AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Кърухужь

Кърухужь (лат-бз. Grus leucogeranus) - къру лъэакъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == Къуалэбзу пӀащэщ, къешэч ч. 5-8,6. И пэ хъуреягъым, натӀэм цы теткъым, фэр плъыжьщ абдежым. Пэ лъэш ин пытщ, плъыжьыфэу. И цыр хужьщ къабзий пхъашэхэм щымыхъукӀэ (ахэр фӀыцӀэщ). Анэмрэ хъумрэ зэфэгъущ. == Здэпсэухэр == Щопсэу Сыбырым и щӀыпӀэ щхьэхухэм. ЩӀымахуэр щрах Азэрбиджаным и ипщэ-къуэкӀыпӀэм (Аракс и хэлъэдапӀэм), Къажэрым, Хъутейм и Ипщэ-КъуэкӀыпӀэм, Индиэм. == Ӏусыр == Кърухужьхэм Ӏумпэм ящӀкъым зыри, я Ӏусым къэкӀыгъи псэущхьи хохьэ: дзыгъуэ, къуалэбзухэм я джэдыкӀэ, я шырхэр, бдзэжьей, хьэпщхупщхэр, абым нэмыщӀу мэракӀуэхэкӀ, псыудзхэр. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
КъуацэщӀэж

КъуацэщӀэж, чыцэщӀэж е чыцэхэс (лат-бз. Anthus trivialis) - мывэкӀэпыс лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == Унэбзум хуэдизщ, ауэ нэхъ зэкӀужщ. Пэ папцӀэщ, лъакъуэ псыгъуэщ, жэным тегъэпсыхьауэ. ТхыцӀэр щхъуэ-гъуэжьыфэщ, кусэ ӀэпапӀэ кӀыхьхэр ирехыу хэлъу. Ныбэ щӀагъыр улъия-гъуэжьыфэщ, и бгъэмрэ хулъащхьэмрэ ӀэпапӀэ гъуабжэ фӀыцӀэхэр хэсу. МащӀэу дэха кӀэ нэзыр хужьщ. == Здэпсэухэр == КъуацэщӀэжыр щопсэу Азиэм, Сыбырым. Къаукъазым къызэрыкӀуэ къуалэбзущ, мэлъэтэж. Абгъуэ щӀыгъуэм щыплъагъунущ тафэ мэзхэм къыщыщӀэдзауэ къущхьэхъум нэс, мэз лъапэ гъурц зэщӀэкӀахэм, псыхъуэхэм, паркхэм. Хуабжьу сакъщ. МэкъупӀэщӀыпӀэ удз Ӏув щӀагъым къыщижыхьурэ. == Ӏусыр == Ӏусым и нэхъыбэр дыгъафӀэхэм, мэзыр здэпӀащӀэхэм къыщеубыд: цӀыв, абы и хупсхэр, щыгъыныхь, хьэндырабгъуэ, бадзэ, бэдж, гъатхэмрэ бжыхьэмрэ - къэкӀыгъэ жылэ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Банэжыг

Банэжыг (лат-бз. Gleditsia triacanthos) - банэжыг лъэпкъэгъум щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == Зи лъэгагъыр м 25-30-м нэс, жьауэ мащӀэ зыщӀ жыгщ. И пхъафэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ, жыгыпкъым, къудамэхэм см 10-15-м нэс я кӀыхьагъу банэ куэд ятетщ, тхьэмпэ цӀыкӀу 16-28-у зэхэт, къабзийм ещхь жыг тхьэмпэхэм я кӀыхьагъыр см 15-20-м нос. МащӀэу гъуэжьыфэ къызыщӀэлъадэ гъэгъахэр накъыгъэм-бадзэуэгъуэм, тхьэмпэ къищӀа нэужь, къыпедзэ. Жылэхэр бжьыхьэм ирихьэлӀэу мэхъу, гъуабжэ-фӀыцӀафэщ, пӀащӀэ-хъурей щӀыкӀэщ. == КъыздэкӀыр == И щӀыналъэр АШЗ-м и ипщэ-къуэкӀыпӀэ штатхэращ. Абым къырашауэ иджыпстукӀэ сыт хуэдэ къэралми ухуозэщ. Нэхъыбэу къыздагъэкӀыр Еуропэм, Азиэм и ипщэ, курыт лъэныкъуэхэращ, щӀыпӀэ нэхъ хуэбапӀэхэм. == Къэгъэщхьэпэгъуэр == И гъэгъахэм бжьэм фо къыхах. Банэ жыгкӀэ хадэ, губгъуэхэр, жыг хадэхэр къраухъуреихь. Ар зэщӀэкӀа нэужь, хадэхэр фӀыуэ Ӏэщым щехъумэ. == Тхылъхэр == Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.

Source: original
Къэрал

Къэрал - зи политикэ системэ зиӀыж щӀыпӀэ щхьэхуит. И щӀыпӀэм щекӀуэкӀ конституциэ, хабзэ, нып, гимн, дэмыгъэ иӀыжу. Иджыпсу дунейм щхьэхуиту 193 къэралу тетщ, ахэм нэмыщӀ иджыри къэралыитӀым хэха права яӀэу къэрал щхьэхуиту ябж. Къэралым политикэ институт гуп иӀэщ, нэхъыщхьэ щэхьэнэу къэралым ис цӀыхур яхъумынрэ дэщӀынрэ я къэлэну. == Къэралым и къыхэгъэщыгъуэхэр == Зэхэлъхьауэ гъэзэщӀэн документхэ (абыхэм къэзэрыхэкӀым хуэдэу къэралым и упщӀэхэр игъэзэщӀэн хуейуэ): конституциэ, зауэ доктринэ, зэхэлъхьа унафэ Къэралым кӀэлъыплъынхэ: къэралым и нэхъыщхьэ (правителствэ), парламент, суд. жылэм и Ӏуэхухэр зыгъэтэрэзын правахэ къэрал хэку Ӏуэхур гъэтэрэзын щхьэхуит экономикэ ахъшэ системэ налог къэрал ахъшалъэ Къэралым и ей ресурсхэ ЩӀы Жылэ Дзэ ӀэщэкӀэ ухуа Къэралыбзэ иӀын (е къэралыбзэхэ) Хуитынынгъэ (адрей къэралхэм къалэу уабжын хуейщ) Къэрал дэмыгъэхэ. === Къэрал и нэхъыщхьэм и щытыкӀэхэр === Пэштыхьей: Абсолют пэштыхьей: Теократикэ пэштыхьей (Хьэлифэт); Щхьэхуимыт пэштыхьей: Конституциэ пэштыхьей: Дуалистикэ пэштыхьей; Парламент пэштыхьей; Республикэ: Парламент республикэ; Президент республикэ; Зэхэпша республикэ; === Къэрал зэрызэтеухуам и щытыкӀэхэр === Унитар къэрал (фр. unitarism - зэкъуэт): Хэкукум епха; Хэкукум емыпха; Лъэпкъыгъуэ. Федерациэ (фр. federation - зэгуэхьэн): ЩӀыпӀэкӀэ зэхэдза; ЛъэпкъкӀэ зэхэдза; ЩӀыпӀэ-лъэпкъыгъуэкӀэ зэхэдза; Хэкукум епха; Симметриеу зэхэдза; КонституциекӀэ зэхэдза; ЗэгурыӀуакӀэ зэхэдза; Дуалистикэу зэхэдза; КооперативкӀэ зэхэдза. Конфедерациэ (лат. confoederatio - куэду зэгуэхьэн): === Политикэ режим === Демократиэ: Социал-демократиэ; Либерал-демократиэ. Анти-демократиэ: Аристократиэ; Олигархиэ; Авторитаризм; Деспотиа; Тираниа; Тотлитаризм.

Source: original
Бытырбыху

Бытырбыху (урбз. Санкт-Петербург, 1914-1924 - Петроград, 1924-1991 - Ленинград) - федерал къалэм и Урысей, Ленинград областым и къалэ нэхъышъхьэр. И инагъыр - 1439 км². == Тхыдэр == Бгъэпсын къалэ 1703 урысей пэштыхьэм Петырым I. == Джылэр == Джылэр - 4 868 520 цӀыху (2011). == Кылвер-влак == Информация о Санкт-Петербурге

Source: original
Батыргъэнкупсэ

Батыргъэнкупсэ (лат-бз. Heracleum roseum) - батыргъэн лъэпкъэгъум щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == И лъэгагъыр см 30-60 нэхъ хъукъым, илъэс зы бжанэкӀэ къокӀ. И тхьэмпэхэр къабзийм ещхьу, тхьэмпэ цӀыкӀу куэду зэхэтщ. И пкъ занщӀэу дэкӀейм и лъэдийм деж цы теткъым. Гъэгъа гъуэ-плъыфэхэр удз щхьэкӀэм Ӏэрамэ хъурейуэ мэкъуауэгъуэм къыпедзэ. Жылэхэр фокӀадэм ирихьэлӀэу мэхъу. == КъыздэкӀыр == Нэхъыбэу къыщокӀ къущхьэхъу хъупӀэхэм, бгыщхьэ лъагэхэм, мывалъэ джабэхэм. == Тхылъхэр == Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.

Source: original
Аскъэлай

Аскъэлай (урбз. Ассоколай) - Адыгэ къуаджэу/куэйэу Адыгэйым ит. Аскъэлай къуаджэр Теуцожь епхъыгъэ къэлэжъыеу ит. == Аскъэлайым ЛъэкъуацӀэу дэсхэр == Шэуджэн Хьабрацу ГъукӀэлӀ Бэгъус Бэрэтар Гъэдыуаджэ Уджыхъу Еутых Тыгъужъ Гъыщ ЩэхэлӀ ЛӀыхъукӀ ХьэкӀаку Тхьаркъуахъо Абубэчыр Анцокъу Сыхьаджэкъу ЕмтӀылъ Оглы Хьакъуй Емыж Къат ХъуэкӀуэн Чэсэбый Одэжьдэкъу Чэтыхъу НатӀэкъу ХъуакӀо == Егъэпхыгъэ линкыхэр == Аскъэлайым исайт Last edited 6 years ago by YiFeiBot

Source: original
Къуршыбгъэ

Къуршыбгъэ (лат-бз. Aegypius monachus) - бгъэпӀащэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == Къуалэбзу абрагъуэщ, къешэч ч. 7-12. Теплъэр зэфэзэщу фӀыцӀэ-гъуэбжафэщ. Щхьэ ин пцӀанэщ, къащхъуафэ къыщӀоуэ, пэр лъэщщ. == Здэпсэухэр == Мылъэтэжу щопсэу Къаукъазым, Кърымым, Азиэм, Алтайм, Ипщэ Еуропэм, Ищхъэрэ Африкэм я бгылъэ щӀыпӀэхэм. Абгъуэри, зейм тегъэпсыхьауэ инщ, къуацэхэм къыхэщӀыкӀауэ, и кӀуэцӀым удз щабэ илъу. Зы гъэм къакӀэц хабзэр зы джэдыкӀэщ, е тӀущ. Ар махуэ 55-кӀэ къраш анэми хъуми. == Ӏусыр == Ӏусыр псэущхьэ лӀащ, ауэ къохъу щынэхэм, елэнхэм, шылъэгъухэм щатеуи. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
КъардэнгъущӀ, Зырамыку

КъардэнгъущӀ Зырамыку (щӀышылэм и 1-м 1918 гъэ - дыгъэгъазэм и 25-м 2008 гъэ) - Къ-Б-м искусствэмкӀэ щӀыхь зиӀэ и лэжьакӀуэ, Адыгэ къ-м искусствэмкӀэ щӀыхь зиӀэ и лэжьакӀуэ. == ГъащӀэтхыдэр == КъардэнгъущӀ Зырамыку ПӀатӀурэ и къуэр щӀышылэм и 1-м 1918 гъэм Арыуан куейм щыщ Псыгуэнсу къуажэм мэкъумэшыщӀэ унагъуэм къыщалъхуащ. 1926 гъэм Зырамыку къуажэ школым щӀэтӀысхьэри ар ехъулӀэныгъэкӀэ къиухащ. 1935 - 1940 гъэхэм Мэзкуу дэт ГИТИС - м щеджащ. 1940 гъэм Зырамыку Дзэм къулыкъу щищӀэну ираджащ. Дуней Зауэшхуэ етӀуанэм хохуэ. 1945 гъэм КъардэнгъущӀым и лъахэм къигъэзэжащ. Aр 1948 гъэ пщӀондэ Къэбэрдей Къэрал драмтеатрым и сценэм артисту щыджэгуащ. КъардэнгъущӀым адыгэ драматургием и зыужьыныгъэм лэжьыгъэфӀ хилъхьащ, ар лъэпкъым и уэрэджыӀакӀуэ. 1949 гъэм къыщыщӀэдзауэ 1952 гъэм нэс КъардэнгъущӀыр Къэбэрдей-Балъкъэр щӀэныгъэ-къэхутакӀуэ институтым ӀуэрыӀуатэмкӀэ и секторым щолажьэ. 1952 гъэм Зырамыку Къэбэрдей-Балъкъэр Къэрал пединститутым щӀохьэри ар 1956 гъэм ехъулӀэныгъэкӀэ къеух. Абы и ужькӀэ ар Къэбэрдей-Балъкъэр «Элбрус» тхылъ тедзапӀэм редактору щолажьэ, литературэмкӀэ лэжьыгъэ зэмылӀэужьыгъуэхэр егъэзащӀэ, пщӀэрэ щӀыхьрэ иӀэу и ӀэнатӀэм пэрытщ. Апхуэдэурэ илъэсищ хуэдизкӀэ редактору лэжьа нэужь, КъардэнгъущӀыр 1959 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр щӀэныгъэ-къэхутакӀуэ институтым егъэзэжри ӀуэрыӀуатэмкӀэ секторым Ӏохьэж. КъардэнгъущӀым лэжьыгъэшхуэ ирегъэкӀуэкӀа адыгэ уэрэдыжьхэр зэхуэхьэсыным, ахэр джыным, гъэзэщӀэным теухуауэ. Адыгэ уэрэдыжьхэр цӀыхубэм деж нэхьэсынымкӀэ зэфӀэкӀ иныр зэриӀэр къалъытэри, КъардэнгъущӀ Зырамыку 1964 гъэм «КъБАССР-м искусствэмкӀэ щӀыхь зиӀэ и лэжьакӀуэ» цӀэ лъапӀэр къыфӀащащ. Адыгэ щэнхабзэмрэ литературэмрэ хуищӀа зыужьыныгъэм папщӀэ КъардэнгъущӀым тӀэунейрэ къратащ Къэбэрдей-Балъкъэр АССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и Президиумым и ЩӀыхь тхылъ. КъардэнгъущӀ Зырамыку 1964 гъэм УФ-м и ТхакӀуэхэм я зэгуэтым хэтт. == И псалъэ цӀэрыӀуэ == КъэрдэнгъущӀ Зырамыку - Си гъащӀэм и мыхьэнэ нэхъыщхьэ дыдэр сыкъэзылъхуа си лъэпкъым сыхуэлажьэу зэресхьэкӀарщ. ГъащӀэ кӀыхь къызэрызгъэщӀам теухуауэ жысӀэнуращ. Сэ пасэрей губзыгъэжь гуэрым жиӀа псалъэ Ӏущхэм сызэрытетыным сыхущӀэкъуащ. Мыращ абы жиӀар: Жьэр гъэкъабзэ, Бзэр гъэӀэсэ, ПцӀы умыупс, Псэм удэмылажьэ, Жьыгъэм зумыгъэхь, Хьэм уемытхьэкъу, Бзаджэм уемыӀуалӀэ, ЛӀыгъэм уримыбий. == ТехьэпӀэхэр == Гъашъэм тепсэлъыхь

Source: original
Бгъэн

Бгъэн (лат-бз.: Phrаgmites, ур-бз.: Тростник) - удз-къэкӀыгъэ ин, хьэцэпэцэ лъыпкъым (Poaceae) ящыщу, псыхъурей Ӏуфэхэм, псыхъуэхэм куэду зэкӀэкӀыурэ мэкӀыр, дунейм и нэхъ хуэабэ лъэныкъуэхэм. Псыудзхэм ящыщ, псыӀуфэхэм къыщыкӀыу, зэзэмызэкӀэ псыкууми къэщыхэкӀ хъууэ (метрэныкъуэм нэс), псыпцӀэхэм, губгъуэ псы къыздинахэм, мэзкӀуэцӀ псынэхэм яде. == Къызэрагъэсэбэпыр == КъэкӀыгъэр псэушъхьэ куэдхэм я Ӏусу макӀуэ (псыдзыгъуэхэм, шъыхьхэм, бланэхэм...) Шъхьахуиту къыздэкӀхэм пӀэшхуэ еубыд, псэушъхьэхэм яхуэсэбэпу. КъэкӀыгъэм и гъэч къыдидзхэр былымӀусу къагъэсэбэпыр. ЦӀыхухэм ижъ-ижъыжьрэ мылъкум къагъэсэбэпт, унэ щашъкӀэ - унашъхьэрэ, бжьыхьрэ ирашъу. Абы пэмыкӀыу бгъэным арджэн, матэ, тхылъымпӀэ къыхашъыкӀыу, пэмыкӀыу хьэку ирагъэплът, къамыл къыхашъыкӀт. Куэдым бгъэныр шӀыр ирагъэубыдын шъхьэкӀэ псым кӀимыхыну псыӀуфэм щагъэтӀыс, иэ хадэхэм удзгъэгъахэм ядӀэкӀыгъу къагъэкӀыр. == ЛӀэужъыгъуэхэр == Phragmites altissimus (Benth.) Mabille - Бгъэн лъэгэшхуэ Phragmites isiaca (Del.) Kunth - Изидэ и Бгъэн иэ Бгъэн инышхуэ Phragmites australis (Cav.) Trin. ex Steud. Ипшъэ Бгъэн Phragmites communis Trin. Бгъэн Phragmites longivalvisSteud. Phragmites vulgaris (Lam.) Crép. Phragmites japonicus Steud. Япон Бгъэн Phragmites serotina Kom. Phragmites karka (Retz.) Trin. ex Steud. Phragmites roxburghii (Kunth) Steud. Phragmites vallatoriа (L.) Veldkamp == ТехьэпӀэхэр == GRIN-сайтым (инджылыбзэкӀэ) Гъашъэм и энциклопедиэ (инджылыбзэкӀэ) Советым и энциклопедиэшхуэм (урысыбзэкӀэ)

Source: original
Бабэ (къуапэ)

Баба (тыр-бз. Baba) - бгъуэуэ Ӏегей хым дэхьэу ЦӀыкӀу Азиэм и ишхъэрэ-къухьэпӀэм деж телъ къуапэ. Азиэм и къухьэпӀэ дыдэ пӀэ. Къуапэм и щхьэм ижь лъэхъэнэ лъандэрэ маякхэр тетщ, зыр къутэм нэгъэущӀ дращӀеижу. Къуапэр Тыркум хохьэр, Чанакъалэ къалэм пэмыжыжэу щылъщ. == ТехьэпӀэхэр == БСЭ. Мыс Баба (урыс.) 39.479722, 26.063889

Source: original
Бгытхьэхьэблэ

Бгытхьэхьэблэ (ур-бз.: Бытха) - Шъачэшхуэ хиубыдэ хьэблэ, Хьуэдзэ куейм хэту, Бзыгу и псыхъуэ хиубыду. Хым игъунэгъу Ӏуашъхьэ Бгытхьэм тет. == Тхыдэр == ШӀыпӀэр убыххэм ТхьалъэӀупӀэу ялъытэт, хьэблэ дамышъыхьу абдежьым Бгытхьэгуащэ шъхьэкӀэ абдежьым ТхьэлъэӀу ирагъэкӀуэкӀыу. Убыххэр ирагъэкӀа яуж урысхэмрэ ермэлыхэмрэ курджыхэмрэ алыджхэмрэ ягъэтӀысын кӀадза абдежьым унагъуэху. ШӀыпӀэм и нэхъыбэр ХХ лъэхъэнэм Ворошилов К.Е. и хадэу, жыгхадэу хеубыдэ ХХ лъэхъэнэм и 60-70 гъэхэм унэхэр куэду дашъыхьын кӀадзэ хьаблэм идежь. == ТехьэпӀэхэр == Бгытхьэ и тхыдэ (ур-бз.)

Source: original
Таксономиэ зэхэгъэкӀыгъуэм и зэгуэт системэр

Таксономиэ зэхэгъэкӀыгъуэм и зэгуэт системэр (ин-бз. Integráted Taxonómic Informátion Sýstem, ITIS) - къэралъыгъуэ лэжьыгъэ АШЗ-м, Канада, Мексикэм джоуэ, нэмыщӀ лъэпкъэгъухэри ящӀыгъуу, нэхъыщхьэ лэжьыгъэр - лъэныкъуэ псомкӀи таксономиэ-системэ гъэпса щыӀэным, лӀэужьыгъу хъуамкӀэ. == ТехьэпӀэхэр == Лъэпкъыгъуэм и нэхъыщхьэ сайтыр(индж.) Канадэм и сайт (ITIS*CA)(индж.) Мексикэ сайт (SIIT*MX)(эсп.)

Source: original
Псыжъ

Псыжъ (абаз.: Къвбин, ал-бз.: Гипанис, къэр.-бэлъ-бз.: Къобан, урбз. Кубань) - псыхъуэ Урысейм, Къэукъаз Ишъхъэрэм идежь. == ИцӀэр == Псыжъ (Къвбин, Кубань, Къобан, Губан) 300 ящищ зыцӀэ, псым зэрихьам. Къэрал здежэххэр: Къэрэшей-Шэрджэс, Ставропол къэралым, Адыгейм, Краснодар къэралым. Хы мыутӀэм здыхэхьам идежь хы тӀыгу ин ешъыр зэгуэкӀыу 4300 км² хуэдизу. == Хэкумэтх == Ӏуашъхьэ Махуэ илъэгум ежэхын кӀедзэ Псыжъ. ИкӀыхьагъыр 906 км. мэхъу. Усть-Лабинск къалэм къыщыкӀэдзауэ псыхъуэм кхъухьхэр ирокӀуэ. ИсэмырабгъумкӀэ хэлъадэ псыхэр: Афыпс ПсыкӀупс Щхьэгуащэ Лабэ Пшыш Абыхэми нэхъ псы цӀыкӀу хэлъэдэхэми ядэкӀыгъу. ИжьэгъурабгъумкӀэ хэлъадэ псыхэр: Марэ Джыгуатэ 14 000 мэхъу псори зэхэту Псыжъ псыуэ хэлъадэр. ИлъэсишъэкӀэ Псыжъ зэркӀэлъыплъам, илъэсым псыуэ иригъэжэхыр, уэшхэпсымрэ уэсэпсымрэ къыхэкӀыр (65 %), къушъхьа мылхэм къахэкӀыр (20 %), псынэпсхэм къахэкӀыр (15 %) 13,5 км³ хуэдиз мэхъур. == Тхыдэ == Илъэс мин бжыгъэкӀэ узэӀабэкӀыжьмэ Псыжъ хым здыхэлъадэм идежь Хы МыутӀэ хыжъэ ин иӀа, Тэман хы тӀыгуныкъуэм къыщыкӀэдзауэ Приморскэ-Ахтарск нэсу Краснодар нэгъунэ хыхьау. Хом-хомурэ псыхъуэми хыми шӀыр зэрахъуэкӀыу, шӀыгу трихьу кӀидзэри хыжъэр хым хигъэкӀри хы тӀыгу хъуа. == Псэушъхьа == Псыжъ бжъэжъей бжыгъэ хэс 106 лъэпӀкъу. Абы пӀэмыкӀыу зоопланктону 400 лъэпӀкъ хуэдиз. Псыжъ, псым Ӏус бзухэм ящыщ бжъыгъи 100 лъэпӀкъ хуэдиз, абы пэмыкӀыу: бажьэ, мэз джэду, кхъуэ джоуэ ипсыӀуфэхэм щопсоу.

Source: original
Креус

Къуапэ Креус (исп-бз. Cabo de Creus) - ныкъуэтӀыгуу щыту Эспаниэм и континетал Ӏыхьэм и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ щыӀэ къуапэ. Пиреней ныкъуэтӀыгум и къуэкӀыпӀэ дыдэ къуапэ. Къуапэр хэтщ Эспаниэм и Кадакес муниципалитетым. Нэхъ и гъунэгъу дыдэ ин къалэр - Фигерас. == ТехьэпӀэхэр == El Cabo de Creus (эсп.) Espacios Protegidos en España. Parque Natural Cabo de Creus (эсп.) Faro de Cap de Creus (эсп.) Arquitectura de piedra seca en el Cabo de Creus (эсп.) 42.319167, 3.321944

Source: original
ЩамжыгыуӀу

ЩамжыгыуӀу (лат-бз. Dendrocopos syriacus) - жыгыуӀу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == ИнагъкӀэ курытщ. Щхьэщыгумрэ тхыцӀэмрэ фӀыцӀэщ, хъум и щхьэщӀыбым кусэ плъыжь ирох, анэм ейм фӀыцӀэу, ныбэ щӀагъыр хужьщ, кӀэ щӀагъыр хуэплъыфэу. == Здэпсэухэр == Мы лӀэужьыгъуэр Ищхъэрэ Къаукъазым къыщылъатэр зэзэмызэщ, нэхъыбэу здалъагъур и щӀыбагъыращ. Здэпсэур Хуэхуэлейм, Молдовэм, Анадолейм, Къажэрейм, Иракум. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Аксиомэ

Аксиомэ (грекыбзэ псалъэщ: ἀξίωμα) - зэрынэрылъагъум къыхэкӀкӀэ къыумыгъэнахуэу, уи фӀэщ пщӀы хъун. Шэч къызытрамыхьэжу пэж. Абы хуэдэщ, къапщтэу щытым: занщӀэм и точкитӀ къыдата гущӀыӀу захуэм телъмэ, абы щыгъуэ а занщӀэм и точкэ псори а гущӀыӀу захуэ дыдэм телъщ. == Литературэ == Геометрие, япэ Ӏыхьэ, планиметрие. Илъэсибл школхэмрэ курыт школхэмрэ я 6-9-нэ классхэм папщӀэ учебник. А. П. Киселёв. Къэбэрдей тхылъ тедзапӀэ. Налшык - 1954.

Source: original
Азгъэбзэ

Азгъэбзэ (азгъэбзэкӀэ; аҧсуа бызшәа, аҧсшǝа) - азгъэ лъэпкъхэм ябзэ, Азгъей къэралым, Тыркум, Иорданым, Шамым, Иракым, Урысейм. Бзэ нэхъ игъунэгъур абазэбзэ, зыхэтыр азгъэ-адыгэ бзэхэм я унагъуэм, абазэбзэмрэ адыгэбзэмрэ щымыхъукӀэ убыхыбзэри зыхыхьар. Азгъей къэралым бзэмкӀэ цӀыху мин 100 хуэдиз мэпсалъэ, къэралъым ибзэӀаташъхьу щыт (1994 гъэм къыщыкӀэдзауэ). Ауэ 1989 гъэм азгъэбзэр анэдэлъхубзу зыхуэхъутэр 17, 8 % джылу дэсам, азгъэ-хъырцей зауэм яуж 1995 гъэм 50 % джылэм. Тыркум 1965 гъэм къэрал джылэ бжыгъэ ирагъэкӀуэкӀамкӀэ азгъэбзэр иэ абазэбзэр анэдэлъхубзу джэуапу зытар цӀыху 4, 563 (абым псори зыбзу ялъытэ - abaza) цӀыху 7, 836 етӀуанэ бзэуэ джэуап ята, а псори зэрщытым хуэмыду, нэхъ макӀыу къаӀуэтауэ ялъытэ, 1993 гъэм абазу дэсыр мин 35 къалъыта. Урысейм азгъэбзэкӀэ псалъу дэсыр цӀыху 9,447 къыкӀэкӀа. Абы хуэду къызэркӀэкӀымкӀэ азгъэбзэмкӀэ псалъу хъур цӀыху мин 120-130 хуэдиз. Мин 500 - 600 шхуаӀар къэгъэхъуауэ къыкӀэкӀа, абы зэр гугъэмкӀэ адыгэхэр (кӀаххэмрэ, къэбэрдейхэмрэ) хагъэхьахэ. == ПсалъэкӀыу зэрзэшъхьащыкӀыр == Иджыпсту Къаукъазым къынар псалъэкӀищ: абжъуй (Очамчырэ куейм), бзыб (Гудаутэ куейм), самырзэкъан (Агубедиарэ Река къуаджэхэм Очамчырэ куейм, Чхуартал къуаджэм иныкъуэ Гал куейм), адрей псалъэкӀэ-лъэпкъхэр Тыркум ирагъэкӀахэ. 1860 гъэм нэгъунэ азгъэхэм ялъэпкъ-псалъэкӀэхэр зэкӀэлъыпыту хы Ӏуфэм ирикӀуэт къушъхьам къэху, убыххэм къыщыкӀэдзауэ къуэхьапӀэм мегрелхэмрэ сонэхэмрэ нэгъунэ къуэкӀыпӀэм. Мдзымтэрэ Жъууауэ-къуарэрэ япсыхъуэ зэхуакум садзэхэм япсалъэкӀэр щыӀа. Лъэпкъыр зы къэмыну Тыркум ирагъэкӀа, абдежьым къуаджэ зытӀущым бзэр иджыри зэрахьа. садзэ-псалъэкӀэр тӀууэ бгуэч хъуну: хы Ӏуфэ псалъэкӀэ (джыгетэхэм иэ садзэхэм я) къушъхьа псалъэкӀэ (медовей, езыхэр зэрзэджэр - абаза, лъэпкъ хэтхэр: чуа, чужъы, чужъгучуа, ахьчыпсэу, аибга Псоу ипсыхъуэм) Азгъэ псалъэкӀэхэр ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ: хы Ӏуфэм - бзыб псалъэкӀэ (Жъууауэ-къуарэрэ Псыцхьарэ язэхуакум, иджырей Гудаута куейм), Гум псалъэкӀэ (Къодор псыхъуэм нэс) - Тыркум ирагъэкӀахэ, иныкъуэр Аджарым (апщыгъуэм Тыркум хэтам) абжъуй псалъэкӀэ (иджырей Очамчырэ куей) самырзэкъаным къэлар - мигрелым я нэхъыбэм хеубыдэ къушъхьа лъэныкъуэм - псхьу псалъэкӀэ (Бзыб псыхъуэм ишъхьамкӀэ) Тыркум дэт къуаджэхэм иджыри зэрахьа дал-цебелда (Къодор псыхъуэм икумрэ ишъхьамрэ) Тыркум икъуэхьапӀэ куейхэм (Беледжык, Бурса, Эскишехир) дэт азгъэ къуаджэхэм иджыри щопсалъэхэ Азгъэбзэм итхыбзэр абжъуй псалъэкӀэмкӀэ шъа. == Хьарыфылъэр == Last edited 6 years ago by YiFeiBot

Source: original
АнтӀырэ

АнтӀырэ (лат-бз. Lonicera xylosteum) - гъурц лӀэужьыгъуэщ тэрджэм лъэпкъэгъум щыщ къэкӀыгъэщ. == Теплъэр == И лъэгагъыр м. 3-4-м нос. И пхъафэр щхъуэ-гъуабжафэщ. Къудамэхэр зэпэщӀэту и пкъым къытокӀэ, и тхьэмпэхэр папцӀэщ, хуэхъурей щӀыкӀэщ, кӀы япытщ. Гъэгъа щхъуантӀэ-гъуэжьыфэхэр, 2-3-уэ зэгъусэу, къудамэхэмрэ тхьэмпэхэмрэ я зэхуакум гъатхэм къыдедз. Бжьыхьэм, пхъэщхьэмыщхьэхэр хъуа нэужь, плъыжьыфэ дахэщ, тӀурытӀу зэгуэтщ. == КъыдзэкӀыр къызэрагъэщхьэпэр == Паркхэм къыщагъэкӀ. Джабэхэр, псыдзэм диха къуэхэр ирибгъэбыдэн папщӀэ хэпсэу къэбгъэкӀ хъунущ. И пхъэр быдэщ, уадэкӀэ, баш, къыхащӀыкӀ. == Тхылъхэр == Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.

Source: original
Хьэ (къэкӀыгъэ)

Хьэ (лат-бз. Hordéum vulgáre) - хьэ лӀэужьыгъуэ, мэкъумэш лэжьыгъэм и нэхъыбэм ягъэкӀыра. Ижь-ижьыж лъандэрэ цӀыхум къигъэкӀ хьэцэпэцэ лӀэужьыгъуэщ. Зы гъэкӀэ фӀэкӀ къэкӀкъым. ЗанщӀэу дэкӀей и пкъ ку гъуанэхэм см. 80-120-м нэс я лъэгагъщ. И бзийхэм см. 20-25-м нэс я кӀыхьагъщ, см. 1-1,5-рэ я бгъуагъщ. Мэкъуауэгъуэм щхьэмыжхэр, хьэцыпэ бэуэ зытетхэр къыдедз, бадзэуэгъуэм жылэхэр мэхъу. Ищхъэрэ Къаукъазым бэуэ къыщагъэкӀ. Ар ягу, яхьэж, шхыныгъуэ зэмылӀэужьыгъуэхэр къыхащӀыкӀщ. ӀусыпхъэфӀи мэхъу. Инджылызым, Еуропэм, Хъутейм, Японым, Корейм, Ищхъэрэ Америкэм бжыгъэ хъуауэ къыщагъэкӀ нэгъуэщӀ зы хьэ лъэпкъ - лат-бз. «Hordeum distichon». Адыгэхэм пасэ зэманым хьэ зэмылӀэужьыгъуэхэр къагъэкӀыу щытащ. Абыхэм ящыщхэр бгыщхьэ лъагэхэм, дунейр нэхъ щыщӀытыӀэхэм фӀыуэ щыбагъуэт. ЩӀэныгъэлӀхэм зэралъытэмкӀэ, хьэр гъавэхэкӀ къэкӀыгъэу щыӀэм я нэхъыжьщ. Археологхэм щӀэин къатӀэщӀыжахэм къыщыщӀахыжа хьэ жылэхэм я ныбжыр илъэс 7000-м нос. Абы нэхърэ нэхъыжь пкъыгъуэ цӀыхум къитӀэщӀыжакъым, мэкъумэш щӀэным ехьэлӀауэ. == Тхыгъэхэр == Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. Хьэкъун Б. Налшыч. 1992 гъ.

Source: original
Къашыргъэ лъэпкъыр

Къашыргъэ лъэпкъыр (лат-бз. Accipitridae) - псэущхьэшх къуалэбзухэщ, къаргъей теплъэ хэкӀыгъуэм щыщхэщ. == Теплъэр == Я инагъымкӀэ курытхэщ, е пӀащэхэщ, я кӀыхьагъыр - см. 28-114. Дамабгъуэ хъурейхэщ, лъакъуэ лъэщщ, пэ быдэ, гъэшауэ. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэм хъухэмрэ анэхэмрэ зэфэгъущ. == Здэпсэухэмрэ шэнымрэ == Дэнэ къэрали уащыхуозэ. Абгъуэ щащӀ жыгхэм, къырхэм, щӀыгум. Зэ къишыгъуэр шыри 6-м нос. КъаущэкӀу псэущхьэ зэмылӀэужьыгъуэ. == ЗэхэгъэкӀыгъуэр == Тынужьыщхъуэ лъэпкъ къуэдзэр (Elaninae) - лӀэужьыгъуи 8-й. Лъэпкъыгъуэ Тынужьыщхъуэхэр (Elanus) Лъэпкъыгъуэ Chelictinia Лъэпкъыгъуэ Machaerhamphus Лъэпкъыгъуэ Gampsonyx Лъэпкъыгъуэ Elanoides Къашыргъэгъуабжэ лъэпкъ къуэдзэр (Perninae) - лӀэужьыгъуэ 14. Лъэпкъыгъуэ Тынужьхьэгуагуэхэр (Aviceda) Лъэпкъыгъуэ Hernicopernis Лъэпкъыгъуэ Къашыргъэгъуабжэхэр (Pernis) Лъэпкъыгъуэ Leptodon Лъэпкъыгъуэ Chondrohierax Бгъэжь лъэпкъ къуэдзэр (Aegypiinae) - лӀэужьыгъуэ 15. Лъэпкъыгъуэ Sarcogyps Лъэпкъыгъуэ БгъэжьфӀыцӀэхэр (Aegypius) Лъэпкъыгъуэ Torgos Лъэпкъыгъуэ Trigonoceps Лъэпкъыгъуэ Бгъэжьхэр (Gyps) Лъэпкъыгъуэ Дзэлыкъуэбгъэхэр (Neophron) Лъэпкъыгъуэ Necrosyrtes Лъэпкъыгъуэ Gypohierax Лъэпкъыгъуэ Gypaetus Къый лъэпкъ къуэдзэр (Buteoninae) - лӀэужьыгъуэ 100 хуэдиз. Лъэпкъыгъуэ Geranoaetus Лъэпкъыгъуэ Къыйхэр (Buteo) Лъэпкъыгъуэ Parabuteo Лъэпкъыгъуэ Buteogallus Лъэпкъыгъуэ Busarellus Лъэпкъыгъуэ Leucopternis Лъэпкъыгъуэ Kaupifalco Лъэпкъыгъуэ Butastur Лъэпкъыгъуэ Harpyhaliaetus Лъэпкъыгъуэ Morphnus Лъэпкъыгъуэ Harpia Лъэпкъыгъуэ Pithecophaga Лъэпкъыгъуэ Harpyopsis Лъэпкъыгъуэ Oroaetus Лъэпкъыгъуэ Spizastur Лъэпкъыгъуэ Spizaetus Лъэпкъыгъуэ Lophaetus Лъэпкъыгъуэ Stephanoaetus Лъэпкъыгъуэ Polemaetus Лъэпкъыгъуэ Hieraaetus Лъэпкъыгъуэ Бгъэхэр (Aquila) Лъэпкъыгъуэ Ictinaetus Лъэпкъыгъуэ Haliaeetus Лъэпкъыгъуэ Ichthyophaga Жьец лъэпкъ къуэдзэр (Circinae) - лӀэужьыгъуэ 16. Лъэпкъыгъуэ Жьецхэр (Circus) Лъэпкъыгъуэ Polyboroides Лъэпкъыгъуэ Geranospiza Тынужь лъэпкъ къуэдзэ (Milvinae) - лӀэужьыгъуэ 14. Лъэпкъыгъуэ Harpagus Лъэпкъыгъуэ Ictinia Лъэпкъыгъуэ Rostrhamus Лъэпкъыгъуэ Haliastur Лъэпкъыгъуэ Тынужьхэр (Milvus) Лъэпкъыгъуэ Lophoictinia Лъэпкъыгъуэ Hamirostra Къашыргъэ лъэпкъ къуэдзэ (Accipitrinae) - лӀэужьыгъуэ 55. Лъэпкъыгъуэ Къашыргъэхэр (Accipiter) Лъэпкъыгъуэ Micronisus Лъэпкъыгъуэ Melierax Лъэпкъыгъуэ Urotriorchis Лъэпкъыгъуэ Erythrotriorchis Лъэпкъыгъуэ Megatriorchis Хьэшхъуэбгъэжь лъэпкъ къуэдзэ (Circaetinae) - лӀэужьыгъуэ 12. Лъэпкъыгъуэ Terathopius Лъэпкъыгъуэ Хьэшхъуэбгъэжьхэр (Circaetus) Лъэпкъыгъуэ Spilornis Лъэпкъыгъуэ Eutriorchis == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск. 2007 гъ.

Source: original
Арусыр

Арусыр (лат-бз. Persicaria hydropiper) - зы гъэкӀэ фӀэкӀа къэмыкӀ удз лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == И лъэгъагъыр см 30-50-м нос, къудамэ мыин зы бжанэ ещӀ. И тхьэмпэхэм кӀы яӀэкъым, бгъузэ-кӀыхьщ. Къудамэ щхьэкӀэхэм гъэмахуэм гъэгъа хужь е пшэплъыфэ цӀыкӀухэр къыпедзэ. == КъыздэкӀыр == КъухьэпӀэмкӀэ Еуропэм къыщыщӀэдзауэ КъуэкӀыпӀэ Жыжэм нэс макӀуэщ удзым и щӀыпӀэр, Скандинавым ищхъэрэм къыщыщӀедзэри ипщэм Филипинхэмрэ Индонезиэмрэ нэс хеубыдэщ. Арусырыр нэхъыбэу къыщокӀ щӀыпӀэ псыӀэхэм, псыхъуэхэм. == Къэгъэщхьэпэгъуэр == КъэкӀыгъэм и тхьэмпэхэр сырщ. Медицинэм хущхъуэу къагъэщхьэпэ. Адыгэхэм я Ӏэзэгъуэ удзщ. == Тхылъхэр == Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.

Source: original
Бзуплъыфэ

Бзуплъыфэ (лат-бз. Carpodacus rubicilla) - бзупэгъум лъэпкъ, псысхуолӀэ лъэпкъыгъуэщ. == Теплъэр == И теплъэкӀи, щыӀэкӀэ-псэукӀэкӀи мыр хуабжу ещхьщ псысхуолӀэм, ауэ нэхъ пӀащэщ. Теплъэр плъыжьыфэщ: хъухэм я щхьэр, жьэгъур, пщэр, бгъэр плъыжьыбзэщ, дыжьыныфэ ӀэпапӀэ жьгъейхэр хэпхъауэ. ТхыцӀэри кӀэпкъри плъыжьщ гъуабжафэ мащӀэ къащӀэуэу. Къабзий пхъашэхэр, кӀэ къабзийхэр гъуабжэщ, цы гъунэхэр плъыфэу. Анэхэр нэхъ гъуабжэ-щхъуафэщ. == Здэпсэухэр == Мылъэтэжу щопсэу Къаукъазымрэ Ипщэ Азиэмрэ я бгылъэхэм. Щогъуалъхьэ къырхэм, мывалъэхэм я гъунэгъуу мэкъупӀэхэм. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original