AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Васильева Оксана Владимировна

Оксана Васильева - WIBF барылынан профессиональнай боксаҕа аан дойду чөмпүйүөнэ, кикбоксиҥҥа аан дойду чөмпүйүөнэ, боксаҕа любителлэр истэригэр Европа уонна Россия чөмпүйүөнэ. Сунтаар улууһугар 1981 с. муус устар 3 күнүгэр төрөөбүт. Москватааҕы сервис государственнай университетын студентката. Боксанан 1998 сылтан дьарыктанар. Бокс эйгэтигэр «Гюрза» диэн аатынан биллэр. Профессиональнай рингэҕэ, барыта 10-на киирсэн, сэттэ кыайыылаах. Аан дойду үс, Европа икки, Россия алта төгүллээх чемпиона, боксаҕа РФ спордун үтүөлээх маастара, кикбоксиҥҥа норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара. Дьахталлар Аан дойдутааҕы боксаҕа федерацияларын быһаарыытынан профессионалларга Аан дойду чемпионатын кыайыылааҕа. == Сигэлэр == Федерация профессионального бокса России саайта Архыыптаммыт 2009, Ахсынньы 10 күнүгэр. НТВ-Плюс саайта Архыыптаммыт 2007, Сэтинньи 12 күнүгэр. regnum.ru Оксана Владимировна - BoxRec

Source: original
Юрий Андреев

Юрий Андреев 20 см. уһуннаах оскуома тоһоҕону тарбаҕынан эрийэн, мотуруостар түмүктэрин баайар, 20 мм. Диаметрдаах уһун арматураны Олимпийскай биэс төгүрүгү эргитэн таһаарар күүстээх - уохтаах саха бухатыра, Ньурба ньургуна Юрий Андреев Улуу тренер Д.П. Коркин иитиллээччитэ. Чурапчыга кэлэригэр Манчаары Баһылай Спартакиадатын уолаттар ыарахан ыйааһыннарыгар икки төгуллээх кыайыылаах, бокска республика уолаттарын чемпиона этэ. Үһүс Спартакиадаҕа хапсаҕайга улахан дьоҥҥо Чурапчыттан чемпионнаабыта. Оскуола кэнниттэн Москваҕа физическэй культура уонна спорт Ленин уордьаннаах Киин институтугар үөрэнэ барбыта. Онтон кэлэн баран, университеккэ преподователь, тустуу тренерэ, аны «Спартак» ДСО чилиэнэ буолан, оччотооҕу балаһыаннньанан, Манчаары Спартакиадатыгар кыттара көҥүллэммэтэ. Ол иһин ветераннарга көһөн эрэ баран, Манчаарыга тустубута. Хапсаҕайга атаҕынан хатыйыы, тэбии, олуйуу араас көрүҥнэрин таһаарыылаахтык оҥорор, ханнык да ааттааҕы күүстээх илиилэринэн көҥүл уҥа - хаҥас тардар бөҕө бөҕөс үс төгүл абсолютнай буолбутун таһынан, ыйааһыныгар 1993, 1995, 1997 сс. чемпионнаабыта. Онон барыта холбоон Юрий Степанович Андреев Манчаары Баһылай Спартакиадатыгар 7 төгүл кыттан, 9 кыһыл көмүс мэтээл кавалера. «Өбүгэлэр оонньуулара» республикатааҕы I-II-III фестиваль үс төгүллээх абсолютнай чемпиона. Саха сирин промышленнай оройуоннарын Спартакиадатын абсолютнай чемпиона. Саха сирин элбэх төгүллээх абсолютнайа уонна ыйааһыныгар чемпион. Маны таһынан республика таһымнаах турнирдарга кыайбыта - хоппута элбэх. Сибиир уонна Дальнай Восток норуоттарын спорт национальнай көрүҥнэригэр Спартакиадатын хуреш тустууга икки төгүллээх абсолютнай чемпиона. Саха сирин 1992, 1993, 1995 сс. 1 No-дээх чулуу хапсаҕайдьыта. Көҥүл тустууга РСФСР 1977 с. Улан - Удэҕэ ыытыллыбыт чемпионатын 82 кг. Ыйааһыннаахтарга боруонса призера. Киевкэ Герой - арсеналовецтар бириистэригэр, летчик Н.Ф.Гастелло хорсун быһыытын хатылаабыт ССРС Геройа Нуркен Абдиров Карагандаҕа ыытыллар бирииһигэр, Дьокуускайга САССР Министрдэрин Советын бирииһигэр Бүтүн Союзтааҕы турнир икки төгуллээх үрүҥ көмүс призера. 1994 с. Италия Рим куоратыгар ветеран - маастардар ыарахан ыйааһыннарыгар Россияттан бастакнан Аан дойду чемпиона. Саха сирин Н.Н. Тарскай бирииһигэр 1970, 1976, 1979, 1980, 1981, 1982, 1983, 1984, 1986, 1987, 1991, 1992, 1994 сс. 13 төгүллээх чемпиона, 1985 с. үрүҥ көмүс, 1971 с. боруонса призера. ССРС, РСФСР, Саха АССР спордун маастара, СР спордун хапсаҕайга 1 No-дээх Бочуоттаах маастара, САССР үтүөлээх тренерэ, СР физическэй культураҕа уонна спорка үтүөлээх үлэһитэ, СР ХХ үйэҕэ спорка лауреата, «Сахаада - спорт» ассоциация ХХ үйэҕэ лауреата, Ньурба улууһун Бочуоттаах гражданина, СР Президенин «Гражданскай килбиэн» туйгун бэлиэтин кавалера. Юрий Степанович Андреев билигин Ньурбаҕа айылҕа харыстабылын эйгэтигэр үлэлиир.

Source: original
Лебедев Виктор Николаевич

Виктор Николаевич Лебедев - тустуук, норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара, 2009 с. көҥүл тустууга Арассыыйа чөмпүйүөнэ, 2010 с. Москва к. буолбут Аан дойду көҥүл тустуу кыайыылааҕа (чөмпүйүөн). Кэргэннээх, икки оҕолоох. 1988 сыллаахха кулун тутар 10 күнүгэр Томпо улууһугар Тополинай бөһүөлэккэ төрөөбүт. Эбээн. Бастакы тренерэ Иван Дмитриев. Оскуола үөрэнээччилэрин спартакиадатын кыайыылааҕа, Арассыыйа первенствотын кыайыылааҕа (Дьокуускай, 2006 с.), аан дойду первенствотын кыайыылааҕа (Гватемала, 2006 с.). Норуоттар ыккардыларынааҕы «Иван Ярыгин» гран-при үрүҥ көмүс призера (2009 с.). Арассыыйа чөмпүйүөнэ (Казань, 2009). Аан дойду боруонса призера (Дания). Красноярскай куоракка ССРС үтүөлээх тренера Дмитрий Миндиашвилига дьарыктаммыт, билиҥҥи тренера Модосян Владимир Гегамович. == Кыайыылара == 2010 сыл балаҕан ыйын 10 күнүгэр Москваҕа 55 кг диэри ыйааһыҥҥа аан дойду чемпиона буолбута. 2011 сыл от ыйын 1 күнүгэр Дьокуускайга 55 кг диэри ыйааһыҥҥа Россия чемпиона буолбута. 2013 сыл == Туһаныллыбыт сирдэр == Якутянин стал чемпионом России по вольной борьбе Виктор Лебедев - чемпион мира по вольной борьбе в весовой категории до 55 кг! Архыыптаммыт 2010, Балаҕан ыйын 11 күнүгэр. Схватка Виктора Лебедева и Джамала Отарсултанова - мнения Андрея Силецкого и Анатолия Маргиева

Source: original
Николаев Владимир Тимофеевич

Николаев Владимир Тимофеевич (13.03.1945-31.03.2008) - «Саха Омук» уопсастыба 1990-1993 сс. салайааччыта, Ил Түмэн маҥнайгы ыҥырыытын дьокутаата, аатырбыт хапсаҕайдьыт. == Олоҕун олуктара == 1945 сыллаахха кулун тутар 13 күнүгэр Ньурба оройуонун Хорула нэһилиэгэр төрөөбүт. Идэтинэн - инженер-тутааччы, Саха государственнай университетын бүтэрбит. 2008 сыллаахха, кулун тутар 31 күнүгэр ыалдьан өлбүт. I ыҥырыылаах Ил Түмэн дьокутаата. «Саха омук» уопсастыбаннай-политическэй холбоһук вице-президенэ. 1990-с сылларга саха норуотун сайдар тускулугар үлэлэһиигэ, өрөспүүбүлүкэ судаарыстыбаннай суверенитетын олохтооһуҥҥа уонна ылыныыга, Саха Сирин экологиятын тирээн турар боппуруостарын быһаарсыыга бэйэтин кылаатын киллэрбитэ. «Хапсаҕай былыргыта уонна бүгүҥҥүтэ» кинигэ ааптара. Бу 2010 сыллаахха «Өбүгэлэрбит үгэстэрин салҕаан» сиэрийэ иһинэн тахсыбыт кинигэ хапсаҕай бөлөһүөпүйэтин, ис хоһоонун, техникатын уонна тактикатын чинчийэн, үөрэтэн көрүүгэ бастакы холонуу быһыытынан сыаналаныан сөп. Ааптар саха биллиилээх тустууга Абый Бааскалыын тустуу ньымаларын, албастарын көрдөрбүт хаартыскалара кинигэни толорон, ситэрэн биэрэллэр. == Спортка ситиһиилэрэ == Дуобакка оҕолорго өрөспүүбүлүкэ чөмпүйүөнэ (1960) Хапсаҕайдаһан тустууга Саха Сирин спордун маастара Дуобакка спорт маастарыгар кандидат Боксаҕа уонна саахымакка 1-кы разрядтаах Хапсаҕайга 72 киилэҕэ өрөспүүбүлүкэ тыатын сирин спортсменнарын күрэхтэһиитин кыайыылааҕа (1967) Бүлүү зонатын абсолютнай чөмпүйүөнэ (1967) Баһылай Манчаары бирииһигэр VI Спартакиада чөмпүйүөнэ (1977) Боксаҕа 75 киилэҕэ Саха Сирин «Урожай» уопсастыбатын чөмпүйүөнэ

Source: original
Омуктардааҕы биирдик тутумтата

Омуктардааҕы биирдик тутумтата (SI, ааҥл. International System of Units, фр. Système International d'unités) диэн аан дойдуга ордук киэҥник туттуллар кээмэй тутумтата. Метр тутумтатын аныгы барыла. Аан дойдутааҕы билим, технология, индустрия, эргиэн эйгэлэригэр ылыллыбыт соҕотох сорумдьу статустаах кээмэй тутумтата. == Историята уонна туттуута == Метрическэй систиэмэ Францияҕа 1789 сыллаахха Французскай өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн оҥоһуллубута. Бастакы систиэмэ икки эрэ стандартнай биирдиилээх этэ, киилэ уонна миэтэрэ. Метрическэй систиэмэ учуонайдар ортолоругар тарҕаммыта. 1860-с сылларга Джеймс Клерк Максвелл уонна Уильям Томсон (кэлин Лорд Кельвин диэн ааттаммыта) үс сүрүн биригээдэлээх систиэмэни этии киллэрбиттэрэ - уһун, маасса уонна бириэмэ. Атын биригээдэлэр ол үс сүрүн биригээдэлэртэн тахсыахтара. Кэлин бу этии сантиметр-грамм-сөкүүндэ биригээдэ систиэмэтин (CGS) оҥорорго туһаныллыаҕа, онно сантиметр уһуна, грамм маасса сүрүн биригээдэтэ, иккис сүрүн биригээдэ быһыытынан туттуллубуттара бириэмэ. Ону тэҥэ күүс тирэх биригээдэтин быһыытынан динаны уонна энергия тирэх биригээдэтин быһыытынан эргы эбэн биэрбитэ. Учуонайдар электричествоны уонна магнетизмы үөрэтэн баран, бу предметтэри ойуулуурга атын сүрүн биригээдэлэр наадаларын өйдөөбүттэрэ. ХХ үйэ ортотугар метрическэй систиэмэ араас варианнара туттуллар буолбуттара. Бу олус мунаарар этэ. 1954 сыллаахха ыйааһыннар уонна кээмэйдэр 9-с генеральнай конференциялара (CGPM) Аан дойдутааҕы биирдиилээн систиэмэ бастакы варианын оҥорбута. Кинилэр туһанар алта сүрүн биригээдэлэрэ: миэтэрэ, килограмм, сөкүүндэ, ампер, Кельвин уонна кандела. Сэттис сүрүн биригээдэ, моль, 1971 сыллаахха эбиллибитэ. SI билигин аан дойдуга барытыгар кэриэтэ туттуллар, АХШ-тан, Либерияттан уонна Мьянматтан ураты, онно былыргы империя биригээдэлэрэ билигин даҕаны киэҥник туттуллар. Атын дойдулар, үксүлэрэ историческай өттүнэн Британскай империяҕа сыһыаннаахтар, урукку империя систиэмэтин метрическэй систиэмэнэн бытааннык солбуйаллар эбэтэр икки систиэмэни биир кэмҥэ тутталлар.

Source: original
Уустуйа нэһилиэгэ (Сунтаар улууһа)

Уустуйа нэһилиэк (нууч. Устье). Сунтаар улууһун нэһилиэгэ, киинэ Уустуйа. == Географията == Улуус кииниттэн 5 км илин диэкки Кэмпэндээйи үрэх төрдүгэр турар. == Нэһилиэк олохтоохторо == Нэһилиэнньэтин ахсаана 368 киһи (2007 сыл). == Нэһилиэк историята == Уустуйа нэһилиэгэ 2003 сыл от ыйыгар, Кэмпэндээйи нэһилиэгиттэн араарыллан, тэриллибит. == Сигэлэр == Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Сунтарский улус Архыыптаммыт 2013, Атырдьах ыйын 20 күнүгэр. Саха Сирин нэһилиэктэрэ:Сунтаар улууһа Архыыптаммыт 2016, Кулун тутар 5 күнүгэр. gosspravka.ru:Сунтарский улус

Source: original
Миронов Алексей Афанасьевич

Миронов Алексей Афанасьевич (11.04.1912, Кэнтик нэһилиэгэ, Үөһээ Бүлүү улууһа, Саха уобалаһа - 30.03.1945, Венгрия) - Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1990). == Олоҕун олуктара == Аармыйаҕа 1941 с. балаҕан ыйыгар Бүлүү оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. 2-с Украинскай фронт 84-с стрелковай дивизиятын 1291-с стрелковай полкатын снайпера, гвардия сержана. Игумново, Рожково, Степаники, Холм куораттар аттыларынааҕы кыргыһыыларга кыттыбыт. 1943 сыл кулун тутарыгар Ермолинка дэриэбинэ аттынааҕы кыргыһыыга 15 өстөөҕү кыдыйбыт. 1943 с. бэс ыйыгар гвардия сержана Миронов бойобуой ахсааныгар 123 өстөөх суруллубут, полк байыастарыттан 13 бэргэн ытааччыны бэлэмнээбит. 1943 с. бэс ыйын 26 күнүгэр 247-с ГСП хамандыыра Василенко Сэбиэскэй Сойуус Геройун аатыгар түһэрбит. Аармыйа байыаннай Сүбэтэ «Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьанынан наҕараадалыырга» диэн түмүктээбит. Гвардия старшай сержана Алексей Миронов 1945 сыллаахха кулун тутар 28 күнүгэр Венгрия сиригэр сэрии хонуутугар бааһырыыны ылан, кулун тутар 30 күнүгэр 758-с МСБ өлбүт. Венгрия Ваш уобалаһын Немешкерестур (мадь. Nemeskeresztúr) нэһилиэнньэлээх пуунун кылабыыһатыгар кулун тутар 30 күнүгэр көмүллүбүт. 1990 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр Алексей Мироновка ССРС Геройун аата иҥэриллибитэ (өлбүтүн кэннэ). Ленин уордьана уонна 11619 No-дээх «Кыһыл Сулус» мэтээл Герой аймахтарыгар туттарыллыбыт. == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл (05.05.1990) Ленин уордьана (05.05.1990) Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (30.06.1943; Сэбиэскэй Сойуус Геройун аатыгар түһэриллибит) Кыһыл Сулус уордьана (23.01.1943) «Хорсунун иһин» мэтээл «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл (22.05.1942) Бүлүү улууһун ытык киһитэ == Үйэлээх аата == А. А. Миронов аата Мастаах орто оскуолатыгар иҥэриллибит. Герой аатынан Бүлүү куоратын уулуссата ааттаммыт. Балаҕаччыга бүүһэ туруоруллубут. Кыайыы 60 сылыгар, Дьокуускай куорат Новопортовскай оройуонун биир уулуссатыгар Герой аата иҥэриллибит (2005). 2009 сыллаахха Бүлүү куорат олохтоохторо биир дойдулаахтарын кэриэстээн, Сэбиэскэй Сойуус үс Геройугар: Н. А. Кондаковка, А. А. Мироновка, Н. С. Степановка, өйдөбүнньүк туруорбуттар. == Литература == Саха саарыннара / Л. Г. Николаев, А. Г. Николаев, Ф. Э. Данилов. - Дь.: Кудук, 1998. - ISBN 5-7863-0122-2 == Сигэлэр == Миронов Алексей Афанасьевич. Cитим-сир «Герои Страны». Якутяне - Герои Советского Союза и Российской Федерации кавалеры ордена Славы 3-х степеней

Source: original
Ефремов Владимир Николаевич

Ефремов Владимир Николаевич - хапсаҕайдьыт, Саха АССР спордун маастара, учуутал, Ньурба улууһун Ытык киһитэ. Ньурба оройуонун I Бордоҥ нэһилиэгэр Маалыкайтан чугас Бээкимдэ диэн алааска 1931 сыллаахха олунньу 15 күнүгэр дьадаҕы бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. Малдьаҕар начальнай, Маалыкай ситэтэ суох орто, Ньурба орто оскуолаларын бүтэрэн, 1949 сыллаахтан Өҥөлдьө оскуолатыгар учууталлаабыта, 1958 сыллаахха кэтэхтэн үөрэнэн Дьокуускайдааҕы государственнай университет филологическай отделениетыгар үөрэнэн нуучча тылын уонна литературатын преподавателин идэтин баһылаабыта. 1957 сыллаахха I Малдьаҕарга Ленин аатынан колхоз правлениетын председателин солбуйааччытынан талыллан үлэлии сылдьыбыта. Онтон колхозтар бөдөҥсүйбүттэрин кэннэ Степан Васильев аатынан колхоз Малдьаҕардааҕы учаастагар бригадирынан үлэлээбитэ. 1960 сыллаахха учууталыгар төннөн, Антоновка оскуолатыгар үс сыл үлэлээн баран, 1963-1967 сылларга II Хаҥалас сэттэ кылаастаах оскуолатыгар завуһунан, 1967-1970 сылларга Чаппанда сэттэ кылаастаах оскуолатыгар, онтон пенсияҕа тахсыар дылы 1970 сылтан 1987 сылга диэри бэрт уһуннук уонна тахсыылаахтык Чуукаар оскуолатыгар оҕолору нуучча тылын уонна литературатын баһылыырга уһуйбута. Владимир Николаевич Ефремов учуутал идэтин сөбүлээн, билитин-көрүүтүн утумнаахтык үрдэтинэн, энтузиаст-педагог быһыытынан оҕолору үөрэтиигэ-иитиигэ отучча сыл тохтоло суох ситиһиилээхтик үлэлээн эдэр ыччаты улуу нуучча тылын уонна литературатын таптаан, умсугуйан туран үөрэтэригэр улахан кылаатын киллэрбитэ. Кини педагог быһыытынан баай уопуту мунньуммута, бэрт ирдэбиллээх, дириҥ эрудициялаах, үөрэнээччилэр ытыктабылларын ылбыт учуутал-педагог, иитээччи буолбута. Улахан болҕомтотун ыччат сиэр-майгы өттүнэн сөптөөхтүк иитиллиитигэр уурара, нэһилиэктэр общественнай олохторугар, үлэлэригэр мэлдьитин активнайдык кыттара, лектор, пропагандист быһыытынан истээччилэрин астыннарара. Ефремов В.Н. саха норуотун саамай таптыыр спорт национальнай көрүҥүн - хапсаҕайдаһан тустууну баһылаабыт, кимиэхэ да иннин биэрбэтэх маастара буолбута. Кини бу спорт көрүҥүн тус бэйэтэ кыттыынан пропагандалааһыҥҥа уонна тусуу ньымаларын үөрэтиигэ уһулуччу улахан оруолламмыта. 1954-1966 сылларга хапсаҕайдаһан тустууга Саха Республикатыгар абсолютнай чемпион быһыытынан тэҥнээҕин булбатаҕа, бэйэтин ыйааһыныгар республикаҕа аҕыс төгүл чемпион, Сибиир уонна Дальнай Восток бастакы спартакиадатыгар коряктыы тустууга чемпион буолбута. Кини көҕүлээһининэн, салалтатынан 1958, 1960, 1966 сылларга Ньурба тустууктара Саха сирин спартакиадатыгар ордук ситиһиилээхтик кыттыбыттара. В.Н.Ефремов ХХ үйэ 100 бастыҥ спортсменнарын кэккэтигэр киирбитэ. Кини аатынан республиканскай турнирдар ыытыллаллар, хапсаҕайдаһан тустууга республикаҕа, Россияҕа киэҥник биллэр авторитет буолар. Кини Саха АССР спордун маастара, «Аҕа дойду улуу сэриитин сылларыгар (1941-1945 сс.) килбиэннээх үлэтин иһин», «Үлэ ветерана», о.д. юилейнай медалларынан наҕараадаламмыта, «Физическэй культураны уонна спорду сайыннарыыга үтүөлэрин иһин» знагынан, элбэх грамотанан, дипломунан бэлиэтэммитэ. Владимир Николаевич Ефремов Ньурба улууһун Бочуоттаах олохтооҕо.

Source: original
Аан дойду салайар тутула

Аан дойду салайар тутулун быьаарар (мировая политика) кууьунэн ааттанар аан дойду эйгэтигэр аналлаах быьаарыныылары бэлэмниир, ылынар уонна олоххо киллэрэр ситимин быспакка оцоьуллар дьайыы. Аныгы аан дойду салайар тутулун быьаарыыга араас элбэх кыттааччы баар. Ол гынан баран, билиццэ диэри баьыйар ейдебулунэн, аан дойду салайар тутулун быьаарыы сурун кыттааччыларынан биирдиилээн дойдулар уонна хас да дойду кыттыспыт тумсуулэрэ буолаллар. Ол да буоллар бугуццу куццэ норуоттар икки ардыларын сыьыаннаьыыларыгар кыттааччы ахсаана элбии турара саарба5а суох кестуу курдук сыаналанар. Норуоттар икки ардыларынаа5ы сыьыаннаьыыга сурун оонньооччунан Аан дойду тэрилтэлэрэ буолаллар.

Source: original
Кустар

Кустар, Өрдүкээннэр. Куһу сахалар кураанах кус уонна үөл кус диэннэргэ араараллар. Кураанах кус (көҕөн, моонньоҕон, мороду, чөркөй, халба) күөл мууһа ситэ уулла илигинэ кэлэр. Ууга үчүгэйдик умсубат, үксүн чычаас ууга сылдьар. Оттон үөл кус ууга уһуннук умсар, дириҥ ууга сылдьар (орулуос, анды, ээбиллэ, куоҕас, булчут, умсаах, балыксыт) муус ууллубутун кэннэ кэлэр. Саамай кэлин анды кэлэр. Анды хап-хара өҥнөөх, хоптоҕор муруннаах улахан көтөр. == Куһу кытта ситимнээх халлааны анаарыы == Кус оҕотун иккистээн ууга киллэрдэҕинэ, күһүн уһуур. Сайын иккитэ сымыыттыыр. Кус үөрэ халыҥ буоллаҕына, саас эмискэ кэлэр. Кус этэ эмис буоллаҕына, тымныы, хатааһыннаах саас буолар.

Source: original
Апартеид

Апартеид (Африкаанс тылыгар «туспа») - Соҕуруу Африкаҕа политическай уонна социальнай система, онно маҥан дьон аҕыйах да эрээри, дойдуну барытын салайан олороллоро. 1948 сыллаахтан 1994 сылга дылы туттуллара Апартеид систематыгар Соҕуруу Африка дьоно бары тус-туспа арахсан олороллоро. Расалары булкуйдаспат курдук сокуоннар тахсаллар этэ. Апартеид Соҕуруу Африкаҕа 1994 сыллаахха бобуллубута. Апартеид бириэмэтигэр бүтэһик президен Фредерик Вильям де Клерк этэ. . Ол кэнниттэн Нельсон Мандела бастакы хара президент буолбута. . Иккиэн Нобель эйэ бирииһинэн наҕараадаламмыттара.. Билигин апартеид диэн майгынныыр системалар тустарынан этиллиэн сөп. == Хайдах үлэлиирэ == Апартеид бииэмэтигэр сокуон быһыытынан дьоннор бары расовай группаларынан арахсаллара. Ол системанан маҥан буолбатах дьон бырааптара быһыллара. Ол сокуонунан харалары сорох сирдэргэ киллэриллибэт курдук этэ. Хара дьон үлэлиир буоллахтарына специальнай пропусктаах сылдьыахтаах этилэр. Булкаастаах сирдэри дьонун атын сиргэ көһөрөллөрө. Сорох сокуон быһыытынан атын расалаах киһини кытта кэргэн буолбат этэ, хара дьон маҥан дьон олорор сирдэрин атыылаһар кыахтар суоҕа. Холбоһуктаах Нациялар Тэрилтэтэ Соҕуруу Африка правительствота оҥорбут апартеид политикатын кытта сөбүлэспэтэҕэ. . Соҕуруу Африкаҕа, араас сирдэригэр утарыһыы хамсаныылара баар буолбутттара, ол курдук Шаревиль куоракка 1960 сыллаахха. уонна Совето куоракка 1976 сыллаххат . Совето утарылыһыыта оскуолаҕа Африкаанс тылынан сорох предметтары биэрэр буолбуттар. Хара дьон үксэ ол тылы сөбүлээбэттэрэ, тоҕо диэн ол тыл правительсвто тыла этэ. Ол курдук араас утарсыы кэнниттэн Соҕуруу Африка правительствота апартеид политикатын 1994 сыллахха тохтоппута. Хара уонна маҥан дьон бырааптара тэҥнэспитин кэнниттэн быыбар буолбута, уонна онно Нельсон Мандела президент буолбута. Биир быраабы биэрбитин да иһин билигин дьадаҥы дьон 90% хара буолаллар, уонна проблема син биир баар. == Сыала-соруга == Апартеид сыала диэн дьоннорун тус-туспа олордон кыра норуот курдук олордоро. Ол гынан баран правительство онно харчы барыаҕын баҕарбатаҕа уонна Соҕуруу Африка улахан өттүн баай өттүн маҥан дьоҥҥо хаалларыан баҕарара. Онно хара дьону үлэлэтиэн баҕарара, ол гынан баран аттыгар хара дьону олордуон баҕарбата. == Быһаарыылар == Халыып:Нельсон Мандела

Source: original
Ходжалы сиэртибэлэрин күнэ

Ходжалы сиэртибэлэрин күнэ («Ходжалы геноцидын уонна дойду үрдүнэн траур күнэ») - Азербайджан Өрөспүүбүлүкэтигэр олунньу 26 күнүгэр бэлиэтэнэр күн. 1992 сыл олунньу 25-26 күннэригэр Ходжалы куорат олохтоохторун эрмээн сэбилэниилээх формированиелара өлөртөөбүттэр. Азербайджан түмэнин силиэстийэтин түмүгэ этэринэн 485 киһи өлбүт. 1994 сыл кулун тутар 1 күнүгэр Азербайджан бэрэсидьиэнэ Гейдар Алиев бу күҥҥэ аналлаах ыйаах таһаарбыт. Азербайджан Милли Меджлиһин (Ил Түмэн) уурааҕынан олунньу 26 күнэ «Ходжалы геноцидын уонна дойду үрдүнэн траур күнэ» диэн биллэриллибит.

Source: original
Рейганомика

Рейганомика (ааҥл. Reaganomics) диэн АХШ президенэ Рональд Рейган ыыппыт экономика политикатын ааттыыллар (1980-с сыллар). Рейган экономика политикатын түөрт олоҕо: Дьаhалта хоромньуларын көҕүрэтии, Уhук түһээн күөннэрин аччатыы, Дьаhалта экономика салайыытын аччатыы, Инфляцияны аччатарга харчы маассатын хонтуруоллааhын == Литература == Bienkowski Wojciech, Brada Josef, Radlo Mariusz-Jan eds. (2006) Reaganomics Goes Global. What Can the EU, Russia and Transition Countries Learn from the USA?, Palgrave Macmillan. Boskin Michael J. (1987) Reagan and the US Economy. The Successes, Failures, and Unfinished Agenda, ICEG. Niskanen, William A. (1988) Reaganomics: An Insider's Account of the Policies and the People, Oxford University Press, Oxford. Meeropol, Michael (2000) "Surrender: How the Clinton Administration Completed the Reagan Revolution." (Ann Arbor: University of Michigan Press, 2000 pbk edition) ISBN 0-472-08676-6 Sill, Igor (2009) "Looking at Reaganomics, Yet One More Time" (Topix) Bartlett, Bruce R. (1981) "Reaganomics: supply side economics in action." ISBN 0-870-00505-7

Source: original
Оҕо

Оҕо диэн киhи төрүөҕүттэн сааhын ситиэн (улахан киhи буолуон) иннинээҕи олоҕун кэрдииhэ. Холбоhуктаах Нациялар Оҕо быраабын конвенцията "оҕо диэн 18 сааhын туола илик киhи" диэн быhаарар. Киһи бэйэтин сайдыытыгар хас да сүрүн стадия барар. Төрүөхтэн 2 сылга диэри сенсо- моторнай интеллект кэмэ бара турар; 2- тэн 11 диэри-доперациональнай операциялары бэлэмнээһин уонна чопчу операциялары тэрийии кэмэ (2- тэн 7- тэн 7- гэр диэри) уонна чопчу операцияларга илии баттааһын (7- тэн 11- гэр диэри); 11 сылтан 15- гэр диэри формальнай операциялары оҥорон таһаарыы.

Source: original
Шестаков Егор Петрович

Шестаков Егор Петрович - Эрчимэн (31.05.1927-07.03.1996) - бэйиэт, литэрэтиирэни ырытааччы. == Олоҕун олуктара == 1927 сыллаахха ыам ыйын 31 күнүгэр Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар төрөөбүтэ. 1970 с. - ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены бүтэрбитэ. Ол кэннэ учууталынан, холкуос бэрэстээтэлинэн үлэлээбитэ. Кэккэ сылларга Дьокуускайдааҕы педучилищеҕа преподавателинэн үлэлээбитэ. 1965 с. - А. М. Горькай аатынан Литература институтун бүтэрбитэ. 1966 сылтан - Саха государственнай университетыгар саха тылын уонна литературатын кафедратыгар старшай преподаватель. «Чолбон» сурунаалга салаа сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. 1996 сыллаахха кулун тутар 7 күнүгэр күн сириттэн барбыт. == Айар үлэтэ == Айымньылара 1950 сылтан бэчээттэммиттэр. Кэпсээннэрин бастакы кинигэтэ «Аргыс тыал» 1960 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. Иккис кинигэтэ - хоһооннорун хомуурунньуга «Этиллибэтэх таптал». == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ. == Кинигэлэрэ, ыстатыйалара == Аргыс тыал: Кэпсээннэр. - Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1960. - 112 с. Этиллибэтэх таптал: Хоһооннор, поэмалар. - Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1963 - 55 с. Оттойо ойууһут: Кыра оҕолорго хоһооннор.- Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1969. - 13 с. Этиҥээх түүн: Былыргы олохтон сэһэн. Кыра саастаах оскуола оҕолоругар. - Дьокуускай: Кинигэ издат-вота, 1975. - 27 с. Сырдык сыллар: Хоһооннор, балладалар, поэмалар. - Дьокуускай: Кинигэ издат-вота, 1988. - 189 с. Хара таас: поэмалар. - Дьокуускай: Кинигэ издат-вота, 1992. - 40 с. Аһаҕас санаалар: Ыстатыйалар, рецензиялар. - Дьокуускай: Кинигэ издат-вота, 1968. - 155 с. Арай мин умайбат буолуум. - Дьокуускай: Кинигэ издат-вота, 1973. - 224 с. Өрүөл кэриэһэ: Ыстатыйалар. - Дьокуускай: Кинигэ издат-вота, 1977. - 142 с. Аһаҕас санаалар. - Дьокуускай: Бичик, 1999. - 256 с. == Кини туһунан == Лугинов Н. Эрчимэн: 60 сааһын туолуутугар // «Хотугу сулус». - 1988. - No 5. - с.96. == Сигэлэр == Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского:Шестаков Егор Петрович - Эрчимэн

Source: original
Термокарст күөллэр

Термокарст күөл - ирбэт тоҥ ириитин түмүгэр баар буолбут күөл. Саха сирин күөллэрэ үгүстэрэ маннык айылҕалаахтар. Термокарст күөллэр үгүстэрэ голоцен термическэй оптимумун кэмигэр (ол аата 4-6 тыһ. сыл ынараа өттүгэр) сылыйыы кэмигэр үөскээбиттэр. Ол кэнниттэн бу күөллэр аа-дьуо кыччаан иһэллэр. Сорохторо уоланнар оттонор алаас хонууларыгар кубулуйбуттар. Термокарст күөллэр түгэхтэрэ үүнээйилэр сыл ахсын хагдарыйбыттарын, өлбүттэрин түмүгэр оҥоһуллан тахасар былыыгынан бүрүллүбүт буолар. == Атын айылҕалаах күөллэр == Тектон күөллэр Эол күөллэр Карст күөллэр == Өссө маны көр == Алаас Термокарст хаспах Криокарст Гляциокарст Баҕарах Геоморфология == Туһаныллыбыт сирдэр == Про реки и озера Якутии. Е. Мироненко. "Якутск Вечерний" хаһыат, 2009, от ыйын 31.

Source: original