AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Цэдэн Дон

Цэдэн-Жаб Дондупович Дондубон (1905-1938, Буряад Улас) Буряадай АССР-эй Бэшүүрэй аймагай Аяга нютагта таряашанай бүлэдэ 1905 ондо түрэһэн юм. Ерээдүйн уран зохёолшо багаһаа хойшо ухаансар һүбэлгэн, һонюушархуу юм һэн. Таба наһатай байхадаа, монгол бэшэг мэдэхэ болоһон, зургаатайдаа хоёр класстай һургуулида (табан жэл соо һурадаг) ороод, тэрэнээ 1922 ондо эрхимээр дүүргэбэ. Энэ үедэ гэр бүлэеэ хамгаалха ганса хүниинь болоһон дээрэһээ саашаа һуралсалаа үргэлжэлүүлхэ аргагүй болоһон юм. Ц. Дон шэнэ совет засаг бүхэжүүлхэ хэрэгтэ залуу наһанһаа хойшо эдэбхитэй оролсобо. 1928 онһоо Ц. Дон «Буряад-Монголой үнэн» сониной редакцида хүдэлжэ эхилээд, 1930 онһоо харюусалгата редактор болобо. Сурбалжалагшын ажал һайн зохёол бэшэхэ ехэ һургуулинь боложо үгөө һэн. Уран зохёолшо бодото байдал нюдөөрөө хаража, ниитын ажабайдалай орёо хүшэр үзэгдэлнүүдые гүнзэгыгөөр шэнжэлжэ үзэдэг байгаа. Хурса бэлигтэй уран зохёолшо Ц. Дон оройдоо гушан гурба хүрөө һэн. Энэ богонихон наһан соогоо прозоор, шүлэгөөршье эрхим һайн зохёолнуудые бүтээжэ үрдеэ. Гадна, публицистическэ, шүүмжэлэлэй статьянуудые бэшэдэг, оршуулга хэдэг, ниитын туйлай ехэ хүдэлмэри ябуулдаг байгаа. 1935 ондо Буряад-Монголой АССР-эй арадай гэгээрэлэй комиссараар томилогдоо, 1936 онһоо 1937 он болотор Буряадай номой хэблэлдэ хүдэлһэн намтартай. Ц. Доной «Шуһата хюдалга» гэжэ түрүүшын рассказ 1930 ондо «Тэмсэлэй шэмэг» гэжэ сэтгүүлдэ толилогдоһон юм. 1927 ондо буряадай литературын түүхэдэ эгээн тү- рүүшын туужа - «Хиртэһэн һара» гэжэ зохёолынь хэблэлһээ гараа бэлэй. Туужа соогоо автор урдын барга зан заншалай эбдэрэн түригдэжэ, шэнэ байдалда, хамтын ажалда буряад зоной орожо байһые тобойсо зураглажа шадаа бэлэй. 1935 ондо Ц. Дон «Брынзын санха» гэжэ томохон туужа, 1936 ондо «Үбгэн Жэбжээнэй Мэргэн» гэжэ үльгэр-поэмэ хэблэн гаргаа. Бэлигтэ уран зохёолшын гушаад онуудта бэшэһэн зохёолнууд ганса урдын байдал тухай юрэ хөөрөөд үнгэрнэ бэшэ, мүн мүнөөдэрэйнгөө ажабайдал зүбөөр ойлгожо, эгээн һайн һайханаа аршалан тэмсэхээр һургана гээшэ. 1937-1938 онуудай хардалга мүрдэлгын харата муухай сагта буруугаар гэмнэгдэжэ тамалуулһан, алуулһан юм.1958 ондо нэрэнь сагааруулагдаа.

Source: original
Киев

Киев (украин: Київ), Украина уласай ниислэл болон эгээн ехэ хото, Киевэй можын засаг захиргаанай түб. Днепр мүрэнэй эрье дээрэ Украина уласай хойто хэһэгтэ оршодог боомто. Түмэр замай узуулбари. 2 901 мянган ажаһуугшадтай (2015). Машина бүтээлгын түб (энэ тоодо станок, тээбэриин машина, нарин багажа хэрэгсэл бүтээлгэ), сахилгаанай техникын ба радиоэлектроникын ажаүйлэдбэри; хүнгэн (торгон, трикотаж, хубсаһан, гутал), полиграфикын, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри; барилгын материалай үйлэдбэрилгэ. 1960 ондо Киевтэ метрополитен баригдаһан. Украинын Эрдэм Ухаанай Академи, 18 дээдэ һургуули (энэ тоодо Тарас Шевченкын нэрэмжэтэ Киевэй үндэһэнэй ехэ һургуули, П.И.Чайковскийн нэрэмжэтэ Киевэй үндэһэнэй консерватори), 15 театрнууд (энэ тоодо Украинын үндэһэнэй опера), 30 оршом музейнүүд (энэ тоодо Т. Г. Шевченкын нэрэмжэтэ уран зохеолой ба уран зурагай, түүхын, Украинын уран һайхан уралигай, ород уралигай, баруун ба зүүн уралигай, арадай уран барилгын ба ажабайдалай, Киевэй түүхын, археологиин, арадай гоёл шэмэглэлэй, удха зохеолой ба уралигай архив-музей, анагааха ухаанай түүхын г.м.), «Олимпийский» стадион. V зуунда полянуудай түб һууринаар байгуулагданхай. 860 онһоо ород бэшэгүүдтэ мэдэгдэһэн. IX-XII зуунай эхиндэ Киевэй Русиин ниислэл хото. 1240 ондо Ехэ Монгол Уласай эзэмдэжэ усадхагдаһан. 1362 онһоо Литва ба Польшын нэгэ хэһэг. 1654 онһоо хойшо Ород эзэнтэ гүрэнэй нэгэ хэһэг. Софиин собор сүмэ (XI зуун; XVII-XIX зуунай колокольни самхаг), Алтан хаалга (XI зуун), Выдубецкын хиид (XI зуун), Берестовдохи Спасай церковь сүмэ (XI һүүл - XII зуунай эхин), Кириллын церковь сүмэ (XII зуун), Киев-Печерэй лавра сүмэ (XI-XVIII зуун), Андрейн церковь сүмэ (XVIII зуун, В. В. Растрелли уран баригша), Владимирай собор сүмэ (XIX зуун). 1947-54 ондо хотын Хрещатик нэрэтэй түб гудамжын ансамбль баригдаһан, фашис Германиин эзэмдэлгын үедэ усадхагдаһан. 60-80-аад онуудта шэнэ байшанууд (Русановка, Оболонь г.м.) баригдаһан. Бабин Ярта дурасхал (1976 он, М. Г. ба Б. Н. Лысенко, В. В. Сухенко, А. П. Вытрык уран барималшад), «Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай Украинын түүхын музей» дурасхалай согсо (1981, В. З. Бородай уран барималша). == Түүхэ == Украинын домогой ёһоор Кий, Щек, Хорив, Либидь гэһэн аха дүүнэр дүрбэн Киев хотые үндэһэлһэн гэдэг болон томо аха Кийн нэрэһээ хотын нэрэ уг гарбалтай. V зуунда байгуулагдаһан тус хото Зүүн Славян улас түрэ, соёлой түб, Киевэй Русиин ниислэл болон хүгжэжэ байһан болон 1240 ондо монголшуудай добтолгооной уламһаа бүрин усадхагдаһанаар нүлөөгөө алдаба. Хожом Ехэ Литвагай гүнлиг, Речь Посполитой, Орос гүрэнэй харьяада орожо байба. XIX зуунда Орос орондо үрнэһэн ажаүйлэдбэриин хубисхалай нүлөөгөөр хото дахин эршэмтэй хүгжэбэ . 1934 онһоо Зүблэлтэ Социалис Бүгэдэ Найрамдаха Украина Уласай ниислэл болоһон тус хото Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай уламһаа үлэмжэ усадхагдаһаншье хурдасатай һэргээжэ, Зүблэлтэ Холбооной Москва, Ленинградай һүүлдэ орохо томо хото боложо шадаба. 1991 ондо ЗХУ задархада бэеэ дааһан Украина уласай ниислэл болоһон бэлэй.

Source: original
Исфана

Исфана (хиргисээр Исфана, узбегээр Isfana) - урда Кыргызстанда Баткен можын баруун захада байрладаг бишыхан хото. Исфана Ферганагай хонхорой урда хэһэгтэ, гурбан талаһаа Таджикистанаар хүреэлэгдэһэн газарта оршоно. «Исфана» үгэ согд хэлэнэй «асбаникат», «асбаникент» гү, али «аспанакент» гэһэн «мориной газар» удхатай үгэһөө гаралтай гэжэ эрдэмтэд һанана. IX зуун жэлһээ хойшо Исфана һууришанхай. Зүблэлтэ үедэ хото ехээр хубилагданхай. Исфанагай тосхоной зүблэл 1937 ондо бии болобо. 2001 ондо Аскар Акаевай юрэнхылэгшын зарлигаар Исфана албан ёһоор хото зэргэтэй болобо. Исфана Лейлек аймагай засаг захиргаанай түб юм. Мырза-Патча, Самат, Чимген, Тайлан, Ак-Булак ба Голбо гэһэн тосхонууд Исфана хотын захиргаанай захирна. Хотын албан ёһоной сахим газарай мэдээсэлээр, Исфана ба тойроной тосхонуудай ажаһуугшадай тоо 28 085 хүн зон. Исфана хотодо 18 200 хүн ажаһууна.

Source: original
Николай Гоголь

Николай Гоголь (ород: Николай Васильевич Гоголь, жэнхэни нэрэнь украин: Микола Васильович Яновський, 1809 он оной 4 һарын 1 [Хуушан стиль 3 һарын 20] - 1852 он оной 3 һарын 4 [Хуушан стиль 2 һарын 21]) - Украинада түрэһэн, ородоор бэшэһэн уран зохёолшо. Николай Гоголь 1809 оной 3 һарын 20-ндо Полтавын можын, Миргородой сомоной Сорочынци гэжэ тосхондо түрэһэн юм. 1828 ондо Нижынэй гимнази дүүргэһэн һүүлээр Петербургда ошожо, алба хаагша болоһон байгаа. «Диканька шадарай хутордохи һүнинүүд» гэжэ Гоголиин түүхэнүүдэй түрүүшын суглуулбари 1831 ондо хэблэгдэн гаргаһан байна. Николай Гоголь болбол Украинын хүдөөгэй тэрэ үеын байдалые тус зохёолнууд соогоо тодо һонор, уран бэрхээр харуулһан байна. Гоголиин уран зохёолой үльгэр жэшээ байһан Александр Пушкин энэ зохёолнуудыеень һайшаажа, үндэрөөр сэгнэһэн байха юм. Дурсагдагша туужануудай хэблэн гараһанай һүүлээр уданшьегүй «Петербургын туужанууд» гэһэн Николай Гоголиин зохёолнуудай суглуулбари толилогдоһон байна. Жэжэ түшэмэдэй уйдхартай ядуу ажабайдал тухайнь үедэ элеэр бэшэгдэнхэй. 1835 ондо Гоголь драматургиин эрхим дээжэнь болоһон, «Ревизор» гэжэ комеди бэшээ һэн. Гоголиин «Ревизор» 1836 ондо Петербургын Александринска театрта табигдаһан юм. Тэрээн соогоо уран зохёолшо болбол Оростохи засаг баригшадай ниигэмэй ба аяг зангайнгаа талаар ахир, тулюур түшэмэдэй мэхэ гохо хэдэг бузар зантай байһыень наадалан харуулаа. Комеди соогоо Гоголь хадаа эрхзгүй хүн зониие доромжолон зонхилжо байһан түшэмэдые бууршад болон мэхэшэдые хайрагамгүйгөөр элишэлнэ. Эдэ бүдүүлиг ябадалнуудые Гоголь гүнзэгы зүрхэнһөө шоо үзэнэ, шоглон буруушана. Тиимэ дээрэһээ хаанта Оросой засагаархид энэ зохёолдо добтожо ороһон, буруушааһан байгаа. Тиихэдэнь Гоголь 1836 ондо Петербургһаа зайсажа, түрэһэн нютагаа бусаад, «Үхэһэн дүүшэнүүд» («Хосорһон дүүшэнүүд») гэжэ зохёолые бэшэжэ эхилһэн байна. «Үхэһэн дүүшэнүүд» гэжэ поэмэ Гоголиин гайхамшагта зохёолынь болоно. Тус зохёолой түрүүшын хубинь 1842 ондо дүүргэгдэһэн ба хэблэгдэн гаргагдаһан юм. Тэрээн соогоо уран зохёолшо хадаа крепосной богоол таряашадые хомхой хобдогоор дарлажа байгаа залхуу, хэрзэгы зан абаритай, хубалзанар маниловуудай, коробочконуудай, шэрүүн плюшкинүүдэй, собакевичүүдэй, ноздревуудай, түшэмэдэй болон бусадай шарайе адлидхашагүй үнэн зүбөөр тайлбарилна. Гоголь хадаа «Үхэһэн дүүшэнүүд» соогоо арад зоной хүшэр хүндэ, үгытэй ядуу байдалые харуулжа, крепостной эрхэ байдал хадаа хүниие гэмтээнэ гэжэ хэлэнэ. Хаанай цензурада хэды баригдабашье, тэрэ хадаа крепостной таряашадай үгыржэ байһые, крепостной байгуулалтые тэдэнэй буруушаан эсэргүүсэһэниие харуулжа шадаа. «Үхэһэн дүүшэнүүд» гэжэ поэмэнь эзэн хаанта засагые, помещигүүд ба түшэмэдые гэмнэһэн хатуу шанга акт болоо. Гоголь өөрынгөө үхэлгүй мүнхэ зохёол соо хүниие хүнэй дарладаг байгуулалтада элдэб дутуунууд: хомхойролго, мэхэ гохо гаргалга, тушаал зэргэдэ эрмэлзэлгэ, эдилгэ абалга, юушье хэнгүй сагаа баралга гэхэ мэтэ зорото шунал заншал зайлашагүй бии болодог юм гэжэ үнэншэмэ һайнаар зураглажа үгөө. Хэдэн жэлэй хүндөөр үбшэлһэнэй удаа Гоголь наһа бараа һэн. Наһа барахаһаа хэдэн үдэр урид тэрэ хадаа «Үхэһэн дүүшэнүүд» гэһэн номойнгоо хоёрдохи томые галда шатааһан байгаа.

Source: original
Һанс Кристиан Андерсен

Һанс Кристиан Андерсен (даняар Hans Christian Andersen; 2.4.1805, Оденсе, ‒ 4.8.1875, Копенһаген), Даниин зохёолшо. Сабхишанай хүбүүн. Бага наһанһаан зүжэг бэшэбэ. 1819 ондо Копенһагенда тэрэнэй удха зохёолой туршалганууд театрын хүтэлбэриин анхаралые татаба. 1826‒27 оной хэдэн шүлэгүүдынь хэблэгдэжэ гараба. Андерсен оюутан болоод, «Һольмен-һубагһаа Амагер аралай зүүн хушуу болотор ябагаар аялха» (1829) гэһэн номые бэшэбэ. «Һүүдэрэй зурагууд» (1831) болон «Агнета Луусад хоёр» (1834) нэрэтэй номдонь Андерсенэй ерээдүйн онтохонуудай үрэнүүд элирүүлэгдэнэ. «Импровизатор» (1835) ба «Зүбхэн скрипкашан» (1837) гэһэн романуудтань Андерсен романтизмда жиирэйхи зүүдэлэгшэ шүлэгшэ болон бүдүүлиг шэрүүн зантай ниигэм хоорондын мүргэлдөөн элирхылнэ. 1835‒1837 оной хоорондо Андерсен «Үхибүүдтэ зорюулhан онтохонуудай» гурбан суглуулгые хэблэжэ гаргаба, энэнь дотор «Горох дээрэ принцесса» (Prinsessen paa Ærten), «Луусад охин» (Den lille havfrue), «Хаанай шэнэ хубсаһан» (Kejserens nye Klæder) гэхэ мэтэ. Андерсеней эгээн һайн онтохонуудай тоодо «Эрэлхэг туулган сэрэг» (Den standhaftige tinsoldat, 1838), «Алтан гургалдай» (Nattergalen, 1843), «Нугаһанай муухай дэгдээхэй» (Den grimme ælling, 1843), «Саһан хатан» (Snedronningen, 1844), «Зуруултай басаган» (Den lille Pige med Svovlstikkerne, 1845), «Һүүдэр» (Skyggen, 1847), «Эжы» (Historien om en moder, 1848). Андерсен бага туужын дархан байгаа. Тэрэнэй «Мулат» (1840) гэһэн зүжэг хүнэй расын тэгшэ бэшэ байдалда эсэргүү зорюулагдана. «Шүлэгшын базаар» (1842) аялгын тоймой ном бол ‒ «Минии ами наһанай онтохон» (1846) өөрын намтарай түрүүшын хэлбэри юм. «Хоёр баронессанар» (1‒3 боти, 1849) романда Андерсен өөрынгөө гүрэнэй феодалтай үнгэрһэн сагые шүүмжэлнэ. Дэлхэйн удха зохёолой түүхэдэ Андерсен романтизм ба реализм, хошон ба зүгнэл, ирони ба сатира хамтадхадаг абьяастай онтохоншоноор баталаа һэн. 1918-1986 оной хоорондо СССР-дэ эгээн ехээр хэблэгдэһэн хари зохёолшо байгаа: 515 хэблэлэй ниитэ эрьелтэ 97,119 сая ном.

Source: original
Соёл

Соёл (ᠰᠤᠶᠤᠯ) - ниигэмэй хүгжэлэй ябасада хүн түрэлхитэнэй бүтээһэн эд баялиг, ниигэмлиг, оюун ухаанай талаар гаргаһан ололтын согсо. Соёл - философи, культурологи, түүхэ, уралигай түүхэ, хэлэшэнжэлэл (ethnolinguistics), политологи, угсаатанай зүйн шудалга, сэдьхэл шудалал, эдэй засаг, болбосорол болон бусад шудалгануудай һэдэб юм. Соёл гэжэ хүнэй байнгын, эдибхитэй, сүлөөтэ үйлэ ажаллалгын үрэ дүндэ бии боложо уламжалагдажа байдаг хэм хэмжээ, этигэл үнэмшэл, бэлиг тэмдэг, үнэтэ зүйлнүүдэй согсо, хүнэй хүгжэһэн түбшэн юм. Өөрөөр хэлэбэл, соёлынь хүнэй ололто амжалтын согсол юм. Соёл бол хүн түрэлхитэнэй түүхэдэ бүтээгдэжэ бай болоод саг хугасаа орон зайе туулан шалгаржа үлэһэн үнэтэ зүйлнүүдэй тогтолсоо юм. == Ном зохиол == Маркарян Э. С. Очерки истории культуры. - Ереван: Изд. АрмССР, 1968. Маркарян Э. С. Теория культуры и современная наука. - М.: Мысль, 1983. Ю. Асоян, А. Малафеев. Историография концепта «cultura» (Античность - Ренессанс - Новое время) // Асоян Ю., Малафеев А. Открытие идеи культуры. Опыт русской культурологии середины XIX - начала XX веков. М. 2000, с. 29-61. С. Зенкин. Культурный релятивизм: К истории идеи // Зенкин С. Н. Французский романтизм и идея культуры. М.: РГГУ, 2001, с. 21-31. Georg Schwarz, Kulturexperimente im Altertum, Berlin 2010. Коротаев А. В., Малков А. С., Халтурина Д. А. Законы истории. Математическое моделирование развития Мир-Системы. Демография, экономика, культура. 2-е изд. М.: УРСС, 2007. [1] Этимология слова «культура» [2] Ионин Л. Г. История слова «культура». Социология культуры. -М.: Логос, 1998. - с.9-12. [3] Сугай Л. А. Термины «культура», «цивилизация» и «просвещение» в России XIX - начала XX века//Труды ГАСК. Выпуск II. Мир культуры.-М.:ГАСК, 2000.-с.39-53. [4] Чучин-Русов А. Е. Конвергенция культур.- М.:Магистр, 1997. Лич Эдмунд. Культура и коммуникация: логика взаимосвязи символов. К использованию структурного анализа в антропологии. Архивировалһан 25 арбан нэгэ һара 2011 оной. Пер. с англ. - М.: Издательство «Восточная литература». РАН, 2001. - 142 с. == Холбооһон == Энциклопедия культур Deja Vu Культура в СССР = субкультура российской интеллигенции Ассоциация культурологических кафедр и научных центров Историческое развитие понятия «культура»

Source: original
Карели Улас

Кареэл Республика (ород: Респу́блика Каре́лия, латиншалһан: Respublika Kareliya; Загбар:IPA-ru; Кареэл: Karjalan tazavaldu; фин: Karjalan tasavalta; Вепс: Karjalan Tazovaldkund, Людик: Kard’alan tazavald), гү, али Карели (ород: Каре́лия, Ка́рьяла; Кареэл: Karjala), гээшэ Оросой холбоото уласай нютаг можо. Ниислэл - Петрозаводск. == Холбооһон == Энэ хуудаһан Карели Улас гэһэн Викимедиа сангай ангилал холбооһотой. Официальный сайт Республики Карелия ((ород), (фин.), (англ.)) Законодательное Собрание Республики Карелия Архивировалһан 18 нэгэ һара 2012 оной. ((ород), (фин.), (англ.)) Законодательство Республики Карелия ((ород)) Территориальный орган федеральной службы государственной статистики по Республике Карелия ((ород)) Республика Карелия в справочнике-каталоге «Вся Россия» Архивировалһан 31 арбан хоёр һара 2010 оной. ((ород)) Фотографии Карелии ((ород)) Олонецкие губернские ведомости - источник по истории Карелии XIX и начала XX вв. ((ород)) Топографические карты ((ород)) Загбар:Кареэл Республика Загбар:Города Карелии Загбар:Северо-западный федеральный тойрог Загбар:Оросой холбоото улас Загбар:Финно-угорские страны Загбар:Баренц-регион

Source: original
Элвис Пресли

Элвис Аарон Пресли (англи: Elvis Aaron Presley, 8.01.1935, Тьюпело - 16.08.1977, Мемфис (Теннесси)), Америкын эстрадын дуушан, кино зүжэгшэн. Тэрэ дунда 1950-аад онһоо рок-н-роллын ударидагшаар алдар суутай болоо һэн. Преслиин ташаяангы, сэдьхэл хүдэлмөөртэй дуулалгын хэб маяг, экстравагантна зан ба дүрэ хойшонхи рок хүгжэмэй дуушадта ехэхэн нүлөө үзэлһэн юм. 1956 онһоо хойшо кинодо зүжэглөө (30 үүргэ оршом). Пресли өөрын дуушанай замналаа 1953 ондо эхилжэ, кантри, ритм эндэ блюзые рок хэб маягта оруулһан хэлбэритэй дуунуудаа олоной хүртээл болгожо эхилээ. Хара, сагаан арһатануудай дуу хүгжэмэй элементнүүдые холилдуулжа шадаһан тэрэ тайзан дээрэ бэеэ абажа ябаха этигээд араншин, гайхалтай абьяасаараа ехэд алдаршаһан юм. 1960-аад ондо Пресли өөрын 31 киноной ехэнхиие бүтээһэн болон тэдэнэй ехэнхи санхүүгай хубида ехэхэн амжалтатай мюзиклнууд байба. 1973 ондо Пресли түрүүшынхиеэ хэмэл дахуулай туһаламжатайгаар олон орондо шууд дамжуулһан концертоо (Aloha from Hawaii) тогложо, тэрэниие доро хаяжа 1 тэрбум хүн шууд үзэһэн тоосоо байдаг. Тэрэ рок хүгжэмэй түүхэдэ эгээн амжалтатай, эгээн ехэ нүлөө үзүүлһэн хүнүүдэй нэгэ бэлэй. Элвис зүрхэнэй үбшэн, мансууруулха бодосой дон болон бусад шалтагаанай уламһаа дүнгэжэ 42-хон наһандаа наһанһаа нүгшэбэ.

Source: original
Этигэлэй Дашадоржо

Этигэлэй Дашадоржо (1852-1927) - эрдэни мүнхэ бэетэй буддын шажанай 12-дохи Бандида Хамба Лама, буряадай бүддын шажанай хүдэлмэрилэгшэ, ХХ зуун жэлэй бүддын шажанай эгээ ехэ мэргэжэлтэдэй нэгэн; 1911-1917 онуудта - Зүүн Шэбэрэй бүддын шажантанай толгойлогшо. Буряад арадай урдаа хараха, түшэхэ, мүргэхэ лама санаартан, 19-дэхи зуун жэлэй ниитын ажал ябуулагша 12-дугаар Бандида Хамба лама Даша-Доржо Этигылов Ивалгын аймагай Оронго шадар Үлзы Добо гэжэ газарта түрэһэн намтартай. 2012 ондо Буддын шажантанда ехэ удхатай юм. Этигэл Хамбын түрэһөөр 160 жэл, энэ юртэмсэ руу дахинаа бусаһаар 10 жэл гүйсэбэ. == Намтар == Хамба лама Дашадоржо 1852 ондо түрэжэ 16 наһанһаа Буряадай Анын дасанда һуужа шажанай гүн ухаан ба эмнэхүйн ухаанда һуралсаба. 1911 ондо түүные Хамба лама Бандида солодо дэбшүүлжэ бүхы Буряадай шажанай тэргүүнээр һунгаа. 1913-1917 онуудта Дашадоржо хамба Ородой эзэнтэ гүрэнэй Эзэн Хаанта засаглалай нэрэ нүлөө бүхы шажанай зүтгэлтэнээр тодоршо 1917 оной 3 һарын 19-нд Ородой хаанһаа Гэгээн Станиславай одон хүртэбэ. Дашадоржонь Романовой гэр бүлын хүрээлэлтэй ойро дотоно байжа Санкт Петербургта анханай буддын дасан байгуулхад шухал нүлөөе үзүүлэбэ. Хамба лама Дашадоржонь Дэлхэйн 1-р дайнай үедэ ородой армида хандиб суглуулха, эмнэлгэ байгуулха зэрэгээр эдэбхитэй тусалжа Гэгээн Аннагай одонгоор шагнуулжа байба. === Гэрһээ ба дараахи амидарал === 1926 ондо Дашадоржо бусад лама нартаа Буряад ба Ородые орхожо ябахые зүблэжэ өөрөө Буряаддаа үлдэхээр шэдээ. Жэлын дараа 75 наһандаа сүмынхээ ламанарда өөрыгөө бэе бараха болоһоноо дуулгажа шажанай тусгай бисалгалые бусаддаа хамта хэхэг хүсэһэн болобош бусад ламанар татгалзажа өөрөө гансаараа бисалгалаа хэжэ һүүлдэ бусад нэгэдэжэ удалгүй Этигэл хамба бисалгаһан байдалаар өөд болоо. Дашадоржо хамба өөд болоходоо өөрыень бадам-лянхуа һууһан байдалаар оршуулхые захиһан байна. Түүнэй гэрээһээр хэдэн жэлын дараа өөрыень оршуулганһаань гаргажа һүзэгтэн олондо үзүүлхэ ёһотой байгаа. Гэбэшье тухайн сагай Зүблэлтэ комунист засагай шажаные устгаха бодолгоһоо боложо Буряадай ламанар 1955, 1973 онуудта түүнэй шарилые нюусаар гаргажа үзэхэд бэень бараг зандан жуугүй байһан үлэ тайлагдаха таабари болобо. 2002 оной 9 һарын 11-ндэ Дашадоржо хамбын шарилые Ородой буддын шажанай тэргүүнэй оролсоотойгоор ил гаргажа Эбилгын дасанда байралуулаа.

Source: original
Фритьоф Нансен

Фритьоф Нансен (норвегяар Fridtjof Nansen; 1861 оной 10 һарын 10, Баруун Акер - 1930 оной 5 һарын 13, Байрюм) - Норвегиин аяншалагша, туйл газарые шэнжэлэгшэ, океанограф, биолог, уларилай шэнжэлэгшэ, олониитын ажал ябуулагша; Ослогой ехэ һургуулиин ректор (1919-1921). Аяншалгынгаа тухай «Санаар Гренландиие гаталга», «Эскимосуудай ажамидарал», «Сибириие гаталаад», «Кавказаар дамжан Волго хүрэтэр» зэргын тэмдэглэл бэшэһэн байна. == Намтар == Фритьоф Нансен хадаа Кристиани хотын ойродо, Стурэ Фрёэн гэжэ бууса газарта, хуулишанай бүлэдэ түрэһэн байна. Эхэнь Аделаида Иоханна Текла Исидор хадаа Ведель-Ярлсберг изагууртан обогтой байгаа. Нансен зургаан аха дүүнэртэй, нэгэ ахатай байгаа. Тэрэ Кристианида һургуулида һуража, бага наһанһаан байгаалиин эрдэм ухаанаар һонирхожо эхилһэн байгаа. Һургуулияа дүүргэһэнэй һүүлээр, Фритьоф Нансен хадаа уһан сэрэгэй офицер болохоёо һанаһан болобошье, эсэгынгээ зүбшэлөөр 1880-1882 оной хоорондо Кристианиин хаан Фредеригэй ехэ һургуулида биологи шудалжа эхилһэн. 1882 ондо Фритьоф Нансен хадаа Бергенэй музейдэ 2-дохи консерваторай тушаал эзэлжэ, тэндэ нилсагай бэетэдэй мэдэрэлэй системын талаар дипломно ажал бэшэжэ, 1888 ондо докторой нэрэ зэргэтэй болоһон юм. Берген хотодо ажаллажа байхадаа, тэрэ Арендалһаа Хойто мүльһэн далай болон Гренланди хүрэтэр далайн гахай агнаха «Викинг» онгосодо хамтарха аргатай болоһон, тэндэ тэрэ Арктикын түрүүшын дүршэлтэй болоһон ба Гренландиин мүльһэн дээгүүр санаар ябаха hанал түрэбэ. 1888 ондо тэрэ анха түрүүшынхиеэ Гренланди дээгүүр санаар гаталжа, Гренландиин ара тала баһал мүльһэтэй гэжэ байдалые тогтооһон байна. тэрэнэй тойрогууд. 1893-1896 онуудай хоорондо Нансен «Фрам» онгосоор Хойто мүльһэн далайн үндэр үргэригтэ экспедици ударидажа, Хойто мүльһэн далайда ехэ гүнзэгые гэршэлһэн, уһанай массануудайнь бүтэсэ, гарал үүсэл тодорхойлһон, Дэлхэйн үдэр бүриин хүдэлөөн мүльһэн дээрэ нүлөөе элирүүлһэн байна. 1900 ондо Нансен Хойто мүльһэн далайн гүйдэлые шэнжэлһэн байна. Нансен хадаа 1913 ондо Хойто мүльһэн далайн эрьеэ дахажа, Енисейн адаг хүрэтэр уһан онгосоор ябажа, удаань Зүүн Сибириин урда зүг, Алас Дурнаар аяншалһан байна. 1920-1921 оной хоорондо, Нансен болбол Үндэһэтэнэй Лигын плендэ абтаһан хүнүүдэй талаар дээдэ комиссар байгаа, 1921 ондо Эжэл (Волго) шадар можодо үлэсхэлэндэ дайрагдаһан зондо туһаламжа эмхидхэгдээ һэн. 1925-1929 оной хоорондо, Нансен хадаа Турциһаа армянуудые Зүблэлтэ Холбооной Арменидэ бусааха комиссиин түрүүлэгшэ байгаа. 1922 ондо Нобелиин энхэ тайбанай шагналда хүртэһэн түүхэтэй.

Source: original
Сахилгаан суранзан сасарал

Сахилгаан суранзан сасарал - вакуум гү, али материда өөр өөрыгөө түгээдэг долгиной үзэгдэл. Энэнь өөр өөрһэддөө перпендикуляр фазтайгаар, энергиин тархалтын зүгтэй перпендикуляр зүгтэ хэлбэлзэдэг сахилгаан, суранзан сасаралые бүрилдэхүүн хэһэгһээ тогтоно. Сахилгаан суранзан сасаралынь долгинойхоо дабтамжаһаа хамааран хэд хэдэн түрэлдэ хубагдана: үүндэ (дабтамжа ехэдхэхэ, долгиной ута багаһаха дарааллаар): радио долгин, микродолгин, терагерцын туяа, инфраулаан туяа, үзэгдэхэ гэрэл, ультраягаан туяа, рентген туяа, гамма туяа. Түрэл бүриин организмнүүдынь эдэгээр дабтамжуудһаа нарихан, өөршэлэгдэхэ забаһариие мэдэрдэг болоод энэ хэһэгые үзэгдэхэ спектр гү, али гэрэл гэнэ. Сахилгаан суранзан сасаралынь үүнтэй харилсаха материда дамжуулагдаха болохо энерги ба импульстай байна. == Холбооһон == Electromagnetic Waves from Maxwell's Equations on Project PHYSNET.

Source: original
1812 оной Эсэгэ ороноо хамгаалха дайн

1812 оной Эсэгэ ороноо хамгаалха дайн гээшэ Наполеондо эсэргүү Оросой дайн. Орос-Франци хоорондо эдэй засагай болон уласай түрын бодолгын арсалдаан болоһон, Орос гүрэн Түбиин бүһэлэлгэдэ хабаадалсахаяа арсаһан ушарһаа дайн гараба. Гол ушар ябадалнууд: 6 һарын 12 - Франциин сэрэгүүд Неман мүрэниие дабан (Эсэгэ ороноо хамгаалха дайнай эхиндэ хүсэнэй тэнсүүри: Франци - 610 шахуу мянган хүн; Орос - 240 шахуу мянган хүн); 8 һарын 4-6 - Смоленскын байлдаан, Орос хүсэнүүдые үгы болгохо урагшагүй Наполеоной туршалга; 8 һарын 8 - Михаил Илларионович Голенищев-Кутузов Оросой гол командовалагша болоно; 8 һарын 26 - Бородиногой байлдаан; 9 һарын - Филидэ сэрэгэй зүблэл, Кутузовой Москвые орхихо шиидхэбэри; Франциин сэрэгүүд Москвые эзэмдэнэ; 9 һарын 2-6 - Москвагай гал түймэр; 9-10 һара - Кутузов Тарутиногой марш-манёвр хэжэ, Москваһаа францишуудые үлдэжэ Хуушан Смоленскын харгыгаар эльгэнэ; партизан дайн болоно; 11 һарын 14-16 - Березиногой байлдаан; 11-12 һара - Франциин сэрэг мүхэнэ; 12 һарын 14 - «Ехэ армиин» үлэгдэл Оросһоо ябуулагдана. Франциин эзэн хаан I Наполеон Роосие дайлан абажа дарлаха гэһэн ябадал хэһэн юм. 1812 оной 6 һарада Наполеон армитайгаа Россида орожо ерэбэ. Тэрэнэй тактика болбол саашаа холо оронгүйгөөр нэгэ-хоёр шанга тулалдаанай һүүлдэ бүхы Россие гартаа абахаб гэһэн байгаа. Ород зон Армиингаа гэдэргээ сухарин үгэжэ, французуудые нютаг уруугаа холо оруулхалаар булта бодожо юрэнхы дайсанда эсэргүүсэбэ. Тиин 8 һарын 26-най үдэр ород сэрэг Бородино гэжэ газарта зогсожо, француз сэрэгтэй гулалсаба. Энэ тулалсаанай һүүлдэ Наполеон Москвае абаба. Дэмы аюулһаа сэрэгээ зайлуулха гэжэ ородой командовани Москвагаа орхижо ябашаһан байгаа. Удалгүй Наполеон Россидо мирэй дэмы дурадхал оруулба. Хооһон Москвада (хүн зониинь Москвагаа орхёод гарахадаа хоол хүнэһэн ба хубсаһа хунараа хуу абажа гараһан байгаа) үлэдэжэ аргагуй боложо, Наполеон гэдэргээ сухарихадаа, сэрэгүүдээ олонхи хубиинь ородой нютагта хуу алдаад, арай гэжэ үсөөхэн сэрэгтэйгээ хилэ нэбтэрһэн юм.

Source: original