Бөртэ

Бөртэ-фужин, Бөрте-учжин (монг. Бөртэ үжин; кит. Фуджин - «госпожа»; 1161 - 1230) - Темужиндың өлкән ҡатыны; Ҡуңғыраттар ырыуынан Дэй-Сечендең (Дай-нойон) һәм уның ҡатыны Цотандың ҡыҙы. == Биографияһы == «Күңел түрендәге хикәйт»кә («Сокровенное сказание монголов») ярашлы, башта Темужиндың атаһы Есугей улына олхонут ҡәбиләһенән, үҙенең ҡатыны Оэлундың ырыуынан, кәләш алырға йыйынған булған. Дэй-Сечен осраҡлы ғына үҙенең Темужиндан бер йәшкә олораҡ ун йәшлек ҡыҙы Бөртэне ҡоҙаларға тәҡдим итә. Рәшит әд-Диндең «Йылъяҙмалар йыйынтығы» хикәйәһе буйынса, Бөртэнең атаһы ҡыҙын кейәүгә биреүгә арҡыры төшкән, ә Бөртенең ҡустыһы Алсы, киреһенсә, апаһын Темужинға бирергә тырышҡан. Есугейға ла ҡыҙ оҡшай, шуға улын «кейәү итеп» ҡалдырып китә. Һуңғараҡ, үлем түшәгенә ятҡан Есугейҙың тәүге балаһын бик һағынғаны менән аңлатып, уның дуҫы һәм туғаны Мунлик Темужинды барып ала . Бер нисә йылдан, тайжиут әсирлегенән ҡотҡарылғандан һуң, Темужин ҡуңғыраттарҙың туҡталыу урынын (стойбище) эҙләп табып, Бөртэгә өйләнә. Бөртэнең әсәһе Цотан ҡыҙына эсе-тышы кеш тиреһенән тегелгән тун (доха) бүләк иткән, һуңғараҡ Темужин, Есугей менән туғанлашыуын иҫкә төшөрөү маҡсатынан сығып микән, уны кәрәйеттәр ханы Тоорил Ванға бүләк иткән. Меркиттәр, уларҙың яугире Чиледуҙан Оэлунды Есугейҙың тартып алыуына ҡарата һуңлаған үс алыу теләгенәндер, Бөртэне урлап алғаны Темужинға ныҡ ярҙам иткән. Селенгалағы был "Торян һуғышы"нда (Л. Н. Гумилёв әйтмешләй)) Темужин, кәрәйеттәр һәм Жамуха менән меркиттәҙе тар-мар итеп, Бөртэне азат иткән. Рәшит әд-Дин ваҡиғаларҙың икенсе версияһын тапшыра: меркиттәр Бортэне урлаған һәм Ван-ханға ебәргән, ул уны «ғиффәтлелек шаршауы артында һаҡлаған» һәм Темужинға кире ҡайтарған. Башҡа ҡатындарҙан айырмалы, Бөртэ иренең күп һанлы хәрби походтарында эйәреп йөрөмәгән, Монголияла, тыуған ерендә, ҡалыуға өҫтөнлөк биргән, ҡайныһының энеһе, ҡайнағаһы Тэмугегә (отчигин) Сыңғыҙхан ғаиләһенең шәхси йорто менән идара итергә ярҙам иткән. Элгәрге татар ҡәбиләһе ерҙәре лә Бөртэ ҡулына күскән. Бөртэ Темужин-Сыңғыҙхандың дүрт улының (Жучи, Сығатай, Үгәҙәй, Толуй) һәм биш ҡыҙының (Хожин-бәги, Чәчәйгән, Алағай-бәки, Тәмүлән, Алталун) әсәһе була). Бөртэнең артабанғы яҙмышы тураһында аҙ билдәле. Америка тарихсыһы Дж. Уэзерфорд, монголдарҙың ауыҙ-тел йолаһына һылтанып, Бөртэ ҡалған ғүмерен империя баш ҡалаһы Аваргела үткәреп, 1219 һәм 1224 йылдар араһында үлгән, тип фаразлай. 1266 йылда уның ейәне Хубилай, үлгәндән һуң Бөртэгә Гуан-сянь хуанхоу - «яҡтылыҡ бүләк ителгән батшабикә» титулын биргән. == Мәҙәниәттә == Бөртэ И. К. Калашниковтың «Жестокий век» (1978) романы персонажы. == Сығанаҡтар == Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Пер. с перс. Л. А. Хетагурова, редакция и примечания проф. А. А. Семёнова. - М., Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1952. - Т. 1, кн. 1. Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Пер. с перс. О. И. Смирновой, редакция проф. А. А. Семёнова. - М., Л.: Издательство Академии Наук СССР, 1952. - Т. 1, кн. 2. Сокровенное сказание. Монгольская хроника 1240 г. под названием Mongrol-un Niruca tobciyan. Юань Чао Би Ши. Монгольский обыденный изборник / Пер. С. А. Козина. - М., Л., 1941. Ҡалып:Правительницы Монгольской империи Ҡалып:Чингисхан Ҡалып:Сокровенное сказание монголов

Source: original