AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Сакалар

Сакалар (Былыргы Иранныы Sakā; Былыргы Гректыы Σάκαι; Санскрит Śaka) - Эуразия былыргы Иран тыллаах көс омуктара (Илин Эуропаттан арҕаа Кытайга дылы көҺөллөрө). Орто Персия периодуттан ыла Түүр тыллаах омуктардыын холбоспуттара уонна буккуспуттара. Cакалар Ахеменид Империятыгар киирбиттэрэ уонна Сака диэн туспа сатрапия буолбуттара. Онтон салҕыы былыргы Иран атын провинцияларынан тарҕаммыттара. Былыргы Гректар Cакалары "Cкиттар" диэн ааттыыллара, онуоха кинилэр бэйэлэрин "Сака" диэн ааттаналларын туhунан билэллэрэ. Романнар Сака (Sacae) да Скит (Scythae) да диэн ааттыыллара. Орто Иран периодун бүтүүтүгэр Сакалар Сарматтары, Аланнары, Роксаланнары уонна Хуннары кытта буккуhан симэлийэн сүппүттэрэ. == Саки омук == Македонскай сэриитэ тоҕо аацнаан киирэн Ахеменидтар кёмус ньээкэ уйаларын ыhыахтарыгар диэри (ол да кэнниттэн) Сырдарья тардыытынан Бетпат (Буппэт) даланан тайаан саки диэн ааттаах омук олорбута. Кинилэр Геродот (484-431(425)гг. доНЭ) этэринэн, инньэ Дарий 1 саҕаттан Ахеменидтар союзниктара этилэр. Империя ыhыллыбытын кэннэ сакилар бэйэлэрэ бэйэлэригэр олорон эрдэхтэринэ аны, Сыма Цянь (145-87гг. до НЭ) летописьтарыгар олоҕуран история кинигэтэ кэпсииринэн, сюн- нулар саба туспуттэрэ уонна хоппуттара. (174- 165гг. доНЭ). Итинэн саки историята бутэр диэн курдук. Ол эрээри, Кытай летописьтарыгар сигэнэн суруллар эбээт: "Сыма Цянь рассказывает, что юэчжи двинулись на запад, потерпев в 70-х г. 2 в. доНЭ поражение от племен сюн- ну. Там их и застал в 128г. доНЭ китайский путешественник разведчик Чжань Цянь. Перечислены пять "домов" на кот. разделялись юэчжи и среди них "дом" гуйшуан (Кушан). Онон, Геродот саки диэн ааттаабыт омугун Кытай летописьтарыгар юэчжи диэн суруллубут эбит. Дьэ, онон, юэчжилар сюн- нулартан хотторон икки бёлёххё арахсыбыттара. Биир бёлёх, уёhээ этиллэрин курдук биэс омуктан (пять "домов") турар холбоhук, Кушан саарыстыбатын уёскэппитэ. Онтон иккис бёлёх сюн- нуларга холбоhон Кытай истиэнэтигэр тахсыбыта. (154г. доНЭ). Салгыы сюн- нулар (олор истэригэр саки омук баара) Хань империятын хардары охсууларыттан (133- 100гг. доНЭ) Байкал эцээригэр тиийэ туцкэлийбиттэрэ. Кэлин тиhэҕэр, историяҕа суруллар: "Наиболее тяжелые поражения они (сюн- ну) понесли в войнах с сяньби в 93- 94г. нашей эры. Создатель Сяньбийской племенной империи Таньшихай (Ёксёкулээххэ, Я-79г. 28стр. абааhылар испиэhэктэригэр Талыырдаах Таан таралыы тойон диэн баар) вытеснил гуннов (сюн- ну)." Дьэ, ити ыhыллыы- урэллии саҕана саха ёбугэтэ, эрдэттэн чуцнаан билэн- кёрён баран, Чаара- Токко диэкки хайысханы тутуспут буолуохтаах.

Source: original
Раман Пратасевич

Раман Дмитриевич Пратасевич (белор. Раман Дзмітрыевіч Пратасевіч), ыам ыйын 5 күнүгэр 1995 сыллаахха төрөөбүт, Беларусь дойдутун биир биллэр киһитэ, Александр Лукашенко өстөөҕө, былааһы кириитикэлээччи, оппозиционер, активист, NEXTA уонна NEXTA Life диэн оппозиционнай төрүттээх Telegram каналлары төрүттээччи. 2010 сылтан ыла Александр Лукашенко былааһын кириитикэлиир, ол иһин былаас уурааҕынан 2014 сылтан ыла кинини баттыыллар, үөрэҕиттэн уонна үлэтиттэн үүрэллэр. 2018 кинини утары уголовнай дьыала тэрийэллэр. 2019 сыллаахха Польшаҕа куотар, 2020 сыллаахха онно Польшаттан көмө ылар уонна көмүскэл - политическай куотуу төрдө. 2021 сыллаахха ыам ыйын 24 күнүгэр, Александр Лукашенко уурааҕынан (сураҕа Владимир Путин сүбэтинэн) Атина - Вильнүс рейсынан көтөрүн билэннэр, Ryanair көтөр аалы Минскай куоратка түһэрэллэр. Көтөр аалга буомба баар диэн. Пассажирдары бэрэбиэркэ кэнниттэн ыыталлар, ол эрэн Раман Пратасевичы туталлар. Киниэхэ дьыала тэрийэллэр, былааһы утары барбытын иһин террорист дииллэр уонна полиция үлэһиттэрин утары дьон абааһы көрдүннэр диэн үлэлиир диэн этэллэр. Киниэхэ өлөр ыйаах туттуллуон сөп эбэтэр элбэх сылга хаайыыга барыан сөп.

Source: original
Vivendi

Vivendi - Франция биир саамай улахан тэрилтэтэ, Аан Дойдуга биир сүрүн медиаконгломерат буолар. Аан Дойдуга биир сүрүн интернет, телевидение, радио, ырыа, тойук, аудио уонна видео студия, гейминг студия, стриминг лидера буолар. Сир шаарын 25% аудио, 32% видео рыногын тутар. 207 омук сиригэр , 5 континеҥҥа үлэлиир. Конгломерат буоларын быһыытынан аатырбыт баай элитнай тэрилтэлэр Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор. Салалтата Парижка баар. 90% акциятын бэйэтэ тутар, 6% көҥүл эргийэр, 2% акциятын BlackRock, 2% акциятын финансовай империя Mitsui Group тутар.

Source: original
Isuzu

Isuzu (Isuzu Motor эбэтэр Исудзу Дзидо), Дьоппуон бастакы массыына оҥорор тэрилтэтэ. Билиҥҥи кэмҥэ Аан Дойдуга биир бөдөҥ массыыналары, джиптары, грузовиктары, авиадвигатель, уонна компоненнары оҥорор тэрилтэ. Салалтата - Токио. грузовиктара Канаадаҕа, Америкаҕа, Казахстаҥҥа популярнайдар атыыга баралларынан, онтон джиптара Африка дойдуларыгар. Саха Сиригэр онон манан грузовиктара Владивосток нөҥүө кэлэллэр. BlackRock (16%), Mitsui Group (14%), SoftBank (12%), Sumitomo Group (6%), GM (4%) тэрилтэлэр бас билэллэр Исудзу тэрилтэни. Ордубут акциялар көҥүл эргийэллэр. Fortuna 500 компонеҥҥа холбонор.

Source: original
Нижнеянскай

Нижнеянскай. Усуйаана улууһугар баар бөһүөлэк. Улуус кииниттэн 612 км. ыраах Дьааҥы өрүс дельтатыгар турар. 1989 сыллааҕы биэрэпиһинэн нэһилиэнньэтэ 3005 киһигэ тиийэ сылдьыбыта. Билигин 386 киһи (2009 с.) олорор. Иккис Аан Дойду сэриитин кэмигэр өрүc пордунааҕы бөһүөлэк курдук тэриллибитэ. 1971 сыллаахха рабочай бөһүөлэк статуһа иҥэриллибитэ. Өрүс порда, автотранспортнай тэрилтэ, Аал өрөмүөннүүр сыах. Орто оскуола, кулууп, балыыһа баар. == Ылыллыбыт сирэ == Якутская АССР, словарь - справочник, Якутск, 1980 г.

Source: original
Колониализм

Колониализм диэн биир ил суверенитета кини төрүт үөскээбит сириттэн таhынан баар атын сиргэ тарҕаныыта, атын сир баайдарын уонна олохтоохторун бас билиннэрии уонна үлэлэтии. Колонизациялыыр ил бас билиннэрбит сирин баайдарын, үлэhиттэрин уонна баhаардарын хонтуруоллуур. Уонна олохтоох дьон култуураларын, итэҕэллэрин уонна тылларын тутулларыгар дьайыыны оҥорун сөп. Колониализм сүрүн тутулунан буолар баhыйар дойду баттаммыт дойдуга политика, экономика уонна култуура баhылааhына. "Колониализм" тыл төрүкү империализм өйдөбүллүүн ситимнэнэрэ, кэлин кэмҥэ "колониализм" диэн биир дойду атын тутулуга суох дойдуну сэрии уонна экономика өттүлэринэн баhыйар сыhыанын ааттыыллар. Колониализм этноцентризм итэҕэйиилэригэр олохтонор, ол аата колонизатор омук майгылара уонна суолтата колонизацияланар омук гиэннэринээҕэр үрдүк диэн санаа. Сорох көрөөччүлэр этиилэринэн бу санаа XVIII уонна XIX үйэлэрдээҕи үөрэх расизмыттан төрүттээх. Арҕаа дойдуларга, социал-дарвинизм быhаарыытынан, үрүҥ дьон харамайдар хоруоллуктарын баhылыктара буолалларын быhыытынан, Эуропаттан атын сирдэргэ олорор аборигеннары баhыйыылара айылҕаттан бэриллибит.

Source: original
Сепаратизм

Сепаратизм диэн арахсыы, туспа барыы. Бу термин политикаҕа туттуллар уонна национализм биир көрүҥүнэн буолар. Холобур: Саха Сирэ Арассыыйаттан арахсар баҕата. Билинни сепаратизм куускэ сайдан эрэр Россия состабыгар киирэр республикаларга. Ванга эмээхсин таайбытынан - 2012-2014 сс Россия 17 судаарыстыба5а хайдар, олор ахсааннарыгар Саха Сирэ олох туспа дойду буолуохтаах. == Сепаратизм статьята == - бу форум! - "нуучча саханы утарар" == Сепаратизм уонна ДПНИ == ДПНИ - диэн националистическэй тэрилтэ.

Source: original
Прованц

Прованс (фр. la Provence) - соҕуруу Францияҕа баар территория аата. Средиземнай муора кытылыгар дылы тэнийэр. Прованц 4 административнай департаменнардаах: улахан департамена Вар (Le Var), Альп-от-Прованс (Alpe de Haute Provence), Воклюз (Vaucluse) уонна Буш-дю-Рон (Bouche du Rhône). Улахан куораттара Буш-дю-Рон департамэҥҥэ Марсель куорат, Варга Тулон, Воклюзка Авиньон уонна Альп-от-Прованц диэҥҥэ Систерон куораттар буолаллар. Былыр былыргыттан манна бэйэлэрэ туспа культуралаах, тыллаах дьон-аймах бөлөхтөрө туспа королевство буолан мустан олороллор эбит, кинилэр прованцалэстэр дэнэллэрэ, кэлин Франция биир сомоҕо государствота буолбутун кэннэ дойду олохтоохторун быһыытынан франсуустар буолбуттар. Ол даҕаны буоллар тылларын, культурнай традицияларын аныаха дылы илдьэ сылдьаллар. Тыллара прованцальскай тыл дэнэр. Культураларын сабыдыала средиземноморье норуоттарын культуратын сабыдыала күүскэ бэриллибит. Муора кытыыта буолан күннээх, сылаас өлгөм араас үүнээйилээх сир. Элбэхтик үүнэр мастара оливкавай мас уонна араас бэс мас бииһин ууһа элбэхтик үүнэр. Хатыҥ, тиит курдук мастар үүммэт дойдулара. Араас сыттаах аска туттуллар амтаннаах үүнээйилэр үүнэллэр холобура тмин (du thym), базилик (du basilic). Бу сыттаах үүнээйилэри пиццадиэн аска сөбүлээн тутталлар.

Source: original
Бэрик

Бэрик (ол эбэтэр нууч. коррупция), биир сүрүн проблема буолар дьон сыһыаныгар. Сүрүннээн үрдүк дуоһунастаах эбэтэр полномочиялаах дьон бэйэлэрин былаастарын билинэн харчыга эбэтэр атын өҥөҕө атыыланаллара. Сүрүннээн бэриги ылааччылар полициялар, судьуйалар, прокурордар, сороҕор учууталлар, араас өҥө оҥорор үлэһиттэр. Бэриги ылыы уопсастыбаҕа тарҕаныы кэнники уопсастыба ис иһиттэн сытыйыытыгар тириэрдэр, онтон дойду үрдүнэн экономика мөлтөөһүнүгэр. Ханнык баҕарар дойдуга бэрик утары охсуһаллар, һокуонунан бэрик ылааччы уонна биэрээччи тэҥҥэ эппиэтинэскэ тардыллыахтарын сөп.

Source: original
Че Гевара

Эрне́сто «Че» Гева́ра (исп. Ernesto «Che» Guevara [ˈtʃe ɰeˈβɑɾə], толору аата - Эрнесто Гевара, исп. Ernesto Guevara; (Бэс ыйын 14 1928, Росарио, Аргентина - Алтынньы 9 1967, Ла-Игера, Боливия) - Аргентина марксист революционера, политига, суруйааччыта, эмчитэ, сэрии теорияhыта уонна герилья басхана. Өлөн баран бүтүн аан дойдутааҕы контркултуура им бэлиэтэ буолбута. Эдэр медик-студент буола сылдьан, Гевара Латин Америка устун айанныыр эбит уонна ол тухары көрбүт дьадайыыттан олус диэн сатарыйбыт. Бу айаннарын устата ылбыт билиилэриттэн-көрүүлэриттэн кини маннык санааҕа кэлбит: региоҥҥа олоҕурбут экономика тэҥэ суох буолуута капитализм, неоколониализм уонна империализм монополияларын түмүктэрэ буолар, ону аан дойдутааҕы революция эрэ суох оҥорор кыахтаах. Маннык санаалаах кини Гуатемалаҕа барбыт, онно президент Хакобо Арбенс Гусман социал реформалары ыытыытыгар кыттыыны ылбыт. Гусманы, Central Intelligence Agency көмөтүнэн, суулларбыттарын кэнниттэн Гевара радикал идеологиятыгар буукса охтубут. Кэлин, Мексикаҕа, Фидель Кастроны кытта билсибит уонна От ыйын 26 хамсааhыныгар кыттыспыт. 1956 ахсынньытыгар, кини Кастро салайыылаах революционердары кытары Кубаҕа, АХШ өйүүр Фулхенсио Батиста диктаторы суулларар сыаллаах, күүһүлээн киириигэ кыттыспыта. Гевара сотору өрө турааччылар ортолоругар биллибитэ, команданте буолбута уонна икки сылынан герильялар Батистаны ситиhиилээхтик суулларыыларыгар бастыҥ оруолу оонньообута. Куба революциятын кэнниттэн, индустрия миниистиринэн уонна ил баан президенынан үлэлээбитэ, онтон дипломат быhыытынан аан дойдуну кэрийбитэ уонна элбэх дойдулар басханнарыныын көрсүспүтэ. Кини таhаарыылаах суруйааччы этэ, ол курдук герилья сэриитин теориятын уонна практикатын туhунан салалта уонна Соҕуруу Америка устун мотоссыыкылынан айанын туhунан мемуар суруйбута. Гевара Кубаттан 1965 с. революциялары тэрийэ барбыта, бастаан Конго-Киншасаҕа тэрийэ сатаабыта сатамматаҕа, онтон Боливияҕа тиийбитэ, онно кинини CIA көмөтүнэн туппуттара уонна өлөрбүттэрэ. Гевара уустук уонна суолталаах история фигурата буолар. Бэйэтин санаатын туhугар өлүүтүн, кылаас охсуhуутугар харса суох кыттыытын уонна санаатыгар ойуулааммыт "үп-харчы" оннугар бастатан туран "майгынан-сигилинэн" олорор "саҥа киhини" үөскэтиэн баҕа санаатын иhин Гевара хаҥас идеологиялаах хамсааhыннар бастыҥ сүгүрүйэр мөрсүөннэрэ буолар. Ону тэҥэ, кини идеологиятыныын соhумардык уонна утарсыылаахтык, Че дьүһүнэ глобал маркетиҥ уонна популяр култуура биир тарҕаныылаах бэлиэлэрэ буолар. Кини туhунан элбэх, үксэ иэйиилээх, биографиялар, мемуардар, кинигэлэр, эсселар, ырыалар уонна киинэлэр тахсаллар. Time сурунаал кинини XX үйэ 100 ордук сабыдыаллаах дьонун ахсааныгар киллэрбитэ. Гевара Guerrillero Heroico диэн хаартыската (фотограф Альберто Корда) «аан дойду ордук биллиилээх хаартыската» дэнэр.

Source: original
Туос ымыйа

Туос ымыйа - сүрдээх улахан истээх, кэтит, туруору эркиннээх, сиэдэрэй тигиилээх, арыт сиэл баайыылаах, арыт алтан кылырҕастаах (ытарҕалаах), арыт оҕуруо салбырҕастаах кымыс кутар туос иһит (сылгы чабычаҕын биир көрүҥэ). Кэрэтик ойууланан-бичиктэнэн, ойуулаах туос хаппахтанан баай сүктэр кыыс солкотун, күндү таҥаһын угар иһитэ буолбут. Түү таҥас, солко манна харалла сытан буорту буолбат, үөн-көйүүр үөскээбэт. Маллаах иһит улахан көрүҥэ. == Өссө маны көр == Далбар чабычах Таҥалайдаах чабычах Сабарай чабычах Ыаҕас Ыаҕайа Холлоҕос Туос ымыйа

Source: original
Певек

Певек. (чукчалыы: Пээкин, нууччалыы: Певек). Куорат (1967 сылтан) Чукотка автономиялаах уокурук Чаун оройуонун киинэ. Нэһилиэнньэ ахсаана 4,4 тыһ. киһи (2008 сыл). 1989 сыллааҕы биэрэпиһинэн 12,9 тыһ. тиийэ сылдьыбыта. Илин Сибиирдээҕи байҕал Чаун тамах кытылыгар Анадыртан 640 км. турар. == Экономика == Эт-үүт комбината. Көмүс хостуур тэрилтэлэр. Суолу тутар уонна өрөмүөннүүр салалта. Геологтар тэрилтэлэрэ. "Врангель арыыта" заповедник салалтата. Апапельгино аэропорт, куораттан 18 км. Муора порда. == Остуоруйаттан == 1949 сылтан 1957 сылга диэри манна Дальстрой систематыгар киирэр Чаунлаг и Чаунчукотлаг хаайыылар салалталара баар этэ.

Source: original
Twitter

X ол эбэтэр Икс - микроблоггиҥа анаммыт социальнай ситим, уонна ааҕаччыларга 140 знакка дылы суруллубут сообщениялары суруйар уонна ааҕар сервис. Оннук 140 дылы знактаах сообщение "твит" диэн биллэр. X corp. диэн ол сервиһы тутар хампаанньа, Сан Францискоҕа олохтонор, сервердарын атын куораттарга (Сан Антонио, Бостон, Нью Йорк) тутан олорор. Твиттер 2008 сыл кулун тутарыгар Джэк Дорси айбыт уонна от ыйыгар үлэтин саҕалаабыт. Түргэнник сир үрдүнэн биллэн билигин 300 мөлүйүөнтэн тахса туттааччылардаах. Күн аайы 300 мөл. тахса твит суруллар уонна 1.6 млрд твит быыһыгар көрдүүр запрос ыытыллар. Сороҕос "интернет смһа" диэн ааттыыллар.

Source: original
Абый улууһа

Абый диэн Саха Сирин улууһа. Улуус киинэ Үрүҥ Хайа бөһүөлэк. Олохтоохторун ахсаана - 4,4 тыһыынча киһи (2010 сыллаах ааҕыыннан), сирин иэнэ - 69,4 тыһ. кв. км эбэтэр Саха Сирин алта уон гыммыт биирэ. Олохтоох чиҥэ - 0,09 киһи/кв. км. == Демография == 2012 сыл тохсунньу 1 күнүн туругунан, Саха Сиринээҕи госстат сулууспатын көрдөрүүтүнэн, улуус киһитин ахсаана 4353 киһи. == Администрацияларынан араарыы == Улуус сиригэр Сайылык уонна Одьуогун күөл (сорҕото ыаллыы улууска сытар) диэн эркээйи сирдэр бааллар. == Улуус биллиилээх дьоно == Никулин Гавриил Федорович (1903-1967) - олоҥхоһут. Ефимов Никодим Николаевич (1928-1992) - физико-математическай билимнэр доктордара, профессор.

Source: original
Парахин Ефим Данилович

Парахин Ефим Данилович (20.01.1913, Успенье с., Орловскай уобалас - 08.04.1997) - Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа (1945). == Олоҕун олуктара == 1913 сыллаахха тохсунньу 7 (тохсунньу 20) күнүгэр Орловскай уобалас Новодеревеньковскай оройуонугар Успенье сэлиэнньэҕэ (билиҥҥинэн бөһүөлэк) бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. Омугунан нуучча. Ситэтэ суох орто оскуола сэттэ кылааһын, авиационнай техникум икки куурсун бүтэрбит. 1935 сыллаахха Тамбовтааҕы гражданскай авиация оскуолатын бүтэрбит. Дьокуускайга пилотунан, авиационнай этэрээт командирын солбуйааччытынан үлэлээбит. 1941 сыллаахха кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыт. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр 1941 сыл атырдьах ыйыттан кыттыбыт. 1942 сылтан ВКП(б)/ССКП чилиэнэ. Биир бастакы бойобуой көтүүтүн Брянск аттыгар «Хабаровский комсомолец», Хабаровскай куорат эдэр патриоттарын харчытынан тутуллубут, самолётунан оҥорбут. Өстөөх артиллериятын уотуттан иҥнибэккэ, сорудаҕын толорон, өстөөх аэродромун буомбалаан, алдьаныылаах самолётун этэҥҥэ олордубут. Е. Д. Парахин Сталинград кыргыһыытыгар ордук хорсуннук сэриилэспитэ бэлиэтэммит. 1942 сыл ыам ыйыттан сэтинньитигэр дылы кини 90 бойобуой көтүүлэри ситиһиилээхтик оҥорбут. 1943 сыл тохсунньу саҕаланыытыгар Парахин Ил-4 самолёта Сталинград халлааныгар өстөөх зенитнай артиллериятынан табыллан, ол кэннэ истребительлэринэн суулларыллыбыта. Парахин бааһыран, ниэмэстэргэ билиэн түбэспитэ. 1943 сыл олунньу 1 күнүн киэһэтигэр лааҕыры сэбиэскэй сэриилэр босхолообуттара. Тымныыттан, аччыктааһынтан эчэйбит Парахин олоҕун туһугар быраастар хас да ыйы быһа охсуспуттара. Үтүөрэн баран, Парахин салгыы сэриилэспитэ, Берлиҥҥэ кимэн киирээһиҥҥэ кыттыбыт. Сэрии кэмигэр, 1945 сыл ыам ыйыгар дылы, 10-с гвардейскай авиационнай полк звенотун командира гвардия капитана Е. Д. Парахин 294 бойобуой көтүүнү оҥорбута (онтон 237 - түүн). Хельсинки, Констанца, Прага, Будапешт, Бреслау (Вроцлав) байыаннай объектарын буомбалаабыт. ССРС Үрдүкү Сүбэтин Президиумун 1945 сыл бэс ыйын 29 күнүнээҕи Ыйааҕынан байыаннай сорудахтары көрдөрүүлээхтик толоруутун уонна өстөөхтөрү кытта кыргыһыыларга хорсун, геройдуу быһыытын иһин гвардия капитаныгар Парахин Ефим Даниловичка Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ. Сэрии кэнниттэн ВВС-ка салгыы сулууспалаабыта. 1957 сылтан майор Е. Д. Парахин запаска тахсыбыт. Полтава куоракка олорбут. 1997 сыллаахха муус устар 8 күнүгэр өлбүт. Полтава Киин кылабыысатыгар көмүллүбүт. == Наҕараадалара == «Кыһыл көмүс Сулус» мэтээл (No 8047) (29.06.1945) Ленин уордьана (29.06.1945) Икки Кыһыл Знамя уордьана (1942; 29.12.1943) Икки Аҕа дойду сэриитин I ст. уордьана (29.04.1944; 06.04.1985) Кыһыл Сулус уордьана (1942) «Бойобуой өҥөлөрүн иһин» мэтээл (1944) «Сталинград көмүскэлин иһин» мэтээл (1942) == Сигэлэр == Парахин Ефим Данилович. Cитим-сир «Герои Страны». Якутяне - Герои Советского Союза и Российской Федерации кавалеры ордена Славы 3-х степеней

Source: original
Дьүүллэбил

Дьүүллэбил диэн дьүүллүүр биилик хайдах дьайыахтааҕын туһунан өйдөбүл. Хас биирдии киһи тэҥнээхтик уонна кырдьыктабыллаахтык дьүүллэниэхтээх. Ким тугу гыммытын иһин онтукатыгар хоруйдуохтаах уонна онно сөптөөх дьайабылы ылыахтаах. Бу дьүүллэбил хайдах буолуохтааҕын муҥутуур (идеаллаах) баҕа санаата. Дьүүллэбил баар буоларын туһугар илгэ ылыллыбыт төрүн дьайыытынан дьүүллэр үлэлиллэр. Дьүүллэбил бастакы теорияларын Былыргы Греция философтара Платон уонна Аристотель суруйбуттара. Платон Ил диэн үлэтигэр, Аристотель Никомах этиката диэн үлэтигэр. Орто үйэлэргэ дьүүллэбил Таҥара ыйааҕынан баар диэн санаа баһыйар этэ. 17 үйэҕэ Джон Локк дьүүллэбил айылҕа төрүнүттэн үөскүүр диэбитэ. Түмэт сөбүлэҥин теорията быһаарарынан, дьүүллэбил дьон бары бэйэ бэйэлэрин кытта сөбүлэһиилэриттэн үөскээбитэ. 19 үйэтээҕи утилитаризм философтара (биирдэстэрэ Джон Стюарт Милл) быһаарыыларынан, дьүүллэбил элбэх киһиэхэ барыстаах табыгастаах буолуу ирдэбилиттэн үөскээбитэ.

Source: original
Бадык Силип

Николаев Филипп Васильевич (Бадык Силип) - Баппаҕаайы нэһилиэгин бастакы кинээһэ, Баппаҕаайы үрэҕин үрдүгэр олорбут. Баппаҕаайы нэһилиэгин устуруоруйатын үөрэппит Е.С. Алексеев нэһилиэк тэриллиитин туһунан маннык суруйар: "1916 сыллаахха Дьалдьыык уола Павел Харлампьев мунньах тэрийбит. Эһиги Өргүөт нэһилигиттэн арахсаҕыт диэн уураах таһаарбыттар. Оттон нэһилиэк аатын саҥа кинээс Бадык олорор ологун аатынан Баппаҕаайы диэн ааттаабыттар". Инньэ гынан бу мунньах быһаарыыта олоххо киирэн Баппаҕаайы нэһилиэгэ 1917 сыл сэтинньи 15 күнүгэр тэриллибит. == Туһаныллыбыт сирдэр == А.Н. Яковлев. Лөкөчөөн нэһилиэгэ, Дь. Дани-Алмас, 2007

Source: original
Кэтирээһин

Кэтирээһин - сфера координаталарын системаларыгар география координатата. φ география кэтирээһинэ - ханнык эрэ Сир үрдүгэр баар точкаттан Сир киинигэр түһэриллибит дьураа уонна экватор хапталын ыккардынааҕы муннук. Экватор икки өттүттэн 0 кыраадыстан 90° диэри ааҕыллар. Хотугу эҥэлэй (полушарие) точкаларын положительнай кэтирээһиннээхтэр дииллэр, соҕуруу эҥэлэй точкаларын - отрицательнай. Кэтирээһини секстант эбэтэр гномон көмөлөрүнэн (быһа), эбэтэр спутник көмөтүнэн билиэххэ сөп. Кэтирээһинтэн күн уһуна тутулуктаах.

Source: original
Зиммель Георг

Зиммель Георг (ниэм. Georg Simmel, 1.03.1858 - 26.09.1918) - ниэмэс философ-идеалист уонна социолог. Кини үлэлэрэ Германияҕа социология сайдыытыгар сабыдыаллаабыттара. Берлиннааҕы университеты бүтэрэн баран 20 тахса сыл онно үлэлээбит. Карьерата оччо сатамматах: приват-доцент диэн кыра дуоһунаска өркэмҥэ сылдьыбыт. Ол да буоллар истээччилэр уонна атын учуонайдар биһирэбиллэринэн туһанар эбит (Макс Вебер и Генрих Риккерт). Маны университет салалтата семиттары утары настырыанньалааҕынан быһаараллар. 1901 с. Страсбурдааҕы университет штааты таһынан, оттон 1914 с. штаакка киирэр үлэһитэ. Иккис аан дойду сэриитэ саҕаланаатын университет сабыллыбыт. Сэрии бүтэн эрдэҕинэ Зиммель Страсбург куоракка быар раагынан ыалдьан өлбүт. Бөлөһүөк быһыытынан Зиммели "олох философията" диэн академическэй салааҕа киллэрэллэр, үлэлэригэр "неокантианство" эмиэ баар (диссертацията Кант үлэлэригэр анаммыт). История философиятыгар, этикаҕа, эстетикаҕа уонна култуура философиятыгар үлэлэрдээх. Социологияҕа Зиммель - социальнай алтыһыы (социальное взаимодействие) теориятын айааччы. Зиммели конфликтология биир төрүттээччитин курдук эмиэ билинэллэр. == Сүрүн үлэлэрэ == Социальная дифференциация. Социологические и психологические исследования (1890). Проблемы философии истории (1892-1893) Введение в этику (1892-1893). Философия денег (1900) Религия (1906) Социология. Исследование форм обобществления (1908) Философия культуры (1911) Гёте (1913) Рембрандт (1916) Фундаментальные вопросы социологии (1917) == Кини туһунан == Соколов Э.В. Георг Зиммель: философия культуры Горозия В.Е. Проблема отчуждения культуры в философии и социологии Георга Зиммеля. - Россия и Грузия: диалог и родство культур Ионин Л.Г. Георг Зиммель - социолог. М., 1981 Филиппов А.Ф. Обоснование теоретической социологии: введение в концепции Георга Зиммеля. - Вопросы социологии. 1993, No 3 Громов И.А., Мацкевич А.Ю., Семенов В.А. Западная социология, гл. VIII. СПб, Издательство ДНК, 2003 == Ылыллыбыт сирэ == Иччи, А. Павлов-Дабыл ыстатыйата, "Илин" сурунаал, 2No-э 2006 "Кругосвет" энциклопедия.

Source: original
Улан-Удэ

Улан-Удэ, (Бүрээттии - Улаан Үдэ). Бүрээтийэ сувереннай республикатын киин уонна саамай улахан куората. Дьонун ахсаана - 373 тыс. киһи. 1775 сыллаахтан куоратынан аа5ыллар. Улан-Удэ куорат сирин иэнэ 347,6 км.2 . Куорат а5а баһылыга - Айдаев Геннадий Архипович. == Экономиката == Улан-Удэ - Бурээтийэ республикатын саамай сайдыылаах куората уонна Арассыыйа5а биир бастыннара. Манна 27% Илинни Сибиир промышленнаһа баар. Элбэх авиационнай заводтар. == Дьоно сэргэтэ == Дьонун ахсаана 373-400 тыс. киһи. Олортон 170 тыс. Бүрээт омуга. Онтон ордубута - Нуучча, Кытай, Тывалар, Татаардар, Ниэмэстэр, Сахалар, Монголлар, Азербайджанецтар, Грузиннар, Эрмээннэр, Кэриэйдэр. Уопсайа 200 араас омук олорор куората. Ол кынан баран Бүрээт уонна Нуучча омуктара куорат олохтоохторуттан 70-75% ылаллар. == Биллэр дьоно == Галкин, Максим Александрович - Россия биир биллэр артыыhа уонна Шоу ыытааччыта Калашников, Исай Калистратович - СССР улуу суруйааччыта, "Чингиз" онорбута == Суотабай сибээhэ == Билайн - "Билайн-Бурятия" диэн программанан республика5а улэлиир МТС - "МТС-Улан-Удэ" МегаФон - "Бурятия Мега" Скайлинк - "Небесное Бурятия" Улан-Удэ сотовай сибээһэ - Республика бэйэтин киэнэ Горизонт-РТ - Саха Сирэ уонна Бурээтийэ == Радио == Нуучча радио Европа плюс Бурят радио

Source: original
Кэргэн (биология)

Кэргэн (лат. familia, элб.ахс. familiae) - Биология систематикатын иерархиятыгар сүрүн раангаларыттан биирдэстэрэ. Категориялар иерархияларыгар кэргэн этэрээттэн (бэрээдэктэн) аллара турар, оттон трибаттан уонна уустан үөһэ. Холобурдар: бабочка-капустница (Pieris brassicae) относится к семейству белянок (Pieridae). == Аат оҥоруу быраабылата == Названия семейств образуются по правилам, регулируемым международными кодексами зоологической и ботанической номенклатуры. В зоологии название семейства образуется от названия типового рода, к основе которого добавляется стандартное окончание -idae, в ботанике к основе названия типового рода добавляется стандартное окончание -aceae. Холобур: Canis (ыт) ууһун аатыттан Can- олоҕо уонна -idae сыһыарыыта Canidae (ыттыҥылар) диэни биэрэр. Rosa (роза эбэтэр дөлүһүөн) ууһуттан Ros- олоҕо уонна -aceae сыһыарыы Rosaceae (розатыҥылар). Сороҕор кэргэнтэн оҥоһуллубут раангалар туттуллаллар: Мэҥэ кэргэн (надсемейство) уонна Кэргэн үөдүҥэ (подсемейство).

Source: original