AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Дыдыкъуш теплъэ хэкӀыгъуэр

Дыдыкъуш теплъэ хэкӀыгъуэр (лат-бз. Psittaciformes) - лъэпкъищ зэщӀэзубыдэ щэкӀыгъуэщ. Я нэхъыбэр здэщыӀэр тропик, субтропик мэзхэращ. == ХэкӀыгъуэхэр зэрзэхагъэкӀыр == Лъэпкъ Дыдыкъушхьэгуагуэхэр (Cacatuidae): лӀэужьыгъуэ 21, лъэпкъыгъуих. Лъэпкъ Strigopidae: ЗеландиэщӀэм щыщщ; лӀэужьыгъуищ, лъэпкъыгъуитӀ. Лъэпкъ къуэдзэ Nestorinae: зы лъэпкъыгъуэ, лӀэужьыгъуищ, ахэр: Nestor notabilis, Nestor meridionalis, Nestor productus (яужырейр кӀуэда лӀэужьыгъуэщ). Лъэпкъ къуэдзэ Strigopinae: зы лъэпкъыгъуэ, зы лӀэужьыгъуэ хэту, ар: Strigops habroptilus. Лъэпкъ Дыдыкъушхэр (Psittacidae): лъэпкъыгъуэ 78-рэ, лӀэужьыгъуэ 330-рэ. Лъэпкъ къуэдзэ Loriinae: лъэпкъыгъуэ 12-рэ лӀэужьыгъуэ 53-рэ, здэпсэухэр - Гуинеэ ЩӀэм , Аустралиэм, Индонезиэм (Полинезиэ). Лъэпкъ къуэдзэ Micropsittinae: зы лъэпкъыгъуэ, лӀэужьыгъуих. Лъэпкъ къуэдзэ Psittacinae: лъэпкъыгъуэ 22, лӀэужьыгъуэ 93 хиубыдэу. Лъакъуэ Psittacini: лъэпкъигъуищ, лӀэужьыгъуэ 12 хиубыдэу. Лъакъуэ Psittrichadini: зы лъэпкъыгъуэ, зы лӀэужьыгъуэ хэту Psittrichas fulgidus. Лъакъуэ Cyclopsittacini: лъэпкъыгъуищ, лӀэужьыгъуих хиубыдэу. Гуинеэ ЩӀэм. Лъакъуэ Polytelini: лъэпкъигъуищ, лӀэужьыгъуий хиубыдэу. Лъакъуэ Psittaculini: лъэпкъыгъуэ 12, лӀэужьыгъуэ 66 хиубыдэу, здэпсэухэр Индиэмрэ Аустралиэмрэ. Лъэпкъ къуэдзэ Platycercinae: лъэпкъыгъуэ 13, лӀэужьыгъуэ 28. Лъакъуэ Platycercini: лъэпкъыгъуибгъу, лӀэужьыгъуэ 18, хеубыдэ лъэпкъыгъуэ Platycercus. Лъакъуэ Melopsittacini: зы лъэпкъыгъуэ, зы лӀэужьыгъуэ хэту, Melopsittacus undulatus. Лъакъуэ Neophemini: лъэпкъыгъуитӀ, лӀэужьыгъуибл хэту. Лъакъуэ Pezoporini: зы лъэпкъыгъуэ, лӀэужьыгъуитӀ хэту. Лъэпкъ къуэдзэ Arinae: лъэпкъыгъуэ 30, лӀэужьыгъуэ 148, нэхъыбэм къызэращӀэр лъэпкъыгъуэ Ara. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Уелс Принц (къуапэ)

Къуапэ Уелс Принц (ин-бз. Cape Prince of Wales) - Ишхъэрэ Америкэм и къухьэпӀэ дыдэ кӀэух пӀэ. НыгъуэтӀыгу Сиуард телъщ, Беринг хымрэ Чукоткэ хымрэ зыугуэш Беринг Ӏузэвым и I и Ӏуфэм деж Ӏулъу. Къуапэ Уелс Принцым щыщӀэдзауэ Дежнев къуапэм нэс 86 километрэу дэлъщ. Къуапэм и цӀэр къызыхэкӀар инджылых хыерс Джеймс Кук, Британиэшхуэм и пщыкъуэм и цӀэм къыхэкӀыут. Япэрейм къуапэм и эскимос цӀэуэ щытащ - Ныхта цӀэр. Витус Беринг 1728 гъэм къуапэм фӀищауэ щытащ къуапэ Гвоздев. Куапэм пэгъунэгъуу къалэ цӀыкӀу Уейлс Ӏутщ. == ТехьэпӀэхэр == USGS GNIS: Cape Prince of Wales (индж.) 65.596389, -168.084722

Source: original
Ежьыгу

Ежьыгу - заху щыт щӀыпӀэщ, удз къэкӀыгъэкӀэ зэщӀэкӀауэ и нэхъыбэм, псыӀэ, псыхъуэ Ӏуфэхэм нэхъ жыг къэкӀхэр имыӀэу. Куэдым ӀэрыщӀу, жыг кусэхэр ирикӀуэу уащыхуозэщ. == Адыгэбзэм == Адыгэбзэм ежьыгум цӀэ бжыгъэ зэрехьэщ, нэхъ гъэунэхуауэ абыхэм ящыщхэр: тафэ, губгъуэжь, губгъуэ. Абым хуэдэу Адыгэ Хэкум хиубыдэу щытахэр е и гъунэгъуа ежьыгухэм цӀэ зэрахьэ: Басэ губгъуэ, МыутӀэ губгъуэ, Къарс губгъуэ нэмыщӀхэр. == Теплъэр == КъэкӀыгъэ итым, уэм елъытауэ ежьыгур тхууэ зэщхьащагъэкӀыр: къущхьэ ежьыгу (криоксерофилу щытхэр) мэкъупӀэ ежьыгу (мезоксерофилу щытхэр) ежьыгу дыдэ (ксерофилу щытхэр) гъущэ ежьыгу (галоксерофилу щытхэр) уэгъу ежьыгу (суперксерофилу щытхэр)

Source: original
МывэкӀэпыс лъэпкъыр

МывэкӀэпыс лъэпкъыр (лат-бз. Motacillidae) - унэбзу хэкӀыгъуэм щыщ лъэпкъщ. Инхэкъым, ику иту къашэч г. 20-25. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэм я лъакъуэхэр псыгъуэ кӀыхьщ, лъэбжьанэ кӀыхьхэр яфӀэту, жэрхэщ, кӀэ кӀыхьхэщ. Хъухэмрэ анэхэмрэ нэхъыбэм зэфэгъущ. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэр мэлъэтэж. Ӏусыр нэхъыщхьэу хьэпщхупщрэ гъудэбадзэрэщ. Абгъуэр здащӀыр щӀыгурщ, зэзэмызэ жыг гъуанэхэм, къыр зэгуэкӀыпӀэхэм, псэуалъэхэми уащыпэщӀохуэ. Зэ гъуэлъхьэгъуэм къакӀэц хабзэр джэдыкӀи 4-6-щ. ЛӀэужьыгъуэ гуэрэхэм гъэм тӀо къраш. == ЗэхэгъэкӀыгъэр == Лъэпкъым хохьэ лъэпкъыгъуитху, ахэр: МэкъупӀэбзухэр - Anthus МывэкӀэпысхэр - Motacilla Tmetothylacus Dendronanthus Macronyx == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Инджылызрэ Уелсрэ

Инджылызрэ Уелсрэ (ин-бз. England and Wales, уал.-бз. Cymru a Lloegr) - Британиэшхуэм хэт йурисдикциэ в составе. Ар иризэхэтщ Зэгуэт Пэщтыхьейм и хэкуиплӀым ящыщу хэкуитӀкӀэ - ИнджылызкӀэрэ УелскӀэрэ. Шотлэндиэрэ Ишхъэрэ Ирлэндрэ ялътауэ Инджылызымрэ Уелсымрэ я щӀыпӀэм щызокӀуэр инджылыз унафэр. Конституциэм зэритымкӀэ Инджылызрэ Уелсрэ япэм щыӀа Инджылыз пэщтыхьейм я къытехъукӀыгъэу щытщ. Инджылызрэ Уелсрэ зэгъусэу ябж мурад куэдхэм щхьа, псом нэхъапэу унафэ щӀынымрэ унафэ гъэзэщӀэнхэмрэ щхьа. Псалъэм папщӀэ Инджылызрэ Уелсрэ хабзэ хъуауэ зы йурисдикциэм щӀэту ебж инджылыз унафэ щӀыпӀэм епхахэм.

Source: original
Къэбэрдей-Балъкъэр

Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэ (Къэбэрдей-Балъкъэр; урбз. Кабардино-Балкарская Республика; къэр.-балъкъ. Къабарты-Малкъар Республика) - Урысей Федерацэм хыхьэ республикэ. Къэралыгъуэ щыхъуар - 1 фокӀадэ 1921 гъэм. Къэлащхьэр - НалщӀэч. == Игъунапкъэхэр здырикӀуэ == Ставропол къэралым ипшъэлъэныкъуэмкӀэ, Ишъхъэрэ Осетиэм къуэкӀыпӀэлъэныкъуэмкэ, Курджым ипшъэлъэныкъуэмкӀэ, Къэрэшей-Шэрджэсым къухьэпӀэлъэныкъуэмкӀэ. == Хэкумэтхыр == Республикэр нэхъыбэу бгыщӀыналъэщ зытетыр, цӀыӀэпӀэ лъэныкъуэмкӀэ щӀыр захуэщ. ИпшъэрэмкӀэ зэгуэтукъуршиплӀ ирокӀуэхэ, Къаукъазышхуэм щыщу, ахэр: Меловой, Скалистэ, Боковой, Главнэ (иэ Водоразделнэ). ЛэгапӀэ нэхъ иныр: Ӏуащхьэмахуэ (5 642 м) Урысейми и Къаукъазми и нэхъ лъэгапӀэ дыдэщ; ИкӀыхьагъ нэхъ иныр щӀыӀэпӀэмкӀэ уикӀыу хуэбапӀэмкӀэ укӀуэмэ: 167 км; ИкӀыхьагъ нэхъ иныр къуэкӀыпӀэмкӀэ уикӀыу къухьэпӀэмкӀэ укӀуэмэ: 123 км. === Псыхэр === Тэрч (623 км) Балъкъыпс (216 км) Шэрэдж (131 км) Шэджэм (102 км) Аргудан Бэхъсэн (173 км) Къулъкъужын Лэскэн Урух Налшыч Аруан Кишпек === Гуэлхэр === Гуэл ЩхъуантӀэхэр Тэмбукъан гуэл === Псыкъелъэхэр === Шэджэм псыкъелъэхэр Хьэбэз псыкъелъыххэр == Тхыдэр == 1922 гъэм Къэбэрдей-Балъкъэр автоном област яшъа, 1936 гъэм АРСС хъуа. Къэралыгъуэ зауэшхуэм Къэбэрдей-Балъкъэрым зэхагъэхьауэ щыта 115-рей шу дивизиэ, и тхьэмаду Скороход А., Къаукъазым и зауэмрэ Сталинград зауэмрэ цӀэрыӀу къыхэкӀа. 1942 гъэм къэралым и нэхъыбэ шӀыпӀэр НалщӀэчи хэту джэрмэныдзэм окупациэм щиӀыгъа, 1943 гъэм и щӀышылэм зэрщыту советхэм я ӀэнатӀэм хэхьэжьа. 1944 балъкъэрхэр зэрырагъэкӀам шъхьэкӀэ къэралым Къэбэрдей АРСС траӀуэ, 1957 гъэм аргуэру Къэбэрдей-Балъкъэр АРСС мэхъужь. 1992 - Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэ мэхъу. 2008 гъэм Урысейм и Банкым тхыдэм теухуа ахъшэ къыдигъэкӀа, Къэбэрдей-Балъкъэрым теухуауэ == Жылэр == ЦӀыху дэсыр - 894, 324 (1 щӀышылэм 2009) ЦӀыху дэсым иӀувагъыр - 71, 4 цӀыху/км² (2009) Къалэм щыщу - 56, 1 % (2009) === Къалэ республикэ ӀэнатӀэгъуэм щӀэтхэр === НалщӀэч КъалэкӀыхь Бэхъсэн == ТехьэпӀэхэр == Къ-БКъ и призидентым и сайт (урыс.) Къ-БКъ и парламент (урыс.) Къэбэрдей-Балъкъэр Къэралыр «Вся Россия» каталогым (урыс.)

Source: original
Куувэ

Куувэ (урбз. Кува) - Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Уэрпым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 20 хуэдиз мэхъур. Куувэ и псыхъуэм пэсырей лъэхъэнэм щыщ псэупӀэ бжыгъэм уахуэзэр, абыхэм хуэдэ: къалэжь, быдапӀэ, чылисэ, псэунэхэр. == Гу лъытыгъуэ == Къэрэшей-Шэрджэсым дэт абазэ къуажэ Кхъуэвыжь и цӀэр мы псым къытекӀащ, абазэбзэм псалъэ Куувэр (кууэ мавэ) Кхъуэвы хъури зызэрихъуэкӀауэ адыгэбзэм къыхэхьэжьа.

Source: original
ПсытхьэрыкъуэщхьэфӀыцӀэ

ПсытхьэрыкъуэщхьэфӀыцӀэ (лат-бз. Larus ridibundus) - хытхьэрыкъуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == Дамэхэр тхыцӀэр щхъуэщ; пщэр, бгъэр, ныбэр хужьщ; щхьэр, пэр, лъакъуэхэр, гъуафэщ фӀыцӀэм нэхъ хуэкӀуэу, кӀэр фӀыцӀэщ. == Здэпсэур == Еуропэм, Азиэм, КъуэкӀыпӀэ Жыжьэм и щӀыпӀэ щхьэхухэм щопсэу. Къаукъазым Хы ФӀыцӀэ, Хы МыутӀэ, Хы Къарс я Ӏуфэхэм ущыхуэзэщ. ЩӀымахуэр Ипщэ Еуропэм, Ипщэ Азиэм, Африкэм щырахщ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Азэрбиджаным и тхыдэр

Азэрбиджаным и тхыдэр I илъэс мин ди лъэхъэнэм ипэм Азэрбиджаным и ищхъэрэ лъэныкъуэм Къэукъаз Албаней къэралыр хэтт. VII лъэхъэнэм Азэрбиджаныр Хьэрып хьэлифэтым хэта. Ар зэхэхуа яужь Азэрбиджаным и щӀыпӀэм къэрал зытӀущ къыхокӀыр. XIII лъэхъэнэм Азэрбиджаным монголыдзэр тоуэ. XV-XVIII лъэхъэнэм Азэрбиджаныр Сефевидхэм я къэралым хэта. XIX лъэхъэнэм и пэм Азэрбиджаныр Урысейм хохьэ, яужырейм и ӀэнатӀэгъуэр къэрал псом щыщхьэщыувэр 1828 гъэм Урысеймрэ Къажэрымрэ Туркманчай тхылъыр щыщӀатхам. Джэпуэгъуэ револуциэм яуж Урысейм, 1918-1920 гъэхэм къэралыр хуиту щыта Демократ Республикэ Азэрбиджан ицӀэр жоуэ. 1920-1991 гъэхэм Азэрбиджан РСС-р РССЗ-м хэта. 1991 гъэм щыщӀэдзауэ Азэрбиджаныр къэрал хуитыу щыт.

Source: original
Псыкъуаргъхэр

Псыкъуаргъхэр (лат-бз. Alcedo) - псыкъуаргъ лъэпкъым щыщ лъэпкъыгъуэщ. Къуалэбзу мыин. И теплъэр щӀэращӀэу лыдщ, пэ занщӀэ кӀыхьщ, кӀэ кӀэщӀхэщ. Щопсэухэр Африкэм, Ипщэ Азиэм, Ипщэ Еуропэм, Аустралиэм, Гуинеэ ЩӀэм, Соломон хытӀыгухэм я псыхъуэ Ӏэгъуэблагъуэхэм. == ЗэхэгъэкӀыгъэр == Лъэпкъыгъуэм лъэужьыгъуэ 15 зэщӀеубыдэщ, ахэр: Псыкъуаргъ Alcedo atthis Alcedo argentata Alcedo azurea Alcedo coerulescens Alcedo cristata Alcedo cyanopecta Alcedo euryzona Alcedo hercules Alcedo leucogaster Alcedo meninting Alcedo pusilla Alcedo quadribrachys Alcedo semitorquata Alcedo vintsioides Alcedo websteri == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Къашыргъэшхуэ

Къашыргъэшхуэ (лат-бз. Accipiter gentilis) - къашыргъэ лъэпкъщ. == Теплъэр == Анэхэм я дамэ лъэныкъуэр см. 33,6-39,5; хъур нэхъ цӀыкӀущ. ТхыцӀащхьэр щхъуэ-гъуэбжафэщ е щхъуэ-хужьыфэщ. Ныбэ щӀагъыр хужьыфэщ, кусэ щхъуэхэр зэпаракӀыу. Щхьэр нэхъ фӀыцӀафэщ. == Здэпсэухэмрэ шэнымрэ == Къаукъазым мылъэтэжу щопсэу, абы нэмыщӀу - Еуропэм, Сыбырым, Ищхъэрэ-КъухьэпӀэ Африкэм, Хъутейм, Ишъхъэрэ Америкэм,нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми я мэзылъэхэм. Абгъуэр жыгыщхьэм щащӀ, ар мызэмытӀэу къагъэщхьэпэ. Къизышыр анэм изакъуэщ, махуэ 38-кӀэ теса нэужь. А зэманым ар хъум егъашхэ, шырхэри депӀ. Мы лӀэужьыгъуэр хуабжьу ещхьщ къашыргъащхъуэм, и теплъэкӀи, и хьэлщэнкӀи, щакӀуэнкӀи, зи мыувыӀэ, зэи зи ныбэ из мыхъу, жыджэрагъ ин зыщӀэт, хьилагъэ зыдалъагъу псэущхьэшх лъэщрэ бзаджэрэ. Ди ӀэрыӀуатэм «Итырджы» жэуэ къыхощыж. == Ӏусыр == КъеущэкӀу къуалэбзу, шэрыпӀ псэущхьэхэр. Унэ джэдкъазми тоуэ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск. 2007 гъ.

Source: original
Тхьэрыкъуэ лъэпкъыр

Тхьэрыкъуэ лъэпкъыр (лат-бз. Columbidae) - тхьэрыкъуэ теплъэ хэкӀыгъуэм хыхьэ лъэпкъитӀым язщ, къызэщӀеубыдэ лӀэужьыгъуэ 292-рэ. Ищхъэрэ, Ипщэ дыдэхэм я щӀыпӀэ щӀыӀэхэм къанэмыщӀа, дэни щопсэу. == ЗэхэгъэкӀыгъэр == Тхьэрыкъуэ лъэпкъ къуэдзэр (Columbinae) Тхьэрыкъуэхэр (Columba) Мэзтхьэрыкъуэхэр (Streptopelia) Ectopistes (†) Patagioenas Macropygia Reinwardtoena Turacoena Turtur Oena Chalcophaps Henicophaps Phaps Ocyphaps Geophaps Petrophassa Geopelia Leptotilinae Zenaida Leptotila Geotrygon Starnoenas Columbininae Claravis Columbina Metriopelia Uropelia Gallicolumba Trugon Otidiphabinae Otidiphaps Didunculinae Didunculus Gourinae Goura Treroninae Ducula Treron Lopholaimus Hemiphaga Cryptophaps Gymnophaps Ptilinopus Natunaornis (†) Drepanoptila Alectroenas Phapitreron Caloenadinae Caloenas Leucosarcia Microgoura (†) Dysmoropelia (†) == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Бабыщжьэгъуплъ

Бабыщжьэгъуплъ (лат-бз. Branta ruficollis) - бабыщ лъэпкъым щыщ къаз жьгъей пщагъуэщ, зы чилэм нэс къишэчу. == Теплъэр == И тхыцӀэр, ныбэгущхьэр, пэр, лъакъуэхэр фӀыцӀэщ, джабэхэр, кӀэ щӀагъыр тэхущ. И пщэ гъунэхэм хужь кусэ кӀыхь къырох. == Здэпсэухэр == Урысейм и щӀыналъэхэм къанэмыщӀа нэгъуэщӀ щӀыпӀэ щыгъуалъхьэкъым, ауэ мэлъэтэж. ЩӀымахуэр щагъакӀуэ Каспий Хым и ипщэ Ӏуфэм, Къажэрым, Иракым. Щогъуалъхьэ псыхъуэ нэпкъ задэхэм, псыӀуфэ, къуэ зэщӀэкӀахэм. Абгъуэр игъэпщкӀукъым. Бадзэуэгъуэм шыри 3-9 къыреш. ШыщхьэӀум и иужырей тхьэмахуэм ехъулӀэу заӀэт. Бжьыхьэм Ищхъэрэ Къаукъазым и хыкъум Ӏуфэхэм щыплъагъунущ гупышхуэу зэгъусэу. == Ӏусыр == Я Ӏус нэхъыщхьэр къэкӀыгъэщ. == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Иусыху

Иосиф (Адыгэбзэ КӀахыбзэкӀэ: Иусыф, КъэбэрдеибзэкӀэ: Иусыху, Иврит: יוֹסֵף‎, Хьэрыпыбзэ: يوسف‎) - Библиямрэ Къурӏанэмрэ къаӀуатэ Иосифэр тхьэлӀыкӀуагъэу. Иосифэр Иаковым икӀэлагъ. == Иосифым итхыдэ == БиблиякӀэ Иаковым Иосифэр янэхь икӀэсагъ икӀалэхэмкӀэ. зычэщыгорэм Иосифым риӀуагъ ятэ пкӀыхьыу илъэгъугъэр. А пкӀыхьымӀкэ жъуагъипшӀыкӀузэрэ тгъэмрэ мазэмрэ къыфэпшъылъых Иосифым. Иосифым ишыхэр ехъупсагъэх Иосифым Иаковым зэрэикӀэсагъэм фэшкӀэ. Ахэмэ Иосифыр яуджэгъогъ. Иосифым ишыхэмэ Иосифэр залъэгъом тыукӀыт яӀуагъ. Ар идагъэп яшнэхьыжъ. Ащ фэшкӀэ Иосифэр псынэм радзагъ. Лъы иджанэ тафэхьи джанэр Иаковым ратэгъ. Иаковым раӀуагъ тгъужъым Иосифэр ищхэгъ. ЦӀыфгорэхэр псынэм къэблэкӀхыу Иосифэр ялъэгъуи псынэм къырахыжьи Мысрым (Египетым) яхьэгъ. ау Иосифэр ахъчэкӀэ яшагъ. Иосифэр Потифарым фэлэжагъ МысрымкӀэ. Потифарым ишъуз Иосифым къенэцӀэгъ. Иосифэр дэгъолъныу фэягъ. Ар Иосифым земдэм, Потифарым ишъуз хьэпсым кӀаригъэцӀхьагъ Иосифэр. Иосифэр хьэпсым кӀэсыу нэбгитӀу ӀукӀагъ пчыхь гъошъгъон горэ яӀагъыу. Иосифым пчыхь тӀури къафичэгъэкӀыжэгъ. А уахътэм Фараонэм пчыхь горэ илъэгъогъ игъэштагъыу игъэщынагъыу. Пчыхьыу илъэгъугъэмкӀэ чэмибл псыгъохэу ящхы чэмибл пшэрыхэу. Фараонэм иӀуагъ Иосифым къыфашэныу. къыфашэм Иосифым риӀуагъ Фараоным къэкӀот илъэсибл къемыщхытыу. Ащ икънэуыжь илъэсибл цӀыфхэр мэлацӀэ мэлӀэтхыу. Ащ фэшкӀэ Иосифым риӀуагъ Фараоным дэщхынрэ Ӏусрэ игъэухьэзырнэу. Фараонэм Иосифэр тхьэматэу хэӀуагъэу игъэхъогъ. ХанаанымкӀэ мэлацӀэ малӀэхэрэ багъ. Иаковым икӀалэхэмэ яриӀуагъ Мысыр ехынхыу дэщхынрэ псырэ шӀэщынхыу фахьныу. Ахэр Мысым яхыхэм къаӀуычагъ Иосифэр. Иосифэр ахэмэ къашӀэжьгъэп, Иосифым къишӀэжьгъэх. Иосифым ЯриӀуагъ яшныхьэкӀ Вениамин къахьныу Мысыр. Вениамин къахьым тгъуакӀо Иосифым риӀуи хьэпсым чигъэцӀхьэгъ, Иосифым адрэ ишыхэр Ханааным чигъэкӀыжьгъэх. Иосифым ишыхэр Ханааным чекӀыжьхэм Иаковым Вениамин къэшъухьыжь яриӀуи Мысыр ригъэхыжьгъэх. Иосифым илъэгъом ягъэ зэракӀрэ, яриӀуэтэжьэгъ зэрэ Иосифэр ежь. Иосифым ишыхэр Иосифым раӀуагъ зэрэчэгъожьхэрэ псынэм зэрадзагъэр. Иосифым яриӀуагъ Ханааным чикӀыжьнэхыу Иаковэр къыращэхныу Мысыр. Мысыр Иаковэр къыращэхым фэпшӀылъгъэх Иаковымри Иосифым ишыхэри Иосифым. Иосифым ишӀагъ зэджарэ пчыхьыу илъэугъагъэ.

Source: original
Дамэ къабзийхэр

Дамэ къабзийхэр - къуалэбзум и дамэм къытекӀэ къабзий пхъышэхэращ. Ахэр зэхуэдизкъым я инагъкӀэ. Дамэ къупщхьэкӀэм (ӀэфракӀэм) егъэбыдылӀахэр нэхъ кӀыхьщ, блыпкъым ейхэм нэхърэ. Дамэ къабзийхэм я гущӀыӀу къытелъыжьщ нэхъ щабэ дамэцхэр. Къабзийхэм дамэр ткӀий ящӀ, къуалэбзум зиӀэтынымкӀи дэӀэпыкъуэгъу ин хуохъу. Я бжыгъэкӀэ зэщхьэщокӀ къуалэбзур зыщыщ лӀэужьыгъуэм, хэкӀыгъуэм елъытауэ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Уолт Дисней

Уолтер Илайес Дисней (ин-бз. Walter Elias Disney, 1901 дыгъэгъазэм и 5-м - 1966 дыгъэгъазэм и 15-м) - америкэм щыщ лэчтхыгъэкӀэ, продусэр, компаниэ "The Walt Disney Company" хэзылъхьара. == Гъашъэтхыдэр == Къыздэхъуар Чикаго къалэм, АШЗ-м, школым щыкӀэдзауэ сурэттехынымрэ лэчтхыгъэхэмрэ хуэплъэкӀт. 1918 гъэм Япэрей дунейпсо зауэм щыгъуэ Джор Плъыжьым хэхьэри зауэ гъунапкъэм Фрэнджым дей амбулансиэм и гузешу хэта. Зауэр иуха яуж Диснейр Канзас Ситим егъэзэжь, абым дежь лэчтхыгъкӀыу лэжьапӀэм Ӏохьэ. 1920 гъэм и япэрей анимациэ ешъыр. 1923 гъэм Диснейр Голивудым мэкуэч и къуэш Ройм дэкӀыгъу, абым киностудиэ цӀыкӀу яшъыр, анимациэ кӀэкӀхэр къыкӀагъэкӀыу. 1928 гъэм Диснейм дунем и япэрей анимациэ къыдегъэкӀ макъ кӀэту - "КхъухьцӀыкӀу Вили", а анимацыэм нэхъышъхьу хэту ишъар дзыгъуэ Микки Маус. 1920-хэм я кӀэм - 1930-хэм я пэм Диснейм нэхъыбу анимациэ къыкӀигъэкӀын кӀедзэ, абыхэм нэхъ куэду зэпыт "ГуфӀэгъуэ макъамэхэр", а зэпытхэм къахокӀыр: Доналд Дак, Плуто, Гуфи пэмыкӀ бжыгъи. 1937 гъэм Диснейм и компаниэм япэрей анимациэ кӀыхь къыдегъэкӀ - "Snow White and the Seven Dwarfs" ("Дахэуэсрэ испиблрэ"). Дисней и гъашъэм зэхэту анимациу къыдигъэкӀар 100-м фӀокӀыр абыхэм ящыщхэр: "Пинокио", "Джамбо", "Синдорела", "Питэр Пэн" пэмыкӀ бжыгъи. 1966 гъэм, дыгъэгъазэм и 15-м Уолт Диснейр дунем ехыжьа, хьэмблу узым ихьауэ, тутын ефэным къыхэкӀауэ. == ТехьэпӀэхэр == Дисней и гъашъэтхыгъэр Disney.ru дежь (урыс.) Мемориал сайт (индж.) Justdisney.com (индж.) Уолт Диснейр IMDB.com сайтым (индж.)

Source: original
Мывэщбзу

Мывэщбзу (лат-бз. Sitta neumayer) - къэбцӀацӀэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. И инагъкӀи, и теплъэкӀи мывэщбзур ещхьщ къэбцӀацӀэм. Щопсэу ипщэ-къуэкӀыпӀэ Еуропэм щыкӀэдзауэ Анадолейм, Къажэрым, Шамым я щӀыпӀэ щхьэхухэм. ЛӀэужьыгъуэ къуэдзих зэщӀеубыдэщ. Ӏусыр къыр къуэгъуэнапӀэхэм, чыцэхэм къеубыд, нэхъыщхьэу гъудэбадзэ, хьэпщхупщ, бэдж; бжыхьэм къэкӀыгъэ жылэ, мэракӀуэхэкӀ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Къащ лъэпкъыр

Къащ лъэпкъыр (лат-бз. Certhiidae) - унэбзу хэкӀыгъуэ жьгъейхэщ. == Теплъэр == Япкъ кӀыхьагъыр см. 11-17, къашэч г. 8-10-м къыщыщӀэдзауэ 20-25-м нэс. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэм я пэхэр псыгъуэ кӀыхьщ, къыхуегъэшыхауэ. ДамэкӀэхэр хъурейщ. Цы щабэ Ӏув ятетщ. Хъухэмрэ анэхэмрэ зэфэгъущ, я теплъэм уи нэм зыкъыщӀидзэкъым. == Здэпсэухэр == Еуропэм, Азиэм, Аустралиэм, Африкэм, Ишъхъэрэ Америкэм я мэзхэм мылъэтэжу щопсэу. Абгъуэ щащӀ жыг гъуанэхэм, жыг пхъафэ къыгуэкӀыпӀэхэм (къащхэм), къыр зэгуэкӀыпӀэхэм (дурэшбзухэм). == Ӏусыр == Я Ӏусыр - гъудэбадзэ, бэдж, къэкӀыгъэ жылэщ. == ЗэхэгъэкӀыгъэр == Лъэпкъыгъуэ Къащхэр Certhia Certhia americana Къащныбэху Certhia brachydactyla Certhia discolor Къащ Certhia familiaris Certhia himalayana Certhia hodgsoni Certhia manipurensis Certhia nipalensis Certhia tianquanensis Лъэпкъыгъуэ Salpornis Salpornis spilonotus == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Къэлэрдэгу

Къэлэрдэгу (лат-бз.: Convallaria majalis, ур-бз.: Ландыш майский) - удз-къэкӀыгъэ, АӀуудзхэм ящыщ. == ЗэрзэфӀэтыр == Илъабжъэр шӀыкӀагъым кӀэпшу щыт, жэпкъыр къыздыхэкӀым щыкӀэдзауэ тхьампэ къыпедзэ, шӀым ныкъуэкӀэлъху. Абыхэм яужым иту тхьампитӀ (макӀыу 3) къыдожхэ - удзыфу, ину, бгъуэуэ, цӀанлъу я кӀэр памцӀу щыту. Тхьампэхэм я зэхуакум, лъабжъэм идежь гулъ ин дэлъ. Япэрей тхьампэм, илъапэмкӀэ тъампу хъуар зыубыдым ибгъумкӀэ гъэч къыдедз 6 - 20 хуэдиз гъагъэ пыту, псори зы лъэныкъуэм хуэгъэзауэ щыту. Лъабжъэр жгъеуэ щыт ауэ куэду зэкӀокӀхэр. Гъагъэхэр зыпыт гъэчыр тхьампэншу щыт иэ гъагъэр къыздыпидзэм идежь жгъеуэ къыдедзыр. Езы гъагъэхэр хъуреуэ щытхэ, я фэр хужьу, макӀыу плъыжьыху щыту, ябгъумкӀэ гъэчауэ, дэгъэзеяуэ тхьампэ хырых япыт. Щыгъагъэр накъыгъэм мэкъуауэгъуэм. == КъыздэкӀыр == Къэлэрдэгур къыздэкӀыр Еуропэ псом ( Къаукъазыр хиубыду ), Азиэ ЦӀыкӀур, Китайр, Ишъхъэрэ Америкэр джоуэ хеубыдэ. Урысейм еуропэ лъэныкъуэ псом, Сыбырым, КъуэкӀыпӀэ Джыжэм. КъыздэкӀыр нэхъыбэм мэздэгухэм, мэзым хэт губгъуэхэм, мэзым ежэх псыхэм я Ӏуфэхэм ( нэхъ кӀасу ). Зэран здыхуэмыхъухэм куэду зэкӀэкӀокӀыр. == Хадэ лъэпкъ къыхагъэкӀахэр == "Flore Pleno" иэ "Flore Plena" "Albostriata" "Aureovariegata" "Berolinensis" "Latifolia" "Grandiflora" "Picta" "Prolificans" "Rosea"

Source: original
БажэкӀэ

БажэкӀэ (лат-бз. Pennisetum glaucum) - зы гъэкӀэ къэкӀ удз лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == Ипкъ занщӀэу дэкӀейм и лъэгагъыр см 40-60 мэхъу. И бзийхэр бгъузэ-кӀыхьщ. БажэкӀэм, лъэхъцым ещхьу, лъабжьэ псыгъуэ кӀыхь куэд ещӀ. Пкъыхэм я щхьэкӀэхэм, щхьэмыжым ещхьу зэхэт, цы гъуэплъыфэ зэпыт гъэгъахэр къапедзэ гъэмахуэм. ГъэмахуэкӀэм, бжыхьэпэм, хум ещхьу, бажэкӀэ жылэхэр мэхъу. == КъыздэкӀыр == Хадэм, хьэсэм, губгъуэхэм, жыг хадэхэм зэран къахьу, куэду къыщокӀ. Псом хуэмыдэу бажэкӀэм зыщеубгъу пщӀэгъуэ зэманым удзыжьхэм зэщӀащтэ нартыху, дыгъэгъазэ, гыныплъ хьэсэхэм. == Къэгъэщхьэпэгъуэр == БажэкӀэр Ӏэщым фӀыуэ яшх, мэкъуи пыбупщӀ хъуну. Мы лӀэужьыгъуэм и цӀэджэгъу Ӏэрысу Африкэм и тропикхэм къикӀауэ хьэцэпэцэу хасэр къэрал бжыгъэхэм. == Тхылъхэр == Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.

Source: original
Къажьыкъ

Къажьыкъ (лат-бз. Lanius collurio) - къажьыкъ лъэпкъым щыщщ. == Теплъэр == ЛӀэужьыгъуэ нэхъ цӀыкӀухэм ящыщщ, дамэ лъэныкъуэр см. 8,4-9,8. ТхыцӀэмрэ дамащхьэмрэ гъуэщ, кӀэпкъыщхьэмрэ дамэхэмрэ гъуабжэ-фӀыцӀафэщ и гъунэхэр хужьу. Ныбэ щӀагъыр тэхущ, плъыфэ мащӀэу къыщӀэуэу. Анэхэм я тхыцӀэр гъуэщ. == Здэпсэухэр == Еуропэмрэ Азиэмрэ я Ӏыхьэ нэхъыбэм щопсэу. Ищхъэрэ Къаукъазым къызэрыкӀуэ къуалэбзущ, мылъэтэж. Щогъуалъхьэ гъурц гуэрэн щхьэхухэр зэрыт тафэхэм, жыг хадэхэм, паркхэм. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
ЖыгыуӀуцӀыкӀу

ЖыгыуӀуцӀыкӀу (лат-бз. Picoides minor) - къуалэбзу, нэхъ цӀыкӀу дыдэщ жыгыуӀу лъэпкъым ящыщхэм, унэбзум нэхърэ тӀэкӀущ зэрынэхъ пӀащэр. Щопсэу Алджазаирым, Еуропэм, Къаукъазым, Азиэ ЦӀыкӀум, Сыбырым. Абгъуэр къыщыреуд пхъэщабэ, екӀэпцӀэ жыгхэм щӀылъэм ипэмыжыжьэу. Абы щис зэманым сакъыущехущ, ауэ иужькӀэ гуэурейщ, и макъыр ещхьщ куэдрэ къытезыгъэзэж «КӀы-кӀы-кӀы...-м». ЖыгыуӀуцӀыкӀум абгъуэ папщӀэу къыриуда гъуанэм иужькӀэ яхуэчэфу щогъуалъхьэ нэмыщӀ къуалэбзу лӀэужьыгъуэ жьгъейхэр. Ӏусыр хьэпщхупщ, хъумпӀэцӀэдж, цӀыв, гъудэбадзэ, цӀыргъым. Бжьыхьэм нэхъ хуэкуэу пхъыщхьэмыщхьэхэр хагъэхьэ я Ӏусым: кхъужь, къыфцӀэ, мамкъутей. == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Къазплъыфэ

Къазплъы́фэ (лат-бз. Tadorna ferruginea) - бабыщ лъэпкъым щыщщ, къазкъуэлэным и «Ӏыхьлы» гъунэгъущ., я инагъкӀи зэрзэщхьэщыкӀ щӀагъуэ щыӀэкъым. Теплъэр гъуэплъыфэщ, щхьэр нэхъ хужьщ, хъум и пщэм кусэ Ӏузэ фӀыцӀэ къокӀуэкӀ, дамакӀэхэмрэ кӀэмрэ фӀыцӀэщ, дамэхэм удзыфэ Ӏыхьэ мащӀэ яхэлъ. Щогъуалъхьэ Хы Курытым и Ӏэгъуэблагъуэм къыщыщӀэдзауэ КъухьэпӀэ Жыжьэм нэгъунэ. Къаукъазым деж уащыпэщӀэхуэнущ Хы ФӀыцӀэм, тафэ хыкъумхэм я Ӏуфэхэм. Абгъуэ ещӀ уашхэ, бажэ, нэгъуэщӀ псэущхьэхэм я гъуэ бгынэжа, нэпкъ бгъуэнщӀагъ, цӀыхум и псэуалъэу щытахэм. Здэшхэр и нэхъыбэм щӀыщхьэфэм деж. Ӏусыр удз жылэ, къэкӀыгъэ, гъудэбадзэ, псы псэущхьэ жьгъейхэрщ. ЩӀымахуэр щырех Хы Курытым и гъунэхэм, Ищхъэрэ Африкэм, Азиэм и ипщэ лъэныкъуэхэм. Къазплъыфэм и шырхэр щӀэх цӀыхум йосэ, пщӀантӀэм къыщыбгъэхъуфынущ. Къаукъазыкум щыгъуалъхьэ къазплъыфэхэм я нэхъыбэр бжьыхьэм Хы Курыт лъэныкъуэм мэлъэтэж, ауэ щӀымахуэр щрахыну къани къахокӀ. Абыхэм Ӏус щагъуэт псыӀуфэ мыщтхэм. == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Псэущхьэшх къуалэбзу хэкӀыгъуэр

Псэущхьэшх къуалэбзу хэкӀыгъуэр - абы хохьэ лъэпкъих. Ахэр къуалэбзу курытщ, е пӀащэщ. == Теплъэр == Я пэхэр къэгъэшащ, лъэбжьанэхэр папцӀэщ, кӀагуэщ. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэм хъухэри анэхэри я теплъэкӀэ зэщхьщ, анэр нэхъ пӀащэщ. Илъэсым зэ цы япхъыж. == Здэпсэухэр == Дэнэ щӀыпӀи щопсэу. Псэущхьэшххэм илъэсым зэщ къызэрырашыр, япэ къызэдизышахэр я гъащӀэ псом зэгъусэхэщ. Гъуэлъхьэгъуэм къакӀэцӀ джэдыкӀэ бжыгъэр зэхуэдэкъым. Нэхъ пӀащэ пэтми къикӀэцӀыр нэхъ мащӀэщ, абгъуэм зэрытесыр нэхъыбэщ. Псалъэм папщӀэ, бланэукъым къикӀэцӀыр зы джэдыкӀэщ, е тӀущ. Къришын папщӀэ мэзитӀ хуейщ. Лъэтауэ къинэмыщӀа зэрымыщакӀуэхэм папщӀэ псэущхьэшх къуалэбзухэм я дамэхэр лъэщщ, нэхъ жанщ. Ахэр щӀыуэпсым сэбэпышхуэ хуохъу, шэч хэмылъыуи хъумэн хуейхэщ. == ЗэхэгъэкӀыгъэр == Къаргъей теплъэ хэкӀыгъуэр Falconiformes Cathartidae Pandionidae Къашыргъэ лъэпкъыр Accipitridae Sagittariidae Къаргъей лъэпкъ Falconidae КӀукӀумяу теплъэ хэкӀыгъуэр Strigiformes КӀукӀумяу лъэпкъыр Strigidae Tytonidae == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
ГъащӀэ

ГащӀэ - физикэмрэ химиэмрэ зэпыщӀэныгъэ екӀуэкӀыгъуэ уэтэм и кӀуэцӀым. Уэтэ кӀуэцӀым хэмытмэ гъащӀэр щыӀэфыркъым, вирусхэм псэун щыщӀадзэфыр уэтэм я генетикэ Ӏыхьэ ирахьа яужь. Абым нэмыщӀу гурыӀуэгъуэ хэлъыр псалъэ «гъащӀэм» - зы псэущхьэм и дуней тетыкӀэ, къэхъуным щыщӀэдзауэ и кӀуэдыным нэс. ГъащӀэ зыӀу псоуэ щытыр - зи хуэныкъуэгъуэхэмрэ зыхэтхэм я хуэныкъуэгъуэхэри зыгъэзанкӀэ, къыщхьэпэгъуэ езым ери зыхэтхэм яри къыхигъэкӀыу.

Source: original