AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Уацилла

Уацилла кæнæ Елиа, дыгур. Уацелла - ирон зæдты, ирон бардуæгты æхсæн ахсы сæрмагонд бынат. У тыллæджы, хоры æмæ адæймаджы хорздзинадæн цыдæриддæр зайы, уыдоныл аудæг бардуаг. Куыд тыллæджы бардуаг, афтæ йæ хуыдтой Хоры Уацилла дæр. Уымæй уæлдай ма у арвнæрыны бардуаг. Уацилламæ куывтой суанг алантæ дæр. Ныртæккæйы рæстæджы дæр цыфæнды куывды хистæр Уациллайы номыл рауадзы гаджидау. Уымæн ис бирæ кувæндæттæ, фæлæ сæ сæйрагдæр ис Дæргъæвсы, Тыбауы хохы. Уациллайы бæрæгбоны-иу йæ мæгуырдзинад ничи æвдыста. Сылгоймæгтæ-иу чъиритæ кодтой æнæдзургæйæ, сæ комытæф куыд нæ цæуа, æмæ-иу сæ дзыхтæ истæмæй бабастой. Кусæрттагæн-иу аргæвдыны размæ радтой цæхх. Йæ сæр ын-иу куы ралыг кодтой, уæд-иу æй артмæ бадардтой, стæй та-иу æй фæстæмæ бæрзæйыл авæрдтой. Адæм сæ кувинæгтæ хастой кувæндонмæ, радтой сæ-иу дзуары лæгмæ, сæхæдæг-иу иуварс æрлæууыдысты, уый сæ-иу скуывта. Ома, дам, æнæхъуаджы кувæндонмæ куы бацæуай, уæд дæ бакуырм кæндзæн. Кусы дзаг ирон бæгæны-иу сæвæрдтой кувæндоны, æмæ,дам, кæд иннæ азмæ нæ фæкъаддæр, уæд аз уыди амондджын. Дзуары лæг-иу бацыдис кувæндонмæ æмæ-иу æм адæм æнхъæлмæ кастысты, цымæ цы хабар рахæсдзæни, зæгъгæ. Бæрæгбон ныр дæр кæнынц. Скæнынц хъæугывдтæ, скувынц, цæмæй сын Уацилла æрхæсса бирæ амонд. == Кæс ноджы == Уациллайы чъирийаг æхсæн

Source: original
Миллер, Всеволод Фёдоры фырт

Всеволод Фёдоры фырт Миллер (1848-1913) уыдис зынгæ уырыссаг этнограф, фольклорист, лингвист æмæ археолог. 1897-æм азæй лæууыдис Лазаревты скæсæйнаг æвзæгты институты сæргъы Мæскуыйы. Миллер фондз хатты уыдис Ирыстоны. Уыцы экспедициты фæдыл рауагъта Мæскуыйы æртæтомон куыст «Ирон этюдтæ»: Фыццаг хай, «Осетинские тексты» (1881). Фольклорон тексттæ иронау, уыдоны ’хсæн нарты кадджытæй цалдæр. Дыккаг хай, «Исследования» (1882). Ирон æвзаджы фонетикæ æмæ бæстон грамматикæ. Уымæй уæлдай ирæтты диныл сæрмагонд хай. Æртыккаг хай, «Исследования» (1887). Историон æмæ этнографион иртæст. Дзæуджыхъæуы уынгтæй иу, раздæры Советты уынг, хæссы Всеволод Миллеры ном. == Уацмыстæ == Осетинские этюды (æртæ хайы, DjVu). Язык осетин (1962-æм азы тæлмац немыцаг оригиналæй). == Æддаг æрмæг == Академик В. Ф. Миллер («Мах дуджы» æрмæг).

Source: original
Агатангелос

Агатангело́с, Агатангехос кæнæ Агафангел (сом. Ագաթանգեղոս) у V-æм æнусы сомихаг историк. == Цардафыст == Агатангелосы цардафысты тыххæй нæ заманы онг ницы æрбахæццæ. Таурæгъмæ гæсгæ, уыдис паддзах Трдат III Цытджыны (298-330) секретарь æмæ Григорий Рухстауæджы ’фсымæр, Сомихы фыццаг историон фыссæг. Фыста сомихаг адæм муртатдзинадæй чырыстон динмæ IV-æм æнусы куыд рацыдысты, уый тыххæй, æмæ чырыстон дин куыд сси Сомихы паддзахадон дин. Уыцы фыстытæ сты йæ чиныджы «Сомихаг адæм чырыстон динмæ куыд рацыдысты, уыцы истори». Нырыккон зонадон æй нымайы V-æм æнусы фæстаг æртыццаг хайы авторыл. == «Сомихаг адæм чырыстон динмæ куыд рацыдысты, уыцы истори» == Агатенгелосы истори биноныгæй дзуры политикон æмæ динон хъуыддæджыты тыххæй, иуыл фыццагдæр сомихаг адæм чырыстон динмæ куыд рацыдысты, уыимæ баст кæдон сты, уыдоныл. Фыццаг хатт уыцы чыныджы кой VI-æм æнусы райдайæны ракодта Лазаро Парпеци. Уыцы куыст баззадис 30 къухфыстæй фылдæры, уыдонæй иуыл рагон фæзынд X-æм æнусы. Нæ заманы онг бахæццæ ис бердзенаг тæлмац сомихаг æвзагæй, кæцы арызт уыд, гæнæн ис, в 464-468-æм æзты. Уымæй уæлдай ма чиныг цыбырæй дзуры чырыстон дины ахуырады тыххæй. Автор ма фыссы историйыл дæр. Йæ уацмысы центры лæууы сомихаг паддзах Трдат III Цытджын æмæ Григори Рухстауæг. Агатенгелосы «Истори» тынг бандавта рагонсомихаг литературæйыл. Фыццаг хатт æй мыхуыры рауагътой Константинополы 1709з-æм æмæ 1824-æм æзты, æмæ Венецийы - 1838-æм азы. Ацы куыстæн ма ис араббаг верси дæр, ис ма дзы гуырдзиаг верси. == Мысæн == Агатангелосы номæй схуыдтой уынг Ереваны.

Source: original
Тедеты Эльбрус

Тедеты Сосланы фырт Эльбрус (райгуырдис Ногиры 1974-æм азы 5 декабры) у зындгонд хъæбысæйхæцæг, Олимпиаг хъæзтыты чемпион (2004), дунейы æртæ хатты чемпион (1995, 1999, 2002), Украинæйы парламенты депутат Регионты партийæ. 1993-æм азæй фæстæмæ цæры Киевы, у Украинæйы æмбæстаг. 2004-æм азæй у Украинæйы Спортивон хъæбысхæсты ассоциацийы президент. Эльбрусы хистæр æфсымæр у Уæрæсейы æмбырдгонд командæйы сæйраг тренер Тедеты Дзамболат. == Æддаг æрмæг == «Ирон адæм»: Тедеты Эльбрус къорд уацы (уырыс.) Тедеты Эльбрусы досье

Source: original
Уæрхад

Уæрхад φ {\displaystyle \varphi ~} - къуым бынæттон зениты здæхты æмæ экваторы фæзойы астæу, нымад цæуы 0-æй 90 °мæ экваторы дыууæрдыгæй дæр. Цæгаты æрдæгтымбылæджы географион тæппыты уæрхад (цæгаты уæрхад) нымад цæуы куыд æвæрццæг, хуссар æрдæгтымбылæджы та - æппæрццæг. Ноджы ма абсолютон асмæ гæсгæ стырдæр уæрхæдты тыххæй фæзæгъынц бæрзæндтæ, нолмæ хæстæджыты (ома экватормæ) тыххæй та - ныллæджытæ. Зæххы формæ (геоид) къорийæ кæй хъауджыдзинад кæны, уымæ гæсгæ географион уæрхад дæр цасдæр хицæн кæны геоцентрон уæрхадæй, т. е. къуымæй ацы тæппы здæхтмæ Зæххы цæнтрæй æмæ экваторы фæзойæ. Бынаты уæрхад рабæрæг кæнæн ис ахæм астрономион кусæнгарзты æххуысæй - секстант кæнæ гномон, ис ма спайдагæнæн системæтæй GPS æмæ ГЛОНАСС. Уæрхадимæ æмæ азы афонимæ йæ дæргъ баст у бонæн. == Кæс ноджы == Параллель Географион координатæтæ Дæргъад Навигаци

Source: original
Араксы Республикæ

Араксы Республикæ кæнæ Араксы Туркаг Республикæ (азерб. Araz Türk Cümhuriyyəti) уыд азербайджайнæгты паддзахад, кæцы йæ хæдбардзинад схъæр кодта 1918-æм азы 18 ноябры, Османты импери цы зæххытæ уыцы аз бацæхста кæддæры Уæрæсейæ, уым. Араксы Республикæйæн стыр æххуыс кодта осмайнаг æфсады къамандыгæнджытæ, цалынмæ йе ’фсæддонтæ эвакуацигонд уыдысты Мудросы æрсабыры фæстæ. Фыццаг дунеон хæсты фæстиуæгæн Османты импери састы бынаты аззади æмæ йæ скæсæйнаг зæххытæ хъуамæ радтаид сæрибар Сомихмæ (Фыццаг Сомихаг Республикæ), Антантæйы уынаффæмæ гæсгæ. Араксы Республикæ бирæ нæ ахаста, тагъд рæстæджы йæ ныддæрæн кодтой сомихаг гæрзифтонг тыхтæ. == Истори == Уæрæсе æмæ Персы ’хсæн 1826-1828 азты хæсты фæстæ Туркманчайы бадзырдмæ гæсгæ Эривань æмæ Нахичеваны ханæдты зæххытæ байста Уæрæсе. 1828-æм азы ханæдтæ аиувæрс кодтой æмæ сæ бынаты фæзындис Сомихы облæст. 1849-æм азы та уымæ бафтыдтой Александрополы уезд, йæ ном та баивтой - сси Эриваны губернæ. Октябры революцийы фæстæ, куыд иннæ хæццæгонд сомихаг-азербайджайнаг зæххытыл, афтæ Нахичеваны уезды дæр ссыгъди дыууæ адæмы ’хсæн антагонизм. Сомихаг æмæ азербайджайнаг гæрзифтон балтæ кæрæдзи цæгъдын байдыдтой. 1918-æм азы 30 октябры Осмайнаг импери бафыста Мудросы бадзырд, уымæ гæсгæ османты æфсад хъуамæ суагъд кодтаид Фæскавказ æмæ ацыдаид Турчы 1914-æм азы арæнмæ. Уый руаджы Сомихы бон баци Араксы тæрф бацахсын. Бынæттон пысылмон цæрджытæй алкæй зæрдæмæ нæ фæцыдис ахæм песпективæ. Уæд осмайнаг къамандыгæнæг Якуб Шевки-паша срæзæнгæрд кодта бынæттон раззæгдæрты, цæмæй сæхицæн аразой ног хиуынаффæйады оргæнтæ æмæ сæхи гæрзифтонг балтæ дæр. 18 ноябры хъæу Камарлуйы æмбырды адæм расидтысты хæдбар Араксы Республикæ. Йæ хæдбардзинады тыххæй декларацийы мидæг фыст уыдис, республикæ пысылмон цæрджыты хъахъхъæнынымæ кæй арæзтæуы, уый. Сомихаг æфсад декабры фæуæлахиз Араксы Республикæйы гæрзифтонг тыхтыл. Сомих Камарлу куы райстой, уæдæй фæстæмæ республикæ састы бынаты баззадис, азербайдажайнаг цæрæнуæттæ дæр нал æххуыс кодтой сæ кæддæры хицауадмæ. Республикæйы хæстон министр Ибрагим-бек алыгъдис Хъарсмæ, ууыл Араксы Республикæйы истори фæци. == Литературæ == Гаджиев А. Из истории Карсской и Аразско-Тюркской Республик. Баку, 1994 İsmayıl Hacıyev. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti və Naxçıvan. - Naxçıvan: Əcəmi Nəşriyyat-Poliqrafiya Birliyi, 2010. - 384 с. Richard G. Hovannisian. The Republic of Armenia, Volume I: 1918-1919. - London: University of California Press, 1971. - 547 с. - ISBN 0-520-01805-2. İsmayıl Musayev. Azərbaycanın Naxçıvan və Zəngəzur bölgələrində siyasi vəziyyət və xarici dövlətlərin siyasəti (1917-1921-ci illər). - 2-ci nəşr. - Bakı: Bakı universitetinin nəşriyyatı, 1998. - 385 с.

Source: original
Пехлеви

Пехлеви́ (перс. دودمان پهلوی) уыдис фæстаг Ираны династи. Паддзахиуæг кодта 53 азы, 1925-æм азæй 1979-æм азы онг. Династийы бындур æрæвæрдта Реза-сах Пехлеви (æнæаристократон мазендерайнаг æфсæддон), кæцы райста йæ националистон æууæнкдзинад фæфидардæр кæныны тыххæй, пысылмон дины агъоммæйы Сасанидты империйы цы пехлевиаг æвзаджы дзырдтой, уый ном. Династи раивта Хъаджарты династи 1925-æм азы, 1921-æм азы паддзахадон змæсты фæстæ, райдыдта 1921 азы 14 январы, Реза-сахы 42-аздзыд æфсæддоны бритайнаг инæлар Эдмунд Айронсайд персайнаг хъазахъхъаг бригадæйы разамонæгæй скодта. Иу мæйы фæстæ, бритайнаг разамындæй, Реза-ханы 3000-4000 адæймагæй хъазахъхъаг бригадæйы æмбалад бахæццæ Тæхранмæ, 1921 азы Персы паддзахадон змæсты рæстæджы.

Source: original
Калевалæ

Ка́левалæ (карел. æмæ фин. Kalevala) у карелаг æмæ финаг адæмты эпос. Ис дзы 50 кадæджы. Эпос адæмон кадджыты бындурыл мыхурмæ бацæттæ кодта дохтыр Элиас Лённрот XIX æнусы фыццаг æрдаг. Иугонд эпосы фæзынд сси тынг æхсызгон хъуыддаг финаг национ идейæйы рæзтæн. Эпосы сæйраг хъайтар у дæсны зарæггæнæг Вяйнямёйнен. == Æддаг æрмæг == «Калевалæ». Æппæт текст уырыссагау Архивгонд æрцыдис 12 апрелы 2005 азы. «Калевалæ» куыд фæзынди Архивгонд æрцыдис 22 январы 2010 азы. (уырыссагау)

Source: original
Мунджанаг æвзаг

Мунджанаг æвзаг кæнæ мунджи́, мунджани (مونجى - munji) у Памиры æвзæгтæй иу. Дзурджыты нымæц у 5300 адæймаджы. == Литературæ == Грюнберг А. Л. Мунджанский язык // Языки мира. Иранские языки. III. Восточноиранские языки / Расторгуева В. С. - М.: Индрик, 1999. - С. 156. Мунджанæгтæ(уырыс.). Ethnolog.ru. Датæ: 2019-æм азы 12 апрелы. Munji(англ.). Ethnologue. Датæ: 2019-æм азы 12 апрелы. Yadgha(англ.). Ethnologue. Датæ: 2019-æм азы 12 апрелы. Decker, Kendall D. (1992) Languages of Chitral ISBN 969-8023-15-1 Morgenstierne, Georg (1926) Report on a Linguistic Mission to Afghanistan. Instituttet for Sammenlignende Kulturforskning, Serie C I-2. Oslo. ISBN 0-923891-09-9 Morgenstierne, Georg (1938) Indo-Iranian Frontier Languages II (Yidgha-Munji, Sanglechi-Ishkashmi and Wakhi). Instituttet for Sammenlignende Kulturforskning, Serie B: XXXV. Oslo. Decker, Kendall D. (1992). Languages of Chitral (Sociolinguistic Survey of Northern Pakistan, 5). National Institute of Pakistani Studies, 257 pp. ISBN 969-8023-15-1. И. И. Зарубин. К характеристике мунджанского языка // Иран, I, Л., 1927 Соколова В.С. Генетические отношения мунджанского языка и шугнано-язгулямской языковой группы. - Ленинград: «Наука», Ленинградское отделение, 1972. - 248 с. Грюнберг А.Л. Языки Восточного Гиндукуша: Мунджанский язык ; тексты, словарь, грамматический очерк. - Ленинград: «Наука», Ленинградское отделение, 1972. - 474 с.

Source: original
Дуриан

Дуриа́н (лат. Durio) у чъирифыссæнты бинонадæй зайæгойты мыггаг, зайы Хуссар-Скæсæйнаг Азийы хъæдты. Хуызæджы бæлæстæ сты дынджыр, къалиутæ сыл сты стæм. Бæлæстæ æфтауынц урс стыр дидинджытæ. == Æрвитæнтæ == Durio zibethinus (Bombacaceae) Архивгонд æрцыдис 23 июлы 2012 азы. Durian Palace Video: How to Open a Durian Дуриан на Фрукторианство.ру Погадаев В. А дуриан совсем недурён Объяснена невыносимая вонь дуриана // Лента. Ру, 10 октября 2017 Вонь от тропического фрукта дуриана едва не сорвала авиарейс индонезийской авиакомпании

Source: original
Суринам

Сурина́м (нидерл. Suriname [ˌsyːriˈnaːmə], сранан-тонго Sranan), официалон ном у Суринамы Республикæ (нидерл. Republiek Suriname, сранан-тонго Ripoliku Sranan) у паддзахад Хуссар Америкæйы. Цæрынц дзы 472 мин адæймаджы бæрц. Суринамæн ис арæнтæ Гайанæимæ ныгуылæны, Францы Гвианæимæ скæсæны æмæ Бразилиимæ хуссары. Цæгаты та - Атлантикон фурды былгæрон. Суринам у Хуссар Америкæйы тæккæ чысылдæр паддзахад. Цæрджыты фылдæр хай цæрынц фурдмæ хæстæг, егъау фæзуат хуссары у æдзæрг хъæдтæ æмæ саваннæ. Суринам экватормæ хæстæг у, æмæ уый тыххæй дзы ис тропикон бæстыхъæд. Уæлдæфы температурæ бонæй-бонмæ, сезонæй-сезонмæ, зæгъæн ис, æмæ нæ ивы. Афæдзы дæргъы ис дыууæ къæвдаджын сезоны: декабрæй февралмæ æмæ апрелæй августы астæумæ.

Source: original
Советон Цæдис

Советон Цæдис (Советон Социалистон Республикæты Цæдис, ССРЦ) уыд егъау паддзахад, Уæрæсейы империйы фехæлды фæстæ чи фæзынди, уый. Советон Цæдисы баиу сты 15 республикæйы: 1922-æм азы 30 декабры - Уæрæсе (УСФСР), Украинæ, Белорусси, Фæскавказы Социалистон Федеративон Советон Республикæ (1936-æм азы ФСФСР ныддих æрцыд æртæ хицæн республикæйыл: Азербайджан, Сомих æмæ Гуырдзыстоныл); 1925-æм азы - Узбекистан æмæ Туркменистан; 1929-æм азы - Таджикистан; 1936-æм азы - Хъазахстан æмæ Хъиргъиз; 1940-æм азы - Молдави, Латви, Литва æмæ Эстони. Иу рæстæг уыдис 16-æм цæдисон республикæ дæр - Карел-Фины ССР, фæлæ 1954-æм азы уый сси Уæрæсейы автономи (Карелы АССР). 1991-æм азы, йæ фехæлды агъоммæ, Советон Цæдисы фæзуат уыд 22 млн. км2. Абарынмæ, Цæгат Ирыстоны фæзуат у 8 мин км2, ома 2750 хатты къаддæр.

Source: original
Камерун

Камеруны Республикæ (англ. Republic of Cameroon, фр. République Camerounaise) у унитарон республикæ центрон æмæ ныгуылæн Африкæйы. Йæ сыхæгтæ сты Нигери ныгуылырдыгæй, Чад цæгат-скæсæнырдыгæй, Централон Африкæйы Республикæ скæсæнырдыгæй, хуссарырдыгæй та - Габон, Республикæ Конго æмæ Экваториалон Гвиней. Хуссар-скæсæны Камерунæн ис денджызмæ бацæуæн - Атлантикон фурды Гвинейы бакæлæнмæ. Бæстæ хонынц «Африкæйы миниатюрæ», уый тыххæй æмæ тынг алыхуызон у æрдзæй, культурæйæ, ландшафтæй. Ис дзы денджызы былгæрæттæ, æдзæрæгран, саваннæ, къæвда-хъæдтæ, хæхтæ. Бæстæйы бæрзонддæр хох у Камеруны хох (4040 м). Камеруны цæрынц дыууæ сæдæйæ фылдæр алыхуызон адæмтæ, æвзагон æмæ культурон къордтæ. Камерун зындгонд сси йæ хигъæдон музыкæйæ, уæлдайдæр макоссæ æмæ бикутси стилтæй, æмæ йæ æнтыстджын футболон командæйæ. Официалон æвзæгтæ сты англисаг æмæ францаг, уый тыххæй æмæ Камеруны зæххытæ кæддæр уыдысты Стыр Британи æмæ Францы дæлбар. Европæйæгтæ (португайлаг денджыздзаутæ) Камеруны былгæронмæ ’рбацыдысты XV æнусы. Ссардтой дзы тынг бирæ креветкæтæ - æмæ бæстæ дæр афтæ схуыдтой, Рио-душ-Камаронш, ома «креветкæты цæугæдон». Креветкæ ахсын ныр дæр у Камеруны ахсджиагдæр куыстытæй иу. 1884-æм азы Камерун сси Германы империйы колони, фæлæ Фыццаг дунеон хæсты фæстиуæгæн колони дихгонд æрцыд Стыр Британи æмæ Францы ’хсæн. Камеруны зæххытæ хæдбардзинад куы райстой, уæд бæстæ хуынди Камеруны Федералон Республикæ, 1972-æм азæй фæстæмæ - Камеруны Иугонд Республикæ, 1984-æм азæй та хуымæтæджы Камеруны Республикæ. Камерун, Африкæйы иннæ паддзахæдтимæ абаргæйæ, у стабилон æмæ æдас. Уый фæрцы бæстæмæ гуылф кæнынц лигъдæттæ. Ахæм цæрджыты нымæц у 97 мины бæрц, уыдонæй фылдæр ЦАР æмæ Чадæй. Камеруны мидæг ма карзгомау сты Камеруны, англисагау æмæ францагау дзурдыжыты ’хсæн, стæй чырыстæттæ æмæ пысылмæтты ’хсæн ахастдзинæдтæ.

Source: original
Пысылмон республикæ

Пысылмон республикæ у, пысылмон дингæнджыты къухы дзæвгар тыхбар (уырыс. власть) кæм ис, ахæм теократон паддзахадон арæзты хуыз; æмбæлы Хæстæг Скæсæны. Ахæм арæзты формæйæн ис куыд традицион пысылмон монархийы, афтæ европæйаг республикæйы æууæлтæ. Пысылмон республикæйы фылдæр закъæттæ æнцайынц шариаты бындурыл. Ахæм паддзахæдтæм бахæссæн ис Иран, Афгъанистан, Мавритани æмæ Пакистан (æниу, 1956-æм азы Пакистаны цы конституци сфидар чынди, уымæ гæсгæ ацы паддзахад у æнæдинон, æмæ йæ пысылмон кæй хуындæуы, уымæн ис айдагъ символикон-культурон нысаниуæг). Классикон пысылмон республикæйыл нымайæн ис Иран - йæ сæргъы лæууы уæлдæр пысылмон дингæнæг (рахбар).

Source: original
Æфцæджы дзуар

Æфцæджы дзуар - тызмæг хæххон дуаг, кæмтты æмæ æфцджыты æлдар. Йæ зæрдæйы уагимæ баст уыдис хæхбæсты фарн. Алы комы дæр Æфцæджы дзуары номыл уыдис цалдæргай кувæндоны дуры цæндтæ. Фæндаггон адæм дзуары бынмæ хастой æртæ чъирийы, арахъхъ, фæлæ арæхдæр æвæрдтой мысайнаг - лыстæг æхца кæнæ хъуымацы гæппæлтæ. Бастой-иу сæ дзуармæ хæстæг къутæртыл кæнæ чысыл бæласыл. == Литературæ == Этнография и мифология осетин. Дзадзиев А.Б., Дзуцев Х.В., Караев С.М. Краткий словарь. - Владикавказ, 1994 - 284 с.

Source: original
Нæлы дзуар

Нæлы дзуар - Дыгургомы Фæснæлы хъæуы бардуаг ирон мифологийы; æвдыст цæуы фыры хуызы. Куыд хъæубæсты бардуаг, афтæ фæстæдæр йæ ахадындзинад æрхаудис, фæлæ йын лæвæрд æрцыд сылгоймæгтæн нæлгоймаг цот дæттыны хъомыс. Йæ кувæндонмæ цыдысты, æрмæст чызджытæ кæмæн гуырыдис, уыцы æрыгон сылгоймæгтæ æртæ чъирийы æмæ бæгæныимæ. Дзуарæй куырдтой, цæмæй сын ратта нæлгоймаг цот. Иуæй-иу хатт-иу Дзуары бынмæ æрбацыдысты куырдуаты бадæг чызджытæ дæр æмæ-иу рагацау дзуарæй куырдтой, цæмæй сын фидæны ратта нæлгоймаг цот. Раст ахæм функцитæ æххæст кодта Фыры дзуар дæр Дæргъæвсы цæрджытæн. == Кæс ноджы == Нæл изæд

Source: original
Испани

Испа́ни, вариант у Испан (исп. España [esˈpaɲa]), официалон ном у Испанийы къаролад (исп. Reino de España, катал. Regne d'Espanya, баск. Espainiako Erresuma) у Европæйы ныгуылæны паддзахад, НАТО æмæ Европæйы Цæдисы уæнг. Испанийы сæйраг сахар у Мадрид. Сурвæндагон арæнтæ Йын ис: Португалиимæ ныгуылæны; Гибралтаримæ хуссары, кæцы хауы Стыр Британимæ; Мароккоимæ Цæгат Африкæйы, (æмбисанклавтæ Сеутæ, Мелилья æмæ Пеньон-де-Велес-де-ла-Гомерæ); Франц æмæ Андоррæимæ цæгаты. == Цæрджытæ == Цæрджыты нымæцы ивд: 1 аз - 6,5 млн ад.; 500 аз - 4,5 млн ад.; 1000 аз - 6 млн ад.; 1300 аз - 11,3 млн ад.; 1500 аз - 6,2 млн ад.; 1800 аз - 11,6 млн ад.; 1900 аз - 18,6 млн ад.; 1932 аз - 24,1 млн ад.; 1959 аз - 29,9 млн ад.; 1977 аз - 36,3 млн ад.; 2009 аз - 45,9 млн ад.; 2011 аз - 46,2 млн ад.; 2013 аз - 47,1 млн ад.. Сахары цæрджытæ - 76 %. Цæрджыты æнгомад - 79,7 ад./км². Официалон æвзаг - кастилаг; автономон облæстыты ма ноджы официалон æвзæгтыл нымад сты: каталайнаг-валенсиаг-балеараг æвзаг Каталонийы, Валенсийы æмæ ма Балеары сакъадæхты; баскаг æвзаг Баскæгты Бæстæйы æмæ Наваррæйы; галисиаг æвзаг Галисийы; арайнаг æвзаг Каталонийы. == Æддаг æрмæг == Casa Real - испайнаг къаролы мыггаджы официалон фарс. Испанийы фæсарæйнаг хъуыддæгты министрад

Source: original
Карæ (цæугæдон)

Ка́рæ (уырыс. Кара) у цæугæдон Евразийы цæгаты, тæдзы Ненны æмæ Ямал-Ненецты автономон зылдты æмæ Комийы Республикæйы арæнты фæрсты. Цæугæдоны дæргъ у 257 км, бассейны фæзуат у 123,4 мин км². Карæ ’взæры Полярон Уралы цæгат-ныгуылæн фæхсттыл, Стыр æмæ Чысыл Карæйы баиуы бынаты. Уæлидзинадгæнгæ цæгат-ныгуылæнырдæм тæдзы, Пай-Хойы æфцæджы цурты, æмæ у арæн Ненны æмæ Ямало-Ненны автономон зылдтæн. Цалдæр каньонтыл атæдзы æмæ дзы скæны донкъæсæртæ æмæ ’хсæрдзæнтæ. Се ’ппæтæй стырдæр æхсæрдзæн у Буредан, Нерусовейяхийы донимæ баиуы бынатæй 9 км дæлдæр. Карæ бакæлы Карæйы донбакæлæнмæ. Йæ рахизбыл, Ненны автономон зылды Фæсполярон районы, ис хъæу Усть-Карæ. Донæй ныгуылæнырдæм та Карæйы метеоритон кратер, йæ диаметр - 65 км.

Source: original
Дудараты Вероникæ

Дудараты Барисы чызг Вероникæ (уырыс. Вероника Борисовна Дударова; райгуырдис 1916 азы 5 декабры Бакуйы - амардис 2009 азы 15 январы Мæскуыйы) - зындгонд советон æмæ уæрæсейаг дирижёр, XX æнусы фыццаг сылгоймаг, кæцы дирижир кодта симфонион оркестрæй. == Цардафыст == 1916 5 декабры - райгуырдис Бакуйы. 1933-1937 - ахуыр кодта фортепианойыл цæгъдын Ленинграды консерваторийы цур музыкалон училищейы. 1947 - каст фæцис Мæскуыйы консерваторийы режиссёрты факультет. 1944 - дирижёрæй скуыста. 1947-1960 - Мæскуыйы академион симфонион оркестры дирижёр. 1960-1989 - Мæскуыйы академион симфонион оркестры сæйраг дирижёр æмæ аивадон разамонæг. 1991-2009 - разамынд лæвæрдта Уæрæсейы симфонион оркестрæн. Йæ оркестр ацагъта музыкæ 50 кинонывæн, се ’хсæн: Сорок первый Идиот 6 июля Дневные звезды Нахалёнок Журавушка == Хæрзиуджытæ æмæ кадджын нæмттæ == Орден «За заслуги перед Отечеством» II степени (13 ноябры 2006) - за выдающийся вклад в развитие отечественной музыкальной культуры и многолетнюю творческую деятельность Орден «За заслуги перед Отечеством» III степени (12 сентябры 1996) - за выдающийся вклад в развитие отечественной культуры Октябры Революцийы орден (1986) Орден «Кады Нысан» (1967) Майдантæ Советон Цæдисы адæмон артисткæ (1977) Уæрæсейы адæмон артисткæ (1960) Удмуртийы адæмон артисткæ (1964) Цæгат Ирыстон - Аланийы адæмон артисткæ (1996) УСФСР-ы аивæдты сгуыхт архайæг (1958) ЦИАССР-ы аивæдты сгуыхт архайæг (1949) УСФСР-ы паддзахадон преми (1980) Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон преми (2001) Буэнос-Айресы кадджын æмбæстаг Дзæуджыхъæуы кадджын æмбæстаг == Æддаг æрмæг == Биографические сведения Архивгонд æрцыдис 16 февралы 2009 азы. (уырыс.) МГАСО Архивгонд æрцыдис 27 сентябры 2007 азы. (уырыс.)

Source: original
Плиты Иссæ

Плиты Алыксандыры фырт Иссæ (1903-æм азы 12 (25) ноябры, Зæронд Бæтæхъойыхъæу - 1979 азы 6 февралы) уыдис советон инæлар. Дыууæ хатты ссис Советон Цæдисы хъæбатыр æмæ Манголы Адæмон Республикæйы хъæбатыр дæр. У ирон кадджындæр хæстонтæй иу. Æфсады службæ кодта 1922 азæй. Плиты Иссæ йæ хъæбатырдзинады тыххæй бирæ хæрзиуджытæй хорзæхгонд æрцыдис. Се ’хсæн Ленины æхсæз ордены, Сырх Тырысайы æртæ ордены, Суворовы фыццаг къæпхæны дыууæ ордены, Кутузовы фыццаг къæпхæны орден. 1985-æм азы Дзæуджыхъæуы байгом ис йæ хæдзар-музей. == Цардафыст == Иссæ райгуырд 1903 азы 25 ноябры Бæтæхъойыхъæуы зæхкусæджы хæдзары. Йæ фыд Алыксандр, ацæргæ лæг уæвгæйæ, исты бакусыны охыл ацыд Канадæмæ æмæ уым 1908-1912 азты фæкуыста шахтæты. Цыдæр æхцатæ сæрвыста йæ мадæн. 1918 азы уалдзæджы Иссæ каст фæцис Дзæуджыхъæуы реалон училище. 1922 азы 1 мартъийы Иссæ бацыд Кавказаг Сæрмагонд æфсады къордмæ. Уым йæхи хъæппæрисджынæй кæй равдыста, уымæ гæсгæ йæ ахуырмæ арвыстой Ленинграды бæхджын æфсады училищемæ. Иттæг хорз бæрæггæнæнтимæ дзы куы бакаст, уæд æй 1926 азы снысан кодтой Краснодары хæххон адæмты бæхджын æфсады скъолайы ахуырдзауты командирæй. 1930 азы дарддæр йæ ахуыр ахæццæ кодта Фрунзейы номыл æфсæддон Академийы. Академийы фæстæ Иссæ нысангонд æрцыд Киевы æфсæддон зылды 2-аг бæхджын корпусы 5-æм дивизийы оперативон къорды хицауæй. 1936 азы йæ арвыстой Манголимæ. Улан-Баторы цæттæ кодта афицерты кадртæ. Бæстæйы разамынд Иссæйы схорзæхджын кодта Сæууон стъалыйы орденæй. 1939 азы булкъон Плиты И.А. снысан кодтой 6-æм бæхджын дивизийы 32-æм полчъы командирæй. Йæ полкъимæ архайдта Ныгуылæн Белоруссийы хæстон стæры, йæхи дзы равдыста дæсны разамонæгæй, æмæ йæ айстой Генералон штабы æфсæддон Академимæ. == Æддаг æрмæг == ПТРК «Алани» Абон Плиты Иссæйыл сæххæст уыдаид 107 азы(æнæбаххæсгæ æрвитæн)

Source: original