AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Ажэгъуэпщ

Ажэгъуэпщ (лат-бз. Fritillaria) - лӀэужьыгъуэ зыбжанэу гуэша, илъэс бжыгъэкӀэ къэкӀ удз лъэпкъыгъуэщ. == Теплъэр == Я тхьэмпэхэр хуэкӀыхь щӀыкӀэщ, я лъабжьэр бжьыныщхьэм ещхьщ. Гъатхэм пасэу ажэгъуэпщым къэкӀын ирегъажьэ, купсэ къыдожри и щхьэмкӀэ гъэгъа закъуэ къыпедзэ == КъыздэкӀыр == Бгыщхьэм щыӀэ мэкъупӀэхэм, хъупӀэхэм, щӀыпӀэ псыӀэхэм, мэзхэм деж къыщокӀщ. == И синонимхэр == Petilium Ludw., Inst. Reg. Veg., ed. 2: 135 (1757). Imperialis Adans., Fam. Pl. 2: 48 (1763). Amblirion Raf., Amer. Monthly Mag. & Crit. Rev. 1: 265 (1818). Rhinopetalum Fisch. ex D.Don in R.Sweet, Brit. Fl. Gard. 6: t. 283 (1835). Baimo Raf., Fl. Tellur. 4: 27 (1836). Corona Fisch. ex Graham, Edinburgh New Philos. J. 21: 157 (1836). Melorima Raf., Fl. Tellur. 4: 53 (1838). Eucrinum (Nutt.) Lindl., Veg. Kingd.: 204 (1846). Theresia K.Koch, Linnaea 22: 232 (1849). Tozzettia Parl., Nuov. Gen. Sp. Monocot.: 11 (1854). Liliorhiza Kellogg, Proc. Calif. Acad. Sci. 2: 46 (1863). Lyperia Salisb., Gen. Pl.: 56 (1866). Monocodon Salisb., Gen. Pl.: 56 (1866). Korolkowia Regel, Gartenflora 22: 161 (1873). Sarana Fisch. ex Baker, J. Linn. Soc., Bot. 14: 251 (1874). Ochrocodon Rydb., Fl. Rocky Mts.: 164 (1917) == Тхылъхэр == Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Эльбрус». Налшыч 1992 гъ.

Source: original
Георг Фридрих Гендел

Георг Фридрих Гендел (джэр-бз. Georg Friedrich Händel, ин-бз. George Frideric Handel, 1685 щӀышылэм и 23, Гале - 1759 мэлыжьыхьм и 14, Лондон) - инджылызрэ джэрмэнрэ щыщ пшыналъэ цӀэрыӀуэ. == Тхылъэр == John Mainwaring. Memoirs of the life of...George Frederic Handel. - 1760. Грубер Р. И. Гендель. Жизнь и творчество. - Л., 1935. (урыс.) Romain Rolland Гендель = Handel. - 1916. - 204 с. В. Д. Конен Гендель Г. Ф. // Музыкальная энциклопедия. - М.: Советская энциклопедия (гл. ред. Ю. В. Келдыш), 1973. - Т. 1. - С. 951-957. - 1070 с. (урыс.) Matthew Boyden, Nick Kimberley. George Frideric Handel // The rough guide to opera. - Rough Guides, 2002. - С. 55-70. - 735 с. - ISBN 9781858287492 Donald Burrows. The Cambridge Companion to Handel. - Cambridge University Press, 1997. - 349 с. - ISBN 9780521456135 Donald Burrows. Handel, Messiah. - 1991. - 127 с. - ISBN 9780521376204 Mrs. Bray (Anna Eliza) Handel: his life, personal and professional. - Ward, 1857. - 97 с. Ellen T. Harris. Handel as Orpheus: voice and desire in the chamber cantatas. - Harvard University Press, 2004. - 430 с. - ISBN 9780674015982 Winton Dean. Handel's Operas, 1726-1741. - Boydell Press, 2006. - 565 с. - ISBN 1843832682 Федосеев И. Г. Оперы Генделя и Королевская академия музыки в Лондоне (1720-1728): Исследование. - Сударыня, 1996. - 160 с. - ISBN 5-88718-003-X (урыс.)

Source: original
Ислэндбзэ

Ислэндбзэ (íslenska) - индоеуропейбзэхэм ящыщ, джэрмэн бзэ группэм хэту. Шуэцэбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху - 306 000 хуэдиз. Официал статус здиӀэхэр - Ислэнд-м. Тхыбзэр зэрщыт - латин. == Арифметикэ == einn, ein, eitt - зы tveir, tvær, tvö - тӀу þrír, þrjár, þrjú - щы fjórir, fjórar, fjögur - плӀы fimm - тху sex - хы sjö - блы átta - и niu - бгъу tiu - пщӀы

Source: original
Щачэ лъэпкъ

Щачэ лъэпкъ - 1864 гъэм нэгъунэ иджырей Щачэ-къалэм идей щыпсоуахэ; псыхъуэхэм: Щачэпсы, Псыхэ, Бзыгу, МафӀэпсым. Лъэпкъ хэсахэр: убыххэр, шапсыгъхэр, абазэхэр, апхъазхэр. Ӏаташъхьу яшъхьащыттэр пщы-лъэпкъ Аублэхэ. == Хьэблэхэр == Хьэблэ нэхъ ину зи хъыбар къынэсахэр ди зэманым Аублэ-хьэблэ иджырей Щачэ къалэм и Заречнэ куеймрэ Завокзалнэ куеймрэ я зэхуакум дэта Щачэ и псыхъуэм. Абым 5-6 км пэщылъу пэмыкӀ хьэблэшхуэ а лъэпкъми еуэ хэлът и цӀэтэр Аршъна-Ахъуа. Джылэр псори зэхэту мин 10 хуэдизу къылъыта Ф. Торнаум адыгэхэм я щыхэтатэм. == Лъэпкъ гъунэгъухэр == Къабгъэдэсу щытахэр шапсыгъхэр, абазэхэр къушъхьэ-убыххэр. Къушъхьэ-убыххэмрэ щачэхэмрэ къыбархэм къызэрикӀымкӀэ зэбийхэу щытахэ. Зы кэӀуэтэгъуэм къиӀохумкӀэ XIX лъэхъэнэм ипэм нэс къушъхьэ-убыххэм я къуаджэ МутӀыхъуасуар шъачэхэм яуэ щыта, ауэ яужым Бэрзэджхэм яубыда хъуа 1803-1805 гъэхэм. == ТехьэпӀэхэр == Щачэ къалэм и энциклопедиэ Щачэ лъэпкъхэр - Убыххэр Last edited 6 years ago by YiFeiBot

Source: original
Ужьэ кӀэ кӀыхь

Ужьэ кӀэ кӀыхь (лат-бз.: Mustela erminea, ур-бз.: Горностай) - шъакӀуэ-псэушъхьа, шэрыпӀ, дзыдзэ лэпкъым ящыщ. == АплъэпӀкъыр == Ужьэ кӀэ кӀыхьыр исурэткӀэ дзыдзэу хъуам яхьч. КӀыфэ псыгъуэ-кӀыхь, лъакъуэхэр кӀэкӀыу, пшъэр кӀыхьу, шъхьар памцӀу тхьакӀумэхэр хъуреуэ тету. Хъум икӀыфэм икӀыхьагъыр см. 17 - 38 (бзыхэр иныкъуэкӀэ нэхъцӀыкӀу), ихьалъагъыр г. 70 - 260, кӀапэм икӀыхьагъыр кӀыфэм и 35% см 6 - 12. Цым ифэр зэрехъуэкыр: шӀымахуэм хужьу щыт, гъэмахуэм тӀууэ зэхэлъ: ныбэ, бгъэр, жэпкъыр, лъакъуэкӀуэцӀгъунэхэр - хужь; нэӀур, кӀыбыр, лъакъуэлъэныкъуэхэм я гупэр гъуабджу щыт. ХужькӀэ зэзхъуэкӀхэр махуэ 40 къыщыкӀэдзауэ-нэхъыбу шӀымахуэм уэс здытелъ лъэныкъуэхэм щыпсохэр. КӀапэм икӀэр фӀыцӀу щыт, гъэпсом. == Здэпсохэр == Ужьэ кӀэ кӀыхьыр ШӀыгум Ишъхъэрэ псом щопсоу Еуразиэмрэ Ишъхъэрэ Америкэмрэ. Еуропэм Скандинавым къыщыкӀэдзауэ Перенейхэмрэ Алпхэмрэ нэгъунэ ( Албэныр, Алыджыр, Болгарыр, Тыркур хэмыту ). Азиэм здэпсохэр Монголым, Афганистаным, Ираным, Азиэ Курытым япшэхъуалъэм носыр, Китайм и ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэмрэ, Японым и ишъхъэрэм. Ишъхъэрэ Америкэм Канадам , Гренлэндым, АШЗ-м ишъхъэрэ лъэныкъуэм. Урысейм и еуропэ лъэныкъуэмрэ Сыбырымрэ. == Зэрыпсохэр == Ужьэ кӀэ кӀыхьыр нэхъыбу здэпсохэргубгъуэ-мэзхэм, мэзхэм иэ тундра лъэныкъуэхэм. ПсэупӀэр къызэрыхихыр шхын зэригъуэтыфынумкӀэ (дзыгъуэ лъэпкъхэм ящыщ). Нэхъыбэм псым игъунэгъу гъуэр ешъыр, псыӀуфэхэм, псыхъуэхэм, мэзым хэт псыхъурехэм я Ӏуфэм иэ гъубгъуэгъунэм, пабжъэхэм, къэмылхэм. Мэзхэм кууэ макӀыу хыхьу щыпсохэр; къыхиххэр мэзыр здырахам идежь, мэзыкугубгъуэхэм, нэхъ кӀасу къуаджэхэм нэхъ игъунэгу. ШъакӀуэ щежьэр бджэхьашъхьахэм-джэщхэм. Гъуэ здишъынум, быныр къыздихьынум зэхэдз ишъкъым, тэнэ-деи къппэкӀэхуэ мэхъу - мэкъу Ӏатэм, нывэ зэтелъхэм, унэжъхэм, пхъэдакъэ унэм бгъэдэлъу зэтелъхэм. Абы пэмыкӀыу жыгкӀуэцӀ гъуэхэм, псыр къикӀмэ абыхэм зегъэпшкӀу. Куэду иукӀа псэушъхьахэми ягъуэхэм щытӀысхьи мэхъу; бын къыздихьыну гъуэм лъэгум иукӀа псэушъхьашэм яцыр ирелъхьа, макӀыу удз щырилъхьи мэхъу. ШӀымахуэкӀэ зы гъуэм исурэ щыткъым, куэчыурэ мэпсо: нывэ кӀагъхэм, лъабжъэхэм, пхъэдакъэхэм кӀэтӀысхьурэ. Ужьэ кӀэ кӀыхьыр фӀыуэ йорсыф икӀи жыгхэм допшеиф ауэ зыхуэнэхъ Ӏасэр шӀым шъакӀуэну. == Зэрзэпыхьахэр == Зэпылъын щыкӀадзэр мазаем икум къыщыкӀэдзауэ мэкъуауэгъуэм ипэм нэгъунэ. Бзыр мазэ 9-10 псэф, щылъхуэр мэлыжьыхьым накъыгъэм язэхуакум. Чыру къылъхур 3къыщыкӀэдзауэ 18 носыр, нэхъыбэм 4-9 къэлъху. ЗыпӀхэр бзым изакъуэ. Чырхэр гр. 3-4 фӀэкӀа хъухэкъым, я кӀыхьагъыр мм. 32-51 . Нэфу къохъухэ, дзахъэху я тхьакӀумэхэри зэхуэшъауэ. Махуэ 30-41 щыхъухэм янэхэр къызэтраххэ, мазитӀ-мазищым я инагъымкӀэ анэм хуэду мэхъухэ, иджыри мэзитӀ текӀауэ шъэкӀуэн язакъуэ кӀадзэ. Зэрыпсохэр 1-2, нэхъыбэдыду къагъашъэр илъэс 7.

Source: original
ЩытыкӀэ

Щыты́кӀэ - цӀыхухэмрэ псэушъхьэхэмрэ я шэным и хулъэкӀ зэхъуэкӀыгъуэ, дуней зыхэтхэм теухуауэ. ЩытыкӀэр психикэм елъытамэ нэхъ гурыӀуэгъуафӀу щыт, шъэныгъэ бжыгъэхэр абым пылъу: псикологиэ, этологиэ, зоопсикологиэ, зэлъытэ псикологиэ щытыкӀэ экологиэм джоуэ. ЦӀыху щытыкӀэр - и щӀыгъэ зэпхауэ щытхэра, зыуэ зэблэдзаху. КъэкӀыгъэхэми бактериэхэми щытыкӀэ яӀэ. КъехъулӀыгъуэ екӀуэкӀхэм епхар, ицӀэр таксис. == Гулъытыгъуэ == Last edited 6 years ago by YiFeiBot

Source: original
Санскрит

Санскри́т (дев-ри: संस्कृता वाच् «тхыбзэшъэкӀэбзэ») - Индиэм и пэсырей тхыбзэщӀэкӀэбзэ, щӀэнщапхъэ бэлыхь иӀу. == ШӀыпӀэ хиубыдэхэр == Индиэм и ишъхъэрэ лъэныкъуэ еубыд, бгыкъ тхыбзэм щыщу, илъэс зы мин къыщыкӀэдзауэ ди лъ. япэ. Санскритыр зы лъэпкъ гуэрэм и бзэ хуэду къэлъытэгъуэ епт хъунукъым, ауэ зы щӀэнхабзэм и бзу бгъэув хъуну, уэркъ лъакъуэхэм нэхъ зэрамхьауэ антич зэманыгъуэм. ЩӀэнхабзэр и нэхъыбэкӀэ къызэрнэсар ди зэманыгъуэм индиэ дин хылъхэмкӀэ, алыджыбзэмрэ латиныбзэмрэ хуэду КъуэхьэпӀэ лъэныкъуэм, санскритыр КъуэкӀыпӀэм къекӀуэлӀа зэманхэм щӀэнхабзэ зэпылъыгъуэхэм я бзэуэ хъуа щӀэныгъэлӀхэм, тхьэмадэхэм. Иджыпсту санскритыр Индиэм и официал бзэ тӀокӀитӀрэ тӀурэм я зэ бзэу щыт. === Адрей бзэхэмрэ щӀэнхабзэхэмрэ зэрхэхьар. Тхыпкъэр къыздагъэшъхьэпэр === Санскритыр куэду шъхьэпа Индиэ бзэхэм я зэфӀэувэкӀэмрэ (и нэхъыбу псалъэзэшэм), пэмыкӀ бзэхэми санскритымрэ буддэ щӀэнхабзэмрэ здынэса лъэныкъуэхэм. Бзэхэм ящыщхэр: пракритыбзэ (Пэсырей Индиэ) Хиндубзэ Бенгалыбзэ Кашмирыбзэ Урдубзэ Маратхи Гуджарати Асамыбзэ Непалыбзэ Пенджаби Романи ( Цыджанхэр зэрыпсалъэ бзэр). == Гулъытыгъуэ == Last edited 6 years ago by YiFeiBot

Source: original
Пэубыда мазэхэр

Пэубыда мазэхэр (хьэр-бз. شهر حرام) - ислъам махуэгъэпсым и мазэхэ, япэм щыгъуэ зауэ егъэкӀуэкӀын, укӀыныгъэ пщӀэн, КаӀабэм и хъуреягъ ущыщакӀуэн цӀыхухэм щыпаубыду щыта. Апхуэдэ мазэхэр плӀы хъухэт - Зул-къэда, Зул-хьэжрэт, Мухьэррам, Рэджаб. Иджырей зэмаными а мазэхэр муслъымхэм мазэ лъапӀэхэу ябжхэ иджыри. == Тхыдэ == А мазэхэм апхуэдэ пэубыдахэр яӀэу щыщытар КаӀабэм къакӀуэ цӀыхухэр хъумауэ щытынхэ щхьат. Зауэр къэхъеякӀэу е къэхъеинкӀэу щытым хьэрыпхэм мазэ пэубыдар япэ ирагъэшт ерэ ирагъэкӀуэтт. Ислъамым и япэ илъэсхэм, муслъымхэр апхуэдэу а пэубыда мазэм кӀэщӀэту псэухэу щытащ. Ауэ Ал-Бакъэра сурэм зэритымкӀэ, пэубыда мазэхэм Ӏэмалыншэм узауэ хъуну итщ. Факъиххэм ялъытэр, пэубыда мазэхэм япэу зауэр щӀэдзэн, ауэ нэхъапэу зауэм щӀидзам ар пыпшэ е буух хъуну ябж. == ТехьэпӀэхэр == Ашхур аль-хурум (урыс.)

Source: original
Къашыргъэщхьэху

Къашыргъэщхьэху (лат-бз. Milvus migrans) - къашыргъэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == Теплъэр щхьэр пщэри къыдэкӀуэу, тэхуфэщ, тхыцӀэр, дамэ къабзий пхъашэхэр фӀыцӀэ-гъуабжэщ, кусэ фӀыцӀэхэр зэпырыкӀыу. Ныбэ щӀагъри гъуабжафэщ. == Здэпсэухэр == Щопсэу Еуропэм, Къаукъазым, абы и щӀыбагъым, Ищхъэрэ-КъухьэпӀэ Африкэм, Азиэм. Къашыргъэщхьэхум и гъащӀэр епхащ жыгхэм (абгъуэ щещӀ), псым (Ӏус хэкӀыпӀэщ). == Ӏусыр == Мыхьэ-мышх ищӀкъым, и Ӏусщ псэущхьэ лӀа, бдзэжьей, къуалэбзу шыр, хьэндыркъуакъуэ, шындырхъуо, хьэпщхупщ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск. 2007 гъ.

Source: original
ТхьэрыкъуэкӀэзэгуэх

ТхьэрыкъуэкӀэзэгуэх (лат-бз. Hydroprogne caspia) - псытхьэрыкъуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == ПӀащэщ. Щхьэщыгур фӀыцӀэщ, дамакӀэхэр, кӀэр - щхъуафэщ; пщэр, хулъэр, ныбэ щӀагъыр - хужьщ; пэр - плъыжьщ; лъакъуэхэр - фӀыцӀэщ. == Здэпсэухэр == Ипщэ Америкэм къинэмыщӀа, дэни щопсэу. Къаукъазым и хы Ӏуфэхэм щыкуэдщ, мэлъэтэж. Гуп-гупурэ щогъуалъхьэ хыхэм, хыкъумхэм я пшахъуэ, мывэкӀэщхъ Ӏуфэхэм. == Ӏусыр == Яшх бдзэжъей, елыркъэш зэзэмызэкӀэ гъудэбадзэ пӀащэхэр, джэдыкӀэ е шыр нэмыщӀ къуалэбзухэм яр. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Аруан куей

Аруан куей (урбз. Урванский район, къэр.-балъкъ. Урван район) - Къэбэрдей-Балъкъэр республикэм и зы администрациэ куейщ. Къалащхьэр - Нарткъалэ. == Хэкумэтх == Аруан куейр Къэбэрдей-Балъкъэр республикэм и ипшэ-дыгъэкъыкъуэкӀыпӀэ ӀыхьэмкӀэщ щыӀэщ. ДыгъэкъухьэпӀэмкӀэ Шэджэм къедзыгъуэрэ Бэхъсэн къедзыгъуэрэ, ишхъэрэкӀэ Майскэ къедзыгъуэр, дыгъэкъуэкӀыпӀэмкӀэ ЛэскӀэн къедзыгъуэр, ипшэмкӀэ Шэрэдж къедзыгъуэхэр къыбгъуэдохьэхэр. И инагъыр - 458 км² мэхъу. Куейм и щӀымкӀэ нэхъ инхэу Шэрэджыпсыр, Арыуаныпсыр, Ахъсырэпсыр, Къэхъуныпсхэр ирожэхэ. == Тхыдэ == Куейр 1921-гъэм къагъэхъуащ нэхъыщхьэ къытеувахэм. 1937-гъэм Аруан куейм ЛэскӀэн куейр хагъэщхьэхукӀащ, щхьэхуит куейуэ. 1962-гъэм куеим хагъэхьэжахэщ ЛэскӀэн куеймрэ Совет куеймрэ, ахэм щынэмыщӀ Нартанрэ Джэрмэншычрэ къуажэхэр Шэджэм куейм хэту щтахэр къыхагъэхьащ. 1964-гъэм Аруан куейрр Къэбэрдей-Балъкъэрым и куей ийм и зы куейуэ ящӀащ, Нартан къуажэр Шэджэм куейм иратыжри. 2003-гъэм куейм аргуэру ЛэскӀэн куейр къыхагъэщхьэхукӀыжахэщ. == Административу зэрыугуэшар == Аруан куейм хеубыдэхэр: Къалэхэр Нарткъалэ Къуажэхэр Аруан Джэрмэншыч Докъушыкъуей Ишхъэрэ Къуэжьыкъуей Къэхъун Мэрзэхъу Псыгуэнсу Псыкуэд Псынабэ ФӀыцӀэпс Шытхьэлэ == Жылэр == Жылэ исым и Ӏувагъыр - 160 цӀыху/км² Лъэпкъ исхэр (2010 гъэ) Урбанизацэр Жылу исыр - 71 782 цӀыхуу мэхъу. Абы щыщу 44 % Ӏыхьэр Нарткъалэ дэсхэщ. ЦӀыхухъухэр - 33 771 цӀыхуу мэхъу (47 %), цӀыхубзхэр - 38 011 мэхъу (53 %) Ныбжь зэхэтыкӀэр (2010 гъэ) == Экономикэр == Къедзыгъуэм республикэм нэхъ зызуужауэ япэ итхэм ящыщщ. Нэхъ зрагъэужауэ зэрахьахэр пхъащхьэмыщхьэхэмрэ хадэхэкӀхэмрэ. Нэхъ цӀэ яӀэу къедзыгъуэм итщ предприятиеу 16, абы щыщу 11-р Нарткъалэ дэтхэщ. == ТехьэпӀэхэр == Аруан къедзыгъуэм и официалнэ сайтыр Last edited 6 years ago by YiFeiBot

Source: original
БжэмышхлъэщӀ

БжэмышхлъэщӀ (лат-бз. Spergula arvensis) - зы гъэкӀэ нэхъ къэмыкӀ удз лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == И лъэгагъыр см 30-40 мэхъу. Гъэгъа мм. 5-8 нэхъ зи мыинагъхэр и щхьэкӀэм гъатхэм, гъэмахуэм къыпедзэ. И тхьэмпэхэр кӀыхьщ, пагуэщ, и лъабжьэр инкъым. == КъыздэкӀыр == Губгъуэхэм, гъуэгубгъухэм, псэупӀэхэм я гъунэгъуу, уэгъупӀэхэм къыщокӀ. == Къэгъэщхьэпэгъуэр == Ӏэщым яшх. == Тхылъхэр == Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.

Source: original
Вэдгъуабжэ

Вэдгъуа́бжэ (лат-бз. Sylvia borin) - вэд лъэпкъым щыщщ. Щопсэу псыӀэ мэз щӀагъ зэхэкӀахэм, псом хуэмыдэу екӀэпцӀэ, пхъэщабэ жыгхэр здэкуэд щӀыпӀэхэм щыбэгъуащ. Жыг хадэжьхэм къызэрыкӀуэу щопсэу, щогъуалъхьэ. Къаукъазым къинэмыщӀауэ уащыпэщӀэхуэнущ Еуропэм, Сыбырым и щӀыпӀэ щхьэхухэм. ТхыцӀащхьэр гъуабжэ-щхъуафэщ, ныбэ щӀагъыр хужьыфэщ, бгъэмрэ джабэхэмрэ мащӀэу гъуэжьыфэ къащӀоуэ. Хъухэри анэхэри зэфэгъущ. Абгъуэр м. 2-м нэскӀэ щӀым теӀэтыкӀауэ жыг къудамэхэм дащӀыхь, шырхэр анэми хъуми зэдапӀ. ЕтӀуанэу мэгъуэлъхьэж. Ӏусыр - цӀыв, хьэндырабгъуэ, щыгъыныхь, бадзэ, мэракӀуэхэкӀ, къэкӀыгъэ жылэщ. == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
БгъэкӀэхь

БгъэкӀэ́хь (лат-бз. Botaurus stellaris) - псыхэуэ лъэпкъщ. И бгъэгу щӀагъыр гъуэжьыфэщ, ӀэпапӀэ гъуабжэхэр хэсу. Къабзий пхъашэхэр гъуэжь-улъиягъэфэщ. Жьэгъур хыжьщ, щхъуэ-фӀыцӀэ ӀэпапӀэхэр хэсу. КӀагуэщ. Хъухэм я дамэ лъэныкъуэм и кӀыхьагъщ см. 34-м нэс, щӀымахуэм къашэч 1 ч. Урысейм мылъэтэжу зыщыпсэур Къаукъазыращ. Абгъуэ щащӀ арджэн, бгъэн Ӏувхэм. Абыхэм зэрызыхигъэгъуэщэнум хущӀэкъуу и пщэр хэшауэ зэриӀыгъынум пылъщ. БгъэкӀэхьыр къэлъэгъуейщ махуэкӀэ зигъэпщкӀуу жэщкӀэ зэрыщакӀуэм папщӀэ. Ауэ гъатхэмрэ гъэмахуэмрэ гуу макъым ещхь къызэригъэӀум папщӀэ здэщыӀэ щӀыпӀэр къэщӀэгъуейкъым. Ӏусыр: бдзэжьей, хьэндыркъуакъуэ, псышындырхъуо, нэгъуэщӀхэри. == НэмыщӀ цӀэхэр адыгэбзэм == Къамылджокъ == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Хыкхъуэ (Псэушъхьа)

Хыкхъуэ (лат-бз.: Delphinus delphis, ур-бз: Дельфин-белобочка) - шэрыпӀ, хы псоушъхьахэм ящыщ. == АплъэпӀкъыр == Хыкхъуэм икӀыбыр фӀыцӀу иэ гъуабджу щыт, иныбэр - хужьыфу. Ибгъу лъэныкъуэхэм гъуэжьыхум къыщыкӀэдзауэ псыфэ хъууэ тет ирикӀуу. Я фэр здэпсо шӀыпӀэхэм елъытауэ зэшъхьащыкӀыфыну. Я фэр зэр зэшъхьащыкӀым шъхьакӀэ, хыкхъуэхэр нэхъ къуэлэнхэм ящыщ я фэмкӀэ, адрей шэрыпӀ хы псоушъхьахэм ялъытамэ. Я кӀыхьагъыр м. 2, 4 носыр, я хьалъагъыр кг. 60 къыщыкӀэдзауэ 75 носыр. == Здэпсохэр == Хыкхъуэр дуней океаным тэнкӀи щопсоу, ауэ инэхъыбэм тропикхэмрэ, абыхэм нэхъ я гъунэгъу лъэныкъуэхэмрэ. Лъэныкъуэ здыхэсхэр я нэхъыбэм джыжьу зэбгырыдзауэ, зэрмыпхауэ щытхэ. Я нэхъиныр Хы Курытымрэ, Хы ФӀыцӀэмрэ, ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэ Атлантик океаным, абы пэмыкӀыу иджыри къуэкӀыпӀэ лэныкъуэм Шъэху океаным. == Шэныр == Хыкъуу хъуам хуэд ишхыр бжьэжъей. Нэхъ псынкӀыу ерсхэм ящыщ, кхъухьхэр щыкӀуэкӀэ ягъунэм щыджэгу. Адрейхэми хуэду гупу зэхэтхэ, я хабзэкӀэ зэрыӀыгъу, гупхэр миным нэсыфыну. Гъэмахуэм зэхокӀхэри гуп цӀыкӀу-цӀыкӀу зэбгырокӀ, здызэхэтхэм зэдоӀапыкъу, шъхьщожхэ. Зэр кӀэлъыплъахэмкӀэ зы хыкхъуэр уӀагъэ хъуамэ адрей игупым хэтхэр дэӀапыкъурэ псым къыдрахьейт, жьы ишэн шъхьакӀэ. Хыкхъуэм икъэхъукӀэр сэхьатытӀым нэсыфыну. КӀапэр япэ иту къохъухэ, имытхьалэн шъхьакӀэ. Къэхъуа яужкӀэ анэм дрехьейр, чырым япереуэ жь ишэфын шъхьакӀэ. АнэкӀэр щылъхуэм идежь адей гупыи хэт хыкхъуэхэр мэхъумэ, къытемыуэн шъхьакӀэ шъакӀуэ псэушъхьа нэхъ ин гуэрэ. Чырыр илъэсищ хуэдизкӀэ анэм дэкӀыгъу, зы илъэсыр быдзышэм кӀэсу.

Source: original
Къэбэкъауэ

Къэбэкъа́уэ - геологиэм къыхэкӀыу щӀыщхьэфэм и «бэгыгъуэ», магмэм и къикӀыпӀэ мафӀэпс, къэбэкъауэ гъуэз уэу, къэбэкъауэ мывэ хъууэ. ЩӀэныгъэ къэбэкъауэхэм пылъхэм я цӀэр - вулканологиэ, геоморфологиэ. Къэбэкъауэхэр я теплъэхэмкӀэ (мэӀуху, страто, танж), я активагъымкӀэ (гызхэр, жехэр, укӀыфахэр), здыхэтхэмкӀэ (щӀыщхьэм, псыщӀагъым, мылэщщӀагъым). Last edited 6 years ago by YiFeiBot

Source: original
Махатма Ганди

Мохандас Карамчанд Ганди е Махатма Ганди (хин.-бз. मोहनदास करमचंद गाँधी) - Индиэм и хуитыныгъэм къыдэшъхэм, къэзгъэжьахэм ящыщт Британиэшхуэм къыхагъэкӀыным шъхьэкӀэ. Хабзэ "зауэншу" (сатьяграха) еджу къыригъэжьам цӀыхуӀкуэд яуж ихьэт. == И тхыдэр == ЛъэпкъкӀэ Мохандас кастэ вайшияхэм къахэкӀырт. Я унагъуэм хабзу хъуам амалыншэу пылъхэт, хуабжьу абым и анэ Путлибай щӀэлъыплът. ТхьэлъэӀухэр, бэрэскӀыхэр, вегетарианизм, тхьэтхылъ джыныр - ахэрат Мохандас и щӀэлэгъуэ зэманым зыпылътэр. Илъэс пщӀыкӀуищ щырикъуам Мохандас и ныбжэгъу пщащэ Кастурбай къырагъэшащ. Я унагъуэм бынипӀлӀ ягъуэта, къуищ, ахэр: Харилал, Манилал, Рамдас, Девдас. И къуэ нэхъыжь Харилалыр унагъуэм иригъэкӀа, и къуэу къимылъытэу, и псэукӀэм папщӀэ - и щӀасэт: фадэ, къэкӀухьын, джэгун, зытӀощ диныр зэрихъуэкӀащ, сифилис къеузу илӀыкӀащ. Адрей и къуэ хъуахэр езыми и лэжьыгъэм пылъхэт. Илъэс пщӀыкӀуибгъу щырикъуам Мохандас Лондон еджакӀуэ макӀуэр, йуристу къеухри Индиэм къегъэзэжыр 1891 гъэм. Хэгъэгум деж и лэжьыгъэм сэбэпышхуэ къызэрхуимыщӀам папщӀэ 1893 гъэм Мохандас Ипщэ Африкэм йожьэр. Абдежым щӀедзэ индиэхэм я пӀалъэм пылъын. Абдежым дей япэреуэ къегъэщхьэпэр сатияграха (зауэншэ пэщытыныгъэ). И дуней тетыкӀэ-гупшысэгъуэм мыхьэнэ куэд хэзылъхьар тхылъ Бхагавадгита. === Индиэм и хуитыныгъэ щӀэдзэгъуэр === Индиэм и хуитыныгъэм щыпылъ зэманыгъуэм Махатма къигъэщхьэпар сатияграха, абым хуэду: индиэ жылэм Британиэ къыраш хьэпшыпхэр къамыщэхуэу, къамгъэщхьэпэу, абым нэхъыбэу Британиэм и хабзэ бжыгъэм ебакъуэхэу, къамылъытэхэу. Нэхъыщхьэу а лэжьыгъэм къилъытэтэр: Британиэ щӀыхьхэр индиэхэм къамыштэну (яӀэхэр ятыжыну) ХабзэдэгъэкӀ Хасэм и хэхыгъэм жылэр хэмыхьэну Хейхэм, ӀэнатӀэгъуэхэм, инджылыз егъэджапӀэхэм Ӏумыхьэну/щымыӀэну Еуропей щыгъынхэр зэрамыхьэну Цей щэкӀым нэхъыбэу пщӀэ хуэщӀын Уасэ мытын == Сын хуашъахэр == Радж Гхат Махатма Ганди и мемориал АШЗ-м И сыну, мемориалу къэлэ бжыгъэм, къэрал бжыгъэ дуней псом идежь: Нию-Йоркым, Сан-Франсискэм, Мэзкуум, Лондоным пэмыкӀ бжыгъэхэм. == И псалъэ цӀэрыӀуэхэм ящыщ == "ЯпэкӀэ укъалъытэкъым, тӀанэ къыпщодэхьэшххэ, яужкӀэ къозауэхэ. ИкӀэм уэ уатокӀуэ." "Дунейм и инагъыр ирокъур цӀыху къэс зыхуэныкъуэр игъуэтыфын, ауэ цӀыкӀущэ, цӀыхухэм я нэпсеягъэр ирригъэкъун" == ПэмыкӀхэр == Джавахарлал Неру Индира Ганди Индиэ Лъэпкъ Конгресс Ганди (кино) Сатьяграха == ТехьэпӀэхэр == Gandhi IMDB - м Hey Ram IMDB - м Махатма Ганди проэктым «Зэуэншэ» Ганди теухуа напэкӀуэцӀ (урысыбзэкӀэ) Ганди и сурэт

Source: original
Къэзэнокъуэ Жэбагъы

Къэзэнокъуэ Жэбагъы (1684 - 1750) - Адыгэ Хабзэм куэд хэзылъхьа, и губзыгъагъэм и хъыбар Къэбэрдей пщыгъуэм икӀауэ, щӀыпӀэ бжъыгъэхэм къаӀуэхут, Хьэтохъущокъуэ Кургъокъуэ и щауэгъусэт, Къанжал зауэм хэтащ. Адыгэ ӀуэрыӀуатэм щыгъунэжщ Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр. Илъэс щищым нэблэгъауэ, адыгэхэм къадогъуэгурыкӀуэ а хъыбархэр, нобэр къыздэсми яӀуатэр. Къэбэрдейм и тхыдэм лъэужьышхуэ къыхимынатэмэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр гъащӀэ кӀыхь хъунтэкъым. И цӀэр щӀэблэм щӀащымыгъупщэн фӀыщӀэ щиӀэщ Къэзэнокъуэ Жэбагъы и тхыдэм, аращ и цӀэри и хъыбархэри уахътыншэ щӀэхъуар. == Гъашъэтхыдэр == Бахъсэн псыхъуэм, Зеикъуэ къуажэм и лъэныкъуэм деж, иджыпсту КъэзэныкъуэйкӀэ щӀыпӀэ зэджэм - 1684 гъэм, Къэзэнокъуэ Жэбагъы къэхъуащ. Унагъуэ къызхэкӀам и хъыбар къынэсакъым ди зэманым, ауэ и гъашътхыдэм щыщ къэӀуэтыгъуэхэр къэнащ. Илъэс 25 ирикъуауэ хеящӀу (лъэпкъым хах къадыуэ щыта, ауэ къадым мыслъымэн хабзэкӀэ зэпэубыдыгъуэхэр зэфӀигъэкӀтэмэ, хеящӀэр адыгэ хабзэм тетырт) техьа хъуащ, и губзыгъагъэмкӀэрэ и псалъэмкӀэрэ зэпыубыдыгъуэ бжэным теухуар зэфӀигъэкӀауэ. Дунейм тетыху, Къэзэнокъуэ Жэбагъы зыщӀэкъуар Къэбэрдейм и Ӏуэху зэрыдэкӀынырщ, хабзэмрэ захуагъэмрэ я лъабжьэр гъэбыдэнырщ, цӀыхум я псэукӀэр егъэфӀэкӀуэнырщ. Хъыбархэм къызэрыхэщыжымкӀэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы зи псалъэм пщӀэ иӀэ, зи акъылыр жыжьэ нэплъыс, захуагъэм ирилажьэ цӀыху губзыгъэщ, къэрал лэжьакӀуэщ, хэкумрэ къэбэрдей лъэпкъымрэ фӀыгъуэ зэрахуилэжьыныр къалэн зыщищӀыжауэ. А къалэныр хузэфӀэмыкӀамэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы и цӀэмрэ и хъыбархэмрэ нобэ къэсынтэкъым. Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр езыр-езырурэ къежьащ, ахэр зыми зэхилъхьакъым икӀи къигупсысакъым: лӀы Ӏущым далъагъу ӀуэхущӀафэхэр зэхуаӀуэтэжурэ жылэм хэӀуэри ӀуэрыӀуатэ лӀэужьыгъуэ хъуащ. Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр щӀаӀуатэр Къэбэрдейм и закъуэкъым, абыхэм ущрохьэлӀэ Шэрджэсми Адыгейми; Къэзэнокъуэм и цӀи и хъыбархэри ящӀэ ди гъунэгъу лъэпкъхэми. Псалъэ пэж куэд къызэринэкӀащ Къэзэнокъуэ Жэбагъы, абыхэм нобэр къыздэсым Жэбагъы и псалъэкӀэ йоджэ. Къэзэнокъуэ Жэбагъы къызэринэкӀа псалъэ Ӏущхэр адыгэ псалъэжьхэм хэзэрыхьыжауэ къогъуэгурыкӀуэ. Къэзэнокъуэ Жэбагъы 1750 гъэм дунейм ехыжа, и акъылрэ и ӀуэхущӀафэкӀэ цӀэрыӀуэ дыдэ хъуауэ. == КъыщӀэна псалъэжьхэм ящыщ == «Губзыгъэм и лъапсэр чэнджэщщ» «Бзаджэр пэшэгъу фымыщӀ, мыгъуэ фыхъунщ» «Бжьыхьэр къуэлейщ» «ГъащӀэр зы напӀэщ, напэ уимыӀэу улӀэжмэ, улӀэпащ.» «Дахэм къимыхьыр Ӏейм къихьыркъым» «Къэбублэ хабзэщ» «Чэнджащэр щыуэркъым» «Ӏэщэ зыгъэдалъэм илъ япэ мажэ» == ТехьэпэӀхэр == Бгъэжьнокъуэ Барысбий «Къэнжал зауэ» Адыгэ Хэку Къэбэрдей-Балъкъэр «Адыгэ лъэпкъэгъум бзылъхугъэм и пӀэр»

Source: original
КъуршпцӀащхъуэ

КъуршпцӀащхъуэ (лат-бз. Ptyonoprogne rupestris) - пцӀащхъуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == ТхыцӀащхьэр гъуабжэщ, кӀэ къабзийхэм ӀэпапӀэ хъурейхэр хэсщ, жьэгъумрэ бгъащхьэмрэ хужь-фӀеифэщ, ныбэ щӀагъыр гъуабжэ-щхъуафэщ. == Здэпсэухэр == УащыпэщӀохуэ къырылъэ щӀыпӀэхэм, псом хуэмыдэу зи Ӏуфэхэр мывэ нэпкъ задэу щыт псы ежэххэм, е къуэладжэ жьауэхэм. Щопсэу Къаукъазым, Ипщэ Къазэхъстэным, КъухьэпӀэ Еуропэм и ипщэ бгылъэхэм, Ищхъэрэ-КъухьэпӀэ Африкэм. Мэлъэтэж. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original