AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Ишхъэрэ Америкэ

Ишхъэрэ Америкэ - континент, ШӀыгум ИкъуэхьапӀэмрэ Ишъхъэрэ лъэныныкъуэмрэ дэлъ. 500 милыуан джылу дэс. == Хэкумэтх == Ишхъэрэ Америкэр къуэхьапӀэ лъэныкъуэмкӀэ океан Шэхумрэ, Беренг хымрэ Ӏулъ, абы пэмӀыкӀыу Калифорниэмрэ Аласкэ - хыжъэхэмрэ дэкӀыгъу. КъуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ - Атлантик океаныр, хыуэ: Лабрадор, Кариб. Мексикэ хыжъэ, Сант Лаурен хыжъэ. Ишъхъэрэ Лъэныкъуэм - Ипшъэ океан абы хы игъусу: Бофорт, Баффин, Гренланд джоуэ, Гудзон хыжъэ яхэту. КъуэхьапӀэмкӀэ Еуразиэм хэзгъэкӀыр Беренг Ӏузэвым, къуэкӀыпӀэмкӀэ Ипшъэ Америкэм хэзгъэкӀыр Панам Ӏузэвым. === Къушъхьахэр === Бгъуэн къушъхьахэр Канадэ къушъхьахэр Хы Ӏуфэ къушъхьахэр Сиерра-Невада Аппалач Кордилиерэ Ӏуашъхьа нэхъ лъагэр Мак-Кингли - 6 192,5 м === Псыхэр === Миссисипи Миссури Макензи Колумбиэ Саскачеуан Иукон Колорадо Рио-Гранде === Псыхъурейхэр === Псыхъуреишхуэхэр: Ишъхьэ. Эри. Гурон. Мичиган. Онтарио. Мышъэм я псыхъуреишхуэ Хуимыт псыхъуреишхуэ Шыугъэ псыхъуреишхуэ Виннипег Крейтер

Source: original
Банэху

Банэху (лат-бз. Xanthium strumarium) - банэдэгу лъэпкъгъум щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == И лъэгагъыр см 30-50 хуэдиз мэхъу. И пкъым къудамэ зыбжанэу зегуэш. Лэдэх мащӀэ зиӀэ тхьэмпэхэм я щӀагъыр хужьыфэщ, я щхьэр щхъуантӀэщ. Къудамэхэм щыуэ зэхэкӀ банэ, тхьэмпэ къэс хуэзэу, къытокӀэ. И гъагъэхэр гъуэжьщ. == КъыздэкӀыр == Банэхур къыщокӀ къуажэхэм, псэупӀэхэм ягъунэгъуу, мывэкъалэ лъабжьэхэм, н. щӀыпӀэхэми. == Къэгъэщхьэпэгъуэр == КъэкӀыгъуэм и лъабжьэр хущхъуэу къагъэсэбэп. == Тхылъхэр == Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.

Source: original
Къашыргъэгъуабжэ

Къашыргъэгъуабжэ (лат-бз. Pernis apivorus) - къашыргъэ лъэпкъщ. == Теплъэр == И инагъкӀэ къуалэбзу курытщ. ТхыцӀэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ, ныбэ щӀагъыр нэхъ хыжьыфэщ, кусэ зэрызхэр зэпекӀуэкӀыу хэсу. И кӀэм фӀыцӀэ кусищ ирокӀуэкӀ. == Здэпсэухэмрэ шэнымрэ == Куэду щопсэу Ищхъэрэ Къаукъазымрэ КъаукъазыкӀэмрэ, Урысейм и Еуропэ Ӏыхьэм, Сыбыр мэзхэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми. Мэлъэтэж. ЩӀымахуэр Африкэм и ипщэ лъэныкъуэм щрех. Къашыргъэгъуабжэр мэзышхуэхэр фӀыуэ зылъагъу къуалэбзущ. Абгъуэр жыгыщхьэм щещӀ, адрей лӀэужьыгъуэхэм яйхэр къыщиубыди къохъу. Къизышыр анэращ, хъур зэзэмызэ доӀэпыкъуурэ. == Ӏусыр == Ӏус нэхъыщхьэр гъудэбадзэщ, псом хуэмыдэу фӀыуэ ялъагъу хьэдзыгъуэнэ, щӀыбжьэ шыр. Яшх пкӀауэ, щыгъыныхь, атӀанэ - хьэндыркъуакъуэ, шындырхъуо, блэ, къуалэбзу жьгъей, дзыгъуэ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Ӏуфэбзу лъэпкъыр

Ӏуфэбзу лъэпкъыр (лат-бз. Charadriidae) - Ӏуфэбзу хэкӀыгъуэм щыщ лъэпкъщ. == Теплъэр == Зи инагъкӀэ курыт е нэхъ хуэцӀыкӀу къуалъэбзухэщ. Пщэ, лъакъуэ кӀыхьхэу, я нэхъыбэри дамэ кӀыхь псыгъуэхэщ, къамыхьэлъэкӀэу жыжьэ ирилъэтэфхэу. == Здэпсэухэр == Ӏуфэбзу лъэпкъым щыщхэр нэхъыбэу здэплъэгъунур хыхэм, хыкъумхэм, псыежэххэм я Ӏуфэ занщӀэхэм я деж. ЩӀылъэ бзухэщи фӀыуэ къакӀухь, къажьыхь, есыф лӀэужьыгъуэхэри яхэтщ. == Ӏусыр == Ӏусыр псэущхьэхэкӀщ: гъудэбадзэхэр, хьэмблухэр, хьэпӀацӀэбгъунж. == ЗэхэгъэкӀыгъуэр == Лъэпкъ къуэдзэ Темэнпсычэт лъэпкъ къуэдзэ (Vanellinae) Erthrogonys Темэнпсычэтхэр (Vanellus) Лъэпкъ къуэдзэ Ӏуфэбзу лъэпкъ къуэдзэ Ӏуфэбзухэр (Pluvialis) Лъэпкъ къуэдзэ Ныбэхубзу лъэпкъ къуэдзэ (Charadriinae) Ныбэхубзухэр (Charadrius) Thinornis Elseyornis Peltohyas Anarhynchus Phegornis Oreopholus == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Сындж

Сындж е Сынджы (кӀах-бз.) (урбз. Сунжа) - Ищхъэрэ Къаукъазым и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм ежэх псыщ, Тэрч и ижьырабгъумкӀэ хэлъадэу. == Хэкумэтхыр == И щӀыхьагъыр км 278 мэхъур, псыхъуэм и инагъыр 12,200 км². Къущхьэхэм, бгылъэ лъэныкъуэхэм деж уэру йожэхыр. И къыхэжыпӀэр Къаукъаз тхышхуэм и ищхъэрабгъухэм хэлъщ. Нэхъ гу лъытыгъу псы хэлъадэхэр Аса (ижьырабгъу), Аргун (ижьырабгъу). И Ӏуфэм Ӏут къалэхэр: Насрэн, Къараболэкъ, Грозный, Гъудэмэз.

Source: original
Нордкап

Нордкап (нор.-бз. Nordkapplatået, ин-бз. North Cape) - Норуегэм и ишхъэрэ лъэныкъуэмкӀэ щыӀэ Нордкап коммунэм хиубыдэ Магеройа тӀыгум и къуапэ. Еуропэм и ишхъэрэ дыдэ пӀэуэ ябж. == Хэкумэтх == Еуропэм къуапэр и ишхъэрэ дыдэ пӀэуэ ябжыми, абы пэгъунэгъуу иӀэ Кнившелодден къуапэр ишхъэрэкӀэ хым 1500 метрэкӀэ нэхъ жыжэ хохьэр. КъуапитӀыри зы тӀыгум хэтщ, континентал Еуропэм и ишхъэрэ дыдэ пӀэ - къуапэ Нордкиным пэмыжыжэу. Нэхъ и гъунэгъу дыдэ къалэр - Хоннингсваг къалэращ. Къуапэр езыр джабэшхуэм и Ӏыхьэу щытуращ. Джабэр Ӏыхьыщу зэгуэудауэ щытщ. Абы и ищхьэ Ӏыхьэращ къуапэу хым хыхьэр. Къуапэм и щхьэр захуэу щытщ, щӀыр мывэкӀэсхъыу щытщ, аткӀэ мыткӀэхэм псынэ цӀыкӀу ина куэд иӀэхэу. Къуапэм укъекӀуэкӀа иуж арктикэ псым ухэхьакӀэу ябж. == Тхыдэ == Нордкап цӀэр къуапэм фӀэзыщар инджылыз лъыхъуакӀуэ Ричард Ченслерщ, 1553 гъэм щыгъуэ ар ишхъэрэ псыхэр къиплъыхьу куапэм щыблэсыкӀам щыгъуэ. Абы иуж лъыхъуакӀуэ куэд, джабэм дэпщейхэура захуапӀэм дэкӀуейхэт. Абыхэм нэмыщӀ Норуегэм и пэщтыхьх куэдхэри къуапэм дэкӀуеяхэщ. Иджырей зэманым къуапэр - турист зэхуэшэс пӀэщ, абы къыхэкӀыуи къуапэм къэплъыхьакӀуэ утыку тращӀыхьауэ тетщ. == ТехьэпӀэхэр == Borealis livecam Nordkapp 360 (индж.) КъэплъыхьакӀуэмкӀэ къуапэм и хъуреягъ и панаромэр къэпплъыхьыфынущ. ПлъыхьакӀуэр дакъикъэ 15 къэс щӀэуэ тэрах. 71.1725, 25.794444

Source: original
Йорданым и щӀыпӀэ гуэшыкӀэ

Йордан къэралыр 12 мухьэфазэкӀэ угуэшащ. Балкъэ мухьэфазэм фӀэкӀ къэмынэу, ахэм псоми я къалащхьэхэр я цӀэджэгъухэу щытхэщ. Мухьэфазэу хъуар 52 куейкӀэ угуэшауэ щытхэщ. Мухьэфазэхэм я нэхъыщхьапӀэхэм тетхэщ, Йорданым и пэщтыхьым а пӀэм къыхихыу тригъэувэ губернаторхэр.

Source: original
ЖьындуцӀыкӀу

ЖьындуцӀыкӀу (лат-бз. Otus scops) - кӀукӀумяу лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == И теплъэкӀэ щхъуэ-гъуабжэщ, кусэ жьгъейхэр хэсу. Ныбэ щӀагъым нэхъ хужьыфэ къыщӀэуэу. И кӀыхьагъыр см. 15-20 нос. == Здэпсэухэр == Щопсэу Еуропэм, Ищхъэрэ-КъухьэпӀэ Африкэм, Ипщэ-КъухьэпӀэ Азиэм, Урысейм и нэхъыбэкӀэ Къаукъазым. Абгъуэ ищӀкъым, щокӀэцӀ жыг гъуанэхэм, адрей къуалэбзухэм ябгынэжа абгъуэхэм, дурэшхэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми. Ди щӀыпӀэхэм къыщылъэтэжыр мэлыжьыхьым ипэхэм, щылъэтэжыр жэпуэгъуэм и кӀэхэращ. == Ӏусыр == Ӏусыр гъудэбадзэ, цӀыв, хьэндырабгъуэ, къуалэбзу, дзыгъуэ жьгъейхэрщ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Джумадэ Ӏул-Ӏула

Джумадэ Ӏул-Ӏула (хьэр-бз. جمادى الأولى) - муслъым махуэгъэпсыи и етхуанэ мазэ. Мазэм иджыри Джумадэ Ӏул-аууалкӀэ йоджэ. ХьэрыпыбзэкӀэ Джумадэ жиӀэм гъуща жиӀэуращ. А псалъэмкӀи щӀыр щыгъущ зэманым иреджэу япэм щытащ хьэрыпхэр. Мазэ Джумадэ Ӏул-Ӏуларэ, абы къыкӀэлъыкӀуэ Джумадэ Ӏус-санирэ Хьэрыпейм нэхъ гъущапӀэ дыдэу ябжт. == ТехьэпӀэхэр == The Umm al-Qura Calendar of Saudi Arabia (индж.) Islamic-Western Calendar Converter (Based on the Arithmetical or Tabular Calendar) (индж.)

Source: original
Японыбзэ

Японыбзэ (日本語 и къэпсэлъыкӀэр нихон-го) - Японым и бзэ. Японыбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху - млн 125 хуэдиз. Официал статус здиӀэхэр - Япон. Тхыбзэр зэрыщыт - канджи, кана. Канджи (яп. - 漢字) - хъутей дамыгъэ тхыбзэм и дамыгъэхэр къигъэсэбэп япон тхыбзэщ. Канэ (яп. - 仮名) - япон тхыбзэ, псалъэ пычыгъуэхэм дамыгъэ щхьэхуэ хуэзыгъэфащэу. ЛӀэужъыгъуитӀу еугуэшыж: катакана (яп. - カタカナ), хирогана (яп. - 平仮名). Кана тхыбзэр, и нэхъыбэм деж катаканар, японыбзэм къэщагъэсэбэпыр нэгъуэщӀыбзэм къыхэкӀа гайрайго (яп. - 外来語) псалъэхэр щатхым дежщ. Псалъэм папщӀэ: ロシア - росиа, Урысей; コーカサス - Кокасасы, Къуакъаз; チェルケス人 - черикешиджин, адыгэ, шэрджэс.

Source: original
Ӏэсетинхэр

Ӏэсетинхэр, аланхэр (ос-бз. ирæттæ, дигорæнттæ; джылэхъстэней псалъэкӀэмкӀэ - къущхьэхэр) - Къаукъазым ис и зы лъэпкъщ, ӀэсетиныбзэкӀэ ирипсалъэ, и нэхъыбэхэм чристэныгъэм пылъхэщ, я бжыгъэр мин 528 мэхъур. Лъэпкъым и нэхъыбэр (мин 459, 688) Ишхъэрэ Ӏэсетиэм исхэщ. Last edited 6 years ago by YiFeiBot

Source: original
Ӏэта атолл

Ӏэта атолл (ерэ теӀэтыкӀа атолл) - япэм атоллу щытауэ, коралл тӀыгухэм я зы щытыкӀэ. И нэхъыбапӀэм апхуэдэ атоллхэр щӀы захуэхэу щытхэщ, я лъагагъ нэхъ инхэр метрэ 50-кӀэ е 60-кӀэ хы Ӏуфэм къыщхьэщыкӀхэу. КъуапэхэмкӀэ атоллым гуэхупӀэхэр иӀэщ, икум лагунэ итщ. Ӏэта атоллхэу щытхэщ Науру, Ниуе тӀыгухэр, архипелаг Тонгэм хыхьэ тӀыгу гуп гуэрхэр икӀи нэгъуэщӀ тӀыгухэр. Ӏэта атоллхэм иджыри макатеакӀэ йоджэхэр. == Литературэ == Игнатьев Г. М. Тропические острова Тихого океана. Москва, изд-во «Мысль». 1978 гъэ, 270 напэ.

Source: original
Ишъхъэрэ Македониэ

Республикэ Ишъхъэрэ Македониэ (мак-бз. Република Северна Македонија) - Еуропэм хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр - Скопие. == Хэкумэтх == Республикэ Ишъхъэрэ Македониэ Балкан хы тӀыгуныкъуэм хэт. Гъунапкъэхэр здыӀухьэр: ишъхъэрэмкӀэ - Косово республикэм (дунейм псоми къамылъыта къэрал), Сербиэм, къуэхьэпӀэмкӀэ - Албаниэм, ишъхъэрымкӀэ - Алыджым, къуэкӀыпӀэмкӀэ - Балгариэм. Езы шӀыпӀэр нэхъыбэм къуэкӀэ-бгыкӀыу щыт. Къэралым и шӀыпӀэм и инагъыр - 25 333 км². == Тхыдэ == Македониэ республикэм и шӀыпӀэр Пэсырей Македониэм щыщт, абым и ицӀэри къахэкӀауэ къылъыса хъуа. Лъэхъэнэ курытхэм я пэм нэхъышъхьэ дину хэкум щытар Захуэ чыристэныгъэ. XVI лъэхъэнэм Македониэр, Балкан хы тӀыгуныкъуэ псом хуэдуи Уэсмэн империэм иубыда. Япэрей балкан зауэр иуха яуж 1911 гъэм Македониэр Балгариэм хэхьа, ауэ етӀуанэ зауэм Балгариэм и къэру къыщимыхьым 1912 гъэм, Македониэр Сербиэм хокӀуэ (1918 гъэм щыкӀэдъауэ - Йугослау). ЕтӀуанэ дунейпсо зауэр щекӀуэкӀым Македониэр оккупациэм хэта. 1945-1991 гъэхэм - социал Йугославиэм и республикихым я зы, 1991 гъэм щыкӀэдзауэ къэрал хуит мэхъур. == Джылэ == Къэлъытэгъуэ гуэрэхэмкӀэ, 2005 гъэм къэралым джылэр 2 045 262 цӀыху ябжа. Лъэпкъ нэхъ ину дэсхэр: македонхэр (64,18 %), албанхэр (25,1 %), тыркухэр (3,85 %), пэмыкӀхэр. ДинкӀэ - чыристэнхэр (68 %), мыслъымэнхэр (30 %). == АдминистрациэмкӀэ и гуэшыгъуэр == Республикэ Ишъхъэрэ Македониэр - къэрал унитару щыт. АдминистрациэмкӀэ 84 хэку зэхокӀыр. == ТехэпӀэхэр == Республикэ Македониэм и Президент Республикэ Македониэм и Парламент Хасэм и Сайтыр

Source: original
БжэнщӀэф лъэпкъыр

БжэнщӀэф лъэпкъыр (лат-бз. Caprimulgidae) - мы лъэпкъыр зыхыхьэ хэкӀыгъуэм щынэхъыщхьэщ. == Теплъэр == Я теплъэкӀэ щхъуэгъуа-бжафэщ; фӀыцӀэ, хужь ӀэпапӀэхэр я кӀэмрэ дамэхэмрэ хэлъу. Я кӀэхэр кӀыхьщ, дамэхэр Ӏузэщ, пэ кӀэщӀхэщ, жьбгъуэхэщ, нэшхуэхэщ, лъэ кӀэщӀхэщ. ЩылъатэкӀэ даущ ирагъэщӀкъым. == Здэпсэухэр == Щопсэу мэзылъэ щӀыпӀэхэм, къумхэр зи хэщӀапӀэ лӀэужьыгъуи щыӀэщ. Абгъуэ ящӀкъым. Пасэм щыгъуэ бжэнхэм ящхьэщыт гъудэбадзэхэр я жьабгъуэмкӀэ куэду къэзубыд къуалэбзухэр бжэным ящӀэф къафӀэщӀт. Я фӀэщыгъэцӀэри къызтекӀар аращ. == Лъэпкъыгъуэхэр == Лъэпкъ къуэдзэ тӀу мэхъу, ахэр лъэпкъыгъуэ 14-лӀу, лӀэужьыгъуэ 69-рэу гуэшащ. Лъэпкъ къуэдзэхэмрэ лъэпкъыгъуэхэр: Лъэпкъ къуэдзэ Chordeilinae Nyctiprogne Podager Lurocalis Chordeiles Лъэпкъ къуэдзэ Caprimulginae Nyctidromus Phalaenoptilus Siphonorhis Nyctiphrynus БжэнщӀэфхэр Macrodipteryx Hydropsalis Uropsalis Macropsalis Eleothreptus == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Даниэбзэ

Даниэбзэ (dansk) - индоеуропейбзэхэм ящыщ, джэрмэн бзэ группэм хэту. Даниэбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху - 5,7 млн. хуэдиз. Официал статус здиӀэхэр - Даниэ-м. Тхыбзэр зэрщыт - латин. == Арифметикэ == en - зы to - тӀу tre - щы fire - плӀы fem - тху seks - хы syv - блы otte - и ni - бгъу ti - пщӀы

Source: original
Псыхэуэбзагуэ лъэпкъыр

Псыхэуэбзагуэ лъэпкъыр (лат-бз. Ciconiidae) - псыхэуэ хэкӀыгъуэм щыщ лъэпкъщ. == Теплъэр == Къуалэбзу пӀащэхэщ. Я пэ кӀыхьхэр пэнцӀывымкӀэ хуэкӀуэу папцӀэ мэхъу. Хулъэ яӀэкъым. Лъэпхъуамбэ щӀыбыр нэхъ цӀыкӀущ, зызмыужьащ, адрей щым я зэгуэкӀыпӀэм фэ пӀащӀэ дэлъщ. Лъэпкъым и лӀэужьыгъуэхэм макъ гуэри къагъэӀукъым, «мэӀущащэ» къуэдей мыхъумэ, абы папщӀэ «бзагуэ» хужаӀэ. Дамэхэм ятетщ бжьанэ зэрыз. ЩылъатэкӀэ пщэр ипэкӀэ яукъуэдий. == Здэпсэухэр == Дэнэ щӀыпӀи уащыпэщӀохуэ. Нэхъыбэр здэпсэур КъуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм и къэрал хуабэхэрщ. == ЗэхэгъэкӀыгъэр == Лъэпкъыгъуэ Mycteria Mycteria americana Mycteria cinerea Mycteria ibis Mycteria leucocephala Лъэпкъыгъуэ Anastomus Anastomus lamelligerus Anastomus oscitans Лъэпкъыгъуэ Псыхэуэбзагуэхэр Ciconia Къырпсыхэуэ Ciconia nigra ПсыхэуэщӀыбыпцӀэ Ciconia ciconia Ciconia abdimii Ciconia episcopus Ciconia stormi Ciconia maguari Ciconia boyciana Лъэпкъыгъуэ Ephippiorhynchus Ephippiorhynchus senegalensis Ephippiorhynchus asiaticus Лъэпкъыгъуэ Jabiru Jabiru mycteria Лъэпкъыгъуэ Leptoptilos Leptoptilos javanicus Leptoptilos crumeniferus Leptoptilos dubius == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Абдзах

Абдзах - Адыгэ Хэкум и зы щӀыпэщ, абдзах лъакъуэр здэпсэуа. == Хэкумэтхыр == Абдзахыр Адыгэ Хэкум и курыкупсым итт, ипщэмкӀэ и гъунапкъэхэр абазэхэмрэ убыххэмрэ я щӀыпӀэхэм Ӏухьу, къухьэпӀэмкӀэ - Шапсыгъым; ищхъэрэмкӀэ - Бжьэдыгъу, КӀэмгуей пщыгъуэхэм; къуэкӀыпӀэм - Беслъэней пщыгъуэм. ЩӀыпӀэм и нэхъыбэр бгылъэт, мэз Ӏувхэр къыщыкӀыу, псы ежэхкӀэ бэгъуауэ, абыхэм я нэхъыщхьэхэр: Щхьэгуащэ, Пщыхьэ, ПкӀащ, Псейкъуэпс. Ӏуащхьэ нэхъ лъагэу щӀыпӀэм хэтхэр: Аулъ - м. 1, 845; Ошъутен - м. 2, 804; Фыщт - м. 2, 867; Ӏэбэгъу - м. 2, 689; ЧӀыгъушъ - м. 3, 238. == Тхылъхэр == Н. Дубровин. Черкесы (Адыге). «Документы и материалы по истории адыгов». Нальшыч. 1991 гъ. (урыс.) == ТехьэпӀэхэр == Апснытека. А. Н. Дьячков-Тарасов. Абадзехи. Историко-этнографический очерк (урыс.)

Source: original
КӀыгуугу теплъэ хэкӀыгъуэр

КӀыгуугу теплъэ хэкӀыгъуэр (лат-бз. Cuculiformes) - лӀэужьыгъуэ 150-рэ мэхъу, лъэпкъыгъуэ 39-рэм къызэщӀиубыдэу. ХэкӀыгъуэ къуэдзитӀу гуэшащ. Антарктикэмрэ Арктикэмрэ щымыхъукӀэ, адрей щӀыпӀэхэм кӀыгуугу щопсэу. Я кӀэр, дамэхэр кӀыхьщ, жьабгъуэхэщ, лъакъуэ кӀэщӀхэщ, цы Ӏув пхъашэхэщ. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэр лъэтэжкъым. ТеплъэкӀэ хъухэмрэ анэхэмрэ щӀагъуэкӀэ зэщхьэщыкӀкъым. ЛӀэужьыгъуэ 80-р гъуалъхьэкъым, шыри япкъым, адрей хэкӀыгъуэхэм щыщ къуалэбзухэм я абгъуэм джэдыкӀэхэр кӀэщӀалъхьэурэ къырырагъэш, ирагъэпӀ, илъэсым зэ цы япхъыж. == ЗэхэгъэкӀыгъуэр == КӀыгуугу хэкӀыгъуэм лъэпкъищ хеубэдэ, ахэр: Лъэпкъ Musophagidae Лъэпкъ КӀыгуугухэр Cuculidae Лъэпкъ Opisthocomidae == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Ингушей

Ингушей, Мышкъыш (Гъэлгъай) Республикэ (ингуш-бз. ГӀалгӀай Мохк, урбз. Республика Ингушетия) - Урысей Федерациэм хэт республикэ. Къалэнэхъышъхьэр Магас. == Хэкумэтхыр == Мышхэныр Ишъхъэрэ Къаукъазым хэт. И гъунапкъэхэр здыухьэр: къуэхьэпӀэм - Ишъхъэрэ Осетиэм, къуэкӀыпӀэм - Мычгышейм, ипшъэм - Курджейм. ШӀыпӀэр ипшъэмкӀэ къушъхьу щыт, ишъхъэрэмкӀэ губгъу. Къэралым и инагъым тэрэзу хэшъыкӀыгъэ иэкъым Мычгышейм шӀыпӀэкэ пэубыдыгъэ зэриӀэм шъхьэкӀэ, абым шъхьэкӀэ зэратхыр 3 400 щыкӀэдзауэ 3 600 нэгъунэ км2. Хьэйуар - континент къушъхьэу щыт. Курыт температурэр шӀычылэм - 3 щыкӀэдзауэ 10 нэс °C, мэкъуауэгъуэм - 21-23 °C. Уэуэ къехыр 1200 мм нос илъэсым. Псы нэхъ инхэр: Тэрч, Сунжа, Асса. == Тхыдэр == I мин илъэсыгъуэм ди лъэхъэнэм ипэм Ингушейм и шӀыпӀэм Къобан лъэпкъыгъуэр исауэ щыта. Абы щыгъуэми япэрей къэӀуэтэгъуэ къыхокӀыр вайнахлъэпкъыжьхэм ятепсэлъыхьу. Лъэхъэнэ курытхэм дзурдзук лъэпкъ зэгуэтхэр ис шӀыпӀэм, Темырлэн 1395 гъэм имыхьа кӀышъэ хэкум. А зэманым щыгъуэ мыслымэн динри хохьэ хэкум. 1770 гъэм Ингушейр Урысей империэм хохьэ, 1860 гъэм щыкӀэдзауэ Терскэ областым хэту. Джэпуэгъуэ револуциэм яуж 1917 гъэм, куэд мыхъу Къушъхьэ республикэ щыӀа. Советхэм я ӀэнатӀэм зэр Къауказу кӀэхьа яуж 1920 гъэм Ингушейр Къушъхьэ РССА-м хэхьа. 1924 гъэм Къушъхьэ РССА-рыр мэкуэдри абым къыхокӀ Ингуш АКу, ар 1934 гъэм Мычгыш-Ингушей АКу мэхъур (1936 гъэм щыкӀэдзауэ Мычгыш-Ингушей РССА яшъыр). Къэралыгъуэ зауэшхуэм щыгъуэ Мычгыш-Ингушейм и лъэныкъуэ гуэрэхэр джэрмэныдзэхэм яубыдауэ щыта. Мычгышрэ ингуш лъэпкъымрэ джэрмэнхэм къадэшъахуэ къалъытэри Азиэ Курытым ирагъэкӀхэ. Мычгыш-Ингушейр администрациэ къыхэгъэкӀыгъуэ хуэду мэкӀуэд, къэрал къыбгъэдэлъхэм и шӀыпӀэр хуагуэчу. 1957 гъэм мычгышхэмрэ ингушхэмрэ пӀалъэ ярат я шӀыналъэм ягъэзэжьыфыну, Мычгыш-Ингушейр аргуэру зэфӀагъувэжь. РССЗ-р зэхэкӀа яуж Мычгыш-Ингушейри зэхокӀхэри иджырей Мычгышейрэ Ингушейрэ мэхъухэ. == Джылэр == 2002 гъэмкӀэ джылэбжыгъэ ирагъэкуэкӀамкӀэ Ингушейм джылу дэсар 467 294 цӀыху. 2010 гъэмкӀэ Урысстатым и къэлъытэгъуэ щыӀэм зэригъэлъагъуэр 532 150 цӀыху. Лъэпкъ дэсхэр (2002): ингушхэр 77,27 %, мычгышхэр 20,42 %, урысхэр 1,19 %, пэмыкӀхэр 0,34 %. == АдминистрациэмкӀэ гуэшыгъуэр == АдминистрациэкӀэ Ингушейр куей плӀыкӀэ мэгуэч. Республикэм къалу плӀы дэт, тӀур абыхэм къэралъым и ӀэнатӀашъхьэм кӀэтху. == ТехьэпӀэхэр == Ингушейм и официал сайтыр (урыс.) ХабзэдэгъэкӀ Ингушей Республикэм (урыс.) Ингушейм и ӀухьэпӀэ (урыс.) Ингушетия.инфо (урыс.)

Source: original
Демократ Джэрмэн Республикэ

Демократ Джэрмэр Республикэ (ДДжР, мы официалу цӀэ зэрихьар КъуэкӀыпӀэ Джэрмэн) - социал республикэ, советхэм оккупациэ яшъа Джэрмэным и шӀыпӀэм къыхэкӀауэ 1949 жэпуэгъуэм и 7. ФДжР-м дэкӀыгъу зэхохьэхэри 1990 жэпуэгъуэм и 3, кэралыр мэкӀуэд. == Тхыдэр == Джэрмэныр ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм и къэру къымыхьа яуж Антихьитлер коалициэм хэта къэлалхэм оккупациэ шӀыпӀиплӀу ягуэча - советым я, америкэм я, британым я, фрэнджым я джоуэ. Апхуэдэ къабзу Джэрмэным и къалэ нэхъышъхьэ Берлинри ягуэча. ЯпэрейкӀэ Джэрмэныр зыуэ къгъэнэн ягугъэт, ауэ Зауэ шӀыӀэм яуж, зэгуэта къэралхэм зэпэубыдыныгъэ къахэкӀахэм къэралыр тӀууэ зэхэкӀа ФДжР-э ДДжР-э джоуэ. Къэралым шъхьэщыувар Вилгелм Пик (1960 гъэм нэгъунэ). Варшавэ тхылъым и Организациэхэм хэту, Эконом дэӀэпыкъуэгъу Хасэм хэту ДДжР нэхъ здеплъэкӀыу зызтригъапсэтэр Совет Зэгуэтхэм. 1961 гъэм, КъуэхьэпӀэ Берлиным цӀыхухэр мыкӀуэсэн шъхьэкӀэ, зэгуэтхэм яӀыгъа лъэныкъуэм ихъуреягъкӀэ гъунапкъэ яшъыр, илъэс бжыгъэкӀэ Зауэ шӀыӀэм и символу хъуар яужым. 1973 гъэм ФДжР-мрэ ДДжР-мрэ тхылъ кӀатхэ, зэпылъынымрэ я гъунапкъэ зэмыхъуэкӀынымрэ. А гъэм ДДжР ЛъЗ-м хохьэ. ЯужкӀэ апхуэдэ тхылъхэри социал лагерым щыщ пэмыкӀ къэралхэми дэкӀыгъу кӀетхэ. 1980 гъэхэм я кӀэм къэралым экономикэ, политикэ кризисыр докӀуэ. 1989 гъэм Берлин гъунапкъэр зэхакъутэ. 1990гъэм ӀэнатӀашъхьэкӀэр ФДжР-м чэнджэшэгъу игъусу ирагъэкӀуэкӀыр, къэралыр зэхагъэхьэжьын шъхьэкӀэ. 1990 жэпуэгъуэм и 3 ДДжР къэрал хуэду кӀуэда ФДжР-м хэхьэри. == Къэрал-политикэ зэхэтыкӀэр == 1949-1960 гъэхэм къэралым и президенту щытар - Вилгелм Пик. Дунем ехыжьа яуж президент пӀэр Ӏуахэ, къэралым и ӀэнатӀэ нэхъышъхьу хъуар Къэрал хасэ. Партиэ тхьэмадэр - Джэрмэным и Социал Партиэ Зэгуэт (ДжСПЗ). Партиэ тхьэмадэм пэмыкӀыу иджыри партиэ бжыгъэ щыӀа - Чыристэн-демократ зэгуэт (ЧДЗ), Джэрмэным и Либерал-демократ партиэ (ДжЛДП), Джэрмэным и Лъэпкъэгъу-демократ партиэ (ДжЛъДП), == Экономикэ == ДэӀэпыкъуэгъуэ ин къэрал зэфӀэувэжьыным Совет Зэгуэтхэм хуашъат. ДДжР къэрал индустиэмкӀэ лъэшу щытт, абымкӀэ Еуропэм 6 пӀэр иӀыгъу. Экономикэр планкӀэ шъауэ щытт. Индустриэм и лэжыгъэхэр - машинэшъыгъэ, гъушӀлэжьыгъэ, химиэмрэ кӀэх лэжьыгъэмрэ, элекротекнологиэ, элетроникэ пэмыкӀхэр джоуэ. ДДЖр-м я псэукӀэр адрей къэрал соц. лагерым щыщхэм нэхъри нэхъыфӀу щытт. == Къэралыдзэр == Къэралыдзэм зэреджэтэр Лъэпкъ джылэ армиэ (ЛъДжА). 1987 гъэм и бжыгъэр 120 000 хъут. Къэралхэр зэхэхьэжьа яуж ЛъДжА-р ФДжР-м и къэралыдзэм хэмыхьу, хом-хомурэ зэхагъэкӀа, и текникэм и нэхъыбэр пэмыкӀ къэралхэм ираща. == ТехьэпӀэхэр == КЪУЭКӀЫПӀЭ ДЖЭРМЭНЫМ И МЕТАМОРФОЗХЭР. Шъэныгъэ-къэӀуэтэгъуэ проект сайт «Еуропэм и зэгъэшъэным» ДДжР: социализм зэфӀэувэныгъэ Улбрихт и лъэхъэнэм (1945-1971) ДДжР-м и Конституциэ Sovetika.ru дежь - сайт о Совет лъэхъэнэм ей 17. Juni 1953 Библиографиэ хъыбарылъэ лъэпкъэгъу литературэмкӀэ ( урысыбзэкӀэ тхауэ техьэпӀэ Ӏэмэ хэлъ). Last edited 6 years ago by YiFeiBot

Source: original
Париниас

Париниас (исп-бз. Punta Pariñas) - Ипшэ Америкэм и къухьэпӀэ дыдэ пӀэ. ЗэрабжымкӀэ еуропейхэм япэу къуапэр щызэӀуахар 1527 гъэращ, эспан экспидициэ Франсиско Писсаро и унафэм щӀэтамкӀэ. Къуапэр Перу и ишхъэрэ-къухьэпӀэ лъэныкъуэмкӀэ щылъщ. Ӏуфэр Щэху хышхуэм елъэс. Езы къуапэр къэхъуащ Ӏуфэм лъахъшэу Ӏуша Ӏуащхьэ деж. Къуапэм нэхъ ипшэкӀэ маяк щытщ. Маякым и щхьэм удэкӀуей мэхъу къуапэм деж иӀэ хылъэм уеплъын щхьа. -4.679167, -81.326389

Source: original
Иоган Себастиан Бах

Иоган Себастиан Бах (джэр-бз. Johann Sebastian Bach, 1685 гъатхэпэм и 31, Эйзенах - 1750 бадзэуэгъуэм и 28, Лейпциг) - Джэрмэным щыщ пшыналъэ цӀэрыӀуэ. == Тхылъэр == Бах, Иоганн Себастьян // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). - СПб., 1890-1907. (урыс.) Документы жизни и деятельности Иоганна Себастьяна Баха (Сборник, перевод с немецкого, составитель Ханс Йоахим Шульце). М.: Музыка, 1980. (урыс.) И. Н. Форкель. О жизни, искусстве и произведениях Иоганна Себастьяна Баха. М.: Музыка, 1987. (урыс.) Ф. Вольфрум. Иоганн Себастьян Бах. М.: 1912. (урыс.) А. Швейцер. Иоганн Себастьян Бах. М.: Музыка, 1965, М.: Классика-XXI, 2002, 2011. (урыс.) М. С. Друскин. Иоганн Себастьян Бах. М.: Музыка, 1982. (урыс.) М. С. Друскин. Пассионы и мессы Иоганна Себастьяна Баха. М.: Музыка, 1976. (урыс.) А. Милка, Г. Шабалина. Занимательная бахиана. Выпуски 1, 2. СПб.: Композитор, 2001. (урыс.) С. А. Морозов. Бах. (Биография И. С. Баха в серии ЖЗЛ), М.: Молодая гвардия, 1975. (урыс.) М. А. Сапонов. Шедевры Баха по-русски. М.: Классика-XXI, 2005. ISBN 5-89817-091-X (урыс.) Ph. Spitta. Johann Sebastian Bach (два тома). Leipzig: 1880. (джэр.) K. Wolff. Johann Sebastian Bach: the learned musician (New York: Norton, 2000) ISBN 0-393-04825-X (hbk.); (New York: Norton, 2001) ISBN 0-393-32256-4 (pbk.) (индж.)

Source: original
Иисус Ичылисэ

Хьисэ Ичылисэ - дуней псом зыми пымышъа чылисэ хуит, Пекин къалэм Китаим 1917 гъэм зэӀуахауэ. Ар китай лъэныкъу щыт Протистан чылисэм къыхэкӀауэ Чыристан диным щыщу. А диным Хьисэ Ичылисэм хэт цӀыхухэр Зыпылъыр - Евангилэр лъэпкъу хъуам дунем нагъэсыну Хьисэым ИетӀуанэ къэсыгъуэм нэс. Ар зы чылисэ Китаим еуэ, револуцэ 1945 гъэм екӀуэкӀам ипэкӀэ щы хъухэт. 1995 гъэм Хьисэ Ичылисэр Мэзкуу идеи зы зэӀуиха. Мы пшъыр япэрей хабзэм: Тхьапсэ Чристэн диныр зепхьан Уи лъакъуэ птхьакӀыну ? Шъэбэт Махуэ Хьисэ Инджыл Тхылъыр Къэлыныр Чылисэ Гупшысэныгъэ

Source: original
Къру

Къру (лат-бз. Grus grus) - къру лъэпкъым щыщщ. == Теплъэр == Къуалэбзу пӀащэщ, ч. 6-х нэс къешэч, и лъэгагъыр см. 115 хуэдизщ. Теплъэр щхъуэщ. ЩхьэщӀыбым ӀэпапӀэ плъыжьхэр хэсщ. Лъакъуэхэр фӀыцӀэщ. == Здэпсэухэр == Къаукъаз щӀыбым щогъуалъхьэ, я зыныкъуэхэми щӀымахуэр щрах. Ищхъэрэ Къаукъазым куэду щыболъагъу гъатхэмрэ бжьыхьэмрэ бгылъэ, тафэ щӀыпӀэхэм. Кърур гуэурейщ, ауэ икӀи сакщ. Къэрал куэдым щопсэу. ЩӀымахуэр щрех Африкэм и ищхъэрэ щӀыпӀэхэм. == Ӏусыр == Ӏусым хохьэ къэкӀыгъэ, жылэ, мэракӀуэхэкӀ, апхуэдуи - хьэпщхупщ, хьэндыркъуакъуэ, блэ, дзыгъуэ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
КӀырыкъщхьэфӀыцӀэ

КӀырыкъщхьэфӀыцӀэ (лат-бз. Emberiza melanocephala) - унэбзу хэкӀыгъуэ, кӀырыкъ лъэпкъщ. == Теплъэр == Хъухэм я щхьэр фӀыцӀэщ; жьэгъур, хулъэр, ныбэр - гъуэжьщ; тхыцӀэр, кӀэпкъыр - гъуабжэ-улъиягъафэ; дамэхэр гъуабжэщ, кусэ хужхэр ирикӀуэу. Анэхэм нэхъ щхъуафэ къащӀоуэ. == Здэпсэухэр == Щопсэу Ипщэ-КъуэкӀыпӀэ Еуропэм, Азиэ ЦӀыкӀум. ЩӀымахуэр щырех Индиэм, Пакистэным, Непалым. Къаукъазым щымащӀэщ. Щогъуалъхьэ Хы МыутӀэ, Хы ФӀыцӀэ Ӏуфэхэм я губгъуэ тафэхэм, гъурц гуэрэн зэрызхэр зыхэтхэм, къуэхэм, Ӏуащхьэхэм, мэзӀэрысэ гъунэхэм. == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Бзуущхъуэнабдзэху

Бзуущхъуэнабдзэху (лат-бз. Turdus iliacus) - бзугъуабжэ лъэпкъыгъуэм щыщщ. == Теплъэр == Бзуущхъуэм ещхьыбзэщ икӀи хуэдизщ, къызэрикӀуэкӀри нащхьэхэм ӀупщӀу ирекӀуэкӀ кусэ хужьхэрщ. == Здэпсэухэр == Къаукъазым щигъуалъхьэкъым, ауэ блэлъэтыкӀыу бэуэ ялъагъу, щӀымахуэр щызыгъакӀуи къахокӀ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original