Ғәрәп ихтилалы

бөтә Ғәрәбстан ярымутрауын контролдә тота, әммә ғәмәлдә уларҙың бының өсөн етерлек аҡсалары ла, әҙерлекле кадрҙары ла, ғәскәре лә булмай. Шуға күрә Ғәрәбстандың иң эре ҡалаларында урынлашҡан ғосман пашалары һәм гарнизондарының, башлыса, күҙәтеү менән генә сикләнеп, ҡағиҙә булараҡ, низағ тыуған осраҡта урындағы феодалдарға һөҙөмтәле ҡаршы тороуҙы булдырыу өсөн мөмкинлектәре булмай. == Нәждән ҡыуылған сәғүҙиҙәр был әмирлектә үҙҙәренең власын ҡайтарырға тырыша һәм Кувейттың ярҙамынан файҙалана. Төньяҡ Ғәрәбстан әмирлеге Джәбәл-Шаммарҙы ҡулдарында тотҡан рәшидиҙәр, ғосмандар ярҙамында Нәжде ҡул аҫтында тоторға тырыша. 1902-1914 йылдарҙа Әбдел Ғәзиз ибн Сәғүд Нәждә үҙ династияһы власын тергеҙеп кенә ҡалмай, ә рәшидиҙәргә бик ҙур еңелеүҙәр килтерә, үҙ дәүләте биләмәләрен киңәйтә һәм Ғәрәбстандың көнсығышында ғосмандарҙың йоғонтоһон күпкә кәметә. Урыҫ дипломаттары мәғлүмәттәре буйынса, 1912 йылға Көнсығыш Ғәрәбстандың баш ҡалаһы Әр-Риядта «төрөк чиновниктары ла, һалдаттары ла» булмай. Сәләфилек сәғүҙиҙәрҙең рухи байрағы була. 1913 йылға ибн Сәғүд Әл-Һасаның яр буйҙарындағы өлкәһен һәм, 1911 йылдан алып Мәккә һәм Мәҙинәгә сәләфиҙәрҙе индермәгән Хижәз менән низағта үҙ мәнфәғәттәрен нығытып, бер нисә мөһим ҡәлғәне баҫып ала. === Беренсе донъя һуғышы башында Ғәрәбстан йылда инглиздәр менән шундай уҡ килешеү төҙөрүгә ҡамасаулай алмай.ярымутрауындағы хәл == Инглиздар үҙҙәренең Мысырҙағы юғары комиссары Мак-Магон аша Мәккә шәрифе Хөсәйен бән Али менән бик оҙайлы һөйләшеүҙәр алып бара. 1915 йылдың октябрендә Мак-Магон Хөсәйенгә, тик Ливан, Сүриәнең көнбайышы, Ғәрәбстандың көньяғы һәм көнсығышынан тыш, Азиялағы бөтә ғәрәп дәүләттәренең батшаһы итеп танырға вәғәҙә бирә. == Ваҡиғалар барышы == 1916 йылдың 8 июнендә шәриф Хөсәйен ихтилалды башлай. Уның 50 мең кешеһе, ә бына мылтығы ни бары 10 мең генә була. Ҡыҙыл диңгеҙҙе контролдә тотҡан Антанта флот ярҙамында, 10 июндә ғәрәптәр Джиддә портына һөжүм итә, һәм 16 июндә ғосман гарнизондары баш һала. Сентябрь аҙағына ғәрәптәр яр буйындағы бер нисә ҡаланы ала, әммә Мәҙинәгә туранан-тура һөжүмде төрөктәр 1916 йылдың октябрендә кире ҡаға. Британия хөкүмәте ғәрәптәргә ярҙамға капитан Томас Эдвард Лоуренсты ебәрә, ул декабрь айында Янбуны обороналаусыларға Короллек флоты менән ярҙам итә. Лоуренс ғәрәп лидерҙарын Мәҙинәгә һөжүм итмәйенсә, уның урынына Хижәз тимер юлының эш режимын боҙоуға күндерә, был осраҡта төрөктәрҙең байтаҡ ҡына көсө шул юлды төҙөтеүгә йүнәлтеләсәге билдәле булыуын аңлата. 1917 йылдың 3 ғинуарында Фейсал ибн Хөсәйен 5100 һыбайлы дөйә, 5300 пехота һалдаты, 4 тау пушкаһы, 10 пулемет һәм 380 йөк тейәгән дөйә менән Ҡыҙыл диңгеҙ буйынан төньяҡҡа әл-Вәджидә ҡалаһына юллана. Ә был ваҡытта төрөк гарнизоны, көньяҡтан һөжүм көтөп, ҡаланы обороналауға әҙерләнә, 917 йылдың 23 ғинуарында 400 ғәрәп һәм 200 инглиз морягынан торған десант ҡалаға төньяҡтан һөжүм итә. 36 сәғәттән һуң гарнизон баш һала, төрөктәр, Мәккәнән сигенеп, оборона өсөн отошлораҡ булған Мәҙинә янына барырға һәм гарнизонды Хижәз тимер юлы буйлап урынлаштырырға ҡарар итә. Ғәрәптәрҙең ғәскәре 70 мең кешегә тиклем етә, уларҙың 28 меңе мылтыҡ менән ҡоралланған була. 1917 йылда Ауда ибу Тайи ғәскәре менән баш күтәреүселәр яғына күсә, 9 майҙа Лоуренс уларҙы ғосмандарҙың Ҡыҙыл диңгеҙ буйындағы һуңғы порты - Акабаны штурмлауға йүнәлтә. 6 июлдә, аяуһыҙ алыштан һуң ҡала яулап алына. Әммә был еңеү һөҙөмтәһендә Мысырҙан Фәләстанға һөжүм итеүсе инглиз ғәскәренең уң флангыһы асыла. Бынан һуң ғәрәптәр, генерал Алленбиҙың һөжүменә ярҙам итеп, төрөк ғәскәрҙәре сафына һәм элемтә сараларына зыян килтергес һөжүмдәр яһай. Акабаны алғас, Антантаның келәттәренән ғәрәптәрҙе һуғыш кәрәк-яраҡтары менән тәьмин итеү юлға һалына, ғәрәп ғәскәрҙәренә техник белгестәр килә, инглиз авиацияһы ла ғәрәптәр мәнфәғәтендә эшләй; ә ғәрәп ғәскәрҙәре, үҙ сиратында ваҡ һөжүмдәр тактикаһын ҡулланып, төрөк ғәскәрҙәренең ҙур майҙанда таралып урынлашыуын тәьмин итә, генерал Алленби ғәскәренә разведка мәғлүмәттәрен еткереп тора. 1918 йылдың сентябрендә Алленби Мегиддо эргәһендәге алышты планлаштырғанда ғәрәп партизандарына мөһим роль үтәүҙе йөкмәтә. Антанта көстәре төрөк-герман сафтарына һөжүм иткәндә ғәрәптәр ғосмандар тылындағы өс тимер юлын да сафтан сығара, шулай итеп, төрөктәр ярҙам да ала алмай һәм сигенергә лә юл тапмай. 1918 йылдың 30 сентябрендә дөйәләргә атланған ғәрәптәр Дамаск ҡалаһына барып етә һәм ҡалала йәшәгән ғәрәп милләтселәренең ғәрәп ихтилалы флагын күтәреүҙәрен күрә. Икенсе көнөнә ҡалаға Австралия еңел кавалерияһы инә. == Йомғаҡтары == Ғосман империяһының ҡолауы ғәрәптәрҙә, Бөйөк Британия Хөсәйенгә биргән вәғәҙәләрен үтәр, тигән илююзия тыуҙыра. Шул хәбәрҙе көтөп, Хөсәйен ибн Али, Ғосман империяһының элекке ғәрәп провинцияларын үҙ ҡулы аҫтына берләштереүгә дәғүә итеп, үҙен корлль тип иғлан итә. Әммә хатта Ғәрәбстан сиктәрендә лә ул быны эшләй алмай, ә башҡа төбәктәр тураһында әйтеп тораһы ла түгел. Бөйөк Британия менән Франция, Сайкс-Пико килешеүенә ярашлы, был төбәктәрҙе үҙ-ара бүлешеп алыуҙы өҫтөн күрә. Хөсәйен Хижәз короле булып ҡала һәм 1919 йылда Нәждға һуғыш аса һәм еңелә. 1919 йылда ибн Сәғүд Джәбәл-Шамарҙы, 1922 йылда - Әсирҙе, ә 1924 йылда Хижәзде

Source: original