Translate the text from Welsh to English.



 
Mae'na filiwn o bobl yn dweud eu bod nhw'n gallu siarad Gwyddeleg, ond dim ond o gwmpas wyth deg mil sy’n ei defnyddio hi bob dydd.  


Beth fydd hi o ran y Gymraeg erbyn 2050? 


Dim amharch i’r Wyddeleg, ond ma edwino yn ein cymunedau Cymraeg ni yn un o’r pethe sy’n y nghadw i’n effro yn y nos.   

   

Dwi’n dweud lot bod y Gymraeg yn perthyn i ni i gyd fel unigolion, ac mae hynny’n bwysig. Mae’r neges twtsh yn wahanol da fi pnawn ‘ma: sef bod y Gymraeg hefyd yn perthyn i’n cymunedau.   

   

Er mwyn i’n hiaith ni barhau i ddatblygu fel iaith genedlaethol, rhaid inni gymryd camau er mwyn ei chryfhau hi fel iaith gymunedol. Mae’na rannau o Gymru lle mae hynny o dan fygythiad.  


Fyddwn ni ddim yn llwyddo os taw Treganna yn unig fydd yn cynyddu o ran nifer siaradwyr Cymraeg, ac nid Tregaron, Tudweiliog, Trefdraeth.    

   

Dyna swmp a sylwedd y sesiwn heddi: beth dwi, fel Gweinidog, yn mynd i neud i helpu’n cymunedau Cymraeg. A beth y gall eraill ei wneud hefyd. Licen i wybod beth ych chi’n ei feddwl yn y sgwrs wedyn am be ni’n gynnig a be ni’n neud—does yn sicr dim monopoli ar syniadau ‘da fi fel Gweinidog na ni fel llywodraeth. Daw atebion ohonoch chi i gyd—dwi’n gwybod cymaint o angerdd sydd. Dwi’n ei rannu: mwy am hynny yn y man. 


Ni’n genedl groesawgar, a ni eisie aros felly. Mae twristiaeth yn ddiwydiant pwysig, ond mae gormod o lety gwyliau ac ail gartrefi sy’n wag am ran helaeth o’r flwyddyn yn niweidiol—o ran sicrhau cymunedau iach a bywiog, ac felly’n niweidiol i’n hiaith ni. Mae hyn yn gallu achosi prisiau tai uwch hefyd wrth gwrs—sy’n golygu bod y boblogaeth leol yn cael eu prisio allan o’r farchnad. Yn methu “byw adra”. Mae hynny’n fater o gyfiawnder cymdeithasol, ac mae’n niweidiol i’n hiaith ni. 


Ac fel arfer, mae’n haws disgrifio’r broblem—a’r angen am weithredu—nag yw e i ddatrys y broblem go iawn.  


Ry’n ni yn y Llywodraeth ‘di dechrau ar y gwaith i leddfu’r pwysau ar gymunedau le mae’na nifer fawr o ail gartrefi: 


Ni ‘di ymestyn y pwerau i awdurdodau lleol godi treth cyngor uwch ar ail gartrefi a thai gwag—lan i 300%.  


Ni’di newid y rheolau o gwmpas llety gwyliau tymor byr fel bo perchnogion yn gwneud cyfraniad teg i’w cymunedau nhw—chewch chi ddim osgoi talu treth gyngor, gyfeillion. 


Erbyn diwedd yr haf byddwn ni’n symud ymlaen i gyflwyno tri dosbarth defnydd cynllunio newydd—“prif gartref, ail gartref a llety gwyliau tymor byr.”  


A wedyn bydd awdurdodau cynllunio lleol yn gallu ei neud e’n ofynnol i gael caniatâd cynllunio er mwyn newid defnydd o un o’r dosbarthiadau hyn i un arall. Fel ‘ny byddwn ni’n gallu rheoli defnydd datblygiadau tai newydd yn well. A galle hynny fod yn llesol i’n hiaith ni. 


Bydd modd hefyd reoli nifer yr ail gartrefi a chartrefi gwyliau mewn cymuned—yn cynnwys y gallu i osod cap \[drwy ddiwygio \[polisi cynllunio cenedlaethol]. 


Mae Cymru’n arwain ar y maes hwn.  


Ond ma isie mwy. Ac mae mwy i ddod. 


Ry’n ni di ymrwymo i gyflwyno fframwaith trwyddedu statudol. Bydd hwnnw’n golygu bod rhaid cael trwydded i redeg llety ymwelwyr gan gynnwys llety gwyliau tymor byr. Y nod yw sicrhau bod e’n bosib cael rheolaeth ar y niferoedd o anheddau sy’n cael eu gosod, a sut mae hynny’n digwydd. O AIRBNB i FAIRBNB, allech chi ddweud. 


Ry’n ni hefyd wedi ymgynghori ar y dreth trafodiadau tir \[Land transaction tax]. Mae dwy raddfa ar gyfer tai annedd—un arferol ac un uwch. Mae honno 4% yn uwch wrth brynu ail gartref neu annedd ychwanegol. 


Yma yng Nghymru mae’r cyfraddau uchaf sy'n cael eu talu wrth brynu eiddo preswyl ychwanegol, gan gynnwys ail gartrefi, y gyfradd uchaf mewn cymhariaeth â rhannau eraill o'r Deyrnas Gyfunol. 


Nethon ni ofyn barn pobl am yr hawl i amrywio cyfraddau’n lleol mewn ardaloedd lle mae nifer uchel o ail dai a llety gwyliau. Roedd cefnogaeth sylweddol iawn i wneud hynny. A bydd mwy i ddod a hynny cyn hir.


Dwi am droi nawr at rywbeth pellach byth ry’n ni’n mynd i neud i helpu’n cymunedau Cymraeg, sef fersiwn terfynol ein cynllun tai cymunedau Cymraeg. Byddwn ni’n cyhoeddi hwnnw y mis nesa’ pan ddaw’r Senedd yn ôl. 


Bydd popeth yn y cynllun ar ben popeth dwi di grybwyll yn barod. Ac mae popeth yn y cynllun yn elwach o’ch cyfraniadau chi. Yn gynharach ‘leni nethon ni ymgynghori ar y cynllun drafft. Cawson ni bron i 800 o ymatebion.  


Mae’r rheini oll yn dystiolaeth i’r angerdd nes i sôn amdano fe gynnau. Diolch i bob un ohonoch chi wnaeth gyfrannu. Mae’n dangos eich consyrn am y cynnydd mewn ail gartrefi ac effaith rheini ar ein cymunedau a’n hiaith. Ry’n ni wedi gwrando arnoch chi ac ry’n ni’n arwain, gobeithio. 


Mae be chi’di ddweud wrthon ni wedi helpu i ni ddatblygu’r syniadau ymhellach.  


Newn ni gyhoeddi hefyd ddadansoddiad o’ch atebion, fydd yn dangos i chi sut mae be chi di ddweud yn bwydo mewn i beth ni’n ei gyhoeddi. 


Prif nod y Cynllun Tai Cymunedau Cymraeg yw grymuso cymunedau i greu a datblygu cynlluniau drostyn nhw eu hunen. Nage gorfodi atebion ar gymunedau ni’n neud, felly bydd popeth newn ni yn unol gyda hynny.  


Ac fel wnes i awgrymu bore ‘ma mewn cyd\-destun arall, mae’n werth sôn hefyd nag cynllun tai yn unig yw hwn. Mae’n tynnu ynghyd tai, yr economi, datblygu cymunedol a chynllunio ieithyddol. Mae’n enghraifft go iawn o ‘brif ffrydio’n hiaith ni i bolisïau eraill o fewn y Llywodraeth (a defnyddio’r jargon cyfredol). 


Un agwedd ar y Cynllun yw beth ni’n bwriadu ei neud greu mwy o fentrau cydweithredol (cooperatives) wedi eu harwain gan y gymuned, ac roedd lot o gefnogaeth i’r syniad hwn yn ymatebion gawson ni i’r ymgynghoriad. Cofiwch hefyd mod i’n aelod plaid lafur a chydweithredol cymru. 


Bydd y cooperatives 'ma yn llefydd i bobl weithio a defnyddio eu Cymraeg heb rwystrau ynddyn nhw. ‘gofodau uniaith’ hynny yw. 


Ry’n ni eisoes wedi rhoi £150,000 eleni i Cwmpas (Canolfan gydweithredol Cymru, gynt) i ddechrau gwneud hyn. Wel, dwi’n dweud ‘dechrau’—mae profiad eang cwmpas yn y maes heb ei ail. Mae’n bleser cydweithio gyda nhw.  


Felly be sy’n newydd? Byddwn ni’n gweithio’n agos gyda sefydliadau sydd eisoes wedi arwain cyrff cydweithredol ble mae arloesi a defnydd y Gymraeg yn ganolog. Falle welwn ni gynlluniau tai cydweithredol neu ymddiriedolaethau tir cymunedol.  


A byddwn ni’n creu mwy. A mwy o gyrff cydweithredol Cymraeg yn gyfystyr â mwy o ddefnydd o’r Gymraeg.  


Ry’n ni hefyd am weithio gydag arwerthwyr tai. Mae ‘da’r rhain rôl allweddol yn y farchnad dai—felly hefyd gyfreithwyr, cwmnïau morgeisi ac awdurdodau lleol. 


O ran arwerthwyr tai—mae’r rhan helaeth ohonyn nhw’n gwmnïau bach sy’n ‘nabod a deall eu marchnad tai lleol yn dda. Mae cyfle ‘da ni weithio gyda’r arbenigedd ‘ma er mwyn i ni rannu gwybodaeth am gymorth i helpu pobl leol i brynu neu rentu tai fforddiadwy.  


Byddwn ni hefyd yn creu rhwydwaith o lysgenhadon diwylliannol. Pobl leol fydd rhain, sy’n adnabod eu cymunedau’n dda ac yn gallu helpu i integreiddio pobl newydd. Rhannu gwybodaeth am fywyd y gymuned. Pwysigrwydd y Gymraeg ein traddodiadau lleol a’n treftadaeth. Mae pobl yn fwy parod i berthyn i gymuned pan fyddan nhw’n deall y gymuned mae nhw yn byw ynddi.  


Ry’n ni’n clywed yn aml am dai’n cael eu gwerthu cyn iddyn nhw gyrraedd y farchnad, neu’n cael eu gwerthu’n sydyn sydd i brynwyr â digon o fodd i’w prynu nhw—yn aml heb yr angen am forgais. Rhaid cofio nad arwerthwyr tai sy’n penderfynu pwy sy’n prynu eiddo. Mae’r penderfyniad terfynol, wrth gwrs, yn nwylo’r gwerthwr.  


Ry’n ni clywed hefyd am werthwyr, ambell waith, yn derbyn prisiau is gan bobl leol, pobl yn rhoi amser digonol i bobl drefnu benthyciad a hefyd bobl yn rhoi cyfamodau ar eu heiddo. Mae enghreifftiau o unigolion yn etifeddu tai ac am sicrhau eu bod yn parhau’n gartrefi i deuluoedd lleol. Mae enghreifftiau o werthwyr yn helpu prynwyr, a dyna pam byddwn ni’n sefydlu cynllun cyfle teg i bobl leol. 


Cynllun gwirfoddol fydd hwn i helpu pobl sy’n gwerthu i benderfynu sut yn union maen nhw’n gwerthu eiddo. Yn ganolog i hyn fydd caniatáu i dai gael eu marchnata’n lleol yn unig am gyfnod penodol. Gwirfoddol am nad yw e’n bosibl i ni orfodi pobl sy’n gwerthu i roi cyfle teg i bobl leol, ond gallwn ni amlygu manteision gwneud hynny a dyna newn ni. 


Ers cyhoeddi’r Cynllun Tai Cymunedau Cymraeg drafft ry’n ni wedi cyhoeddi’n bwriad ni i ariannu rhaglen ARFOR. Mae hyn yn dod o’r cytundeb cydweithio rhwng Llywodraeth Cymru a phlaid cymru. Mae gwaith yn mynd ymlaen i ddatblygu ARFOR 2 fydd yn cefnogi economi cadarnleoedd y Gymraeg. Nod hyn yw adeiladu ar ARFOR 1\. Ry’n awyddus i neud yn siŵr bod hyn yn ychwanegu gwerth i bopeth, gan gynnwys y Cynllun Tai Cymunedau Cymraeg. 


Rhan bwysig o’r cynllun fydd gweithio i warchod enwau lleoedd, ac fe gawson ni fel byddech chi’n disgwyl, ymateb cryf ac adeiladol i’r cwestiwn hwn yn yr ymgynghoriad. 


Ry’n ni’n gwybod bod enwau tai, busnesau, llynnoedd a mynyddoedd yn effeithio ar naws ardal, a bod pobl yn naturiol yn poeni am hyn. 


Dyna pam nethon ni ymrwymo i wneud popeth  gallwn ni i warchod enwau lleoedd Cymraeg, fel bod cenedlaethau’r dyfodol yn gallu mwynhau ein diwylliant, ein hanes a’n hiaith ni.  


Mae gwaith hefyd ar y gweill da ni i ddatblygu rhestr o enwau lleoedd hanesyddol Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru. Wythnos diwethaf, cyhoeddodd y comisiwn adroddiad ar sut mae’r rhestr yma yn cael ei defnyddio, ac roedd yn cynnwys sawl argymhelliad cadarnhaol. Byddwn ni’n gweithio’n agos gyda’r Comisiwn ar y gwaith ’ma. 


Mae llawer ohonoch chi di gofyn i ni wneud rhagor. A dwi’n fodlon iawn ystyried gwneud. Ac er mwyn gwneud hynny, mae angen rhagor o dystiolaeth: nid yn unig am nifer yr enwau sy’n newid, ond am sut a ble mae hynny’n digwydd. Mae “amddiffyn enwau lleoedd Cymraeg” wedi ei gynnwys yn ein rhaglen lywodraethu. 


Felly byddwn ni’n parhau i gydweithio gydag awdurdodau lleol i gael gweld beth yn union sy’n mynd ymlaen. Bydd angen gwahanol atebion er mwyn gallu gwneud gwahaniaeth gwirioneddol. A dwi o ddifri am wneud gwahaniaeth. Mae pwysau arnon ni yn aml i ddeddfu i daclo hyn — dydyn ni ddim yn dweud na i hynny er gwaetha awgrymiadau i’r gwrthwyneb ond Deddf i wneud beth yn union yw’r cwestiwn sy’n rhaid ei ateb. Dweud y’n ni bod angen deall mwy am be sy’n digwydd. Ac ry’n ni wrthi’n gweithio ar hyn nawr. 


Bore ‘ma fe wnes i a Dr Simon Brooks gynnal trafodaeth yn amlinellu gwaith y comisiwn cymunedau Cymraeg newydd. Dwi’n falch fod Simon wedi derbyn y gwaith o gadeirio’r Comisiwn, ac i aelodau’r Comisiwn am gytuno i’w gefnogi.  


Nid creu sefydliad newydd nethon ŷn ni y bore’ma—nage dyna’r Comisiwn, ond grŵp o arbenigwyr i ddweud y gwir yn blaen wrthon ni am sut mae’r economi, penderfyniadau polisi a demograffig yn effeithio ar ddyfodol y Gymraeg yn ein cymunedau ni. Hynny yw cysylltu cynllunio ieithyddol yn uniongyrchol gyda datblygu economaidd, cymdeithasol, cymunedol. Bydd hyn siŵr o fod yn heriol, ond mae’r rhain oll yn hollbwysig i ffyniant ein cymunedau Cymraeg ni. Mae da ni uchelgais mawr yn y Llywodraeth ar gyfer ein hiaith ni, a bydda i fel gweinidog y Gymraeg yn gwreiddio’r uchelgais ‘na mewn tystiolaeth a realiti. 


Bydd y Comisiwn yn ymateb i’r heriau sy’n wynebu cymunedau Cymraeg yn sgil cyhoeddi canlyniadau’r cyfrifiad. Bydd yn dadansoddi’r canlyniadau hynny gan ddangos beth yw realiti ein cymunedau Cymraeg ni heddi. Ac yna, drwy ddefnyddio gwybodaeth arbenigwyr yn y maes, bydd yn llunio adroddiad a fydd yn gwneud argymhellion polisi. Bydd rheini’n pontio meysydd polisi o addysg i’r economi. Trwy edrych ar y meysydd hyn gyda’i gilydd a gyda’n gilydd, ry’n ni eisiau datblygu atebion sy’n trin yr heriau sy’n wynebu ein cymunedau Cymraeg yn eu cyfanrwydd. 


Bydd y cyfrifiad hefyd yn fodd o adnabod ardaloedd o sensitifrwydd ieithyddol. Ein hiaith genedlaethol ni yw’r Gymraeg, ac mae angen gweithredu ar y lefel ranbarthol a lleol er mwyn sicrhau ei dyfodol hi. Bydd adnabod ardaloedd o sensitifrwydd ieithyddol yn helpu i wneud hynny. Ac yn caniatáu i ni deilwra ein hymyraethau, ein cefnogaeth a’n gofynion ni, i weddu’n agos at realiti’r Gymraeg mewn ardaloedd gwahanol. Mae potensial yma o ran addysg, o ran cynllunio, o ran datblygu economaidd—ac amryw o feysydd eraill. 


Ond mae sefyllfa’r Gymraeg yn wahanol ym Mhontarddulais lle ces i fy magu — a lle ganed Cymdeithas yr Iaith — yn wahanol yno heddi i un naw chwe dau ac eto i un naw saith un, wrth reswm. ond mae hi’n wahanol eto fyth i sefyllfa’r Gymraeg yng nghwm Tawe lle es i’r ysgol a lle rwy’n byw — ac yn wahanol eto yn nghwm cynon, yng Nghasnewydd, yn y Drenewydd, yn Drefach. 


Felly mae’r Gymraeg yn perthyn i’n cymunedau. Mae’r Gymraeg yn perthyn i ni i gyd. Ond gadwch i mi fod yn blaen: felly hefyd y cyfrifoldeb am ei dyfodol.  


Ymhob agwedd ar ein gwaith ni ar draws Llywodraeth Cymru, dros lywodraeth yng Nghymru a’r tu hwnt, bydd rhaid i ni fod yn ddewr a mynd i’r afael â phethe alle fod yn anodd gyda’n gilydd. Dwi’n siŵr y bydd rhai o’r pethe y bydd y Comisiwn yn dweud wrthon ni yn heriol ond dyna’r peth: dyna fydd yn ein helpu i ni ddod o hyd i’r atebion mwya’ effeithiol! 


O ran hynny hefyd, mae’r Cynllun Tai Cymunedau Cymraeg i’n hawdurdodau lleol ni, a’n cymunedau ŷdmryd perchnogaeth arno ac arwain arno, gyda ni yn Llywodraeth Cymru, wrth reswm.  


Ond mwy na jyst ni yn Llywodraeth Cymru.  


Dwi’n disgwyl i bawb gymryd arweiniad perthnasol a dwi’n disgwyl i bawb fod yn rhagweithiol. 


Nes i gychwyn drwy ddweud ‘mod i’n poeni’n fawr am ein cymunedau Cymraeg ni. Mae’r gwaith dwi’di sôn amdano fe wedi’i gyflwyno er mwyn cyfrannu at atal y trai. Mae’r gwaith yn arloesol yng nghyd\-destun Prydain a’r tu hwnt. Sonies i hefyd nad oedd ‘da fi na’r llywodraeth fonopoli ar syniadau da. Felly ydych chi’n credu bod be dwi’di amlinellu yn ddigon?  


Beth arall allwn ni neud i sicrhau llwyddiant? Oes pethe’n digwydd yn eich cornel chi o Gymru y gallwn ni ddysgu ohonyn nhw?  


Mae dweud bod Cymraeg 2050 yn uchelgeisiol bron yn ystrydeb erbyn hyn. Ond ar un lefel gallech chi ddweud fod e ddim—er mor heriol y nod—fod e ddim yn ddigon. Hynny yw, nid yn y niferoedd yn unig mae llwyddiant yn y tymor hir. Mae niferoedd a chanran yn gallu dweud stori wahanol iawn. Mae daearyddiaeth yn bwysig hefyd. Gofynnwch i'n cyfeillion ni yn Iwerddon er enghraifft.  


Rhaid i ni ddiogelu’n cymunedau Cymraeg at y dyfodol er mwyn gwireddu Cymraeg 2050\. Rhaid i ni warchod ein bröydd Cymraeg er mwyn cefnogi twf. 


Mae’r Gymraeg yn perthyn i ni gyd gyfeillion. Ac yn y pendraw, yn perthyn i bob cymuned hefyd.







Translation:


 
A million people say they can speak Irish, but only around eighty thousand use it every day.


Will that be the case for Cymraeg by 2050?


With all respect to the Irish language, a decline in our Welsh\-speaking communities is one of the things that keeps me awake at night.


I often say that Cymraeg belongs to us all as individuals, and that’s important. My message is a little bit different this afternoon: i.e. Cymraeg also belongs to our communities.


For our language to continue its development as a national language, we must take steps to strengthen it as a community language too. There are parts of Wales where it’s under threat. 


We won’t succeed if only Canton sees increases in the number of Welsh speakers, and not Tregaron, Tudweiliog, Newport Pembs.


That’s the main substance of my session today: what I, as Minister, am going to do to help our Welsh\-speaking communities. And what others can do too. I’d like to know what you think about all this as we chat later about what we’re proposing and what we’re doing—there’s certainly no monopoly on good ideas from the government or me as a Minister. Solutions will come from you all—I know how much passion there is out there about this. And I share that passion: and more about that in just a moment.


Wales is a welcoming nation, and we always want that to be the case. Tourism’s an important industry, but too much holiday accommodation and too many second homes that are empty for much of the year are damaging—in terms of ensuring healthy and vibrant communities. This can also cause higher house prices of course—which means that the local population is priced out of the market. They can’t live ‘at home’. That’s a matter of social justice, and it is detrimental to our language.


And it’s usually easier to describe the problem—and the need for action—than it is to solve that problem properly.


We in Government have started work to ease the pressure on communities where there are a large number of second homes:


We’ve extended powers for local authorities to charge a higher council tax on second homes and empty homes—up to 300%.


We’ve changed the rules around short\-term holiday accommodation so that owners make a fair contribution to their communities—you can’t avoid paying council tax.


By the end of the summer we’ll move on to introduce three new planning use classes—"main residence, second home and short\-term holiday accommodation."


And local planning authorities will then be able to require property owners to seek planning permission in order to change the use from one of these classes to another. In so doing, we’ll be more able to manage the use of new housing developments. And that could be beneficial to our language.


It’ll also be possible to manage the number of second and holiday homes in a community—including the ability to impose a cap by amending national planning policy.


Wales is leading in this area.


But we need to do more. And there’s more to come.


We’ve committed to introducing a statutory licensing framework. This will mean that you have to have a licence to run visitor accommodation including short\-term holiday accommodation. The aim is to ensure that it’s possible to have control over the numbers of dwellings that are let, and how that happens. From AIRBNB to FAIRBNB, one could say.


We’ve also consulted on the land transaction tax . There are two rates for dwelling houses—one normal and one higher rate. The latter is 4% higher when buying a second or additional dwelling.


Here in Wales the highest rates are paid when buying additional residential property, including second homes—that’s the highest rate in comparison to other parts of the United Kingdom.


We sought views on the right to vary rates locally in areas with high rates of second homes and holiday accommodation. There was very significant support for doing so. And there’ll be more on that soon.


I now want to turn to yet another thing that we’re going to do to help our Welsh\-speaking communities, i.e. the final version of our Welsh Language Communities Housing Plan. We’ll be publishing that next month when the Senedd is back in session.


Everything in the plan will be in additionto the measures I’ve already mentioned. And it’s is all the better for your contributions to it. Earlier this year we consulted on the draft plan. We received almost 800 responses.


Those are all evidence of the passion I mentioned earlier. Diolch to all of you who contributed. It shows your concern about the increase in second homes and the impact of those on our communities and our language. We’ve listened to you and I hope that we’re taking a lead.


What you told us has helped us further develop the ideas.


We’ll also publish an analysis of your answers, which will show you how what you told us has fed into what we’ll be publishing.


The main aim of the Welsh Language Communities Housing Plan is to empower communities to create and develop schemes for themselves. We won’t impose solutions on communities—we’ll act according to the wishes of local communities.


And as I’ve suggested this morning in another context, it’s also worth mentioning that it’s more than just a housing plan. It draws together housing, the economy, community development and language planning. It’s a real example of ‘mainstreaming’ our language into other policies in the Government (to use the current jargon).


One aspect of the plan is what we intend to do to create more community\-led co\-operatives, and there was a lot of support for this idea in the consultation responses. Bear in mind too that politically, I’m a Labour and Co\-operative Party man.


These cooperatives will be places for people to work and unfetteredly use their Welsh: ‘monolingual spaces’ so to say.


We’ve already provided £150,000 this year working with CWMPAS (formerly Wales Co\-operative Centre) to make a start at this. Well, I say ‘start’—the wide experience within CWMPAS in this area is second to none. It’s a pleasure to work with them.


So what’s new? We’ll work closely with organisations that have already led innovative cooperatives where Cymraeg is central to their work. We may see co\-operative housing schemes. We may see community land trusts.


And we’ll create more cooperatives too. And more cooperatives for Cymraeg equals more use of Cymraeg.


We also want to work with estate agents. They have a key role in the housing market—as do solicitors, mortgage companies and local authorities.


On estate agents—the vast majority of them are small companies that know and understand their local housing market well. There’s an opportunity to work with their expertise so that we can share information about support to help local people buy or rent affordable housing.


We’ll also create a network of cultural ambassadors. These will be local people, who know their communities well and can help integrate new people into them. They’ll share information about life in their community. They’ll share how important Cymraeg is, as well as our local traditions and heritage. People are more willing to belong to a community when they understand the community they live in.


We often hear about houses being sold before they go on the market, or being sold quickly to buyers with enough means to buy them—often without the need for a mortgage. Do remember that estate agents don’t decide who buys a property. The final decision is, of course, in the hands of the seller.


We also sometimes hear about sellers accepting lower prices from local people, sellers giving people sufficient time to arrange a mortgage and also people putting covenants on their properties. There are examples of individuals inheriting housing and wanting to ensure that they remain homes for local families. There are examples of sellers helping buyers, which is why we’ll be setting up a fair chance scheme for local people.


This will be a voluntary scheme to help people who want to sell decide exactly how they sell a property. Central to this will be allowing housing to be marketed locally only for a fixed period of time. Why voluntary? Because it’s not possible for us to force sellers to give local people a fair chance, but we can highlight the benefits of doing that and that’s what we’ll do.


Since we published the draft Welsh\-Language Communities Housing Plan we’ve announced our intention to fund the ARFOR programme. This stems from the collaboration agreement between the Welsh Government and Plaid Cymru. Work is underway to develop ARFOR 2 that will support the economy of Welsh\-speaking heartlands. This aims to build on ARFOR 1\. We’re keen to make sure that this adds value to everything, including the Welsh Language Communities Housing Plan.


An important part of the plan will be to work to protect place names, and we received, as you may expect, a strong, constructive response to this question in the consultation.


We know that the names of houses, businesses, lakes and mountains affect the sense of place, and that people are naturally concerned about this.


That’s why we’re committed to doing all that we can to protect Welsh place names, so that future generations can enjoy our culture, history and our language.


Work is also underway to develop a list of historic place names for the Royal Commission on Ancient and Historical Monuments in Wales. Last week, the Commission published a report on how this list is being used, and it contained several positive recommendations. We’ll work closely with the Commission on this work.


Many of you have asked us to do more. And I’m very happy to consider doing so. And to do that, we need more evidence: not just about the number of names that are changing, but about how and where it happens. "protect\[ing] Welsh language place names" is included in our programme for government.


So we’ll carry on working with local authorities to see exactly what’s going on. Different solutions will be needed to be able to make a real difference. And I’m serious about making a difference. There’s often pressure on us to legislate to tackle this—and we’re not saying no to legislation despite comments to the contrary. But legislation for what exact end is the question that needs answering. What we’re saying is that we need to understand more about what’s happening. And we’re working on that now.


This morning Dr Simon Brooks and I held a discussion outlining the work of the new Commission for Welsh\-speaking Communities. I’m pleased that Simon has accepted the task of chairing the Commission, and I’m grateful to the Members of the Commission for agreeing to support him.


We didn’t create a new organisation this morning—that’s not what the Commission’s about. Rather, it’s a group of experts to tell us the unalloyed truth about how the economy, policy and demographic decisions affect the future of the Welsh language in our communities. I.e. a direct link between language planning and economic, social and community development. This will probably be challenging, but these links are all vital to the prosperity of our Welsh\-speaking communities. We’ve got big ambitions in the Welsh Government for our language, and I as Minister for the Welsh Language will embed that ambition in evidence and reality.


The Commission will respond to the challenges facing Welsh\-speaking communities in the light of the publication of the census results. It will analyse those results and show the reality within our Welsh\-speaking communities. And then, by drawing on the knowledge of experts in the field, it will draft a report that will make policy recommendations. Those recommendations will bridge policy areas from education to the economy. By looking at these areas together, we want to develop solutions together that address the challenges facing our Welsh\-speaking communities as a whole.


The census will also be a means of identifying areas of linguistic sensitivity. Cymraeg is our national language, and action is needed at regional and local levels to secure its future. Identifying areas of linguistic sensitivity will help to do so. And allow us to tailor our interventions, support and requirements, to suit closely the reality of Cymraeg in different areas. There’s potential here in terms of education, in terms of planning, in terms of economic development—and a range of other areas.


But of course the situation of Welsh is different in Pontarddulais where both I and the Welsh Language Society were born — is different today to what it was in 1962 and again in 1971\. But it’s also different to the situation in the Swansea Valley where I went to school and where I live — and it’s different again in the Cynon Valley, Newport, Newtown and Drefach.


So Cymraeg belongs to our communities. Cymraeg belongs to us all. But let me be crystal clear: so too does the responsibility for its future.


In all aspects of our work across the Welsh Government, across all government in Wales and beyond, we’ll have to be brave and tackle difficult issues together. I’m sure some of the things the Commission will tell us will be challenging but that’s the thing: that’s what will help us find the most effective solutions!


In that respect, too, the Welsh Language Communities Housing Plan is for our local authorities, and our communities to own and to lead on—with us at the Welsh Government of course.


But it’s about more than just us at the Welsh Government.


I expect everyone to take a lead and I expect everyone to be proactive.


I started by saying that I was very worried about our Welsh\-speaking communities. We’ve introduced all this work I’ve talked about to contribute to preventing their decline. The work is innovative within the UK context and beyond. I also mentioned that neither I nor the Welsh Government have a monopoly on good ideas. So do you think what I’ve outlined is enough?


What else can we do to ensure success? Are there things afoot in your corner of Wales which we can learn from?


To say that Cymraeg 2050 is ambitious is now almost a cliché. But on one level you could say that it’s not—challenging though it is—that it’s not enough. That is, success in the long term is not just all about the numbers. Numbers and percentage can tell a very different story. Geography’s also important. Ask our friends in Ireland, for example.


We simply must protect our Welsh\-speaking communities for the future in order to realise the ambitions of Cymraeg 2050\. We simply must protect our Welsh\-speaking areas to support the growth of Cymraeg.


Cymraeg belongs to us all, my friends. And ultimately, belongs to every community as well.