AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Мерчисон (къуапэ)

Мерчисон (ин-бз. Murchison Promontory) - Канадэм и ишхъэрэкӀэ щыӀэ ныкъуэтӀыгу щӀыкӀэу щыт къуапэ. Ишхъэрэ Америкэм и континентал Ӏыхьэм и ишхъэрэ дыдэ кӀэух пӀэ. Ахэм нэмыщӀ къуапэр дунейм и нэхъ ишхъэрэ дыдэ пӀэхэм ящыщщ. Къуапэм щыщӀэдзауэ Ишхъэрэ полусым нэс километрэу 2 013 дэлъщ. == Хэкумэтх == Къуапэр Канадэм и щӀыпӀэ Нунавутым хеубыдэр. Ар абы ищхьэмкӀэ щыӀэ ныкъуэтӀыгу Бутиэм и ишхъэрэ дыдэ пӀэм деж телъщ. Къуапэм и ишхъэрэ дыдэ пӀэм ироджэ Зенит пойнткӀэ. Къуапэр Беллот Ӏузэвым и ипшэ Ӏуфэм деж Ӏулъщ, Сомерсет тӀыгум 250 километрэкӀэ къыгуэгъщхьэхукӀауэ. == Тхыдэ == ЩӀыпӀэр япэу къаплъыхьауэ щтащ канадэ капитан Уиллиам Кеннедирэ фрэндж плъыхьакӀуэ Джосеф Рене Беллотрэ, Джон Франклин и экспедициэр прагъэхыри. ИужькӀэ Беллот и унэцӀэр къуапэм деж Ӏулъ Ӏузэвым фӀащащ. 1858-1859 гъэхэм щӀымахуэм Френсис Леополд МакКлинтон и унафэ щӀэт ирлэнд гупым, къуапэм деж щӀымахуэр щрахауэ щытащ Франклин и экспедициэр къалъыхъуэу. 1937 гъэм Шотлэндым щыщхэм япэу къуапэм кхъухькӀэ къыпекӀуэкӀауэ щытащ. == Гулъытэгъуэхэр == 71.966667, -94.649722

Source: original
Къазхужь (Ӏэл)

Къазхужь (лат-бз. Anser caerulescens) - къаз теплъэхэм ящыщщ. == Теплъэр == И нэхъыбэм къуалэбзу зи теплъэр хужьу щытщ. Инкъым, ч. 3-м нэхъыбэ къишэчкъым. И пэмрэ лъакъуэхэмрэ плъыфэ къащӀоуэ. И пэм и хъуреягъымрэ, дамакӀэхэмрэ цы фӀыцӀэ ятетщ. == Здэпсэухэр == Урысеймрэ Америкэмрэ я Ищхъэрэ жыжьэм щопсэухэр, зэзэмызэщӀэ Къаукъазым щӀымахуэр щизых уапэщӀохуэрщ. Мазэрэ ныкъуэрэ хуэдизым деж щырхэм лъэтэн яублэщ. Я бжыгъэр мащӀэ дыдэ хъуащ, щэкӀуэным ихьауэ. Иджыпсту хъумэным щӀэт лӀэужьыгъуэщ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Хъырцей

Хъырцей (хъыр-бз. საქართველო) - Ипшъэ Къаукъазым хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр - Тбилиси. == Хэкумэтхыр == Хъырцейр Къаукъаз КӀыбэгъум хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэхэр: ишъхъэрэмкӀэ - Урысейм, Апхъазым, Ипшъэ Осетиэм (яужырей къэралитӀыр Хъырцейм езым и хэкухэу къелъытэ, Урысейм окупациэ ишъауэ), къуэкӀыпӀэмкӀэ - Азэрбиджаным, ипшъэмкӀэ - Ермэлеймрэ Тыркуеймрэ, къуэхьэпӀэмкӀэ хы ФӀыцӀэм и Ӏуфэм Ӏохьэ. КъызэриӀохумкӀэ, къэралым и инагъыр - 69 700 км², Ӏохур зэртетымкӀэ, и ӀэнатӀэм кӀэтыр - 57 200 км². Хъырцейм и ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ Къаукъазышхуэтхыр ирокӀуэ, ипшъэмкӀэ КъаукъазцӀыкӀуэтхыр. А тхитӀым я зэхуакум Колхи губгъуэр дэлъ. Къэралым къышъхьэпэгъуэ шӀыкӀэлъ бжыгъэхэр иӀэ, абым пэмыкӀыу бэгъуауэ хуабэ псынэхэр, яшъхьэщыту курортхэр. Хъырцейм и хьэйуар зэхэкӀыу щыт, субтропикхэм щыкӀедзэри курытыгъуэм носыр. == Тхыдэр == Япэрей къэралу Хъырцейм и къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм хэтар Чолхидэ пэштыхьей, VI ди лъэхъэнэм и пэм зэфӀэувар. IV ди лъэхъэнэм и пэм Хъырцейм и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм Картли пэштыхьей къыхокӀ. IV лъэхъэнэм и кухэм Картлим и къэралыгъуэ дину хъур заухэ чыристэныгъэ. VII лъэхъэнэм Хъырцейр Хьэрып Халифэтым еубыд, Къаукъаз кӀыбагъум мыслъымэн диныр хэхьэн кӀедзэ. Зэманыгъэ нэхъ лъэшу къэлъытэгъуэ зыратыр XI-XII лъэхъэнэхэра - Даут IV-мрэ Тамарэ гуащэмрэ я ӀэнатӀэгъуэм къэралыр щыкӀэтам. Абым щыгъуэ Хъырцейр Къаукъаз кӀыбагъум и къэрал нэхъ лъэш мэхъур, хабзэмрэ экономикэмрэкӀэ зыкъиӀэтауэ. XIII-XIV лъэхъэнэхэм Хъырцейм Монголыдзэр тоуэр, яужым Темырлэн и зекӀуэ зытӀущым, и къэрур къэралым кӀуэдын кӀедзэ, хэку бжыгъу хэхохур. XVII-XVIII лъэхъэнэхэм Хъырцейр Уэсмэнеймрэ Къажэрымрэ я зэпэубыдыгъуэ мэхъур. 1783 Урысеймрэ Хъырцеймрэ Джэрджэ тхылъ кӀатхэ, абы щыкӀэдзауэ Картли Кахетиэр Урысейм и протекторатым кӀэт. 1801 гъэм Картли Кахетиэр Урысей империэм хохьэ. XIX лъэхъэнэм Курджейм и хэку хъуари Урысейм зыхеубыдэ, абыхэм щымыхъукӀэ Къаукъаз кӀыбагъум хэт къэралу хъуари. 1918 гъэм Демократ Республикэ Хъырцей траӀуэ къэралым, 1921 гъэм РУСФС-м хохьэ. 1922 щыкӀэдзауэ 1936 гъэм нэс Хъырцейр Республикэ Къаукъаз-КӀыбагъу СФС-м хэт, 1936 гъэм щыкӀэдзауэ 1991 нэс Хъырцейр РССЗ-м хэт. 1991 гъэм Хъырцейр къэрал хуит мэхъур. 1991-1993 гъэхэм Хъырцейм и ӀэнатӀашъхьэм Апхъазымрэ Ипшъэ Осетиэмрэ кӀокӀхэр, де-факту къэрал хуит хъуху, ауэ дунем къамлъытаху. 2008 гъэм, ШышъхьэӀу зауэм яуж, Урысеймрэ, яужкӀэ пэмыкӀ къэралхэми Апхъазымрэ Ипшъэ Осетиэмрэ я хуитыныгъэр къалъыта. == Джылэр == Хъырцейм и джылэр 2002 гъэмкӀэ зэрыхъутэр 4 369 579 цӀыху. Лъэпкъ дэсхэр: хъырцэхэр (83,7 %), азэрбиджанхэр (6,5 %), ермэлы (5,7 %), урысхэр (1,5 %), осетинхэр (0,9 %), пэмыкӀхэр (1,7 %). == АдминистрациэмкӀэ гуэчыгъуэр == Хъырцей - къэрал унитару щыт. АдминистрациэмкӀэ хэку 10, автоном республикэ 2 - Апхъазрэ Аджариэмрэ. Азгъей Автоном Республикэ Ипшъэ Осетиэмрэ Хъырцейм и ӀэнатӀэм кӀэтхэкъым, къэлъытэгъу Хъырцейм зэришъымкӀэ (АШЗ-м и президентым и администрациэм, Еуропэм и комиссиэми) Урысейм окупациэ ишъауэ. Хъырцей == ТехьэпӀэхэр == Курджы Республикэм и президентым и сайт Курджы Республикэм и ӀэнатӀашъхьэм и сайт

Source: original
Бэрэжьей

Бэрэжьей (лат-бз Sambucus, ур-бз. Бузина) - пабжъэ къэкӀыгъ, гъагъэхэм ящыщу. == ЦӀэхэр == ЛатиныбзэкӀэ Sambucus nigra f. alba Sambucus nigra f. aurea Sambucus nigra f. laciniata Sambucus nigra f. pendula == Сурэтыр == Бэрэжъей - пабжъэ къэкӀыгъэ, м. 4-6 илъэгагъу (м. 10 нэсу мэхъу). Итхьампэхэр гъэч къыдидзхэм зэпэщылъу пытхэ, см. 10-30 якӀыхьагъу. ИпӀкъым фэ пӀакӀэ телъ, икӀуэцӀыр шъабу щыту. Игъагъэхэр жгъуэжь-хужьу зэхэлъхэ (зэрызу хужь Ӏамэ), мм 5-8 ябгъуагъу, тхьампэ тхурытху ятету, гъэчхэм бжыгъу япыт (см. 10-25 бгъуагъ нэсу). ИмэракӀуэ къыпыкӀэхэр къуафӀцӀу мэхъухэр, мм 5-7 ябгъуагъу. == КъыздэкӀыр == Макаронезиэм къыщыкӀэдзауэ (Азор, Мадейрэ хы тӀыгухэм), Ишъхъэрэ Африкэм (Алжир, Тунис), Азиэм (ишъхъэрэ, къуэхьапӀэ Къажэрым, Тыркум), Еуропэ псом, Къэукъаз кӀыбым (Курджым, Ермэлым, Азэрбиджаным), Укрэинэм, Молдовым, Урысыхум нэгъунэ. Урысейм и еуропэ лъэныкъуэм ипшъэмкӀэ къыщокӀыр. Зелэнд КӀэм ирачауэ къыщагъэкӀыр фӀыуэ.

Source: original
Хъуэрджэ

Хъуэрджэ (лат-бз.: Prunus armeniaca, ур-бз.: Абрикос) - къэкӀыгъэ-жыг КъымцӀэ лъпӀкъым ящыщу. КъыздикӀауэ ялъытэр Китайм, абдежым мы Ӏарысу къокӀхэр. Еуропэм къызэрашъар Ермэлым икӀауэ (лэтин цӀэр къызхэкӀыр ара: armeniacus - ермэлей). ЯужкӀэ Римым носыр, абы топсэлъыхь пэсырей урым тхыдэтх Плиний Нэхъыжъыр. ПэмыкӀ цӀэуэ иӀар: хъуэрэджэ, абрикосжыгей. == ЗэрзэфӀэтыр == Тхьампэпыху жыг, мы индыду, пкӀашъхьа хъурей иӀу. Тхьампэхэр хъуреуэ щыт, я кӀапэр памцӀу, игъунэхэр дзасу. Хужьу иэ плъыжьыху мэгъагъэ тхьампэхэр къэмытӀэпӀа кӀышъэ. Пхъышъхьахэм зы кумкӀэ ярылъ, езыхэм яфэр, гъуэжь-плъыжьыфу щытхэ, хъурейху. КумкӀэм ифэр Ӏуву щыт, цӀанлъу. == КъыздэкӀыр == Курхьэхэр пэсырей лъэхъэнэхэм къыщыкӀэдзауэ къэрал ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ щыӀахэм арысу ягъэкӀыр Урысем куэду Къаукъазымрэ, ипшъэ куейхэм Еуропэ лъэныкъуэм ягъэкӀыр.

Source: original
Адэжынэшхуэ

Адэжынэшхуэ (лат-бз. Francolinus francolinus) - мэзджэд лъэпкъщ. Щопсэу Къаукъаз ЩӀыбым, Каспий ипщэм, Хы ФӀыцӀэ лъэныкъуэхэм къыщыщӀэдзауэ Афган Гималай къущхьэхэм я ипщэ щӀыпӀэхэм нэсу - чыцэ, удз зэщӀэкӀахэм, псыпцӀэхэм, хыкъум Ӏуфэхэм я къэмылылъэхэм, бжьэхуц, гъавэ зыщащӀэ хьэсэхэм, уеблэмэ санэху хадэхэм, жыг хадэхэми. И теплъэкӀэ адэжынэм хуэдизынущ, и инагъыр см. 37-рэ хуэдиз мэхъу кӀыхьагъыр, къишэчыр г. 400-500 хуэдизщ. И фэр мэзджэдхэм я нэхъыбэм хуэдуи къуэлэну щытщ, и щӀыфэ гъуабжэм гъуэжьыфэ кусэ-ӀэпапӀэхэр хэлъу. == ЛӀэужъыгъуэхэр == ЛӀэужьыгъуэ къуэдзипщӀу зэхокӀыр: Francolinus francolinus arabistanicus Francolinus francolinus asiae Francolinus francolinus billypayni Francolinus francolinus bogdanovi Francolinus francolinus festinus Francolinus francolinus francolinus Francolinus francolinus henrici Francolinus francolinus melanonotus Francolinus francolinus parkerae == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
ТӀуапсы

ТӀуапсы (урбз. Туапсе) - Урысыйм Краснодар къэралым хэт къалэ, ТӀуапсей куейм икъалэ Ӏаташъхьа. Джылу дэсыр мин 63 283 (2009 гъэмкӀэ). Хы ФӀыцӀэм икъуэхьапӀэ лъэныкъуэмкӀэ щыӀэ Ӏуфэм иде Ӏулъ Къаукъаз Ӏуашъхьашхуэшэм я лъабжъэм, ТӀуапсэ ипсыхъуэм. Къалэ нэхъ игъунэгъухэр: Краснодар, Щачэ ( ур-бз. Сочи ), Псыфаб ( ур-бз. Горячий Ключ ), Хъулъыжъый ( ур-бз. Геленджик ), Хъыдыжъы ( ур-бз. Хадыженск ). == Джылэр == Джылу дэсамрэ дэсымрэ гъэхэмкӀэ 1916 - мин 25, 0 1926 - мин 12, 0 1959 - мин 36, 7 1970 - мин 51, 4 1979 - мин 59, 8 1989 - мин 63, 0 2000 - мин 65, 4 2004 - мин 64, 2 2008 - мин 62, 1 Лъэпкъ нэхъыбу дэсхэр - урысрэ ермэлыхэмрэ; адыгэ ( шапсыгъ ), алыдж.

Source: original
ПлӀанэпэ

ПлӀанэпэ - зы точкэм и деж къыщежьэ занщӀитым я зэхуаку дэлъ гущӀыӀу захуэм и Ӏыхьэ. == Литературэ == Геометрие, япэ Ӏыхьэ, планиметрие. Илъэсибл школхэмрэ курыт школхэмрэ я 6-9-нэ классхэм папщӀэ учебник. А. П. Киселёв. Къэбэрдей тхылъ тедзапӀэ. Налшык - 1954. == ТегъэщӀапӀэхэр == Табыщ Мурат: Адыгэбзэр бгъэлажьэмэ - Геометрием епха фӀэщыгъэцӀэхэр.

Source: original
Ӏаткъуаджэ

Ӏаткъуаджэ (Ӏаткъуажэ) (аз-бз. Ҟәбаадәы, урбз. Красная Поляна) Шъачэшхуэ хэт къалэ, Краснодар къэралым. Мдзымтэ ипсыхъуэм дэт, км 39 хы Ӏуфэм къыщыкӀэдзауэ удэкӀуэмэ. == Тхыдэ == Ижъ-ижъыжь лъандэрэ апхъаз лъэпӀкъхэм я къуаджэ щыӀа а шӀыпӀэм, япэреуэ садзхэм яужкӀэ медовеехэм. 1835 гъэмкӀэ Торнау зэритхым, хьаблэм АрткъуаджэкӀэ (Ӏаткъуадж) йоджэ, 1864 гъэм медовеехэм я къуаджэ Гәбаадәы ("Гунбэ я губгъуэ"). 1869 гъэм хьаблэ Красная Поляна урысхэм халъхьэ, 1878 гъэм Урысейм, Ставропол къэралым, Эстониэм къокуэчри, джылэ къыдотӀысхьа - урыс, алыдж, эстон Ӏамэ. 21 накъыгъэм 1864 гъэм а шӀыпӀэм урысейм идзипӀлӀы зэхохьа: Малолабинскэ - Граббе дзэзэшэм ей, Псхувскэ - Шатилов дзэзэшэм ей, Даховскэ - Гейман дзэзэшэм ей, Ачипсуховскэ - Святополк-Мирскэ дзэзэшэм ей. Я Ӏаташъхьа-пщы Михаил Николаевич ядэкӀыгъу абдежьым тхылъ къыкӀагъэкӀыр Урысей-Къаукъаз зауэр зэраухар.

Source: original
Бланэукъ

Бланэукъ (лат-бз. Gypaetus barbatus) - къэргей теплъэ хэкӀыгъуэ, къэшыргъэ лъэпкъщ. == Теплъэр == Пщэр, щхьэр, бгъэгур - тэху-гъуэжьыфэщ; пэ щӀагъым цы щабэ гуэрэн кӀыхь щӀэтщ жьакӀэм ещхьу, тхыцӀэр - щхъуэ-гъуабжафэщ; цыпкъхэр хужьщ. Нэ хъуреягъым ӀупщӀу къекӀуэкӀ «Ӏэлъын» плъыжьыбзэм, армырами зи теплъэ шынагъуэ къуалъэбзу абрагъуэм нэхъри къанлыфэ къытрегъауэ. ЗэрыхуагъэфащэмкӀэ, бланэукъым и «фащэм» апхуэдэ теплъэ къыщищтэр зыбжанэрэ цы ипхъыжа нэужщ (и ныбжыр илъэситхум нэсауэ). == ЦӀэр къызхэкӀар == ФӀэщыгъэм «бланэ зыукъ (зыукӀ)» жыхуиӀэщ. Абым нэмыщӀыу цӀэ иӀэр БгъэжьакӀэщ. == Здэпсэухэр == Щопсэу Еуропэм, Африкэм, Азиэм я къырыщхьэхэм, лъэтэжкъым. Щогъуалъхьэ къыр дапхъэхэм, къыр зэгуэкӀыпӀэхэм. Абгъуэр нэхъыщхьэу къуацэм, удзыпкъэ гъущэм къыхех. Хъумэн хуэй Тхылъ плъыжьым ираха щхьэкӀэ илъэс къэс и бжыгъэр нэхъ мащӀэ мэхъу, и нэхъыбэм ар цӀыхум и ӀэщӀагъэу, и лажьэу. == Ӏусыр == Къаукъаз бланэукъым и Ӏус нэхъыщхьэр псэущхьэ лӀахэрщ. Ятоуэ псэущхьэ сымаджэхэмрэ лъэрмыхьхэмрэ. == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Фроуард

Фроуард (исп-бз. Cabo Froward) - ныкъуэтӀыгу Брансуик и къуапэ Магеллан Ӏузэвым деж Ӏулъ. Ипшэ Америкэм и континентал Ӏыхьэх и ипшэ дыдэ пӀэ. Административну Чили и провинциэ Магаланесым хеубыдэ. Пунта-Аренас къалэ нэс километрэу 100 дэлъщ. ИнджлыбзэкӀэ Froward псалъэм къокӀ щхьэгъэфӀэщӀ. Апхуэдэ цӀэр куапэм щыфӀащар 1587 гъэм инджылыз пират Томас Кевендиш абы щыблэсыкӀым климат щӀыӀэм хиубыдэу гугъыу къуапэм зэрекӀуэкӀаращ. Къуапэм 1987 гъэм Чилим Рим Папэр къызэрыкӀуам къыхэкӀыу, чрестышхуэ тращӀыхьауэ тетщ. Къуапэм къыпэщӀт Ӏуфэм маяк тетщ. Нэхъ пэгъунэгъу дыдэу щылъ жылэ тӀысыпӀэр къуапэм километрэ 40 нэхъ ишхъэрэу щылъщ. == Иджыри феплъ == Къуапэ Горн ПцӀы Горн Диего-Рамирес -53.9, -71.3

Source: original
Нэшид

Нэшид (хьэр-бз. نشيد) - муслъымэн уэрэд жыӀапхъэ, макъамэ Ӏэмэпсымэхэр къамыгъэсэбэпу, цӀыхухъухэм (зэкъуэтэкъуэхэ цӀыхубзхэм) закъуэу ерэ гупуу жаӀэ. Макъамэ Ӏэмэпсымэ къэбгъэсэбэпу нэшидыр жыпӀэну тхьэлъэӀу куэдым ядэкъым. Нэхъыщхьэ мэзхьабиплӀыми макъамэ Ӏэмэпсымэхэр нэшид щыжыпӀэкӀэ къэбгъэсэбэпыну ядэкъым. Ауэ иджырей зэманым иныкъуэ нэшидхэр мэкъамэ программэхэмкӀэ зрагъэзанщӀэ ящӀу щытщ. == ТехьэпӀэхэр == Q&A: Shari' rule on songs, music, singing & instruments? (индж.) The 99 Beautiful Names of Allah Talib al-Habib - Songs of Innocence Nasheed Allah Knows (full version) by Zain Bhikha

Source: original
Хы хуит

Хы хуит - территориэ хыхэм аткӀэ щылъхэу икӀи дунейм и зы къэралым и унафэ щӀымыту, хым и щӀыпӀэ. Хы хуитхэм дэтхэнэ къэралми лъэпкъыми я ижьхэр щызэхуэдэу щытщ. Хы хуитхэр къыхэгъэщын щхьа признэкитӀ пщӀэн хуейщ: Ар зы къэралым и унафэ щӀэтын хуейкъым Къэралхэм я территориэ хыхэм аткӀэ щылъын хуейщ == Хы хуитым и псхэр къызэрагъэсэбэп == Хы хуитым и псхэр къагъэсэбэп - Лъэпкъыгъуэ ижь императив принцип хуитыныгъэ унафэм къыхэкӀыу. Абы унафэу егъэув зы къэралым а псыхэми абы къащхьэщыт хьэуахэми я къэрал унафэ траувэ мыхъуну икӀи зы къэралым нэгъуэщӀ къэралым а псыхэм и къухь къызэрыригъэкӀухьым шэч трилъхьэ мыхъуну икӀи а кхъухьхэм пэрымыуэну. А принципхэм я пщӀэр Хы хуитым и Конвенциэмрэ (1956 гъ), ЛЗО-м и хы ижь Конвенциэмрэ (1982 гъ) итхауэ итхэщ. == Хы хуитхэм я хуитыныгъэхэр == Хы хуитым и псхэм я хуитыныгъэхэр абсолутнэу щыткъым, абы теухуауи дэтхэнэ къэралыми игъэзэщӀэн хуейщ ЛЗО-м и хы ижь Конвенциэ 1982 гъэм ятхауэ щтар (напэ 87-рэ 89-рэ) Хы хуитым и хуитыныгъэхэм хеубыдэр: Дэтхэнэ кхъухьми хуиту къыщикӀухь хъуну Дэтхэнэ кхъухьлътэми хы хуитхэм я уафэгум къыщилъэтыхь хъуну Дэтхэнэ къэралми хуиту псыщӀагъ кабелхэмрэ трубахэмрэ щыщӀищ хъуну Дэтхэнэ къэралми ӀэрыщӀ тӀыгу трищӀыхь хъуну (ауэ ижь унафэм пэрымыуэу щыту щтымэщ) Хуиту бдзэжьей ушещэ хъуну Хуиту наукэм епха къэплъыхьыгъуэхэр ебгъэкӀуэкӀ хъуну икӀи нэгъуэщӀ къом. == Кхъухьхэм я хуитыныгъэхэр == Дэтхэнэ кхъухьми хы хуит псыхэм сытхуэдэ къэралми и ныпым щӀэту къикӀухь хъунущ (а къэралым хым Ӏухьэми хуиӀэу щытми щымытми). Ӏэщэ кхъухьхэми мыдрей кхъухьхэм яӀэ ижьым хуэдиз ижь яӀэщ. Ауэ Ӏэщэ кхъухьэр хуиткъум а псыхэм Ӏэщэ къыщигъэсэбэпын. Ауэ а псылъэм хуитыныгъэ куэд къыщекӀуэкӀхэми, псом нэхърэ нэхъыщхьэу абыхэм пират Ӏуэхухэр щебгъэкӀуэкӀ хъунукъым. == Иджыри феплъ == КӀапэ хы КӀуэцӀ хы Шелф хы

Source: original
Лабэжъ

Лабэжъ (ур-бз.: Лаба) - Краснодар къэралым псы ежэх, сэмырабгъумкӀэ Псыжъ холъадэ. == ЦӀэр == КъуэкӀыпӀэ Къаукъазым инэхъ псы инхэм ящыщ, Псыжъ исэмырабгъумкӀэ хэлъадэ. БзэхэмкӀэ азэ цӀыхухэр зэм хуэкӀуакъы м я гупшысэнхэмкӀэ цӀэр къызхэкӀэам. Нэхъ зыхуэкӀуэхэр гупшысагъыитӀ. Зыр ираныбзэм къыхэкӀа псалъэ "алб" - хыжь, абы пашъэ. ЕтӀуанэр - апхуэдууи иран псалъэ "лаб" ("лав") - псы Ӏуфэ къикӀыу. Апхуэдыуи пэмыкӀыуи а гупшысэхэм пагъэувэ щыӀа. К.Х. Мерэтыкъуэм зэритхымкӀэ Лэбэ цӀыкӀум зыпс хэлъадэр Ӏуашъхьа Лоуба (абазэ псалъэ, къыкӀыр гурыӀуэгъуэкъым) къыкӀожыр. == Хэкумэтх == Ӏуашъхьахэм мыл телъхэм къыкӀэжу, Лабэшхуэмрэ ЛабэцӀыкӀумрэ япсым къахэкӀыу икӀыхьагъыр км 347 мэхъу. Лабэшхуэмрэ ЛабэцӀыкӀумрэ я зэхэлъэдэпӀм къыщыкӀэдзауэ быбжмэ икӀыхьагъыр км 214 мэхъу. Ипсыхъуэм ибгъуагъыр 12 500 км². ИшъхьамкӀэ Лабэмрэ псы хэлъадэхэмрэ уэру щытхэ, къуэ куухэм дэжу. ИкӀагъымкӀэ ипсы Ӏуфэхэр лъахъчу щыт, езыр хом мэхъужь. Псыр къызхэкӀыр зэхэт: уэсыпс, мылтӀкӀуэпс, уэшхыпс. Псы нэхъ ин хэлъадэхэр: Чэмлыкъ (ижьыгъурабгъумкӀэ), Фэрс (сэмырабгъумкӀэ). == Хьаблэ Ӏуфэм Ӏутхэр == Къэрэшей-Шэрджэсым: Пхиэ, Дамхьуэрц, Зэджэдэн, Рожъкъуауэ, Азиатскэ, Псэмэн, Курджиново, Подскальное. ЯужкӀэ Краснодар къэралыр холъадэ: Ахметовскэ, Каладжинскэ, Мостовской, Лабинск, Курганинск... Адыгей къэралым икъуаджэхэр: Хуэдз, Натырбово, Куэчхьаблэ, Еджэрыкъуэй, Пшизо, Джэмбэчий, Хьатикъуай.

Source: original
Астана

Астана (къаз-бз. Astana, урбз. Астана) - Къазахъстэным и къалашъхьэ. Джылэу дэсыр - мин 708 794 (2010). == АдминистрациэкӀэ зэргуэча == Къалэ куейхэр: Алматы Сарыарка Есил == Сурэтылъэ == Last edited 6 years ago by YiFeiBot

Source: original
Прикубанскэ къедзыгъуэ

Прикубанскэ къедзыгъуэ (урбз. Прикубанский район) - Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и зы администрациэ къедзыгъуэ. Хьэблэ нэхъышъхьэр - Кавказский. Джылу дэсыр - мин 28 018 (2010 гъэмкӀэ). И инагъыр - 960 км². == ТехьэпӀэхэр == Къэрэшей-Шэрджэсым и официал сайтыр Къэрэшей-Шэрджэс администрациэкӀэ и гуэшыгъуэр Last edited 6 years ago by YiFeiBot

Source: original
Баскхэм я Къэрал

Баскэм я Къэрал (исп-бз. País Vasco, баск-бз.: Euskadi) Баскей - пэсырей хэкужъ икӀи автоном зэгуэт Исбухьэнм и ишъхъэрэ лъэныкъуэм хэту. Къалэ нэхъышъхьэр - Виториэ-Гастейс. Регионыр пэсырей хэкужь шӀыпӀэм щыщ, абы пэмыкӀыу иджыри Фрэнджым и ипшъэ лъэныкъуэр хиубыду. == Тхыдэр == I ди лъэхъэнэм и пэм къыщыкӀэдзауэ V ди лъэхъэнэм нэс шӀыпӀэ баскхэр здисар Урым Къэралым хиубыдэт. Вестготхэмрэ хьэрыпхэмрэ Переней хы тӀыгуныкъуэр яубыдауэ щаӀыгъам Баскейм и шӀыпӀэм и нэхъыбэр хуиту абыхэм яхэмыхьу щытт, Реконкистэр къызхэкӀам и шӀыналъу. 11 - 15 лъэхънэхм Баскхэм я Къэралым Наваррамрэ Кастиджэмрэ я ӀэнатӀэр телъ. XV лъэхъэнэм и кӀэм XVI лъэхъэнэм и пэм Исбухьэн къэрал зэгуэхьам хохьэх, 1876 гъэм нэс автоном пӀалъэ гуэрэхэр иӀу. 1936 гъэм джылэ зауэм яуж автоном куей мэхъу, Баскхэм я Къэрал траӀуауэ. 1939 гъэм, республикэр хэкӀуэда яуж Баскхэм я Къэралым ӀэнатӀу иӀэуэ хъуар траха. 1978 гъм конституциэм теухуауэ Баскхэм я Къэралым япэ щыкӀэ автономиэ кӀэх ират, яужым 1980 гъэм автоном поуэ мхъур. Баскхэм я Къралыр къуэкӀэ-бгыкӀыу зэрщытым шъхьэкӀэ пэсырейм урымхэр провинциэ Алавэм нэхъ ихьэфахэкъым. Ар Баскхэм я Къэралым куэду къышъхьэпа я бхэмрэ я хабзэмрэ зэрщыту зэрахьэным. Провинциищ иджырей Баскхэм я къэралым хиубыдэр щызгуэхьхэр XIX лъэхъэнэм, джылэ зауэхэр щекӀуэкӀам. == Демографиэр == Джылу дэсыр - 2.141.86 мин цӀыху (7-нэ пӀэр еубыд; 2007 гъэмкӀэ къызэригъэлъагъуэм) == Хэкумэтх == Баскхэм я Къэралым Кантабрий Ӏуашъхьэхэм метрэ 1000-1500 хуэдиз я лъэгагъу, я къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэр еубыд. Хым идежькӀэ нэхъ гъунэгъу хъухукӀэ нэхъ лъахъчу йоххэр, джабэ зэхэту хы Ӏуфэр яшъу, хыжэ бжыгъэхэр иӀу. Псыхэр кӀыхьу щытхэкъым ауэ куухэ. Мэсхэм жыг къэкӀхэр: пхъэмыфей, жыгдэгу, бжей пэмыкӀхэр джоуэ. == Бзэхэр == Баскхэм я Къэралым ИсбухьэныбзэкӀэ зэрыпсалъэм хуэду баскыбзэми иропсалъэхэ джылэ дэсыр. Баскыбзэр къэралым и анэдэлъхубзэ, Исбухьэнм и пэмыкӀ бзэхэм елъытамэ баскыбзэр роман бзэхэм хиубыдэкъым икӀи индоеуропэ бзэхэми хэхьэкъым. 2001 гъэмкӀэ джылэ бжыгъэ ирагъэкӀуэкӀам къызэрхэкӀыр 32 % Баскхэм я Къэралым щыщхэр кагуроӀуэ икӀи иропсалъэ бзитӀымкӀэ, 49,6 % ИсбухьэныбзэмкӀэ нэхъ псалъэкъым, 18,2 % баскыбзэр ящӀэ ауэ зэрыпсалъэхэр Исбухьэныбзэ. == АдминистрациэмкӀэ зэрзэхэт == Автоном зэгуэт Баскхэм я Къэралым хэт провинциэхэр: Алава, къалэ нэхъышъхьэр Виториэ-Гастейс Бискаей, къалэ нэхъышъхьэр Билбао Гипускоа, калэ нэхъышъхьэр Сан-Себастиан ТхыдэмкӀэ Баскхэм я Къэралым иджыри хэхьэр Наварра (автоном зэгуэт), и къалэ нэхъышъхьэр Памплона Къалэ нэхъ инхэр:

Source: original
Бзужэр

Бзужэр (лат-бз. Locustella naevia) - вэд лъэпкъым щыщ, бзужэр лъэпкъыгъуэщ. == Теплъэр == Инкъым. И жьэгъур, хулъащхьэр - хужьщ, джабэхэр - гъуэ-гъуэбжафэщ. == Здэпсэухэр == Къауъказым, Еуропэм, Ипщэ-КъуэкӀыпӀэ Сыбырым, Курыт Азиэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми щопсэу. Лъэтэн фӀыуэ илъагъукъым, удз, чыцэ щӀагъым дзыгъуэм хуэду щӀож. Емышыж уэрэджыӀэщ. Уэрэдбзухэм хуэдэу пщыхьэщхьэм щӀынф щыхуэхъум идеж еублэри жэщыр зэхуэдитӀым блэкӀыху зэпагъэукъым. МащӀэу зэгъэпсэхури нэху щын щӀимыдзэ щӀыкӀэ яублэж, дыгъэр къыкъуэкӀыхукӀэ уэрэд жаӀэ. Нэхъ щыплъагъунур псыӀэ-мэкъупӀэхэм, удз Ӏув лъагэ, чыцэ гуэрэнхэр зэрытырщ. Ищхъэрэ Къаукъазым щогъуалъхьэ, щыкуэдщ, мэлъэтэж. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
ПцӀы Горн

ПцӀы Горн (исп-бз. Falso Cabo de Hornos) - къуапэ, архипелаг ЩӀы МафӀэм хэт тӀыгу Хосте и ныкъуэтӀыгу Хардим и ипшэ дыдэ пӀэ. Къуапэ Горн дыдэр тӀыгу цӀыкӀум телъщ. Ауэ ар зэӀуаха иуж плъыхьакӀуэ куэдым Хосте тӀыгум и ипшэ ухыпӀэр Горн къуапэрауэ ялъытэт. Иджырей зэман Ӏэзэ хыерс апхуэдэу щыуэжхэкъым. Езы Горн къуапэр АцӀы Горн къуапэм километрэ 56-кӀэ ипшэ-къуэкӀыпӀэкӀэ нэхъ ишхъэрэу щылъщ. КъуапэмкӀэ щыӀэ климатыр, архипелагым и адрей Ӏыхьэхэм щыӀэм хуэдэщ - жьапшэу, уэшхырилэу щытщ, гъэмахуэр щӀыӀэтыӀэу, щӀымахуэр щабэу. Температурэр илъэсым и кӀуэцӀкӀэ 0°С-рэ 15°С-рэ я зэхуакум дэтщ. Щыугъэ щыӀэми, Горн къуапитӀри Ипшэ Америкэм и ипшэ кӀэуххэу щытхэкъым. Ипшэ Америкэм и ипшэ дыдэ пӀэуэ щытыр тӀыгу цӀыкӀу зэхэт Диего-Рамирес и ипшэ дыдэ тӀыгуращ, Ипшэ Америкэм и континент Ӏыхьэм и ипшэ дыдэ пӀэр Фроуард къуапэрщ. == ТехьэпӀэхэр == Cape Horn & the Glaciers/Fjords of Tierra Del Fuego (индж.) -55.726667, -68.054722

Source: original
Андзорей

Андзорей (урбз. Анзорей) - Лэскэн къедзыгъуэм и хьэблэ нэхъыщхьэ. == Хэкумэтхыр == Къуажэр ЛэскӀэн къедзыгъуэм икум итщ, ЛэскӀэныпсым и ижь лъэныкъуэм кӀэрысу. Нарткъалэ нэс 20 км дэлъщ, Налшык къалэ нэс 35 км дэлъщ. И инагъыр - 42 км² мэхъу. Нэхъ пэгъунэгъу къуажэхэр - ЕтӀуанэ ЛэскӀэн, Аргудан, Хьэтыуей, Уэзрэдж. Къуажэм и ику лъэгагъыр 445 метрэкӀэ хы Ӏуфэм къыщхьэщокӀ. И щӀыр нэхъыбэу щӀызахуэщ, ипшэ-дыгъэкъуэкӀыпӀэкӀэ бгыхэм щӀедзэ. == Тхыдэ == Къуажэр къэзыухуар пщы Андзорхэращ. Япэу абыхэм я къуажэхэр зэпхырадзахэу Тэрч и ижь лъэныкъуэмкӀэ Ӏусхэу щтащ. Къаукъаз зауэр щӀидза иуж Андзорхэм я къуажэхэр ягъусэу Лэскэныпсым деж къеӀэпхъухахэщ. 1825 гъэм Къэбэрдейр Урысейм хагъэхьа иуж, Андзорхэм я лъэпкъым и нэхъыбэр Шэшэнымрэ Дэгъыстэнымрэ Ӏэпхъуахэщ, абыкӀэ Урысей аткӀи я зауэр пашэн щхьа. Къэнэжа къуажэхэр, нэхъ ину къуажитӀу зэхэхьэжахэщ. Къаукъуаз зауэр иуха иуж, къуажэм цӀыху куэд дэӀэпхъукӀахэщ ерэ дахуахэщ, Урысейм и пэщтыхьым и унафэм щӀэтыну зэрыхумейхэм щхьа. Къуажэм къыдэкӀахэм я нэхъыбэр Тыркуращ зэдэӀэпхъуар. Абы ахэм щаухуащ къуажэщӀэ, я къуажэжым и фэеплъу Андзорей абыи фӀащу. 1920 гъэм советхэм Къэбэрдейр зэщӀащтахэ иуж, къуажэм и цӀр яхъуэжащ, пщыхэм я унэцӀэр зэрызэрахьэм щхьа. Абы къыхэкӀыу къуажэм цӀэщӀэ фӀащащ - Старый Лескен. 1993 гъэм къуажэм и цӀэжь Андзорейр хаугъэфащэжащ. 2003 гъэм Лэскэн къедзыгъуэщӀэм и хьэблэ нэхъыщхьэ ящӀащ. == Джылэ == Джылэ дэсым и Ӏувагъыр - 160 цӀыху/км² Лъэпкъ дэсхэр (2010 гъэ) == ЕджапӀэ == Курыт еджапӀэ No 1 Курыт еджапӀэ No 2 == Сымаджэш == Къедзыгъуэ сымаджэш == Дин == Зы мэжджыт дэтщ == ЦӀэрыӀуэ къыщыхъуахэр == Къэжэр Хьэту и къуэ Алберт - урысей къэрал лэжьакӀуэ. Урысейм и Совет Федерацэм хэт. Фонд «Адыги» къызыгъэщӀахэм ящыщ зы. Андзор Джевад - Щамым и зауэлӀ. Шэуэж Владимир и къуэ Хьэсэнби - Къэбэрдей-Балъкъэрым и Пенсионнэ фондым и нэхъыщхьэ. == ТехьэпӀэхэр == Андзорей теухуауэ тхыдэ

Source: original
Псылъэдзэхубзу

Псылъэдзэхубзу (лат-бз. Acrocephalus scirpaceus) - вэд лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == Теплъэр къамылыфэщ, бзу жьгъейщ. ТхыцӀэр, дамэхэр, щхьэщӀыбыр, кӀэр - гъуабжэщ; жьэгъур, бгъэр, ныбэщӀагъыр - гъуэжьщ, хужь къыщӀэуэу; джабэхэр пшэхъуафэщ. == Здэпсэухэр == Къышыраш Къаукъазым и Хы ФӀыцӀэ Ӏуфэм, Псыжъ Хы МыутӀэм гъунэгъу щыхуэхъу щӀыпӀэ бгъэнылъэхэм, чыцэ гуэрэнхэр зэрытхэм. КъинэмыщӀауэ щопсэу Урысейм и ищхъэрэ хэгъуэгухэм, Еуропэм, Азиэм я щӀыпӀэ тегъэпсыхьахэм. Псылъэдзэхухэм я абгъуэхэр бгъэн, ӀутӀанэ, къамыл къэкӀыгъэхэм хуэдэ къэкӀыгъэхэм фӀащӀыхь, ищӀагъымкӀэ къыщӀэзыӀыгъэ имыӀэу. Зы абгъуэм къэкӀыгъищ-плӀы щызэрипх щыӀэщ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Грютвикен

Грютвикен (ин-бз. Grytviken) - Британиэшхуэм и хыщӀ щӀыпӀэ Ипшэ Джорджэрэ, Ипшэ Сандуичхэрэ хы тӀыгухэр я къалэ нэхъышъхьэ. Дунейм и нэхъ ипшэ дыдэ къалащхьэ. == Хэкумэтх == Къалэр хы тӀыгу Ипшэ Джорджэм тетщ, тӀыгуныкъуэ Тэтчер и дыгъэкъуэкӀыпӀэмкӀэ гъэзауэ, дэлъэдапӀэ Кинг Артур и Ӏуфэм деж. Антарктидэ нэс 250 км нэблэгъэн фӀэкӀ дэлъкъым. Грютвикен Антарктикэм тюристхэр нэхъ здекӀуалӀэ щӀыпӀэхэм ящыщщ. ЩӀыпӀэм и бгхэм, Ӏуащхьэхэм, мылхэм, къуэхэм икӀи нэмыщӀхэм цӀыху куэд дихьэххэу еплъыну къызэхуешэ. Къалэм пэмыжыжэу пшы вымпӀухэм я колониэ иӀэщ. == Тхыдэ == ТӀысыпӀэр щаухуар 1904 гъэращ. Апщыгъуэм норвегхэм къалэр иджыпсту здэщыт къалэм деж джейхэр щаукӀыну базэ яувауэ щтащ. 1909 гъэм къалэр Британиэшхуэм Ипшэ Джорджэрэ, Ипшэ Сандуичхэрэ хы тӀыгухэм я къалащьэ ищӀащ. Джей-укӀым и пщӀэр ехуэхыжа иуж, къалэм абы и экономикэр епхати, тӀэкӀу тӀэкӀуурэ абыи и пщӀэр ехуэхыжащ. 1982 гъэм Фолклэнд зауэ зэманым щыгъуэ Архентинэм и зауэлӀхэм къалэр яубыдауэ щтащ. Тхьэмахуищ дэкӀа иуж Британиэшхуэм и зауэлӀхэм къалэр къытрахыжащ. Абы къыхэкӀыу 2001 гъэ хъухъу хы тӀыгур Британиэшхуэм и хыдзэлӀхэм яхъумэу щыӀахэщ. == Джылэр == Къалэм джей-укӀым и пщӀэр ехуэхыжа иуж, цӀыху дэсыр зэуэ нэхъ мащӀэ хъуащ. Иджыпсту абы дэсыр цӀыху 20 нэблагъэуращ. Гъэмахуэм туристхэм щӀыпӀэм къыщыкӀуэм деж цӀыху дэсыр 200 нэхъ мащӀэ дыдэу щӀегъу. == ТехьэпӀэхэр == Ипшэ Джорджэ и официалнэ уеб-сайтыр Кинг Эдуард Пойнт и сайт

Source: original