Фән

(«Тәжрибәләр академияһы», 1657) асыла. Был итальян академияларында саҡырып килтерелгән почётлы ағза Галилео Галилей етәкселегендә билдәле фекер эйәләре һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре ҡатнаша. Академиялар даими осрашыуҙар һәм тәжрибәләр үткәреү нигеҙендә физика өлкәһендә фәнни ғилемдәрҙе киңәйтеү һәм таратыу маҡсатында ойошторола. Улар тотош Европа фәне үҫешенә лә ҙур йоғонто яһай. Фәнде һәм техниканы йылдам үҫтереү ихтыяжы дәүләттән уны үҫтереүҙә ҡатнашыуҙы талап итә. Шунлыҡтан ҡайһы бер илдәрҙә, мәҫәлән, Рәсәйҙә, Академия өҫтән ҡушыу буйынса ойошторола. Ләкин Фәндәр академияһының күбеһендә демократик уставтар ҡабул ителгән, улар дәүләттән сағыштырмаса бойондороҡһоҙлоҡ тәьмин итә. Фәнни ойошмалар: ЮНЕСКО (халыҡ-ара ойошма, бөтә донъяла ғалимдарҙың һәм башҡа ғилми ойошмаларҙың хеҙмәттәшлеген ойоштора). ИЮПАК (халыҡ-ара ойошма, химия өлкәһендә үҫеш мәнфәғәтендә эш итә). Халыҡ-ара астрономия берлеге (астрономик есемдәргә һәм уларҙағы деталдәргә атама биреү кеүек хеҙмәттәшлек һәм стандартлаштырыу талап иткән астрономик мәсьәләләрҙе сисеүҙә иң юғарғы халыҡ-ара инстанция тип танылған). == Халыҡ-ара институттар == Фәнни институттар - академиялар һәм ғилми-тикшеренеү институттары - халыҡ-ара кимәлдә хеҙмәттәшлек итә. Хәҙерге ҙур күләмле фәнни проекттар, мәҫәлән, кеше геномының шифрын сисеү йәки Халыҡ-ара йыһан станцияһы, бик ҙур матди сығымдар һәм бик күп фәнни һәм производство коллективтарының эшмәкәрлеген берләштереүҙе талап итә. Күп осраҡта быны халыҡ-ара кооперациялашыу юлы менән эшләү һөҙөмтәле. Халыҡ-ара фәнни институттар: CERN - юғары энергиялар физикаһы һәм элементар киҫәксәләр физикаһы буйынса донъяла иң ҙур лаборатория; Ядро тикшеренеүҙәре берләштерелгән институты - СССР-ҙа һәм Рәсәйҙә асылған бөтә трансуран элементтары ошонда синтезлана, башҡа илдәрҙә асылған трансуран элементтарының күбеһе ҡабатлап ошонда синтезлана. == Миҙалдар һәм премиялар == Нобель премияһы - иң абруйлы һәм билдәле ғилми премия, бер нисә номинацияла тапшырыла. Шнобель премияһы уға пародия булып тора. Филдс премияһы һәм миҙалы - математика өлкәһендәге уңыштар өсөн. Неванлинна премияһы - информатиканың математик аспекттарындағы эре ҡаҙаныштар өсөн. Гаусс премияһы - башҡа фәндәрҙәге асыштар аша математикаға ҙур өлөш индергән өсөн. Крафорд премияһы - тапшырылыу йүнәлештәре: Астрономия һәм Математика, Биология фәндәре һәм Ер тураһындағы фән. Абель премияһы - математикалағы ҡаҙаныштар өсөн. Шао премияһы - астрономияға, математикаға һәм медицинаға йә тормош тураһындағы фәндәргә индергән өлөш өсөн. Тьюринг премияһы - информатикала иң абруйлы премия, Хисаплау техникаһы ассоциацияһы тарафынан бирелә. Декарт премияһы - фән һәм техникалағы оло ҡаҙаныштар өсөн. М. В. Ломоносов исемендәге Ҙур алтын миҙал - Рәсәй Фәндәр академияһының иң юғары наградаһы. Д. И. Менделеев исемендәге Алтын миҙал - Рәсәй Фәндәр академияһының химия фәне һәм технология өлкәһендәге әһәмиәтле ғилми хеҙмәттәр өсөн тапшырыла торған наградаһы. = Фәнни метод = Донъяны танып белеүҙең ғәҙәти, нәфис, дини, мифологик, эзотерик, фәлсәфәүи һәм башҡа ысулдарынан фән донъяны тикшереүҙең предметлы һәм объектив ысулы булараҡ айырылып тора. Мәҫәлән, сәнғәттә ысынбарлыҡтың сағылышы субъективтың һәм объективтың суммаһы булараҡ күренә, унда ысынбарлыҡты тергеҙеү хис-тойғоло баһаны йә реакцияны көтә. Фәнни метод иһә фекерләүҙең фәнни рәүешен барлыҡҡа килтерә. Хәҙерге фәнни метод структураһына, йәғни яңы ғилемдәрҙе төҙөү ысулына, түбәндәгеләр инә: Факттарҙы күҙәтеү һәм күҙәтеүҙәрҙе үлсәү, сифат һәм һан яғынан тасуирлау. Бындай тасуирламаларҙа төрлө абстракциялар ҡулланыла. Күҙәтеү һөҙөмтәләрен анализлау - уларҙы системаға һалыу, төп әһәмиәтлене һәм икенселде айырыу. Гипотезаларҙы, теорияларҙы дөйөмләштереү (синтезлау) һәм формаға һалыу. Прогноз: тәҡдим ителгән гипотезанан йә ҡабул ителгән теориянан дедукция, индукция йә башҡа логик методтар ярҙамында эҙемтәләрҙе формалаштырыу. Прогнозланған эҙемтәләрҙе эксперимент (Карл Поппер терминологияһы буйынса - сикке эксперимент, йәғни experimentum crucis) ярҙамында тикшереү. Һәр этапта бирелмәләргә лә, теләһә ҡайһы кимәлдә алынған һөҙөмтәләргә лә тәнҡитле мөнәсәбәт принципиаль әһәмиәткә эйә. Бөтә нәмәне иҫбат итеү, тикшерелеүсән бирелмәләр менән нигеҙләү, теоретик һығымталарҙы эксперименттар һөҙөмтәләре менән нығытыу кәрәклеге фәнде танып белеүҙең башҡа формаларынан, шул иҫәптән инаныуға һәм догматтарға нигеҙләнгән диндән айыра. Фән һәм фәнни метод тураһында ҡараштар - фән методологияһы - ваҡыт үтеү менән үҙгәрә. == Тикшеренеүҙәрҙең йүнәлештәре == Ғилми тикшеренеүҙәрҙә өс төп йүнәлеште айырырға була: Фундаменталь фәнни тикшеренеүҙәр - ул яңы нигеҙ ғилемдәр алыу, шулай уҡ өйрәнелеүсе күренештәрҙең законсалыҡтарын асыҡлау маҡсатында предметты тәрәндән һәм бөтә яҡлап тикшереү. Фундаменталлек термины (лат. fundare - «нигеҙләү») был фәндәрҙең тәбиғәттәге тәүсәбәпте, төп ҡанундарҙы тикшереүгә йүнәлгәнлеген күҙҙә тота. Ҡулланма ғилми тикшеренеүҙәр - фундаменталь фән ҡаҙаныштарын ҡулланма мәсьәләләрҙе сисеү өсөн файҙаланған тикшеренеүҙәр. Яңы технологиялар булдырыу һәм камиллаштырыу тикшеренеүҙең һөҙөмтәһе булып тора. Ғилми-тикшеренеү һәм тәжрибә-конструкторлыҡ эшләнмәләре - бында фән етештереү менән берләшә, шулай итеп, проекттың ғилми, техник һәм инженерлыҡ эшләнеше тәьмин ителә. Ҡайһы берҙә алынған һөҙөмтәләр фәнни-техник революцияға килтерә. === Антик осорҙа === Антик осорҙа уҡ кеше белемдәрен төрлө өлкәләргә берләштерергә тырышыуҙар булған. Әйтәйек, Аристотель фәндәрҙе өс төргә бүлгән, уларҙы түбәндәге эҙмә-эҙлелектә урынлаштырған: Юғары төркөмдә - теоретик (йәки күҙәтеүсәнлек хас булған) фәндәр, бор. грек. θεωρία «теория, күҙәтеү» тигәндән (фәлсәфә, физика һәм математика). Киләһе баҫҡыста - ғәмәли (практик) фәндәр, бор. грек. πράξις «практика» тигәндән (сәйәсәт, этика һәм иҡтисад). Һуңғы баҫҡыста - ижади, поэтик фәндәр, бор. грек. ποιησις «ижад» тигәндән (риторика һәм поэтика). Үҙе хасил иткән формаль логиканы Аристотель фәлсәфәгә индермәгән, ә бөтә танып белеүҙең ҡоралы итеп ҡараған. Рим энциклопедисы Марк Варрондың классификацияһына түбәндәге фәндәр ингән: грамматика, диалектика, риторика, геометрия, арифметика, астрология, музыка, медицина һәм архитектура. Мосолман ғәрәп ғалимдары фәндәрҙе ғәрәп (поэтика, ораторлыҡ сәнғәте һәм сит ил фәндәренә (астрономия, медицина, математика) бүлгән. === Урта быуаттарҙа === Классификациялау ынтылыштары урта быуаттарҙа ла дауам итә. Гуго Сен-Викторский "Дидаскаликон"ында фәндәрҙе 4 төркөмгә бүлә: Теоретик фәндәр (математика, физика). Практик фәндәр. Механик фәндәр (навигация, ауыл хужалығы, һунарсылыҡ, медицина, театр). Логика, уға грамматика һәм риторика ла инә. Френсис Бэкон фәндәрҙе 3 төркөмгә бүлә: факттарҙы һүрәтләүсе булараҡ тарих (шул иҫәптән тәбиғәт һәм граждандар тарихы); теоретик фәндәр, йәки «фәлсәфә» киң мәғәнәлә; шиғриәт, әҙәбиәт, ғөмүмән, сәнғәт. Роджер Бэкон да фәндәрҙе 4 класҡа бүлә: грамматика һәм логика, математика, натурфилософия, метафизика һәм этика. Тәбиғәт тураһындағы фәндәрҙең нигеҙе итеп математиканы һанай. === Кедров классификацияһы === Совет фәйләсүфе, тарихсыһы һәм фән методологы Б. М. Кедров фәндәрҙең ентеклерәк классификацияһын төҙөй. Кедров бөтә ысынбарлыҡты тәбиғәткә һәм кешегә бүлә. Кешелә ул йәмғиәтте һәм фекерләүҙе айыра. Тәбиғәт тураһындағы фәндәр - тәбиғәт фәндәре, йәмғиәт тураһында - социаль фәндәр, фекерләү тураһында - фәлсәфә фәндәре. == Фәнде популярлаштырыу == Фәнде популярлаштырыу - фәнни белемдәрҙе халыҡтың киң ҡатламдары өсөн аңлайышлы итеп таратыу. Фәнде популярлаштырыу, махсус мәғлүмәттәрҙе әллә ни әҙерлеге булмаған тыңлаусы, уҡыусы теленә «тәржемә итеү» - популярлаштырыусы ғалимдар алдында торған мөһим мәсьәләләрҙең береһе. Фәнде популярлаштырыусының бурысы - «күңелһеҙ, ҡоро» фәнни мәғлүмәтте бөтәһенә лә аңлашылған ҡыҙыҡлы мәғлүмәткә әйләндереү. Был мәғлүмәт бөтә йәмғиәткә, уның айырым бер өлөшөнә йә үҫеп килеүсе быуынға - талантлы балаларға тәғәйенләнергә мөмкин. Фәнде популярлаштырыуҙа фәнни фантастика ҙур урын биләй. Күп кенә фәнни асыштарҙы нәҡ ул алдан әйтә. Был йәһәттән

Source: original