AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Ренессанс

Ренессанс эбэтэр Барҕарыы диэн Европаҕа барыллаан 1400 сыллаахтан саҕаламмыт уонна Орто үйэлэргэ дылы буолан ааспыт кэм кэрчигин ааттыыллар. "Ренессанс " диэн француз тылыттан "иккистээн төрөөһүн" диэн тылбаастанар. Ити кэмҥэ былыргы устуоруйаны, ол курдук Былыргы Грецияны уонна Былыргы Римы үөрэтии тэнийбитэ. Ол иһин "иккистээн төрөөһүн" диэн буолбута. Сорох чинчийээччилэр Ренессансы аныгы бириэмэ саҕаланыытынан ааҕаллар. Ренессанс бириэмэтигэр биллэр худуоһунньуктар, суруйааччылар уонна элбэх бөлүһүөктэр баар буола сылдьыбыттара. Математиканы уонна атын билими үөрэтии тарҕаммыта. Бастаан Ренессанс Италияҕа саҕаламмыта уонна Европа бары муннуктарыгар тиийбитэ. Италияҕа үс кэрдиискэ арахсар: Эрдэтээҥҥи Ренессанс . Ренессанс бириэмэтэ Кэлиҥҥи Ренессанс. Ренессанс бүппүтүн кэннэ Барокко кэмэ саҕаламмыта, быһа холооон 1600 сыллаахха. Италия таһыгар баар сирдэргэ Ренессанс хаһан бүппүтэ, хаһан Барокко саҕаламмытын этэр уустук буолар.

Source: original
Терроризм

Терроризм диэн куттааhыны (террору) мэлдьи туттуу. Билигин, терроризм өйдөбүлэ омуктар икки ардыларынааҕы биир ылыныллыбыт быhаарыыта суох. Мантан ураты, терроризм диэн сокуону кэhэр күүһүлээһини уонна сэриини тэрийиини ааттыыллар. Араас террорист тэрилтэлэрэ эбэтэр соҕотох террористар тус туспа идеологиялаахтар уонна соруктаахтар. == Термин төрүтэ == "Terror" диэн латыын тыла, "куттааhын" диэн тылбаастанар. Сэтинньи 2004, Холбоhуктаах Нациялар Көмүскэл Сүбэтэ терроризмы "дьону куттуур, эбэтэр дьаhалтаны эбэтэр омуктар икки ардыларынааҕы тэрилтэни тугу эмэ гыннаттарар эбэтэр гыннаттарбат соруктаах, олохтоохтору эбэтэр сэриилэспэттэри өлөрүү эбэтэр эчэтии хайа баҕар дьайыыта". Үгүс дойдуларга, сокуон быhыытынан терроризм дьайыылара криминал дьайыыларыттан араарыллаллар. == Тутаах критерийдара == Официаллык быhаарыылара терроризм утары политиканы быhаараллар уонна кинилэрдиин үлэлэhэр гына уларыйаллар. Үгүс дьаhалта быhаарыылара бу тутаах критерийдары бэлиэтииллэр: сорук, сылтах, буруйдаах уонна дьайыы сокуоннаhа. Күүһүлээhин Психология сабыдыаллааһына уонна куттааhына Политика соруга Сэриилэспэт дьоҥҥо саба түһүү Сокуону утарыы == Көрүҥнэрэ == Майгытынан: Тэрээhинэ суох, соҕотох тэрийээччилээх Тэрээhиннээх, элбэх кыттааччылардаах Соруктарынан уонна төрүттэринэн: Национал терроризм Итэҕэл терроризма Идеология эбэтэр социал терроризм

Source: original
Сайыҥҥы кэм

Сайыҥҥы кэм диэн олохтоох кэмтэн 1 чаас инники көһөрүллүбүт кэм. == Сигэлэр == Карта стран, переходящих на летнее время и даты перехода О негативном влиянии летнего времени на здоровье людей и экономическую ситуацию в стране Летнее, зимнее и рациональное время для Киева: расчеты и сравнение. Архыыптаммыт 2009, Олунньу 20 күнүгэр. Графическое изображение временных зон и летнего времени Архыыптаммыт 2010, Балаҕан ыйын 26 күнүгэр. Три мифа о летнем-зимнем времени Европейская точка зрения (англ.) Архыыптаммыт 2010, Муус устар 30 күнүгэр. Перевод часов вреден для здоровья

Source: original
Самсонов Николай Парфеньевич

Самсонов Николай Парфеньевич - Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа. == Олоҕун олуктара == 1923 сыллаахха Александровскай сэлиэнньэҕэ Ньурба улууһугар төрөөбүт. Бүтэһик суругун 1942 с. ыам ыйын 11 күнүгэр Новороссийскай куораттан суруйбут. Төрөппүттэрэ ыыппыт ыйытыктарыгар 1943 с. атырдьах ыйын 4 күнүгэр суруллубут хоруйга Самсонов Николай Парфеньевич сэрии хонуутугар өлбүттэр, бааһыран өлбүттэр уонна сураҕа суох сүппүттэр тиһиктэригэр бэлиэтэммэтэх диэн суруллубут. == Өссө маны көр == Самсонов Владимир Парфеньевич Самсонов Александр Парфеньевич

Source: original
Итака чааhа

Итака чааhа (ааҥл. Ithaca HOUR) - АХШ Итака (Нью Йорк) куоратын олохтоох харчыта. АХШка ордук былыргы уонна бөдөн туттулла сылдьар олохтоох харчынан буолар. Бу харчыны Пол Гловер диэн дизайнер 1991 сылга олохтообута. Биир Итака чааhа - биир киhи 1 чаас устата улэлээбит төлөбүрүн быһыытынан сүбэлэнэр. Билинни курса - 10 америка доллара. Маннык курдук харчылар кэнники Мадисон куоракка (Висконсин) уонна Корвалиска (Орегон) киллэриллибиттэрэ. 1991 сылтан ыла 6300-тэн тахса биэс арааhынай туруулаах банкнотанан 63 тыhыынча АХШ долларыгар тэн Итака чааhа таhаарыллыбыт.Тыhыынчанан киhи уонна 500 тэрилтэ Итака чааhынан хамнас аахсыбыт уонна туттубут.Итака чааhынан табаары эргитии сууммата 2 мөлүйүөн АХШ долларыттан тахса сууммаламмыт.Итака чааhын ылабын диэбит киhи тута 2 Итака чааhын ылар. А5ыс ый буола-буола эбии 2 Итака чааhын көрдүөххүн сөп, бу харчыны туттарын иhин.Бэчээттэммит Итака чааhын 11 бырыhыана общественнай түмсүүлэргэ грант быhыытынан туттуллуохтаах. Итака чааhынан бэриллэр иэс бырыhыана суох буолар.

Source: original
Баттах бэргэһэ

Баттах бэргэһэ - торбос, атын да кыыл-сүөл баттаҕын тириититтэн имитэн тигиллэр бэргэһэ. Сайын төбө хаххата. == Саха бэргэһэтин көрүҥнэрэ == Хороох бэргэһэ Чомпой бэргэһэ Сарыы ньалака Көкөйө хаппыт күөс бэргэһэ Хабах бэргэһэ Кус баттаҕа бэргэһэ Балык тириитэ хаппаах Сааппыска Дьорбуоҥка Тугут бэргэһэ Торҕо бэргэһэ Тыс бэргэһэ Муостаах бэргэһэ Муостаах, нуоҕайдаах бэргэһэ Ньамыаскалаах бэргэһэ Туоһахталаах сайыҥҥы бэргэһэ Ийэ кыыл сирэйдээх бэргэһэлэр Дьабака Өргөстөөх үүс бэргэһэ Ураһа бэргэһэ Чаамык бэргэһэ Куоҕас бэргэһэ

Source: original
Тыл үөрэҕэ

Тыл үөрэҕэ (тыл билии, лингвистика) диэн тылы чинчийэр үөрэх. Тыл үөрэҕэ тыл төрүтүн ойуулаан көрдөрөр уонна быhаарар. Тыл тутулун ирээттэрин бу салаалар чинчийэллэр: Фонетика, саҥа оҥоруутун уонна ылыныытын физик майгыларын үөрэтэр Фонология, дорҕооннор (эбэтэр бэлиэлэр) саҥарааччы өйүгэр дискрет, абстракт элеменнар быhыыларынан үөрэтэр Морфология, тыллар ис тутулларын уонна кинилэр хайдах уларыйыахтарын сөбүн үөрэтэр Синтаксис, тыллар грамматика этиилэрдиин холбоhууларын үөрэтэр Семантика, тыллар суолталарын уонна олохтоммут тыл дьүөрэлэһиилэрин үөрэтэр Прагматика, этии саҥа аактатыгар туттуллуутун үөрэтэр == Өссө маны көр == Лингвистика

Source: original
Токарев Сергей Александрович

Токарев Сергей Александрович (1899-1985) - аан дойду норуоттарын устуоруйаларыгар уонна этнографияларыгар идэтийбит үөрэхтээх, Саха АССР уонна РСФСР билимнэрин Үтүөлээх дьайыксыта. == Олоҕун кэрчиктэрэ == 1899 сыллаахха ахсынньы 28 күнүгэр Тулаҕа төрөөбүт. 1918 сыллаахха гимназияны бүтэрэн баран учууталлаабыт. 1922-1925 сылларга Москваҕа университекка общественнай факультеты үөрэнэн бүтэрбит. 1938 с. Москва университетын этнография кафедратын профессора, сэрии сылларыгар. 1941-1943 сыллардаахха Абакаҥҥа учууталлар институттарыгар история кафедратын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбит. 1943 сылтан ССРС НА Этнография институтугар Австралия, Океания, Америка секторын сэбиэдиссэйинэн, 1957 сылтан Арҕаа Европа норуоттарын үөрэтэр секция сэбиэдиссэйинэн ананар. 1935 сыллаахха историческай наука кандидата учуонай степенин ылар, 1940 сыллаахха «Общественный строй якутов в 17-18 вв.» диэн үлэтин көмүскээн историческай наука доктора буолар. == Научнай үлэлэрэ == Докапиталистические пережитки в Ойротии. М., ОГИЗ-Соцэкгиз, 1936. Очерк истории якутского народа. М., Соцэкгиз, 1940. Общественный строй якутов. Якутское гос. изд-во, 1945. Религиозные верования восточнославянских народов XIX - начала XX века. М., Изд-во АН СССР, 1957. Этнография народов СССР. Изд-во Моск. ун-та, 1958. Переведена на ит. язык - Tokarev Sergej A. URSS: popoli e costume. Bari, Editori Laterza, 1969. Религия в истории народов мира. М., Политиздат, 1964. 2-е изд. М., Политиздат, 1965. 3-е изд. М., Политиздат, 1976. 4-е изд. М., Политиздат, 1986. 5-е изд. М., Республика, 2005. Переведена на разные языки. Ранние формы религии и их развитие. М., Наука, 1964. История русской этнографии. М., Наука, 1966. Истоки этнографической науки. М., Наука, 1978. История зарубежной этнографии. М., Высшая школа, 1978. Religioni del mondo antico dai primitive ai celti. Milano, Teti, 1981. Ранние формы религии. Сб. статей. М., Политиздат, 1990 Trieste 1946-47 nel diario di un componente sovietico della commissione per i confine italo-jugoslavi. Trieste, Del Bianco editore, 1995. Избранное: теоретические и историографические статьи по этнографии и религиям народов мира. М., 1999. == Ылыллыбыт сирэ == Энциклопедия Якутии. том 1. 2000 == Сигэлэр == С.А. Токарев Архыыптаммыт 2013, Балаҕан ыйын 21 күнүгэр. // iea.ras.ru (нууч.)

Source: original
Тимофеева Кристина Владимировна

Кристина Владимировна Тимофеева (1993 сыллаахха атырдьах ыйын 28 күнэ, Бэрдьигэстээх, Горнай улууһа, Саха сирэ, Арассыыйа) - Арассыыйа спорстмена, охчут, 2012 с. ыытыллыбыт Олимпиада оонньууларыгар Арассыыйа сүүмэрдэммит хамаандатын чилиэнэ. == Үөрэҕэ == Р.М. Дмитриев аатынан Олимпийскай эрэллэр училищеларыгар охчуттар салааларын бүтэрбитэ == Успуорка карьерата == 2009 с. Огдеҥҥа ыытыллыбыт Аан дойду чөмпүйэнээтигэр "Кадеттар" категорияҕа хамаанданан киирсиигэ үрүҥ көмүс призер буолбута. 2012 с. Лас-Вегаска дьиэ иһигэр оҕунан ытыы аан дойдутааҕы чөмпүйэнээт буолбута. Онно Тимофеева юниордарга хамаанданан күрэххэ 2-с миэстэ буолбута. Эмиэ ол сыл Огдеҥҥа ыытыллыбыт Аан дойду кубогар биирдиилээн бастыыр иһин уонна хамаанданан киирсиигэ бастаабыта. Софияҕа ыытыллыбыт Дьобуруопа Гран-притыгар хамаанданан бастаабыта. == 2012 с. Олимпиада оонньуулара == Квалификация түһүмэҕэр биирдиилээн киирсиигэ 650 очукуону ылан 23 миэстэ буолбута. Финал бастакы түһүмэҕэр Улуу Британия дьахтара Наоми Фолкардтан 4:6 ахсаанына кыайтарбыта. Күрэхтэһии түмүгүнэн биирдиилээн киирсиигэ 33 миэстэ буолбата. Хамаанданан киирсиигэ Ксениея Перованы уонна Инна Степанованы кытары финал 8/1 215:208 ахсаанынан Улуу Британия сүүмэрдэммит хамаандатын кыайбыттара. Финал чиэппэригэр Тайбаан сүүмэрдэммит хамаандатын кытары киирсэн 216(28):216(26) кыайбыттара. Финал аҥаарыгар КНР хамаандатыгар кыайтарбыттара (207:208). Оттон үһүс миэстэни былдьаһыыга 2 очукуонан Дьоппуон хамаандатыгар сабырыйтарбыттара (207:209). == Тус олоҕо == 2016 сыл атырдьах ыйыгар ыал буолбута == Наҕараадалара == "Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр успуорт сайдыытыгар өҥөлөрүн иһин" бэлиэ Горнай улууһун Бочуоттаах олохтооҕо (2012)

Source: original
Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай библиотеката

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай библиотеката, Арассыыйа илин өттүгэр биир бөдөҥ библиотека. 1925 сыл балаҕан ыйын 14 күнүгэр Аммосов М.К. туруорсуутунан төрүттэммитэ. Библиотека фондатын тэрийэргэ кыттыыны ылбыттара 99 араас тэрилтэ, олор истэригэр Москва, Ленинград тэрилтэлэрэ. Манна ВЦИКка Саха сиринээҕи бэрэстэбиитэлэ Винокуров И.Н. оруола улахан. 1927 сылтан Саха сирин бастакы булгуччулаах босхо экземпляры ылар буолбута, онтон 1931 сылтан РСФСР бэчээт бородууксуйатын босхо булгуччулаах экземпяры ылааччы библиотекалар ахсааннарыгар киирбитэ. 1949 сылтан булгуччулаах босхо ылыы төлөбүрдээх буолбута. 1927 сылтан ааҕааччылар саалалара аһыллыбыта. Тэриллиэҕиттэн ыла Саха сирин култуура кииннэриттэн биирдэстэринэн буолбута. 1973 сыллахха саҥа куорпуска көспүтэ. 1992 сыллахха Саха Республикатын Президенын ыйааҕынан саха омук ордук сыаналаах национальнай достояние аатын сүкпүтэ. == Ылыллыбыт сирэ == Энциклопедия Якутии. Якутск, 2000.

Source: original
Содул

Содул диэн туох эмэ алдьатыылаах көстүү, сыыһа быһыы туохха эмэ сабыдыала, куһаҕаҥҥа тэбиитэ. (1,406). Содул диэн киһи үчүгэй диэн санаатыттан оҥорор быһыыларыттан элбэх куһаҕан үөскээн тахсарын этиллэр. Арыгыны элбэхтик иһии содула, арыгыһыт буолуу биллэр, дьон сэрэнэ, харыстана сатыыллар да кыаттарбат. Киһи тулуура улааттаҕына арыгыны аһара испэт буолар кыахтанар. Билигин ордук улахан содуллаах наркотик эдэрдэргэ тарҕанан кэлэн иһэр. Тыл үөрэхтээхтэрэ, суруйааччылар уонна үөрэх министерствота оҕо өйө-санаата сайдыытын билбэттэриттэн “айыы үчүгэй”, “айыыны оҥор” диэн этэн ыаллар баар-суох оҕолорун сыыһа үөрэтэ сылдьаллар. “Айыы үчүгэй”, “айыыны оҥор” диэн этиилэр оҕо дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥоро сатыыр санаатын аһара улаатыннаран сыыһа-халты туттунарын үксэтэр. Эдэр киһи айыыны, киһи билбэтин, оҥорботун оҥоро сатаан наркотигы боруобалыы оонньуу сылдьан наркоман буолан хаалыыта содулга түбэһии диэн ааттанар. "Айыы үөрэҕэ" оҕолору сыыһа үөрэтиититтэн наркотик дьайыытыгар киирэн биэрэллэрэ элбээтэ. Ол иһин эдэр наркоманнар элбээн иһэллэриттэн наркотиктар тарҕаналлар. Дьон билбэттэрин, оҥорботторун, айыыны оҥоро сатааһын араас содулу үөскэтэрэ элбэх. Сахалар ол иһин оҕону үөрэтиигэ “Айыыны оҥорума” диэн этиини туһаналлар. Бу сыыһа-халты туттубат буолууга үөрэтэр үөрэҕи оҕону иитиигэ туһаналлар. (2,28). == Туһаныллыбыт литература == 1. Афанасьев П.С. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. - Дьокуускай: Бичик, 2008. - 680 с. 2. Каженкин И.И. “Айыы диэмэ”, “Айыыны оҥорума”. - Дьокуускай: Компания “Дани АлмаС”, 2012. - 152 с.

Source: original
Миинэ кутталын туһунан кэпсиир уонна миинэлэри устар үлэҕэ көмөлөһүү аан дойдутааҕы күнэ

Миинэ кутталын туһунан кэпсиир уонна миинэлэри устар үлэҕэ көмөлөһүү аан дойдутааҕы күнэ (нууч. Международный день просвещения по вопросам минной опасности и помощи в деятельности, связанной с разминированием) (ХНТ атын тылларынан: араб. اليوم الدولي للتوعية بخطر الألغام, ‎исп. Día Internacional de información sobre el peligro de las minas y de asistencia para las actividades relativas a las minas, фр. Journée internationale de sensibilisation aux dangers des mines et d'assistance à la lutte antimines) - сылын ахсын муус устар 4 күнүгэр бэлиэтэнэр, 2006 сылтан. ХНТ Генеральнай ассамблеята 2005 сыллаахха ахсынньы 8 күнүгэр бэлиэтииргэ быһаарбыта (No A/RES/69/97 резолюция «О помощи в деятельности, связанной с разминированием»). Бу быһаарыы сэрии кэмигэр туруоруллубут миинэлэри устууга уонна пехотаны утары миинэ туруорууну бобууга болҕомто тардаары ылыныллыбыта. 2006 сыллааҕы туһаайыытыгар ХНТ Генсегэ сиргэ туруоруллар миинэни биир да цивилизованнай уопсастыба ылыныа суохтааҕын туһунан эппитэ. == Күн тиэмэлэрэ == 2021 сыл - «Дьаныардаах буолуу, алтыһыы, прогресс» 2020 сыл - «Бары бииргэ миинэни утаран» 2019 сыл - «Куттала суох сир, куттала суох дьиэ» 2018 сыл - «Көмүскэллээх буолууну, эйэни уонна сайдыыны хааччыйыы» 2017 сыл - «Олоҕу быыһаан, көрдөбүллэргэ сөп түбэһии» Халыып:UN-stub == Сигэлэрэ == Резолюция ООН No A/RES/60/97 (нуучч.) Послание Генерального секретаря по случаю Международного дня 2006 года (нуучч.) Сайт ООН, посвящённый минной опасности (ааҥл.)

Source: original
Ил

Ил диэн биир сиргэ олорор дьону холбуур суверенитеттаах политика үлэҕэ. Ил үөскээhинин уонна суолтатын туhунан элбэх санаалар бааллар. Ол аата үөрэххэ да, омуктар икки ардыларынааҕы бырааптарыгар да биир ылыллыбыт быhаарыы билигин суох. Сороҕор дойду диэн өйдөбүллүүн быhыылаhар. Билигин социологтар угустэрэ «ил» диэн билинни ойдобулун маннык быhаараллар: ил - дьон бэйэ-бэйэлэрин кытта дуогабар туhэрсэн, салайааччылары талан, харчынан бырахсан (нолуок) олорор эйгэлэрин олорорго соптоох онорорго, тупсарарга соруктаах тумсуулэрэ.

Source: original
Саха Сирин былаахтара

Саха Сирин куораттарын, куораттаа5ы уокуруктарын, олохтоох тэриллиилэрин былаахтара. Саха Сиригэр 36 олохтоох тэриллииттэн: 34 улуус уонна 2 куораттаа5ы уокурук. Улуустар тиһиктэригэр куораттар уонна нэһилиэктэр киирэллэр, нэһилиэктэр ахсааннара 365, ол иһигэр 31 национальнай нэһилиэк. 2002 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын иһинэн, ытык бэлиэлэри туһаныыны салайар-тэрийэр аналлаах, Геральдическай сүбэ тэриллибит. 2004 сыл от ыйын 15 күнүнэн 151-З 313-III No-дээх «Об официальной символике в Республике Саха (Якутия)» сокуон ылыныллыбыт. Бу сокуонунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин ытык бэлиэлэрин правовой статустара олохтоммут, сүрүннэрэ уонна туһаныллыыларын сиэрэ быһаарыллыбыт. == Өссө маны көр == Саха Сирин улуустарын дьаралыктара == Сигэлэр == Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия)

Source: original
Контоев Александр Степанович

Александр Степанович Контоев (12.12.1981), төрөөбүт сирэ Маҕарас, Горнай улууһа, Саха АССР) - Белоруссия уонна Россия тустууга, Аан дойду түһүлгэтин үһүс миэстэлээх призёра (2001), Европа чемпионаттарын призера (2002, 2005, 2013), Россия чемпиона (2002). 2006 сыллаахха диэри Россия аатыттан кыттыбыт. Иван Сивцевкэ дьарыктаммыта. == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == А.Е.Кулаковскай аатынан СӨ Государственнай бириэмийэтин лауреата (2001). Горнай улууһун Ытык олохтооҕо. == Сигэлэр == Kontoev, Alexander (BLR) (ааҥл.)

Source: original
Дахань омук

Кытай орто үйэтээҕи докумуоннара кэпсииллэринэн, Бэйхай тас өттүгэр, гулиганнар дойдуларыттан өссө хоту диэки Дахань диэн дойду баара кэпсэнэр. Ол курдук Гулигань уонна Дубо биистэриттэн хоту диэки бардахха кыра муора баара сэhэргэнэр. Муус халыҥ буоллаҕына, аттар 8 күн айаннаан туоруохтарын сөп диэн буолар. Муораттан хоту диэки олус элбэх улахан хайалар бааллар. Ол кэтэҕэр сүрдээх улахан дьоннор аалыӨнаhаллара көстөр. Yгэстэринэн гулиганнарга маарынныыллар. Манна Кытай омук суруйуулара олус чуолкайа суох буоланнар, кыра муоранан Байкал күөл дуу, Хоту Муустаах акыйаан буолар дуу диэн сабаҕалыахха эрэ син? Холобур, Берингов силбэhиитинэн Америка континеныгар эмиэ туоруохха сөп курдук. Бу гулиганнар кэтэх өттүлэригэр баар улахан дьоннор Дахань бииhин дьоно буолуон сөп. Ол курдук бу дойду аата да - ол аата улахан, хань диэн киси диэн суолталаах. Онон тылбааһа Улахан Киһи, Сүрдээх Улахан Киһи диэн буолар. Дьонноро уонна маллара-саллара аhара бөдөӨ буолан маннык ааты ылбыттар. Бу Дахань норуотун өссө Н.В.Кюнер Өлүөхүмэ, Соҕуруу Саха сирин олохтоохторо диэн ыйан турар. Е.С.Сидоров бэл саха үhүйээнигэр ахтыллар сахалары кытта сибээстээбитэ. Кинилэр ынах, сылгы сүөhүлээхтэрин бэлиэтиэххэ син. Дахань дойдута өссө олус интириэhинэй Фусань диэн дойду туhунан кэпсээҥҥэ уонна Корея саарыстыбаларын, кытта сэргэстэhэр дойду курдук ахтылларын дьиктиргиэххэ сөп. Өссө ханнык эрэ Гэнь-хай диэн күөлгэ Дахань уонна Гюй (Увань) дьоно Хягас (Кыргыс) дойдутун дьонун кытта кыраныыссалаhаллара диэн буолар. Бу Гэнь-хай куолун Н.В.Кюнер Өлүөнэ эбэ сылдьар диэн ыйбыта төhө сөптөөх эбитэ буоллар? Бу даханнары кытта сэргэ Юйчжэ омук наар ахтыллар. Кинилэри Н.В.Кюнер уонна А.П.Окладников ааттарынан чугаhатан, дьүкэгиирдэр сылдьаллар диэн ыйбыттара. Бу дойдуга киис уонна гуду (моржа уҥуоҕа) олус элбэх эбит. Аҕыйах да буоллар, сылгыны уонна ынах сүөhүнү туталлара бэлиэтэнэр. Юйчжэ дойдутугар Гюй биитэр Увань (эбээн) сириттэн 15 күн айаннаан тиэйиэххэ сөп этэ. Бу дойду олус киэҥэ уонна халыҥ нэhилиэнньэлээҕин бэлиэтиир тоҕоостоох.

Source: original
Гаас

Гаас (нууч. газ, нидерл. gas диэнтэн) - мөлүөкүлэлэрэ, аатомнара эбэтэр ионнара бэйэ-бэйэлэрин кытта отой мөлтөх ситимнээх бэссэстибэ агрегатнай туруга. Гаас частицалара көҥүл уонна туох да бэрээдэгэ суох хамсыы сылдьаллар. Саха быһаарыылаах тылдьыта маннык быһаарар: көҥүл тарҕанар, көтө сылдьар чэпчэки бэссэстибэ. Эттик убаҕас эбэтэр кытаанах эрдэҕинэ киниттэн көтөр гааһы үксүн паар диэн ааттыллар. Оттук буолар айылҕа гааһын (метан уонна да атын углеводород гаастар булкаастара) судургутук эмиэ гаас диэн ааттыллар.

Source: original
Тумат (Усуйаана)

Тумат национальнай нэһилиэк. Усуйаана улууһун нэһилиэгэ, киинэ Тумат. Улуус кииниттэн 250 км. хоту диэкки Чондоон үрэххэ сытар.Орто оскуола, оҕо саада, култуура дьиэтэ, ДЭС үлэлии тураллар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 534 киһи (2007 сыл). Омугунан тумат(монгуол) төрүттээх сахалар уонна сахатыйбыт эбээннэр. Олохтоохторун сүрүн дьарыга таба иитиитэ, балыктааһын уонна булт. Биллиилээх дьонноро:Сэмэн Дьяконов-опернай ырыаһыт, Оксана Абрамова-балерина,Ким Никитич Филиппов-табаһыт, СР Республикатын гос.премиятын лауреата уо.д.а. Баһылык Ребров Николай Иванович. == Биллэр көстөр дьонноро == Томскай Егор Николаевич Слепцов Николай Егорович Слепцов Сэмэн Ньукулаайабыс Дьяконов Сэмэн Махаров Егор Михайлович Филиппов Ким Никитич Абрамова Өрүүнэ Баһылайабына Абрамова Оксана Ивановна Дьэргэли Слепцов Алексей Петрович Легусин Николай Васильевич 1912 сыллаахха төрөбүтэ Колесов Николай Саввич (1912-31.12.1977) - Социалистическай Үлэ Геройа. 1959 сыл балаҕан ыйын 1 күнүгэр төрөөбүтэ Махаров Александр Егорович геодезист уонна сири олохтооччу == Ылыллыбыт сирэ == Энциклопедия Якутии, М., 2000 г.

Source: original
Мапуто боротокуола

Мапуту боротокуола диэн ордук биллэр Киһи уонна омуктар Африкатааҕы хартияларын иһинэн Африка дьахталларын быраабын боротокуола, дьахтар толору быраабын, ол иһигэр бэлиитикэҕэ кыттар быраабын, эр дьону кытта тэҥин мэктиэлиир, оҕо төрөтөрү бэйэтэ быһаарарын уонна дьахтар уорганнарыгар эппэрээһийэни бобору хааччыйар. Боротокуолу Африка сойууһа Мапуту куоракка (Мозамбик) мунньаҕар ылыммыта. == Төрүөтэ == 1995 кулун тутарыгар Ломе куоракка (Того) «Дьахтар Африкаҕа бырааба уонна сайдыыта» (WiLDAF) диэн мунньахха боротокуол суруйар туһунан быһаарыныы ылыммыттара. ОАЕ ассамблеята 1995 с. Аддис-Абебаҕа буолбут 31-с сиэссийэтигэр боротокуолу Киһи уонна омуктар быраабтарын Африкатааҕы хамыыһыйатыгар (ACHPR) соруйбута. == Ратификация == Боротокуолу Африка Сойууһа 2003 сыл от ыйын 11 күнүгэр Мапуту куоракка (Мозамбик) буолбут иккис саммитыгар ылыммыта.

Source: original
Хотугу Муустаах байҕал кытылын дойдулара

Хотугу Муустаах байҕал (муора) кытылын дойдулара Аныгы олох улускэннээх сайдыыларын хайысхатын тутулун быьаарар терут биир керуцунэн олорор уонна тайаан сытар сирдэр ейдебуллэригэр олоҕуран дойдулар икки ардыларыгар сыьыаннары уонна аан дойду салайар тутулун быьаарар тэрийиинини аттаран туруоруу буолар. Холбоьуктаах Нациялар Тэрилтэлэрин иьинэн ылыллыбыт Муора 1982 сыллааҕы сокуонунан тайаан сытар сирдэр диэн ейдэбул аан дойду уунан хабыллан сытар сирдэригэр аан бастаан тарҕаммыта диэн ейдебулу кытта себулэьиэххэ сеп. Онтон ыла тайаан сытар сирдэр диэн ейдебулгэ олоҕуран тэрээьин саҕаламмыта. Бу ейдебул киириэҕиттэн Хотугу Муустаах байҕалга улахан болҕомто Аан дойду уутун эйгэтин биир сурун салаатын быьыытынан ууруллар. Хотугу Муустаах байҕал Соҕуруу Муустаах байҕалтан биллэр уратыта диэн уйэттэн уйэлэргэ Хотугу Муустаах байҕал кытылыгар дьон олорон кэллилэр уонна ол сирдэргэ хас да дойду бэйэтин бас билэр сиригэр бэйэтин салайынан олорор. Хотугу Муустаах байҕал кытылын дойдуларынан ааҕыллаллар: Америка, Дания (Гренландия), Исландия, Норвегия, Канада, Россия, Швеция, Финляндия. Бу дойдулартан биэстэрэ - Америка, Дания Гренландия), Норвегия, Канада уонна Россия бас билэр кытыллара Хотугу Муустаах байҕал уутун эйгэтигэр тахсаллар, онтон Исландия, Швеция уонна Финляндия бас билэр кытыллара Хотугу Муустаах байҕал уутун эйгэтигэр тахсыбаттар, ол оннугар ити дойдулар Хотугу эргимтэҕэ сыталлар. Хотугу Муустаах байҕал кытылын дойдуларын икки ардыгар сыьыаннар олохтонууларын тутаах уратытынан буолар Хотугу Муустаах байҕалынан ааьар араарар кэрчик (граница).

Source: original
Тыл (саҥарар)

Тыл диэн дьон икки ардыгар билсии бастыҥ тэрилэ. Тыл саҥа эбэтэр этэр хамсаныы киэнэ буолар. Кыыллар бэйэ бэйэлэрин кытта араас тыастарынан уонна хамсааhыннарынан кэпсэтэллэрин кыыл тыла дииллэр. Тыл араас категориялара: киһи тыла (предмет изучения лингвистики): дьон кэпсэтэр тыла, дьон бодоруһарыгар анаммыт оҥоһуу тыллар (холобура, волапюк, эсперанто), жестынан истибэт дьон тыла, формальнай тыл көмпүүтэр тыла (например, Алгол, SQL), кыыл-сүөл тыла тылы лингвистика үөрэтэр (языкознание). Тыллар: Ааҥл тыла Араб тыла Гириэк тыла Дьэбэриэй тыла Испан тыла Кытай тыла Кэриэй тыла Латыын тыла Ниэмэс тыла Нуучча тыла Португаал тыла Суаhили Эбээн тыла Эбэҥки тыла

Source: original
Мамедов Алиш

Мамедов Алиш Забид оглы - Саха Сирин политига. == Олоҕун олуктара == 1958 сыл олунньу 10 күнүгэр Азербайджаҥҥа Шеки вилайетка Орабан сэлиэнньҕэ төрөөбүтэ. 1979 сыллаахха Бакуга Азербайджан тутуу инженерын үөрэҕин бүтэрбитэ. 1979-1980 сылларга Мохсоҕоллооххо цемент заводка мастер. 1980-1981 сылларга армияҕа сулууспалыыр. 1981-1982 сылларга прораб. 1982 сылтан Мохсоголлоохтооҕу Цемент заводка тутууга дириэктэр солбуйааччыта, генеральнай дириэктэр. 2008 сыллаахха Покровскайтан Ил Түмэн депутата буолар. == Хаҥалас улууһун Ытык гражданина (1995) == Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина (2001) == Өссө маны көр == Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык гражданина

Source: original