AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Айран

Айра́н - турахха эбэтэр катыкка оҥоһуллубут үрүҥ ас, түүр, хотугу кавказ, соҕуруу кавказ, балкан норуоттарыгар баар кефир бииһин ууһа. Атын атын омуктарга уонна атын атын тылларга айран араастык, тус туспа ааттанар, оҥоһуутун тенхологията эмиэ кыратык араастаһар. Ол гынан баран, кинини, сүрүннээн, аһыйбыт үүт бактерияларыттан оҥороллор. Аны туран, биир сиргэ олорор, көһө сылдьыбат норуоттар айрана убаҕас, утаҕы ханнарар буоллаҕына, көс олохтоох омуктар киэнэ сүөгэйгэ майгынныыр хойуу буолар. Тоҕо диэтэххэ, хойуу аһылык айаҥҥа илдьэ сылдьарга быдан табыгастаах. Ол эрээри, көс олотхоох омуктар айраны сиэхтэрин иһиэхтэрин иннинэ уунан, үүтүнэн эбэтэр кымыһынан убаталлар (көс олотхоох омуктар убатыбыллыбыт айраны суусаб, чалап, шалап дииллэр). Сыатын састааба араас буолуон сөп. == Састааба уонна микробиологията == Айраны (төрүт, саамай былыргы көрүҥүн) ынах үүтүгэр ууну уонна тууһу эбэн оҥороллор. Ардыгар ынах үүтүн оннугар коза эбэтэр бараан (хой) үүтүн туһаналлар. "Болгар палочкатын" сакыбааскатыттан уонна Streptococcus thermophilus оҥоһуллар. Айан сүрүннээн 94 %-на уу, 1,2-1,5 %-на сыа, 1,7 % белок уонна 0,75 % үүт кислотата буолар. Болгар айрана ордук аһыы буолар, 1,16 %-ҥа тиийэ. Аан бастакы сакыбааска быһыытынан онно ньирэй сычугун туһаналлар. Ол инниттэн сычугу тууһууллар уонна хатараллар. Айраны оҥордоххо, ол тобоҕунан эмиэ бэлэм аһытыы оҥоруохха сөп буолар. Айран - аҕыйах колорийдаах утах, кини колорийнаһа 100 грамҥа 25-тэн 60 килокалорийга диэри халбаҥныыр, сыатыттан көрөн. == Олохтоох омуктар айраннара == Бу айран оҥоһуллуутун биир сүрүн уратыта диэн, катыгы кытта оргуйбут тымныы ууну эбэтэр муустаах (муус кыырпахтарын кытта) минирельнай ууну кытта буккуйаллар. Онтон саамай үчүгэйэ уута 1/3, оттон мууһа 1/10 арыый кыра буоллаҕына табыллар. == Көс омуктар айраннара == Айраны үүтү аһытан, ону аһытыыны кытта тирии бурдюкка уган акка мэҥэһиннэрэн оҥороллор. Аныгы кэмҥэ үүккэ аһытыыны кутан баран, сылаас сиргэ туруоран хоннороллор. Аччыктаабыты аһардарга хойуу айраны сииллэр. Оттон утаппыты аһардарга, айраны ууну, үүтү кытта холбуу убатан иһэллэр. == Бырамыысыланнай оҥоруу == Айраны аан бастаан бырамыысыланнай таүымнаахтык ааспыт үйэ 70-с сылларыгар Ставрополь кыраайыгар, Узбекистаҥҥа уонна Азербайджаҥҥа оҥорбуттара. == Эбии көр == Агаран, ак-айран - туркмен куукунатын аһа Тан (утах) Кефир Шубат, чал Курт (ас) Чалоп, шалап Ласси (утах) Ирьян - казактар оҥорор барыйааннара Турах (чуваш. турӑх) == Литэрэтиирэ == Похлёбкин В.В. Айран // Кулинарный словарь. - М.: Э, 2015. - С. 14-15. - 456 с. Похлёбкин В.В. Айран // Национальные кухни наших народов. - М.: Лёгкая и пищевая промышленность, 1983. - С. 287-288. - 304 с.

Source: original
Лебедев Георгий Иванович

Лебедев Георгий Иванович - Саха сиригэр Гражданскай сэрии кэмигэр "кыһыл террор" идеолога, уобалас губчекатын бэрэстээтэлин Агеевы уонна Губревтрибунал бэрэстээтэлин Козловы кытта былааһы бэйэлэрин илиилэригэр түмпүт уонна ону кэрээнэ суохтук туһаммыт "триумвират" чилиэнэ, ол саҕана Саха уобалаһын ВКП(б) Губбюротун сэкиритээрэ. 1886 сыллаахха Липецкэйгэ төрөөбүт, орто үөрэхтээх. 1905-06 сс. Петербурга аптекаҕа провизор көмөлөһөөччүтүнэн үлэлээбит, бастакы өрөбөлүүсүэ кэмигэр меньшевиктэри кытта чугаһаспыт. 1906 сыллаахха Иркутскайга көспүт, онно областниктарга кыттыспыт, суруналыыстаабыт. 1910 сыллаахха Петербуурга төннүбүт, 2012 сыллаахха кэтэхтэн Москубатааҕы университет фармацевтикаҕа салаатын бүтэрбит. Бастаан сурунаалга, онтон Мурманскай тимир суолун тутар управлениеҕа үлэлээбит. 1917 сыллаахха меньшевиктэртэн тэйэн эсердэр партияларыгар киирбит. 1918 сыллаахха аҕыйах ый Петербуурга тахсар "Вольная Сибирь" хаһыат эрэдээктэринэн үлэлээбит, онтон сэбиэскэй тэрилтэлэргэ үлэлээбит. Дьокуускайга 1921 сыл бэс ыйыгар өрөпкүөм бэрэстээтэлэ Максим Аммосов көрдөһүүтүнэн хомуньуус баартыйа киин кэмитиэтэ тэрийбит 44 киһилээх хомуньуустар бөлөхтөрүн састаабыгар кэлбит. Бу бөлөх олохтоох баартыйа тэрилтэтин күүһүрдэр соруктааҕа. Бэс ыйын 22 күнүгэр РКП(б) губбюротун бөрөсүүдьүмэ тэриллибит, онно үс киһи киирбит: Лебедев бэрэстээтэл, Агеев, Козлов чилиэнэр. Былааска кэлээт кинилэр бэлиитикэлэрин кытта сөбүлэспэт олохтоох сахалары национализмҥа буруйдаан барбыттара, "уезд үлэһиттэрин саҥардар" сылтахтанан Бараховы Бүлүүгэ, Ойуунускайы Өлүөхүмэҕэ ыыппыттара.

Source: original
Куулар, Дондук

Дондук Куулар (тув. Куулар Дондук; 1888-1932) - тыва судаарыстыбаннай уонна бэлитиичэскэй диэйэтэлэ, Тыва Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтин Аччыгый Хуралын Бүрүсүдьүүмүн бэрэссэдээтэлэ. == Биографията == Шеми (билигин Тыва Дзун-Хемчикскэй кожуунун Шеми сэлиэнньэтэ) түөлбэтигэр олорбут орто-сэниэ арат уола. Ургеҕэ уонна Үөһээ Чадан хүрэҕэ баар будда манастыырдарыгар үөрэммит Кепши диэн учуонай истиэпэннээҕэ, Үөһээ Чадан хүрэ биллэр лаамата этэ. Оччолорго саҥа үөскээн эрэр тувин интэлигиэнсийэтин орто сүһүөх бэрэстэбиитэлэ этэ. Бэйэтин кэмигэр былыргы, ааспыт кэм уонна аныгы бириэмэ култуураларын дьүөрэлээн олоххо киллэрэ сатаабыта. 1925-1929 сыылардаахха -- Тыва Норуодунай Өрөспүүбүлүкэтин (1926 сыллаахха диэри -- Танну-Тыва өрөспүүбүлүкэтэ) Аччыгый Хуралын Бүрүсүдьүүмүн иккис бэрэссэдээтэлэ (бырабыыталыстыба салайааччыта) уонна тас сибээс дьыалаларын миниистирэ. 1925 сыл сайынагар Москубаҕа ыытыллыбыт Танну-Тыва уонна ССРС дипломаттыы сыһыаннаһыыларын олохтуур кэпсэтиилэргэ барбыт дэлэгээссийэ сайааччыта. 1925 сыллаахха балаҕан ыйын Тыватааҕы эргиэн-бырамыысыланнас баана (Тувинбанк) тэриллибитин кэннэ, баан Сүбэтин бастакы бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыт. Оччотооҕу кэм салайааччыларын үгэһинэн, буддизмҥа уонна сангхаҕа сиэрдээхтик сыһыаннаһара. 1927 сыллаахха ТНР Миниистирдэрин Сэбиэтин биир мунньаҕар уопсастыбаҕа буддизм оруолун туһунан маннык эппитэ: «Күн бүгүн биһиги, тыва норуота, көҥүл өрөспүүбүлүкэ буолабыт. Ол гынан баран, кэккэ быһыынан-майгынан сибээстээн, уонна ылыммыт Төрүт сокуоммут быһыытынан, таҥара дьиэтэ судаарыстыбаттан туспа барар уонна религия хас биирдии гражданин тус дьыалата буолар. Нэһилиэнньэ улахан аҥаара хайдах эрэ арахсыбыт, сокуон таһыгар сылдьар курдук». 1932 сыллаахха "өрөбүлүүссүйэни утары үлэни-хамнаһы ыыппытын иһин" буруйдаммыта уонна Буян-Бадыргыны кытта ытыллыбыта. 2007 сыллаахха үтүө аата реабилитацияламмыта. == Литэрэтиирэ == Монгуш Байыр-Оол «Тайный курьер» Буяна-Бадыргы - «Тувинская правда», 11.12.2014 No 139

Source: original
Ауэзов Мухтар Омарханович

Мухтар Омарханович Ауэзов - сэбиэскэй кэмнээҕи казах омук улуу суруйааччыта, драматура, учуонайа, педагога. Мухтар Омарханович Ауэзов 1897 сыллаахха балаҕан ыйын 28 күнүгэр Семипалатинскай уобаласка, билиҥҥинэн Абай оройуонугар күн сирин көрбүтэ. М.Ауэзов 1961 сыллаахха бэс ыйын 27 күнүгэр 63 сааһыгар бу олохтон барбыта. Революция дьалхааннаах сылларыгар М.Ауэзов Киргизия өрөспүүбүлүкэтин киин ситэриилээх кэмитиэтигэр эппиэттиир сэкирэтээринэн үлэлээбитэ. Гражданскай сэрии кэмигэр Колчагы утары сэриигэ кыттыбыта. Мухтар Ауэзов 1959 сылтан Ленин бириэмийэтин, 1949 сыллаахтан Сталин бириэмийэтин бастакы истиэпэннээх наҕараадалар лауреаттара. 1946 сылтан Казахскай ССР А.Н. академига, уһулуччу чулуу өйдөөх, дэгиттэр сатабыллаах уопсастыбаннай диэйэтэл. 1980 сыллаахха балаҕан ыйыгар Казахскай ССР - га Саха литературатын күннэригэр биһиги суруйааччыларбытын кытта көрсүһүүгэ кыттыбытын туһунан Иван Федосеев «Көрсүһүүлэр уонна санаалар» диэн ыстатыйатыттан билэбит. Алма-Атаҕа икки күннээх истиҥ көрсүһүү кэмигэр саха суруйааччыларын Суорун Омоллоону. Иннокентий Эртюковы, Николай Габышевы, Иван Федосеевы. Алексей Михайловы, Гавриил Колесовы, Иван Егоровы арыаллаан илдьэ сылдьыбыттар, Джамбул куораты кытта билиһиннэрбиттэр. Онно туох ханнык иннинэ В.И.Ленин памятнигар, Албан Аат мемориалыгар веноктары уурбуттар, кыраайы үөрэтэр музейга сылдьыбыттар Джезказганскай уобаласка С.Т.Руфов - салайааччы, Н.Е.Мординов - Амма Аччыгыйа, В.С.Соловьев - Болот Боотур, Л.Попов, А.Сыромятникова, С.Тимофеев, Н.Босиков , С.Шевков, арыалдьыттар Казахскай ССР Суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын сэкирэтээрэ Б.Тлегенев уонна поэтесса А.Бахтыгереева сылдьыбыттар. Бөлөхтөр уобаластартан төннөн баран Алма-Ататтан сэттэ аҥар көстөөх сиргэ, Джамбул олорбут дьиэтигэр - литературнай-мемориальнай музейга уонна кини мавзолейыгар тахса сырыттылар, онно делегацияны улуу акын сиэнэ, Казахскай ССР культуратын үтүөлэээх үлэһитэ, акын Алимкул Джамбулов домбраҕа доҕуһуоллаан ырыанан эҕэрдэлээтэ, итини тэҥэ Алма-Атаҕа М.Ауэзов аатынан академическай театры , искусство государственнай музейын, Казахстан норуотун хаһаайыстыбаларын ситиһиилэрин быыстапкатын, Мухтар Ауэзов уонна Сабит Муканов музей дьиэлэрин көрүү-истии буолла. Мухтар Ауэзов айар үлэтин уһулуччулаах ситиһиитинэн аатырбыт Абай Кунанбаев туһунан «Абай суола» диэн арамаана буолар. Мухтар Ауэзов сырдык мөссүөнэ, кини инникини өтө көрүүтэ, норуотун туһугар олорбут чаҕылхай олоҕо, айар үлэтэ умнуллубат, кэнчээри ыччат кини аатын, айар үлэтин кэриэстиир, сүгүрүйэр, киэн туттар. == Туһаныллыбыт литература == 1. Иван Федосеев. Көрсүһүүлэр уонна санаалар. Хотугу сулус. 1981. 2. Кынаттаах Тулпар дойдутугар. Хотугу сулус 1981. 3. Интернет ситимиттэн

Source: original
МАГАТЭ

Аан дойдутааҕы атом энергиятын агенствота (Магатэ) - атомы эйэ иһин туттала сайдыытын уонна сэрии туһугар тутталы утары охсоһор аан дойдутааҕы тэрилтэ. 1957 сыллаахха автономной агенство курдук тэриллибитэ. Бастаан ХНТ иһигэр тэриллибэккэ эрэ, кэнники ХНТга отчуоттуур буолбута. Штаб-квартирата Венаҕа турар, уонна икки региональнай офистаах - Торонтоҕа уонна Токиоҕа. Урукку тойоно - Мухаммед Эль Барадей 2005 сыллаахха Нобель наҕараадатын ылбыта, эйэ иһин охсуһуутун иһин. Билигин тойоно - Юкиа Амано.

Source: original
Түмэл

Түмэл эбэтэр мусуой (нууч. музей диэн тыл гир. μουσεῖον - Муузалар дьиэлэрэ диэн суолталаах тылтан тахсыбыт) - устуоруйа, култуура хаамыытын кэрэһэлиир малы-салы хомуйар, үөрэтэр, харайар уонна көрдөрөр тэрилтэ, эбии үөрэтэр-сырдатар уонна билиини тарҕатар аналлаах. Көмпүүтэр уонна интэриниэт сайдыбыттарын кэннэ араас диискэлэргэ уонна ситимҥэ виртуал түмэллэр үөскээбиттэрэ. 1946 сылтан аан дойдутааҕы тэрилтэ олохтоммута - ICOM (ааҥл. International Council of Museums). Бу тэрилтэ түмэллэри өйүүр уонна сайыннарар аналлаах. Билигин бу тэрилтэ 115 дойдуттан 27 000-тан тахса кыттааччылаах, ЮНЕСКО-ны уонна атын аан дойду тэрилтэлэрин кытта ситимнээхтик үлэлиир. ICOM хас үс сыл аайы ханнык эрэ дойдуга мустар.

Source: original
Африка Холбоhуга

Африка Холбоhуга (АХ) диэн Африка 53 дойдутун холбуур омуктар (дьаhалталар) икки ардыларынааҕы тэрилтэ. 2002 c. от ыйын 9 олохтоммута. Кини иннинээҕи Африка биир буолуутун тэрилтэтин солбуйбута. Тэрилтэ ордук дьоһуннаах быhаарыылара сыл аҥарыгар биирдэ буолар бары кыттааччы иллэр ил уонна дьаhалта баhылыктарын мунньаҕыгар ылыныллаллар. АХ секретариата, Африка Холбоhугун Хамыыһыйата, Этиопия киин куоратыгар, Аддис Абаабаҕа баар. Кыттааччы дойдулар: Гуинеяҕа, Мауританияҕа уонна Мадагаскарга быhаарылла илик политика кризистара буолбуттарыттан сылтаан, бу дойдулар кыттыылара быстах тохтотуллан турар. == Сигэлэр == Африка Холбоhугун Архыыптаммыт 2012, Муус устар 15 күнүгэр. официал саайта

Source: original
Александр Владимирович Сусоев

Александр Владимирович Сусоев - политик, уопсастыбаннай диэйэтэл, уһуйааччы. 1984 сыл балаҕан ыйын 8 күнүгэр Кэбээйи улууһун Тыайа нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 2006-2008 сс. СГУ устудьуоннарын тутуу этэрээттэрин ыстаабын салайааччыта, М.К.Аммосов аатынан Саха Государственнай Университетын үөрэх таһынан үлэ салайыытын тутаах исписэлииһэ. 2008-2019 сс. М.К.Аммосов аатынан СГУ/ХИФУ устудьуоннарын идэлээх сойууһун бэрэссэдээтэлэ 2019 сыл балаҕан ыйын 20 күнүттэн СӨ Ил Дарханын 751 нүөмэрдээх ыйааҕынан СӨ ыччакка уонна социальнай бодоруһууга Миниистирин бастакы солбуйааччыта. Наҕараадалара: - СӨ ыччат бэлиитикэтин туйгуна - Арассыыйа Федерациятын Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин махтал суруга - Арассыыйа Федерациятын Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин өйдөбүнньүк мэтээлэ - "Дьокуускай куорат ыччакка бэлиитикэтигэр кылаатын иһин" туйгун бэлиэ - "Звезда ССО" Арассыыйа устудьуоннарын этэрээттэрин туйгун бэлиэтэ

Source: original
Балаҕан ыйын 11 саба түhүүлэрэ

Балаҕан ыйын 11 саба түhүүлэрэ (атыннык Балаҕан ыйын 11 түбэлтэлэрэ эбэтэр 9/11) диэн балаҕан ыйын 11 күнүгэр 2001 c. АХШ утары Аль-Каида тэрийбит бэйэҕэ тиийиниилээх террор быhылааннарын серията. Ол сарсыарда, Аль-Каида 19 террориhа дьону тиэйэр түөрт авиалайнеры күрэтэн илдьэ барбыттар. Күрэтээччилэр авиалайнердартан иккитин Нью Йоркка баар World Trade Center игирэ баҕахтарыгар туһулаан харсыhыннарбыттар, онуоха бортка баар пассажирдар бары уонна тутууларга баар элбэх дьон өлбүттэр. Тутуулар икки чаас иhигэр сууллубуттар, чугастыы баар элбэх дьиэ эмиэ алдьаммыт. Үһүс авиалайнеры күрэтээччилэр Пентагон дьиэтигэр түһэрбиттэр. Төрдүс авиалайнер Пенсильвания штатыгар Шенксвилл куорат аттыгар баар хонууга хампы түспүт, экипаhа уонна сорох пассажирдара көтөр аалынан салайыыны террористардыын былдьаспыттарын кэннэ. Бу саба түһүүлэргэ бүтүннүүтэ 2,993 киhи өлбүт (олортон 19 террорист). Бу ахсааҥҥа 90 тахса араас дойду олохтоохторо бааллар. Балаҕан ыйын 11 түбэлтэлэрин кэнниттэн АХШ аан дойдутааҕы терроризмныын сэриини саҕалаабыттар. Ол иhигэр 2001 с. Афганистанҥа уонна 2003 с. Иракка кимэн киириилэр, Талибан уонна Саддам Хусейн режимнарын суулларар бастыҥ соруктардаах. Онтон ураты, АХШга дойду ис олоҕугар улахан дьайыылаах USA PATRIOT Act диэн федеральнай сиэр ылыныллыбыт. Саба түһүүлэр кэннилэриттэн Америка сорох үп биржалара кэлэр нэдиэлэ устата сабыллан турбуттар, салгын тиэйии уонна кутталтан харыстааhын индустриялара улаханнык ночоотурбуттар. == Саба түhүүлэр хронологията == 8:46:30 (олохтоох кэм) - American Airlines 11 сырыыта Boeing 767-200 WTC хоту баҕаҕыгар (WTC 1) кэтиллэр 9:02:59 - United Airlines 175 сырыыта Boeing 767-200 WTC соҕуруу баҕаҕыгар (WTC 2) кэтиллэр 9:37:46 - American Airlines 77 сырыыта Boeing 757-200 Пентагон дьиэтигэр кэтиллэр 10:03:11 - United Airlines 93 сырыыта Boeing 757-200 Пенсильвания соҕуруулуу арҕаатыгар баар Шенксвилл куорат аттыгар баар хонууга сууллар, Уашиҥтонтан 240 км хоту диэки.

Source: original
Дьахтар

Дьахтар - оҕо төрөтөн, эмиийдээн ийэ буолар оҥоһуулаах сааһын сиппит киhи. Кэпсэтиигэ бу тылы өссө арыый атын дэгэттээх тутталлар - эр киһи кэргэнэ, ойоҕо. Дьахтар аймах - киһи аймах оҕо төрөтөр дьоҕурдаах аҥаара (кыргыттары, дьахталлары, эмээхситтэри барыларын холбуу этэргэ). Сорох сиргэ дьахтары "йахтар", "майтал", "хотука" дииллэр эбит. === Христианство === Христиан дьахтарга эр киһи бас бэриниэхтээх. Эргэрбит кэс тылга көрөллөр эрээри, ийэ үрдүк суолтата уонна киниэхэ дириҥ ытыктабыл. Ийэҕэ убаастааһын аҕа буоларыгар ытыктааһынтан, ийэҕэ ытыктабылтан, ардыгар ордук ыарахан содуллаах буолуон сөп. Дьахтар христианствоны тарҕатыы дьыалатыгар сүҥкэн суолталааҕа биллэр. Ону тэҥэ дьахтар аҕабыыт сыарҕатыгар туттар кыаҕа суох, ол гынан баран, билигин ити быраабыла сорох динациятыгар хаттаан көрүллүбүт. === Ислам === Шариат эр дьон уонна дьахталлар эбээһинэстэригэр улахан уратыны көрөр. Араб аан дойдуга дьахтар эрин истиэхтээх, эр киһитинээҕэр кырата суох бырааптаах. Сороҕор кини статуһа кулут балаһыанньатыгар тиийэ түһэр. Онуоха исламҥа дьахтар үлэлиир эбээһинэһэ суох, дьахтар кэргэнин попечителлэригэр баар, оттон арахсар түгэнигэр махр тиксэр. == Дьахталлар дискриминациялара == История дьахталлар бааллара, оттон сорох дойдуларга гражданскай бырааптарга эр дьону кытары тэҥнээтэххэ, быыбар быраабыттан матарбыттара. Аан дойдуга барытыгар кэриэтэ былаас уорганнарыгар биллэрии. Холобур, АХШ-ка дьахталлартан ордук эр дьон, ол эрээри дьахталлартан 109-с ыҥырыы конгреһыгар дьахталлар-82 эрэ киһи, чуолаан дьахталлар-14 киһи (уопсай ахсаантан 14%), оттон дьахталлар палаталарын чилиэннэрин ортолоругар 68 киһи (15,6 %)[40]. Дьахталлар бырааптарын тупсарыыга икки сүүс сыл устата уларыйыылар ыытыллыбыттара эрээри, аан дойду парламеннарыгар дьахтар кыттыытын бырыһыана билиҥҥитэ аҕыйаҕа суох. Ону таһынан рудаҕа уонна Соҕуруу Африкаҕа дьахталлары парламеннарга кытыннарар квотаны ылыннахтарына, ССРС ыһыллыытын кэнниттэн, ити квотовай системалар постовой дойдуларга сотрудниктара сарбылланнар, бу региоҥҥа дьахтар бэрэстэбиитэлистибэтин сарбыллыыта Европаҕа тэҥнээтэххэ. Дьахталлар үлэлиир дискриминациялара эмиэ баар. Кини туруору сегацияҕа («өстүөкүлэ үрдүгэ» диэн ааттанар), дьахталларга үрдүк хамнастаах идэлэргэ уонна профессиональнай эйгэҕэ сыыһа- халты туттууга мэһэйдэри үөскэтэллэригэр мэһэйдэри үөскэтиэхтэрин сөп. 2013 с. аан дойду үрдүнэн 774 мөлүйүөн грамотнайа суох дьахталлар. Үксэ оскуолаҕа киирэ илик оҕолор уонна ыччаттар.

Source: original
Новосибирскай уобалас

Новосибирскай уобалас - Российскай Федерация субъега, Сибиирдээҕи Федерал уокуругар киирэр. Киинэ Новосибирскай куорат. 1937 с. Балаҕан ыйын 28 күнүгэр Алтаай кыраайын кытта арахсыы түмүгэр тэриллибитэ. Кэлин, 1943 с. Кемерово уобалаhа, онтон 1944 с. Томскай уобалас арахсаннар туспа субъект буолбуттар. Сибиир соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр сытар. === Урбанизация === Олохоохтортон 64,26 % куоракка олороллор, оттон 35,74 %, тыаҕа. Улахан куораттара: === Промышленность === Промышленность сүрүн хайысхалара:

Source: original
Артахинова Степанида Михайловна

Артахинова Степанида Михайловна - оҕунан ытыыга XIV Паралимпийскай оонньууларга боруонса мэтээллээх. == Олоҕун олуктара == 1989 сыллаахха балаҕан ыйын 13 күнүгэр төрөөбүт. == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == «Аҕа дойду иннигэр үтүөлэрин иһин» уордьан 2 ст. «Хотугу Сулус» уордьан Россия спордун үтүөлээх маастара XIV сайыҥҥы Паралимпийскай оонньуулар, боруонса призер (Лондон, Великобритания) == Сигэлэр == Артахинова Степанида Михайловна. Саха охчуттарын ситим-сирэ. Тургутулунна 22 От ыйын 2014.

Source: original
Вальди

Вальди - 1972 сыллаахха Германия Мюнхен куоратыгар Олимпия сайыҥҥы ХХ оонньуулара ыытыллыбыттара. Бу оонньуу ымыытынан Вальди диэн ааттаах таакса буолбута. Кини хара маҥнайгыттан олус киэҥник биллэн киирэн барбыт. Кини бэйэтин быһыытын-таһаатын оонньуу курдук оҥорбуттарын кэннэ, өссө таҥаска, араас иһиккэ, былакааттарга эмиэ баар буолбут. Дьиктитэ диэн, бу ымыы - Олимпия оонньууларын ымыыларыттан соҕотох дьиэ кыыла буолар. Халлаан күөҕэ сырдыга өҥнөөх, дьэрэкээн ойуулаах маайкалаах. Төһө да өрө көтөҕүллүүлээх, наар үөрүү эрэ аргыстаах көрүҥнээҕин иһин, кини Олимпия оонньууларын кыттааччыларыттан туох да итэҕэһэ суох дьаныардаах, дьүккүөрдээх, сымса. Германияҕа бу 1972 сыллааҕы оонньуулар эрэ иннинэ күрэхтэһиилэри сырдатар, сэһэргиир кинигэ оҥорон таһаарбыттар. Биллэн турар, Вальди ол кинигэ сүрүн уобараһа буолбута.

Source: original
Остуруок

Остуруок эбэтэр киирбит (нууч. острог) - 1) сэрии дьоно өр тохтуулларыгар анаан уһуктаммыт дүлүннэринэн туруору күрүөлэнэн бөҕөргөтүллүбүт сир; 2) бөҕөргөтүүлээх куорат; 3) түрмэ; 4) Уһук Хотугу дойду, Хотугулуу-Илиҥҥи Сибиир, Ыраах Илиҥҥи дойду (Дальнай Восток) уонна Хотугу Америка Россияҕа холбоноллорун саҕанааҕы нууччалар саҥа колонияларын кииннэрэ. == Ылыллыбыт сирэ == География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. - Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2

Source: original
Окаванго

Окава́нго (Ангола өттүгэр Куба́нго) - соҕуруулуу-арҕаа Африкаҕа баар өрүс. Соҕуруу Африка төрдүс өрүһэ. Соҕуруулуу-илин диэки устар. Устата - 1600 км. Уутун орто ороскуота - 475 м³/с. Төрдө Анголаҕа баар, онтон соҕуруу диэки Ангола уонна Намибия ыккардыларынан сүүрэр, ол кэннэ Ботсвана сиринэн барар. Окаванго муораҕа да күөлгэ да түспэт. Ол оннугар ханаалларынан эрийэ-буруйа баран сиигин 95 % сүтэрэн тиһэх уһугар Калахари кумах куйаарын бадарааныгар уолан хаалар. Ол сири Окаванго дельтата (Окаванго бадараана) диэн ааттыыллар, аан дойдуга саамай улахан дельталарга киирсэр, иэнэ 15 000 км².

Source: original
Васильев Георгий Митрофанович

Васильев Георгий Митрофанович (27.12.1908-23.09.1981) - литературовед, кириитик, тылбаасчыт, тыл үөрэҕин хандьыдаата. 1938 сылтан ССРС Суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. == Олоҕун олуктара == Чурапчы улууһугар төрөөбүт. 1938 сыллаахха Москубатааҕы устуоруйа, бөлүһүһүөпүйэ уонна литэрэтиирэ институтун бүтэрбитэ. 1928 сылтан литэрэтиирэҕэ үлэлээн барбыта. М. Горькай "Песня о Буревестнике", М. Лермонтов "Демон", А. Грибоедов "Горе от ума", А. Пушкин "Памятник", Н. Гоголев "Ревизор", В. Шекспир "Отелло", В. Маяковскай "Хорошо" айымньыларын, Межелайтис хоһооннорун, "Слово о полку Игореве", эбээн поэта Н. Тарабукин "Күнү таптыыбын", о.д.а. айымньылары сахалыы тылбаастаабыта. Уус-уран тылбаастан ураты Г. Васильев норуот тылынан уус-уран айымньытын хомуйуутунан уонна норуот ырыаһыттарын, талааннаахтарын айымньыларын бэчээттииргэ эмиэ үлэлээбитэ. 1957 сыллаахха С.А. Зверевтиин "айхал эйиэхэ, аар тайҕа" олоҥхо-поэманы суруйан, айан өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэскэ бастакы бириэмийэни ылбыттара. Г. Васильев кириитик быһыытынан эмиэ биллэр. Кини "Очерки истории якутской советской литературы" уонна "История многонациональной советской литературы" диэн улахан үлэлэргэ кыттыбыта. == Айымньылара: == Саха народун айымньыта / Хомуйан оҥорбуттара: Г.М. Васильев, Х.И. Константинов. -- Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1942. -- 252 с. Норуот ырыаһыттара / Хомуйан оҥордо уонна редакциялаата Г.М. Васильев. -- Дьокуускай: Кинигэр изд-вота, 1997. -- 104 с. Айхал эйиэхэ, аар-тайҕа: поэтическай сэһэн / С.А. Зверев, Г.М. Васильев. -- Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1958. -- 48 с. Нууччалыы-сахалыы поэтическай тылдьыт. -- Дьокуускай: Кинигэ изд-вота, 1976. -- 207 с. Якутское стихосложение. -- Якутск: Кн. изд-во, 1965. -- 126 с. Очерк истории якутской советской литературы / Г.М. Васильев, Г.У. Эргис, Н.П. Канаев. -- М.: Наука, 1955. -- 196 с. Очерк истории якутской советской литературы / Г.М. Васильев и др. Под ред. К.Л. Зелинского. -- М.: Наука, 1970. -- 389 с. Живой родник: Об устной поэзии якутов. -- Якутск: Кн. изд-во, 1973. -- 303 с. == Кини туһунан == Ефремов Н. Г. М. Васильев олоҥхо хоһоонунан этиитин үөрэтиитэ // Чолбон. -- 1999. -- No 7. -- С. 73-74. Сыромятников Г. С. Литературно-художественная критика в Якутии (1939-1975). -- Якутск, 1990. -- 358 с. (72, 76, 110, 170, 222, 249, 269, 284 с.). Биобиблиографический справочник Архыыптаммыт 2016, Кулун тутар 4 күнүгэр.

Source: original
2022 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара

2022 Кыhыҥҥы Олимпия оонньуулара (ааҥл. 2022 Winter Olympics, фр. Jeux Olympiques d'hiver de 2022, официальнай аата XXIV кыһыыҥҥы 2014 сыллааҕы Пекин куоракка Олимия оонньуулара) - аан дойдутааҕы спорт мероприятията, Кытай Пекин куоратыгар 2022 сыл Олунньу 4 күнүттэн олунньу 20 күнүгэр дылы ыытыллыбыта. 2022 сыллааҕы Олимпия оонньулара буолар сирэ 2015 сыл сайыныгар Аан дойдутааҕы Олимпия хамытыата биллэрбитэ. Кытай территориятыгар Олимпия оонньуулара иккистээн ыытыллыбыта, ол иннинэ Пекиҥҥа 2008 сыллаах сайыҥҥы Олимпия оонньуулара ыытыллыбыттара ол аата Пекин сайыҥҥы уонна кыһыҥҥы Олимпия оонньууларын иккиэннэрин ыытар куорат буолбута. Кыһыҥҥы Оонньуулар Кытайга бастаан ыытыллыбыттара.

Source: original