Машина

эшләүсе машина, матди объекттарҙы, энергияны йәки мәғлүмәтте эшкәртеү, тапшырыу, тапшырыу һәм файҙаланыу процесында кешенең туранан-тура ҡатнашлығынан тыш, идара итеүҙең бирелгән программаһы буйынса үҙ функцияһын үтәй. Технологик машиналар (мәҫәлән, металл ҡырҡыусы автоматтар, ҡойоу машиналары, автоматлаштырылған агрегаттар һ.б.), энергия (автоматик ҡулайламалар һәм электр системалары, электростанциялар һәм селтәрҙәр саралары), транспорт (автохикинг, автопилот), компьютерҙар, сауҙа автоматтары (автоматик бешереү машинаһы, автоматик цех), көнкүреш машиналары бар. Хеҙмәт шарттарына һәм ҡулланылған энергия төрөнә ҡарап, механик, гидравлик, электр (электрон), пневматик һәм берләштерелгән ҡоролмаларҙы үҙ эсенә алған автоматтар бар. Автоматлаштырылған ҡулайламалар (ярымавтоматик приборҙар) - алдан билдәләнгән идара итеү программаһы нигеҙендә башҡарылған дежур циклы өҙөлгәс, уны ҡабатлау өсөн мотлаҡ кеше ҡыҫылышы кәрәк булған машиналар (кофе машинаһы, микротулҡынлы мейес һ. б.). == Машинаның эшенә дөйөм характеристика == Машина үҙенең тәғәйенләнешенә түбәндәге билдәләр хас булған осраҡта ғына яуап бирә: етештереүсәнлек - ни тиклем юғары булһа, етештереүҙең үҙҡиммәте лә шул тиклем түбәнерәк; экономиялылыҡ - машина ҙур һөҙөмтәлелеккә эйә булырға, бәләкәйерәк майҙанды биләргә, энергияны, яғыулыҡты аҙыраҡ тотонорға, теүәллекте арттырырға, хеҙмәтләндереү һәм ремонтлау өсөн хеҙмәтте аҙыраҡ талап итергә тейеш һ. б. Быларҙың барыһына ла машинаның проектлау схемаһын камиллаштырыу, уның төп параметрҙарын һәм конструкция формаларын рациональ һайлап алыу, машинаны көйләү һәм контролдә тотоуҙың автоматик системаларын ҡулланыу һәм эксплуатация режимын оптималләштереүҙе тәьмин итеү иҫәбенә өлгәшергә мөмкин; эксплуатация ышаныслылығы - билдәләнгән функцияларҙы үтәү өсөн машинаның үҙсәнлеге, шул уҡ ваҡытта алдан билдәләнгән ваҡыт арауығында үҙенең эксплуатация күрһәткестәрен рөхсәт ителгән сиктәрҙә һаҡлау мөмкинлеге. Машинаның ремонтҡа минималь сығымдар менән билдәләнгән ваҡыт арауығында бәлә-ҡазаһыҙ эшләү ихтималлығы ышаныслылыҡ күрһәткесе булып тора. Бәлә-ҡазаһыҙ эшләү ихтималлығы ни тиклем яҡшыраҡ, машинаның ышаныслылығы ла шул тиклем юғары; оҙаҡҡа сыҙамлылығы - машинаның һәм уның компоненттарының иҫкереү, туҙыу, коррозия һ. б. тәьҫиренә сыҙамлылығы. Көсөн, формаһын һәм дәүмәлен, эш итеүгә ҡаршы тороусанлығын, кәрәкле механик ҡатылыҡ, йылылыҡ һәм тирбәлеүгә ҡаршы тороусанлығын һаҡлап, техник документация талаптарына ярашлы билдәләнгән функцияларҙы үтәй алған машинаның торошон билдәләй. Машина деталдәренең ҡулайлылығы уларға тейешле дәүмәлдәр һәм формалар биреү, уларҙы эшләү өсөн материалдарҙы нығындырыусы технологиялар ярҙамында рациональ һайлап алыу, коррозиянан һаҡлау һәм тейешле майлау ярҙамында тәьмин ителә; конструкцияның технологиялылығы - мащина конструкцияһын етештереүҙең оптималь шарттарына тап килеү дәрәжәһе; машинаның экологиялылығы - уның үҙ функцияларын тирә-яҡ мөхиткә зарарлы йоғонто яһамайынса башҡарыу һәләте йәки бындай йоғонтоларҙы кәметеү. Машинаны проектлауҙа һәм төҙөүҙә техник яҡтан таҙа энергия сығанаҡтары ярҙамында, сәнәғәт биналарының зарарлы матдәләр менән бысраныуын булдырмау, етешһеҙлектәрҙән һуң, эшкәртеү мөмкинлеген иҫәпкә алып, деталдәр өсөн материалдар ҡулланыу, шау-шыу һәм тирбәлеү кимәле түбән булғанда машинаның эшмәкәрлеген тәьмин итеү өсөн кәрәк. файҙаланыуҙа хәүефһеҙлек машина конструкцияһының аварияһыҙ техник документация менән билдәләнгән хеҙмәт осоронда, шулай уҡ уға бәйле башҡа объекттарҙа ғәҙәти файҙаланыуға яраҡлылығын ҡылыҡһырлай. хаҡы - тәү сиратта машинаның ауырлығына бәйле; ни тиклем бәләкәйерәк булһа, металдарҙы һәм башҡа материалдарҙы шул тиклем күберәк экономиялаһа һәм машинаның үҙҡиммәте лә шул тиклем түбәнерәк була. Үҙҡиммәтенә башҡа бик күп факторҙар ҙа йоғонто яһай, мәҫәлән, етештереүҙең технологик процесын камиллаштырыу дәрәжәһе, станоктың конструкцияһын берләштереү дәрәжәһе, уны эшләү өсөн кәрәкле материалдарҙың һәм һатып алынған продукцияның үҙҡиммәте һ. б. Беренсенән, машина проект документацияһы талаптарына һәм нормаларына, техник шарттарға һәм стандарттарға тулыһынса тап килергә тейеш. == Машина функциональ структура8ы == Функциональ үҙенсәлектәре буйынса, машинаның структураһы үҙ-ара бәйле механизмдарҙы үҙ эсенә ала, уларҙың һәр береһе билдәле бер функцияға эйә. Механизмдар ҡаты есемдәрҙән торорға мөмкин, составында гидравлик, пневматик, электр компоненттары бар, уларҙың эше шыйыҡ, газ хәлендәге есемдәр йәки электр тогын ҡулланыуға нигеҙләнгән. Функциональ тәғәйенләнеш күҙлегенән ҡарағанда, машиналарҙың механизмдары түбәндәге төрҙәргә бүленә: двигателдәр һәм үҙгәрткестәр механизмдары (турбиналар, генераторҙар, насостар һ.б.); тапшырғыс механизмдар (редукторҙар, билбауҙар, сылбырлы тапшырғыстар һ.б.); башҡарыу механизмдары (престар механизмдары, инструмент күсереү механизмдары, экскаватор сүмесе механизмы һ.б.) ; Идара итеү, контролдә тотоу һәм көйләү саралары (датчиктар, электр ҡаршылыҡ, һыйышлыҡ, индуктивлыҡ, йылылыҡ, электр, оптик йәки радиацион дәүмәлдәрҙең тәьҫир итеү процесында электр хәрәкәт итеүсе көсө барлыҡҡа килеүе; программалаштырылған идара итеү системалары һ.б.) барлыҡҡа килеү процесында ҡулланыла; идара итеү, контролдә тотоу һәм көйләү саралары (ғәмәле электр ҡаршылығы, һыйҙырышлығы, индукция үҙгәрештәренә нигеҙләнгән датчиктар, шулай уҡ идара ителеүсе механик, акустик, термаль, электр, магнит, оптик йәки нурланыш дәүмәлендә электр тогы көсө барлыҡҡа килеүе; программаланған логик контролерҙары, CNC системалары һ.б.); Автоматик иҫәпләү, өлөшкә бүлеү һәм әҙер продукцияны төрөү (аҙыҡ-түлек продукттарын өлөштәргә бүлеү һәм төрөү механизмдары, аҙыҡ-түлекте шыйыҡ рәүештә сығарыу һәм өлөштәргә бүлеү механизмдары, һ.б.) саралары. Тәғәйенләнешенә, төҙөлөшөнә һәм аныҡ машиналарының эш принцибына ҡарап, уның составына бер төрлө тәғәйенлеш механизмдары инеүе мөмкин (мәҫәлән, двигатель йәки насос, тапшырыусы йәки башҡарма механизмдар) йәки механизмдарының ҡайһы берҙәре булмай. Эш машинаһы йышыраҡ өс төп механизмдан тора: двигатель, трансмиссия һәм башҡарма йәки ғәмәлдәге эш механизмы, ул станоктың махсуслашыуын билдәләй (металл эшкәртеү машинаһы, иген урыу комбайны һ.б.). == Конструктив структура == Машина деталдәрҙән, узелдан һәм агрегаттарҙан тора. Был элементтарҙың һәр береһе предметҡа йәки функциональ махсуслашыуға эйә һәм шул уҡ ваҡытта машинаның башҡа элементтары менән берҙәм, айырылғыһыҙ эш йыйылмаһы барлыҡҡа килә. === Машиналар деталдәре === Деталь - бер бөтөн машина элементы, ябай өлөштәргә бүлмәйенсә һүтеп булмай. Хәҙерге заман машиналарында деталдәр һаны тиҫтәләрсә меңгә етә. Станоктарҙы деталдәрҙән башҡарыу, тәү сиратта, уның өлөштәренең сағыштырмаса хәрәкәтен (азатлыҡ дәрәжәләрен) тәьмин итеү кәрәклеге менән бәйле. Әммә машиналарҙың беркетелгән һәм үҙ-ара нығытылған өлөштәре (белемдәр) шулай уҡ айырым тоташтырылған деталдәрҙән эшләнә. Был оптималь материалдарҙы ҡулланырға мөмкинлек бирә, туҙған машиналарҙың етеҙ һәм ныҡ туҙған деталдәрҙе алмаштырып, уларҙы әҙерләүҙе еңеләйтә, машиналар йыйыу процесының уңайлылығын һәм мөмкинлеген тәьмин итә. Машиналар эшләүҙә ҡулланыу һәм киң таралыу билдәләре буйынса деталдәрҙе төркөмдәргә бүлергә мөмкин: стандарт - дәүләт, тармаҡ стандарттарына йәки предприятие стандарттарына ярашлы етештерелгән деталдәр; берҙәм - был деталдәр башҡа тауарҙан алынған деталдәр, йәғни элек төп нөсхә булараҡ эшләнә; төп нөсхә - деталдәр билдәле бер машина өсөн тәғәйенләнә һәм, ҡағиҙә булараҡ, быға тиклем проектланмаған һәм эшләнмәгән. === Машина быуындары === Быуын - машинаның йәки механизмдың башҡа компоненттарынан айырым йыйылырға мөмкин булған бер нисә деталдең айырылғыһыҙ йәки айырылғыһыҙ тоташыуы булған бер өлөшө. Йәки бер тәғәйенләнештәге әйберҙәрҙә бергә башҡа өлөштәр менән генә билдәле бер эш башҡара ала. Һәр быуындың үҙенсәлеге шунда: ул үҙ функцияларын тәғәйенләнеше буйынса билдәле бер машина составында ғына башҡара ала. Уларҙың типик миҫалдары булып иретеп йәбештерелгән корпустар, гидравлик һәм пневматик цилиндрҙар, планетар механизмдар, тормоз ҡоролмалары, шпиндель блоктар, ер өҫтө муфтаһы, хәүефһеҙлек клапандары һ. б. булырға мөмкин. === Агрегаттары === Агрегат машинаның нормалаштырылған берәмеге булып тора, ул тулыһынса үҙ-ара алмашыныуҙы тәьмин итә һәм үҙенә генә хас функцияларҙы үҙ аллы үтәй. Был теге йәки был машина конструкцияһында ғына түгел, ә етештереү ихтыяждарына ҡарап, төрлө планировкалы машиналар (уның

Source: original