AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Валерия Гай Германика

Валерия Гай Германика (къыщыхъуар 1984 гъатхэпэм и 1) - урысейм и режисор, MTV каналым и креатив директор (2010 гъэм щыкӀэдзауэ). Урысейм и режисорхэм я гилдиэм хэт. == ГъащӀэм и тхыдэр == Мэзкуу къыщыхъуа. И цӀэдыдэр Валериэ Дудинскэ. Ядэр Игор Дудинскэ, хъыбарышъэлэжьыгъэ. Иджырей и цӀэр и нанэмкӀэ къухуэкӀуа Рым император Луций Корнелий Сулла ицӀэкӀэ траӀуауэ. Зэреджар кинологу. Зооинженериэм и факултетыр къыуха Тимеразев и академиэм. 2005 гъэм шъхьэхуит школ киномрэ ТВ-мрэ ей «Интерниус»-ым еджа. Германика вегетарианку щыт. Зэпэубыдыгъэ къыхэкӀауэ, цӀэрыӀуэ зышъар режисорыр 2010 гъэм и пэм урысей каналымкӀэ кинозэпыт къагъэлъагъуа «Школ»-ра. == Трихахэр == 2008 - «Псори лӀэну, сэ скъэнэну» 2010 - «Школ» == ЩӀыхьхэр == 2006 - «Кинотавырым» и лауреат кинокӀэкӀ «ПшъашъэжъцӀыкӀухэр» игъэлъэгъуа. 2008 - «Дышъэ камерам» и жури конкурсым хэтам къалъыта дебутхэм я хэтахэм, Критикэм и тхьэмахуэм и щӀыхь Канн фестивалым дежь кино «Псори лӀэну, сэ скъэнэну» шъхьэкӀэ. == ТехьэпӀэхэр == IMDB.com идежь напэкӀуэцӀ Kino-Teatr.ru идежь напэкӀуэцӀ

Source: original
Адыгэхэм я хьэдагъэ махуэ

Адыгэхэм я щыгъуэ (хьэдагъэ) махуэ - Шъыгъо мафэ - накъыгъэ мазэм и 21-м адыгэхэм я щыгъуэ махуэщ. А махуэр къызэрыхахар зэпхар мыращ: накъыгъэм и 21 махуэм 1864 гъэм Урыс-Къаукъаз зауэр Кбаадэ къуэм и деж щиухауэ ялъытэ, урысхэр Къаукъазым ис цӀыхухэм къатекӀуэу. Абы къыхэкӀыу 1763 гъэм щыщӀэдзауэ 1864 гъэ хъуху (илъэси 101) екӀуэкӀа зауэр апхуэдэ гуӀэгъуэшхуэкӀэ иухащ. А лъэхъэнэм щыгъуэ адыгэу зауэм къелауэ урысхэм я унафэ щӀэтыну хумейхэр хы Ӏуфэм нэс яшэрти, кхъухьхэм ирагъэтӀысхьэурэ Уэсмэн Империем яхурт. Зауэ нэужым Къаукъазым щыпсэуу щыта адыгэхэм ящыщу Хэкум къинэжар 5% къудейщ. Накъыгъэм и 21 махуэр Урысейм и республикищым (Адыгей, Къэбэрдей-Балъкъэр, Къэрэшей-Шэрджэс) я щыгъуэ махуэщ икӀи Къэбэрдей-Балъкъэрым а махуэр мылэжьэгъуэ махуэу щыщытщ. А махуэм адыгэхэр куэду щыпсэу щӀыпӀэхэм зэхуэс щащӀ, я гуауэм и инагъыр мыдрей лъэпкъхэм ирагъэлъэгъуну икӀи нагъэсэну щогугъхэр. Накъыгъэм и 21-р щыгъуэ махуэу икӀи мылэжьэгъуэ махуэу 1990 гъэм траухуауэ щытащ. Ар адыгэхэр титул статус яӀэу щыпсэу республикэхэм 1994 гъэм цӀэ иӀэу траухуащ. Нобэ, адыгэхэм я бжьгъэр мелуаниплӀым носыр, абы я нэхъыбапӀэр хамэ щӀыпӀэ, хамэ къэрал 40 щӀигъум щопсэухэр. Иныкъуэхэм зауэ зэманым къекӀуэкӀа цӀыхуукӀымрэ хэкужьым щхьэхуимыту ирахунымрэ - лъэпкъгъэкӀуэду щытауэ ябжыр. Адыгэхэм нэмыщӀ, накъыгъэм и 21-р я щыгъуэ махуэу щытщ адыгэхэм я благъэ лъэпкъхэм - абазэхэмрэ азгъейхэмрэ, адыгэхэм ягъусэу зауэм и гуауэмрэ хэкум ихуныгъэмрэ дэзыгуэшахэр.

Source: original
Адыгэбзэ махуэ

Адыгэ́бзэ ма́хуэ (ин-бз. The day of Circassian language, тыр-бз. Çerkes dili günü, урбз. День черкесского языка, хьэр-бз. يوم اللغة الشركسية) - адыгэбзэм теухуа бэрэскӀэ, гъатхэпэмазэм и 14 махуэм ирагъэкӀуэкӀ. == Тхыдэр == Махуэшхуэр зытеухуар 1853 гъэм гъатхэпэм и 14-м Тифлис къалэм япэрей адыгэ Хьэрыфылъэ тхылъ къэзэркӀэкӀам. Зи Ӏэдакъу а тхылъыр къыкӀэкӀар Бэрсей Умар. Хьэрыфылъыр хьэрып тхыбзэмкӀэ зэфӀигъэуват, и хьэрыфылъэ тхылъыр япэрей тхылъу хъуа адыгэ кӀэлэгъуэ школхэмрэ гимназиэхэмрэ кӀэсхэм зэреджахэр. Абым теухуауэ 2000 гъэм Адыгэ республикэм и ӀэнатӀэгъуэм гъатхэпэм и 14 махуэр махуэшхуэуэ унафэ къыдегъэкӀыр, адыгэбзэм теухуауэ. 2005 гъэм Къэрэшей-Шэрджэсым и президенту а лъэхъанэм щыта Батдыев Мустафам Адыгэхэм я културэм и аутономиэ лъэпкъэгъум и лъэӀуэгъукӀэ Къэрэшей-Шэрджэсми гъэтхэпэм и 14-й махуэр махуэшхуэуэ унафэ къыдегъэкӀыр. Абым пэмыкӀыу, 2011 гъэм илъэсишъэ псоуэ текӀа Тыркум адыгэбзэкӀэ япэрей гэзет къызэрдэкӀар. 1911 гъэм и шышъхьэӀум Истамбылым адыгэбзэкӀэ газет «Guaze» («Гъуазэ») къыдокӀыр. КъыдэгъэкӀыгъуэр зи унафу щытар Адыгэхэм я зэгуэтыныгъэм и лъэпкъэгъура. == ТехьэпӀэхэр == грамота.ру. Берсей Умар теухуауэ Адыгэбзэ махуэр Тыркум (Анкара) зэрекӀуэкӀар Elot.ru Адыгэбзэ махуэм теухуа тхыгъэ Last edited 6 years ago by YiFeiBot

Source: original
Адыгэ Хэку

Адыгэ Хэку е Адыгей е хэкужъэ - хэку, Къаукъаз щӀыпӀэм хэтауэ, нэмыщӀ бзэхэмкӀэ пэсырей зэманым Зихиэ яужьым Касогиэ цӀэуэ зэрихьащ. === Жылэр === Хэкум адыгэхэм щымыхъукӀэ лъэпкъ бжыгъэхэри исащ. Адыгэхэм яуж, бжыгъэкӀэ кӀуэхэтэр абазэхэмрэ азгъэхэмрэ (зы лъэпкъу), яужым къущхьэ лъакъуэхэр: осетинхэр, балъкъэрхэр, ингушхэр, къэрэшейхэр. А лъэпкъ псом щымыхъукӀэ хэкухэсу Адыгэ Хэкуми исахэщ. XV лӀэщӀыгъуэм, Хэкум ермэлхэр къыхохьэщ, Кърым хъанейм къикӀахэу, лӀэщӀыгъуэ зытӀущ текӀауэ нэгъуейхэми адыгэ щӀыгухэм я къуажэхэр халъхьэщ. Лъэпкъ Ӏув-Ӏуву зэхэсахэм щымыхъукӀэ Хэкум цӀыкӀу-цӀыкӀурэ хэсахэр бжыгъэрт, абыхэм нэхъ цӀэрыӀуэу ящыщхэр Кърымым къикӀа хъаныкъуэхэращ, Джэрий цӀэуэ зезыхьахэр. Жылэу исам Хэкум, и яужырей зэманым къэунэхуауэ хъыбар хъэрзынэ иӀэкъым. XVIII лӀэщӀыгъуэм Адыгэ Хэку псом (Къэбэрдей пщыгъуэри хэту) млн. 3-4 хуэдиз цӀыхуӀисащ. ЗэрыхъумкӀэ Ищхъэрэ Къаукъазым а зэманыгъуэм и къэрал нэхъ индыду щытащ. === Пщыгъуэхэр === Адыгэ Хэкур пщыгъуэ зы бжьанэу зэщӀиубыдэу щытащ, я бжыгъэр лӀэщӀыгъуэ къэс зэрихъуэкӀыу. Пщыгъуэхэм щымыхъукӀэ Адыгэ Хэкум Хасэ Лъэпкъэгъу зэхэтхэри щыӀащ. Хасэ Лъэпкъэгъухэм ящыщырт Шапсыгъыр (Шапсыгъышхуэмрэ ШапсыгъцӀыкӀумрэ), Абдзахыр, Натхъуэджыр. Пщыгъуэхэм хэтхэтэр: Къэбэрдей: Къэбэрдеишхуэ Абазэ: Тапанта, Мысылбай лъакъуэхэр, къэрэшейхэр, балъкъэр лъакъуэхэр. Джылэхъстэней Осетин лъакъуэхэр, ингушхэр, мышгыч лъакъуэ гуэрэхэр. Беслъэней: Абазэ лъакъуэхэр: Шэджырай, Къызылбэч, Бэрэкъай, Багъ, Там. КӀэмыргуей: Адэмый. Еджэрыкъуай Мэхуэщ. Мэмхэгъу. Бжьэдыгъу: Чэрчэней, Хьэмыщ. Хьэтикъуай. Жанэ Убых Абазэ лъакъуэхэр: Мыдэвей/Мыдэжъуей, Садзэ, Аибгэ. === Пэсырейрэ курыт лӀэщӀыгъуэхэмрэ === НэмыщӀ къэрал тхыдэхэм хуэдэу Адыгэ Хэку тхыдэм и пэсырей пщышхуэхэр къэгъэунэхуауэ щыткъым. Ауэ, пэсырей Алыджейм, Румейм, Урымейм зэрызурэ я цӀэхэр къыхокӀыр, абым хуэдэу, нэхъ жьыдыдэу къынэсар ди зэманыгъуэм Ариан и къэӀуэхугъуэ (пэсырей Алыджым щыщ хъыбар), зэригъэунэхумкӀэ Зихей Хэкум и пэштыхьэу тетар и зэманыгъуэм Стахемфак. 1022 гъэм щыщ урыс хъыбархэм ягъэунэху адыгэпщ (Касогей Хэкум щыщ) Уэрдадэ (урбз. Редедя), урысыпщ Мстиславым бэнэну пэувар гъэпцӀэгъуэкӀэ хэкӀуэдауэ, абымкӀи урысыпщыр зауэм текӀуауэ. ЯужыкӀэ къакӀуэр къажэр хъыбархэм къыхӀэкӀ Рашид ад Дин и къэӀуэхугъуэщ, абым къызэриӀуатэмкӀэ 1237 гъэм адыгэпщ Тукар (Тыкъуэр) тыргъуэт зауэм хэкуэдауэ. 1471 гъэм Румей тхьэмадэ XXII Иуаным адыгэпщ Верзахт (Уэрзэхут) тхылъ хуригъэхьу тхыдэм къыхокӀыр, абым хуэарэзыуэ къыхуетхыр, адыгэ лъэпкъым чристэныгъэр лъэпкъым хигъэхьэным зэрхуэщхьэпэм папщӀэ. 1471 гъэм щыщ тхылъ ди зэманым къынэсащ, а тхылъым зэригъэунэхумкӀэ Зихей Хэкум и пэштых Петрезок (Бэтрэзыкъуэ) Кафэ пщыгъуэм мэш ӀыхьэкӀэ щэхуэну. XV лӀэщӀыгъуэм Адыгэ Хэку пщыгъуэ зэрызэу зэбгырыдзауэ щытар зы къэралу зэхигъэхьащ Инал Нэху, Адыгэ Хэкум и пэштыхь. Адыгэ лъакъуэхэм щымыхъукӀэ абазэ лъэпкъ Тапантахэри Мыдэвейхэри Хэкум хигъэхьа хъуа, Къэбэрдейм къыщыщӀэдзауэ къуэкӀыпӀэмкӀэ, Псыжьыпэм нэс ищхъэрэмкӀэ, Бзыпс нэгъунэ ипщэмкӀэ Хэкур зы къэрал ищӀа хъуащ. == Гулъытыгъуэ == Last edited 6 years ago by YiFeiBot

Source: original
Мысырпсыхэуэ

Мысырпсыхэуэ (лат-бз. Bubulcus ibis) - псыхэуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == Теплъэ нэхъыщхьэр хужьыфэщ, бгъэмрэ пщэмрэ гъуэжь-плъыжьыфэщ, тхыцӀэр ягъэдахэ плъыжь-улъиягъафэ цы кӀыхьхэм. Пэ гъуэжьщ, пщагуэщ. == Здэпсэухэр == Мысырпсыхэуэхэр щопсэу Азиэ Ипщэм, Африкэм, Америкэм. Ди къэралым щымащӀэщ. Мэпсэу Къаукъазым и ипщэ-къуэкӀыпӀэм, Индыл и хэлъэдапӀэм, Ищхъэрэ Къаукъазым деж зэзэмызэ уащыхуозэ чыцэ, къамыл здыӀут Ӏуфэхэм, хъупӀэхэм, ауэ щыгъуалъхьэкъым. == Ӏусыр == Мысырпсыхэуэм нэхъыбэу ишхыр гъудэбадзэ пӀащэхэращ, къапщтэмэ, пкӀауэхэр. Ӏумпэм ищӀкъым псым хэс псэущхьэ цӀыкӀухэри. Былымхэм (псалъэм папщӀэ, хьэрэхэм, пылхэм) я тхыцӀэм тетӀысхьэурэ щӀыфэм къыхех хьэпӀацӀэ зэмылӀэужьыгъуэ куэд. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Мариатэ

Мариатэ (исп-бз. Punta Mariato) - Панамэм и ипшэ лъэныкъуэмкӀэ щыӀэ къуапэ. Ишхъэрэ Америкэм и ипшэ дыдэ кӀэух къуапэ. == Хэкумэтх == Мариатэ Панамэм ит провинциэ Верагуас и ипшэ лъэныкъуэмкӀэ щыӀэщ. Къуапэр ныкъуэтӀыгу Асуерэ и ипшэ-къухьэпӀэ лъэныкъуэм деж щылъщ, Щэху хышхуэм и Ӏуфэр илъэсу. Къуапэм щыщӀэдзауэ Панамэ къалэ нэс километрэу 350 дэлъщ. Къуапэм цӀыху зыри щыпсэукъым. Ар мангрэ мэзкӀэрэ тропикэ мэзкӀэрэ зэщӀэщтауэ щытщ, Национал парк Серро Хойя и щӀыпӀэр зэрыщыту хохьэр. ЩӀыпӀэм уихьэну Ӏейуэ гугъщ, гъуэгу тӀэкӀу фӀэкӀа а лъэныкъуэмкӀэ зэрыщымыӀэм щхьа. Къуапэм и хъуреягъ щыӀэ псылъэр серфингистхэмрэ бдзэжеящэхэмрэ я деж зехьэзехуэщ. == Тхыдэ == Национал парк Серро Хойя яухуащ 1984 гъэм, а щӀыпӀэм джунглэ куэд къызэрынам къыхэкӀыу икӀи а щӀыпӀэм кӀуэд псэущхьэ куэд зэрыпсэум щхьа. == ТехьэпӀэхэр == Cerro Hoya National Park (индж.) Къуапэ Мариатэ щӀыпӀэтхыпӀэм 7.208889, -80.886111

Source: original
Яп (хытӀыгухэр)

Яп хытӀыгухэр - Хы Щэхум яхэт хытӀыгуейцӀыкӀущ. ХытӀгуеишхуэм хэт Кэролинэ хытӀыгуейм щыщщ. Микронезием ихытӀыгу къуэхьэпӀэхэм ящыщщ. == Хэкумэтх == Яп хытӀыгухэм щӀыуэ яубыд км² 105,4. === ХытӀыгухэр === Нэхъинхэр: Яп (Yap) - км² 56,15, Гэгил-Тэмил (Gagil-Tomil) - км² 28,82, МаӀап (Maap) - км² 10,64, Румунг (Rumung) - км² 4,30. НэхъцӀыкӀухэр: Билеегили (Bileegiliy), Бий (Biy), Далмеет (Dilmeet), ФангаӀамат (Fangaamat), Гарим (Garim), Митеатоу (Mitheathow), ПаӀакеал (Paakeal), КаӀелик (Qaelik), Руунгуч (Ruunguch), ТараӀанг (Taraang). == Тхыдэ == ЩӀэныгъэлъхэм къызэрыдагъащӀэмкӀэ, Яп хытӀыгухэр зы уахътэ гуэрым Яп имперэшхуэм и купсэу щытащ. Абы и дамэ щӀэтт хытӀыгубэ (псалъэм папщӀэ Кэролинэ хытӀыгуейр) км 1100-м щӀигъу и кӀыхьагъыу зэкӀэлъыпытыу хым хэтхэу, щхьэж хытӀыгури иерархием и къалэныр игъэзащӀэт. Илъэсым тӀо нэхъыкӀэ хытӀыгухэм ис цӀыхухэр кӀуэти нахъ Ӏэтауэ щыт лъэпкъым и хытӀыгум тыгъэхэр хуашэт, абыхэми зэпамыгэуу нэхъыщхьэжым деж зэхуахьэса тыгъэхэр яшэжт. Псори къыздэнэжтыр Япым тесхэрат. XVII лӀэщӀыгъуэм Яп хытӀыгухэр чэзуурэ зэӀапэхащ Эспаным, Джэрмэным, Японым. Илъэс 1947-1986-хэм АШЗ'м и дамэ щӀилъхьэжауэ щытащ. == Жылэдэс == Япым дэсщ цӀыху 7391 (илъэс 2000). == Экэномикэ == АШЗ'м идолларым нэмыщӀ Раи'кӀэ зэджэ мывэ жьыгъей, икум гъуанэ хъурей дэудауэ ахъшэу щызокӀуэ хытӀыгухэм. Абыхэм янэхъиндыдэхэр метри-3-м нос диаметрэр, я Ӏувагъыр сантиметрэ-50-м, я хьэлъагъыри тонни-4-ыу.

Source: original
Бжьо

Бжьо (лат-бз.: Dama dama, ур-бз.: Лань) - къэкӀыгъэшх псэушъхьа, шэрыпӀ, щыхь лъэпкъым ящыщу. Адрейхэм нэхъ зэрамыхьчыр бжъакъуэ бгъуэшхуэхэмрэ фэ уэгумрэ. == Аплъэпкъыр == Бжьор мэзбджэным нэхърэ нэхъ иныфӀу щытщ, ауэ шъыхьым нэхърэ нэхъ цӀыкӀу икӀи нэхъ псынкӀэ. Еуропэм щыпсохэм я кӀыфэм икӀыхьагъыр см. 130 - 175 мэхъу, кӀапэ см. 20 хъууэ пыту, илъэгагъыр см. 80 - 105 мэхъур, хьалъагъыр кг. 65 - 110 хъухэм, кг. 45 - 70 бзыхэм. Месопотамым щыщ бжъо хъухэр (Dama mesopotamica) ялъэгагъымкӀэ метритӀым носхэр. Бжъом иаплъэпкъыр нэхъ лыпцӀу щыт шъыхьым ем нэхърэ, ипшъэмрэ илъакъуэхэмри нэхъ кӀэкӀыу щыту. Месопотам бжъом хуэмыду ибжъакъуэхэр белышъхьам ехьчу къытекӀэфыну. Ифэр гъэ екӀуэкӀым елъытауэ зэрехъуэкӀыр. Гъэмахуэм кӀыбышъхьамрэ кӀапэмрэ плъыжь-гъуабджу щыт, хужь хэпхъауэ; ныбафэ лъэныкъуэмрэ лакъуэхэмрэ нэхъ нэху щытхэ. ШӀымахуэм шъхьар, пшъэр, тхьакӀумэхэр джоуэ гъуабджэ-кӀыф мэхъухэр, кӀыбыр, ибгъухэр фӀыцӀэм носыр, ныбафэмрэ лъакъуэхэмрэ псыфэ мэхъу. Куэду иэ фӀыцӀабзэху иэ хужьыбзэуи къохъухэр. == Здэпсохэр == Пэсырей лъэхъэнэхэм финикийхэмрэ абыхэм яуж иту римхэмрэ Ишъхъэрэ Африкэмрэ, Азиэ ЦӀыкӀумрэ ирачурэ хы курытым бгъэдэлъ еуропэ къэралхэм ирачэт (Алыджым, Урымым, Исбухьэнм). Лъэхъэнэ курытхэм бжъор Инджылызым ирачэ, абы пэмыкӀыу Даниэм ирачэри абы икӀыу Еуропэ Курытым носыр. ЯужкӀэ ирачэ Ишъхъэрэ Америкэм, Аустралиэм, Зелэнд КӀэм, Ипшъэ Африкэм, Японым, абыхэм шъхьахуиту иджыпсту щопсоу. == Зэрыпсохэр == Бжъом ипсэукӀэмкӀэ шъыхьым ехьч, ауэ абы хуэду псэупӀэ къыхэхынымкӀэ зэхэдз ишъкъым, нэхъыбу здыхэсхэр уэздыгъей мэзхэм иэ мэзкъуийхэм. ИкӀи шъыхьым хуэду гумаху, сакъу щыткъым ауэ ипсынкӀагъымрэ, джэнагъымрэкӀэ къыкӀэрыхукъым. Бжъор ишхыным къэкӀыгъэ фӀэкӀа хэткъым: удз, жыг тхьампэ. ЗэзэмызэкӀэ пхъафэр къыкӀэратхъурэ яшхыр, ауэ шъыхьхэм хуэду жыгхэм зэран яхуэхъухэкъым. Щызэпыхьахэр фокӀадэм къыщыкӀэдзауэ щакӀуэгъуэм нэгъунэ. Абы щыгъуэм бжъохъухэр ину гоун кӀадзэ, бзыхэр ираджу, я шӀыпӀэхэм пӀалъэ яӀар ягъэлъагъу. Хъу нэхъ къэрууфӀэхэм я пӀалъэр зэрагъэлъагъуэр шӀыр мыкууэ кыратӀыкӀыу, игъуалъхьу, абы илъу гоун, бзыхэр ираджу. Бзыхэм гуп цӀыкӀурэ заӀыгъхэ, хъу нэхъ къэрыуфӀэхэм я шӀыпӀэхэм лъыхъу. Шъыхьыхъухэм ялъытауэ бжъом зы гупышху зэхихуэхэкъы бзыхэр, яужкӀэ ежьэжьхэми зэран яхуэмыхъу еутӀыпщхэ. Мэкъуауэгъуэм икум къыщыкӀэдзауэ бадзэуэгъуэм икӀэм нэс, тхьамахуэ 32 псэфа нэуж бзыхэр гупым яхэкӀыурэ чыр къалъху, зы макӀыу тӀу къилъху мэхъу. МэзиплӀ хуэдизкӀэ бжъо чырыр быдзычэм кӀофыр. ЩызэфӀэувэхэр илъэситӀ илъэсищым идежь. Къагъэшъыр илъэс 30 хуэдиз. КъалъхуагъакӀэхэр куэду бажьэм, мэзкхъуэхэм, къуалэхэм ятокуадэхэ.

Source: original
Къаргъей лъэпкъ

Къаргъе́й лъэпкъ (лат-бз. Falconidae) - псэущхьэшх хэкӀыгъуэщ, лӀэужьыгъуэ 58-рэ мэхъу. Я пэхэр лъэщщ, гъэша кӀэщӀщ, жьабгъуэхэщ, дамэ кӀыхь бгъузэ, лъакъуэ кӀэщӀ, лъэпхъуамбэ кӀыхьхэщ. Анэмрэ хъумрэ зэфэгъущ. Дэнэ къэрал и мэзи щопсэу. Абгъуэ ищӀкъым. КъакӀэцӀыр джэдыкӀи 2-6-щ. Ӏусыр - шэрыпӀ псэущхьэ, шындырхъуо, блэ, хьэндыркъуакъуэ, гъудэбадзэщ. Ӏумпэм ящӀкъым псэущхьэ лӀаи. == Лъэпкъыгъуэхэр == Лъэпкъым къыхокӀ лъэпкъыгъуэ 11, ахэр: Daptrius Ibycter Phalcoboenus Caracara Milvago Herpetotheres Мэзкъаргъейхэр Америкэ къаргъейцӀыкӀухэр КъаргъейцӀыкӀухэр Къаргъейжьехэр Къаргъейхэр == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Къанокъуэ Арсен

Къанокъуэ Арсен, Башир и къуэ - адыгэ къэрал лэжьакӀуэ цӀэрыӀуэ, КъБР-м и Президент. КъБР-м, УФ-м я политикэ, экономикэ, щэнхабзэ зыужьы­ныгъэхэм хуищӀа хэлъхьэныгъэм къалъыту къыхуагъэфэщащ дамыгъэ лъапӀэ куэд: «Хэкум и пащхьэм щиӀэ фӀыщӀэхэм папщӀэ» орденым и IV нагъыщэр; Зэныбжьэгъугъэм и орденыр. == Биографиэ == Къанокъуэ Арсен 1957 гъэм Шытхьэлэ къуажэм къыщалъхуащ. 1981 - 1983 гъэхэм армэм къулыкъу щищӀащ. 2005 гъэм, фокӀадэм и 28 КъБР-и и Ӏэтащхьу япу хахащ, 2010 гъэм етӀану хахыжащ. 2013 гъэм, дыгъэгъэзэм и 25 УФ-м ФедерацэмкӀэ и Советым КъБР-м хахащ. == Унагъуэ == Щхьэгъусэ Фатимэ, Муаед ипхъу; и пхъу Мадинэ, и къуэ Альберт, и пхъу Аминэ. == ТехьэпӀэхэр == Къанокъуэ Арсен «Лентапедиэ» (урыс.)

Source: original
Бзупщэху

Бзупщэху (лат-бз. Ficedula albicollis) - жьыкъан лъэпкъым щыщщ. == Теплъэр == НыбэщӀагъыр, натӀэр, пщэщӀыбыр, кӀащхьэр, дамэхэм - ӀэпапӀэ хужь хэлъщ. Пщэм, жьэгъум хуэзанщӀэу, Ӏэлъыным хуэдэу хужь хъурей къырокӀуэ. Анэмрэ хъумрэ я теплъэкӀэ гу лъыптэу зэщхьэщокӀ. == Здэпсэухэр == Щопсэу, щогъуалъхьэ Къаукъазым, а бы и щӀыб къуршхэм, къущхьэхъу мэзхэм. Къаукъазыкум - Къэбэрдей-Балъкъэрым, Тебэрды, Щачэ и Ӏэгъуэблагъуэм, мылъэтэжу щопсэу, ауэ и бжыгъэкӀэ мащӀэщ. Ипщэ, Курыт Еуропэм къыщизышхэм щӀымахуэр КъухьэпӀэ Африкэм щрах. Щогъуалъхьэхэ жыг гъуанэхэм, жыгыуӀухэм абгъуэ папщӀэу къыраудахэм. == Ӏусыр == Ӏусыр зэщымыщщ. Нэхъыбэу цӀыв хупс, псом хуэмыдэу мэшбэвым ейхэр, бадзэ, щыгъыныхь, бэджхэр. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
ХьэпцӀащхъуэ

ХьэпцӀащхъуэ е Хьэбзу (лат-бз. Apus apus) - хьэпцӀащхъуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == Теплъэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ, удзыфэ мащӀэ къыщӀэуэу. КӀэ дэхащ. == Здэпсэухэр == Щопсэу Еуропэм, Азиэм. ЩӀымахуэр щырех Африкэм и Ищхъэрэ-КъуэкӀыпӀэм. Щогъуалъхьэ къущхьэ мэзхэм я жыггъуанэхэм, къырхэм деж, бгъуэнщӀагъ цӀыкӀухэмрэ зэгуэкӀыпӀэхэмрэ, унагъуэ псэуалъэхэм я щхьэхэм, дурэшхэм. Шырхэр абгъуэм исщ махуэ 56-рэм нэскӀэ, къилъэта нэужь, занщӀэу езыр-езыру псэууэ ирагъажьэ. Орнитологхэм зэрыкӀэлъыплъамкӀэ, хьэпцӀащхъуэхэм гъэмахуэ жэщыр уэгум лъагэу хуому щыхуарзэурэ щагъакӀуэ мэхъу. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Леонардо да Винчи

Леонардо да Винчи (урым-бз.: Leonardo da Vinci, 1452 мэлыжъыхьым и 15 - 1519 нэкъыгъэм и 2) - урымым щыщ цӀэрыӀуэ, шъэныгъэм и лэжьыгъэ (физикэ, математикэ, меканикэ пэмыкӀхэми), искуствэм и лэжьыгъэ (художник, скулптор) Ӏэшъагъэлэжьыгъэ. == Гъашъэм и тхыдэр == Винчи къалэм, Флоренциэ идежь къэхъуа. 1469 гъэм ядэм дэкӀыгъу Флоренциэм мэкуэчхэ, абдежьым 1476 гъэм нэгъунэ Вероккио Ӏэшъагъэунэм мэлажьэхэ. Абдем зырегъашъэ гуманитархэмрэ текникэ шъэныгъэхэм. 1473 гъэм Леонардо квалификациэ къырат Аущ Лукэ и Гилдиэм мастер хъуауэ. 1480 гъэм езым и Ӏэшъагъэунэ зэӀуэхыр. 1482-1499 гъэхэм Милан дэс, и лэжьыгъэ нэхъ цӀэрыӀуэхэр здишъыр абдем дежь. 1512 гъэм Рум дотӀысхьэ, Рум Адэм и ӀэнатӀэпӀалъэм кӀэту, 1516 гъэм Фрэнджым макӀуэ, пщым идежь ходожникурэ инженерурэ лажьу. Фрэнджым дежь Ӏэрызехьэ мэхъу, и Ӏэр мыхъужьу, изакъуэ ерагъу зекӀу. Клу быдапӀэм идежь дунем ехыжьа (Фрэнджым). Леонардо нэхъ зыпылътэр шъэныгъэмрэ инженериэмрэ, лэчтхыгъэм макӀэ зэрелэжьтэр. Лэчлэжьыгъэхэм я бжыгъэр куэд хъукъым, я ныкъуэр кӀуэда иэ зэӀыхьэуэ щытхэ. Ӏэшъагъэ бжыгъэ къыгупшыса Леонардо - кӀэрахъуэ зэрыдзэ фонч кӀэкӀым шъхьэкӀэ, прожектор, Ӏэрзехьэ зауэ лъэмыдж, абым пэмыкӀыу и тхыпхъэ къагъуэтахэмкӀэ и лэжьыгъэм хабжэхэр: паращут, велосипед, лъатэ макинэхэр. == ТехьэпӀэхэр == Леонардо да Винчи и лэчлэжьыгъу хъуамрэ и гъашъэ тхыдэмрэ Леонардо да Винчи и лэжьыгъэхэм я коллекциэшхуэ Аrtcyclopedia.com идежь Да Винчи Да Винчи на Web Gallery of Art Леонардо да Винчи и гъашъэтхыдэмрэ, шъэныгъэ лэжьыгъэхэмрэ, Ӏэшъагъэхэмрэ istorya.ru идежь Эрмитаж кӀэлъ Да Винчи и лэжьыгъэхэр

Source: original
Бжэндэхъугъуэжь

Бжэндэхъугъуэжь (лат-бз. Oriolus oriolus) - бжэндэхъугъуэжь лъэпкъым щыщщ. == Теплъэр == Хъухэм я теплъэр дыщэ-гъуэжьыфэщ, кусэ фӀыцӀэ хэлъу. Дамэр фӀыцӀэщ, гъуэжь ӀэпапӀэ хэлъщ, кӀэ къабзий фӀыцӀэхэр еух гъуэжьыфэу. Анэр гъуэжь-удзыфэщ, я бгъэгу щӀагъыр щхъуэ-хужьыфэщ, кӀэ щӀагъыр гъуэжьщ. == Здэпсэухэр == Къэрал бжыгъэу зызубгъуа лӀэужьыгъуэщ. Ди хэгъуэгухэм щыпсэухэм щӀымахуэр Африкэм щрах. Бжэндэхъугъуэжьхэм абгъуэр нэхъыбэу здащӀыр пхъэхуей, жыгей мэз гъущэхэращ, псыежэххэм ягъунэгъуу. Хадэхэм я гунэгъу щыху жыг гуэрэнхэми щогъуалъхьэ. Згуэрэм игъэгузэвамэ, игъэщтамэ джэду губжьа гоу макъ къегъэӀу. == Ӏусыр == Бжэндэхъугъуэжьхэр икъукӀэ къэщхьэпэгъуэ къахьыр бэуэ яшх мэзым зэран ин езых, нэгъуэщӀ къуалэбзу лӀэужьыгъуэхэм Ӏумпэм ящӀ щыгъыныхьхэр, къинэмыщӀауэ - цӀывхэр, бадзэ пӀащэхэр, бэджхэр. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
БзукӀэзэгуэх

БзукӀэзэгуэх (лат-бз. Oenanthe oenanthe) - жьыкъан лъэпкъ, бзукӀэзэгуэх лъэпкъыгъуэщ. == Теплъэр == ЗекӀуэрейщ, кӀэ кӀагуэ занщӀэщ, хужьыфэщ, и дамэ кӀапэр фӀыцӀэщ, кӀэ зэгуих хуэдэу фӀыцӀэ кусэ къыдохьэ. Гъатхэм, уэгум уэрэд жиӀэу къыщехыжкӀэ и дамэхэри кӀэри зэгуэхауэ къотӀысыж. == Здэпсэухэр == Къэрал куэдым щопсэу. ЩӀымахуэр Африкэм, Ипщэ Азиэм, Азиэ Гъунэгъум щырех. Къаукъазым деж нэхъыбэрэ щыплъагъунущ мывалъэ псыхъуэхэм, къущхьэ хъупӀэхэм. БзукӀэзэгуэххэм абгъуэ щащӀ тафэ гъущэхэм, псы Ӏуфэ задэхэм, нэхъыбэрэ уащыхуозэ щӀыгум, мывэ зэтелъхэм, дзыгъуэгъуэу щытахэм, мывэ къыщӀэхыпӀэхэм, къыр зэгуэчыпӀэхэм, къуажэхэм деж - унащхьэхэм, пхъэ зэделъхэм. Илъэсым тӀо къыреш. ШыщхьэӀум и кӀэхэм гуп цӀыкӀу-цӀыкӀуурэ зуагъуейхэурэ ипщэмкӀэ мэлъэтэж. == Ӏусыр == Ӏус нэхъыщхьэр хьэпщхупщщ: цӀывхэр, щыгъыныхьхэр, хъэндырабгъуэхэр. Бжьыхьэм мэракӀуэ яшх. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
ПхъэцӀыч

ПхъэкӀы́ч иэ пхъэцӀы́ч - адыгэ мэкъамэ Ӏэмэпсымэхэм ящыщ, и нэхъыбэм пэмыкӀ Ӏэмэпсымэхэм ядеу кӀуэр (къэзанпшынэ, шыкӀэпшынэ, къамыл). МакӀыу пхъэкӀычхэр уэрэдхэм ядокӀыгъур. И макъыр, и лъэшыгъуэр нэхъыфӀу къыздыхэкӀыр мэкъамэ Ӏэмэпсымэ гупым щадеуэм ядежь. ПхъэкӀычым мэкъамэр кӀеубыдэр, егъэзандэ, псалъэжъым зэржьиӀэмкӀэ - == Тхыдэр == ПхъэкӀычыр къызхэкӀам хъыбар бжыгъэ лъэпкъым хэлъ, абыхэм ящыщ зыр Нартхэм ятеухуа, ауэ, тхыдэм и щӀэныгъэмкӀэ арэзыгъуэ имыӀу щыт. Нартхэм я хъыбархэм зы къэӀохугъуэ хэлъ, пхъэкӀычыр къэзхэкӀам теухуауэ. А хъыбарим къызэриӀуатэмкӀэ нарт Ащэмэзым къигупшысауэ щыта. Тхуэшэм и пхъэмб зытӀущ иупсауэ, зэбгъэгуилъхьэхэри я зы лъэныкъуэмкӀэ зэкӀэришъахэ. Ащэмэз зэригугъэтэмкӀэ къамылым и макъыр нэхъ дахэ хъут пхъэкӀычыр дэкӀыгъу щытмэ. ЛӀэщӀыгъуэ XX ипэкӀэ, пхъэкӀычхэм хэт пхъэмбгъухэм я бжыгъэр макӀэ дыду хъут, плӀы нэхъ хэмыту я сурэткӀи бгъуэху, гъуму щытхэт. ЛӀэщӀыгъуэ XX и 30 гъэхэм щыкӀэдзауэ пхъэмбгъухэм я бжыгъэр 3-5 нэсу хъыбар къыносхэр, ЕДЗ-м яуж зэманыгъуэм пхъэкӀычым и пхъэмбгъухэм я бжыгъэр блым нэса, иджырейхэм я бжыгъэр 6 щыкӀэдзауэ 9 нэсыфыну, я сурэткӀи нэхъ Ӏузу икӀи псыгъуэху. == ЗэфӀэтыкӀэр == ЗэхъуэкӀыгъуэ къехъулӀауэ хъуар пхъэкӀычым и нэхъыбэм зытеухуахэтэр хуэгъэзэным шъхьэкӀэ пшынэ зэгъусу зыдеуэм. Пхъэмбгъу - «пхъэмбгъупӀокӀэ цӀыкӀу», кӀыхьхэр занкӀыу зэгуэхьу щытыфынухэ иэ я кӀапэм идежькӀэ нэхъ пӀакӀэ хъуху. Пхъэмбгъухэм я зым къу фӀэт - «утыкӀ» иэ «пкъы». Пхъэмбу хъуар фэрыпскӀэ утыкӀым пышъахэ. И къур (утыкӀыр) къабзэдыду джафауэ щытын хуэй, Ӏэм банэ химыхуэн щъхьэкӀэ иэ псыбыб имышъыным. Пхъэмбгъухэм я гъумагъыр я кӀыхьагъымкӀэ зэхуэмыду щытхэ, нэхъ зэв мэхъухэ фэпсыр здидзам дежь. Апхуэду кӀыщытыр пхъэмбгъухэр нэхъ хуиту «зэкӀэлъэлъыным» шъхьэкӀэ. ШъэныгъэлӀхэм зэщымыщ гъэхэм пхъэкӀычым и сурэтым и тепсэлъыхьыгъуэ къагъэнахэр зэшъхьэщокӀхэ, абым хуэду: 1960 гъэхэм щыкӀэдзауэ къэӀохугъуэм итыр: кӀыхьэгъыр - мм 300-350; пхъэмбгъухэм я гъумагъыр - мм 170-180, яужым ар мм 100-170 мэхъур. Пхъэмбгъухэм я бгъуагъыр мм 40-50, яужым мм 50-100 мэхъухэр. Иджырей пхъэкӀычхэм я къум и кӀыхьагъыр мм 260-290 хуэдиз мэхъур; пхъэмгъу хэтыр 6-9, я кӀыхьагъыр мм 165-170 хъууэ, мм 45-50 я бгъуагъу, мм 4-6 гъумагъу. == ЕуэкӀэр == ПхъэкӀычэуэхэм джэгухэм, ансамбылхэм хэтхэм, нэхъыбэм пхъэкӀычитӀ яӀэхэ, пхъэмбгъухэм я бжыгъэр зэшъхьэщыкӀху. ӀэсэмэгумкӀэ пхъэкӀыч пхъэмбгъуих хъур яубыд, ӀэижьэмкӀэ пхъэмбгъу 7-8 хъур яубыд. Апхуэдэ тӀурытӀ пхъэкӀычхэм я сурэтри я инагъри зэхьчу щытхэ псомкӀи. == Тхылъхэр == «Пхачич - адыгские трещотки». А.Н. Соколова. Мыекъуапэ. 2002 гъэ. Last edited 6 years ago by YiFeiBot

Source: original
ЦӀужьомэ

ЦӀужьомэ (лат-бз. Phylloscopus trochilus) - вэд лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == ТхыцӀэр гъуабжэ-щхъуафэщ, кӀэм нэхъ фӀыцӀафэ къыщӀоуэ, ныбэ щӀагъыр хужьщ, фӀеифэщ, сырыху-гъуэжьыфэ къыщӀэуэу. И кӀыхьагъыр мм. 120-145 мэхъу, дамэ лъэныкъуэр мм. 60-70, къешэч г. 10. == Здэпсэухэр == Мы лӀэужьыгъуэр Къаукъазым щымащӀэщ. Нэхъ здалъагъур абы и Ищхъэрэ-КъухьэпӀэ лъэныкъуэмкӀэщ. Нэхъ къыхах тафэ, къурш мэзхэр, жыг здагъэуа щӀыпӀэхэр, къэкӀыгъэ кӀырхэр, яутӀыпщыжьа жыг хадэхэмрэ паркыжьхэмрэ. ЩӀылъэм щогъуалъхьэ, абгъуэр зэпэхъурейщ, ихьэпӀэр ибгъукӀэ щыӀэу. КъикӀэцӀыр джэдыкӀи 4-8-щ, къыреш тхьэмахуитӀ хуэдизкӀэ. == Ӏусыр == Ӏус нэхъыщхьэр гъудэбадзэхэр, хьэпщхупщхэращ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Караганда

Караганда (къаз-бз. Қарағанды, урбз. Караганда) - Къазахъстэным и къалэ щыт. Джылу дэсыр - мин 471, 800 (2010). == АдминистрациэкӀэ зэргуэча == Къалэ куейхэр: Октябрь Казыбек би

Source: original
Словениэ

Словениэ (слоуэн-бз. Republika Slovenija) - Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр - Лубланэ. == Хэкумэтх == Словениэр Балкан хы тӀыгуныкъуэм хэт. Гъунапкъэхэр здыӀухьэр: ишъхъэрэмкӀэ - Аустриэм, къуэхьэпӀэмкӀэ - Урымым, къуэкӀыпӀэмкӀэ - Межарейм, ипшъэмкӀэ - Хоруатиэм. == Тхыдэр == I лъэхъэнэм иджырей Словениэм и щӀыпӀэр Урым империэм хэхьа. VI лъэхъэнэм Слоуэнэм слоуан лъэпкъхэр ихьахэ. Урым империэр зэхэкӀа яуж Словениэр джэрмэн лъэпкъхэм я ӀэнатӀэм кӀохьэ. XIV лъэхъэнэм Словениэр Габсбургхэм я империэм хохьэ, зэхэмыкӀыхукӀэрэ 1918 гъэм нэгъунэ хэту. 1918 гъэм Словенэр сербхэм, хоруатхэм, словенхэм я Пэштыхьейм хэт, 1929 гъэм Йугослау хъур. 1991 гъэм, илъэсипшъ зауэм яуж къэрал хуит мэхъур. НАТО-мрэ Еуропэ зэгуэтымрэ 2004 гъэм щыкӀэдзауэ хэт. == Джылэр == Джылу дэсым и бжыгъэр - 2 053 355 цӀыху (2009 гъэмкӀэ). ЛъэпкъкӀэ зэхуэлъытэгъу зэрзэхэкӀхэр - словенхэр (83,1 %), сербхэр (2,0 %), хорватхэр (1,8 %), нэмыщӀхэр. ДинкӀэ - католикхэр (57,8 %), чыристэнхэр (2,3 %), мыслъымэнхэр (2,4 %). == АдминистрациэмкӀэ и гуэшыгъуэр == Словениэм - къэрал унитару щыт. АдминистрациэмкӀэ 210 хэку зэхокӀыр (слоуэн-бз. Občina), 12 статистик куейу. == Экономикэр == ВКӀуП-ыр 2009 гъэм зэрыхъуар $59,413 млрд. Къэралым и ахъчэр Еуро - конвертациэм хэхьэф. == Дзэр == И бжыгъэр зэрыхъур мин 9,5. 2010 гъэм зауэ буджэтыр Слоуэнэм 1,3% къэралым и ВКӀуП-м хъуа. == ТехэпӀэхэр == Slovenia.si (индж.) Government of the Republic of Slovenia (индж.) Hiking in Slovenia (индж.)

Source: original