AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Париж

Париж (фр-бз. Paris) - Фрэнджым и къалэ нэхъышъхьэр. == Джылэ == Джылэр - 2 268 265 цӀыхухэр (2010). Агломерациэ - 12 672 102 цӀыхухэр. == ТехьэпӀэхэр == Официал сайтыр

Source: original
Къалмыкъ Юрий

Къалмыкъ Хьэмзэт и къуэ Юрий (1934 щӀышылэм и 1 - 1997 щӀышылъм и 16) - урысейм и политик, йурист, професор, йуриспурденциэ щӀэныгъэм и доктор. == ГъащӀэм и тхыдэр == Къыздэхъуар Адыгэ автоном куейм и къуажэ Абазакт, 1934 щӀышылэм и 1-м. 1952-1957 гъэхэм Ленинград къэралыгъуэ университетыр къиухащ, яужым Саратов и къэралыгъуэ академиэм и асперантурэр. 1963 гъэм кандидат дисертациэр итащ, 1971 гъэм Харкоу и пӀалъэ университетым деж доктор дисертациер етыр. == Лъэжьыгъэр == Лъэпкъ хеящӀу лэжьа Къэрэшей-Шэрджэс аутоном областым и Хьэбэз къедзыгъуэм, нэхъыжь егъэджакӀуэу, доценту, професору, кафедрэм и тхьэмаду (лъэпкъ пӀалъэмкӀэ, 1968 гъэм) Саратов и къэралъыгъуэ академием. Саратов деж илъэс тӀощӀым фӀэкӀыу кафедрэм и тхьэмадэу лэжьащ, къигъэна щыхъуар 1989 гъэм лъэпкъыгъуэ депутату РССЗ-м щыхахым. РССЗ-м и Нэхъыщхьэ Хасэм хабзэ дэгъэкӀымкӀэ и тхьэмадэу лэжьа, яужым Урысей Федерациэм и юстицэ министру. Дунейпсо Адыгэ Хасэм и тхьэмадэу (1990-1993; 1996 гъэхэм)

Source: original
ЦӀужьомэгъуэжь

ЦӀужьомэгъуэжь (лат-бз. Phylloscopus sibilatrix) - вэд лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == И кӀыхьагъыр см. 12-14; дамэ лъэныкъуэр см. 7, 1-8, 1; къешэч г. 10. ТхыцӀэр гъуэжь-удзыфэ лыдщ, набдзэ гъуэжь лыди иӀэщ. Ныбэ щӀагъыр тэхущ, гъуэжьыфэ къыщӀэуэу. == Здэпсэур == Къаукъазым щогъуалъхьэщ, ауэ нэхъыщхьэу здэпсэур Еуропэращ, мэлъэтэж. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Чили

Чили (исп-бз. República de Chile) - Ипшъэ Америкэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр - Сантиаго. == ТехьэпӀэхэр == ThisisChile.cl - Official Chile website - English and Spanish version. Gobierno de Chile. (эсп.) Presidencia de la República. (эсп.) Servicio Nacional de Turismo de Chile. (эсп.) Comité Olimpico de Chile. (эсп.) Dirección de Bibliotecas, Archivos, y Museos. (эсп.) Instituto Nacional de Estadísticas de Chile. (эсп.)

Source: original
Салвадор Дали

Салвадор Доменек Фелип Жасинт Дали и Доменек, Пубол и маркиз, нэхъ къызэрацӀыхур Салвадор Дали (исп-бз. Salvador Dalí; 1904 накъыгъэм и 11 - 1989 щӀышылэм и 23) - эспаниэ лэчтхыгъакӀэ, режисор, усакӀэ. Суреализмым и нэхъ цӀэрыӀуэлӀщ. == ГъащӀэм и тхыдэр == Къыздэхъуар Каталониэм и къедзыгъуэ Жиронэм щыщ къалэ Фигерасе (Эспаниэм) 1904 нэкъыгъэм и 11, къуэлей унагъуэм къыхэкӀащ. И сэбиигъуэм щэн хьэлъэ хэлъу ихьащ, гу лъытыгъуэ абым куэду иретыр и жьыщхьэм тхылъ къыдигъэкӀам итхуу ар. Сэбиигъуэм щыщӀэдзауэ лэч тхэным зыригъасэрт, япэ арт школхэм, яужым академиэм щӀэхьауэ. ЩӀэлэгъуэм деж и лэч тхыгъэхэр гъэлъэгъуэн бжыгъэм хэт, жылэм яр яублэр, щӀалэр цӀэрыӀуэ мэхъур Эспаниэ къуэдейкъым, зэр Еуропэу. == ТехьэпӀэхэр == Салвадор Дали (урыс.)

Source: original
Андэгурэдэгу

Андэгурэдэгу (лат-бз. Brassica nigra) - зы гъэкӀэ нэхъ къэмыкӀ удз лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == Къудамэ зы бжанэу зызыгуэш и пкъыр см 50-100-кӀэ докӀейри и щхьэкӀэм къапщӀииплӀ зиӀэ гъэгъа гъуэжь цӀыкӀухэр (накъыгъэм-мэкъуауэгъуэм къыщегъэжьауэ бжыхьэ хъухукӀэ) къыпедзэ. КъэкӀыгъэм нэхъ и щхьэмкӀэ къыщыдидз тхьэмпэхэр бгъузэ-кӀыхьщ, и кум тетхэр хуэхъурей щыкӀэщ, ищӀагъымкӀэ къыдидзхэр нэхъ инщ, лэдэх куэду яӀэщ, тхьэмпэхэм псоми кӀы япытщ. Жылэ хъурей мм 1-2 нэхъ зи мыинагъыр гъэмахуэм и кӀэм мэхъу. == КъыздэкӀыр == Зэран хъууэ губгъуэхэм, хадэхэм, гъуогубгъухэм къыщокӀ. == Къэгъэщхьэпэгъуэр == И гъэгъахэм бжыхьэм фо къыпах. ЦӀыхухэм куэд щӀауэ къагъэкӀ, и жылэхэм дагъэ зэрыщӀэтым щхьэкӀэ. == Тхыгъэхэр == Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Эльбрус». Налшыч. 1992 гъ.

Source: original
Хьэрыпыбзэ

Хьэрыпыбзэ (اللغة العربية‎‎, al-luġa al-ʿarabiyya) - афразийхэм ящыщ, хьэрып бзэ групэм хэту. Хьэрыпыбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху - млн 200 - 323 хуэдиз. Официал статус здиӀэхэр - Сауд Хьэрыпей, Кувейт, Шам, Мысыр, Алжир, ЛъЗ пэмыкӀхэр къэралым. Тхыбзэр зэрщыт - хьэрып. == ТехьэпӀэхэр == Arabic.ru (урыс.)

Source: original
Шэдыгъуэ

Шэдыгъуэ, Чэдыгъуэ (лат-бз.: Prunus cerasus, ур-бз.: Вишня) - жыг-къэкӀыгъэ, КъыфӀцӀэ лъэпкъым ящыщу. == ПэмыкӀыу хабжэхэр == Cerasus vulgaris Prunus vulgaris == ЗэрзэфӀэт == Жыгу иэ пабжъу мэкӀыр, илъэгагъыр м. 10 нэсу. Тхьампэхэр бгъуэуэ щытхэ, ипэмкӀэ хуэпамцӀу, гупэмкӀэ удзыфу хуэкъуафӀцӀу, кӀыбымкӀэ удзыфэху, якӀыхьагъыр см 8 хуэдиз мэхъу. Хужьу мэгъагъэ, тӀурытӀ-щырыщу зэхэтху. Гъагъэхэм тхьампэ тхурытху ятет. МэракӀуэхэр гуашӀу щытхэ, зы кумкӀэ хъуре ярылъу, см 1 ибгъуагъу. Щыгъагъэр гъатхэпэм икӀэхэм мэлыжьыхьым ипэхэм, щыхъур накъыгъэм икум къыщыкӀэдзауэ

Source: original
БзущӀэращӀэ

БзущӀэращӀэ, жэнэтбзу (лат-бз. Carduelis carduelis) - бзупэгъум лъэпкъщ. == Теплъэр == Унэбзум нэхърэ нэхъ цӀыкӀущ, ауэ зэкӀущ. Хуабжьу дахэщ, теплъэ зэмыфэгъуиблым нэс иӀэщ. И натӀэмрэ жьэгъумрэ плъыжьщ, дамэ фӀыцӀэхэм гъуэжь кусэ лыдхэр ирокӀуэ. ТхыцӀэр гъуабжэщ, щхьэщыгур, щӀыбыр, щхьэбгъукӀэхэр фӀыцӀэщ. == Здэпсэухэр == Къэрал куэдым щопсэу. Абгъуэ нэхъ здищӀыр удз кӀыр Ӏув зи гъунэгъу жыг хадэхэр, мэзхэрщ. Къизышыр анэщ, ауэ шырхэр тӀуми зэдапӀ. Яшхыр жылэщ, шырхэм я Ӏусыр гъудэбадзэщ. Мэкъумэшым сэбэп ин хуохъу. == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Батыргъэнпэж

Батыргъэнпэж (лат-бз. Heracleum asperum) - батыргъэн лъэпкъыгъуэм щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == КъэкӀыгъэм цы пхъашэ тетщ. Илъэс зы бжанэкӀэ мэпсэу, и лъэгагъыр м 1-2-м нос. Ипкъ ку нэщӀыр занщӀэу докӀей, гъумщ, кӀы кӀыхь зиӀэ и тхьэмпэхэр инщ, лэдэх мащӀэ яӀэщ. Гъагъэ хужьхэр, Ӏэрамэ хъурейуэ зэхэту, удз щхьэкӀэм мэкъуауэгъуэм къыпедзэ. И жылэр шыщхьэӀум, фокӀадэм мэхъу, хъурей пӀащӀэщ. == КъыздэкӀыр == МэкъупӀэхэм, хъупӀэхэм къыщокӀ. == Къэгъэщхьэпэгъуэр == Силосу иплъхьэмэ Ӏэщым фӀыуэ яшх. КъэкӀыгъэм и гъагъэхэм, жылэхэм, лъабжьэм эфир, дагъэ хэтщ, щхьэр игъэузу мэ къыкӀэрех. == Тхылъхэр == Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.

Source: original
КӀыру

КӀыру (лат-бз. Carduelis flavirostris) - унэбзу хэкӀыгъуэм, бзупэгъум лъэпкъым щыщщ. == Теплъэр == Я теплъэкӀэ кӀырур бзухьэкӀэм ещхьщ. И кӀыхьагъыр см. 13-щ хуэдизщ. БзухьэкӀэхэм ялъытамэ я бгъэм ӀэпапӀэ плъыжьхэр хэскъым. И пкъы псом гъуабжэ кусэхэр ирокӀуэ. И щӀагъымкӀэ нэхъ нэху мэхъур, хужьыфэм нэсу. И пэр гъумщ, щӀымахуэм гъуэжьыфэщ, гъэмахуэм щӀыхущ. == Здэпсэухэр == Еуропэм и ищхъэрэ лъэныкъуэхэмрэ Азиэ Курытымрэ щогъуалъхьэ. ЛӀэужьыгъуэм и Ӏэхьэ гуэрэ лъэтэжкъым, ауэ я нэхъыбэр мэӀэпхъуэ ипщэ лъэныкъуэм хы Ӏуфэ хуэбапӀэхэм. Здигъуалъхьэхэр тафэ нэщӀ псыпцӀэхэм, абгъуэр чыцэм щащӀщ. == ЛӀэужьыгъуэ къуэдзэхэр == Acanthis flavirostris flavirostris - Еуропэм щыщ (Скандинавиэ, Лапландиэ) Acanthis flavirostris brevirostris - Каукъазым щыпсэу (Къаукъаз, Къажэрым и ищхъэрэ-къухьэпӀэ лъэныкъуэ, Азиэ ЦӀыкӀу) Acanthis flavirostris korejevi - Азиэ Курытымрэ Ипщэ Сыбырымрэ. Acanthis flavirostris kirghizorum - Къазахъстэным и щӀыпӀэ Хы Каспийрэ Хы Аралымрэ я зэхуакум дэлъыр, щӀымахуэр Туркменистэным щырехщ. Acanthis flavirostris pamirensis - Памир къущхьэхэм щыпсэу. Acanthis flavirostris montanella - Азиэ Курытым и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм зиубгъуа. Acanthis flavirostris altaica - Монголым и ищхъэрэ-къухьэпӀэ лъэныкъуэм къыщыщӀэдзауэ ипщэ Алтайм нэс щопсэу. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Кейп-Пойнт

-34.357222, 18.4975 Кейп-Пойнт (африк. Kaappunt, ин-бз. Cape Point) - ИАР-м и зы къуапэ. Кейп-Пойнт къуапэ ГугъэфӀым игъусэу Кап тӀыгуныкъуэм и ипшэ пӀэ кӀэухщ. Къуапэр тӀэкӀу нэхъ къуэкӀыпӀэкӀэ щылъщ ГугъэфӀ къуапэм елътауэ, Кейптаун къалэ и нэхъ ипшэу. Ар хеубыдэр ИАР-м и КъухьэпӀэ-Кап провинциэм. Еуропэхэм щыщу къуапэм япэу къэсащ португал хыерс Барталамеу Диаш 1488 гъэм. Къуапэм и Ӏуфэр джабэу щытщ, къуэкӀыпӀэмкӀэ зэуэ зегъэшри ПцӀы хыжьэ къигъэхъу хуэдэу щытщ. 1857 гъэм къуапэм и кӀэухым деж, джабэм хэщӀыхьауэ маяк ящӀащ. Къуапэр къэралым и Бгы лъэпкъ паркым хеубыдэр, абы къыхэкӀыуи къуапэм цӀыхухэм я ӀуэхущӀыгъуэхэр а щӀыпӀэм щрагъэкӀуэкӀкъым, ар вымпӀухэмрэ нэгъуэщӀ зэмылӀэужыгъуэ бзухэмрэ я хъумапӀэ пӀэуэ зэрыщытым щхьа. == ТехьэпӀэхэр == Cape Point

Source: original
Кабу-Бранку

Кабу-Бранку (порт-бз. Cabo Branco - «къуапэ хужь») - Бразилэм и къуапэ, Жуан-Песоа къалэм километрийкӀэ и нэхъ ипшэ-къуэкӀыпӀэкӀэ щылъщ. Къуапэр 1500 гъэм еуропэхэм ящыщу эспан хыерс Диегуэ Лепе зэӀуихауэ щытащ, япэуи фӀищауэ щытащ къуапэм Сан-Агустин. Къуапэм и пэм деж маяк тетщ къуапэр Ипшэ Америкэм и къуэкӀыпӀэ кӀэух пӀэр къигъэлъагъуэу, ауэ иджы къызэрабжамкӀэ континентым и нэхъ къуэкӀыпӀэ пӀэуэ щытыр Кабу-Бранку и гъунэгъуу щылъ Сейшас къуапэращ. Ар апхуэдэу щэхъуар хы эрозиэм къуапэр зэригуэлъэсыкӀаращ. -7.148611, -34.796667

Source: original
Мэзжьынду

Мэзжьынду (лат-бз. Asio otus) - кӀукӀумяу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == Теплъэр гъуэжьыфэщ, кусэ гъуабжэхэр къырехыу, щӀагъыр нэхъ тэхущ. Нэхэр, лъэбжьанэхэр - фӀыцӀэщ. ТхьэкӀумэ къыпфӀэщӀу щхьэщыгум цы Ӏэрамэ тӀурытӀ къыхопӀиикӀ. Щымыгъуазэм жьынду къыпфӀэщӀынущ, апхуэдизкӀэ абы ещхьщи, ауэ нэхъ цӀыкӀущ. == Здэпсэухэмрэ щэнымрэ == Щопсэу Еуропэмрэ Азиэмрэ я мэзхэм. Здэгъуалъхьэр мэзырщ - адрей къуалэбзухэм я абгъуэу щытахэм, жыг гъуанэхэм, щӀыгум деж. Абгъуэм тесыр анэращ. Адрей кӀукӀумяу лӀэужьыгъуэхэм къагуэкӀыу, мэзжьындухэр щӀымахуэм зэрыӀыгъщ. Къаукъазым щыпсэухэр лъэтэжкъым, ауэ мэӀэпхъуэхэр. Апщыгъуэм ахэр унэ жыг хадэхэм щыплъагъунущ, зы гупым къуалэбзу 8-12 хыхьэу, ауэ зэрыкӀэлъыплъымкӀэ, жыгышхуэхэм, щхьэкӀэ Ӏувхэм я деж, уеблэмэ 30 щӀигъу щызэхуэс щыӀэщ, зэгъунэгъуу, зэгъусэу махуэр щагъакӀуэ. ЦӀыхум ахэр щыщынэкъым икӀи гъунэгъуу зырагъэплъ. Дыгъэр къухьа нэужькӀэ зэрызурэ дэкъикъэ 20-30 я зэхуакуу щакӀуэ мэлъатэ. Мэзжьындухэм я бийхэр апхуэдэу куэд хъукъым. Нэхъ шынагъуэр жьындухэмрэ кӀукӀумяу гъуабжэхэмрэщ. == Ӏусыр == Ӏус нэхъыщхьэр дзыгъуэхэкӀщ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
БжьэгъалӀэ

БжьэгъалӀэ (лат-бз.: Clematis, ур-бз.: Ломонос, Клематис) - удз-къэкӀыгъэ иэ жыгдэжей-къэкӀыгъэ, кӀэпхъпащӀэ-лъэпкъым ящыщу. Ипшъэ лъэныкъуэхэм къыщокӀыр. == ЗэрзэфӀэтыр == БжьэгъалӀэхэм я нэхъыбэм джэпкъыр жыгдэжеуэ щыт (зэзэмызэкӀэ занду), тхьампэхэр зэрызурэ, щырыщу зэгуэту иэ зэкӀэлъыпыту гупурэ къытекӀыу. Щыгъагъэр гъатхэм. Гъагъэхэр инхэ, зэрызу (лӀэужьыгъуэ гуэрэхэм гупу зэхэт). Тхьампу 4 ятет, макӀыу 5 -8 щыпыт мэхъу, лӀэужьыгъуэ гуэрэхэм гъагъэпэцым хуэду икум къыдезыр тхьампэӀузэхэр тхьампэшхуэхэм я курыкум. Иджылашъхьар цыпэ кӀыхьхэр тету, бэлацу щыт, джылэхэр жьыбгъэм зэбгыриху щыхъум идежь. == КъыздэкӀхэр == БжьэгъалӀэхэр хуабэ, нэху лъэныкъуэхэм нэхъ кӀасу къыщокӀхэ. Мы Ӏарысу бжъэпэхэм, псыхъуэхэм, мэзыку губгъуэхэм, пабжъэхэм (зэкӀашту къытокӀэ) къыщокӀхэр. == Лъэпкъхэр == Archiclematis Atragene Campanella Bebaeanthera Campanella Meclatis Cheiropsis Cheiropsis Fasciculiflora Montanae Clematis Aspidanthera Clematis Lasiantha Narveliopsis Novae-Zeelandiae Flammula Flammula Fruticella Pterocarpa Viticella Pseudoanemone Tubulosae Viorna Hirsutissima Integrifoliae Viorna

Source: original
Биологиэ систематикэ

Биологиэ систематикэ - шъэныгъэм пылъ гъэсэныгъэ, мыхьэну зезыхьэр организымхэм классификациэ зэхэгъэкӀыгъэ языт. Классификациэм къыригъэкӀыр системэм организым кӀуэдахэри, дунем тетхэри ятепсэлъыхьауэ хэгъувэным. == Систематикэм и тхыдэр == Япэреуэ тхыдэм хэшъыкӀыгъуэ зиӀэр, систематикэм пылъауэ лъэжьыгъэ езгъэкӀуэкӀахэр Гептадор, абым яуж Аристотелымрэ абы и гъэса Теофрастымрэ, псэ зыӀуту хъуар я гурыӀуэгъуэхэмкӀэ зэгъэзэхуэгъуэ шъэныгъэм иратаху. Абыхэм организымхэм системэ фӀыуэ зэгъазэхуамкӀэ зэхагъэкӀахэ. КъэкӀыгъэхэр - жыгхэмрэ удзхэмрэкӀэ зэхагъэкӀахэт, псэушъхьэхэр - гупитӀ лъышӀыӀэхэр лъыхуабэхэр джоуэ зэхагъэкӀахэ. Апхуэду системэр къежьа, дунем и зэгъэзэхуэгъуэ щыӀэр зыгъэлъагъуэр. ЗекӀуэшхуэхэм я зэманыгъуэм, шъэныгъэ хулъхугъэхэм нэхъыбу амал ягъуэта, я хэшъыкӀыгъухэр дуней зэхэтыкӀэмкӀэ хагъэхъуэну. XVI - XVII лъэхъэнэхэм хуабжу дуней зэхэтыкӀэм и зэгъэшъэным похьэхэ цӀыхухэр. 1735 гъэм Карл Линнейм тхылъ «Systema naturae». Абым дунем тет псэ зыӀуту хъуар «лъэпкъыгъуищкӀэ» зэхигъэкӀахэ: минералхэр, къэкӀыгъэхэр, псэушъхьэхэр джоуэ. Абым пэмыкӀыу Линнейм рангиплӀ къигъэшъхьэпа: классхэр, зэхэдзыгъэ, лъэпкъхэр, лӀэужъыгъуэхэр джоуэ. == ТехьэпӀэхэр == классификациэмрэ шэныгъэ зэхэгъэкӀынымрэ теухуэгъуэ тхылъ

Source: original
КӀуэкӀуэ Валерэ

КӀуэкӀуэ Валерэ, Мухьэмэд и къуэ - адыгэ къэрал лэжьакӀуэ цӀэрыӀуэ, КъБР-м и япэ Президент. КъБР-м, УФ-м я политикэ, экономикэ, щэнхабзэ зыужьы­ныгъэхэм хуищӀа хэлъхьэныгъэм къалъыту къыхуагъэфэщащ дамыгъэ лъапӀэ куэд: «Хэкум и пащхьэм щиӀэ фӀыщӀэхэм папщӀэ» орденым и II, III нагъыщэхэр; ГуащӀэдэ­кӀым и Бэракъ Плъыжьым, «ЩӀыхьым и Дамыгъэ», Зэныбжьэгъугъэм, Жэпуэгъуэ Революцэм я орденхэр. == Биографиэ == КӀуэкӀуэ Валерэ 1941 гъэм Къруукъуэ къалэм къыщалъхуащ. Курыт школыр къиуха нэужь, абы агро­ном ӀэщӀагъэмкӀэ щӀэныгъэ нэ­хъыщхьэ щызригъэгъуэтащ КъБКъУ-м. 1964 гъэм КӀуэ­кӀуэм лэжьэн щыщӀидзащ Бэхъсэн щӀыналъэм щызэхэт «Трудовой горец» колхозым. 1970 гъэм Мэкъумэш хозяйствэм и экономикэмкӀэ Союзпсо щӀэ­ныгъэкъэхутакӀуэ институтым и аспирантурэр Мэзкуу къыщиухри, ар лэжьакӀуэ ирагъэ­блэгъащ КъБАССР-м Мэкъумэш хозяйствэмкӀэ и минис­терствэм и къудамэм и уна­фэщӀу, иужькӀэ «Лэскэн» совхозым и директор ящӀащ. 1974 гъэм къыщыщӀэдзауэ илъэси 9-кӀэ КӀуэкӀуэ Валерэ Аруан куейм и Ӏэтащхьэу лэжьащ. Къэралыр щытыкӀэ гугъум щихуа 90 гъэхэм ирихьэлӀэу КӀуэкӀуэ Валерэ КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и тхьэмадэт. Республикэм къыщыхъуа зэпэщӀэувэныгъэр игъэупщӀыӀун папщӀэ хэкӀыпӀэхэр къи­гъуэтащ. МазиплӀ нэхъ дэмыкӀыу хахащ Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэм и япэ Президенту. 1997 гъэм етӀану, 2002 ещану хахащ КъБР-м и Президенту. 2005 гъэм, жэпуэгъуэм и 29 дунейм ехыжащ. КӀуэкӀуэ Валерэ пщӀэшхуэ щиӀащ Къэбэрдей-Балъкъэрми Урысей Федерацэми. УФ-м ФедерацэмкӀэ и Советым и УнафэщӀым и къуэдзэу, Къэрал Советым хэту, ар жы­джэру хэлэжьыхьащ мыхьэнэшхуэ зиӀэ Ӏуэхухэр зэфӀэхыным, цӀыхубэм я сэбэп зыхэлъ унафэхэр къэ­щтэным икӀи гъэзэщӀэным. == Унагъуэ == Щхьэгъусэ Виолеттэ, Таубий ипхъу; и къуэ Къэзбэч, и пхъу Лэрисэ. == ТехьэпӀэхэр == Политик цӀэрыӀуэ, къэрал лэжьакӀуэ пашэ

Source: original
ЩӀымахуэбзу

ЩӀымахуэбзу (лат-бз. Melanocorypha yeltoniensis) - уэгунэбзу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == И теплъэр зэфэзэщу фӀыцӀэщ, лъэдийхэри апхуэдэщ, пэр щхъуафэщ. Анэм и теплъэр гъуабжэщ, кусэ куэд хэлъу, ныбэ щӀагъыр хужьщ. == Здэпсэур == ЩӀымахуэбзухэр Индылыпэм и Ӏэгъуэблагъуэхэмрэ Къазахъстэнымрэ я деж хъунгъалӀэ къызэбэкӀ губгъуэхэм, уэгъупӀэ ныкъуэхэм я нэмыщӀ зыщӀыпӀи щыгъуалъхьэкъым, нэмыщӀ хэкухэм уащӀыӀущӀэр ди деж зэзэмызэ щилъэтыкӀкӀэщ. Ищхъэрэ Къаукъазым къыщылъатэр щӀымахуэ щӀыӀэхэращ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
МутӀыхъуасуа

МутӀыхъуасуа (ур-бз.: Пластунка) - Урысейм, и Краснодар къэралым Щачэшхуэм хэт Хьуэдз куейм щыщ хьаблэ. Щачэпсым и псыхъуэм дэт == Тхыдэр == Урыс-Къаукъаз зауэр имыух кӀышъэ ижьыгъурабгъу ӀуфэмкӀэ щыӀа хьаблэ лъэныкъуэр убых хьаблэ нэхъ иным хэту щыта, Бэрзэдж лъэпкъым яуэ. МутӀыхъуасуа-хьаблэр Псыхэ къыздыкӀэж шӀыпӀэм нэгъунэ нэсыт. Хьаблэм ипшъэ лъэныкъуэм ( Япэрей ДэхьапӀэ, Гупэ ДэхьапӀэм идежь ? ) ТхьалъэӀу жыг - Къэдабэщиху къэкӀт, 1920 гъэ нэс ита а шӀыпӀэм, яужм ираха. А жыг кӀагъым идежь гъатхэпэмазэм икӀэм, 1864 гъэм адыгэм хасэ здырагъэкӀукӀар, я тхьамаду Бэрзэдж Карантыхъу. А хасэра унафэ къызхэкӀар убыху хъуар шӀыналъэм икӀыну. === Япэрей ДэхьапӀэ, Гупэ ДэхьапӀэ === Япэрей ДэхьапӀэ, Гупэ ДэхьапӀэ шхуӀар - псыхъуэм идежь къурщытӀ лъэныкъуитӀымкӀэ зэхуэзэт, дэхьапӀэм ехьчу. Мывэ къыхахурэ, къалэ щашьым къуршъхэр ираха. 1865 гъэм иджырей МутӀыхъуасуам идежь къэзакъхэм я унагъуэхэр тӀысын кӀадза. Хьаблэм Пластунка траӀуэ. 1881 гъэм къыщыкӀэдзауэ 1894 нэгъунэ курджы унагъуэ 80 хуэдиз дотӀысхьар.

Source: original
Гуадалахара

Гвадалахара, (эсп.) Guadalajara, главный город федералного штата Халиско, положеный на западѣ середньой части Мексикэ в надморской высотѣ около Шаблон:Nowrap в пасмѣ климы сухой и мягкой (выявши сезону дожди в добѣ од юла до середины септембра). == Жерела и одказы == Guadalajara. //Encyclopedia Britannica (Шаблон:HumanizeDate). Еплъахэщ 12 Бадзэуэгъуэм и 2021.(индж.)

Source: original
ТхьэлӀыкӀуэ Мыхьэмэд

ТхьэлӀыкӀуэ Мыхьэмэд (хьэр-бз. مُحَمَّد) - Хьэрып дин пащэ, реформист, дзэпщ, политикист. Мыслъымэнхэм я фӏэщ мэхъу Тхьэм тхьэлӀыкӀуэ (бегъымбар) куэд, псалъэм папщӏэ, Ибрэхьим, Хьисэ, Мыхьэмэд, къигъэкӏуауэ цӏыхухэм гъуэгу захуэ ирагъэлъагъун икӏи хабзэ тэмэм ирагъэщӏэн папщӏэ. Ислъамым деж Мыхьэмэдыр иужьрей бегъымбару ялъытэ. Къурӏэныр мыслъымэнхэм я тхылъ лъапӏэщ. Мыслъымэнхэм я фӏэщ мэхъу Къурӏэныр бегъымбар Мыхьэмэд мелыӏыч Джэбрэил къыхуихьауэ. Мыслъымэнхэм хабзэу яӀэщ бегъымбар Мыхьэмэд и цӀэр къыщраӀуэкӀэ "саллаллахьу алэйхьи уэ сэллэм" жаӀэу. == Биографие == Бегъымбар Мыхьэмэд 570 гъэм Мэччэ къалэм къыщалъхуащ. И анэ Аминэ дунейм ехыжащ ар илъэсих щыхъум. Абы и ужькӏэ, и адэшхуэ Ӏэбдул-Мутӏэлиб хуэсакъащ, ауэ ари дунейм ехыжащ. Ӏэбдул-Мутӏэлиб и ужькӏэ, Мыхьэмэд и адэ къуэш Абу Тӏэлиб Мыхьэмэд хуэсакъащ. Щӏалэ цӏыкӏуу, Мыхьэмэд и адэ къуэшым и гъусэу сату гъуэгуанэхэм тетащ. Ар хьэрыпхэм я тхьэ куэд зиӏэ диным арэзы техъуэртэкъым икӏи зы Тхьэ закъуэм и фӏэщ хъурт. Абы къыщынэмыщӏауэ, хьэрыпхэм я хабзэ гуэрхэр, псалъэм папщӏэ хъыджэбз цӏыкӏухэр яукӏыныр, емыкӏушхуэу икӏи къыкӏэрыхуауэ къилъытэрт. Абы куэдрэ Хьирэ Бгым дэкӏырт, езыр-езыру гупсысэну. 610 гъэм, илъэс плӏыщӏым иту, медитацэ щищӏым, абы Джэбрэил ӏущӏащ икӏи КъурӀэным и япэ Іэятхэр къыхуехащ: "Къеджэ, уи Тхьэу псори къэзыгъэщIам, цIыхур ткIуэпс пцIам къыхэзыгъэщIыкIам и цIэкIэ къэубли! Къеджэ! Уи Тхьэр я нэхъ такIуэщ, Аращ цIыхур къэлэмкIэ тхэуэ езыгъэсар, цIыхум имыщIэри езыгъэщIар." Мыхьэмэд и унэм игъэзэжри и щхьэгъусэ Хъэдиджэ къыжриӏэжащ къэхъуар. Япэ щӏыкӏэ, Мыхьэмэд КъурӀэныр и унагъуэмрэ и ныбжьэгъу гъунэгъухэмрэ яхуиӏуэтэжу щытащ. Ауэ зэман дэкӏри, абы цӏыхубэм яхэту жиӏащ езыр Тхьэм и лӏыкӏуэу. Мыхьэмэд жиӏэрт цӏыхухэм ягу иримыхь Ӏуэху куэд, псалъэм папщӏэ: "Зы Тхьэ закъуэщ щыӏэр", "Бзылъхугъэхэми яӏэщ хуитыныгъэ", "ПщылӀхэри цӏыхущ". Мэччэ дэс цӏыху куэдым ягу ирихьыртэкъым Мыхьэмэд жиӏэхэр. Ауэ щыӏэт абы и уазхэм едаӏуэу, и псалъэхэм едэӏу цӏыхухэри. Мы цӏыхухэрат япэ дыдэу мыслъымэн хъуахэр. Мэччэ къалэ и пашэхэм мыслъымэн хъуахэр яукӏырт, ягъэпщылӏырт, Мыхьэмэд и псалъэхэр ямыгъэбэгъуэн щхьэкӏэ, ауэ ахэр къехъулӏакъым. Мыхьэмэд ирагъэблэгъащ Мэдинэ, Хьэрып щӏыналъэм хыхьэ нэгъуэщӏ зы къалэм. Абы мурад ищӏащ абы кӏуэну, нэхъ шынагъуэншэти. Мэдинэ дэсхэр мыслъымэн хъуащ икӏи Мыхьэмэд я унафэщӏу къащтащ. Мэччэ и пашэхэм унафэ ящӏащ Мыхьэмэд яукӏыну, Мэдинэри зэтракъутэну, абы къыхэкӏыу дзэшхуэ зэхуашэсащ Мэдинэ техьэну. Зауэ куэд екӏуэкӏащ Мэдинэ мыслъымэнхэмрэ Мэччэ мушрикхэмрэ я зэхуаку, икӏэм-икӏэжым мыслъымэнхэр текӏуащ икӏи Хьэрып щӏыналъэм ис псори мыслъымэн хъуащ. Мыхьэмэд тхыгъэхэр иригъэхьащ дуней псом и унафэщӏхэм, псалъэм папщӏэ, Ромэ Императорым, Перс Пащтыхьым, Эфиопиэм и Пщышхуэм. Эфиопиэм и Пщышхуэм къищтащ Мыхьэмэд и ислъам ирихьэлӏэныр икӏи мыслъымэн хъуащ. Мыхьэмэджиӏащ езыр дунейм ехыжа нэужь ислъамыр дуней псом зэрыщызэлъыӀэсэнур. Ар 632 гъэм дунейм ехыжащ. И лӏэгъуэм, иужьрей уазыр итащ икӏи жиӏащ мыгувэу зэрылӏэнур. Ар дунейм ехыжа нэужь, ислъамыр псынщӏэу дуней псом щызэлъащӏысащ, псом хуэмыдэу Африкэм, Азиемрэ Европэмрэ. Ислъамыр дуней псом щынэхъ псынщӏэу зызыубгъу динщ.

Source: original
Мэлыхъуэбзу

Мэлыхъуэбзу (лат-бз. Alauda arvensis) - уэгунэбзу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == Унэбзум хуэдизынщ, и кӀыхьагъыр см. 18, дамэ лъэныкъуэр - 9,9-12,4; къешэч г. 40-м нэс. Быдэу зэхэщӀыхьащ, щхьэшхуэщ. И теплъэкӀэ гъуабжэщ, щхъуэ-гъуэжьыфэ-хужь ӀэпапӀэхэр хэлъу, дамэхэм хужь кусэ тӀурытӀ пхокӀ. Къабзий пхъашэ гъунэхэр хужьщ. == Здэпсэухэр == Щогъуалъхьэ мэкъупӀэхэм, мэз лъапэхэм, мэз гъуапэхэм. КӀэцӀын яухри мэгъуэлъхьэж мэлыжьыхьым и кӀэхэм. ЩӀыӀэм къигъэзэжу уэс къесмэ анэхэм шыӀэныгъэшхуэ яхэлъу абгъуэм тесщ икӀи хуабэм къигъэзэжыхуэнкӀэ джэдыкӀэхэр ягъэупщӀыӀукъым, ехъулӀэныгъэкӀи кърашын яхузэфӀокӀ. == Ӏусыр == Куэду яшх удзыжь жылэ, хьэцэпэцэ, гъавэ щхьэмыжым илъэлъахэр, мэкъуэмэш къэкӀыгъэхэм зэран яхуэхъу хьэпщхупщхэр. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Хыбабыщ

Хыбабыщ (лат-бз. Phalacrocorax carbo) - хыбабыщ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == ПӀыщэщ, къешэч ч. 3 нэс, дамэ лъэныкъуэр см. 38 нос. Теплъэр фӀыцӀэщ, домбеякъ-удзыфэ къыщӀэуэу, щӀагъыр щӀыхуфэщ. Жьэгъу пцӀанэр, нэкӀыхэр тэхуфэщ, лъакъуэхэр фӀыцӀэщ, пэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ. == Здэпсэур == Ину зызубгъуа лӀэужьыгъуэщ - щыӀэщ ФӀыцӀэм, МыутӀэм, Къарс хыхэм я псыпэ Дунай, Индыл, Псыжъ, Тэрч, Урал яхэм къынэмыщӀауэ, КъухьэпӀэ Еуропэм, Африкэм, Азиэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэм. ЩӀымахуэр здэгъакӀуэ щӀыпӀэхэм ящыщщ Хы Къарс и ипщэ ӀуфӀэхэр. Хыбабыщхэм я бжьыгъэр иужьырей илъэсхэм хэпщӀыкӀыу зэрыхэхъуэр, бдзэжьейм зэрегуауэм къыхэкӀыу, къэгъэувыӀэн хуейуэ ӀэщӀагъэлӀхэм къалъытэ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Къамылбзу

Къамылбзу (лат-бз. Acrocephalus arundinaceus) - вэд лъэпкъым и нэхъ лӀэужьыгъуэ инхэм ящыщщ. == Теплъэр == ТхыцӀащхьэр щхъуэ-гъуэжьыфэщ, ныбэ щӀагъыр хужь-фӀеифэщ, гъуэжьыфэ мащӀэ къыщӀэуэу. Нащхъэм къыщыщӀедзэри щхьэбгъухэмкӀэ ирокӀуэ кусэ гъуэжьыфэ кӀыхь. == Здэпсэухэр == Къамылбзур щопсэу Еуропэм, Азиэм, Аустралиэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэм, мэлъэтэж. Щогъуалъхьэ зи Ӏуфэ зэщӀэкӀа хыкъумхэм, псы инахэм, псыпцӀэхэм я деж. Ди хэгъуэгум щӀымахуэри щрах. == Ӏусыр == Нэхъыбэу яшх цӀыв, шейтӀанзешэ, бадзэ, псым и гъунэгъуу щыӀэ нэгъуэщӀ гъудэбадзэ лӀэужьыгъуэхэр; нэхъ мащӀэу - шынакъыкӀ, хьэндыркъуакъуэ шырхэр. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Намибие

Намибие - Африкэм ит къэралщ. Къалэ нэхъыщхьэр - Виндхук. Нэбгырэ млн 2.3 хуэдиз щопсо. Хэгъэгум иубыдыр 825 418 км². Бзэ нэхъыщхьэр - инджылыбзэрщ. Къэрал лӀышъхьэр - Хаге Гейнгоб. Хэгъэгу тхьамадэр - Саара Куугонгельва-Амадхила. == Географие == Гъунэгъухэр: South Африкэ Республикэ, Анголэ, Замбие, Ботсванэ. Африкэ ипщэм ипӏэр иӏыгъщ, Атлант Океаным и Ӏуфэм тетщ. == Тарихъ == 1990-рэ гъэм щхьэхуиту хъуа. Абы ипэкӀэ South Африкэ Республикэм игъэконтроларт.

Source: original
Къазмакъбзу

Къазмакъбзу (лат-бз. Phoenicurus erythrogastrus) - жьыкъан лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == Щхьэщыгур, пщэр - хужьщ; натӀэр, щхьэбгъухэр, жьэгъур, бгъащхьэр, дамэхэр, тхыцӀэр - фӀыцӀэщ. Анэхэм я тхыцӀэр щхъуэ-гъуэбжафэщ, ныбэ щӀагъыр нэхъ хужьыфэщ. == Здэпсэухэр == Щопсэу Азиэ Курытым, Алтайм, Къажэрым я бгылъэ щӀыпӀэхэм, Къаукъазым. И бжыгъэкӀэ курытщ. Мы лӀэужьыгъуэр Къаукъазым щымащӀэщ, ауэ мылъэтэжу щопсэу. Гъэмахуэм щыплъагъунущ къущхьэ щӀыпӀэхэм, бжьыхьэ-щӀымахуэм - псыхъуэ гъурцхэм, банэ мэзхэм. == Ӏусыр == Нэхъыщхьэу къэкӀыгъэ жылэщ, псом хуэмыдэу къазмакъейр фӀыуэ ялъагъур. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Салвадор

Салвадор ерэ Республикэ Салвадор (исп-бз. República de El Salvador) - Ишъхъэрэ Америкэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщхьэр - Сан-Салвадор. Абы и гъунэгъухэщ Ондурас дыгъэкъуэкӀыпӀэмкӀэрэ ишхъэрэкӀэрэ, Гуатемалэ дыгъэкъухьэпӀэмкӀэ, ипшэкӀэ Хышхуэ Щэхум бгъэдохьэр. И инагъыр - 21 мин км². Джылэр - миллиуаниблым ноблагъэ.

Source: original
Ӏуфэбзу

Ӏуфэбзу (лат-бз. Tringa stagnatilis) - сыр-сыр лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == ӀуфэджэдцӀыкӀум нэхърэ мащӀэу нэхъ инщ, и теплъэри нэхъ зэхэдзащ, гъуабжэ-щхъуэ ӀэпапӀэхэр къебэкӀыу, бгъэр ныбэщӀагъым нэсу хужьщ, ӀэпапӀэхэр къыреху. == Здэпсэухэр == Щогъуалъхьэ Ӏуфэджэдхэм уащыпэщӀэхуэ щӀыпӀэхэм, и бжыгъэкӀи нэхъыбэщ. Мэлъэтэж. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original