AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Мыстафэ Кэмал Ататурк

Мыстафэ Кэмал Ататурк (тыр-бз. Mustafa Kemal Atatürk, 1881 - 1938 шъакӀуэгъуэм и 10) - тырку цӀэрыӀуэ политикист, Тыркум и япэрей президент. == Гъашъэтхыдэр == Мыстафэр 1881 гъэм къэхъуа къалэ Салониким (иджырей Алыджым, а зэманым Уэсмэн империэм хэтам). Саби джану щытт, шэн бзаджэ иӀу, и ныбджэгъухэм ядэкӀыгъуным нэхърэ изакъу зэманыр игъэкӀуэн ифӀэфӀт. И анэр хуэбжу мыслымэн диным пылъти Къурӏаным иригъэджэну и къуэр пылът, ядэрамэ зэманыгъуэм теухуа шъэныгъэхэм еджэну икъэр пылът. Зым къыхуэмыкӀу янэ-ядэр Мыстафэ япэреуэ мыслымэн еджэщым кӀохьэ, здэпсоуа хьэблэм щыӀам яужым и адэм езым зыпылъ еджэщым егъакӀуэр Шемси-эфендим, абдежьым и япэрей егъэджэныр Мыстафэм къеухыр. 1905 гъэм Мыстафэ дзэм къулыкъу ехьын кӀедзэ, а зэманыгъуэм идежь шъэху-гуп зэхегъэхьэ дзэм хэт коррупциэм пэщытыну. 1913 гъэм дзэм и атташе мэхъур Софиам. Япэрей дунейпсо зауэм щыгъуэ бэлыхьу тыркудзэм и дзэзэчу тета Чанаккалем идежь зауэ екӀуэкӀам. 1915 гъэм инджылыз-фрэнджыдзэхэр Арыбуруным дежь къигъэувыӀа яуж Мыстафэр полковник ӀэнатӀэгъуэ ирата. Яужым текӀуэныгъэ бжыгъэ къихьа а зауэм. Зауэр иуха яуж 1918 гъэм Мыстафэ Истанбыл игъэзэжьа, абдежьым хъумэным и министериэм лэжьэн кӀидза. Уэсмэн империэм апкӀэнтӀэху и дзэр зэхигъэкӀыу и Ӏэшэр итын хуэй хъуа зауэ нэужым. Мыстафэм инспекциэ иригъэкӀуэкӀыу 1919 накъыгъэм и 19 Самсун дохьэр. 1919 мэкъуауэгъуэм и 22 тхылъ къеӀохур: «Джылэм и хуитыныгъэр зыхъумэфынур езы джылэра, абым хуеуэ, пылъу щытмэ», абым пэмыкӀыу депутат зэхечэсыр "Сивас хасэм". 1919 дыгъэгъазэм и 27 Мыстафэ Кэмалыр Анкарам и джылэхэм хуэбжу къырагъэблагъэ, (Истанбыл инджылызхэм я оккупациэм хэта яуж, парламентыр зэбгырахуат 1920 гъатхэпэм и 16) езым и парламент абдежьым зэхегъэхьэ - Тыркум и Лъэпкъ Хасэшхуэ. Езы Мыстафэр парламентым и тхьэмаду хахыр, ӀэнатӀэгъуэхасэми и нэхъышъхьу. == ТехьэпӀэхэр == Ататюркым теухуауэ хъуар

Source: original
КӀупхъ

КӀупхъ (лат-бз. Tetrax tetrax) - дудакъ хэкӀыгъуэм щыщщ. == Теплъэр == Хъунгъарым хуэдизынщ, дамэ лъэныкъуэр см. 25-28 нос. ТхыцӀэр фӀыцӀафэщ нэрынэ пшахъуэ-гъуэжьыфэхэр хэлъу, хъум и пщэм кусэ хужитӀ зэтету ирокӀуэкӀ, ныбэ щӀагъыр, дамэку къабзийхэм я кӀэхэр, кӀащхьэр хужьщ. == Здэпсэухэр == УщыпэщӀохуэ КъухьэпӀэ Еуропэм, Хы Курытым и Ӏуфэхэм, Кърымым, Хы ФӀыцӀэ къуэдмэзым, Къаукъазым деж - Азэрбиджаным. Нэхъыбэу здэпсэур щӀы тафэ зытемылэжьыхьхэращ. Ищхъэрэ лъэныкъуэмкӀэ щыӀэхэм щӀымахуэр Африкэм щырах, Ипщэ-КъуэкӀыпӀэ Къаукъазым щӀымахуэми щыплъагъунущ. ПсынщӀэу къежыхьыф. ЩӀылъэрыгъуалъхьэщ, къизышыр анэращ, хъум шырхэр анэм депӀ. КӀупхъхэр иужьырей зэманым икъукӀэ мащӀэ хъуащ, губгъуэхэр нэхъыбэу зэравэм, куэду къызэраущэкӀум къыхэкӀыу. Ахэр Къаукъазым бэгъуауэ зэрыщыӀам и щыхьэтщ Стрепетово къуажэцӀэр (иджы Николо-Александровскэ, Ставропол къэралым). == Ӏусыр == Ӏусым хохьэ къэкӀыгъэ, хьэпщхупщ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Ставропол щӀыгу

Ставропол край (урбз. Ставропольский край) - Урысей Федерациэм хиубыдэ къэрал зы, Ишъхъэрэ-Къаукъаз федерал куейм хэт Къалэ нэхъышъхьэр Шъэт-Къалэ И инагъыр - 66 160 км². Джылу дэсыр - 2 711,7 мин (2009 гъэмкӀэ)

Source: original
КъуршкӀырыкъ

КъуршкӀырыкъ (лат-бз. Emberiza cia) - кӀырыкъ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. ЩхьэщӀыбыр щхъуэщ, тхыцӀэр улъия-гъуафэщ, кӀэпкъыр, кӀащхьэр, ныбэщӀагъыр - гъуэщ. Щопсэу Ипщэ Еуропэм, Ищхъэрэ Африкэм, Азиэм я бгылъэ щӀыпӀэхэм. Къаукъазым щыбэгъуащ, мылъэтэжу щопсэу. И гъуэлъхьэпӀэщ мэзыншэ бгы-джабэхэр, къущхьэхъу губгъуэхэр. == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Къаукъаз

Къаукъаз - Еуропэмрэ Азиэмрэ я гъунапкъэм тету, Хы ФӀыцӀэм, Хы МыутӀэм, Хы Каспийм я зэхуакум дэту. Къаукъаз къушъхьахэм хэт (Къаукъазышхуэм) абы къыбгъэдэлъ шӀыпӀэхэри иубыду: Ишъхъэрэ Къаукъаз (Къаукъазыпэ), Ипшъэ Къаукъаз (КъаукъазкӀыб). Ишъхъэрэ Къаукъазыр Урысейм хеубыдэ, Курджым икъуэ зытӀущым щымыхъукӀэ. Ипшъэ Къаукъазыр Азэрбиджаныр, Апхъазыр, Ермэлыp, Ипшъэ Осетиэр, Курджыр джоуэ хеубыдэ. Нэхъ лъагэ пӀэр - м 5 642 ( Ӏуащхьэмахуэ ) == Къэрал хэтхэр == Урысейм хиубыдыр: == Хэкумэтх == Къаукъазым шӀыуэ иубыдыр мин 440 км², абы шӀыпӀэ хэтхэр: Ишъхърэ Къаукъаз (Къаукъазыпэ), Къаукъазышхуэ, КъаукъазкӀыб губгъуэхэр (Курамрэ Араксымрэ я псыхъуэхэр, Колхидэмрэ джоуэ), Къаукъаз ЦӀыкӀур, Джавахет-Ермэл бгыхэр (я ишъхърэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэр). Ишъхърэ Къаукъазым и пашъхьэм Ставропол бгыхэр ит (Нэхъ илъагапӀэр Ӏуашъхьа Стрижамент, м 831 хъууэ) Псыжъ-Хы МыутӀэ губгъуэмрэ Тэрч-Гум губгъуэхэмрэ зэхигъэкӀыу. Ишъхъэрэ Къаукъазым Тэрчымрэ Сунжэмрэ я зэхуакум тэрч-джабэхэмрэ сунжэ-джабэхэмрэ дэлъ я зэхуакум Алханчурт къуэр ирикӀу. Къаукъазышхуэм и къушъхьэ зэхэтыкӀэр мэгуэч КъуэхьапӀэмкӀэ, хомурэ Тэман хы тӀыгуныкъуэм къыщыкӀэдзауэ дэкӀуэурэ Ӏуащхьэмахуэ нэсыху (инэхъ лъагапӀэр - м 5 642). Ӏуашъхьэшхуэ КурытхэмкӀэ (Ӏуащхьэмахуэрэ Къэзбэч Ӏуащхьэрэ я зэхуакум), КъуэкӀыпӀэмкӀэ Къэзбэч Ӏуащхьэ идежь къыщыкӀэдзауэ Апшерон хы тӀыгуныкъуэм нэс ехын кӀидзу. лъэныкъуэр Ӏуашъхьахэм зэву ирокӀуэ, къуэкӀыпӀэмрэ къуэхьапӀэ лъэныкъуэхэмрэ бгъуэуэ макӀуэхэ. Къаукъазышхуэм и Ӏуашъхьэхэм Ишъхъэрэ Къаукъазымрэ Къаукъаз кӀыбымрэ зэхагъэкӀыр я гъунапкъу ирикӀуу. == Лъэпкъхэр == Къаукъаз лъэпкъхэр гуп щыуэ мэгуэчхэ: Къаукъазыбзэ лъэпкъхэр: абазэхэр, апхъазхэр, авэрхэр, агулхэр, адыгэхэр, арчинхэр, андийхэр, ахваххэр, багулалхэр, бежтинхэр, ботлыхэр, будуххэр, гинуххэр, годоберинхэр, гунзибхэр, даргинхэр, дидойхэр, ингушхэр, каратинхэр, крызыхэр, курджы-джуртхэр, курджыхэр, лэкъхэр, лезгинхэр, мычгышхэр, рутулхэр, табасаранхэр, тиндийхэр, удинхэр, хваршинхэр, хиналугхэр, цахурхэр, чамалалхэр джоуэ, пэмыкӀхэри. туркубзэ лъэпкъхэр: азэрбиджанхэр, балъкъэрхэр, къэрэшейхэр, къумукъухэр, нэгъуэйхэр, тырку-месххэр. къажэрыбзэ (ираныбзэ) лъэпкъхэр: къушъхьа джуртхэр, курдхэр, осетинхэр, талышхэр, тытхэр. пэмыкӀ индоеуропей лъэпкъхэр: ермэлыхэр, алыджхэр, урысхэр.

Source: original
Уэгъу

Уэгъу - тхьэмахуэ бжыгъэм щыкӀэдзауэ илъэс зытӀущым нэс дуней зэхъуэкӀыгъуэщ, хуабэ дыдэ хъууэ щӀыфэр и гъэгъуу, уэр (уэшхыр) мащӀэу е езыр щымыӀэу. == ЩӀэдзэгъуэр == Уэгъум и щӀэдзэгъуэр нэхъыбэу зэпхауэ щытыр антициклон имыкӀыу щӀыпӀэм къихьэращ, дыгъэм и хуэбагъым псыӀэ, хыкъумхэр иригъэсурэ щӀыпӀэр къущ мэхъурщ. Апхуэдэурэ хом-хому щӀым псыхэр, хыкъумхэр, псыӀэхэр мэкӀуэдыр яужым къэкӀыгъэхэри хуэкӀуадэщ, куэдым деж псэущхьэ, цӀыхуи щихэкӀуадэ мэхъу. == Уэгъу зэщхьэщыкӀыгъуэхэр == Гъэм елъытауэ уэгъуми цӀэ ират, зэщхьэщагъэкӀыр гъатхэ, гъэмауэ, бжыхьэ уэгъухэр. Гъатхэ уэгъур пасэ хьэцэпэцэхэм папщӀэ нэхъ шынагъэу щытщ, хигъэкӀуадэу. Гъэмахуэ уэгъур пасэхэм хуэдэу яужирейхэм щхьэкӀи шынагъуэу щытщ, абым нэмыщӀыуи пхыщхьэмыщхьэхэри хигъэкӀуэдэфынущ. Бжыхьэ уэгъур бжыхьэсэм щхьэкӀэ шынагъуэщ. ЩӀыпӀэ курытхэм ядеж уэгъур и нэхъыбэм къыздеуэр тафэ щӀыпӀэхэращ, илъэсищэм тӀо-щэ уэгъу мэз щӀыпӀэхэми къохъулӀэр. Last edited 6 years ago by YiFeiBot

Source: original
Къэрал уэрэд

Къэрал уэрэд - къэралым и зы пщӀэшхуэ зиӀэ символ. Къэрал уэрэдыр и нэхъыбэм гуфӀэгъуэ макъамэщ е поэт-макъамэу зэхалъхьа уэрэдщ. Ар къагъэсэбэп, къаралым и унафэм елъытауэ пщӀэ зиӀэ сытхуэдэ мероприятиеми. == Тыркуем и къэрал уэрэд == Тырку къэралыр и уэрэд ар Истиклал Маршыщ (хуитыныгъэ марш). Марш хуитыныгъэмкӏэ гугъэмкӏэ теухуауэр. Осман Зеки Ӏюнгёр мы уэрэдым ищӏащ икӏи Мэхьмэт Акиф Эрсой, цӏэрыӏуэ тхакӏуэ псалъэхэр итхащ. == Урысейм и къэрал уэрэд == Урысейм и иджрей къэрал уэрэдр кърагъауэ Александра Александрова и макъамэмрэ Сергей Михалков зэхилъхьа уэрэд «Россия - священная наша держава» зэгъусэу. == Тхыдэ == Нэхъыжь дыдэ къэрал уэрэдыр зэхалъхьауэ щтащ 1568-1572 гъэхэм Нидерлэндхэ къэралым. Ауэ Еуропэм къэрал уэрэдхэр нэхъ ухуауэ зыхэлъэхьэн щыщӀадзар XIX лъэхъэнэращ. Иджрей зэманым дэтхэнэ къэралыми дэтхэнэ убгъуа хуитыныгъэ зиӀэ щӀыпӀэхэми я къэрал уэрэд яӀащ.

Source: original
Хы Трансгрессиэ

Хы Трансгрессиэ - геологиэ къэхъугъуэ. Ар къыщыхъум деж псым и лъэгагъыр Ӏуфэм елътауэ докӀуей, абы къыхэкӀыуи хы Ӏуфэ нэхъ лъахъшэу щылъхэр щӀехъумэ. Трансгрессиэр къыщыхъур щӀыр щех, хышхуэ лъэгур къыщдэкӀуэтей ерэ хым ит псыр щыхэхъуэм дежхэщ. Трансгрессиэри регрессиэри къыщыхъур щӀысысхэм деж ерэ климатым псынщӀэу зыщихъэжым дежщ. Трансгрессиэм и пэувэпӀэу щытщ регрессиэр. Регрессиэм деж хыр икӀуэтуращ щӀы щӀихъумэу щтахэр къыщӀигъэщу. Псалъэм папщӀэ Мыл лъэхъэнэ регрессиэм къыхэкӀыущ Беринг Ӏузэвыр къызэрыхъуахэр.

Source: original
Хыжьэ

Хыжьэ - хышхуэм, хым, псыхъурейм мыдрей дэтхэнэ псылъэми и Ӏыхьэ, куууэ щӀылъэм дыхьэ. Хыжьэхэр я щытыкӀэмкӀэ зэхадзхэ - хъулъый, губа, Ӏестуарий, фиорд, тэман, лагунэ, гавань. ГидрологикэкӀи гидрохимэкӀи хыжьэхэр сыткӀи тохуэхэр псылъэ зэпыщӀам. Ауэ иныкъуэхэм деж хыжьэхэм щӀыпӀэ здэщыӀэм и климатым елътауэ, я псыщхьэм и гидрологикэм тӀэкӀу зихъуэжынкӀэ хэлъщ мыдрей псылъэ зэпыщӀам елътауэ. == Нэхъ ин хыжьэхэр == Дуней Хышхуэм и нэхъ ин хыжьэхэу ябж - Аласкэ, Бенгал, Бискай, Аустралиэ ин, Гуиней жыжьэхэр. == Хы ерэ хыжьэ? == Хыжьэ гуэрхэр щыӀэщ я гидрологикэ режимымкӀэ хыуэ щыту, ауэ ижь ижьыжь лъандэрэ хыжьэу еджэурэ, а цӀэр къахуинауэ. Псалъэм папщӀэ Мексикэ, Фарс, Калифорниэ, Гудзон хыжьэхэр. == Иджыри феплъ == Хы Ӏузэв == ТехьэпӀэхэр == Залив в БСЭ

Source: original
ЦӀыжьдадэ лъэпкъыр

ЦӀыжьдадэ лъэпкъыр (лат-бз. Paridae) - унэбзу хэкӀыгъуэм щыщ лъэпкъщ. == Теплъэр == ЛӀэужьыгъуэ жьгъейхэщ, я кӀыхьагъыр см. 10-17, къашэч г. 7-23. ЦӀыжьдадэхэр пэ кӀэщӀхэщ, кӀагуэхэщ лъакъуэ гъум лъэщхэщ, лъэхъуамбэ быдэ, лъэбжьанэ лъэщ гъэшахэр яфӀэту. Цы щабэ Ӏув ятетщ. Я теплъэри псэукӀэри хуабжьу зэщхьщ. == ПсэукӀэр == ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэм илъэсым тӀо къраш, зэ гъуэлъхьэгъуэр джэдыкӀи 4-16 носыр. Здэгъуалъхьэ хабзэр абгъуэ зэхуэщӀахэращ. == Здэпсэухэр == Куэду щопсэу Еуразиэмрэ Африкэмрэ, лӀэужьыгъуэ гуэрэхэм къанэмыщӀауэ, ауэ щӀымахуэм мэӀэпхъуэхэр. == Лъэпкъэгъухэмрэ лӀэужьыгъуэхэмрэ == Лъэпкъыгъуэ ЦӀыжьдадэщхьэфӀыцӀэхэр (Poecile) ЦӀыжьдадэщхьэфӀыцӀэ (Poecile palustris) Poecile lugubris Poecile hyrcanus Poecile montanus Poecile songarus Poecile carolinensis Poecile atricapillus Poecile gambeli Poecile sclateri Poecile superciliosus Poecile davidi Poecile cinctus Poecile hudsonicus Poecile rufescens Лъэпкъыгъуэ Periparus цӀыжьдадэцӀыкӀу (Periparus ater) Periparus rufonuchalis Periparus rubidiventris Periparus melanolophus Periparus venustulus Periparus elegans Periparus amabilis Лъэпкъыгъуэ АмкӀыщхэр (Lophophanes) АмкӀыщ (Lophophanes cristatus) Lophophanes dichrous Лъэпкъыгъуэ Baeolophus Baeolophus wollweberi Baeolophus inornatus Baeolophus ridgwayi Baeolophus bicolor Baeolophus atricristatus Лъэпкъыгъуэ ЦӀыжьдадэхэр (Parus) ЦӀыжьдадэ (Parus major) Parus guineensis Parus leucomelas Parus niger Parus carpi Parus albiventris Parus leuconotus Parus funereus Parus rufiventris Parus pallidiventris Parus fringillinus Parus fasciiventer Parus thruppi Parus griseiventris Parus cinerascens Parus afer Parus minor Parus bokharensis Parus monticolus Parus nuchalis Parus xanthogenys Parus spilonotus Parus holsti Parus semilarvatus Лъэпкъыгъуэ Pseudopodoces Pseudopodoces humilis Лъэпкъыгъуэ ЦӀыжьдадэщӀыхухэр (Cyanistes) ЦӀыжьдадэщӀыху (Cyanistes caeruleus) Cyanistes teneriffae Cyanistes cyanus Cyanistes flavipectus Cyanistes varius Лъэпкъыгъуэ Sylviparus Sylviparus modestus Лъэпкъыгъуэ Melanochlora Melanochlora sultanea == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Фредерик Шопен

Фредерик Франсуа Шопен (фр-бз. Frédéric François Chopin, лахь-бз. Fryderyk Franciszek Szopen, 1810 гъатхэпэм и 1, Желязова-Воля - 1849 жэпуэгъуэм и 17, Париж) - Лэхьыйрэ фрэнджрэ щыщ пшыналъэ цӀэрыӀуэ. == Тхылъхэр == Асафьев Б. В. Шопен (1810-1849). Опыт характеристики. - М., 1922. (урыс.) Богданов-Березовский В. М. Шопен. Краткий очерк жизни и творчества. - Л.: Тритон, 1935. - 46 с. (урыс.) Бэлза И. Ф. Шопен. - М., 1968. (урыс.) Вахранёв Ю., Сладковская Г. Этюды Ор. 10 Ф. Шопена. - Харьков, 1996. (урыс.) Венок Шопену. - М., 1989. (урыс.) Егорова М. Сонаты Шопена. - М., 1986. (урыс.) Ежевская З. Фридерик Шопен. - Варшава, 1969. (урыс.) Зенкин К. В. Система жанров фортепианной миниатюры Шопена. - М., 1985. (урыс.) Зенкин К. В. Фортепианная миниатюра Шопена. - М., 1995. (урыс.) Ивашкевич Я. Шопен. - М., 1963. (урыс.) Кремлев Ю. А. Фредерик Шопен. - М., 1960. (урыс.) Лист Ф. Ф. Шопен. - М., 1956. (урыс.) Мазель Л. А. Исследования о Шопене. - М., 1971. (урыс.) Мильштейн М. И. Очерки о Шопене. - М., 1987. (урыс.) Николаев В. Шопен-педагог. - М., 1980. (урыс.) Раковец Т. Этюды Шопена. - М., 1956. (урыс.) Синявер Л. Жизнь Шопена. - М., 1966. (урыс.) Соловцов А. Фредерик Шопен: Жизнь и творчество. - М., 1960. (урыс.) Тюлин Ю. Н. О программности в произведениях Шопена. - М., 1968. (урыс.) Фридерик Шопен. Статьи и исследования советских музыковедов. - М., 1960. (урыс.) Фридерик Шопен: Збірка статей / Ред.-упорядник Я. Якубяк. - Львів: Сполом, 2000. ISBN 966-7445-57-7 Хитрик И. Лирический дневник Шопена: Книга для музыкантов и любителей музыки. - Москва - Париж - Нью-Йорк: «Третья волна», 2001. (урыс.) Цыпин Г. М. Шопен и русская пианистическая традиция. - М., 1990. (урыс.) Шопен Ф. Письма: в 2-х т. / Сост. Г. С. Кухарский.- 4-е изд.- М.: Музыка. 1989. (урыс.) Шопен, каким мы его слышим / Сост. С. М. Хентова. - М., 1970. (урыс.) Отзвуки Шопена в русской культуре / Отв. ред. Н. М. Филатова. - М.: Индрик, 2012. ISBN 978-5-91674-173-5 (урыс.)

Source: original
Бгъэгуплъ

Бгъэгуплъ (лат-бз. Calidris ferruginea) - Ӏуфэбзу лӀэужьыгъуэ мыинщ. ТхыцӀэр гъуабжафэщ, фӀыцӀэ кусэхэр хэлъу. Ныбэ щӀагъыр улъиягъафэщ, и кум хужь хэлъу, кӀэ щӀагъыр хужьщ. Пэр мащӀэу гъэшащ. Хъури анэри зэщхьщ. Бгъэгуплъхэр емышыж лъэтакӀуэхэщ. Урысейм и Ищхьэрэ Жыжьэм щогъуалъхьэ, щӀымахуэр щырах тропик къэралхэм. ЩылъэтэжкӀэ Къаукъазым и псыежэх Ӏуфэхэм куэду уащыпэщӀохуэ. == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
АӀуей

АӀуей (лат-бз. Rhododendron luteum) - гъурц лъэпкъыгъуэщ, илъэс бжыгъэкӀэ къэкӀ. == Теплъэр == И лъэгагъыр м 2-м нос. Гъатхэм кӀасэу, тхьэмпэхэр къимыщӀ щӀыкӀэ, гъэгъа гъуэж инхэр гъурц щхьэкӀэм, къудамэхэм къапедзэ. И тхьэмпэхэм кӀы кӀэщӀ яӀэщ, хъурей-кӀыхьщ, см 5 я кӀыхьагъщ, см 2-3 я бгъуагъщ. == КъыздэкӀыр == Къущхьэхэм деж: мэкъупӀэхэм, хъупӀэхэм, мэз лъапэхэм гуэрэнышхуэу къыщокӀ. == Къэгъэщхьэпэгъуэр == АӀуейм щхъуэхь хэлъщи, Ӏэщым яӀухуэ хъуркъым, бжьэхэм абы къыхаха фоми щхъуэхь хэлъщ. АӀуей зыхэлъ мэкъур Ӏэщым яшхыркъым. Гъэгъахэм, уи щхьэр ягъэузу, мэ къакӀэрех. Адыгэхэм абы и лъабжьэр гын/хущхъуэ щащӀкӀэ къагъэщхьэпу щытащ. == Тхылъхэр == Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.

Source: original
Мыщэ

Мыщэ (лат-бз.: Ursidae, ур-бз: Медведь) - шъакӀуэ-псэушъхьа, шэрыпӀхэм ящыщ. Мышъэхэм шхынкӀэ зэхэдз яшъкъым, фӀыуэ йорсхэ, жыгхэм, бгъуэнхэм допшеихэ, псынкӀыу мэжэфхэ, макӀыу зокӀуэфхэ, тотыфхэ лъэкъуитӀкӀэ. КӀапэ кӀэкӀы яӀа, яцыр Ӏув, кӀыхь, фӀыуэ мэхэр къыкӀахьа икӀи макъхэр зэхах. ЩышъакӀуэхэр бджэхьашъхьам иэ пщэджыжьым. Нэхъыбэм цӀыхум яхуэсакъу щыт, ауэ цӀыхухэм здахуесам иде ятеуэнкӀи мэхъу, апхуэдэхэм янэхъыбэр мышъэ хужьымрэ гризлымрэ. == Сурэтыр == Адрей шъакӀуэ- псоушъхьахэм ялъытамэ мышъэхэр нэхъ зэхьчу щытхэ я сурэтымкӀэ, я инагъымкӀэ. Мышъэхэр шӀым щыпсоу шъакӀуэ-псоушъхьахэм я нэхъ ин. Мышъэ хужьхэм и аплъэпӀкъым икӀыхагъыр м. 3 мэхъу, ихьалъагъыр 725-1 000 кг. носыр, нэхъ цӀыкӀухэм ящыщыр малай мышъэхэра, я аплъэпӀкъым икӀыхагъыр м. 1-1,5, ихьалъагъыр 70 кг. носыр. Я цыр Ӏуву, кӀыхьу, вэлацу щыт я нэхъыбэхэм, малай мышъэхэм яр кӀэкӀыу, мы Ӏуву ятет. Цым ифэр, мы къуэлэну, псоуэ къуафӀцӀэм къыщыкӀэдзауэ хужьымнэгъунэ, пандэ иным щымыхъукӀэ, абы ицыр къуэлэн, фӀыцэ-хужьу зэхэлъ. Я бгъэхэм иэ я нэхэм ихъуреягъыхэми хужьу цыр щытуи мэхъу. Адрей я ныкъуэхэм я цым ифэр гъэм елъытауэ зэрехъуэкӀыр и кӀыхьагъымрэкӀэ иӀувагъымрэкӀэ. == АплъэпӀкъыр == Мышъу хъуам я аплъэпӀкъыр хуэгъэзыхауэ, шъэджашъу щыт, куэдым джабэ лъагэ яӀу. Я лъакъуэхэр къэрууфӀэ, лъэхъуамбэ тхурытху ятет, абыхэм лъэбжъанэ кӀыхьхэр яӀу. Я лъэбжъанэхэр мышцхэм яӀыгъу щыт, абы шъхьакӀэ жыгхэми допшеифхэ, шӀыри ятӀыр, къаубыдахэри зэпӀкъыратхъыф. Гризлы мышъэм илъэбжъанэхэм икӀыхагъыр 15 см. носыр, ар шӀыр итӀыным шъхьакӀэ фӀыуэ къыхосэбэп ауэ жыгхэм дригъэпшеифкъым. Мышъэхэр щызекӀуэкӀэ я лъакъуэхэр ялъэфу макӀуэ, лъэгум трагъэуву лъапэр. Я кӀапэр кӀэкӀыу щыт, цым къыхэмыщу. Шъхьар ин, я нэхэр цӀыкӀу. Пшъэр гъуму кӀэкӀ == Здэпсохэр == Мышъэхэр шӀыпӀу хъуам щопсохэ Австралиэ, Антарктидэ, Африкэм джоуэ щымыхъукӀэ. Япэреуэ здисахэр: Еуропэми, Азиэми (Арави хы тӀыгуныкъэм щымыхъукӀэ); Ишъхъэрэ Америкэм Мехикэ икум нэгъунэ; Ипшъэ Америкэм икъушъхьахэм. Еуропэм инэхъэбэм, Ишъхъэрэ Африкэм, Ишъхъэрэ Америкэм, Японым мышъэхэм я нэхъыбэр кӀуэда. Абы лажьэ зиӀар цӀыхум и Ӏэшъагъэра == Зэрыпсохэр == Мышъэхэм я нэхъыбэр губгъуэ-мэзхэм иэ къушъхьа-мэзхэм щопсохэ, макӀыу къушъхьа-мэзыншэхэм. Яныкъуэхэм псым игъунэгъу щыпсоун я хабзэ: псыхъуэхэм, хы Ӏуфэхэм. Мышъэ хужьыр Арктикэм щопсоу Мыл океаным нэгъунэ. ШхынымкӀэ зэхэдз яшъкъым, ауэ, зы ныкъуэм къэкӀыгъэхэр нъэ кӀасу къыхах адрехэм лы нэхъ къыхах. ЛъэпӀкъу хъуами я шхыным къэкӀыгъэхэр, хьапӀацӀэ, хьамблу, фо, бжъэжъей джоуэ хэт. Я шхыныр гъэм елъыта.

Source: original
Франсиско Гойя

Франсиско Хосе де Гойя и Лусиентес (исп-бз. Francisco José de Goya y Lucientes; 1746 гъатхэпэм и 30 - 1828 мэлыжьыхьым и 16) - эспаниэ лэчтыгъакӀэ, романтизм лъэхъэнэм и нэхъ цӀэрыӀуэщ. == ГъащӀэм и тхыдэр == Франсиско Сарагоса къалэм къэхъуа 1746 гъэм. И адэр дыщэкӀ ӀэщагъэмкӀэ цӀэрыӀуэт. 1760 гъэм щӀалэр еджэну щӀагъэхьэщ лэчтхыгъакӀэ Лусан и Мартинес идеж. 1780 гъэм Гойя пэштыхьым идеж лъэжьэну къащтэщ, апщыгъуэми пэштыхьым и теплъэр етхщ. Яуж къакӀуэ гъэхэм цӀэрыӀуэ Эспаниэм мэхъур пэштыхьхэм я теплъэхэр итху (япэ Карл III, яужым Карл IV). == ТехьэпӀэхэр == Франсиско де Гойя (урыс.)

Source: original
Беслъэней (къуажэ)

Беслъэне́й - Къэрэшей-Шэрджэсым и Хьэбэз къедзыгъуэм хэт къуаджэ. Инджыджышхуэ и ижьырабгъу лъэныкъуэ Ӏуфэм Ӏут. Краснодар къэралым и гъунапкъэдыдэм Ӏухьу. == ЦӀэр == 1920 гъэхэм Тхьэстыкъуей къуаджэм и цӀэр Беслъэнеуэ зэрахъуэкӀ комунизмым къыхэкӀыу (пщыхэм, лъакъуэлъэшхэм я унэгъуэцӀэхэр къуаджэхэм трахын кӀадзэ). Ӏэташъхьэм япэреуэ джылэм хуадэкъым къуаджэм Беслъэней фӀашъыну, Къанокъуэ Беслъэн ицӀэкӀэ фӀашъу ягугъу, ауэ джылэр къимыкӀуэту «адыгэ лъэпкъым и зы къудамэ дызщыщым и цӀэ джоуэ» къуаджэм Беслъэней траӀуэ. == Тхыдэр == Иджырей Беслъэней къуаджэр щыхалъхьар XIX лъэхъэнэм и етӀуанэ Ӏыхьэм. Къуаджэр зеуэ щытар Тхьэстокъуэ Азнэур. 1844 гъэ нэгъунэ къуаджэр Абэшыр и ӀэхъупӀэ тхым и гъунэгъу хэта, Уэрпым Булваркэ псыр здыхэлъадэм дежь. Яужым къуаджэр Урысей ӀэнатӀэм УэрпымкӀэ нэхъ ирегъэхри егъэтӀыс Отраднэ станицэм игъунэгъу, илъэс зытӀущ текӀауэ къуаджэр Джан-Джол бгым идежь ягъэтӀысыр, къуаджэм и щысыпӀэр Урысей Ӏэташъхьэм ирэ зэрахъуэкӀа, иджырей и щысыпӀэр ебгъуанэ мэхъур. Иджырей Беслъэней къуаджэм хьэблищ зхиубыду щыт, ахэр: Богупсей (къуэджапшъэ), Тхьэстыкъуей (къуэджэку/къуэджэкӀэ), Тэркъаней (къуэджэкӀэ). Къуаджэр щагъэтӀысым беслъэнейхэм щымыхъукӀэ абазэ, нэгъуей, къэбэрдей унагъуэхэри хагъэтӀысхьа. === ЕДЗ-м и зэманыгъуэр === 1942 гъэм и шышъхьэӀум Адыгэ аутоном къедзыгъуэм гъогу пхырыкӀт Курджы ССР-м кӀуэуэ, абымкӀэ Ленинград блокадэм хэтам сэбийхэр ирачу. Беслъэней къуаджэм ипэмыджыжьу гъогум ирикӀуэ зы гу къэувэӀа, 32 сэби ису, тхьэмахуэ бжыгъэкӀэ гъогу тета сэбихэр нэхъыбу сымаджэхэт, куэдыр хьэлъу. А хъыбарыр кӀэху къуаджэм нэса, джылэр зэхуэсри унафэ яшъа сэбихэр унагъуэ-унагъу зэбгыраху къуаджэм къагъэнэн. Сэбихэр къуаджэ-тхылъым иратхахэ я цӀэ-унэгъуэцӀэхэр зэрахъуэкӀри, джэрмэн къынэсхэм щахъумэным шъхьэкӀэ. Абым папшъу 2010 гъэм, нэкъыгъэм и 7, Беслъэней къуаджэм сын зэӀуаха. == Джылэр == Дылу къуаджэм дэсыр 3, 175 цӀыху (2002 гъ.) Абым, лъэпкъкӀэ: адыгэхэр - 3, 033 цӀ. (95,5 %) абазэхэр - 74 цӀ. (2,3 %) урысхэр - 39 цӀ. (1,2 %) пэмыкӀ лъэпкъхэр - 29 цӀ. (1 %) == Къуаджэм щыщ цӀэрыӀуэхэр == ГъукӀэкъул Нашхъуэ и къуэ Даут - револуциэм хэта, щӀэныгъэлӀ. Эскиндар Абдурэхьман и къуэ Мухьэмэд - Урысей Финансым и Академиэм и ректор. Охътэ Джамырзэ и къуэ Александр - Адыгэм я културэ-лъэпкъыгъуэ автономиэм и тхьэмадэ.

Source: original
Ажэгъуэмэ

Ажэгъуэмэ (лат-бз. Galanthus) - лӀэужьыгъуэ зыбжанэу гуэша къэкӀыгъэ лъэпкъыгъуэщ. Ди щӀыпӀэм къыщыкӀ ажэгъуэмэ лӀэужьыгъуэхэр щӀышылэм, мазаем, гъатхэпэмазэм къогъагъэхэ. Нэхъыбэу абыхэм уащыхуозэ хъупӀэ е мэкъуапӀэу къагъэсэбэп дыгъафӀэ джабэхэм. Я лъабжьэр бжьыныщхьэм ещхьщ, лъэужьыгъуэ языныкъуэхэр адыгэ пщӀэфӀэгъуэхэм къагъэщхьэпэщ. == Лэужьыгъуэхэр == Galanthus alpinus Galanthus alpinus Galanthus angustifolius Galanthus cilicicus Galanthus elwesii Galanthus fosteri Galanthus gracilis Galanthus ikariae Galanthus koenenianus Galanthus lagodechianus Galanthus nivalis Galanthus imperati Galanthus peshmenii Galanthus platyphyllus Galanthus latifolius Galanthus plicatus Galanthus reginae-olgae Galanthus rizehensis Galanthus transcaucasicus Galanthus trojanus Galanthus woronowii == Тхылъхэр == Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Эльбрус». Налшыч 1992 гъ.

Source: original
Дудакъ лъэпкъыр

Дудакъ лъэпкъыр (лат-бз. Otididae) - къру теплъэ хэкӀыгъуэм щыщщ. ЛӀэужьыгъуэ 26-рэ къызэщӀеубыдэ. Я лъакъуэхэр лъэщщ, гъумщ, къэкӀухьэнкӀэ, къэжыхьынкӀэ емышыжхэщ. Здэгъуалъхьэхэр щӀыгуращ. Я Ӏусым хохьэ нэхъыщхьэу къэкӀыгъэ, жылэ, хьэпщхъупщхэр. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэхэр псы ефэкъым. == Лъэпкъыгъуэхэмрэ лӀэужьыгъуэхэмрэ == Лъэпкъыгъуэ Afrotis Afrotis afra Afrotis afraoides Лъэпкъыгъуэ Chlamydotis Chlamydotis undulata КӀупхъжэр Chlamydotis macqueenii Лъэпкъыгъуэ Ardeotis Ardeotis arabs Ardeotis kori Ardeotis nigriceps Ardeotis australis Лъэпкъыгъуэ Eupodotis Eupodotis senegalensis Eupodotis caerulescens Eupodotis vigorsii Eupodotis rueppellii Eupodotis humilis Лъэпкъыгъуэ Houbaropsis Houbaropsis bengalensis Лъэпкъыгъуэ Lissotis Lissotis melanogaster Lissotis hartlaubii Лъэпкъыгъуэ Lophotis Lophotis ruficrista Lophotis savilei Lophotis gindiana Лъэпкъыгъуэ Neotis Neotis ludwigii Neotis denhami Neotis heuglinii Neotis nuba Лъэпкъыгъуэ Дудакъхэр Дудакъ Otis tarda Лъэпкъыгъуэ Sypheotides Sypheotides indica Лъэпкъыгъуэ КӀупхъхэр Tetrax КӀупхъ Tetrax tetrax == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Къуапэ Рока

Къуапэ Рока (порт-бз. Cabo da Roca) - Еуразиэм и къухьэпӀэ дыдэ пӀэ. Къуапэр Португалэм хеубыдэр. Ижь зэманым урымхэм щӀыпӀэр щаӀыгъым щыгъуэ къуапэм иреджэт Promontorium Magnum. Инышхуэ хэкумэтх зэӀыхыгъуэ лъэхъэнэм щыгъуэ - къуапэ ЛиссабонкӀэ еджэу щытащ. Къуапэр Лиссабон и къухьэпӀэ лъэныкъуэм аткӀэ 40 километрэкӀэ щылъщ. Къуапэ джабэр 140 метрэкӀэ хы Ӏуфэм гуэхупӀэ щӀыкӀэу къыщхьэщытщ. Къуапэм и координатхэр джабэм хатхыхьауэ хэтхэщ. Абы нэмыщӀ къуапэм маяк, ресторан, тыкуэн сытхэр тетщ. Ижь зэманхэм щыгъуэ къуапэр дунейм и кӀэух дыдэу пӀэу ябжу щытащ, абы аткӀэ зыри щымыӀэу ягугъэу. == ТехьэпӀэхэр == Cabo da Roca 38.780833, -9.498333

Source: original
Мэзджэдщхьэтумэ

Мэзджэдщхьэтумэ (лат-бз. Chrysolophus pictus) - мэзджэдщхьэтумэ лъэпкъэгъум щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == Теплъэр зыщӀыпӀэм къыщымынауэ щӀэращӀэщ, щхъуэкӀэплъыкӀэщ. Зэуэ уи нэгу зыкъыщӀадзэ щхьэтумэ дыщафэмрэ пщэц гъуэжь-хужьыфэ лыдымрэ. == Здэпсэухэр == Щопсэу КъухьэпӀэ Тибетым, Ипщэ, КъухьэпӀэ Хъутейм я мэз, чыцалъэ щӀыпӀэхэм. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Адакъэ

Адакъэ - джэд хэкӀыгъуэ лӀэужьыгъуэхэм я хъухэращ, тхьэджэд, бабыщ лъэпкъхэм къанэмыщӀауэ. == Теплъэр == Анэм елъытауэ нэхъ пӀащэщ, гъэщӀэрыщӀащ, сыджышхуэщ, лъэджажэ кӀыхьщ, шырхэр къуртым дипӀкъым, и цы пхъыжыгъуэри анэм ем къыщхьэщокӀ. Я нэхъ цӀыкӀум - ныбгъуэ адакъэм - г. 120-рэ нэс къешэч, нэхъ пӀащэ дыдэм - хъунгъарым и хьэлъагъщ ч. 6-м нэс. == ЩӀэнхабзэм == Адыгэхэм къалъытэт адакъэм и гупэр унэбжэмкӀэ гъэзауэ гъунэгъуу Ӏумэ ар куэд темыкӀыу хьэщӀэ къызэрыкӀуэнум и нэгъыщэу. Адакъэм цӀыхубэхэм я щӀэнхабзэм, гъащӀэм къыщыхъу-къыщыщӀэхэм я дамыгъэ куэд къэзыӀуатэ щӀагъыбзэ ирахьылӀэ. Ар нэху щӀыным, сакъыным, къэщӀэрэщӀэжыным, зауэным къыхуезыджэ ижырей дэмыгъэщ. Фрэнджхэм адакъэр къалъытэт щхьэхуитыныгъэм, зауэным, къайгъэм я дэмыгъэу. КъуэкӀыпӀэ мыхуэгъэпсым и илъэс 12 псэущхьэ цыклым къуалэбзухэм ящыщу хэтыр адакъэщ, абы ейщ е 9-нэ илъэсыр. Урысхэм, нэгъуэщӀ лъэпкъхэм я дежкӀэ адакъэр мафӀэсым я дэмыгъэщ. Лъэпкъыр къэщӀэрэщӀэжынымрэ сакъынымрэ я дэмыгъу адакъэ теплъэ Кениэ къаралъыгъуэ дэмыгъэм хэтщ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original