Perturbed_Шак куржаа

Үени хемчээри дээрге изикада болгаш өске эртемнерде кезек чугула кылдыныгларның бирээзи. == Хемчээр чуруму == Кандыг-бир черге чедир хемчээлди тодарадырда ыяап-ла үени ажыглаарын шагдан тура билир бис. Амгы үениң пассажир самолеттарының расписаниез безин, ол хоорйдан ындыг хоорайга чедир ынча шак ужар деп бижип, а астрономнар сылдысарг чедир хемчээлдерни чырыктың эртер чылдары-биле санап турар. Кандыг-бир чүвениң узунун метр-биле, деңзизин - килограмм-биле (ол хемчеглерни оон улуг хемчегерге илергейлепазы ичии хемчеглерже шилчидип болур) емчээп турар. Ол кижиниң таарыштыр чогаадып алган хемчеглери-дир. Оларны оон өске эге хемчеглер-биле солуп кааптып база болур. == Үениң шынары == Үениң кол хемчээ бистиң сагыш-сеткиливистен хамаарышпас, ону бойдус чайгаар чаяаган. Хонук дургузунда Чер бодунң өзээн долузу-биле бир дескинер, бүдүн чылдың дургузунда ол Хүннү бир долганыр. Ынчангаш үениң ге хемчээ кылдыр Черниң өзээ долузубиле бир дескинер үезин хүлээп алгаш ону онук деп адаан. Физикага үениң эге хемчээ кылдыр секунаны хүлээп алган. 1 секунда Черниң 1900 чылда Хүннү долганган үезиниң 1/31 556 925, 9747 кезиинге чоокшулашканы-биле дең. Бо эге хемчеглер астрономия талазы-билеындыг чиге эвес болгаш оларны улам тодаргайлаза чугула. Бирээде, Черниң шимчээшкинин кандыг-бир санаашкын системазынга хамаарышыр көөрү эргэок чугула. Би эвес, Черниң шимчээкинин Хүнге хамаарыштыр көөр болза, ынчан үени Хүн үезиниң эге хемчеглери-биле хечээр. Бир эвес Черниң шимчээшкинин сылдыстарга хамаарыштыр көөр болза, ынчан үени сылдыстар үезиниң эге хемчеглери-билэ хемчээр апаар. Ийиде, Чер бодунуң өзээн бир дески эвес дескинип турары илерээн. Ол бичйи карышкакты херекке албайн барып болур. Элээн каш кежээлерниң дугузунда дээрде сылдыстарны хайгаарап көөр болзувусса, олар андыг-бир чүвелерге хамаарыштыр шимчеп чоруп турары илдең болгай.Сылдыстарның чавыс болгаш бедик кульминацияларының дараалаштыр болуп эртэр үэзин сылыс хонуу дээр. Сылдыс хонуун 24 дең кезектерге үлээш, ооң бир кезиин сылды шагы дээр.Сылдыс шагы 60 сылдыс минуаларынга, а ол минута 60 екундаларга үлеттинер. ылдыс шагын хүн бүрүнүң ажыл-амыдыралынга ажыглааы таарымча чок. Ону чүгле чамдык астрономия хайгааралдарын кылырынга ажыглаар. Ынчангаш хонук иштинде Хүннүң көстүп чоруп турар шимчээшкининге дүгжүр үе хемчээн тургузары негеттинген. Хүннүң төвү дээр меридианының мурнуу чартыын кежилип эртер эң бедйк точкзын (кульминациязын) чогум хүн дүжү дээр. Дараалашкак ийи ындыг дүъштерниң болуп эртер үезин чогум шын хүн хонуу дээр. Херек кырында хүн хонуунуң эгези кылдыр чогум хүн дүжүн санааш, хүн шагы Хүннүң херек кырында шак булуңунга дең деп чугаалап болур. Ынчаар хүлээп алган хн шагында частырыг чок ышкаш болур, а шынында нды эвес, Хүннң экиптика-биле шимчээшкини чаңгыс аай эвес. Оон аңгыда, эклиптика (Хүн оруу) экваторга 23,5º ийленче болганы шак булуңун шын тыварынга дыка таарымча чок. Бо-ла бүгүнү түңнелинде, херек кырында үн хоуу чылдың янзы-бүрү үезинге хамаарыштыр чаңгыс аай эвес - узун, кыска болуп турар. === Ортумак хүн === Амыдыралга жыглаар эптиг хүн үези хемчээр чаа-чаа аргаларны астрономнар дилеп тыпканнар. Хүн үезин хмчээри-биле херек кырында Хүннүң орнунга “ортумак хүннү” киирерин сүмелээннер. “Ортумак хүннү” Дээр экватор-биле барыын чүктен чөөн чүкче углуг шимчээр кылдыр хүлээп алган. Хонуктуң дургузунда “ортумак хүннүң” дорт үнүүшкүнүн санап балур. Ону тыварда 30 градусту чылдың иштине 365,2422 хонуктарга үлэптер. Үнүп келир наашкын 0,98564 градуска дең, азы дорт үнүүшкүннүң үезиниң ылглы 3 инута 56,55 секундага дең. “Ортумак хүннү” ажыглааш, ортумак хүн шагын астрномнар илередип турарлар. “Ортумак хүннүң бедик кульминациязының үезин ортумак дүъш дээр. Ол үеде “ортумак үннүң” ак булуңу 0 шак 0 минутага болгаш 0 секундага дең. “Ортумак хүннүң” дараалашкак үстүкү кульминациялары эртр үени ортумак хүн хонуу дээр. Ортумак хүн хонуунуң уламчылаары шуут доктаамал. Оларны дең кезектерге үлеп болур. Ортумак хүн шагы - хонукту 24 дең кезекке үлээш, ооң бир кезиин алганынга дең. Ортумак шак - 60 ортумак минуталарга, ортуакминута - 60 ортумак секундаларга чарлыр. Үе хемчээр херекселди шак дээр. Олар янз-бүрү хевирлерлиг болгулаар. Ортумак хүн хонуунң эгези кылдыр дүн ортузун санаар. Тус-тус черлерге үе саналгзын чүгле ол черлерге дүүштүр чорудар болза, ынчан ук черлерниң географтыг долготазы бот-боттаындан ылгалып турар ужурунда, ол черлерге үелер база аңгы-аңгы болу бээр. Ынчангаш ындыг таарымча чок чорукту болдубазы-биле үени куржаглап (пояс) санаар кылдыр хүлээп алган. Чер бөмбүрзээниң крын меридианнар-биле 24 куржагларга чарган,оларның аразы бот-боттарынан 15º азы бир шакка ыраттынган. Ынчангаш куржагларның кыдыында турар черлерниң тус шагы уржагның ортузундан чартык шак ылгалдыг. Баштайгы курагның ортузунда меридианны тик меридиан деп адаар балгаш ол гринвичини таварып эрткен. Оон дараазында чөөн талаже куржагларны бирээ, ийи, үш дээш, оон-даа ыңай ынчаар санап чоруй баар. Куржаг бүрүзүнүң иштинде тус чэрниң шагын тргузар кылдыр хүлээ алган. Чижээ: Красноярск, Кызыл, Игарка алды дугаар шак куржааның төвүнде эвес, кыдыг-кызыгарында, соо-мурнунда турза-даа, оларның тус черлерде көргүүп турар шактары курагның шагы-биле бир дөей. Куржлара хамаарыштыр санаар шакты куржаг шагы дээр. == Дөзү == Сат М.С. Шелк невытканнй (Тии чок торгу). Рассказы по астрономии. - Кызыл: Тувинское книжное издательство, 1983. - 152 с.

Source: data_perturbation