AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Къажьыкъ лъэпкъыр

Къажьыкъ лъэпкъыр (лат-бз. Laniidae) - унэбзу хэкӀыгъуэщ, адрей лъэпкъхэм ӀупщӀу къагуощхьэхукӀ. == Теплъэр == Я пэхэр лъэщщ, цыр щабэ мыӀувщ, дамэхэр кӀэщӀ хъурейщ. Хъухэмрэ анэхэмрэ теплъэкӀэ зэхуэдэщ. Лъэбжьанэхэр лъэщщ, папцӀэ гъэшащ. Илъэсым зэ цы япхъыж. == Здэпсэухэмрэ шэнымрэ == ЛӀэужьыгъуэ 67-рэм щыщу 10-м Урысейм и щӀыналъэхэм уащыпэщӀохуэ. Я нэхъыбэр псэущхьэшхщ, лъэтэж къахокӀ. Абгъуэр егугъуу щащӀ гъурцхэм, е жыг къудамэхэм, мэз Ӏувхэм зыпыӀуадз. Шхын гъэтӀылъыгъэ ящӀ, банэхэм, жыг къудамэ папцӀэхэм къаущэкӀур фӀаӀуурэ. Щопсэу Африкэм, Азиэм, Аустралиэм, Ишъхъэрэ Америкэм, Еуропэм я гъурцхэм, мэз лъапэхэм, мэз кусэхэм. == ЗэхэгъэкӀыгъуэр == Лъэпкъыгъуищу зэхагъэкӀ, ахэр: Къажьыкъхэр Lanius Corvinella Eurocephalus == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
БэрэтӀинагъуэ

БэрэтӀинагъуэ (лат-бз. Mentha arvensis) - илъэс куэдкӀэ къэкӀ удз лӀэужьыгъуэщ. БэрэтӀинэ лъэпкъэгъум щыщщ. == Теплъэр == И лъэгагъыр см 20-40-м нос, ипкъ гъуэплъыфэ къызыщӀэлъадэхэр занщӀэу докӀей. Тхьэмпэ къыпидзэхэр хуэхъурей щӀыкӀэщ, дзэ цӀыкӀу яӀэщ. Гъэгъа пшэплъыфэ мащӀэхэр и щхьэкӀэм къыпедзэ бадзэуэгъуэм къыщыщӀэдзауэ фокӀадэм нэс. Удзым мэ дахэ къыкӀэрех. КъэкӀыгъэм лъабжьэ кӀыхьхэр ещӀ. == КъыздэкӀыр == МэкъупӀэхэм, псыхъуэхэм, щӀыпӀэ псыӀэхэм, къуэхэм къыщыкӀыу ухуэзэ. == Къэгъэщхьэпэгъуэр == Адыгэхэр куэд щӀауэ ироӀэзэ. КъэкӀыгъэм хэлъ дагъэр, эфирыр медицинэм, парфумериэм къыщагъэщхьэпэ. == Тхылъхэр == Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.

Source: original
ЖыуӀуфӀыцӀэ

ЖыгыуӀуфӀы́цӀэ (лат-бз. Dryocopus martius) - жыгыуӀу лъэпкъым щыщ, къедзыгъуэу къахэкӀщ. ПӀащэщ, пщэпсыгъуэ щхьэшхуэщ, теплъэр фӀыцӀабзэщ, тхыцӀэр лыду. Хъухэм я натӀэр, щхьэгур, щхьэщӀыбыр плъыжьщ. Здэгъуалъхьэхэр бжей къызэбэкӀ мэз Ӏув дэгухэмщ. Абгъуэр лъагэу Ӏэтауэ жыгыпкъым къыщырауд. Ӏусыр адрей жыгыуӀу лӀэужьыгъуэхэм яхуэдэщ, щӀымахуэм кхъуакӀэ жыг жылэхэр яшх - нэхъыбэу псей, уэздыгъей шыкӀуртӀымхэр. ЩыӀэщ Еуропэм, Къаукъазым, Сыбырым, Ищхъэрэ-КъуэкӀыпӀэ Хъутейм. Къишыгъуэм къинэмыщӀа, адрей зэманым жыгыуӀуфӀыцӀэхэр язакъуэу мэпсэу. == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Жьыкъан

Жьыкъан (лат-бз. Muscicapa striata) - жьыкъан лъэпкъым щыщщ, бзу инкъым. == Теплъэр == ТхыцӀэр щхъуэ-гъуабжафэщ, натӀэмрэ щхьэшыгумрэ ӀэпапӀэ фӀыцӀэхэр хэсщ, ныбэ щӀагъыр тэхущ, джабэхэмкӀэ гъуэбжафэм хуэкӀуэжу. Пэ къыхэкӀыпӀэм пащӀэм ещхьу цы пхъашэ пӀийхэр тетщ. Жьыкъаныр къэщӀэгъуейкъым, къудамэхэм задэу тесщ, и дамэхэр иутхыпщӀым ещхьу игъэсысу. Гъудэбадзэ гуэрэ блэлъэтыкӀыу къилъагъумэ абы кӀэлъолъатэ, лъэщӀыхьэмэм нэхъыфӀу еплъын папщӀэ и дамэхэр псынщӀэу щӀиупскӀэу пэзазэу къоувыӀэ, атӀанэ къеубыд. == Здэпсэухэр == Щопсэу Еуропэм, Азиэм, Африкэм. Къаукъазым щыгъуалъхьэхэмэ щӀымахуэр хьэрып къэралхэм щырах. Жьыкъан абгъуэхэм дэни уащыпэщӀохуэ: мэзым, жыг хадэм, дурэшхэм, къалэм, къуажэм, кхъэм, жыг къудамэхэм, щӀыгум, бжыхьэкӀапэхэм, унащхьэхэм. Зы гъэм тӀо къыреш. Ӏусыр бадзэ дэмылӀэужьыгъуэщ (жьгъейхэри пӀащэхэри), гъудэ, хьэндырабгъуэ, щыгъыныхь. == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Чэтаохэр

Чэтаохэр - абдзэхэ оркъхэмэ ащыщ адыгэ лъакъу. Урыс-Адыгэ заом ипэкӀэ, Чэтаохэр Пщэхь псыхъом ишъхьэрэ лъэныкъохэмкӀэ Тубэм дэсыщтыгъэх. Заом иуж егъэзыгъэкӀэ нэхьыбэр Адыгэ Хэкум къырафыгъ, къэнэжьыгъэ тӀэкӀур Адэмие, Очэпщые, ПсыкӀупс, ШахэкӀей фэдэ къуаджэхэм дагъэтӀысхьэгъэх. Last edited 6 years ago by YiFeiBot

Source: original
БэрэтӀинэ

БэрэтӀи́нэ (лат-бз.: Mentha, ур-бз.: Мя́та) - къэкӀыгъэ лъэпкъ. ЛӀэужьыгъуэу хъуам мэ якӀэту щыт, ментол нэхъыбэм куэду яхэлъу. == Къызэрагъэщхьапэр == КъэкӀыгъэр куэду здыхалъхьэр - пщӀэфӀэным, косметикэ лэжьыгъэхэм (япон бэрэтӀинэ, сыр бэрэтӀинэ "Mentha piperita"), фитотерапиэмрэ аромэтерапиэмрэ (сыр бэрэтӀинэ "Mentha piperita" адыкӀэлэн, псыпцӀэ бэрэтиӀнэрэ), формакологиэм (нэхъыбу къагъэшъхьапэр сыр бэрэтӀинэ "Mentha piperita") == ЛӀэужьыгъуэхэр == Лъэпкъым хэтыр лӀэужъыгъуэу 25 хуэдиз абыхэм ящыщу 10 езыр-езыру гибрид хъуахэр. ЛӀэужъыгъуэхэм ящыщ: Mentha aquatica - АдыкӀэлэн Mentha arvensis - БэрэтӀинагъуэ Mentha asiatica - Азиэ бэрэтӀинэ Mentha australis- Аустралиэ бэрэтӀинэ Mentha canadensis - Канадá бэрэтӀинэ Mentha cervina Mentha cunninghamii Mentha dahurica - Даур бэрэтӀинэ Mentha diemenica Mentha gattefossei Mentha grandiflora Mentha haplocalyx Mentha japonica - Япон бэрэтӀинэ Mentha kopetdaghensis - Копетдаг бэрэтӀинэ Mentha laxiflora Mentha longifolia - ГуащэӀэпэ Mentha micrantha - Гъагъэ-жьгъей бэрэтӀинэ Mentha pulegium - ПсыпцӀэ бэрэтиӀнэ Mentha requienii Mentha satureioides Mentha spicata - Щхьэмыж бэрэтиӀнэ Mentha suaveolens === Гибридхэр === Mentha ×dalmatica - бэрэтӀинагъуэрэ гуащэӀэпэрэ къахэкӀа Mentha ×dumetorum - адыкӀэлэнрэ гуащэӀэпэрэ къахэкӀа Mentha ×gracilis - бэрэтӀинагъуэрэ щхьэмыж бэрэтиӀнэрэ къахэкӀа Mentha ×maximilianea - адыкӀэлэнрэ mentha suaveolens-рэ къахэкӀа Mentha ×muelleriana - бэрэтӀинагъуэрэ mentha suaveolens-рэ къахэкӀа Mentha ×piperita - адыкӀэлэнрэ щхьэмыж бэрэтиӀнэрэ къахэкӀа Mentha ×rotundifolia - гуащэӀэпэрэ mentha suaveolens-рэ къахэкӀа Mentha ×smithiana - адыкӀэлэным бэрэтӀинагъуэм щхьэмыж бэрэтиӀнэмрэ къахэкӀа Mentha ×verticillata - адыкӀэлэнрэ бэрэтӀинагъуэрэ къахэкӀа Mentha ×villosa - щхьэмыж бэрэтиӀнэрэ mentha suaveolens-рэ къахэкӀа

Source: original
Кайеннэ

Кайеннэ (фр-бз. Cayenne) - Фрэнджым и хамэ щӀыпӀэ департамент Фрэндж Гуианэ и къалэ нэхъышъхьэ. == Тхыдэ == Кайеннэ яухуащ 1664 гъэм. ЦӀэрыӀуащ кайеннэ шыбжийхэмкӀэ. XVII лъэхъэнэм щыщӀэдзауэ XX лъэхъэнэ хъухъу, къалэр Фрэнджым и тутмакъ папщӀэу къигъэсэбэпурат. Япэ дуней зауэшхуэм иуж, къалэм и пщӀэр зэуэ дэкӀуеящ. Иджы Ипщэ Америкэм и нэхъ псынщӀэу зызуж къалэхэм ящыщщ. == Хэкумэтх == Къалэр Кайеннэ псым и лъэныкъуитӀым Ӏутщ, Атлантикэ хышхуэм и хы Ӏуфэм деж. Кайеннэ щыщӀэдзауэ Париж нэс 7 100 км дэлъщ. == Джылэ == Кайеннэ цӀыху дэсыр зэрыхэхъуэр: 1961-1967 гъэхэм: (+4.6%) 1967-1974 гъэхэм: (+3.4%) 1974-1982 гъэхэм: (+4.4%) 1982-1990 гъэхэм: (+3.9%) 1990-1999 гъэхэм: (+3.6%) 1999-2006 гъэхэм: (+3.0%) 2006-2011 гъэхэм: (+1.5%) == Экономикэ == Кайеннэ нэхъ цӀэрыӀуэщ и шыбжийхэмкӀэмэ. Абы нэмыщӀ къалэм креветкэ куэд адрей къэралхэм ярещэр. Фошыгъу щӀынымкӀэ Ипщэ Америкэм нэхъ япэ увыпӀэхэр лъахъэнэ куэд щӀауэ иӀыгъщ.

Source: original
Пиай

Пиай (мэл.-бз. Tanjung Piai) - Малаккэ ныкъуэтӀыгум и ипшэ кӀэух къуапэ, Еуразиэм и континентал Ӏыхьэм и ипшэ дыдэ пӀэ. Малайзиэм къэралым хейбыдэр, Сингапур и къухьэпӀэ лъэныкъуэм аткӀэ 30 километрэкӀэ щылъу. Къуапэм гъэлъагъуэ монумент тетщ, пӀэр континентал Еуразиэм и ипшэ дыдэ пӀэр къигъэлъагъуэу икӀи хэкумэтх координатхэр тетхэжауэ. == ТехьэпӀэхэр == Институт Географии РАН (урыс.) 1.266111, 103.511111

Source: original
Мэлайзиэ

2.5, 112.5 Мэлайзиэ (мэл.-бз. Malaysia) - Азиэ ипшъэ къуэкӀыпӀэм щыщ къэрал. Ар Хъутей хы ипшъэм тӀууэ еугуэч: КъуэхьэпӀэ Мэлайзиэ (зэреджэр - Мэлайэ) Мэлакка хытӀыгуныкъуэм ипшъэр еубыд, ипшъэмкӀэ и гъунапкъэхэр СингэпурымкӀэ, ишъхъэрэмкӀэ СиамымкӀэ йокӀуэкӀ. Мэлаккэ псыдэжым адэкӀэ Индэнезиери. КъуэкӀыпӀэ Мэлайзиэ (Сэбахьрэ Сэрэуакъ провинциэхэр) Калимантан хытӀыгушхуэм и ишъхъэрэ къуэхьэпӀэм тетшъ. Хы лъэныкъуэмкӀэ Брунейм и гъунапкъэхэр йокӀуэкӀ, ипшъэмкӀэ Индэнезиер игъунэщ. == Къэрал зэхэтыкӀэр == Мэлайзием зыкъегъэлъагъуэ къэралцӀыкӀу 13-рэ федералым еуэ шӀыпӀищрэ зэхэт зи пащтыхь чэзуурэ къызыхах фидирал конституцэ пащтыхьейщ. Абыхэм ящыщ штат 11-рэ фидирал щӀыпӀитӀрэ Мэлаккэ хытӀыгуныкъуэм тещ, я штатитӀрэ зы фидирал шӀыпӀэмрэ Калимантан хытӀыгум. ШтатитӀыр пащтыхьейщ, абыхэм ящыщ блы - сулътӀанейхэщ, зыр - раджастанщ, зыр ауэ сытыми дипертуанщ. Адрей штатиплӀыр губерниэхэщ. Фидирал щӀыпӀэхэр къэрал Хабзащхьэм егъэзахуэ. Илъэситху къэс къэралцӀыкӀухэм зы пащтыхьымрэ абы и къуэдзэмрэ къыхах. Мэлайзием я пащтыхьым зэреджэр янг ди пертуан агонг. Къэралым хабзэу хъуар губернаторхэмрэ штатхэм я нахъыщхьэхэмрэ аразы ямыщӀауэ къагъэсэбэпыну хуткъым. Ар пащтыхьым и къарум емылъытауэ. Мэлайзием и Пэрламентыр тӀууэ еугуэш: ищхьэ пэлат (штатхэмрэ фидирал щӀыпӀэхэмрэ я зэхуэс), ищӀагъ пэлат (Синат). Ищхьэ пэлатым и ухуэныгъэр хэхыгъуэм тещӀыхьащ. ИщӀагъ пэлатыр штат къэсыху щыщитӀрэ пащтыхьым езым къыхих щыщхэмкӀэ зэхэтщ. Пащтыхьым и къулыкъум и мыгьэнэр Япэрыт Министрэм деж щеух. Къэралым и Ӏуэхухэр, политикэр, абым егъэзащӀэ. Мэлайзием дин щхьэхуит яӀэщ. ЦӀыхум езым сытхуэдэ дин иӀыгъынуми езым къыхихыну хуитыныгъэ кэнституцым къырет. Ауэ жылэдэсхэм я нахъыбэм (60%) Ислъамыр яӀыгъщ. === Мэлайзием и Япэрыт Министрэхэр === 1963-1970 - Абдул Рахьман 1970-1976 - Абдул Разакъ 1976-1981 - Хъусен Онн 1981-2003 - Мэхатхьир Мыхьамэд 2003-2009 - Абдула Ахьмэд Бэдауи 2009 - Мохьд Наджиб бин Тун Хьэджи Абдул Разакъ

Source: original
Дыгъужь

Дыгъужь (лат-бз.: Canis lupus, ур-бз.: Волк) - псэушъхьа шъакӀуэ, шэрыпӀхэм ящыщ, хьалъэпкъ. ХьэӀуцыдзхэмрэ кайотхэмрэ ядэкӀыгъу дыгъужъхэм хэт. Генетикэ шъэныгъэм зэригъэлъагъуэмкӀэ унагъуэ хьахэр дыгъужъхэм къатекӀауэ ягъува. Дыгъужьыр хьалъэпкъхэм я нэхъ иным ящыщ, икӀыхьагъыр (кӀапэм дэкӀыгъу) см. 160 нос, илъэгагъыр см. 90 нос, ихьалъагъыр кг. 62 нэгъунэ носыр. Япэрей лъэхъэнэхэм дыгъужъыр шӀыпӀэ нэхъыбэхэм щыпсот Еуразиэмрэ Ишъхъэрэ Америкэмрэ. Иджырей лъэхъэнэхэм шӀыпӀэ здэпсомрэ, псэушъхьахэм ябжыгъэмрэ куэдкӀэ нэхъ макӀэ хъуа. Лажьэ зтелъыр цӀыхум иӀашъагъэм. Дунем илъэныкъуэ бжыгъэхэм дыгъужьыр куэдыным нэса ауэ абы емылъытауэ иджыр къыздынэсым цӀыхур йошъакӀуэ дыгъужъым, игъашъэмрэ былым зэрихуэмрэ тегушъхьыху, иэ ауэ сытми джэгу-шъакӀуэнымкӀэ яукӀыр. == Аплъэпкъыр == Дыгъужъхэм я инагъымрэ я хьалъагъымрэ Ӏэуэ зэшъхьащокӀхэ шӀыпӀэ здэпсом елъытауэ, Биргмэн къызэрилъытамкӀэ ( шӀыпӀэ нэхъ шӀыӀахэм нэхъ ину щытхэ ). Янэхъыбэм лъэгагъыр см. 60 - 85 носыр, кӀыхьагъыр см. 105 - 160, хьалъагъыр кг. 32 - 62. Ишъхъэрэ лъэныкъуэхэм Ишъхъэрэ Америкэм дыгъужъ гуэрэхэм я хьалъагъыр кг. 77 фӀокӀхэр, нэхъ индыду дыгъужъ къагъуэтар Аласкэм идежь 1939 гъэм, ихьалъагътэр кг. 80 хъут. Лъэпкъ нэхъ цӀыкӀу къалъытэр хьарып дыгъужъыра, дыгъужьыбз зэфӀэувахэм яхьалъагъыр кг. 10 фӀэкӀкъым. Гуп-зэхэтхэм дыгъужъыхъухэр счыгъуи бзыхэм нэхъри нэхъ ину щытхэ 20 % хуэдизкӀэ, нэхъ натӀэшхуэ шъхьауэ щытху. ИаплъэпкъымкӀэ хьашхуэ тхьакӀумэпамцӀэм ехьчхэ. Лъакъуэхэр кӀыхьу, къэрууфӀу, илъэкъуапӀэм икӀыхьагъыр см. 15 хуэдиз, ибгъуагъыр см. 7 хуэдиз курытит лъэхъуамбэхэр куэдкӀэ гупэм къыхокӀхэр абыкӀэ хьалъэкъуапӀэм хагъэгъуащэкъым. НатӀэшху щыт, нэӀу бгъуэуэ, илъэныкъуэхэмкӀэ жъэкӀацу цыр тету, инэӀушхуэмкӀэ ХьэӀуцыдзхэмрэ кайотхэмрэ ямыхьчу щыт абыхэм яр нэхъ Ӏузу, памцӀу щыт ИкӀи инэӀумкӀэ псэушъхьа-шъэныгъэ азэгъуэхэм зэхашъыкӀыр къыригъэкӀыфу: бзаджэгъуэ, къытехьагъуэ, даӀуэгъуэ, шъэбагъуэ, гуфӀэгъуэ, гузавэгъуэ, сакъыгъэ, шъэхугъэ, чынагъуэ. ИкӀапэр кӀыхьу, гъуму щыт хьахэм я кӀапэхэм елъытамэ счыгъуи егъэзыхауэ щыт. Дыгъужъхэм яцыр Ӏуву, кӀыхьу щыт. Дыгъужъ лъэпкъхэм цым ифэр куэду зэшъхьащокӀхэр, шӀыпӀэ здэпсохэм тегъэпсыхьауэ. Мэзым щыпсоу дъыгъужъхэм яфэр псыфэ-гъуабджу щыт, тундрэ лъэныкъуэхэм щыпсохэр - нэхъ нэхуу, хужьым нэсу щытхэ, пшахъуалъэхэм щыпсохэр - псыфэ-гъуэжьыфу щытхэ, Азиэ Курытым икъушъхьахэм щыпсо дыгъужьхэм я фэр - гъуэплъу щыт. Абы пэмыкӀыу хужьыбзу, плъыжьу иэ фӀыцӀабзу щытуи къохъухэ зэрызу. == Здэпсохэр == Еуропэм нэхъыбу дыгъужъхэр къыздэнар Эспаниэм, Хуэхуэлейм, Урысейм, Урысыхум, Португалым, Урымым, Лэхьыйм, Скандинавхэм, Балканхэмрэ, Балтикэ къэралхэм. Азиэм здэпсохэр Корейм, Китаймрэ Индиэмрэ илъэныкъуэ гуэрэхэм, Азэрбиджаным, Къэзахъстэным, Афганистэным, Ираным, Иракым, Аравий хы тӀыгуныкъуэм ишъхъэрэ лъэныкъуэр. Ишъхъэрэ Америкэм Аласкэм къыщыкӀэдзауэ Мексикэм нэс щопсоу.

Source: original
Бзупэгъум лъэпкъыр

Бзупэгъум лъэпкъыр (лат-бз. Fringillidae) - унэбзу хэкӀыгъуэ лъэпкъщ, лӀэужьыгъуи 120-рэ фӀэкӀыу къызэщӀиубыду. == Теплъэр == ЛӀэужьыгъу хъуари псори пэгъумхэщ, быдэу зэхэщӀыхьащ, щхьэхъурей пщагуэхэщ, зэмыфэгъухэщ. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэм хъухэмрэ анэхэмрэ я теплъэр зэхуэдэкъым. == Здэпсэухэр == Бзупэгъумхэр здэмыпсэу щӀыпӀэ гъуэтыгъуейщ. Урысейм щогъуалъхьэ лӀэужьыгъуэ 33-рэ. Абгъуэ щащӀ мэз зэхэпхъахэм, тундрэм, губгъуэхэм, къумхэм, бгыхэм, цӀыху псэупӀэ Ӏэгъуэблагъуэхэм. Къаукъаз бзупэгъумхэр лъэтэжкъым. ИщхъэрэкӀэ щыӀэхэм щӀымахуэр щӀыпӀэ хуабэхэм ирах. Я Ӏус нэхъыщхьэр къэкӀыгъэ, гъавэхэкӀ. == ХэкӀ зэгъэзэхуэгъуэр == Лъэпкъ Бзупэгъум/Fringillidae Лъэпкъ къуэдзэ Руматхэр/Fringillinae. Лъэпкъыгъуэ Руматхэр/Fringilla (лӀэужьыгъуищ) Лъэпкъ къуэдзэ БзущӀэращӀэхэр/Carduelinae Лъэпкъыгъуэ Serinus (лӀэужьыгъуэ 38-43) Лъэпкъыгъуэ БзущӀэращӀэхэр/Carduelis (лӀэужьыгъуэ 33) Лъэпкъыгъуэ ПсысхуолӀэхэр/Carpodacus (лӀэужьыгъуэ 21-22) Лъэпкъыгъуэ Пэкъыухэр/Loxia (лӀэужьыгъуитху) Лъэпкъыгъуэ Къуршдубэкъхэр/Mycerobas (лӀэужьыгъуиплӀ) Лъэпкъыгъуэ Neospiza concolor (зы лӀэужьыгъуэ) Лъэпкъыгъуэ Linurgus (зы лӀэужьыгъу) Лъэпкъыгъуэ Rhynchostruthus (лӀэужьыгъуэ 1-3-щ) Лъэпкъыгъуэ Leucosticte (лӀэужьыгъуибл) Лъэпкъыгъуэ Callacanthis (зы лӀэужьыгъу) Лъэпкъыгъуэ Rhodopechys (лӀэужьыгъуэ 3-4) Лъэпкъыгъуэ Uragus (зы лӀэужьыгъуэ) Лъэпкъыгъуэ Urocynchramus (зы лӀэужьыгъуэ) Лъэпкъыгъуэ Chaunoproctus (зы лӀэужьыгъуэ) † Лъэпкъыгъуэ Pinicola (лӀэужьыгъуитӀ) Лъэпкъыгъуэ Haematospiza (зы лӀэужьыгъуэ) Лъэпкъыгъуэ Бзупагуэхэр/Pyrrhula (лӀэужьыгъуэ 6-7) Лъэпкъыгъуэ Дубэкъхэр/Coccothraustes (лӀэужьыгъуищ) Лъэпкъыгъуэ ДубэкъщхьэфӀыцӀэхэр/Eophona (лӀэужьыгъуитӀ) Лъэпкъыгъуэ Pyrrhoplectes (зы лӀэужьыгъуэ) Лъэпкъ къуэдзэ Drepanidinae (зэзэмызэкӀэ лъэпкъ щхьэху ягъэув) Лъэпкъыгъуэ Telespiza (лӀэужьыгъуитӀ) Лъэпкъыгъуэ Psittirostra (лӀэужьыгъуэ 1-2) Лъэпкъыгъуэ Dysmorodrepanis (зы лӀэужьыгъуэ) † Лъэпкъыгъуэ Loxioides (зы лӀэужьыгъуэ) Лъэпкъыгъуэ Rhodacanthis (лӀэужьыгъуитӀ) † Лъэпкъыгъуэ Chloridops (зы лӀэужьыгъуэ) † Лъэпкъыгъуэ Pseudonestor (зы лӀэужьыгъуэ) Лъэпкъыгъуэ Hemignathus (лӀэужьыгъуибгъу) Лъэпкъыгъуэ Oreomystis (лӀэужьыгъуитӀ) Лъэпкъыгъуэ Paroreomyza (лӀэужьыгъуищ) Лъэпкъыгъуэ Loxops (лӀэужьыгъуитӀ) Лъэпкъыгъуэ Ciridops (зы лӀэужьыгъуэ) † Лъэпкъыгъуэ Vestiaria (зы лӀэужьыгъуэ) Лъэпкъыгъуэ Drepanis (лӀэужьыгъуитӀ) † Лъэпкъыгъуэ Palmeria (зы лӀэужьыгъуэ) Лъэпкъыгъуэ Himatione (зы лӀэужьыгъуэ) Лъэпкъыгъуэ Melamprosops (зы лӀэужьыгъуэ) ЦӀэджэгухэр Лъэпкъыгъуэ Euphonia (лӀэужьыгъуэ 27) Лъэпкъыгъуэ Chlorophonia (лӀэужьыгъуитху) == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Бзухьэгуагуэ

Бзухьэгуагуэ (лат-бз. Galerida cristata) - уэгунэбзу лъэпкъым щыщщ. == Теплъэр == И лъэпкъэгъухэм ялъытамэ пӀащэщ. Щхъуэ-гъуэбжафэщ, и тхыцӀэмкӀэ нэхъ фӀыцӀафэу, и бгъэгу щӀагъыр нэхъ гъуэжьыфэу. Мы зы лӀэужьыгъуэращ хьэгуагуэу лъэпкъым хэтыр. == Здэпсэухэр == Щопсэу Еуропэм, Азиэм, Хъутейм, Индиэм. ЩӀымахуэм ди хэгъуэгухэм бзухьэгуагуэхэр нэхъыбэ щохъу, ищхъэрэкӀэ къызэрилъэтыкӀым къыхэкӀыу. ЦӀыхум игъунэгъуу сыт щыгъуи мэпсэу - къуажэ, къалэ гъунэхэм, жыг хадэхэм, гъогу гъунэхэм. ЩӀылъэ бзущ, жыг пытӀысхьэкъым. Илъэсым тӀо къыреш. == Ӏусыр == Ӏусыр гъудэбадзэщ, къэкӀыгъэ жылэ, удз тхьэпэ къыдэжагъащӀэхэр. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Джэду Ӏэниуар

Джэду Ӏэниуар, Борис и къуэ - адыгэ бэнакӀуэ хуит; Урысейм спортымкӀэ щӀыхь зиӀэ и мастер цӀэ лӀапӀэр зезыхьэ. Зыгъасэр Хьэсэн Арсен, Къэзий Алексей, Закуев Арсен, Магомедов А. == Биографиэ == Джэду Ӏэниуар 1987 гъэм Псыгуэнсу къуажэм къыщалъхуащ. == ТехьэпӀэхэр == Ди пелуанхэр. Джэду Ӏэниуар НэкӀубгъу Урысейм и бэнак1уэ Федерацэм и сайт

Source: original
Суфиигъэ

Суфий, суфиигъэ (хьэр-бз. تصوف ‎‎) - мыслъымэныгъэм и зы къудамэ. ЦӀэм хеубыдэ диным и щӀэныгъу хъуар, мыхьэнэ зезыхьэхэр цӀыхум дэӀэпыкъуну Тхьэм нэхъ игъунэгъу хъунум. == Суфиигъэм и тхыдэр == И нэхъыбэм суфиигъэм и тхыдэр плӀы Ӏыхьу зэхагъэкӀыр: VIII - IX лӀ. - щӀэныгъэм и зэфӀэувэгъуэ. А зэманыгъуэм мыслъымэныгъэм и аскетхэр зы къудамэ хуиту диным къыхокӀхэ. X - XII лӀ. - дин еджыным и зэфӀэувэгъуэ. XIII - XV лӀ. - дэрикъэтхэм я къэжьэгъуэ. XVI - XVII лӀ. - яужырей зэманыгъуэ. == Гулъытыгъуэ езытыр == ТхьэмыщкӀэгъуэм пылъын - факр. Дуней здытетыр гъуэщу - аш шабах. Аскетыгъэ - зухд. Псалъэншэ-тхьэлъэӀу - тафакур. Last edited 6 years ago by YiFeiBot

Source: original
Хоруатиэ

Республикэ Хоруатиэ (хор-бз. Republika Hrvatska) - Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр - Загреб == Хэкумэтх == Хоруатиэ Еуропэм, Балкан хы тӀыгуныкъуэм хэт. Гъунапкъэхэр здыӀухьэр: ишъхъэрэмкӀэ - Слоуэным, Межарейм, къуэкӀыпӀэмкӀэ - Сербиэм, Боснирэ Хьэрцеговинэрэм, БгыфӀыцӀейм. Къэралым и инагъыр - 56 594 км². == Тхыдэр == Ди лъэхъэнэхэм я кӀэдзэгъуэм иджырей Хоруатиэм и шӀыпӀэр Урым империэм хэтт. VIII лъэхъэнэхэм Балкан хы тӀыгуныкъуэм слоуан лъэпкъхэр йохьэ. 845 гъэхэм ядежь пэштыхьей Хоруатиэ зэфӀоувэр, 1102 гъэм нэгъунэ щыӀэуэ, яужым Межарейм хэхьа, униэ кӀатхауэ. 1525 гъэм, Урым Ауш империэм шъхьэщыт Фердинанд I лъэпкъэгъум епхауэ фыз къыщичам, Хоруатиэр Габсбургхэм я империэм хэхьа, абым зэгуэмыху кӀышъэ, 1918 гъэм нэс хэтат. 1918 гъэм Аустрэ-Межарейм и къэру къыщимыхьым Япэрей дунейпсо зауэм Хоруатиэр Сербхэм, хоруатхэм, солуэнхэм я пэштыхьейм хэхьа хъуа, яужм, 1929 гъэм зи цӀэр Йугослав хъуар. ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм щыгъуэ, 1941 гъм, хоруат националист-усташхэм къэрал Хуит Хоруатиэ траӀуэ, Джэрмэным и ӀэнатӀэгъуэм кӀэту, а къэралыр 1945 гъэм нэс зэфӀэта. ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм яуж Хоруатиэр аргуэру Йугослауым хэхьэжьа, Хоруатиэ Социал Республикэ хуэду. 1991 гъэм Хоруатиэм хуитыныгъэ къышту, Йугослаум къыхэкӀыу къеӀохур, и пӀалъэ щыгъуэтыр 1995 гъэм джылэ зауэ Йугослаум екӀуэкӀа яуж. == Джылэр == Джылу дэсым и бжыгъэр - мин 4, 489 (2009 гъэм и къэлъытэгъуэкӀэ). ЛъэпкъкӀэ - хоруатхэр (89,6 %), сербхэр (4,5 %), боснийхэр (0,5 %), венгхэр (0,5 %), пэмыкӀхэр. Къэралым и нэхъышъхьэбзэхэр - хоруатыбзэ. == Экономикхэр == ВКӀуП-р 2008 гъэмкӀэ здынэсар $82,407 млрд. Валютэр - хоруатиэм и куна. Кызытсе экономически ийыште чоҥымо жапыште хорватий 2.0 ак кушкын 1990-2020 долл. (3.1 гана) 2.9 марте-экономически долл.;- экономически -0.13 долл вашталтыш лиеш. из-за миллион калыкчот 0.67 шуҥгалтын, тыгак экономически 2.1 долл. калык чонышто долларым 513.2 капан чоҥымыжлан кӧра. Хорватий-экономически долл кушмашын среднегодовой 0.066 возен чонымаш. 3.8 але%. Эре пашам ыштыше -0.32 хорватий иктӧр ак кушмашын среднегодовой%. 0.0065 ужашыште тӱнян иземда%. 0.10 европышто ужашлан кугемын%. 1992 ийыште чоҥаш тӱҥалыныт Минимум (экономически 0.41 долл.). 2008 ийыште чоҥаш тӱҥалыныт Максимум (4.6 экономически долл.). Хорватий калык кугемын верч чон чоҥымо 513.2 1990-2020 ийыште доллар (3.6 ик гана) 709.6 доллар марте. 4.4 кызытсе калык чонышто доллар аклан кушмашын среднегодовой 17.1 але возен чонымаш%. == Администрациэ гуэчыгъуэр == Хоруатиэ - къэрал унитару щыт. АдминистрациэмкӀэ хэку 20 (хор-бз. županija). == ТехэпӀэхэр == Русская Хорватия (урыс.)

Source: original
БжэнщӀэфин

БжэнщӀэфин (лат-бз. Caprimulgus indicus) - бжэнщӀэф лъэпкъым щыщ къуалэбзу пӀащэщ и лъэпкъэгъум елъытамэ. == Теплъэр == КъызэрыкӀуэ бжэнщӀэфым елъытауэ пӀащэщ, къещэч г. 100 нэс, дамэ лъэныкъуэр см. 20-25, теплъэкӀи и лъэпкъэгъухэм мащӀэу къащхьэщокӀ, къапщтэмэ, кӀэ бзийхэм яхэлъ ӀэпапӀэ хужьышхуэхэмкӀэ. == Здэпсэухэр == Щопсэу Сыбырым, КъуэкӀыпӀэ Жыжэм я мэзхэм, КъуэкӀыпӀэ Азиэм, Индиэм. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
КъуанщӀэпэплъ

КъуанщӀэпэплъ (лат-бз. Pyrrhocorax pyrrhocorax) - вынд теплъэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == Къуалэм хуэдизынщ, къешэч г. 270-370. Теплъэр фӀыцӀэ-лыдщ, дамэхэмрэ кӀэмрэ удзыфэ къащӀоуэ. И пэ псыгъуэ кӀыхь мащӀэу гъэшамрэ лъакъуэхэмрэ плъыжь-лыдщ. == Здэпсэухэр == Еуропэм, Азиэм, Африкэм я къущхьэхэм щопсэу. Лъэтэжкъым. Гуп-гупурэ абгъуэ щащӀ къыр нэӀухэм, нэпкъ задэхэм. Къаукъазым и къущхьэ щӀыпӀэхэм мылъэтэжу куэду щопсэу. == Ӏусыр == Яшх хьэпщхупщ, хьэмблу, къэкӀыгъэ жылэ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Цей

Цей (ур-бз: черкеска) Цейр лъэпӀкъым ди напэ. Джыпсту шъхьадж ишъхьа къызэрхуэкӀу цейр зэрахьа. Япэ кӀышъэ цейм ифэкӀэ зезыхьар къацӀыхут: Хужь (Пщы), псыфэ (хужьым нэхъ хуэкӀуэ) плъыжь, фӀыцӀабзэ (къуафцӀэ) (Лъакъуэлъэш иэ Уэркъ), псыфэ, фӀыцӀэ, гъуабджэ (лъхукъуэлӀ). (Цей къуэлэн, шхъуантӀэ, удзыфэ, гъуэжь иэ пэмыкӀы фэ зэрахьу щытакъым адыгэм!). Цейр лъэгуанджэм нэсу иэ кӀыхьу, лъапэм нэс джыпӀа хъууэ ядт. Бгъэр къихауэ, Ӏашъхьар бгъуэуэ Ӏапшъэм нэсу иэ нэхъ кӀыхьу. Ибгъэ лъэныкъуитӀым хьазырхэр (куэдым ягъэгъуащэ хьазырыр адыгэ псалъу ялыту, хазырыр хьарып псалэ) традэт блырыблу иэ нэхъыбу. Езы хьазырылъэхэр пэмыкӀы фэуи яшъу хъут, шъагъэр ишъхьамкӀэ традэжьу. Цей къуапэмрэ Ӏашъхьамрэ ихъуреягъкӀэ уагъэ къырадыхьт, нэхъ лъэпӀкъ бейхэм дышъэ иэ дыжьын шъагъэкӀэ. Цейр хуэфӀу ядт, хуиту зэрахьатэкъым, пӀкъэм фӀыуэ фӀэсу, кӀыбыр иӀыгъу бгым нэгъунэ кӀуэт, бгъэр здиухым иде, ныбэр зэхуишъу кӀыӀу ирадэт, кӀыӀуитху хуэдиз.

Source: original
Ипшэ Ӏэсетиэ

Ипшэ Ӏэсетиэ (ос-бз. Республикæ Хуссар Ирыстон, хъыр-бз. სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკა, урбз. Республика Южная Осетия) - дунейпсом къамылъыта къэрал, Къуакъаз кӀыбагъым хэт. Къалэнэхъышъхьэ - Цхинвал. == Дунейпсо-дипломатиэмкӀэ и къэлъытэгъуэр == Ипшэ Ӏэсетиэм и хуитыныгъэр къзлъытэр Урысейрэ, Венесуелэрэ, Никарагуарэ, Наурурэ, абыхэм пэмыкӀыу Апхъазым - къэрал ныкъуэ къэлъытэгъу щытыр. ЛъЗ-м и хабзэкӀэ, де-юре Ипшэ Ӏэсетиэм и шӀыпӀэр Курджым хохьэ, абы и конституциэмкӀэ «Цхинвал куей» зицӀэ (хъыр-бз. ცხინვალის რეგიონი). == Хэкумэтхыр == Ипшэ Ӏэсетиэм и шӀыпӀэр Къаукъазышхуэ бгытхым и ехыпӀэм хэлъ. ШӀыпӀэр нэхъыбаӀуэм къуэкӀэ-бгыкӀыу щыт. Климэтыр - курыт, шъышъылэм и шӀэӀэгъыр - 20 къыщыкӀэдзауэ −70 °C носыр, шышъхьэӀум и хуэбагъыр -+21 - 24 °C носыр. Ипшэ Ӏэсетиэм и гъунапкъэхэр ишъхъэрэмкӀэ Урысейм Ӏохьэ, ипшъэмкӀэ Курджым. И шӀыпӀэм и инагъыр км² 3.900. == Тхыдэр == Урысейм Ӏэсетиэр Кучыку-Кайнарджий тхылъымкӀэ хуэкӀуауэ щыта 1774 гъэм, урыс тырку зауэм яуж. 1843 гъэм Ӏэсетиэ куей мэхъур. 1918 гъэм Ипшэ Ӏэсетиэр Совет Урысейм идежькӀэ еуэкӀа, хэхьэным шъхьэкӀэ, апкӀэнтӀэху Курджым къэрал шъхьэхуиту зытриӀуауэ. Ипшэ Ӏэсетиэр Курджым аннексиэ ишъыну щыхуэжьэм зауэшхуэ къыхэкӀа хъуа 1918-1920 гъэхэм. 1922 гъэм ССР Курджейм хэту Ипшэ Ӏэсетиэ автоном куей мэхъур. 1989 шъакӀуэгъуэм и 10 Ипшэ Ӏэсетиэм и джылэ депутатхэм я Хасэм унафэ къадагъэкӀ автоном куейр республикэ хъууэ ССР Курджейм хэту. Езы курджы парламентым абым пэуву унафэ къыдегъэкӀ ишъхъэрэ осетиэ автономыр Ӏуахыну. 1990-1991 гъэхэм Курджымрэ Ипшэ Ӏэсетиэмрэ зауэ къахокӀыр Дъыгъэмыс тхылъкӀэ яужым зэфӀэкӀауэ. 1991 гъэм щыкӀэдзауэ Ипшэ Ӏэсетиэр де-факто къэрал шъхьэхуиту щыта, ауэ дунейм и къэрал зым къымылъытауэ шъхьэхуиту. 2008 гъэм шышъхьэӀум Курджым и къэрал ӀэнатӀэм Ипшъэ Осетиэр къэрукӀэ трихын мурад ешъыр, Урысейр а зауэм зэрхэхьэм шъхьэкӀэ республикэр къэнэфа. 2008 гъэм къэхъуам яуж Урысеймрэ пэмыкӀэ къэралхэри хэту Ипшэ Ӏэсетиэм и хуитыныгъэр къалъыта. == Къэрал политикэ зэхэтыкӀэр == Ипшэ Ӏэсетиэр президентым и республику щытщ. Къэралым и тхьэмадэр хабзэ гъэзанкӀэр президентыра. Хабзэ къадэгъэкӀ ӀэнатӀэр парламентым иӀыгъ, депутат 33 зыхэтым. == Джылэр == Советым джылэбжыгъэ икӀэу ирагъэкӀуэкӀамкӀэ 1989 гъэм, Ипшэ Ӏэсетиэм цӀыху дэсар мин 99. Абым я нэхъыбэр осетинхэ, пэмыкӀыу курджыхэр, урысхэр адрей лъэпкъхэр джоуэ. Дин зыпылъхэр - чыристэн. == АдминистрациэкӀэ зэрыгуэчыр == Республикэр куеиплкӀэ мэгуэч - Дзау куей, Знаур куей, Ленингор куей, Цхинвал куей. Цхинвалым щымыхъукӀэ кълэ статус зиӀэр хьэблэ Квайсара. == ТехьэпӀэхэр == «Ипшъэ Осетиэм културэм и министериэ» (урыс.) «Ипшъэ Осетиэ Республикэм и Нэхъышъхьэ комиссиэ хэхынымкӀэ» (урыс.) «РЕС» Информационное агентство и «Министерство печати и массовых коммуникаций Республики Южная Осетия» (урыс.) Посольство Республики Южная Осетия в Российской Федерации (урыс.)

Source: original