mehefin, roedd tua 1,309 o achosion positif wedi eu hatgyfeirio i'r timau ar gyfer olrhain cysylltiadau ac, yn sgil hyn, mae 1,752 o gysylltiadau dilynol wedi’u canfod. Rydym wedi llwyddo i gysylltu â bron i 90% o'r rheini a rhoi cyngor iddynt. Ar ben hynny, mae'r data sydd ar gael yn dangos mai llai na 10 o unigolion sydd wedi cael prawf positif sydd wedi gwrthod rhannu manylion eu cysylltiadau. 


Rydym hefyd wedi canfod nifer o glystyrau yn y gweithle. Mae ein timau rhanbarthol wedi llwyddo i olrhain staff a chyflogwyr, gan gysylltu â nhw a gweithio gyda nhw i weld a yw'r feirws wedi'i drosglwyddo yn y gweithle ai peidio. Maent hefyd wedi ymyrryd fel sy'n briodol, gyda chyngor iechyd y cyhoedd.


Mae'r canlyniadau cynnar yn cefnogi’r dull gweithredu yr ydym wedi'i fabwysiadu yng Nghymru o weithio mewn partneriaeth â'r awdurdodau lleol a'r byrddau iechyd i ddatblygu ein capasiti olrhain cysylltiadau. Mae'r holl arwyddion yn dangos bod y cyhoedd yn ymgysylltu'n gadarnhaol â'n gwaith o olrhain cysylltiadau ac rydym yn canolbwyntio ar sicrhau y byddant yn parhau i wneud hynny.


Mae Iechyd Cyhoeddus Cymru yn nodi bod gennym gapasiti i gynnal 12,374 o brofion labordy bob dydd yng Nghymru ar hyn o bryd. Daeth Canolfan Profi Torfol yn weithredol yng Nglannau Dyfrdwy ar 11 Mehefin ac mae cynlluniau i agor Canolfan Profi Torfol arall yn y Fenni wrthi’n cael eu cwblhau. Mae swyddogion mewn trafodaethau â Llywodraeth y DU a'r Byrddau Iechyd Lleol ynghylch newid capasiti labordai Caerfyrddin, Caerdydd, Casnewydd a Llandudno yn gapasiti sy’n rhan o’r rhwydwaith Lighthouse Labs.


Gallai hyn greu rhagor o hyblygrwydd yn system Cymru i lunio blaenoriaethau profi rheolaidd, yn ogystal â galluogi'r Byrddau Iechyd Lleol i ddatblygu rhagor o gyfleoedd mynediad ar gyfer profi. Mae swyddogion mewn trafodaethau ag Iechyd Cyhoeddus Cymru a'r Byrddau Iechyd Lleol ynghylch yr opsiynau sydd ar gael ar gyfer defnyddio Unedau Profi Symudol ledled Cymru ac maent yn ystyried y capasiti ychwanegol a gynigir gan Lywodraeth y DU.


Ar 8 Mehefin, cytunodd ein Grŵp Gorchwyl, sy’n cynnwys cynrychiolwyr o bob sefydliad partner, ar y lefel isaf o gymorth y dylai pob awdurdod lleol ei ddarparu i helpu pobl i hunanynysu ar ôl iddynt gael eu holrhain. Mae’r cymorth a nodwyd yn debyg ar y cyfan i’r cymorth sydd eisoes yn cael ei ddarparu i bobl a warchodir/pobl agored i niwed na warchodir. Trafododd y Grŵp Gorchwyl y cymorth ychwanegol y gall fod ei angen, gan gynnwys y ffordd orau o gefnogi’r unigolion yn ariannol. Roedd hyn yn cynnwys gwybodaeth ynglŷn â’r ffaith ein bod yn deall canlyniadau ariannol peidio â mynd i’r gwaith, yr anhawster y gall hyn ei achosi i unigolion a sut y gallai’r Llywodraeth fod o gymorth a phryd y byddai hynny’n briodol


**Cyfraddau marwolaethau gwledydd y DU**


Mae gennym nawr dystiolaeth glir o raddfa effaith ofnadwy’r pandemig ar y gyfradd marwolaethau yma yng Nghymru.


Ar 16 Mehefin, cyhoeddodd y Swyddfa Ystadegau Gwladol (SYG) fod 2,317 o farwolaethau wedi bod yng Nghymru, hyd at a chan gynnwys 5 Mehefin, lle’r oedd COVID\-19 yn ffactor a gyfrannodd at y farwolaeth. Mae pob un farwolaeth yn golled drist i deulu a ffrindiau’r unigolyn sydd wedi ein gadael.


Serch hynny, mae yna arwyddion clir, o ddata gwyliadwriaeth Iechyd Cyhoeddus Cymru a data a gyhoeddir gan SYG, ein bod nawr ymhell y tu hwnt i’r brig cyntaf. Mae SYG wedi cyhoeddi gostyngiad yn nifer y marwolaethau wythnosol am 6 wythnos yn olynol.


Mae ystadegau SYG yn cyfeirio at farwolaethau ychwanegol, sy’n cael eu cyfrifo drwy ddefnyddio cyfartaledd dros 5 mlynedd fel nifer arferol neu ddisgwyliedig o farwolaethau ar wahanol adegau yn y flwyddyn. Mae unrhyw beth uwchben y cyfartaledd hwnnw’n cael ei alw’n ffigur marwolaethau ychwanegol. Mae’n ffordd oeraidd ond pwysig o ddeall y niwed y mae COVID\-19 wedi’i achosi. Ar sail wythnosol, roedd y ffigur hwn yn dal i fod 90 (neu 15%) yn fwy na’r nifer arferol o farwolaethau ar gyfer yr wythnos sy’n gorffen 5 Mehefin. Mewn cyferbyniad â hynny, roedd yna 508 (neu 77%) o farwolaethau ychwanegol yn ystod y brig ganol mis Ebrill.


Gan fod brig cyntaf y pandemig wedi pasio, mae’n briodol nawr ystyried beth mae’r ffigurau ar gyfer Cymru yn ei ddweud wrthym am hynt y pandemig hwn a sut mae hyn yn cymharu â gweddill y DU. Mae hyn yn bwysig gan y bydd yn ein helpu i ddeall beth sydd wedi digwydd yng Nghymru. Bydd y ddealltwriaeth honno o gymorth wrth wneud y penderfyniadau y bydd rhaid imi a’m cyd\-Weinidogion eu gwneud rhag ofn y bydd yna ail frig.


Gan ddefnyddio’r ffigurau a gyhoeddwyd gan SYG, rydym wedi canfod y canlynol:


* Bod gan Gymru gyfradd gymharol is o farwolaethau cysylltiedig â COVID\-19 fesul pen o’r boblogaeth na Lloegr a’r Alban.
* Bod cyfradd is o farwolaethau o bob achos wedi bod yng Nghymru o’i chymharu â Lloegr a’r Alban.
* Bod canran is o farwolaethau yng Nghymru yn gysylltiedig â COVID\-19 o’i chymharu â’r cyfartaledd ledled y DU.
* Bod ein cyfradd marwolaethau ychwanegol yn ystod y cyfnod hwn, sef cymharu ein cyfradd marwolaethau â chyfartaledd dros 5 mlynedd, yn is na Lloegr a’r Alban.
* O’i roi mewn geiriau eraill: pe bai gan Gymru’r un gyfradd marwolaethau ychwanegol â Lloegr yn ystod y cyfnod rhwng mis Mawrth a dechrau mis Mehefin, byddai tua 1,600 yn fwy o farwolaethau wedi bod yng Nghymru; pe bai gan Loegr yr un gyfradd marwolaethau ychwanegol â Chymru, byddai bron i 24,000 yn llai o farwolaethau wedi bod yn Lloegr.


Mae hyn yn wir hefyd wrth gymharu Cymru â rhanbarthau Lloegr. Yn ôl data SYG a gyhoeddwyd ddydd Gwener ac ar sail cyfraddau marwolaethau wedi’u safoni yn ôl oedran, dim ond De\-orllewin Lloegr ac, o ychydig, De\-ddwyrain Lloegr, oedd â chyfraddau marwolaethau COVID\-19 is na Chymru yn y cyfnod rhwng mis Mawrth a mis Mai. Eto, heblaw am Dde\-orllewin Lloegr, Cymru oedd â’r ganran isaf o farwolaethau cysylltiedig â COVID\-19\.


O ystyried ein proffil demograffig ac economaidd\-gymdeithasol a’n proffil iechyd, nid dyma y byddem wedi’i ddisgwyl ar ddechrau’r pandemig.


Nid yw hyn yn achos dathlu. Y gwirionedd yw bod 2,187 o farwolaethau ychwanegol wedi’u cofrestru yng Nghymru rhwng 29 Chwefror a 5 Mehefin wrth i’r feirws hwn ledaenu i bob cwr o’n gwlad. Ond mae’n bwysig rhoi ein ffigurau yn eu cyd\-destun a cheisio deall pam y mae cyfraddau marwolaethau ychwanegol is na rhannu eraill o dir mawr Prydain wedi bod mewn dwy ardal – Cymru a De\-ddwyrain Lloegr – sydd â phoblogaethau hŷn yn draddodiadol.


Bydd hyn yn cynnwys deall llawer o ffactorau – megis oedran, amddifadedd, dwysedd poblogaeth ac ethnigrwydd. Rydym yn gwybod bod cyfraddau marwolaethau cysylltiedig â COVID\-19 yn uwch yn ein cymunedau lleiaf cefnog – mae’r gyfradd marwolaethau yn ein cymunedau lleiaf cefnog bron ddwywaith yn fwy nag yn yr ardaloedd mwyaf cefnog yng Nghymru. Rwyf wedi gofyn i swyddogion ystyried pa waith dadansoddi pellach y gellir ei wneud i helpu i ddatblygu ein sylfaen dystiolaeth a’n dealltwriaeth. Bydd hyn yn cynnwys, er enghraifft, edrych ar y cysylltiad rhwng ffactorau risg megis galwedigaeth, tai a chydafiachedd fel clefyd y galon a chlefyd yr ysgyfaint.


Byddaf yn cyhoeddi adroddiad interim cyn toriad yr haf. Rwy’n disgwyl cyhoeddi adroddiad terfynol yn ystod yr haf i sicrhau ein bod wedi ystyried y materion hyn cyn unrhyw frig arall yn sgil y pandemig hwn dros yr hydref a’r gaeaf.


**Gwasanaethau sgrinio**


Yn olaf, hoffwn grybwyll sgrinio am ganser. Rwy’n deall pryderon pobl ynghylch ailddechrau rhaglenni sgrinio hanfodol am ganser. Bydd y rhaglenni sgrinio am ganser a gafodd eu hatal dros dro yn ailddechrau yn yr haf, a hynny’n raddol gan ddechrau gyda’r rhaglen sgrinio serfigol. O ddiwedd mis Mehefin ymlaen, bydd Sgrinio Serfigol Cymru yn gwahodd unigolion a ddylai fod wedi cael ail brawf cynnar.


O fis Gorffennaf ymlaen, mae Bron Brawf Cymru yn bwriadu dechrau anfon gwahoddiadau sgrinio i fenywod sydd â mwy o risg a bydd Sgrinio Coluddion Cymru yn dechrau anfon pecynnau profi. Fel yr arfer, bydd y rhaglenni sgrinio yn cysylltu â’r rhai sydd i fod i gael eu sgrinio. Wrth gwrs, dim ond os yw’n ddiogel y bydd y rhaglenni yn ailddechrau.


Byddaf wrth gwrs yn parhau i roi’r wybodaeth ddiweddaraf i’r Aelodau a’r cyhoedd ynglŷn â’r camau yr ydym yn eu cymryd er mwyn Diogelu Cymru.