Translate the text from English to Welsh.



 
This statement sets out the Welsh Government’s response to the Welsh Language Commissioner’s inquiry into the Welsh language in primary care, as contained in her report, My Language, My Health. A full copy of the report, and its recommendations is available at: 


www.comisiynyddygymraeg.org/English/Publications List/Health inquiry full report.pdf


I welcome the Welsh Language Commissioner’s inquiry and the recommendations she makes to strengthen the role and the use of the Welsh language in the NHS, particularly primary care services. The Welsh Government is determined to deliver high\-quality health and social care services, which respond to people’s needs, including language.


More than just words… sets out the Welsh Government’s strategic framework for Welsh language services in health, social services and social care. Now in its second year, it is underpinned by two action plans and recognises that many people can only communicate and participate in their care as equal partners through the medium of Welsh. It sets a goal for vulnerable patients – especially children and older people – to have the choice to be treated through the medium of Welsh without the need to ask, through the active offer commitment.


The Welsh Language Commissioner’s report complements our strategy by informing our future actions.


The Welsh Government is committed to responding positively to the Welsh Language Commissioner’s recommendations and will monitor their implementation through a detailed internal plan. Some of the recommendations will be implemented in a relatively short period of time, however, others may take longer.


Those which require a longer term response will be included in the development of the successor strategy to More than just words… which will start from April 2016\.  


  

**Dignity and respect (recommendations six and seven)**


At the core of all arguments for improving the use of Welsh in primary care is patient safety, dignity and respect. This is particularly important for young children and older people for who Welsh is their first language. Failure to do this can adversely affect patient outcomes, as vulnerable patients may only be able to express themselves fully in their first language. This was the underpinning rationale for the development of More than just words… and its commitment to the development an understanding surrounding the active offer process.


The Welsh Government is committed to incorporating the central principle that services must consider issues of Welsh language in all policy formulation – as outlined in the Chief Medical Officer’s annual report. Our policy formulation processes already use impact assessments to consider the needs of and assess the impact on Welsh speakers. We will issue regular reminders via the Chief Medical Officer’s Health Circulars that respect of language choice is a quality measure which must be achieved.


The use of Welsh is built into the Welsh Government’s planning framework for NHS Wales and the recently\-published primary care plan for Wales, which promotes the development of local primary care clusters. These 64 clusters will bring together all those health organisations and services in local communities to identify and plan for the health and social care needs of local populations, including their Welsh language needs.


Clusters will need to consider the language needs of their local populations in agreeing their plans, including signposting where the services are available in Welsh – this could be a  nearby service, not necessarily the closest, which can meet a person’s Welsh language need. Issues will differ across Wales according to geographic and other demographic factors, which is why  practice nurses and receptionists can play such a key role in helping meet people’s language needs.    


In Abertawe Bro Morgannwg University Health Board, for example, a speech and language therapist has designed a tool kit for other therapists to help assess Welsh\-speaking and bilingual children under three. Staff now have skills to carry out an assessment of early emerging vocabulary issues.


**Quality (recommendations eight, nine and 10\)**


The ability to provide services in Welsh is one of the key elements to delivering a quality service, especially for vulnerable groups who find it easier to express themselves in their first language.


More than just words… ensures language choice and the active offer is understood in primary care by providing guidance to all sectors in the NHS about what is  required. To strengthen this we will produce a training package to raise awareness of patients’ Welsh language needs by March 2015\. The Welsh Government will also engage with professional bodies to work together in planning how Welsh language services can be delivered.


A publicity campaign about the active offer will be launched by March 2016\.   

The Welsh Government will reaffirm the definition of language need, as stated within More than just words… making it clear that Welsh must not be treated less favourably than English. In developing the successor strategy to More than just words… we will explore broadening this definition and assess how this could be delivered through all health, social services and social care sectors by the end of 2016\.  


We will publish patient experience research to primary care providers as part of the training pack, which will also include patient stories by March 2015\. We will ensure staff across the NHS are aware of the link between the language and quality of care as part of the development of the successor strategy to More than just words… by December 2016\.


We will also seek to build on examples of good practice, such as the Chief Dental Officer and his team who work closely with Y Gymdeithas Ddeintyddol – a vibrant society, founded in 1991,  of more than 60 dentists working in Wales.


**Active offer (recommendations 13, 14 and 15\)**


The Welsh Government is clear the active offer must be reflected in the provision of primary care services. We have a monitoring process in place, which we will report on through the More than just words… annual report.


The National Survey for Wales 2014\-15 included, for the first times, two questions for Welsh speakers about their use of Welsh in local health and social care services – “Would you prefer to communicate in English or Welsh with health and social care staff?” and “In the last 12 months, have you used Welsh to communicate with health or social care staff?”


We have also recently announced a change in our approach to Welsh Government household surveys. As part of developing the content for the new survey design we will consider what information could be collected to support the active offer. It will be important to consider the balance of cost, timeliness and usefulness of the information when making decisions about how frequently and at what level of detail to collect.


By the end of 2015, we will consider how the data collected through the future survey approach or the annual GP census can be adapted to provide an assessment in percentage terms of primary care services offered in Welsh to Welsh speakers.


Every NHS organisation in Wales is actively following the guidance in the Framework for Assuring Service User Experience (2013\), which sets out the principles for listening and responding to service users. This makes explicit reference to capturing feedback from Welsh\-speaking service users and applies to all services, including those in the community. Feedback is reported through health boards’ quality and safety committees and is key to determining how services should be improved to meet individuals’ needs. The Welsh Government is monitoring implementation of this framework via a national group supported by the 1,000 Lives Improvement Team.


Aneurin Bevan University Health Board has developed a specific strategy to promote the active offer, which has increased understanding among the local population.


**Service planning (recommendations two, 16, 17 and 18\)**


Health boards are responsible for assessing the health and wellbeing needs of their populations and planning and providing care to meet those needs.


The updated NHS planning framework and the recently\-published primary care plan reinforces evidence that assessing local population needs and planning care is most effective when done for communities of around 25,000 to 100,000 population. Health boards are developing local community\-level planning structures – primary care clusters – to support this. These clusters will be in a prime position to identify the Welsh language needs of individuals and local communities, helping primary care to respond more effectively to the principles set out in the Welsh Language (Wales) Measure 2011 and More than just words…


The new NHS outcomes framework 2015\-16, includes a domain for individual care, which in turn includes a specific outcome relating to accessing care in the Welsh language. We have also ensured that the NHS planning framework includes a schedule of legislative requirements for health boards, including those of the Welsh Language (Wales) Measure 2011\.


We will ensure the responsibility for leading the work to improve the Welsh language provision in primary care will be central to that of the new national clinical lead for primary care, who is due to be appointed by March 2015\.


**Legislation and policy (recommendations 11, 22 and 23\)**


The Welsh Language (Wales) Measure 2011 is the overarching legislation designed to be a single point for statutory requirements relating to the Welsh language.


As we maximise our health and social care system and implement the principles of prudent healthcare, change is inevitable. Assessing and meeting the Welsh language needs of people is an integral part of this programme of change and we will ensure Welsh language issues are considered before any change takes place through an impact assessment. The Welsh Government also publishes an explanatory memorandum and regulatory impact assessment, including specific statutory impact assessments, alongside each piece of legislation.


Any forthcoming legislation – primary or secondary – and all new and revised policies are required to undergo the refreshed Welsh language impact assessment process which provides additional opportunity for consideration of the need to promote the Welsh language in all policy and legislative proposals.


**Leadership and accountability (recommendations 21 and 27\)**


The healthcare system in Wales is under a duty to fulfil its responsibilities under the Welsh Language (Wales) Measure 2011\. More than just words… makes it clear that strong leadership and ownership of Welsh\-language services is vital if we are – collectively – to meet our statutory Welsh\-language requirements and ensure the objectives we have set under the strategic framework for health, social services and social care can be met.  


The Welsh Government has produced an all\-Wales Patient Experience Framework, which is intended to underpin health boards’ annual quality statements. These are expected to reflect the experience of all people, including those who access healthcare in the Welsh language.


**Workforce planning (recommendations three, 12, 19 and 20\)**


We are committed to improving the data collected about the availability of Welsh language skills, which will give us a clear picture of any gaps. Careful consideration will have to be given about how to fill any skills gaps and the resources required. We will engage with NHS Wales to determine information available on the needs of Welsh speakers in different primary care settings and geographical locations. This work will inform what additional capacity may be required.


For GPs the primary care cluster work will enable GP practices to work together to ensure Welsh\-speaking staff are available. The ultimate aim is to have more Welsh\-speaking GPs. In the short term, we want to ensure there are Welsh\-speaking members of the primary care workforce available within the cluster area.    

   

Welsh Government officials are in the process of discussing with Community Pharmacy Wales the possibility of all Welsh\-speaking community pharmacy staff wearing identifying badges – many already do.


We are preparing bilingual signage, which will include the NHS logo, for display in pharmacy premises. Further promotional material, such as patient information and service provision leaflets, will be introduced to enhance the patient experience for people who have Welsh as a first language. The Royal Pharmaceutical Society has already committed to investigating this, together with other specific initiatives relating to More than just words…  


Management of the primary care workforce’s language skills will need to be informed by the rollout of Electronic Staff Record 2 with encouragement for all staff to record their skill level. This will give the NHS an accurate picture of language skills, enabling health boards to develop a timetable and plan to fill any gaps in language skill requirements.


**Education and training (recommendations 26, 32, and 33\)**


Education and training must be a key enabler in meeting the language needs of Welsh speakers in primary care.


We will engage with health boards and NHS trusts to ensure their analysis of local population health needs scopes existing and future Welsh\-language requirements. NHS Wales, in partnership with education commissioners and providers, should review the current arrangements and identify what further steps are required to deliver training programmes, which can reflect these needs.


Our collective actions will be informed by the outcome of the current review of investment in health professional education and training, led by Mel Evans. The Welsh Government invests more than £350m a year in this area and the review, which will report next year, will consider whether the current arrangements provide value for money for Wales and whether the individuals undertaking these programmes possess the appropriate level of skills, knowledge and experience on completion. It will also consider the current level of Welsh language provision.


Hywel Dda University Health Board is delivering a fully\-integrated language skills strategy, which uses a benchmark of the local population to determine an “adequate” number of Welsh speakers needed in teams or services. The health board has identified skill gaps and put in place improvement plans to close the skills gaps within teams.


**Information systems (recommendations 28 and 29\)**


GP clinical systems capture details of patients’ language preferences, enabling information to be shared with other healthcare providers.


We are undertaking a review of our e\-Health and Care Strategy and this requirement will be considered in that programme. We are also updating My Health Online to enable people to provide their preference for Welsh when they register.


Betsi Cadwaladr University Health Board which has launched a text message patient information reminder service, which aims to reduce the number of missed outpatient appointments. The new bilingual system reminds every patient about their appointment.


**Research and data (recommendations four, five, 24, 25, 30 and 31\)**


We are committed to improving the way the needs of Welsh speakers are captured across our primary care services.


Welsh Government statisticians will prepare and publish a summary of baseline Welsh\-language data, which can be used by primary care providers to plan service improvements. This will include detailed analyses of small area Census data and geographical analysis of the National Survey for Wales questions, alongside any other relevant data, by the end of 2015\.


This summary baseline Welsh language data will be used to inform discussions with health boards on development of improvement programmes to deliver better outcomes for Welsh\-language users.


The annual Fundamentals of Care Audit, which is being extended to community settings, asks if patients are able to communicate in Welsh with nursing staff in the clinical area, if they wish to. Question six of the NHS Wales service user experience core questions, used in primary and secondary care settings, asks patients if they are able to speak Welsh to staff if they need to.


The Welsh Government’s Knowledge and Analytical Service research teams will work in partnership with relevant Welsh Government departments, and other agencies as appropriate (including the National Institute for Social Care and Health Research) to identify research priorities and build these into the evidence planning process for future years, with the aim of mainstreaming the Welsh language both in primary healthcare and Welsh language planning research.


 







Translation:


 
Mae’r datganiad hwn yn amlinellu ymateb Llywodraeth Cymru i ymholiad Comisiynydd y Gymraeg i’r Gymraeg mewn gofal sylfaenol, fel y gwelir yn ei hadroddiad Fy Iaith, Fy Iechyd. Mae copi llawn o’r adroddiad a’i hargymhellion ar gael yn: 

http://www.comisiynyddygymraeg.org/Cymraeg/Rhestr Cyhoeddiadau/Adroddiad Llawn Ymholiad Iechyd.pdf

Rwy’n croesawu ymholiad Comisiynydd y Gymraeg a’i hargymhellion i gryfhau rôl a’r defnydd o’r Gymraeg yn y GIG, yn enwedig mewn gwasanaethau gofal sylfaenol. Mae Llywodraeth Cymru yn ymrwymo i ddarparu gwasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol o ansawdd uchel sy’n ymateb i anghenion pobl, gan gynnwys iaith.

Mae ‘Mwy na geiriau…’, yn amlinellu fframwaith strategol Llywodraeth Cymru ar gyfer gwasanaethau Cymraeg mewn iechyd, gwasanaethau cymdeithasol a gofal cymdeithasol. Mae bellach yn ei ail flwyddyn, ac mae dau gynllun gweithredu yn sail iddo. Mae’r fframwaith yn cydnabod mai dim ond drwy gyfrwng y Gymraeg y gall rhai pobl gyfathrebu a chyfranogi yn eu gofal fel partneriaid cyfartal. Mae’n gosod targed y dylai fod dewis i gleifion agored i niwed, yn enwedig plant a phobl hŷn, gael triniaeth drwy gyfrwng y Gymraeg, heb fod angen iddynt ofyn, drwy ymrwymiad y cynnig rhagweithiol.

Mae adroddiad Comisiynydd y Gymraeg yn ategu ein strategaeth drwy lywio ein camau gweithredu at y dyfodol.

Mae Llywodraeth Cymru yn ymrwymedig i ymateb yn gadarnhaol i argymhellion Comisiynydd y Gymraeg a bydd yn monitro sut maent yn cael eu rhoi ar waith drwy gynllun mewnol manwl. Bydd rhai o’r argymhellion yn cael eu rhoi ar waith mewn cyfnod cymharol fyr, ond gallai gymryd mwy o amser gydag eraill.

Bydd y rhai sydd angen ymateb tymor hir yn cael eu cynnwys yn y gwaith o ddatblygu’r strategaeth i olynu ‘Mwy na geiriau…’ a fydd yn cychwyn ym mis Ebrill 2016\.

Parch ac urddas (argymhellion chwech a saith)

Gwraidd yr holl ddadleuon dros wella’r defnydd o’r Gymraeg mewn gofal sylfaenol yw diogelwch cleifion, parch ac urddas. Mae hyn yn arbennig o bwysig i blant a phobl hŷn Cymraeg iaith gyntaf. Os na fydd hyn yn digwydd, gall fod effaith andwyol ar ganlyniadau cleifion oherwydd ei bod yn bosibl mai dim ond yn eu hiaith gyntaf y gall cleifion agored i niwed fynegi eu hunain yn llawn. Dyma oedd y rhesymeg dros ddatblygu ‘Mwy na geiriau…’, a’i ymrwymiad i ddatblygu a deall proses y cynnig rhagweithiol.

Mae Llywodraeth Cymru yn ymrwymedig i ymgorffori’r egwyddor ganolog bod yn rhaid i wasanaethau ystyried materion y Gymraeg wrth lunio unrhyw bolisi – fel y nodir yn adroddiad blynyddol y Prif Swyddog Meddygol. Mae ein prosesau llunio polisi eisoes yn defnyddio asesiadau effaith i ystyried anghenion siaradwyr Cymraeg ac asesu’r effaith arnynt. Byddwn yn atgoffa’n rheolaidd drwy Gylchlythyrau Iechyd y Prif Swyddog Meddygol fod parchu dewis iaith yn fesur ansawdd y mae’n rhaid ei gyflawni.

Mae defnydd o’r Gymraeg yn rhan annatod o fframwaith cynllunio Llywodraeth Cymru ar gyfer GIG Cymru a’r cynllun gofal sylfaenol rydym newydd ei gyhoeddi ar gyfer Cymru, sy’n hybu datblygu clystyrau gofal sylfaenol lleol. Bydd y 64 clwstwr yn tynnu ynghyd yr holl sefydliadau a gwasanaethau iechyd mewn cymunedau lleol i helpu i nodi a diwallu anghenion poblogaethau lleol, gan gynnwys eu hanghenion iaith Gymraeg.

Bydd angen i glystyrau ystyried anghenion iaith eu poblogaethau lleol drwy gytuno ar eu cynlluniau, gan gynnwys cyfeirio at lle mae gwasanaethau ar gael yn Gymraeg – gallai hyn fod at wasanaeth cyfagos, ond nid yr agosaf o reidrwydd, a all ddiwallu angen iaith yr unigolyn. Bydd gwahanol faterion yn codi mewn gwahanol rannau o Gymru  yn ôl ffactorau daearyddol a ffactorau demograffeg eraill. Dyna’r rheswm y gall nyrsys practis a derbynyddion chwarae rôl mor allweddol o ran helpu i ddiwallu anghenion iaith pobl.    

Er enghraifft, ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Abertawe Bro Morgannwg, mae therapydd iaith a lleferydd wedi dylunio pecyn cymorth i therapyddion eraill i’w helpu i asesu plant Cymraeg/dwyieithog o dan dair oed. Bellach bydd gan staff y sgiliau i gyflawni asesiad o faterion cynnar sy’n dod i’r amlwg ym maes geirfa.

  
Ansawdd (argymhellion wyth, naw a 10\)

Y gallu i ddarparu gwasanaethau yn Gymraeg yw un o elfennau allweddol darparu gwasanaeth o ansawdd, yn enwedig ar gyfer grwpiau agored i niwed sy’n ei chael yn haws mynegi eu hunain yn eu hiaith gyntaf.

Mae ‘Mwy na geiriau…’ yn sicrhau bod y sector gofal sylfaenol yn deall dewis iaith a’r cynnig rhagweithiol drwy roi arweiniad i bob sector yn y GIG ar yr hyn sydd ei angen. Er mwyn cryfhau hyn, byddwn yn creu pecyn hyfforddi i godi ymwybyddiaeth o anghenion iaith cleifion erbyn mis Mawrth 2015\.  Bydd Llywodraeth Cymru hefyd yn cydweithio gyda chyrff proffesiynol i gynllunio sut gellir darparu gwasanaethau Cymraeg.

Bydd ymgyrch gyhoeddusrwydd yn cael ei lansio ar y cynnig rhagweithiol erbyn mis Mawrth 2016\.

Bydd Llywodraeth Cymru yn cadarnhau’r diffiniad o iaith fel angen, fel sydd wedi’i nodi yn ‘Mwy na geiriau…’, gan egluro na ddylid trin y Gymraeg yn llai ffafriol na’r Saesneg. Wrth ddatblygu’r strategaeth i olynu ‘Mwy na geiriau…’, byddwn yn ymchwilio i ehangu’r diffiniad hwn ac asesu sut gellid cyflwyno hyn i’r holl sectorau iechyd, gwasanaethau cymdeithasol a gofal cymdeithasol erbyn diwedd 2016\.  

Erbyn mis Mawrth 2015, byddwn yn cyhoeddi ymchwil i brofiad cleifion ar gyfer darparwyr gofal sylfaenol fel rhan o’r pecyn hyfforddi a fydd hefyd yn cynnwys hanesion cleifion. Byddwn yn sicrhau bod staff ar draws y GIG yn ymwybodol o’r cysylltiad rhwng yr iaith ac ansawdd gofal fel rhan o ddatblygu’r strategaeth i olynu ‘Mwy na geiriau…’ erbyn mis Rhagfyr 2016\.

Byddwn hefyd yn ceisio adeiladu ar enghreifftiau o arfer da, fel y Prif Swyddog Deintyddol a’i dîm sy’n gweithio’n agos gyda’r Gymdeithas Ddeintyddol, sef gymdeithas weithgar a sefydlwyd ym 1991 o fwy na 60 o ddeintyddion yn gweithio yng Nghymru.

  
Y cynnig rhagweithiol (argymhellion 13, 14 a 15\)

Mae Llywodraeth Cymru yn glir bod yn rhaid adlewyrchu’r cynnig rhagweithiol wrth ddarparu gwasanaethau gofal sylfaenol. Mae gennym broses fonitro y byddwn yn adrodd arni drwy adroddiad blynyddol ‘Mwy na geiriau…’.

Am y tro cyntaf, roedd Arolwg Cenedlaethol Cymru 2014\-15 yn cynnwys dau gwestiwn i siaradwyr Cymraeg am eu defnydd o’r Gymraeg mewn gwasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol lleol – “Ydy hi'n well gyda chi gyfathrebu â staff iechyd a gofal cymdeithasol yn Gymraeg neu yn Saesneg?” ac “Yn y 12 mis diwethaf, ydych chi wedi cyfathrebu â staff iechyd neu ofal cymdeithasol yn Gymraeg?”.

Rydym hefyd newydd gyhoeddi y byddwn yn newid y ffordd rydym yn cynnal arolygon cartrefi Cymru. Fel rhan o ddatblygu’r cynnwys ar gyfer yr arolwg newydd, byddwn yn ystyried pa wybodaeth y gellid ei chasglu i gefnogi’r cynnig rhagweithiol. Bydd yn bwysig i ystyried cydbwysedd cost yr wybodaeth, ynghyd â pha mor amserol a defnyddiol ydyw, wrth wneud penderfyniadau am ba mor aml y dylid casglu gwybodaeth a pha mor fanwl y dylai fod.

Erbyn diwedd 2015, byddwn yn ystyried sut gellir addasu’r data sy’n cael ei gasglu yn y dyfodol drwy’r arolwg neu’r cyfrifiad meddygon teulu blynyddol i asesu canran y gwasanaethau sylfaenol a ddarperir yn Gymraeg i siaradwyr Cymraeg.

Mae holl sefydliadau’r GIG yng Nghymru yn dilyn y cyfarwyddyd yn y Fframwaith ar gyfer Gwella Profiadau Defnyddwyr Gwasanaethau (2013\), sy’n gosod yr egwyddorion ar gyfer gwrando ar ddefnyddwyr gwasanaethau ac ymateb iddynt. Mae hyn yn cyfeirio’n benodol at gofnodi adborth gan ddefnyddwyr gwasanaethau Cymraeg eu hiaith ac mae’n berthnasol i bob gwasanaeth, gan gynnwys y rheini yn y gymuned. Caiff adborth ei nodi drwy bwyllgorau ansawdd a diogelwch y byrddau iechyd ac mae’n allweddol o ran penderfynu sut dylid gwella gwasanaethau i ddiwallu anghenion unigolion. Mae Llywodraeth Cymru yn monitro sut caiff y fframwaith hwn ei roi ar waith drwy grŵp cenedlaethol a gefnogir gan y Tîm Gwella 1000 o Fywydau.

Mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Aneurin Bevan wedi datblygu strategaeth benodol i hybu’r cynnig rhagweithiol, sydd wedi gwella dealltwriaeth ymysg y boblogaeth leol.

  
Cynllunio gwasanaethau (argymhellion dau, 16, 17 a 18\)

Mae byrddau iechyd yn gyfrifol am asesu anghenion iechyd a llesiant eu poblogaethau a chynllunio a darparu gofal i ddiwallu’r anghenion hynny.

Mae fframwaith cynllunio’r GIG, o’i ddiweddaru, a’r cynllun gofal sylfaenol ar gyfer Cymru a gyhoeddwyd yn ddiweddar, yn atgyfnerthu’r dystiolaeth mai’r ffordd fwyaf effeithiol o asesu anghenion y boblogaeth leol a chynllunio gofal yw gwneud hynny ar gyfer cymunedau o oddeutu 25,000 i 100,000 o bobl. Mae byrddau iechyd yn datblygu strwythurau cynllunio lleol ar lefel gymunedol – y clystyrau gofal sylfaenol – i gefnogi hyn. Bydd y clystyrau mewn sefyllfa ddelfrydol i nodi anghenion Cymraeg unigolion a chymunedau lleol, gan helpu gofal sylfaenol i ymateb yn fwy effeithiol i’r egwyddorion ym Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011 a ‘Mwy na geiriau…’.

Mae fframwaith canlyniadau newydd y GIG 2015\-16 yn cynnwys parth ar gyfer gofal unigol, sydd yn ei dro yn cynnwys canlyniad penodol mewn perthynas â chael gofal yn Gymraeg. Rydym wedi sicrhau hefyd bod fframwaith cynllunio y GIG yn cynnwys atodlen o ofynion deddfwriaethol ar gyfer byrddau iechyd, gan gynnwys gofynion Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011\.

Byddwn yn sicrhau y bydd y cyfrifoldeb am arwain ar y gwaith o wella darpariaeth Gymraeg mewn gofal sylfaenol yn ganolog i rôl newydd yr arweinydd clinigol cenedlaethol ar gyfer gofal sylfaenol, a benodir erbyn mis Mawrth 2015\.

  
Deddfwriaeth a pholisi (argymhellion 11, 22 a 23\)

Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011 yw’r ddeddfwriaeth gyffredinol a luniwyd fel un pwynt ar gyfer gofynion ynghylch y Gymraeg.

Mae newid yn anochel wrth i ni wneud ein system iechyd a gofal cymdeithasol mor effeithiol â phosibl a rhoi ar waith egwyddorion iechyd a gofal darbodus. Mae asesu a diwallu anghenion Cymraeg pobl yn rhan annatod o’r rhaglen hon o newid a byddwn yn sicrhau, drwy asesiad effaith, y caiff materion y Gymraeg eu hystyried cyn bod unrhyw newid yn digwydd. Mae Llywodraeth Cymru hefyd yn cyhoeddi memorandwm esboniadol ac asesiad effaith reoleiddiol, gan gynnwys asesiadau effaith statudol penodol, ochr yn ochr â phob darn o ddeddfwriaeth. 

Mae’n ofynnol i unrhyw ddeddfwriaeth sydd ar y gweill – deddfwriaeth sylfaenol neu is\-ddeddfwriaeth – ac unrhyw bolisïau newydd neu ddiwygiedig fynd o’r newydd drwy broses asesu effaith ar y Gymraeg, sy’n rhoi cyfle arall i ystyried yr angen i hybu’r Gymraeg ym mhob cynnig polisi a deddfwriaeth.

  
Arweinyddiaeth ac atebolrwydd (argymhellion 21 a 27\)

Mae dyletswydd ar y system gofal iechyd yng Nghymru i gyflawni ei chyfrifoldebau o dan Fesur y Gymraeg (Cymru) 2011\. Mae ‘Mwy na geiriau…’ yn datgan yn glir bod perchnogaeth ac arweinyddiaeth gref ar wasanaethau Cymraeg yn hanfodol os ydym am ddiwallu – gyda’n gilydd – ein gofynion statudol ynghylch y Gymraeg a sicrhau bod modd cyflawni’r amcanion rydym wedi’u gosod o dan y fframwaith strategol ar gyfer iechyd, gwasanaethau cymdeithasol a gofal cymdeithasol.

Mae Llywodraeth Cymru wedi creu Fframwaith Profiad Cleifion Cymru Gyfan, a bwriedir i hyn ategu datganiadau ansawdd blynyddol y byrddau iechyd. Disgwylir i’r rhain adlewyrchu profiadau pawb, gan gynnwys y rheini sy’n cael gofal iechyd yn y Gymraeg.

  
Cynllunio’r gweithlu (argymhellion tri, 12, 19 ac 20\)

Rydym yn ymrwymedig i wella’r data a gesglir ynghylch sgiliau Cymraeg, a fydd yn rhoi darlun mwy eglur i ni o unrhyw fylchau. Bydd angen ystyried yn ofalus sut i lenwi unrhyw fylchau sgiliau a’r adnoddau y mae eu hangen. Byddwn yn gweithio gyda GIG Cymru i weld pa wybodaeth sydd ar gael am anghenion siaradwyr Cymraeg mewn gwahanol leoliadau gofal sylfaenol a lleoliadau daearyddol. Bydd y gwaith hwn yn dylanwadu ar ba gapasiti ychwanegol y gallai fod ei angen.

Ar gyfer meddygon teulu, bydd gwaith y clystyrau gofal sylfaenol yn caniatáu i feddygfeydd teulu gydweithio i sicrhau bod staff Cymraeg eu hiaith ar gael. Y nod yn y pen draw yw sicrhau bod mwy o feddygon teulu Cymraeg eu hiaith ar gael. Yn y tymor byr, rydym eisiau sicrhau bod mwy o aelodau Cymraeg eu hiaith o’r gweithlu gofal sylfaenol ar gael yn yr ardal glwstwr.    
    
Mae swyddogion Llywodraeth Cymru wrthi’n trafod gyda Fferylliaeth Gymunedol Cymru a yw’n bosibl bod holl staff fferyllfeydd yn gwisgo bathodynnau i ddangos eu bod yn siarad Cymraeg – fel y mae nifer eisoes yn ei wneud.

Rydym yn paratoi arwyddion dwyieithog, a fydd yn cynnwys logo'r GIG, i’w dangos ar safleoedd fferylliaeth. Bydd deunydd hyrwyddo pellach fel gwybodaeth i gleifion a thaflenni darpariaeth gwasanaethau yn cael eu cyflwyno er mwyn gwella’r profiad i gleifion Cymraeg iaith gyntaf. Mae’r Gymdeithas Fferyllol Frenhinol eisoes wedi ymrwymo i ymchwilio i hyn, ynghyd â mentrau penodol eraill mewn perthynas â ‘Mwy na geiriau…’  

Bydd angen i’r gwaith o reoli sgiliau iaith y gweithlu gofal sylfaenol gael ei hysbysu gan gyflwyno Cofnod Staff Electronig 2, gydag anogaeth i bob aelod o staff gofnodi lefel eu sgil. Bydd hyn yn rhoi darlun cywir i’r GIG o sgiliau iaith, gan alluogi byrddau iechyd i ddatblygu amserlen a chynllun i lenwi unrhyw fylchau mewn gofynion sgiliau iaith.

  
Addysg a hyfforddiant (argymhellion 26, 32 a 33\)

Mae’n rhaid i addysg a hyfforddiant fod yn gam allweddol at ddiwallu anghenion iaith siaradwyr Cymraeg mewn gofal sylfaenol.

Byddwn yn gweithio â byrddau ac ymddiriedolaethau iechyd y GIG i sicrhau bod eu dadansoddiad o anghenion iechyd poblogaethau lleol yn pwyso a mesur gofynion Cymraeg presennol ac yn y dyfodol. Dylai GIG Cymru, mewn partneriaeth â chomisiynwyr a darparwyr addysg, adolygu’r trefniadau presennol a nodi pa gamau pellach y mae angen eu cymryd i gyflwyno rhaglenni hyfforddiant a all adlewyrchu’r anghenion hyn.

Bydd canlyniad yr adolygiad cyfredol o fuddsoddiad mewn addysg a hyfforddiant iechyd proffesiynol, dan arweiniad Mel Evans, yn dylanwadu ar y camau y byddwn yn eu cymryd ar y cyd. Mae Llywodraeth Cymru yn buddsoddi dros £350m y flwyddyn yn y maes hwn a bydd yr adolygiad, a fydd yn adrodd flwyddyn nesaf, yn ystyried a yw’r trefniadau presennol yn cynnig gwerth am arian i Gymru ac a oes gan yr unigolion sy’n ymgymryd â’r rhaglenni hyn y sgiliau, yr wybodaeth a’r profiad priodol ar ôl eu cwblhau. Bydd hefyd yn ystyried lefel bresennol y ddarpariaeth Gymraeg.

Mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda yn cyflwyno strategaeth sgiliau iaith gyfan gwbl integredig sy’n defnyddio meincnod o’r boblogaeth leol i benderfynu ar nifer “ddigonol” o siaradwyr Cymraeg y mae ei hangen mewn timau neu wasanaethau. Mae’r bwrdd iechyd wedi nodi bylchau mewn sgiliau ac wedi sefydlu cynlluniau gwella i gau’r bylchau sgiliau mewn timoedd.  

  
Systemau gwybodaeth (argymhellion 28 a 29\)

Mae systemau clinigol meddygon teulu yn cofnodi manylion dewis iaith cleifion, sy’n galluogi rhannu’r wybodaeth gyda darparwyr gofal iechyd eraill.

Rydym yn cynnal adolygiad o’n Strategaeth e\-Iechyd a Gofal, a bydd y gofyniad hwn yn cael ei ystyried yn y rhaglen honno. Rydym hefyd yn diweddaru Fy Iechyd Ar\-lein i alluogi pobl i nodi eu dewis iaith wrth gofrestru.

Mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr wedi lansio gwasanaeth atgoffa cleifion am wybodaeth allweddol drwy neges destun i geisio lleihau nifer yr apwyntiadau cleifion allanol sy’n cael eu colli. Mae’r system ddwyieithog newydd yn atgoffa pob claf am ei apwyntiad.

  
Ymchwil a data (argymhellion pedwar, pump, 24, 25, 30 a 31\)

Rydym yn ymrwymedig i wella’r ffordd y caiff anghenion siaradwyr Cymraeg eu cofnodi ar draws ein gwasanaethau gofal sylfaenol.  
   
Bydd ystadegwyr Llywodraeth Cymru yn paratoi ac yn cyhoeddi crynodeb o ddata Cymraeg sylfaenol i ddarparwyr gofal sylfaenol ei ddefnyddio i gynllunio gwelliannau i wasanaethau. Bydd hyn yn cynnwys dadansoddiadau manwl o ddata ardal fach o’r Cyfrifiad a dadansoddiad daearyddol o gwestiynau Arolwg Cenedlaethol Cymru, ynghyd ag unrhyw ddata perthnasol arall, erbyn diwedd 2015\.

Bydd y data Cymraeg sylfaenol hwn yn cael ei ddefnyddio i lywio trafodaethau gyda’r byrddau iechyd ar ddatblygu rhaglenni gwella i sicrhau canlyniadau i ddefnyddwyr Cymraeg eu hiaith.

Mae’r Archwiliad Hanfodion Gofal blynyddol, sy’n cael ei ymestyn i leoliadau cymunedol, yn gofyn a yw cleifion yn gallu cyfathrebu â staff nyrsio yn Gymraeg yn y maes clinigol os mai dyna yw eu dymuniad. Mae cwestiwn chwech o ‘gwestiynau craidd’ ar brofiad defnyddwyr gwasanaethau GIG Cymru, a ddefnyddir mewn lleoliadau gofal sylfaenol ac eilaidd, yn gofyn i gleifion os ydynt yn gallu siarad â staff yn Gymraeg os oes angen iddynt wneud hynny.

Bydd timau ymchwil Gwasanaeth Gwybodaeth a Dadansoddi Llywodraeth Cymru yn gweithio mewn partneriaeth gydag adrannau perthnasol Llywodraeth Cymru, ac asiantaethau eraill fel sy’n briodol (gan gynnwys y Sefydliad Cenedlaethol ar gyfer Ymchwil Gofal Cymdeithasol ac Iechyd), i nodi blaenoriaethau ymchwil a’u hymgorffori yn y broses cynllunio tystiolaeth at y dyfodol, gyda’r nod o brif\-ffrydio’r Gymraeg mewn ymchwil cynllunio’r Gymraeg a gofal iechyd sylfaenol fel ei gilydd.