Конбаун

Схинбьюшин вафат булғандан һуң, 1776 йылда тәхеткә уның тыныслыҡ һөйөүсе улы Сингу ултыртыла. Яңы хаким Сиамдан ғәскәрҙәрен кире ала һәм һарай һәм дини хәстәрҙәргә сума. Был оппозицияның көсәйеүенә килтерә, ул тәхеткә үҙенең кешеһен ултыртырға һәм хәрби табыш килтергән баҫып алыу походтарын башларға ниәтләй. Сингу һарай түңкәрелеше һөҙөмтәһендә ҡолатыла. === Тибо === Бодопайя - Анаунпайяның тағы бер улы - Сиамға яңы походтар башлай, 1785 йылда Бирмаға Араҡанды берләштерә һәм шань кенәзлектәре өҫтөнән Бирма контролен нығыта. Әммә Сиамға ҡаршы һуғыштар Бирманың еңелеүе менән тамамлана, ул XVIII быуат аҙағында Сиамдың яңы короле Рама I власын таныған лаос райондары өҫтөндә сюзеренитетын да юғалта. Араканды яулап алғандан һуң, күп кенә аракандар, Бирма властарының ассимиляторлыҡ сәйәсәтенән ҡасып, Бенгалияның сик буйы райондарының аҙ халыҡлы территорияһына, Ост-Һинд компанияһы биләмәһенә ҡаса, унда Британия властары ризалығы менән Читтагонг һәм Дакка дистрикттарына күсенә. Ҡасаҡтар Бөйөк Британия биләмәһен Араканға баҫып инеү һәм талау өсөн база итеп ҡуллана башлай, уның халҡын бирмандар власына ҡаршы ихтилалға күтәрә. Бирма Калькуттала Британия властарынан Бирма территорияһына рейдтар ваҡытында ҡылған енәйәттәрн өсөн фетнә башлыҡтарын биреүҙе талап итә. Бирма дәүләтенең Аракан мәсьәләһен хәл итеү менән ҡыҙыҡһыныуын Британия яғы баҫым факторы булараҡ ҡуллана башлай. Британия Һиндостаны генерал-губернаторы Бирма һарайына бер нисә илселек ебәрә. 1795 йылда Майкл Саймс миссияһының эше һөҙөмтәһендә Британия сауҙаһын күҙәтеү өсөн Рангунда Британия резидентын ҡабул итеү тураһында килешеү төҙөлә, әммә Бөйөк Британия менән Бирманың үҙ-ара бәйләнештәрендә ысын сик проблемаһына әйләнгән Аракан мәсьәләһен көйләп булмай. 1798 йылда абруйлы Аракан феодалдарының береһе - Нга Тан Де Бенгалияға күп һанлы яҡлылары менән ҡаса, һәм унан Араканға һөжүм яһай башлай. Мах Бандула етәкселегендәге Бирма ғәскәрҙәре сик буйы һыҙатына яҡынлаша, Бенгалия территорияһына күсеү һәм Нга Тан Дены әсирлеккә алыу ҡурҡынысы янай. 1802 йылда Майкл Саймс йәнә Бирмаға ебәрелә һәм инглиз-бирма мөнәсәбәттәрендәге көсөргәнешлекте бер аҙ кәметә ала. Әммә 1811 йылда Чинбьян - Нга Тан Деның улы Британия территорияһында байтаҡ ғәскәр йыя, сик аша сыға һәм штурм менән Аракандың баш ҡалаһы Мьяу-Уны баҫып ала. Үҙен бойондороҡһоҙ хаким тип иғлан итеп, ул ярҙам һорап инглиздәргә мөрәжәғәт итә. Бирма ғәскәрҙәре Аракандан Чинбьянды ҡыуып сығара, әммә 1815 йылда үҙенең вафатына тиклем ул Бирма властарына ҡаршы көрәшә, инглиздәр ярҙамында уның территорияһына даими рейдтар яһай. 1817 йылда Бодопайя Ассамдағы Ахом дәүләтендә үҙ-ара низағтарға ҡыҫыла. Бирма армияһы был кенәзлеккә баҫып инә, һәм 1821 йылда полководец Маха Бандула Ассам тәхетенә Бирма кешеһен ултырта. === Баджидо === Баджидо 1819 йылда тәхеткә ултыра. Шул уҡ йылда бирмандар Манипур раджаһын Баджидоның тәхеткә ултырыу тантанаһына барманы тип ғәйепләп, уны ҡолата һәм Манипур кенәзлеге тәхетенә яңы раджаны ултырта. 1824 йылда Бирма армияһы Качар кенәзлегенә бәреп инә, унда Манипурҙың ҡолатылған раджаһы төпләнгән була. Качарға раджаны манипурҙарҙан һаҡлау һылтауы менән Британия отряды ла юллана. Качар раджаһы һәм күрше Джайнтия кенәзе (шулай уҡ бирмандар оккупациялаған) үҙҙәрен Британ Ост-Һинд компанияһының вассалдары тип таный. 1824 йылдың мартында беренсе инглиз-бирма һуғышы башлана. Ҡытайға уңышлы ҡаршы торған, Сиамды еңгән, шан һәм һинд кенәздәрен буйһондорған Бирманың көслө Һинд-Ҡытай дәүләтенә әйләнеүенән күҙе тонған Бирма һарайы яҡынлашып килгән хәүеф-хәтәрҙең ҙурлығын күҙ алдына ла килтерә алмай. Ике фронтта еңелеүгә дусар булып, 1825 йылдың аҙағында Баджидо солох һөйләшеүҙәрен башларға мәжбүр була. Һөҙөмтәлә төҙөлгән Яндабо килешеүе Бирманы Британия колонияһына әйләндереүгә башланғыс һала. Генерал-майор Арчибальд Кэмпбель (Campbell) етәкселегендәге 11000 европалы һәм һинд һалдаты Иравади буйлап үргә йөҙөп китә һәм 1824 йылдың 11 майында Рангун гаванен һәм шунан һуң бер нисә башҡа тораҡ пункттарҙы ала; ммә Ассамдан алға китергә тейешле ҡоро ер көстәре бирмандарҙың ҡыйыу башлығы Маха-Бандулынан бер нисә тапҡыр еңелә. Һуғыштан бөлгөнлөккә төшкән ил ҙур контрибуция түләргә мәжбүр була. Уның 5 миллион рупий күләмендәге беренсе яртыһын түләү халыҡтың ризаһыҙлығын тыуҙыра, ә алдағы йылдарҙа контрибуцияның икенсе яртыһына аҡса йыйырға кәрәк була. Бөйөк Британия менән Бирманың контрибуция түләү сроктары һәм илдең төньяҡ-көнбайышындағы сик буйы проблемалары буйынса конфликттары инглиз властарының ризаһыҙлығын тыуҙыра, улар 1820-се йылдар аҙағына Авала бирман һарайы янындағы рәсми вәкилен тәғәйенләргә ҡарар итә. Бөйөк Британияның үҫә барыусы экспансияһы шарттарында хаким Баджидо башлығында Бирмалағы идара итеүсе ҡатламдың күпселек өлөшө юғалып ҡала; күптәр Бирманың һуғышта еңелеүенең осраҡлы булыуына, илдең тиҙ тергеҙелеүе тураһында төрлө юрауҙарға ышана, инглиздәр Бирмаға Тенассеримды кире ҡайтарырҙар һәм резидентлыҡты юҡ итерҙәр тип уйлай. Баш ҡала бюрократияһының һәм чиновниктарҙың икенсе өлөшө (Май Ну - Баджидо ҡатыны һәм уның туғандары етәкселегендә) инглиз резидентын ҡыуып сығарыу һәм Бирманы тышҡы донъянан изоляциялау ҡатмарлы хәлде хәл итеүҙең иң яҡшы ысулы тип иҫәпләй. Алдан күрә белеүсән Бирма чиновниктары принц Таравади тирәләй төркөмләшә; улар донъялағы хәлде белергә теләй, Европа фәненең ҡаҙаныштары менән ҡыҙыҡһына, илдә үҙгәрештәр кәрәклеген аңлай. Әле башланған сикләнгән реформалар идара итеү класында ҡаршылыҡтарҙы киҫкенләштереп, 1837 йылда асыҡ конфликтҡа сәбәпсе була. Контрибуция буйынса түләүҙәр өсөн аҡсаның күп өлөшөн дәүләткә тапшырған һәм ғәмәлдә ауырыу Баджидо мәлендә ренент советын етәкләгән Минтаджи (Май Нуның ағаһы), илдә власты баҫып алырға тырыша. Әммә Бирма крәҫтиәндәре һәм армияның бер өлөшө принц Таравадиҙы яҡлап сыға. 1837 йылдың 9 апрелендә ул Баджидоның ҡолатылыуы тураһында иғлан итә. === Тараведи === Тараведи идара итеү осоронда илдең оборона һәләтен нығытыу буйынса саралар ярайһы уҡ киңәйтелә. Армия Европа ҡоралы менән ҡайтанан ҡоралландырыла, уны Европа инструкторҙары өйрәтә башлай, Рангун нығытыла. Таравади тәхеткә ултырғас та Яндабо килешеүен һәм Аракан һәм Тенассерим провинцияларының Британия аннексияһын танымауы тураһында иғлан итә. Ул Британия резиденты Г. Берниҙың эшмәкәрлеген юҡҡа сығара, 1840 йылда ул ҡайтарыла, шуның арҡаһында яҡтарҙың дипломатик мөнәсәбәттәре өҙөлә. === Паган Мин === 1846 йылда Бирма хакимы булып Паган Мин тора, уның ваҡытында 1851-1852 йылдарҙа икенсе инглиз-бирма һуғышы була. 1852 йылдың 20 декабрендә Көньяҡ Бирманы аннексиялау һәм уны һиндостандағы инглиз биләмәләренә ҡушыу тураһында декларацияға ҡул ҡуйыла. === Миндон === 1853 йылдың февралендә власҡа Миндон килә, ул һуғышты тиҙ арала тамамлау яҡлы була, илдең яртыһының аннексияһын танымай, һәм инглиздәргә килешеүгә түгел, хәрби хәрәкәттәр тамамланыуын ике яҡтың да өндәшмәй генә таныуҙарына ризалашырға тура килә. Әммә һуғыш партизандар хәрәкәте формаһында дауам итә, һәм инглиздәр уны 1862 йылдан һуң ғына баҫтыра ала. Миндон осоронда хакимлыҡ иткән синыфтың күпселеге илдең ижтимағи-сәйәси ҡоролошон етди үҙгәртеп ҡороу кәрәклеген аңлай. 1860-сы йылдарҙа хеҙмәт өсөн ер бүлеү туҡтатыла, ә принцтар һәм чиновниктар айлыҡ эш хаҡына күсерелә. Провинцияларға аныҡ бүленеш үткәрелә, был уларҙы провинциаль аппараттың унификацияланған штаты булған ысын территориаль берәмектәргә әйләндерә. Суд системаһы реформаһы, һалым реформаһы, хәрби система реформаһы тормошҡа ашырыла. 1855 йылда Амарапурҙа дары етештереү заводы асыла, уның өсөн сеймалды шан кенәзлектәренән килтерәләр; шул уҡ ваҡытта мылтыҡтар сығарыу буйынса завод эшләй

Source: original