AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Ащтым

Ащтым (лат-бз. Carex humilis) - илъэс куэдкӀэ къэкӀ удз лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == И лъэгагъыр см 5-15-м нос. КъэкӀыгъэм бзий бгъузэ куэд, лъэхъц ин ещӀ. И теплъэкӀэ куэдым мэлудзыр ащтымым хагъэгъуащэ. == КъыздэкӀыр == Къущхьэхъу куэдрэ уащыхуозэ ащтым фӀэкӀа къыщымыкӀ щӀыпӀэхэм. == Къэгъэщхьэпэгъуэр == Ӏэщым (мэлхэм, бжэнхэм) фӀыуэ яшх. == Тхылъхэр == Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.

Source: original
Гаван

Га́ван - псылъэм и акваториэм и Ӏыхьэ. А псалъэр хыжьэм и хэкумэтх цӀэ куэдым къыщагъэсэбэп. ГаванкӀэ зэджэр портым и акваториеращ, абы хеубыдэр кхъухьхэр Ӏуфэм Ӏухьэжа иуж здэщыт, ахэр щаунэщӀыж е из щащӀыж, цӀыхухэр щитӀысхьэ къыщикӀыж пӀэхэр. Зы портым псалъэ папщӀэ гавань куэд иӀыфынущ. Гаваным кхъухэр зэман куэдкӀэ щыщыт хъунущ. Гаванхэм щхьа къыхах уэрп ерэ жьы ин здыдэмыхьэфын хылъэ. Гаванхэр ӀэрыщӀэу ерэ езыуэ къэхъуакӀэ зэщхьэщедзхэр. ӀэрыщӀ гаванхэр щащӀхэр порт папщӀэу щытынхэ щхьащ. Нэхъ жьы дыдэ гавану ябж илъэс 4500 (илъэс 2 600 ди лъэхъэнэм и пэ) Хы Плъыжьым дей ӀуащӀыхьауэ щта гаваныр. Иджыпсту ӀэрыщӀ гаван щыӀэхэм нэхъ ин дыдэу ябж Дубай и гавань «Джебел Али». Абы нэмыщӀ Роттердам, Хюстон, Лос-Анджелес, Сидней къалэхэм я гаванхэри нэхъ ин дыдэ ӀэрыщӀ гаванхэм хабжэ. Езыуэ къэхъуа гавану ябжхэр, гавань хым ерэ хыжьэм щӀыкӀэ кууэ къыгугъэщхьэхукӀауэ щытхэр. Апхуэдэ гаванхэм куэд щӀауэ пщӀэщхуэ яӀэщ. Апхуэдэ гаваньхэм я Ӏуфэм къыщыхъуащ къалэшхуэ Ӏэджи. Дунейм гаван тетхэм нэхъыбэ ахъшэ зэригъэкӀуэкӀыу ябж Шанхай къалэм и гаваныр.

Source: original
КъыупщэфӀыцӀэ

КъыупщэфӀыцӀэ (лат-бз. Cygnus melancoryphus) - къаз теплъэхэм хэхьа, къыу лъэпкъыгъуэм хиубыдэ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == Хьэдэкъазым ещхь лӀэужьыгъуэщ, ауэ нэхъ цӀыкӀущ, и пщэ гъэшыкӀари псым зэрытес щӀыкӀэри абы ещхьщ, и пэ дакъэм тес тыкъырыр плъыжьщ. Хъухэр гу лъыптэу нэхъ пӀащэщ анэхэм нэхърэ. Адрей къыухэм къазэрэхэкӀыр теплъэкӀэ я щхьэмрэ пщэмрэ фӀыцӀэу зэрыщытыр. == Здэпсэухэр == Щопсэу Ипшъэ Америкэм и ипщэ лъэныкъуэм. ЩӀымахуэр щрах ищхъэрэ лъэныкъуэм лъэтэжхэу - Парагуайм и ищхъэрэм, Бразилым и ипщэ-къуэкӀыпӀэм. == Ӏусыр == Нэхъыщхьэу я Ӏусым хэхьэр псыудзхэра, я щхьэр псым щӀагъаурэ къыщӀахыр. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Зэнтхъ

Зэнтхъ (лат-бз. Avéna sátiva) - хьэцэпэцэхэм ящыщ къэкӀыгъэ лӀэужьыгъуэщ. ЦӀыхухэм куэд щӀауэ къагъэкӀ. И пкъыхэр занщӀэу см. 100-120-м нэскӀэ докӀейри, мэкъуауэгъуэм и кӀэм бадзэуэгъуэм ирихьэлӀэу, гъашэ къыдедз. И пкъым, бзийхэм цы ятеткъым. Жылэхэр шыщхьэӀум мэхъу. Зэнтхъыр цӀынэ щӀыкӀэ, гъашэ къыдэдзыгъуэм пыбупщӀмэ, Ӏэшым фӀыуэ яшх, мэкъуфӀ мэхъу. Жылэхэм шхыныгъуэ зэмылӀэужьыгъуэ бэуэ къыхах, шы Ӏус хьэлэмэт мэхъу. ЩӀэныгъэлӀхэм къызэралъытэмкӀэ, зэнтхъыр цӀыхухэм къагъэкӀыу щӀадзащ гъуаплъэ лӀэщыгъуэкӀэ зэджэ лъэхъэнэм. А зэманым, ди эрэм и пэкӀэ лӀэщӀыгъуаплӀкӀэ узэӀэбэкӀыжмэ, псэуащ алыдж ӀэзакӀуэ Диехис. Абы и тхыгъэхэращ нэхъапэ дыдэу зэнтхъым тепсэлъыхьыу тхыдэм щыдгъуэтыр. А къэкӀыгъэр лат-бз. «Avena byzantina» жыхуаӀэрщ. Зи гугъ тхыгъэм екӀуэкӀ лӀэужьыгъуэр нэхъ кӀасэу цӀыхухэм къагъэкӀын щрагъэжьар. == НэмыщӀ цӀэхэр адыгэбзэм == Дзэнтхъ - псыжь-инжыдж къэбэрдей псэлъэкӀэ Зэнтхъы - кӀахэ псэлъэкӀэ Зэтхъы - шапсыгъ псэлъэкӀэ == Тхыгъэхэр == Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. Хьэкъун Б. Налшыч. 1992 гъ.

Source: original
Кацусика Хокусай

Кацусика Хокусай (яп-бз. 葛飾 北斎; 1760 - 1849 нэкъыгъэм и 10) - япон лэктыгъакӀэ цӀэрыӀуэ, и лэжьыгъэхэр укийо-э щӀэнхабзэ къудамэм щыщщ. == ГъащӀэм и тхыдэр == Къыздэхъуар Эдо къалэм, 1760 и фокӀадэм. И цӀэдыдэу щытар Токитаро, и гъащӀэ псом лэжьэхукӀэрэ цӀэлей бжыгъэ къиштурэ зэрихъуэкӀащ. ЛъэпкъкӀэ унагъуэ тхьэмыщкӀэ дыдэм къыхэкӀащ. ЛэчкӀэ тхэн щыщӀидзар илъэсих щырикъуам. == ТехьэпӀэхэр == Кацусика Хокусай и лэжьыгъэхэр (урыс.)

Source: original
БгъэдахэщӀудзхэр

БгъэдахэщӀудзхэр (лат-бз. Lupinus) - лӀэужьыгъуэ зыбжанэу гуэша удз лъэпкъэгъущ. == Теплъэр == БгъэдахэщӀудзхэм яхэтщ зы гъэкӀэ, нэхъыбэкӀи къэкӀ лӀэужьыгъуэхэр. Япкъхэр занщӀэу докӀей м. 1-1,5-м нэскӀэ, я тхьэмпэ хъурей, кӀы кӀыхь зиӀэхэр 5-9-уэ зэхэтщ. Удз щхьэкӀэм гъэгъа мэ дахэ къызыкӀэриххэр, Ӏэрамэ кӀыхьу зэхэту гъэмахуэм къыпедзэ. ЛӀэужьыгъуэхэр зэрызэщхьэщыкӀ щытыкӀэхэм хохьэ гъэгъахэм я фэри. == КъыздэкӀыр == Ди щӀыпӀэм Ӏэрысу мыхъумэ, езыр-езыру къыщыкӀкъым. Урысеим къыщагъэкӀ зи гъагъэхэр хужьыфэ, пшэплъыфэ, къащхъуафэ бгъэдахэщӀудзхэр. Куэду щыӀэщ Хуэхуэлеим, Урысыхум, Балтикэ къэралхэм, Азэрбиджаным. Ар вагъэм щӀырагъэубыдэ, щӀыр игъэпшэрыным папщӀэ. Ӏэщым ирагъэшхи къохъу. БгъэдахэщӀудзыр щӀыпӀэ щӀыӀэтыӀэхэм нэхъыфӀыу къыщокӀ. == ЛӀэужьыгъуэхэр == Lupinus albifrons Lupinus albus Lupinus alopecuroides Lupinus angustifolius (БгъэдахэщӀудз щӀыху) Lupinus hirsutissimus Lupinus arizonicus Lupinus arcticus Lupinus atlanticus Lupinus australeus Lupinus chamissonis Lupinus concinnus (БгъэдахэщӀудз лъахъшэ) Lupinus cosentinii Lupinus cytisoides Lupinus difusus Lupinus digitalis Lupinus elegans Lupinus exaltatus Lupinus excubitus Lupinus graecus Lupinus gredensis Lupinus hartwegii Lupinus hirsutissimus Lupinus hispanicus Lupinus La Demoiselle Lupinus linifolius Lupinus littoralis Lupinus luteus (БгъэдахэщӀудз гъуэжь) Lupinus macbrideanus Lupinus mariae-josephi Lupinus mexicanus Lupinus micranthus Lupinus microcarpus Lupinus montanus Lupinus multifloris Lupinus mutabilis Lupinus nanus lupinus neomexicanus Lupinus nootkasensis Lupinus perennis Lupinus pilosus Lupinus polyphyllus Lupinus reflexus Lupinus rotundiflorus Lupinus sulphureus Lupinus texensis Lupinus tidestromii Lupinus truncatus Lupinus variocolor Lupinus varius == Тхылъхэр == Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.

Source: original
Псыкъуаргъ

Псыкъуаргъ (лат-бз. Alcedo atthis) - псыкъуаргъ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == Тхыр, щхьэр - къащхъуэ-лыдщ; жьэгъур, бгъэгущхьэр, ныбэ щӀагъыр - улиягъуафэщ. Лъакъуэ плъыжьщ, дамэбгъуэ кӀэщӀщ, пэ кӀыхь захуэщ. == Здэпсэухэр == Щопсэу Еуропэм, Африкэм, Азиэм я щӀыпӀэ щхьэхухэм. Щогъуалъхьэ нэпкъ задэ псы хуом Ӏуфэхэм, чыцэ, жыг зэщӀэкӀахэр зыӀутхэм. И нэхъыбэм абгъуэр псыщхьэ нэпкъым щащӀ ихьэпӀэр къудамэхэм ягъэпщкӀуу, абы «гъуэкӀэ» уеджэмэ нэхъ хуэфащэщ, и гъэпсыкӀэр апхуэдэщи. Хъури анэри зэдэӀэпыкъуурэ, нэпкъым пэкӀэ къыщырауд бгъуэнщӀагъ см. 30-100-м нэс кууагъыу, къыраудар лъэбжьанэкӀэ къыратхъуурэ. Ар илъэс бжыгъэкӀэ къагъэсэбэп. Гъэм тӀо къраш. Ди псыӀуфэхэм, псалъэм папщӀэ: Балъкъ, Бахъсэн, ИнжыджцӀыкӀу, Инжыджышхуэ, Псыжъ, Шэрэдж, Тэрч я деж мылъэтэжу щопсэу. Я бжыгъэкӀэ курытщ. == Ӏусыр == Ӏус нэхъыщхьэр бдзэжьейщ. Яшх гъудэбадзи, хьэмблыуи, псы псэущхьэ цӀыкӀуфэкӀухэри. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Къэхъун

Къэхъун (урбз. Кахун) - Аруан къедзыгъуэм хыхьэ къуажэ. == Хэкумэтхыр == Къуажэр къедзыгъуэм икум итщ. Къедзыгъуэ къалащхьэ Нарткъалэ нэс 3 км дэлъщ, Налшык къалэ нэс 32 км дэлъщ. Нэхъ пэгъунэгъу къуажэхэр - Псынабэ, Ишхъэрэ Къуэжьыкъуей. ЩӀыпӀэм псынэхэр щыкуэдщ, щӀыщӀагъ псыхэр щӀым мыкуууэ зэрырижэм къыхэкӀыу. И ику лъэгагъыр 297 метрэкӀэ хы Ӏуфэм къыщхьэщокӀ. Къуажэм и дыгъэкъухьэпӀэ лъэныкъуэр Нарткъалэ хыхьэным нэсащ. == Тхыдэ == Къуажэр къызыгъэунэхуар Къэбэрдейм цӀэ зиӀауэ щта Докъушыкъуей пшыхэращ 1846 гъэм. 1850-1856 гъэхэм Къэбэрдейм щрагъэкӀуэкӀа щӀы реформэхэм къыхэкӀыу къуажэм къыхагъэхьахэщ пэмэжу щыт къуажитӀ - Пэнэжь хьэблэрэ Ӏэпщэу хьэблэрэ. 1862 гъэм Къуэшырыкъуей къуажэ къиӀэпхъукӀри Докъушыкъуей къуажэ къэӀэпхъуащ уэркъ Шыпщхэр я цӀыхухэр ягъусэуи, къуажэм ипшэкӀэ тӀысахэщ хьэблэщӀэ ящӀхэри. Абы къыхэкӀыу къуажэм цӀитӀ зэрихьэрт - Докъушыкъуейрэ Шыпщейрэ. 1920 гъэм советхэм Къэбэрдейр яубыда иуж,къуажэм и цӀэр яхъуэжащ, пшыхэмрэ уэркъхэмрэ я цӀэр зэрызахьэм щхьа. ЦӀэщӀэу къуажэм фӀащащ - Къэхъун. == Джылэ == Джылэ дэсым и Ӏувагъыр - 210 цӀыху/км² Лъэпкъ дэсхэр (2010 гъэ) == ЕджапӀэхэр == Курыт еджапӀэ No 1 Курыт еджапӀэ No 2 == Сымаджэш == Зы къуажэ сымажэшрэ зы къедзыгъуэ сымаджэшрэ дэтхэщ. == Дин == Зы мэжджыт дэтщ. ЕТӀуанэр ящӀыну къуажэдэсхэм я мурадщ. == Экономикэ == Къуажэм ину щаужьащ бэтрэджан, нащэ икӀи нэгъуэщӀ къэкӀыгъэхэр нэхъ къагъэкӀ. Къуажэм теплицэкӀэ зэрпхьпр. == ЦӀэрыӀуэ къыщыхъуахэр == ХьэхъупӀащэ Ӏэсхьэд и къуэ Амирхъан - адыгэ тхэкӀуэ, усакӀуэ. == ТехьэпӀэхэр == Аруан къедзыгъуэ сайтым къужэм и напэкӀуэцӀ

Source: original
КъикӀыхэкӀ

КъикӀыхэкӀ (лат-бз. Saxicola rubetra) - жьыкъан лъэпкъ, къикӀыхэкӀ лъэпкъэгъущ. == Теплъэр == Теплъэр къызэрыкӀуэу дахэщ. Хъухэм я тхыцӀэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ, къабзий, цы гъунэхэр - щхъуэ-улъияфэщ. Пэ лъэдакъэм къыщыщӀэдзауэ нащхьэмкӀэ набдзэ хужь ирокӀуэкӀ. Дамэхэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ ӀэпапӀэ хужь тӀурытӀ яхэсу. Жьэгъур, хулъащхьэр, джабэхэр гъуэжьыфэщ, ныбэ, кӀэ щӀагъхэр хужь-гъуэжьыфэщ. КӀэ къыхэкӀыпӀэр хужьщ, ауэ кӀапэ дыдэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ. Анэхэм я теплъэр нэхъ фагъуэщ. Унэбзум нэхърэ нэхъ цӀыкӀущ. == Здэпсэухэр == Щопсэу мэз лъапэхэм, мэз гъэуапӀэ чыцэу зэхэкӀэжахэм, удз кӀыр здэщыӀэ хъупӀэхэм, бгыхэм. Еуропэ псом ущыпэщӀохуэ, щӀымахуэр Африкэ Курытым щрехыр. Къаукъазым деж м. 2000-м нэс зи лъэгагъ къущхьэхэм щыӀэщ. Абгъуэ щащӀ удз Ӏув щӀагъым, зэзэмызи - жыг уахэм я лъабжьэ щӀагъым. == Ӏусыр == Нэхъыщхьэу и Ӏусыр гъудэбадзэ, хьэпщхупщ, нэщӀэпкӀэ, бэдж нэмыщӀыуи мэракӀуэхэкӀ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Атолл

Ато́лл - лагунэр хъуреибзэу е хъурей зэпычауэ къэзыухъуреихьыу щыт коралл тӀыгу. Нэхъ пэжу жыпӀэм атоллыр хышхуэм и лъэгум щыщӀэдзауэ псыщхьэм нэс къыдэкӀуей лъэгапӀэщ, и щхьэр кораллкӀэ дэщӀеижауэ икӀи и хъуреягъ тӀыгу цӀыкӀу гупкӀэ къэхъуреихьыжахэу. Хъуреибзэу щыт атоллхэм я лагунэр хышхуэм ӀузвкӀэ епхахэу щыткъым. Лагунэм ит псыри хышхуэм елъытауэ и щыгъуагъыр нэхъ мащӀэу щытщ. Атоллыр зэпыча хъурейуэ щытым, абыхэм я лагунэр хышхуэм ӀузэвкӀэ епхахэу щытщ тӀыгу цӀыкӀу къом къагъэхъухэу. Атоллхэр къохъу вулкан тӀыгухэр щыбзэхыжхэм деж. == Этимологиэ == «Атолл» псалъэр, малдивыбзэ псалъэ атолу (އަތޮޅު) къытехъукӀауэращ. == Атоллыр зэрыщыт == И нэхъыбапӀэм атоллыр ӀыхьищкӀэ зэхэлъщ: атоллым и щӀыб, риф платформэ итӀанэ лагунэ. Атоллхэм я лъэгапӀэ нэхъ инхэр метрэ 3-4 фӀэкӀ хабзэкъым. Атоллхэм зэмылӀэужыгъуэ щытыкӀэрэ конфигурациэрж яӀынкӀэ хъунущ. Дунейм и нэхъ ин дыдэ атоллу ябжыр, архипелаг Маршалл тӀыгухэм яхэт атолл Куаджалейнщ. Абы и инагъыр 2336 км² мэхъу, абы щыщу 92% еубыд лагунэ 300 километрэкӀэ хэшам. Псори зэхэту а атоллым и тӀыгу цӀыкӀу 92-м я инагъыр 14,5 км² мэхъу. Атолл цӀыкӀухэр хэгъэкӀауэ, мыдрей атоллхэм рифхэм процент зытӀущщ атоллым и инагъым щыщу яубыдыр. ЩӀыхым процент Ӏыхьэ тӀэкӀущ яхуэзэр. Адрейхэр псори лагунэм иубыду щытуращ. Ауэ псалъэм папщӀэ атолл Пангелаим рифмэ щӀымрэ яхозэр атоллым и инагъ 4 км² щыщу 3 км². Атоллхэр и нэхъыбэм къохъухэр коралл рифхэм вулкан тӀыгур псыщхьэм деж Ӏэлъыным хуэдэу хъурейуэ къыщаухъурейм деж. И нэхъыбапӀэм деж абы къыхэкӀыу вулканыр псы щӀагъым йотӀысэхыж. Апхуэдэу къэмыхъум, курылъ атолл къохъу, вулкан тӀыгур лагунэм и кӀуэцӀым иту. ЩӀым аткӀи зиӀэту щтымэ, Ӏэта атолл къохъу. ТӀысу щтымэ тӀыгур щӀэлъэфа атолл мэхъу. == ТехьэпӀэхэр == Scott G. A. J., Rotondo G. M."A model for the development of types of atolls and volcanic islands on the Pacific lithospheric plate". USA, Washington D. C.: Smithsonian Institution, 1983 (индж.) Fosberg G. «Story of an oceanic arcipelago». USA, Washington D. C.: Smithsonian Institution, 1994 (индж.) Rapaport Moshe. «Population pressure on cowl atolls: trends and approaching limits». USA, Washington D. C.: Smithsonian Institution, 1990 (индж.)

Source: original
Республикэ Калифорниэ

Республикэ Калифорниэ - Ишхъэрэ Америкэм щыӀауэ щта къэрал. АШЗ-ым къиӀэпхъукӀахэм 1846 гъэм, мэкъуауэгъуэм и 14-м къэрал щхьэхуиту забжыжауэ щытащ. Къэралыр ауэ мазэ нэхъ мащӀэщ зэрыщыӀар. Бадзэуэгъуэм и 9-м ар АШЗ-м хыхьащ. Къэралыр щхьэхуитыху абы иджыри иреджэу щтащ Мыщэ ныпым и республикэу. == Тхыдэ == 1846 гъэм, нэкъыгъэм и 13-м АШЗ-рэ Мексикэрэ зэзэуэн щӀадзащ. Калифорниэм щыпсэу американхэм абы теухуауэ зыри ямыщӀэу, я щӀыпӀэ капитаным и унафэкӀэ зыкъаӀэтри, Мекикэм и Ишхъэрэ Калифорниэм и комендантыр тутнакъым ирадзэри, щхьэхуит къэрал Республикэ Калифорниэу загъэлъэпӀащ, Сономэ къалэр я къэлащхьэ ящӀри. Республикэм и президенту хахащ Уиллиам Ид. Ар махуэ 25-кӀэ республикэм и пэщтыхьу щытащ. Бадзэуэгъуэм и 7-м, Калифорниэ Ӏуфэм американэ кхъухьыдзэр къитӀысыкӀри АШЗ-р Мексикэм зэрезэуар, республикэм жэраӀуэ щтащ. МахуитӀ дэкӀа иуж, бадзэуэгъуэм и 9-м зыкъызыӀэтахэм мурад ящӀащ республикэр якъутэжу, АШЗ-м хэхьэнухэу. АШЗ-м дэщӀыуи Мексикэм езэуэну. Республикэм и ныпу щтар иужкӀэ, Калифорниэ АШЗ-м и зы штат хъуа иуж зэхъуэкӀа тӀэкӀу иӀэу штатм и ныпу ящӀыжауэ щтащ. == Литературэ == Bancroft, Hubert Howe The Works of Hubert Howe Bancroft, History of California vol 22 (1886). Also at History of California, VOL. V. 1846-1848 Rice, Richard B. et al., The elusive Eden: A new history of California (2001) ch 7. Harlow, Neal California Conquered: The Annexation of a Mexican Province 1846-1850, ISBN 0-520-06605-7, (1982)

Source: original
Африкэ

Африкэ - хы Курытымрэ хы Плъыжьымрэ ишъхъэрэмкӀэ щыӀа, океан Атлантикэм икъуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм, Индиэ океаным икъуэхьапӀэ лъэныкъуэмкӀэ, Еуразиэм яуж етӀуанэ иинагъымкӀэ. Иинагъыр 30 065 000 км² мэхъу. ИшӀыпӀэм 55 къэрал хэт, 4 къамылъытауэ, 5 хуиту (хы тӀыгу шӀыпӀэ). Африкэм иджылэр милиард хуэдиз мэхъур. == ЦӀэр == Япэу "афри" псалъэкӀэ Кэрфэгеным дэсахэм ямыпэджыжьу псоу цӀыхухэм яджэт. А псалъэр финикий афарым хабжэ "сыбэ" къырагъэкӀыу. Римхэм Кэрфагеныр щаубыдым, куейм АфрикэкӀэ еджу кӀадза. Абы яуж къэрал къыбгъэдэлъу хъуами. Апхуэду континент псом къытена цӀэр. == Лъэпкъхэр == Африкэ лъэпкъ тхыгъэмкӀэ техьа.

Source: original
Къуапэ

Къуапэ - хым ерэ нэгъуэщӀ псылъэм дыхьэ щӀым и кӀэух. Дунейм нэхъ цӀэрыӀуэу щытхэщ материкхэм я кӀэух къуапэхэр. == Къызэрыхъухэр == Къуапэхэр къагъэхъу Ӏерозиэм еригъэкӀуэкӀ процессхэм. Ахэр къохъу пшахъуэ Ӏуфэм Ӏулъхэр псым зэщӀилъасэурэ, быдэ къэхъугъэхэр къыщигъанэм деж. == Материкхэм я къуапэхэр == Африкэ ишхъэрэ - Къуапэ Рас-Бен-Саккэ къуэкӀыпӀэ - Къуапэ Рас-Хьафун, Гуардафуй ипшэ - Къуапэ Агулас, Къуапэ ГугъэфӀ къухьэпӀэ - Къуапэ Алмади Аустралиэ ишхъэрэ - Къуапэ Йорк къуэкӀыпӀэ - Къуапэ Байрон ипшэ - Къуапэ Сауф-Поинт къухьэпӀэ - Къуапэ Стип-Поинт Еуразиэ ишхъэрэ - Къуапэ Челускин къуэкӀыпӀэ - Къуапэ Дежнев ипшэ - Къуапэ Пиай къухьэпӀэ - Къуапэ Рока Азиэ ишхъэрэ - Къуапэ Челускин къуэкӀыпӀэ - Къуапэ Дежнев ипшэ - Къуапэ Пиай къухьэпӀэ - Къуапэ Бабэ Еуропэ ишхъэрэ - Къуапэ Нордкин къуэкӀыпӀэ - ? ипшэ - Къуапэ Тарифэ къухьэпӀэ - Къуапэ Рока Ипшэ Америкэ ишхъэрэ - Къуапэ Галинас къуэкӀыпӀэ - Къуапэ Сейшас, Къуапэ Кабу-Бранку ипшэ - Къуапэ Фроуард къухьэпӀэ - Къуапэ Париниас Ишхъэрэ Америкэ ишхъэрэ - Къуапэ Мерчисон къуэкӀыпӀэ - Къуапэ Сент-Чарлз ипшэ - Къуапэ Мариатэ къухьэпӀэ - Къуапэ Уелс Принц == НэгъуэщӀ цӀэрыӀуэ къуапэхэр == Къуапэ Канаверэл Къуапэ Горн Къуапэ Удзыфэ

Source: original
Къыухэр

Къыухэр (лат-бз. Cygnus) - къуалэбзу лъэпкъыгъуэщ. == Теплъэр == Псыес къуалэбзухэм я нэхъ пӀащэщ. Я теплъэкӀэ хужьхэ, щхъуафэхэ е фӀыцӀэхэ. Хъухэмрэ анэхэмрэ я теплъэкӀэ зэфэгъу. Къыухэр къазхэм зэращхьэщыкӀыр я пщэ кӀыхымрэкӀэ я инагъымрэкӀэ (нэхъ индыдэхэм ч. 15 къашэч). Я лъакъуэхэр кӀэщӀ, ауэ дамэ лъэщхэр ятет. == ЗэхэгъэкӀыгъэр == Лъэпкъыгъуэм лӀэужьыгъуэ зэщӀиубыдэхэр: КъыуфӀыцӀэ (Cygnus atratus) КъыупщэфӀыцӀэ (Cygnus melanocoryphus) Хьэдэкъаз (Cygnus olor) Cygnus buccinator Америкэкъыу (Cygnus columbianus) Тундрэкъыу (Cygnus bewickii) Къыу (Cygnus cygnus) == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Дыщэджэд

Дыщэджэд (лат-бз. Pavo cristatus) - мэзджэд лъэпкъщ. == Теплъэр == Джэд хэкӀыгъуэ лӀэужьыгъуэ пӀащэщ. Щхьэр, пщэр, бгъащхьэр къащхъуэщ, тхыцӀэр удзыфэщ, пкъы щӀагъыр фӀыцӀэщ, адакъэм и кӀэц кӀыхьхэм щхъуэкӀэплъыкӀэ нэрынэхэр бэуэ хэс. Анэр нэхъ цӀыкӀущ, теплъэри апхуэдэу щӀэращӀэкъым, кӀагуэщ. == Здэпсэухэмрэ шэнымрэ == ЩӀылъэрыгъуалъхьэщ. Джэджьейхэм цы Ӏув ятету фампӀэхэм къопщ. Ӏэлу щопсэу Пакистэным, Индиэм, Шри Ланкэмрэ я мэзхэм, къуажэхэм я мыпэжыжэу. ЗэрыхуагъэфашэмкӀэ, Еуропэм къышащар е 5-нэ лӀэщӀыгъуэращ, а лъандэри пщӀантӀэ гъэдахэ хьисэпкӀэ къэрал куэдым унагъуэхэм щаӀыгъщ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
БжэнщӀэф теплъэ хэкӀыгъуэр

БжэнщӀэф теплъэ хэкӀыгъуэр (лат-бз. Caprimulgiformes) - хуабжьу хэкӀыгъуэ бэгъуащ, дунем зы къэралъыгъуи теткъым абы щыщ лӀэужьыгъуэ здэщымыӀэ. Лъэпкъитху мэхъу. Ахэр лъэпкъыгъуэ 19-рэ лӀэужьыгъуэ 92-рэу гуэшыжащ. Жэщ къуалэбзухэм щакӀуэн яублэ пшапэр зэхэуа нэужь. Я цыр щабэщ, Ӏувкъым. Щогъуалъхьэ щӀылъэм, бгъуэнщӀагъхэми, жыг гъуанэхэми. Я зы гъуэлъхьэгъуэр джэдыкӀэ хужьыфэу 4-м щӀигъукъым. Абгъуэ щӀыныр, къишыныр, шыр пӀыныр анэми хъуми зэдахь. ХэкӀыгъуэм деж гу зылъыуегъатэ зи лӀэужьыгъуэхэр (Курыт, Ипщэ Америкэм щиӀэхэр) зэры нэхъ пӀащэмкӀэ. Лъэпкъ Steatornithidae Лъэпкъыгъуэ Steatornis Лъэпкъ Podargidae Лъэпкъыгъуэ Podargus Лъэпкъыгъуэ Batrachostomus Лъэпкъ БжэнщӀэф абрагъуэ лъэпкъыр (Nyctibiidae) Лъэпкъыгъуэ БжэнщӀэф абрагъуэхэр (Nyctibus) Лъэпкъ Aegothelidae Лъэпкъыгъуэ Aegotheles Лъэпкъ БжэнщӀэф лъэпкъыр (Caprimulgidae) Лъэпкъыгъуэ Nyctiprogne Лъэпкъыгъуэ Podager Лъэпкъыгъуэ Lurocalis Лъэпкъыгъуэ Chordeiles Лъэпкъыгъуэ Nyctidromus Лъэпкъыгъуэ Phalaenoptilus Лъэпкъыгъуэ Siphonorhis Лъэпкъыгъуэ Nyctiphrynus Лъэпкъыгъуэ БжэнщӀэфхэр (Caprimulgus) Лъэпкъыгъуэ Macrodipteryx Лъэпкъыгъуэ Hydropsalis Лъэпкъыгъуэ Uropsalis Лъэпкъыгъуэ Macropsalis Лъэпкъыгъуэ Eleothreptus == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Микеланджело

Микеланджело Буонарроти (1475 гатхэпэм и 6 - 1564 мазаем и 18) - Урымым щыщ цӀэрыӀуэ хулъхугъэ, ЗэфӀэувэжьыныгъэм техуауэ щыпсоуа - лэчтхыгъэм, мывэӀэшъагъэм, усэм теухуауэ и лэжьыгъэхэр. == Гъашъэм и тхыдэр == Къыздэхъуар къалэ Капрэзэм (Тоскана хэкум) ӀэнатӀэпӀашъхьэ зиӀэ хулъхугъэм и унагъуэм. ИцӀэр тезыӀуар ядэра, а цӀэр Тхьэм и пӀалъэкӀэ къытеху къиӀохут. КӀалэцӀыкӀум и анэр илъэсих щыхъум идежь дунем ехыжьа. 1488 гъэм Микеланджело лэчтхыгъэ цӀэрыӀуэ Доминик Гирландайо идежь еджэну Ӏохьэ, илъэскӀэ абым идежь щыӀа, яужкӀэ мывэӀэшъагъэм зырегъасэ Бертолдо ди Джованни идежь. Микеланджело и япэрей лэжьыгъэхэр - релиеф «КӀэлъем Ӏус Мадонна», «Кентавырхэм я зауэ». Рым идежь Микеланджело сын «Вакх» ешъыр (1496-1497). Микеланджело и сын нэхъ цӀэрыӀуэр - «Даут и сын». 1508-1512 гъэхэм Микеланджело лэчкӀэ етх Систина капэллэр Ватиканым. 1534 гъэм Микеланджело къыдэмкӀыжьу Рым дотӀысхьэ. ИкӀэм, илъэс 30 псоужьар Микеланджело усэмрэ лэчтхыгъэмрэ пылъа. Рым иде дунем ехыжьа. == ТехьэпӀэхэр == Гъашъэм и тхыдэр

Source: original
Тхьэрыкъуэ хэкӀыгъуэр

Тхьэрыкъуэ теплъэхэр (лат-бз. Columbiformes) - лъэпкъитӀ зызэщӀэзубыдэ хэкӀыгъуэщ. Зыхеубыдэ: дронтхэмрэ тхьэрыкъуэхэмрэ. Япэрейм хыхьэ лӀэужьыгъуищыр дунейм зэртемытыжрэ илъэс мин 40 хуэдиз мэхъу. ЕтӀуанэм хиубыдэ лӀэужьыгъуэхэр дэнэ щӀыпӀи щопсэу. == Здэпсэухэр == Урысейм уащыхуозэ лъэпкъигъуищым ящыщ лӀэужьыгъуэ II-м. Тхьэрыкъуэ лӀэужьыгъуэхэм я нэхъыбэр мэзхэм щыӀэщ, уащыпэщӀохуэ къырхэм, уэххэм, цӀыху псэуалъэхэм. Хъумрэ анэмрэ гъусэ гъащӀэ псомкӀэ зэхуохъу. ДжэдыкӀи 2-3 нэхъыбэ къакӀэцӀкъым. Илъэсым тӀо, нэхъыбэри къизыш яхэтщ. == Ӏусыр == Ӏус нэхъыщхьэр къэкӀыгъэ жылэ, хьэпщхупщ. == Лъэпкъхэр == Дронтхэр - дунем темытыж къуалэбзу мылъатэ пӀащэ. ЛӀэужьыгъуищ хъухэр, лъэпкъыгъуитӀым хиубыдэхэу. ХытӀыгу Маврикий, Родригес, Рейунион жыхуиӀэхэм щыпсэуахэщ. Тхьэрыкъуэ лъэпкъыр. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Бгъэнджэдышхуэ

Бгъэнджэды́шхуэ (лат-бз. Porzana paykullii) - мэкъупӀэджэд лъэпкъым хохьэ. Щопсэу Урысейм и КъуэкӀыпӀэ Жыжьэм, Азиэм, Индонезиэм. И теплъэкӀэ адрей бгъэнджэдхэм нэхърэ нэхъ инщ - натӀэ щыгум ӀэпапӀэ плъыжь иӀу тетщ, щхьэщӀыбыр, щыбыр, кӀэр, дамэхэр гъуабжу щытщ, и жьэгъур хужьщ, нэӀур, пщэм и гупэр, бгъэр гъуэплъыфэщ, ныбэ щӀагъым щыщӀэдзауэ и кӀэм нэс и цыр фӀыцӀэу макуэ, кусэ хужьхэр ирикуӀэу. == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
КъэкӀыгъэхэр

КъэкӀыгъэхэр (лат-бз.: Vegetabilia) - организм ишэгъуэ бжыгъэкӀэ зэхэтхэм ящыщ. КъэкӀыгъэхэр лӀэужъыгъэ бжыгъэкӀэ зэхокӀхэр - абыхэм ящыщ жыгхэр, пабжъэхэр, удзхэр пэмыкӀхэр. Биологиэм а и лъэныкъуэм елэжьыр КъэкӀыгъэщӀэныгъэра. == Тхыдэр == Гупшысыгъэ къэкӀыгъэр зыцӀэр джоуэ куэдкӀэ зэшъхьэщокӀыр. Япэреуэ абым яуж ихьатэр Аристотел, къэкӀыгъэхэр псэ зыӀутхэмрэ (псэушъхьэхэмрэ) псэ зӀумытхэмрэ я зэхуакум дигъувауэ. КъэкӀыгъэхэр псоуэ, псэ зӀут хуэду игъувахэ ауэ езырезырху земыкӀуэфху (псэушъхьэхэм абыкӀэ япэщыгъэуву). Яужым бактериэхэмрэ архейхэмрэ къагъуэта, къэкӀыгъэ гурыӀуэгъуэ щэӀахэм париукӀи хэмыхуэфху. ХХ лъэхъэнэм и кум Ӏэргъэбэгухэмрэ псыудз гуэрэхэмрэ шъхьэхуит категориу къыхагъэкӀахэ, псырыжэрэ лъабжъэгъуэрэ зэрыямыӀэм шъхьэкӀэ адрей къэкӀыгъэхэм зэрыяӀэм хуэду. == Эволуциэ системэмрэ классификациэмрэ лъэпкъыгъуэмрэ == Лъэныкъуэгъухэр, гупкӀэ зэхэгъэхьаху: Псыудзхэр Algae Эугленпсыудзхэр Euglenophyta Пикобилифитпсыудзхэр Picobiliphyta Этероконтрофитхэр Heterokontophyta Гъуабджэпсыудзхэр Phaeophyta Гъуэжьпсыудзхэр Xanthophyta Дыщэпспсыудзхэр Chrysophyta Басилиарпсыудзхэр Bacillariophyta Архепластидэхэр Archaeplastida Нематофипсыудзхэр Nematophyta † Плъыжьпсыудзхэр Rhodophyta Каропсыудзхэр Charophyta Удзыфэпсыудзхэр Chlorophyta КъэкӀыгъэнэхъышъхьэхэр Embryophytes Лыцхэр Bryophytes Маркантиопитхэр Marchantiophyta Антоцеротосурэтхэр Anthocerotophyta Лыцсурэтхэр Bryophyta ПсырыжэкъэкӀыгъэхэр Tracheophytes Пистолосурэтхэр Psilotophyta Птеридосурэтхэр Pteridophyta Ликоподсурэтхэр Lycopodiophyta Офиоглоссурэтхэр Ophioglossophyta ДжэдупащӀэсурэтхэр Equisetophyta ЖылэкъэкӀыгъэхэр Spermatophytes ПтеридожылэщӀхэр Pteridospermatophyta † Джынкджосурэтхэр Ginkgophyta Гнетосурэтхэр Gnetophyta Тхьэмпэбанэхэр Pinophyta Цыкадосурэтхэр Cycadophyta Джылэзэхуэшъа Magnoliophyta Тхыдэм я зэхэдзыгъуэр зэрекӀуэкӀар: == КъэкӀыгъэхэм я зэфӀэтыкӀэр == КъэкӀыгъэхэм я хэшэгъуэхэм гулъытыгъу яӀэр я инагъыра (сантиметэ зтӀущым нэсу) хэшэгъуэпкъыр Ӏуву щыт, целулозэм щыщу. Гуэшыгъуэм идежь блыныр зэрзэфӀэувэр тхъурымбэ къыхэкӀымкӀэ (фрагмапластыр). КъэкӀыгъэхэм я хэшэгъуэхэр шэкӀыу зэхохьэхэ. КъэкӀыгъэхэм я шэкӀым хэшэгъуэ зэхуакупкъ яӀэкъым, хэшэгъуэ лӀа бжыгъэ яхэт (склеренхимэмрэ пхъэмыфхэмрэ хуэдэхэр). Абыхэм пэмыкӀыу, псэушъхьэхэм зэрамыхьчыр я шэкӀыр хэшэгъуэ тип бжыгъэкӀэ зэхэтыфыну. КъэкӀыгъэхэм я нэхъыбэхэр пкъызэщхьэщыдзауэ щыт. Тип зтӀыщ щыӀэ я пкъызэфӀэтыкӀыу: талос - абым идежь пкъыр зыуэ псоуэ щыт, зы удзыфэ тхьэмпу, тхьэмпэкъудамэ - абым идежь пкъыр гъэчсурэту щыт, тхьэмпэ тету (лъабжъэ яӀэкъым; лэцсурэтхэм я нэхъыбэхэр), лъабжъэкъудамэхэр - пкъыр гуэшыгъу зэхэбгъэкӀ щыхъунур: лъабжъэлъэнукъуэ; пкъылъэныкъуэ. == ТехьэпӀэхэр == КъэкӀыгъэхэр Совет Энциклопедиэшхуэм (урысыбзэ) Arboretum, КъэкӀыгъэхэр Франсиско Маррокин и Университет (эспаныбзэ

Source: original
Бгъащхъуэ

Бгъащхъуэ (лат-бз. Aquila nipalensis, ур-бз.: Степной орёл) - псэушъхьа, шакӀуэ-бзу, бгъыхэм ящыщ. == Аплъэпкъыр == ИкӀыхьагъыр см. 60 - 85, дамэм икӀыхьагъыр см. 51 - 65, ихьалъагъыр кг. 2, 7 - 4, 8 мэхъур. Бгъашъхъуэхэм я бзыхэр хъухэм нэхъри нэхъ ину щытхэ. Бгъашъхъуэхэм яфэр (илъэсипӀлӀым къыщыкӀэдзауэ) гъуабджэ-кӀыфӀу щыт, шъхьакӀыбым цы плъыжь хэт куэдхэм, дэмашъхьцхэмрэ, дамэм илъэныкъуэцхэмрэ гъуабджэ-кӀыфхэ, якумкӀэ псыфэ хэлъу ирикӀу. Нэм ихъуреягъыр гъуабджэ-гъуэжьыфу щыт, ипэр псыфэ-фӀыцӀэ, лъэбжъанэхэр фӀыцӀэ, лъакъуэхэм фэр гъуэжьу щыт. Япэрей гъэм чырхэм яфэр гъуабджэ-пшэхъуафу щыт, цыхэм гъуэжь хэпхъауэ, дамэ илъэныкъуэцхэр гъуабджу щытхэ, ягъунэхэр гъуэжьу. == Здэпсохэр == Бгъашъхъуэхэр иипшъэ шӀыпӀэхэм щыӀахэр гъэпсом щыпсэуху щыт, ишъхъэрэмкӀэ щыӀахэр шӀымахуэм мэкуэчхэ. Бын къэздырач лъэныкъуэхэм Сыбырым ипшъэ-къуэкӀыпӀэмрэ ипшъэ-къуэхьапӀэмрэ, Азиэ Курытыр, Хъутэйм икъуэхьапӀэ лъэныкъуэм щыщ, ишъхъэрэ-къуэхьапӀэ, ипшъэ, курыт Африкэр, Индиэр джоуэ хеубыдэ. Бгуъэхэр шӀым, пабжъэхэм, бгъуэнхэм, мэкъу Ӏатэхэм щешъыр, зэзэмызэкӀэ жыгхэм иэ столбэхэм. ДжэдыкӀэхэр щагъэтылъыр (къуэхьапӀэ лъэныкъуэхэм) - мэлыжьыхьым икӀэхэм, (къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэхэм) - нэкъыгъэм икухэм. ИгъэтӀылъыр джэдыкӀыу 1 - 2, яфэр хужьу, гъуабджэ хэпхъауэ. Махуэ 40 - 45 тес. Чырхэр бгъуэм мэзитӀ хуэдизкӀэ къонэхэ. == Яшхыр == Нэхъыбэм зэшъакӀэхэр дзыгъуэхэм, тхьакӀумэкӀыхьхэм, нэхъ макӀыу бзу мы инхэм, блэ, щындырхъуэ амэ... == Статусыр == Псоушъхьа кӀуэдхэм ящыщ, шӀыпӀэ здэпсоуэ хъуам макӀэ мэхъухэ

Source: original