AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Саха сирин бастыҥ боксердарын ситиһиилэрэ

Александр Михайлов - ССРС спордун бастыҥ маастара, Норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах саха сириттэн спортсмен. Кини Владивосток куоратыгар сулууспалыы сылдьан спортивнай клубка дьарыктаммыта . Кимиэхэ да биллибэтэх ССРС спордун маастарыгар кандидат. Николай Жирков -1979 сыллаахха Норуоттар икки ардыларынааҕы сүүмэрдиир турнир кыайылаа5а , Европа чемпионатыгар киирсэр быраабы ылбыт. Семен Аммосов - эдэрдэргэ ССРС бастакы чемпиона, Норуоттар икки ардыларынааҕы күрэхтэһии кыайылааҕа. Анатолий Роммель - 1971-1972 сыллаахха ССРС о5олорго аналлаах буокса күрэхтэһиитин бастакы призера. Виктор Ефремов - 1982 сыллаахха Махачкала куоракка буолан ааспыт Норуоттар икки ардыларынаааҕы турнир кыайылаа5а. Анатолий Филиппов - ССРС чемпионатын хас да төгүллээх призера, 1990 сыллаахха Сиэтле Куоракка буолан ааспыт сүүмэрдиир турнир үрүҥ көмүс кыайыылааҕа, 1992 сыллаахха Барселона5а буолбут олимпийскай оонньуу кыттыллааҕа , РСФСР хас да төгүллээх чемпиона. Михаил Поршнев - оҕолорго норуоттар икки ардыларынааҕы турнир кыайылааҕа. Сергей Самойлов - эдэрдэргэ ССРС Сэбилэниилээх күүстэрин кыайыылааҕа, 1990 сыллаахха ССРС кубогын чемпиона,1992 сыллаахха Олимпийскай путевка хаһаайына. Дмитрий Федоров - Норуоттар икки ардыларынааҕы спорт маастара, Россия хас да төгүллээх призера, Норуоттар икки ардыларынааҕы турнирдага элбэхтик миэстэлэһэрэ. Георгий Балакшин - Россия 6 төгүллээх чемпиона, Европа үс төгүллээх чемпиона, Аан дойду чемпионатын 3-с миэстэлээҕэ, 2008 сыллаахха Пекин куоракка буолан ааспыт олимпийскай оонньуу 3-с миэстэлээҕэ , "Үтүө майгы оонньуу" 3 миэстэлээҕэ, Аан дойду кубогын кыайылааҕа. Афанасий Поскачин - 2001 сыллаахха Россия чемпиона, Россия 4 төгүллээх призера, "Үтүө майгы оонньуу" бронзовай призера. Бато-Мунко Ванкеев - спорт маастарын кандидата (Саха сиригэр көһөн кэлбит). Кини 3 сыл иһигэр РФ спордун маастара, ол кэнниттэн норуоттар икки ардыларынааҕы кылаас спордун маастара буолбута, Аан дойду кубогын Бронзовай призера, Европа кыайыылааҕа, Норуоттар икки ардыларынааҕы турнирдарга элбэхтик бастаабыта, Беларусия аатыттан сборнай хамаандаҕа киирэн, Олимпийскай оонньуу кыттыыллааҕа буолбута, Россия чемпиона. Егоров Василий Михайлович - 2015 сыллаахха Европа чемпиона, 2015 сыллаахха 49 киилэ5э Аан дойдуга үрүҥ көмүс кыайыылааҕа, 2014, 2016 сс. Россия чемпионатын кыайылааҕа, 2016 сыллаахха Бразилия5а буолбут олимпийскай оонньуу кыттыылааҕа.

Source: original
Кэрэ үйэ

«Кэрэ үйэ» (туур. Muhteşem Yüzyıl, нууч. Великолепный век) - сытыы сюжеттаах, устуоруйа чахчыларыгар олоҕурбут, Мерал Окай сынаарыйынан уһуллубут драма киинэтэ. Киинэҕэ Осмаан импиэрийэтин 46 сыл устата салайбыт уонна Осман династиятын төрүттээбит I Үтүөкэн Сулейман саҕанааҕы кэм уонна ол кэм быһыыта майгыта, сытыы киирсиилэрэ, султаан дыбарыаһын иһинээҕи олох ойууланар. == Сюжета == Сынаарый ааптара Мерал Окай этэринэн, кинини сынаарый суруйарга улуу полководец уонна уларыта тутааччы I Үтүөкэн Сулейман Осман Империятын салайар кэмигэр буолуталаабыт быһыы майгы кынаттаабыт. Сэрийээлгэ, сүрүннээх, I Үтүөкэн Сулейман дойдуну салайбыт биир бастыҥ кэмнэрэ уонна кини Александра (украина телепроега -- Анастасия) диэн славян төрүттээх, кэлин ислам итэҕэлин ылынан Хюррем диэн ааттаммыт одьулуун ойоҕун (нуучч. -- наложница) кытта сыһыана көстөр. Александраны 1520 сыллаахха бэйэтин төрөөбүт куоратыгар кырыым татаардара билиэн ылаллар. Ол түмүгэр кини оччолорго өссө да эдэр Сулейман султаан дыбарыаһыгар кэлэр. Кини Сулейман одьулуун, онтон кэлин бастыҥ ойох буолар уонна кини баҕа санаатын, дьулуурун олоххо киллэрэргэ мэһэйдэспит дьону барыларын суох гынар. == Сэрийээл оҥоһуллуута == Сэрийээли устар хамаанда олус улахан павильону оҥорбута (50 000 м²) уонна онно киинэҕэ уһуллар декорациялары туруорбута. «Великолепного век» киинэ дубляһын уонна тылбааһын Арассыыйаҕа "Домашняй" канаал сакааһынан «Русский дубляж» устуудьуйа оҥорбута. === Арассыыйаҕа === Арассыыйаҕа сэрийээл «Домашний» теле-ханаалга хас даҕаны сезонунан араарыллан көстөр. Бастакы сезон (1-24 сиэрийэлэр) -- тохсунньу 14-29 күннэрэ, 2012 сыл. Иккис сезон (25-63 сиэрийэлэ) -- балаҕан ыйын 1-сэтинньи 24 күннэрэ, 2012 сыл. Үһүс сезон (64-109) -- тохсунньу 26 -- сэтинньи 30, 2013 сыл. Төрдүс сезон (110-131 сиэрийэлэр) -- ахсынньы 7 2013 сыл -- ыам ыйын 31 күннэрэ, 2014 сыл. Бэһис сезон (132-155 сиэрийэлэр) -- атырдьах ыйын 24 , 2014 сыл -- олунньу 14, 2015 сыл. === Көрдөрүүтэ === «Великолепный век» киинэ сериялын аан дойду 50-тан тахса судаарыстыбатыгар көрдөрөллөр. == Сигэлэр == Официальный сайт(тур.) Страница сериала на сайте телеканала «Домашний» Страница сериала на сайте «Star TV»(тур.) Страница сериала на сайте «Show TV»(тур.)

Source: original
Алмаас суутрата

Алмаас суутрата, эбэтэр Ваджраччхедика Праджняпарамита сутра (санскр. वज्रच्छेदिका प्रज्ञापारमितासूत्र, Vajracchedikā-prajñāpāramitā-sūtra, «Чаҕылҕан курдук ньүдьү-балайы хайа охсор улуу билии туһунан суутра», нууч. Сутра о совершенной мудрости, рассекающей тьму невежества, как удар молнии, кыт. сдрг. 金剛[般若波罗蜜多]经, палл. Цзиньган [божэ поломидо] цзин) - «Праджняпарамита» циклын суутрата, махаяна буддизмын сүрүн тиэкиһэ, быһа барыллаан б. э. и. III үйэҕэ суруллубут, (IV үйэ иннинэ буолара чопчу биллэр). Санскрит тылынан суруллубут. Кытайдыы алта тылбааһа баар; Кумараджива тылбааһа аан дойдуга иккис эбэтэр бастакы бэчээттэммит кинигэ буолар (ксилография ньыматынан), 868 сыллаахха ыам ыйыгар тахсыбыт.

Source: original
Саха ыта-лайка

Лайка - олус былыргы ыт. 25-35 тыhыынча сыл ынараа өттүгэр киhиэхэ булт ууругар көмөлөhөр этэ. Ону Рассоха диэн өрүскэ булуллубут төбөтун уҥуоҕунан быhаарбыттара. Кини тымныыны олус учугэйдик тулуйар, хаарга утуйар. Айылҕа моhуохтарын барытын бэккэ диэн тулуйар: буурҕаны, тыалы, хаары, итиини, аччыктааhыны (хастыы да кун аhаабахха сылдьаллар). Лайка хойуу түүлээх, уу кырылаах бөрө тииhин курдук аhыыта (ол аата бөрөлүүн биир предоктаахтар). Хараҕа күөх. Былыр былыргыттан булт кэмигэр киһи уонна ыт биир санааннан сылдьаллар. Ыт кыылы үрэр, тохтотор, булчут үөмэн кэлэн оҕунан ытар. Ыттаах булчут элбэҕи бултуур, дьонун аһатар. Билинни кэмнэ куhаҕан булчуттааҕар үчүгэй ыты бултка илдьэ сылдьар ордук дииллэр. Билигин ыраас хааннаах боруода лайкалары питомникка иитэллэр уонна нэhилэннэҕэ тарҕаталлар. Бу куох харахтаах саха ыта Аан дойдуга билиннэ. Атын дойдулар эмиэ иитэр буоллулар. == Сигэлэр == История породы (нууч.)

Source: original
Олоҥхо күнэ

Олоҥхо саха омук былыыр былыргы дьыллар быыстарыттан сырдык уонна хараҥа, айыы уонна абааһы аймахтара утарыта турууларын, күрсүүлэрин туһунан уостан уоска бэриллэн кэлбит уус-уран айымньыта. Олоҥхо киһи өркөн өйүн күүһүн күдэҕин кыаҕынан айыы аймаҕын күөмчүттэн көмүскүүр үрдүк аналын хоһуйар. 2005 сыллаахха сэтинньи 25 күнүгэр, ЮНЕСКО олоҥхону аан дойду култууратын биир саамай чаҕылхай шедеврынан биллэрбитэ. Нөҥүө сылыгар СӨ бэрэсидьиэнин N 3036 Ыйааҕынан 2006 сыл сэтинньи 15 к. Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр сэтинньи 25 күнэ Олоҥхо күнэ быһыытынан биллэриллибитэ. Бу күҥҥэ олоҥхону киэҥ араҥаҕа тарҕатар, үйэтитэр соруктаах тэрээһиннэр ыытыллыахтаахтар. == Эбии маны көр == Саха Өрөспүүбүлүкэтин бэлиэ күннэрэ

Source: original
Генетика

Гене́тика (гир. γενητως - кимтэн эрэ үөскүүр) - тыыннаах харамайдар утумнааһыннарын уонна уларыйыыларын туһунан биология салаата. == Генетика салаалара == Классическай генетика Популяция генетиката Археогенетика Молекулярнай генетика Геномика Медицинскэй генетика Ген инженерията Спорт генетиката Судебнай мэдиссиинэ генетиката Криминалистическэй генетика Биохимия генетиката Киһи генетиката Генетика микроорганизмов Үүнээйи генетикта Эволюция генетиката Биометрическэй генетика Экологическэй генетика Генетика количественных признаков Физиологическэй генетика Психиатрия генетиката Генетика соматических клеток Виирустар генетикалара Генетика пола Радиация генетиката Сайдыы генетиката Функциональнай генетика Генетика генеалогията

Source: original
Сөрфиҥ

Сөрфиҥ (нууч. сёрфинг, ааҥл. surfing) диэн спорт биир көрүҥэ буолар. Виндсерфинг (ааҥл. windsurfing) - долгуҥҥа серфиҥнааһын - Аустралия уонна АХШ дойдуларыгар тарҕаммыт спорт көрүҥэ. Серфингэ сөптөөх долгун сүрүннээн байҕалга уонна муораҕа баар, ол эрээри күөллэргэ эбэтэр өрүстэргэ «турба долгуна» курдук эбэтэр приливнай долгун баар буолуон сөп. Ол да буоллар серердэр катерынан (вейксерфинг) оҥоһуллубут искусственнай бассейннарга уонна серфингэ аналлаах искусственнай бассейннарга тэриллибит долгуннары эмиэ туһаныахтарын сөп. Серфинг тиэрминнэрэ ыскаапкаттан эбэтэр хаптаһыттан тутулуга суох «проехан» долгуна доскайтан эбэтэр этин- сиин балаһыанньатыттан тутулуга суох долгун диэки долгуннурар. Чуумпу Океан төрүт норуоттара, холобур, мас хаптаһынынан, сыабынан уонна да атын оҥоһуктарынан туһанан, курбуктаан, тобуктаан оҥороллоро. Серфин аныгылыы билгэлээһин, ол эрээри, серфинг дуоскатыгар турунан, долгуннаахтык айанныыр эйгэҕэ үгүстүк сыһыаннаһар. Серфингэ хаптаһын-серфинг спорка туттуллар уһун платформа. Серфинг 2021 сылтан спорт олимпийскай көрүҥүнэн буолар.

Source: original
Сутуруо

Сутуруо эбэтэр сылламыкы - өттүктэн бэрбээкэйгэ диэри тиийэр атахха кэтэр таҥас. Үөһэ өттө тураҕас сыалыйа алтан тиэрбэстэригэр (сургунахтарыгар) сарыы быанан (сыппа дэнэр) эбэтэр тирбэҕэнэн ыга тардыллан баайыллар. Этэрбэс оһугар киирэр, сотото кыараҕас, сарыыттан тигиллэр. "Сутуруо". Typaҕac ыстааҥҥа салгыы кэтиллэр бэрбээкэйтэн өртүккэ диэри тиийэр атах таҥаһа. Сутуруо ыстааҥҥа тирбэҕэ быанан иҥиннэриллэр. Түүтүн таһыгар гына тигиллибит бултуурга кэтиллэр сутуруо уллук сутуруо дэнэр. Былыргы сахалар ыстааннарын көрүҥнэрэ == Көрүҥнэрэ == Тыһаҕас тириитэ сутуруо - эдэр сүөһү тириитэ таҥастаннаҕына олус сымнаҕас буолар. Куобах истээх сутуруо - ким төһө кыахтааҕынан истииллэрэ Тураҕас сутуруо - кылгас бууттаах сайыҥҥы сарыы сутуруо Сарыы тураҕас сутуруо Уллук сутуруо - айаҥҥа, тымныыга үлэҕэ-хамнаска кэтиллэр. Ыт, бөрө, таба тириититтэн тигэллэрэ. == Өссө маны көр == Уллук сутуруо Тирии этэрбэс Ынах этэрбэс

Source: original
Эбэ (харыс аат)

Эбэ.Уот иччитэ.Иччилэр. Аккад мифологиятыгар (Шумертан кэлэр) ЭЙЯ (миф.т.635стр. Энки) диэн баара. Кини биир сурун функциятынан ёрустэр, куёллэр божестволара этэ. Итиннэ сыhыаннаах саха ёйдёбуллэрин кёруё5уц. Ёруhу, куёлу ( уолбат ууну) "эбэ" диэн ааттыыбыт, уонна хас биирдиилэрэ "иччилээх" диэн ёйдёбул баар. Ол эрээри "эбэ, "эбэлээх", "эбэбитигэр киириэхпит", "эбэбит бэристэ" диэн билицци да тылтан -ёстён кёрёр буоллахха, "эбэ" диэн тыл -ёйдёбул бэйэтэ туц былыр уу божествота диэн ёйдёнуён сёп эбит. Онтон хойутуу "иччи" диэн тыл -ёйдёбул киирэн холбоспут буолуон сёп. Саха5а иччи диэн тыл- ёйдёбул, этэргэ дылы, хас хардыы аайы баар. Биhиги ол ёйдёбуллэри хозяин, дух уонна злой дух диэн бёлёхтёргё араарыа5ыц. Салгыы ити бёлёхтёртён хайаларыгар эрэ сёп тубэhэр иччини кёрдуубут. Холобура, дух бёлёххё сёп тубэhэр Аккад мифологиятыгар ИШУМ диэн баар. "...брат солнечного бога шамаша (уту), советчик и посол подземного бога Нергала. Старается смягчить ярость ЭРРЫ (ыарыы?). Охраняет людей, особенно больных в ночи". Кини "ДУХ ОГНЯ" диэн суолталаах. Саха5а "уот иччитэ эттэ" диэн ёйдёбул билигин да баар. Ити "субэлээччи- амалааччы" диэн ёйдёбултэн уёскуур. Итини таhынан "кёмускэhээччи- харыстаhааччы" диэн ёйдёбул эмиэ баара. (Кырдьыга, уот иччитэ туох баарынан, кырдьыгы этэр диэн ёйдёбул баhыйар курдук). Онон, иччи ёйдёбуллэртэн УОТ ИЧЧИТЭ ААН БАСТАКЫ ДЬИЦНЭЭХ ЁЙДЁБуЛ буолар. Уоннаа5ы иччи ёйдёбуллэр "уот иччитэ" ёйдёбулгэ маарыннатан хойутуу уёскээбиттэрэ. Оччотугар, "эбэ иччитэ" диэн ёйдёбул "иччи" диэн эбилигэ хойутуу эбиллибит.

Source: original
Үрүҥ

Үрүҥ - хаар курдук дьүһүннээх, маҥан, өҥ. == Үрүҥ өҥ саха культуратыгар == Үрүҥ туллук эрэ мөлбөстүүр (Анемподист Софронов тыллара) - саха норуотун ырыата. == Сомоҕо домохтор == Үрүҥ дьиэ араҥаччыта, хара дьиэ хараҥаччыта - мааны оҕо, дьахтар. Үрүҥ күнэ өлбөөдүйдэ - өлөрө буолла, ыксаата. Үрүҥ тыынын өрүһүй (өллөйдөө) - өлөртөн быыһаа. Үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөт - самнарар, атаҕастыыр, баттыыр, утары көрдөрбөт, баһыйар. Үрүҥ-хара сүүрүк - сылгы-ынах (сүөһү) үөрэ. == Сир-дойду ааттара == Үрүҥ Күөл - Чурапчы улууһун Хадаар нэһилиэгин киинэ. Үрүҥ Хайа - Анаабыр улууһун бөһүөлэгэ, нэһилиэгэ. == Сигэлэр == Э. К. Пекарскай. Словарь якутского языка. - Академия наук СССР, 1959. - Т. 3. Т-Ы. - С. 3178, 3179. - 2509-3858 с. Сомоҕо домохтор / И. Г. Попов, А. Г. Нелунов.. - Дь.: Бичик, 2010. - ISBN 978-5-7696--3409-3 == Өссө маны көр == Үрүҥ уонна хара

Source: original
Спиридонов Илья Константинович

Спиридонов Илья Константинович (10.08.1913-10.10.1975) - Социалистыы Үлэ Дьоруойа. == Олоҕун олуктара == 1913 сыллаахха атырдьах ыйын 10 күнүгэр төрөөбүтэ. Социалистыы Үлэ Дьоруойа. Дьоно Сындааскыттан төрүттээхтэр. Анаабыр оройуонун Ворошилов аатынан холкуоһугар таба биригэдьиирэ.Дьоно Сындааскыттан төрүттээхтэр. Анаабыр оройуонун Ворошилов аатынан холкуоһугар таба биригэдьиирэ. ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1957 сыл алтынньы 1 күнүнээҕи Ыйааҕынан Спиридонов Илья Константиновичка Социалистическай Үлэ Геройун аата иҥэриллибит, Ленин уордьана уонна «Сиэрпэ уонна Балта» кыһыл сулус туттарыллыбыт. == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == Социалистыы Үлэ Дьоруойа (1957) Анаабыр улууһун Ытык олохтооҕо (1993) == Аатын үйэтитии == Үрүҥ Хайа сэлиэнньэтигэр бүүс туруоруллубута. Сыл аайы тыа хаһаайыстыбатын орто анал уонна үрдүк үөрэхтэр биэс бастыҥ студеннарыгар И. К. Спиридонов аатынан стипендия ананар. == Өссө маны көр == Социалистическай Үлэ Геройдарын тиһигэ (Саха Сирэ) == Сигэлэр == Герои страны Владимир Пестерев. История Якутии в лицах. - Якутск: «Бичик», 2001. Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Анабарский национальный (долгано-эвенкийский улус:Почетные граждане, известные люди района SakhaNews 16.01.2013:Дьоруой Ылдьаа - первый Герой Соцтруда среди оленеводов SakhaLife 16.01.2013:Легендарные имена Анабара - Илья Спиридонов Герои Социалистического Труда Якутской АССР: Биобиблиогр. справ. - Якутск, 1987. - С. 142-143

Source: original
Ölürüm Sana

Ölürüm Sana (Олүрүм Сана; нууччалыы туруору тылбаастаатахха -- «Я умру для тебя», сахалыы -- "Эн тускар өлүөм) - бу Турция биллэр киһитэ, аан дойдуга аатырбыт сураҕырбыт улахан уонна биир саамай ситиһиилээх ырыаһыта Таркан устуудьуйаҕа устубут үһүс альбома. Бу альбом 1997 сыллахха турок тылынан тахсыбыта. == Альбомҥа киирбитэ == Ölürüm Sana альбом Турция Стамбул куоратыгар "Истанбул Плак" (İstanbul Plak) диэн ааттаах биир улахан устуудьуйаҕа уһуллан, таҥыллан тахсыбыта. Бу альмон аан дойдуга бүтүннүүтүгэр офиальнайдык көҥүллэммитинэн, легальнайдык уонна көҥүллээхтик 4,5 мөл ахсаанынан оҥоһуллан тахсыбыта. Ол түмүгэр бу альбом Турцияҕа эрэ буолбакка, бүтүн аан дойдуга үр харчы өттүнэн улаханнык ситиһиилэммитэ. Ити альбому атын дойдулартан ордук Арассыыйаҕа, тутулуга суох судаарыстыбалар холбоһуктарыгар (СНГ), Илиҥҥи Европаҕа (холобур, Венгрияҕа), ону тэҥэ Германияҕа, Францияҕа уонна Бельгияҕа сэргээбиттэрэ. Оттон аангылыйа тыллаах дойдуларга улаханнык тарҕамматаҕа, тарҕата да сатаабатахтара. == Альбомҥа киирбит композициялар == Ölürüm Sana, 1997 Şımarık (3:55) İkimizin Yerine (4:42) Ölürüm Sana (4:05) Salına Salına Sinsice (4:23) Gecenin Ürkek Kanatlarında (3:56) Kır Zincirlerini (Bu Gece) (5:23) İnci Tanem (5:38) Başına Bela Olurum (4:11) Unut Beni (5:28) Delikanlı Çağlarım (3:43) Beni Anlama (5:21)

Source: original
Аммосов Терентий Васильевич

Аммосов Терентий Васильевич (02.04.1912-04.09.1988) - биллиилээх саха муосчута, Саха АССР норуодунай худуоһунньуга. == Олоҕун олуктара == 1912 сыллаахха муус устар 2 күнүгэр Уус-Алдан улууһугар Курбуһах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 1988 сыллаахха балаҕан ыйын 4 күнүгэр күн сириттэн барбыта. == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == Саха АССР норуодунай худуоһунньуга (1952) РСФСР искусствотын үтүөлээх деятелэ (1958) РСФСР норуодунай худуоһунньуга (1962) И. Е. Репин аатынан РСФСР Государственнай бириэмийэтин лауреата (1976) == Сигэлэр == SakhaLife:«Выставка в честь 100-летия мастера-костореза Терентия Аммосова» SakhaNews 06.04.2012:«Сегодня в Якутске откроется выставка знаменитого якутского костореза» == Өссө маны көр == Саха норуодунай худуоһунньуктарын тиһигэ

Source: original
Дьобуруопа дойдуларын тиһигэ

Дьобуруопа эбэтэр Өбрүөпэ - алтаттан биир сир-уот чааһа, Азияны кытта Эуразия сир-уот чаастара буолаллар. Дьобуруопа дойдулара үксүн түөрт региоҥҥа араалаллар: Арҕаа, Илин, Хоту уонна Соҕуруу. Өссө атын географтар бэһис региону таһарааччылар - Орто. Барытын холбоотоххо, Дьобуруопаҕа 55 дойду баар: 50 барыларынан билиниллибит дойдулар уонна 5 билиниллибэтэх дойдулар. Азербайдьан, Арассыыйа, Грузия, Казахстаан, Түүркүйэ - Азияҕа эмиэ сирдээхтэр. Кипр уонна Эрмээнийэ Дьобуруопаны кытта элбэх историческай сибээстээхтэрин салтаан эмиэ Дьобуруопа дойдулара курдук ааҕыллаллар. === Арҕаа Дьобуруопа === Арҕаа Дьобуруопа - геополитическэй регион. Латыын тыллары туттар дойдулар уонна Кельт, Германия норуоттарын сибээстиир регион. Бу регион Рим Империятын сууллубутун кэннэ, илин уонна арҕаа диэн арахсар буолбут кэмнэригэр үөскээбитэ. === Илин Дьобуруопа === Илин Дьобуруопа - геополитическэй регион. Византия империятын сайдыытын кэннэ үөскээбитэ. === Хоту Дьобуруопа === Хоту Дьобуруопа - геополитическэй регион. Скандинавия уонна Балтия дойдуларын холбуур регион. === Соҕуруу Дьобуруопа === Соҕуруу Дьобуруопа - геополитическэй регион. Рим Империята саамай сайдыбыт кэмигэр үөскэбитэ, Дьобуруопа саамай эргэ региона.

Source: original
Чехия хоккейнай хамаандата

Чехия хоккейга сүүмэрдэммит хамаандата - Чехияны аан дойдутааҕы таһымнаах турнирдарга ааттатар национальнай хамаанда. Чехия хоккейнай ассоциациятын хонтуруолугар сылдьар. Чехия хоккейга сүүмэрдэммит хамаандата аан дойду алта төгүллээх чөмпүйүөнэ, 1988 сыллаахха буолбут олимпийскай оонньуулар чөмпүйүөннэрэ (Канада, Калгари). 1993 сыллаахха Чехословакия республиката үрэллибитин кэннэ сүүмэрдэммит хамаанда. Ол эрэн урукку Чехословакия хоккейга ситиһиилэрин, утумнааччы быһыытынан, илдьэ сылдьар. Чехия хоккейга сүүмэрдэммит хамаандата аан дойду бастыҥ национальнай сэттэ хамаандатын иһигэр киирэр (Арассыыйа, Канада, Швеция, Словакия, Финляндия, АХШ).

Source: original
Белолюбскай Иван Прокопьевич

Белолюбскай Иван Прокопьевич - мадьыны, мас тардыһыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун маастара, Дыгын оонньууларын 7 төгүллээх кыайыылааҕа, СӨ Физкультура уонна успуорт бочуоттаах үлэһитэ, Уус Алдан улууһун Ытык киһитэ, мас тардыһыыга Арассыыйа (2012), Европа (2011) чөмпүйүөнэ, Аан дойду кубогын призера (2013). == Олоҕун олуктара == 1977 сыллаахха бэс ыйын 22 күнүгэр Уус-Алдан улууһугар Баатаҕай нэһилиэгэр төрөөбүт. 1998 сыллаахха М. К. Аммосов аатынан Саха Судаарыстыбаннай Үнүбүрсүтүөтүн Педагогическай институтун физкультура салаатын бүтэрбит. 1999-2000 сылларга Саха-Бельгийскай гимназияҕа физкультура учуутала. 2000-2001 сылларга Лөгөй нэһилиэгэр успуорт саалатын дириэктэрэ. 2001-2003 Саха Өрөспүүбүлүкэтин Наркотигы утары охсуһар управленияҕа эти-хааны сайыннарар исписэлиис. 2003-2011 сылларга - СӨ Наркотигы утары охсуһар управлениетыгар спецназ оперативнига. 2011-1013 сылларга Баһылай Манчаары аатынан «Модун» успуорт киинигэр мас тардыһыыга тириэнньэр. 2013 сылтан Баһылай Манчаары аатынан спорт национальнай көрүҥнэригэр Өрөспүүбүлүкэтээҕи Киин мас тардыһыытын сайыннарыыга салаатын салайааччыта. Тренердэрэ: Сивцев Евгений Александрович, Аксенов Андрей Ермакович. 2013 сылтан Уйбаан Белолюбскай бирииһигэр саха спорт хомуур көрүҥнэригэр республика иһинээҕи күрэхтэһии тэриллэн ыытыллар. Бастакы күрэхтэһии Уус-Алдан улууһун Бороҕонугар буолан ааспыт. Майаҕатта Бэрт Хара уонна Уйбаан Белолюбскай иккиэн Дыгын оонньууларын кыайылаахтара уонна Уус-Алдантан сылдьар дьоннор. Баҕар Белолюбскай Майаҕатта Бэрт Хара реинкарнацията буолуон сөп, эбэтэр киһи дууһата орто дойдуга элбэхтэ кэлэн хос төрүүр. == Спортка ситиһиилэрэ == Дыгын оонньууларын 7 төгүллээх чемпиона (1999, 2007-2012) XVII Манчаары оонньууларын чемпиона Саха Өрөспүүбүлүкэтин бастыҥ спортсмена (2007, 2011) Мас тардыһыытыгар Россия чемпионатын призера (2007, Красноярскай) Мас тардыһыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин чемпионатын призера (2008, Чурапчы) == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == Мас тардыһыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун маастара Хайыһарга Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун маастарыгар кандидат Мас тардыһыытыгар Европа абсолютнай чемпиона == Сигэлэр == Александр Посельскай. Дыгын оонньуута - 2007 // Кыым. - 2007. SakhaLife 03.07.2008: Очередная победа Ивана Белолюбского

Source: original
Гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар кыһалҕаларын институута

Гуманитарнай чинчийии уонна аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар кыһалҕаларын института - Саха Өрөспүүбүлүкэтин Наукаларын Академиятын историяны, литератураны, тылы үөрэтэр института. 1935 сыллаахха Платон Ойуунускай төрүттээбитэ. Кини Азия хотугулуу-арҕаа өттүгэр саамай кырдьаҕас академическэй тэрилтэ. 1935 с. балаҕан ыйын 17 күнүнээҕи Саха АССР СНК 701No уурааҕынан олохтоммута. Институт бастакы сүрүн үлэтинэн фольклор пааматанньыктарын хомуйуу буолбута, онон былыргы олоҥхо, устуоруйа үһүйээннэрин, ырыалары уонна да атын саха омугун уоһугар сылдьар айымньыларын сүтэрбэккэ саҥа көлүөнэлэргэ биэрэр кыах үөскээбитэ. 1937-1938 сс. саха наукатын классиката буолбут маннык фундаментальнай чинчийиилэр тахсыбыттара: Г. В. Ксенофонтов «Ураангхай-сахалар» үлэтэ, Н. М. Заболоцкай «Очерки истории якутской литературы», Сэһэн Боло «Прошлое якутов до прихода русских на Лену». Хара маҥнайгыттан саха тылын үөрэтиигэ, омук култууратын чинчийиигэ элбэх оҥоһуллубута. Үөрэхтээһиҥҥэ туттуллар бырагырааммалар, үөрэнэр кинигэлэр, ааҕар кинигэлэр уонна саха литературатын хрестоматиялара манна оҥоһуллубуттара. Улахан ымпыктаах-чымпыктаах орфографияҕа уонна тиэрминнэри онорууга үлэ оҥоһуллубута, Саха сирин устуоруйатын үөрэтии саҕаламмыта. 1941 сыл атырдьах ыйыгар институут сэрии саҕаламмытынан сабылла сылдьыбыта. 1943 сыллаахха хат аһыллыбыта. Онно 10 штаатаах эбит, ол эрэн штааты таһынан элбэх киһини үлэлэппитэ. Аҥардас Саха сирин оройуоннарыгар корреспонденнара 60-тан тахсалар эбит. Икки сыл иһигэр 7 болкулуору хомуйар уонна этнографияҕа сыһыаннаах эспэдииссийэ тэриллибитэ. Бу сылларга институут 14 чинчийэр институуту кытта ситим олохтообута. Бу сылларга Өлүөнэтээҕи устуоруйа-археология эспэдииссийэтэ Өлүөнэ кытылын барытын чинчийбитэ. == Институт салайааччылара: == 1935 - Былатыан Ойуунускай 1943-1947 сс. - ф.н.х. Шуб Теодор Абрамович, 1947 сыл бэс ыйын 19 күнэ -1950 сыл бэс ыйын 16 күнэ - Новгородов Афанасий Иннокентьевич, 1949 сыл алтынньы 20 күнэ -1963 с. - и.н.д. Гоголев Захар Васильевич, 1963-1984 сс. - ф.н.д., проф. Коркина Евдокия Иннокентьевна, 1984-2008 сс. - и.н.д., проф. Иванов Василий Николаевич Алексеев Николай Алексеевич Роббек Василий Афанасьевич - 1992-2008 сылларга Аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар кыһалҕаларын институутун дириэктэрэ. Аҕыйах ый Р.И. Местников дириэктэрдии сылдьыбыта биллэр. == Үлэһиттэрэ == 2005 сыллаахха институука үлэлиир киһи ахсаана 98 этэ. Онтон - 17 билим дуоктара, 44 билим хандьыдаата, 4 СӨ НА академига, 2 РАЕН академига, 1 РАСН академига, 1 РАХ член-корреспондена , 3 Нью-Йорктааҕы билим академиятын академига. === Институукка үлэлээбит дьон === Институукка үлээбит дьон тиһигэ. == Ситим-сирэ == Гуманитарнай чинчийии институтун ситим-сирэ == Өссө маны көр == Вклад в гуманитарное развитие республики == Туһаныллыбыт сир == Памятные даты

Source: original