Translate the text from Welsh to English.



 
* Mae angen gwneud newidiadau ar frys i bwerau er mwyn diogelu datganoli yng Nghymru rhag dymchwel.
* Mae pob un o'r tri opsiwn ar gyfer dyfodol Cymru a nodwyd yn yr adroddiad interim yn rhai hyfyw.
* Mae angen gwneud newidiadau i bwerau yn ymwneud â chyfiawnder, plismona a seilwaith rheilffyrdd.

Sefydlwyd y Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru yn 2021, ‌dan gyd\-gadeiryddiaeth yr Athro Laura McAllister a Dr Rowan Williams, i edrych ar y ffordd y mae Cymru'n cael ei llywodraethu ac i ystyried opsiynau ar gyfer newidiadau. Daw'r 11 unigolyn sy'n aelodau o'r comisiwn o gefndiroedd amrywiol, gan gynnig cyfoeth o arbenigedd a safbwyntiau gwleidyddol.

Cychwynnodd y comisiwn sgwrs genedlaethol i wrando ar amrywiaeth o leisiau yng Nghymru ac aeth ati i weithio gan edrych ar ffyrdd o gryfhau ei dyfodol democrataidd. Mae wedi ymgysylltu â miloedd o ddinasyddion ledled Cymru drwy arolygon, Cronfa Ymgysylltu â'r Gymuned, sioeau teithiol a'i safle sgwrsio ar\-lein ei hun. Mae'r comisiwn wedi gweld bod y gwaith hwn yn amhrisiadwy, ac mae'r lefel hon o ymgysylltu democrataidd ar lawr gwlad wedi ei alluogi i gael gwybod o lygad y ffynnon beth sydd bwysicaf i bobl Cymru o ran sut mae eu gwlad yn cael ei rhedeg. Fodd bynnag, ni all y sgwrs werthfawr hon ddod i ben ar y cam hwn, ac mae'r comisiwn yn galw ar Lywodraeth Cymru i wella addysg ddinesig i bawb ac i greu datganiad cyfansoddiadol i Gymru, wedi'i ddrafftio gan ei dinasyddion.

Canfu adroddiad interim y comisiwn, a gyhoeddwyd fis Rhagfyr 2022, fod problemau sylweddol o ran y ffordd y mae Cymru'n cael ei llywodraethu o fewn yr Undeb ac nad yw parhau â'r sefyllfa bresennol yn opsiwn ymarferol ar gyfer sicrhau sefydlogrwydd a ffyniant. Nododd dri llwybr cyfansoddiadol amgen i Gymru – annibyniaeth, system ffederal ac atgyfnerthu datganoli.

Mae adroddiad terfynol y comisiwn wedi dod i'r casgliad bod pob un o’r tri opsiwn yn hyfyw ar gyfer y tymor hir ac, yn ogystal, mae'n dadlau bod angen gwneud rhai newidiadau ar frys i ddiogelu’r status quo. Mae'r rhain yn cynnwys datganoli cyfiawnder, plismona a seilwaith rheilffyrdd er mwyn gwella atebolrwydd a gwella'r ffordd y darperir gwasanaethau. Gelwir hefyd am newidiadau mawr i'r ffordd y caiff Cymru ei hariannu er mwyn sicrhau bod datganoli'n gallu sicrhau'r gwerth gorau am arian i bobl Cymru.

Mae'r adroddiad yn nodi hefyd bod angen deddfu i ddiogelu cysylltiadau rhynglywodraethol er mwyn sicrhau bod pob haen o lywodraeth yn gweithio gyda'i gilydd ac, yn bwysicach fyth, yn cyflawni'n effeithlon er budd y cyhoedd.

O ran y tri opsiwn cyfansoddiadol i Gymru:

* Byddai atgyfnerthu datganoli yn ddull sefydlog yn economaidd ac yn osgoi risg i raddau helaeth, heb fod angen refferendwm. Ni fyddai'n golygu newid sylfaenol yn sefyllfa gyllidol ac economaidd Cymru o fewn economi'r Deyrnas Unedig.
* Mae Teyrnas Unedig ffederal yn cynnig 'ffordd ganol' ag atebolrwydd. Mae mwy o fanteision posibl i hyn nag sydd i atgyfnerthu datganoli ac mae'n llai o risg nag annibyniaeth. Er hynny mae rhwystrau sylfaenol i'r opsiwn hwn oherwydd ei fod yn dibynnu ar yr awydd i newid yng ngweddill y Deyrnas.
* Byddai Cymru annibynnol yn cynnig y potensial ar gyfer newid cadarnhaol hirdymor gan alluogi Cymru i lunio ei chyfansoddiad er mwyn sicrhau'r budd gorau posibl. Dyma'r opsiwn sydd hefyd yn golygu'r risg fwyaf i Gymru yn economaidd, yn y tymor byr i'r tymor canolig.

Wrth siarad am ganfyddiadau ac amseriad adroddiad terfynol y comisiwn, dywedodd y Cyd\-gadeirydd yr Athro Laura McAllister:


> "Mae bron i chwarter canrif wedi mynd heibio ers i bwerau gael eu datganoli i Gymru am y tro cyntaf a dyma'r amser iawn i gael y sgwrs genedlaethol hon gyda phobl Cymru am y camau nesaf yn ein taith gyfansoddiadol. Doedd llawer o'r dinasyddion y buom yn siarad â nhw ddim wedi cael eu geni ar ddechrau datganoli, ac mae eraill wedi gweld newidiadau i'r ffordd y mae Cymru'n cael ei rhedeg yn ystod y 25 mlynedd diwethaf ac mae ganddynt farn ar yr hyn y gellir ei wneud yn well neu'n wahanol.
> 
> "Drwy ein gwaith, daeth yn amlwg nad yw'r sefyllfa bresennol yn gynaliadwy ac nad yw anghenion pobl Cymru yn cael eu diwallu. Os ydyn ni am ddiogelu datganoli yng Nghymru, hyd yn oed fel y mae ar hyn o bryd, rhaid i'r newidiadau hyn ddigwydd ar frys.  Yna gallwn edrych ymhellach i'r dyfodol ar y tri llwybr posibl hyn ar gyfer dyfodol Cymru, pob un ohonynt â'i heriau a'i gyfleoedd amlwg ei hun.

Ychwanegodd:


> "Mae'n hanfodol bod yr adroddiad hwn yn fodd o ysgogi newid ar gyfer pobl Cymru yn y dyfodol, ac rydyn ni am i'r sgwrs barhau. Rydyn ni wedi cychwyn yr hyn fydd, gobeithio, yn ddeialog hyd yn oed yn ehangach, a fydd yn cynnwys pobl yn y broses o wneud penderfyniadau yn y dyfodol.
> 
> Mae'r adroddiad a gyhoeddir heddiw yn waith comisiwn trawsbleidiol unigryw, sy'n annibynnol ar Lywodraeth Cymru. Mae'r comisiynwyr hynny sydd â chysylltiad â phleidiau gwleidyddol yn parhau'n annibynnol ac wedi ymrwymo i roi gwleidyddiaeth bleidiol i'r naill ochr. Fel tîm, mae'r comisiwn wedi mynd i'r afael â chwestiynau allweddol am y ffordd y mae Cymru'n cael ei llywodraethu, iechyd democratiaeth a sut i gyrraedd dinasyddion ym mhob rhan o'r wlad. Mae cylch gwaith y comisiwn yn ymwneud â strwythurau gwleidyddol yng Nghymru. Nid yw ei adroddiad yn cloriannu perfformiad na pholisïau llywodraeth.

Wrth drafod gwaith ymgysylltu'r comisiwn ar lawr gwlad, dywedodd y Cyd\-gadeirydd Dr Rowan Williams:


> "Sgwrs genedlaethol Cymru yw hon ac mae'r comisiwn wedi ceisio gwneud pethau'n wahanol. Mae ein hadroddiad yn ganlyniad dwy flynedd o drafodaeth agored. Rydym wedi canolbwyntio ar glywed lleisiau gwahanol o bob rhan o gymunedau Cymru, yn ogystal â chyngor arbenigwyr. Mae hon wedi bod yn broses o gyfathrebu'n uniongyrchol â phobl Cymru, casglu tystiolaeth a cheisio deall eu profiadau nhw.
> 
> "Mae'r sgwrs wedi bod yn hynod werthfawr, ond mae llawer mwy o waith i'w wneud. Mae angen inni sicrhau bod gan bawb lais wrth benderfynu ar lwybr eu cenedl yn y dyfodol \- mae'n rhaid i'r sgwrs genedlaethol rydyn ni wedi'i dechrau barhau y tu hwnt i oes y comisiwn hwn.
> 
> "Rydym wedi dangos y gall y dull hwn arwain at drafodaethau deallus a chadarn, a democratiaeth addysgedig â lefel uchel o gyfranogiad. Mae hyn wedi bod yn hollol ganolog i'n gwaith er mwyn sicrhau bod Cymru ar y droed flaen yn ddemocrataidd a bod ei dinasyddion yn gallu cymryd rhan mewn mwy o'r trafodaethau gwybodus hyn am eu dyfodol a dod yn batrwm o ddiwylliant democrataidd. Fel comisiwn, rydym yn galw ar y rhai sydd mewn grym i sicrhau nad yw'r sgwrs genedlaethol yn dod i ben yma, ac i gymryd camau brys i ddiogelu democratiaeth Cymru.







Translation:


 
* Urgent change to powers is needed to protect Welsh devolution from collapse.
* All 3 options for the future of Wales laid out in its interim report are viable.
* Changes to powers over justice, policing and rail infrastructure are required.

Co\-chaired by Professor Laura McAllister and Dr Rowan Williams, The Independent Commission on the Constitutional Future of Wales was set up in 2021 to look at how Wales is governed and options for change. The group of 11 commission members come from a range of diverse backgrounds and bring a wealth of expertise and political views.

The commission began a national conversation to listen to a range of voices in Wales and set to work looking at ways to strengthen its democratic future. It has engaged with thousands of citizens across Wales through surveys, a Community Engagement Fund, roadshows and its own online platform. This level of grass roots democratic engagement has enabled a first\-hand understanding of what matters most to the people of Wales about how their country is run. However, this valuable conversation cannot end here and the commission is calling on the Welsh Government to improve civic education for all, and the initiation of a constitutional statement for Wales to be drafted by its citizens.

In its interim report, published in December 2022, the commission found significant problems with the way Wales is governed within the Union and that the ‘status quo’ is not a viable or secure foundation for stability and prosperity for Wales. It set out 3 alternative constitutional routes for Wales. These were independence, a federal system and enhancing devolution.

The commission’s final report has concluded that all 3 options are viable for the long term and also argues that some urgent changes are needed to protect the status quo. These include the devolution of justice, policing and rail infrastructure to improve accountability and service delivery, as well as major changes to the way Wales is funded to ensure devolution can maximise value for money for the people of Wales.

The report also finds legislated protections for inter\-governmental relations are needed to ensure that each level of government works together, but more importantly, deliver efficiently in the public interest.

On the 3 constitutional options for Wales:

* Enhanced devolution would be economically stable and largely risk\-free, without requiring a referendum. It would not fundamentally change the fiscal and economic position of Wales in the United Kingdom economy.
* A federal UK offers an accountable ‘middle way’ with more potential benefits than enhanced devolution, whilst carrying less risk than independence. This option does face fundamental obstacles due to its reliance on the appetite for change in the rest of the kingdom.
* An independent Wales would offer the potential for long term positive change enabling Wales the opportunity to shape its constitution in order to maximise potential benefits. It also carries the highest risk to Wales economically in the short to medium term.

Speaking about the findings and timing of the commission’s final report, Co\-Chair Professor Laura McAllister said:


> “Almost a quarter of a century has passed since powers were first devolved to Wales and this was the right time to have this national conversation with the people of Wales about the next steps in our constitutional journey. Many citizens we have spoken to were not even born at the point that devolution began, while many others have seen changes to how Wales is run in the last 25 years and have opinions on what can be done better or differently.
> 
> “Through our work, it became clear that the status quo is not sustainable and the needs of the people of Wales are not being met. If Welsh devolution, even as it stands, is to be protected, these changes must take place urgently. We can then look further ahead at these 3 possible routes for Wales’ future, each of which clearly have both challenges and opportunities.

She continued:


> “It’s vital that this report acts as an impetus for change for the people of Wales in the future and we want the conversation to continue. We’ve kickstarted what we hope will be an even bigger, wider dialogue to involve people in future decision making.
> 
> The report released today is the work of a unique cross\-party commission, independent of the Welsh Government, and with those commissioners affiliated to political parties remaining independent and pledging to put party politics to one side. As a team, the commission has engaged with critical questions about the way Wales is governed, the health of democracy and how to reach citizens from all parts of the country. The commission’s remit relates to political structures in Wales, and its report does not evaluate government policy or performance.

Speaking about the commission’s grass roots engagement work, Co\-Chair Dr Rowan Williams said:


> “This is Wales’ national conversation and the commission has tried to do things differently. Our report is the result of 2 years of open discussion. We’ve focused on hearing from different voices across Welsh communities, as well as the advice of experts. This has been an exercise in communicating directly with the people of Wales, collecting evidence and seeking to understand their lived experiences.
> 
> “This dialogue has been hugely valuable, but there is much more work to be done. We need to make sure that everyone has a voice in deciding the future path of their nation \- the national conversation we have begun has to continue beyond the life of this commission.”
> 
> “We have demonstrated that this approach can build intelligent, robust discussions and an educated, high\-participation democracy. This has been front and centre of our work to ensure that Wales can be on the democratic front\-foot and its citizens are able to take part in more of these informed discussions about their future and become a model of a democratic culture. As a commission, we call on those in power to ensure that the national conversation doesn’t end here and to take urgent action to protect Welsh democracy.”