AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Сом

Сом (уырыс. рубль) у Уæрæсейы Федераци, Белорусси æмæ Приднестровьейы валютæты æнæофициалон ном ирон æвзаджы. Уымæй фылдæр Уæрæсейы сом у Абхаз æмæ Хуссар Ирыстоны сæйраг валютæ. Ныхасæн сом ис тюркаг равзæрд. Уырыссаг сомы йеддæмæ ахæм ном ис æстæуккаг Азийы бæстæты валютæтæм: Хъиргъизы æмæ Узбекистаны. 2000-æм азæй фæстæмæ Таджикистаны валютæ дæр хуыйны сомони, фæлæ ацы ном тюркаг сомимæ хæццæ нæу - схуыдтой йæ таджикаг нацийы фыды номыл, Исмаил Саманийы. Советон рæстæджы сом уыдис советон рублы официалон ном таджикаг, туркменаг, хъиргъизаг æмæ узбекаг æвзагты, æмæ уый йеддæмæ уымæй пайда кодтой тæтæйраг, башкираг æмæ Цæгат Кавказы æвзагты дæр, ирон æвзаг сæ нымады. Нырыккон валютæты тыххæй кæс: Уæрæсейы сом Белоруссийы сом Хъиргъизы сом Приднестровьейы сом Историон валютæты тыххæй та: Уæрæсейы империйы сом Советон Цæдисы сом

Source: original
Пруссийы зонæдты академи

Пруссийы зонæдты академи (нем. Preußische Akademie der Wissenschaften) (ноджы ма йæ хуындæуы Берлины зонæдты академи) у, 1700-æм азы 11 июлы Берлины сахары йæ бындур кæмæн сæвæрдæуыдис, уыцы Академи. Ацы уагдон саразыны тыххæй барамынд сфидар кодта Пруссийы курфюрст Фридрих I. Йæ сарæзтыл разæнгардæй бацархайдта, йæ фыццаг президент чи ссис, уыцы Лейбниц. Академийы фыццаг ном уыдис Бранденбурджы курфюрсты Зонадон æхсæнад (нем. Kurfürstlich Brandenburgische Societät der Wissenschaften). Ном æрхъуыдыгæнæг уыдис Лейбниц. Къарол не сразы ис Академийы архайдæн æхцайæ æввонг кæнын, фæлæ уый бæсты ратта йын къæлиндартæ мыхуыр кæныны монополон бар Бранденбурджы. 1701-æм азы Фридрих ссис Пруссийы къарол, æмæ уымæ гæсгæ аивдæуыдис Академийы ном - Пруссийы къаролады зонадон æхсæнад (нем. Königlich Preußische Sozietät der Wissenschaften). Зонадон иртасæнтæ аразынæн Æхсæнадæн лæвæрд æрцыдис обсерватори (1709), анатомион театр (1717), ботаникон дыргъдон (1718). 1710-æм азы сфидар чындæуыдис академийы уагæвæрд (йæ тыхы уыдис 1830-æм азы онг). Бирæ рæстæджы дæргъы æхсæнады зонадон репутаци уыдис ныллæг. Уымæн йæ аххосæгтæй иу уыдис уый, æмæ йын æхца фаг хицæнгонд кæй нæ цыдис. 1744-æм азы, Фридрих II-æм уæдмæ къарол уыдис, афтæмæй уагдонæн рардæуыдис ног ном - Къаролады зонæдты академи (нем. Königliche Akademie der Wissenschaften). Дзæвгар фæхуыздæр ис йæ финансон уавæр, фæуæрæхдæр чындис йæ къабæзтæ, уагдонæн рардæуыдис лаборатори. (1753). Академийы куысты архайынæн, стæй йын разамынд дæттынæн æрбахуындæуыдис раззагкълассон ахуыргæндты. XIX æнусы Пруссийы Академи уыдис авторитетджын зонадон уагдон. XX æнусы, нацистты хицауиуæджы заман, Академийы кусджытæ расæмæ гæсгæ æрцыдис «сыгъдæггонд». Хæсты фæстæ йæ бындурыл сарæзтæуыдис Германы зонæдты академи (нем. Deutsche Akademie der Wissenschaften, 1946), 1972-æм азы та йын ногæй аивдæуыдис йæ ном æмæ ссис ГДР-ы зонæдты академи (нем. Akademie der Wissenschaften der DDR). Германы баиуы фæстæ уагдон хуындæуы Берлин-Бранденбурджы зонæдты академи (1992). == Академийы зындгонд уæнгтæ == Готфрид Вильгельм Лейбниц - 1700 Дмитрий Кантемир - 1714 Леонард Эйлер - 1741 Пьер Луи де Мопертюи - 1742 Жан Лерон Даламбер - 1745 Шарль Луи де Монтескьё, фæсарæйнаг уæнг - 1746 Дени Дидро, фæсарæйнаг уæнг - 1751 Иоганн Генрих Ламберт - 1763 Иммануил Кант - 1786 Вольтер -1750-æм азмæ æввахс Готхольд Эфраим Лессинг, фæсарæйнаг уæнг - 1769 Александр фон Гумбольдт - 1786 Фридрих Шлейермахер - 1810 Братья Гримм, Якоб и Вильгельм - 1840 Карл Густав Якоб Якоби - 1844 Карл Вейерштрасс - 1856 Герман Гельмгольц, уæнг-корреспондент - 1857; фæсарæйнаг уæнг - 1870; æцæг уæнг - 1871 Теодор Моммзен - 1857 Фердинанд Георг Фробениус - 1893 Макс Планк - 1894 Карл Шварцшильд - 1912 Альберт Эйнштейн - 1914 Макс фон Лауэ - 1919 Отто Ган - 1924

Source: original
Гаглойты Зинæ

Гаглойты Дауыты чызг Зинæ (уырыс. Гаглоева Зинаида Давидовна; райгуырдис 1922 азы 28 ноябры Гуры районы Чъваребы хъæуы - амардис 2009 азы 5 июны Цхинвалы) уыдис зындгонд этнограф æмæ историк, историон зонæдты доктор, бирæ зонадон куыстыты автор. Гаглойты Роберты фыды хо. == Библиографи == Чингуытæ Гаглойти З. Д. Очерки по этнографии осетин. Общественный быт осетин в XIX в. - Тбилиси: Мецниереба, 1974 Гаглоева З. Д. Захарий Николаевич Ванеев. - Цхинвали: Ирыстон, 1981 Гаглойты З. Ирон Мыггæгтæ: Дзæуджыхъæу: Ир, 2005. Гаглойты З. Д. Ирон мыггæгтæ = Осетинские фамилии. - 2-аг баххæстгонд рауагъд. - Цхинвал: «Республика», 2017 Уацтæ Гаглоева З. Д. Культ мёртвых у осетин // Известия Юго-Осетинского научно-исследовательского института АН Грузии. Тбилиси: Мецниереба, 1974. Вып. XVIII. С. 52-78. Гаглоева З. Д. К вопросу об абхазо-осетинских этнокультурных связях по данным этнографии // Этнографические параллели. (Материалы республиканской сессии этнографов Грузии. Сухум - Тбилиси, 1987. Гаглоева З. Д. Этнография Осетии в трудах В. И. Абаева // Известия Юго-Осетинского НИИ. 1960. Вып. 10. Гаглоева З. Д. Осетинский «рвадалта». К структуре родственных объединений у осетин / Труды VII Международного конгресса антропологических и этнографических наук / под ред.: С. П. Толстовой (пред.) и др. - М.: Наука, Гл. ред. вост. лит., 1964 - Т. 10. - 1970. - С. 21-27 - 563 с. == Æддаг æрмæг == Нам так её не хватает(æнæбаххæсгæ æрвитæн) (уырыс.) // Газет «Южная Осетия» Гаглойты Зинæйы мысæн конференцийы тыххæй Архивгонд æрцыдис 4 октябры 2023 азы. (уырыс.)

Source: original
Арагац

Арага́ц (сом. Արագած), раздæр тюркагыл Алагёз - хицæнгонд хæххон массив Сомихы ныгуылæны ’рдыгæй, йæ бæрзæндмæ гæсгæ ахсы цыппæрæм бынат Сомихы уæлвæзы æмæ у иуыл бæрзонддæр хох нырыккон Сомихы. Йæ бæрзæнд у 4090 метры (4095 метры, Смитсоны институты бæрæггæнæнтæм гæсгæ). Хæххон массивы дæргъ скæсæнæй ныгуылæны ’рдæм у 40 км онг, цæгатæй хуссармæ - 35 км онг. Быннаг хайы фахс у хъæдæй æмбæрзт, уæлдæр та уыгæрдæнтæй. Арагацы бæрзæндæй пайда кодтой регион Хъарсы - Гюмрийы (Александрополь) - Ереваны цы æфсад архайдта, уыдонæн ориентиры хуызы. Арагац у рагон сомихаг ном, уымæй уæлдай ма йæ зыдтой Аракац, Аркадез формæты. Йæ этимологи бæлвырдгонд нæу - гæнæн ис æмæ у урартаг паддзах Аргишийы I-ы номæй арæзт, Ереваны бындурæвæрæг (Эребуни) æмæ Армавиры (Аргиштихинили). Йæ хицациуæджы заманы Урартуйы арæнтæ хæццæ кодтой уыцы хохмæ. Фыдæлты таурæгъмæ гæсгæ оронимы равзæрд баст у сомихагты патриархы номимæ - Арай. Хохы тюркаг ном Алагёзы хицæн кæнынц ныхæстæ ала - «хъулон» æмæ гёз - дырысæй «цæст», топонимты «ратæдзæн, мæсчъыдон» кæнæ «æфцæг, ныллæг бынат хæхты рагъы» (Мурзаев, 1984-æм аз) - Фæскавказы иуыл бæрзонд бынаты номæн нæ бæззынц. Фæлæ Азербайджаны цæгаты ’рдыгæй цы бынæттон термин алагёз сфидар ис (зæхх урс тæппытимæ), уый хорз æвдисы Алагёзы сконд йæ къаннæг цъититимæ. == Геологи == Арагацæн ис 4 бæрзæндты, иуыл бæрзонд - цæгатаг (4090 м), ныгуылæны бæрзæнд - 4007 м, скæсæны - 3916 м, хуссары - 3879 м. Сæ уындмæ гæсгæ сты 200 км периметримæ конусы хуызæн. Бæрзæнды ’хсæн уæвы вулканы кратер, йæ арфад 350 м, йæ вæзн 2,5 км. Хæххон системæйы фæхстыл иуы 3190 м бæрзæндыл уæвы цад Кари. Арагац у стратовулкан. Саразтæуыд плиоцен æмæ плейстоцены эпохæты райдайæны. Раздæр æнхъæлдтой æмæ вулкан активон уыд нырыккон периоды онг, фæлæ морфологикон æрмæджы æрæджыон аргоновы датировкæ сбæлвырд кодта æмæ фæстаг хатт вулкан активон уыд астæуккаг æмæ кæройнаг плейстоцены. Сомихаг вулканолог Караханяны ныхæстæм гæсгæ вулканы иуыл æвзонг конустæ, быннаг хайы кæдон сты, уыдон саразтæуыдысты 3 мин азы размæ. Арагацы фæхстæй цæуы бирæ цæугæдоны - Гехарот, Амберд, Наришд, Манташ, Гехадзор, Цахкаовит æмæ а. д. (хæлцад суадонæй, къæвдайæ æмæ митæй). == Туризм == Хуссар-скæсæны фахсы уæвы Браканы астрофизикон обсерватори, цæгаты-ныгуылæны - Манташы донæвæрæн. Хохы фахсыл 2140 метры бæрзæндыл лæууы галуан Амберд. Арагацы фæхстæ иртасгæйæ дзы бирæ рагон цæрæнбынæттæ æмæ дзуæрттæ ис ссарæн, фæлæ нырма сгарстгонд не сты. == Æддаг æрмæг == Volcano Live - John Search Peakbagger.com Peakware.com Mountain-Forecast.com

Source: original
1994-æм аз

== Цаутæ == Чиныгуадзæн «Ир»-ы рацыд Касаты Батрадзы æмдзæвгæты æмбырдгонд «Зилдухæнтæ». 1 январы - ног типы автомобилон номыртæ фæзындысты Уæрæсейы. 11 январы - Скуыста Уæрæсейы ног дыууæуатон парламент - Федералон æмбырд. 3 февралы - Уæрæсе æмæ Гуырдзыстоны минæвæрттæ «Уæрæсе æмæ Гуырдзыстоны ’хсæн хæларсыхагдзинад æмæ æмгуыстады тыххæй» бадзырдыл сæ къух сæвæрдтой. 5 майы - Сомих, Уæлхохы Карабах æмæ Азербайджаны минæвæрттæ сæ къухтæ æрфыстой Бишкечы фидыды протоколы бын. 11 декабры - æфсад бацыдысты Цæцæнмæ, райдыдта дзы хæст. == Райгуырдысты == 12 майы - Азер Алиев, уæрæсейаг футболист. == Амардысты == 9 мартъийы - Чарльз Буковски, америкаг поэт æмæ фыссæг. 3 апреля - Жером Лежен, Францусаг генетик (р. 1926). 5 апреля - Курт Кобейн (р. 1967), рок-группæ «Nirvana»-йы раздзог æмæ вокалист. 22 апреля - Ричард Никсон, АИШ-ы 37-æм президент (1969-1974; р. 1913).

Source: original
Аргъау

Аргъау, бирæон нымæц: аргъæуттæ у ирон фольклоры цæджындзтæй иу. Аргъæуттæ февдисынц сæ æрхъуыдыгæнæг адæмы кълассон ахастдзинæдтæ, сæ цардыуаг, сæ цæстæнгас, сæ æнусон бæллицтæ сæрибар æмæ æдыхст цардмæ. Цæрæгойты тыххæй аргъæутты дæр фæсномыгхуызы æвдыст цæуынц адæм, адæмы цард. Адæмы знæгтæ аргъæутты æмбæлынц уæйыг, кæфхъуындар, залиаг калм, къулбадæг ус æмæ æндæрты хуызы. Мæгуыр лæг кæнæ мæгуыр лæджы фырт семæ тохы бацæуы æмæ сыл фæуæлахиз вæййы.

Source: original
Мыхуыркæнынад

Мыхуыркæнынад (цыбырæй фæзæгъынц мыхуыр дæр) у механикон æгъдауæй дзырдтæ æмæ нывтæ гæххæттыл равæрыны процесс. Мыхуырæй цæуынц чингуытæ æмæ газеттæ. Дуне бынтондæр чи аивта, ахæм æрымыстытæй иу у мыхуыркæнынад. Уый ссис, идейæтæ æмæ зонындзинæдтæ парахат чи кодтаид, ахæм хъомысджындæр фæрæз. Мыхуыркæнынад зындгонд у VIII æнусæй, фыццаг мыхуыр кæнын райдыдтой Китай æмæ Корейы цæрджытæ. Мыхуыркæнынад фæзындис Европæйы æрмæстдæр XV æнусы. Ссис асламдæр æмæ тагъддæр, Иоганн Гутенберг уыцы процесс куы фæхуыздæр кодта, уæдæй фæстæмæ. Мыхуыры фæрцы канд зонындзинæдтæ нæ парахат кодтой, фæлæ ма идеологитæ дæр. Мыхуыры капитализмы фæрцы фæзындысты нырыккон нацитæ æмæ национализм. Адæм фылдæр пайда кæнын байдыдтой сæ бынæттон æвзæгтæй - уый размæ та фыстой фылдæр латинагау (Европæ куы райсæм), кæнæ æндæр стыр классикон æвзæгтыл: араббагау, китайагау. Ирон æвзагыл фыццаг мыхуыргонд чиныг рухс федта 1798-æм азы Мæскуыйы. Уый уыдис дыууæ æвзагыл фыст «Цыбырæй катехизис» славяйнаг дамгъæтæй. == Литературæ == Баренбаум И. Е., Шомракова И. А. Всеобщая история книги. - СПб., 2005. Владимиров Л. И. Всеобщая история книги: Древний мир, Средневековье, Возрождение. - М., 1988. История книги / Под ред. А. А. Говорова, Т. Г. Куприяновой. - М., 2001 (первое издание: М., 1999). == Æддаг æрмæг == American Printing History Association Архивгонд æрцыдис 9 февралы 2006 азы. - numerous links to online resources and other organizations The development of book and printing. English website of the Gutenberg-Museum Mainz (Germany) Planet Typography - history of printing - selection of international sites dedicated to the history of printing Learn about printing Архивгонд æрцыдис 4 июлы 2007 азы.-International Paper BPSnet - The website of the British Printing Society Children of the Code - Online Video: The DNA of Science, The Alphabet and Printing

Source: original
Чолакова, Христинæ

Христинæ Чолакова (райг. 1971 азы 17 декабры Карнобаты) уыд Болгарийы Сливены облæсты сæргълæууæг (болг. областен управител) 2004-æм азæй 2009-æм азы онг. Каст фæци юридикон факультет, дæсниад «Барад». Кусын райдыдта Сливены облæсты тæрхондæтты. 2001 азæй фæстæмæ снысан æй кодтой облæсты сæргълæууæджы хæдивæгæй. 2004 азы сæргълæууæджы хæстæ æххæст кодта, 2004 азы 20 майы сси облæсты сæргълæууæг официалон æгъдауæй. 2009-æм азы 19 августы обæсты ног сæргълæууæг сси Марин Каврыков (р. 1953-æм азы). Чолакова политик ма куы уыди, ахуыр кодта Грекъ, Герман æмæ Францы. Моймæдзыд у, хъомыл кæны дыууæ сывæллоны.

Source: original
Йесо Чырысти

Йесо Чырысти, дыгуронау Киристе (гр. Ἰησοῦς Χριστός, рагон слав. Їисъ Хрїстъ, уырыс. Иисус Христос) чырыстон дины у Хуыцауы фырт, адæймаг æмæ Хуыцау, Сыгъдæг Æртæиууоны дыккаг гоймаг. Йесо райгуырдис Вифлеемы, Иудейы. Йæ цард æмæ архайд афыссынц Ног Фæдзæхсты цыппар чиныджы - Матфей, Марк, Лука æмæ Иоанны Евангели. Йесо Чырысти æцæгæй кæй цардис, ууыл æвдисæн сты, йæ кой чи кæнынц, чырыстон динимæ баст чи нæ уыдысты, уыцы рагон авторты тексттæ (Иосиф Флавий, Корнелий Тацит æмæ æндæртæ). Пысылмон дины Йесо - арабб. عيسى بن مريم‎‎ [иса бин мариам] - нымад у Хуыцауы пехуымпарыл, фондз ахсджиагдæр пехуымпартæй иуыл.

Source: original
Франц

Франц (фр. France) у Ныгуылæн Европæйы паддзахад, Европæйы Цæдис, Стыр Аст æмæ НАТО-йы уæнг. Цæрджыты нымæц: 66 736 000 мин адæймаджы (2016 азы) Фæзуат: 545 630 км² Сæйраг сахар: Париж Франц уыдис дунейы стырдæр æмæ хъомысджындæр паддзахæдты ’хсæн XVII æнусæй фæстæмæ. XVIII-XIX æнусты Франц сарæзта егъау колонион импери - Францы дæлбар уыдис Африкæйы фылдæр хай, хуссар-скæсæйнаг Ази æмæ иуæй-иу æндæр территоритæ. Йæ раздæры колониты политикæмæ Франц ныр дæр стыр тæваг дары. Туристты ’хсæн Франц у дунейы тæккæ популярондæр бæстæ - æрвылаз бæстæмæ æрцæуы 82 милуан адæймаджы. Францы ис хæххон æмæ денджызон курорттæ, бирæ историон æмæ аивадон фенддæгтæ. Франц уыд Европæйы Цæдисы бындурæвæрæг бæстæты ’хсæн, æмæ фæзуатмæ гæсгæ у Цæдисы стырдæр паддзахад. Франц у аппон паддзахад - ис æм атомон хæцæнгæрзтæ (ракетæты хæцæнсæртæ дæр), стæй атомон электростанцæтæ. Йæ аппон хæцæнгæрзты фæстауæрц у дунейы æртыккæгæм стырдæр. Фыццаг аппон фæлтæрæн Франц сарæзта 1960-æм азы 13 февралы Алжиры. Франц у Иугонд Нациты Организацийы Æдасдзинады Уынаффæдоны фондз иудадзыгон уæнгтæй иу. == Географи == Франц ахсы Ныгуылæн Европæйы стыр хай. Уыимæ æмарæн у Бельги, Люксембург, Герман, Швейцари, Итали, Монако, Андоррæ æмæ Испаниимæ. Арæнтæ бирæ рæтты цæуынц хохы цъуппытыл (Альпæтæ æмæ Пиренейтыл). Францы бæрзонддæр хох у Монблан (4 810 м). Францæн ис фæсденджызон территоритæ дæр - Хуссар Америкæйы, Карибы денджыз æмæ Океанийы (Францы Полинези). == Истори == Францы ном равзæрдис латинаг дзырд Francia-йæ, кæцы дзырдæй-дзырдмæ нысан кæны «франкæгты бæстæ», «франчыстон». Нырыккон Францы арæнтæ сты рагон Галлийы арæнты хуызæн. Галлийы та цардысты кельтæгтæ. Ромы импери Галлийы йæхи дæлбар бакодта нæ эрæйы агъоммæ фыццæгæм æнусы. Рæстæг цыдис, æмæ Галлийы цæрджытæ се ’взаг раивтой латинагæй (фæстагмæ уымæй равзæрдис нырыккон францаг æвзаг). II æнусæй райдыдта чырыстон дуг, IV æнусмæ чырыстон дин уыд Галлийы сæйраг дин. V æнусæй IX æнусы онг Галли уыд Франкты паддзахады сконды. 843-æм азы, Вердены бадзырдмæ гæсгæ, фæзындис Ныгуылæн Франчы паддзахад нырыккон Францы арæнты мидæг. == Кæс == Æртыккаг Республикæ == Æддаг æрмæг == France from the BBC News France at UCB Libraries GovPubs

Source: original
Галерас

Галерас (исп. Galeras) - стратовулкан Хуссар Америкæйы Колумбийы территорийыл, гыццыл фалдæр сахар Пастойæ. Вулканы бæрзæнд хæццæ кæны 4276 м, диаметр бындурыл 20 км фылдæр. Кратеры диаметр - 320 метры, йæ арфад - 80 метрæй фылдæр. Геологты æмæ вулканологты иртæстытæм гæсгæ фæстаг 7 мин азы агъоммæ Галерасыл æрцыдис 6 егъау æмæ тынг бирæ чысыл сирвæзты. Афтиддæр XVI æнусы дæргъы ам регистрацигонд æрцыдис ссæдз сивæзтæй фылдæр. 1993-æм азы иртасæн куыстытæ æххæст гæнгæйæ вулканы кратеры фæмард 6 геологы (уыцы уысмы райдыдта вулканы сирвæзт). 2006-æм азы ноябры егъау сирвæзты тасæй тæрсгæйæ алфæмбылайон цæрæнрæттæй эвакуацигонд æрцыдысты аст мин цæрæгæй фылдæр. Фæстаг сирвæзтытæ уыдысты 2008-æм азы январы, 2009-æм азы февралы, 2010-æм азы январы == Кæс ноджы == Андтæ Андты хæхты номхыгъд Колумбийы вулканты номхыгъд == Æрвитæнтæ == GOES imagery of the 03 January 2010 eruption (CIMSS Satellie Blog) Galeras volcano website Архивгонд æрцыдис 16 майы 2008 азы. Watch Galeras in realtime Архивгонд æрцыдис 8 ноябры 2007 азы. Global Volcanism Program VolcanoWorld information Архивгонд æрцыдис 4 апрелы 2005 азы. BBC on the November 2005 eruption.

Source: original
Мæй

Мæй - рæстæг барыны иуæг, баст у Мæйы зилдухимæ æмæ рæстæмбисæй у, Мæй Зæххы алыварс цас цæуы, уыцы æмгъуыд. Ныртæккæ Уæрæсейы æмæ æндæр бæстæтæй фылдæры цы къæлиндарæй пайда кæнынц, уый хурон къæлиндар у æмæ дзы мæйы дæргъ у дзырдгонд æмгъуыд - 31, 30, 29 кæнæ 28 боны. == Литературæ == Климишин И.А. Календарь и хронология. - 3-е изд. - М.: «Наука», 1990. Михайлов А.А. Земля и её вращение. - М.: «Наука», 1984. Аллен К.У. Астрофизические величины. - М.: «Мир», 1977.

Source: original
Фетх Али-сах

Фатх Али сах (1772-æм азы 25 сентябры - 1834-æм азы 24 октябры) уыд Хъаджарты династийы дыккаг Ираны сах. Сахы бынатмæ бацыд йæ фыдыфсымæр Агъа Мухаммад ханы мæлæты фæстæ 1797 азы. Йæ æлдариуæджы рæстæг Иранмæ æрбабырстой колониалон империтæ: Франц, Стыр Британи æмæ Уæрæсе. Фатх Али сахæн ахæм хъару нæ разынди, уыдонæн ныхмæлæууыд скæнынæн, афтæмæй йæ бахъуыди цалдæр æнæпайда бадзырдыл йæ къух æрæвæрын (уыдоны ’хсæн Гуырдзыстоны тыххæй бадзырд). Фатх Али сах тынг уарзта аивад æмæ йæ разтыл зылдта. Йæ æлдариуæджы рæстæг Ираны аивады уыд сæндидзæны дуг (Базгашт хуыины). Фатх Али сахæн уыди 158 усы, уыдонæй та 260 сывæллоны. Уымæй йæ династийæн æцæг бындур сæвардта. == Æддаг æрмæг == Сахы сурæт (англ.)

Source: original
Венесуэлæйы бакæлæн

Венесуэлæйы бакæлæн (исп. Golfo de Venezuela; Колумбийы йæ хонынц Golfo de Coquivacoa) у Карибы денджызы хуссары бакæлæн, Венесуэлæйы былгæронмæ хæстæг. Денджызæй йæ хицæн кæнынц æрдæгсакъадæхтæ Гуахирæ æмæ Парагуанæ. Бакæлæны дæргъ у 231 км, уæрх - 98 км бацæуæны цур. Йæ хуссары бакæлæн баст у цад Маракайбоимæ - æмæ уый тыххæй бакæлæнæн ис егъау транспортон ахадындзинад. Цады мидæг æмæ йæ алфамбылай къахынц нефт, бакæлæныл та уыцы нефт ласынц фæсæрæнтæм. Бакæлæны былтæ сты ныллæг, хуымгонд не сты уый тыххæй æмæ сыджыт у змисджын. Венесуэлæйы бакæлæн европæйæгтæ ссардтой 1499-æм азы.

Source: original
Бзыбь

Бзыбь, Бзып (абх. Бзыҧ, гуырдз. ბზიფი, зæронд ном у гуырдз. კაპოეტისწყალი) у цæугæдон Абхазы, райдайы Ныгуылæн Кавказы хæхты 2300 метры бæрзæндыл. Тымбыл кæны дон Стыр хохы хуссар къуылдымтæй, уый йеддæмæ ма хуссары æрдыгæй цы фæрссаг рæгътæ лæууы, уыдонæй - Гагрæйы рагъæй, Бзыбы рагъæй æмæ æндæртæй. Бзыбь æмæ Гегæ цы бынатты æмбæлынц, уым лæууы Гегæйы ком, дыууæ ’рдыгæй йыл æрхъула кодтой хæхтæ. Бзыбы йæ донæфтæнмæ ’ввахс рахизы фæзмæ æмæ дыууæ къабазæй кæлы Сау денджызмæ. Бзыбы донæфтæны лæууы æмном хъæу. Цæугæдоны дæргъ у 110 километры, наудзыдæн нæ бæззы, йæ бассейны фæз у 1510 км². Бассейны чысыл фæзмæ нæкæсгæйæ, Бзыбь у тынг донарæх, уымæн æмæ Ныгуылæн Фæскавказ хицæн кæны къæвдаты уæлдай бæрзонд æмвæзæй. Дон кæлы нарæг комыл, уый æмбарын кæны доны æмвæзы дзæвгар дывæндытæ - 10-æй - 15 метры онг. Бирæ дзы ис фалер æмæ сауденджызон æргъай. Юпшарæйы цæугæдоны донысæры, Бзыбы бассейнмæ кæцы цæуы, уæвы зындгонд уæлхох цад Рицæ. Цадмæ донбылгæронæй цæуы автомобилон фæндаг, хайонæй цæуы Бзыбы дæлвæзыл. Цæугæдон у доны туризмы зындгонд трассæ. Æртындæсæм километры Рицæмæ, Бзыбы цæугæдоны рахиз донбылыл уæвы карстæй конд Цъæх цад. == Литературæ == Гидрология реки Бзыбь: (Инженерно-геологическое описание, сток воды и наносов) / [Алавердашвили М. Ш., Григолия Г. Л., Квирквелия Б. Д. и др.]; Под ред. Г.Г. Сванидзе. - Тбилиси: Изд-во Тбил ун-та, 1981. - 144 с. Бзыбь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). - СПб., 1891. - Т. IIIa. - С. 657.

Source: original
Дин

Дин у адæмы зонындзинады иугонд дунейыл, цардыравзæрстыл, Хуыцауыл, адæймаджы удыл, цардыл æмæ мæлæтыл, æгъдау æмæ рæстдзинадыл. Ирон адæм рагон рæстæгæй кувынц Иунæг Стыр Хуыцаумæ. Уый фæстæ ирон адæм хибарæй райстой чырыстон дин, куыд нæ рагон дины дарддæргæнæг. == Дунеон динтæ == Алфавитмæ гæсгæ цыппар дунеон динтæ сты: Буддизм Индуизм Пысылмон дин Чырыстон дин == Æндæр дины темæтæ == Атеизм Бахаи Библи Зороастризм Иудаизм Мифологи Оккультизм Хъуыран

Source: original
Дзаттиаты Руслан

Дзаттиаты Георгийы фырт Руслан (райгуырдис 22 ноябры 1936 азы Сталиниры) у историон зонæдты доктор, Абайты Васойы номыл Гуманитарон æмæ социалон иртасынæдты Цæгат Ирыстоны институты хистæр зонадон кусæг, историк, археолог. == Æрвитæнтæ == Дзуринæгтæ. Дзаттиаты Руслан: «Афтæ мæм кæсы, æмæ уадиссаг ницыма уыдис мæ царды»... // ГТРК «Алания» (17.11.2016) Абон йӕ юбилей нысан кӕны археолог, историон зонӕдты доктор Дзаттиаты Руслан // ГТРК Ир (22.11.2021) Романтик археологии. Интервью газете «Республика» Руслан Дзаттиаты. Исследователь древности

Source: original
Дыхтау

Дыхта́у (хъæр.-балхъ. Дых тау - «уырдыг хох») - Стыр Кавказы Фæрсаг рагъыл хохы цъупп. Тертиториалонæй уæвы Кæсæг-Балхъары республикæйы Кæсæг-Балхъары уæлхох æрдзæвæрæны территорийыл. Йæ бæрзæндмæ гæсгæ Кавказы æмæ Уæрæсейы ахсы дыккаг бынат, Эльбрусы фæстæ. Æвæрд у Гуырдзыстон æмæ Кæсæг-Балхъары арæныл. Дыхтау ма хонынц «Скъуыдтæ» кæнæ «Уырдыг хох», уымæн æмæ тæссаг хохыл нымад у, адæм дæр æм, иннæ цъуппытæй хъауыджыдæр, стæмдæр ныхилынц. Йæ æдддагцъар цæхгæртæ æмæ тæссаг у; бирæ рæтты айнæгджын, арæх дзы сты зæйтæ æмæ дуркæлæнтæ. Зымæджы хохы фæхстыл температурæ ныллæг у. Хох у пирамидалон, арæзт у кристалликон породæтæй, хæрзбæрæг Сæйраг (5204,7 м) æмæ Скæсæйнаг (5180 м) цъуппытимæ. Сæ дыууæйы астæу цæуы нарæг дæлвæзгонд. Уымæй уæлдай ма Дыхтауы массивы альпинисттæ хицæн кæнынц 50-метрон жандарм - Пушкины пик. Дыхтауыл альпинистон маршруттæ 10-æй фылдæр айгæрстæуыд. Уæрæсейаг классификацимæ гæсгæ дзы тæккæ минималондæр зын у 4А. Цъуппмæ фыццаг хатт схызтысты 1888-æм азы Альберт Маммерти æмæ Зарфлу йæ хуссар-ныгуылæйнаг рагъыл (4Б). == Кæс ноджы == Безенги (альплагерь) == Æрвитæнтæ == Summitpost.org

Source: original
Ланн, Жан

Жан Ланн (фр. Jean Lannes; райгуырдис 1769-æм азы 10 апрелы Лектуры, Франц - амардис 1809-æм азы 31 майы Эберсдорфы, Австри) - францаг æфсæддон архайæг, Монтебеллойы 1-аг герцог (1808-æм азы 1 июнæй), Империйы маршæл (1804-æм азы 19-æм майæ), революцийы æмæ наполеонаг хæстыты хайадисæг. Наполеон дзы афтæ дзырдта: «Ланнæн йæ æхсар йæ зондæй тыхджындæр у; фæлæ йæ зонд иу алы бон дæр райхъал ис, цæмæй æмуæзад сфидар уа; æз æй ссардтон дæлæмæдзыдæй, фесæфтон та уæйыгæй». 1796-97 италиаг кампанийы дыууæ хатты фервæзын кодта Наполеоны мæлæтæй. Фрацы истори иртасæг Манфред йын радта ахæм характеристикæ: «Ланн уыд Наполеоны æфсадфæтджыты хуыздæртæй иу. Хъæбатыр, комкоммæ дзурæг, цæхгæр, аккаг сси французаг æфсады Роланды ном хæссын». Æмæ дарддæр: «Хи разамынады рæстæджы разындысты йæ хуыздæр миниуджытæ». == Хæстон карьерæйы райдиан == Жан Ланн, Бонапарты æмгар, райгуырдис Лектуры (Гасконь) зæхкусæг Жан Ланны хæдзары (Jean Lannes, 1733-1812), кæцы фæстæдæр сси буржуа. Жан Ланны ус уыд Сесиль Фуреньян (Cécile Fouraignan, 1741-1799), йын уыд 8 сывæллоны. Фыссын æмæ кæсын Жан сахур йæ хистæ æфсымæр Бернары фæрцы, кæцы дзæбæх ахуыргонд сси, бацыд семинаримæ æмæ сауджын сси. Революцион Францы хæст куы райдыдта европæйаг паддзахадтимæ, Жан ныууагъта йæ куыст æмæ 1792-æм азы 4 июны бацыд æфсадмæ Жеры департаменты волонтёрты 2-аг батальонмæ. Йе ’мбæлттимæ иумæ йæ фыццаг арвыстой Ошмæ, йæ батальон кæм лæйууыд уырдæм. Уый фæстæ та Миреймæ, лагермæ Тулузæмæ ’ввахс, цæмæй йæ ахуыр фæуа. Лагеры разамонæг уыд инæлар Жан-Антуан Марбо. Ам базонгæ ис инæлар-адъютант Пьер Ожероимæ, кæцы фæстæдæр æсуыдзæн маршæл. Уыцы аз 20 июны æвзæрст æрцыд батальоны кæстæр лейтенантæй. Лагеры йæ сæргълæууæг сси лейтенант Пьер-Шарль Пузе, революцийы размæ паддзахадон æфсады Шампаны полчъы чи куыста. 2-й батальоны службæ кодтой Жаны дыууæ ’фсымæры. Йæ батальон уыд Скæсæн Пиренейты æфсады хай. 1793 азы 17 майы Сен-Лоран-де-Сердан æфцæгыл кæстæр лейтенант Ланн фыццаг хатт стох кодта испайнаг инæлар Рикардосы æфсæдтимæ. Тохы рæстæджы Ланны батальон удайст фæкодтой æмæ лидзынмæ фесты. Æвзонг офицер йæхи ныццавта лидзæг æфсæдтонты æхсæнмæ, баурæдта цæ æмæ фæстæмæ тохмæ арвыста. 1793 азы 25 сентябры йын радтой лейтенанты хуындад, 21 октябры - сси капитан. 1793 азы 30 октябры тохы рæстæджы фыццаг хатт фæцæф - Баньюльс-сюр-Меры тохы нæмыг йæ галиу къухыл сымбæлд. Виллелонгы тохы йæхи хорз равдыста. Уый тыххæй, 1793 азы 25 декабры, сси бригадæйы командир. Испании хæст куы фæцис, Ланн сси 105-æм линейон æрдæгбригадæйы разамонæг (1795-æм азы 16 июны), кæцы сси Италиаг æфсады хай. Лоанойы тохы 1795 азы 23 ноябры ногæй йæхи хорз равдыста.

Source: original