AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Баскаг æвзаг

Баскаг æвзаг (Euskara) у баскаг адæмы æвзаг. Баскæгтæ цæрынц Баскæгты Бæстæйы. Йæ иу хай ис Испанийы цæгат-скæсæны, иннæ - Францы хуссар-ныгуылæны. У ахибаргонд æвзаг æмæ нæ хауы нæдæр индоевропæйаг, нæдæр кæцыфæнды æндæр зындгонд æвзæгты бинонтæм. Йæ генетикон уидæгтæ бæрæг нæма сты. Традицимæ гæсгæ ахуыргæндтæ хæссынц палеоиспайнаг æвзæгты нымадмæ, кæнæ та æнæклассификацигонд палеоевропæйаг æвзæгты къордмæ. Баскаг æвзагыл дзурджыты нымæц у 800 000 адæймаджы бæрц, сæ фылдæр (700 мин адæймаджы) цæрынц Баскæгты Бæстæйы, уыдонæй фылдæр хай (500 000) та - йæ испайнаг хайы. Баскаг æвзагæн ис бирæ диалекттæ, æмæ уыдон кæрæдзийæ тынг хицæн кæнынц. Иумæйаг литературон æвзаг сæ бындурыл сарæзта лингвист Кольдо Мичилена 1960-æм азты. Протобаскаг æвзаджы реконструкцийыл бакуыстой Мичелена, А. Товар æмæ Л. Траск. == Истори æмæ æддаг хæстæгдзинады гипотезæтæ == Баскаг æвзаджы æппæт алыварслæуджытæ сты ромайнаг æвзæгтæ, фæлæ йæхæдæг у ахибаргонд æвзаг æмæ уыцы æвзæгтимæ бастдзинад йын нæй. Уый у, индоевропæйæгты æрцыды онг Европæйы цы æвзæгтæ уыдис, уыдонæн фæстаг баззайæг æвзаг. Æрæджы дæр ма афтæ хъуыды кодтой, æмæ, баскаг æвзагыл цы фыстытæ уыдис, уыдонæй рагондæр у ромаг сахар Ирунья-Велеяйы къæхтыты кæй ссардтой, уыдон, æмæ сæ ныффыстой III-æм æнусы нæ эрæйы размæ. Баскаг æвзаджы фыццаг чиныг у æмдзæвгæты æрбырдгонд «Linguae Vasconum Primitiae», кæй æрцыд мыхуырмæ 1545-æм азы. Баскаг æвзагæн иу зындгонд æвзæгты бинонтимæ дæр бастдзинад нæй. Ис дзы æнхъæлц, æмæ аквитайнаг æвзагимæ баст у. Æндæр гипотезмæ гæсгæ баскаг æвзаг у сино-кавказаг макробинонты зæронд æрвад.

Source: original
Æмцег

Æмцег кæнæ æмцек, дыгур. енцег, æнцег - раджы уыдис ахæм æгъдау, æдыхдæр мыггаг, хæдзар-иу тыхджындæр мыггаджы бинонтæй хъомыл кæнынмæ райста лæппу. Æмæ-иу уæд дыууæ мыггаджы систы æмцегтæ, бахъуыды рæстæг кæрæдзийæн - æнцойтæ. Цы лæппу иу хъомыл кодтой, уый та хуынд хъан. Æмбисондæн куы баззад: «Хъаны цард кæны», ома, хорз цæры. == Литературæ == Агънаты Æхсар. Иуæй-иу дзырдты равзæрд. - Дзæуджыхъæу: Ир, 1993. - С. 51-52. Дзадзиты А., Дзуццаты X., Хъараты С. Ирон адæмы этнографи æмæ мифологи. Цыбыр дзырдуат. - Дзæуджыхъæу, 1994. - С. 25.

Source: original
Морозини, Франческо

Франческо Морозини (итал. Francesco Morosini; 1619-æм азы 26 апрелы - 1694-æм азы 6 январы) у Венецийы 108-æм дож. Райгуырдис, Республикæйæн æртæ дожы чи радта, ахæм дзырддзæугæ венециаг бинонты. Сæ мыггаджы цыппæрæм дож ссис Франческо. Уый бахъуыдис дож уæвын, Турчы Стыр хæст (1676-1699) йæ тæмæны куы уыдис, уæд. Æвзонгæй Морозини снывонд кодта йæхи æфсæддон хъуыддæгтæн, архайдта туркæгты ныхмæ хæстон быцæуты Эгейы денджызы. Морозини хæсты рæстæг, 1667-1669-æм азты лæвæрдта разамынд Республикæйы флотæн Эгейы денджызы. Уыцы заман йын уыди Венецийы тыхты капитан-инæлары цин. Сакъадах Криты Кандийыл туркæгтæ куы æрхъула сты, уæд лæг уыдис сахары хъахъхъæнджытæн разамынддæттæг. 1669-æм азы сахар æнæбары туркæгтæн куы радтой, уæд, фæстæмæ Венецимæ раздæхгæйæ Франческо Мрозинийы фæаххосджын кодтой тæппуддзинад æмæ гадзрахатæй, фæлæ рæхджы бонты йæ æххæстæй сраст кодтой. 1685-æм азы Морозини ногæй слæууыди Венецийы республикæйы флоты сæргъы. Дарддæры цалдæр азы дæргъы уый Отто фон Кёнигсмарчы æххуысæй бацахста Морейы (уырыс. Морея) стыр зæххытæ. Афинæтыл æрхъулайы рæстæг (1687) венециæгты артиллери ныддæрæн кодта Парфеноны иу хай. Морозини уыцы рæстæг фæлгæсыд, цы хæзнатæ дзы баззадис, уыдон куыд давтой, уымæ. 1688-æм азы 3 апрелы Франческо Морозинийы фæсаууонмæ равзæрстой дожæй. Венецимæ лæг раздæхтис æрмæст 1690-æм азы зымæджы. Йæ раздæхты агъоммæ ма хъавыдис тыхæй байсын Негропонт, фæлæ йын нæ бантыстис, йæ æфсæддонты ’хсæн емынæйы рын кæй рапарахат, уый охыл. 1693-æм азы йæ хъæппæрисæй райдыдта Негропонт туркæгтæй сæугъд кæныны ног хæстон кампани, фæлæ уый дæр фæцис æнæнтыст. Франческо Морозини амардис æнæзæнæгæй 1694-æм азы.

Source: original
Мартинес, Вильям

Ви́льям Па́бло Марти́нес (исп. William Pablo Martínez; 1928-æм азы 13 январы, Пуэбло Виктория, Уругвай - 1997-æм азы 28 декабры) - зындгонд Уругвайы футболист, Уругвайы иугонд командæйы хъахъхъæнæг, Монтевидеойы клубтæ «Расинг», «Рампла Хуниорс» æмæ «Пеньяроль»-ы хъазæг, хъазыдис ма Колумбийы клуб «Атлетико Хуниор»-ы Барранкильяйы, клубтæ «Феникс» æмæ «Сентраль Эспаньол»-ы хъазæг тренер. 1950-æм азы дунейы чемпион æмæ 1956-æм азы Хуссар Америкæйы чемпион. === Клубон === Вильям Пабло йæ профессионалон карьерæ байдыдта 1947-æм азы клуб «Расинг»-ы Уругвайы сæйраг сахары. 1948-æм азæй 1954-æм азы онг хъазыди клуб «Рампа Хуниорс»-ы. 1955-æм азæй хъазыдис Уругвайы тыхджындæр клубтæй иуы - Монтевидеойы «Пеньяроль»-ы. 1962-æм азы онг ацы командæйы сконды Вильям Пабло сси Уругвайы фондз хатты чемпион, Либертадоресы хъалац дыууæ хатты рамбулæг æмæ Æхсæнконтиненталон хъалацы рамбулæг дæр. 1963-æм азы раздæхтис «Рампла Хуниорс»-мæ, хъазыдис дзы 1967-æм азы онг, фæстæдæр ацыдис Колумбимæ клуб «Атлетико Хуниор»-ы хъазынмæ. Йæ карьерæ фæци 1970-æм азы Моневидеойы. === Иугонд командæйы мидæг === Уругвайы сæйраг иугонд националон командæйы сконды фыццаг хатт хъазыдис 1950-æм азы 7 апрелы Чилийы иугонд командæйы ныхмæ. Йæ фæстæг хъазт иугонд командæимæ уыдис 1965-æм азы 30 майы Венесуэлæйы командæйы ныхмæ. Æдæппæт иугонд командæимæ фæзмæ рацыдис 54 хатты æмæ, кæд хъахъхъæнæг уыдис, уæддæр бакъуырдта дыууæ голы.. == Æныстытæ == Дунейы чемпион: (1) 1950 Дунейы чемпионаты 4-æм бынат: (1) 1954 Хуссар Америкæйы чемпион: (1) 1956 Уругвайы чемпион: (5) 1958, 1959, 1960, 1961, 1962 (æппæт дæр «Пеньяроль»-ы) Либертадоресы хъалацы рамбулæг: (2) 1960, 1961. Либертадоресы хъалацы финалист: (1) 1962 («Пеньяроль») Æхсæнконтиненталон хъалацы рамбулæг: (1) 1961 («Пеньяроль») == Æддаг æрмæг == Иугон командæйы сконды хъæзтыты статистикæ // Rsssf.com (англ.) Профиль æмæ статистикæ // Footballplayers.ru Архивгонд æрцыдис 22 августы 2009 азы. (уырыс.) 1950-æм азы дунейы чемпионаты истори æмæ статистикæ // Celesta-urus.narod.ru (уырыс.) 1956-æм азы Хуссар Америкæйы чемпионаты истори æмæ статистикæ // Celesta-urus.narod.ru (уырыс.) ФК «Пеньяроль»-ы статистикæ // Rsssf.com (англ.)

Source: original
Тронадор

Тронадо́р (исп. Cerro Tronador) - хуыст стратовулкан Хуссары Андты, Аргентинæ æмæ Чилийы астæу, сахар Бариллочейы цур. Испайнæгтæ йæ афтæ схуыдтой цъити лæбыргæйæ цы характерон мыртæ равзæрын кæны - уыдонмæ гæсгæ. == Цъититæ == Тронадор цымыдисаг у бирæнымæцон цъититы тыххæй. Цъититæ сты аст: Алерсе исп. Alerce Вентискеро Негро исп. Ventisquero Negro Касæ Панке исп. Casa Pangue Кастаньо Оверæ исп. Castaño Overa Рио-Бланко исп. Río Blanco Фриас исп. Frías Пеулла исп. Peulla Мансо исп. Manso Боныхъæды ивды тыххæй цъититæ алыхуызон ивддзинæддтæ исынц, къаддæр кæнынц кæнæ хаттæй-хатт рацаразынц сæ бæрцуат. == Цъуппытæ == Тронадорыл ис ахæм нæмттимæ цъуппытæ: исп. Anon or Interacional, (3484м) исп. Argentino, (3187м) исп. Chileno, (3262м) исп. Torre Ilse, (2585м) Рæгътæ: исп. Filo Sur, (3054м) исп. Filo Blanco (3146м) исп. Filo La Vieja (2715м) исп. Filo Lamotte (2340м) == Фыццаг сцыд == Торандоры цъуппмæ фыццаг схызтис 1934-æм азы 14 январы Герман Клауссен, иунæгæй æнæ æххуысгæнджытæй.

Source: original
Бутаты Фатимæ

Бутаты Асланбеджы чызг Фатимæ (райгуырд 1907-æм азы 1 декабры Салыгæрдæны - амард 1992 азы) уыд зындгонд физик. Йæ куыстытæй сæ фылдæр баст уыдысты бæстæ хъахъхъæныны фарстатимæ, æдасдзинадимæ æмæ дæргъвæтин рæстæг уыдысты сусæггаг. == Куыстытæ == Бутаева Ф. А., Фабрикант В. А. О резонансном излучении разряда в смеси ртути и аргона // Известия АН СССР. Сер. физическая. 1945, т. IX, No 3. Бутаева Ф. А., Фабрикант В. А. Влияние параметров разряда на интенсивность линий 1850 и 2537 Å в люминесцентных лампах // Известия АН СССР. Сер. физическая. 1949, т. XIII, No 2. Бутаева Ф. А., Фабрикант В. А. Исследования при помощи люминесцирующих зондов в области 500-1200 Å // Журнал технической физики, 1956, т. 26. Бутаева Ф. А., Фабрикант В. А. Чувствительность люминофоров для люминесцентных ламп в коротковолновом ультрафиолетовом излучении // Известия АН СССР. Сер. физическая, 1957, т. 21, No 4. Фабрикант В. А., Бутаева Ф. А. Оптика среды с отрицательным коэффициентом поглощения // Сб. «Экспериментальные и теоретические исследования по физике». - АН СССР, 1959. == Æддаг æрмæг == Къусраты Анатолий Бутаты Фатимæйы тыххæй. Радиобакаст У истоков создания лазера. Бутаты Фатимæйы биографи (уырыс.)

Source: original
Насталихъ

Насталихъ, насталик дæр (арабб. نستعليق‎‎ [nastaʿlīq]) у араббаг дамгъæтæ фыссыны фæтк. Нырыккон персайнаг фыссынады уымæй арæх пайда кæнынц (традицион насхæй уæлдай). Араббаг бæстæты уый нымад у дугивгъуыд фæткыл, хонынц æй «персайнаг фыссынад»; Иранæй скæсæнырдæм, уæлдайдæр Индийы пысылмæттæн æмæ Пакистаны, насталик у тæккæ пайдагонд фыссыны фæтк - ууыл цæуынц газеттæ æмæ чингуытæ. Насталикæй фыст текст æнцон нæу дамгъæтæн фæхицæн кæнын - уымæй къуылымпы кодта мыхуыр (литерæтæ скæнæн нæ уыд). Пакистаны газеттæ XXI æнусы онг фыстой дæсны фысджытæ, стæй уыцы къухæй фыст газеттæ тираж кодтой. Ныр дæр Пакистаны стырдæр газеттæй иу, «Дейли Джанг», насталикæй фыст тексттæ интернетмæ равæры нывты хуызы.

Source: original
Охриды Сыгъдæг Клименты базæ

Охриды Сыгъдæг Клименты базæ у болгайраг иртасæн станцæ Антарктикæйы, Смоленсчы (Ливингстоны) сакъадахыл. Йæ координатæтæ сты: 62°38′30″ ю. ш. 60°21′54″ з. д.. Станцæйы бындур сæвæрдтой 1988-æм азы, куыд Софияйы университеты базæ, 1993 азы радтой ын Сыгъдæг Клименты ном - Климент (840-916) уыд Болгарийы фыццаг алчер, ахуыргонд æмæ рухстауæг, йæ ном Софияйы университет дæр хæссы. Станцæ бабæрæг кæнынмæ 2005 азы сакъадахмæ æрбацыд Болгарийы президент Георгий Пырванов. Охриды Сыгъдæг Клименты базæмæ хæстæг, уыцы иу бакæлæны былгæроныл, лæууы испайнаг станцæ Хуан Карлос I дæр. == Картæтæ == Л. Иванов. Св. Климент Охридски, о. Ливингстън. Топографска карта в мащаб 1:1000. София: Комисия по антарктическите наименования, 1996. Л. Иванов. Антарктика: Остров Ливингстън и острови Гринуич, Робърт, Сноу и Смит. Топографска карта в мащаб 1:120000. Троян: Фондация Манфред Вьорнер, 2009. ISBN 978-954-92032-4-0 == Æддаг æрмæг == Болгайраг антарктикон институт (англ.) (исп.) (болг.) Antarctic Place-names Commission of Bulgaria (англ.)

Source: original
Ходы Камал

Ходы Хазбийы фырт Камал (райгуырдис 1941-æм азы 26 январы Зæронд Бæтæхъойыхъæуы - амардис 2021-æм азы 24 июны) у зындгонд ирон поэт, тæлмацгæнæг, литературон критик, Цæгат Ирыстон - Аланийы Фысджыты Цæдисы сæрдар (1990 азæй). Камал у Цæгат Ирыстоны гимны автор. 1970 азы каст фæци Мæскуыйы Горькийы номыл литературон институт. Фыста районты газеттæм, куыста Цæгат Ирыстоны телеуынынады, дæс азæй фылдæр разамынд лæвæрдта «Мах дуджы» критикæ æмæ публицистикæйы хайадæн. Чиныгуадзæн «Ир»-ы редакторæй куыста. 1985-1989 азты уыд Цæгат Ирыстоны паддзахадон драмон театры директор. == Æддаг æрмæг == Зындгонд драматург Шоу Бернарды пьесæ «Пигмалион» Ходы Камалы тæлмацгондæй ГТРК Алания // Зæрдæмæ фæндаг. Ходы Камал

Source: original
Погос Таронеци

Погос (Павел) Таронеци (сом. Պողոս Տարոնեցի) - сомихаг теолог, философ, зынгæ аргъуаны архайæг XI-XII æнусты. == Цард æмæ аивад == Райгуырдис Тароны бæстæйы XI-æм æнусы æмбисы. Уыдис Сыгъдæг Апостолты моладзаны къухдариуæг Мусы, хаста вардапеты (архимандриты) титул. Зынгонд сси йæ анти-халкидонон æмæ анти-тонтракийон уацмысты руаджы. Таронеци иуыл зынгæ уацмыс у «Ромеон философ Феописты ныхмæ æрвыстæг» (сом. «Թուղթ ընդդէմ Թէոփիստեայ հոռոմ փիլիսոփայի»). Уыцы полемикон куыст уыд фыст сасуны æлдар Чордванел Мамиконяны, Торничы фырты (1073-1120) курдиатмæ гæсгæ, уый уыд дзуапп бердзенаг философ Феописты куыстæн. Уацмысы фыццаг хайы Таронецы дзуры теологон фарстыты тыххæй, критикæ кæны Халкидоны æмбырды уынаффæтæ, дыккаг хайы анализ кæны фарстытæ, кæдон баст сты аргъуаны бæрæгбонтимæ, дзуры ахсджиаг хабæрттыл тондракиæгты, манихейты æмæ цатты протестанон змæлды тыххæй, кæцы парахат кодта уыдис Сомихы. Уыцы уацмыс ын æрбахаста стыр зынгæдзинад сомихаг сауджынты æхсæн. Смбат Спарапет æй хуыдта «цытджын вардапет», Маттеос Урхаеци та йæ хуыдта сомихæгты «дыккаг рухстауæг». 1122-æм азы Таронеци фæуæрæхдæр кодта «Æрвыстаг»[æнæхъуыст термин], бафтыда йæм ног полемикон ныхæстæ. Куыст мыхуыры рацыд Константинополы 1752-æм азы (Ованес Чнчины рауагъдад, 358 фарсы). «Æрвыстаджы» йеддæмæ ма Погос Таронацийæн баззад æндæр уацмыстæ дæр, сæрмагондæй: «Аргъуаны цытнæмтты барлæвæрд» (сом. «Վերլուծութիւն կարգաց եկեղեցւոյ»), «Дыууиссæдзбонон мархо» (сом. «Յաղագս քառասնորդաց պահոց»), «Раззаг мархойы тыххæй» (сом. «Յաղագս առաջաւորաց պահոց»), кæдон нырма мыхуыргонд не ’рцыдысты. Уымæй уæлдай ма зындгонд уыдис йæ музыкалон аивады руаджы, Таронеци сарæзта фыццаг æмбырдгонд сомихаг аргъуаны гимнтæ - «Шаракан». Амардис 1123-æм азы, баныгæдтой йæ Сыгъдæг Апостолты моладзандоны Мусы.

Source: original
Чавчавадзе

Чавчавадзе кæнæ Чъавчъавадзе (гуырдз. ჭავჭავაძე) - Къахеты кънйæзты мыггаг. Зындгонд сты XV æнусæй. Кънйæзты титул та æрфидар чындис Картли-Къахеты паддзах Константинæй лæвæрд грамотæйы 1726-æм азы, æмæ бавдыстæуыд, Иракли II 1783-æм азы Уæрæсеимæ цы трактат бафыста, ууыл æфтыд номхыгъды. XVI æнусы мыггаг адихтæ ис дыууæ къабазыл: хистæр - Хъуарелы æмæ Цъинандалийы. == Мыггаджы минæвæрттæ == Чавчавадзе, Гарсеван Реуазы фырт (1757-1811) - кънйаз, паддзах Иракли II-æмы инæлар-адъютант, йæ номæй Гуымы трактатыл йæ къух чи æрфыста, уый. Йæ фырт: Чавчавадзе, Александр Гарсеваны фырт (1784-1846) - кънйаз, Уæрæсейы инæлар æмæ гуырдзиаг поэт. Йæ цот: Чавчавадзе, Нинæ Александры чызг - уырыссаг поэт æмæ дипломат Александр Грибоедовы бинойнаг. Чавчавадзе, Екатеринæ Александры чызг (1816 - 1882) - Мегрелийы хицауиуæггæнæг (йе ’нæхъомыл фырт Никъалайы цур, 1853-1866), Мегрелийы суверен Давид I Дадианийы бинойнаг. Чавчавадзе, Давид Александры фырт (1817-1884) - кънйаз, Уæрæсейы инæлар, Кавказы хæсты архайæг. Чавчавадзе, Арчил Гульбаты фырт (1841-1902) - кънйаз, Уæрæсейы инæлар, 1877-1878 азты уырысы-турчы хæсты хъайтар. Чавчавадзе, Захари Гульбаты фырт (1825-1905) - кънйаз, Уæрæсейы инæлар, 1877-1878 азты уырысы-турчы æмæ Хъырымы хæстыты хъайтар. Йæ фырт: Чавчавадзе, Александр Захарийы фырт (1870-1930) - кънйаз, Туземаг дивизийы Черкесы полчъы командир. Чавчавадзе, Иван Сульханы фырт (1826-1913) - кънйаз, Уæрæсейы инæлар, 1877-1878 азты уырысы-турчы æмæ Хъырымы хæстыты хъайтар. Чавчавадзе, Илья Григорийы фырт (1837-1907) - кънйаз, гуырдзиаг фыссæг æмæ æхсæнадон архайæг. Чавчавадзе, Николай Зурабы фырт (1830-1897) - кънйаз, Уæрæсейы инæлар, Кавказы хæсты архайæг. Чавчавадзе, Еленæ Никъалайы чызг - уырыссаг журналист, режиссёр, сценарист. Чавчавадзе, Тамарæ Ираклийы чызг (1896-1968) - гуырдзиаг актрисæ, Гуырдзыстоны адæмон артисткæ (1943). Чавчавадзе, Ясон Иваны фырт (1803-1857) - кънйаз, Уæрæсейы инæлар, Хъырымы æмæ Кавказы хæстыты архайæг.

Source: original
Нартхор

Нартхор (бирæон нымæц: нартхæрттæ), дыгур. нартихуар (лат. Zea mays) у ахсджиаг нæмгуыты мыггаг. Рæзын æй кæнынц бирæ рæтты, уыдоны ’хсæн Ирыстоны дæр. Нартхорæй кæнынц ссад, уыцы ссадæй та - кæрдзын кæнæ иуæй-иу ран нозт дæр. Зæгъæм, Никарагуæйы цæрджытæ нартхоры ссадмæ бафтæуынц какао, сæкæр, корицæ æмæ дон - стæй дзæбæхæй фæцымынц уыцы нозт (пинол хуыйны) цайы хуызæн. == Нартхор иры царды == Нартхор - ирон адæм æй æмбарынц, цы амоны - «Нарты хор-хæринаг». Ирон пецы йæ куы сфыцай, уымæй адджындæр хæринаг скæнæн нæй.

Source: original
Азис, Хасан

Хасан Азис Исмаил (райгуырд 1969-æм азы 16 апрелы Кырджалийы сахары) у Болгарийы сахар Кырджалийы кмет (администрацийы сæргълæууæг). Сывæллон куы уыди, царди Мосты хъæуы, Кырджалийы облæсты, туркаг бинонты ’хсæн. Каст фæци архитектурон университет Софияйы, райста дзы арæзтадон инженеры дæсныйад. 2003-æм азæй фæстæмæ у Кырджалийы кмет. 2009-æм азы ноябрæй у туркаг адæмы политикон парти ДПС-ы Кырджалийы хайады разамонæг дæр. Ис ын бинонтæ, хъомыл кæны иу чызг. == Æддаг æрмæг == Хасан Азисы официалон сайт Архивгонд æрцыдис 24 ноябры 2009 азы. (болг.)

Source: original
Тбилис

Тбилис (гуырдз. თბილისი) кæнæ Калак (дзырд гуырдз. ქალაქი: [калаки] нысан кæны сахар, æмæ Тбилисы уый тыххæй ир схуыдтой Калак; цæгаты Дзæуджыхъæу, горæт, зæгъгæ, куыд схуыдтой, афтæ), дыгурон вариант: Тифлис - у Гуырдзыстоны сæйраг сахар. Цæрджыты нымæц: 1,3 милуаны бæрц. Сахарæн йæ бындур æвæрд æрцыд V æнусы, паддзах Вахтанг I Горгасалийы фæндонмæ гæсгæ. == Ном == Тбилиси гуырдзиаг æвзагæй цæуы (гуырдз. თბილი [тбили] «хъарм»). Иронау æй арæх хуыдтой Калак (гуырдзиаг дзырд калаки-йæ, хуымæтæджы «сахар»), ныры мыхуыр арæхдæр пайда кæны Тбилис, зæгъгæ, ахæм номæй. 1936-æм азмæ уырыссагау сахары ном уыд Тифлис. == Географи == Тбилис лæууы цæугæдон Къуары былыл. == Транспорт == Тбилисы ис метрополитены системæ. Уый скуыста 1966-æм азы 11 январы æмæ 2007-æм азмæ йæ скондмæ хауынц хæххыты 26,3 км æмæ 22 станцæйы. == Фенддæгтæ == Гуырдзыстоны мад

Source: original
Хъæбæлоты Билар

Хъæбæлоты (Хъæбæлоти) Емæзайы фырт Билар (райгуырдис 1917-æм азы 24 ноябры, Зæронд Лескен, Терчы облæст - амардис 2009-æм азы 1 апрелы, Дзæуджыхъæу) уыд Советон Цæдисы паддзахадон æмæ партион архайæг, Цæгат Ирыстоны партион комитеты фыццаг секретарь, фактæй республикæй разамонæг, 1961-æм азæй 1982-æм азы онг. Коммунистон партийы уæнг 1940-æм азæй. Хъæбæлойы-фырт каст фæцис Налцыччы педагогон училище, стæй Мæскуыйы педагогон институты историон факультет (1939). Ахуыр кодта Партийы уæлдæр скъолайы фæсаууонмæ æмæ йæ каст фæцис 1948-æм азы. 1939-1942 азты куыста Кæсæг-Балхъары педагогон институты ахуыргæнæгæй, уыдис уыцы вузы партион секретарь. 1942-1943 - партийы Кæсæг-Балхъар æмæ Цæгат Ирыстоны облæстон комитетты лектор. 1943-1944 - пропагандæ æмæ агитацийы хайады сæргълæууæджы хæдивæг Кæсæг-Балхъары. 1944-1951 - Фæскомцæдисы Кæсæджы облæстон комитеты фыццаг секретарь. 1951-1952 - партийы Кæсæджы облæстон комитеты секретарь. 1952-1961 - Цæгат Ирыстоны облæстон комитеты секретарь. 1961-1982 - Цæгат Ирыстоны облæстон комитеты фыццаг секретарь. 1982-1987 - Советон Цæдисы генералон консул Манголы, куыста сахар Эрдэнэты. 1987-æм азы рацыдис пенсимæ. Хъæбæлоты Билар амардис 2009-æм азы 1 апрелы Дзæуджыхъæуы. == Æддаг æрмæг == Кабалоев Билар Емазаевич Умер Билар Кабалоев

Source: original
Ахриев, Гапур Саиды фырт

Ахриев Саиды фырт Гапур (райгуырдис 1890-æм азы Фуртоуджы хъæуы Мæхъхъæлы - амардис 1920-æм азы 3 майы Бакуйы) уыд, советон хицæуады сæрвæлтау Кавказы чи хæцыди, ахæм зындгонд революционер. Коммунистон партийы уæнг 1919-æм азæй. Райгуырд мæгуыр бинонты ’хсæн, фæлæ йæ къухы бантыст Мæскуыйы реалон училище æмæ коммерцийы институт каст фæуын. 1916-æм азы Ахриев æрцардис Дзæуджыхъæуы, уым Сергей Кировимæ фæхæстæг и. Революцийы фæстæ Ахриев уыд Дзæуджыхъæуы советы уæнг. 1918-æм азæй - Терчы националон республикæйы адæмон комиссар. 1920-æм азæй - Мæхъхъæлы ревкомы сæргълæууæг. Ахриевы номыл ис цалдæр уынджы Мæхъхъæл æмæ Цæцæны. Дзæуджыхъæуы Уалдзыгон уынгæн йæ фыццаг ном хуынди Ахриевы уынг, раивтой йæ 1990-æм азты. == Литературæ == Ахриев И. Г., Гапур Ахриев, Грозный, 1967.

Source: original
Бургасы облæст

Бургасы облæст (болг. Област Бургас) у Болгарийы Хуссар-Скæсæйнаг регионы денджызгæрон облæст, у бæстæйы тæккæ стырдæр (7 748,1 км²). Цæрынц дзы 422 458 адæймаджы. Скæсæны облæсты арæн у Сау денджызы былгæрон, ныгуылæны сыхаг у Сливены æмæ Ямболы облæстытæ, цæгаты - Варнæйы æмæ Шумены облæстытæ, хуссары та - Турчимæ паддзахадон арæн. Афæдзы рæстæмбис температурæ у 13 °C. Бургасы облæсты экономикæ размæцыдыл нымад у, уымæ хауы æппæт Болгарийы ÆМП-ы 5,22%. Бургасы ис порты комплекс - уыимæ нефты æмæ кæсæгахсджыты наулæууæнтæ - уыцы портмæ ласынц бæстæйы импорт æмæ экспорты 74%. Æхсæнадæмон аэропорт Бургасмæ æрбатæхынц туристтæ сæ фæллад уадзынмæ. Облæсты денджызгæрон лæууынц бирæ курорттæ, сæ фылдæр змисджын пляжтимæ. Уыдонæй тæккæ зындгонддæр у егъау комплекс Хурджын был (болг. Слънчев бряг). 2008 азы, фæллад уадзынмæ Бургасы облæстмæ чи ’рбацыдысты, ахæм уæрæсейæгты нымæцмæ 38% бафтыд; æдæппæт уыдысты 40 мин адæймаджы бæрц. Облæсты экономикæйы сконды канд туризм æмæ транспорт рæзмæцыд не сты, фæлæ индустри дæр. Нефтехими æмæ нефты ракуыст индустриалон кондады ахсынц 70%. Æндæр къабæзтæ сты хæринаг æмæ сæн уадзæн индустри, текстилуафæн кондад. == Бургасы облæсты хъæубæстæтæ == Айтос (хъæубæстæ) Бургас (хъæубæстæ) Камено (хъæубæстæ) Карнобат (хъæубæстæ) Малко-Тырново (хъæубæстæ) Несебыр (хъæубæстæ) Поморие (хъæубæстæ) Приморско (хъæубæстæ) Руен (хъæубæстæ) Созопол (хъæубæстæ) Средец (хъæубæстæ) Сунгурларе (хъæубæстæ) Царево (хъæубæстæ) == Æддаг æрмæг == Облæсты администраци (болг.), (англ.)

Source: original
Турнава, Нателæ

Нателæ Турнава (гуырдз. ნათელა თურნავა; райгуырдис 1968-æм азы 19 октябры Мæскуыйы, УСФСР, Советон Цæдис) у Гуырдзыстоны паддзахадон æмæ политикон архайæг, ныртæккæ кусы экономикæ æмæ хъæддых рæзты министрæй. Иуæй-иу текстты министры Натиа Турнава дæр хонынц. == 1994-96 азты уыд профессоры ассистент, куыста Гуырдзыстоны политикон зонæдты институты, лекцитæ кастис алыхуызон экономикон дисциплинæтыл Тбилисы ахуыргæнæндæтты. 1997-æм азæй - профессоры хæдивæг, Паддзахадон къæнцылары уынаффæгæнæг. Куыста финансон службæйы: финансон-бюджетон политикæйы хайады хицауы хæдивæг, экономикон службæйы хицауы хæдивæг. Парламенты цур президенты секретары хæстæ æххæст кодта. 1998-2000 азты уыд Тбилисы æмбырды уæнг, финансон-бюджетон къамисы сæргълæууæджы хæдивæг. 2000-æм азæй - Гуырдзыстоны экономикæйы министры фыццаг хæдивæг, Гуырдзыстоны президенты цур Æдасдзинады фæдыл советы секретары хæстæ æххæстгæнæг. 2018-æм азы 14 сентябрæй - экономикæ æмæ хъæддых рæзты фæдыл министры хæдивæг. 2019-æм азы 18 апрелы снысан æй кодтой министрæй. Кусы бизнесы дæр: у «Гуырдзыстоны æхсæнадæмон энергион корпорацийы» генералон директор. Турнава дзуры уырыссаг æмæ англисаг æвзагыл. Ис ын бинонтæ, хъомыл кæны иу сывæллоны. == Æддаг æрмæг == Нателæ Турнавайы тыххæй - Экономикæ æмæ хъæддых рæзты фæдыл министрады сайтыл Нателæ Турнавайы тыххæй - Гуырдзыстоны Парламенты библиотекæйы сайтыл

Source: original
Гречъы хæдбардзинадыл хæст

Гречъы хæдбардзинадыл хæст (æндæр ном - Гречъы революци; гр. Ελληνική Επανάσταση του 1821) у грекъаг адæмы хотыхджын тох Османты империйæ хæдбардзинадыл. Райдыдта 1821-æм азы æмæ æнтыстджынæй фæци 1832-æм азы Константинополы фидыды бадзырдæй - уыцы документмæ гæсгæ Османты импери сразы ис Гречъы къаролад саразыныл. Уыцы цаутæй райдыдта нырыккон Гречъы истори. 1827-æм азæй хæсты бацархайдтой Европæйы «стырдæр паддзахæдтæ» - Стыр Британи, Франц æмæ Уæрæсе. Уæрæсейы империйы хæстонтæй уыцы хæсты фæмардысты дæс мины бæрц. Официалон паддзахадон æххуысы йеддæмæ, уыцы æмæ æндæр европæйаг бæстæты хицæн цæрджытæ æрвыстой Грекъмæ æхца, хæцæнгæрзтæ, суанг ма сæхæдæг барвæндонæй тох кодтой грекъæгты фарс. Зындгонддæр дæнцæгтæй иу у англисаг поэт Джордж Гордон Байрон. Уый тох кодта растджыты фарс æмæ цæфтæй амардис 1824-æм азы. Хæдбардзинад райсыны фæстæ Грекъ сси монархи, йæ сæргъы æрлæууыдис 17-аздзыд бавариаг уæздан Отто. Растады райдайæн бон - 25 апрелы - Грекъ бæрæг кæнынц куыд Хæдбардзинады бон.

Source: original
Дин-и иллахи

Дин-и иллахи (арабб. دين إلهي‎‎ «Хуыцауы дин») у, император Стыр Акбар кæй скодта, уыцы синкретон дины доктринæ. Дины бындуры сты индуизм, ислам æмæ иуæй-иу æндæр динты элементтæ (чырыстон дин, джайнизм æмæ зороастризм). Акбары ныфс уыди йе ’мбæстæгты æрбаиу кæнын ног дины æххуысæй. Акбары хъæппæрисы фæрцы пысылмон дунейы фæзындысты æндæр динты табуйаг чингуыты араббаг тæлмацтæ, уыдоны ’хсæн «Рамаянæ», «Махабхаратæ» æмæ Евангели. Дин-и иллахийы фæдонтæ бирæ никуы уыдысты. Ног ахуырад уыдис дин нæ, фæлæ этикон системæ. Акбары дины хи табуйаг тексттæ кæнæ сауджынты иерархи никуы уыди. == Литературæ == Makhan Lal Roy Choudhury 1952 (1985): The Din-i-Ilahi or the Religion of Akbar, Calcutta: Dasgupta & Co. (Oriental Books Reprint Corporation); ASIN B0007JXFZG «Children’s Knowledge Bank», Published 2004 (Pustak Mahal), ISBN 81-223-0292-0

Source: original