AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
НэжьгъущӀыдзэ

НэжьгъущӀы́дзэ, НэжъгъушӀы́дзэ - нэуэжъ плӀэучэ чынагъуэ, гъушӀызэ иэ гъушӀыдзэхэр Ӏуту, и бгъэ кӀыхьыжъхэр и кӀыбым дэдзауэ. Таурыхъхэм НэжъгъушӀыдзэр мэзхэм щопсо, пхъэмгъу унэжъым, изакъу иэ и пхъум дэкӀыгъу (таурыхъу хъуам зы пхъу нэхъ иӀэкъым). НэжъгъушӀыдзэр цӀыхушх, таурыхъхэм сэбийхэр ешъх, Нартхэм я ӀуэрыӀуатэм цӀыхухэми ятоуэ. Къэру фӀер зэрехьэ, цӀыхум щыдэӀэпыкъур макӀэдыдэ, згуэрэ щыхуашъа къуэдем. == И теплъэр == Нэуэжъым/фызыжъым и сурэтыр хъыбару хъуам Ӏэуэ щыт - щӀыбыкъуэ (плӀэучэ), гъушӀ дзэхэр Ӏут, и бгъэжъ кӀыхьхэр и кӀыбым дэдзауэ зэрехьэ, здэпсор мэз дэгум иэ дыгъэр здыкъухьэ лъэныкъуэм, хитӀ зэхуакум дэт хыгъэхъуным. Нартхэм я ӀуэрыӀуатэхэм НэжъгъушӀыдзэр Нарт Хэкум щиси къыхокӀыр щыхэмысыуи къыхокӀыр. Нэуэжъым шы алп гуартэ зэрехуэ, езым егъэхъур, езыр я кӀэлъоплъыр, и шыхэр гъэса, езым нэхъ парими ядаӀуэкъым. == ӀуэрыӀуатэм == Нартхэм я ӀуэрыӀуатэхэм нэуэжъым цӀэ бжыгъэ зэрехьэ, и сурэтри хэгъуэгъэщауэ щыщыти мэхъур хъыбар гуэрэхэм. Абым хуэду: Нэуэжъ-цӀыкӀу иэ Ныуэ-уд - я сурэтымкӀи (я бгъэ кӀыбымкӀэ дэдзахэр) я шэнымкӀи (нартхэм я хуэбзаджэ) гурыӀуэгъуэ зэрыхъур ахэр НэжъгъушӀыдзу. Апхуэдэ зы нэуэжъым игъэхъу шыгуартэм Сосрыкъуэ и шы цӀэрыӀуэ Тхъуэжьейр къыхехыр. И бгъэ кӀыбым дэдзам еӀусурэ нэуэжъым и къуэ мэхъури Сосрыкъуэр ненэфӀыу зэкъырегъэплъыр удыжъыр. Сосрыкъуэ ипэ нэуэжъым и бгъэм нэӀусыфа къуэдер Емынэжь закъуэ и шы Къарэлъэкъуищыр къыщихьам. Нарт хъыбар гуэрэхэм къызэраӀуатэмкӀэ НэжъгъушӀыдзэр Испы лъэпкъым я ану къыхокӀыр. == Тхылъхэр == Нартхэр. Адыгэ эпос. Налшыч. 1995 гъ. Нартхэр. Адыгъэ эпос. II тхылъ. ХьэдэгъалӀэ А. Мыекъуапэ. 1969 гъ. == ТехьэпӀэхэр == Адыгэ Хэку. Нартхэм я ӀуэрыӀуатэхэр. НэжъгъушӀыдзэ. (урыс.) Last edited 6 years ago by YiFeiBot

Source: original
НыбгъуэщӀэф

НыбгъуэщӀэф (лат-бз. Phylloscopus nitidus) - вэд лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. Щопсэу чыцэ здэӀув мэзхэм, бгы лъапэхэм къыщыщӀэдзауэ къущхьэхъу лъэгапӀэхэм нэсу. Ищхъэрэ Къаукъазым щымащӀэщ. Мэлъэтэж. НыбгъуэщӀэфхэр щогъуалъхьэ апхуэдэу, Тыркумэным, Тыркум, Къажэрым и ищхъэрэм, Афганистэным. ЩӀымахуэр щрах Индостэным и ипщэ лъэныкъуэм. Зэрыз дыдэ щӀымахуэм Батум и гъунэгъуу щалъагъущ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Псыхэуэцыплъ

Псыхэуэцыплъ (лат-бз. Ardea purpurea) - псыхэуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == И пкъымкӀэ псыхэуэм ещхьщ, ауэ теплъэр гъуэ-фӀыцӀабзэщ, нэхъ цӀыкӀущ. == Здэпсэухэр == Еуропэм, Азиэм, Африкэм я щӀыпӀэ куэдым щыӀэщ. Къаукъазым щыпсэухэр мэлъэтэж. Псыхэуэцыплъхэр гуп-гупурэ щогъуалъхьэ псы зи гъунэгъу бгъэн, къамыл, ӀутӀанэ къэкӀыгъэхэм, дзэл, гъурц жыг зыхэт удз Ӏув лъагэхэм. Псыхэуэ псоми яхуэдэу, мыхэри моногамнэхэщ - зэгуэгъу хъуахэр я гъащӀэ псом зэдопсэу. Я абгъуэ Ӏэгъуэблагъуэр къыхах тафэ зэӀуха, хыкъум здэщыӀэ, щӀыпӀэ псыӀэхэр, къамыл, нэгъуэщӀ псы удзхэр, чыцэ лъахъшэхэр къыздэкӀхэр. Мэзхэм зыпыӀуадз. Псыхэуэцыплъхэр мэгъуалъхьэ гуп-гупури тӀурытӀури. == Ӏусыр == Яшх хьэпщхупщ, бдзэжьей, елыркъэш, хьэндыркъуакъуэ, шынакъыкӀ, шындырхъуо, блэ, дзыгъуэ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Мэзкуу

Мэзкуу (урбз. Москва) - Урысей Федерациэм икъалъэ Ӏэташъхьа. Урысеймрэ Еуропэмрэ инэхъ къалэ ин (джылу дэсыр бадзэгъуэм 1, 2009 гъэм - 10 527 милыуану) Дунейм тет 10 къалэ нэхъ инхэм яхэт Мэзкуу транспортымкӀэ, политикэмкӀэ, экономикэмкӀэ пӀэшхуэ иӀа. Къалэм аэропорту 6 мэлъажьэ, гъушӀгъогу станциэу 9 дэт, псым ипорту 3 (хыхэм пышъауи кхъухьхэр зокӀуэ) 1935 гъэм щыкӀэдзауэ къалэм метро мэлажьэ. == Ныпымрэ дэмыгъэмрэ == Ныпри дэмыгъэри жыӀуху пӀлӀиму щыт, ифэр плъыжьу, абы шууэ Джэрджэ ТекӀуэ тет, благъуэр иукӀыу == Хэкумэтх == Мэзкуу Урысейм иеуропэ лъэныкъуэм икум ит, Окарэ Индыл псыхэмрэ язэхуакум. Смоленск бгыхэмрэ Мэзкуу бгыхэмрэ здызэхуэзэм (къуэхьапӀэмкӀэ), Мэзкуу псымрэ Ока псымрэ ягубгъуэм (къуэкӀыпӀэмкӀэ), Мещор губгъуэ лъахъчэм (ипшъэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ) Калъэм шӀы иубыдыр 2006 гъэмкӀэ 1081 км², ар хэку хуэду Урысейм псом нэхъри нэхъ цӀыкӀу мэхъу. Инэхъыбэ хапӀэр (877 км²) ихъуреягъым ирикӀуэ гъогум икӀуэцӀым ит, адреир (204 км²) игъунэмкӀэ. Къалэм ишӀэм пӀэ нэхъ лъагу иӀар Теплостаным иде, илъэгагъыр 255 м. мэхъу. Мэзкуу ибгъуагъыр гъогу хъуреягъым икӀуэцӀымкӀэ ишъхъэрэмрэ ипшъэмрэ нэгъунэ 38 км. дэлъ, къуэхьапӀэмрэ къуэкӀыпӀэмрэ 39, 7 км. дэлъ. Къалэр Мэзкуу псыхъуэм илъэныкъуитӀым тет. Абы пэмӀыкӀыу иджыри зыбжыгъэ щожэхыр къалэм, янэхъ инхэр Мэзкуу псым хэлъаду: Сходнэ, Химкэ, Преснэ, Неглиннэ, Яузэ, Нищенкэ джоуэ (ахэр исэмырабгъумкӀэ), Сетун, Котловкэ, Городнэ джоуэ (ижьырабгъумкӀэ). Псы цӀыкӀу бжыгъэ (Неглинэ, Преснэ пэмыкӀы Ӏамэ...) къалэм иде шӀыкӀагъым гъогу-ежэхыпӀэ хуашъауэ яӀа. == Тхыдэ == Япэрей дыду Мэзкуу ипӀэм иде щыӀа хьаблэхэр къыщыхъуар лъэпӀкъ къуэкӀыгъэпӀэмрэ къуэхьапӀэ лъэнукъуэмрэ урыс губгъуэм иде, щэхуэн-шъакӀуэн щыкӀадзам. Абы Мэзкуу ишӀыпӀэр хуэкӀуэт гъогухэр иде зэхэкӀыр псы Двинэрэ Неманымрэ Бэлтий лъэныкъуэмкӀэ ежэххэр. Днепырымрэ Индылымрэ Тэнымрэ абыхэм ядежь нэхъ гъогу кӀэкӀхэр Мэзкуурэ Клазмэрэ япсыхъуэмкӀэ ирикӀуэт. А шӀыпӀэм идежь Мэзкуу здашъар. XIII илъэсишъэхэм Мэзкуу япэреуэ къалэ Ӏаташъхьа мэхъу, пщы хэкум. 1213 гъэм абдежьым пщыкъуэ Владимир Всеволод икъуэ, тӀэкӀурэ дотысхьа, къалэр икъуэш Юриэм зэауэкӀэ къытрихауэ, ауэ яужым Мэзкуу иритыжьын хуэй мэхъужь. ТӀэкӀу текӀауэ Владимирым къэгъэзэжьри аргуэру къалэр еубыдри, дунем емыхыжь кӀышъэ ( 1228 гъ. ) еӀыгъыр. XI илъэсишъэхэм Мэзкуу нэхъ быду зэфӀоувэр, Ӏаташъхьар къэштэ, абы куэдыр хуокуэ: урыс пщы хэкухэм тэтэрхэмрэ монголхэмрэ къызэртеуар, Урыс Чылисэм инэхъыжъ шоджэныр къэкуэчу зэрдэтӀысхьар, Иван Калита мылъку бэгъуа зэхуехьасри Мэзкуу иӀанатӀэр пэмыкӀы пщыхэкухэм ятрелъхьа... 1353 гъэм Мэзкуу емынэ фӀыцӀэр къэкӀуа, цӀыху мин бжъыгъэ ихьа, пщы Семион икъуэр игъусу яхэту. 1365 гъэм Мэзкуу нафӀэм есыр, апхуэду къалэр бжыгъэрэ иса ( 1331, 1337, 1343, 1354 гъэхэм ) 1712 гъэм нэгъунэ Урысей псом икъалэ Ӏэташъхьу щыта, яужым къалэ Ӏэташъхьу Бытырбыху мэхъу 1918 гъэм нэгъунэ, агъэм Мэзкуу аргуэру къалэ Ӏэташъхьэ мэхъу. == ЛъэпӀкъ дэсхэр == Урысхэр - 8, 908, 864 Украинхэр - 252, 113 Тэтэрхэр - 168, 075 Ермэлыхэр - 126, 057 Азырбиджанхэр - 94, 542 Джуртхэр - 84, 038 Урысыхухэр - 63, 028 Курджыхэр - 52, 524 == ТехьэпӀэхэр == Moscow information

Source: original
КиноПоиск

«КиноПоиск» - кинемотогрофым теухуауэ урысыбзэ интернет-проект. Сайтым илъщ филмхэм, сериалхэм, актерхэм, режиссорхэм сытхэм ятеухуауэ информациэ. Социал хъым и зэфӀэкӀхэр иӀэщ. Ахэм нэмыщӀ сайтым кином и сытхуэдэ гъэзапӀэм теухуауи махуэ къэс хъыбэрыщӀэхэр къралъхьэхэр, кино екӀуэкӀхэм ахъшэ къыщӀаххэм ятеухуауи анализхэр ящӀ. 2014 гъэм и мэкъуауэгъуэ мазэм сайтым цӀыхуу регистрациэ зыщӀахэм я бжыгъэр милуанищым щӀигъуащ. 2013 гъэм и жэпуэгъуэ мазэ хъухъу сайтым и 60% Ӏыхьэр ООО «Кинопоиск» иӀыгъыу, адрей 40% абы и дэзыӀыгъыгъуэ фрэндж компаниэ AlloCiné ӀэщӀэлъу щытащ. Жэпэуэгъуэм и 15-м сайтыр къищэхуащ Яндекс компаниэм. == Сайтым и щытыкӀэр == Сайтым уегъэлъагъу кинохэм, сериалхэм, мултхэм икӀи абыхэм епха киноиндустриэм и лэжьакӀуэхэм ятеухуаухэу информациэ зэмылӀэужыгъуэхэр. Сайтым и медиэбазэм хохьэхэр вагъуэхэм я сурытхэр, кино сериалхэм къыхэха кадрхэр, абы япха саундрекхэр, трейлерхэр икӀи нэгъуэщӀхэр Зэрзэхэлъхэр: Сайтым иӀэ пычыгъуэхэр: филмхэм я напэкӀуэцӀхэр кинолэжьакӀуэхэм я персонал напэ кинохэм я хъыбарыщӀэхэр интервиухэр фоторепортажхэр кино, Blu-ray, DVD къыдэкӀынухэм я график телепрограммэ джэгурэ зэпеуэра киноманхэм щхьа социал щӀэупщӀэхэр филмхэм я рейтингхэр Урысейм, АШЗ-м, дунейм щекӀуэкӀ ахъшэ щӀэххэр DVD Blu-ray каталогхэр премиэхэм я архив вагъуэхэр социал хъым нэхъыфӀ дыдэ филмхэм я Топ-250 == Сайтым и тхыдэ == Сайтыр яухуаущ 2003 гъэм и щакӀуэуэгъуэм и 7-м. Сайтыр зыухуауэ щытхэр Виталий Тацийрэ Дмитрий Сухановрэщ. == Рейтинг == 2012 гъэм и гъатхэпэ мазэмкӀэ сайтым махуэ къэс 1,3 милуан цӀыхуу ихьэу щытащ. Alexa Internet компаниэм къызэрибжамкӀэ сайтым дунейм 517 увыпӀэр (Урысейм 27 увыпӀэр) иӀыгъщ уеб-сайтхэм популарнагъкӀэ. == ТехьэпӀэхэр == Сайт «КиноПоиск»

Source: original
КъардэнгъущӀ Зырамыку

КъардэнгъущӀ Зырамыку, ПӀатӀурэ и къуэ - адыгэ тхакӀуэ, этнограф, уэрэджыӀакӀуэ. КъБР-м и цӀыхубэ артист, КъБР-м, АР-м гъуазджэмкӀэ, щэнхабзэмкӀэ щӀыхь зиӀэ я лэжьакӀуэ, КъБР-м и Совет нэхъыщхьэм и Президиумым и щӀыхь тхылъыр тӀо зыхуагъэфэща. == Биографиэ == КъардэнгъущӀ Зырамыку 1910 гъэм Псыгуэнсу къуажэм къыщалъхуащ, ауэ илъэс ныкъуэ мыхъуа щӀыкӀэ и адэр, илъэс 11 иримыкъуа щӀыкӀэ и анэр фӀэкӀуэдащ. Адэ-анэншэу къэна щхьэкӀэ зеиншэ хъуакъым - и къуэш нэхъыжь Мурид зришалӀэри ипӀыжащ, гъуэгу захуэми тригъэуващ. Псыгуэнсу къуажэ еджапӀэм классибл къиуханэужь Мэзкуу Лунэчарскэм и цӀэр зезыхьэ ГИТИС-м щӀэтӀысхьащ, Сталиным и стипендие къырату еджащ. 1940 гъэм Зырамыку актеру мазитху фӀэкӀа мылажьэу Дзэ плъыжьым къулыкъу щищӀэну яшэ. Десант бригадэм хэту Борисполь къалэм къулыкъур щрихьэкӀыу 1941 гъэм Хэку зауэшхуэм щӀедзэ. А гъэ дыдэм КъардэнгъущӀыр зыхэт дзэр фашистхэм къаухъуреихь, Зырамыку уӀэгъэ хьэлъэ мэхъури гъэрыпӀэм йохуэ. 1944 гъэм Зырамыку дзэм хохьэж, Хэку зауэшхуэм и ордени къырат. 1949 гъэм Шортэн Асчэрбий ӀуэрыӀуатэ зэхуэхьэсыным хешэ, ди щӀэныгъэхутэ институтым я экспедицэхьэм хэтщ. 1941 гъэм иужькӀэ КъБНИИ-м адыгэбзэкӀэ къыдигъэкӀа ӀуэрыӀуатэ тхылъхэр Шортэнымрэ КъардэнгъущӀымрэ здащӀа лэжьыгъэщ. 1950 гъэм къыдэкӀа «Нартхэр» тхылъым и макетыр зэхалъхьэ КхъуэӀуфэ Хьэжбат, БищӀо Аслъэн, Албэч Ӏэуес, КъардэнгъущӀ Зырамыку сымэ. 1981 гъэм профессор Гиппиус и редакцэм щӀэту антологием и томиплӀ къыдэкӀащ, абы хыхьэу уэрэд макъамэхэу 414-м щыщу КъардэнгъущӀым жиӀэу ятхыжа уэрэдыр 45 мэхъу, езым къилъыхъуэжурэ магнитофонкӀэ итхыжауэ хэтыр 118 мэхъу. Адыгэ уэрэдыжьыр къиӀэтыжу, радиом, телевидением, концертхэм щӀэзыхьар КъардэнгъущӀ Зырамыкущ. Ар Зырамыку и Ӏуащхьэмахуэхэм язщ. 2008 гъэм, дыгъэгъэзэм и 25 НалщӀэч дунейм щехыжащ. == Унагъуэ == И щхьэгъусэр Къуралей Зулихъан, къуэ къыхуилъхуащ. == Уэрэдхэр == Сэрмахуэ КъардэнгъущӀ Зырамыку (зыусар Абазэ Къамбот) Андемыркъан и уэрэд КъардэнгъущӀ Зырамыку Хьэтх Мыхьэмэт и уэрэд КъардэнгъущӀ Зырамыку == ТехьэпӀэхэр == КъардэнгъущӀ Зырамыку илъэс 90 ирокъу Сайт Фонда черкесской культуры «Адыги» имени Ю. Х. Калмыкова: Памяти Зарамука Кардангушева (урыс.) ГушыӀэ таурыхъхьэр КъардэнгъущӀ Зырамыку

Source: original
Арджэн (удз)

Арджэн (лат-бз. Typha, урбз. Рогоз) - псыпцӀэхэм къэкӀ удз лъагэ, тропикхэмрэ, курыт лъэныкъуэм хэт къыралъхэмрэ. Итхьампэхэр кӀыхь, лъабжъэм къыщыкӀэдзауэ къыхэкӀыу, ипкъыр шыгу гъуабджэ хьалъэкӀэ еухыр. Урысейм иеуропэ лъэныкъуэм арджэным хуэдэ удзу пӀлӀы къэкӀыр. ИпӀкъым фӀэт шыгур щыхъум идей бжъэхуц мэхъур. == ЛъэпӀкъхэр == Typha angustata Typha angustifolia - Арджэн тхьампэзэв Typha domingensis Typha elephantina Typha latifolia - Аржэн тхьампэбгъуэ Typha laxmannii Typha lugdunensis Typha minima Typha orientalis == Арджэн тхьампэ зэв == Удз илъэс бжъыгъэкӀэ къэкӀ, икӀыхьагъыр м. 2 нэсу, лъабжъэ гъум иӀу. Итхьампэхэр занкӀэ см 1 хуэдиз хъууэ. Адрей арджэну хъуам хуэду псы Ӏуфэхэм шэдхэм къокӀыр. Гъэгъэн щыкӀидзэр мэкъуауэгъуэ-бадзэуэгъуэ мазэхэм == Арджэн тхьампэ бгъуэ == ШӀыпӀэ куэдхэм къыщокӀыр, Ӏуву зэкӀэкӀыу, нэхъыбу Урысейм икухэм. Адрейхэм зэрамыхьчыр итхьампэ бгъуэхэмкӀэ см 2 нэсу. == КъыздэкӀыр == Япэрей РССЗ-ым икъэралу хъуам къыщокӀхэ, КъуэкӀыпӀэ Джыжэмрэ КъуэкӀыпӀэ Сыбырымрэ щымыхъукӀэ. Псы чэнджхэм, псыхъурейхэм я Ӏуфэхэм.

Source: original
Аугусто Де Лука

Аугусто Де Лука (урым-бз. Augusto De Luca; 1955 бадзэуэгъуэм и 1 Неапол) - Урым сурэттех. == Тхыгъэхэр == (1986) Napoli Mia.(Centro Il Diaframma / Canon Edizioni Editphoto Srl) (1987) Napoli Donna.(Centro Il Diaframma / Canon Edizioni Editphoto Srl) (1995) Trentuno napoletani di fine secolo. Electa, Naples, ISBN 88-435-5206-6 (1996) Roma Nostra. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-7448-705-9 (1997) Napoli grande signora. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-7448-775-2 (1998) Il Palazzo di giustizia di Roma. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-492-0231-1 (1998) Firenze frammenti d'anima. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-7448-842-1 (1999) Bologna in particolare. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-7448-980-0 (2000) Milano senza tempo. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-492-0093-5 (2001) Torino in controluce. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-492-0211-3 (2002) Tra Milano e Bologna appunti di viaggio. Gangemi Editore, Rome, ISBN 978-88-7448-980-0 (1992) Swatch Collectors Book 1. Editore M. Item - Switzerland, ISBN 88-86079-01-X (1992) Swatch Collectors Book 2. Editore M. Item - Switzerland, ISBN 88-86079-00-1 == ТехьэпӀэхэр == Hasselblad Artelab Witness Journal Polaroid Art Italy Edueda Augusto De Luca/Photographer Interview(индж.).Ragazine Magazine La fotografia creativa nella Napoli degli anni ’80 (it).L’Amletico Augusto De Luca: Photographing Italian Cities(индж.).ArtTrav Da fotografo dei divi a cacciatore di graffiti, una vita piena d’arte (it).la Repubblica Sculpture and Architecture Series by Augusto De Luca(индж.).ArchEyes | Timeless Architecture Fotoserie 'Firenze' van Augusto De Luca(джэр.).Photofacts Intervista ad Augusto De Luca (it).The Passengers Times art Augusto De Luca(индж.).WeVux Augusto De Luca captura en sus retratos lo extraordinario de la humanidad(эсп.).Cultura Inquieta La fotografia come atto creativo negli scatti di Augusto De Luca (it).To Arch Magazine

Source: original
Къуршбзуущхъуэ

Къуршбзуущхъуэ (лат-бз. Monticola saxatilis) - жьыкъан лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == Хъухэм я теплъэр зэхэдзащ къащхъуэу, гъуафэу, хужьу, фӀыцӀэу. Щхьэр, тхыцӀащхьэр къащхъуэщ, джабэхэр, бгъэр, ныбэ щӀагъыр гъуэщ, ӀэпапӀэ фӀыцӀэхэр хэсу. == Здэпсэухэр == Ди хэгъуэгухэм щыбэгъуащ, я зыныкъуэр мэлъэтэж. Щопсэу мэзхэм, жыг хадэхэм, паркхэм, чыцэ зэщӀэкӀахэм, мэз кусэхэм, тафэхэм, бгылъэ щӀыпӀэхэм. Ӏуащхьэмахуэ и нэӀухэм мэз здыкӀэрытым нэгъунэ уапэщӀохуэ. Мы лӀэужьыгъуэр апхуэдэ къабзу щопсэу Урысейм и ипщэ бгылъэхэм, Хуэхуэлейм къыщыщӀэдзауэ Байкал хыкъумым нэс, КъухьэпӀэ Еуропэм, Ищхъэрэ-КъухьэпӀэ Африкэм, Ипщэ-КъухьэпӀэ Азиэм. == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Адэжынэ

Адэжы́нэ (лат-бз. Perdix perdix) - джэдтеплъэ хэкӀыгъуэм хыхьэ, мэзджэд лъэпкъым щыщщ. Жыг щыпытӀысхьэр зэзэмызэ дыдэщ. И щӀыбыр щхъуэ-гъуэбжафэщ, фӀыцӀафэ къыщӀэуэу; пщэ гупэр гъуэжьыфэщ, халъащхьэр щхъуэщ, ныбэгу щӀагъым къандесым ещхьу гъуафэ къызытеуэ бжыгъэ хэлъщ. Анэр нэхъ цӀыкӀущ. Щопсэу Еуропэм, Азиэ ЦӀыкӀум, Къажэрым, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэм. И нэхъыбэм лъэтэжкъым, мэӀэпхъуэ. Урысейм и ищхъэрэ-къуэхьэпӀэ лъэныкъуэхэу уэсыр здэбэм щыӀэхэр ипщэкӀэ къолъатэри щӀымахуэр щырах Ипщэ Хуэхуэлейм, Къаукъазыкум, Курыт Азиэм. Адэжынэхэм нэхъ бэгъуэгъуафӀэ ди къуалэбзухэм яхэткъым (зэ гъуэлъхьэгъуэр джэдыкӀэ 24-м нос), я бжыгъэм кӀуэ пэтми хощӀ щхьэусыгъуэ зэхуэмыдэхэм къахэкӀыу. Адрей джэдтеплъэхэм ялъытауэ адэжынэр нэхъ щымащӀэщ Къаукъазыкум. Молэмусэ Хь. зэритхымкӀэ, е 20 лӀэщӀыгъуэм и 50 гъэхэм ар и бжыгъэкӀэ къызэрыкӀуэу щытащ. ИджыкӀэ нэхъ здэплъагъур мэкъумэшымрэ Ӏэшымрэ здэкӀащхьэ къущхьэ лъапэхэрщ - мэкъупӀэхэм, хьэсэпкъхэм, чыцалъэхэм, псыхъуэхэм. Ӏус нэхъыщхьэр: удз тхьэмпэ, жылэ, гъавэхэкӀ, хьэпщхупщ. == НэмыщӀ цӀэхэр адыгэбзэм == Адэджынэ, къацэхэс - беслъэнейхэр зэреджэ; Губгъочэт, ныбгъукӀако - кӀахэ лъэпкъхэр зэреджэ; Губгъуэджэд - къэбэрдей лъэныкъуэм и етӀуанэ еджэкӀэ. == Хабзэм == «Адэжынэм и гъащӀэр Тхьэм уигъэгъэунэху» гъыбзэм къикӀыр: «шынагъуэ зэпымычым ухэмыкӀыу упсэу» жиӀэщ. == Еплъ == Адэжынэхэр АдэжынэцӀыкӀу Perdix hodgsoniae == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Бжэндэхъу

Бжэндэхъу (лат-бз. Sturnus vulgaris) - бзу хэкӀ инкъым, бжэндэхъу лъэпкъым щыщщ. == Теплъэр == Цы зэпхъыжагъащӀэм и теплъэр фӀыцӀафэ лыдщ, ӀэпапӀэ хуж зэхуэмыдизхэр хэсу. Гъатхэм ехъулӀэу а ӀэпапӀэхэр нэхъ цӀыкӀу мэхъу е хокӀыжыпэ. == Здэпсэухэр == Къэрал куэдым щопсэу. Абгъуэ щащӀ жыг гъуанэхэм, нэхъ къуалэбзу инхэм я абгъуэ лабжьэхэм. Къаукъазым тӀо мэгъуалъхьэ. Шырхэр анэми хъуми зэдапӀ. Мэлъэтэж, ауэ Ищхъэрэ Къаукъазым щӀымахуэр щизыххэри щыӀэщ. Бжэндэхъур ди щӀыпӀэхэм гъатхэм нэхъ пасу къэлъэтэжхэм ящыщщ. Япэ махуэм зэман куэд ирагъэхь абгъэу щӀыпӀэ екӀу къэлъыхъуэным. Къагъуэта яужым уэрэд жыӀэн щаублэ. Я бзэрабзэ макъыр инщ, икӀи нэщхъыфӀэщ. Бжэндэхъум екӀуу зыпащӀыжыф нэгъуэщӀ бзу лӀэужьыгъуэхэми, хьэндыркъуакъуэ, хьэ банэ макъхэм, уеблэмэ цӀыху макъми. == Ӏусыр == Я Ӏусыр хьэпӀацӀэ, цӀыв зэмылӀэужьыгъуэ, пхъэщхьэмыщхьэщ. == Хабзэм == Бжэндэхъум теухуауэ адыгэ псалъэжь щыӀэщ: «Балий хадэ уиӀэмэ бжэндэхъур зыщӀысыр пщӀэнщ.» == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
КӀырыкъ лъэпкъыр

КӀырыкъ лъэпкъыр (лат-бз. Emberizidae) - унэбзу хэкӀыгъуэм щыщ лъэпкъ бзу жьгъейхэщ. == Теплъэр == Цы щабэ Ӏув ятетщ. Хъухэмрэ анэхэмрэ я теплъэр зэщхькъым. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэм илъэсым цы зэщ зэрапхъыжьыр. Лъакъуэ лъэщ кӀэщӀхэщ. == Здэпсэухэр == Щопсэу губгъуэхэм, мэз гъэуапӀэхэм, тундрэм. Бгылъэхэм щыпсэухэр къущхьэхъу нэс уащыпэщӀохуэ. ЩӀылъэм, къыр зэгуэкӀыпӀэхэм, чыцэхэм мылъагэу щогъуалъхьэ. == Ӏусыр == Я Ӏус нэхъыщхьэр къэкӀыгъэщ - жылэ, тхьэпэ къыдэжагъащӀэ, апхуэдэуи - хьэпщхупщ, гъудэбадзэ. == ЗэхэгъэкӀыгъуэр == Лъэпкъыгъуэ зэщӀиубыдэхэр: Melophus Latoucheornis КӀырыкъхэр (Emberiza) Miliaria Arremon Arremonops Melozone Pipilo Aimophila Oriturus Torreornis Spizella Pooecetes Chondestes Amphispiza Calamospiza Ammodramus Passerella Xenospiza Melospiza Zonotrichia Junco Atlapetes Buarremon Lysurus Pselliophorus Pezopetes Calcarius КӀырыкъпӀащэхэр (Plectrophenax) == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Нартсанэ

Нартсанэ (урбз. Кисловодск) - Урысейм хэт Ставропол къэралым и къалэ. ЗыгъэпсэхупӀэ къалэхэм ящыщ. Ӏуашъхьитху хьэблэхэм я зы. Шъэт-Къалэм км. 234 пэщыл, Къаукъазышхуэм и Ӏуашъхьэ лъабжъэхэм якӀэту ишъхърэ лъэныкъуэмкӀэ. Урысхэр щытӀысар а шӀыпӀэм 1803 гъэм, абы ипэкӀэ а шӀыпӀэм къэбэрдей лъэпкъымрэ абазэ лъэпкъхэмрэ я гъунапкъэр ирикӀуэт, Джэнтемыр абазэ пщыхэм я шӀыпӀу иубыду нэхъыбэр. Къалэм джылу дэсыр 149, 496 И инагъыр 71,83 км² == Хэкумэтх == Нартсанэ Ставропол къэралым ипшъэ лэныкъуэм хэт, Къэрэшей-Шэрджэсымрэ Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ я гъунапкъэхэм Ӏуту, Ӏуащхьэмахуэ км 65-кӀэ пэщылъу, ГумцӀыкӀу и псыхъуэм дэту. == Тхыдэ == Мыекъуапэ Къэралыгъуэм (ди лъэхъэнэм ипэкӀэ 3500-1200) къыщыкӀэдзауэ Нартсанэ и шӀыпӀэм цӀыху исахэ, Мыекъуапэ Къэралыгъуэм яуж Ишъхъэрэ-Къаукъаз лъэпкъхэр къохьэхэ; яужкӀэ Къубан културэм щыщхэр; абыхэм яуж иту кӀуэхэр Аланхэр; XVI лъэхъэнэм щыщу адыгэ-абазэ лъэпкъхэм ящыщ сынхэр, кхъэ Ӏуашъхьэхэр къалэм ихъуреягъ шӀыпӀэхэм къыщагъуэтыр тхыдэ-Ӏазэгъуэхэм. XIX лъэхъэнэм адыгэ-абазэ лъэпкъхэр щопсоу къалэм и шӀыпӀэм (къэбэрдейхэмрэ, (тапанта) ашуахэмрэ) 1803 гъэм урысхэм быдапӀэ халъхьэ Нартсанэм и псынэхэм ядеж. == Лъэпкъ дэсхэр == Урысхэр - мин 94, 415 (70 %) Ермэлыхэр - мин 17, 496 (12,96 %) Къэрэшейхэр - мин 12, 475 (10,15 %) Украинхэр - мин 2, 951 (2,27 %) Абазэхэр - мин 2, 596 (1,97 %) Курджы - мин 1, 364 (1,05 %) Абыхэм пэмыкӀыу дэсхэр: адыгэхэр, алыджхэр, мычгышхэр, осетинхэр.

Source: original
Хъырцыбзэ,Курджыбзэ

Хъырцыбзэ, Курджыбзэ (Хъырцыбзэ: ქართული ენა / Kartuli ena), Къаукъаз лъэпкъым ищыщ Курджыхэм гущы1эрэр ябзэгуэщ. == Пчъагъэхэр == 1-10 : ერთი (Erti), ორი (Ori), სამი (Sami), ოთხი (Otkhi), ხუთი (Khuti), ექვსი (Ekvsi), შვიდი (Şvidi), რვა (Rva), ცხრა (Tskhra), ათი (Ati) 11-20 : თერთმეტი (Tertmet'i), თორმეტი (Tormet'i), ცამეტი (Tsamet'i), თოთხმეტი (Totkhmet'i), თხუთმეტი (Tkhutmet'i), თექვსმეტი (Tekvsmet'i), ჩვიდმეტი (Çvidmet'i), თვრამეტი (Tvramet'i), ცხრამეტი (Tskhramet'i), ოცი (Otsi) 20 ык1и нахь бэхэ : 20 - ოცი (Otsi) 30 - ოცდაათი (Otsdaati) 40 - ორმოცი (Ormotsi) 50 - ორმოცდაათი (Ormotsdaati) 60 - სამოცი (Samotsi) 70 - სამოცდაათი (Samotsdaati) 80 - ოთხმოცი (Otkhmotsi) 90 - ოთხმოცდაათი (Otkhmotsdaati) 100 - ასი (Asi) 1000 - ათასი (Atasi) == НэмыкI == Yabancı Kelimeler Sözlüğü (Gürcüce) 15 Nisan 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Açıklamalı Gürcüce Sözlük (Gürcüce) 7 Eylül 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Gürcücenin Güney Diyalektlerinde Türkçe Kelimeler (Gürcüce) 14 Eylül 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

Source: original
Къэдабэщиху

Къэдабэщиху (лат-бз.: Populus alba, ур-бз.: Тополь серебристый) - къэкӀыгъэ жыгхэм ящыщ, Щиху лъэпкъыгъуэ, Дзэл-лъэпкъым къыхокӀыр. == КыздэкӀыр == Мы Ӏарысу къыздэкӀыр Ишъхъэрэ Африкэм (Алджазаир, Марокко, Тунис, Канар хы тӀыгухэм), Еуропэ псом (Скандинавыи щымыхъукӀэ), Азиэ Япэрыт, Курыт, КъуэкӀыпӀэм джоуэ. Ӏарысу къыздагъэкӀыр Еуропэм, Азиэм, Ишъхъэрэ Америкэм. КъыздэкӀхэр псыхъуэхэм, псы фӀыуэ, куэду здагъуэт шӀыпӀэхэм, мэзу зэкӀакӀэу иэ жыг зэрызу къэкӀху. == ЗэрзэфӀэтӀыр == Я лъэгагъыр м. 30-35 носыр, ипкъым и бгъуагъыр м. 2 нэсу. И пкӀашъхьар бгъуэуэ щыт - лъахъчу, шӀым игъунэгъу къыкӀидзу (зэрызу къыщыкӀкӀэ) ишъхьамкӀэ хуэзэв хъууэ. Жыгыпкъымрэ къудамэшхуэхэмрэ я пхъафэр псыфэ-удзыфу щыт, цӀанлъу; къыдэжхэм яр хужь-пхъашу щыт; жыгыжъхэм я пхъафэр псыфэ-кӀынфӀу иэ фӀыцӀу мэхъур, къэчауэ, зэгуэудауэ щыту. Гулъхэр цӀыкӀу щытхэ см. 0,5 хуэдиз хъууэ, тхьампэхэр хуэхъуреуэ иэ щиму щытхэ, Ӏувху; яшъхьамкӀэ удзыфэ-кӀынфӀху, лыду якӀагъымкӀэ псыфу. Бжыхьам тхьампэхэм я нэхъыбэр удзыфу щытурэ похур, макӀыу гъуэжь-нэху мэгъури похухэ. ПсынкӀыу мэкӀхэр, илъэс 30-40 щырикъум иде я лъэгагъыр м 20-25-м носыр.

Source: original
Нуну

Нуну (лат-бз. Aegolius funereus) - кӀукӀумяу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == Теплъэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ. Щхьэм, дамэхэм ӀэпапӀэ хужь хъурейхэр хэсщ, кӀэ къабзийхэмрэ къабзий пхъашэхэмрэ кусэ хужьхэр тӀурытӀурэкъарох. Ныбэ щӀагъыр хужь-фӀеифэщ. Лъакъуэхэм цы ятетщ лъэбжьанэм нэсу. == Здэпсэухэр == Урысейм, Къаукъазымрэ абы и щӀыбымрэ къанэмыщӀауэ, хамэ къэрал куэдым я бгылъэ, кхъуакӀэ мэзхэм щопсэу. Абгъуэр - жыг гъуанэхэм. ДэнэкӀи щыӀэхэр лъэтэжкъым, ауэ мэӀэпхъуэ. == Ӏусыр == Ӏусыр адрей кӀукӀумяу лӀэужьыгъуэхэм яйм ещхьщ. == ЛӀэужьыгъуэ къуэдзэхэр == Мы лӀэужьыгъуэм лӀэужьыгъуэ къуэдзибл зэщӀеубыд, ахэр: Aegolius funereus beickianus Aegolius funereus caucasicus Aegolius funereus funereus Aegolius funereus magnus Aegolius funereus pallens Aegolius funereus richardsoni Aegolius funereus sibiricus == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Бад

Бад (лат-бз. Cistus creticus) - гъурц лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == И лъэгагъыр см 40-60-м нос. Бадым и тхьэмпэхэр хъурей-кӀыхьхэщ. Гъатхэм гъэгъа пшэплъыфэхэр см 2 я инагъу къыпедзэ. Гъурцым и пкъхэр занщӀэу докӀей, лъабжьэшхуэ ещӀ. == КъыздэкӀыр == Нэхъыбэу къыщокӀ мэз лъапэхэм, джабэхэм, гуэрэну зэхэту ухуозэ. == Къэгъэщхьэпэгъуэр == КъэкӀыгъэм и дэхагъэм папщӀэ паркхэм щагъэкӀ. == Тхылъхэр == Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.

Source: original
Адыгэ Республикэ

Адыгэ Республикэ (кӀа-бз. Адыгэ Республик, урбз. Республика Адыгея) - Урысей Федерациэм хэт къэрал, Ипшъэ Федерал Куейм щыщ. Къалэ нэхъышъхьэр Мыекъуапэ. Краснодар къэралкӀуэцӀым ит. И инагъыр 7 600 км². Джылу дэсыр 500 731 (2025 гъэмкӀэ). Къэралыбзэхэр: адыгэбзэ, урысыбзэ. == Хэкумэтхыр == Къэралым и ишъхъэрэ лъэныкъуэр губгъу щыт, ипшъэ лъэныкъуэр Къаукъаз Ӏуашъхьэхэм хохьэ. Къэралым и ныкъуэм хуэдизыр мэзхэм яубыд. Псы нэхъ ину ежэххэр: Псыжъ, Лабэ, Щхьэгуащэ == ТехьэпӀэхэр == Официал сайт

Source: original