AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Азгъэхэр

Азгъэхэр (аз-бз. аҧсуа) - адыгэ-азгъэ бзэ гупым щыщ лъэпкъ, Къаукъазым и зы лъэпкъ. Бжыгъэр - ~ 185 - 250 мин цӀыху. Здэпсохэр: Азгъейм - 94 606 (2003), Урысей - 11 366 (2002), Тырку - 39 - 100 мин. Кавказ автохтон цӀыф лъэпкъ. Ежьхэр апсуакӀэ зэджэжьых. ПчъагъэмкӀэ мин 93-рэм къехъух, янахьыбэ Азгъэм щэпсэу, ащыщхэр Россием, Тыркуем, Сирием, Иорданием исых. Азгъэбзэр адыгэ-азгъэ къудамэу иберэ-кавказ бзэ унагъом хахьэрэм, азгъэ къудамэм щыщ. Азгъэбзэр диалектитӀоу зэтеутыжьыгъ: зыр - абжуй гущыӀакӀ, арэу alo азгъэ литературабзэм лъапсэу фэхъугъэр, адрэр - бзыбэ диалект. ТхакӀэу яӀэм ылъапсэр урыс графикэр ары. Азыныкъо православ диным рэлажьэ, азыныкъо быслъымэн суннит диныр алэжьы, адыреихэр езы азгъэ лъэпкъ диным итщ. Азгъэхэр адыгэмэ афэдэкъабзэу ижърэ дэдэм щегъэжьагъэу хы ШӀуцӀэм итыгъэкъокӀыпӀэ Ӏулъэшъогъэ шӀыналъэхэм ащэпсэух. ШӀэныгъэлэжьхэм янахьыбэм зэраӀорэмкӀэ, хьалэмэт дэдэу гъэпсыгъэ ижърэ Мыекъопэ культурэмрэ зыфэдэ къэгъотыгъое испунэхэу дольменкӀэ заджэхэрэм къяшӀэкӀыгъэ культурэмрэ япхыгъэ саугъэтхэр бэрэ азгъэ шӀыналъэм уапэ къыщефэх. Азгъэхэм ялъэпкъ лъэпсэ зэхэуцон чыжьэу къыщежьэ. Ар зэпхыгъэу хъурэр адыгэхэр къызтекӀыгъэ синдо-меотхэм апэблэгъэгъэ абсилхэмрэ абазгхэмрэ пӀомэ ухэукъощтэп. Лъэпкъ зэхэуцоныр я 8-рэ лӀэшӀэгъухэм адэжь щеухы. Ащ дэжьыр ары абхъаз къэралыгъори гъэпсыгъэ зыхъурэр (я 8-рэ лӀэшӀэгъум икӀэуххэм). Я II-рэ Лион пачъыхьэм изэман Азгъэ къэралыгъом инэу зеушъомбгъу, тетыгъошхуи иӀэу мэхъу. Я I0-рэ лӀэшӀэгъум грузин пачъыхьэхэмрэ абхъазыпщхэмрэ дэкӀон-къэзэрэщэнэу къахэхьагъэм къыхэкӀкӀэ, зы къэралыгъо зашӀыжьы. Я I3-I5-рэ лӀэшӀэгъухэм Азгъэм шъхьафы зешӀыжьы. Ау ащ ыужми ар гупсэфыгъэп - зэо зэпымыужьхэм ахэтыгъ, бэрэ язэуагъ Византием, Ираным, Тыркуем. Ащ фэдиз зэманым абхъазхэмрэ адыгэхэмрэ азыфагу илъ блэгъэныгъэр зэпыугъэ хъугъэп, зэдэӀэпыӀэжьхэу, зэхахьэхэу къахьы. I8I0-рэ илъэсым Урыс къэралыгъом хэхьагъэхэ нахь мышӀэми, ащыщыбэхэр адыгэхэм ягъусэхэу бэрэ пачъыхьэгъум ебэных, ыужым мэхьаджыр хьазабри адыгэмэ адагощы. Джы къызынэсыгъэми абхъазхэр адыгэмэ ягъусэу Тыркуем, Иорданием, Сирием ащэпсэух. 192I-рэ илъэсым Азгъэр Хъырцейм федеративнэ зэфыщытыкӀэ дыриӀэу Социалистическэ Республикэ мэхъу. Ау I93I-рэ илъэсым Азгъэр Хъырцейм хатэкъожьы. 1992-рэ илъэсым шъхьафитныгъэ заом ыуж икӀэрыкӀэу республикэ мэхъужьы. Бзэр - азгъэбзэ. Диныр - мыслъымэн-суннитхэр, чырыстэнхэр, азгъэдин. == Тхыгъэхэр == Инал-ипа Ш. Д. Абхазы. Сухуми, 1965. (урыс.) Хашба М. Абхазские народные музыкальные инструменты. Сухуми, 1967. (урыс.) Хашба М. Жанры абхазской народной музыки. Сухуми, 1983. (урыс.) Hewitt B.G. (ed.). The Abkhazians. A Handbook. London: Curzon Press, 1999. (индж.) Абхазы // Сибирь. Атлас Азиатской России. - М.: Топ-книга, Феория, Дизайн. Информация. Картография, 2007. - 664 с. - ISBN 5-287-00413-3 (урыс.) Абхазы // Народы России. Атлас культур и религий. - М.: Дизайн. Информация. Картография, 2010. - 320 с. - ISBN 978-5-287-00718-8 (урыс.) == Гулъытыгъуэ == Last edited 6 years ago by YiFeiBot

Source: original
Былътырыку

Былътырыку, елэн (лат-бз.: Lynx lynx, ур-бз.: Рысь) - шэрыпӀ псэущхьэшхщ, джэдухэм щыщщ. == Ӏэплъэпкъ == Еуразий елэныр, адрей елэнхэм нэхърэ нэхъ инщ, и кӀыхьагъыр см. 80 - 130, и лъэгагъыр см. 70. Елэныхъухэм я хьэлъагъыр кг. 18 - 30, елэныбзхэр нэхъыбэм кг. 18,1 мэхъухэр. Япкъыр елэн псоми нэхъ кӀэщӀыу, къэрууфӀыу зэфӀэтщ. Лъакъуэхэр инщ - лъапэ бгъуэуэ, цыбэу (щӀымахуэм уэсым кӀуэцӀыримгъэху зекӀуэфу), итхьэкӀумэхэм кхъуакӀэ кӀыхьхэр тетщ. КӀапэр кӀэщӀщ. Я фэр куэду зэщхьэщокӀ, здэпсэу лъэныкъуэм елъытауэ - гъуэплъым къыщыщӀэдзауэ псыфэм нэгъунэ, куэду иэ мащӀэу я щӀыбым, лъакъуэхэм, гъунэхэм и къуэлэнагъыр. Ныбафэм цы тетхэр нэхъ кӀыхьу, нэхъ щабэщ, ищӀыфэм хуэдэу Ӏувкъым, хужьу, фӀыцӀэри нэхъ мащӀэу хэпхъауэ. Ипщэ лъэныкъуэмкӀэ щыпсохэм яфэр нэхъ плъыжьщ, цыр нэхъ кӀэщӀщ, лъапэхэр нэхъ цӀыкӀущ. Елэным и лъэкъуапӀэр джэду псом хуэдэщ, ӀабжьанапӀэ къимыгъанэу. ЩызекӀуэкӀэ и кӀэбдз лъакъуэр япэрейм къигъэна лъэкъуапӀэм иригъэувэурэ ещыр. Елэн зытӀущ кӀуэмэ - яуж итхэр хуэзэу япэрейм къигъэна лъэкъаупӀэхэм езыхэм я лъапэхэр ирагъэувэурэ макӀуэхэ. == Здэпсохэр == Елэнхэр джэду лъэпкъу хъуам нэхъ иищхъэрэ-щӀыпӀэ щыпсоухэм ящыщ. Япэрей лъэхъэнэхэм Еуропэ псом дэнэ деи щыпсоуащ, XX лъэхъэнэхэм Еуропэ Курытымрэ, Еуропэ КъуэхьэпӀэмрэ цӀыху щакӀуэным къелакъым. Иджыпсту узыншэу а лъэныкъуэхэм зэфӀагъэувэжхэ. == Зэрыпсохэр == Елэным псей, уэздыгъей мэзӀувхэр нэхъ кӀасэу къыхех псэуну ауэ мэзкъуихэми, къущхьэхъуми щыпсэуфынущ. Жыгхэм фӀыуэ допщейр икӀи псым йос. Ишхын ирикъу щытмэ и щӀыпӀэм икӀкъым, имыгъуэтмэ куэшын щӀедзэ. Жэщ-махуэм км. 30 фӀакӀыфыр. Ишхыным и нэхъыбэр тхьэкӀумэкӀыхь Ӏамэ, мэзджэдхэм ящыщ, дзыгъуэхэм, мащӀэу къэкӀыгъэшх-шэрыпӀхэм (Мэзбжэнхэм, щыхьхэм... ), абы пэмыкӀыу унагъуэ хьэхэм-джэдухэм щатеуи мэхъу, мэзым бажэхэм уашхэхэм. Бажэхэр щыхузэфӀэкӀым гущӀэгъуншу еукӀ, зыкӀи хуэмыныкъуу щытми. ЩакӀуэн щежьэр пщыхьэщхьэщ. Гъуащу куэдым зэрагугъэм хуэду щыткъым елэныр: жыгым къепкӀэу иубыду зэщакӀуэр, нэхъыбэу егъэхъур зигъэпщкӀуурэ, кӀэсыкӀукӀыу яужкӀэ лъеурэ (зы пкӀэгъуэм м. 4 ибгъуагъу) тоуэ. Зытеуэ псэущхьэм м. 60 - 80 хуэдиз яужь итыфыну, иужькӀэ и къэрур мэкӀуэд. Псэущхьэ сакъыу щыт щхьэкӀэ елэныр цӀыхум Ӏейуэ ящышынэкъым. МэзӀэрысэхэм, жыгхадэхэм, мэз ихахэм щыхыхьэ мэхъу, шхын щимыгъуэтым къуажэхэм, къалэхэм дыхьэуи мэхъу. == Зэрзэпыхьахэр == Елэнхэм зэпыхьэн щыщӀадзэр мазаем - гъатхэпэхэм елъэн псэущхьэ щэхухэр абы щыгъуэ ину кӀиин, гоун щӀадзэ зэрылъыхъу. Елэныбзыр махуэ 63 - 70 псэф. Къилъхур нэхъыбэм 2 - 3 шыру; гъуэуэ къыхиххэр жыг кӀуриям илъабжьэ, кумб, бгъуэнщӀагъ. Шырхэр хъури бзыри зэхэту япӀхэ. Япэрей зэпыхьэгъуэр къэмыс щыкӀэ быныр анэ-адэм ядэщӀыгъуу мэщакӀуэхэ. ЩызэфӀэувэхэр мазэ 21 бзыхэр, мазэ 33 хъухэр. Къагъащэр илъэс 15 - 20.

Source: original
Нало Заур

Нало Заур, Мыхьэмэт и къуэ - адыгэ тхакӀуэ, усакӀуэ, еджагъэшхуэ, жылагъуэ лэжьакӀуэ. Филологие щӀэныгъэхэм я кандидат, «КъБР-м щӀэныгъэмкӀэ щӀыхь зиӀэ и лэжьакӀуэ», «Абхъаз Республикэм культурэмкӀэ щӀыхь зиӀэ и лэжьакӀуэ» цӀэ лъапӀэхэр зиӀэ, КъБАССР-м и Совет Нэхъыщхьэм и депутату, жылагъуэ зэгухьэныгъэхэм я тхьэмадэу щытащ. == Биографиэ == Нало Заур 1928 гъэм Хьэтуей къуажэ къыщалъхуащ. 1952 гъэм Къэбэрдей пединститутыр къиухри, щригъэджэн щӀидзащ. 1954 гъэм щыщӀэдзауэ КъБР-м щӀэныгъэхутэ иджы гуманитар къэхутэныгъэхэмкӀэ и институтым щылэжьащ. Усэ тхылъ зыбжанэм, новеллэ тхылъым, повестым, рассказхэм, адыгэ культурэм и тхыдэм пыщӀа къэхутэныгъэ тхылъхэм, статья щхьэхуэ куэдым я авторщ. И усэхэр, нэгъуэщӀ литературэ лэжьыгъэхэр дунйем къытохьэ 1948 гъэ лъандэрэ. Ахэр щызэхуэхьэсащ «Бзухэм я бзэм» (1959), «Аслъэныкъуэ» (1967), «Усэхэр» (1973), «Дыгъэеджэ» (1976) тхылъхэм, нэгъуэщӀхэми. == Тхыгъэхэр == «Послевоенная кабардинская поэзия», 3.М. Налоев, Нальчик: «Эльбрус», 1970 «Из истории культуры адыгов», 3.М. Налоев, Нальчик: «Эльбрус», 1978 «Культура и быт адыгов. Выпуск III», 3.М. Налоев, Майкоп: АдНИИЭЯЛИ, 1980 «Этюды по истории культуры адыгов», 3.М. Налоев, Нальчик: «Эльбрус», 1985 «Институт джегуако», 3.М. Налоев, Нальчик: ООО «Тетраграф», 2011 (ISBN 978-5-905288-23-4) == ТехьэпӀэхэр == Нало Заур Агънокъуэ Лашэ теухуауэ Нало Заур Сайт Фонда черкесской культуры «Адыги» имени Ю. Х. Калмыкова: Не стало Заура Налоева (урыс.)

Source: original
Мэзджэд лъэпкъ къуэдзэр

Мэзджэд лъэпкъ къуэдзэр (лат-бз. Phasianinae) - джэд теплъэ хэкӀыгъуэм щыщ лъэпкъ къуэдзэ. == ЗэхэгъэкӀыгъэр == Afropavo Argusianus Catreus Мэзджэдщхьэтумэхэр (Chrysolophus) Crossoptilon Gallus Ithaginis Lophophorus Lophophorus impejanus Lophophorus lhuysii Lophophorus sclateri Lophura Дыщэджэд (Pavo) Мэзджэдхэр (Phasianus) Polyplectron Pucrasia Rheinardia Syrmaticus Tragopan == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Аустралиэ

Аустралиэ Зэгуэт (ин-бз. Commonwealth of Australia; урбз. Австралийский Союз), Аустралиэ (ин-бз. Australia, лат-бз. къыхокӀ псалъэр austrālis "ипшъэ") - ШӀыгум ипшъэ лъэныкъуэм хэт къэрал, Аустралиэ континентымрэ Тасман хы тӀыгумрэ еубыд. Дунейм и инагъымкӀэ еханэ. Ишъхъэрэ лъэныкъуэмкӀэ - КъуэкӀыпӀэ Тиморыморыр, Индонезиэ, Папуа Гуинеэ КӀэ джоуэ хэтхэ, ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ - Вануату, Каледониэ КӀэ, Соломон хы тӀыгухэр джоуэ хэт, ипшъэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм - Зеландиэ КӀэр хэт. Къалэ Ӏаташъхьар Канберра. == Тхыдэр == Ядэдыду цӀыху щыпсоуахэр Аустралиэм абэригенхэра, мин 42 илъэскӀэ узэӀабэкӀыжьмэ ихьахэ а шӀыгум. Еуропэм щыщу япэреуэ Аустралиэр къэзгъуэтар Биллем Янсзон, 1606 гъэм, ЩӀылъабжьэхэрм щыщ. 1770 гъэм иӀуфэхэм, кхъухь "Индеворым" ису, Джеймс Кукыр Ӏохьар. Аустралиэм и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэр Британым еуэ траӀуэ. 26 щӀышылэм 1788 гъэм япэрей колониэ яшъыр - Уэлс Ипшъэ КӀэ. Джылэ дэсыр зэрыхэхъум хуэдурэ XIX лъэхъэнэм, Аустралиэм ишӀыпӀэм иджыри колониэ тхуы яшъыр, шхьадж езым иӀаташъхьа пэштыхьым еуэ иӀу. 1 щӀышылэм 1901 гъэм а колониэ хыр федерациэ мэхъухэр, Аустралиэ Зэгуэтыр яшъу. === Джылэр === 2007 гъэмкӀэ Аустралиэм джылу дэсыр: 20 001 546. Калъэ нэхъ инхэмрэ джылу дэсымрэ: Канбера - 333 940 Сидней - 4 284 379 Мелбурн - 3 806 092 Брисбен - 1 945 639 Перт - 1 507 000 Аделаида - 1 138 800 == Бзэр == Кэралым ибзэ Ӏаташъхьар инджылыбзэ ауэ еуропэ инджылыбзэмрэ аустралиэ инджылыбзэмрэ япсэлъэкӀэр зэшъхьащокӀыр

Source: original
Уэсхьэгуагуэ

Уэсхьэгуагуэ (лат-бз. Eremophila alpestris) - бзухьэгуагуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == Адрей и лъэпкъэгъухэм яхуэмыдэу бжьакъуэ цӀыкӀухэм ещхьу, и щхьэщыгубгъухэм цы пхьашэ кӀыхьхэр тетщ. ЩхьэщӀыбыр, пщэ щӀыбыр плъыфэ-щхъуэщ; тхыцӀэр - пщахъуэ-гъуабжафэщ; жьэгъур - хужьщ, е гъуэжь-фагъуэщ; ныбэ щӀагъыр хужьщ; джабэхэм щхъуэ-хужьыфэ, е гъуабжафэ къащӀоуэ. == Здэпсэухэр == Щогъуалъхьэ - къущхьэхъупӀэ лъагэхэм, бгылъэ псыхъуэхэм, шыгъу, мывэ кӀэщхъ къызэбэкӀ губгъуэ тафэхэм, тундрэм. Абгъуэр - кумб-лъэмбхэм, кхъандзэгъухэм, мывэхэм, ягъэпщкӀу. == Ӏусыр == Ӏусым хохьэ нэщӀэпкӀэхэр, гъудэбадзэхэр, абыхэм я хупс, псыӀуфэ хьэпщхупщхэр, бжьыхьэм - удз жылэ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Марлен Дитрих

Марлен Дитрих (джэр-бз. Marlene Dietrich, 1901 дыгъэгъазэм и 27 - 1992 нэкъыгъэм и 6) - Джэрмэнымрэ АШЗ-мрэ щыщ киноартистрэ уэрэджыӀэкӀуэрэ. == Гъашъэм и тхыдэр == Берлин идежь къэхъау. Япэрей дунейпсо зауэм яуж мэкъамэм хуэджэт, яужым артист школ Рейнхардтым кӀэхьа. 1922 гъэм эпизод джэгухэм хэт театырым. 1928 гъэм Дитрихым уэрэд третхэ ансамбылым дэкӀыгъу «Ар жьым хэлъу къырехьэкӀ». 1930 мазаем «Парамаунт» фирмэм и контракт кӀетхэ, артистыр Джэрмэным докӀыр. Дунейпсом къыщацӀыхур Голливудым идежь кинохэм зтриха яуж - «Диавол - ар бзылъхугъэ» (The Devil ist a Woman) 1935 гъэ. Марлен Дитрихыр артист нэхъ лъапӀэхэм ящыщ хъуа, кино 1930-хэм трахахэр гурыхьыгъу щымыта шъхьэкӀи. Марлен Дитрихыр негатив Ӏэуэ хуэплът Джэрмэным и нацизм режимым. 1939 гъэм артистыр Еуропэм къыгъэзэжьа, вестерн «Дестри аргуэру шууэ» зтрихауэ 1939 гъэм. ЕтӀоанэ дунейпсо зауэм яуж артистым и кариерэр аргуэру бэлыхь мэхъур. ИкӀэм зыхэта кинор 1961 гъэм траха. Яужым нэхъыбу театырхэм щоджэгу Дитрих. 1979 гъэм артистым и шхужьыр екъутэ сценэм мэджалэри. Артист кариерэр сбым зэпеудыр. 13 илъэс къэнэжьахэр и гъашъэм Марлен Дитрих Париж дэт и унэм ихьа, 1992 гъэм накъыгъэм и 6 и псэр хэкӀа, гумрэ жъэжъеймрэ я лэжьыгъэр зэӀыхьауэ. == ЩӀыхьхэр == Президентым и ордер Хуитыныгъэ == Ссылки == Официал сайт НапэкӀуэцӀ IMDB.com идежь НапэкӀуэцӀ Kino-Teatr.ru идежь

Source: original
Къазмакъей

Къазмакъей (лат-бз.: Hippophaë rhamnoides, ур-бз.: облепиха) - пабжъэ иэ жыг къэкӀыгъэ. Еуразиэм икурыт лъэныкъуэхэм къыщокӀ. == ЗэрзэфӀэтыр == Жэпкъ бжыгъу зэфӀэт, тхьампэпыху пабжъэ; зэзэмызэкӀэ, макӀыу жыгу мэкӀыр. Илъэгагъыр иныкъуэм м. 1 - 3 иэ м. 3 - 6, макӀыу м. 15 щынэс мэхъу, ипкӀашъхьар псыфу щыт, банэ кӀыхьу пыту. Къудамэхэм, гъэчхэм жыгым ипкӀахьар хъуреуэ иэ памцӀу иэ бгъуэуэ щыт. Илъабжъэр шӀыфэм игъунэгъу щыт, см. 40 мы нэхъ кууэ, бгъуэуэ зэкӀэкӀыу. Тхьампэхэр зэрызу, иэ зэпэщылъу къытокӀэхэ. ИшъхьамкӀэ псыфэ-удзыфу икӀагъымкӀэ гъуэплъ-псыфу иэ гъуэжь-псыфу; хужьу. МэракӀуэхэр хъуреуэ щытхэ гъуэжьху иэ хуэплъыжьыфу, псы куэду якӀэту, гуашӀыу, мэ къадихьаху. КумкӀэр хуэхъуреуэ, кӀыхьу щыт, нэхъыбэм фӀыцӀу, лыду. == КъыздэкӀыр == Мы Ӏарысэ къэкӀыгъу здэкӀыр Еуропэ (Къаукъазыр хэту), КъуэхьапӀэ, Курыт Азиэм, Монголым, Китайм, Пакистаным, Индиэм. Урысейм идежь къыздэкӀыр еуропей лъэныкъуэм ( Ишъхъэрэ Къаукъазыр хэту ), КъуэхьапӀэ, КъуэкӀыпӀэ Сыбырым, Алтайм. Куэду жыг-хадэхэм къагъэкӀыр, Урысейм цӀэрыӀу къалъыта.

Source: original
Пэкъыу

Пэкъыу (лат-бз. Loxia curvirostra) - бзупэгъум лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == Теплъэр плъыфэ-лыдщ, дамащхьэхэм гъуабжэ къащӀэуэу. ТхьэкӀумэцхэр, дамэхэр, кӀэр - гъуабжэщ. Анэхэм я теплъэм щхъуэ-удзыфэ йобэкӀ. Пэкъыухэм я пэ кӀапэр гъэшауэ зэблэдзащ == Здэпсэухэр == Щопсэу Еуропэм, Азиэм, Ишъхъэрэ Америкэм, Ищхъэрэ-КъуэкӀыпӀэ Африкэм я кхъуакӀэ мэзхэм, нэхъыбэу псей здэкуэдхэм. Ищхъэрэ Къаукъазым щымащӀэщ, ауэ лъэтэжкъым, куэдрэ мэӀэпхъуэ. Абгъуэр лъагэу Ӏэтауэ къудамэ Ӏувхэм щащӀ, нэхъыбэм псейхэм я щхьэхэм. == Ӏусыр == Адрей къуалэбзу лӀэужьыгъуэхэм къагуэкӀыу пэкъыухэм я гъуэлъхьэгъуэр Ӏусым елъытауэ ягъэӀэпхъуэ. ЩыкӀэцӀ щыӀэщ бжьыхьэми, уеблэмэ щӀымахуэми (а зэманым псейми уэздыгъейми я шыкӀуртӀымхэр куэду ягъуэт). == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
ӀуащхьэмахуэцӀыкӀу

ӀуащхьэмахуэцӀыкӀу (урбз. Казбек, хъыр-бз. მყინვარწვერი) - Урысеймрэ Хъырцеймрэ я гъунапкъэм тет уащхьэщ. И лъэгагъыр м. 5, 033 мэхъу. == И цӀэр == Къущхьэ лъэпкъ бжыгъэм цӀэ яӀэ Ӏуащхьэм теухуауэ, урыс цӀэ Казбек-ыр къызтекӀар, къуэ дэкӀыпӀэм деж XIX лӀэщӀыгъуэм и щӀэдзэгъуэм къуажэ щытам пщы дэсым и цӀэтэр Къази, Къэзи-м Бэч (пщы) пагъувэри къуажэми, Ӏуащхьэми а цӀэр урысхэм траӀуа хъуащ. ХъырцыбзэмкӀэ Ӏуащхьэм и цӀэр მყინვარწვერი адыгэбзэкӀэ зэбдзэкӀмэ Мылыщхьэ е Мылщыгущ зэрыхъунур. == Тхыдэр == ӀуащхьэмахуэцӀыкӀу и лъапэм деж щӀэт къуажэ Степанцминдар, япэм, XIX лӀэщӀыгъуэм ипэм нэс Джылэхъстэнхэ я ӀэнатӀэгъуэм щӀэтт, пщы Къазий еуэ, къуэм дэкӀ гъуогу Хъырцей пщыгъуэхэм пхырыкӀыр зэрагъэзахуэу.

Source: original
Джэдкусэ

Джэдкусэ (лат-бз. Burhinus oedicnemus) - джэдкусэ лъэпкъщ.Тхьэрыкуъэм нэхърэ нэхъ инщ, щӀылъэрыгъуалъхьэщ. Лъакъуэ кӀыхьщ, щхьэшхуэ-нэшхуэщ, пэ кӀэщӀ быдэщ. ТхыцӀэр пшахъуэ-щхъуафэщ, кусэ фӀыцӀэхэр ирикӀуэу. Дамэ гуэлъым ӀупщӀу ирокӀуэкӀ хужь кусэшхуэ. Ныбэ щӀагъыр хужьыфэщ, и бгъухэмрэ хулъащхьэмрэ кусэ Ӏузэ фӀыцӀэхэр хэлъщ. Пэр гъуэжь-удзыфэщ, пэнцӀывыр фӀыцӀэщ. Нэхъыбэм щопсэу къум гъубгъуэхэм, мэз лъапэ гъущэхэм - Ипщэ Еуропэм, Ищхъэрэ Африкэм, Ипщэ, КъухьэпӀэ Азиэм. Урысейм къыщизыш джэдкусэхэр щӀымахуэм мэлъэтэж Ипщэ Хьэрыпеймрэ КъуэкӀыпӀэ Африкэмрэ. Абгъуэ щищӀкъым, занщӀэу щӀыгум щокӀэцӀ, е пшахъуэм дей кумб мащӀэм. Зэ гъуэлъыгъуэр джэдыкӀитӀщы нэхъыбэ хъукъым. Ӏусым хохьэ бадзэ, цӀыв, хьэндырабгъуэ, хьэмблу, шындырхъуо, дзыгъуэ цӀыкӀухэр. ЛӀэщӀыгъуэ кӀуам псэуа къэхутакӀуэхэу Динник, Сатунин сымэ щхьэхуэщхьэхуэу зэратхамкӀэ, джэдкусэр щогъуалъхьэ Къаукъазум и къум щӀыпӀэхэмрэ тафэхэмрэ. Молэмусэ Хь. зэрыгугъэу щытамкӀэ - Тэрч-Гум уэхым. Черкесск и ипщэ лъэныкъуэ мэзкусэ гъунэм 1981-рэм фокӀадэм и 3-м тхакӀуэ Дыгъужь Къурмэн къыщыпэщӀэхуащ джэдкусэ и лъакъуэ къутауэ мылъэтэжыфу. == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Шапсыгъэбзэ

Шапсыгъэбзэр (ин-бз. :Shapsug Adyghe dialect) - адыгэхэм и зы бзэ. Шапсыгъэбзэр Шапсыгъ Адыгэхэр Адыгэбзэу зэрэгущаӀэхэрэр. == Шапсыгъэбзэхэр == Шапсыгъабзэ Шапсыгъэ шху (Шапсыгъэмэ ячӀыгужъ ыпшӀэ) КӀэмгуе-шапсыгъ (Шапсыгъэмэ ячӀыгужърэ КӀэмгуемэ ячӀыгужърэ языфагу) Шапсыгъэ-цӀыкӀу (Шапсыгъэмэ ячӀыгужъ ычӀэгъ, Хы ШӀуцӀэм идэжь) Кфар Камэм ишапсыгъэбзэ ХьакӀуцубзэ == Хьарыфмэ ямакъэхэр == ШапсыгъэбзэкӀэ шыӀ хьарыф "сӀ" [sʼ] ыкӀи хьарыф "чъу" [t͡ʃʷ] адрэ АдыгэбзэхэмкӀэ ахэр цӀ [t͡sʼ] ыкӀи цу [t͡sʷ]. ШапсыгъэбзэмкӀи шыӀ хьарыф "цӀ" [t͡sʼ] мыфэдэ гущыӀэхэмкӀэ : цӀыфы, цӀапӀэ ыкӀи цӀашъутэ. Шапсыгъэ сӀ [sʼ] ↔ цӀ [t͡sʼ] Адрэ Адыгэбзэхэр : ШапсыгъэбзэкӀэ шыӀэх хьарыф "гь" [ɡʲ], "кь" [kʲ] ыкӀи "кӀь" [kʲʼ] адрэ АдыгэбзэхэмкӀэ ахэр хъугъэх "дж" [d͡ʒ], "ч" [t͡ʃ] ыкӀи "кӀ" [t͡ʃʼ]. Шапсыгъэбзэм иӀэх хьарыф "дж" , "ч" ыкӀи "кӀ" мыфэдэ гущыӀэхэмкӀэ : чэмы, джэмышх ыкӀи кӀалэ. Шапсыгъ гь [ɡʲ] хъугъэ дж [d͡ʒ] Адрэ АдыгэбзэхэмкӀэ : Шапсыгъ кь [kʲ] хъугъэ ч [t͡ʃ] Адрэ АдыгэбзэхэмкӀэ : Шапсыгъ кӀь [kʲʼ] хъугъэ кӀ [t͡ʃʼ] Адрэ АдыгэбзэхэмкӀэ : Хьэрыф чъ ыкӀи чӀ хъугъэх ч ыкӀи кӀ ШапсыгъэбзэмкӀэ. КӀэмыгуй чъ [ʈʂ] хъугъэ ч [t͡ʃ] ШапсыгъэбзэмкӀэ : КӀэмыгуй чӀ [ʈʂʼ] хъугъэ кӀ [t͡ʃʼ] ШапсыгъэмбзэмкӀэ : ШапсыгъэбзэмкӀэ зыгорэ гушыӀахэмкӀэ мыкӀодых н [n], м [m] ыкӀи р [r] хьарыфхэр. Хьарыф м [m] мэкӀоды ипэу итымэ б [b], п [p], пӀ [pʼ] : Хьарыф н [n] мэкӀоды ипэу итымэ дж [d͡ʒ], ч [t͡ʃ], кӀ [t͡ʃʼ] ыкӀи д [d], т [t], тӀ [tʼ] : Хьарыф р [r] мэкӀоды ипэу итымэ т [t] : == Бзэхабзэ зэнымкӀырхэр == Шапсыгъ -мгьэ (-mɡʲa) я -гьэ (-gʲa) ↔ Адрэ АдыгэбзэхэмкӀэ -мкӀэ (-mt͡ʃa) я -кӀэ (-t͡ʃa). Шапсыгъ : КӀалэр Адыгэбзэгьэ мэгущаӀэ ↔ КӀэмгуебзэ : КӀалэр АдыгэбзэкӀэ мэгущаӀэ Шапсыгъ : Къэлэмымгьэ сэтхэ ↔ КӀэмгуебзэ : КъэлэмымкӀэ сэтхэ == Текст == Саусырыкъо гъэжъо чылапхъэр натымэ къызэрафихыжьыгъагъэр: Натыхэр гъэжъо шӀэным пылъыгъэх. Гъэжъо шӀэным пылъымэ анахьыжъэу щытыгъэр Тхьагъэлыгь арыгъэ... - ЫсӀэ къышъуиӀуагъэба? - ыӀуи Сэтэнае натымэ къяупкӀыгъ... -Емынэжъ иунэ тэ щыӀ? - аӀуи натхэр кӀэупкӀагъэх.

Source: original
Геометрическэ пкъыгъуэ

Геометрическэ пкъыгъуэ (фигурэ) - зи гъунапкьэр линиекӀэ къэухъуреихьа гущӀыӀу захуэм и Ӏыхьэ; хэхауэ зы щылъыкӀэ гуэр зиӀэ точкэ зыбжанэ, линие зыбжанэ, е гущӀыӀу зыбжанэ (псалъэм папщӀэкӀэ, круг, плӀанэпэ, пирамидэ н. къ.). == Литературэ == Геометрие, япэ Ӏыхьэ, планиметрие. Илъэсибл школхэмрэ курыт школхэмрэ я 6-9-нэ классхэм папщӀэ учебник. А. П. Киселёв. Къэбэрдей тхылъ тедзапӀэ. Налшык - 1954.

Source: original
Ишхъэрэ Ӏэсетиэ

Республикэ Ищхъэрэ Ӏэсетиэ (ос-бз. Республикæ Цӕгат Ирыстон-Алани, урбз. Республика Северная Осетия-Алания) - Урысей Федерацэм хыхьэ республикэ. Къалэ нэхъышъхьэр Тэрч-къалэ. == Хэкумэтх == Ищхъэрэ Ӏэсетиэр Ищхъэрэ Къаукъазым хэт и гъунапкъхэр: къуэхьэпӀэм - Къэбэрдей-Балъкъэрым Ӏохьэ, Ищхъэрэ - Ставропол къэралым, къуэкӀыпӀэм - Ингушымрэ Мычгышымрэ, ипшъэм - Курджымрэ ныкъуэ къэлъытэ Ипщэ Осетиэмрэ. Къэралым и шӀыпӀэр 7987 км² мэхъур. ШӀыр - ишъхъэрэмкӀэ губгъу щыт, ипшъэмкӀэ - къуэкӀэбгыкӀэ. Хьэуар - курыт-континенту щыт, курыт температурэр щӀышылэм - −5° С, мэкъуауэгъуэм - +24° С, къэхыр - 400-500 мм гъэм. Къэралым и шӀым сэбэпыгъуэ куэдхэр хэлъ - джэз, дыжьын, известняк, пэмыкӀхэр джоуэ. Псы нэхъ инхэр - Тэрч, Фиагдон, Ардон, Гизелдон, Урыху. == Тхыдэр == Лъэхъэнэ курытхэм Ищхъэрэ Ӏэсетиэр къэрал Аланиэм хэхьэт. Монгол пхырыкӀыгъуэм яуж 1238-1239 гъэхэм Аланиэр къэрал хуэду хэкӀуэда, и джылэр къушъхьэхэм дэкӀахэ захъуму. 1774 гъэм Ӏэсетиэр Урысей империэм хохьэ. 1784 гъэм Дариял къуэм и гъунэгъу быдапӀэ Тэрч-къалэ халъхьэ, яужым Тэрч хэкум и къалэ нэхъышъхьэ мэхъур. Жэпуэгъуэ револуциэмрэ советхэм я ӀэнатӀэмрэ Ищхъэрэ Къаукъазым къыхьа яуж 1920 гъэм Ӏэсетиэр тӀууэ ягуэч - ишъхъэрэ лъэныкъуэр УСФСР-м къонэ, ипшъэрэ лъэныкъуэр Курджы ССР-м хохьэ. 1921-1924 гъэхэм Ищхъэрэ Ӏэсетиэр Къущхьэ АССР-м хэта. Къущхьэ АССР-ыр зэхагъэкӀа яуж, лъэпкъ автономиэхэр яшъу, Ищхъэрэ-Осетиэ автоном куей хъуа, 1936 гъэм Ищхъэрэ-Ӏэсетиэ АССР хъуа. Къэралыгъуэ зауэшхуэм щыгъуэ, Ищхъэрэ Ӏэсетиэм и шӀыпӀэ нэхъыбэр джэрмэныдзэм оккупациэм иӀыгъа, Тэрч-къалэ и ӀухьэпӀэм идежь къыздагъэувэӀэфахэр. Ингушхэмрэ Мышгычхэмрэ ирагъэкӀа яуж Ищхъэрэ Ӏэсетиэм Мышгыч-Ингушейм и хэку гуэрэхэр хуагъэкӀуа. 1990 гъэм Декларациэ къыдагъэкӀ къэрал хуитыныгъэм теухуауэ. РССЗ-р зэхэкӀа яуж, Ищхъэрэ Осетиэр Урысей Федерациэм къыхэна. 1992 гъэм Пригороднэ куейм зауэ къэжьа осетинхэмрэ ингушхэмрэ я шӀы зэпэубыдыгъэм къыхэкӀауэ. Абым и иухыгъэмкӀэ ингушхэм я нэхъыбэр Пригороднэ куейм дэкӀын хуэй хъуахэ. 2004 фокӀадэм и 1, еджэщ 1-ер Беслан къалэм террористхэм яубыда, сабыйхэмрэ, сабыйхэм я адэхэмрэ ядэкӀыгъу (псори нэрыбгэ 1128 хъууэ). Къагъэуахэмрэ урысыдзэхэм штурм ирагъэкӀуэкӀахэмрэ яуж анэмэтхэр къаутӀыпщыжьа, ауэ, нэрыбгэ 300-ым фӀэкӀыу хэкӀуэда, нэрыбгэ 700 уӀэгъэ хъуахэ. == Джылэр == Урысей къэралпсо джылэ бжыгъэ 2002 гъэм ирагъэкӀуэкӀамкӀэ, Ищхъэрэ Ӏэсетиэм джылу дэсыр 710275 цӀыху къыкӀэкӀа. Лъэпкъ хэсхэр: == Администрациэ гуэшыгъуэр == АдминистрациэкӀэ Ищхъэрэ Осетиэр куей 8 мэгуэч, зы къалэ республикэ ӀэнатӀэм кӀэту (Тэрч-къалэ). Куейхэр: == ТехьэпӀэхэр == Официал сайт Ищхъэрэ Ӏэсетиэ къэралым и ӀэнатӀэпӀэшъхьэм (урыс.) Ищхъэрэ Ӏэсетиэ къэралым и зэмыхъуэкӀ Ӏутыгъуэ УФ-м и Президентым дежь (урыс.) Ӏэсетинхэмрэ я тхыдэмрэ (урыс.) Ӏэсетинхэм я тхыдэмрэ я културэмрэ (урыс.)

Source: original
Таукъуэ Лъэпщыкъуэ

Таукъуэ Лъэпщыкъуэ (XVIII лӀ.) - джэгуакӀуэ тхьэмадэ, уэрэдус. Хъыбарыжьым зэрыжиӀэмкӀэ, Къетыкъуэхэ я пщылӀт; хуэбгъэфащэ зэрыхъунумкӀэ, Къетыкъуэ Хьэмырзэ и джэгуакӀуэ гупым я тхьэмадэу щытащ. Лъэпщыкъуэ дунейм тетар пэжмэ, ар щыпсэуар XVIII лӀэщӀыгъуэм икухэм, и етӀуанэ Ӏыхьэм хуозэ. Ар зи тхьэмада джэгуакӀуэ гупыр лӀибл хъурт. Тхыдэм зэрыжиӀэмкӀэ, Къэбэрдейр шу мин 15-рэ лъэсыдзэшхуэрэ хъууэ Къурей губгъуэм щыпэуващ урысеидзэм, фи быдапӀэхэр ди щӀым тефх, фи дзэри тефшыж, жаӀэри. Зи шыжьэ емыкъуж къэралым ар щимыдэм, зауэр ирагъажьэри (1779-м и гъатхэм) мазиблкӀэ зэзэуащ, урысыдзэри фӀыуэ ирагъэкӀуэтыжащ, быдапӀэ зыбжани ягъэсащ. АрщхьэкӀэ бийр нэхъыбэт, нэхъ узэщӀат, нэхъ зэгъэпэщати, къатекӀуэри 1779 гъэм фокӀадэм и 29-м къэбэрдеидзэр Къетыкъуэ тӀуащӀэм (Псыхъурей деж) даукӀыхьащ. А зауэм Къэбэрдей Жэщтеуэ фӀащащ. Зауэ нэужьым, зэрыхабзэу, Жэщтеуэм уэрэд хурагъэусыну Таукъуэ Лъэпщыкъуэ и пщэ иралъхьащ. Уэрэдусхэм пщӀэуэ жэмыбгъэ зырыз иратащ. ДжэгуакӀуэхэр мэзым щӀэтӀысхьэри, мэзищкӀэ уэрэдым елэжьащ. Псоми яусар зэхалъхьэжри Лъэпщыкъуэм едзыгъуибл хъууэ къыхуахьыжащ. Тхьэмадэр едаӀуэри уэрэдым щытхъуащ, ауэ, зы пщы гуэрми зимыгъэгусэн щхьэкӀэ жиӀэри, нэгъуэщӀ къыщӀэдзапӀэ хузэхилъхьащ - ар зауэр зэрекӀуэкӀам теухуа Ӏыхьэрауэ пӀэрэ, жыдоӀэ. «Къэбэрдей жэщтеуэм и уэрэдыр» адыгэ псоми я псэм дэхьауэ, илъэс 200-м щӀигъуащи, зэрахьэ. ӀуэрыӀуатэжу зекӀуэ уэрэдхэр зэраусам хуэдэу къызэтенэ хабзэкъым. Мыбыи зэхъуэкӀыгъэ Ӏэджэ игъуэтагъэнущ, хэтаи хэуащ, хэмытаи къыхэхьагъэнущ. == Тхыгъэхэр == «Из истории «Песни Большого ночного нападения (песня и история)» - Налоев З. М. Из истории культуры адыгов. Нальчик, 1978, с. 100-116. (урыс.)

Source: original
Дуней хым и хуэзэгъуэмкӀэ и лъэгагъыр

Дуней хым и хуэзэгъуэмкӀэ и лъэгагъыр ерэ алтитудэ (лат-бз. altitude) - координатхэ, дунейм и сытхуэдэ щӀыпӀэри хы Ӏуфэм къызэрыщхьэщыкӀр ерэ зэрынэмыс къагъэлагъуэу. Урысейм координатхэр ябжын щӀадзэ Балтикэ хы Ӏуфэм деж щыщӀэдзауэ. Псалъэм папщӀэ: Дунейм и щӀылъэ нэхъ лъагэ дыдэ пӀэ - бгы Джомолунгмэ (Эверест), и лъагагър 8848 метрэкӀэ хы Ӏуфэм къыщхьэщокӀ. Дунейм и щӀылъэ нэхъ лъахъшэ дыдэ пӀэ - Хы лӀа и Ӏуфэр, 417,5 метрэкӀэ хы Ӏуфэ ябжым нэс нэскъым. Урысейм и щӀылъэ нэхъ лъагэ дыдэ пӀэ - бгы Ӏуащхьэмахуэ, и лъагагър 5642 метрэкӀэ хы Ӏуфэм къыщхьэщокӀ. Урысейм и щӀылъэ нэхъ лъахъшэ дыдэ пӀэ - Хы Къарс и ишхъэрэ Ӏуфэр, 28 метрэкӀэ хы Ӏуфэ ябжым нэс нэскъым.

Source: original
Къаргъэ

Къаргъэ́ (лат-бз. Falco columbarius) - къэргъей лъэпкъм хохьэ, ауэ нэхъ цӀыкӀухэм ящыщщ. Анэр нэхъ пӀащэщ. Хуабжьу зызубгъуа лӀэужьыгъуэщ, щопсэу Еуразиэм, Ишъхъэрэ Америкэм я мэзхэм. Щогъуалъхьэ жыгщхьэкӀэхэми, щӀыгуми. Ди щӀыпӀэхэм бэуэ абгъуэ щащӀ волт лъагэ зэрыкӀуэ электро кӀапсэхэм я гъущӀ щӀэсэнхэм, ауэ щхьэусыгъуэ, гурыӀуэгъуэхэм къахэкӀыу, монторхэм ахэри, шырхэри къырадзыхыж. Къаргъэ къуалэбзу хахуэщ, жыджэрщ. Ӏус нэхъыщхьэр - къуалэбзу жьгъей, дзыгъуэ, нэхъ мащӀэу гъудэбадзэ. == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original