AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Хинкъали

Хинкъали (гуырдз. ხინკალი) - Гуырдзиаг хæринæгтæй иу, Гуыдан, Хад æмæ Хевсуреты хохбæстæты мидæг цы хъæбынты мыггаг равзæрд, уый. Хæринаг парахатгонд у канд Гуырдзыстоны нæ, фæлæ ма Кавказы æндæр рæтты æмæ ивгъуыд ССРЦ-ы бæстæты дæр. Гуырдзиаг хинкъалитæ сæ кондмæ æмæ арæзты фæрæзмæ гæсгæ дагъистайнаг хинкъалимæ иухуызон не сты, уымæн æмæ уыцы дагъистайнаг хæрд сæ хуызмæ гæсгæ у æндæр æмæ хауы хæнкъæлты мыггагмæ итайлаг пастæ, украинаг галушкæтæ, корейаг рамэн æмæ ацы хуызы иннæ адæмыхæттыты хæринæгтимæ. Советон æмæ уæрæсейаг картвелолог Георги Климовмæ гæсгæ, дзырд хинкъали у солиаг æвзагæй æрбайсгæ æмæ цæуы бирæон нымæцы номдарæй ххинкI-ал, кæцыйæн йæ уидыг ххинкI нысан кæны «донвыхт хыссæйы лыггаг» . == Хæринаджы конд == Хинкъалиты гахæ аразынц стурфыдæй/родыфыдæй кæнæ хуыйыфыдæй (арæх - стурфыд хуыйыфыдимæ), стæм хатт - фысыфыдæй/уæрыччыфыдæй. Гахæ вæййы лыггонд (классикон вариант) кæнæ фаршы хуызы. Æнæмæнгæй æм бафтауынц бирæ алыхуызон хъацæнтæ æмæ цæхæрагæрдæджытæ. Хинкъалитæ ма вæййынц цыхтимæ дæр (арæхдæр сулугуни), уый вегитарианонтæн у дзидзайы бæсты. Вегетириайнаг хинкъалитæ ма вæййынц зокъотимæ. Хинъалиты стыр ассортимент цы хæрæндæтты вæййы, уым ма хинкъалитæ вæййынц зокъо æмæ цыхтимæ, гогызы фыдимæ ’мæ ма рачъыфыдимæ дæр. Хинкъалиты цæттæ кæнынады ахсджиаг элемент у сæ формæйы хуыз. Тридицимæ гæсгæ, гуырдзиаг устытæ хинкъали куы аразынц, уæд дзы йæ цъуппыл ныууадзынц гыццыл «къуди» хыссæйæ. Хинкъалийы бындуры (йæ къудимæ бацæуæны) хъуамæ 18-æй цъусдæр æнцъылды ма уа. Афтæ сыл æнцон у хæцын; ноджы ма йæ къуди афтæ тагъддæр ауазал вæййы. Йæ къуди йын арæхдæр аппарынц (уымæй уæлдай ма къудитæм гæсгæ ’нцон у базонын, чи цал хинкъалийы бахордта). Арæзт хинкъалитæ сфыцынц æхсидгæ доны (иуыл æмбæлгæ вариант) æви цурынц. Цыдæр хæрæндæтты хинкъалиты алы хуызмæ дæр алыхуызон гахæимæ равæрынц куыд фых, афтæ сурвых вариант дæр. Алы хинкъалийы мидæг дæр хъуамæ уа бирæ «дзидзадон» (бульон). Уый тыххæй сæ зын хæрæн у, æмæ сæ хъуамæ хæрай къухтæй: кард æмæ вилкæйæ куы пайда кæнай, уæд дзы дон нал баззайдзæн. == Æрвитæнтæ == Хинкали - это не просто еда (уырыс.) Хинкали - рецепты приготовления (уырыс.)(æнæбаххæсгæ æрвитæн)

Source: original
Майрæмсаутæ

Майрæмсаутæ, дыгур. Майрæнсаутæ (уырыс. Майрамсаевы, Майрансаевы) сты дыгурон мыггаг. == Равзæрд == Мыггагон таурæгъмæ гæсгæ, Майрæнсауты мыггаг равзæрд грекъаг лæгæй, йæ ном ын таурæгъгæнджытæ нæ хъуыды кæнынц. Уымæн Къуссуйы хъæуы райгуырд фырт - Майрæнсау. Майрæнсауæй рацыд мыггаг, æмæ афтæмæй Къуссуйы фæзынд Майрæнсауты мыггаг. Майрæнсаутæ сæхицæн хæстæг æрвадæлтыл нымайынц Гуылæр æмæ Дзынагъайы хъæуты цæрджыты - Найфонты æмæ Асеты, фæлæ куыд хæстæг æййафынц мыггæгтæ кæрæдзимæ, уый таурæгъгæнджытæ нæ зонынц. Майрæнсауы фæстæ, дам, мыггаджы хистæр уыд Бута. Бутайы фырттæй сæ иу хуынд Тотурухъ, фæсномыгæй йæ хуыдтой «Сæркъуыр», йæ фыды марæджы сæр кæй ракодта, уымæ гæсгæ. Тотурухъ уыд Дæгуйты хæрæфырт, цард Цыколайы. Уым ын райгуырд фырттæ: Даукуй, Темырхъан, Мæхæмæт. Цардысты хицæн хæдзæрттæй. Майрæнсауты мыггагæй иутæ фæлыгъдысты Сечермæ, иннæтæ - Хæзнидонмæ. Хæзнидонмæ чи алыгъд, уыдон 1930 азы кулак кæнынмæ хъавыдысты, æмæ уымæ гæсгæ сæ мыггаг раивтой Найфонтæй, æмæ абон дæр ацы мыггагыл фыссынц сæхи Хæзнидоны Майрæнсаутæ. Майрæнсаутæ абон цæрынц Сечеры, Дзæуджыхъæуы, Душанбейы, Налцыччы æмæ æндæр рæтты.

Source: original
Кусæгонтæ

Кусæгонтæ сты рагон ирон мыггæгтæй иу. Ирон таурæгътæм гæсгæ рагон ирон адæм уыдысты фондз мыггаджы: Сидæмонтæ, Цæразонтæ, Æгъуызатæ, Кусæгонтæ, Цъæхилтæ. == Мыггæгтæ == Азиатæ, Айлартæ, Æмбалтæ, Бабатæ, Бесолтæ, Бурдзиутæ, Битетæ, Бызыктæ, Габутæ, Гасынтæ, Гасситæ, Гæбултæ, Гæлæбатæ, Гæгкутæ, Гозымтæ, Гуыбитæ, Гæздæнтæ, Зæгъойтæ, Дзугатæ, Дзыгастæ, Дзбойтæ, Джиотæ, Джыгкайтæ, Касатæ, Калотæ, Кокойтæ, Карсантæ, Къалатæ, Магкотæ, Мецъатæ, Мысойтæ, Насхъидатæ, Остъатæ, Саламтæ, Себеттæ, Таутиатæ, Тыджытæ, Уанитæ, Хестантæ, Хнеутæ, Хуыбылтæ, Хъаратæ, Хъуылатæ, Цæллатæ, Челæхсатæ.

Source: original
Маньчжоу-го

Маньчжоу-го (Маньчжуры паддзахад, кит. 大滿洲帝國 «Даманьчжоу-диго» - Маньчжуры Стыр Импери), уыд, Японы æфсæддон администраци кæй сарæзта, ахæм дæлбар паддзахад (импери) нырыккон Китайы цæгат-скæсæны. 1945-æм азы 19 августы сырхæфсæддонтæ Маньчжоу-гойы император Пу Ийы æрцахстой аэропорт Мукдены - йæ зæрды уыдис алидзын АИШ-ы æфсадмæ. 1949-æм азæй Маньчжоу-го бацыдис Китайы Адæмон Республикæйы скондмæ. Нациты Лигæ Маньчжоу-гойы хæдбардзинад банымайыныл не сразы ис, æмæ уый охыл 1934-æм азы Японы импери рацыдис уыцы организацийæ. Уæды дунейы цы 80 паддзахады уыди, уыдонæй Маньчжоу-го банымадтой 23, се ’хсæн Советон Цæдис æмæ Герман. Чи кæд банымадта Маньчжоу-го: Японы импери - 1932 16 сентябры Сальвадор - 1934 3 мартъийы Ватикан - 1934 18 апреля (де-факто) Итали - 1937 29 ноябры Испани - 1937 2 декабры Герман - 1938 12 майы Венгри - 1939 9 января æмæ æндæртæ.

Source: original
Baisikeli Ugunduzi

Baisikeli Ugunduzi у коммерцион социалон амалиуæг, уæй кæны велосипедтæн бахъуаджы хæйттæ Дæлсахарæйы Африкæйы регионы Baisikeli Ugunduzi нысан кæны «ног кæнæ инновацион велосипедтæ» суахилаг æвзагыл. Компанийы бындур æвæрд æрцыдис 2011 азы. Йæ иу бындурæвæрæг - Бен Митчел - у инженер, ныртæккæ ахуыр кæны Мичиганы технологиты университеты, зонæдты кандидаты къæпхæнмæ (PhD). Иннæ бындурæвæрæг у Джон Гершенсон, Мичиганы технологиты университеты профессор. Baisikeli Ugunduzi сæйраг къантор у сахар Киталейы (Кени). Нымад у социалон амалиуæгыл уый тыххæй æмæ базармæ равæры, ласæн велосипедтыл цы адæм архайынц (бодабода сæ хонынц), уыдоны цард фæхуыздæр кæнынæн товартæ. == Æхцаввонгад == Baisikeli Ugunduzi райста 100 мин доллæры фонд USAID-æй. Уый йеддæмæ компани бацахста фыццаг бынат Центрон Мичиганы университет цы ерыс арæзта, уый мидæг, æмæ дзы райста 30 мин доллæры æмæ 10 мин доллæры куыд «тæккæ хуыздæр социалон амалиуæг» (Best Social Venture) == Продукт == Компанийы фыццаг продукт сси эластикон материалæй конд цалхы камерæ, схуыдтой йæ «Милеле» Милеле нысан кæны «æнустæм» суахилаг æвзагыл. Ацы камерæ у хъæбæр æмæ йæ бон нæу ахуынкъ уæвын. Уадзынц æртæ хъæбæрдзинады къæпхæны «милеле» камерæтæ. == Базар == Дæлсахарайы Африкæйы цæрынц, сæ арвылбоны мызд велосипедæй чи фæкусы, ахæм 5 милуан адæймагæй фылдæр. Уыдон иуæй-иу хатт сæ æфтиаджы цыппæрæм хай сафынц бахъуаджы хæйттæм, арæхдæр - камерæтæм. Традицион камерæйы аргъ у æртæ доллæрмæ ’ввæхс, «милелейы» аргъ та у дæс доллæры, фæлæ йæ бон у фондз азмæ цæуын. == Æндæр проекттæ велосипедты тыххæй == Bamboo Bike Project Bikes Not Bombs Bikes to Rwanda Cardboard bicycle Pedaling to Freedom With My Own Two Wheels World Bicycle Relief == Æддаг æрмæг == Компанийы официалон фарс

Source: original
Латинаг Америкæ

Латинаг Америкæ (исп. América Latina or Latinoamérica; порт. América Latina; фр. Amérique latine) у, испайнагау, португайлагау æмæ францагау кæм дзурынц, уыцы америкаг бæстæты иумæйаг ном. Вæййы гæнæн фенын иннæ термин - Иберо-Америкæ, кæцы нысан кæны канд Латинаг Америкæйы бæстæтæ нæ, фæлæ ма ноджы Португали æмæм Испани дæр. Латинаг Америкæйы бæстæтæ сты: Латинаг Америкæйы фæзуат у 21 милуан км² фылдæр, ома дунейы сурзæххы 14,1%. 2008-æм азы уыцы регионы цæрджыты нымæц уыдис 569 милуанæй фылдæр.

Source: original
Болгарийы политикон партитæ

== Болгарийы политикон партитæ == Българска социалистическа партия ---> ru:Болгарская социалистическая партия (БСП) -» Болгайраг социалистон парти Атака (партия) ---> ru:Атака (партия) (АТАКА) -» Атакæ (парти) Българска комунистическа партия ---> ru:Болгарская комунистическая партия (БКП) -» Болгайраг коммунистон парти Граждани за европейско развитие на България ---> ru:Граждане за европейское развитие Болгарии (ГЕРБ) -» Æмбæстæгтæ Болгарийы европæйаг рапарахат кæнынмæ Национално движение Симеон Втори ---> ru:Национальное движение «Симеон Второй» (НДСВ) -» Националон змæлд «Симеон Дыккаг» Български земеделски народен съюз ---> ru:Болгарский земедельческий народный союз (БЗНС) -» Зæхкусæг адæмы болгайраг цæдис Българска социалдемокрация ---> ru:Болгарская социал-демократия (БСД) -» Болгайраг социал-демократи Движение за права и свободи ---> ru:Движение за права и свободы (ДПС) -» Бартæ æмæ сæрибартыл змæлд Демократи за силна България ---> ru:Демократы за сильную Болгарию (ДСБ) -» Демократтæ тыхджын Болгаримæ Земеделски народен съюз ---> ru:Земледельческий народный союз (ЗНС) -» Зæхкусæг адæмы цæдис Съюз на демократичните сили ---> ru:Союз демократических сил (СДС) -» Демократон тыхты цæдис Съюз на свободните демократи ---> ru:Союз свободной демократии (ССД) -» Сæрибар демократты цæдис ВМРО - Българско национално движение ---> ru:ВМРО - Болгарское национальное движение (ВМРО-БНД) -» ВМРО - Болгайраг националон змæлд ПК Екогласност ---> ru:Политический клуб «Экогласность» (ПК Екогласност) -» Политикон клуб «Екогласност» Демократическа партия ---> ru:Демократическая партия (Болгария) (ДП) -» Демократон парти (Болгари) Евророма ---> ru:Евророма (Евро-Рома) -» Евроромæ Земеделски съюз Александър Стамболийски ---> ru:Земледельческий союз Александра Стамболийского (ЗСАС) -» Александыр Стамболийскийы зæхкусджыты цæдис Движение Гергьовден ---> ru:Движение «Георгиев день» (Гергьовден) Обединен блок на труда ---> ru:Объединённый блок труда (ОБТ) -» Фæллойы иугонд блок Движение за социален хуманизъм ---> ru:Движение за социальный гуманизм (ДСХ) -» Социалон гумманизмыл змæлд Политическо Движение Социалдемократи ---> ru:Политическое движение социал-демократов (ПДСД) -» Социал-демократты политикон змæлд Новото време ---> ru:Новое время (Болгария) (НВ) -» Ног дуг (Болгари) Българска работническа социалдемократическа партия ---> ru:Болгарская рабочая социал-демократическая партия (БСДП) -» Болгайраг кусджыты социал-демократон парти Федерация Активно Гражданско Общество ---> ru:Федерация Активного Гражданского Общества (ФАГО) -» Федераци «Активон граждайнаг æхсæнад» Граждански съюз за нова България ---> ru:Гражданский союз за новую Болгарию (ГСНБ) -» Æмбæстæгты цæдис ног Болгаримæ Камара на експертите ---> ru:Дом экспертов (КЕ) -» Экспертты хæдзар (Болгари) Ред, законност и справедливост ---> ru:Порядок, законность справедливость (РЗС) -» Уаг, закъонад æмæ рæстдзинад Национално движение за права и свободи ---> ru:Национальное движение за права и свободы (НДПС) -» Бартæ æмæ сæрибартыл националон змæлд

Source: original
Тетрадзе, Омари

Омари Михаилы фырт Тетрадзе (райгуырдис 1969-æм азы 13 октябры, Гуырдзыстоны ССР, Дманисы район, Велиспирийы хъæу) у советон æмæ уæрæсейаг футболист. 1987-1989 азты хъазыд Тбилисы «Динамо»-йы. 1995-1996 азты та - Дзæуджыхъæуы «Алани»-йы (æмæ уыимæ сси Уæрæсейы чемпион 1995-æм азы). «Алани»-йы ма ногæй ахъазыдис 2002-æм азы сезоны. 2007-æм азæй уыдис футболон клуб «Анжи»-йы (Махачкала) тренер. 2010-æм азы 16 мартъийы Тетрадзе балæвæрдта курдиат, цæмæй йæ суæгъд кæной клубы сæйраг тренеры бынатæй.

Source: original
Айларты Измаил

Айларты Харитоны фырт Измаил (райгуырдис Хъæдысæры 1924-æм азы 22 августы - амардис 2018-æм азы 14 декабры) у ирон поэт æмæ прозаик, Цæгат Ирыстоны культурæйы сгуыхт кусæг. Айларты Измаилы стырдæр уацмыс роман «Мамысоны æфцæгыл» у йæ райгуырæн бынаты тыххæй. == Цардафыст == Измаил райгуырд зæхкусæг бинонты астæу 1924-æм азы 22 августы Хуссар Ирыстоны Дзауы районы Хъæдысæры хъæуы. Айларты Измаилы фыд Дзаххотт (йæ аргъуыды ном Харитон) райгуырд Хъæдысæры 1887-æм азы. Измаилы мад Челдыты Мелыкъо амард 73-азыкконæй. Йæ фыдымад Чабæ уыди Нузалы цæрæг Хаситы чызг. 1936 азы Измаил ацахуыр кодта чысыл рæстæг Мамысоны комы Калачы хъæуы райдайæн скъолайы 4-æм къласы. 1937 азы ахуыр кæнын райдыдта Цæгат Ирыстоны Æрыдоны районы Кировыхъæуы астæуккаг скъолайы фæндзæм къласы æмæ 1941 азы каст фæци аст къласы программæ. Фыдыбæстæйы Стыр хæст кæй райдыдта, уый аххосæй та йын ам дæр дарддæр йæ ахуыр ахæццæ кæныны фадат нал уыди. Измаил æмдзæвгæтæ фыссын райдыдта Кировыхъæуы скъолайы 1938 азы. 1940 азы фыццаг хатт Æрыдоны районы газеты мыхуыргонд æрцыдысты Измаилы дыууæ æмдзæвгæйы æмæ йын ныфсы хос фесты. Фыдыбæсты Стыр хæсты райдайæн бонтæ Измаилы æрыййæфтой Хъæдысæры. Дыууæ азы бакуыста Мамысоны æфцæгыл æфсæддон фæндаг аразджытимæ - цалцæггæнджытимæ, уый фæстæ уыд хыгъдхæссæг «Сталины номыл» колхозæн. 1945-1949 азты куыста йæ райгуырæн хъæуы скъолайы ахуыргæнæгæй. 1949 азы бацыд Цæгат Ирыстоны педагогон институты историон-филологон факультетмæ æмæ йæ каст фæци 1953 азы сырх дипломимæ. == Æддаг æрмæг == Айларты Измаилы цыбыр биографи (уырыс.) Айларты Измаилы фембæлд 42-æм скъолайы ахуыргæнинæгтимæ (къамтæ, 2013)

Source: original
Кады Нысан (Цæгат Ирыстон)

Республикæ Цæгат Ирыстон - Аланийы майдантæ «Ирыстоны Намысæн» æмæ «Кады Нысан» нымад сты уæлдæр паддзахадон хæрзиуджытыл. Майдан «Кады Нысан»-æй адæмы хорзæхджын кæнынц, адæмы цард бæлвырд фæхуыздæр кæныны фадат кæй фæрцы уыд, паддзахадон, куыстадон, зонадон-иртасæн, социалон-культурон, æхсæнадон æмæ хæрзаудæн архайды уыцы стыр æнтыстдзинæдты, дæсны кадртæ цæттæ кæныны, рæзгæ фæлтæр хъомыл кæныны, стæй закъонад æмæ барадон фæтк хъахъхъæныны хъуыддагмæ æвæрæн бахæссыны тыххæй. РЦИ - Аланийы майдан дарынц риуы галиу фарсыл, æмæ адæймагмæ Уæрæсейы Федерацийы æмæ ССР Цæдисы ордентæ æмæ майдантæ кæд ис, уæд æй бафидар кæнынц уыдоны фæстæ. Майдантæ дæттыны фæтк бæлвырд кæны Республикæ Цæгат Ирыстон - Аланийы закъон «РЦИ - Аланийы паддзахадон хæрзиуджыты тыххæй».

Source: original
Симд (ансамбль)

Республикæ Хуссар Ирыстоны Галаты Барисы номыл кафт æмæ зарды паддзахадон ансамбль «Симд» у Хуссар Ирыстоны паддзахадон музыкалон коллектив. Йæ бындур сæвæрдта Галаты Барис 1936-æм азы. Ансамбль хæссы ирон адæмон кафт симды ном. Ансамблы нырыккон аивадон разамонæг у Саулохты Сергей. Йæ аивадон архæйды азты дæргъы паддзахадон ансамбль схъомыл кодта бирæ профессионалон цæгъдгæнджытæ, композитортæ, кафтамонджытæ æмæ кафджытæ. Ансамблы тæккæ зындгондæр архайджытæй иу уыди Сагкаты Валери. == Ноджы ма кæс == Цæгат Ирыстоны Паддзахадон адæмон кафджыты ансамбль «Алан» == Литературæ == Галаев Б. А. 25 лет Госансамблю «Симд». - Цхинвали, 1965. (уырыс.) Шавлохов М. М. Симд: [Юго-Осетинский государственный ансамбль песни и танца]. - Цхинвали: Ирыстон, 1980. (уырыс.) == Æрвитæнтæ == Уацтæ Государственный ансамбль песни и танца Южной Осетии «Симд» Архивгонд æрцыдис 13 январы 2012 азы.(уырыс.) Выступление вокального коллектива Государственного ансамбля песни и танца им. Б. Галаева «Симд» Республики Южная Осетия(æнæбаххæсгæ æрвитæн)(уырыс.) Видеотæ Ансамбль «Симды» гастролтæ Никарагуæйы Симд (Къæбысты Аслæнбеджы кафтамыд) Хонгæ кафт (Къæбысты Аслæнбеджы кафтамыд) Адæмон зарæг «О, чызгай» (зарынц Къæбулты А. æмæ ансамблы зараг нæлгоймæгты къорд)

Source: original
Хъæрæсе-Черкес

Хъæрæсе-Черкес (Хъæрæсе + Черкес), официалон ном у Хъæрæсе-Черкесы Республикæ, цыбырæй ХъЧР (абаз. Къарча-Черкес Республика; хъæр.-балхъ. Къарачай-Черкес Республика; кæсгон-черкес. Къэрэшей-Шэрджэс Республикэ; ногъ. Карашай-Шеркеш Республикасы; уырыс. Карачаево-Черкесская Республика) у Уæрæсейы республикæ Цæгат Кавказы, лæууы Краснодары край, Кæсæг-Балхъар æмæ Стъараполы крайы ’хсæн, хуссары та - Абхаз æмæ Гуырдзыстонимæ арæн. == Географи == Республикæйы фæзуат у 14 100 км². Йæ сæйраг сахар у Черкесск. Клухоры æфцæгæй (2781 м) Хъæрæсе-Черкес баст у Абхазимæ. Уыцы ’фцæгыл цæуы, йæ дæргъ 337 километры кæмæн у, Сухумы хæстон фæндаг (уырыс. Военно-Сухумская дорога). == Цæрджытæ == Республикæйы цæрынц 478 517 адæймаджы, уыдонæй 270 402 (56,6%) - хъæуты. ХъЧР иу кæны хъæрæсе (цæрджыты нымæцæй 41,0%), хъазахъхъ (уырысимæ 31,6%), черкес (11,9%), абаз (7,8%) æмæ ногъай (3,3%) кæм цæрынц, уыцы территоритæ. Хъæрæсе-Черкесы ис ирон хъæу дæр - Лабæ. == Политикæ == Хъæрæсе-Черкесы Республикæйы президент у Рашид Темрезов (хъæрæсейаг), хицауады сæрдар у Индрис Кябишев (черкесаг). == Æддаг æрмæг == Хъæрæсе-Черкесы Президенты администрацийы официалон сайт Архивгонд æрцыдис 19 январы 2013 азы.

Source: original
Абхазаг-адыгаг æвзæгтæ

Абхазаг-адыгаг æвзæгтæ (кæнæ ныгуылæн-кавказаг æвзæгтæ) сты, кæрæдзимæ хæстæгдзинад чи дарынц, ахæм æвзæгты къорд. Иуæй-иу лингвисттæм гæсгæ уыцы æвзæгтæ нахаг-дагъистайнаг къордимæ кæнынц цæгат-кавказаг æвзæгты къорд. Абхазаг-адыгаг æвзæгтыл дзурынц 1,1 милуан адæймаджы бæрц Цæгат Кавказ æмæ Æввахс Скæсæны (Уæрæсейы - 764 мин 2002-æм азы адæмы сфыстмæ гæсгæ). Ирон æвзаг уыцы æвзæгтæй (уæлдайдæр кæсгон æвзагæй) бирæ дзырдтæ райста (агуывзæ, гуырысхо, гуызавæ æмæ æндæртæ). === Адыгаг дæлкъорд === Адыгъейаг æвзаг (адыгэбзэ) Кæсгон-черкесаг æвзаг (адыгэбзэ, къэбэрдеибзэ) === Абхазаг-абазаг дæлкъорд === Абхазаг æвзаг (аҧсуа бызшǝа, аҧсшǝа) Абазаг æвзаг (абаза бызшва) === Убыхаг дæлкъорд === Убыхаг æвзаг (a-t°axə) == Кæс ноджы == Чакобса

Source: original
Фыстæджыты чиныг

Фыстæджыты чиныг (сом. Գիրք թղթոց) - VII æнусы аргъуаны-динон документты сомихаг æмбырд. Конд у Сомихы, Гуырдзыстоны æмæ Ираны аргъуаны архайджыты рафыстытæй кæрæдзимæ. Куыд дзурынц уымæ гæгæ, æмбырды сæйраг хай сцæттæ кодта католикос Комитас I Ахцеци (615-628). Стæй æм бафтыдтой ноджы 98 документы (фыстæгы), уыдон æххæссынц V-XIII æнусты заман. Иуыл рагон документ - Константинополы архиепископ Проклы фыстæг Саак Партевмæ. Æмбырд сарæзтой сомихаг аргъуан халкидонизмы ныхмæ тохы тыххæй. «Фыстæджыты чиныг» у Сомихаг аргъуаны рагон астæузаманы дуджы ахсджиаг историон ратæдзæн. Æмбырды æрмæджыты ис ахсджиаг информаци Фæскавказы иннæ бæстæты тыххæй дæр - Гуырдзыстоны æмæ Кавказаг Албанийы, уыцы дуджы социалон терминологийы аргъаг информаци. Æмбырды хуызы чиныг баззад æрмæст иу къухфысты 1298-1299-æм æзты, рафыста йæ Товма Ромклаецы Киликийы Сомихы. Раздæр уыцы æмбырдгонд уыдис Константинополы библиотекæйы, ныр та вæййы къухфыстыты æвæрæны Бзоммары моладзандоны. Фыццаг рауагъд 98 фыстытæй конд мыхуырмæ бацæттæ кодтой Тифлисы (нырыккон Тбилис).

Source: original
Сан-Хуан (цæугæдон)

Сан-Хуан (исп. Río San Juan) у наудзæуæн цæугæдон Никарагуæйы хуссары, у Никарагуæ æмæ Костæ-Рикæйы ’хсæн паддзахадон арæны хай. Цæугæдон Никарагуæйы цадæй ракæлы æмæ Атлантикон фурды Карибы денджызмæ æфты. Цæугæдоны дæргъ у 192 км. XIX æнусы, Калифорнийы сыгъзæрин тæфсæг куы уыди, Сан-Хуаныл мингай адæм цыдысты АИШ-ы скæсæйнаг былгæронæй ныгуылæнмæ. Ацы наудзæуæн маршруты саразæг уыдис Корнеллиус Вандербильт, Америкæйы хъæздыгдæр траспортон «къаролтæй» иу, «Accessory Transit Company»-йы хицау.

Source: original
Стъараполы уæлвæз

Стъараполы уæлвæз (уырыс. Ставропольская возвышенность) у географион район Разкавказы астæуты. Йæ бæрзонддæр бынат у 831 м. У дихтæгонд хицæн фынгæнгæс хæхтыл цæугæдæтты атагъатæ æмæ адæгты фæрцы. Цæгатырдыгæй æмарæн у Хъуым-Манычы къуырфимæ. Административон æгъдауæй уæлвæзы фылдæр хай у Стъараполы крайы, хæйттæй та - Краснодары крайы. Стъараполы дæлвæзы фылдæр хай у хуымгонд. Уæлвæзыл ис цалдæр сахары: Армавир, Стъарапол, Невинномысск, Гуымы Хъæрмæдон (Пятигорск), Гуым, Минеральные Воды æмæ Светлоград.

Source: original
Баффины Зæхх

Ба́ффины Зæхх (англ. Baffin Island, инуктитут ᕿᑭᖅᑖᓗᒃ, Qikiqtaaluk) у Канадæйы цæгатон сакъадах, провинци Нунавуты (Канадæйы Арктикон архипелаг), регион Кикиктанийы. Баффины Зæхх у Канадæйы стырдæр сакъадах æмæ фæндзæм дунейыуæттæй сæ фæзуатæй абаргæйæ (507 451 км²), фæлæ йыл йæ тызмæг æмæ зын уавæрты тыххæй цæры æрмæст 11 æрзæйы бæрц адæймаджы. == Географи == Сакъадахы стырдæр цæрæн бынат у Икалуит, Нунавуты провинцийы сæйраг сахар. Скæсæн æмæ цæгат-скæсæнырдæм Баффины Зæххæй та ис планетæйы стырдæр сакъадах - Гренланди. Дыууæ сакъадахы сты Девисы донхуыйæн æмæ Баффины бакæлæнæй дихгонд. Хуссарырдæм дзы у Гудзоны донкъубал, кæцы дих кæны сакъадах æмæ Квебечы провинцийы, хуссар-ныгуылæнырдыгæй та ис Гудзоны бакæлæн æмæ Нунавуты континенталон хай. Ныгуылæн æмæ цæгатырдыгæй Баффины Зæхх у лыстæг донхуыйæнтæй дихтæгонд Канадæйы арктикон архипеладжы æндæр сакъадæхтимæ. Сакъадахыл ис бирæ нуазыны цæдтæ, дыууæ дзы сты егъæуттæ - Неттиллинг (5542 км²) æмæ Амаджуак (3115 км²). Геологион æгъдауæй, Баффины Сакъадах у Канадæйы уарты скæсæн кърайы дарддæрдзу, ууыл цæуынц Арктикон Кардильертæ. Сакъадахы бæрзонддæр цъупп у хох Один (2147 м), цъус ныллæгдæр - хох Асгард (2015 м). Сакъадахы централон хай у æдзæрæнау, хæххон æмæ тызмæг. Цæрджытæ æппæтбæрцы ’ввахсмæ цæрынц донбылтыл, иу-цалдæр зонадон экспедицийы едтæмæ, кæдоны æрдзы æгайнагдзинад æмæ йæ йæ раиртасæн адæймаджы тæфаг минималон кæм у, уым, сайынц сæхимæ. == Истори == Сакъадах хæссы бритайнаг бæлццон Уильям Баффины ном. Уый уыд фыццаг, чи æрфыста сакъадахы хабар 1616-æм азы, æмæ нымад у, цыма Баффин уыди фыццаг европæйаг, кæцы йæ байгом кодта. Фæлæ Гренландийы байгомы моментæй, йæ ныгуылæнырдыгæй, алы картæтыл æдзух æвдыстой æндæр ’мæ ’ндæр ас æмæ нæмттимæ сакъадах. «Мификон» сакъадах уыди æви ма Баффины Зæхх чидæр байгом кодта раздæр - нырма бæрæг нæу. 1576-æм азы, сакъадахы хуссар хайы уæлнауæй æрхызтызты бритайнæгтæ, Мартин Фробишеры экспедициимæ, кæцы ма байгом кодта йæ номхæссæг донкъубал. Англисæгты фæлвæрдæй бынæттон эскимостимæ сцæдис уæвынæй ницы рауади конфликтæй дарддæр, кæцыйы бритайнæгтæй фæхъуыди 5 лæджы æмæ аборигены уацары бакæнгæ. Фробишеры фæстæдæр экспедицитæ 1577 æмæ 1578 æзты хастой ам сыгъзæринкъахæнтæ скæныны нысан. Уый охыл, Фробишер-Бейы цур чысыл хъæу бындурæвæрд æрцыд, шахтæтæ къахт æмæ сæрмагонд агъуысттæ, æрзæт æнхъæвзынмæ æмæ йæ æфснайдæй дарынмæ. Фæлæ Англисмæ 1578 азы цы «зæрин згъæрдур» нылластой, уый йе ’взæрсты пирит куы разынит, æуый фæстæ англисæгты ленчытæ Баффины сакъадахмæ рæстæгмæ æрурæды сты.

Source: original
Хуыгаты Алан

Хуыгаты Анатолийы фырт Алан (райгуырдис 1989-æм азы 27 апрелы Дзæуджыхъæуы) - грекъ-ромаг хъæбысхæсты æхсæнадæмон къæпхæны спорты мастер, æхсæнадæмон серийы турнир «Гран-при Иван Поддубный»-ы уæлахиздзау (2012), Уæрæсейы чемпион (2012), Европæйы чемпионаты æвзист призёр (2011-æм аз), Сæрдыгон Олимпаг хъæзтыты чемпион (2012). Лондоны олимпиадæйы грекъаг-ромаг хъæбысхæстæй ерысты Алан рамбылдта сызгъæрин майдан. 84 килограммы онг уæзы хæцгæйæ, финалы фæуæлахиз ис Карам Мохаммед Габер Ибрагимæн. 2019-æм азы августæй кусы Цæгат Ирыстоны спорты министрæй. == Хорзæхтæ æмæ кады нæмттæ == Æхсæнадæмон къæпхæны Уæрæсейы спорты мастер Лондоны олимпаг чемпион (2012)

Source: original
Ферми, Энрико

Энрико Ферми (Enrico Fermi; райгуырдис 1901-æм азы 29 сентябры, амардис 1954-æм азы 28 ноябры) уыд дзуттаг равзæрды италиаг физик, Нобелы премийы лауреат (1938). Нобелы преми куы райста, уыцы иу аз цæрынмæ ацыдис Италийæ АИШ-мæ, фæстæдæр сси АИШ-ы æмбæстаг дæр. Йæ къухы бафтыд дунейы фыццаг атомон реактор саразын, уый уыд Чикагойы Pile-1 (скуыста 1942-æм азы декабры). Фæстæдæр Ферми хайад райста атомон хæцæнгарзы бакуысты. Уымæй ма Ферми зындгонд у куыд «атомон дуджы архитектор» кæнæ та «атомон бомбæйы архитектор» дæр.

Source: original
Бенгайлаг æвзаг

Бенгайлаг æвзаг кæнæ бенга́ли (বাংলা, [baŋla]) у бенгайлаг адæмы æвзаг, индоариаг æвзæгтæй иу. Дзурынц ыл Бенгалийы регионы (Бангладешы æмæ Индийы штат Ныгуылæн Бенгалийы), уымæй фылдæр бенгайлæгтæ цæрынц Индийы штаттæ Ассам, Бихар æмæ Одишæйы. Æдæппæт дзурджыты нымæц у 215 милуаны бæрц, уымæй у дунейы 6-æм æмæ Индийы 2-æм стырдæр æвзаг. == Истори == Æвзаджы рагондæр дуг уыдис X-XII æнусты. XIX æнусы кæронмæ, Бенгайлаг сæндидзæны рæстæг, фæзынди ног бенгайлаг æвзаг, адæмон ныхасмæ хæстæгдæр чи уыд, ахæм. Инди æмæ Пакистан дины критеримæ гæсгæ дихгонд куы ’рцыди, уæд Бенгалийы скæсæны (Скæсæн Пакистан, стæй Бангладеш) бенгайлаг æвзаджы фæзындысты йæхи хицæндзинæдтæ, дзæвгар фылдæр дзы пайда кæнынц араббаг æмæ персайнаг дзырдтæй. 1971-æм азы цы бенгайлаг æвзаджы статусыл тох æрцыди, уымæй райрæзти, Пакистанæй чи ахицæн, уыцы хæдбар Бангладешы паддзахад. Бенгайлаг æвзаг æмæ маратхаг æвзаджы баззад, санскритæй чи фæзындысты, фылдæр ахæм дзырдтæ. == Фыссынад == Бенгайлаг фыссынад у, Индийы æндæр æвзæгты æнгæс, брахмийы фыссынады бындурыл æмæ хуыйны бонгаккхор. Уыцы фыссынадæй пайда кæнынц иуæй-иу æндæр æвзæгтæ - зæгъæм, ассамаг æвзаг. == Литературæ == Быкова Е. М., Бенгальский язык, М., 1966; Klaiman, M. H. 1987. Bengali, in Bernard Comrie (ed.), The World’s Major Languages, Croon Helm, London and Sydney, pp. 490-513. Masica, C. 1991. The Indo-Aryan Languages. Cambridge Univ. Press. Radice, William. 1994. Teach Yourself Bengali: A Complete Course for Beginners.Hodder Headlin, Ltd., London. Ray, P, Hai, M.A. and Ray, L. 1966. Bengali language handbook. Center for Applied Linguistics, Washington. Sen, D. 1996. Bengali Language and Literature. International Centre for Bengal Studies, Calcutta. == Æддаг æрмæг == Бенгайлаг æвзаджы уроктæ (уырыс.)

Source: original