AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Сих Мансур

Сих Мансур, æцæг ном у Ушурма (райгуырдис Алдыйы хъæуы - амардис 1794-æм азы 13 апрелы) - у æфсæддон, XVIII æнусы кæроны Цæгат-Скæсæн Кавказы хохæгты разамонæг, 1785-æм - 1791-æм азты Кавказы хæсты зынгæдæр архайджытæй иу, цæцæны адæмон хъайтар. == Цардафыст == Райгуырд 1765-æм азы (иннæ бæрæггæнæнтæм гæсгæ - 1760-æм азы) Алдыйы хъæуы, Цæцæны. Йæ царды тыххæй бæлвырд æвдисæйнæгтæ ныры онг бæрæг не сты. Уыди цæцæйнаг, йæ мыггаг уыди Елистанжхойы тейпæй. Мансуры фыд Шаабаз уыди Елистанжийы хъæуæй. Цасдæр рæстæг йæ бинонтæ цардысты Хаттунийы хъæуы, стæй æрцардысты Алдыйы хъæуы æмæ Ушурма уым райгуырдис. Йæ æрыгоны бонты-иу дагъистайнаг моллойы разамындæй Мансур ахуыр кодта Хъуыран. Таурæгътæм гæсгæ, ахуыры рæстæг-иу æм хъуыстис хохæгты баиу кæнынмæ сидæг æнахуыр хъæлæстæ. == Сихы хæцæнты хабæрттæ == XVIII æнусы кæрон Ушурма цæцæйнæгты æхсæн райдыдта амонын йæхи пысылмон ахуырад. Уый сæм сидтис Уæрæсейы империимæ ныхмæ хæстмæ. Булкъон Де Пиерийы разамындæй Мансуры æрцахсынмæ æрвыст æфсадыл (2000 адæймаджы) Алдыйы хъæуы фалдзус (1785-æм азы 6 июлы) фæуæлахиз сты Мансуры хæстонтæ. Уыцы хæстæмбæлд Де Пиерийы æрбамардтой. Уацайрæгты æхсæн разынди, фæстæдæр 1812-æм азы Фыдыбæстæйы хæсты хъайтар чи ссис, уыцы адъютант Багратион. == Йæ архайды нысæнттæ == Йæ архайды сæйраг нысаныл Мансур нымадта цагъайрад, æлдæрттæ æмæ тугисыны æгъдауимæ тох кæнын. Йæ хъуыдымæ гæсгæ, цæцæн хъуамæ сæхи æгъдæутты бæсты райсой шариаты пысылмон æгъдæуттæ. == Уацар æмæ мæлæт == 1791-æм азы 22 июны, Уæрæсейы æфсадæй Анапæйы ныббырсты рæстæг, Мансур фæцæф и æмæ бахаудис уацары. Амардис Шлиссельбурджы гæнахы, ахæсты дзы уæвгæйæ. Иннæ бæрæггæнæнтæм гæсгæ фæзиан Соловецкий (Соловкиты) моладзандоны 1794-æм азы 13 апрелы. == Йæ равзæрды тыххæй фæрссаг верси == Мансуры равзæрды иу версимæ гæсгæ уый уыдис цæцæйнаг нæ, фæлæ италиаг авантюрист Жан-Батист Боэтти. == Æрвитæнтæ == Сих Мансур - "æцæгæлон сырд" æви итайлаг авантюрист? (уырыс.) Кавказский узел. Удгоймæгтæ: Сих Мансур (уырыс.) Архивгонд æрцыдис 5 июлы 2007 азы.

Source: original
Тедеты Бахвæ

Тедеты Отары фырт Бахвæ (райгуырдис 1969-æм азы 18 сентябры, Цхинвалы) у Уæрæсейы футболист (æрдæгхъахъæнæг; раздæр уыдис размæбырсæг). Ныртæккæ у Хуссар Ирыстоны физикон культурæ, спорт, туризм æмæ фæсивæды хъуыддæгты фæдыл министры хæдивæг. == Цардафыст == Бахвæ райгуырдис Цхинвалы. Футболæй райдыдта хъазын 1979-æм азы йæ райгуырæн сахары ДЮСШ-ы (уырыс. детско-юношеская спортивная школа). Йæ тренер уыдис Гæззаты Б. Тедейы-фырт хъуыстгонд спортсмен ссис, Дзæуджыхъæуы футболон клуб «Алани»-йы хъазын куы райдыдта, уæд. Æдæппæтæй дзы фæхъазыдис 10 азы (1990-1992, 1994-1997, 1999-2001). Йæ хъазыны карьерæ куы фæцис, уæд Бахвæ цалдæр хатты уыдис «Алани»-йы сæйраг тренер (2002, 2003-2004, 2005). Тедеты Бахвæ у, Уæрæсейы чемпионаты кæй бакъуырдта, уыцы пуртиты нымæцмæ гæсгæ «Алани»-йы рекордсмен - 50 пуртийы. Æдæппæтæй Уæрæсейы чеспионаты бакъуырдта 59 пуртийы æмæ уыцы бæрæггæнæнмæ гæсгæ æппæт хъазджыты номхыгъды ахсы 18-æм бынат. 1993-1994-æм азты Тедейы-фырт Уæрæсейы иугонд командæйы ахъазыдис 6 матчы æмæ бакъуырдта иу пурти. Уый размæ ма хъазыдис ССР Цæдисы æрыгон лæппуты æмæ фæсивæды командæты. 1990-1991 азты Бахвæ ахъазыдис 3 матчы ССР Цæдисы олимпаг иугонд командæйы. == Æнтыстытæ == Уæрæсейы чемпион (1995); Уæрæсейы чемпионаты æвзист призёр (1992, 1996); Уæрæсейы чемпионаты бронзæ призёр (1993, 1998); Фæсивæды ’хсæн Европæйы чемпионаты бронзæ призёр (1986).

Source: original
Манго

Манго у мангойы зайæгойы дыргъ. Мангойы дыргътæ сты фæскъауджын æмæ хæрзад, сæ цъар-иу вæййы сырх, зæрæ æмæ бур хæццæтæ, йæ фæлмæн та бур, кæнæ оранжгъуыз. Ныхас «манго» цæуы малайлаг (Индийы æвзæгтæй иу) ныхас «манга»-йæ æмæ йæ португайлæгты фæрцы иннæ европæйаг æвзæгтæ дæр базыдтой. == Хойраджы аргъад == Мангойы 100г мидвыды ис иу-: Энергетикон аргъад 270 кДж/70 ккал Урсæгтæ: 0,51г Сойтæ: 0,27г Æвзалдæттæ Сæкæр: 14,8 г Чырæггъæд: 1,8 г Витаминтæ æмæ микроэлементтæ (бонваг нормæйы фæдзæхст проценттæй) Тиамин (В1): 0,058 мг (4 %) Рибофлавин (В2): 0,057 мг (4 %) Ниацин (В3): 0,584 мг (4 %) Пантотенон туагад (В5): 0,160 мг (3 %) Витамин B6: 0,134 мг (10 %) Фолийаг туагад (B9): 14 мкг (4 %) Витамин C: 27,7 мг (46 %) Къалци: 10 мг (1 %) Æфсæйнаг: 0,13 мг (1 %) Магни: 9 мг (2 %) Фосфор: 11 мг (2 %) Къали: 156 мг (3 %) Цинк: 0,04 мг (0 %)

Source: original
Тарту

Та́рту (эст. Tartu; 1030-1224 азы æмæ 1893-1918 азы онг: Юрьев; 1224-1893 - До́рпат, Дерпт (нем. Dorpat, Dörpt)) у Эстонийы дыккæгæм стырдæр сахар (Таллины фæстæ). Тарту у, фæсарæнты зындгонд чи у, зонад æмæ ахуырады ахæм артдзæст. Суанг Эстонийæн йæ ахуырад æмæ зонады министрад дæр Тартуйы æрбынат кодта (2001-æм азæй фæстæмæ).

Source: original
Муссолини, Бенито

Бенито Амилькаре Андреа Муссолини (итал. Benito Amilcare Andrea Mussolini; 1883-æм азы 29 июлы - 1945-æм азы 28 апрелы) - италиаг политикон архайæг, литератор, фашистон партийы фæтæг («дуче»), диктатор, Италийы разамонæг (премьер-министр 1922-1943). Империйы Фыццаг маршал (1938-æм азы 30 мартъийы). Термин «фашизм» чи æрхъуыды кодта, уыцы лæг. Бенито Муссолинийы фырт Романойы чызг Алессандрæ Муссолини (1962-æм азы гуырд) у нырыккон италиаг политик, ссис зындгонд йæ дæрзæг комментариты фæрцы. Зæгъæм, 2007-æм азы ноябры уый загъта æппæт румынæгтæ фыдгæнджытæ сты, зæгъгæ.

Source: original
Æхсæрысæр

Æхсæрысæр, дигоронау Æхсæрисæр (уырыс. Ахсарисар) æвæрд æй, Дигори донуадзæн къанауи ауазнæй хæрдмæ хуæнхтæрдæмæ ку ’ссæуай еу 4-5 километри, уоми. Ирæфи донæн йæ рахез фарс. Нури рæстæги административон æгъдауæй хаст цæуй Цæгат Иристони Ирæфи районмæ. Гъæуи бунати сауæнгæ XX æноси райдайæнмæ ирæзтæй егъау тæрсæ гъæдæ. Еци гъæдæй ма байзадæй æрмæстдæр еу некуцон æхсæрдзæнтæ, æма гъæуи ном дæр уомæй иссæй - Æхсæрисæр. Гъæуи рауæн фиццагидæр 1912 анзи фæззиндтæй гъæдикосæн хирхфадæн, кæцими кустонцæ хъазахъаг (уруссаг) косгутæ. Етæ сæ бийнонти хæццæ ами æрбунат кодтонцæ æма сæ цæрæн ’ма косæн рауæн исхудтонцæ Дигоро-Алексеевский хутор. Уæдæй фæстæмæ аци хуторбæл сæхе æфтаун райдæдтонцæ еуæй-еу рацæугæ адæн Дигори комæй. Еци раледзгæ адæн хунддæнцæ «рæстæгмæцæргутæ». Революций агъоммæ хутори хъазахъаг цæргутæн сæ гъæди куст фæцæй, ма сæ бунат æндæр рауæнмæ раййивтонцæ. Фалæ Дигори комæй «рæстæгмæцæргутæ» ба ами æрфедар æнцæ æма исгъæу æнцæ. Гъæуи ном иссæй Æхсæрисæр. Революций фæсте, 1919 анзи гъæуи медæг адтæй берæ большевиктæ, «Кермени» парти ке худтонцæ, уонæй. Уой фæдбæл гъæумæ балæбурдтонцæ паддзахи уорсгвардионтæ ’ма и гъæу сугъд æрцудæй. Гъæуи цæргутæй беретæ уæд нæбал æрцардæнцæ фæстæмæ сæ раздæриггон бунати, фалæ фæллигъдæнцæ æндæр рауæнмæ. Нæуæг гъæуи бунат ’скодтонцæ Киристонгъæуи цæгатварс, кæци хуннуй Мостиздæх. Ка байзадæй цæргæ зæронд гъæубунати, ета ба нæуæгæй хæдзæрттæ ’саразтоцæ æма Æхсæрисæр бабæй исгъæу æй. Фидибæсти Устур тухт ку адтæй, уæд гъæуи фæсевæдæй беретæ фæстæмæ нæбал исæздахдæнцæ - сæ цард равардтонцæ нæ райгурæн бæсти сæребарæбæл. Ка æриздахтæй уодæгасæй, уонæй сæ фулдæр адтæнцæ паддзахади хæрзеугути ’ма майданти хæццæ. Мадта хæдзарадон кусти медæг дæр гъæуи адæн сæхе хуарз бавдистонцæ: адтæй си къолхоз «Ирæф», еу къолхози косæг ба - Боллоти Елхъани кизгæ Поли иссæй Иристони силгоймæгтæй фиццагидæр Социалистон Кусти Бæгъатæр. Гъæуæй ес берæ кадгин æма ахургонд рацæуæггæгтæ, ес си астæугкаг скъола дæр. Æхсæрисæри гъæу æвæрд æй аййев рауæни. Æрдзæ ’ма си климæт хуарз æй. Сæрдигон си берæ æрцæуæг адæн фæууолæфуй. == Муггæгтæ == Фæстаг рæстæги ма си цардæнцæ бийнонтæ мæнæ аци муггæгтæй: Абæгатæ - Абагаевы Арсæгтæ - Арсаговы Баситæ - Басиевы Бекмæрзтæ - Бекмурзовы Бетантæ - Бетановы Боллотæ - Боллоевы Гæзæутæ - Газаовы Гибизтæ - Гибизовы Гобатæ - Гобаевы Гогунитæ - Гогуниевы Дашитæ - Дашиевы Дзидзойтæ - Дзидзоевы Дзоблатæ - Дзоблаевы Джимитæ - Джимиевы Езетæ - Езеевы Зæгæлтæ - Загаловы Кабултæ - Кабуловы Катаутæ - Катаевы Кокойтæ - Кокоевы Колитæ - Колиевы Кцойтæ - Кцоевы Лагкутæ - Лагкуевы Леуантæ - Левановы Магкатæ - Магкаевы Магкитæ - Магкиевы Мæхæмæттæ - Магометовы Малитæ - Малиевы Малхъартæ - Малкаровы Мæрзойтæ - Марзоевы Рæмонтæ - Рамоновы Сабайтæ - Сабаевы Скъодтатæ - Скодтаевы Созаонтæ - Созаоновы Тауиттæ - Тавитовы Тахъазтæ - Таказовы Текъатæ - Текаевы Текъойтæ - Текоевы Темиратæ - Темираевы Темуртæ - Темировы Томайтæ - Томаевы Тъуритæ - Туриевы Хадатæ - Хадаевы Хъамболтæ - Камболовы Хъаратæ - Караевы Хъиргъутæ - Киргуевы Цакъотæ - Цакоевы Цæллатæ - Цаллаевы Цъугкитæ - Цугкиевы Чихтистæ - Чихтисовы == Æддаг æрмæг == Æхсæрисæри хузаист Архивгонд æрцыдис 5 мартъийы 2016 азы.

Source: original
Баку

Баку́ кæнæ Бако (азерб. Bakı [bɑˈcɯ]) у Азербайджаны сæйраг сахар. Уый у паддзахады зонадон, техникон æмæ индустриалон центр. Баку у Кавказы стырдæр сахар æмæ стырдæр порт Къаспы денджызы былыл. === Бакуйы ирæттæ === Фыццаг уырыссаг революцийы рæстæджы Бако æмæ йæ районты цардис бирæ ирæттæ. Уыдонæн сæ фылдæр хай уыдысты кусджытæ, куыд Хуссар Ирæй, афтæ Цæгат Ирæй дæр (Козаты Разден, Гаглойты Григол, Илья, Цхуырбаты Уасо, Плиты Илья æмæ æнд.), бонгуыстгæнджытæ æмæ канторæйы службæгæнджытæ. Афтæ ма дзы цардис интеллигенцийы минæвæрттæ дæр, номхуындæй та драматург Брытъиаты Елбыздыхъо (Бакомæ йæ ахастой 1906 азы йæ революцион архайды тыххæй), дохтыр Цæлыккаты Д. Т., поэт Токаты Алихан, Хъуыбадты У. Б., Цæголты Георги, хæдахуыр поэт Сиукъаты Габо æмæ æндæртæ. == Цæрджытæ == Сахары цæрынц 2 млн. адæймаджы.

Source: original
Калотыхъæу

Калотыхъæу, раздæры ном у Мархат (уырыс. Калотикау) у æдзæрæг хъæу Цæгат Ирыстоны Алагиры районы. == Истори == 1914-æм азы Калотыхъæуы цардысты 30 адæймаджы. Архивтæм гæсгæ, стæй Калоты Георги куыд фыста, афтæмæй Калотæн сæ фыдæлтæ цардысты Куырттаты комы Къорайы. Хъæуæй фæстагдæр 1946-æм азы ралыгъд Дотæ, Нартыхъæумæ. Ныртæккæ ма Калотыхъæуы ис мæсгуытæ æмæ хæдзæртты хæлдзæгтæ. === Мыггæгтæ === Цардысты дзы Калотæ (Кæсæбитæ), Хъалæгатæ.

Source: original
Æмвæзад денджызы бæрзæндæй

Æмвæзад денджызы бæрзæндæй - координатæ æртæбæрцон (уырыс. трехмерный) тыгъдады, (иннæ дыууæ уæрхад æмæ дæргъад) æвдисы цавæр æмвæзыл ис тæпп нолыл нымад денджызы æмвæзмæ гæсгæ. Цæмæй тæппы ран æххæстæй бæрæггонд æрцæуа æртæбæрцон тыгъдады, уый тыххæй хъæуы æртыккаг координатæ - Бæрзæнд. Панетæйы центрмæ дæрддзæгæй географи нæ пайда кæны: бæззы афтиддæр планетæйы тынг арф бæстæты афыстæн, кæнæ космосы орбитæтæ нымайынмæ. Географион цъары гæрæнты пайда кæнынц арæхдæр æмвæзад денджызы бæрзæндæй, нымад цæуы «лæгъзгонд» геоиды уæлцъары æмвæзæй. Ахæм æртæ координатæйæ систæмæ уайы ортогоналон, уый æнцондæр кæны нымаинæгтæ. Æмвæзад дæнджызы бæрзæндæй ма æнцойуат у атмосферон æлхъывдимæ басты тыххæй. Зæххы уæлцъарæй дæрддзæг (уæлæмæ кæнæ дæлæмæ) арæх пайдагонд цæуы бынаты афысты рæстæг, фæлæ нæу координатæ цъары æнæлæгъзы тыххæй. == Кæс ноджы == Альтитудæ Географион координатæтæ Уæрхад Дæргъад Навигаци

Source: original
Пассарелла, Даниэль Альберто

Даниэ́ль Альбе́рто Пассаре́лла (исп. Daniel Alberto Passarella, райгуырдис 1953-æм азы 25 майы Чакабукойы сахары, провинци Буэнос-Айрес Аргентинæйы) у аргентинаг футболист æмæ футболон тренер, хъазыдис куыд астæуккаг хъахъхъæнæг, хъомыл кодта Аргентинæ æмæ Уругвайы националон иугонд командæтæ. Пассарелла у, дыууæ хатты дунейы чемпионат чи рамбылдта, иунæг ахæм Аргентинæйы иугонд командæйы хъазæг (1978 æмæ 1986 азты), 1978-æм азы дунейы чемпионаты дæргъы уыдис иугонд командæйы капитан. 2009-13 азты аргентинаг клубæн «Ривер Плейт» йæ президент уыдис. Пассарелла нымад у футболы историйы мидæг хуыздæр хъахъхъæнджытæй иуыл, уый бакъуырдта 134 голы 451 матчы дæргъы æмæ уымæй сси дунейы 2-æм ахæм хъахъхъæнæг (æрмæстдæр Рональд Куманы къухы бафтыд фылдæр голтæ бакъуырын). Ныллæггомау хъазæг (173 см), уый хорз хъазыдис йæ сæрæй дæр. === Клубтæ === Даниэль Пассарелла хъазын байдыдта чысыл клуб «Сармьенто»-йы Буэнос-Айресы провинцийы, фæстæдæр рацыдис «Ривер Плейт»-мæ. Уый фæстæ хъазынмæ ацыдис Италимæ, уым æнтыстджынæй хъазыдис «Фиорентинæ» æмæ «Интер»-ы сконды. Йæ карьерæ фæци «Ривер Плейт»-ы. === Иугонд командæ === Пассарелла уыд Аргентинæйы иугонд командæйы капитан, уыцы командæ фыццаг хатт дунейы чемпионат куы рамбылдта, уæд. Афтæмæй уый сси, дунейы чемпионаты хъалац йæ къухтæм чи райста, фыццаг ахæм аргентинаг футболист. == Тренеры карьерæ == Йæ карьерæ куы фæци, Пассарелла кусын райдыдта куыд «Ривер Плейт»-ы тренер. Ацы клубимæ рамбулдта цалдæр чемпионты титултæ. Йæ бынатæй ацыдис 2007-æм азы ноябры, йæ клуб куы фембылды ис Хуссар Америкæйы хъалацыл ерысы, уæд. 2018-æм азы Пассарелла загъта, тренер ногæй суын кæй цæттæ у, уый; уæд бирæтæ хъуыды кодтой æмæ «Монтеррей»-ы кусдзæнис, фæлæ, куыд рабæрæг, ацы клубы разамонджытæн сæ зæрдæмæ иннæ тренер фæцыдис тынгдæр.

Source: original
Трио «Фæндыр»

Трио «Фæндыр» у Цæгат Ирыстонæй фæндырдзæгъдджыты къорд. Солисттæ: Елхъанты Светланæ - РЦИ-Аланийы Культурæйы министрады Фæсивæдон премийы хорзæхджынгонд, Краснодары аивад æмæ культурæйы академи. Дзуццаты Сослан - РЦИ-Аланийы Культурæйы министрады Фæсивæдон премийы хорзæхджынгонд, Краснодары аивад æмæ культурæйы академи. Гуссаты Зæлинæ - РЦИ-Аланийы Культурæйы министрады Фæсивæдон премийы хорзæхджынгонд, Краснодары аивад æмæ культурæйы академи. Кæрæдзийы хуызæн не сты, фæлæ баиу сты æмæ ныртæккæ иу æнæхъæн къорд «Фæндыр» систы. «Иу хатт сæ чи фена, уый сæ никуы ферох кæндзæн; сæ кæсгон цагъд та, уый куы фехъуысай, уæд дæ къæхтæ сæхæдæг згъорынц», - афтæ фæдзурынц уыдоны тыххæй сæ концертмæ æрбацæуæг адæм. 1999-æм азы февралы мæйы Цæгат Иристоны театры сценæйы трио «Фæндыр» фыццаг хатт равдыста сæ концерт-премьерæ (режиссёр Карджынты Изабеллæ). Репертуары уыди националон музыкалон аивады хуыздæр мелодитæ, ирон композиторты уацмыстæ, триойы солисттæ та сæм бафтыдтой сæхи аранжировкæтæ. «Ацы трио у æрыгон, рæсугъд æмæ профессионалон. Сæ цагъд æвзары виртуозон техникæ, уыдон тынг æмбарынц музыкалон сурæттæ æмæ сæ характертæ», - загъта Ирыстоны зындгонд фæндырдзæгъдæг Гæздæнты Булат. Сфæлдыстадон историйы музыкалон аивады дыууæ фæлтæры баиу сты сескстеты: XX æнусы популярон трио (сгуыхт артисттæ Реуазты С., Гæздæнты Б., Мыстулаты И.) æмæ XXI æнусы трио (Елхъанты С., Дзуццаты С., Гуссаты З.).

Source: original
Асиаг адæм

Асыйæгтæ кæнæ асиæгтæ, асы (иууон нымæц: иронау - асиаг, дыгуронау - æссон; нырыккон ном - балхъайрæгтæ; хином - таулула «хохæгтæ») сты Цæгат Кавказы цæрджытæ, Кæсæг-Балхъары бындурон адæм. Уыдон дзурынц хъæрæсейаг-балхъайраг æвзагыл. Балхъайрæгты фылдæр хай цæрынц Уæрæсейы (108 мины бæрц), сты Кæсæг-Балхъары титулон адæмыхæттытæй иу, уыцы республикæйы цæрджытæй 11,6%. 1944-æм азы 8 мартъийы æппæт асиаг (балхъайраг) адæм ралидзын кодтой Хъазахстан æмæ Астæуккаг Азимæ (уæлдайдæр Хъиргъизмæ). Фæстæмæ раздæхыны фадат сын фæзындис æрмæстдæр 1957-æм азы. 3 мины бæрц балхъайрæгтæ ныр дæр цæрынц Хъазахстаны. == Зындгонд асыйæгтæ (балхъайрæгтæ) == Абай Шаханов Казим Мечиев Хъайсын Кулиев == Кæс ноджы == Асы

Source: original
Брытъиаты Созырыхъо

Брытъиаты Ауызбийы фырт Созырыхъо (райгуырдис 1892-æм азы 28 декабры, Куырттаты комы Дæллагхъæу - амардис 1961-æм азы 11 майы) уыдис ирон фыссæг. Брытъиаты Ауызбийы фырт Созырыхъо райгуырдис Куырттаты комы Дæллагхъæуы. Октябры революцийы размæ Созырыхъо каст фæцис реалон училище Дзæуджыхъæуы. Цæгат Ирыстоны Советон тыхбары ныффидары фæстæ Созырыхъо уыдис бынæттыл хицауиуæг организаци кæныны хъуыддаджы инструктор, бирæ рæстæджы дæргъы куыста республикæйы газет «Рæстдзинад»-ы редакцийы. 1932-æм азы уый бацыдис Ленинграды паддзахадон университеты филологион факультетмæ, æмæ йæ каст фæуыны фæстæ (1937) активон куыст кодта Хуссар Ирыстоны зонадон-иртасæн институты; фæстæдæр та ахста газет «Коммунист»-ы редакторы хæдивæджы бынат. 1939-æм Брытъиаты Созырыхъо рацыдис цæрынмæ Цæгат Ирыстонмæ. Ам уыдис Цæгат Ирыстоны зонадон-иртасæн институты кусæг, чиныгуадзæны директор. Терминологион къамисы куы куыста, уæд активонæй архайдта ирон æвзаджы терминологийы унификацийыл. Нарты эпосы комитеты нымæрдар уæвгæйæ, Созырыхъо уыдис нарты кадджыты æмиугонд текст мыхуырмæ цæттæгæнджытæй иу (эпос мыхуырæй рацыдис 1946-æм азы). Брытъиайы-фырт бирæ бафыдæбон кодта ирон адæмон аргъæуттæ мыхуыры рауадзыныл. Созырыхъойы уацтæ фыццаг хатт рухс федтой 1916 азы. Йæ уацхъуыдтæ Хетæгкаты Къостайы тыххæй, ирон адæмы хъизæмар царды тыххæй мыхуыргонд цыдысты газет «Терек»-ы. Брытъиаты Созырыхъо уыдис аргъæуттæ фыссæг. Фыста ирон æмæ уырыссаг æвзагыл. Йæ аргъæутты бындур уыдысты фольклорон мотивтæ. Брытъиайы-фырты аргъæуттæ бирæ хæттыты рацыдысты хицæн чингуытæй ирон, уырыссаг, гуырдзиаг, украинаг æвзæгтыл Ленинграды, Киевы, Дзæуджыхъæуы æмæ æндæр сахарты. Созырыхъо ирон æвзагмæ раивта А. С. Пушкины («Капитанская дочка» æмæ æнд.) къорд уацмысы, Фадеевы «Разгром» æмæ «Молодая гвардия», Бичер Стоуы «Хижина дяди Тома» æмæ æндæртæ. Йæ æнтыстджын литературон архайды тыххæй Брытъиаты Созырыхъо хорзæхджынгонд æрцыдис Кады нысаны орденæй. Амардис фыссæг 1961-æм азы 11 майы.

Source: original
Трог

Трог кæнæ трогон дæлвæз (нем. Trog «бæлæгъ») - дæлвæз, цъитион кæнæ рагонцъитион бæстæйы, бæлæгъхуыз (U-фæлгонцджын) цæхгæрмæ профилимæ, фæтæн бынимæ æмæ уырдыг мидтаст былтимæ, баст сты цъититы экзарациимæ. Типикон трогон дæлвæзты былтæ уæлейы аивынц къулаив ихæй зылд хайтыл, хонынц сæ троджы уæхсчытæ. Иуæй-иу трогтæн вæййы иу нæ, фæлæ дыууæ кæнæ æртæ уæхсчыты къайы. Ахæм æвæрд трогтæ арæх æмбарын кæнынц афтæ, æмæ ногдæр дæлвæзтæ нынныхстысты зæронддæр дæлвæзты быны. Дæргъмæ профилы трогон дæлвæзтæ арæхдæр æвдисынц къæпхæнджын формæ, уым кæрæдзийы ивынц арвгонд хæйттæ æмæ уæлæмæхæцт къæдзæхджын къæпхæнтæ (ригелтæ). Бассейнтæ арæх дзаг сты цадтæй кæнæ дойнаг бынтæй, ригелтæ та фылдæрхатт гом вæййынц, æмбæрзт фыры ныхтæй æмæ хаххтæгонд сты цъитион лыстæг хæххытæй. Трогон дæлвæзты характерон æууæлтæ сты ауындзгæ дæлвæз-фæрсагдæттæ. Сæ бынтæ æвæрд сты уæлдæр 150-200 м сæйраг трогон дæлвæзы бынæй, æмæ дзы дих кæны донæфтæны къæпхæнæй. Афтæ рауад уый тыххæй æмæ сæйраг дæлвæз цы цъити байдзаг кодта уый бæрæг тынгдæр ныллыг кодта йæ фæндаг йæ лыстæг фæрссагимæ абаргæйæ. Тæккæ егъаудæр трогты дæргъ хæццæ кæны цалдæр дæсой, кæнæ сæдæ километры. Трогтæ уæрæх хæлиугонд сты сурзæххы хæххон-цъитион районты. Цъититæ кæм хæццæ кодтой деджызы æмвæзадмæ, уым трогон дæлвæзты дарддæр аивынц фьордтæ. == Литературæ == Гляциологический словарь / Под ред. В. М. Котлякова. - Л.: Гидрометеоиздат, 1984. - 527 с.

Source: original
Джавахишвили, Иванэ Алыксандры фырт

Иванэ Алыксандры фырт Джавахишвили (гуырдз. ივანე ჯავახიშვილი; 1876 азы 11 (23) апрелы - 1940 азы 18 ноябры; Тбилис) - гуырдзиаг историк, ССР Цæдисы Зонæдты Академийы академик, йæ ном чи хæссы, уыцы ахуырдон - Тбилисы университеты бындурæвæрæг. == Ахуыргонды цардафыст æмæ куыстыты тыххæй == Райгуырдис гуырдзиаг кънйæзты бинонты. Каст фæци Бетъырбухы университеты скæсæйнаг æвзæгты факультет (1899). 1901-1902 азты стажировкæ кодта Берлины университеты. 1902-æм азæй сомихаг-гуырдзиаг филологийы кафедрæйы приват-доцент. Йæ ахуыргæнæг Н.Я. Марримæ архайдта Синаймæ кусæн балцы. Уым ахуыргæндтæ иртæстой раггуырдзиаг къухфыстытæ. 1905-æм азы Джавахишвили ныффыста куыст «Политикон æмæ социалон архайд Гуырдзыстоны XIX æнусы», 1908-æм азы та сфæлдыста, гуырдзиаг историон зонады тынг чи сахадыдта, йæ уыцы сæйраг фæллой - «Гуырдзиаг адæмы истори» (фæстаг 4-æм том рацыди 1949-æм азы, ахуыргонды амæлæты фæстæ). «Истори» фыссынимæ æмрæстæджы арæзта бирæ чингуытæ фæрссаг дисциплинæтыл æмæ ратæдзæнтæиртасæн зонадыл (источниковедение): «Историйы нысæнттæ, ратæдзæнтæ æмæ методтæ раздæр æмæ ныр», т. 1-4, 1916-26; «Раггуырдзиаг историон литературæ», 1916; «Гуырдзиаг нумизматикæ æмæ метрологи», 1925; «Гуырдзиаг палеографи», 1926; «Гуырдзиаг дипломатикæ», 1926. 1917-1918 азты Джавахишвили уыди Тбилисы университет байгом кæныныл тохы активондæр архайджытæй иу. 1919-æм азы йæ равзæрстой университеты дыккаг ректорæй, æмæ уыцы бынатыл фæкуыста 1926-æм азы онг, цалынмæ, йæ не суæгъд кодтой, марксист кæй нæ уыди, уый тыххæй. Уыцы азты ма уыциу рæстæг уыди Гуырдзыстоны историон-этнографион æхсæнады сæрдар (1925-æм азмæ). 1920-æм азты кæрон - 1930-æм азты ныффыста ахæм чингуытæ: «Гуырдзыстоны барады истори» (т. 1-2, 1928-29), «Гуырдзыстоны экономикон истори» (т. 1-2, 1930-1934), «Гуырдзиаг музыкæйы историйы сæйраг фарстатæ» (1938). 1937-æм азæй йæ амæлæты онг ахуыргонд куыста Шота Руставелийы номыл Музейы директорæй æмæ Цхетайы археологион экспедицийы сæргълæууæгæй. Джавахишвили уыди Фæллойы Сырх Тырысайы ордены кавалер. Йæ амæлæты фæстæ та йæ саккаг кодтой Сталины премийæ (1947). Ахуыргонд ныгæд æрцыд Тбилисы паддзахадон университеты парчы. Джавахивилийы ном хæссы Тбилисы паддзахадон университет, стæй Гуырдзыстоны Зонæдты Академийы цур Историйы институт.

Source: original
Рагсомихаг æвзаг

Грабар (сом. Գրաբար; дзырдæй-дзырдмæ тæлмац: фæсгæ, фыссыны), кæнæ классикон сомихаг æвзаг - сомихаг æвзаджы тæккæ рагондæр фысгæ формæ. Грабары фыццаг æвдисæйнæгтæ ахæссæн ис нæ эрæйы V æнусмæ, сомихаг рухстауæг Месроп Маштоц сомихаг алфивит куы скодта, уæдмæ. Литературон æвзаджы нысаниуæг йын уыдис суанг XIX æнусы райдианмæ, цалынмæ Хачатур Абовян йæ уацмыстæ нæ райдыдта фыссын уæдыккон адæмон æвзагыл. Бирæ антикон æмæ астæузаманон авторты уацмыстæ махмæ æрхæццæ сты æрмæст грабармæ тæлмацгондæй.

Source: original
Тыгъуыжыхъо Хъызбæч

Тыгъуыжыхъо Хъызбæч (адыгъ. Тыгъужъыкъо Къызбэч; уырыс. Тугужоко Кызбэч, Хаджи Хуз-бек, Казбич, Кизбеч; 1777-æм аз, Черкес - 1840-æм аз) уыд адыгъейы легендарон разамонæг Черкесы хæдбардзинады сæраппонд хæсты рæстæджы. Йæ мыггаг у зынгæ шапсуггаг Шеретлыхъойы æлдæрттæй. Адыгъейаг фолклоры ис таурæгътæ, кæцыты Хъызбæч æвдыст у куыд хуыздæр тохгæнæджы дæнцæг. Зæронд уæвгæйæ æмæ бирæ цæфты фæстæ уый разамыдта черкесаг бæрджытæй Кавказы хæсты рæстæджы. Уымæн амардтой йæ фырттæй иууылдæр. Скодта хадз Меккæмæ. Амардис бирæ цæфты фыдæй. == Цымыдисаг факттæ == Иртасджытæн ис ахæм хъуыдыйад æмæ Лермонтовы Казбич равзæрдис Хъызбæчы хынцмæ. == Литературæ == Черкесская энциклопедия. Мæскуы, 2006-æм аз (уырыс.)

Source: original
Республикæ

Республикæ (лат. res publica «иумæйаг хъуыддаг») у паддзахадон хицауиуæджы хуыз, кæцы йæ сæйраг хицауад æххæст кæнынц бæрæг æмгъуыдмæ æвзаргæ оргæнтæ. Дунейы паддзахæдтæй сæ фылдæр сты республикæтæ. Рагондæр республикæтæ фæзындысты антикон заманы (Афинæты демократи æмæ Ромы республикæ). Астæузаманы нырыккон Уæрæсейы Федерацийы зæххытыл дæргъвæтин уыдысты Новгороды республикæ æмæ Псковы республикæ (чысыл æмгъуыды дæргъы уыдысты Тверь æмæ Мæскуыйы дæр). == Бындурон миниуджытæ == Республикæйы бындурон миниуджытæ сты: хицæуæттæ дихгонд сæйраг оргæнты æвзаргæдзинад == Республикæйы хуызтæ == Парламетон республикæ Президентон республикæ Хæццæ республикæ Советон республикæ Адæмон республикæ Пысылмон республикæ

Source: original
Хъазахъхъаг адæм

Хъазахъхъаг адæм, хъазахъхъ дæр (уырыс. казаки, козаки) у скæсæйнаг славяйнæгты субэтникон къорд, Уæрæсейы империйы кæддæры ахджиаг номдарад æмæ сурзæххон æфсæдты хуыз. Уыдон цæрынц Скæсæн Европæ æмæ Уæрæсейы хуссар быдырты æмæ Хъазахстаны. == Ирыстоны хъазахъхъæгтæ == Цæгат Ирыстоны хъазахъхъаг хъæутæ (станицæтæ) баззадысты Уæрæсейы империйы заманæй - уыдонæй фылдæр сты Мæздæджы районы. Æндæр районты зынгæдæр хъазахъхъаг цæрæнрæттæ сты Æрхонкæ, Змейкæ æмæ Николаевскæйы станицæтæ. Сахар Æрыдон, Æрыдоны районы административон центр, райрæзти хъазахъхъаг станицæйæ (Ардонскæй, уырыс. Ардонская). Дзæуджыхъæуæй скæсæнырдæм цы хъазахъхъ царди (сунжæйаг хъазахъхъæгтæ), уыдон 1920-æм азы апрелы ралидзын кодтой Украинæмæ æмæ Европæйаг Уæрæсейы цæгатмæ, сæ бынаты æрцæрын кодтой мæхъхъæлæтты. 1897-æм азы цæрджыты сфыстмæ гæсгæ Терчы æфсады хъазахъхъæгтæ уыдысты 167 301, уыдонæй 145 508 сæ мадæлон æвзагыл нымадтой уырыссаг æвзаг, 16329 - украинаг, 2727 - хъалмыхъхъаг, 586 - белоруссаг, 252 - тæтæйраг, 29321 - æндæр æвзæгтæ. Уыцы фæстаг нымæцы, Ф. С. Киреевы иртасæнтæм гæсгæ, фылдæр хай уыдысты ирон равзæрды хъазахъхъæгтæ. == Кæс == Доны хъазахъхъ Терчы хъазахъхъ Хъобаны хъазахъхъ

Source: original