AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Иберо-Америкæ

Ибе́ро-Аме́рикæ (исп. Iberoamérica) - бæрæггæнæн, кæцы нысан кæны Европæйы æмæ Латинаг Америкæйы испайнаг- æмæ португайлагдзургæ паддзахæдтæ. Термин ист у Иберийы (Пиренейы) æрдæгсакъадахы номæй, кæцыйыл сты Испани æмæ Португали. Афтæ сæ схуыдтой уымæн æмæ XVI-XVII æнусты испайнæгтæ æмæ португайлæгтæ бабырстой Централон æмæ Хуссар Америкæйы зæххытæм. == Истори == Иберо-Америкæйы истори байдыдта испайнаг æмæ португайлаг конкистадорты балцытæй Хуссар Америкæйы бæстæмæ. 1499 аз - Америго Веспуччи æмæ Алонсо де Охеда байгом кодтой Америкæйы континент. 1523 аз - Испани сфидар кодта æфсæдтон базæ Ямайкæйы. 1531 аз - Франсиско Писарро Перумæ бабырста æмæ Инкты Импери ныппырх кодта. 1536 аз - Испайнаг ногæрцæуджытæ бындур сæвæрдтой Буэнос-Айресæн. 1539 аз - Мехикойы байгом ис Ног Дунейы фыццаг мыхуыргæнæн. 1551 аз - Мехико æмæ Лимæйы бындурæвæрд æрцыдысты Латинаг Америкæйы фыццаг университеттæ. XVI-XVII æнусты Испани Централон Америкæйы æмæ Хуссар Америкæйы зæххытæ баиу кодта иу империйы. == Иберо-Америкæйы паддзахæдтæ == Испайнагдзургæ паддзахæдтæ: (400 милуан адæймагæй фылдæр) Аргентинæ 38 747 000 Боливи 9 182 000 Венесуэлæ 26 749 000 Гватемалæ 12 599 000 Гондурас 7 205 000 Доминиканæйы Республикæ 8 895 000 Испани 47 116 000 Колумби 45 600 000 Костæ-Рикæ 4 401 000 Кубæ 11,269,000 Мексикæ 107,029,000 Никарагуæ 5 487 000 Панамæ 3 232 000 Парагвай 6 158 000 Перу 27 968 000 Пуэрто-Рико 3 955 000 Сальвадор 6 881 000 Уругвай 3 463 000 Чили 16 295 000 Эквадор 13 228 000 Португайлагдзургæ паддзахæдтæ: (200 милуан адæймагæй фылдæр) Бразили 196 342 592 Португали 10 495 000 Каталайнагдзургæ паддзахæдтæ: Андоррæ 69 150 == Æддаг æрмæг == Иберо-Америкæйы паддзахæдты организацийы фарс

Source: original
Фæскавказы комиссариат

Фæскавказы комиссариат - коалицийы бындурыл арæзт рæстæгмæ хицауад, кæцыйы сæ хайад райстой гуырдзиаг меньшевиктæ, рахиз эсертæ, сомихаг дашнактæ æмæ азербайджайнаг мусаватисттæ. Ацы хицауад сарæзтой 1917-æм азы 28 ноябры (ног стильмæ гæсгæ) Тбилисы. Фæскавказы комиссариат аивта, йæ размæ чи уыд, уыцы ОЗАКОМ - Уæрæсейы Рæстæгмæ хицауады оргæн. Кавказы фронты къамандыгæнæг инæлар М. А. Пржевальский æрсидтис æфсадмæ, цæмæй комиссариаты хицауиуæджы ныхмæ ма уой. Фæскавказы комиссариат Советон Уæрæсейы ’рдæм знæджы цæстæй кастис, æххуыс кодта Цæгат Кавказы большевикты ныхмæ чи тох кодта, уыцы тыхтæм - Хъобан, Дон, Теркыл æмæ Дагъистаны. Националон æфсæддон къордты руаджы Фæскавказы комиссариат йæ дæлбар бакодта æппæт Фæскавказ, æрмæстдæр Бакуйæ æмæ йæ алфамбылай ныффидар советон хицауад. Афтæмæй 1918-æм азы райдиан Фæскавказы фæзындысты дыууæ тохгæнæг лагеры - сæ иуы центр уыд Бакуйы индустриалон район, сæ иннæйы - регионы рагæй ахсджиаг сахар Тбилисы. Комиссариат архайдта вазыгджын æууæлты, сомихæгтæ æмæ азербайджайнæгты ’хсæн райтынг ис конфликт, туркаг æфсад бæстæ бацахсынмæ хъавыдис, цæрджытæй бирæтæ - уæлдайдæр та Кавказы фронты æфсæддонтæ - большевикты фарс лæууыдысты. 1918-æм азы 26 мартъийы Фæскавказы сейм Фæскавказы комиссариаты куыстуагъдыл сразы æмæ уый фæстæ сарæзта Фæскавказы рæстæгмæ хицауад. Фæскавказы сейм кусын куы байдыдта, комиссариат куыстуагъд æрцыдис. Сеймы сæрдар сси Н. Чхеидзе. 1918 азы 22 апрелы сейм расидтис Фæскавказы демократон федеративон республикæ, кæцы тагъд рæстæджы æртæ бæстæйыл ныппырх и: Азербайджан, Гуырдзыстон æмæ Сомих. == Литературæ == Арутюнян А. А. Кавказский фронт Первой мировой войны: армянские добровольцы в борьбе за общую победу // Великая война 1914-1917 гг.: возвращение памяти : сб. ст. и докл. / Под редакцией М.Б. Смолина, К.А. Залесского. - М.: РИСИ, 2015. - С. 199-205. - ISBN 978-5-7893-0239-2. В. М. Муханов. Кавказ в переломную эпоху (1917-1921). - Москва: Модест Колеров, 2019. - 360 с. - ISBN 978-5-905040-47-4. Автандил Ментешашвили. Из истории взаимоотношений Грузинской Демократической Республики с Советской Россией и Антантой. 1918-1921 гг. Эдуард Оганесян. Век борьбы. Мюнхен, 1991 Базанов С. Н. Великая война: как погибала Русская армия. - М.: Вече, 2014. - 384 с. - ISBN 978-5-4444-2020-1. Арутюнян А.О. Кавказский фронт 1914 - 1917 гг. - Ер.: Айастан, 1971. - 416 с.

Source: original
Шуя

Шу́я (уырыс. Шуя) у Уæрæсейы Ивановойы облæсты стырдæр сахартæй æртыккаг. Цæрынц дзы 57 мин адæймаджы. Шуя у Уæрæсейы рагондæр сахартæй иу. Йæ бындур æвæрд æрцыд XIV æнусы, чингуытæ та йæ кой фыццаг хатт скодтой 1539-æм азы - уыцы аз Хъазаны хан Сафа-Гирей ныддæрæн кодта цалдæр уырыссаг сахары, уыдоны ’хсæн Шуя дæр. 1722-агæм аз, Персимæ цæугæйæ, Шуямæ æрбацыд Пётр I. Таурæгъмæ гæсгæ, ам паддзах цыдæр низæй йæхи сдзæбæх кодта æвдадзы Мадымайрæмы иконæйы æххуысæй, æмæ уый фæстæ Пётры æрфæндыд уыцы иконæ Бетъырбухмæ ахæссын. Бынæттон цæрджытæ, дзуары сурæтæн стыр аргъ чи кодта, зæрдиагæй куырдтой паддзахы, цæмæй ма ахастаид Мадымайрæмы сурæт, æмæ паддзах уыдонимæ сразы ис. Незамантæй Шуя уафæн амалиуæгæй цардис. XVIII æнусы та ам фæзындысты фыццаг уафæн мануфактурæтæ. Сахары рæсугъддзинад кодтой аргъуантæ, 1917-æм азы ам ссæдз аргъуанæй фылдæр уыдис. == Зындгонд Шуяйы цæрджытæ == Шуяйы райгуырд зындгонд уырыссаг поэт, уырыссаг поэзийы «Æвзист æнусы» минæвар æмæ уырыссаг символизмы бындурæвæрæг Константин Бальмонт. Боровков, Дмитрийы фырт Виктор Дмитриевич - Советон Цæдисы Хъæбатыр Цветаев, Владимиры фырт Иван, уырыссаг ахуыргонд, Марина Цветаевайы фыд

Source: original
Луийы номыл квартал

«Луийы номыл квартал» - Пензæйы реабилитационон центр, ис дзы цæрыны фадат. Центры цæттæ кæнынц хæдхъом цардмæ æнæ ныййарджыты æххуысæй баззайгæ æвзонг инвалидты. Сæвæрдтой йыл джаз-зæлвидыцоны Луи Армстронгы ном. Центры цæрыны фадатæн кæцыдæр хай фидынц коммунæйы цæрджытæ. == Истори == Центр байгом и джеоргуыбайы мæйы 1 бон 2014-æм азы Пензæйы Бæрзы фæрсуынджы. Йæ бындурæвæрæг у æхсæнадон организаци «Благовест». Проект сарæзтой шоу «Минута славы»-йы уæлахизæг Даниил Анастасьин æмæ инвалидты организацийы «Мы вместе»-йы президент, Бетъырбухаг æхсæнадон архайæг Юрий Кузнецов. Уæрæсейы Фæллойы министрад рахицæн кодта 400 мин сомы, хæдзары цы ’мбæлы, ахæм техникæйæ сифтонг кæнынæн. Центры агъуыст барухс кодта Митрополит Пензенский æмæ Нижнеломовский Серафим. Центр фыццаг цæрджытæ уыдысты Нижнеломовсчы интернаты æмæ Сердобсчы ветеранты хæдзары рауагъддзаутæ. Уыцы аз цыппурсы мæйы Социалон технологиты теплицæмæ гæсгæ, центр рахуыдтой азы социалон проекттæй иууыл хуыздæр сæ иуæн, кæцы фæивта Уæрæсейы гражданон активизмы цæстæнгас. == Центры архайд == Центрæн радтой легендарон джазон зæлвидыцоны Луи Армстронгы ном. Ахæм фæнды бындурыл æвæрд ис идейæ, зæгъгæ цард дæр у джазы хуызæн, æмæ арæзт у ипровизацитæй æмæ арæнæвæрдтæй. Центр кусы цард, ахуыр, куыст формулæ гæсгæ. Коммунæ-общежитийы цæрджытæн дæттынц фадат сомбны хи фæндаг саразын, сæ интерстæм гæсгæ райсын дæсныйад æмæ куыст ссарын. Æрцæрын сæ кæнынц Луийы номыл квраталы 3-4 азмæ, раттынц сын хицæн цæрæн уаттæ, куысты бынæттæ. Проекты автортæ куыд зæгъынц, афтæ рæстæджы æмгъуыдмæ инвалидтæ цæттæ уыдзысты царды зындзинæдтæ фæразынмæ æмæ куыстæн и цæрæнуатæн сæхæдæг амал кæндзысты. Центры фыццаг боны сæвзæрдæй фæстæмæ инвалидтæ фыстой сæ пенсийы ’рдæг (6 000 сомы) проекты хæрдзтæ фидынæн. Фæлæ уый фаг нæ уыди. Хæдзары фæзынди хи мыхуыры лаборатори. Фыццаг уæй кæнынмæ рæвæрдтой кружкæтæ сæхи аразт фыстытимæ æмæ нывтимæ. Стæй фæнд кодтой фотостуди, салон красоты, флористикон магазин æмæ сæрмагонд кафе инвалидтæн бакæнын. Проекты авторты ныфс уыди, рæстæгмæ инвалидтæн хæдзар æнæхъæнæй сæ бон дарын кæй суыдзæн, æмæ ма хи амалхъомады куыст кæнын дæр кæй базондзысты. 2014 азы центры цæрджыты дарынæн æрвылмæй хъуыдис 65 000 сомы. === Типографи === Фыццаг куысты бынат инвалидтæн ссардæуыд хæрзгæнæн фонд «Благовесты» типографийы, кæцыйæ «Лаборатория Касперского» балæвæрдта 15 компьютры. Фæстæдæр организацийы типографи баиу кодтой Пензæйы æмæ Нижнеломовскы епархийы типографиимæ. Кондад ахастой епрахиалон управленийы афтид бынатмæ. Уый фæхуыздæр кодта уавæртæ. == Æрвитæнтæ == Сюжет о центре на ГТРК «Пенза» Архивгонд æрцыдис 18 майы 2015 азы. Начали новуюжизнь Архивгонд æрцыдис 18 майы 2015 азы. Сюжет на ТРК «Экспресс» Сюжет на Первом канале Инвалидам помогают начать новую жизнь Архивгонд æрцыдис 19 майы 2015 азы. Удивительный квартал Архивгонд æрцыдис 18 майы 2015 азы. Кварталы без Луи Архивгонд æрцыдис 18 майы 2015 азы. Русская Планета - Они больше года будут жить на эмоциях Архивгонд æрцыдис 18 майы 2015 азы.

Source: original
Дзодзатæ

Дзодзатæ (уырыс. Дзодзаевы) сты дыгурон мыггаг. == Истори == Хистæртæ куыд дзурынц, уымæ гæсгæ Дзодзатæн сæ фыдæл Доныфарсмæ æрлыгъд Гуырдзыстонæй. Ууыл мыггагæй бирæтæ нæ разы кæнынц, хонынц сæхи рагон алантæй. Таурæгъмæ гæсгæ Дзодзаты фыдæлы ном уыд Кермен. Кермен Доныфарсы хъæуы цæргæйæ ракуырдта къумбултыхъæуккаг Тахъазты чызджы. Уымæй йын райгуырд æртæ фырты: Дзодза, Агко æмæ Хуасдзау. Дзодзайæн уыд дыууæ фырты: Хъуыбады æмæ Хъауырбег. Хуасдзау алыгъд Туркмæ. Дзодзатæн сæ мыггаг рацыд Дзодзайы номæй. Дзодзатæй бирæтæ фæлыгъдысты Лескенмæ æмæ æндæр рæттæм. == Литературæ == Гаглойты Зинæ. Ирон мыггæгтæ. - Дзæуджыхъæу: Ир, 2005. - С. 86. Гаглойты З. Д. Ирон мыггæгтæ. - Цхинвал: «Республика», 2017. - С. 69. Гецати Афæхъо. Дигори коми муггæгти равзурд. - Дзæуæгигъæу: Алания, 1999. - С. 227-228.

Source: original
Дунейы стырдæр административон иуæгты номхыгъд

Дунейы стырдæр административон иуæг йæ фæзуатмæ гæсгæ у Уæрæсейы Федерацийы субъект Республикæ Саха (Якути). Йæ фæзуат у 3,1 млн км² фылдæр, ома паддзахады фæзуатæй 17 %, дунейы сурзæххы 2,3 %. Йæ фæзуатæй Якути æмиас у Индиимæ (уый та у дунейы æвдæм стырдæр паддзахад). Æндæр егъау административон иуæгтæ сты: Республикæ Саха (Якути) Уæрæсейы (3 103 200 км²) Штат Ныгуылæн Австрали (2 645 615) Красноярсчы край Уæрæсейы (2 339 700) Гренланди, Данийы дæлбар (2 166 086) Нунавуты Территори Канадæйы цæгаты (2 093 190) Штат Квинсленд Австралийы (1 852 642) Штат Аляскæ АИШ-ы (1 717 854) Синьцзян-Уйгуры автономон район Китайы ныгуылæны (1 660 001) Штат Амазонас Бразилийы (1 570 947) Квебек, Канадæйы провинци (1 542 056) Цæгат территори Австралийы (1 420 968) Цæгат-Ныгуылæн территоритæ Канадæйы (1 346 106) Штат Пара Бразилийы (1 247 689) Тибеты автономон район Китайы (1 228 400) Мидæггаг Мангол Китайы (1 183 000) Онтарио Канадæйы (1 076 395) Штат Хуссар Австрали (1 043 514) Провинци Британийы Колумби Канадæйы (944 735) Штат Мату-Гросу Бразилийы (903 358) Штат Ног Хуссар Уэльс Австралийы (809 444) Хабаровсчы край Уæрæсейы (788 600) Иркутсчы облæст Уæрæсейы (767 900) Ямало-Ненны автономон зылд Уæрæсейы (750 300) Чукоткæйы автономон зылд Уæрæсейы (737 700) Провинци Цинхай Китайы (721 000) Эш-Шаркия Сауды Араббы (710 000) Штат Техас АИШ-ы (695 622) Провинци Альбертæ Канадæйы (661 848) Провинци Саскачеван Канадæйы (651 036) Провинци Манитобæ Канадæйы (647 797) Департамент Агадез Нигеры (634 209) Вилайят Таманрассет Алжиры (619 360) Регион Боркоу-Эннеди-Тибести Чады (600 350) Штат Минас-Жерайс Бразилийы (586 528) Штат Баия Бразилийы (564 693) Ханты-Мансийы автономон зылд Уæрæсейы (523 100) Провинци Сычуань Китайы (485 000) Эль-Куфрæ Ливийы (483 510) Юконы территори Канадæйы (482 443) Камчаткæйы край Уæрæсейы (472 300) Магаданы облæст Уæрæсейы (461 400) Провинци Хэйлунцзян Китайы (460 000) Провинци Ганьсу Китайы (454 000) Вилайят Адрар Алжиры (443 782) Фæсбайкалы край Уæрæсейы (431 500) Карагандайы облæст Хъазахстаны (428 000) Штат Калифорни АИШ-ы (423 971) Провинци Папуа Индонезийы (421 981) Республикæ Коми Уæрæсейы (415 900) Провинци Эр-Рияд Сауды Араббы (412 000) == Æддаг æрмæг == World-gazetteer.com(англ.)

Source: original
Зындон (ирон мифологи)

Зындон - æппæты дарддæр æхгæд къуым мæрдты бæсты ирон мифологийы. Йæ дæгъæл ис Барастырмæ. Мæрдтæ зындоны æфхæрд цæуынц паддзах Барастыры бардзырдмæ гæсгæ, уæлæуыл, æгас уæвгæйæ, цы тæригъæдты бацыдысты, уыдон хынцгæйæ. Мæрдты бæстæйы иу хай, фыдгæнджытæ кæдæм бахауынц, уый. Уым сæ тæригъæдтæ фыдтухитæй фидынц. Чи дзы йæ къахæй ауыгъд у, чи - йæ цонгæй, чи - йе 'взагæй, чи та йæ хурхæй, сæ быны дойнаг дуртæ цырынæй судзынц. Уæлæуыл цы бирæ æвзæрдзинæдтæ фæкодтой, уыдон Мæрдты бæсты зындзинæдтæй фидынц: афæдз сæ кæмæн æртæ боны, кæмæн къуыри, кæмæн фылдæр - ахæм хъизæмар æвзарын тæрхонгонд у Мæрдты хицау Барастырæй. Уымæй уæлдай ма, уæлæуыл мæрдтæй йæхи чи куыд æвзæр дардта, ахæм, фæсмонгонды цардæй æрвитынц сæ рæстæг Мæрдты бæсты.

Source: original
Æлбегатæ

Æлбегатæ (уырыс. Албеговы, тур. Erdoğan, Kılıç, Kaplan, Duman, Çetin, Duran, Altınok, Cidal, Ceylan, Özel) сты ирон мыггаг. Æлбегтæ Садоны комæй ралидзгæ сты. Æлбегатæ та - Санибайы комæй. Æрвад не сты. == Равзæрд == Æлбегатæ кæддæр рынæй фесæфтысты, баззади ма сæ иунæг лæг - Хетæг, зæгъгæ. Цæргæ та Хынцæджы кодтой. Æхсæв ыл бон нал кодта, бон та йыл изæр нал кодта, мыггаджы быныл баззадтæн, ныр ма цы кæндзынæн, зæгъгæ. Уæд адæмæн балæгъстæ кодта, æз уæ мæрдты уазæг æмæ мын мæ мæрдтæн рухсаг зæгъут. Адæм сæхи барæвдз кодтой. Мыггаджы хæдзæртты, Хетæджы хæдзары ма цы уыд, уыдон дæр барæвдз кодтой, æмæ йын йæ мæрдтæн рухсаг загътой. Уæд-иу Хетæг ныхасы адæмимæ абадти, æмæ йæ хъæлдзæг дардтой адæм, фæлæ-иу ыл æхсæв бон нал кодта. Æмæ уæд ныхъхъуыды кодта, ныр мæнæн мæ цард ницыуал у, адæм мæм бынылзадæй дзурдзысты, фæлтау удæгасæй мæхи баныгæнон. Иу бон изæрмæ зæппадзмæ дуртæ фæкалдта. Мидæмæ бахызт, æмæ йæ æхсæв йæхиуыл самадта, ныхасмæ куы нал разынд, уæд адæм дис кодтой, цы фæци Хетæг, иу уынæг æй куынæуал и? Уæд иу хъæддзау радзырдта: æртæ боны размæ йæ кæй федта зæппадзмæ дуртæ калгæ. Зæрæдтæ загътой, цæмæй ацæуой æмæ уыцы зæппадзы дуар бабæрæг кæной. Ацыдысты, æмæ зæппадзы дуар - амад. Адæмыл апырхи уыцы хъуыддаг. Иу дæр йæ хæдзары нал фæлæууыди. Кусæгæй, бадæгæй æрæмбырд сты уыцы зæппадзы дуармæ. Адæм дзурынц Хетæгмæ мидæмæ: - Хетæг, цæмæн афтæ бакодтай, адæмæн уыцы зæрдæрыст цæмæн сарæзтай? - Нæй, нæй, хорз адæм, æфсæрмы уæ кæнын, фæлæ мæнæн æндæр гæнæн нæй. Уæд адæм уынаффæйыл схæцыдысты. Цæвиттон чызг æмæ, дам, лæппуйæ Хетæг æмæ Бæтæгаты чындз уарзæттæ уыдысты. Хетæг кæмдæр хæтæны уыди, афтæмæй чызджы Бæтæгатæн радтой, æмæ, дам, чызг хъæццулы йæхи батыхта æмæ къуыри адæммæ нæ ракаст. Стæй йæ лæг амарди. Æмæ алыг кодтой: уый æркæнæм. Кæд уымæ рацæуид Хетæг. Хистæр лæгтæ худаистæй æрлæууыдысты Бæтæгаты дуармæ æмæ бахатыдысты цæмæй Госæда бацæуа зæппадзы размæ, бахата Хетæгмæ, кæд Хетæг зæппадзы дуæрттæ бакæнид æмæ рацæуид зæппадзæй. Бæтæгатæ загътой, мах ын афтæ куы зæгъæм, афтæ бакæ, зæгъгæ, уæд зæгъдзæни: Ай-гъай, базæронд дæн, мæ дарынæй сфæлмæцыдыстут æмæ мæ ныр зæрондæй моймæ дæттут, зæгъгæ. Фæлтау ын йæхицæн зæгъут. Бацыдысты йæм адæм. Загътой йын. Госæда сразы, йæхи сфæлдыста. Адæм æрæмбырд сты. Разæй Госæда хъарæггæнгæ бацыд Хетæгмæ. Хетæг зæппадзы дуæрттæ бакодта. Рахызт зæппадзæй. Адæм æй æрхуыдтой йæ хæдзармæ. Уыцы уарзондзинад сæ зæрдыл æрлæууыд Хетæг æмæ Госæдайæн, цæрынтæ байдыдтой, фыдæбæттæ фæсфæд æрæвæрдтой. Госæдайæн Бæтæгатæм цот нæ рауад, фæлæ йын ныр райгуырди цалдæр фырты æмæ Æлбегатæ уыдонæй смыггаг сты. == Æрвитæнтæ == Индира Тедеева. Албеговы.

Source: original
Башибузуктæ

Башибузуктæ (тур. başıbozuk; başı - сæр, bozuk - хæлд, дзырдæй-дзырдмæ: сæрхæлд) - афтæ хуыдтой, Османты империйы заман чи уыди, уыцы туркаг иррегулярон фистæгæфсады балтæ. Башибузукты æххуырстой Османты паддзахады хæстæргомдæр знæмты ’хсæн, фылдæр Албанийы æмæ Чысыл Азийы. Ацы æфсæддонтæн хицауадæй лæвæрд цыди хæцæнгæрзтæ æмæ хæлц, фæлæ мызд нæ истой. Башибузучы хотых уыди ахæм: æхсаргард, 3 метры дæргъæн арц, стæй иуæй-иутæн ма уыди дамбаца æмæ хъама. Европæйы паддзахæдты ныхмæ хæстыты башибузуктæн сæ бон нæ уыди аккаг ныхкъуырд дæттын. Уыдоны сорганизаци æмæ бакоммæгæс кæнæн ницы амалæй уыди, суанг ма уый нæ бантысти, сæрмагондæй ууыл чи архайдта, уыцы европæйаг инæлартæн (францаг инæлар Юссуф, англисаг Битсон). Башибузуктæй сабырцæрæг адæм цы стыгъдтытæ æмæ тыхмитæ æвзæрстой, уыдонæн кæрон скæнынæн туркаг регулярон æфсæдтæн-иу арæх бахъуыди сæ хæцæнгæрзтæ сын байсын. Æххæстæй сæ æгъатырдзинад æмæ фыдмитæм æмхицдзинад уыдон равдыстой Болгарийы Апрелы растад ныссæсты рæстæг, стæй фæстаг уырыссаг-туркаг хæсты (1877-1878 азты). Афтæмæй се ’нæхатырдзинады охыл башибузуктыл сбадти фидиссаджы гакк.

Source: original
Дамбегтæ

Дамбегтæ (уырыс. Дамбеговы) сты ирон мыггаг. == Равзæрд == Таурæгъмæ гæсгæ, Дамбегтæн сæ фыццаг фыдæл Дамбег уыд Уæлладжыры комы, Цъæйыхъæуккаг Дзалатæй. Дзалайы-фыртæн йæ ном абон ничиуал хъуыды кæны. Дзалатæн сæхи мыггаг та равзæрд Хетæджы фырт Джиуæрджийы фырты фырт Дзалайæ. Хетæг та, дам, раздæр цардис Хъобаны Зеленчукы. Уым цæргæйæ, дам, Хетæг дзырдта дыгурон æвзагыл. Йе ’фсымæртæй куы ралыгъд Туалгоммæ, уæд æрцардис Гуыркъуымты комы. Уым Хетæгæн райгуырд иунæг лæппу - Джеуæрджи (Геуæрги), уымæн дæр фæзынд цæуæт. Хетæджы цæуæт сбирæ сты, цæрæнбынат сын нал фаг кодта. Сæ мыггагæй бирæтæ алыгъд Лабинскмæ. Хетæджы фырт Джиуæрджийæн йæ цæуæтæй сæ иу уыд Дзидаханы фырт Дзала. Дзала куы слæг, уæд ракуырдта Плиты чызджы, æмæ йын фæзынд цæуæт. Йæ бинонтæ сбирæ сты æмæ сæ цæрæн бынат раивтой Уæлладжыры коммæ, Цъæйы хъæумæ. Дзалайæн Цъæйы дыууæ усæй уыд зæнæг. Фыццаг усы зæнæг, йæ фырттæ Сырхау (Сурхау) æмæ Диамбег (Дамбег) сæ нæмттæй мыггæгтæ скодтой: Сырхау - Сырхаутæ, Диамбег - Дамбегтæ. Дзалайæн йе ’ннæ фырт Налухъ Уæлладжыры комы кæйдæр амардта æмæ уымæ гæсгæ уырдыгæй ралыгъд Дыгурмæ, æрцард Доныфарсыхъæуы.

Source: original
Уырыссаг æвзаг

Уырыссаг æвзаг (русский язык) у Уæрæсейы Федерацийы паддзахадон æвзаг. Славяйнаг æвзæгтыл дзурæг адæмæн се ’мбис дзурынц уырыссагау. Æппæт дунейы уырыссагау дзурын зонынц 285 милуан адæймаджы (уыдонæй æрмæст 146 милуан сты уырыссæгтæ), ома дзурджыты нымæцмæ гæсгæ ахсы цыппæрæм бынат, китайаг, англисаг æмæ испайнаг æвзæгты фæстæ. Уырыссаг æвзагæй пайда кæнынц канд Уæрæсейы нæ, фæлæ æндæр бæстæты дæр. Хъазахстан, Хъиргъиз æмæ Белоруссийы (стæй де-факто хæдбар паддзахæдтæ Абхаз, Приднестровье æмæ Хуссар Ирыстоны) у официалон æвзæгтæй иу. Хъырым æмæ иуæй-иу Украинæйы облæстыты уырыссаг æвзагæн радтой регионы æвзаджы сæрмагонд статус, фæлæ 2014-æм азы фæстæ ахæм статус бæстæйы закъæттæй аиуварс кодтой. Иугонд Нациты Организацийы цы æхсæз официалон æвзаджы ис, уыдонæй иу уырыссаг æвзаг у. Куыд алы стыр æвзаг, афтæ уырыссаг æвзаг дæр йæ уæзы бын бакодта, уый æмрæнхъ кæмæй пайдагонд цæуы, уыцы чысылдæр æвзæгты. == Æддаг æрмæг == Gramota.ru: уырыссаг æвзаджы тыххæй егъау сайт Цымыдисаг статья уырыссаг диалектты тыххæй Архивгонд æрцыдис 3 июны 2006 азы.

Source: original
Хуссар Ирыстоны географи

Хуссар Ирыстон у бæстæ Кавказы тæккæ астæу. Ис ын арæн Уæрæсеимæ цæгаты æмæ Гуырдзыстонимæ скæсæн, хуссар æмæ ныгуылæнæрдыгæй. Лæууы 42°01' æмæ 42°46' цæгат уæрхады параллелты æхсæн, æмæ 43°31′ æмæ 44°37′ скæсæн дæргъады параллелты æхсæн. Йæ зæххыты фæзуат у 3900 км². Хуссар Ирыстоны рельеф фылдæр у хæххон. Ивы Стыр хохæй (Кавказы сæйраг рагъæй) цæгаты Картлийы фæзтæм хуссары. Æппæты бæрзонддæр хох у Цъанцъахийы хох (4461,5 м). Йæ территорийы 89,3 % денджызы æмвæзадæй 1000 метрæй бæрзонддæр у. Кавказы сæйраг рагъæй хицæн кæнынц æндæр рæгътæ: Рацъы рагъ, Гудисы рагъ, Иры рагъ, Дзимыры рагъ æмæ æнд. Рацъы рагъ ис цæгат-ныгуылæны, хицæн кæны Къуыдаргом Чеселтгом æмæ Хъæргæнагдоны комæй. Гудисы рагъ цæгат-скæсæнæй хуссар-ныгуылæнмæ хицæн кæны Стыр Леуахийы ком Чысыл Леуахийы комæй. Иры рагъ цæгат-скæсæнæй хуссармæ хицæн кæны Чысангом Чысыл Леуахийы комæй, Медзыдайы комæй æмæ Лехурайы комæй. Дзимыры рагъ скæсæны хицæн кæны Чысангом Арагуийы комæй, йæ рагъыл уагъд у Хуссар Ирыстон æмæ Гуырдзыстоны арæн. Цæугæдæттæ иууылдæр æвзæрынц Хуссар Ирыстоны зæххы æмæ иууылдæр сты хæххон. Стырдæр цæугæдæттæ сты Стыр Леуахи (115 км), Чысыл Леуахи (46 км) æмæ Чысандон (54 км). === Бæстыхъæд === Хуссар Ирыстоны бæстыхъæд у ромыл. Бæстыхъæды стыр хайад исынц хæхтæ. Уыдон æвзарынц дымгæйы æздæхт. Стыр Кавказы рагъ та нæ уадзы уазал дымгæтæ цæгатæй, æмæ Хуссар Ирыстоны уый тыххæй Цæгат Ирыстонæй хъармдæр вæййы. Бæстыхъæд тынг ивы цæгатæй хуссармæ. Уый у умæн æмæ цæгатæрдæм хæхтæ бæрзонддæр сты. Куыд уæлдæр хæхтæм, афтæ уазалдæр æмæ даргъдæр зымæг.

Source: original
Чжили

Чжили (кит. хуымæтæг 直隶, пиньинь: Zhílì) - 1928-æм азы агъоммæ йын чи уыдис, Китайы провинци Хэбэйы уыцы ном. Провинци сарæзтæуыд XVII æнусы, Китайы маньчжуртæ хи куы бакодтой, уæд. Чжили Пекины сахармæ хæстæг кæй уыдис, уыйадыл бынатбæрнон ын разамынд лæвæрдта комкоммæ уырдыгæй. Ном «Чжили» дзырдæй-дзырдмæ ратæлмацгæнæн ис афтæ: æвæрцонæй разамынд кæмæн дæттынц, уый. 1928-æм азы Гоминьданы тыхтæ куы фæуæлахиз сты, уæд паддзахады сæйраг сахар ахастæуыд Нанкинмæ, Чжилийæн та лæвæрд æрцыдис ног ном - Хэбэй.

Source: original
Орджоникидзе, Серго

Орджоникидзе Константины фырт Григол (Серго) (гуырдзиагау სერგო ორჯონიკიძე; 1886-1937) уыд зындгонд революционер. Уæзданы фырт, уый бацыд большевикты партимæ 1903-æм азы. Кировы хæстæг лымæн уыд. 1907 азы, Бакуйы ахæстоны бандитизмы тыххæй зылынгондæй бадгæ, Орджоникидзе базонгæ и Кобаимæ (Сталины уæды фæсномыг). Мидхæсты рæстæг Орджоникидзе бирæ бацархайдта советон хицауад Цæгат Кавказ æмæ Фæскавказы сфидар кæныныл. Уый уыд советон политиктæй, æнæхъæн адæмттæ æндæр ранмæ чи фæлидзын кодта, фыццаг ахæм лæг, - 1918-æм азы йæ хъæппæрисæй Сунжæйы хъазахъхъ депортацигонд æрцыдысты, сæ зæхх та радтой мæхъхъæлон адæмæн. Фæскавказы Советон Федеративон Социалистон Республикæйы арæзтадыл куыста. 1926-æм азы уыдис большевистты партийы Цæгат Кавказы крайкомы сæйраг секретарь (уыцы бынтаы уый аивта Анастас Микояны). 1937-æм азы Орджоникидзе сфæнд кодта Сталины критикæ кæнын. Фæлæ йæ критикон ныхас нæма цæттæ уыд, афтæмæй Серго ссардæуыд мардæй. Хицæуад фехъуысын кодта, Серго Орджоникидзе йæхи амардта, зæгъгæ, фæлæ йæ амарды æцæг аххос ничи зоны. Йæ амарды бонмæ Серго Орджоникидзе уыдис уæззау индустрийы адæмон комиссар. 1937-1938 азты йæ хæстæджытæ дæр репрессигонд æрцыдысты, уыдонимæ йæ хистæр æфсымæр, партимæ йын рекомендаци чи радта. Орджоникидзейы ном дардтой Советон Цæдисы бирæ цæрæнрæттæн, уыдоны ’хсæн Дзæуджыхъæу дæр. Нырыккон Уæрæсейы стырдæр хъæу - Мæхъхъæлы Республикæйы станицæ Орджоникидзевская - ныр дæр хæссы революционеры ном.

Source: original
Гутенберг, Иоганн

Иоганн Гуттенберг (нем. Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg; райгуырдис 1390-æм азты - амардис 1468-æм азы 3 февралы), уыдис немыцаг типограф. Зындгонд сси йæ мыхуыр кæныны куысты тыххæй 1450-æм азты, æмæ нымад у, типографи чи æрхъуыды кодта, уыцы адæймагыл. Гутенберг райгуырдис Майнцы, сæудæджеры хæдзары. Хуымæтæг адæймаджы цард кодта, æмæ уый тыххæй, уыцы рæстæджы æндæр бирæ адæймæгтау, йæ царды тыххæй бирæ зонындзинæдтæ ссарæн нæй, æмæ хорз цардафыст уымæн нæй. Гутенберг æрхъуыды кодта металлон æмтад мыхуыр кæнынæн; мыхуыры ахорæн; наборы дамгъæтæ сфидар кæныны амал; æмæ ног мыхуыры тæрх. Ивгæ наборы идейæ ног нæ уыдис - Гутенберджы размæ уымæй пайда кодтой Китайы, кæс Мыхуыркæнынад. Набор куы нæма фæзынди, адæм кодтой алы хицæн фарс згъæр кæнæ хъæдæрмæгæй. Набор куы фæзындис, фарс наборгæнджытæ аразын байдыдтой хицæн дамгъæтæй. Уый фæрцы мыхуыркæнынад сси тагъддæр æмæ асламдæр. Уымæй та æрцыдис «информацион срæмыгъд» - цыбыр рæстæгмæ адæм байдыдтой алыхуызон темæтыл чингуытæ уадзын. Гутенберг хорз амалиуæгдар нæ разындис, йæ типографи йын байста йæ партнёр Иоганн Фуст. == Литературæ == Проскуряков В. М. Иоганн Гутенберг. - М.: Журнально-газетное объединение. - 140 с. - (Жизнь замечательных людей: серия биографий; вып. 19). - 40 000 экз. Варбанец Н. В. Йоханн Гутенберг и начало книгопечатания в Европе: Опыт нового прочтения материала. - М.: Книга. - 304 с. - 10 000 экз. Немировский Е. Л. Иоганн Гутенберг (около 1399-1468). - М.: Наука. - 320 с. - (Научно-биографическая серия). - 5200 экз. - ISBN 5-02-012646-2. Капр А. Иоганн Гутенберг. Личность в истории. - СПб.: Вита Нова, 2010. - 546 с. - ISBN 978-5-93898-306-9. - Серия: Жизнеописания.

Source: original