Көс

йәки M-теорияла гравитон тип аталған үҙ ташыусыһы-бозон менән бәйле булыуы ихтимал, әммә уның барлығы әлегә иҫбатланмаған. XX быуаттың 70-80-се йылдарында юғары энергиялы физика үткәргән тәжрибәләр, көсһөҙ һәм электромагнит үҙ-ара тәьҫир итешеү глобаль электр көсһөҙ үҙ-ара тәьҫир итешеүҙең сағылышы булып тора тигән фекерҙе раҫлай. Хәҙерге ваҡытта бөтә дүрт фундаменталь үҙ-ара тәьҫир итешеүҙе (бөйөк берләштереү теорияһы тип аталған) берәүгә берләштерергә тырышыу бара. == Гравитация == Гравитация (тартылыу көсө) - материяның теләһә ниндәй төрҙәре араһында универсаль үҙ-ара тәьҫир итешеү. Классик механика сиктәрендә Исаак Ньютон тарафынан телгә алынған «Математические начала натуральной философии» хеҙмәтендә әйтеп бирелгән бөтә донъя тартылыу көсө менән тасуирлана. Ньютон Ай Ер тирәләй хәрәкәт иткән тиҙләнештең ҡиммәтен таба, иҫәпләүҙәрҙә гравитация көсө тартыусы есемдән алыҫлыҡ квадратына кире пропорциональ кәмей тип иҫәпләй. Бынан тыш, уның тарафынан бер есемдең икенсеһенә тартылыуы менән бәйле тиҙләнеш был есемдәрҙең массаларының ҡабатландығына пропорциональ булыуын асыҡлай. Ошо ике һығымта нигеҙендә гравитация законы формулировкалана: теләһә ниндәй материаль киҫәксәләр бер-береһенә ( m 1 {\displaystyle m_{1}} һәм m 2 {\displaystyle m_{2}} ) массаларының ҡабатландығына тура пропорциональ һәм улар араһындағы r {\displaystyle r} алыҫлығына кире пропорциональ F {\displaystyle F} көсө менән бер-береһенә ҡарай йүнәлештә тартылалар: F = G m 1 m 2 R 2 . {\displaystyle F=G{\frac {m_{1}m_{2}}{R^{2}}}.} Бында G {\displaystyle G} − гравитация даимиһы, уның ҡиммәтен беренсе булып үҙенең тәжрибәләрендә Генри Кавендиш таба. Был закон ярҙамында ирекле формалағы есемдәрҙең тартылыу көсөн иҫәпләү формулаларын алырға мөмкин. Ньютондың тартылыу теорияһы Ҡояш системаһы планеталарының һәм башҡа бик күп күк есемдәренең хәрәкәтен яҡшы һүрәтләй. Әммә уның нигеҙендә сағыштырмалыҡ теорияһына ҡаршы килеүсе йыраҡтан тәьҫир итешеү концепцияһы ята. Шуға күрә классик гравитация теорияһы яҡтылыҡ тиҙлегенә яҡын торған тиҙлек менән хәрәкәт итеүсе есемдәрҙең хәрәкәтен, үтә ҙур объекттарҙың (мәҫәлән ҡара упҡын) гравитацион ҡырҙарын, шулай уҡ уларҙан ҙур арауыҡта хәрәкәт итеүсе есемдәр тыуҙырған үҙгәреүсән гравитацион ҡырҙарҙы тасуирлауҙа ҡулланылмай. Гравитацияның дөйөм теорияһы - Альберт Эйнштейндың дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы. Унда гравитация иҫәпләү системаһына бәйле булмаған инвариант көс менән характерланмай. Уның урынына есемдәрҙең гравитацион ҡырҙа ирекле хәрәкәте, күҙәтеүсе тарафынан өс үлсәмле арауыҡ-ваҡытта кәкре траектория буйлап үҙгәреүсән тиҙлекле хәрәкәт итеп ҡабул ителә, төрлө нөктәләрендә ваҡыт төрлөсә аҡҡан бөгөлгән дүрт үлсәмле арауыҡ-ваҡыт арауығында геодезик һыҙыҡ буйлап инерция буйынса хәрәкәт итеп ҡарала. Өҫтәүенә, был һыҙыҡ ниндәйҙер мәғәнәлә «иң тура» - йәғни был есемдең ике арауыҡ-ваҡыт торошо араһындағы арауыҡ-ваҡыт аралығы ([[үҙ ваҡыты]) максималь була. Арауыҡтың кәкрелеге есемдәрҙең массаһына, шулай уҡ системала булған энергияның бөтә төрҙәренә бәйле. == Электромагнит тәьҫир итешеү == Электростатик ҡыр (хәрәкәтһеҙ заряд ҡыры) Ньютондан һуңғы физиканың үҫеше өс төп (оҙонлоҡ, масса, ваҡыт) берәмеккә «кулон» үлсәмле электр зарядын өҫтәй (C). Ләкин, практика талаптарынан сығып, төп үлсәү берәмеге сифатында зарядтың үлсәү берәмеген түгел, ә электр тогының үлсәү берәмеген ҡуллана башлайҙар. Шулай, СИ системаһында ампер төп берәмек булып тора, ә заряд берәмеге - кулон - унан сығарылма берәмек. Заряд уны йөрөтөүсе есемдән башҡа йәшәй алмағанлыҡтан, есемдәрҙең электр тәьҫир итешеүе механикала ҡаралған тиҙләнештең сәбәпсеһе булып торған көс күренешендә һиҙелә. Вакуумда урынлашҡан дәүмәлдәре q 1 {\displaystyle q_{1}} һәм q 2 {\displaystyle q_{2}} булған ике нөктә кеүек зарядтың электростатик тәьҫир итешеүенә ҡарата Кулон законы ҡулланыла. СИ системаһына ярашлы формала ул ошондай күренештә була: F → 12 = 1 4 π ε 0 ⋅ q 1 ⋅ q 2 r 12 2 r → 12 r 12 , {\displaystyle {\vec {F}}_{12}={\frac {1}{4\pi \varepsilon _{0}}}\cdot {\frac {q_{1}\cdot q_{2}}{r_{12}^{2}}}{\frac _{12}}{r_{12}}},} бында F → 12 {\displaystyle {\vec {F}}_{12}} - 1 заряд 2 зарядҡа тәьҫир иткән көс, r → 12 {\displaystyle {\vec {r}}_{12}} - модуле буйынса зарядтар араһындағы алыҫлыҡҡа тигеҙ булған, 1 зарядтан 2 зарядҡа йүнәлгән вектор, ә ε 0 {\displaystyle \varepsilon _{0}} - ≈ 8,854187817•10−12 Ф/м-ға тигеҙ булған электр даимиһы. Зарядтарҙы бер төрлө һәм изотроп мөхиткә урынлаштырғанда тәьҫир итешеү көсө ε тапҡыр кәмей, бында ε - мөхиттең диэлектрик үткәреүсәнлеге. Көс нөктә кеүек зарядтарҙы тоташтырыусы һыҙыҡ буйлап йүнәлә. Электростатик ҡырҙы графикта, массаһы булмаған зарядлы киҫәксә хәрәкәт итергә мөмкин булған, уйҙағы траекториялар булып торған көс һыҙыҡтары рәүешендә һүрәтләү ҡабул ителгән. Был һыҙыҡтар бер зарядтан башлана һәм икенсеһендә тамамлана. Магнитостатик ҡыр (даими токтар ҡыры) Магнит ҡырының булыуын "яратыусы таш"ты - магнитлы компастың өлгөһө (прообразы) сифатындағы магнитты ҡулланыусы ҡытайлылар урта быуаттарҙа уҡ танығандар. Магнит ҡырын графикта йомоҡ көс һыҙыҡтары рәүешендә һүрәтләү ҡабул ителгән, уларҙың ҡуйылығын (шулай уҡ электростатик ҡыр осрағындағы кеүек) уның көсөргәнешлелеге билдәләй. Тарихи магнит ҡырын күҙ менән күрерлек итеп визуаллаштырыу ысулы, магнитҡа һалынған ҡағыҙ битенә һибелгән тимер онтаҡтары. Ганс Христиан Эрстед үткәргес буйлап аҡҡан ток магнит уҡтарының тайпылыуын барлыҡҡа килтереүен асыҡлаған. Фарадей токлы үткәргес тирәләй магнит ҡыры барлыҡҡа килә тигән фекергә килә. Ампер физикала магнит ҡырының барлыҡҡа килеү процесының моделе сифатында танылған, материалдарҙа бөтәһе бергә тәбиғи йәки тыуҙырылған магнетизм эффектын тәьмин итеүсе микроскопик йомоҡ токтар булыуын фараз итеүсе гипотеза әйтә. Ампер вакуумда урынлашҡан иҫәпләү системаһында, уға ҡарата заряд хәрәкәт иткәндә, йәғни үҙен электр тогы кеүек тотҡанда, магнит ҡыры барлыҡҡа килеүен асыҡлай, уның көсөргәнешлелеген зарядтың хәрәкәте йүнәлешенә перпендикуляр урынлашҡан яҫылыҡта ятыусы магнит индукцияһы векторы B → {\displaystyle {\vec {B}}} билдәләй. Шул уҡ Ампер тәүге тапҡыр электр тогы үткән ике параллель үткәргестең үҙ-ара тәьҫир итешеү көсөн үлсәй. Үткәргестәрҙең береһе үҙе тирәләй магнит ҡырын булдыра, икенсеһе был ҡырға үлсәргә мөмкин булған көс менән яҡынайып йәки алыҫлашып яуап бирә. Көстө үлсәп һәм ток көсөн белеп, магнит индукцияһы векторының модулен билдәләргә мөмкин була. Бер-береһенә ҡарата хәрәкәттә булмаған электр зарядтары үҙ-ара Кулон законы менән тасуирланған көс менән тәьҫир итешәләр. Әммә хәрәкәт итеүсе зарядтар магнит ҡыры ла барлыҡҡа килтерәләр һәм улар аша зарядтарҙың хәрәкәте тыуҙырған токтар дөйөм осраҡта көс менән тәьҫир итешеү хәленә киләләр. Зарядтарҙың сағыштырмаса хәрәкәте ваҡытында барлыҡҡа килгән көстөң стационар урынлашыу осрағынан төп айырмаһы - был көстәрҙең геометрияһы айырмаһында. Электростатика осрағында ике зарядтың үҙ-ара тәьҫир итешеү көсө уларҙы тоташтырыусы һыҙыҡ буйлап йүнәлә. Шуға күрә геометрия мәсьәләһе ике үлсәмле һәм ошо һыҙыҡ аша үткән яҫылыҡта ҡарала. Электр тогы осрағында ток барлыҡҡа килтергән магнит ҡырын ҡылыҡһырлаған көс ағымға перпендикуляр яҫылыҡта урынлашҡан. Шуға күрә күренештең картинаһы өс үлсәмлегә әйләнә. Беренсе токтың оҙонлоғо буйынса сикһеҙ бәләкәй элементы барлыҡҡа килтерелгән магнит ҡыры, икенсе токтың шундай уҡ элементы менән үҙ-ара тәьҫир итешкәндә, дөйөм осраҡта уға тәьҫир итеүсе көс барлыҡҡа килтерә. Шул уҡ ваҡытта ике ток өсөн дә был картина тулыһынса симметриялы, шуға күрә токтарҙы номерлау ирекле. Закон взаимодействия Токтарҙың тәьҫир итешеү законы даими электр тогын эталонлаштырыу өсөн ҡулланыла. === Көслө үҙ-ара тәьҫир итешеү === Көслө тәьҫир итешеү -

Source: original