AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Фæдантæ

Фæдантæ (уырыс. Фадановы) сты дыгурон мыггаг. == Равзæрд == Мыггаджы хистæртæ дзурынц, зæгъгæ, дам, Хутъæс, Хъиргъу, Къостан, Гуаццау æмæ Фадан уыдысты æфсымæртæ, иу фыды фырттæ. Сæ фыд Дзира Донысæрмæ æрбафтыд Асыйæ. Дзиратæ сæхи нымайынц, Гагуаты фæстæ Доныфарсы фыццаг чи æрцард, уыдоныл. Дзираты æфсымæртæй сæ иу - Хъутъæс, сæ хъæуккаг Хъанухътæй лæг амардта, уымæ гæсгæ æфсымæртæн Доныфарсы цæрæн на уыд. Хъутъæс, Хъиргъу æмæ Къостан фæлыгъдысты Уæлладжыры коммæ - Зджыдмæ. Зæронд Гуаццау æмæ æрыгон Фадан та сæхи бафснайдтой хъæуы кæмæдæр. Хъанухътæ сæ сæрмæ нæ бахастой зæронд æмæ сывæллоны амарын, æмæ сæ æрцæрын кодтой хъæуы æндæр ран, цæмæй сæ цæсты рæбынæй аиварс кодтаиккой. Уæд Хъанухъты сусæгæй Хъутъæс, Хъиргъу æмæ Къостан æрбаздæхтысты Дыгургоммæ. Хъиргъу æрцард Уæхæцъы, Къостан - Дзинагъайы, Хъутæс та алыгъд Кæсæгмæ - Аргуданмæ. Гуаццауæй уæлдай æфсымæртæ сæ нæмттæй сæхицæн сарæзтой мыггæгтæ æмæ фæзынди мыггæгтæ: Уæхъæцы - Хъиргъутæ, Дзинагъайы - Къостантæ, Доныфарсы - Фадантæ, Гуаццау та йæ мыггагæн ныууагъта йæ фыды ном Дзира - Дзиратæ.

Source: original
Лобачевский, Николай Иваны фырт

Николай Иваны фырт Лобаче́вский (райгуырдис 1792-æм азы Дæллаг Новгороды - амардис 1856-æм азы Хъазаны) уыд уырыссаг математик, адæмон рухсады архайæг. Разагъды англисаг математик Уильям Клиффорд йæ хуыдта «геометрийы Коперник». Лобачевский канд разагъды ахуыргонд нæ уыдис, фæлæ ма уыд ахуырады æнтыстджын администратор. 40 азы дæргъы амыдта Хъазаны университеты, уыдонæй 19 азы дæргъы уыдис уыцы ахуырдоны ректор. Лобачевскийы фæрцы университет сси Уæрæсейы хуыздæр ахуырдæттæй иу. 1836-æм азы университет бабæрæг кодта император Николай I, алцыдæр йæ зæрдæмæ фæцыдис - æмæ та ректорæн радта Сыгъдæг Аннæйы орден, йæ нысаниуæгмæ гæсгæ Лобачевскийы бон баци уæзданад райсын. == Кæс ма == Лобачевскийы геометри == Литературæ == Александров П. Николай Иванович Лобачевский // Квант. - 1976. - No 2. - С. 4-15. Гудков Дмитрий Андреевич. Н. И. Лобачевский. Заrадки биоrрафии. - Нижний Новгород: Изд-во ННГУ, 1992. - 242 с. - ISBN 5-230-04151-X. Каган В. Ф. Лобачевский. - Издание второе, дополненное. - М.-Л.: АН СССР, 1948. - 507 с. Колесников М. С. Лобачевский. - М.: Молодая гвардия, 1965. - 320 с. - (Жизнь замечательных людей).

Source: original
Уанитæ

Уанитæ кæнæ Уаниатæ (уырыс. Ваниевы, гуырдз. ვანიშვილი) сты дыгурон мыггаг æмæ ирон мыггаг. == Равзæрд == Ацы мыггаг раджы рæстæджы цард Уæлладжыры комы, Дагомы. Раджы кæддæр, дам, Уанитæй иу æфсымæр амардта йæ хъæуккаг лæджы, фæтуджджын, æмæ уый тыххæй æрбалыгъд Дыгуры коммæ æмæ æрцард Лезгоры. Ам ус ракуырдта, йæ мыггаг ныууагъта Уанитæй. Лезгоры Уаниты мыггаджы хистæртæ зонынц, Бадзи æмæ Хазби сæ фыдæлтæм кæй хауынц. Уыдоны цæуæт æмæ цæуæты цæуæтæй иутæ Лескенмæ, иннæтæ та Хæзнидонмæ алыгъдысты. == Кæс ноджы == Уанетæ

Source: original
22 январы

22 январы, иронау тъæнджы мæйы 22-æм бон - азы 22-æм бон. == Ацы бон амардысты == 1901 - Виктория, Стыр Британийы ус-паддзах, йæ дуджы символ (р. 1819 азы). 1919 - Карл Олоф Ларсон (Carl Larsson), шведаг нывгæнæг (р. 1853 азы). 1973 - Линдон Джонсон, АИШ-ы 36-æм президент (р. 1908-æм азы). 2008 - Клод Пирон (Claude Piron), зындгонд швейцариаг лингвист, психолог æмæ публицист, зынгæ эсперантист, эсперантойыл æмдзæвгæтæ æмæ радзырдты автор.

Source: original
Дзаттиаты Алыксандр

Дзаттиаты Михелы фырт Алыксандр (райгуырдис 1891-æм азы 2 августы Сыбайы - амардис 1942-æм азы 31 декабры Свердловсчы облæсты) уыдис Ирыстоны революцион архайæг, советон паддзахадон æмæ партион архайæг, Хуссар Ирыстоны автономон бæстæйы коммунистон партийы комитеты хъомысджын секретар. == Цардафыст == Алыксандр райгуырдис Сыбайы хъæуы, Хуссар Ирыстоны. 1900-æм азы ахуырмæ бацыд Тифлисы æцæг ахуырдонмæ, стæй та Бетъырбухы психоневрологион институтмæ, æмæ уым марксистон хъуыдытимæ базонгæ и æмæ сси марксист. 1918-æм азы февралæй сси большевикон партийы уæнг. Уыдис 1918-æм азы 18 мартъийы Цхинвалы тыхæйбайсты организатор æмæ активон хайадисæг. 1920-æм азы уыдис Хуссар Ирыстоны большевикон растады раздзогтæй сæ иу. Гуырдзиаг меньшевиктæ растад куы ныппырх кодтой, уæд сси Цæгат Ирыстоны лигъдæтты æрбынат кæныны къамисы уæнг. Фæстæдæр æндæр хуссарирыстойнаг большевиктимæ хайад иста Бургъустаны станицæйы тохы, урсгвардионты ныхмæ. 1921-æм азы сси Хуссар Ирыстоны революцион комитеты уæлдарон комитеты сæрдæр. 1922-1924 азты уыдис Хуссар Ирыстоны автономон бæстæйы æххæстгæнæн комитеты сæрдæр. Активон хайад иста, Цхинвал Хуссар Ирыстоны сæйраг сахарæй кæй саразтой, ууыл. 1924-1925 азты уыдис Хуссар Ирыстоны коммунистон партийы бæстæйон комитеты бæрнон секретарь. Æвзарстауыд Гуырдзыстоны КП ЦК-йы уæнг, Фæскæвказы коммунистон партийы бæстæйы комитеты уæнг, ССРЦ-йы централон æххæстгæнæн комитеты уæнг. Ахстауыд 1939-æм азы кæроны. 1940-æм азы январы Цæгат Ирыстоны АССР-ы НКВД-йы ныхасмæ гæсгæ йын раттой ахастоны 5 азы. Амард Свердовскы облæсты колонийы. 1955-æм азы 12 ноябры реабилитацигонд сси Цæгат Ирыстоны АССР-ы Уæлдар тæрхоны Президиумы бардзырдмæ гæсгæ. == Ратадзæнтæ == Ossetians.com // Джатиев Александр

Source: original
Платон

Платон (рагон грекъ. Πλάτων, райгуырдис нæ эрæйы агъоммæ 428 кæнæ 427 азы, Афинæты - амардис нæ эрæйы агъоммæ 348 кæнæ 347 азы, уыцы иу ран) у рагон грекъаг философ, Сократы ахуыргæнинаг, Аристотелы ахуыргæнæг. Йæ уацмыстæ æнæхъанæй баззадысты ныры заманы онг, иннæ рагон философты хъауджыдæр. == Литературæ == Грот Н. Я. Очерк философии Платона. - Мæскуы, 1869. Асмус В. Ф. Платон. (Серия «Мыслители прошлого»). - Мæскуы: Мысль. 1969. 247 с. 25000 экз. Лосев А. Ф., Тахо-Годи А. А. Платон. Жизнеописание. (Серия «Люди. Время. Идеи»). - Мæскуы: Дет. лит., 1977. - 223 с. 75000 экз.

Source: original
Салхъазантæ

Салхъазантæ (уырыс. Салказановы) сты ирон мыггаг. == Истори == Рагон таурæгътæм гæсгæ, дам, мыггæгтæ Салхъазантæ, Боцитæ, Барахътæ, Нанитæ æмæ Къочитæ равзæрдысты Хъалæгаты мыггагæй. Ацы мыггæгтæн сæ фыдæлтæ уыдысты æфсымæртæ - Салхъазан, Боци, Барахъ, Нани æмæ Къочи. Цардысты Уæлладжыры комы, Мызуры хъæуы. Салхъазан æмæ Къочи алыгъдысты Дыгургоммæ æмæ æрцардысты: Салхъазан - Гæлиаты фарсмæ Цирохсы хъæуы, Къочи та - Доныфарс. Салхъазан Цирохсы ус ракуырдта, бинонтæ скодта æмæ йæ мыггаг рауагъта йæ номыл - Салхъазантæ.

Source: original
Дзæуджыхъæуы æфсæнвæндаг

Дзæуджыхъæуы æфсæнвæндаг (уырыс. Владикавказская железная дорога) уыди æнæпаддзахадон æфсæнвæндаг, кæцыйы фылдæр хай ныртæккæ у Цæгат Кавказы æфсæнвæндаджы сконды. Æфсæнвæндаг аразтой 1888-æм азæй 1918-æм азы онг (фæстæдæр йæ ном ын раивтой). Дзæуджыхъæуы æфсæнвæндаг сбаста Ростов-Доныл æмæ Владикавказ (Дзæуджыхъæу), фæстæдæр уый бахæццæ Петровскмæ (Махачкала), Стъараполмæ, Царицынмæ (Волгоград). Уыцы егъау æфсæнвæндагон системæйы дæргъ уыди 2511 км (1913-æм азы), уыимæ дывæндагон фадгуытæ - 684 км, куыстой дзы 795 паровозы, 19 525 товарон вагоны æмæ 827 пассажирон вагоны. Æфсæнвæндаджы сконды цы цыппар стыр æрмадзы куыстой, уыдон ныр дæр кусынц - уыдонæй иу у Дзæуджыхъæуы вагæттæ цалцæггæнæн завод. Фæндагыл нефты гуырæнтæ кæй уыдысты, уый тыххæй Дзæуджыхъæуы æфсæнвæндагыл дурæвзалыйы бæсты паровозты артагæн нефт судзын байдыдтой. Æфсæнвæндаг стыр ахъаз фæци регионы экономикон рæзтæн. Фæндаг цы цæрæнрæттыл цыди, уыдон райрæзыдысты æмæ фæстагмæ фесты сахартæ. Фæндагæн специалисттæ цæттæ кæнынæн Дзæуджыхъæуы 1902-æм азæй кусы æфсæнвæндаджы техникум. 1918-æм азы сентябры Дзæуджыхъæуы æфсæнвæндаг æрцыди национализацигонд æмæ фæци Бастдзинады адæмон комиссарады дæлбар. Уыцы историон æфсæнвæндаджы хæххытæ ныртæккæ сты Цæгат Кавказы æфсæнвæндаджы æмæ, цæгаты, - Волгæйы цур æфсæнвæндаджы хай.

Source: original
Багъæраты Созыр

Багъæраты Хъуырманы фырт Созыр, дыгур. Багъæрати Созур (райгуырдис 1888-æм азы 18 июны Чырыстонхъæуы - амардис 1928-æм азы 9 июлы) у дыгурон поэт. == Цардафыст == Созыр райгуырди Чырыстонхъæуы хæрз мæгуыр бинонты астæу. 1904-æм азы каст фæци райдайæн скъола æмæ кодта хæдзары куыстытæ. 1908-æм азы йæм фæсидтысты æфсадмæ, фæлæ Созыр йæхи бааууон кодта, æмбæхсти хæхты. Уæдмæ йæ фыд амард, æмæ лæппу йæ бинонты иунæг дарæг кæй уыд, уымæ гæсгæ йæ æфсадмæ нал акодтой. Империалистон хæсты рæстæг æм ногæй фæсидтысты. Созыр бахауд Ирон бæхджын дивизионмæ. Фæци дзы 1916-æм азмæ, стæй ралыгъд æмæ абырæджы цард кодта хъæдты. 1918-æм азы бацыди «Кермен»-ы партимæ, стæй та УК(б)П-мæ. Партизанты къордимæ хæцыд урсгвардионты ныхмæ. Советты дуг куы ралæууыд, уæд зæрдиагæй бавнæлдта æхсæны хъуыддæгтæм Фæлæ йæ йæ хъизæмайраг цард, иудадзыг рахау-бахаутæ рæуджыты низмæ æртардтой æмæ бирæ рæстæг хуыссæнæй нал стади. Иу цыппар азы дæргъы (1921 - 1925) йæ бон ныффыссын дæр ницуал баци. Созыры чиныг «Зæрди дуар» фыццагхатт мыхуыры фæзынди Дзæуджыхъæуы 1926-æм азы. Фæстæдæр æм поэты архивæй хастæуыди ног æмдзæвгæтæ, афтæмæй ма рацыди 1939, 1949, 1978 азты. 1988 азы та йын йæ уацмыстæ рауагътой дыгурон æмæ уырыссаг æвзæгтыл (Орджоникидзе, «Ир»). «Зæрди дуар» тæккæ æххæстдæрæй рухс федта 1991 азы (Дзæуæгигъæу, «Ир») - бацæттæ йæ кодта йæ чызг Зинæ. == Литературæ == Багъæрати Созур. Журнал «Мах дуг», 2003 аз, No9 Писатели советской Осетии. Составители: Ф. Гаглоев, Н. Джусоев - Сталинир, 1957 == Æддаг æрмæг == Ossetians.ru / Багъæраты Созыр (уырыс.)

Source: original
Монархи

Монархи у ахæм хицауиуæджы хуыз, кæцыйы паддзахады сæр у монарх, æмæ уыцы бынат райсы йæ фыдæлтæй. Монархтæ хицауиуæг кæнынц сæ амæлæты бонмæ (иуæй-иу хатт та сæ къух сисынц сæ бынатыл). Монархитæй сæ фылдæр сты фыдæй-фыртмæ, фæлæ ис ахæмтæ дæр, кæцыты паддзахы бынатмæ æвзарынц (адæм нæ, фæлæ исты нарæг къорд) - афтæ уыди Польшæйы, афтæ у Ватиканы. Монархы йæ бæстæмæ гæсгæ хонынц къарол, паддзах, император, кайзер, сах, эмир æмæ султан. Монархи у дунейы рагондæр хицауиуæджы хуызтæй иу. Фыццаг монархитæ фæзындысты, знæмы фæтæг йæ бынат йæ фыртмæ раттын куы сфæнд кодта æмæ адæм ууыл куы сразы сты, уæд. Афтæ фæзындысты фыццаг династитæ. Рæстæг цыдис, æмæ монархы бынтæ райсыны фæткойтæ кодтой вазыгджынæй вазыгджындæр. Абоны монархтæй бирæ архайынц æрмæстдæр церемониты, фылдæр тых ис æвзæрст хицауад æмæ парламентæн (афтæ хуынд конституцион монархи). Иуæй-иу монархитæ та абоны онг сты абсолютон - ахæмтæй сты Бруней, Оман æмæ Свазиленд.

Source: original
Аргентинæ

Аргентинæ (исп. Argentina) кæнæ Аргентинæйы Республикæ (República Argentina) у дунейы 8-æм стырдæр паддзахад, Хуссар Америкæйы хуссары. У 23 провинцийы æмæ сæйраг сахары федераци. Бæстæйы сыхæгтæ сты Чили, Боливи, Парагвай, Бразили æмæ Уругвай. Хуссар-ныгуылæнæй Аргентинæйы æхсынц Атлантикон фурды дæттæ. == Æвзæгтæ == Кæд паддзахадон æвзаг испайнаг у æмæ алчидæр зоны, Аргентинæйы цæрджытæй се ’рдæг сты италиаг эмигрантты байзæддæгтæ, уыдонæй иуæй-иутæ дзурынц, сæ фыдæлттæ цы æвзæгтыл дзырдтой, уыдоныл. Кæс: Италийы æвзæгтæ. Испайнаг æвзаг паддзахадон кæмæн у, уыцы бæстæты ’хсæн Аргентинæ у сæ тæккæ стырдæр, йæ фæзуатмæ гæсгæ. == Цæрджытæ == Аргентинæйы цæрынц 42,6 милуан адæймагæй фылдæр æмæ рæзы. Аргентинæ у континенты размæдзыддæр бæстæтæй иу, йæ цæрджыты райрæзты индексмæ гæсгæ у Хуссар Америкæйы дыккаг хуыздæр. Фæлæ уæддæр экономикон кризисты аххосæй аргентинæйæгтæ, уæлдæйдæр сæ бонджындæртæ, сæ бæстæйæ ацæуынц - æмæ ныртæккæ сæ милуанмæ ’ввæхс цæрынц АИШ, Испани, Чили æмæ æндæр бæстæты. Уыцы иу рæстæг бæстæмæ æрбацыдысты цæрынмæ адæм Боливи, Парагвай, Уругвай æмæ æндæр бæстæтæй, кæддæры Советон Цæдисы фехæлды фæстæ дæр мингай раздæры советон граждантæ бафтыдтой Аргентинæмæ. Фæсарæйнаг цæрджыты ’хсæн 77% сты сыхагон бæстæтæй æмæ Перуйæ, æдæппæт фæсарæйнæгты нымæц у 1,8 милуаны. === Адæмыхæттытæ === Цæрджытæй сæ фылдæр хай сты италиаг эмигрантты байзаддæгтæ (50%), испайнæгтæ (30%), баскæгтæ (10%) æмæ æндæртæ. == Административон дих == Аргентинæйы ис 23 провинцийы æмæ автономон сæйраг сахар: Федералон сæйраг сахар Буэнос-Айрес Буэнос-Айрес (провинци) Катамаркæ Чако Чубут Кордовæ Корриентес Энтре-Риос Формосæ Хухуй Ла-Пампæ Ла-Риохæ Мендосæ Мисьонес Неукен Рио-Негро Сальтæ Сан-Хуан Сан-Луис Сантæ-Крус Сантæ-Фе Сантьяго-дель-Эстеро Арты Зæхх, Антарктидæ æмæ Хуссар Атлантикæйы сакъадæхтæ Тукуман

Source: original
Хъодалатæ

Хъодалатæ (уырыс. Кодалаевы, Кодалашвили) сты ирон мыггаг. == Равзæрд == Чертхъотæ раздæр цардысты Боселтайы, Мидæг хохы, фæстæдæр ралыгъдысты Захъормæ, Боселтайы сын баззад сæрвæттæ. Чертхъойæн уыд æртæ фырты: Сота, Гоцъо, Хъодала. Хъодала царди Боселтайы Гоцъойы цъалайы, Сота та царди Захъоры. Уырдыгæй йæ цæуæт фæлыгъд алырдæм. Æфсымæртæй алкæмæн дæр сæ номыл рацыд мыггæгтæ: Сотатæ, Гоцъотæ, Хъодалатæ. Абоны онг дæр зонынц, Чертхъотæй кæй рацыдысты, уый.

Source: original
Степанян, Ерванды фырт Калин

Калин Ерванды фырт Степанян (райгуырдис Азербайджаны ССР сахар Шамхоры 1955 азы 15 майы) у советон æмæ уæрæсейаг футболист, хъахъхъæнæг; футболон тренер. Цæры Ростов-Доныл сахары. Ныллæг лигæты хъазыдис къордты «Ревтруд» Тамбов (1977, 1979), «Машук» Пятигорск (1978), «Спартак» Орёл (1980-1983, 1988-1990), «Спартак» Орджоникидзе (1984-1987), «Автодор» / «Автодор-ОЛАФ» (1990-1992). 1982-æм азы иу хъазты бацархайдта Мæскуыйы «Спартак»-ы дублы. Дзæуджыхъæуы ма хъазыдис къордтæ «Арфан» (1994), «Альмарк» æмæ «Мастерс»-ы (1995, 1997). 1992-æм азæй 1994 азы онг уыдис «Автодор»-ы тренер. Фæстæдæр сæйраг тренерæй куыста «Алани-Д» (1995, 2001-2002), «Спартак» Анапæ (1997, дыккаг лигæйы 6 матчы), «Елхот» (1998, хъазæг тренер дзы уыдис), «Витязь» Крымск (1999-2000, 2003), «Немком» Краснодар (2001), «Волгарь-Газпром» Астрахань (2004-2006), «Абинск» (2008-2009), «Машук-КМВ» Пятигорск (2009-2012), «Астрахань» (2012-2014), «Дружбæ» Майкъоп (мартъи - июнь 2015). 2015-æм азæй у «Кобарт»-ы (Таганрог) сæйраг тренер, командæ Ростовы облæсты чемпионаты хъазы. Уымæй уæлдай разамынд дæтты Хуссар федералон университеты командæйæн. Калин Степанян каст фæцис Хетæгкаты Къостайы номыл Цæгат Ирыстоны паддзахадон университет 1992-æм азы. Йæ фырт Артур дæр сси футболист.

Source: original
Дордонь (цæугæдон)

Дордонь (фр. Dordogne, окс. Dordonha) у цæугæдон Францы хуссары. Дон йæ гуырæн исы Централон массивы хæхты, Пюи-де-Санси, курорт-сахар Мон-Доры цур, атæдзы иу-500 км бæрц Францы регионтыл, æмæ Бордойæ цæгатдæр Гароннæмæ бакæлы, дыууæйæ эстуарий Жирондæ скæнгæйæ. Дордонь у æрбафæйлыд æмæ афæйлыд кæмæн вæййы, ахæм стæм цæугæдæттæн сæ иу. Йæ тæрф у рæсугъд æмæ райдзæст адæмæн, уый тыххæй дзы у хæрзпарахат туризмы индустри. Дордоныл амад департаменттæ æмæ сахартæ: Пюи-де-Дом: Мон-Дор, Ля Бурбуль Канталь Коррез: Аржанта, Бор-Леэ-Оре Лот: Суйак Дордонь: Сарла, Бержерак Жирондæ: Сент-Фуа-ла-Гранд, Либурн Дордоны фæрсагдæттæ: Марон Сер Везер Иль

Source: original
Окруашвили, Иракли

Иракли Кобайы фырт Окруашвили (гуырдз. ირაკლი კობას ძე ოქრუაშვილი; райгуырдис 1973-æм азы 6 ноябры, Цхинвалы) у Гуырдзыстоны политикон æмæ æфсæддон архайæг, паддзахады хъахъхъæнынады министр 2004-2006 азты. Йæ дæсныйадмæ гæсгæ у юрист, каст фæцис Тбилисы паддзахадон университеты æхсæнадæмон барад æмæ æхсæнадæмон ахастыты факультет (1995). 2008-æм азы апрелæй цардис Францы куыд политикон лигъдон. 2012-æм азы йæ къухы бафтыдис Гуырдзыстонмæ раздахын, уым афæлвæрдта политикон парти саразын, фæлæ парламенты æвзæрстыты фембылды ис. 2022-æм азы мартъийы 48-аздзыд Окруашвили афтыдис Украинæмæ, Киевмæ ’ввахс иннæ фæсарæйнæгтимæ иу къорды хæцыдис Уæрæсейы æфсады ныхмæ. 13 апрелы Украинæйæ ацыдис фæстæмæ Гуырдзыстонмæ.

Source: original
Рейн

Рейн (нем. Rhein, фр. Rhin, нидерл. Rijn) у цæугæдон Ныгуылæн Европæйы. Йæ дæргъ у 1 233 км. Бассейны фæзуат 185 000 км². Рейны бындурон фæрсагдæттæ сты: рахизырдыгæй - Неккар, Майн, Вуппер, Иттер, Дюссель, Рур; галиуырдыгæй - Ааре, Мозель, Маас. Доны астæуккаг хардз дæллаг гуылфæны у 2 330 м³/с. Рейны донвæд наудзон у 952 км уæлæмæ суанг Базелы уонг. Рейны былы бындурон сахартæ сты (дæлæйæ уæлæмæ): Арнем (Нидерландтæ), Дюссельдорф, Кёльн, Бонн, Майнц, Мангейм, Вормс (Герман), Страсбург (Франц), Базель (Швейцари).

Source: original
Пчелина, Евгения Георгийы чызг

Пчелина Евгения Георгийы чызг (1895-1972) - советон археолог æмæ кавказзонæг, Кавказы архитектурон бынтæ иртасæг. == Цардафыст == Райгуырдис Кутаисы, паддзахадон службæгæнæджы бинонтæн, йæ фыд уыд инæлар Бенедиктович Георгий Семёны фырт, йæ мад - абхазаг Шервашидзе Мария Александры чызг. 1914-æм азы ахуырмæ бацыдис Мæскуыйы арехологон институтмæ æмæ йæ каст фæци 1916-æм азы сыгъзæрин майданимæ. Йæ дипломон куыст уыди, сомихаг æмæ гуырдзиаг архитектурæ уырыссаг аразджытæн манголты бабырсты размæ цы тæваг дардта, уый тыххæй. 1917-æм азы ахуыр кæнын райдыдта МПУ-ы юридикон факультеты, 1915-æм азæй куыста алыхуызон музейты, 1920-32 куыста Мæскуыйы паддзахадон историон музейы. Куыд ахуыргæнæг дæр стыр бавæрæн скодта зонадмæ: 1924-25 азты амыдта гуырдзиаг æвзаг Мæскуыйы скæсæнзонæны институты, 1930-32 музейты куысты кафедрæйы доцент Мæскуыйы музейты кусджыты зонындзинæдтæ уæллæгдæр кæныны институты. 1939-48 азты уыд Скæсæны хайады сæйраг зонадон кусæг Паддзахадон Эрмитажы. Музейы экспонатты фыццæг эшелонимæ ацыдис Свердловскмæ, уым хæстон рæстæджы дæр кодта зонадон куыст, фыста йæ кандидатон диссертаци æмæ йæ æнтыстджынæй бахъахъхъæдта 1944-æм азы. Эрмитажмæ куы раздахтис, уæд адарддæр кодта йæ куыст Кавказы адæмты этнографи æмæ æвзæгты тыххæй, йæ докторы диссертаци бацæттæ кодта 1968-æм азы. 1952 азæй иста пенси. Йæ цардæй ахицæн Ленинграды 1972 азы. == Иртасæнтæ == Иртæста Фæскавказы архитектурæ, 1940-æм азы рауагъта Азербайджаны ССР-йы зæххытыл сомихаг аритектурæйы бынты тыххæй куыст. Басгæрста Цæгат Ирыстоны алы ком дæр, фæлæ уæлдайдæр йæ хъус дардта Уæлладжыргоммæ. Нузалы аргъуан зæппæдзæй конд кæй у, уый фæнысан кодта, стæй та йæ быны ссардта хæстон ингæн, хуыдта уыцы амæддзаг XII-XIII æнусты ирон истори æмæ ирон-гуырдзиаг аххæстдзинæдты иунæг ратæдзæн. Цы ингæн ссардта, уый æнхъæл уыд Сослан-Дауыты ингæн (уый амардис 1207 азы), фæлæ иннæ ахуыргæндты хъуыдымæ гæсгæ (уыдоны ’хсæн Абайты Васо дæр) Ос-Бæгъатыры ингæн у (уый амардис 1306 азы). == Литературæ == Калоев Б. А. Е. Г. Пчелина - учёный-кавказовед (рус.) // Этнографическое обозрение. - 2004. - No 3. - С. 98-111. Чибиров Л. А. Научное наследие Е. Г. Пчелиной как образец междисциплинарного исследования // Известия СОИГСИ. - 2016. - Вып. 19 (58). - ISSN 2223-165X.

Source: original
Дамгъæ

Дамгъæ у алфавитон фыссынады символ, ныхасы мыртæ чи амоны, ахæм. Дамгъæйæ хъауджыдæр иероглиф нысан кæны исты хъуыды. Дамгъæтæ баст сты фонетикæимæ. Æцæг фонематикон алфавиты дамгъæтæй алчи нысан кæны иу фонемæ, фæлæ практикæйы иу фонемæ арæх фыссынц цалдæр дамгъæтæй. Дыууæ дамгъæйы, иу фонемæ чи нысан кæнынц, хуыйнынц диграф. Англисаг æвзаджы диграфтæ сты ch, sh æмæ th, ирон æвзаджы - дз, дж, гъ æмæ æндæртæ (ирон ахуырады традицимæ гæсгæ дамгъæтыл нымад сты, ис сын алфавиты бынат дæр). Иу фонемæ триграфæй дæр фыссæн и - зæгъæм, немыцаг триграф sch нысан кæны фонемæ [ш]. Фыццаг алфавит фæзынди нæ эрæйы агъоммæ 2000 азмæ ’ввахс Мысыры. Уыцы алфавитæй рацыдысты нырыккон алфавиттæн сæ фылдæр хай. Æппæнæрæгмæ нæ эрæйы агъоммæ VIII æнусы грекъ байстой финикиаг алфавит æмæ йæ бындурыл сарæзтой сæхи алфавит - æд хъæлæсон дамгъæтæ. Уыцы алфавитæй рацыди латинаг æмæ фæстæдæр кириллон алфавиттæ. Кæс: алфавит грекъаг алфавит гуырдзиаг алфавит кириллон алфавит ирон алфавит латинаг алфавит сомихаг алфавит

Source: original
Стъарапол

Стъарапол (уырыс. Ставрополь, бердзенагау нысан кæны дзуары сахар) у Уæрæсейы сахар, Стъараполы крайы сæйраг сахар. Стъарапол у, æппæт Уæрæсейы цæрынæн хуыздæр чи бæззы, ахæм сахар. Сахары бындур сæвæрдтой 1777-æм азы. Сахары статус Стъарапол райста 1785-æм азы. 1935 азы онг йæ ном уыдис Ста́врополь-Кавка́зский, 1935 азæй 1943 азы онг - Вороши́ловск. == Географи == Стъарапол æрбынат кодта Стъараполы уæлвæзыл, Кавказы хæхты раз, цæугæдон Ташла кæм ратæдзы, уыцы ран. У Мæскуыйæ 1450 км хуссарырдæм. Денджызы æмвæзадæй у 230 м уæлдæр. Сахары иу уынг хуыйны 45-æм параллель - йæ дырыс географион координатæтæм гæсгæ. Уымæ гæсгæ Стъарапол у полюсæй æмæ экваторæй æмиас дард. Стъарапол лæууы ахсджиаг бынаты Азовы æмæ Хъаспы денджызы æхсæн, уымæ гæсгæ сахар фæхонынц «Кавказы къулдуар». Сахар ахсы 171,7 км². Стырдæр сахары зылд (æд аэропорт æмæ цъæх территоритæ) у 276,7 км². Амæддзæгтæ цы ран лæууынц, ахæм фæзуат у 127,870 км² (сахары зылды фæзуаты 46,2 %). Сахары зылды зæххытæм хауы Сенгилейы донæвæрæн дæр (42 км²), уымæй сахар фæисы дон. Стъарапол адаргъ ис хуссар-ныгуылæнæй цæгат-скæсæнмæ. Сахарæй 5 км æдде лæууы йæ чысылдæр «æмбæлццон сахар» - Михайловск. Абоны Стъараполы мидæг ис 530 уынджы, кæцыты иумæйаг дæргъ у 700 километрæй фылдæр. Ис дзы 28 мин амаддзаджы, уыдонæй 23,8 мины цæрынц адæймæгтæ. Сахары ис 149 ахуыргæнæндоны, уыдонæй 20 уæлдæр ахуырад дæттынц. Уымæй йеддæмæ сахары ис фондз музейы, дыууæ театры æмæ 219 фенддаджы (архитектурон, историон æмæ культурон бынтæ). Сахары цур ис егъау хъæд, 4494 гектары. Стъараполы бирæ фенддæгты ’хсæн ис фыццагæм гимназы бæстыхай (кæцыйы ахуыр кодта Хетæгкаты Къоста æмæ йæ рæстæджы æндæр зындгонд адæм), Кавказы фыццаг сылгоймæгты гимназ, сахары фыццаг дуртæй амад хæдзар æмæ æндæртæ. === Бынæттон хиуынаффæйад === Сахары думæйы сæрдар Колягин Георгий Семёны фырт Сахары сæргълæууæг Джатдоев Андрей Хасаны фырт == Цæрджытæ == 2010-æм азы сфыстмæ гæсгæ сахары цæрынц: == Истори == Стыр Фыдыбæстæйы хæсты рæстæг немыц байстой Стъарапол 1942 азы 3 августы. 1943 азы 21 январы сахар ссæрибар æрцыдис. Уыцы иу аз Орджоникидзейы крайæн радтой Стъараполы крайы ном, сахар Ворошиловскæн та - йæ раздæры ном, Стъарапол. === Ирон Стъарапол === Стъараполы гимназы ахуыр кодтой Доййаты Саханджери, Хъаныхъуаты Инал, Цæлыккаты Ахмæт æмæ Хетæгкаты Къоста (1871-æм азæй дæс азы дæргъы). Къоста ма Стъарапол цардис йæ фыццаг арвысты рæстæг, 1893 азæй 1897 азы онг, куыста дзы газеты уацхæссæгæй. Стъараполы сæйраг уынгтæй иу хæссы ирон поэты ном - улица Коста Хетагурова (центрон паркмæ ’ввæхс). == Транспорт == Стъараполы кусынц троллейбусы 9 маршруты, ис автобустæ æмæ маршруткæтæ. Иннæ сахартимæ Стъарапол баст у автомагистралтæй, ис дзы æфсæнвæндаджы вокзал æмæ аэропорт (рейстæ Мæскуы æмæ Стамбулмæ).

Source: original
Æлбортæ

Æлборатæ кæнæ Æлбортæ (уырыс. Алборовы, гуырдз. ალბორაშვილი, ალბორიშვილი, არბოლიშვილი) сты ирон мыггаг. == Номдзыд адæм == Æлборты Барысби (1886-1968) - ахуыргонд-филолог æмæ педагог. Æлборты Феликс (1935-2005) - зындгонд композитор. Æлборты Хадзы-Умар (1939) - поэт æмæ литературæйы иртасæг. == Литературæ == Гаглойты Зинæ. Ирон мыггæгтæ: Дзæуджыхъæу: Ир, 2005, 359 ф. Республикæ Хуссар Ирыстоны Закъон ирон мыггагон нæмтты тыххæй. Ирон мыггæгты иууон номхыгъд == Æддаг æрмæг == Æлбортæ - Æлборатæ - Алборовы - Алборашвили - Арболишвили (31.07.2008) Индира Тедеева. Алборовы. (29.05.2014)

Source: original
Дæргъад

Дæргъад λ {\displaystyle \lambda ~} - лæвæрд тæппы уылты цы мередианы фæзой цæуы, æмæ райдайæн нулон мередианы (уымæй райдайы дæргъады нымад) астæу къул. Ныр Зæххыл нулоныл нымад у Гринвичы зæронд обсерваторийы уылты, Лондоны хуссар-цæгаты цы меридиан цæуы, уый. Уымæ гæсгæ хуыйны Гринвичы меридиан. Дæргъæдтæ 0 -æй 180° скæсæны ’рдæм нулон меридианæй, хонынц скæсæйнæгтæ, ныгуылæны ’рдæм та ныгуылæйнæгтæ. Бахахх кæнын хъæуы æмæ уæрхæдтæй хъауджыдæр, дæргъæдты системæйы райдайæны меридиан хибар у, æмæ баст вæййы исты меридианыл фидыдмæ гæсгæ. Афтæ, Гринвич йæдтæмæ, раздæр нулонтæй æвзæрст цыдысты меридиантæ обсерваториты Парижы, Кадисы, Пулковойы (Уæрæсейы паддзахады территорийыл) æмæ а.д. Дæргъады дæлбар у бынæттон рæстæг == Кæс ноджы == Параллель Бæрзæнд Географион координатæтæ Уæрхад Навигаци

Source: original
Урсдоны ком (Цæгат Ирыстон)

Урсдоны ком у ком Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. Ис Уæлладжыргомы. == Мыггæгтæ == Урсдоны комы цæрджытæ уыдысты: Дагомы - Джыккайтæ, Уанитæ, Бигъатæ, Касатæ, Хъуысатæ, Бурдзиутæ, Агънатæ, Хъаратæ, Гæбутæ, Хъуылатæ, Себеттæ, Салытæ, Цæбитæ, Хнеутæ æмæ Буратæ. Донысæры - Хестантæ, Дзбойтæ, Дзобатæ, Саламтæ, Насхъидатæ, Мецъытæ, Бызыккатæ, Калмантæ, Азиатæ, Мсойтæ, Гæлæбатæ, Гæбултæ, Азитæ æмæ Хъæллатæ. Инджынты - Цæрукъатæ, Зембаттæ, Хъайыртæ, Черчестæ, Быгъуылтæ, Тæбæхсæутæ, Тъоротæ, Гоццатæ, Ханайтæ. Урсдоны - Дзугатæ, Дзыгастæ, Айлартæ, Æмбалтæ, Челæхсатæ, Тыджытæ, Гæздæнтæ, Костæ, Цъæхилтæ, Карсанатæ, Таутиатæ. Цъамады - Уырымтæ, Бирæгътæ, Кæсæбитæ, Созæтæ, Пагæтæ, Уататæ, Тлаттæ, Хъайттатæ, Бицъотæ, Черчестæ, Ханайтæ, Гагкайтæ, Ботъотæ, Фардзинтæ, Борæтæ, Дзæрæхохтæ, Датитæ, Мадзатæ, Тохсыртæ, Мурастæ, Годжыцатæ.

Source: original