AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Андалусиэ

Андалусиэ (исп-бз. Andalucía) - эспанэ зэгуэт автоном шӀыпӀэ, хэкуи зэхэту: Алмериэ, Кадис, Кордова, Гранада, Ӏуэлвэ, Хъаен, Малага, Севиджэ. И къалэ нэхъышъхьэр Севиджэ. Андалусиэр Еуропэм и ипшъэ-къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм хэлъ, ипшъэмкӀэ Гибралтар Ӏузэвымрэ Хы Курытымрэ Ӏулъ, къуэхьэпӀэмкӀэ Португалымрэ Атлантик океанымрэ и гъунапкъыр ирокӀуэ. Исбухьэнм и кӀуэцӀым и гъунапкъхэр ишъхъэрэм Эстремадурэмрэ Кастиджэрэ Ла Манчэмрэ ирокӀуэ, къуэкӀыпӀэмкӀэ Мурсиэм бгъэдохьэ. == Тхыдэр == Ал-Андалус - хьарып-мыслъымэн цивилизациэ, VIII-XV лъэхъэнэхэм бэлыхьу щытауэ Иберий хы тӀыгуныкъуэм, пэмыкӀыу иджыри «мыслъымэн ИсбухьэнкӀэ» еджу. Къэрал Ал-Андалусым Исбухьэнм и шӀыпӀэм щымыхъукӀэ иджыри Португалым ери хиубыдэт, и къалэ нэхъышъхьу щытар Кордова XI лъэхъэнэм нэс, яужым абы ипӀэм Севиджэрэ Гранадарэ иувахэ. Мыслъымэнхэр Иберий хы тӀыгуныкъуэм щихьэхэр 711 гъэм, апщыгъуэм хэкум мыгъуэр вестготхэм къыхалъхьэт. 713 гъэм мыслъымэнхэм хы тӀыгуныкъуэм и нэхъыбэр яубыд, куэдым убыдыныр зауэншу, лъы ямыгъажу ирагъэкӀуэкӀыу. Къэрал Ал-Андалусыр хокӀуадэ Колумбым Америкэр къыщигъуэт зэманхэм идежь. == ӀэнатӀэмрэ политикэмрэ == Хэкум и ӀэнатӀэр зыӀыгъыр Андалусиэм и Хунта (Хасэ) Партиэхэр Андалусиэм и парламентым хэтхэ: Исбухьэнм и социал лэжьакӀуэ партиэ Джылэ партиэ Сэмырабгъу зэгуэтхэр Андалусиэ и партиэ == Политикэ-администрациэ зэхэтыкӀэр == Автоном зэгуэт Андалусиэр щызэфӀэувар 1980 гъэм мазаем и 28, и япэрей статиям автоном статусыр иратхауэ, а автономиэр и тхыдэ идентикэм къыхэкӀыу ӀэнатӀэ хуит иӀэну пӀалъи иӀу, Исбухьэнм и Констуциэм ар куей къэсым ириту. 2006 гъэм и жэпуэгъуэм, Конституциэ комиссиэм и Тхьэмадэ Кортесхэм хаха Статус кӀэ и автономиэмкӀэ, абым Андалусиэр къызэрилъытэр «лъэпкъыгъуэ реалу» (эсп-бз. realidad nacional). === Хэкухэр === Пщы тхылъ 1833 гъэм къыдэкӀамкӀэ, куей гуэчыгъуэм теухуауэ, Андалусиэр хэкуийкӀэ мэгуэч. Ахэри яужкӀэ муниципалитет 770 зэхэкӀыжьху. Альмериэ (Almería) - 611, 037 джылу, 102 муниципалитету. Кадис (Cádiz) - 1, 178, 773 джылу, 44 муниципалитету. Кордова (Córdoba) - 784, 057 джылу, 75 муниципалитету. Гранада (Granada) - 854, 419 джылу, 168 муниципалитету. Ӏуэлвэ (Huelva) - 482, 965 джылу, 79 муниципалитету. Хъаен (Jaén) - 657, 714 джылу, 97 муниципалитету. Малага (Málaga) - 1, 453, 409 джылу, 100 муниципалитету. Севиджэ (Sevilla) - 1, 811, 177 джылу, 105 муниципалитету.

Source: original
Ӏуфэджэд

Ӏуфэджэд (лат-бз. Actitis hypoleucos) - сыр-сыр лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == И инагъкӀэ курытщ. ТхыцӀащхьэр гъуабжафэщ, кусэ бгъузэхэр къыхэщу. Ныбэ щӀагъыр хужьщ, хулъэбгъухэм фӀыцӀафэ ящӀэтщ; пщэмрэ хулъащхьэмрэ кусэ Ӏузэ фӀыцӀафэхэр ирокӀуэкӀ. == Здэпсэухэр == Ищхъэрэ хэку бжыгъэм щопсэу, псыхъуэхэм, хыкъум Ӏуфэхэм. Къаукъазым къолъатэ мэлыжьыхьым ипэхэм, къыщрещ, щӀыӀэм къыригъэзыхункӀи зыщеӀэжьэ. И бжьыгъэкӀэ куэдкъым. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Шылэджэд

Шылэджэд (лат-бз. Numida meleagris) - мэзджэд лъэпкъщ. Быду зэхэщӀыхьащ, цы Ӏув тетщ. Шылэджэд псори щхьэ, пщэ пцӀанэщ, я теплъэ нэхъыщхьэр фӀыцӀэщ, ӀэпапӀэ хужьхэр хэпхъауэ. Щхьэшыгум сыдж пӀащӀэу бжьэ тетщ, жьэгъул кӀыхь тӀууащӀэ иӀэщ. Здэпсор Африкэмрэ Мадагаскаррэщ. ФӀыуэ елъагъу мэз лъахъшэ Ӏувхэр. Жэрщ, ауэ щылъатэкӀэ псынщӀэу йозэш. Зэ гъуэлъхьэгъуэр джэдыкӀи 6-8-щ. Абгъуэм зэрытесыр махуэ 25-рэщ. Джэджьейхэр анэми адакъэми зэдапӀ. Ӏусыр - хьэпщхупщ, мэракӀуэ, гулъ, гъавэ. Унэ шылэджэдхэр къызтехъукӀар мыращ. НэгъуэщӀ шылэджэд Ӏэл лӀэужьыгъу щыӀэр - шылэджэдщхьэпӀинэ (лат-бз. Guttera pucherani) == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Хьэрхьуп

Хьэрхьуп е ХьэрэхупӀ (лат-бз. Upupa epops) - лъэпкъэгъуми, лъэпкъ зыщыщми и лӀэужьыгъуэ закъуэщ, лӀэужьыгъуэ къуэдзэ бжыгъэ зэщӀиубыдэу. == Теплъэр == Тхьэрыкъуэм хуэдизынущ. ТхыцӀэр щхъуэ-сырыхущ, дамэхэр кусэ хужь-фӀыцӀэу зэхэлъщ, кӀэ дэхар фӀыцӀэщ. Щхьэр гъуэ-плъыжьыфэщ, щхьэгуагуэшхуэ иӀэщ къиӀэт-игъэтӀылъыжь хъууэ. Жьэгъур, хулъэр, бгъэр гъуэ-плъыфэ фагъуэщ, ныбэ, кӀэ щӀагъыр тэхущ. Анэхэр нэхъ фагъуэщ. == Здэпсэухэр == Щопсэу Еуропэм, Азиэм, Африкэм. Ди къэралым щымащӀэщ, мэлъэтэж. ЩӀымахуэр Урысейм деж ирахыу нэхъ здыхуагъэфащэр КъаукъазыкӀэрщ. Щогъуалъхьэ жыг зэрызхэр, е гуэрэнхэр зырыт губгъуэхэм, мэз кусэ гъунэхэм. Абгъуэ щещӀ жыггъуанэхэм, лъабжьэхэм, мывэ зэтелъхэм. == Ӏусыр == Нэхъыщхьэу и Ӏусыр гъудэбадзэхэр, хьэпщхупщхэр абыхэм я хупсхэр. == ЩӀэнхабзэм == Хьэрхьупыр, бжыгъэкӀэ апхуэдэу мыкуэдми, цӀыхухэм нэхъыфӀу ящӀэ къуалэбзущ. Гъатхэм и къэлъэтэжыгъуэр адыгэхэм я гуащӀэдэкӀ махуэгъэпсым нэщэнэу хыхьащ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Бофорт Хы

Бофорт Хы (ин-бз. Beaufort Sea, фр-бз. mer de Beaufort) - Ишхъэрэ Америкэм и ишхъэрэ-къухьэпӀэ Ӏуфэм Ӏулъ, Арктикэ Хышхуэм хиубыдэ хы. == Хэкумэтх == Хыр Ишхъэрэ Америкэ и ишхъэрэ Ӏуфэм Ӏулъщ, АШЗ-м и штат Аласкэрэ Канадэм и щӀыпӀэ Ишхъэрэ-КъухьэпӀэмрэ Йуконымрэ я зэхуакум деж. Хым и къуэкӀыпӀэ лъэнукъуэмкӀэ къыбгъэдохьэр Канадэ Арктикэ архипелагым и къухьэпӀэ Ӏыхьэр. Хым и цӀэр фӀищащ 1826 гъэм инджылыз поляр лъыхъуакӀуэ Джон Франклин, гидрограф Френсис Бофорт и фэеплъу. Хым и инагъыр - 476 000 км² мэхъу, и кууагъ нэхъ иныр 4 683 метрэм нос, кууагъ курытыр 1 004 метрэ мэхъу. Хым и шууагъыр 28 - 32 промилхэм нос, и температурэр щӀымахуэм 0°С тетщ, гъэмахуэм +4°С нэс фӀэкӀ дэкӀуейкъым. Хым и псыщхьэм и нэхъыбапӀэр илъэс псом мылм зэщӀищтауэ щытщ. Ӏуфэм 50-100 километрэкӀэ Ӏулъ псы тӀэкӀуращ гъэмахуэм къэвыжыфыр. АШЗ-мрэ Канадэмрэ я гъунэ зэхуакум дэлъ хы Ӏыхьэм щхьа къэралитӀыр куэд щӀауэ зоныкъуэкъухэр, абы щӀэлъ дагъэр я ӀэмыщӀэ илъын щхьа. == Псы хэлъадэхэр == Хым хэлъадэ псыхэм нэхъ ин дыдэр Маккензи псыращ, ар хым щыхэлъадэ пӀэм деж хыжьэ бгъуэшхуэ къегъэхъу, тӀыгу шыкъуей куэд къыхэщу. А псым и фэеплъу, хыжьэми Маккензи и цӀэщ. Илъэс къэс Маккензи хым къихехьэр миллиуан 15-м щӀигъу, зэхэлъэлъа материалхэр. Абы нэмыщӀ хым халъадэ псыхэм нэхъ инхэщ Андерсон, Кугалук, Конгакут, Хулахулэ, Сагаварникток, Икпикпук икӀи нэгъуэщӀхэри. Абыхэм нэмыщӀ хы Ӏуфэм деж, хылъэ Ӏэджи Ӏутщ. Хым и уэрхэм циклон къекӀырэхъуэкӀхэр къагъэхъухэр. А циклонхэм мыхьэнэшхуэ яӀэщ а щӀыпӀэм. == ЩӀыпӀэ къулеягъхэр == Хым и нэхъыщхьэ ресурсу щытыр дагъэ фэтыджэн, шелфым телъыращ. Япэу хыр къыщаплъыхьар 1960 гъэхэращ, япэ дагъэщӀэху платформэр 1986 гъэм тращӀыхьащ. == Хым и экосистемэр == Хыр, Амундсэн хыжьэм игъусэу и цӀэджэгъу хы экосистемэм хохьэр. Хым къызэраплъыхьамкӀэ 70 щӀигъу фитопланктон зэмылӀэужыгъуэхэр хэсщ, ауэ абыхэм я бжыгъэр куэд хъукъым. Абыхэм нэмыщӀ хым хэсхэщ 80 щӀигъу зооплактон зэмылӀэужыгъуэхэр. Хым Ӏуэхугъэ куэд зэрырамыгъэкӀэкӀым и фӀыгъэкӀэ, абы куэду хэсхэщ джейхэр, белугэхэр. Хы Ӏуфэм гъэмахуэм Ӏузу Ӏусхэщ бэбыщхэр, къазхэр икӀи нэгъуэщӀ къуалэбзухэр. Хым мыл зэтелъ Ӏыхьхэм мыщэхужьхэм къыщакӀухь. == ТехьэпӀэхэр == Большая Советская Энциклопедия. Море Бофорт Beaufort Sea large marine ecosystem

Source: original
Къэрэшей-Шэрджэс

Къэрэшей-Адыгэ Республикэ (урбз. Карачаево-Черкесская Республика, къэр.-балъ.-бз. Къарачай-Черкес Республика) - Урысей Федерациэм хэт къэрал, Ишъхъэрэ-Къаукъаз Федерал Куейм (ИКъФК) хэт. Къалэ нэхъышъхьэр Черкесск. И инагъыр 14, 300 км². Джылу дэсыр 427 181 (2010 гъэмкӀэ). Къэралыбзэхэр: абазэбзэ, адыгэбзэ, къэрэшеибзэ, нэгъуэибзэ, урысыбзэ. == Хэкумэтхыр == Къэрэшей-Адыгэ Къэралыр Ипшъэ-КъуэхьэпӀэ Къаукъазым идеж хэт. И гъунапкъэхэр къуэхьэпӀэмкӀэ Краснодар къэралымкӀэ ирокӀуэ, ишъхъэрэмкӀэ Ставропол Къэралым, къуэкӀыпӀэмкӀэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэралым, ипшъэмкӀэ Апхъазымрэ Курджымрэ. Къэралым 172 псыуэ ёжэхыр, абыхэм я нэхъ инхэр: Псыжъ, Инджыджышхуэ, ИнджыджцӀыкӀу, Уэрп, Лабэ. === Куейхэр === Къэралыр куей 10 гуэча, хьэблэ 144 ядэту а быхэм 4 къалу (Черкесск, Къэрэшейкъалэ, Джэгутэн, Къабардеа (Теберда))

Source: original
Къуаргъкъащхъуэ

Къуаргъкъащхъуэ (лат-бз. Coracias garrulus) - къуаргъэкъащхъуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == Щхьэри ныбэ щӀагъри къащхъуэщ, тхыцӀэмрэ дамащхьэмрэ гъуэщ, тхыцӀэм щыщ Ӏэхьэмрэ кӀащхьэмрэ морафэщ. Бжыхьэм зехъуэж: щхьэр гъуабжэ-удзыфэщ, тхыцӀэр гъуабжэ фӀейфэ мэхъу, я бгъэм ятӀагъуафэ къытолъадэ. == Здэпсэухэр == Щопсэу Еуропэм, Азиэм, Африкэм и ищхъэрэ-къухьэпӀэм. ЩӀымахуэр щрех Африкэм и ипщэ лъэныкъуэм. Ищхъэрэ Къаукъазым куэду уащыхуозэ губгъуэхэм, псыхъуэхэм, мэз лъапэхэм, жыг хадэхэм, паркхэм. ГупкӀэрэ къолъэтэж мэлыжьыхьым икухэм. Абгъуэ щащӀ нэпкъыщхьэ задэхэм, къуэхэм, зэзэмызэ - жыг гъуанэхэм. БжыхьэкӀэм мэлъэтэж. == Ӏусыр == Нэхъыбэу яшхыр псэущхьэщ: лъэгущӀэуэ, пкӀауэ, мацӀэ, цӀыв. Зэзэмызи шындырхъуо, хьэндыркъуакъуэ, дзыгъуэ жьгъейхэр. Бжыхьэпэм пхъащхьэмыщхьэ яшх, ауэ абыкӀэ зэран ин ирахкъым жыг хадэхэм. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Уысэрэжъ

Уы́сэрыжъ, Уэ́рсэрыжъ - Нартхэм я ӀуэрыӀуатэхэм хэт цӀыху. Мыхьэнэ бжыгъэхэр хъыбархэм зэрехьэ: нартхэм я тхьэмадэ, лъэпкъым я нэхъ жъыдыдэ, нартхэм уадэрэ гъубджэрэ яхуэзышъар, уд, дунем къыщехъулӀу хъуари къэхъунури зышъэ-зылъагъу. Уысэрыжъыр мы цӀэуэ Ӏэзэгъуэ мыхьэнэ хьэлъу кӀахэ хъыбархэм къыхокӀыр, къэбэрдей хъыбархэм цӀыхум и цӀэуэ щыт. Хъыбар бжыгъэм Уысэрыжъыр фӀыуэ, нартхэм къадэӀэпыкъу къыхокӀыр ауэ хъыбар «Сосрыкъуэ и кӀуэдыкӀэ» шхуиӀэм Сосрыкъуэ и бихэм яхуэӀуатэ шъауэм тӀэсхъэпӀэ иӀэр Тхъуэжьейрэ Сосрыкъуэрэ я зэпсэлъэным кӀэкӀэдэӀуэауэ. == Сурэтыр == Хъыбархэм я нэхъыбэм (кӀахэбзэмкӀэ) Уысэрыжъыр лӀыжъыуи нэуэжъыуи къыхэкӀыфыну, абыхэм дежь «Уысэрыжъыр» цӀэкъым Ӏэзэгъуэ цӀыхум зэрыхэлъыр егъэлъагъуэ мыхъумэ. «Сосрыкъуэ и кӀуэдыкӀэ» хъыбарым Уысэрыжъыр нэуэжъ уд бжыгъэрэ и сурэтыр зэрехъуэкӀыр - данэ лъахъэ, кӀопшъыкӀэ, дышъэ тадж, Сосрыкъуэрэ иригъэхъуапсу къыригъэштэн шъхьэкӀэ Тхъуэжьейрэ абымрэ якӀэкӀэдэӀуэн игугъу. ПэмыкӀэ къэбэрдей хъыбархэм Уысэрыжъ (Уэрсэрыжь) нартхэм ядоӀэпыкъур - уадэрэ гъубджэрэ зэрашъын хуер яджыреӀэ. Гулъытэгъу а хъыбарым хэлъыр Уысэрыжъым и цӀэр зэрзахъуэкӀым: Абдежьым дызэплъын хуер Уысэрыжъым зэрашъын къуэдер зэраджыриӀэра, езы Ӏэмэпсымэхэр зи Ӏэшъагъэ хъур Лъэпшъымрэ Хъуыдымыжьымрэ, Нарт Хэкум я цӀэрыӀуэ гъукӀэхэм икӀи тхьэуэ щытхэм. == ТехьэпӀэхэр == Зихиэ сайт. Натхэм я ӀуэрыӀуатэм социал зэхэтыкӀэ иӀэр (урыс.) Last edited 6 years ago by YiFeiBot

Source: original
Густав Малер

Густав Малер (джэр-бз. Gustav Mahler, 1860 бадзэуэгъуэм и 7, Калиште - 1911 накъыгъэм и 18, Вена) - джэрмэным щыщ пшыналъэ цӀэрыӀуэ. == Тхылъэр == Барсова И. Симфонии Густава Малера. М.: Сов. композитор, 1975. (урыс.) Густав Малер. Письма. Воспоминания / Сост. И. А. Барсова. Пер. с нем. С. А. Ошерова. - М.: Музыка, 1964. (урыс.) Малер Г. Письма / Общая ред. И. А. Барсовой. Сост. и комментарии И. А. Барсовой, Д. Р. Петрова. Пер. с нем. С. А. Ошерова, Д. Р. Петрова, С. Е. Шлапоберской. - СПб., 2006. (урыс.) Theodor Adorno (Теодор Адорно) (1996). Mahler: A Musical Physiognomy. Chicago: University of Chicago Press. ISBN 0-226-00769-3. Blaukopf, Kurt. (1973). Gustav Mahler. Harmondsworth: Allen Lane. ISBN 0-7139-0464-X. De La Grange, Henry-Louis. (1995). Gustav Mahler: Vienna: The Years of Challenge (1897-1904) (Vol. 2). Oxford University Press. ISBN 0-19-315159-6. De La Grange, Henry-Louis. (2000). Gustav Mahler: Vienna: Triumph and Disillusion (1904-1907) (Vol. 3). Oxford University Press. ISBN 0-19-315160-X. Machlis, J. and Forney, K. (1999). The Enjoyment of Music: An Introduction to Perceptive Listening (Chronological Version) (8th ed.). New York: Norton. ISBN 0-393-97299-2. Sadie, S. (Ed.). (1988). The Grove Concise Dictionary of Music. London: Oxford University Press. ISBN 0-333-43236-3.

Source: original
Абу Хьанифэ

ӏэбу Хьанифэ (хьэр-бз. أبو حنيفة; Нуман ибн Сабит ибн Зута ибн Марзубан эл-Куфи, 699 - 767) - муслъымэн щӏэныгъэлӏ, юрист, теолог, аскет, икӏи Хьэнэфи мэзхьэбым и къежьапӏэр зи ӏэдакъэщӏэкӏщ, ар нэхъ цӏэрыӏуэ дыдэ мэзхьэбщ. Иракъым щыпсэу перс муслъымэн унагъуэм къыхэкӏащ, Мэччэрэ Мэдинэрэ щеджащ. Ар цӏэрыӏуэ хъуащ логикэр къигъэсэбэпу зэрыщытам щхьэкӏэ. Щӏэныгъэлӏ аз-Зэхьэби абы "гений" еджащ. Абы Имам ал-Аӏзам, "Имамышхуэ"-кӏэ йоджэ.

Source: original
Ӏэпэлъхэр

БегъымбарӀэпэлъ е Ӏэпэлъ (лат-бз. Digitalis) - лӀэужьыгъуэ зыбжанэу гуэшыжьа удз лъэпкъэгъущ. == Теплъэр == Къаукъазым Ӏэпэлъэу лӀэужьыгъуитху къыщокӀри, псори илъэс бжыгъэкӀэ мэпсэу, лъабжьэ быдэ яӀэщ. Гъагъэхэр инхэщ, Ӏэрамэ кӀыхьхэу зэхэту, удз щхьэкӀэхэм къапедзэ, къапщӀийхэр, удзыр зыхуэдэ лӀэужьыгъуэм елъытауэ, плъыжьхэщ, пшэплъыфэхэщ, гъуэжьхэщ, гъуэжь-хужьыфэхэщ. == КъыздэкӀыр == Зи къэпщӀийр плъыжь Ӏэпэлъ лӀэужьыгъуэр цӀыхухэм къагъэкӀ, Еуропэ КъухьэпӀэм къырашауэ, адрейхэр езыр-езыру ди щӀыпӀэхэм къыщокӀ. Мэзхэм, бгыщхьэхэм уащрохьэлӀэ. == Къэгъэщхьэпэгъуэр == ЛӀэужьыгъуэ псори хущхъуэу къагъэщхьэпэ. == ЛӀэужьыгъуэхэр == Digitalis canariensis Digitalis ciliata Digitalis davisiana Digitalis dubia Digitalis ferruginea Digitalis grandiflora Digitalis laevigata Digitalis lanata Digitalis lutea Digitalis mariana Digitalis obscura Digitalis parviflora Digitalis purpurea Digitalis thapsi Digitalis viridiflora == Тхылъхэр == Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.

Source: original
КӀупхъжэр

КӀупхъжэ́р (лат-бз. Chlamydotis macqueenii) - дудакъ хэкӀыгъуэщ. Къуалэбзу пӀащэщ, ч. 2,4 нэс къешэч. И пкъыр ухуэкӀэмкӀэ дудакъымрэ кӀупхъымрэ ящхьщ. Абыхэм къагуокӀ пщампӀэ хуэдэу цы кӀыхь пщэ лъэныкъуэхэм елэлэххэмкӀэ. И теплъэм пшахъуафэ-гъуафэ, хужьыфэ къызэребэкӀым ар гу лъытэгъуейщ ящӀ къумылъэщӀым. ИкъукӀэ жэрщ. Гуалъхьэжыр, шырхэр зыпӀыр анэм изакъуэщ. Хъум ар къегъанэ зэрыгъуэлъхьэжу. Щопсэу Ищхьэрэ Африкэм, Азиэм я къумылъэ щӀыпӀэхэм. Хы Каспий гъунэ тафэхэм щогъуалъхьэ, ауэ Ищхъэрэ Къаукъазым къолъатэ къудей. Гъатхэм кӀупхъжэрыр здэгъуэлъхьа щӀыпӀэм къыщылъэтэжыр адрей и лъэпкъэгъухэм яжькӀэщ. Абы и щхьэусыгъуэр, дауикӀи, епхащ и Ӏусым. Нэхъыщхьэу ар псэущхьэщ, и нэхъыбэр гъудэбадзэ, ауэ къэкӀыгъэ лӀэужьыгъуэхэри Ӏумпэм ищӀкъым. Абгъуэр еухуэ щӀылъэм. Мэлыжьыхь-накъыгъэм, дунейр хуабэ щыхъукӀэ кӀэцӀын еублэ. Зэ гъуэлъхьэгъуэр джэдыкӀищым щӀигъукъым, ауэ и нэхъыбэм тӀущ. Бжьыхьэм кӀупхъжэрыр пасэу мэлъэтэж, шыщхьэӀу-фокӀадэм. == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
ЦӀыжьдадэщхьэфӀыцӀэ

ЦӀыжьдадэщхьэфӀыцӀэ (лат-бз. Poecile palustris) - цӀыжьдадэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэ. == Теплъэр == Щхьэщыгур, жьэгъур фӀыцӀэщ, гъуабжафэ мащӀэ къыщӀэуэу, тхыцӀэр, дамащхьэхэр щхъуэщ. Пщэмрэ щхьэщыбгъухэмрэ хужьщ. == Здэпсэухэр == Щопсэу Ищхъэрэ Америкэм, Еуропэм, Азиэм, Къаукъазым, Сахалин, нэмыщӀ щӀыпӀэхэм щыӀэ мэзхэм. Лъэтэжкъым. Бжьыхьэмрэ щӀымахуэмрэ щыплъагъунущ мэз зэхэпхъахэм, щӀыӀэ щыхъукӀэ къалэ паркхэм, жыг хадэхэм, псыӀуфэ чыцэхэм. == Ӏусыр == ЦӀыжьдадэфӀыцӀэхэр и лъэпкъэгъухэм къагуокӀ Ӏус щылъыхъуэкӀэ къудамэ псыгъуэхэр зэриуӀумкӀэ, жыгыуӀухэм яхуэдэу, Ӏусыр хьэпщхупщхэр, къэкӀыгъэ жылэщ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Ахърэт

араб гущыӀ, «ahiret» - адрэ дунай. Быслъымэн диным къызэриӀорэмкӀэ, а мафэм зэкӀэ лӀагъэхэр Аллахь талэм къыгъэхъужьынхэшъ, шӀушӀагъэу ыкӀи гунахьэу яӀэхэр зэхифыщтых. А мафэр зэфэныгъэ, гукӀэгъуныгъэ зыщызэрахьэрэ мафэу тхьэм ыгъэуцугъэу alo. Ахърэтыр зэрыщыӀэмкӀэ цӀыфым ыгу джэнджэш лъэпкъи къихьанэу щытэп. А мафэм, зэраӀорэмкӀэ зэкӀэ дунаир зыхъожьыгъэхэр Аллахьэм ыпашъхьэ къиуцощтых ыкӀи ащ щегъэжьагъэу яегъэшӀрэ псэукӀи ублагъэу хъущт.

Source: original
МэкъупӀэбзу

МэкъупӀэбзу (лат-бз. Anthus pratensis) - мывэкӀэпыс лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == Къуалэбзу щхъуафэ цӀыкӀущ. ТхыцӀэр щхъуэ-гъуэжьыфэщ кусэ фӀыцӀэхэр хэлъу, ныбэ щӀагъыр хужьыфэщ, хулъащхьэми, бгъэми, джабэхэми кусэ Ӏув хэлъу. == Здэпсэухэр == Нэхъыбэм здэплъагъур щӀылъэрщ. Къаукъазым и бгылъэ щӀыпӀэхэм куэду икӀи мылъэтэжу щопсэу. Апхуэдуи уащыпэщӀэхуэнущ Еуропэм, Азиэм, Африкэм я мэкъупӀэ Ӏувхэм, псыӀэхэм, псыпцӀэ щӀыпӀэхэм. МэкъупӀэбзухэм нэхъ къыхах псы ежэххэм, хыкъумхэм я гъунэгъу псыӀэ щӀыпӀэхэр, псыпцӀэхэр, бгъэн, къамыл, нэгъуэщӀ къэкӀыгъэ лъагэхэр здэщыӀэхэр. Щыгъуалъхьэр щӀылъэрщ. Гъэм тӀо къыреш. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Synthetic_kbd_20

пщэмрэ фӀыцӀэу зэрыщытыр. == Здэпсэухэр == Щопсэу Ипшъэ Америкэм и ипщэ лъэныкъуэм. ЩӀымахуэр щрах ищхъэрэ лъэныкъуэм лъэтэжхэу - Парагуайм и ищхъэрэм, Бразилым и ипщэ-къуэкӀыпӀэм. == Ӏусыр == Нэхъыщхьэу я Ӏусым хэхьэр псыудзхэра, я щхьэр псым щӀагъаурэ къыщӀахыр. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 щӀкъыр коном ихьам псалэбзэрыжъым, адэ. 1-ермэн шъхьэнцэбзу, зэри (102 гъуэхэр Ӏохугъ захуэкӀэ Адыгэ Ри Умбундубзэ (úmbúndú ) - нигер-конголезыбзэхэм ящыщ, банту бзэ группэм хэту. Умбундубзэ я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху - 4 хуэдиз. Тхыбзэр зэрщыт - латин. == -Хэр == elimi - ovalimi бзэ - бзэхэр omahi - olomahi лъакъуэ - лъакъуэхэр eyo - ovayo дзэ - дзэхэр == Гулъытэгъуэ == Eric Bossard (1987), La medecine traditionelle chez les пэмыжыжьэу. Абгъуэ щещӀ жыгхэм, къамыл Ӏувхэм. Зэ гъуэлъхьэгъуэр нэхъыбэм дэдыкӀи 2-щ. Мэлъэтэж. ЩӀымахуэр нэхъыщхьэу щрех Индиэм. == Ӏузыр == ЛӀэужьыгъуэм нэхъыщхьэу и Ӏусыр бдзэжьейщ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин.

Source: data_augmentation
Synthetic_kbd_17

я инагъыр 14,5 км² мэхъу. Атолл цӀыкӀухэр хэгъэкӀауэ, мыдрей атоллхэм рифхэм процент зытӀущщ атоллым и инагъым щыщу яубыдыр. ЩӀыхым процент Ӏыхьэ тӀэкӀущ яхуэзэр. Адрейхэр псори лагунэм иубыду щытуращ. Ауэ псалъэм папщӀэ атолл Пангелаим рифмэ щӀымрэ яхозэр атоллым и инагъ 4 км² щыщу 3 км². Атоллхэр и нэхъыбэм къохъухэр коралл рифхэм Намибие - Африкэм ит къэралщ. Къалэ нэхъыщхьэр - Виндхук. Нэбгырэ млн 2.3 хуэдиз щопсо. Хэгъэгум иубыдыр 825 418 км². Бзэ нэхъыщхьэр - инджылыбзэрщ. Къэрал лӀышъхьэр - Хаге Гейнгоб. Хэгъэгу тхьамадэр - Саара Африкэм, Индонезиэм и щӀыналъэхэм. Мы бзум ухуозэ бжьэшхым игъусэу, е гъунэгъуу. Ахэр я инагъкӀэ зэхуэдизщ, ауэ гугъуехьыншэу зэхыбогъэкӀыф - бжьэшхым и теплъэм удзыфэ, жьэгъум - гъуэжьыфэ хэткъым. == Ӏусыр == Я Ӏусыр нэхъыщхьэу бжьэ, щӀыбжьэ,

Source: data_augmentation
Synthetic_kbd_16

шӀыпӀэр нэхъыбаӀуэм губгъу щыт, мэзкӀэ бэгъуауэ (мэзхэм шӀыуэ яубыдыр зэхэту 2450 мин га) абым пэмыкӀыуи псыхъурей бжыгъэхэр (яубыдыр 210 км²). Псыхъурей нэхъ индыдэр Псков Чудской; хэку псом псыхъуреуэ хэтыр 3 700 фӀокӀыр. Хэкум мэзу къинэжьар 250 млн. м³ носыр(тхьэмпэбанэхэм ящыщ - 45%). Хэкур бэгъуауэ щыт мэзкъэкӀыгъэ къэщхьэпэгъуэхэмкӀэ: Ӏэргъэбэгухэр, мэракӀуэхэр, гынкъэкӀыгъэхэр. Псков област (урбз. Псковская область) - Федерациэ Урысеим хэт хэку. Къалэ нэхъыщхьэр Псков. == Хэкумэтхыр == Псков хэкур Урысейм и ишъхъэрэ-къуэхьэпӀэ еуропэ лъэныкъуэм хэт. Гъунапкъэхэр здыӀухьэхэр: ишъхъэрэмкӀэ - Ленинград хэкум, къуэкӀыпӀэмкӀэ - Новгородымрэ Тверымрэ, ипшъэмкӀэ - Смоленскымрэ Урысыхумрэ, къуэхьэпӀэмкӀэ - Латвиэмрэ Эстониэмрэ. Хэкум шӀыпӀу иубыдыр зэрыхъур 55,3 мин км². Езы фабрикэ дэт. == Администрациэ гуэчыгъуэр == Псков хэкур и администациэмкӀэ муниципал куей 24-кӀэрэ къалэ-куей 2-кӀэрэ мэгуэч. == Гулъытыгъу щытыр == Псков хэкур Урысей Федерациэм и закъу щыт нып зымыӀэ хэку. == ТехьэпӀэхэр == Псков хэкум и официал сайтыр (урыс.) Псков хэкум и културэр (урыс.) Порховской лъэныкъуэ - тхыдэ, документхэр, шӀыпӀэтхыпхъэхэр Чудской псыхъурем Мыл-зауэ щекӀуэкӀа Александр Невскэ

Source: data_augmentation
Synthetic_kbd_7

бадзэуэгъуэм жылэхэр мэхъу. Ищхъэрэ Къаукъазым бэуэ къыщагъэкӀ. Ар ягу, яхьэж, шхыныгъуэ зэмылӀэужьыгъуэхэр къыхащӀыкӀщ. ӀусыпхъэфӀи мэхъу. Инджылызым, Еуропэм, Хъутейм, Японым, Корейм, Ищхъэрэ Америкэм бжыгъэ хъуауэ къыщагъэкӀ нэгъуэщӀ зы хьэ лъэпкъ - лат-бз. «Hordeum distichon». Адыгэхэм пасэ зэманым хьэ зэмылӀэужьыгъуэхэр къагъэкӀыу щытащ. Абыхэм ящыщхэр бгыщхьэ лъагэхэм, дунейр нэхъ щыщӀытыӀэхэм фӀыуэ щыбагъуэт. ЩӀэныгъэлӀхэм Ӏэта атолл (ерэ теӀэтыкӀа атолл) - япэм атоллу щытауэ, коралл тӀыгухэм я зы щытыкӀэ. И нэхъыбапӀэм апхуэдэ атоллхэр щӀы захуэхэу щытхэщ, я лъагагъ нэхъ инхэр метрэ 50-кӀэ е 60-кӀэ хы Ӏуфэм къыщхьэщыкӀхэу. КъуапэхэмкӀэ атоллым гуэхупӀэхэр иӀэщ, икум лагунэ итщ. Ӏэта атоллхэу щытхэщ Науру, Ниуе тӀыгухэр, архипелаг Тонгэм хыхьэ тӀыгу гуп гуэрхэр икӀи нэгъуэщӀ тӀыгухэр. Ӏэта атоллхэм иджыри макатеакӀэ йоджэхэр. == Литературэ == Игнатьев Г. М. Тропические острова Тихого океана. Москва, изд-во «Мысль». 1978 гъэ, 270 напэ. Къэбэкъа́уэ - геологиэм къыхэкӀыу щӀыщхьэфэм и «бэгыгъуэ», магмэм и къикӀыпӀэ мафӀэпс, къэбэкъауэ

Source: data_augmentation
Synthetic_kbd_5

иджылэ. Диныр - нэхъыбэр католикхэ (76 %). ХабзэкӀэ къэралыр - пэлатитӀ парламент (Сенатрэ Къэрал Хасэрэ). Къэралыр 26 хэкукӀэ гуэча. == ШӀыпӀэр == Фрэнджым и нэхъыбэ шӀыпӀэр Еуропэм и къуэхьапӀэм хэлъ, гъунапкъэхэр ишъхърэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ Белгэм, Луксебыргым, Джэрманэм иде ирокӀуэ, къуэкӀыпӀэмкӀэ - Джэрманэм Шыуецарэм , ипшъэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ Монакомрэ Урымымрэ ипшъэ-къуэхьапӀэмкӀэ Эспаниэмрэ Андоррэмрэ. == Тхыдэр iensis - фӀокӀуэхукӀуэ къылъхэм, нэр ящыщщ, мэхъышъхъэр == Хыкхъунэгъэсищ Хы Мыхьахэм хужьыгъуу, адэмрэ Псылъэдзэхубзу (лат-бз. Acrocephalus scirpaceus) - вэд лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == Теплъэр къамылыфэщ, бзу жьгъейщ. ТхыцӀэр, дамэхэр, щхьэщӀыбыр, кӀэр - гъуабжэщ; жьэгъур, бгъэр, ныбэщӀагъыр - гъуэжьщ, хужь къыщӀэуэу; джабэхэр пшэхъуафэщ. == Здэпсэухэр == Къышыраш Къаукъазым и Хы ФӀыцӀэ Ӏуфэм, Псыжъ Хы МыутӀэм гъунэгъу щыхуэхъу щӀыпӀэ бгъэнылъэхэм, чыцэ гуэрэнхэр зэрытхэм. КъинэмыщӀауэ щопсэу Урысейм и ищхъэрэ хэгъуэгухэм, Еуропэм, Азиэм я щӀыпӀэ тегъэпсыхьахэм. Псылъэдзэхухэм я абгъуэхэр бгъэн, ӀутӀанэ, къамыл къэкӀыгъэхэм хуэдэ къэкӀыгъэхэм фӀащӀыхь, ищӀагъымкӀэ къыщӀэзыӀыгъэ имыӀэу. Зы абгъуэм къэкӀыгъищ-плӀы щызэрипх щыӀэщ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ. Ватерлоо изауэ 1848 - 1852 - ЕтӀуанэ республикэ 1852

Source: data_augmentation
Synthetic_kbd_13

Къэхъун (урбз. Кахун) - Аруан къедзыгъуэм хыхьэ къуажэ. == Хэкумэтхыр == Къуажэр къедзыгъуэм икум итщ. Къедзыгъуэ къалащхьэ Нарткъалэ нэс 3 км дэлъщ, Налшык къалэ нэс 32 км дэлъщ. Нэхъ пэгъунэгъу къуажэхэр - Псынабэ, Ишхъэрэ Къуэжьыкъуей. ЩӀыпӀэм псынэхэр щыкуэдщ, щӀыщӀагъ псыхэр щӀым мыкуууэ зэрырижэм къыхэкӀыу. И ику лъэгагъыр 297 метрэкӀэ хы Хъуэрджэ (лат-бз.: Prunus armeniaca, ур-бз.: Абрикос) - къэкӀыгъэ-жыг КъымцӀэ лъпӀкъым ящыщу. КъыздикӀауэ ялъытэр Китайм, абдежым мы Ӏарысу къокӀхэр. Еуропэм къызэрашъар Ермэлым икӀауэ (лэтин цӀэр къызхэкӀыр ара: armeniacus - ермэлей). ЯужкӀэ Римым носыр, абы топсэлъыхь пэсырей урым тхыдэтх Плиний Нэхъыжъыр. ПэмыкӀ цӀэуэ иӀар: хъуэрэджэ, абрикосжыгей. == ЗэрзэфӀэтыр == Тхьампэпыху жыг, мы агулхэр, адыгэхэр, арчинхэр, андийхэр, ахваххэр, багулалхэр, бежтинхэр, ботлыхэр, будуххэр, гинуххэр, годоберинхэр, гунзибхэр, даргинхэр, дидойхэр, ингушхэр, каратинхэр, крызыхэр, курджы-джуртхэр, курджыхэр, лэкъхэр, лезгинхэр, мычгышхэр, рутулхэр, табасаранхэр, тиндийхэр, удинхэр, хваршинхэр, хиналугхэр, цахурхэр, чамалалхэр джоуэ, пэмыкӀхэри. туркубзэ лъэпкъхэр: азэрбиджанхэр, балъкъэрхэр, къэрэшейхэр, къумукъухэр, нэгъуэйхэр, тырку-месххэр. къажэрыбзэ (ираныбзэ) лъэпкъхэр: къушъхьа джуртхэр, курдхэр, осетинхэр,

Source: data_augmentation
Synthetic_kbd_18

Урысейм и ӀэнатӀэм кӀегъэхьэжь къэралыр. 2009 гъэм контыртеррор лэжьыгъэр щагъэтыжь, ауэ зауэ иухам хуэсакъыгъэ хузэрахьэ, иджыри къыздынэсым террористыгъэм и зэраныгъуэ куэду къонэ. == Къэрал-политикэ зэхэтыкӀэр == Хэбзэ нэхъышъхьу щытыр Конституциэ, 2003 гъатхэпэм и 23-м къыдагъэкӀар. Шэшэн Республикэм и нэхъышъхьу щытыр президент (2011 гъэм щыкӀэдзауэ ӀэнатӀэпӀашъхьэм зэреджэнур тхьэмадэ). 2007 щыкӀэдзауэ къэралым и президентыр Къадыр Рэмэзан. Парламентым 41 депутату хэт, илъэситхукӀэ хаххэр. == Джылэр == Росстатым зэригъэлъагъуэмкӀэ, 2010 гъэм джылу дэсым и бжыгъэр 1 267 740 цӀыху хъут. Ӏувагъыр - 85 цӀыху/км². Къалэдэсу джылэм къахэкӀар 35,3 %. Абсолуту джылэм и нэхъыбэр мычгышхэра (95,5 %). ПэмыкӀыу дэсхэр урысхэр, къумукъухэр, авархэр, нэгъуейхэр, ингушхэр. == Шэшэней, Шэшэн Республикэ (мыч-бз. Нохчийн Республика, Нохчийчьо, урбз. Чеченская Республика, Чечня) - республикэ Урысейм хиубыдэ. Къалэ нэхъышъхьэр - Грознэ. == Хэкумэтхыр == Шэшэн къэралыр Ишъхъэрэ Къаукъазым хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэхэр: къуэхьэпӀэмкӀэ - Ингушымрэ Ишъхъэрэ Осетиэмрэ, ишъхъэрэм - Ставропол къэралым, къуэкӀыпӀэмкӀэ - Дагъыстэным, ипшъэмкӀэ - Курджейм. ШӀыпӀэр ишъхъэрэ лъэныкъуэмкӀэ губгъу щыт км хуэдизу, и бгъуагъкӀэ метрэ 500 хуэдизу. == ТехьэпӀэхэр == Твёрдый

Source: data_augmentation