AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Винсент Ван Гог

Винсент Виллем Ван Гог (нидерл.: Vincent Willem van Gogh, 1853 гъатхэпэм и 30 - 1890 бадзэуэгъуэм и 29) - Нидерлэндхэм щыщ сурэтыщӀ-постимпрессионист. == Гъашъэм и тхыдэр == Къыздэхъуар Нидерлэндхэм дэт къалэцӀыкӀу Грот-Зундертым. 1869-1867 гъэхэм щэхуакӀуэ фирмэм лэжьа. 1876 гъэм егъэджакӀу лэжьа, 1878-1879 гъэхэм шоджэну щыта шактэхэм, абдежьым шактэ лэжьакӀуэхэм къадэшът я пӀалъэхэм шъхьэкӀэ. ИскуствэмкӀэ щекӀуэкӀар Ван Гогыр 1880 гъэхэм. 1880-1881 гъэхэм Брессел и арт академиэмрэ Антверпен емрэ 1885-1886 гъэхэм. И япэрей лэжьыгъэхэм Ван Гог джылэм щыщт итххэтэр - лъхукъуэлӀхэр, Ӏэрышъэхэр, хьэпсэм ис цӀыхухэр. и тхыгъэхэм къыгъэсэбэпыр нэхъыбу кӀынфӀ, къуафцӀэ фэхэра («лъхукъуэлӀ пшъашъэ» 1885; «кӀэнтӀрофышххэр» 1885; пэмыкӀхэр джоуэ) 1886-1888 гъэхэм Ван Гог Париж щопсо. А зэманым и лэжьыгъэхэм нэхъ фэ нэху, къуэлэнхэр хилъхьэн кӀедзэ, пезажхэм хуэду («Губгъуэ лэжьыгъуэ. Ла Кро къуэладжэм» 1888). И лэжьыгъэхэм куэду зэртегушхьыкӀым Ван Гог и шъхьэр зэӀохьэри делэчым кӀагъэгъуалъхьэ Овер сур Уаз къалэм, Фрэндж идежь, 1890 бадзэуэгъуэм и 29, абдежьым зеукӀыжь. == ТехьэпӀэхэр == Van Gogh Museum, Amsterdam Винсент ван Гог и экспедициэ Ван Гог и тхылъхэр лэжьгъэ ишъынухэм я бзыпхъэхэр хэту Винсент ван Гог. Биографиэ. Лэжьыгъэхэр Винсент ван Гог и биографиэмрэ лэжьыгъэхэмрэ «Гъашъэм хуэлӀэ» - Винсент Ван Гог тепсэлъыхь тхылъ

Source: original
Дыгъэгъазэ (махуэщӀ)

Дыгъэгъазэ - адыгэхэм я япэрей махуэщӀхэм ящыщ, дыгъэгъазэм и 22 махуэм. МахуэщӀым и цӀэми хуэдэм зытеухуар дыгъэгъазэращ, жэщыр нэхъ щӀыхь дыдэу илъэсым щекӀуэкӀыр. Дыгъэгъазэм и 22-м бжыхьэщхьэм унэ пщӀантӀэм деж Хьэмкъутей баш (къудамибл пытыу) ягъэдахэр. Къудамэ къэс шэхукӀэ щӀа уэдыгъэхэр фӀагъэтысхьэт, башым и щхьэм кхъуей плъыжыр фӀалъхьэт. Хьэблу е къуажэу махуэщӀыр ирахтэмэ Хьэмкъутей башым и хъуреягъым пхъакъуибл хаӀут. Уэздыгъэ башым фӀэтхэр щӀэзгъанэн хуейр бзылъхугъэ нэхъ щӀалу унэм исыращ, абыжми бзылъхугъэм и напэр сыт щыгъуи къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ гъэзауэ щытын хуейщ. Бзылъхугъэ дэкӀуагъакӀэ унагъуэм имысмэ - пщащэ нэхъыщӀэ, махуэщӀыр хулъхугъэ закъуэхэм ирагъэкӀуэкӀмэ уэздыгъэхэр щӀэзгъанэр нэхъ щӀалэдыдэращ. ЯужкӀэ тхьэмадэр хьэмкъутей башым и пащхьэ иту хъуэхъу жеӀэр Яужым хьэмкъутей башыр унэм щӀахьэри Ӏэнэм щӀэротӀысхьэхэ. А жэшым ирафыр Санэ (санэху). Жэш псор мыжеуэ ирахыр, унагъуэм е ныбжэгъухэм ядэщӀыгъуу, джэгу ящӀым, уджхэм Ажыгъафэ яхэтыр.

Source: original
Жьыкъанжьэгъуплъ

Жьыкъанжьэгъу́плъ (лат-бз. Ficedula parva) - жьыкъан лъэпкъщ, унэбзу хэкӀыгъуэм хохьэ. == Теплъэр == Хъум и теплъэ нэхъыщхьэр щхъуэ-гъуабжэщ, щхьэмрэ пщэбгъухэмрэ щхъуэщ, кӀэр гъуабжэ-фӀыцӀэщ, къыхэкӀыпӀэ гъунэхэм ӀэпапӀэ хужь зэрыз хэсу. Жьэгъумрэ хулъащхьэмрэ гъуэжьыфэщ. Анэм и теплъэм нэхъ гъуабжэ-фӀыцӀафэ къыщӀоуэ. == Здэпсор == И бжыгъэкӀэ мыкуэду Къаукъаз къущхьэ щӀыпӀэхэм нэсу щопсэу. ЩӀымахуэр Индиэм, Пакистаным щырех. ЩыӀэщ Еуропэм, Азиэм я мэзхэм. Мы бзу жьгъейр нэхъыбэу здэплъагъур мэз лъапэхэми, мэзыку нэхъ нэхупӀэхэми жыг къудамэ лъащӀэхэращ. ЩӀым къыщагъуэт Ӏусыр: цӀыв, бадзэ жъгъейхэр, щыгъыныхь, хьэндырабгъуэ, бэдж, гъуанэдэс. == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Мэрилин Монро

Мэрилин Монро (ин-бз. Marilyn Monroe, къыщалъхуам цӀэ траӀуар Норма Джин Мортенсен (ин-бз. Norma Jeane Mortensen), джорпкӀэхэлъхьэм - Норма Джин Бейкер (ин-бз. Norma Jeane Baker; 1926 мэкъуауэгъуэм и 1 - 1962 шышъхьэӀум и 5) - америкэ артист, фотомодел. == Гъашъэм и тхыдэр == Лос Анджелес къалэм къэхъуа. Къэхъуам яуж, тхьэмахуитӀ текӀауэ, пэмыкӀ унагъуэм ират, япӀыну. 1942 гъэм школыр фӀэхедзэри Джим Доггерти докӀуэ, яужым авиациэ фабрикэм лэжьэну Ӏохьэ. 1944 гъэм Норма Джиным армиэ фотографым холажьэ, сурэт зытригъэху, 1946 гъэм контракт кӀетхэ «Лъэхъэнэ тӀокӀ Фокс» кинокомпаниэм. А киностудиэм идежь цӀэлей Мэрлин Монро здытраӀуар. Япэреуэ Монро ститистичекэу джэгут, ауэ 1948 гъэм кино «УэрэджыӀэхэр» къыдокӀ, абдежьым икӀи псалъэт икӀи уэрэди джиӀэт. 1950 гъэм Монром кино «Асфалт джунглэхэм» зтрех, джэгу курытыр иӀу. И Ӏохухэр фӀыуэ кӀуэтэкъыми, Монром пцӀану журналым шъхьакӀэ сурэт зтрех, яужым абым ныкъуэкъу бжыгъэ къыхэкӀа. 1955 гъэм Мэрлин Монро езым и киностудиэ къызэӀуэх «Мэрилин Монро Продакшнс». 1958 гъэм кино «Иныкъуэм нэхъ пщтыру яфӀэфым» зытрех (урысеймрэ совет кинокъэкӀуэкӀыным - Пшъашъэхэм язакъуэ джазым хэтыр. Кино техыныр куэдрэ къагъэувыӀэт Тони Куортиссрэ Монрорэ зэфӀэнэхэт, Монром абы гууз къыхиху. Кинор цӀэрыӀуэдыдэ хъуат, кинокъэкӀуэкӀыным ахъчу зэхуихьэсар 18 млн. доллару. 1962 шышъхьэӀум и 5 Мэрлин Монро дунем ехыжьа, официалу зи лажьэ хъуауэ шхуаӀэр: жейгын къыригъэхъу ефауэ. == ТехьэпӀэхэр == Официал сайт Гъашъэм и тхыдэр Kino-Teatr.ru иде НапэкӀуэцӀ IMDB.com иде

Source: original
БзущхьэфӀыцӀэ

БзущхьэфӀыцӀэ (лат-бз. Saxicola rubicola) - жьыкъан лъэпкъ, къикӀыхэкӀ лъэпкъэгъущ. == Теплъэр == Щхьэр, жьэгъур, тхыцӀэр - фӀыцӀэ; кӀащхьэр, пщэ къекӀуэкӀыр - хужьыфэ къыщӀоуэ; хулъащхьэмрэ ибгъухэмрэ - гъуэ-улъиягъафэщ. Анэм и щӀыбыр - щхъуэ-гъуэжьыфэщ, кусэ фӀыцӀэхэр хэлъу. == Здэпсэухэр == Щопсэу Еуропэм, Азиэм, Африкэм и къэрахэм. Къаукъазым щыгъунэжщ. Щогъуалъхьэ чыцэ гуэрэнхэр зэрыт мэкъупӀэхэм, мэз лъапэхэм, къущхьэхъухэм. Мэлъэтэж. ЩӀымахуэр щырах Ипщэ Азиэм, КъухьэпӀэ Африкэм. == Къаукъазым == Молэмусэ Хьэжмуратрэ, нэгъуэщӀхэми я кӀэлъыплъыныгъэмкӀэ, Ищхъэрэ Къаукъазым щыӀэщ ину зэщхьэщыкӀыу бзущхьэфӀыцӀэм и лӀэужьыгъуэ къуэдзитӀ: Saxicola torguata rubicola Saxicola torguata variegate == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Руандабзэ

Руандабзэ (ikinyarwanda) - нигер-конголезыбзэхэм ящыщ, банту бзэ группэм хэту. Руандабзэ я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху - млн 12 хуэдиз. Официал статус здиӀэхэр - Руанда. Тхыбзэр зэрщыт - латин. == Хьарыфылъэр == ¹ c = ч == -Хэр == ikirenge - ibirenge лъакъуэ - лъакъуэхэр ikimera - ibimera къэкӀыгъэ - къэкӀыгъэхэр igiti - ibiti жыг - жыгхэр umugabo - abagabo лӀы - лӀыхэр umugore - abagore фыз - фызхэр iryinyo - amenyo дзэ - дзэхэр inzu - amazu унэ - унэхэр ururabyo - indabyo гъэгъа - гъэгъахэр ururimi - indimi бзэ - бзэхэр == Арифметикэ == rimwe - зы kabiri - тӀу gatatu - щы kane - плӀы gatanu - тху gatandatu - хы karindwi - блы umunani - и icyenda - бгъу icumi - пщӀы

Source: original
Коралл тӀыгу

Коралл тӀыгу - тропикэ хыхэмрэ хышхуэхэмрэ, рифыщӀ организмхэм я псэукӀэм къыхэхъукӀа тӀыгу. Коралл тӀыгу хъуреибзэу е хъурей зэпычауэ щытхэм атоллкӀэ йоджэ. Коралл тӀыгухэм я нэхъыбапӀэр Щэху хышхуэм и тропикэ Ӏыхьэращ здэщыӀэр. == Къызэрыхъу == Коралл тӀыгухэр къыщыхъум деж щытыкӀитӀ блокӀхэр - зыӀэтынрэ зыкӀэщӀэкӀынрэ. Япэу зыщиӀэтым деж кораллхэм я щхьэм щӀы трищӀэурэ дэкӀуэтейуэращ. ЗыщыкӀэщӀэкӀым деж тӀыгум и бгъуагъым хэхъуэн уэрпхэм жьыхэм тӀыгум къыӀуахьэ сытхэм я фӀыгъэкӀэ. == Иджыри феплъ == Атолл Коралл риф == ТехьэпӀэхэр == Coral Island (индж.) == Литературэ == Игнатьев Г. М. Тропические острова Тихого океана. 270 напэ. Мэзкуу, 1978 гъэ.

Source: original
ЦыпӀий

ЦыпӀий (лат-бз. Miliaria calandra) - кӀырыкъ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == ТхыцӀэр тэху-гъуабжафэщ, щхъуафэ къыщӀэуэу, кусэ фӀыцӀэ инхэр хэлъу. Щхьэщыгум гъуафэ къыщӀоуэ. Ныбэ щӀагъыр щхъуэ-хужьыфэщ. == Здэпсэухэр == Щогъуалъхьэ чыцэ зэрыт губгъуэхэм, хъупӀэхэм, мэкъупӀэхэм. Абгъуэр - хъунгъалӀэ, удз тхьэмпищ, нэгъуэщӀхэми я щӀагъым. Щопсэу Еуропэм, Азиэ цӀыкӀум, Ищхъэрэ Африкэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми. Ищхъэрэ Къаукъазым икум щыбэгъуащ, лъэтэжкъым, щогъуалъхьэ тафэ, бгы лъапэ, бгылъэ щӀыпӀэхэм. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Унэбзу

Унэбзу (лат-бз. Passer domesticus) - цӀыхум къыдэгъуэгурыкӀуэ къуалэбзу нэхъ цӀэрыӀуэ дыдэщ, и цӀэджэгъу хэкӀыгъуэм щыщщ. == Теплъэр == Анэмрэ хъумрэ зэщхь дыдэкъым. тӀури гъуабжафэщ, я щӀагъымкӀэ нэхъ тэху хъууэ. Хъум и жьэгъумрэ бгъэмрэ фӀыцӀэщ, щхьэщыгур щхъуэфӀыцӀафэщ. == Здэпсэухэр == Унэбзухэр дэни щыкуэдщ, мылъэтэжу щопсэу. Абгъуэр щӀыпӀэ зэхуэмыдэхэм щащӀ: унащхьэхэм, боущхьэхэм, жыг къудамэхэм, зырегъэзэгъ адрей къуалэбзухэм я абгъуэхэми. Къаукъазым деж унэбзухэм зы гъэм щэ къыраш. == Ӏусыр == Шырхэр гъудэбадзэкӀэ япӀ, я Ӏус нэхъыщхьэр гъавэщ, цӀыхухэм хэфӀадзэ ӀусхэкӀщ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Аслъан ЛӀыбзэу

ЛӀыбзэу Аслъэн (урбз. Аслан Тлебзу, ин-бз. Aslan Tlebzu, 1981 щӀышылэм и 24) - усакӀэ, адыгэ пщынауэ Урысейэм щыщ. НэпэрамкӀэ, ежь пщынауэ янэхь хэӀуагъхмэ ящыщ. Къыздэхъуар Адыгэ республикэм и Теуцожъ къедзыгъуэм хэт Джэджэхьэблэм. Адыгэкъалэм школрэ мэкъамэ школрэ къиуха яуж Адыгэ Къэралыгъуэ ЩӀэнхабзэ университетым щӀэхьащ, фэкултет «Макъамэрэ мэкъамэ щӀэныгъэрэ». Еджэхун зэманыгъуэм «Ошъутенымрэ» къэфакӀуэ гупымрэ яхэтащ, абым нэмыщӀу къафэмрэ уэрэдымрэ и Къэралыгъуэ ансамбыл «Ислъэмейми» хэтауэ щытащ пшынауэу.

Source: original
Псыфаб

Псыфаб (Псыхуабэ, урбз. Горячий Ключ) - Урысейм и Краснодар къэралым хэт къалэ. Къаукъаз Ӏуашъхьахэм Ишъхъэрэ-КъуэхьапӀэ лъэныкъуэм хэлъ, ПсыкӀупс ипсыхъуэм дэт. Псыхуабэ къалэ-зыгъэпсэхупӀэхэм ящыщ, Къаукъазым дэтхэм я нэхъ жьыхэм ящыщ - 1864 гъэм урысхэм къалу траӀуа. Джылу дэсыр - мин 29, 174 ( 2009 гъэмкӀэ ). Хьаблэ къыбгъэдэтхэр хэту джылу хъуар зэрыхъур - мин 55, 716 (2009 гъэмкӀэ). == Хэкумэтх == Псыфаб къалэм ишӀыпӀэмрэ, хьаблэ хэт игъунэгъухэмрэ (зэхэту псори хьаблэ 31 мэхъу) яубыдыр км² 1 755, 6. 70 % фӀэкӀыу шӀыпӀэм мэз къыщокӀыр. Ипшъэ лъэныкъуэм Псыфаб-къэрал мэз-хъумэр хэт. == Тхыдэр == XIX лъэхъэнэм иныкъуэм нэс къалъэм ишӀыпӀэм адыгэ (абдзэх) къуаджэ щыта. 1960 гъэхэм, Урысейм зауэр Къаукъазым иригъэкӀуэкӀыурэ шӀыпӀэр еубыдыр, джылэ адыгэ исар Тыркум ирегъэкӀри къэзакъхэм хьаблэ щащыр. 1930 гъэм къалэ-зыгъэпсэхупӀэ траӀуэ. == Къалэмрэ хьаблэ хэтхэмрэ == къалэ Псыфаб хьаблэ хиубыдэхэр: Бакинскэ станицэ Мирнэ Имеретинскэ станицэ Кутаис Саратовскэ станицэ Суздалскэ станицэ Первомайскэ == Джылу дэсыр == Лъэпкъ нэхъ ину дэсыр урысхэра - 85 %, абыхэм пэмыкӀыу ермэлыхэр. Хьаблэ хиубыдэхэм джылэ щыпсохэр игъусу дэсыр зэрыхъур мин 55, 716.

Source: original
Бжъэдыгъухэр

Бжъэдыгъухэр Адыгэ лъэпкъмэ ащыщ. Кафказ къушъхьэхэм итемыр-тыгъэкъохьапэмкӀэ щыпсэурэ Адыгэ лъэпкъ. Джыдэдэм Урысые Федерацием (Адыгэ Республик, Краснодар край) ыкӀи ӀэкӀыб къэралхэм (Тыркуер, Израил, Сириер, Иорданиер, нэмыкӀхэр) ащэпсэух. Кафказ Заом и кӀэух нэс (1860-рэ илъэсхэр) хэкужъым пстэури щыпсэущтыгъэх. == Тыркуем ис Бжъэдыгъу къуаджэхэр == Афёнкарахьисар къалэ: Ениджэ, Кочятагъы Билэджик къалэ: КараӀагъач, Алибэйдюзю (Гукайхьаблэ) Чанаккалэ къалэ: Ащагъыдэмирджи (Бэджэшъкой), Бахьчэли, Бакаджак, Джихьадие, Дэрэкой, Эмирорман, Хьаджыкой (Аскъэлай), Ӏидрискору, Кахьвэтэпэ, Османие, Саващтэпэ Эскищэхьир къалэ: Бащара, Ӏулучайыр Синоп къалэ: Бюйюкдюз Токат къалэ: Чайкой

Source: original
КӀырыкъпӀащэ

КӀырыкъпӀащэ (лат-бз. Plectrophenax nivalis) - кӀырыкъ лъэпкъщ. == Теплъэр == Адрей кӀырыкъ лӀэужьыгъуэхэм къахэгъэщхьэхукӀыгъуафӀэщ и теплъэмкӀэ. Хъум и щхьэр, тхыцӀэ лъащӀэр, ныбэ щӀагъыр зэрыщыту хужьщ; тхыцӀэкур, дамэхэр, кӀэр - фӀыцӀэщ. Анэм и тхыцӀэр фӀыцӀэ-щхъуафэщ. == Здэпсэухэр == Щопсэу Еуропэм, Азиэм, Ишъхъэрэ Америкэм. Щогъуалъхьэ нэпкъхэм, къырхэм, хы Ӏуфэхэм, мывэ зэтелъхэм, цӀыхум и псэуалъэхэм. КӀырыкъпӀащэр ищхъэрэ бзущ, Къаукъазым щӀымахуэр щрех къуэдейр. == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
КъуршмывэкӀэпыс

КъуршмывэкӀэпыс (лат-бз. Motacilla cinerea) - мывэкӀэпыс лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == МывэкӀэпыс лъэпкъым и лӀэужьыгъуэ псоми я нэхъ кӀэ кӀыхьщ. Хъухэм я тхыцӀэр щхъуэ-яжьафэщ, ныбэ щӀагъыр щхъуэ-гъуэжьыфэщ, кӀащхьэр гъуэжь-удзыфэщ, жьэгъур щхъуэ-фӀыцӀафэщ, кусэ хужьхэр хэлъу. Нащхьэм набдзэ хужь ирокӀуэ. Анэр нэхъ фагъуэ. == Здэпсэухэр == Къэрал куэдым щопсэу. Къаукъазым гъунэжу уащыпэщӀохуэ. Мэлъэтэж, щӀымахуэр изыххэри къахокӀ. Щогъуалъхьэ нэхъыбэу къуршыпс Ӏуфэхэм. == Ӏусыр == Яшхыр псым и гъунэгъу хьэпщхупщ, гъудэбадзэхэрщ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Андзышбаринэ

Андзышбаринэ (лат-бз. Verbascum chaixii) - илъэс зы бжанэкӀэ къэкӀ удз лӀэужьыгъуэщ, андзыш лъэпкъэгъум щыщ къэкӀыгъэщ. == Теплъэр == Ипкъ занщӀэу дэкӀейм и лъэгагъыр см 80-м нос. ИщӀагъ щӀэт тхьэмпэхэр нэхъ инщ, ищхьэм нэхърэ, тхьэмпэ щӀагъхэм цы щабэ ятетщ. Удзым лъабжьэжь ещӀ, щӀым куууэ йокӀых. Бадзэуэгъуэм-мэкъуауэгъуэм адзышбаринэм и щхьэмкӀэ, гъашэм ещхьу, зэхэту гъэгъа гъуэжь цӀыкӀу куэд къыпедзэ. == КъыздэкӀыр == МэкъупӀэхэм, хъупӀэхэм, мэз лъапэхэм къыщокӀ. Ӏэщым яшхкъым. == Тхылъхэр == Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.

Source: original
Антонин Дворжак

Антонин Леополд Дворжак (чех.-бз. Antonín Leopold Dvořák, 1841 фокӀадэм и 8, Нелахозевес - 1904 накъыгъэм и 1, Прага) - аустрэрэ чехрэ щыщ пшыналъэ цӀэрыӀуэ. == Тхылъэр == Дворжак в письмах и воспоминаниях. - Музыка, 1964. - 224 с. - 3860 экз. (урыс.) Бэлза И.Ф. Пятая симфония Дворжака. - М.-Л.: Музгиз, 1950. - 20 с. - 3000 экз. (урыс.) Гулинская З.К. Антонин Дворжак. - М.: Музыка, 1973. - 242 с. (урыс.) Егорова В.Н. Антонин Дворжак. - Музыка, 1997. - 616 с. - 1000 экз. - ISBN 5-7140-0641-0 (урыс.) Лушина Я. Антонин Дворжак. Очерк жизни и творчества. - Л.: Музыка, 1961. - 104 с. (урыс.)

Source: original
Къэбэрдей щӀызахуэ

Къэбэрдей щӀызахуэ - Къэбэрдей-Балъкъэрым и ишхъэрэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ щыӀэ щӀызахуэ, Къаукъазыпэ и ику ӀыхьэмкӀэ гъэзауэ Балъкъыпсымрэ Тэрчыпсымрэ я зэхуаку дэлъ щӀы къызыщӀэзыубыдэ. ЩӀызахуэм къуршыпэм щыщӀэдзауэ аткӀэ ишхъэрэ-къуэкӀыпӀэкӀэ иригъэзыхыу щытщ. ЩӀызахуэм и лъэгапӀэхэр 200 метрэм щыщӀэдзауэ 500 метрэхэм щӀигъуу щытщ. Иныкъуэ щӀыпӀэхэм иджыри къыздэс мэз пӀэ Ӏувхэр къытенэжахэу щытщ. ЩӀызахуэм щынэхъыбэщ фӀыцӀэщӀхэмрэ губгъуэ-фӀыцӀэщӀхэмрэ. == ТехьэпӀэхэр == БСЭ

Source: original
ЖьыкъанфӀыцӀэ

ЖьыкъанфӀыцӀэ (лат-бз. Ficedula semitorquata) - жьыкъан лъэпкъым щыщщ, жьыкъанкъуэлэн лъэпкъыгъуэм хыхьу. == Теплъэр == Анэм и тхыцӀэр, щхьэщыгур щхъуэ-гъуэжьыфэщ, кӀащхьэр щхъуафэщ, жьэгъур хужь-гъуэжьыфэщ, ныбэ щӀагъыр хужьщ. Хъухэм я щхьэр, тхыцӀэр фӀыцӀэщ, е гъуабжэ-фӀыцӀафэщ. == Здэпсэухэр == Щопсэу Къаукъазым и къущхьэхъу мэзхэм, Тебэрды, Къаукъах къуэдмэзхэм, Щачэ и Ӏэгъуэблагъуэм, атӀанэ - Азиэ ЦӀыкӀум, Къажэрым, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми. == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Кфар Кама

Кфар Камэр (ивр. כפר כמא; хьэр-бз. كفر كما) - Адыгэ къуаджэу/куэйэу Йзраелым ит. Ар Шапсыгъэ къуадж/куэй, шапсыгъабзэгьэ щэгушаӀэх. Кфар Камэр Адыгэу Кавказ заом хэкужъым кърафыгъэхэмэ 1876 илъэсым ягъэтӀысэгъ. Ар загъэтӀысым Арапэу ягъунэгъухэр къазэотгъэхгьи, яшӀотыгъотгъэхгьи. Ащ фэшӀыгьэ Адыгэмэ яунэхэр къэлашъхьэ атгъэгьэ къагъэуцохьгъэх. Нэпэ нэпэгьэ а Ӏофым хэтыжьхэп. Арапхэр къазэожьхэрэм, я ягъэ къарагъэкӀыжьрэп. Нэпэ Кфар Камэм 3,000 рагъо цӀыф дэс. ЦӀыкӀуи фуи Адыгабзэгьэ мэгущаӀэх. ЕгьапӀэ ежьхэмэ яю яӀ. Ащ я-9-нэрэ классым нэсэ кӀэлъ. ЕгьапӀэм Джуртыбзэрэ, Арапыбзэрэ япэрэ склассым щегъэжагъу щегьэх. ЯплӀэнэрэ классым Ингьлизыбзэ щаублэ итӀуанэ яхэнэрэ классым Адыгабзэгьэ егьэнхэу, рэтхэнхэу ярагъашӀэ. Ябгъунэрэ классэр къзаухырэм, Кфар Камэм иунэгъу чылэмэ егьапӀэу дэтхэмэ я-12-нэрэ класс нэсэ щырагъэкъужьы. Фаер Арап егьэпӀэм кӀахьэ, фаер Джурт егьапӀэм кӀахьэ. Къэдури исӀэу зыегьапӀэ горэ Кфар Камам пэблагъэу Ӏут, Ащ ибэр кӀахьэ. == Кфар Камэм дэтхэр == Музей: муеитӀу дэт Адырэхэу Израулым исхэр къигъэлъагъохэу. Ахэмэ Джурт бу къакӀуы. Адыгэхэр зылъэуыжьхэр зэрагъашӀэ. Джамё/Мэщыт: Кфар Камэм иджамё/имэщыт Арап джамёмэ яфэдэп. Къойжъэ: Кфар Кама жъэр ары къойжъ зраӀорэ. == Кфар Камэм ЛъэкъуасӀэу дэсхэр == Абрэгь Ачъумыжъ (Ацумыжъ) Бгъанэ Бат БлэнгъэпсӀ БэтӀыуашъ ГъоркӀожъ Зази Коблэ Къалыкъу Къэтыжъ ЛъыӀужъ ЛӀыпый Наго Наш Натхъо Нэпсэу Тхьэухъо Хъэзэл Хьэдищ Хьэхъу Чъуэмшъо Чъушъхьэ Шэугьэн Шъуагьэ Шъэгьашъ зуахътэгьэ Шхьэлахъуэхэри дэсгъэх. == НэмкӀырэ лъэкъуасӀэу дэсхэр == Абзах Бущнакъ Бжъэдыгъу Хьэтыкъуай Цэй Шапсыгъ == Кфар Камэм хэӀуагъу щыщэхэ == Бибэрс Натхъо Нили Натхъо == Егъэпхыгъэ линкыхэр == Last edited 6 years ago by YiFeiBot

Source: original
Адыгэш

Адыгэ́ш - шы лӀэужъыгъуэ дунем и нэхъ жъыдыдэхэм ящыщ. Дунейпсом и тхылъ шы лӀэужъыгъуэхэм теухуам яхэт. == Тхыдэр == Адыгэ лъэпкъым и тхыдэр зэпымыкӀыу шы зехуэным, къэгъэсэбэпыным, гъэпсыным пышъауэ щыт, адыгэшхэр Къаукъазым щымыхъукӀэ шӀыпӀэ бжыгъэхэми цӀэрыӀуэ хъуахэ. ТхыдэмкӀэ шы лӀэужъыгъуэр адыгэ лъэпкъпсом яуэ къэплъытэ хъуну, инджылыбзэм, урысыбзэм пэмыкӀ бзэхэми шы лӀэужъыгъуэм цӀэ зэрихьэр къэбэрдеиш (ин-бз. Kabardian horse, урбз. Кабардинская порода лошадей). Къэбэрдей шӀыпӀэр нэхъ бэлыхь хъуа Адыгэ Хэкум и тхыдэм шы зехуэнымкӀэ, адыгэшым пкӀэшхо хуашът зекӀуэш бэлъыхь хуэду цӀэрыӀу - шы псынкӀэ, джан, емызэч, къушъхьэ гъогухэм техьэф-дэкӀыф. == ТехьэпӀэхэр == IKHA. Адыгэшым теухуа сайт. (индж.) Адыгэшым теухуа тхыгъэхэр (урыс.) Советхэм и шылӀэужъыгъэхэм я албом (урыс.) Адыгэшхэр Исбухьэн Хэкум (урыс.)

Source: original
Бгъэжьей

Бгъэжьей (лат-бз. Aquila pennata) - къашыргъэ лъэпкъщ, бгъэхэм я нэхъ цӀыкӀу дыдэщ. == Теплъэр == Теплъэр лӀэужьыгъуитӀу къокӀуэ - гъуабжафэрэ тэхурэу. Япэрейм къобэкӀ гъуабжэ-фӀыцӀафэр, щхьэщӀыбыр, пщэр, дамэцхэр нэхъ тэхуу, кӀэ къабзийхэри ныбэ щӀагъри фӀыцӀэ-гъуабжафэщ. ЕтӀуанэ теплъэр фагъуэ-гъуабжэщ, къабзий гъунэхэр, ныбэ щӀагъыр тэхуфэщ, пэр лъадийхэр, лъэбжьанэхэр фӀыцӀэщ. == Здэпсэухэр == Бгъэжьейр щопсэу Къауъказым, абы и ищхъэрэ щӀыпӀэхэм, Азиэм, Ипщэ Еуропэм, Ищхъэрэ-КъухьэпӀэ Африкэм. Мэлъэтэж. УпэщӀохуэ мэзылъэ, чыцалъэ щӀыпӀэхэм, тафэхэм, бгы мылъагэхэм. Абгъуэ щещӀ жыгхэм, къырхэм. == Ӏусыр == Ӏусыр нэхъыщхьэу тхьэрыкъуэм хуэдизын, е нэхъ жьгъей къуалэбзу, жумэрэн, дзыгъуэщ. Абы и щакӀуэкӀэм дыболъагъу къашыргъэхэмрэ къаргъейхэмрэ яй икӀи и нэӀэ зытридзар хьэуам куэдрэ къыщиубыд къохъу. - «Ӏуэхур зэрымыщыгугъауэ къыщӀедз» мыхьэнэ къырет. == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Абазэхэхэр

Абазэхэхэр Адыгэмэ анахь лъэпкъ инэу ахэтыгъэмэ ащыщ. Мин 200 фэдиз хъущтыгъэхэу alo. Абдзахэмэ чӀыгубэ аӀыгъыгъ. Ащ гъунапкъэу иӀагъэхэр: къыблэмкӀэ Кавказ къушъхьэхэр, тыгъэкъокӀыпӀэмкӀэ - псыхъоу Шъхьагуащэ, тыгъэкъохьапӀэмкӀэ - псыхъоу Афыпс Нахь цӀыф жъугъэхэр зыщыпсэущтыгъэхэр Курджыпс, Пщыщ, Шъхьагуащэ, Псэкъупсэ янэпкъхэр ары. ЗэкӀэмкӀи I830-рэ илъэсым чӀыгоу аӀыгъыгъэр кв верст 7I50-рэ хъущтыгъэ, ар джы тиреспубликэ чӀыгоу ыубытрэм иӀэгъо-благъу. Абдзахэхэр бгырысщтыгъэх. Ар тхылъхэм ямызакъоу ӀорыӀуатэхэми къаушыхьаты. Ащ фэдэ ӀорыӀуатэм къызэриӀорэмкӀэ, абдзахэхэр Тубэ хьасэ зыгощыгъэхэм къатекӀыгъэх. Тубэ хьасэр зыгощыгъэ лӀакъохэр абдзэхэ шъыпкъэкӀэ алъытэх. Ары джы къызнэсыгъэм зыкӀаӀорэр: "Тубэ хьасэ загощым уахэмытыгъэмэ, тэ укъикӀэу уабдзах о?" Ау а хьасэр зыгощыгъэхэр зэтыраӀотыкӀых. Мыщ фэдэ лӀакъомэ ацӀэ къыраӀо: Цэйхэр, КӀубэхэр, Ашнэджхэр, Даурхэр, Едыджхэр, Бэщыкъохэр, Гъунчъэкъохэр, ЛӀышэхэр, Ебрэмхэр ыкӀи нэмыкӀхэр. Абдзахэмэ пщы яӀагъэп, е ыужкӀэ пщыгъор агъэкӀодыжьыгъагъ. Зэфэдэныгъэмрэ зэфэныгъэмрэ кӀэдэущтыгъэх. Ау яӀагъэх лӀэкъолӀэшхэри, оркъхэри, фэкъолӀхэри. Абдзахэм инахьыбэр Урыс-Кавказ заом хэкӀодагъ. Заор заухым, Тыркуем лӀыгъэкӀэ рафыгъэри макӀэп. Ти Адыгэ Республикэ абдзахэу къинэжьыгъэр мэкӀэ дэд. Ахэри Хьакурынэхьаблэ дэс абдзахэхэр хэбгъэкӀыжьмэ, унэгъо зыхы-зыблэу адыгэ чылэмэ ахэпхъагъэхэу ахэсых. Ар къызхэкӀыгъэри тарихъым нэфэ дэдэ къытфешӀы. Нахьыбэрэ урыс пачъыхьэм езэогъэ абдзахэхэу къушъхьэм ауж дэдэ къычӀафыжьыгъэхэр чылэ-чылэу амыгъэтӀысхэу, унэгъо заулэхэу чылэхэм ахагъэтӀысхьэгъагъэх. Джащ фэдэу I863-64-рэ илъэсхэм ХъымыщкӀэй къыдафи Мыекъуапэ къырафылӀэгъэгъэ абдзэхэ мин 38-рэм къехъущтыгъэр генерал жъалымэу Евдокимовым иунашъокӀэ бжъэдыгъу, кӀэмгуе, къэбэртэе чылэхэм ахагъэтӀысхьэгъагъэх. Ары непэ Теуцожь, Тэхъутэмыкъое, Шэуджэн ыкӀи Кощхьэблэ районхэм арыт чылэхэм абдзэхэ лъэкъуацӀэхэу ЕхъулӀэхэм, Гъыщхэм, Тыгъужъхэм, Цэйхэм, БрантӀхэм, Хьаткъохэм ыкӀи нэмыкӀхэм бэрэ узкӀарихьылӀэрэр. Ары къызхэкӀыгъэр джы непи бэрэ зэхэтхырэ гущыӀэу "абдзахэр хэхэс" зыфиӀори. Ежьхэр абазэкӀэ зэджэжьых. Кавказым итемыр тыгъэкъохьэпӀэ чӀыналъэхэм ащыпсэурэ автохтон цӀыф лъэпкъ. Ахэр нахьыбэу зыщыпсэухэрэр Къэрэщэе-Щэрджэс Республикэр ары. ПчъагъэмкӀэ мин 44-рэм къехъух. Ахэм ащыщэу мини I0-р ӀэкӀыб къэралыгъохэу Тыркуем, Сирием, Иорданием, Ливаным щэпсэух. Абадзэхэр абхъаз лъэпкъэу алъытэх. ЗэраӀорэмкӀэ, я I4-I7-рэ лӀэшӀэгъухэм апэкӀэ псыхъоу Бзыбэм Ӏулъэшъогъэ чӀыналъэхэм ащыпсэущтыгъэх, ащ ыужым джы зыщыпсэухэрэ чӀыпӀэхэм къарытӀысхьагъэх. Абзэ абхъазыбзэмрэ адыгабзэмрэ яхьыщыр, иберэ-кавказ бзэ унагъом хэхьэ. Ежь абэдзабзэр тӀоу гощыжьыгъэ: зыр тапантыбз, адрэр - ашхарыбз, лъэпкъыри а цӀэ дэдэхэр яӀэу субэтноситӀоу зэтырауты. Я I7-рэ лӀэшӀэгъум щегъэжьагъэу ислъам суннит диныр къахэхьанэу регъажьэ, ау мэджсус ыкӀи чырыстан дин фэӀо-фашӀэхэр я I9-рэ лӀэшӀэгъум ыгузэгухэм анэс абадзэхэм, нахьыбэмкӀэ ашхархэм, ахэлъыгъэх. Джыдэдэм динэу къябэкӀрэр ислъамыр ары. ИжъкӀэ абадзэмэ янахьыбэр адыгабзэкӀэ гущыӀэщтыгъэх. Непэ адыгабзэр къэзгъэфедэхэрэр нахь нэжъ-Ӏужъхэр ары. Шъыпкъэ, джыри абэдзэ унагъомэ адыгабзэр зыгъэфедэхэрэр мымакӀэу ахэтых.

Source: original
Тыгъужъыкъуэ Къызбэч

Тыгъужъыкъуэ Къызбэч (1777 гъэ - 1840 мазаем и 28) - шапсыгъ лъэпкъым щыщ лъакъуэлъэш ШэрелӀыкъуэхэ къахэкӀа, Урыс-Къаукъаз зауэм хэта, 1810-1839 гъэхэм дзэзэшу щыта. ЗекӀуэ бжыгъэхэм и дзэр нэхъ макӀыу щытами текӀуэныгъэр къыхьу къыкӀыжьа. Лъэпкъым пкӀэшхуэ хуэашът, зы зауэ гуэрэм аргуэру хэта яуж езыри и къуэ дэкӀыгъуахэри уӀэгъэ хъуахэт, яужым и зэ икъуэр абыхэм илӀыкӀа. Аргуэру зы зауэм уӀэгъэ бжыгъэ хъуауэ мыхъужьурэ дунем ехыжьа. Инджылыз Джеймс Белл Къэзбэчым и нэӀуасу щытар «адыгэхэм я лиуан» джоуэ еджэт. Яужым Еуропэм и хъыбар щынэсам а цӀэр къытена хъуа. == Къыздэхъуар == 1777 гъэм Шорелъыкъуэ лъакъуэлъэшхэм я унагъуэм къэхъуа, Шапсыгъым, Адэгум и псыхъуэм дэт къуаджэ Беанашым (пэмыкӀыу къуаджэ хъыбархэм къаӀохур Нашъхьэ). == ЗекӀуэхэр == ЗекӀухэм я нэхъыбэӀуэм текӀуауэ къигъэзэжьт Къызбэчым, ар лъэпкъым кӀэху къаӀохут, къэӀуэхугъуэм дэкӀыгъуи пкӀэ хуашъри хэхъуэт Къызбэчым. И гуп зекӀуэм ежьэм псалъэ хамылъхьу, гуфӀэгъуэкӀэ хэхьэн хэтми хьэзыру щытт. 1834 гъэм тӀо зекӀуэ ежьэри тӀоми текӀуауэ къигъэзэжьа. Япэреуэ нэрыбгэ 700 хъу гупым шъхьэщыту Абын идежь Къызбэчым урыс пэштыхьыдзэ мин 14 000 хъур зэбгырихуа, а зауэм пэштыхьыдзэм щыщу нэрыбгэ 150 хэкӀуэда, Къызбэчым гу 7 ӀэкӀэхьа, Ӏэшэ ярылъу. ЕтӀуану нэрыбгэ 900 хъу гупым шъхьэщыту япэрем нэхъри нэхъ ину щыта пэштыхьыдзэ гупым теуа, пэштыхьыдзэм адыгэ къуэджибгъум Ӏэнэмэту яубыдауэ яшэхэмрэ, мылъу къыдахауэ хъуамрэ къатрихри игъэзэжьа. 1837 гъэм нэрыбгэ 250 дэкӀыгъу Къызбэч Псыжъ и ижъырабгъум Ӏут урыс быдапӀэм теуа. Мэкъуауу абым Ӏута пэштыхьыдзэм щыщ шъауэхэр ирихухэри, нэрыбгэ 200 Ӏэнэмэту иубыдри ягъэзэжьахэ. Къызбэч дзэзэшэ къуэдеуэ щытакъым. 1837 гъэм бадзэуэгъуэм и кӀэдзэгъуэм Къызбэч изакъуэ Николаевскэ быдапӀэм и хъумакӀуэхэм ятеуэри Ӏэнэмэту иубыдахэ, фончибгъу иштэри игъэзэжьа. И зекӀу хъуамэ текӀуэныгъэ къихьтэкъым. 1830 гъэм щӀышылэм и 30 нэрибгэ миниплӀ гупу дэкӀыгъу станицэ Елизэветинскэм теуа, и дзэр амалыншэу А. Бескровнэм зэгуиуда. ПэмыкӀ зекӀуэм, абым текӀуэныгъэр къыдэшъауэКъызбэчым уӀэгъибл яшъа, икъуэ дэкӀыгъуахэри уӀэгъэ хъуахэт, куэд темыкӀыу и зы къуэр дунем ехыжьа. == Еплъ == Тыгъужъыкъуэ Къызбэч теухуа уэрэд ит уикикъыхэхыпэм Къызбэч теухуа уэрэд == ТехьэпӀэхэр == «Адыгэ Хэку» Тыгъужъыкъуэ Къызбэч «ДжэгуакӀуэ» Зэхуэмэдэ КъызбэчитӀ

Source: original
Ащтэрхъан

Ащтэрхъан (урбз. Астрахань) - Урысейм хэт къалэ, Ащтэрхъан областым и къалащхьэщ. == Хэкумэтхыр == Къалэр тафэ занщӀу ирикӀуэм хэтщ, Ӏуащхьэ мылъагэхэт м. 5-15 фӀэмыкӀыу иӀэу, езыр Индыл и Ӏуфэхэм Ӏутщ. ЩӀым и нэхъыбэр (къалэр здыхэтым) дуней океаным м. -20 кӀэ нэхъ лъахъшу хущытщ. Хьэуар гъущэщ, гъэм уэ къехыр мм. 233-щ. Гъатхэмрэ гъэмахуэмрэ гъущэщ, уэшх мащӀэу къешху. Бжьыхьэр щӀыхьщ, хуабэщ, щӀымахуэр и нэхъыбэм щӀыӀэ Ӏей къеуэкъым, ауэ зэзэмызэкӀэ -20-м щехи мэхъу щӀыӀэгъыр, пшагъуэ куэду къохыр. Мазаем-щӀышылэм къалэм деж Индылыр мылым зэщӀещтэщ. == Жылэр == Къалэм цӀыху 520, 700-рэ дэсщ, Урысейм и къалэ нэхъ инхэм ящыщщ.

Source: original