Perturbed_Хоңгурай (ыры)

Хоңгурай - Адай тывалрының ырызы. == Ыр ады == Эртемденнер бо ырның аңгы-аңгы вариантыларын бижип алган. Алдай тывалары бо ырны 3 аңгы кылдыр адар. Моолда тывалар: Хоңгурай», «Гоңгурай» дээр. Ырга олар Хоңгурай деп сөтү: «хоңгур-оой» кылдыр адавышаан ырлаар улус-тур. Кыдатта тывалар «Коңгурой» дээр-дир. Тыва Республикадан үнген ыраажылар ол ырның аын, арай өскерти, «Коңгурей» хевирлиг кылдыр адап алган-дыр. == Ырның чурту == Бо ырны шаг-шагдан бээр Сньзцянда болгаш Моолда чурттап чоруур тывалар ырлажып чораан. Таңды Тывазыныңулузу бо ырны билбес турган хевирлиг. == Ырның хевирлери == Эрка Таубе деп немец уктуг этнограф 1960- чылдар үезинде Моолда урттап чораан тывалар аразына бодунуң эртем шинчилелдерин эртирип чораан. Эрика Таубе бо ырларны фонетиктиг арга-биле бижээн. Ол чүл дээрге, тыва литературлуг дылдың бижик дүрүмүнүң сагывайн, сөстерни адаттынар аайыбиле олчаан бижээн кижи-дир. Ол дыка эки, чүге-дзе Алдай тываларының чиңгине чугаазы Таңды тывазының чонунга сонуурганчыг болур ужурлуг. Алдай тываларында «Хоңгурай деп ырның сөстери чаңгыс айлыг турбаан, аңгы-аңгы турган. Мооң адаанда кезек одуругларны снуургап көрүңер. Мында, бир биле ийи дугаар чижек дээрге, Сергей дээр кижиниң ырлаан ырларындан кыска үзүндүлер-дир. Ырлаан чылын, айын скобка иштинде айыткан. 1985 чылда, Хожабайның оглу Дамдин (55 харлыында)Селенге аймактың Зүүн-Бүрен деп черинге ырлаан. Сөөлгү чижек болза, ооң ырызындан бичии үзүндү-дүр. «Шаанда байырлалды алгыш-йөрээл соонда, бо ыр-бйле ажыдар турган деп дыңнаан мен» деп, Х. Дамдин сактып чугаалаан чүве. Алдай тываларының чугаазынга бичии тайылбыр херек. [дж] деп үн Тыва Республикада урттап чоруур тываларның чугазында бар. Чижээ: Салчак, адырылчак, ажынчак деп сөстерни адаарда [л], [н] деп үннүң соонда [ч] деп үн [дж] кылдыр өскерли бээр. Ол дээрге тыва чугаада фонетиктиг болуушкун-дур. Джуъртумнуң биле джеъткен деп сөстерде [уъ] биле [еъ дээре өк-биле адаан кыска ажы үннер-дир. Тыва литературлуг дылдың дүрүмү ёзугаар, сөөлгү чижекте, бир дугаар одуруг «Алдан четкен чылгымның» кылдыр бижиттинер. 2010 чылда, Тывадан Сйньцзянже эртем-шинчилел экпедициязы аян-чорук кылган. Аңаа этнографтар Коңгурой деп ырның ийи хевирин бижип алган-дыр. Ол ырларның бир, аянныг купледи мындыг: == Сөстүң утказы == «Хоңгурай» азы «Гоңгурай» деп сөстүң утказы таптыг билдинмес. 1982 чылда, Сергей деп ыраажы кижи: «"Хоңгурай“ дээрге Чиңгис-хаан үезинде тываларның, Урянхайның чеди кожуунунуң сураглыг баштыңчызы» деп, тайылбырлаан. «Хоңгурай» дээрге Алдай тывазында бир-ле чер ады бооп блур. Ол черниң өлең-сигенинге шээр малды откарарга чедишкен чер-дир. Ынчангаш Алдай тывалары төрээн черин алгап ырлаан хевирлиг. 3. Бир эвес «Хоңгурай» деп сөстүң дөзү “хоңгур” деп сөс боор болза. «Хоңгурай» деп сөс кандыг бир сиген ады болур чадавас. Чижээ: Келир үениң эртемденнери ол сөстүң ёзулг утказын билип шыдаптар боор. == Поп культура == Совет үеде, Тыва АССР-ге бо ырны кым-даа билбес турган. 1990-н чылдарда Сеңгелче аалдап чораан тыва хөгжүмчү артистер, ол черниң чуртакчыларындан ол ырны дыңнап алгаш, оон дедир чуртунче эглип келгеш, ырлажып-ла эгелээн-дир. Ол үеден эгелеп Тыва Республикада чурттап чоруур дыңнакчылар бо ырны билир апарган. Эрика Таубениң чыгган ырларында «чонумнуң» диген сөс чок-тур. Ооң орнунга олар «джуъртумнуң» деп ырлап турар улус-тур. Оон ыңй: «Сези кайдал, Коңгурей», «Тозу кайдал, Коңгурей» дээн хевирлиг одуруглар оларда база чок-тур. Ынчап кээрде, Тыва Республикадан үнген ыраажылар «Хоңгурай» деп ырның сөстерин өскертпишаан, ол ырже шуут чаа одуруглар чогаадып киирген-дир. Чаа сөстерлиг, 4 куплеттиг, чаартынган ыр Тыва Респубикага 1990-н чылдарның ийи дугаар чартыында, 2000 чылдарның эгезинде тыптып келген хевирлиг. Улус Хоңгурайны ырлай бергенде, бирде ийи куплетиг, чамдыкта үш азы дөрт-даа куплеттиг ырны күүседип бадырыптар улус-тур. Ырның куплеттерйн ырлаар дээнде чаңгыс аайлыг чүве ок. Ыраажы бүрүзү ырның адын бодуну аайы-биле ырлаар-дыр. ында база чаңгыс аай чүве чок. Амырга-Моос бөлүү «коңгур-оой» деп ырлаар, Хүн-Хүртү бөлүүнүң ыраажылары Алдай тывалары ышкаш олчаан «хаңгур-оой»деп ырлаар-дыр. Ондар Коңгар-оол, ол ырны, «коңгур-ээй» деп ырлап турган. Хамык ыраажылар бо ырны чиңгине тыва хөгжү херекселдерн ажыглап тургашырлаар чүве. === Where Has My Country Gone? == О. Коңар-оол 1999 чылда АКШ-ка "Back Tuva Future" деп альбом бижидип алган. Ол альбомда «Where Has My Country Gone?» деп ыр бар. Ол ыр болза, херек кырында, өкертип каан «Хоңгурай» дээр, алдай тываларының ырызы болган-дыр. «Where Has My Country Gone?» деп ырда, чоннуң чогааткан сөстерин улам чеченчидер дээш, О. Коңгар-оол шуут чаа одуруглар чогаадып киирген-дир. Оон ыңай, ол ырның хөгжүм күүселдезин европей инструментилер ажглап тургаш бижиткен. Ол ырның аялгазын топтап дыңнаар болзуңарза электри гитара болгаш өске-даа спецэфектилер илеретине бээр. Шак ынчалдыр, Онар Коңгар-оолдуң күүселдезинде бо ыр онза солун кылдыр дыңналыр апарган. Чижээ: Коңгар-оолдуң чогаатканы: «Азып чор мен, тенип чор мен. Адам,өгбем, бурун угум» дээн одуруглар бар. Амгы үеде тыва кижи бурунгу өгбелериниң аагай чаңчылын сагывай баар, өгбелериниң оруун эдербейн баар апарган. Өске чоннуң сагыш-бодылын дөзеп алгаш тыва кижи азып тенип чоруп берген. Коңгар-оол ооң дугайында кударап, ырлап турган эвеспе? О. Коңгар-оол ол ырны күүседип турунда, Willie Nelson деп кижйниң англлээн үнү дыңналып турар. Чамдык одуругларны, ол кижи, шүлүктей аарак очулдурбушаан чугаалап турар. Чижээ, оңгар-оол шүлүктей бээрге Willie Nelson ооң сөзүн мынчаар очулдурган-дыр: «Back Tuva Future» деп альбомну АКШ-та ам-даа садып турар. Коңгар-оол суглар, ол альбомун, Американың чонунга бараалгаткан-дыр. Тва ырның утказы билдинер болун дээш «Where Hs My Country Gone?» деп ырның кезек одуругларын шак ынчаар очулдуруп каан-дыр. == Солун чүүл == Викитекада Коңгурой, азы Коңгурей деп адаан ырны сөстери бар. Ол болза, Тыва Республикга 1990-зан чылдарда-ла чаартына берген, Хоңгурай деп ырның 4 куплеттиг хевири-дир. == Үндезини == Улустар аразының «Хөөмей» аттг эртем төү. Баыын Моолда Сеңгел тываларының ырлары. (Эрика Таубе чыып тургускан). Кызыл. 1995. Бавуу-Сюрюн М. В. Отражение диалектного членения тувинского языка вфольклоных текстах. // Сибирский филологический журнал. вып. 4 за 201, стр. 163-172 Back Tuva Future.

Source: data_perturbation