AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
БНХАУ-ын засаг захиргааны хуваарь

БНХАУ-ын газар нутаг том, хүн ам олон учраас ч тэр үү нутгийн хуваарь нь ойлгоход амаргүй олон шат, төрөлтэй зохиогджээ. Монгол хэлнээ өнөө цагийн хуваарийг нь муж, аймаг, хошуу, сум, гацааны түвшин гэх юм уу эсвэл дэс тоогоор нэгдүгээр, хоёрдугаар,..., тавдугаар түвшин гэж дараалуулан ойлгох нь дээр биз ээ. Хятад хэлний 级 (Jí, зарим хэлээр level, уровень гэж орчуулагдаж байгаа) ханзын утгыг энд «түвшин» гэж үзлээ. Гэхдээ нөхцлөөсөө хамаарч «шат», «зэрэг», «зиндаа», «эн», «тэнцүү» г.м ойролцоо утгат үгээр орлуулагдаж ч болох юм. Өдгөө нэгдүгээр (мужийн) түвшинд 22 муж (省 shěng, Тайванийг оруулбал 23), 5 өөртөө засах орон (自治区 zìzhìqū), 4 улсын хот (эсвэл шууд захирагдах хот - 直辖市 zhíxiáshì), 2 онцгой захиргааны орон (特别行政区 tèbié xíngzhèngqū, qū - «нутаг») гэж зүйлчлэгдэх нэр бүхий 33 засаг захиргааны нэгж (Тайваньтай 34) байна. Тайвань бол БНХАУ-аас тусгаарласан, БНХАУ-ын чангаалтаас болж заримдаг эрхтэй байдаг орон юм. Үүнээс гадна арваад жилийн өмнө л Хятадын мэдэлд шилжсэн Хонконг, Макао хоёр ОЗО энэ түвшинд бусдаас илүү өөртөө засаглах эрх эдэлж байна. Хоёрдугаар (аймгийн) түвшинд 2009 оноор таслан үзвэл 19 тойрог (地区 dìqū), 283 тойргийн энтэй хот (地级市 dìjíshì), 30 өөртөө засах тойрог (自治州 zìzhìzhōu), 3 аймаг (盟 méng), бүгд 333 нэгж байна. Дээрх тооцооны дүнг цааш бичвэл гуравдугаар (хошууны) түвшинд 2,858 нэгж, дөрөвдүгээр (сумын түвшинд) 40,859 нэгж байна гэж тоологдсон бол тавдугаар (гацааны) түвшинд баттай тоог гаргахад төвөгтэй ч 7 бум гаран нэгж байдаг бололтой.

Source: original
Новоли (Флоренц)

Новоли бол 1950-1960 оны барилгажилтын үеийн томоохон өргөтгөлийн нэг хэсэг бөгөөд Флоренцын баруун хойд хэсэгт байрладаг хороолол. Рифредигийн 5-р дүүргийн харьяа. == Түүх ба тайлбар == Анх намгархаг байсан энэ газрыг боловсруулж, улмаар 1871 оноос хойш хотын газрын зурагт Новоли хэмээх нутгийн нэршлээр тэмдэглэсэн байна. Новоли нь анх Пеллегрино хотын захиргааны нэг хэсэг байсан бөгөөд 1865 оноос хойш Флоренц хотын захиргаа болон Сесто Фиорентино хотын захиргаан (Сан Кристофано сүмийн нэг хэсэг) доор хоёр хэсэг хуваагдаж орсон; 1928 оны Флоренц хотын тэлэлтийн үр дүнд уг сууринг нийслэлийн газар нутагт бүхлээр нь нэгтгэж бүртгэсэн. Түүхэн ач холбогдолтой барилгуудын тоонд Санта Мариа Новоли, Сан Кристофано сүмүүд багтдаг. Мөн ижил чухал ач холбогдолтой боловч Торре делъи Алъигийн дайны улмаас бүтнээрээ устсан Полвероза дахь Сан Донато болон хэсэгчлэн устсан гайхамшигт Вилла Демидоффийн байгууламжууд нь Новоли дахь орчин үеийн орон сууц, оффис болж шинэчлэгдсэн. Энэ бүсэд жимс, хүнсний ногооны зах, Меркафир (хүнсний бөөний зах), орчин үеийн Санта Мария Аусилиатрис сүм, Флоренцын их сургуулийн Нийгмийн шинжлэх ухааны шинэ төв байдаг. Хамгийн сүүлийн үеийн бүтээн байгуулалтуудад Касса ди Риспармио ди Фиренцийн удирдлагын шинэ төв, Хууль зүйн шинэ ордон, нэгэн цагт Fiat-ын үйлдвэр байсан Сан Донато хотын томоохон цэцэрлэгт хүрээлэн зэрэг багтдаг. 2009 оны 5-р сард тухайн үеийн Вилла Сан Донато цэцэрлэгт хүрээлэнд 1889 онд Италид баригдсан, гольф тоглож буй эмэгтэйн хүрэл баримлыг, анхны гольфын талбайн дурсгалд зориулан Сан Донато цэцэрлэгт хүрээлэнгийн толгод дээр суурилуулжээ.

Source: original
Туйлын туяа

Tуйлын туяа (хойд туйлын туяа болон өмнөд туйлын туяа, шинжлэх ухаанд аврора бореалис, аврора австралис) нь агаар мандалд цочролд орсон хүчилтөрөгч, азотын атомын нөлөөгөөр гэрэлтэх үзэгдэл бөгөөд энэхүү хурдатгалтай цэнэгжсэн атомууд нь хоёр туйлын орчимд агаар мандалд байх дэлхийн соронзон оронтой мөргөлдсөний улмаас бий болдог. Туйлын туяа нь ихэвчлэн соронзон туйлуудын ойролцоо буюу 3 болон 6-р өргөрөгийн шугамуудад харагддаг. Туйлын туяаг хамгийн тодоор харах боломжтой улсуудын нэг бол Исланд юм.

Source: original
Жорж Формэн

Жорж Эдвард Формэн (англи. George Edward Foreman, 1949 оны 1-р сарын 10-нд төрсөн- 2025 оны 3-р сарын 21-нд Техас мужийн Хьюстон хотод нас барсан) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын мэргэжлийн боксчин бөгөөд 2 удаагийн дэлхийн хүнд жингийн аварга, мөн олимпын аварга тамирчин юм. Тэрээр 45 насандаа Майкл Мурерыг ялж, 20 жилийн өмнө алдсан дэлхийн аварга цолоо эргүүлж авсан бөгөөд энэ нь түүнийг дэлхийн хамгийн хөгшин аварга болгосон билээ. Формэн Ринг сэтгүүлээс тодруулсан бүх цаг үеийн шилдэг 25 боксчны нэгээр нэрлэгдсэн. "Том Жорж" хочтой тэрээр өдгөө амжилттайгаар бизнес эрхэлж байна. Жорж 1969 оны 6-р сард мэргэжлийн боксын анхны гараагаа хийсэн. 1969 оны 8-р сард Форман Чак Уэпнерийг 3-р тойрогт цохиж ялсан. Тэрээр 1970 оны 8-р сард Жорж Чувалог гуравдугаар тойрогт техникийн нокаутаар ялсан. Формэн 10 хүүхэдтэй бөгөөд 5 хүү нь бүгд Жорж гэдэг нэртэй: Бага Жорж, III Жорж, IV Жорж, V Жорж, VI Жорж. == Гадны холбоос == GeorgeForeman.com / BigGeorge.com - Албан ёсны сайт

Source: original
Дорж сэцэн жонон (Үзэмчин)

Дорж сэцэн жонон (?-1646) нь XVII зууны эхэн үеийн Монголын Үзэмчин аймгийн тэргүүн ноён. Боржигин овогтон. Цол нь Сэцэн жонон. Тэрбээр Боди алаг хааны гутгаар хөвгүүн Онгон дурал ноёны отгон хөвгүүн. 1620-иод онд Цахарын Лигдэн хааны улс төрийн бодлого үйл ажиллагаанд дургүйцсэн Хуучид, Үзэмчин, Сөнид, Авга аймгийн ноёд нутгаасаа дүрвэж, Ар Халхын зүүн гарын ноён Далай жонон Шолойн нутаг Хэрлэнбаян улаан, Гүн галуутайд нүүж ирсний дотор Дорж сэцэн жонон Үзэмчин аймгаа удирдаж иржээ. Улмаар Далай жонон Шолойд Махасамади гэгээн сэцэн хан хэмээх цол өргөмжилжээ. 1635 онд Сэцэн хан Шолой, Чин гүрэнд есөн цагааны алба өргөсний дараа, 1637 онд Дорж сэцэн жонон Үзэмчин аймгаа дагуулж, Чин гүрэнд дагаар оржээ. Ингээд өвөрлөгч ноёд Халхад удаан суух боломжгүй болсон учир хуучин нутагтаа нүүж очсон. 1641 онд засаг, хошой чин ван цолоор шагнуулж, баруун үзэмчин хошууг захируулжээ. Түүний жонон цолыг нь халж, сэцэн чимэгийг хэвээр үлдээж сэцэн чин ван хэмээх болжээ. 1646 онд Сөнидийн Тэнгис мэргэн жүн ван Халх руу зугтах үед өөд болсон. == Үр хойчис == Дорж сэцэн жонон таван хөвгүүнтэй. Сэвдэн хан, Мэргэн цөөхүр ноён Чойсингэ, Ачит хунтайж, Чонху тайж, Чэгэн тайж эд болой. 1646 онд Дорж сэцэн чин ван өөд болсны дараа Ачит хунтайжийн хөвгүүн Цагаанбабай залгамжлан, засаг хошой чин ван болов. Цагаанбабай ван бээр Хулту тайж, чин ван Судани, Сумадай, Субуди, гүн Удари, Адари хэмээх зургаан хөвгүүнтэй. Хоёрдугаар хөвгүүн Судани нь цолыг залгамжлан чин вангийн суурийг залгамжлав. Чин ван Судани нь Сэбдэндонров, гүн Лхаванжамц, гүн Дэлэгванчиг гурвуул бүлгээ. Гүн Удари нь төвд сургуулийн тэргүүн амбан бөгөөд тэргүүн зэрэг тайж Гүмүжав бүлгээ. Ван Сэбдэндонровыг түүний хөвгүүн чин ван Равдан залгамжилжээ.

Source: original
Тасалдал

Тасалдал буюу Interrupt (Англи: Interrupt, Trap) нь одоо биелэгдэж байгаа кодыг тасалдуулж, өөр процедурыг шуурхай биелүүлэхийг процессороос хүсэх хүсэлт юм. Хүсэлтийг хүлээж авбал процессор нь ажиллагаагаа зогсоож, төлөвөө хадгалсаны дараа тасалдлыг interrupt handler функц ашиглан боловсруулна. Тасалдлыг боловсруулж дуусмагц программын үйл ажиллагаа дахин хэвийн дараалалдаа орно. Тасалдыг програм болон техник хангамжаас ирэх тасалдал гэж хоёр ангилдаг. Техник хангамжийн үйл ажиллагаа нь олон тасалдлыг үүсгэх бөгөөд төв процессорын систем рүү системийн түгээгүүрийн замаар сигналыг илгээнэ. Техник хангамжийн тасалдлыг нэг жишээ нь хуучны хулгана, компьютерын гар холбодог PS/2 порт юм - гарны товчлуур дарах бүрд тасалдал үүсч байдаг. Тасалдал боловсруулахын тулд командын үндсэн цикл дээр тасалдлын цикл нэмэгдэнэ. Тасалдал боловсруулагдаж байх явцад өөр тасалдал боловсруулахыг хориглох арга байдаг. Тасалдлыг хориглох гэдэг нь төхөөрөмжөөс ирж буй тасалдлын сигналд процессор хариу өгөхгүй гэсэн үг юм. Төхөөрөмж тасалдлын сигналыг явуулсаар байх бөгөөд процессор тасалдлыг зөвшөөрөх үйлдлийг гүйцэтгэсний дараа л тус сигналд хариу өгнө. == Тасалдлаар зохицуулагдах систем == Процессороос команд өгөлгүйгээр гадаад төхөөөрмжөөс, дараагийн мэдээлэл хүлээж авахад бэлэн боллоо гэдэг тасалдал хүлээж авдаг бол тасалдлаар зохицуулагдах арга гэнэ. Өөрөөх хэлбэл процессорт төхөөрөмжөөс мэдээлэл хүлээн авахад бэлэн болсон сигналыг өгч байвал үүнийг тасалдлаар зохицуулах арга гэнэ.Ингэж тасалдлаар зохицуулснаар бүх мэдээлэл процессороор дамжсан хэвээрээ л байдаг. == Оролт гаралт == Програмчилсан оролт гаралтын үйлдлийн хамгийн том сул тал нь оролт гаралтын төлвийг байнга шалгах явдал юм. Иймээс процессорт оролт/гаралтын үйлдэл хийх шаардлагатай байгаагаа тасалдалаар мэдэгдэх аргыг ашиглах болсон. Ингэснээр завгүй хүлээлт байхгүй болох ч оролт/гаралтын үйлдэлд оролцож буй бүх мэдээлэл процессороор дамжсан хэвээрээ л байсан. Өөрөөр хэлбэл оролт гаралтын үйлдлийг эхлүүлэх ба дуусгах ажлыг тасалдалаар мэдэгдэх болсоноор завгүй хүлээлт байхгүй болсон боловч оролт гаралтын үйлдлийн үеэр дамжиж буй бүх мэдээлэл төв процессороор дамжсан хэвээрээ л байсан. Өмнөх технологит хэрэглэж байсан оролт/гаралтын модулийг өргөтгөн програмчилсан оролт/гаралтын технологийг бус тасалдалаар удирдах боломжтой оролт гаралтын модулийг ашиглах болсон.

Source: original
Бадамдоригийн Түвдэндорж

Бадамдоригийн Түвдэндорж (1916 - 1986) нь Булган аймгийн Хангал сум (хуучнаар Сэлэнгэбүрэн сум)-ын Гурван Эвэртэй гэх газар төрсөн, хойд эцэг Бадамдоригоор овоглосон орчин үеийн үндэсний бөхийн анхны дархан аварга, мөн Монгол Улсын анхны гавьяат тамирчин цолтой тамирчин юм. == Амжилт == 1939 онд 9 давж түрүүлэн улсын арслан цол хүртэв 1940 онд 5 давсан 1941 онд 9 давж түрүүлэн улсын аварга цолтой болжээ 1944 онд 8 давж үзүүрлэсэн 1945 онд 9 давж түрүүлэн даян аварга болсон 1946 онд 10 давж түрүүлэн дархан аварга цолонд хүрсэн 1948 онд 6 давсан 1951 онд 9 давж үзүүрлэн "Даяар дуурсах далай даян" чимэг хүртэв 1952 онд 9 давж түрүүлэхэд "Улс даяар дуурсах шалгарсан хүчит далай даян" чимэг хүртээжээ 1953 онд 9 давж түрүүлсэн 1954 онд 9 давж түрүүлсэн 1955 онд 5 давсан 1956 онд 6 давсан 1957 онд 7 давсан 1958 онд 7 давсан 1959 онд 5 давсан 1967 онд 5 давж шөвгөрчээ

Source: original
Фердинанд Вербист

Фердинанд Вербист нь католик шашны санваартан, одон судлаач, зохион бүтээгч юм. Фердинанд Вербист нь Ромын Папын лүндэнгээр дорно зүгт шашин дэлгэрүүлэхээр томилогдож Манж Чин гүрэнд ирж Энх Амгалан хааны ордонд амьдрах болжээ. Фердинанд Вербист хятад болон манж хүмүүст католик шашин дэлгэрүүлэхийн хамт шинжлэх ухааны хичээл зааж байсан соён гэгээрүүлэгч юм. Католик санваартан Фердинанд Вербист дэлхий түүхэнд анхны уурын хөдөлгүүрт тэргийг зохион бүтээсэн нь орчин үеийн автомашины үүсэн хөгжих үндсийг тавьжээ.

Source: original
Хатгал

Хатгал тосгон нь Хөвсгөл аймгийн Алаг-Эрдэнэ сумын тосгон юм. Хөвсгөл нуурын өмнөд үзүүрт оршино. Хатгал тосгонд нисэх онгоцны буудал, усан боомт, сургууль, шуудан зэрэг албан байгууллагууд бий. == Түүх == Хатгал тосгоны нутаг нь 1600 оны дунд үе хүртэл Засагт ханы бүрэлдэхүүн нутаг байсаар ирсэн юм. Энэ нутагт баруун монголын цэргийн зэвсэгийн төмөр хайлуулдаг газар байсан тухай Оросын түүх сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. Хатгал орчим нь зэвсэг бэлтгэх цэргийн хүрээ буудалладаг газар байжээ. 1696 онд халх Монгол манжийн дарлалд орсоноос хойш Оросын хилийн дагуу Харуулын алба байгуулагдахад одоогийн Хатгал орчимд Хатгал харуулыг байгуулжээ. Ингэж Хатгал сумын суурийн газар болох эхлэл тавигдаж эхэлжээ. Улмаар Манж, Хятад, Монгол ноёд Хатгал орчмын газар нутгийн тансаг сайхан байгалийг хараад биширч, энэ нутгийг амарч зугаацахад аятай тохитой газар юм гэж үзэж ойр хавьд нь айл мал байлгахгүй байхыг шаардаж байжээ. Ийнхүү нь 1727 оноос Хатгал суурин газрын шинжийг олж байгуулагджээ. 1910 он гэхэд Оростой хийх худалдааны зам дайрч өнгөрдөг бяцхан тосгон болсон байв. 1914 онд Оросын хилийн хот Мондоос Улиастай хүртэл телеграфын шугам татагдсан нь Хатгалыг дайран өнгөрч байсан бөгөөд 1921 оны байдлаар 150 орос иргэн амьдардаг Монголын хойд зүгийн Улиастай хотын дараа орох томоохон суурийн газрын нэг болж байжээ. 1921 онд Оросын цагаан цэрэг Хатгалыг эзлэн авахад Д.Сүхбаатар "...бид умар зүгийн гол стратегийн чухал газраа дайсанд алдлаа гэж онцгойлон төлөвлөгөө зохиож Чойбалсан тэргүүтэй цэрэг хөдөлгөн чөлөөлж байсан" монгол орны чухал газрын нэг юм. 1921 онд Хатгал нь бүс нутгийнхаа засаг захиргааны төв нь болов. 1931 онд Хөвсгөл аймаг зохион байгуулагдахад аймгийн төв болж байсан ч 1933 онд аймгийн төвийг Мөрөн уруу шилжүүлжээ. 1990 оны байдлаар 7000 орчим оршин суугчтай байсан тус тосгонд бага оврын цахилгаан станц баригдсан ч удалгүй модны үйлдвэр хаагдаж, ачаа тээвэрлэлт багассан тул хүмүүс Хатгалыг орхин одох нь нэмэгдсээр 1994 онд 3,756, 2000 онд 2,498 оршин суугчтай гэж бүртгэгджээ. 2006 оны 12 сарын байдлаар 2,796 оршин суугчтай байсан тооцоо байна. ([1]). 2008 онд Хатгал нь төвийн эрчим хүчний шугам болон үүрэн холбооны сүлжээнд холбогдсон байна. == Эдийн засаг == Хөвсгөл нуурын эрэг дээр байрлах гэр-хотхонууд, амралтын газруудад зочлогсод Хатгалаар дайрч өнгөрдөг тул тус сумын эдийн засагт аялал жуулчлалын салбар ихээхэн нөлөө үзүүлнэ. 2007 онд нисэх онгоцны буудал шинээр баригдаж ашиглалтад орсон [2]. МИАТ компанийн онгоц Улаанбаатар-Хатгалын чиглэлд нисдэг. == Хүмүүс == Хатгал сумаас төрөн гарсан алдартай хүмүүс: Б.Чадраабал - "Сүхбаатар" усан онгоцны анхны ахмад, гавьяат тээвэрчин Ч.Бат - "Сүхбаатар" усан онгоцны хоёр дахь ахмад үе залгамжилсан ахмад Ламжавын Гүндалай - Эрүүл мэндийн сайд асан, Улсын Их Хурлын гишүүн

Source: original
Цээжнээс шахалт

Цээжнээс шахалт нь дээшээ харан хэвтсэн байрлалаас хүндрүүлэгчийг түлхэх хөдөлгөөн бүхий биеийн дээд хэсгийг ачаалах хүчний дасгал юм. Энэхүү дасгал нь Цээжний том булчин (pectoralis major), мөрний урд талын булчин, гарын гурван толгойт булчин, трапец хэлбэрийн булчин зэрэг булчингуудыг ажиллуулдаг. Хүндрүүлэгчийн хувьд штангийг ихэвчлэн ашигладаг ч хос гантелийг мөн ашиглан гүйцэтгэх боломжтой. Штангтай цээжнээс шахалт нь пауэрлифтингийн спортын гурван өргөлтийн нэг нь бөгөөд хүндрүүлэгчтэй дасгал сургуулилт, бодибилдинг болон бусад спортын бэлтгэлжилтэнд өргөн ашиглагддаг дасгалуудын нэг билээ. == Гүйцэтгэл == Дасгалын гүйцэтгэгч нь дээшээ харан хэвтэж хүндрүүлэгчийг (штанг) хоёр гартаа барьсан байна. Хүндрүүлэгчийг нь дээшээ чигээрээ түлхэж гараа хоёр гараа тэнийлгэх бөгөөд тохойнуудаа түгжихгүй. Дараа нь хүндрүүлэгчийг буцаан буулгаж цээжний түвшшинд авчирна. Энэ нь нэг давталт болно.

Source: original
Суулт (дасгал)

Суулт нь бүтэн биеийн, нэгдмэл (compound) дасгалуудын нэгт тооцогддог бөгөөд зөв гүйцэтгэсэн тохиолдолд гуя (гуяны урд болон ард тал), ташаа, өгзөгний булчингуудыг голчлон ажиллуулахын хажуугаар доод мөчдийн бүх яс, шөрмөс болон шөрмөсний бэхлээсүүдийг бэхжүүлдэг. Суултын дасгалыг хөл болон өгзөгний булчингын масс болон хүчийг нэмэгдүүлж, биеийн ерөнхий хөгжлийг сайжруулах шилдэг дасгалуудын нэгт тооцдог. Суулт нь пауэрлифтингийн үндсэн гурван өргөлтийн (үндсэн таталт, цээжнээс шахалт хоёрын хамтаар) нэг.

Source: original
Шавийн Арвай

Шавийн Арвай (1938-2020 он), Дорноговь аймгийн Эрдэнэ суманд төрсөн) нь Монголын цэргийн зүтгэлтэн. Дэслэгч генерал, Монгол Улсын Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, мөн цэргийн шинжлэх ухааны доктор, профессор цолтой хүн юм. == Бага нас == Арвай 1938 онд Дорноговь аймгийн Эрдэнэ сумын нутаг, Богийн гашуун хэмээх газар Рэнцэнгийн хүү болон төржээ. Эцэг нь лам хүн байсан тул хэлмэгдэлд өртөн шоронд хоригдож байгаад 1947 онд суллагдсаныхаа дараа, хүүхдүүдээ эсэргүүний хүүхэд гэх гадуурхалд өртүүлэхгүйн тулд туурга тусгаарласнаар Арвай өвөөгөөрөө овоглох болсон учиртай. 1947 онд сумынхаа бага сургуульд элсэн ороод, дунд сургуулийн 7-р ангиа аймгийн төвд дүүргэж, 15 наснаасаа Зүүнбаянгийн нефтийн үйлдвэрт ажиллах болсон. Улмаар тусгай мэргэжлийн сургуульд суралцан сантехникч мэргэжил эзэмшин, үйлдвэртээ сантехникчээр ажиллаж байгаад 1954-1958 онд Улаан-Уулын төмөр замын өртөөнд ажиллаж байгаад сайн дураараа цэрэгт явжээ. == Цэргийн зүтгэлтэн == Ийнхүү 1958-1960 онд Сэлэнгийн байцаан өнгөрүүлэх боомтод хилийн цэрэгт алба хааж байхдаа ЗХУ болон БНМАУ-ын онц хилчин цол, тэмдгийг гардан авч, улмаар 1960-1963 онд Москва хотноо Хилийн цэргийн дунд сургуульд суралцан онц дүнтэй төгссөн. Эх орондоо буцаж ирээд 1964-1967 онд НАХЯ-ны Хилийн хэлтэст туслах офицероор ажиллаж байгаад дахин ЗХУ уруу явж, 1967-1970 онд Фрунзийн нэрэмжит команд штабын академийг төгсөн, Замын-Үүд дэх хилийн 12 дугаар отрядад штабын дарга, отрядын даргаар ажиллаж, 1975-1976 онд Халх голын отрядыг байгуулан, 1976 онд Хилийн ба Дотоодын цэргийн хэргийг эрхлэх газрын нэгдүгээр орлогч даргаар ажиллажээ. 1976-1982 он хүртэл НАХЯ-ны нэгдүгээр орлогч сайд, Хилийн ба Дотоодын цэргийг удирдах ерөнхий газрын даргаар ажиллаж байв. 1982-1984 онд Москвад Зэвсэгт хүчний Жанжин штабын академид суралцан, цэргийн шинжлэх ухааны дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалсан. 1984-1986 онд БХЯ-ны Зэвсэглэл техник хариуцсан орлогч сайд, 1986-1990 он хүртэл НАХЯ-ны орлогч сайд, Хилийн ба Дотоодын цэргийн Удирдах газрын даргаар ажиллаж байгаад 1990 оны дөрөвдүгээр сарын 20-ны өдөр бэлтгэлээр халагдаж, гавьяаныхаа амралтанд гарчээ. Энэ хугацаанд 1976 онд хошууч генерал, 1979 онд дэслэгч генерал цол хүртсэн. == Эрдэм шинжилгээний ажилтан == Тэтгэвэрт гарсныхаа дараа Арвай Батлан хамгаалахын их сургуулийн Хилийн цэргийн зөвлөхөөр ажиллаж байгаад 2011 оноос Хууль сахиулахын их сургуулийн эрдэм шинжилгээний төвийн дарга, эрдмийн зөвлөлийн болон магистрын зөвлөлийн гишүүн болжээ. Өдгөө Дотоод хэргийн их сургуулийн эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгийн хил судлалын төвийн дарга, НҮБ-ын Мэдээлэлжүүлэлтийн олон улсын академийн академич, тэргүүлэгч гишүүнээр ажиллаж байна. Арвай 200 гаруй эрдэм шинжилгээний бүтээл туурвиснаас гадна "Цогтой гүний домогт хязгаар Эрдэнэ сум" хэмээх ном хэвлүүлжээ. == Сонгуульт ажил == Арвай Ардын Их Хурлын депутатаар 2 удаа сонгогдсон, МАХН-ын Төв Хорооны орлогч ба жинхэнэ гишүүн байв. == Гэр бүл == Түүний эхнэр Бадрахын Даваасүрэн Монгол Улсын гавьяат багш цолтой. == Эшлэл == "АМЬД ДОМОГ БОЛСОН АРВАЙ ГЕНЕРАЛЫНД ӨНЖИВ". Өдрийн сонин. 2017 оны 4 сарын 10. Эх хувилбараас архивласан: 2022-12-03. Татаж авсан: 2017-07-19. : Check date values in: |date= (help)

Source: original
Абунай

Абунай (1635-1669) бол Монголын алтан ургийн сүүлчийн хаан Лигдэнгийн хоёр дахь хөвгүүн, Чин улсад дагаар орсны дараа 1641-1669 онд Цахарын засаг ноён, улсын эфү байсан. == Түүх == Чин улсын арми Лигдэн хааныг 1634 онд нас барсны дараа түүний хатад, хөвгүүдийг нь дагуулж Хожуу Алтан улсад дагаар оруулжээ. 1635 онд Лигдэн хааны Нагнан тайху хатнаас төрсөн. 1641 онд Эрх хонгор нас барсны дараа дүү Абунай нь ахынхаа хэргэмийг залгамжилж, Манжийн Дээд эрдэмт хааны охин Вэньжуан улсын гүнжтэй гэрлэж, Бүрни болон Лувсан хоёрыг төрүүлсэн. Абунай нь Эеэр засагч хаан нас барахад гашуудлын ёслолд оролцоогүй. Харин Энх амгаланг хаан сууринд суух ёслолд оролцжээ. Гэвч түүнээс хойш 8 жилийн турш Абунай Манжийн хаанд бараалхаагүй учир хэргэмийг нь хурааж, Мүгдэн хотын шоронд хорьж, 1669 онд түүний хүү Бүрнид чин вангийн хэргэмийг залгамжлуулжээ. Түүний хөвгүүд эцгийгээ суллуулахыг оролдсон боловч бүтсэнгүй. Тиймээс 1675 онд түүний хүү Бүрни, Лувсан нар Манжийн эсрэг бослого гаргасан ч, манжийн төр бослогыг хүчээр дарж, түүний толгойлогч Бүрни, Лувсан нарыг хороожээ. Түүний дараа Мүгдэнд хоригдож байсан Абунайг цаазаар аваачжээ.

Source: original
Могол хэл

Могол хэл (англиар Moghol language, Mogholi, оросоор Могольский язык) гэдэг нь Афганистан улсын Херат мужийн Кундур, Карез-и-Мулла хэмээх тосгодод өдийг хүртэл сууж байж мэдэх, хазара үндэстний нэгэн хэсэг могол угсаатны Чингис хааны их цэргээс 13-р зуунд Афганд үлдэж суурьшсан хүмүүсийн үр удам гэж үздэг аж) 200 гаруй хүн 1970-аад оны үед хэлэлцэж байсан Алтай язгуурын монгол бүлгийн ганцаар нэгэн анги болдог хэл юм. Германы эрдэмтэн Михайл Вайерс 1970-аад оны үед Могол хэлийг талбарт нь очиж судлахад тус хэлээр дөчөөс дээш насны цөөхөн хүн ярьдаг, мэддэг хүмүүсийнх нь ихэнх уг хэлээр өдөр тутамдаа, идэвхтэй харилцдаггүй байжээ. Харин уг хэлээр хэлэлцдэг хүмүүс өнөөг хүртэл байгаа эсэх нь тодорхойгүй. Могол хэлэнд Перс хэлний нөлөө маш их байсан тул эрдэмтэн Вэйерс уг хэлийг "Төв азийн жинхэнэ Креол хэл" шиг харагддаг гэсэн байна.

Source: original
Мухаммед Юнүс

Мухаммед Юнүс (Бенгаль хэл: মুহাম্মদ ইউনুস Muhammad Yunus, 1940 оны 6 сарын 28 -) Бангладешийн "Грамин банк"-ны (Грамин гэдэг нь орон нутаг, алслагдсан аймаг гэсэн утгатай.) үүсгэн байгуулагч. Эдийн засагч. Бичил санхүүг (Microcredit) үндэслэгч. Английн колоничлол дор байсан Бангладешийн өмнөд нутаг Читтагонд төрсөн. Читтагоний коллеж, Читтагоний Их Сургуульд суралцаж төгссөн. Фүлбрайтийн тэтгэлэгт хөтөлбөрөөр АНУ-д суралцах боломж олж, 1969 онд Вандэрбилт (Vanderbilt University) Их Сургуульд Эдийн Засгийн Доктор цол хамгаалжээ. Бангладеш тусгаар тогтносоны хойно 1972 онд эх нутагтаа эргэн ирж, Читтагон Их Сургуульд Эдийн Засгийн Тэнхимийн эрхлэгчээр томилогдов. 1976 онд Грамин Банкны төслийг Жобура тосгонд хэрэгжүүлж, улмаар тус банк нь Бангладешийн Хуулийн дагуу албан ёсоор 1983 онд бие даасан банк статустай болжээ. 2006 онд, тус Грамин Банк банк болон тэрээр Нобелийн энх тайвны шагнал хүртсэн. == Ном, товхимол == Мухаммед Юнүсийн дуртатгал: Ядууралгүй Дэлхий ба Банкирын тэмцэл Мухаммед Юнүс, Алан Жори. 1998 он ISBN 4-15-208189-9 == Цахим холбоос == 2006оны Нобелийн энх тайвны шагнал(Англи хэл дээр) Грамин Банк(Англи хэл дээр) Өнөөдөр сонин дээрх холбогдох нийтлэл

Source: original
Уст давхарга

Уст давхарга гэдэг нь ус нэвчдэг, хагарсан чулуулаг, эсхүл нягтраагүй материалаас (хайрга, элс, ангархай) бүрдсэн ус агуулсан материалын газар доорх давхарга юм. Усны давхарга нь шинж чанараараа маш их ялгаатай байдаг. Уст давхарга дахь усны урсгалын судалгаа, уст давхаргын шинж чанарыг гидрогеологи гэж нэрлэдэг. Холбогдох нэр томьёо нь уст давхаргын дагуу бага нэвчилттэй давхарга болох aquitard болон (эсвэл aquifuge) нь уст давхаргын доор эсвэл бүрхсэн хатуу ус үл нэвтрэх хэсэг бөгөөд даралт нь хязгаарлагдмал уст давхарга үүсэхэд хүргэдэг. Усны давхаргын ангилал нь: Ханасан ба ханаагүй; уст давхарга эсвэл усан давхарга; хязгаарлагдмал ба хязгаарлагдмал бус ; изотроп ба изотроп бус ; сүвэрхэг, карст эсвэл хугарал; хил дамнасан уст давхарга. Хүмүүс, усны давхаргаас гүний усыг худаг руу урсгах замаар усыг тогтвортой хурааж авах боломжтой. Энэхүү гүний ус олборлох арга нь олон бүс нутгийн цэвэр усны гол эх үүсвэр боловч хэт таталт (газар доорхи усыг уст давхаргын тэнцвэрт өгөөжөөс хэтрүүлэн олборлох), газрын доорхи устай холбоотой хөрсний суулт, гүний усны давсжилт, бохирдол зэрэг олон бэрхшээлийг дагуулдаг.

Source: original
Агра бэхлэлт

Агра бэхлэлт (Англи: Agra Fort) нь Энэтхэг улсын Агра хотод оршдог. Уг гоёмсог бэхлэлт нь Лал Кила, Энгэсэгт бэхлэлт, Аграгийн улаан цайз хэмээх нэрээрээ алдаршсан байдаг. Аграгийн өөр нэгэн гайхамшиг Таж Махалаас баруун хойш 2.5 км зайд оршдог энэ байгууламж нь маш уран нарийн хийц бүхий хэрэмтэй гайхам тансаг хотхон юм. Бабур, Хумаюн, Акбар, Жахангир, Шах Жахан болон Аурангзеб гэсэн Их Моголын зургаан хаан амьдарч, улс орноо удирдаж байв. Энд Их Моголын эзэнт гүрний эрднэсийн сан, мөнгөн тэмдэгтийн үйлдвэр байрлаж байв. Гадаадын элчин сайд, аялагчдын очих дуртай газруудын нэг бөгөөд өндөр хэргэмт ихэс дээдсийн Энэтхэгийн түүхийг бичилцсэн газар юм. == Цахим холбоос == Agra Fort in UNESCO List ASI Website World Heritage Online Tour - 360 degree panoramas of fort buildings Diwan-e-am panorama pictures Centre to secure world heritage status for Red Fort - Milli Gazette article dated 16 May - 31 May 2004 Pictures of Agra Fort Pictures of Agra Fort from a backpackers trip around India

Source: original
Эрдэмтэн

Эрдэмтэн (англи.scientist) шинжлэх ухааны аль нэг салбарт тодорхой хувь нэмрээ оруулсан мэргэжилтэн буюу шинжээч хүнийг хэлнэ. Эрдэмтэн гэж шинжлэх ухааны үндсэн дээр судалгаа хийдэг хүнийг хэлдэг байна. "Эрдэмтэн" гэх нэр томьёог английн гүн ухаантан, шашин судлаач Уильям Хьювел (англи. William Whewell) гаргаж ирж эргэлтэнд оруулсан гэж үздэг. Эрдэмтэн хүний эрдэм шинжилгээний ажлыг нэр хүндтэй шинжлэх ухааны сэтгүүлд нийтлэгдсэн, нэр хүндтэй эрдэм шинжилгээний бага хуралд илтгэл тавьсан (хэвлэгдсэн илтгэлүүдийг шинжлэх ухааны нийтлэлтэй адилтгаж) мөн мэдээжийн хэрэг нэр хүндтэй шинжлэх ухааны хэвлэлийн газруудад номоо хэвлүүлэх зэрэг нь түүний үндсэн шалгуур болдог юм. Мөн үүнд түүний хийсэн эрдмийн ажлыг олон удаа иш татсан байдал их чухал байдаг. Эрдэмтийн хамтын нийгэмлэг-төрөл бүрийн шинжлэх ухааны салбарын эрдэмтэн хүмүүсийн нэгдэл.

Source: original