AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Еуропэ

Еуропэ - дуней лъэныкъуихым изы. Азиэм дэкӀыгъу Еуразиэ континентым хэт, зэхэту 10 милыуан км² хуэдиз мэхъу. ЦӀыху исыр 733 милыуану. == ЦӀэр == Алыдж мифологием хэта бзылъхугъэ Еуропэм ицӀэкӀэ траӀуа, финикийхэм ягуащу щытауэ, ар Зевсым идыгъуауэ Критым ехьыр. Езы цӀэр къызхэкӀар фрэндж лингвист Шэртеным къыхуэшъакъым (адре лингвист бжыгъэхэми хуэду). == ШӀыпӀэгъунэр == Пэсырей алыджхэм япэм Еуропэр зыми хэмыту икӀи нэмысу, Азиэми, Африкэми ялъытэт. Яужым Еуропэр шӀышхуэ иджыпсту Еуразиэ зицӀэм итэкъыр цӀыкӀу зэрщытыр къыщашъэм ишӀыпӀэгъунэр къуэкӀыпӀэм ТэнкӀэ ирагъакӀу кӀадза. XV илъэсишъэхэм, Эспаниэм мыслъымэну хъуар щырахум, византийхэр - Азиэм тыркухэм. Еуропэр зэман гуэрэкӀэ дунейпсом Чыристэну изакъуэ къынат. Ауэ иджыпсту, дунейм Чыристэну нэхъыбэ ис Еуропэм исым нэхърэ. XIX илъэсишъэхэм дунейпсом ипромышленностыр Еуропэм щыӀа. В. Татищевым 1720 гъэм Еуропэм икъуэкӀыпӀэ шӀыпӀэгъунэр Уралым нэс ягъэкӀуэтэну мэлъаӀуэ. Хом-хомурэ шӀыпӀэгъунэ кӀэр апхуэду ялъытэн кӀадзэ, япэкӀэ Урысем яужкӀэ дунейпсом. == Тхыдэ == КуэдрэкӀэ цӀыхухэр имысу, имытӀысхьу Еуропэм щыта. Курджым ипшъэ-къуэкӀыпӀэм къагъуэта 1,8 милыуанкӀэ узэӀабэкӀыжьмэ цӀыху исауэ, якъумшъэ, ахэр мрэ ящыщхэ, яужкӀэ а "лъэпӀкъхэр" зэр Азиэм и ипшъэмкӀэ зэбгырыкӀахэ. ЦӀыхур тэнэ къыкӀыу Еуропэм къэкӀуами къашъэфкъым тынчу. Яшъэ къуэдер Еуропэм цӀыхур "къэхъуакъым", "зэфӀэувакъым". Индиэм япэрехэр къикӀа хуэдууи мэгугъэхэ ауэ гипотезэ нэхъ зтетхэр Африкэм къыкӀауэ. Еуропэм дэтӀысхьапахэр гейделберг-цӀыхумрэ абы къытекӀа ( ягугъу ) неандерталымрэ, абы пэмыкӀыу етӀуанэр еуропэ дунем хуэгъэсэбэпауэ щытт. Япэдыдэу Еуропэм иджырей цӀыхур (Homo sapiens sapiens) щихьар зэргугъэхэмкӀэ 35 иэ 28 илъэс минкӀэ узэӀэбэкӀыжьмэ, ар неандырталым икӀуэдыкӀэуи ящохъу. === Ныкъуэу е лъэныкъуэкӀэ Еуропэм хэт къэралхэр === Урысей Къазахъстэн Тырку Азэрбиджан Ермэлый Хъырцей

Source: original
Симпсонхэр

Си́мпсонхэр (ин-бз. The Simpsons) - АШЗ телевидением и нахъ кӀыхь дыдэ тха сериалщ, сезон 21рэ мэхъу, абыхэм 455 сериу хэтщ. Япэ (кӀэщӀ) сериер «Good night» къыщагъэлъэгъуар «Шоу Трейси Ульман»'ым 1987'нэ гъэм Мэллъхуэгъуэ мазэм и 19'м. Серие кӀыхьхэр (21-22 дакъикъэу я кӀыхьагъыу) 1989'нэ гъэм Дыгъэгъазэ мазэм и 17'м FOX каналым щӀадзащ. КъыдэзыгъэкӀыр «Gracie Films» кинокомпание «20th Century Fox»'м и хьэтыркӀэ. Си́мпсонхэр - дыхьэшхэн хэзыуэ зыхэт шоущ. Абы къыхедыхьэщхыкӀ жылэм я гугъэ нэпцӀхэр, я псэукӀэр, цӀэрыӀуэхэм я псэукӀэр. А сериалыр лъоӀэс политикэми, диными, хъущщэхэм я унагъуэ зыхэгъэувэным и лъэныкъуэ гугъухэми, дарвинистхэмрэ креационистхэмрэ я банэми, езы телевидениеми, "FOX" канал дыдэми. 2007 гъэм Бадзэуэгъуэ мазэм и 27'м АШЗ'м щекӀуёкӀащ и япэ къэгъэлъагъуэныгъэ «The Simpsons Movie». Урысейм ар щекӀуэкӀар 2007 гъэм ШыщхьэӀу мазэм и 16'м, ицӀэу фӀащари "Симпсоны в Кино". == Хэтхэр == Хомер - бын унагъуэ зиӀэ цӀыхухъущ. Илъэс 30'м щӀегъу. Щылажьэр Монтхомери Бернс и макъ щэху энергостанцэмщ. Мардж - абы и щхьэгъусэщ. Сытым дежи Хомерым къыдоӀэпыкъу, и делагъу хъуар къыхуегъэгъу. Барт - я къуэ нахъыжь. ЩӀалэцӀыкӀу зэраншущ. Ауэ и зэраныным къыдэхуэу гу иӀэщ. Лизэ - я пхъу нахъыжьщ. Ар Бартым нэхърэ илъэскӀэ нахъыщӀэщ, ауэ икъукӀэ губзыгъэщ. И щӀэныгъэмрэ и гумахагъымрэ хуитыу дунейм тыригъэткъым Мегги - я пхъу нахъыщӀэщ. Сериалым и кӀыхьагъкӀэ зы псалъэ къыждэкӀакъым (зэзэмызэм къыщынэмыщӀа)

Source: original
Гипотенузэ

Гипотенузэ (гр-бз. ὑποτείνουσα) - щимэм и плӀанэпэзанщӀэм къыпэщылъ лъэныкъуэщ. Къуапэ защӀэм и гипотенузым и кӀыхьагъыр Пифагорым и теоремэмкӏэ къыщыпщытэ хъунущ: гипотенузым и кӀыхьагъым и плӀимэ плӀимэ плӀимэ плӀимэ плӀимэ плӀимэ плӀимэ плӀанэхэм я зэхуакум хуэдизщ. Абы щыгъуэ гипотенузым и кӀыхьагъыр тӀощӀым хэт плӀимэ лъабжьэм елъагъу мэхъу. Псалъэм щхьэкӀэ, зым и кӀэдетхэм я кӀыхьагъыр 3 мэхъуэмэ (и плӀимэр 9 мэхъу), адрейм и кӀыхьагъыр 4 мэхъумэ (и кӀыхьагъым и плӀимэр 16 мэхъу), а плӀимэхэм я зэхуэдитӀыр 25 мэхъу == Литературэ == Геометрие, япэ Ӏыхьэ, планиметрие. Илъэсибл школхэмрэ курыт школхэмрэ я 6-9-нэ классхэм папщӀэ учебник. А. П. Киселёв. Къэбэрдей тхылъ тедзапӀэ. Налшык - 1954.

Source: original
Бланэ

Бланэ (лат-бз.: Alces alces, ур-бз.: Лось) - къэкӀыгъэшх псэушъхьа, шэрыпӀ, шъыхь лъэпкъым ящыщ. == Аплъэпкъыр == Бланэхъум икӀыхьагъыр м. 3 носыр, илъэгагъыр м. 2, 3, икӀапэр см. 12 - 13, ихьалъагъыр кг. 360 - 600; Урысейм идей КъуэкӀыпӀэ Джыжьэмрэ, Канадáмрэ кг. 900 носхэр. Бланэбзхэр нэхъ цӀыкӀу щытхэ. ИзэфӀэтыкӀэмкӀэ бланэхэр яшъхьащокӀыр пэмыкӀ шъыхьхэм куэдкӀэ. Ипкъымрэ ипшъэмрэ кӀэкӀыу щыт, икӀыбым джабэ тет, лъакъуэхэр кӀыхь Ӏэуэ щыт, абы шъхьакӀэ псы щефэнум идежь псым кууэ хэхьан хуэй иэ лъэгуанджэмышъхьакӀэ увын. Ишъхьар ину щыт, пэшхуэ пыту, Ӏупашъхьар ину, къыпылэлу щыту. Ифэр гъуабджэ-фӀыцӀу щыт, лъакъуэхэр псыфэнэхуэ щыт, хужьым нэхъ хуэкӀу. Бланэхъухэм ин Ӏэуэ ( иджырей шэрыпӀпсэушъхьахэм я нэхъ ин ) бжъакъуэ ятет, я кӀапэ зэхуакухэм см. 180 дэлъу носыр, я хьалъагъыр кг. 20 - 30. Илъэс къэс бжъакъуэхэр похур шъакӀуэгъуэ - дыгъэгъазэхэм, гъатхэпэ - мэлыжьыхьам бжъакъуэкӀэ къытекӀэн кӀадзэ. Бланэбзхэр бжъакъуэншэ. == Здэпсохэмрэ зэрзэшъхьащыкӀхэмрэ == Бланэр инэхъыбэм мэзхэм щопсоу ШӀыгум и Ишъхъэрэ, нэхъ макӀыу мэзкъуихэм, губгъуэхэм. Еуропэм здэпсохэр: Лэхьыйм, Балтикэ къэралхэм, Чехым, Урысыхум, Хуэхуэлейм, Скандинавхэм, Урысейикум; Азиэм - Ишъхъэрэ Монголым, КъуэкӀыпӀэ Хъутэйм къыщыкӀэдзауэ Ишъхъэрэ Сыбырым нэгъунэ. Ишъхъэрэ Америкэм идей Аласкэм, Канадáм, ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэм нэгъунэ АШЗ-м иштат Колорадом нэгъунэ. Урысейм щыпсор мин 730 хуэдиз (дунем тетым иныкъуэм хуэдиз), езы дуней псом тетыр милыуан 1, 5 хуэдизу ялъытэ. === Лъэпкъу зэрзэшъхьащыкӀхэр === Alces alces alces - Еуропэ Бланэ Alces alces cameloides - Сыбыр Бланэ (Ишъхъэрэ Монголым, КъуэкӀыпӀэ Хъутэйм, Сыбырым щопсоу) Alces alces americana - КъуэкӀыпӀэ-Америкэ Бланэ (Канадáмрэ АШЗ-мрэ щопсо) Alces alces andersoni - КъуэхьапӀэ-Америкэ Бланэ (Канадáмрэ АШЗ-мрэ щопсо) Alces alces shirasi - Ширас Бланэ (АШЗ-м щопсо) Alces alces gigas - Аласкэ Бланэ (АШЗ-м иштат Аласкэм щопсо) Alces alces caucasicus (дунем тетыжьхэкъым) - Къаукъаз Бланэ

Source: original
Пыжъ

Пыжъ, Пыжь (лат-бз.: Prunus spinosa, ур-бз.: Тёрн) - пабжъэ, банэ къэкӀыгъ къыфцӀэ лъэпӀкъым ящыщу. == Сурэтыр == Пабжъэ м. 3,5-4,5 нэсу илъэгагъыр, нэхъмакыу жыг мылъагу мэкӀыр м. 8 хуэдиз хъууэ. Икъудамэхэм банэ бэуэ пыту. Итхьампэхэр дзасу щытхэ, см. 5 хуэдиз икӀыхьагъу, лъапэм идей хуэзэву, икӀапэмкӀэ бгъуэ хъууэ. Хужьу мэгъагъэр, цӀыкӀу-цӀыкӀуху, зэрызу пыту, гъатхапэм, итхьампэхэр къыдимыдз кӀышъэ. ИмэракӀуэхэр хъуреуэ щытхэ, зы кумкӀэ илъу, ибгъуагъыр мм 12 хъууэ.

Source: original
Къишын

Къишын - джэдыкӀэм къуалэбзур ятесу игъэхуабэурэ шыр къырашынырщ. Абы папщӀэу хуэбагъэу градус 35-39-мрэ нэс яӀыгъыпхъэщ. Ӏуохум щхьопэ къуалэбзу лӀэужьыгъуэхэм я нэхъыбэр щыгъуэлъхьэжькӀэ къуртыбгъэ зэрыхъур, е абгъуэц къазэрыхэкӀыр. Къишыным щызэдыхэт щыӀэщ анэхэри хъухэри. Анэхэр и нэхъыбэм теплъэкӀэ зэщхь псэущхьэшх лӀэужьыгъуэхэращ. Анэм нэмыщӀ джэдыкӀэхэм темытӀысхьэ щыӀэщ, къапщтэмэ, бзудэгухэр, мэзджэдхэр, бабыщхэр. Мысырымрэ Хъутеймрэ илъэс 2, 500-кӀэ узэӀэбэкӀыжмэ ӀэрыщӀу джэджьей къращыфу щытащ. Ауэ абы зыщиубгъуар е 20-нэ лӀэущӀыгъуэм и пэублэщ, щӀэныгъэм, техникэм зыужьыныгъэ ин щагъуэтам нэужь. Иджы джэдхъуныгъэ станциэхэм унэ джэдкъаз лӀэужьыгъуэ псоми - джэдхэм, шылэджэдхэм, гуэгушхэм, бабыщхэм, къазхэм я джэдыкӀэхэр куэду къраш. Унагъуэхэм, уеблэмэ, електролампӀ зыхэт «къурт» ӀэрыщӀхэр хуэӀэзэу къагъэщхьэпэ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Хыбабыщхэр

Хыбабыщхэр (лат-бз. Phalacrocorax) - хыбабыщ лъэпкъым хиубыдэ лъэпкъыгъуэщ. == Теплъэр == Къуалэбзу пӀащэхэщ, бабыщым е къазым хуэдизхэщ. ТеплъэкӀэ хъумрэ анэмрэ зэрзэщхьэщыкӀхэр и нэхъыбэм я инагъыращ (хъухэр нэхъ пӀащэщ). Я фэр куэдым фӀыцӀу щытщ, хужь Ӏыхьэхэр хэлъу е щӀыфэр псоуэ фӀыцӀэщ. == Здэпсэухэр == Дунейпсом уащыхуэзэнущ тропик, щӀыпӀэ курытхэм деж. Хы Ӏуфэхэм, псыхъуэхэм, хыкъумхэм, псыпцӀэхэм ягъунэгъуу. == ЛӀэужьыгъуэхэр == Лъэпкъэгъум лӀэужьыгъуэ 36 зэщӀеубыдэщ, ахэр: † Phalacrocorax perspicillatus Беринг хыбабыщ (Phalacrocorax pelagicus) Хыбабыщ (Phalacrocorax carbo) Галапагос хыбабыщ (Phalacrocorax harrisi) ХыбабыщнэӀуплъэ (Phalacrocorax urile) ХыбабыщцӀыкӀу (Phalacrocorax pygmaeus) Япон хыбабыщ (Phalacrocorax capillatus) Phalacrocorax penicillatus Phalacrocorax auritus Phalacrocorax brasilianus Phalacrocorax olivaceus Phalacrocorax bougainvillii Phalacrocorax nigrogularis Phalacrocorax neglectus Phalacrocorax sulcirostris Phalacrocorax aristotelis Phalacrocorax magellanicus Phalacrocorax africanus Phalacrocorax lucidus Phalacrocorax coronatus Phalacrocorax niger Phalacrocorax fuscicollis Phalacrocorax featherstoni Phalacrocorax varius Phalacrocorax carunculatus Phalacrocorax fuscescens Phalacrocorax gaimardi Phalacrocorax punctatus Phalacrocorax albiventer Phalacrocorax melanoleucos Phalacrocorax chalconotus Phalacrocorax onslowi Phalacrocorax colensoi Phalacrocorax campbelli Phalacrocorax ranfurlyi Phalacrocorax capensis == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Лъэпкъ Зэгуэтхэр

Лъэпкъ Зэгуэтхэр (ЛъЗ) е Дунае Лъэпкъ Организацие - дунейпсо лъэпкъхэм я организациэ, дунейр хъумэным шъхьакӀэ теухуауэ, къэралхэр нэхъ зэрӀыгъыным, зэгуэтыным пылъу. И лэжьыгъэмрэ зыпылъымрэ зэфӀэзгъувахэр ЕтӀуанэ дунейпсо зауэр ( ЕДЗ ) щекӀуэкӀым, антихьитлер коалициэм шъхьэщытахэм. ЦӀэ «Лъэпкъ Зэгуэтхэр» япэреуэ щытраӀуар Лъэпкъ Зэгуэтхэм я Декларациэм 1 щӀышылэм 1942 гъэм Ӏапэ здыкӀадзам ЛъЗ-м и Хабзэр къэщыдэкӀауэ арэзыуэ щалъытар Сан-Франциско зэхуэсым, мэлыжьыхьым къыщыкӀэдзауэ мэкъуауэгъуэм нэгъуэнэ щекӀуэкӀам 1945 гъэм, а гъэми Ӏапэ щыкӀадза 26 мэкъуауэгъуэм, къэрал 51 я щыщ нэхъышъхьа-къыхагъэкӀахэм. Махуэ Хабзэм лэжьэн щыкӀидзар ( 24 дэпуэгъуэ ) Лъэпкъ Зэгуэтхэм я Маху къалъытэ. === ЛъЗ-м и Нэхъышъхьэ Ассамблеэ === Зэчэнджэшыным, унафэ къыдэгъэкӀыным и нэхъышъхьу щыт. Нэхъышъхьэ Ассамблеэм дунейпсом и лъэпкъхэм сакъыгъу пылъыныгъэ яӀану, зэгурыӀуэныгъэкӀэ зэхэтыным пылъхэ; Хъумэным и Хасэм зэрахъуэкӀыу хэтхэр хехыр, Социал-Экономикэ Хасэм хэтхэр. Хъумэным и Хасэм и лъэӀуэгъуэкӀэ ЛъЗ-м и нэхъышъхьэ Тхьамадэр хехыр; Хъумэным и Хасэм дэкӀыгъу ЛъЗ-м и Дунейпсо Мэхьчэмэм хэтхэр хахыр; дунейпсом и эконономикэ, социал, културэ, гуманитар лъэжьыгъэхэм пылъ, пэмыкӀ ӀанатӀэхэри иӀа ЛъЗ-м и ХабзэмкӀэ къытелъхьауэю Нэхъышъхьэ Ассамблеэм и лэжьэныр сессиурэ ёкӀуэкӀыр. Регулару, специалу, гузэвэгъуэ сессиурэ иригъэкӀуэкӀыфху. Гъэ сессиэр Ассамблеэм щыкӀидзэр ещэнэрей блышъхьэм фокӀадэ-мазэм, Нэхъышъхьэ Ассамблеэм и тхьамадэм зэӀуиху, шъхьащыту (иэ нэрыбгэ 21-м щыщ къыдэӀапыкъу ипӀэм иувэфхэм ящыщ зы) === Хъумэным и Хасэ === Дунейпсом хуэсакъын-зэгурыӀуэныгъэм и Ӏадэбыр шхьарылъ; и унафэм ЛъЗ-м хэт Хасу хъуар едэӀун хуэй. Хъумэным и Хасэм 15 шъхьарыс нэрыбгу: Хасэм щыщ 5 - зэрамхъуэкӀхэм ящыщ (Китай, Фрэндж, Британиэшхуэ, АШЗ, Урысей) адрей пшъыхэр хахурэ Хасэм хагъыхьу щытхэ. === Секретариатыр === Къэрал бжыгъэм ящыщ лэжьакӀу зэхэт, ЛъЗ-м унафэ, программэ къыдигъэкӀхэм елэжьху. Я зэхуэсыпӀэ-нэхъышъхьэхэр ЛъЗ-м и нэхъышъхьэ унэхэм кӀэт Ньу-Йоркым, Женевэм, Венэм пэмыкӀхэми. Секретариатым шъхьащытыр ЛъЗ-м и Нэхъышъхьэ Тхьэмадэр === Нэхъышъхьэ Тхьэмадэр === Секретариатым шъхьащытыр Нэхъышъхьэ Тхьэмадэ, Ассамблеэ Нэхъышъхьэм хихыр Хъумэным и Хасэм и лъэӀуэгъуэкӀэ, Тхьэмадэр илъэситхукӀэ хахыр, яужкӀэ иджыри хахыжьыфину етӀуану пӀалъэ иӀу. == ТехьэпӀэхэр == ЛъЗ-м и нэхъышъхьа сайт Урысейм щыщ Лъэпкъ Зэгуэтхэм и интернет-техьапӀэ ЛъЗ-м тепсэлъыхь НобэкӀэ нэхъ гузэвэгъуэ лъжьыгъэхэр ЛъЗ-м ЛъЗ-м и хъыбархэр UNBISnet - ЛъЗ-м и информациэ-тхыдэ системэр ХьарэфылъкӀэ зэхэгъува сайтхэр ЛъЗ-м и системым щыщу

Source: original
Алеутыбзэ

Алеутыбзэ (але-бз. Unangam Tunuu ; ин-бз. Aleut language, Unangan language) - эскимо-алеутыбзэхэм ящыщ, Алеут псэлъэкӀэр группэм хэту. Алеутыбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху - 150 хуэдиз. Тхыбзэр зэрщыт - латинрэ кирилл хьэрыф. == ПсэлъэкӀэ == ПсэлъэкӀэ : Far КъуэхьапӀэ алеутыбзэ Sasignan (але-бз. Sasignan; КъуэкӀыпӀэ ПсэлъэкӀэ Sasxinan; КъуэхьапӀэ ПсэлъэкӀэ Sasxinas; ин-бз. Attuan) : Attu, Agattu, Semichi. Урыс алеутыбзэ (але-бз. Kasakam Unangangis ; ин-бз. Copper Island Aleut; ур-бз. медновский язык) : Урысейм (Остров Беринга и Медный Остров). Курыт КъуэхьапӀэ алеутыбзэ (але-бз. Aliguutax̂; ин-бз. Atkan, Western Aleut) Naahmiĝus : Delarof (Amatignak, Tanaga). Niiĝuĝis : Andreanof (Kanaga, Adak, Atka, Amlia, Seguam). КъуэкӀыпӀэ алеутыбзэ (ин-бз. Eastern Unangan, Eastern Aleut) Akuuĝun иэ Uniiĝun : Four Mountains (Amukta, Kagamil). Qawalangin : Fox (Umnak, Samalga, КъуэхьапӀэ Unalaska). Qigiiĝun : Krenitzen (КъуэкӀыпӀэ Unalaska, Akutan, Akun, Tigalda). Qagaan Tayaĝungin : Sanak (Unimak, Sanak). Taxtamam Tunuu : Belkofski. Qaĝiiĝun : Shumigan. == ТехьэпӀэхэр == www.alaskool.org (Алеутыбзэ ПсэлъэкӀэ ) Alice Taff and all. (2001), Phonetic structures of Aleut, Journal of Phonetics (2001) 29, 231-271

Source: original
Бгъэнбзу

Бгъэнбзу (лат-бз. Acrocephalus schoenobaenus) - вэд лъэпкъым щыщщ. == Теплъэр == Инкъым, теплъэр зэхэдзащ. ТхыцӀэр гъуабжафэщ, ӀэпапӀэ фӀыцӀафэхэр хэлъу. Щхьэщыгум кусэ тэхухэр ирокӀуэ, и щхьэр пэ дакъэм къыщыщӀэдзауэ пщэ щӀыбым нэсу хужь гъуафэщ, и щӀагъыр гъуэжь-хужьыфэщ. == Здэпсэухэр == Щогъуалъхьэ Къаукъазым и бгъэнылъэ-къамылылъэ псы гъунэхэм, къанэмыщӀауэ Еуропэм, КъуэкӀыпӀэ Сыбырым, Курыт Азиэм я щӀыпӀэ щхьэхухэм. ЩӀымахуэр щырех КъуэкӀыпӀэ, Курыт Африкэм. Бгъэнбзур зэрысакъым къыхэкӀыу къэлъагъугъуейщ, ауэ кӀыргъ мащӀэ къызыхэщ и уэрэдым здэщыӀэ щӀыпӀэр егъэнаӀуэ. == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Нунухэр

Нунухэр (лат-бз. Aegolius) - кӀукӀумяу лъэпкъым щыщ лъэпкъыгъуэщ. Псэущхьэшх къуалэбзу мыинщ. КӀукӀумяухэм хуэдэщ я теплъэкӀи я инагъымкӀи, ауэ я лъакъуэхэм лъэбжьанэм нэсу Ӏуву цы тетщ. == ЗэхэгъэкӀыгъэ == Aegolius acadicus; Нуну Aegolius funereus; Aegolius harrisii; Aegolius ridgwayi; == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Ахъмэтыб

Ахъмэтыб (урбз. Ахмет-Гора) - Краснодар краймрэ Къэрэшей-Шэрджэсымрэ хэт Ӏуащхьэщ. И лъэгагъыр м. 1, 313 мэхъур. Къаукъаз тхышхуэм хеубыдэщ, Краснодар краймрэ Къэрэшей-Шэрджэсымрэ я гъунапкъэм тетщ, Лабэшхуэрэ Лабэжьыйрэ я зэхуакум. Ӏуащхьэм и ищхъэрэ лъэныкъуэм, и лъапэм деж а пситӀыр зэхуэлъадэри Лабэжъ къыщыщӀедзэр.

Source: original
Ӏестуарий

Ӏестуа́рий (лат-бз. aestuarium - хым щӀихъумэ псыпэ) - арыхъуанэм ещхьу псыр хым щыхэлъадэм деж, хым щӀихъумэ псыпэм зэреджэ. Ӏестуарийхэр къыщыхъу хабзэр, псым къихь техьахэр хым и и уэрпхэм дилъэсыкӀыурэ щыӀуаххэм дежщ. А пӀэхэм деж кууагъэхэр зэуэ ин мэхъу. Апщыгъуэхэм деж псым къихь техьэхэр куэд хъухэу къихьхэми, псыпэм деж ахэр щызэтрихьэкъым. Ӏестуарийм хуэдэу псыпэ зиӀэхэм ящыщщ псалъэм папщӀэ Амазонэ, Темзэ, Енисей, Ла-Платэ псыхэр. Еуропэм и нэхъ ин дыдэ Ӏестуарий зиӀэр Жирондэ псыращ. Ӏестуарийм и щытыкӀэм пэбгъэув хъунущ псым и делтэр. == Ӏестуарий нэхъ ин зиӀэ псыхэр == Амазонэ Ла-Платэ Оринокэ Сент-Лоуренс ДыгъэкъухьэпӀэ Шелдэ Шаннон Темзэ Тей Северн == ФщӀэрэ фэ == Дунейм и нэхъ ин дыдэу тет къалэ 32-м щыщу 22-р Ӏестуарий Ӏуфэм зэрыӀутхэр. == ТехьэпӀэхэр == БСЭ

Source: original
Пэхьэнцэбзу

Пэхьэнцэбзу (лат-бз. Platalea leucorodia) - мысырбзу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == ПӀащэщ, дамэ лъэныкъуэр см. 39-м нос. Теплъэ нэхъыщхьэр хужьщ, лъакъуэхэр фӀыцӀэщ, пэ пӀащӀэ хьэнцэм ещхьыр гъуэжьыфэщ. И щхьэ щӀыбым цы кӀыхь Ӏэрамэ къыхокӀ. == Здэпсэухэр == Щогъуалъхьэ Хы ФӀыцӀэ, Хы МыутӀэ, Хы Каспийм я псы хэлъэдапӀэхэм, атӀанэ Еуропэм, Азиэм я щӀыпӀэ щхьэхухэм. == Ӏусыр == Ӏусыр псы псэущхьэ жьгъейхэр, гъудэбадзэ, абыхэм я хупсхэрщ, Ӏумпэм ящӀкъым хьэндыркъуакъуи шындырхъуои. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Къыртхьэрыкъуэ

Къыртхьэрыкъуэ (лат-бз. Columba rupestris) - тхьэрыкъуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == Губгъуэтхьэрыкъуэм нэхърэ нэхъ цӀыкӀущ, и дамэ лъэныкъуэр см. 22-23,5. И фэр щхъуэщ, пщэм и щхьэр удзыфэ лъыдщ, ищӀагъымкӀэ бгъэгум нэс плъыжь лыдщ. НыбэщӀагъымрэ кӀэ щӀагъымрэ хужьыфэщ. И дамэм кусэ фӀыцӀитӀ ирокӀуэ. Анэхъэр нэхъ фагъуэ икӀи нэхъ цӀыкӀу хъухэм нэхърэ. == Здэпсэухэр == Азиэм и Ӏэхьэ нэхъыбэм щопсэу, абым хеубыдэ: Афганистэн, Хъутей, Индиэ, Монгол, Пакистэн, Урысей. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Къанжэкъащхъуэ

Къанжэкъащхъуэ (лат-бз. Cyanopica cyana) - къуаргъ теплъэ лъэпкъым хыхьэ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == И теплъэкӀэ къанжэм щхьэщыкӀкъым, пэмрэ лъакъуэхэмрэ нэхъ кӀэщӀ мыхъумэ. Ныбэр хужьфэу щытщ, тхыцӀэр нэхъ кӀыфӀ, гъуабжафэм нэсыфу. Гъуэбжафэр дамэхэм идежкӀэ щхъуэуэ хохьэ. Щхьэшыгур фӀыцӀэ лыдщ. Дамащхьэхэмрэ кӀэмрэ къащхъуэщ. == Здэпсэухэр == И псэупӀэр лъэныкъуитӀ жыжьэу зэбгырыдзауэ щытщ. Зыр Еуропэм и ипщэ-къухьэпӀэ лъэныкъыуэра (Ибериэ хытӀыгу ныкъуэр), адрер, нэхъ иныр, Азиэм и ипщэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэращ. == Ӏусыр == Нэхъыщхьэу яшхыр мышхумпӀэ, къэкӀыгъэ жылэ, гъудэбадзэ пӀащэ, хьэпщхупщ, пхъыщхьэмыщхьэ, мэракӀуэ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Стоккснес

Стоккснес (исл.-бз. Stokksnes) - Ислэндым и ипшэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ щыӀэ къуапэ. Къуапэм пэмыжыжэу иӀэщ фиорд Хорнафиордюр, абы и Ӏуфэм Ӏусщ къуапэм и нэхъу пэгъунэгъу дыдэ къалэ - Хёбн ЩӀыӀэ зауэ лъэхъэнэм щыгъуэ къуапэм деж 1955 гъэм тращӀыхьауэ щтащ американэ зауэ базэ, сэлэту 200 тесхэу. Иджырей зэманым ар ящӀыжащ радиолокационнэ станциэ «Расиаурстобнюн». Къуапэм деж тетщ къаблэнэ. 64.25, -15.216667

Source: original
Дамэ

Дамэ - къуалэбзум (апхуэдуи гъудэбадзэм, шэрыпӀ лӀэужьыгъуэ гуэрэхэм, псалъэм папщӀэ дзыгъуэнэфхэм) я пкъым щыщ Ӏыхьэ тӀуащӀэу зэрылъатэрщ. == ЗэфӀэтыкӀэр == Дамэ къупщхьэхэр икъукӀэ быдэу зэрыӀыгъщ, лъэтэнымкӀэ мыхьэнэ ин дыдэ зиӀэ къабзийхэр егъэбыдылӀауэ. Дамэхэр адрей пкъыгъуэхэм елъытауэ нэхъ щӀэгъэхуабжьауэ зэрылажьэм къыхэкӀыу абым япха лыпцӀэхэр лъэщщ. == ЩӀэнхабзэм == Къуалэбзу дамэм цӀыхум и щӀэнхабзэм щӀагъыбзэ мыхьэнэ ин щиӀэщ. Адыгэм хъыбарыфӀ гуэрэ зэхахмэ, е Ӏуэхум щехъулӀэмэ «дамэ къатокӀэ», я щыӀэкӀэм зи пщэ умыкӀуэжын щытыкӀэ егъуэт, псэр нэхъ быдэ мэхъу. Ижьырей алыдж псысэжьхэм я деж дамэхэм псэр зыхэт пкъым нэгъуэщӀ теплъэ ират. Апхуэдэщ дамэ зытет тхьэхэр, уафэмрэ щӀымрэ я зэхуакум дэт тхьэм и лӀыкӀуэхэр; псысэхэм уащыхуозэ дамэ зытет псэущхьэ къэгупшысахэу пегас, феникс, сфинкс, сирен, гарпий, грифон нэмыщӀхэми. Дамэр, дамэхэр - ижь-ижьыж лъандэрэ псынщӀагъэм я дамыгъэщ, ди нобэми авиациэм, аутотранспортым, гущӀгъуэгум я дэмыгъэщ, я теплъэкӀэ зэрызэщхьэщыкӀыр мащӀэу. Е 18-19 лӀэщӀыгъуэхэм дамэми теплъэхэр зэмыфэгъуурэ къагъэсэбэпт зыгуэрым дэӀэпыкъуным, хуэфӀыным, нэӀэ тегъэтыным, нэфӀ щыхуэным я дэмыгъэу: фӀыцӀэр - бгъэ дамэт, пащтыхь нэфӀым и дамыгъэт; хужьыр - Тхьэм и нэфӀ къыпщихуэным ейт; дамэ дыщафэр - къаралъыгъуэ дамэгъэт. Е 18-19 лӀэщӀыгъуэхэм лъакъуэ ныпхэм/дамыгъэхэм хагъэувэ дамэ теплъэхэм емышыным, лъэрыхьагъым я дэмыгъэт. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Уэрп

Уэрп (урбз. Уруп) - Ишъхъэрэ Къаукъазым ежэх псы, Псыжъ и сэмырабгъумкӀэ хэлъаду. И кӀыхьэгъыр - км 231, и псыхъуэм и инагъыр - км² 3 220. Уэрп Ӏуашъхьэ лъабжъэр и къыкӀэжъыпӀэ. ИшъхьэмкӀэ псыр уэру йожэх Удобнэ станицэм идежь губгъуэм холъадэри нэхъ хом мэхъур. Нэхъыбу къызхэкӀыр псыуэ уэшхыпсыра. Илъэс гъуэрэхэм псыр мылым зэкӀештэ (дыгъэгъазэм къыщыкӀэдзауэ мазаем нэс). Къэрэшей-Шэрджэсым и псыхъуэм хьэблэ Урупрэ Медногорскэрэ, Преграднэрэ, Къызыл-Урупрэ датхэ. ЯужкӀэ Краснодар къэралым холъадэ, абым иде станицэ Удобнэ, Отраднэ, Попутнэ, Воскресенскэ, Гусарскэ, Бесскорбнэ, Совецкэр джоуэ ирокӀуэхэ тету. Ермэлхьэблэ иде Краснодар къэралым Псыжъ и сэмырабгъумкӀэ холъадэ.

Source: original
Ӏаткъуадж зауэ

Ӏаткъуадж зауэ (урбз Кра́снополя́нская битва) зауэшхуэ щыӀагъа къэхъун 1864 гье Ӏуэхугъуэхэм адыгэхэр икӀи Урысхэр. Бытырбыху пащтыхь щхьэмыгъазэу бийр хэгъэщӀэн, кӀэлъыгъэкӀуэн 250 000 зауэлӀ хуэмейуэ 20 000 цӀыхухэр. == КъыхэкӀар == 100 зауэлӀ щыӀагъа щхьэр пылъэныгъэ. Мыр игу къэгьэкӀыжыныгъэ жьэхэщыуагъэ нэщхъей бдэкӀа.

Source: original
Сейшас

Сейшас (порт-бз. Ponta do Seixas) - къуапэ, Ипшэ Америкэм и къуэкӀыпӀэ дыдэ пӀэ. Бразилэм и штат Параибэ и къалэ Жуан-Песоа пэмыжыжэу щылъщ. Сейшас къуапэр километрийкӀэ Жуан-Песоа къалэм и нэхъ ипшэ-къуэкӀыпӀэкӀэ щылъщ. Сейшас и гъунэгъуу щылъ къуапэ Кабу-Бранкум тетщ маяк континентым и къуэкӀыпӀэ дыдэ хэкумэтх координатхэр тету. Ауэ Сейшас къуапэращ къызэрабжамкӀэ Ипшэ Америкэм и нэхъ къуэкӀыпӀэ дыдэ пӀэр. Къуапэр пшахъуэ тафэкӀэ къэухъуреихьа джабэм метрэ 100 зи лъэгагъым и Ӏыхьэу щытщ. == ТехьэпӀэхэр == Ponta do Seixas (порт.) -7.155278, -34.793056

Source: original
Къуалэ

Къуалэ (лат-бз. Corvus monedula) - вынд теплъэ лъэпкъщ. == Теплъэр == КъуанщӀэм нэхърэ нэхъ цӀыкӀущ. ТеплъэкӀэ фӀыцӀафэщ. Щхьэм и щӀыбымрэ пщэм и щӀыбымрэ дыжьыныфэу мэлыдщ. == Здэпсэухэр == Щопсэу Еуропэм, Азиэм, Африкэм. Къаукъазым мылъэтэжу щыӀэщ. Гуп-гупурэ зэдопсэу паркхэм, жыг хадэхэм, псыхъуэхэм, мэзхэм. Щогъуалъхьэ жыг гъуанэхэм, бжьыхьэкӀапэхэм, уэнжакъхэм, бгы нэпкъхэм. Бадзэуэгъуэм къыщыщӀэдзауэ гупышхуэурэ заугъуейри Ӏэпхъуэхэурэ мэпсэу къуанщӀэхэм я гъусэу. == Ӏусыр == Мэкъумэш къэкӀыгъэхэм зэран яхуэхъу хьэпщхупщ, гъудэбадзэр куэду яшх. == ЩӀэнхабзэм == «Къуалэр лы здэщыӀэм щохуарзэ» - псалъэшэрыуэ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Андэгурэ

Андэгурэ (лат-бз. Bunias orientalis) - гъитӀкӀэ е нэхъыбэкӀэ къэкӀ удз лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == Сантиметрэ 80-100-м нэсыхукӀэ докӀей, и пкъым и щхьэкӀэм мэкъуауэгъуэм гъэгъа гъуэжьхэр, Ӏэраму зэхэту, къыпедзэ. И лъабжьэ гъумыр куууэ йокӀых. ИщӀагъкӀэ щӀэт тхьэмпэхэр инщ, кӀыхьщ, лэдэх яӀэщ, ищхьэкӀэ тетхэр нэхъ цӀыкӀущ. И жылэхэр гъэмахуэкӀэм, бжьыхьэм мэхъу, я теплъэкӀэ хъурей цӀыкӀухэщ, я фэкӀэ гъуабжэщ е фӀыцӀэщ. == КъыздэкӀыр == Губгъуэхэм, мэкъупӀэхэм, мэз лъапэхэм, хуейхэм, бгыщхьэхэм къыщокӀ. == Къэгъэщхьэпэгъуэр == Андэгурэпкъыр, гъэгъахэр къыпимыдзэ щӀыкӀэ, адыгэхэм, абазэхэм, къэрэшейхэм, балъкъэрхэм яукъэбзурэ яшх, коротин, витамин зэмылӀэужьыгъуэхэр хэлъщ. Адыгэхэм андэгурэпкъыр хущхъуэу, маркуэхэр ирагъэкӀуэду, къагъэщхьэпэ. == Тхылъхэр == Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Эльбрус». Налшыч 1992 гъ.

Source: original
Псытхьэрыкъуэдамэху

Псытхьэрыкъуэдамэху (лат-бз. Chlidonias leucopterus) - псытхьэрыкъуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == Щхьэр, пщэр, тхыцӀэр - фӀыцӀэщ; кӀащхьэр, кӀэр, дамэкӀэхэр - хужьщ. Дамэхэр къащхъуэщ ищхьэмкӀэ кусэ хужь ирикӀуэу, ищӀагъымкӀэ хужьу. Пэ папцӀэ кӀыхьыр фӀыцӀэ-плъыфэщ. Лъакъуэ кӀэщӀхэр плъыжьщ. == Здэпсэухэр == Щогъуалъхьэ Курыт Еуропэм къыщыщӀэдзауэ КъуэкӀыпӀэ Жыжьэм нэгъунэ. ЩӀымахуэр щрах Ипщэ-КъуэкӀыпӀэ Азиэм, Аустралиэм, Африкэм я щӀыпӀэ щхьэхухэм. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Къумщу

Къумщу (лат-бз. Merops persicus) - щу лъэпкъым хэхьэ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == НатӀэр хужь-къуащхъуафэщ, жьэгъущхьэр гъуэжьщ, илъащӀэмкӀэ гъуабжэ хъужу, щхьэбгъухэр къащхъуэщ. АдреймкӀэ теплъэм удзыфэ лыдыр къобэкӀ. == Здэпсэухэр == Уащыхуохэ Ставропол къэралым и къум, къумныкъуэ щӀыпӀэхэм. КъаукъазщӀыбым и ипщэ-къуэкӀыпӀэм, атӀанэ - Азиэм, Африкэм я щӀыпӀэ щхьэхухэм. Мэлъэтэж, щӀымахуэр щрех Ищхъэрэ Африкэм, Индонезиэм и щӀыналъэхэм. Мы бзум ухуозэ бжьэшхым игъусэу, е гъунэгъуу. Ахэр я инагъкӀэ зэхуэдизщ, ауэ гугъуехьыншэу зэхыбогъэкӀыф - бжьэшхым и теплъэм удзыфэ, жьэгъум - гъуэжьыфэ хэткъым. == Ӏусыр == Я Ӏусыр нэхъыщхьэу бжьэ, щӀыбжьэ, хьэдзыгъуанэ, абыхэм я гъунэгъу гъудэбадзэщ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original