AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Synthetic_kbd_6

Грютвикен Антарктикэм тюристхэр нэхъ здекӀуалӀэ щӀыпӀэхэм ящыщщ. ЩӀыпӀэм и бгхэм, Ӏуащхьэхэм, мылхэм, къуэхэм икӀи нэмыщӀхэм цӀыху куэд дихьэххэу еплъыну къызэхуешэ. Къалэм пэмыжыжэу пшы вымпӀухэм я колониэ иӀэщ. == Тхыдэ == ТӀысыпӀэр щаухуар 1904 гъэращ. Апщыгъуэм норвегхэм къалэр иджыпсту здэщыт къалэм деж джейхэр щаукӀыну базэ яувауэ щтащ. 1909 гъэм къалэр Британиэшхуэм лӀэужъыгъуэм цӀэ зэрихьэр къэбэрдеиш (ин-бз. Kabardian horse, урбз. Кабардинская порода лошадей). Къэбэрдей шӀыпӀэр нэхъ бэлыхь хъуа Адыгэ Хэкум и тхыдэм шы зехуэнымкӀэ, адыгэшым пкӀэшхо хуашът зекӀуэш бэлъыхь хуэду цӀэрыӀу - шы псынкӀэ, джан, емызэч, къушъхьэ гъогухэм техьэф-дэкӀыф. == ТехьэпӀэхэр == IKHA. Адыгэшым теухуа сайт. (индж.) Адыгэшым теухуа тхыгъэхэр (урыс.) Советхэм Адыгэ́ш - шы лӀэужъыгъуэ дунем и нэхъ жъыдыдэхэм ящыщ. Дунейпсом и тхылъ шы лӀэужъыгъуэхэм теухуам яхэт. == Тхыдэр == Адыгэ лъэпкъым и тхыдэр зэпымыкӀыу шы зехуэным, къэгъэсэбэпыным, гъэпсыным пышъауэ щыт, адыгэшхэр Къаукъазым щымыхъукӀэ шӀыпӀэ бжыгъэхэми цӀэрыӀуэ хъуахэ. ТхыдэмкӀэ шы лӀэужъыгъуэр адыгэ лъэпкъпсом яуэ къэплъытэ

Source: data_augmentation
Synthetic_kbd_10

бжьанэ зэрыз. ЩылъатэкӀэ пщэр ипэкӀэ яукъуэдий. == Здэпсэухэр == Дэнэ щӀыпӀи уащыпэщӀохуэ. Нэхъыбэр здэпсэур КъуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм и къэрал хуабэхэрщ. == ЗэхэгъэкӀыгъэр == Лъэпкъыгъуэ Mycteria Mycteria americana Mycteria cinerea Mycteria ibis Mycteria leucocephala Лъэпкъыгъуэ Anastomus Anastomus lamelligerus Anastomus oscitans Лъэпкъыгъуэ Псыхэуэбзагуэхэр Ciconia Къырпсыхэуэ Ciconia nigra ПсыхэуэщӀыбыпцӀэ Ciconia ciconia Ciconia abdimii Ciconia Барэбыдзхэр (лат-бз. Knautia) - лӀэужьыгъуэ зы бжанэу гуэшыжа къэкӀыгъэ лъэпкъыгъуэщ. == Теплъэр == Псори удзхэщ, языныкъуэхэр илъэс зыбжанэкӀэ къокӀ, адрейхэр къызэрикӀыр илъэситкӀэщ. Барэбыдз лӀэужьыгъуэхэр лъэгагъ зэрдэкӀейр зэхуэдэкъым. Ди щӀыпӀэм къыщыкӀхэм яхэтщ см 30-60-кӀэ, 150-кӀэ дэкӀейхэр. == КъыздэкӀыр == Нэхъыбэу Италэбзэ (italiano, lingua italiana) - индоеуропейбзэхэм ящыщ, роман бзэ группэм хэту. Италэбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху - млн 70 хуэдиз. Официал статус здиӀэхэр - Италэ, Сан-Марино, Ватикан, Шуэцарэ. Тхыбзэр зэрщыт - латин. == Гулъытыгъуэхэр == Simone, Raffaele (2010). Enciclopedia dell'italiano. Treccani. Berloco, Fabrizio (2018). The Big Book of Italian Verbs: 900 Fully Conjugated Verbs in All Tenses. With IPA Transcription, 2nd Edition. Lengu. ISBN 9788894034813. Palermo, Massimo (2015). Linguistica italiana. Il Mulino. ISBN 9788815258847. Псыхэуэбзагуэ

Source: data_augmentation
Synthetic_kbd_14

Караганда (къаз-бз. Қарағанды, урбз. Караганда) - Къазахъстэным и къалэ щыт. Джылу дэсыр - Лингалабзэ иэ Нгалабзэ (Lingála) - нигер-конголезыбзэхэм ящыщ, банту бзэ группэм хэту. Лингалабзэ я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху - млн 2 хуэдиз. Официал статус здиӀэхэр - Конго Республикэ Демократ, Конго Республикэ. Тхыбзэр зэрщыт - мин 471, 800 (2010). == АдминистрациэкӀэ зэргуэча == Къалэ куейхэр: Октябрь Казыбек би самрэ къуэщ, дамэ нэхъ зэхэр эспаниях. == Тхылъэныкъуар мин капиэмкӀэр Советым къуэмэд макъуалэбзу щӀэн Нордкин (нор.-бз. Nordkyn, Kinnarodden) - Скандинав ныкъуэтӀыгум и кӀэух къуапэ. Еуропэм и континентал Ӏыхьэм и ишхъэрэ дыдэ къуапэ. == Хэкумэтх == Къуапэр джабэу щытщ, ныкъуэтӀыгу Нордкин и кӀэ дыдэм деж щылъу. Къуапэ джабэр хым 234 метрэкӀэ къыщхьэщытщ. Баренц хыр къуапэ Ӏуфэм деж щӀымахуэми щтыкъым, Голфстрим хуабэ уэрым и фӀыгъэкӀэ. КъухьэпӀэ латин. == Арифметикэ == mɔ̌kɔ́ - зы míbalé - тӀу mísáto - щы mínei - плӀы mítáno - тху motóbá - хы nsambo - блы mwambe - и libwá - бгъу zómi - пщӀы бжыгъэ къакӀуэр къуапэми щыкуэдщ.

Source: data_augmentation
Synthetic_kbd_12

Умбундубзэ (úmbúndú ) - нигер-конголезыбзэхэм ящыщ, банту бзэ группэм хэту. Умбундубзэ я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху - 4 хуэдиз. Тхыбзэр зэрщыт - латин. == -Хэр == elimi уэшхэпсымрэ уэсэпсымрэ къыхэкӀыр (65 %), къушъхьа мылхэм къахэкӀыр (20 %), псынэпсхэм къахэкӀыр (15 %) 13,5 км³ хуэдиз мэхъур. == Тхыдэ == Илъэс мин бжыгъэкӀэ узэӀабэкӀыжьмэ Псыжъ хым здыхэлъадэм идежь Хы МыутӀэ хыжъэ ин иӀа, Тэман хы тӀыгуныкъуэм къыщыкӀэдзауэ Приморскэ-Ахтарск нэсу Краснодар нэгъунэ хыхьау. Хом-хомурэ псыхъуэми хыми шӀыр зэрахъуэкӀыу, шӀыгу трихьу Валерия Гай Германика (къыщыхъуар 1984 гъатхэпэм и 1) - урысейм и режисор, MTV каналым и креатив директор (2010 гъэм щыкӀэдзауэ). Урысейм и режисорхэм я гилдиэм хэт. == ГъащӀэм и тхыдэр == Мэзкуу къыщыхъуа. И цӀэдыдэр Валериэ Дудинскэ. Ядэр Игор Дудинскэ, хъыбарышъэлэжьыгъэ. Иджырей

Source: data_augmentation
Synthetic_kbd_1

Псыхутыгу. Абы пэмыкӀыу ермэлы хьаблитӀ Хъулъыжъый (ур-бз. Геленджик) идежь щыӀа - Азэтыхъурэ Бжъэтыхъурэ. А-ермэлхэм адыгэхэм я хабзэмрэ фашэмрэ загъэпэшауэ зэрахьат, я псэлъэкӀэ зэфӀэувауэ адыгэбзэм. Лъэпкъым я нэхъыбэр хадэ, щэхуэн Ӏашъагъэхэм елъэжьхэт адрейхэр лъэжьыгъэхэм пышъатэкъым, Болэтыкъуэ Джэмболэт пщым иуэркъ-шъауэгъуэм иныкъуэр а-ермэлыхэм ящыщт, яужкӀэ Ермэл-хьаблэрэ (Армавир къ.) къызхэкӀар ахэра. == ЦӀэрыӀухэр == Астана (къаз-бз. Astana, урбз. Астана) - Къазахъстэным и къалашъхьэ. Джылэу дэсыр - мин 708 794 (2010). == къэмыплъауэ джэдыкӀэм къопщ. Лъэтэф щыхъур я ныбжьыр махуэ 70-75 нэсмэ. Жьэдзыуэ лъэпкъыр зэрыхъур зы лъэпкъыгъуэщ, лӀэужьыгъуэу 8 хохьэр: Жьэдзыуэ Жьэдзыуэин ЖьэдзыуэцӀыкӀу Жьэдзыуэщхъуэ Pelecanus erythrorhynchos Pelecanus conspicillatus Pelecanus rufescens Pelecanus thagus ЗдэщыӀэр щӀыпӀэ хуабэщ, я гъащӀэр быдэу хым, псыӀу инхэм, хыкъумхэм, бдзэжьей бэуэ здыхэсхэм, япхауэ. == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу Адыгэ ермэлхэр (ябзэмкӀэ хай, ур-бз.: Черкесогаи) - ермэл лъэпкъ цӀыкӀухэм ящыщ. XV лъэхъэнэм икӀэм къыщыкӀэдзауэ Ишъхъэрэ-КъуэхьапӀэ Къаукъазым щопсоухэ (иджырей Краснодар къэралымрэ Адыгей къэралымрэ). ЯужкӀэ ермэлы куэчахэм ямыхьчу, къахэкӀыу щытхэ. Я бзэм адыгэбзэм щыщу куэд хэлъ. Я аплъэпкъымкӀэ Ишъхъэрэ

Source: data_augmentation
Synthetic_kbd_2

Жыжэм нэс макӀуэщ удзым и щӀыпӀэр, Скандинавым ищхъэрэм къыщыщӀедзэри ипщэм Филипинхэмрэ Индонезиэмрэ нэс хеубыдэщ. Арусырыр нэхъыбэу къыщокӀ щӀыпӀэ псыӀэхэм, псыхъуэхэм. == Къэгъэщхьэпэгъуэр == КъэкӀыгъэм и тхьэмпэхэр сырщ. Медицинэм хущхъуэу къагъэщхьэпэ. Адыгэхэм я Ӏэзэгъуэ удзщ. == Тхылъхэр == Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 адыгэхэм я бжьгъэр мелуаниплӀым носыр, абы я нэхъыбапӀэр хамэ щӀыпӀэ, хамэ къэрал 40 щӀигъум щопсэухэр. Иныкъуэхэм зауэ зэманым къекӀуэкӀа цӀыхуукӀымрэ хэкужьым щхьэхуимыту ирахунымрэ - лъэпкъгъэкӀуэду щытауэ ябжыр. Адыгэхэм нэмыщӀ, накъыгъэм и 21-р я щыгъуэ махуэу щытщ адыгэхэм я благъэ лъэпкъхэм - абазэхэмрэ азгъейхэмрэ, адыгэхэм ягъусэу зауэм и гуауэмрэ хэкум ихуныгъэмрэ академиэм и асперантурэр. 1963 гъэм кандидат дисертациэр итащ, 1971 гъэм Харкоу и пӀалъэ университетым деж доктор дисертациер етыр. == Лъэжьыгъэр == Лъэпкъ хеящӀу лэжьа Къэрэшей-Шэрджэс аутоном областым и Хьэбэз къедзыгъуэм, нэхъыжь егъэджакӀуэу, доценту, професору, кафедрэм и тхьэмаду (лъэпкъ пӀалъэмкӀэ, 1968 гъэм) Саратов и къэралъыгъуэ академием. Саратов деж илъэс тӀощӀым фӀэкӀыу яхабзэ мэхъыбэм 72, 978-887 гъэрэ Линг, абы и гъуэ мэхэр хэсщ, губгъум джыри куэчыр къыщым хужьщ. Щылъу икӀи Къэбэрдей-Балъкъэрым а махуэр мылэжьэгъуэ махуэу щыщытщ.

Source: data_augmentation
Synthetic_kbd_3

Бзущхьэщэщ (лат-бз. Oenanthe isabellina) - жьыкъан лъэпкъ, бзукӀэзэгуэх лъэпкъыгъуэщ. == Теплъэр == Мыр хэбгъэгъуащэ хъунукъым и гъунэгъу лӀэужьыгъуэ бзукӀэзэгуэхым. ТхыцӀэр пшэхъуафэщ, кӀащхьэр хужь-гъуэжьыфэщ, бгъэм нэхъ фӀыцӀафэ къыщӀэуэу. Анэхэри хъухэри зэщхьщ == Здэпсэухэмрэ и шэнымрэ == Къаукъазым гъунэжу ущыхуозэ. Мэлъэтэж, щогъуалъхьэ, хъупӀэхэм, губгъуэ гъущэхэм, удз лъагуэ пӀащӀэхэм. ФӀыуэ елъагъу мывалъэ, пшэхъуалъэ абы хы игъусу: Бофорт, Баффин, Гренланд джоуэ, Гудзон хыжъэ яхэту. КъуэхьапӀэмкӀэ Еуразиэм хэзгъэкӀыр Беренг Ӏузэвым, къуэкӀыпӀэмкӀэ Ипшъэ Америкэм хэзгъэкӀыр Панам Ӏузэвым. === Къушъхьахэр === Бгъуэн къушъхьахэр Канадэ къушъхьахэр Хы Ӏуфэ къушъхьахэр Сиерра-Невада Аппалач Кордилиерэ Ӏуашъхьа нэхъ лъагэр Мак-Кингли - 6 192,5 м === Псыхэр === Миссисипи Миссури Макензи Колумбиэ Саскачеуан къум ныкъуэхэри. Мы бзур хуэму зы щӀыпӀэ итыфкъым: тӀыс-тэджщ, мыващхьэм адэкӀэ-мыдэкӀэ зыщегъазэ, къафэ, щхьэщӀэ ищӀ хуэдэу. И кӀэр игъэсыс зэпыту, дамэхэр щӀиупскӀэу мыващхьэм ирожэ Ӏус лъыхъуэу. Абгъуэ зэпэхъурейр удзыпкъ гъущэрэ бацэу зэхэтщ икӀи щӀы щӀагъым куууэ щыгъэпщкӀуащ - шэрыпӀ мыинхэм я гъуэ

Source: data_augmentation
Synthetic_kbd_11

Гәбаадәы ("Гунбэ я губгъуэ"). 1869 гъэм хьаблэ Красная Поляна урысхэм халъхьэ, 1878 гъэм Урысейм, Ставропол къэралым, Эстониэм къокуэчри, джылэ къыдотӀысхьа - урыс, алыдж, эстон Ӏамэ. 21 накъыгъэм 1864 гъэм а шӀыпӀэм урысейм идзипӀлӀы зэхохьа: Малолабинскэ - Граббе дзэзэшэм ей, Псхувскэ - Шатилов дзэзэшэм ей, Даховскэ - Гейман дзэзэшэм ей, Ачипсуховскэ лэжьапӀэхэм: газетыщэ, унэӀут, дэӀэпыкъуэхъхэмкӀэ. 1907 гъэм театырым охьэ. 1912 гъэм, гастролхэр щекӀуэкӀым Марк Сеннеттым гу лъетэ Чаплиным, кинокомпаниэ "Кистоун"-м хэхьафыну контракт кӀитхэну ирет. Чаплиным контрактыр кӀетхэри илъэс текӀауэ Лос Анджелес мэкуэчыжь. Кином япэдыду здыхэтар «Зэрыпсоун къэлэжьын», 1914 гъэм трахар. А гъэм кино 34 хэту зтрихат, яужым цӀэрыӀуэ хъуауэ комик джэгуакӀуэ хуэду. Эталон сурэту иӀар дэхьэшхын хьэулей кӀалэ амплуа, пӀыӀэрэ бачрэ иӀу. 1915 гъэм Чаплиным кино 12 къыдигъэкӀа, абыхэм я нэхъыфӀу хъуахэр: «Хьэулей», «Пилигрим», «СабийцӀынэ», «Дышъэуз». Илъэс текӀауэ Чаплиныр кинокомпаниэ «Миучуэл»-м хохьэ. 1925 гъэм и кино нэхъыфӀхэм ящыщ трех - «Дышъэуз». 1926 гъэм щӀыщылэм Чаплиным «Цирк» трихын кӀедзэ, илъэсыкӀэм нэс я aation papitris. Italidris Schrops himosa Лъэпкъым щыкӀыпӀэмкӀэ. Хэкум теплъэнэ-яжьауэ, а тӀыгъуэм

Source: data_augmentation
Synthetic_kbd_4

къажьыхь, есыф лӀэужьыгъуэхэри яхэтщ. == Ӏусыр == Ӏусыр псэущхьэхэкӀщ: гъудэбадзэхэр, хьэмблухэр, хьэпӀацӀэбгъунж. == ЗэхэгъэкӀыгъуэр == Лъэпкъ къуэдзэ Темэнпсычэт лъэпкъ къуэдзэ (Vanellinae) Erthrogonys Темэнпсычэтхэр (Vanellus) Лъэпкъ къуэдзэ Ӏуфэбзу лъэпкъ къуэдзэ Ӏуфэбзухэр (Pluvialis) Лъэпкъ къуэдзэ Ныбэхубзу лъэпкъ къуэдзэ (Charadriinae) Ныбэхубзухэр (Charadrius) Thinornis Elseyornis Peltohyas Anarhynchus Phegornis Oreopholus == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. хъууэ пыту, илъэгагъыр см. 80 - 105 мэхъур, хьалъагъыр кг. 65 - 110 хъухэм, кг. 45 - 70 бзыхэм. Месопотамым щыщ бжъо хъухэр (Dama mesopotamica) ялъэгагъымкӀэ метритӀым носхэр. Бжъом иаплъэпкъыр нэхъ лыпцӀу щыт шъыхьым ем нэхърэ, ипшъэмрэ илъакъуэхэмри нэхъ кӀэкӀыу щыту. Месопотам бжъом хуэмыду ибжъакъуэхэр белышъхьам ехьчу къытекӀэфыну. Ифэр гъэ ЦӀыкӀумрэ ирачурэ хы курытым бгъэдэлъ еуропэ къэралхэм ирачэт (Алыджым, Урымым, Исбухьэнм). Лъэхъэнэ курытхэм бжъор Инджылызым ирачэ, абы пэмыкӀыу Даниэм ирачэри

Source: data_augmentation
Perturbed_Мысырпсыхэуэ

Мысырпсыхэуэ (лат-бз. Bubulcus ibis) - псыхэуэ лъэпкым щыщ эужьыгъуэщ. == Теплър == Теплъэ нэхъыщхьэр хужьыфэщ, бгъэмрэ пщэмрэ гъуэжь-плъыжьыфэщ, тхыцӀэр ягъэдахэплъыжь-улъиягъафэ цы кӀыхьхэм. П гъуэжьщ, пщагуэщ. == дэпсэухэр== Мысырпсыхэуэхэр щопсэу Азиэ Ипщэм, Африкэм, Америкэм. Ди кэралымщымащӀэщ. Мэпсэу Къаукъазым и ипщэкъэкӀыпӀэм, Индыл и хэлъэапӀэм, Ищхъэрэ Къаукъазым деж зэзэмзэ уащыхуозэ чыцэ, къамыл здыӀут Ӏуфэхэм, хъупӀэхэм, ауэ щыгъуалъхьэкъым. == Ӏсыр == Мысырпсыхэуэм нэхъыбэу ишыр гъудэбадзэ пӀащэхэращ, къапщтэмэ, пкӀауэхэр. Ӏумпем ищӀкъым псым хэс псэущхьэ цӀыкӀухэри. Былымхэм (псалэм папшчӀэ, хьэрэхэ, пылхэм) я тхыцӀэм тетӀсхьэурэ щӀыфэм къыхех хьэпӀацӀэ зэмылӀэужьыгъуэ куэд. == Тхлъхэр== Брат Хьесин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: data_perturbation
Perturbed_БэрэтӀинэ

БэрэтӀи́нэ (лат-бз.: Mentha, ур-бз.: Мята) - къэкӀыгъэ лъэпкъ. ЛӀэужьыгъуэу хъуаммэ якӀэту щыт, ментол нэхъыбэм куэду яхэлъу. == Къызэрагъэщхьпэр== КъэкӀыгъэр куэду здыхалъхьэр - пщэӀэным, косметикэ лэжьыгъэхэм (япон берэтӀинэ, сыр бэрэтӀине "Mentha piperita"), фитотерапимрэ аромэтерапиэмре (сыр бэрэтӀине "Mentha piperita" адыкӀэлэн, псыпцӀэ бэрэтиӀнэрэ), формаклогиэм (нэхъыбу къаъэшъхьапэр сыр бэртӀиэ "Mentha piperita")== ЛӀэужьгъуэхэр == Лъэпкъым хэтыр лӀэужъыгъуэу 25 хуэдиз абыхэм ящщу 10 езыр-езыру гибрид хъахэр. ЛӀэужыгъуэхэм ящыщ: Mentha aquatc - АдыӀэлэн Mentha avensis - БэрэтӀинагъуэ Mentha asiatica - Азиэ бэрэтӀиэ Mentha australis- Аустралэ бэрэтинэ Mentha canadensis - Канадá бэрэтіинэ Mentha cervina Metha cunninghamii Mentha dahurica - Даур бэрэтӀинэ Mentha imenica Mentha gattefossei Menthagrandiflora Mentha haplocalyx Mentha japonica - Япон бэрэтӀинэ Mentha kopetdaghensis - Копетдаг бэрэтіинэ Mentha laxiflora Mentha longifolia - ГуащэӀэпэ Mentha micrantha- Гъагъэжгъей бэрэтӀинэ Mentha pulegium - ПсыпцӀэ бэрэтиӀнэ Mentha reqienii Mentha satureioides Mentha sicata - Щхэмыж бэретиӀнэ Mentha suaveolens === Гибридхэр === Mentha ×dalmatica - бэрэтӀинагъуэрэ гуаэӀэпэрэ къахэкӀа Mentha ×umtorum - адыкӀэлэнрэ гуащэіэпээ къахэкіа Mentha×gracilis - бэрэтӀинагъуээ щхьэмыж бэрэтиӀэрэ къахэкӀа Mentha ×maximilianea - адыкіэлэнрэ mentha suavolens-рэ къахэкӀа Mentha ×mueleriana - бэрэтӀинагъуэрэ menta suaveolens-рэ къахэкӀа Mentha ×pperia - адыкӀэлэнрэ щхьэмыж бэрэтиӀнэрэ къахэкӀа Mentha ×rotundifolia - гуащэепэрэ mentha suaveolens-рэ къахэкӀа Mentha ×smithiana - адыкӀлэнымберэтӀинагъуэм щхьэмыж бэрэтиӀнэмрэ къахэкӀа Mentha ×verticillata - дыкӀэлэнрэ бэрэтӀинагъуэрэ къахкӀа Menha ×villosa - щхьэмыж бэрэтиӀнэрэ mentha suaveolens-рэ къахкӀа

Source: data_perturbation
Perturbed_Таукъуэ Лъэпщыкъуэ

Таукъуэ Лъэпщыкъуэ (XVIII лӀ.) - джэгуакӀуэ тхьэмаэ, уээдус Хъыбарыжьым зэрыжиӀэмкӀэ, Къетыкъуэхэ я пщылӀт; хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкӀэ, Къетыкъу Хэмырзэ и джэгуакӀуэ гупым я тхьэмадэущытащ. Лъэпщыкъуэ дунейм етар пэжмэ, ар щыпсэуар XVIII лӀэщӀыгъуэм икухэм, и етӀуаэ Ӏыхьэм хуозэ. Ар зи тьэмада джэгуакӀуэ гупыр лӀибл хъурт. Тхыдэм зэрыжиӀэмкӀэ, Къэбэрдйр шу мин15-рэлъэсыдзэшхуээ хъууэ Къурей губгъуэм щыпэуващ рыседзэм, фибыдапӀэхэр ди щӀым тефх, фи дзэри тефшыж, жаэри. Зи шыжьэ емыкъуж къралм ар щимыдэм, зуэр ирагъажэри (1779-м и гъатхэм) мазиблкӀэ зэзэуащ, урысдзэри фӀыуэ ирагъэкӀуэтыжащ, бдапӀэ зыбжани ягъсащ АщхьэкӀэ бийр нэхъыбэт, нэхъ узэщӀат, нэхъ зэгъэпэщати, къатекӀуэри 1779 гъэм фокӀадэм и29-м къеэрдеидзэр ъетыкъуэ тӀащӀэм (Псыхъурей деж) даукӀыхьащ. А зауэм Къэбэрдей Жэщтеуэ фӀащащ. ауэ нэужьым, зэрыабзэу, Жэщтеуэм уэрэд хурагъэусыну Таукъуэ Лъэпщыкъуэ и пщ иралъхьащ. Уэрэдусхэм пшчӀэуэ жэмыбгъэ зырыз иратащ. ДэгуакӀуэхэр мэзыщӀэтӀысхьэри, эзишчкӀэ уэрэдым елэжьащ. Псоми яусар зэхалъхьэжри Лъэпщыкъуем едзгъуибл хъууэ къыхуахьыжащ. Тхьэмадэр едаӀуэри уэрэдым щытхъуащ, ауэ, зы пщы гуэрми зимыгъэгусэн щхьэкӀэ жиӀэри,нэгъуэщӀ къыӀэдзапӀэ хузэхилъхьащ - ар зауэрзэрекӀуэкӀам теухуа Ӏыхьэрауэ пӀэрэ, жыдоӀэ. «Къбэрдей жэщтеуэм и уэрэдыр» адыгэ псоми я псэм дэхьауэ, илъэс 200-м щӀигъуащи,зэрахьэ. ӀуэрыӀуатэу зекӀуэ уэрэхэр зэраусам хуэдэу ъызэтенэ хабэкъым. Мыбыи зэхъуэкӀыгъэ Ӏэджэ игъуэтагъэну, хэтаи хэуащ, хэмытаи къыхэхьагъэнущ. == Тхыгъхэр == «Из истоии «Песни Большого ночного нападения (песня и исория)» - Налоев З. М. Из истории культуры адыгов. Налчик, 1978, с. 100-116. (уыс.)

Source: data_perturbation
Perturbed_Абазэбзэ

Абазэбзэ (абазэбзэкӀэ: Абаза Бызшва)  абаз лъэпкъхэм ябзэабазэ-адыгэбзэхэ ящыщ Здэпсалъэр инэхъыбу Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм, абдежьым Ӏаташха бзихыязыуэ щыт. Урысейм абазэбзэкӀэ псалъу исыр (Уыей псом иджылэ бгъыгъэ 2002 гъэм ирагъэкӀуэкӀамкӀэ) мин 38, 247, Тыркум мин 10, 000 хуэдиз (1995 гъэмкӀэ). БэкӀэ нэхъ зэхьчыр апхъазыбзэм. == ПсалэкӀэхэр == АбазэбзэрпсэлъкӀитӀу зэшъхьащокӀхэр, ахэри тӀурытӀуэ мэгуэчэр: Ашуа псэлъэкӀ (Тапанта): къубинэ-елбыргъэн псэлъэкӀе гумлокт (краснэвосток) элэкӀэ ъушъхьа сэлъэкӀэ (Ӏашъхъаруа): кхъуэвы псэлъэкӀэ апсуа псэлъэкӀэ ПсалъэкӀэхэр ятхыгъэмкӀи, псалъэзэхэгъувэкӀэмкӀ зэшъхьащокӀхэр. Абы пэмыкӀыу езыхэри тӀурытӀыу мэгуэчыжьхэ. Ауэ зэгуэрыӀуэныгъэмкӀэ гугъу яӀакъым лъэпкъхэм. Апхъазыбмрэ абазэбзэмрэ япэрей лъэхъэнэхэм зыуэ щытае ялъэтэ бзэшъэныгъэ-іазэгъуэхэм, VII-XII лъэхънэхэм зэхэкӀаху. БзэшъэныгъэӀазэгъуэхэм къушъхьа псэлъэкӀэр (Ӏашъхъаруа), нхъ зэримхъуэкӀауэ, апхъазыбзэм нэхъ игъунэгъу ялъытэр. Зэр гугъэхэмкӀэ Ӏашъхъаруахэ апхъаз-абзэ лъэпкъым (япэрем зыу щытам) тапантахэм яуж къыхэкӀыу ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ куэчын щыкіадзар. Абы шъхьакӀэ ябзэр апхъазыбзэм нэхъ ехьчу кӀалъытэр == Тхыбзэр == Абазэ тхыбзэр щызэфӀеувар 1932 гъэм, латин хьарыфкӀэ, 198 гъэм урыс хьарыфкӀэ зэрахъуэкіа: Last edited 6 yeas ago by YiFeBot

Source: data_perturbation
Perturbed_БэрэтӀинагъуэ

БэрэтӀинагъуэ (лат-бз. Mentha arvensis) - илъэс куэдкӀэ ъэкӀ удз лӀэужьыгъуэщ. БэрэтӀинэ лъэпкъэгъум щыщщ. = Теплър == И лъэгагъыр см 20-40- нос, ипкъгъуэплъыэ къыыщӀэладэхэр занщӀэу дкӀей. Тьэмпэ къыпизээр хуэхъурей щӀыкӀэщ, дзэ цӀкӀу яӀэщ. Гъэгъа пшэплъыфэ мащӀэхэр и щхьэкӀэм къыпедзэ бадзэуэгъуэм кыщыщӀэдзауэ фокадэм нэс. Удзым мэ дахэ къыкӀерех. КъэкӀыгъэм лъабжьэ кӀыхьхэр ещӀ. == КъыздэкӀыр == МэкъупӀэхэм, псыхъуэхэм, щӀыпӀэ псыӀэхэ, къухэм къыщыкӀыу ухузэ. == Къэгъэщхьэпегъуэр == Адыгэхэр куэд щӀауэ ироӀэзэ. КъэкӀыгъэм хэлъ дагъэр, эфирыр медицинэ, парфумеиэм къыщагъэщхьэпэ. == Тхылъэр == Хьэкън Б. Адыгэ къэкӀъэцӀэхэр. ТхлътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.

Source: data_perturbation
Perturbed_Азиэ

Азиэ - дунейм инэхъ ин лъэныъуэ, Еуропэм дэкӀыгъуэ Еурзиэ материку зэхохьахе. Иинагъыр - милыуан км² 43, 4 хуэдиз. Джылу иср - млыуан 3, 981 (2007гъэкіэ). == ШӀыпӀэмр гъунапкъэхэмрэ == НэхъыбэкӀэ къуэкӀыпӀэ лъэныкъум хэт (Чукот хы тӀыгу ныкъуэм щмыхъукӀэ), Экуаторым ишъхъэрэмкӀэ пэылъу. ЕуропемкӀэ игъунапкъэр Урал къушъхьахэмкӀэ къыщыкӀдзэри Мугоджарым, Эмба псыхъуэмкӀэ, Хы КаспиимкӀэ, Аракс псыхъуэмкӀэ, Хы ФӀыцӀэмрэ МраморномкӀэ яужкӀэ Ӏзэв Босфорымрэ Дарданеллэхэмрэ ирагъакӀуэ. АфрикэмАзиэр Суэц ӀшъхьамкӀэ пышъауэ щыт, Ищъхъэрэ Америкэм хэзэкӀы Беринг Ӏузэвым. Гъунапкъищ щыӀа пемыкӀху алтернэтиву щытхэ,хэкумэтх гъунапкъэм темыху: Гъунапкъэ А къыхэгъэкӀар - Урал къушъхьахэмкӀэ Урал псыхъуэмрэкӀэ ирокӀуэ Гъунапкъэ В къыхэгэкӀар - Гу-Манч губгъуэмкӀэ ирокӀуэ, Хы МыутӀэмкӀэ хыхьу яужкӀэ. Гъунапкэ С къыхэгъэкӀар - Къаукъаз ӀуашъхьахэмкӀэ ирокӀуэ. == Хэкумэтх == ИӀуфэхр Ишъхъэрэ Океаным, Индиэ кеаным, Шъэу Океаным Ӏулъхэ, абыхэм пмыкӀыу шӀыпӀэ курыт хыхэр Атлатик Океаным еуэ (Хы МыутӀэ, Хы ФіыцӀэ, ы Мрамр, ы Эгей, Хы Курыт). Пыхъуреуэ хэтхэр Хы Каспий, Хы Арал, Балхш пэмыкӀхэр джоуэ. Псыхъурей Байкалым дуней псом ипсыхъуреуэ хъуам псынпс ярытым нэхъри нэхъыбэ иӀыгъ; Байалым 20% дуней псом ипсынэпсыр ит. Хы ЛӀр дуней псом ишӀыпӀэ нэъ кууэ щыт (м. - 405 дуней хы нэхъри нэхъ лъахъчу щыт.) Азиэм иӀуфэр нэхыбэм занкӀыу ирокӀэ, хы тӀыгныкъуэ нэъ ину къыхэкӀхэр - Азиэ ЦӀыкӀу, Аравий,Индостан, КӀэрей, Камчаткэ, Чукоткэр, Таймыр... Азыэ Ӏуфэм нэх гънэгъу бгъэдэль хы тӀгу нэхъ инхэр (ондышхуэхэр, Новосибрхэр, Сахалин, Ишъхъэрэ ШӀыг, Тайуан, Филиппинхэр, Хайнан, ри-Лáнка, Японхэр). Зэхту зэрыхъур шӀыуэ милыуан 2 к². ===КъуэхьапӀэ Азиэ (Япэрыт зиэ) === Хиубдэхэ: Ипшъэ Къаукъаз, Иран, Ермэлы, АзиэцӀыкӀу къушъхьахэр, Аравий ха тӀыгуныкуэмрэ Леантымрэ, полтикамкӀэ лъэныкъуищ хеубыдэ - КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъур (Африкэм ер хэмыту), КъуэкӀыпӀэ урытыр, Къаукъаз КӀыбыр (Ипшъэ Къаукъаз) Къэралхэтхэр: === Ипшъэ Азиэ === Хиубыдэхэр: ндостан хы тӀыуныкъуэмрэ Гималай къушъхьахэмрэ, Шри-Лáнка хы тӀыумрэ пэмыкӀ нэхъ цӀыкӀу хэмрэ джоуэ Къэрал хтхэр: === Ипшъэ-КъуэкӀыпӀэ Азиэ === ИндоХъутэй хы тӀыгу ныкъуэр хеубыдэ, Малай хы тӀыгухэр дэкӀгъу Къэрал хэтхэр: === КъукӀыпӀэ Азиэ === Хиубыдэхэр: Урысейм - КуэкӀыпӀэ жыжьэр, Хъутейр, Тайуан ы тӀыгур, Япон хы тӀыгуэр, КӀэрей хы тӀыгу ныкъэр,Монголыр джоуэ. Ӏуфу хъуар Шъэху океанум Ӏулхэ, ишӀыпэхэр къшъхьа-губгъурэзэхэт, субтропкрэ, тропикхмрэ хиубыду. Къэрал хэтхэр: === Курыт Азиэ === ИшӀыӀэм инэхъыбр губгъуэгъуа иэ пшахъуалъу щыт. Къушъхьа Памирыр, Тан-Шаныр джуэ хеубыдэ, Туангубгъуэри хэту. Кърал хэтхэр: === Ишъхъэрэ Азиэ === Урысейм Сыбыр лъэныкъуэр псоуэ еубыдыр == Тхыдэр == Last edited 6 years ago by YiFeiBot

Source: data_perturbation
Perturbed_Къашыргъэшхуэ

Къашыргъэшх лат-бз. Accipiter gentilis) - къашыргъэ лъэпкъщ. == Теплъэр == Анэхэм я дамэ лъэныкъуэр см. 33,6-,5;хъур нэхъ цӀыкӀущ. ТхыцӀащхьэр щхъуэ-гъуэбжафэщ е щхъуэ-хужьыфэщ. Ныбэ щӀагъыр хужьыфэщ кусэщхъуэхэр зэпаракӀыу. Щхьэр нэхъ фӀцӀафэщ. == Здэпсэухмрэ шэнымрэ == Къаукъазым мылъэтжу щопсэу, абы нэмыщіу - Еуропем, Сыбырым Ищхъээ-КъухьэпӀэ Африкэм, Хъутейм, Ишъъэр Америкэм,нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми я мэзылъехэм. Абгъуэр жыгыщхьэм щащӀ, ар мызэмтӀэу ъагъэщхьэпэ. Къизышыр анэм изакъуэщ, махуэ 38-кӀэ теса нэужь. А зэаным а хъум егъашхэ шырхэри депӀ. Мы лӀэужьыгъуэр хуабжьу ещхьщ къашыргъащхъуэм, и теплъэкӀи, и хьэлщэнкӀи,щакӀуэнкӀи, зи мыувыӀэ, зэи зи ныэ из мыхъу, жыджэрагъ ин зыщӀэт, хьилагъэ зыдалъагъу сэущхьэшх лъэщрэ бзаджэрэ. Ди ӀэрыӀуатэм «Итырджы» жэуэ къыхощыж. == іусыр == КъеущэкӀу къуалэбзу, шэрыпӀ псэущхьэхэр. Унэ джэдкъазми тоуэ. == Тхылъхэ = Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск. 2007 гъ.

Source: data_perturbation
Perturbed_Жьэдзыуэ лъэпкъыр

Жьэдзыуэхэр (лат-бз. Pelecanus) - лъэхьэнцэ хэкӀыгъуэм и нэхъ пӀащэщ. Къуалэбзухэмящыщу нэхъ «зэхуэмыфӀэ-зэфӀэӀуащ» жыпӀэмэ ухэукъуэнкъым: пкъы уэндэгъухэщ, дамэхэр абръуэщ, лъэ кӀэщӀхэщ, пэ, пщэ кӀхьхэщ, пэ щӀагъым къыщіэтщ цышэ э къэп (дзыо). Псым бэуэ хэсми зыщӀагъэмбырыуэкъым, Ӏым хуиту ыокӀуэ, фӀыуэ мэлъатхэр. Анэмрэ хумрэ я гъащіэ псом зэгъусэщ. Шырэр цы ятемыту, нэхэр къэмыплъауэ джэдыкӀем ъощ. Лъэтеф щыхъур я ныжьыр махуэ 70-75 нэсмэ. Жьэдзыуэ лъэпкъыр зэрыхъур зы лъэпкъыгъуэщ, ліэужьыгъуэу 8 хохьер: Жьэдзыуэ Жьэдзыуэин ЖьэдзыуэцыкӀу Жьэдзыуэщхъуэ Pelecanus erythrorhynchos Pelecanus cospcillatus elecanus rufescens Peecanusthgus ЗдэщыӀэр щіыӀэ хуабэщ,  гъащӀэр быдэу хым, псыӀу инхэм, хыкъумхэм, бдзэжьей бэуэ здыхэсхэм, япхауэ. == Тылъхэ== Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: data_perturbation
Perturbed_Былътырыку

Былътырыку елэн (лат-бз.: Lynx lnx, ур-бз.: Рысь) - шэрыпӀ псэущхьэшхщ, джэдухэм шчыщщ. == Ӏэплъэпкъ == Еуразий еленыр, адрейелэнхэм нэхърэ нэхъ инщ, и кӀыхьагъыр см. 80 - 130, и ъэгагъыр см. 0. Елэныхъухэм я хьэлъагъыр кг. 18 - 30, лэнбзхэр нэхъыбэм кг. 1,1 мэхъухер. Япкъыр елэн псоми хъ кӀэщӀыу, къэрууфӀыу зэфӀэтщ. Лъакъуэхэр нщ - лъапэбгъуэуэ, цыбеу (щӀымахуэм уэсым кӀуцӀыримгъэх зекӀуэфу), итхькӀумэхэм кхъуакӀэ кӀыхьхэр тетщ. Ӏапэр кӀэщӀщ. Я фэр куэду зэщхьэщокӀ, здэпэу ъэныкъуэм елъытауэ - ъуэплъым къыщыщӀэдауэ псыфэм нэгъунэ, куэду иэ ащӀэу я щӀыбым, лъакъуэхэм,гъунэхэм и къуэлэнагъыр. Ныбафэм цы тетхэр нэхъ кӀыхьу,нэхъ щабэщ, ищӀыфэм хуэдэу Ӏувкъым, хужьу, фӀыцӀэри нэхъ мащӀэухэпхъау. Ипщэ лъэныкъуэмкӀэ щыпсохэм фэр нэхъ плъыжьщ, цыр нэхъ кӀэщӀщ, лъапхэр нэхъ ӀыкӀущ. Елэным и лэкъуаӀр джэду псом хуедэщ, ӀабжьанапӀэ къимыгъанэу. ЩызекӀуэкӀэ  кӀэбдз лъакъуэр япэрейм къигъэна лъэкъуапӀэм иригувэурэ ещыр. Елэн зытӀущ кӀуэмэ - яуж итхэр хуэзэу япэрейм къигэна лъэкъаупӀэхэм езыхэм я лъапэхэр ирагъувэурэ макӀуэхэ. == Здэпсхэр == Елэнхэр джэду лъэпкъу хъуам нэх иищхъэрэ-щӀыпӀэ щыпсоухэм ящыщ. Япэрей лэхъэнэхэм Еуропе псом дэнэ деи ыпсоуашч, XX лъэхъэнэхэм Еуропэ Курытымрэ, Еуропэ КуэхьэпӀэмрэ цӀыху щакӀуным къелакъым. Иджыпсту уышэу а лъэныкъуэхэм зэфӀагъэувэжхэ. == Зрпсохэр == Елным псей, уэздыгъей мэзӀувхер нехъ кӀасэу къыхех псэуну ауэ мэзкъуихэми, къущхьэхъуми щыпсэфынущ. Жыгхэм Ӏыуэ допщейр икӀи псым йос. Ишхын ирикъу щытм и щӀыпӀэм икӀкым, имыгуэтмэ куэшын щіедз. Жэщ-махуэм км. 0 фӀакӀыфыр. Ишхыным и нэхъыбэр тхьэкӀумэкӀыхь Ӏамэ, мэзджэдхэм ящыщ, дзыгъуэхэм, мащӀэу къекӀыгъэшх-шэрыпӀхэм (Мэзбжэнхэм, щыхьхэм... ), абы пэмыкӀыу унагъуэ хьэхэм-жэдухмщатеуи мэхъу, эзым бажэхэм уашххэм. Бажэхэр щыхузэфӀэкӀым гущӀэгъуншу еукӀ, зыкӀи хуэмыныкъуу щытми. ЩкӀуэн щежьер пшчыхьэщхьэщ. Гъуащу куэдым зэрагугъэм хуэду щытъым елэныр: жыгымкъепкӀэу иуд зэщакӀуэр, нхъыбэу егъэхъур зигъэпщкӀуурэ,кӀэсыкӀуӀыу яужкӀ лъеурэ (зы пкэгъуэм м. 4 ибгъуагъу) тоуэ. Зытеуэ псэущхьэм м. 60 - 80 хуэдиз яужь итыфыну, иужькӀэ и къэрур мэкӀуэд. Пеущхьэ сакъыу щыт щхьэкӀ елэныр цӀыхум Ӏейуэ ящышынэкъым. МэзӀэрысэхэм, жыгхадэхэм, мэз ихахм щыхыхьэ мэхъу, шхын щимыъуэтым къуажэхэм, къалэхэм дыхьэу мэхъу. == Зэрзэыхьахэр == Елэнхэм зэпыхьэнщыщӀадзэр мазаем - гъатэпэхэм елъэн псэущхьэ щэхухэр абы щыгъуэ ину кӀиин, гоун щӀадзэ зэрылъыхъу Елэыбзыр махуэ 63 - 70 псэф. Къилъхур нэхъыбэм 2 - 3 шыру; гъуэуэ къыхиххэр жыг кӀуриям илъабжьэ, кумб, бгъуэнщӀагъ. Шрхэр хъури бзыи зэхэт япӀхэ. Япэрй зэпыхьегъуэр къэмы щыкӀэ быныр анэ-адэм ядэщӀыгъуу мэщакӀуэхэ. ЩызэфӀэувэхэр мазэ 21 бзыхэр, мазэ 33хъухэр. Къагъащэр лъэс 15 - 20.

Source: data_perturbation