AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Садальский, Станислав Юрийы фырт

Станислав Юрийы фырт Садальский (уырыс. Станислав Юрьевич Садальский; 1951-æм азы 8 августы, Чувашы АССР, Батыревойы район, хъæу Чкаловское) у советон æмæ уæрæсейаг актёр. УСФСР-ы сгуыхт артист (1991). == Цардафыст == Станислав райгуырдис, скъолайы æмдзæрæны чи царди, уыцы ахуыргæнджыты бинонты ’хсæн. Йæ мад уыди географийы ахуыргæнæг, фыд та - физкультурæйы. Цалынмæ ГИТИС-мæ нæ бацыди, уæдмæ Садальский куыста Ярославлы моторон заводы, зырнæйзилæджы ахуыргæнинагæй æмæ хъазыди, Мотораразджыты культурæйы галуаны цур чи уыди, уыцы драмон аивады къорды спектакльты. 1968-æм азы Станислав бацыди Театралон аивады паддзахадон институтмæ æмæ йæ каст фæци 1973-æм азы. 1973-1981-æм азты уый куыста театр «Современник»-ы. Уыцы театрæй куы ацыди, уæдæй рацыд 20 азы, афтæмæй фæстæмæ райдыдта хъазын театры сценæйыл. Йæ антрепризон спектакльтæ тынг цæуынц театрдзауты зæрдæмæ. Кинойы активонæй хъазы 1971-æм азæй. Фылдæр ын уыди комедион æмæ характерон рольтæ. Актеры тæккæ æнтыстджыныл нымад у мæнæ ацы дыууæ фильмы рольтæ: телефильм «Место встречи изменить нельзя» æмæ киноныв «О бедном гусаре замолвите слово». == Фысгæ сфæлдыстад == Станислав Садальскийæн рацыди биографион чиныг «Король скандала». Йæ рæстæджы ма акуыста журналистæй: «Экспресс-газета»-йы йын уыди хицæн рубрикæ - «Скандальские новости». == Политикон архайд == 2006-æм азы октябры, Уæрæсейы чи цæры, уыцы гуырдзиæгтыл хицауады ’рдыгæй контроль куы факарздæр ис, уæд Садальский балæвæрдта курдиат Гуырдзыстоны минæварадмæ, цæмæй йын лæвæрд æрцæуа уыцы паддзахады граждандзинад («гуырдзиаг адæмæн зын сахат феххуысы охыл»). 2007-æм азы февралы йын лæвæрд æрцыд Гуырдзыстоны Намысы орден æмæ паддзахады кадджын граждандзинад. 2007-æм азы декабры Гуырдзыстоны цы президентон æвзæрстытæ уыди, уым Садальский уыди Саакашвили Михаилы æууæнчы лæг (уырыс. доверенное лицо). Уыимæ актёр цæры æмæ кусы Уæрæсейы æмæ иудадзыг Гуырдзыстоны цæрынмæ цæуын нæ хъавы. 2008-æм азы августы хæсты рахæцыди Гуырдзыстоны фарс. == Æддаг æрмæг == stanis-sadal - блог «LiveJournal»-ы, автор: Станислав Садальский

Source: original
Сæрд

Сæрд у азы афонтæй хъармдæр иу. Цæуы уалдзæджы фæстæ æмæ фæззæджы рæзмæ. Сæрды хурхæтæны дæргъы бонтæ сты дæргъдæр æмæ æхсæвтæ цыбырдæр. Æххæстдзыд у æртæ мæйæ: Цæгаты æрдæгтымбылæджы - июнь, июль æмæ августæй, Хуссары та - декабрь, январь æмæ февралæй. == Астрономон сæрд == Зæххы уæлцъары сезонон ивддзинæдты аххосджын сты планетæйы Хуры алывæрсты æрзылды афæдзон æмгъуыд æмæ йæ зилгæ-зилыны сæмæны акъул орбиталон фæзоймæ абаргæйæ. Астрономийы позицийæ сæрд у - период сæрдыгон хурхæтæн æмæ фæззыгон бонæмиасады ’хсæн. Цæгат æрдæгкъорийы цæуы 20 (21) июнæй - 22 (23) сентябырмæ, Хуссар æрдæгкъорийы та 21 (22) декабрæй - 20 (21) мартъимæ. Цæгаты æрдæгтымбылæджы сæрд вæййы 93,6 бонмæ ’ввахс, Хуссары æрдæгтымбылæджы - 89,0 боны. == Бæстыхъæды сæрд == Æндæр ’мæ ’ндæр географон ронæгты, Хур æмхуызон кæй нæ рухс кæны Зæххы цъар, уымæн сæрды сезон хицæн кæны зымæджы онæй алыхуызон къæпхæнты. Уæрхады фæфылдæримæ стырдæр кæны уæлдай рухсбонты дæргъæн сæрд æмæ зымæджы, максимумтæм сæххæсгæ вæййы йæ полюстыл, Хур-иу æрдæг аз кæм нæ аныгуылы.

Source: original
Йидга (æвзаг)

Йидга́ (یدغا زڤون‎ - yidgha) у Памиры æвзæгтæй иу. Дзурджыты нымæц у 6150 адæймаджы. == Литературæ == Грюнберг А. Л. Мунджанский язык // Языки мира. Иранские языки. III. Восточноиранские языки / Расторгуева В. С. - М.: Индрик, 1999. - С. 156. Мунджанæгтæ(уырыс.). Ethnolog.ru. Датæ: 2019-æм азы 12 апрелы. Yadgha(англ.). Ethnologue. Датæ: 2019-æм азы 12 апрелы. Munji(англ.). Ethnologue. Датæ: 2019-æм азы 12 апрелы. Decker, Kendall D. (1992) Languages of Chitral ISBN 969-8023-15-1 Morgenstierne, Georg (1926) Report on a Linguistic Mission to Afghanistan. Instituttet for Sammenlignende Kulturforskning, Serie C I-2. Oslo. ISBN 0-923891-09-9 Morgenstierne, Georg (1938) Indo-Iranian Frontier Languages II (Yidgha-Munji, Sanglechi-Ishkashmi and Wakhi). Instituttet for Sammenlignende Kulturforskning, Serie B: XXXV. Oslo. Decker, Kendall D. (1992). Languages of Chitral (Sociolinguistic Survey of Northern Pakistan, 5). National Institute of Pakistani Studies, 257 pp. ISBN 969-8023-15-1.

Source: original
Къуайса

Къуайса у Хуссар Ирыстоны Дзауы районы сахар. Ис Къуыдаргомы, Стырдоны былыл. Къуайсайы мэр у Гæджиты Чермен. 1950-æм азы 12 октябры раздæры Часавалы хъæусоветы Къуайсайы хъæуы бынаты сæвзæрди посёлок Къуайса. Сахары статус посёлокæн радтой 2007-æм азы 16 сентябры. Йæ алфамбылай хæхтæ сты зды æмæ цинчы æрзæтæй хъæздыг. Къуайсамæ ’ввæхс ис стыр хæххон цад - Къозы цад. Къуайсайæн ис æфсымæрон ахастытæ Мæскуыйы облæсты посёлок Томилиноимæ. == Социалон объекттæ == Зды æмæ цинчы æрзæты райгуырæн бынæттæ Къуайсайы, Къуайсайы ГЭС, Къуайсайы рæзты æвæрд æрцыд газуадзæн «Дзуарыхъæу-Цхинвал», кæцы фæрцы Хуссар Ирыстон исы æрдзон газ æргомæй Уæрæсейæ (уый фæрцы газ райстой хъæутæ, æмæ чысыл посёлоктæ Алагиры районы, Цæгат Ирыстоны), Уый æдде ма самайдæуыд автовæндаг Зæрæмæг-Къуайса кæцы сси ноджы ма иу фæндаг Цæгат Ирыстонæй Хуссармæ. Астæуккаг скъола, Сывæллæты цæхæрадон, Культурæйы галуан, Арæзт цæуы аргъуан, Уазæгуаты хæдзар, Бассейн, Поликлиникæ, Афтек, Чиныгдон. == Æддаг æрмæг == «Осетия-Квайса». Къуайсайы тыххæй (уырыс.)

Source: original
Гуырдзыстоны адæмон кафты ансамбль

Гуырдзыстоны адæмон кафты ансамбль у Гуырдзыстоны хореографион коллектив. Ансамбль арæзт æрцыд 1945-æм азы Тбилисы. Ансамблы фыццаг разамонджытæ æмæ йæ солисттæ уыдысты Советон Цæдисы адæмон артисттæ Нинæ Рамишвили æмæ Илья Сухишвили. Ансамблы репертуары ис Гуырдзыстоны æппæт районты адæмон кæфтытæ æмæ театрализацигонд сюжетон спектакльтæ гуырдзиаг адæмон музыкалон инструменттæй цæгъдтытимæ. Ансамблы куыстой Гуырдзыстоны ССР-ы сгуыхт артисттæ М. Мхеидзе, В. Купарадзе, Г. Сурвиладзе, Н. Лордкипанидзе, Ш. Барамидзе, В. Каландадзе, И. Такайшвили. Ансамблы репертуары ис ахæм кæфтытæ: «картули» (гуырдз. ქართული), сылгоймæгты кафт «самаиа» (гуырдз. სამაია) æмæ бирæ æндæртæ. Ансамбль гастрольты уыди бирæ рæтты, куыд Советон Цæдисы афтæ фæсарæнты дæр: Польшæ, Румыни, АИШ, Финлянди, Франц, Чехословаки, Австри, Болгари, Венгри, Дани, Итали, Венесуэлæ, Колумби æмæ Кубæмæ. Гастрольты ансамбль цæуын райдыдта 1948-æм азы. 1967-æм азы ансамбль æвдыста йæ аивад Миланы театр «Ла Скалайы» сценæйыл. Ацы концерты тыххæй газеттæ афтæ фыстой: 1954-æм азы Тенгиз Абуладзе систа фильм «Гуырдзыстоны адæмон кафты ансамбль». Ныр ансамблæн разамынд дæтты Тенгиз Сухишвили. == Æрвитæнтæ == Georgian National Ballet Sukhishvili Официалон сайт Гуырдзыстоны адæмон кафты ансамблы тыххæй (уырыс.) Йæ репертуары тыххæй (уырыс.)

Source: original
1929-æм аз

== Цаутæ == 1 ноябры - арæзт фæцис æмæ эксплуатацимæ лæвæрд æрцыд Дзауы районы Гуфтайы хид. == Райгуырдысты == 3 майы - Козаты Исидор, ирон поэт æмæ журналист. 12 июны - Аннæ Франк (Anneliese Marie Frank) (ам. 1945-æм азы), нацистты концлагеры ахæст, зындгонд сси йæ боныгæй. 15 октябры - Галазты Æхсарбег, ирон ахуыргонд æмæ политик, Цæгат Ирыстоны президент (1994-1998). 22 октябры - Лев Яшин (ам. 1990), советон футболист, дуаргæс. == Амардысты == 17 декабры - Владимир Диксон, поэт æмæ прозаик.

Source: original
Эребуни

Эребуни (сом. Էրեբունի) у, нæ эрæйы агъоммæй VI æнусы йæ цæрджытæ кæй ныууагътой, ахæм рагон сахар Сомихы территорийыл Ереванмæ хæстæг. Эребуни уыд Урартуйы сахартæй иу, уыдис дзы фидар гæнах æд дурæй конд донуадзæн. Эребуни æмæ Ереван æмхуызон кæй зæлынц, уый тыххæй Эребунийы сæвзæрды датæ арæх хонынц Ереваны бындурæвæрды датæ, кæд уыцы ран нæ эрæйы агъоммæ IV æнусæй нæ эрæйы III æнусы онг ницы цæрæнран уыд, уæддæр. == Æддаг æрмæг == Эребунийы гæнах (англ.)

Source: original
Бубукин, Валентин Борисы фырт

Валенти́н Бори́сович Бубу́кин (1933-æм азы 23 апрелы, Мæскуы - 2008-æм азы 30 октябры, Мæскуы) у советон футболист, Европæйы хъалацы чемпион (1960), Советон Цæдисы спорты сгуыхт мастер (1960), УСФСР-йы сгуыхт тренер (1990). == Цардафыст == Валентин Бубукин райгуырдис Мæскуыйы, шофыры бинонты. Йæ сабибонтæй уарзта футбол, баскетбол, хоккей æмæ æндæр спорты хуызтæ. 1947-æм азы бацыдис Мæскуыйы спорты скъола «Крылья Советов»-мæ æмæ дзы уыдис централон размæбырсæг. Уайтагъд йæхи равдыста арахстджынæй, результатмæ тырнагæй. Цалдæр къуырийы фæстæ хъазыдта фæсивæдон командæйы сконды. 1952-æм азы æрбацыдис Мæскуыйы Уæлдæфон тыхты клубмæ (ВВС Москва), хъазыдис йæ дублёрты сконды. 1953-æм азы та бацыдис «Локомотив»-мæ, клубы сæйраг тренер ма Борис Аркадьев куы уыдис, уæд. 1957-æм азы Бубукин бакуырдта уæлахизы гол мæскуыйаг «Спартак»-ы дуармæ. Æрбахуыдтой йæ иугонд командæмæ, кæцы командæимæ архайдта дунейы чемпионаты Швецийы (1958), фæлæ командæ куы фембылды, уыцы хъазты хайад нæ иста, бадтис бæндоныл æнæхъæн хъазты рæстæг. 1960-æм азы Европæйы хъалацы тыххæй та хъазыдис фæзы. 1961-æм азы йæ кæйдæр тренер Всеволод Бобров йæ бахуыдта ЦСКА-мæ, ацы клубы Бубукин ахъазыд 20 матчы, бакуырдта 3 голы. Чемпионат куы фæци, уæд раздæхтис «Локомотив»-мæ. Уыцы бонæй бакуырдта ма 21 голы ацы комæндæйы. Уыцы иу рæстæг ахуыр кодта тренеры дæсныйад. Футболисты карьерæ куы фæци, уæд сæйраг тренерæй куыста «Локомотивы», стæй иннæ сахарты дæр - Симферополы, Львовы, суанг ма Вьетнамы сæйраг сахары. Ханойы куы куыста, уæд советон минæвæрады кусджыты тренер дæр уыд, йæ мысинæгты уый тыххæй куыд радзуры, афтæ. Амардис Мæскуыйы 2008-æм азы 30 октябры, 76 азы йыл куы цыдис, уæд. == Æнтыстытæ == Европæйы чемпион (1960). Советон Цæдисы чемпионаты æвзист призёр (1959) Советон Цæдисы хъалацы рамбулæг (1957). Вьетнамы чемпион (1978, куыд тренер). == Йæ ном куыд мысынц == Сочийы микрорайон Дагомысы ис Валентин Бубукины номыл аллей. 2009-æм азæй дзы цæуы æрвылазон Валентин Бубукины мемориалон ерыс. Йæ ном ис Кады аллейы «РЖД Арена»-йы стадионы цур.

Source: original
Йод

Йод (Iodum - I) у химион элемент, элементты периодон системæйы ахсы 53-æм бынат. Бирæ бæстæтæм йод кадавар у, уыдоны ’хсæн Республикæ Цæгат Ирыстон - Алани дæр. Суткæмæ организмы йод цас хъæуы, уый ис æргъайы 38 граммы, камбалæйы 52 граммы, трескайы 83 граммы, сельды 190 граммы æмæ афтæ дарддæр. Йодæй хъæздыг сты денджызон къабуска, кæсаджы сой, креветкæтæ, æндæр денджызон цæрæгойтæ дæр. Минералон йоды стырдæр гуырæнтæ сты Чилийы æмæ Японы.

Source: original
Газон планетæ

Газон планетæтæ кæнæ газон гиганттæ (уæйгуытæ) сты ахæм планетæтæ, сæ сконд къæдзæхтæй æмæ æндæр хъæбæр буартæй кæмæн нæ цæуы, фæлæ газтæй, ахæм куыд гелий, донгуыр, аммиак, метан æмæ æндæртæ. Хуры системæйы ис æрмæст цыппар газы гиганттæ - Юпитер, Сатурн, Уран æмæ Нептун. Фæлæ Уран æмæ Нептун кæй газон планетæтæй сты, уымæй бирæ астрономтæ разы не сты - уыдонмæ гæсгæ уый сты ихын гиганттæ. Афтæ сæ дих кæнынц, цæмæй сæ сконды тыххæй хъауджы рæвдисай.

Source: original
Хъайтыхъты Геор

Хъайтыхъты Геор (райгуырдис 1911-æм азы 11 ноябры Ходыхъæуы - амардис 2002-æм азы 6 январы) у Цæгат Ирыстоны адæмон поэт, Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон премийы лауреат. == Цардафыст == Геор райгуырдис 1911-æм азы Цæгат Ирыстоны Ходыхъæуы. 1929-æм азы каст фæци Ирон педагогон техникум, 1932 азы - Хæххон педагогон институт, 1936-æм азы та - Мæскуыйы историйы, философийы æмæ литературæй институты аспирантурæ. 1941-æм азы августæй фæстæмæ Хъайтыхъты Геор уыди Фыдыбæстæйы Стыр хæсты. 1943-æм азы сентябры йæ сæры уæззау цæфы фæстæ йæ æфсадæй рарвыстой. Хæсты размæ æмæ хæсты фæстæ Геор Мæскуыйы æмæ Цæгат Ирыстоны уæлдæр ахуыргæнæндæтты куыста философийы ахуыргæнæгæй. 1963-1970 азты уыд Цæгат Ирыстоны Фысджыты цæдисы сæрдар. Хъайтыхъты Геор ирон æвзагмæ раивта Пушкины, Лермонтовы, Некрасовы, Шевченкойы, Маяковскийы, Есенины, Тихоновы æмæ ’ндæрты уацмыстæ. Поэты æмдзæвгæтæ тæлмацгонд сты уырыссаг, украинаг, белоруссаг, гуырдзиаг, кæсгон, балхъайраг, цæцæйнаг, мæхъхъæлон, немыцаг, болгайраг, венгриаг æмæ æндæр æвзæгтæм.

Source: original
Скæсæн (хъæу)

Скæсæн у Цæгат Ирыстоны Алагиры районы хъæу. Ныртæккæ æдзæрæг у. == Истори == Семсайæ фæндаг дарддæр цæуы Гуыркъуымты комы доны былтыл хуымты æмæ фосхизæнты ’хсæнты. Куыд фалæмæ фæндаг йæхи исы уæлдæрæй-уæлдæр æмæ куы иу, куы иннæ хъæуы рæзты, доны рахиз-бахизгæнгæйæ, цæуы размæ - Лйамæ. Скæсæны фидар къæдзæхы риуыл Дзидаханты бæрзонд мæсыджы фарсмæ æркъахыртæ сты хæдзæртты систæ. Ам цардысты Дзидахантæ æмæ Дзапартæ: ныр дзы цæрæг нал ис. == Мыггæгтæ == Цардысты дзы Дзапартæ, Дзидахантæ.

Source: original
Геворг Ерзнкаци

Геворг Ерзнкаци (сом. Գևորգ Երզնկացի) у сомихаг фыссæг, теолог æмæ педагог XIV-XV-æм æнусты. == Цардафыст == Райгуырдис Ерзнкайы, XIV-æм æнусы æмбисы. Ахуырад райста Татевы университеты Ованес Воротнецимæ, уыд Григор Татевацийы æмкъласон æмæ ’мбал. Хицæн кодта риторикон курдиатæй. Григор Татевациимæ иумæ рафыстой йæ ахуыргæнæгы уац «Комментари Аристотелы куыстмæ "Райхалды тыххæй“». Ахуырады фæстæ раздæхтис йæ райгуырæн бæстæмæ æмæ активонæй райдыдта архайын педагогон къабазыл. 1405-1412-æм æзты куыста ахуыргæнæгæй Авагванкы моладзандоны, уый фæстæ сси моладзандон Капосы къухдариуæг. Йæ разамынды рæстæджы куыд Авагванкы, афтæ Капсы дæр литературон архайад йæ тæмæны бацыд. Ерзнкацийы райдыдтой хонын «Рабуни» (раввин). Ахуырад райсынмæ-иу йæм æрцыдысты Сомихы алыхуызон бæстæтæй æмæ Хъырымы сомихаг колонитæй. Фæстагмæ йæ ахуыргæнинæгтæй иуыл номдзыддæр ссисты Аристакес Себастаци æмæ Акоп Крымеци. Амардис 1416-æм азы Капосы. Йæ мæлæты фæстæ ныууагъта стыр теологион-литературон бынтæ. Ныффыста уацтæ, полемикон куыстытæ еретикты ныхмæ, зондæн ахъазон куыстытæ «Зондамынд дзуарæфтауыныл» (сом. «Խրատ պսակի») æмæ «Зондамынд донæй аргъауыныл» (сом. «Խրատ մկրտութեան»), поэмæ «Панегирик архангелтæн» (сом. «Ներբող Հրեշտակապետաց»), сыгъдæг Назианзы Григорийы (сом. «Բացատրութիւն ճառից Գրիգորի Նազիանզէն») куыстыты редакцигонд райхæлдтæ. Ныффыста сæ йæ ахуыргæнæг Ованец Воротнецийы лекциты бындурыл, Ованес Одзнецийы «Канонты чиныджы» редакцигонд æмæ æххæстгонд верси. Ерзнкацийы уацтæ хицæн кæны хуыцауы ныхасы райхæлды фидауц, йæ стиль фæзмы классикон авторты комментаритæ.

Source: original
1989-æм аз

== Цаутæ == Чиныгуадзæн «Ир»-ы рацыд Хъайтыхъты Азæмæты таурæгьты дыккаг чиныг - «Фыййауы лæдзæг». 15 февралы - Советон Цæдис йе ’фсад Афгъанистанæй рацæуын скодта. 9 ноября - фехæлд Берлины быру, Герман баиу. 29 декабры - Вацлав Гавел сси Чехословакийы президент. == Райгуырдысты == 17 июны - Цæрикъаты Тарас - «Аланийы» футболист, къорды капитан. 31 мартъийы - Джиголаты Дауыт, «Аланийы» футболист, дуаргæс. == Амардысты == 23 январы - Сальвадор Дали (Salvador Dalí), испайнаг нывгæнæг-сюрреалист (р. 1904). 2 февралы - Богатырёв Юрий, театр æмæ кинойы артист 30 июны - Плятт Ростислав, театр æмæ кинойы артист 14 декабры- Сахаров Андрей, советон физик, академик, политикон архайæг

Source: original
Эйяфьядлайёкюдль

Эйяфьядлайёкюдль (исл. Eyjafjallajökull; [ˈɛɪjaˌfjatl̥aˌjœkʏtl̥]) - йæ асмæ гæсгæ Исландийы æхсæзæм цъити. Æвæрд у Исландийы хуссары, Рейкьявикæй 200 км скæсæнырдæм. Ацы цъитийы, æмæ ма сыхаг цъити Мюрдальсйёкудлы бын, ис коникон формæйы вулкан, хи ном йын нæй æмæ йæ фæхонынц цъитийы номæй - Эйяфьядлайёкюдль. Цъуппы бæрзæнд 1666 м, цъитийы фæзуат 100 км² æввахс. == Ном == Eyjafjallajökull нысан кæны «сакъадахон хæхты цъити»: исл. Eyja [ˈɛɪja] - сакъадах, исл. Fjall [fjatl̥] - хох, исл. Jökull [ˈjœkʏtl̥] - цъити.

Source: original
Хуссар Китайы денджыз

Хуссар Китайы денджыз у æрдæгæхгæд денджыз Хуссар-Скæсæн Азийы, æрдæгсакъадах Индокитай æмæ сакъадæхтæ Калимантан, Палаван, Лусон æмæ Тайваны ’хсæн. Хауы Австрали-Азийы зæххастæуы денджызы бассейнмæ, Индийы æмæ Сабыр фурдты ’хсæн. Йæ фæзуат у 3 537 289 км², иууыл арфдæр ран - 5560 м. Уæлцъар доны температурæ февралы вæййы цæгаты 20 °С, хуссары та 27 °С, августы температурæ схизы 28-29 °С-мæ æгас фæзуатыл. Доны цæххы бæрц у 32-34 ‰. Сæрдыгон æмæ фæззæджы арæх вæййы тайфунтæ. Китайæ, Японæй æмæ Уæрæсейæ Сингапуры донкъубалмæ чи цæуы, уыцы наутæ Хуссар Китайы денджызы сæ цыд аразынц Сæйраг денджызвæндагыл. Ацы фæндаг у тæккæ цыбырдæр æмæ æдасдæр. Сæйраг денджызвæндагыл наудзугæнджытыл цы фактортæ æндавы, уыдонæй сæйрагдæр у муссонтæ, стæй сæ тынг хъыгдарынц тайфунтæ. Хуссар Китайы денджызы стырдæр бакæлæнтæ сты Тонкины (Бакбо) æмæ Сиамы бакæлæнтæ. Дынджыр сакъадах - Хайнань. Денджыз хъæздыг у биологон ресурстæй. Амалиуæджы кæсæгтæ сты тунец, сельд, сардинтæ æмæ æнд.

Source: original
Индийы фурд

Индийы фурд (океан) у Зæххы къорийы фурдты æртыккаг стырдæр. Зæххæн æмбæрзы йæ донцъары 20%. Цæгатырдыгæй арæнгонд у Азийы континентæй, ныгуылæнырдыгæй - Аравийы æрдæгсакъадах æмæ Африкæйæ, скæсæнырдыгæй - Индокитай, Зонды сакъадæхтæй, хуссарырдыгæй - Хуссар фурдæй. Индийы æмæ Атлантикон фурдты ’хсæн арæн цæуы скæсæн дæргъады 20 градусыл, Индийы æмæ Сабыр фурдты арæн - скæсæн дæргъады 147 градусыл. Индийы фурды тæккæ цæгатагдæр стъæлф ис Персы бакæлæны, цæгат уæрхады 30 градусмæ æввахс. Индийы фурд у 10000 км уæрхæн. Йæ фæзуат у 73 556 000 км² (Сырх денджыз æмæ Персы бакæлæн нымайгæйæ), бæрцут - 292 131 000 км³. Индийы фурды æрбынат кодтой сакъадахон бæстæтæ - Мадагаскар, Коморы сакъадæхтæ, Сейшелтæ, Мальдивтæ, Маврикий, Шри-Ланка.

Source: original
Къуыдаргом

Къуыдаргом кæнæ Къуыдар у историон æхсæнад Хуссар Ирыстоны Дзауы районы. Йæ стырдæр цæрæнран у Къуайса. Цæрынц дзы къуыдайрæгтæ (ирон адæмы субэтникон къорд). == Къударгомы цæрæнрæттæ == Астæуккаг Къоз Æлбортыхъæу Æхсæрджын Бзитхъæу Битетæ Бестаутыхъæу (Шембули) Везур Дæллаг Къоз Зассетыхъæу Кæсагджын Къобет Къуайса Лет Мæсыгуат Мыртгæджын Нанитæ Ногхъæу Саджилзаз Стырмæсыг Сынтбадæн Уæллаг Къоз Уиреуцъала (Шеубани) Фæзыхъæу Фæсрагъ Хæмпæлгом Хæрдысæр Хъеуселт Хуыгатыхъæу Цадыхъæу Цъон == Номдзыд къуыдайрæгтæ == Джусойты Нафи

Source: original
Байаты Гаппо

Байаты Гаппо (райгуырдис 1869 кæнæ 1870-æм азы Ольгинскæйы - амардис 1939-æм азы Берлины) уыд Ирыстоны æхсæнæдон æмæ культурон архайæг, адвокат æмæ чиновник, рухстауæг, фыссæг æмæ тæлмацгæнæг. 1911-æм азæй 1920-æм азы онг куыста Дзæуджыхъæуы сæргълæууæгæй. Революцийы фæстæ ацыдис Тбилисмæ, стæй 1921-æм азы Германмæ. Берлины ма уагъта иронау чингуытæ, амыдта ирон æвзаг Берлины университеты студенттæн. Байаты Гаппойы ном хæссы Дзæуджыхъæуы уынгтæй иу. == Æддаг æрмæг == Ossetia.ru: Байаты Гаппойы тыххæй (уырыс.)

Source: original
Конфуций

Конфу́ций (кит. 孔子, пиньинь: Kǒngzǐ, палл.: Кун-цзы; цардис нæ эрæйы агъоммæ 551-479 азты) уыдис китайаг философ. Йæ ахуырад тынг бандæвта Китай æмæ æппæт Скæсæны Азийы цивилизацийыл, уый ссис, фæстæдæр конфуциад кæй схуындæуыд, уыцы философион системæйы бындур. Конфуцийы æцæг ном уыдис Кун Цю, фæлæ литературæйы йæ хонынц Кун-цзы, Кун Фу-Цзы (ома «ахуыргæнæг Кун») кæнæ Цзы - «Ахуыргæнæг». Конфуций райгуырдис бонджын 63-аздзыд чиновник æмæ 17-аздзыд чызджы бинонты ’хсæн. Йæ фыд рæхджы амардис, бинонтæ тагъд рæстæджы æрбамæгуыр сты. == Æддаг æрмæг == Конфуцийы амындтыты чиныг «Лунь Юй», фондз уырыссаг тæлмацы Архивгонд æрцыдис 1 июны 2017 азы. (уырыс.)

Source: original
Стресснер, Альфредо

Альфредо Матиауда Стресснер (исп. Alfredo Stroessner Matiauda; райгуырд 1912 азы 3 ноябры Энкарнасьоны, Парагвай - амардис 2006 азы 16 августы Бразилиайы, Бразили) уыд Парагвайы президент (диктатор) 1954 азы 15 августæй 1989 азы 3 февралмæ. Стресснер уыд бавариаг эмигрант æмæ бынæттон сылгоймаджы фырт. 1929 азы, 17-аздзыдæй, уый бацыдис æфсадмæ æмæ 1931 азы ссис лейтенант. Боливийы ныхмæ Чакойы хæст (1932-1935) куы уыди, уæд службæ кодта артиллерийы. 1948 азы сси Латинаг Америкæйы æрыгондæр инæлар, 1954 азæй та - Парагвайы хотыхджын тыхты командæгæнæг. Уыцы азы 5 майы паддзахадон фæфæлдæхты сæргъы æрлæууыдис æмæ йæхи схуыдта Парагвайы ног президент. Иннæ диктатортæй хъауджыдæр, Стресснер йæ бæстæйы кодта æвзæрстытæ. Афтæ йæ президенты бынатмæ равзæрстой 1958, 1963, 1968, 1973, 1978, 1983 æмæ 1988 азты. Уымæн æдзух хъæлæс кодтой æвзæрджытæй 80% фылдæр - гъе уый тыххæй йæ зылын кæнынц мæнг æвзæрстытæ аразыныл. Стресснер уыдис æнувыд антикоммунист, æмæ уымæй ссис Америкæйы Иугонд Штатты лымæн. Суанг ма Вьетнаммæ йе ’фсад арвитын æй фæндыдис, коммунизмы ныхмæ хæцынмæ. 1979 азы Никарагуæйы сандинистты революци куы фæуæлахиз, Стресснермæ сусæгæй æрбацыдис уымы диктатор Анастасио Сомоса Дебайле. Бирæ нæ ахаста - сандисттæ йæ ссæрдтой æмæ амардтой Парагвайы сæйраг сахар Асунсьоны уынгтæй иуы 1980 азы 17 сентябры. Кæд Стресснер даргъ æмгъуыд йæ бæстæйы сæргъы уыд, уæддæр йæ къухы нæ бафтыд амæлæты бонмæ президент уын. 1989 азы 3 февралы йæ хæстæг хæлæр Андрес Родригес паддзахадон фæфæлдæхты фæрцы ссис ног президент. Стресснеры бахъуыдис йæ райгуырæн бæстæйæ алидзын, æмæ уæд æрцарди Бразилийы сæйраг сахары. Уый куы тынг базæронд ис, уæд Парагвайы хицауады куырдта, цæмæй йæ бауагъдтаиккой, кæм райгуырдис, уым амæлын, фæлæ йæ нæ бауагътой. Баныгæдтой йæ Бразилийы.

Source: original
Агъа Мухаммад хан

Агъа Мухаммад хан (1742-1797) уыд Ираны сахтæ Хъаджарты династийы бындурæвæрæг, тюркаг хъаджар адæмы сæргълæууæг (адæмы номæй равзæрд династийы ном). Фондз азы йыл куы цыд, уæд æрдызт фæци йæ мыггаджы знæгтæй. Сах куы сси, уæд йæхи тынг карз æлдарæй равдыста. Кæд ын æнтыстытæ дæр уыд (Ираны æлдариуæг фæфидар кодта Фæскавказ æмæ æндæр рæтты), уæддæр æй амардтой - сахæй иу азы дæргъы фылдæр нæ уыд. Агъа Мухаммады фæстæ Ираны сах сси йæ хæрæфырт Фатх Али сах. Агъа Мухаммад скодта Тæхран Ираны сæйраг сахар, уый агъоммæ уыдис хуымæтæджы хъæу.

Source: original
Иванов, Валентин Козьмайы фырт

Валенти́н Козьмайы фырт Ивано́в (райгуырдис 1934-æм азы 19 ноябры Мæскуыйы - амардис 2011-æм азы 8 ноябры Мæскуыйы) у советон футболист, размæбырсæг, Советон Цæдисы иугон командæйы капитан, советон æмæ уæрæсейаг тренер. 1956-æм азы олимпиаг чемпион, 1960-æм азы Европæйы чемпион, Советон Цæдисы спорты сгуыхт мастер (1957), сгуыхт тренер (1988). Чилийы 1962-æм азы чи цыдис, уыцы дунейы чемпионаты хуыздæр бомбардир. === Клубон карьерæ === Валентин Иванов йæ сабибонтæй уарзта футбол, хъазыдис йæ кæрты командæйы. 15-аздзыдæй кусын байдыдта слесырæй, хъазыди заводы командæйы, уым æрыгон футболисты федта Георгий Жарков. 1952-æм азы Валентин бацыдис командæ «Торпедо»-мæ æмæ иу афæдзы фæстæ йæ сæйраг сконды хъазын байдыдта. Йемæ «Торпедо»-йы хъазыдысты уæды зындгонд футболисттæ Эдуард Стрельцов, Валерий Воронин, Славæ Метревели, Геннадий Гусаров, Виктор Шустиков æмæ ма бирæ æндæртæ. Клубæн йæ хуыздæр аз уыдис 1960-æм, уæд æмклубонты къухмæ бафтыд Советон Цæдисы чемпионат æмæ хъалац рамбулын, уыцы иу рæстæг Советон Цæдисы иугонд командæ сси Европæйы чемпион. Иванов йæ цард æнæхъæнæй радта иу клубæн. Хъазын куы фæци, уæд сси клубы тренер. Клубæн куы разамынд лæвæрдта, командæ ногæй сси Советон Цæдисы чемпион (1976). Рацæразты рæстæг æнцон нæ уыдис Ивановæн. 1992-æм азы уый ацыдис Мароккомæ æмæ дзы иу афæдз куыста «Раджа»-йы тренерæй. 1993-æм азы раздæхтис Уæрæсемæ æмæ куыста «Асмарал»-ы. 1998-æм азы та ногæй сси «Торпедо»-йы разамынддæттæг. === Иугонд командæйы === Советон Цæдисы иугонд командæйы Иванов хъазыдис 59 матчы, бакуырдта 26 голы (уымæй у æртыккаг хуыздæр бомбардир Олег Блохин æмæ Олег Протасовы фæстæ). == Бинонтæ == Ивановы бинойнаг Лидия дæр спорты басгуыхтис, уый уыд олимпиаг чемпионкæ. Йæ фырт Валентин та сси футболон тæрхонгæнæг. Йæ бинойнагимæ футболис базонгæ и Мельбурны олимпиадæйæ тæхгæ-тæхын.

Source: original