Човен

Чо́вен (праслав. *čьlnъ - «пень») - вёславая, радзей - са здымнай мачтай лодка, выдзяўбаная з адзінага камля дрэва. Звычайна ня мае кіля. Вядома з часоў нэаліту. Чоўнам у больш шырокім сэнсе таксама можа называцца любая невялікая лодка. == Форма й памер == Формы чаўноў і іх памер прыкметна адрозьніваліся ў залежнасьці ад умоваў выкарыстаньня, зыходнага матэрыялу й мясцовай (тутэйшай) традыцыі. == Тыпы чаўноў == Дубы - выдзеўбаныя з камля дуба вялікія чаўны Камельнікі - розых памераў (у асноўным невялікія) выдзеўбаныя з камля розных пародаў дрэваў чаўны Шугалеі - часткова абшытыя дошкамі выдзеўбаныя чаўны === Асабовыя === Лёгкія й рухавыя чаўны, выдзеўбаныя з асіны, ліпы, вярбы мелі адпаведную назву: асінаўка, асоўка, ліпаўка, вярбоўка, чайка. Таксама невялікія чаўны, разьлічаныя на 1-2 чалавекі, мелі такія назвы: чаўнок, поавіца, душагубка, камяга. Для ўстойлівасьці на плаву такія чаўны часта мелі па баках крылы - прыбітыя да бартоў на ўзроўні вады драўляныя пласьціны ці брускі. Такія чаўны рухаліся пры дапамозе аднаго кароткага вясла. Шырока выкарыстоўваліся ў рыбалоўстве. Такія чаўны лічацца найболей архаічнымі. === Грузавыя === Таксама для перамяшчэньня грузаў і людзей (вялікай колькасьці) па рэках і вазёрах выкарыстоўвалі чаўны вялікіх памераў і дасканалай канструкцыі, устойлівыя на плаву, з адцягнутымі бартамі (дзеля гэтага барты папярэдне распарвалі й забівалі між імі распоркі). Дняпроўскія рыбакі выраблялі чаўны з вострым носам і кармой, паверху іх уладкоўвалі круглы дах - какору, крытую лубам (да бартоў мацавалася пры дапамозе гнутых драўляных дуг). Такія чаўны былі зручныя для рыбацтва, перавозу грузаў і людзей. Па Дняпры й Прыпяці хадзілі чаўны-дубы даўжынёй да 10 мэтраў і болей, разьлічаныя на 300-500 пудоў грузу. На іх перавозілі разнастайныя гаспадарчыя рэчы, выкарыстоўваліся таксама і ў якасьці парома. == Пераходны тып == Пераходным варыянтам ад выдзеўбаных чаўноў да дашчатых лодак была шугалея (абшыванка, абіянік), асновай якой быў човен, абшыты па баках у верхняй частцы дошкамі - што павялічвала вышыню й ёмістасьць судна (у больш раньні час чаўны абшывалі лазовымі віцамі замест аббіваньня дошкамі). Тыповая для Палесься шугалея здольная перавозіць 100-300 пудоў грузу (сустракаліся шугалеі ёмістасьцю 400-500 пудоў). Нярэдка шугалея мела ў сярэдняй частцы стрэшку - нацягнутую паверх паўдужжаў трысьняговую рагожу. Такія шугалеі, ці паклаты выкарыстоўваліся для выездаў у бліжэйшае мястэчка альбо ў павятовыя месты (Пінск). На іх везьлі па Прыпяці хлеб, мёд, воск, рамесныя вырабы й іншыя тавары для продажу на кірмашы ў местах (Давыд-Гарадок, Пінск, Столін). Рачныя судны тыпа шугалей-абшыванак сустракаліся таксама ў басейнах Дняпра, Нёмана й Дзьвіны - аднак тут яны вызначаліся меншымі памерамі й рабіліся часьцей з паддатлівых пародаў дрэў - асіны, ліпы, сасны. Гэты тып рачных суднаў бытаваў да канца 19 стагодзьдзя - пачатку 20 стагодзьдзя, калі быў выцесьнены дашчатымі лодкамі. == Літаратура == Пацюпа, Юры. Сякера пад лаваю, або Беларускія вадаплавы ў Фёдара Буслаева і яшчэ сёе-тое. // ARCHE : электронная газэта. - 31 траўня 2020. == Глядзіце таксама == Каноэ == Вонкавыя спасылкі == Човен - сховішча мультымэдыйных матэрыялаў Чаўнадаўбеньне на Беларусі Майстры, якія вырабляюць чаўны, яшчэ не перавяліся на Палесьсі

Source: original