AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Фиголи, Эрнесто

Эрне́сто Фи́голи (исп. Ernesto Fígoli; райгуырдис 1888-æм азы 21 августы - амардис 1951-æм азы 26 июлы) - уругвайаг тренер, массажист (физиотерапевт). Уругвайы иугонд командæйы цыппар уæлахизтæм исты бар чи дардта, иунæг ахæм адæймаг (Олимпиаг хъæзтытæ 1924 æмæ 1928 азы, дунейы чемпионаттæ 1930 æмæ 1950 азы). 1924-æм азы уый разамынд лæвæрдта националон иугонд командæйæн, 1928-æм æмæ 1950-æм азы уыд тренер æмæ физиотерапевт, 1930-æм азы та уыд тренерты сконды, йæ хицау Альберто Суппичи, афтæмæй. Уый йеддæмæ Фиголи дыууæ хатты йæ командæ Хуссар Америкæйы чемпионатты уæлахизмæ æрбацæуын кодта. == Цардафыст == Эрнесто Фиголи райгуырдис Монтевидеойы сахары 1888-æм азы 21 августы. Скъола каст куы фæци, уæд йæхицæн равзæрста физиотерапевты дæсныйад. Футбол афтæ арæх нæ хъазыдис. Медиционон ахуырад куы райста, уæд кусын райдыдта Уругвайы иугонд командæйы тренерты штабы. Уæды рæстæг тренеры хæстæ æххæст кодта хъазджытæй иу, афтæ хуынд «хъазæг тренер» (уыдоны ’хсæн зындгонд футболисттæ Джон Харлей æмæ Хорхе Херман Пачеко). Уый тыххæй адæм дис кодтой, Фиголи 1920-æм азы командæйы сæйраг тренер куы сси, уæд. Фæлæ Фиголийы фæрцы командæ рамбылдта Хуссар Америкæйы чемпионат чилиаг сахар Вальпараисойы æмæ уымæй фæстæмæ райста континенты тыхджындæр командæйы ном. 1924-æм азы Фиголи разамынд лæвæрдта Уругвайы иугонд командæйæн Олимпиаг хъæзтыты Францы. 1930-æм азтæй Фиголи куыста куыд командæйы физиотерапевта æмæ массажист.

Source: original
Хъобаны Адæмон Республикæ

Хъобаны Адæмон Республикæ (уырыс. Кубанская народная республика; 1918-æм азы 4 декабрæй - Хъобаны край, уырыс. Кубанский край) уыд паддзахад раздæры Хъобаны облæст æмæ Хъобаны хъазахъхъаг æфсады зæххытыл, кæцы фæзындис Уæрæсейы империйы фехæлды фæстæ. Мидхæсты фæстиуæгæн паддзаха фехæлдис æмæ Советон Уæрæсейы хай баци. Республикæйы закъондæттæг оргæнтæ уыдысты Хъобаны крайы радæ æмæ Хъобаны закъондæттæг радæ. Æххæстгæнæг хицауады сæргъы уыдис сæйраг атаман, уый дæр сæйраг къамандыгæнæг уыдис. Æвзæрстой йæ Край радæйы уæнгтæ 4 азы æмгъуыдмæ. Хицауады уæнгты нысан кодта сæйраг атаман. Республикæйы дыууæ хъомысджындæр политикон тыхы уыдысты «сауденджызонтæ» (уырыс. черноморцы) æмæ «хаххонтæ» (уырыс. линейцы). Сауденджызонты хъомыс æмæ мулк фылдæр уыдис, уыдон лæууыдысты фередалистон позицитыл, уыдонæй иуæй-иуы фæндыд Хъобан Украинæимæ баиу кæнын. Хаххонтæ та уыдысты, уырыссагау чи дзырдтой, уыцы хъазахъхъæй æмæ сæ хъуыдымæ гæсгæ Хъобан хъуамæ иугонд Уæрæсейы скондмæ раздæхтаид. Хаххонты фарс лæууыдысты хъобайнаг афицертæй бирæтæ, æххуыс сын кодта Хуссар Уæрæсейы гæрзифтонг тыхтæ дæр (ВСЮР). Хаххонтæ æмæ сауденджызонты ’хсæн тохы аххосæй республикæйы цыбыр царды дæргъы атаманы бынаты уыдис æртæ адæймаджы, хицауады сæрдары бынаты та - цыппар (Лука Быч, Филипп Сушков, Павел Курганский, Василий Иванис). Крайæн йæ экономикæ фидар уыдис. Кæд æмæ транспорт афтæ хорз нæ куыста, уæддæр Хъобан уыдис фронтæй дарддæр, уыдис ын цалдæр порты, цы мæнæу сагътой, уыдонæй уæй кæнгæйæ хорз æфтиаг-иу райстой. Хъобан æмæ Сау денджызы былгæрон УСФСР-мæ бацыдис куыд Хъобан æмæ Сау денджызы облæст. Хъазахъхъæгты иуæй-иу балтæ ма ныхкъуырд лæвæрдтой советон тыхтæн 1925-æм азы онг.

Source: original
Польшæ

По́льшæ (пол. Polska), официалон ном у Польшæйы Республикæ (пол. Rzeczpospolita Polska [ʐɛt͡ʂpɔspɔˈlʲita ˈpɔlska]), у астæуккаг Европæйы парламентон республикæ. Æмарæн у Уæрæсейы Калининграды облæстимæ цæгаты, Украинæ, Беларусь æмæ Литваимæ скæсæны, Чехи æмæ Словакиимæ хуссары æмæ Германимæ ныгуылæны. Уый йеддæмæ ма йын цæгаты ис Балты денджызмæ ахизæн. Польшæйы сæйраг æмæ стырдæр сахар у Варшавæ. Йæ зæххыты фæзуат у 312 679 квадратон километры, æмæ уымæ гæсгæ у Европæйы фарæстæм стырдæр бæстæ. 38,5 милуан цæрæгимæ та у Европæйы Цæдисы 6-æм цæрæгджындæр бæстæ. Польшæ у НАТО æмæ Европæйы Цæдисы уæнг. Польшæ дихгонд у 16 воеводæйадыл. == Истори == Польшæйаг паддзахады бындурæвæрды азыл нымад у 966-æм аз, Мешко I чырыстонад куы райста, уыцы рæстæг. 1025-æм азы Польшæ къаролад сси. 1569-æм азы, Литвайы Стыр кънйазадимæ баиугондæй Польшæ сси Речь Посполитæйы хай. 1795-æм азмæ æртæ радихы фæстиуæгæн Польшæйы зæххытæ рауæрстæуыдысты Австри, Прусси æмæ Уæрæсейы ’хсæн æмæ 1918-æм азы онг польшæйаг паддзахад нæ уыдис æппын. 1918-æм азы Польшæйы республикæ рацарæзтæуыд ногæй. Кæд æмæ Польшæ стыр зиан баййæфта Дыккаг Дунеон хæсты рæстæг, уыцы хæсты фæстиуæгæн йæ фæзуат дзæвгар фестырдæр и Силези æмæ Скæсæйнаг Пруссийы зæххытæ байсынæй. == Кæс статьятæ == Польшæйы сахарты номхыгъд

Source: original
Санаты Уари

Санаты Умары фырт Уари (райгуырди 1884-æм азы Бруты хъæуы - амарди 1968-æм азы 15 сентябры) у ирон аив дзырды дæсны, фыссæг-таурæгъгæнæг. == Цардафыст == Астаздзыдæй йæ радтой Стъараполы гимназмæ, фæлæ дзы ’рмæст æхсæзæм къласмæ фæцахуыр кодта: йæ фыд фæзиан, æмæ Уари сыздæхт йæ райгуырæн уæзæгмæ. 1924 азы æнæнхъæлæджы йæ къухты топп схæцыд, æмæ Уари саугуырм баци. Фæлæ та ацы хатт дар лæджыхъæдджын разынд, цардыл йæ къух нæ ауыгъта - бацыд куырмытæ æмæ къуыттыты Æхсæнадмæ æмæ дзы хъазуатонæй куыста. Фæстæдар сæ бинонтæ ралыгъдысты Хъобанмæ. Ам сси ногдзауты дыууæ лагеры комендант. Рагæй фæстæмæ дæр зæрдæргъæвд уыд фыдæлтыккон кæдджытæ, таурæгътæ æмæ аргъæуттæм хъусынмæ, банкъардта æмæ бауарзта ирон алæмæты дзырды ад. Æмæ 1926 азы йе ’ргом аздæхта литературон сфæлдыстадмæ. Йæ хуыздæр уацмысты бындур систы хъобайнаг хъайтарты тыххæй таурæгътæ - Тлаттаты Чермен æмæ Алыккаты Батæйы фырттæ Будзи æмæ Аслæнбегыл.

Source: original
19 январы

19 январы, иронау тъæнджы мæйы 19-æм бон - азы 19-æм бон. == Цаутæ == 1992 - Хуссар Ирыстоны цæрджытæй 99 % схъæлæс кодтой Гуырдзыстонæй фæиппæрд уæвынæн. == Ацы бон райгуырдысты == 1798 - Огюст Конт (фр. Auguste Comte), францаг философ, Социологийы бындурæвæрæг (ам. 1857 азы). == Ацы бон амардысты == 1629 - Аббас I (شاه عباس بزرگ), Ираны сах (р. 1571). 2009 - Цагъаты Анастасия, лингвист, ирон æвзаг иртасæг.

Source: original
Хабыцты Ларисæ

Хабыцты Батырбеджы чызг Ларисæ (райгуырдис Дзæуджыхъæуы, 1950-æм азы 29 декабры) у Республикæ Цæгат Ирыстон - Аланийы парламенты сæрдар, уыцы парламенты историйы фыццаг сылгоймаг сæрдар. Уый у Цæгат Ирыстоны Аив гимнастикæйы федерацийы сæргълæууæг дæр. Хабыцты Ларисæйы кандидатурæйыл схъæлæс кодтой 48 депутаты, уæды æмбырды цы 60 депутаты уыдысты, уыдонæй. Уæдмæ уый уыд парламенты иунæг сылгоймаг депутат. Хабыцты Ларисæ каст фæци ЦИПУ-йы фæсарæйнаг æвзæгты факультет æмæ та кусын райдыдта 1973-æм азы Цæгат Ирыстоны медицинон училищейы англисаг æвзаг ахуыргæнæгæй. 1980-æм азы онг уый куыста Фæскомцæдисы оргæнты, стæй СЦКП-йы дæр. Парламентмæ йæ куы равзæрстой, уый агъоммæ 1994-99 азты куыста коммерцион банк «Иронбанк»-ы директорæй. == Æддаг æрмæг == Когда в женских руках... Парламент (интервью Хабыцты Ларисæимæ) // region15.ru, 2010-æм азы мартъи Архивгонд æрцыдис 18 октябры 2011 азы.

Source: original
Иугонд Уæрæсе

«Иугонд Уæрæсе» (уырыс. «Единая Россия») у Уæрæсейы авд политикон партийæ иу. Парти фæзындис 2001-æм азы æмæ ссис Уæрæсейы стырдæр парти. Партийæн разамынд дæтты Владимир Путин, Уæрæсейы архайгæ премьер-министр. == Цæгат Ирыстон == Цæгат Ирыстоны сæргълæууæг Мамсыраты Таймураз у «Иугонд Уæрæсе»-йы уæнг. == Æддаг æрмæг == «Иугонд Уæрæсе» Лентапедийы (уырыс.) Официалон сайт (уырыс.) Партийы фракци Паддзахадон думæйы (уырыс.)

Source: original
Талышаг-Муганаг Автономон Республикæ

Талышаг Муганаг Автономон Республикæ (азерб. Talış-Muğan Muxtar Respublikası, тал. Toлъш-Mоғонә Moxтарә Республикә, Tolış-Moğonə Moxtarə Respublikə) фæзынди хуссар Азербайджаны районты, талышаг адæм кæм цырынц, уым. Талышаг адæм дзурынц талышаг æвзагыл (ныгулæн ирайнаг æвзæгты къордæй), фæлæ сын автономийы бар никуы радтой нæдæр советон, нæдæр нырыккон Азербайджаны. Уыцы аххосæй уыдонæй бирæтæ стюрк сты, дзурынц азербайджайнагау, се ’взаг нал зонынц. Азербайджаны парламент ног автономи нæ базыдта æмæ йæ фесафыны фæнд скодта. Республикæйы раздзог, æфсаддон булкъон Альакрам Гумматов (Гумбатов) сси ахæст. 1994 азы ахæстонæй алыгъди, фæлæ йæ ногæй байстой. 2004 азы 3 сентябры азербайджайнаг президент Ильхам Алиев ныххатыр кодта Гумматовы лаз, æмæ йæ ахæстонæй ауагътой. Азербайджайнаг гражданад уымæй райстой æмæ йæ Азербайджанæй рарвыстой. Ныртæккæ Гумматов Нидерландты цæры. == Кæс == Талышаг адæм Талышаг æвзаг Талышаг хæхтæ Талышаг ханад

Source: original
Зыонг Ван Минь

Зыо́нг Ван Минь (вьет. Dương Văn Minh; 16 февралы 1916 - 5 августы 2001) - Хуссар Вьетнамы хæстон æмæ политикон архайæг, Вьетнамы Республикæйы дыууæ хатты президент. 1975-æм азы 30 апрелы цæгат-вьетнамаг тыхтæ æрбабырстой Сайгонмæ. Зыонг Ван Минь сæм æнхъæлмæ кастис Хæдбардзинады Галуаны мидæг, фындыди йæ официалон æгъдауæй æлдæриуæг уæлахизгæнджытæн рæттын. Фæлæ йæ баурæдтой æмæ аластой радиостанцæмæ, цыран Зыонг Ван Минь фехъусын кодта капиталяцийы тыххæй. Цалдæр сахаты фæстæ йæ суагътой, æмæ уæдæй фæстæмæ сæрибарæй цардис йæ виллæйы, рæзын кодта орхидейтæ, дардта мæргътæ. 1983-æм азы Вьетнамы хицæуад радта Зыонг Ван Минæн бар йæ мыггагимæ Францмæ ацæуын. Уый ралыгъдис æмæ фæстæдæр æрцардис Пасадинæйы, АИШ-ы. Уым дæр амардис, 85 азы йыл куы цыдис, уæд. Фæсарæны цæргæйæ кæддæры президент никуы кодта политикон куыст, нæдæр рауагъта мыхуырæй йæ мысинæгтæ.

Source: original
Смит, Евгения

Евгения Смит (уый дæр Евгения Драбек Сметиско; 1899 - 1997 азы 31 январы) уыд АИШ-ы цæрæг нывгæнæг, зындгонд сси йæ чиныгæй - «Уæрæсейы Анастасия Николайы чызджы автобиографи» (англ. Autobiography of HIH Anastasia Nicholaevna of Russia). Уыцы чиныджы Смит фыста, уый Николай II-ы чызг Анастасия кæй у. Императоры сывæллæттæ сæхи чи хуыдтой, ахæмтæ уыдысты дæсгæйттæ, фæлæ Евгения Смит æмæ Аннæ Андерсон сты уыдонæй зындгонддæр. == Литературæ == Евгения Смиты тыххæй сайт Архивгонд æрцыдис 4 февралы 2009 азы. (англ.) Анастасияйы номæн претендентты тыххæй сайт Архивгонд æрцыдис 2 августы 2008 азы. (англ.) Autobiography of HIH Anastasia Nicholaevna of Russia, New York: Speller, 1963. (ISBN 1-125-90647-2)(англ.) Peter Kurth. Anastasia: The Life of Anna Anderson, Pimlico, 1995. (ISBN 0-7126-5954-4)(англ.) Jan Bondeson. The Great Pretenders: The True Stories behind Famous Historical Mysteries, W. W. Norton Co., New York, 2004. [ISBN 0-393-01969-1](англ.)

Source: original
Балкайнаг æвзæгты цæдис

Балкайнаг æвзæгты цæдис у индоевропæйаг æвзæгты къорд, кæцыйы уæнгтæ иу къабазæй не сты, фæлæ се ’хсæн сæвзæрди бæрæг иудзинад. Уыцы иудзинады разындытæ ссардæуыдысты сæ фонологион, морфологион, синтаксикон, лексикон, дзырдарæзтон æмæ фразеологион æмвæзты. Цæдисы уæнгтæ сты албайнаг, иуæй-иу славяйнаг, ромайнаг æвзæгтæ æмæ, къаддæр бæрцы, бердзенаг æвзаг. Дæнцæгæн, балкайнаг æвзæгты гуырынон æмæ дæттынон хауæны формæтæ фемхуызон сты. Иухуызон сты бынаты æмæ арæзты разæгъæнтæ: Балкайнаг цæдисы æвзæгты фесæфти мивдисæджы æбæлвырд формæ (инфинитив). Мæнæ уыцы æвзæгтыл фыст фразæ «Мæн фæнды фыссын»: Финнаг славист Йоуко Линдстедт разæвæрдта балкайнаг миниуджыты барæн - «балканизацийы индекс». Йæ иртæстмæ гæсгæ, æппæты «балкайнаггонддæр» æвзаг у македойнаг (йæ индекс у 12): == Æддаг æрмæг == Grey Thomason, Sarah Linguistic areas and language history(æбæлв.) (PDF) (1999). Tomić, Olga Mišeska The Balkan Sprachbund properties: An introduction to Topics in Balkan Syntax and Semantics(æбæлв.) (PDF)(æнæбаххæсгæ æрвитæн) (2003). Датæ: 2009-æм азы 27 февралы. Архив 2003-æм азы 11 сентябры. == Литературæ == Малый диалектологический атлас балканских языков. Под ред. А. Н. Соболева. Пробный выпуск. Muenchen: Biblion Verlag, 2003. Серия лексическая. Том I. Лексика духовной культуры. München: Biblion Verlag, 2005. Серия лексическая. Том II. Человек. Семья. München: Biblion Verlag, 2006. Серия грамматическая. Том I. Категории имени существительного. München: Biblion Verlag, 2005. А.Ю. Русаков, А.Н. Соболев. Субстанциально-функциональная теория балканского языкового союза и славянские языки. Санкт-Петербург, 2008.

Source: original
Культурæ

Культурæ у дзыллæйы æгъдæуттæ (фыст чи не ’рцыд, ахæмтæ дæр), стереотиптæ, хи дарыны фæтк æмæ сфæлдыстадон куысты дыргътæ. Адæймаг цы материалон æмæ монон хæзнатæ скодта, уыдон иумæ. == Æддаг æрмæг == Cultural Anthropology Tutorials Архивгонд æрцыдис 4 декабры 2004 азы., Behavioral Sciences Department, Palomar College, San Marco, California, United States, as of December 12, 2004. UNESCO, "UNESCO Universal Declaration on Cultural Diversity", issued on International Mother Language Day, February 21, 2002.

Source: original
Коньсковоля

Kоньсковоля (пол. Końskowola) у хъæу Польшæйы хуссар-скæсæны. Цырынц дзы 1985 адæймаджы (2021). Коньсковоля æрбынат кодта цæугæдон Куровкæйы былыл. == Истори == 1532-æм азæй 1870-æм азы агъоммæ Коньскаволяйæн уыд сахары статус. Дыккаг Дунеон хæст куы райдыдта, 1939-æм азы 15 сентябры фашисттæ байстой хъæу. Уыдон саразтой дзы гетто, кæцымæ ралидзын кодтой Словакийæ дзуттæгты. 1942-æм азы гетто æрцыд ликвидацигонд, цы дзуттæгтæ дзы уыди, уыдонæй бирæты та амардтой.

Source: original
Коперник, Николай

Николай Коперник (пол. Mikołaj Kopernik, нем. Niklas Koppernigk, лат. Nicolaus Copernicus; 1473-æм азы 19 февралы - 1543-æм азы 24 майы) уыдис Сæндидзæны математик æмæ астроном, дун-дунейæн йæ астæу Зæхх нæ, фæлæ Хур кæм ис, дунейы ахæм гелиоцентрион модель чи сарæзта, уый. Ацы модель равдыста йæ чиныг De revolutionibus orbium coelestium-ы. Мыхуыры куы рацыдис, уæд афæлдæхта дун-дунейы арæзты раздæры цæстæнгас. Йе руаджы зонады уыдис фыццаг зонадон революци. Коперник райгуырдис æмæ амардис Пруссийы. Уæды рæстæджы (1466-æм азæй) уыцы бæстæ уыдис Польшæйы къаролады провинци. Коперник уыдис полиглот æмæ полимат - физик, антикон дуг иртасæг, тæлмацгæнæг, дипломат æмæ экономист, уыдис ын каноникон барады докторы ном.

Source: original
Цæгат Ирыстоны чысылдæр ГЭС-тæ

Цæгат Ирыстоны чысылæр ГЭС-тæ - сæ хъомыс 25 МВт къаддæр кæмæн у, ахæм гидроэлектростанцæтæ Цæгат Ирыстоны территорийыл. Хæххон рельефы фæрцы Цæгат Ирыстонæн ис егъау гидроэнергийы потенциал - 22,7 млрд кВт·с. Уыцы потенциалæй пайда кæнынц цалдæр чысылдæр æмæ растæмбис электростанцæйы (растæмбистыл нымад сты Эзмийы ГЭС Теркыл - 45 МВт æмæ Зæрæмæджы ГЭС-ты комплекс Æрыдоныл - проектмæ гæсгæ 352 МВт). Æппæт республикæйы чысылдæр ГЭС-ты иунæг хицау (Павлодольскæйы ГЭС-ы йеддæмæ) у акционерон æхсæнад «ГидроОГК». == Кусгæ чысылдæр ГЭС-тæ == Джызæлдоны ГЭС, 22,9 МВт. Скуыста 1934-æм азы. Дзæуджыхъæуы ГЭС, 9,2 МВт. 1948-æм аз. Фæснæлы ГЭС, 6,4 МВт. 2008-æм аз. Павлодольскæйы ГЭС, 2,64 МВт. 1965-æм аз. Бехъаны ГЭС, 0,54 МВт. 1945-æм аз. Къора-Урсдоны ГЭС, 0,63 МВт. 2000-æм аз. == Аразынц ма == Фыййагдоны ГЭС, 5 МВт. Айгомæджы доны ГЭС, 6,5 МВт. Мæздæджы ГЭС, 7,5 МВт. Æрæфы бассейны 17 чысылдæр ГЭС-ы, сæ иумæйаг хъомыс 240 МВт кæмæн уыдзæни, ахæм. == Æддаг æрмæг == Цæгат Ирыстоны ГЭС-тæ «РусГидро»-йы сайты Архивгонд æрцыдис 19 майы 2012 азы. Æрæфы чысылдæр ГЭС-тæ(æнæбаххæсгæ æрвитæн) Фыййагдоны ГЭС(æнæбаххæсгæ æрвитæн)

Source: original
Сахамæ

Саха́мæ (исп. Nevado Sajama; айм. Chak Xaña) - хуыст стратовулкан Боливийы, Централон Андты Пунæйы, у бæстæйы уæлдæр цъупп (6780 м). Хауы Сахамæйы националон паркмæ Боливийы хуссарныгуылæны, лæууы 16-24 км Чилийы арæнтæй. Фæстаг сирвæзты рæстæг бæрæг нæу, фæлæ бирæ иртасджытæ æнхъæлынц æмæ голоцены æрцыдис. Æнусон ныйихдзинад райдайы 6000 м, дæлдæр мегуыр зайæгхалтæ. Фыццаг сцыд æрцыдис 1939-æм азы августы хуссар-скæсæны рагъы уылты. == Кæс ноджы == Боливийы вулканты номхыгъд Андты вулканты номхыгъд

Source: original
Хъауыраты Дауыр

Хъауыраты Дауыр (æцæг ном у Дзиойты Хъауырбеджы фырт Дауырбег; райгуырдис Заманхъулы 1942-æм азы) у ирон поэт. == Цардафыст == Хъауыраты Дауыр райгуырдис Заманхъулы 1942-æм азы. Астæуккаг скъолайы фæстæ ахуыр кодта Мæскуыйы Горькийы номыл Литературон институты, каст дзы фæци цыппар курсы. Куыста Кировы районы газет «Размæ»-йы редакцийы, стæй трест «Хъæуарæзтад»-ы хæдзарады сæргълæууæгæй. Дауыр фыссы æмдзæвгæтæ, хъæлдзæг радзырдтæ, цалдæр чиныджы рауагъта сабитæн. Йæ уацмыстæ арæх фæзынынц «Мах дуджы», «Ногдзау»-ы, «Рæстдзинад»-ы æмæ кæсджыты зæрдæтæ балхæнынц сæ хъæздыг нывæфтыд æвзагæй, ахадгæ хъуыдытæй, рæстдзæвин юморæй, æнæхæрам, цардуарзон иронийæ. == Æрвитæнтæ == Blagos.ru // Осетинский детский поэт Даур Кауров стал одним из победителей конкурса эссе на осетинском языке

Source: original
25 апрелы

== Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ == Португали - Революцийы бон. Свазиленд - Тырысайы бон. Мысыр - Синайы æрдæгсакъадахы ссарибары бон. == Цаутæ == 1719 - Лондоны мыхуырæй рацыди Даниэль Дефойы роман «Робинзон Крузо»-йы фыццаг рауагъд. 1792 - Францы фыццаг хатт марыны тæрхон сæххаст кæнынæн гильотинæйæ спайда кодтой. 1839 - Бритайнаг æфсад байста сахар Кандагар (ныр Афгъанистаны). 1867 - Токио байгом æхсæнадæмон базарадæн. 1940 - Цæгат Ирыстоны райдыдта Цæлыччы къанауы арæзтад. 1983 - Советон Цæдисы сæргълæууæг Андропов америкаг чызг Самантæ Смитæн хонæг рарвыста. Фæстæдæр Самантæ Смит æрбацыд советон бæстæмæ æмæ дзы арвыста цалдæр боны пионертимæ. == Ацы бон райгуырдысты == 1599 - Оливер Кромвель (Oliver Cromwell) (амард 1658), бритайнаг паддзахадон архайæг, Англис, Ирланди æмæ Шотландийы лорд-протектор (1653-1958). 1757 - Иоганн Тобиас Ловиц (уырыссагау Товий Егорович Ловиц дæр) (амард 1804), химик æмæ фармацевт. 1769 - Марк Брунель (Mark Isambard Brunel) (амард 1849), францаг инженер, Темзæйы бын тъунел чи саразта, уый. 1818 - Фёдор Буслаев (амард 1897), ахуыргонд филолог æмæ аивады иртасæг. Ныффыста уырыссаг æвзаджы историон грамматикæ. 1842 - Фёдор Плевако (амард 1909), зындгонд адвокат æмæ оратор. 1852 - Леопольдо Алас (Leopoldo Alas) (амард 1901), испайнаг фыссæг æмæ критик. 1857 - Руджеро Леонкавалло (Ruggero Leoncavallo) (амард 1919), италиаг композитор. 1917 - Эллæ Фицджералд (Ella Fitzgerald) (амард 1996), америкаг джазон зарæггæнæг. == Ацы бон амардысты == 1928 - Пётр Врангель, уæрæсейаг æфсадфæтæг æмæ Сыбыры иртасæг.

Source: original
Америкæйы хъалац

Америкæйы Хъалац (исп. Copa América) - Хуссар Америкæйы хæдбар бæстæты æмбырд къордты ’хсæн КОНМЕБОЛ-ы разамындæй арæзт футболы турнир. Фыццаг хатт ерыс арæзт æрцыд 1910 азы, КОНМЕБОЛ бындурæвæрд куы нæма ’рцыд, уæд, æмæ уый тыххæй официалоныл нымад нæу. Турниры фыццаг ерысыл нымад у 1916 азы арæзт кæцы æрцыди, уый. Фæстæдæр турнир схуыдтой Хуссар Америкæйы национ къордты ’хсæн чемпионат (исп. Campeonato Sudamericano de Selecciones). Афтæмæй, Америкæйы Хъалац у нырыккон æхсæнадæмон футболы турниртæй æппæты рагондæр. Европæйы футболы турнирæй йыл 44 азы фылдæр цæуы. 1975-æм азы турнирыл æвæрд æрцыд йæ ныры ном. Америкæйы Хъалац арæзт цæуы къорд азы иу хатт - уыцы азты бæрæг нымæц цалдæр хатты ивд æрцыд. 2001 азæй 2007 азмæ арæзт цыди æртæ азы иу хатт. 2007 азæй 2019 азмæ та цыппар азы иу хатт. Уыимæ ма 2016 азы арæзт æрцыд уæлæмхасæн Америкæйы Хъалац - турнирæн йæ 100 азы кадæн, кæцы фыццаг хатт арæзт æрцыд Хуссар Америкæйы фæсарæнты (АИШ-ы). 2020 азы хъуамæ турнирæн йæ арæзты æмгъуыд ивд æрцыдаид цæмæй Европæйы чемпионатимæ æмрæстæг уа. Фæлæ сæ дыууæ дæр аргъæвтой 2021 азмæ коронавирусæй тасы тыххæй. Турниры хайад исынц æппæт 10 бæстæйы - КОНМЕБОЛ-ы уæнгтæ: Аргентинæ, Боливи, Бразили, Венесуэлæ, Колумби, Парагвай, Перу, Уругвай, Чили, Эквадор. 1993 азæй фæстæмæ ерысмæ æрхонынц ноджы дыууæ къорды æндæр конфедерацитæй - арæхдæр КОНКАКАФ-æй. Хуынд къордтæй тынгдæр фесгуыхт Мексикæ, дыууæ хатты турниры дыккаг бынат арцахсгæйæ. Æппæты фылдæр хатт Америкæйы Хъалац (1916 азæй райдайгæ, фыццаг хатт куы рамбылдта) райста Уругвайы къорд. Æдæппæт та турниры фæуæлахиз 15 хатты. Аргентинæ у 14-хаттон уæлахиздзау, ныры уæлахиздзау та, Бразили - 9-хаттон. == Истори == Хуссар Америкæйы фыццаг æхсæнадæмон турнир (КОНМЕБОЛ-мæ нымад нæу) арæзт æрцыд Аргентинæйы 1910 азы, Майы революцийы 100 азы бæрæгбоны кадæн. 1916 азы, Аргентинæйы, бæстæйы хæдбарады 100 азы бæрæгбоны кадæн сарæзтой Аргентинæ, Бразили, Уругвай æмæ Чилийы къордты ’хсæн чемпионат. Чемпионаты цы цыппар ассоциацийы райстой хайад, уыдон бавæрдтой Хуссарамерикæйаг футболы конфедерацийæн (КОНМЕБОЛ) йæ бындур, цæмæй дарддæр турнирæн фæтк дæтта. 1916 азы цы турнир ацыд, кæд КОНМЕБОЛ-ы официалон æгъдаумæ гæсгæ конд не ’рцыд, уæддæр нымад у Хуссар Америкæйы футболы чемпионаты (ныр Америкæйы Хъалацæй кæй зонæм) фыццаг мадзалыл. Турнирæн йæ фыццаг хъазт ацыд 1916 азы 2 июлы Буэнос-Айресы. Уыцы быцæуы Уругвай Чилийы амбылдта 4:0 хыгъдæй, фыццаг гол бакъуырдта Хосе Пьендибене «Пеньяроль»-æй. Турнирæн йæ скъуыддзаггæнæг хъазты фембæлдысты Аргентинæйы æмæ Уругвайы къордтæ. «Химнасия»-йы клубы стадион дзаг уыд, 18 000 адæймаджы æрымбырд сты хъазт фенынмæ. Фæлæ 6 минуты дæр куы нæма рацыд хъазтæн йæ райдианæй, афтæ урæд æрцыд, хъазт фенынмæ æрцæуæг адæмы ’хсæн хыл кæй рауад, хъазæн фæзмæ бырсын кæй райдыдтой æмæ трибунæтыл зынг кæй сирвæзт, уый тыххæй. Дыккаг бон хъазт дарддæр ахæццæ «Расинг»-ы клубы стадионыл Авельянедæйы. Уыцы хатт Чили æмæ Уругвай хæрæгсаст фесты, æмæ Уругвай сси турнирæн йæ фыццаг чемпион. == Æддаг æрмæг == Кубок Америки на сайте КОНМЕБОЛ(англ.)(исп.) Статистика Кубка Америки на сайте RSSSF(англ.) История Кубка Америки История Кубка Америки

Source: original
Магометов, Александр Амары фырт

Александр Амары фырт Магометов (уырыс. Абдулмаджид Омарович Магомедов, дарг. Гӏямарла урши Гӏябдулмажид; райгуырдис Кубачийы 1917-æм азы - амардис 2004-æм азы 17 июны Тбилисы) у Гуырдзыстоны лингвист, даргинаг æмæ лекъаг æвзæгты специалист, кавказзонынады истори иртасæг. Йæ адæмыхаттмæ гæсгæ у даргинаг. Магометов у филологон зонæдты доктор (1965), профессор, Дагъистан æмæ Гуырдзыстоны зонады сгуыхт кусæг. == Цардафыст == Суинаг ахуыргонд райгуырдис Кубачийы, ныртæккæ у Дагъистаны Дахадаевы районы, фæлæ йæ царды фылдæр хай цардис Гуырдзыстоны. Йæ ахуырмæ гæсгæ инженер, 1940-æм азы каст фæцис Гуырдзыстоны индустрион институт. Кусын райдыдта Воронежы, хæдтæхджытæ чи уагъта, уыцы заводы; Фыдыбæстæйы Стыр хæсты рæстæг йæ куыстуатимæ ацыдис Хъазанмæ. Хæсты фæстæ йæ цард раивта Арнольд Чикобаваимæ фембæлд, кæцы Магометовмæ хонæг арвыста, Тбилисы уæд цы Æвзагзонынады ног институт байгом кодта, уырдæм. 1945-48 азты ахуыр кодта институты аспирантурæйы, 1948-æм азы бахъахъхъæдта гуыбецаг æвзаджы тыххæй филологон зонæдты кандидаты диссертаци. 1948-æм азæй куыста «хæххон ибериаг-кавказаг æвзæгты» хайады уыцы институты, 1968-æм азæй ма ахуыр кодта кавказаг æвзæгты кафедрæйы студентты Тбилисы паддзахадон университеты. 1950-æм - 1960-æм азты куыста кæрæдзимæ хæстæг лекъаг æвзæгтæ - табасарайнаг æмæ агъулаг - сфыссыныл. Сæ дыууæйы тыххæй дæр рухс федтой фундаменталон монографитæ, ис дзы тексттæ алыхуызон диалекттыл. Табасарайнаг æвзаджы афыст Александр Магометов бахъахъхъæдта куыд докторы диссертаци (1965). Уый йеддæмæ бацæттæ кодта П. К. Услары табасарайнаг æвзаджы грамматикæ æмæ йæ рауагъта джыппæй 1979-æм азы йæхи фиппаинæгтæ æмæ уæлæмхасæнтимæ. Уыцы иу аз А. А. Магометов рауагъта Услары цардафыст дæр. Ахуыргонды хо Манаба Магомедова сси зындгонд згъæрыл нывгæнæг. == Ахуыргонды сæйраг куыстытæ == Магометов А. А. Кубачинский язык: Исследование и тексты. Тбилиси, 1963. Магометов А. А. Табасаранский язык: Исследование и тексты. Тбилиси, 1965. Магометов А. А. Агульский язык: Исследование и тексты. Тбилиси, 1970. Магометов А. А. П. К. Услар - исследователь дагестанских языков. Махачкала, 1979. Магометов А. А. Мегебский диалект даргинского языка: Исследование и тексты. Тбилиси, 1982. == Йæ царды тыххæй == Сулейманов Н. Дж. Александр Амарович Магометов (1917-2004) // Проблемы общего и дагестанского языкознания. Вып. 2. Махачкала, 2004.

Source: original