Translate the text from Welsh to English.



 
Mae ein gallu i feithrin a chefnogi’r Economi Sylfaenol (FE) yn rhan o’n cenhadaeth i gefnogi economi gryfach, lle mae pobl, busnesau a chymunedau yn gallu manteisio i’r eithaf ar y cyfleoedd economaidd o’u cwmpas. Mae gwella mynediad at y nwyddau a'r gwasanaethau bob dydd allweddol hynny yr ydym i gyd yn dibynnu arnynt, a’u hansawdd, yn ffactor hanfodol o ran gwella llesiant o fewn economi fwy cynaliadwy yng Nghymru. Mae amcangyfrifon yn awgrymu bod yr Economi Sylfaenol yn cyfrif am bedair o bob deg swydd a £1 ym mhob tair punt yr ydym i gyd yn gwario. Mae’r Economi Sylfaenol yn llinyn annatod drwy ein Rhaglen Lywodraethu a’r Genhadaeth i Gryfhau ac Ail\-adeiladu’r Economi.


Mae bwyd yn sector hanfodol o’r Economi Sylfaenol sy'n wynebu nifer o heriau yn dilyn y pandemig, gan gynnwys biliau ynni a thanwydd cynyddol, y dirwasgiad a gwendidau o fewn y Cytundeb Masnach a Chydweithredu gyda’r UE. Ochr yn ochr â’r ffactorau economaidd ehangach, mae’r heriau hyn hefyd wedi golygu heriau o ran y gweithlu, problemau o ran cyflenwi a dosbarthu, y risg o brinder bwyd a system fwyd sy’n wynebu anwadalrwydd enfawr. Mae rôl bwysig gan waith caffael yn y sector cyhoeddus wrth helpu i fynd i'r afael â'r heriau hyn, ac ail\-leoleiddio cadwyni bwyd i gryfhau gwydnwch. Mae caffael bwyd yn y sector cyhoeddus yng Nghymru werth tua £84\.7m y flwyddyn, gyda Llywodraeth Leol a GIG Cymru gyda'i gilydd yn gyfrifol am fwy nag 80% o hynny. Mae prynu gan y sector cyhoeddus oddi wrth gwmnïau Cymru yn cyfrif am dros hanner y gwariant cyffredinol hwn, tra bod bwyd sy’n tarddu o Gymru yn cyfrif am tua chwarter o’r gyfran gyffredinol. Mae cyfle enfawr i wella’r darlun hwn, a dyna pam ein bod wedi canolbwyntio ar fwyd wrth inni barhau i ddatblygu ac ymgorffori dull yr economi sylfaen ledled Cymru.


Mae bwyd yn gategori trawsbynciol ac unigryw o wariant sy'n ymwneud â phob un o'r saith nod llesiant. Felly, mae gennym ysgogiad pwerus i sbarduno dull mwy cyfannol o gaffael bwyd, gan adlewyrchu ei natur amlweddog a sicrhau ein bod yn rhoi mwy o bwyslais ar ystyriaethau ansawdd, maeth, economaidd\-gymdeithasol, amgylcheddol a diwylliannol, yn hytrach na chost tymor byr ar ei ben ei hun. Mae sicrhau y bydd pob plentyn ysgol gynradd yng Nghymru yn cael prydau ysgol am ddim erbyn 2024, yn cyflwyno cyfle go iawn am newid sylweddol mewn polisi ac ymarfer i drawsnewid y system fwyd, a mynd i'r afael â'r datgysylltiadau sydd ynddi.  Bydd gweithio ar y cyd, rhannu data ac adeiladu perthynas gref, foesegol rhwng yr holl gyfranogwyr ar draws y system fwyd yn allweddol.


Er mwyn cefnogi hyn, rwy'n falch o gyhoeddi heddiw lansiad adnodd caffael bwyd ar\-lein newydd, ‘Prynu Bwyd Addas i’r Dyfodol’ sy'n tynnu ynghyd nifer o ddarnau o waith a gwblhawyd eleni:\-


1. Mae ‘Gwerthoedd am Arian: caffael bwyd yn y sector cyhoeddus yng Nghymru’  

 a luniwyd gan yr Athro Kevin Morgan o Brifysgol Caerdydd, yn cynnig persbectif arbenigol ar gyflenwi bwyd yn y sector cyhoeddus yng Nghymru a threfniadau caffael ar draws y sectorau. Yn dilyn cyfweliadau helaeth gyda phrynwyr bwyd, arlwywyr, cyfanwerthwyr a chynhyrchwyr bwyd, mae'r adroddiad yn nodi'r cyfleoedd a'r heriau sy'n gysylltiedig â phrynu bwyd lleol a chanfyddiadau rhanddeiliaid. Mae'r argymhellion sydd yn yr adroddiad yn ymdrin â rhai materion allweddol sy'n wynebu’r system fwyd ar hyn o bryd, a fydd, os eir i’r afael â hwy ar y cyd, yn arwain at ganlyniadau cadarnhaol.


2. Mae ‘Pŵer Prynu'r Plât Cyhoeddus: Canllaw Cyfreithiol i fewnosod cynaliadwyedd wrth Gaffael Bwyd i greu Cymru Iachach, Fwy Cyfoethog’ a gynhyrchwyd gan gwmni cyfreithwyr Blake Morgan, yn cynnig eglurder ac yn ddefnyddiol o ran chwalu rhai mythau i annog dulliau mwy arloesol a chreadigol ym maes caffael bwyd. Gall hyn helpu i gynyddu'r cyflenwad o fwyd lleol, cynaliadwy o fewn cyfyngiadau Rheoliadau Contractau Cyhoeddus 2015 a helpu i gyflawni nodau Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol


3. Mae ‘Caffael Bwyd Sector Cyhoeddus Cymru – Diweddariad ar Wariant a phrynu o Gymru’ a wnaed gan gwmni ymgynghori Brookdale, wedi ein galluogi i greu darlun o wariant caffael bwyd ledled Cymru, faint o fwyd sy'n cael ei gyflenwi, ac agweddau/rhwystrau o ran prynu cynnyrch Cymru. Mae hyn yn darparu llinell sylfaen gyfoethog o ddata a fydd yn cryfhau ein gwaith bwyd yr Economi Sylfaenol ac y gallwn fesur gwelliant yn ei erbyn.


Fel y ddau wariwr mwyaf ar fwyd yn y sector cyhoeddus, byddwn yn blaenoriaethu gwaith gyda’n partneriaid yn yr Awdurdodau Lleol yng Nghymru, a Phartneriaeth Cydwasanaethau GIG Cymru (NWSSP) (gan gynnwys Byrddau Iechyd Cymru) i ddefnyddio'r adnodd ar\-lein hwn, a dilyn y canllaw cyfreithiol newydd ar gaffael bwyd fel y gallwn gymryd camau ar y cyd i roi mwy o fwyd o Gymru ar blatiau ysgolion ac ysbytai.


Drwy fanteisio i'r eithaf ar y cyfleoedd sydd o fewn yr economi bob dydd o'n cwmpas, mae potensial i roi hwb i swyddi a llesiant mewn economïau lleol cryfach mewn Cymru decach.







Translation:


 
Our ability to nurture and support the Foundational Economy (FE) is part of our mission to support a stronger economy where people, businesses and communities are able to maximise the economic opportunities around them.  Improving the access to, and the quality of, the everyday goods and services we all depend on an essential factor in boosting wellbeing within a more sustainable Welsh economy.  Estimates suggest the FE accounts for four in ten jobs and £1 in every three that we all spend. The FE is an integral thread through our Programme for Government and Economic Resilience and Reconstruction Mission. 


Food is a crucial FE sector which faces many challenges following the pandemic, including: rising energy and fuel bills, recession and the weaknesses within the Trade and Cooperation Agreement with the EU. Along with wider economic factors, these challenges have also meant labour force challenges, supply and distribution issues, the risk of food shortages and a food system facing enormous volatility.  Public sector procurement has an important role in helping address these challenges and re\-localising food chains to bolster resilience. Public sector food procurement in Wales is worth approximately £84\.7m per annum with Local Government and NHS Wales together accounting for more than 80% of that. Public sector purchasing from Welsh companies accounts for more than half of this overall spend while food of Welsh origin makes up around a quarter of the overall share.  There is huge scope to improve this picture which is why we have made food a focus as we continue to develop and embed a foundational economy approach across Wales.


Food is a cross\-cutting and unique category of spend that relates to each of the seven wellbeing goals. We therefore have a powerful lever to drive a more holistic approach to food procurement, reflecting its multi\-faceted nature and ensuring we put greater emphasis on quality, nutritional, socio\-economic, environmental and cultural considerations, rather than short term cost in isolation. Ensuring that all primary school children in Wales will get free school meals by 2024, presents real opportunity for a major step change in policy and practice to transform the food system and address the disconnects within it.  Collaborative working, data\-sharing and building strong, ethical relationships between all the players throughout the food system will be key.


To support this, I am pleased to announce today the launch of a new online food procurement resource, ‘Buying Food Fit for the Future’ which brings together a number of pieces of work completed this year:\-


1. ‘Values for Money: public sector food procurement in Wales’ produced by Professor Kevin Morgan of Cardiff University, provides an expert perspective on public sector food supply in Wales and procurement arrangements across the sectors. Following extensive interviews with food buyers, caterers, food wholesalers and producers, the report identifies the opportunities and challenges associated with buying local food and stakeholder perceptions. The recommendations contained in the report address some key issues being faced currently in the food system which, if collectively addressed, will lead to positive outcomes.
2. ‘Harnessing the Purchasing Power of the Public Plate: a Legal Guide to Embedding Sustainability into Food Procurement for a Healthier, Wealthier Wales’ produced by Blake Morgan Solicitors, provides some useful myth\-busting and clarity to encourage more innovative and creative approaches in food procurement. This can help increase the supply of local, sustainable food within the confines of the Public Contract Regulations 2015 and help achieve the Wellbeing of Future Generations goals.


3. ‘Welsh Public Sector Food Procurement – Update on Spending and Welsh Purchasing’ undertaken by Brookdale Consultancy, has enabled us to build a picture of food procurement spend across Wales, the amount of Welsh food being supplied and attitudes/barriers to buying Welsh produce. This provides a rich baseline of data that will strengthen our FE food work and from which we can measure improvement.


As the two largest spenders on public sector food, we will prioritise work with our partners in Welsh Local Authorities, NHS Wales Shared Services Partnership (NWSSP) (including Welsh Health Boards) to utilise this online resource and follow the new legal food procurement guidance so we can take collective action to increase Welsh food onto school and hospital plates.


Maximising the opportunities that lie in the everyday economy around us has the potential to boost jobs and wellbeing in stronger local economies in a fairer Wales.