AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Уилэят

Уилэят (хьэр-бз. ولاية, парс.-бз. ولایت, тыр-бз. vilâyet) - иныкъуэ мусылмэн къэралхэм я нэхъыщхьэ щӀыпӀэ угуэшыкӀэ бжьыгъэ. == Къыщагъэсэбэп къэралхэр == Алджазаир и щӀыпӀэ гуэшыкӀэ Афганистэн и щӀыпӀэ гуэшыкӀэ Мэлайзиэ и щӀыпӀэ гуэшыкӀэ Оман и щӀыпӀэ гуэшыкӀэ Тэджикистэн и щӀыпӀэ гуэшыкӀэ Танзаниэ и щӀыпӀэ гуэшыкӀэ Тунис и щӀыпӀэ гуэшыкӀэ Тыркуей и щӀыпӀэ гуэшыкӀэ Тыркуменистэн и щӀыпӀэ гуэшыкӀэ Узбэчыстэн и щӀыпӀэ гуэшыкӀэ Ахэм нэмыщӀ нэгъуэщӀ дэтхэнэ мусылмэн къэралыми а псалъэр къыщагъэсэбэп хабзэщ, къэралым и щӀыпӀэ гуэшыкӀэ бжьыгъэу официалну щымытми. Хъутейм и Синцзян-Уйгур аутономнэ куейм и щӀыпӀэ гуэшыкӀэу ябж.

Source: original
Батыргъэнщэху

Батыргъэнщэху (лат-бз. Heracleum leskovii) - гъитӀкӀэ къэкӀ удз, батыргъэнхэм ящыщ. == Теплъэр == И лъэгагъыр см 50-100 мэхъу. Къабзийм ещхь и тхьэмпэхэр кӀыхьщ, зэгуэбза куэд яӀэщ, я щӀагъыр хужьыфэщ. Гъагъэ хужьхэр, Ӏэрамэ хъурейуэ зэхэту, удз щхьэкӀэм мэкъуауэгъуэм къыпедзэ, къапщӀийхэм мм 4-5 я кӀыхьагъщ, лэдэх яӀэщ. == КъыздэкӀыр == Бгыщхьэхэм, мывалъэ джабэхэм къыщокӀ. == Тхылъхэр == Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.

Source: original
Барэбыдзхэр

Барэбыдзхэр (лат-бз. Knautia) - лӀэужьыгъуэ зы бжанэу гуэшыжа къэкӀыгъэ лъэпкъыгъуэщ. == Теплъэр == Псори удзхэщ, языныкъуэхэр илъэс зыбжанэкӀэ къокӀ, адрейхэр къызэрикӀыр илъэситкӀэщ. Барэбыдз лӀэужьыгъуэхэр лъэгагъ зэрдэкӀейр зэхуэдэкъым. Ди щӀыпӀэм къыщыкӀхэм яхэтщ см 30-60-кӀэ, 150-кӀэ дэкӀейхэр. == КъыздэкӀыр == Нэхъыбэу барабыдзхэм уащрохьэлӀэ мэкъупӀэхэм, губгъуэхэм, мэз лъапэхэм, гъурцхэм яхэту, къущхьэхъу. == ЛӀэужьыгъуэхэр == ЛӀэужьыгъуэхэм ящыщ гуэрэхэр: Барэбыдз (Knautia arvensis) Бжэнудз (Knautia montana) Knautia dipsacifolia Knautia integrifolia Knautia kitaibelii == Тхылъхэр == Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.

Source: original
ЩӀыбзу

ЩӀыбзу (лат-бз. Gryllotalpa, урбз. Медведка) - цӀыв-псэушъхьахэм ящыщ. == АплъэпӀкъыр == ШӀыбзур цӀыв-инхэм ящыщ, икӀыхьагъыр ( пакӀэцхэр хэмыту ) см 5 носыр. НыбэкӀэр з нэхъин бгъээшъхьам нэхърэ, фэшъабу, хуэхъуреуэ, кӀыхьу щыт; ибгъуагъыр см 1 нэсу, икӀэм псыгъуэ-кӀыхьу цыитӀ тетыр см 1 хуэдиз якӀыхьагъу. Бгъэм фэбыдэ тету щыт, ишъхьар абы кӀигъапшкӀуэфу, нэшхуитӀ фӀыуэ къыхэщу иӀа, пакӀэ-кӀыхьитӀрэ дзэжъытӀрэ ( едзэгъуным тегъэпсыхьауэ ) жэбгъухэм Ӏуту иӀа. Ияпэрей лъэкъуитӀыр адрейхэм ямыхьчу щыт, шӀыгу къэтӀыным хуэгъэпсауэ, кӀэкӀху, бгъуэуэ щытхэ. ШӀыбзу инхэм дамэ ятет, зэтелъэхьауэ щыщыткӀэ псыгъуэ-кӀыхьхэ, нэхъыбъэмкӀэ иныбэкӀэм нэхъри нэхъкӀыхьу. ИкӀыфэр гъуабджу ишъхьамкӀэ щыт, икӀагъымкӀэ нэхъ нэху хъууэ, пшахъуафэм нэсу, илъэпэхэм ифэри абы хуэду щыт. Ишъхьамрэ ибгъэмрэ гъуабджу щытхэ. == Зэрыпсохэр == Инэхъыбэм цӀывыр шӀыкӀэгъым щопсоу ауэ шӀышъхьами фӀыуэ къэжыхьыф, псым йорсыф, мэлъатэф. ШӀым къыщыкӀэпшыр джэщыкӀэ. ШӀымахуэр шӀыкӀагъым ехьыр м. 2 иэ нэхъыбу икуагъу. Ишххэр нэхъыбу шӀыкӀагъым щыпсоу псэушъхьахэр: хьапӀацӀэ, хьамблу, цӀывцӀыкӀу хэдэхэр. Ауэ езы шхынымкӀэ зэхэдз ишъкъым. ШӀыкӀагъым игъуэгухэр кӀытӀыкӀыурэ къэкӀыгъэ ягъэкӀхэм зэран куэду яхохъухэ, я лъабжъэхэр яугъуэнырэ. == Зэрзэпыхьахэр == ШӀыбзу-бзым мы кууэ шӀым абгъуэ ешъыр, ипкӀашъхьа хъуреуэ щытыр шӀым къыхэщу - джэдыкӀэ игъэтӀылъахэр дыгъэм игъэхуэбын шъхьакӀэ. ИгъэтӀылъыр джэдыкӀыу 100 хуэдиз, къыкӀхэр псомкӀи инхэм яхьчу щытхэ нэхъ нэху щымыхъукӀэ. Илъэс зытӀущкӀэ зэфӀоувэхэ. == Лъэпкъхэр == Gryllotalpa africana Gryllotalpa fossor Gryllotalpa gryllotalpa Gryllotalpa hexadactyla Gryllotalpa unispina

Source: original
Шипраге

Шипраге (Šiprage) - Босниэрэ Герцеговинэрэм и шъхьэр. == Джылэр == Джылэр - 788 цӀыхухэр (2013). == ТехьэпӀэхэр == Maplandia Maplandia Distances in B&H

Source: original
БзуупцӀэ

БзуупцӀэ (лат-бз. Turdus merula) - бзугъуабжэ лъэпкъыгъуэщ. == Теплъэр == Хъум я теплъэр зэрыщыту фӀыцӀэщ, я пэхэр гъуэжьщ, лъакъуэхэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ. Анэхэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ, я жэгъум хужьыфэ къыщӀэуэу.. Дамэ лъэныкъуэм и кӀыхьагъщ см. 11, 2-14, 6. == Здэпсэухэмрэ шэнымрэ == Хуабжьу зэрысакъым папщӀэ гъуэлъхьэгъуэ-къишыгъуэм къэлъагъугъуейщ, ауэ нэщхъеягъуэ мащӀэ къызыщӀэуэ и уэрэдымкӀэ здэщыӀэр къыбэщӀэ. ЩӀымахуэм уеблэмэ къалэ урамхэми щыболъагъу. Къэрал куэдым щопсэу. Къаукъазым щыбэгъуащ. Я зы ныкъуэр мэлъэтэж. Абгъуэ щащӀ мэзхэм, жыг хадэхэм, гъурцхэм щӀыгум деж, е мылъагу пхъэлъэдакъащхьэхэм. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Дзэлбзу

Дзэлбзу (лат-бз. Locustella luscinioides) - дзэлбзу лъэпкъыгъуэм щыщщ. == Теплъэр == ТхыцӀэр гъуэ-гъуэбжафэщ, жьэгъур ныбащхьэ зэхуэдитӀым нэсу хужьыфэщ; джабэхэр, кӀэ щӀагъыр гъуабжэ-гъуэжьыфэщ. == Здэпсэухэр == Зыщыпсэур чыцэ-къамылылъэ псыӀуфэхэрщ. Еуропэм, Азиэм я ипщэ лъэнъыкъуэ кӀуэдым щопсэу. Ищхъэрэ Къаукъазым нэхъыбэу здалъагъур Псыжъ и Ӏуфэрщ. == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
БабыщыпцӀэкъуэлэн

БабыщыпцӀэкъуэлэн (лат-бз. Podiceps cristatus) - бабыщыпцӀэхэм я нэхъ пӀащэщ. == Теплъэр == Къешэч ч. 1,4-м нэс. И теплъэр гъуэбжафэ-фӀыцӀэщ, щӀагъыр хужьщ, дамэхэм хужь кусэ тӀурытӀ ирокӀуэ. Зэуэ гу лъыботэр и щхъумч-гъуэжьыфэ пщампӀэм, натӀэмрэ щхьэщыгумрэ къэзэщӀэзубыдэ цы Ӏув хьэгуагуэ дыкъуакъуэм. ЩӀымахуэм пщампӀэр фӀокӀуэд. == Здэпсэухэр == Щопсэу Урысейми, апхуэдэуи Аустралиэм, Африкэм, Еуропэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми. Ищхъэрэ Къаукъазым щогъуалъхьэ къамылылъэ псы хуэмхэм. Ищхъэрэ щӀыпӀэхэм щыгъуалъхьэхэм щӀымахуэр Хы Каспий, Хы ФӀыцӀэ Ӏуфэхэм щрах. == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Уэрэдбзу

Уэрэдбзу (лат-бз. Luscinia luscinia) - бзугъуабжэ лъэпкъщ. == Теплъэр == Унэбзум нэхърэ мащӀэу нэхъ инщ. ТеплъэкӀэ къызэрыкӀуэ дыдэщ. ТхыцӀэр гъуэ-гъуэбжафэщ, кӀэр нэхъ гъуафэщ. Ныбэ щӀагъыр хужьщ, джабэхэр гъуабжэ-щхъуафэщ; хулъащхьэм щхъуэ-гъуэжьыфэ ӀэпапӀэ хэлъщ. == Щэныр == Щыгъуэлъхьэну фӀыуэ ялъагъу мэз лъапэ чыцэ Ӏув зыщӀэт жыг хадэшхуэхэм. Уэрэд жыӀан яублэ жыгхэм тхьэмпэ къапидза нэуж. Я макъамэ гуапэхэр, зэм нэщхъыфӀэр зэми нэщхъеягъуэ къызыщӀэувэр жэщи махуи зэхыбох. Щыщагъэтыр бын пӀын яублэмэщ. == Здэпсэухэр == Щопсэу КъуэкӀыпӀэ Еуропэм, КъухьэпӀэ Сыбырым ику, ипщэ лъэныкъуэхэм. ЩӀымахуэр здагъакӀуэр КъухьэпӀэ Африкэм и ипщэ тропик Ӏыхьэращ. Абгъуэр - щӀыгум, жыг, чыцэ лъабжьэхэм я зэхуакум, е щӀыгум пэмыжыжьэу къудамэ Ӏувхэм. Абгъуауэ хъуа шырхэр удз щӀагъым ӀэкӀуэлъакӀуэу щӀож. Быным зэгъусэу Ӏэпхъуэн еублэ псыхъуэхэмкӀэ, мэз лъапэ нэхухэмкӀэ. Ищхъэрэ Къаукъазым щогъуалъхьэхэр, мэлъэтэж фокӀадэм. == Ӏусыр == Ӏусыр - хъумпӀэцӀэджхэр, цӀывхэр, щыгъыныхь, бадзэхэр, бэджхэр, мэракӀуэ жылэхэр. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Мэзджэд лъэпкъыр

Мэзджэд лъэпкъыр (лат-бз. Phasianidae) - джэд теплъэ хэкӀыгъуэщ. Дэни щопсэу, ищхъэрэ, ипщэ дыдэхэм къанэмыщӀауэ. ЩӀылъэ псэущхьэхэщ, фӀыуэ къажыхь, Ӏусыр щӀыгум къыщащып, мэлъэпхъащэхэр (мэзджэдыр щымыхъукӀэ). ЩӀылъэрыгъуалъхьэхэщ. ЩӀыпӀэ зэхуэмыдэхэм щопсэу: мэзхэм, губгъуэхэм, къумхэм, бгыхэм, цӀыху псэупӀэм пэмыжыжьэу. Нэхъыбэу яшхыр къэкӀыгъэхэкӀщ. Я адакъэхэр джэджьей къишыным хэткъым, бынри анэхэм дапӀкъым. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэр лъэтэжкъым. == ЗэхэгъэкӀыгъэр == Тхьэджэдхэр (Meleagridinae) Адэжынэ лъэпкъ къуэдзэ (Perdicinae) Мэзджэд лъэпкъ къуэдзэ (Phasianinae) Мысырджэд лъэпкъ къуэдзэ (Tetraoninae) == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Азиэ

Азиэ - дунейм инэхъ ин лъэныкъуэ, Еуропэм дэкӀыгъуэ Еуразиэ материку зэхохьахэ. Иинагъыр - милыуан км² 43, 4 хуэдиз. Джылу исыр - милыуан 3, 981 (2007 гъэмкӀэ). == ШӀыпӀэмрэ гъунапкъэхэмрэ == НэхъыбэкӀэ къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм хэт (Чукот хы тӀыгу ныкъуэм щымыхъукӀэ), Экуаторым ишъхъэрэмкӀэ пэщылъу. ЕуропэмкӀэ игъунапкъэр Урал къушъхьахэмкӀэ къыщыкӀадзэри Мугоджарым, Эмба псыхъуэмкӀэ, Хы КаспиимкӀэ, Аракс псыхъуэмкӀэ, Хы ФӀыцӀэмрэ МраморномкӀэ яужкӀэ Ӏузэв Босфорымрэ Дарданеллэхэмрэ ирагъакӀуэ. Африкэм Азиэр Суэц ӀашъхьамкӀэ пышъауэ щыт, Ищъхъэрэ Америкэм хэзгъэкӀыр Беринг Ӏузэвым. Гъунапкъищ щыӀам пэмыкӀху алтернэтиву щытхэ, хэкумэтх гъунапкъэм темыху: Гъунапкъэ А къыхэгъэкӀар - Урал къушъхьахэмкӀэ Урал псыхъуэмрэкӀэ ирокӀуэ Гъунапкъэ В къыхэгъэкӀар - Гум-Маныч губгъуэмкӀэ ирокӀуэ, Хы МыутӀэмкӀэ хыхьу яужкӀэ. Гъунапкъэ С къыхэгъэкӀар - Къаукъаз ӀуашъхьахэмкӀэ ирокӀуэ. == Хэкумэтх == ИӀуфэхэр Ишъхъэрэ Океаным, Индиэ Океаным, Шъэху Океаным Ӏулъхэ, абыхэм пэмыкӀыу шӀыпӀэ курыт хыхэр Атлантик Океаным еуэ (Хы МыутӀэ, Хы ФӀыцӀэ, Хы Мрамор, Хы Эгей, Хы Курыт). Псыхъуреуэ хэтхэр Хы Каспий, Хы Арал, Балхаш пэмыкӀхэр джоуэ. Псыхъурей Байкалым дуней псом ипсыхъуреуэ хъуам псынэпс ярытым нэхъри нэхъыбэ иӀыгъ; Байкалым 20% дуней псом ипсынэпсыр ит. Хы ЛӀар дуней псом ишӀыпӀэ нэхъ кууэ щыт (м. - 405 дуней хым нэхъри нэхъ лъахъчу щыт.) Азиэм иӀуфэр нэхъыбэм занкӀыу ирокӀуэ, хы тӀыгуныкъуэ нэхъ ину къыхэкӀхэр - Азиэ ЦӀыкӀу, Аравий, Индостан, КӀэрей, Камчаткэр, Чукоткэр, Таймыр... Азыэ Ӏуфэм нэхъ гъунэгъу бгъэдэль хы тӀгу нэхъ инхэр (Зондышхуэхэр, Новосибирхэр, Сахалин, Ишъхъэрэ ШӀыгу, Тайуан, Филиппинхэр, Хайнан, Шри-Лáнка, Японхэр). Зэхэту зэрыхъур шӀыуэ милыуан 2 км². === КъуэхьапӀэ Азиэ (Япэрыт Азиэ) === Хиубыдэхэр: Ипшъэ Къаукъаз, Иран, Ермэлы, АзиэцӀыкӀу къушъхьахэр, Аравий ха тӀыгуныкъуэмрэ Левантымрэ, политикамкӀэ лъэныкъуищ хеубыдэ - КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъур (Африкэм ер хэмыту), КъуэкӀыпӀэ Курытыр, Къаукъаз КӀыбыр (Ипшъэ Къаукъаз) Къэрал хэтхэр: === Ипшъэ Азиэ === Хиубыдэхэр: Индостан хы тӀыгуныкъуэмрэ Гималай къушъхьахэмрэ, Шри-Лáнка хы тӀыгумрэ пэмыкӀ нэхъ цӀыкӀу хэмрэ джоуэ Къэрал хэтхэр: === Ипшъэ-КъуэкӀыпӀэ Азиэ === ИндоХъутэй хы тӀыгу ныкъуэр хеубыдэ, Малай хы тӀыгухэр дэкӀыгъу Къэрал хэтхэр: === КъуэкӀыпӀэ Азиэ === Хиубыдэхэр: Урысейм - КъуэкӀыпӀэ Джыжьэр, Хъутейр, Тайуан хы тӀыгур, Япон хы тӀыгухэр, КӀэрей хы тӀыгу ныкъуэр, Монголыр джоуэ. Ӏуфу хъуар Шъэху океанум Ӏулхэ, ишӀыпэхэр къшъхьа-губгъурэ зэхэт, субтропикрэ, тропикхэмрэ хиубыду. Къэрал хэтхэр: === Курыт Азиэ === ИшӀыпӀэм инэхъыбэр губгъуэгъуа иэ пшахъуалъу щыт. Къушъхьа Памирыр, Тан-Шаныр джоуэ хеубыдэ, Туран губгъуэри хэту. Къэрал хэтхэр: === Ишъхъэрэ Азиэ === Урысейм Сыбыр лъэныкъуэр псоуэ еубыдыр == Тхыдэр == Last edited 6 years ago by YiFeiBot

Source: original
Жьынду лъэпкъыгъуэр

Жьынду лъэпкъыгъуэр (лат-бз. Bubo) - кӀукӀумяу хэкӀыгъуэм хохьэ. ЛӀэужьыгъуэ 23-рэ къызэщӀеубыдэ. Я пкъым и кӀыхьагъщ см. 36-75. Лъэпхъуамбэхэми цы ятетщ. Щхьэщыгум ибгъухэмкӀэ тхьэкӀумэ сурэту бзий Ӏэрамэхэр ӀупщӀу къыхокӀ. Щопсэухэр Еуропэм, Азиэм, Африкэм, Америкэм. Урысейм щыӀэщ лӀэужьыгъуищ: къызэрыкӀуэ жьынду, псыхъуэжьынду, жьындухужьрэ. == ЛӀэужьыгъуэхэр == Жьынду Bubo bubo Bubo africanus Bubo ascalaphus Bubo capensis Bubo cinerascens Bubo coromandus Bubo nipalensis Bubo lacteus Bubo magellanicus Bubo sumatranus Bubo bengelensis Bubo virginianus Bubo sumatranas Bubo poensis Bubo philippensis Псыхъуэжьынду Bubo blakistoni Bubo flavipes Bubo zeylonensis Bubo ketupu Bubo peli Bubo bouvieri Bubo ussheri Жьындухужь Bubo scandiacus == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Тэрч (къалэ)

Тэрч (урбз. Терек) - Къэбэрдей-Балъкъэрым хиубыдэ къалэ. Тэрч къедзыгъуэм и къалащхьэ. 1967 гъэм щыщӀэдзауэ къалэцӀэ зэрехьэр. Джылу дэсыр - 19 329 (2013 гъэмкӀэ). == ЩӀыпӀэ здэщыӀэр == Тэрч къалэр Къэбэрдей-Балъкъэрым и дыгъэкъуакӀыпӀэ ӀыхьэмкӀэ щыӀэщ, Тэрчыпсым и ижь лъэныкъуэмкӀэ зыщиухуауэ. Къалэр республикэм и бгыгъазэ Ӏыхьэм деж тетщ. ЩӀылъэр захуэщ, ауэ дыгъэкъухьэпэмкӀэрэ ишхъэрэкӀэрэ зиӀэтурэ макӀуэ. Ику лъагагъыр 254 метрэкӀэ хы Ӏуфэм къыщхьэщокӀ. Гъэмахуэр хуабэщ, температурэхэр +40°С нэс докӀуей, щӀымахуэр щӀыӀэ-тыӀэщ, температурэр зэзэмызэхэщ -10°С аткӀэ щехыр. Къалэм гъущӀ-гъуэгу станцэ Мэртэзей иӀэщ. == Теухуауэ == Къалэр къыщаухуар 1876 гъэрауэ ябж, гъущӀ-гъуэгу станцэ Мэртэзейр лажьэн щыщӀрагъэдзам щыгъуэ. Станцэм и цӀэр пэмыжыжэу щыт Мэртэзей къуажэм и фэеплъу фӀащащ. Апщыгъуэм станцэм елэжь цӀыху тӀэкӀурат абы щыпсор. Ауэ хуэм-хуэмуурэ станцэм и хъуреягъ щӀадзащ унагъуэхэм я унэхэр абдежхэм щаухуурэ къетӀысэкӀын. 1920 гъэм Джылэхъстэнейм и унафэщӀхэм я зэхуэс щыӀащ. Зэхуэс нэужым абыхэм мурад ящӀащ стэнцэм къыбгъурыту къуажэщӀэ щаухуну. УнафэщӀхэр зэрызэгурыӀуамкӀэ къуажэщӀэр Джылэхъстэнейм къыхуэнэжа щӀыхэм и къалащхьэ хъун хуейт. Япэу ахэр хуеят къуажэщӀэми Мэртэзей фӀащын, ауэ апщыгъуэм адыгэ къуажэхэм я цӀэхэр яхъуэжын щӀадзат, ахэм я пщхэм я цӀэ-унэцӀэхэр зэрызэрахьэм щхьэкӀи, къэралым къытеува советхэм хуадакъым абыхэм я гугъэхэр. Къэрал зауэшхуэ зэманым щыгъуэ къалэ нэмыцэхэм мазиткӀэ яубыдауэ щтащ. 1967 гъэм Тэрч, къалэ статусыр хуагъэфэщащ. == Джылэ дэсхэр == Лъэпкъ дэсхэр (2010 гъэ) Ныбжь зэхэтыкӀэр (2010 гъэ) ЦӀыхухъухэр - 8 758 цӀыхуу (45,7 %), цӀыхубзхэр - 10 412 цӀыхуу (54,3 %) == Дин == Къалэм мэжджытиплӀ дэтщ, ахэм щыщу щыр зэӀухахэщ, еплӀанэр ящӀын яух. == Экономикэр == Къалэм предприятие куэд дэтщ, ӀэнатӀэ зэмылӀэужыгъуэ куэдхэр ягъэзащӀэхэу. Псом нэхъ къэрал псом нэхъ пщӀэ иӀэу дэтыр «Терек-алмаз» предприятиеращ. == ЕджапӀэхэр == Къалэм еджапӀэ куэд иӀэщ, апхуэдэу абы курыт еджапӀиплӀ, зы лицей, зы училищэ, нэхъыщӀэ еджапӀитӀ дэтхэщ. Ахэм нэмыщӀ зы интернат-еджапӀи дэтщ. == Къыщалъхуахэм нэхъ я цӀэрыӀуэхэр == Щоджэн Алисагъ и къуэ Хьэчим - Къэбэрдей-Балъкъэрым икум къыщекӀуэкӀхэм и министр Сэхъу Къэзболэт и къуэ Владимир - Урысейм и Къэрал думэм и депутат Аброкъуэ Белостэн и къуэ СултӀан - Налшык къалэм и администрацием и унафэщӀ Вэрокъуэ Владимир и къуэ Хьэлид - ОАО «ОРТК Нальчик» и нэхъыщхьэ == Сурэтхэр == Last edited 6 years ago by YiFeiBot

Source: original
Къыу

Къыу (лат-бз. Cygnus cygnus) - бабыщ лъэпкъым щыщ, къыу лъэпкъыгъуэм хэхьа лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == Къуалэбзу пӀащэщ. И гъунэгъу дыдэ лӀэужьыгъуэ хьэдэкъазым хуэдизынщ, къешэч ч. 7-12, дамэ лъэныкъуэр см. 56-63,5. ЩескӀэ и пщэр занщӀэу иӀыгъщ. Теплъэр зэфэзэщу хужьщ, цы щабэ тетщ, лъакъуэ кӀэщӀщ, икӀэмкӀэ ехьэкӀащ. Дамэхэр инкъым, пкъым быдэу екъузылӀащ, мыпӀащӀэурэ йос. ЗекӀуэн фыуэ илъагъукъым. И макъыр жьгъыру лъэщщ. ИкъукӀэ сакъщ. == Здэпсэухэр == ЩӀымахуэр щегъакӀуэ Хы Курыт, Хы Каспий щӀыналъэхэм, Ипщэ-КъуэкӀыпӀэ Азиэм. Щопсэу Еуразиэм и Ищхъэрэ лъэныкъуэм. Къаукъазым и щӀыпӀэ зэхуэмыдэхэм, къапщтэмэ, Къэрэшей-Шэрджэсым и псы хуэм, хыкъум Ӏуфэхэм гъатхэ, бжьыхьэ лъэтэжьыгъуэ зэманым щалъагъу. Абгъуэ абрагъуэр, м. 2,5-3 нэс зи къаухьыр, щеухуэ къамыл, ӀутӀанэ Ӏув зыӀут хыкъумхэм, хы Ӏуфэхэм. КӀэцӀыгъуэм анэм абгъуэц къызыхеч. == Ӏусыр == Ӏусыр псыудз лъабжьэ, псым хэс псэущхьэ жьгъейхэр. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Дудакъ

Дудакъ (лат-бз. Otis tarda) - и цӀэджэгъу лъэпкъым и нэхъ пӀащэщ. == Теплъэр == Теплъэр икъукӀэ дахэщ. Хъухэм я жьэгъу лъэныкъуитӀымкӀи цы щабэ хужь кӀыхьхэр ирекӀуэкӀыу тетщ, къагъэтэджмэ пщампӀэм ещхь хъууэ, тхыцӀэр, хулъащхьэр - гъуабжэ-гъуэжьу зэхэлъ кусэщ, лъакъуэхэр лъэщщ, кӀэбдз щӀагъыр пцӀанэщ. ЕплӀанэ-щӀыб лъэпхъуамбэр иӀэкъым. == Здэпсэухэр == Щопсэу Африкэм, Азиэм, Еуропэм я губгъуэхэм, бгы тафэ хуитхэм. ЩӀылъэрыгъуалъхьэщ. Урысейм и лъэныкъуэ бжыгъэхэм щогъуалъхьэ: Индылрэ Тэнрэ я лъэныкъуэхэм, Хы Каспий Ӏуфэм, Сыбырым къинэмыщӀауэ, Кърымым, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми. Дудакъым фӀыуэ елъагъу лэжьыгъэ здамыщӀ тафэхэр, бжьыхьэсэ губгъуэ, гъавэ щӀапӀэ, мэкъупӀэхэр. Къумхэмрэ удз кӀырхэмрэ запыӀуадз. Къауъказым дудакъхэр щыплъагъур щӀымахуэращ. ЩӀыӀэ зэрыхъуу ахэр гупхэурэ къолъатэ. Нэхъыбэуи уахуозэ псынэ мыщтхэм я гъунэгъуу, мэз лъапэхэм, бгы лъапэхэу уэсыр нэхъ псынщӀэу здэткӀум. КӀэпкъ дагъэ зэримыӀэм къыхэкӀыу щӀыӀэм щошынэ - щӀэх мэпӀыщӀэ, и щыр псыф мэхъуи. Апщыгъуэм лъэтэфкъым. Мис ар къагъэсэбэпурэ дудакъхэм исраф халъхьа Къаукъазм дежи, нэгъуэщӀ щӀыпэхэми. И бжыгъэмкӀэ кӀуэдынхэм нэса къуалъэбзу лӀэужьыгъуэхэм ящыщщ. == Ӏусыр == Ӏусым хохьэ удз тхьэпэ, къудамэ къыдэжагъакӀэ, удз жылэ, цӀыв, мацӀэ, н. къ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Ажэжьбэкъу

Ажэжбэкъу, Аджэжъбэкъу е Ачъэжъбэкъу (урбз. Ачешбок) - Краснодар краймрэ Адыгеймрэ хэт Ӏуащхьэщ. И лъэгагъыр м. 2, 486 мэхъур. Къаукъаз тхышхуэм хеубыдэщ, Краснодар краймрэ Адыгеймрэ я гъунапкъэм тетщ, Лабэжьыйрэ Щхьэгуащэрэ я зэхуакум. Ӏуащхьэм и лапэм псы бжыгъэхэм къыщыщӀадзэр, нэхъ инхэм ящыщ Ажэжьбэкъур.

Source: original
Стенли

Стенли (ин-бз. Stanley) - Британиэшхуэм и хамэ щӀыпӀэ департамент Фолклэнд тӀыгухэм я къалэ нэхъышъхьэ. == Хэкумэтх == Къалэр Атлантикэ хышхуэм и ипшэ-дыгъэкъухьэпӀэ лъэныкъуэмкӀэ гъэзащ. Ипшъэ Америкэм нэс 500 км дэлъщ. Къалэр тӀыгу ДыгъэкъуэкӀыпӀэ Фолклэндым тетщ, Атлантикэ и хы Ӏуфэм деж. КилометрихукӀэ дыгъэкъуэкӀыпӀэкӀэ бгъазэм къэралым и аэропорт щытщ. == Тхыдэ == Стенли 1843 гъэм яухуащ, Фолклэнд тӀыгухэм я къалащхьэ зэращӀыным хуэдэу. Абы япэ хэкум и къалащхьэу щытар Стенли нэхъ ишхъэрэкӀэ гъэзауэ щыт Порт-Луис къалэщ. Къалэм лорд Эдуард Джефри Смит-Стенли и фэеплъу Стенли фӀащащ. Абы а зэманым Британиэшхуэм и хамэ щӀыпӀэхэм и кӀэлъыплъэгъуу зэрыщытам къыхэкӀыу. == Жылэ == Къалэм 2006 гъэм зэрабжамкӀэ 2 115 цӀыхуу дэсщ. Къэралым щыпсэ цӀыхум и нэхъыбапӀэр Стенли дэсхэщ.

Source: original
Кърухьэгуагуэ

Кърухьэгуагуэ (лат-бз. Balearica pavonina) - къру лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == И теплъэр нэхъыбэкӀэ щхъуэ-фӀыцӀафэщ; къабзий пхъашэхэр хужьщ. Мы лӀэужьыгъуэм гу лыптэу иӀэр хьэгуагуэ дыщафэ ин и щхьэм тетыращ. И нэ щӀагъым ӀэпапӀэ плъыжь хэсщ, нащхьэм ӀэпапӀэ хужьщ. Хъумрэ анэмрэ я теплъэкӀэ зэфэгъущ. == Здэпсэухэр == Мы къру лӀэужьыгъуэр здэпсэур Африкэ закъуэрщ. Хеубыдэ Африкэм и Кумрэ и КъуэкӀыпӀэ лъэныкъуэхэмрэ. Тафэ псыпцӀэхэм, губгъуэ псыӀэрынэхэм и щӀасэу щопсэу. Жэшыр кӀарцей жыгхэм и къудамэхэм дэлъэтейуэ щехьыр. == Ӏусыр == Я Ӏусым къэкӀыгъэхэм хуэдыу псэущхьэ жгъейхэри хохьэ. Нэхъыщхьэу удз пкъыщӀэ, жылэ, хьэпщхупщ, псэущхьэжьейхэр. Куэду гъавэхэри яшхщ мэкъумэшыпӀэхэм, ауэ зэран лэжьыгъэм халъхьэкъым. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Алмэстыщхьэцхэр

Алмэстыщхьэцхэр (лат-бз. Cuscuta) - лӀэужьыгъуэ зыбжанэу гуэша къэкӀыгъэ лъэпкъыгъуэщ. == Теплъэр == Зы гъэрэ нэхъыбэкӀэ къэкӀыркъым. Ипкъ кӀапсэ псыгъуэмкӀэ езыр зыкӀэрыкӀэ къэкӀыгъэхэм зырешэкӀ, ӀэфӀри псыри къыщӀифыкӀыурэ зэран хуабжу яхуохъу. == КъыздэкӀыр == КъэкӀыгъэ зэхуэмыдэхэм якӀэрокӀэ. Тхьэмпищ трасам алмэстыщхьэцыр щыкӀэрыкӀэкӀэ абы мэкъуу, жылэу къитыр мащӀэ дыдэ мэхъу. Абы къыхэкӀыуи алмэстыщхьэцыр зэран хъу удзыжьхэм хагъэхьащ, абыхэм, зэрыгурыӀуэгъуэщи, сыт щыгъуи ебэнын хуей. == Тхылъхэр == Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.

Source: original
Урысыху

Урысыху, Урысыху Республикэ (урысыху-бз. Беларусь, Рэспубліка Беларусь, урбз. Белоруссия, Республика Беларусь) - кърал КъуэкӀыпӀэ Еуропэм. 1991 гъэм нэгъунэ Совет Социал Республикэ Урысыху щыта. Къэралым ицӀэр къызхэкӀыр пэсырей урысыбзэм "белая" (хужь) иэ (хуит) тэтэрхэмрэ монголхэмрэ шъхьакӀэ шхуиӀу иэ я фашэм шъхьакӀэ, хуыжьу зэрахьат абы "Русь" пышъэжьауэ. Абы пэмыкӀыу Урысыхум икъэралым (псоуэ иэ янукъуэ гуэрэхэр) хэт хэкухэр: Литуа, УрыскъуафӀцӀэ, Полесиэ, Берестей шӀыпӀэ, Витебск шӀыпӀэ, Полоцк шӀыпӀэ, Смолен шӀыпӀэ. Икъэралгъунэр къуэкӀыпӀэмрэ ишъхъэрэмкӀэрэ Урысейм иде ирокӀуэ, Латвиэмрэ Литуамрэ ишъхъэрэмрэ ишъхъэрэ-къуэхьапӀэмкӀэрэ. Полшэм - къэхьапӀэмкӀэрэ, Украинэм - ипшъэмкӀэ. == Тхыдэ == VIII - IX илъэсишъэхэм Ӏашъэныгъэхэр зэфӀэувэн щыкӀидзэм лъэпӀкъхэмрэ хэкухэмрэ зэпылъын кӀадзэ, къалэхэр яшъын кӀадзэ. Нэхъ пэсырей дыдэхэм ящыщхэр Полоцк (япэдыду тхылъ-тхыдэм игугъ щашъыр 862 гъэм), Витебск (къалэ щыхъуар 947 гъэм) Туров (япэдыду тхылъ-тхыдэм игугъ щашъыр 980 гъэм). XIII илъэсишъэхэм литоу пщы Миндовг иӀанатӀэмкӀэ литой шӀыпӀэхэмрэ къуэкӀыпӀэ слауан шӀыпӀэхэмрэ зэхегъыхьа а зэманм Еуропэм нэхъ къэрал ин ешъыр - Пщышхуэ Къэрал Литоу. 1569 гъэм Пщышхуэ Къэрал Литоумрэм Полшэ къэрэлымрэ зэхохьари Посполит къэрал яшъыр. XVIII илъэсишъэхэм Посполит къэралыр щэуэ зэгуохур (1772, 1793, 1795), иджырей Урысыху шӀыпӀэр Урысейм хокӀуэ. 1990 гъэм Урысыхур къэрал хит мэхъур. == Хэкухэр == Урысыхур 6 хэкукӀэ гуэча: Брест хэку Витебск хэку Гомел хэку Гроднэ хэку Могилов хэку Минск хэку == Къалэхэр == Калэ нэхъ инхэмрэ джылу дэсымрэ: Минск - 1 841 Гомел - 498 700 Могилов - 320 000 Витебск - 356 000 Гродно - 338 200 Брест - 318 000 == Джылэр == Урысыхум 2009 гъэмкӀэ джылъэ бжыгъэмкӀэ ирагъэкӀуэкӀам къэралым 9 489 000 джылу дэс ЛъэпӀкъхэм ящыщу, нэхъыбу дэсхэр: Урысыху - 8 158 900 (81 %) Урыс - 1 141 700 (11 %) Полак - 395 700 (4 %) Укрэинэ - 237 000 (2,5 %) Джурт - 27 800 (0,3 %) Ермэлы - 10 200

Source: original
Фрэндж

Фрэндж (фр-бз. France, урбз. Франция, ицӀэдыдэр псоуэ - Фрэндж Республикэ (фр-бз. République française)) - къуэхьэпӀэ Еуропэм щыщ къэрал. Къалэ Ӏаташъхьар - Пэриж. Къэралым ицӀэр джэрмэн лъэпӀкъ франкхэм къахокӀыр, Фрэнджым инэхъыбэ джылэ дэсыр галл-романску зэхэпхъа шъхьакӀэ, ябзэр романскэ группэм щыщ. Джылыу дэсыр - милыуан-65,4 (2010-нэ гъэмкӀэ), абы 90 % - Фрэнджым иджылэ. Диныр - нэхъыбэр католикхэ (76 %). ХабзэкӀэ къэралыр - пэлатитӀ парламент (Сенатрэ Къэрал Хасэрэ). Къэралыр 26 хэкукӀэ гуэча. == ШӀыпӀэр == Фрэнджым и нэхъыбэ шӀыпӀэр Еуропэм и къуэхьапӀэм хэлъ, гъунапкъэхэр ишъхърэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ Белгэм, Луксебыргым, Джэрманэм иде ирокӀуэ, къуэкӀыпӀэмкӀэ - Джэрманэм Шыуецарэм , ипшъэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ Монакомрэ Урымымрэ ипшъэ-къуэхьапӀэмкӀэ Эспаниэмрэ Андоррэмрэ. == Тхыдэр == 486 гъэм Галл хэкур франкхэм яубыд Хлодвигыр яшъхьащыту. Апхуэду Франк къэралыр зэфӀоувэ. Хлодвигыр япэрей пщыуэ хъуа Меровинг лъэпӀкъым ящыщу. VII илъэсишъэхэм пщым икъэрур куэдын кӀедзэ, ӀанатӀэр мажордомхэм яубыд, зым абы ящыщу Карл Мартеллым 732 гъэм хьарып дзэр зэхекъутэри Еуропэм къуэхьапӀэ лъэныкъуэм ирыгъэхьахэкъым, яригъэубыдкъым. Карл Мартеллым икъуэ Папин КӀэкӀы япэре пщы мэхъу Каролинг лъэпӀкъым ящыщу. 843 гъэм Верден тхылъымкӀэ КъуэхьапӀэ-Франк къэрал мэхъу Карл-Къуй шъхьащыту. Х илъэсишъэхэм ФрэнджкӀэ еджэн кӀадзэ. 1789 - Фрэндж револуцэшхуэ 1792 - Япэре республикэ 1795 - Нидерландыр еубыд 1797 - Венециэр еубыд 1798 - 1801 - Мысырым хохьэ, еубыд 1799 - 1814 - Наполеоныр тохьа 1815 - Ватерлоо изауэ 1848 - 1852 - ЕтӀуанэ республикэ 1852 - 1870 - Наполеон III тет - ЕтӀуанэ дунейпсо зауэ 1870 - 1940 - Ещанэрей республикэ 1939 - 1945 - ЕтӀуанэ дунейпсо зауэ 1946 - 1958 - ЕпӀлӀанэ республикэ 1958 - м къыщыкӀэдзауэ етхуанэ республикэ == Къэрал Дэмыгъэ == Иджырей къэрал дэмыгъэм дышъу, лавр къудамэрэ пхъэмыф къудамэрэ тету, якур джыдэкӀэ убыдауэ, а псом яшъхьам жьӀуху телъу хьарыфит "FR" тедзауэ. == Ныпыр == Фрэндж ныпыр щыуэ зэхэлъ - шхъуантӀэ, хужь, плъыжь. Фрэнджым яхабзэр игъэлъагъу - хуитыныгъэ, цӀыху хъуар зэхуэду - зэшъхьащымыту, зэкъуэшыныгъэ. == Хэкухэр == Хэку 26 гуэча: Аквитаниэ, Бретаниэ, Бургундиэ, Ил-дэ-Франс, Корсикэ, Лангедок-Руссил'он, Лимузен, Лотарингиэ, НормандиэкӀэ, Нормандиэпшъэ, Нор-Па-дэ-Кале, Оверн, Пикардиэ, Прованс-Алп, Пуату-Шаранта, Рона-Алп, Луарэ-Хэку, Франш-Контэ, Центр, Шампан-Арденнэ, Элзас, Перенеем июг. Икъэралгъунэм ипэджыжьэ хэку щыӀахэр: Гуаделупэ, Мартиникэ, Реунион, Фрэндж Гуианэ. == Джылэр == Фрэнджым иджылэр 65,4 милыуан мэхъу (2010 гъэмкӀэ). 20 щыт джылу дэсымкӀэ 192 къэралу (ЛъЗ-м) ЛъэпӀкъхэр. 1975 гъэм нэхъыбу дэсар фрэнджхэра, лэпӀкъ цӀыкӀухэм ящыщу элзасхэр, бретонхэр, джуртхэр, флэмандхэр, баскхэр, корсикхэр. 2005 гъэм Фрэнджым милыуани-3,6 хэку хэсу дэтӀысхьа. == Дин == 51 % фрэндж джылэм ящыщ католикхэ, 4 % - мыслъымэн, 1 % - джурт диным пылъ. Абы пэмыкӀыу 5 милыуан фрэнджу буддэ диным пылъ, а мылиуанитхум и 65 % дзэн-буддэ диным пылъ.

Source: original
КӀукӀумяу лъэпкъыр

КӀукӀумяу лъэпкъыр (лат-бз. Strigidae) - кӀукӀумяу хэкӀыгъуэм щыщщ, къызэщӀеубыдэ лӀэужьыгъуэ 123. ДэнкӀи уащыхуозэ, Антарктикэмрэ хы тӀыгу гуэрэхэмрэ къанэмыщӀа. Я пкъыр зэхэщӀыхьащ, щхьэхъурей инхэщ, лъэдий кӀэщӀхэщ. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэр лъэтэжкъым, яхэт Ӏэпхъуэхэр. Хъухэр нэхъ цӀыкӀущ. == ЗэхэгъэкӀыгъуэр == Лъэпкъ къуэдзэ Asioninae Мэзжьындухэр Asio Nesasio Pseudoscops Лъэпкъ къуэдзэ КӀукӀумяу лъэпкъ къуэдзэ Striginae Жьындухэр Bubo Gymnoglaux Jubula Lophostrix Megascops Mimizuku Otus Ptilopsis Pulsatrix Pyrroglaux КӀукӀумяугъуабжэхэр Strix Mascarenotus † Лъэпкъ къуэдзэ Surniinae Нунухэр Aegolius КӀукӀумяухэр Athene Glaucidium Heteroglaux Micrathene Ninox Sceloglaux † Surnia Uroglaux Xenoglaux == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original