AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Хоомей

Хоомей - тывалыы хабарҕа ырыатын уопсай аата (тув. Хөөмей). «Хоомей» диэн тылынан тывалыы хабарҕа ырыатын барытын, ону таһынан хабарҕа ырыатын биир сүрүн истиилин ааттыыллар. Хоомей - тывалыы хабарҕа ырыатын биэс сүрүн истиилиттэн биир ойуччу, ураты истиилэ. Тувинныы тиэхиньикэнэн түөс иһиттэн дорҕоону таһаарыыны "хоректээр" (түөһүнэн ыллыыр) диэн билим тиэрмининэн бэлиэтииллэр. Бу ускуустуба уратыта диэн, ылааччы хабарҕатынан ыллыыр кэмигэр тута икки эбэтэр үс нуотаны тэҥинэн таһаарыан сөп. Ол түмүгэр "элбэх куоластаах" соло үөскүүр. == Тывалыы хабарҕа ырыатын албастара == каргыраа хоомей сыгыт эзенгилээр борбаннадыр Итини таһынан өссө биэс уонтан тахса араас ньыма баар. Холобур - думчуктаар (салгыны муннунан таһаарыы), даг каргыраазы (хабарҕа каргыраата), хову каргыраазы (истиэп каргыраата), буга хоомей (оҕус хоомейэ), Ойдупа ырыаһыт каргыраата. Хабарҕа ырыата Киин Азияҕа былыр-былыргыттан тарҕаммыт көрүҥ. Элбэх норуокка-омукка көстөр. Ол иһигэр монголларга, тувиннарга, казахтарга, алтайдарга, бүрээттэргэ уонна да атыттарга баар. Номохторго кэпсэнэргэ, былыыр-былыр хабарҕа ырыатын хайа чыпчаалыгар тахсан туран уол оҕо ыллыыр үһү. Кини ырыатын истээри ыраах сиртэн, бэл, баай дьон кэлэллэр үһү. Тыва толорооччулара хоомейы бары тус-туһунан толороллор, албастардаах, ньымалардаах буолаллар. Холобур: Максим Дакпай сыгыта; Ак-оола Кара-Сала хоомейэ; Геннадий Тумат киштээрэ; Ооржак Хунаштаар-оолун хоректээрэ; Алдын-оола Севек каргыраата, о.д.а.. Тувинныы хабарҕа ырыатын биир биллэр толорооччута Кайгал-оол Ховалыг буолар. Арҕааны көрөөччүлэр ордук Ондар Коңгар-оолу билэллэр. Казахтар ордук каргырааны ыллыыр Едиль Хусаиновы сэҥээрэллэр. == Өссө көр == День Хоомея Народные хоомейжи Тувы Хабарҕа ырыата == Источниктар == Кыргыс З. К., «Хоомей - жемчужина Тувы», Кызыл, 1992 г. Кыргыс З. К., «Тувинское горловое пение», Новосибирск, 2002 г. Ондар, М. А. Метод «звучащих спектров» в исследовании горлового пения / М. А. Ондар, А. С. Сарыглар // Материалы XXIV сессии Российского акустического общества, сессия Научного совета по акустике РАН. Саратов, 12-15 сентября 2011 г. - С. 75-78. Ондар, М. А. Частотный диапазон звуков горлового пения / М. А. Ондар, А. С. Сарыглар // Материалы V Международного этномузыкологического симпозиума «Хоомей (горловое пение) - феномен культуры народов Центральной Азии». - Кызыл, 2008. - С. 143-158. Ондар, М. А. Основы анализа звуков хоомея. Учебное пособие. Кызыл, 2018, 36 с. == Сигэлэр == Официальный сайт Международного Научного Центра «Хоомей» (тувинское горловое пение - хоректээр, история изучения, типология, ареалы распространения). Примеры различных типов горлового пения Архыыптаммыт 2019, Балаҕан ыйын 8 күнүгэр..

Source: original
Пуэрто-Рико

Пуэ́рто-Ри́ко (исп. Puerto Rico - «баай порт»), толору аата - Көҥүл холбоспут судаарыстыба Пуэ́рто-Ри́ко (исп. Estado Libre Asociado de Puerto Rico), эбэтэр Пуэ́рто-Ри́ко Холбоһуга (ааҥл. Commonwealth of Puerto Rico) - Америка Холбоһуктаах Штааттарыттан тутулуктаах сир, «холбонуллубатах тэрээһиннээх сир» ыстаатыстаах (ол аата АХШ салайар, ол гынан баран арахсыбат сорҕото буолбатах); АХШ Конституцията бу сиргэ хааччахтаах; үрдүкү былаас АХШ Кэнгириэһигэр, ол гынан баран туспа бэйэни салайынар уорганнардаах. Кариб байҕалын Бөдөҥ Антил арыыларын Пуэрто-Рико арыытыгар уонна кэккэ кыра арыыларга тайаан сытар.

Source: original
Ромео уонна Джульетта

«Роме́о уонна Джулье́тта» (ааҥл. Romeo and Juliet) - Уильям Шекспир трагедията, английскай тылынан суруллубут, Верона диэн куоракка өстүһэр Монтекки уонна Капулетти уустартан сылдьар бэйэ бэйэлэрин таптыыр эдэр уол уонна кыыс туһунан айымньы. Бу айымньы 1594-1595 сыллардаахха суруллубут. Бастаан автора 1591 сылтан саҥалаан суруйуохтаах этэ, гынан баран Шекспир суруйарын көһөрбүтүн кэннэ икки сыл курдук буолан биирдэ үлэтэ бүппүтэ. Кырдьык остуоруйа буолара биллибэт, ол эрээри итальянскай историческай бэлиэлэрэ, ол бэриэмэ олоҕун матыыптара бу Верона куорат тапталга ылларбыт эдэр олохтоохторун туһунан кэпсээн дьиҥнээх буолуон сөп диэн санатар. Аан дойдуга биллибит айыы, бу матыыптарынан элбэх киинэ, пьеса, балет туруоруллубута. Билигин даҕаны киэҥ биллиилээх уонна элбэх киһи таптаан ааҕар.

Source: original
Расизм

Расизм - идеология санаалар түмүллүүлэрэ, кини олоҕор дьон раасалара (омуктара‎) тэҥэ суохтар диэн санаа сытар. == Расизм өйдөбүлэ == Расизм диэн тыл бастакытын французскай тылдьыкка 1932 сыллаахха "биир рааса атын рааса үрдүнэн баһыйара" диэн суруллубут. Билиҥҥи туругунан расизм политическай дискурстарга этническэй, итэҕэл уонна да атынынан эбиллэр. Ол гынан баран араас норуот атын атыннык толкуйдуур. Расизымынан биир рааса киһи майгытыгар, моральга, дьоҕуругар, сатабылыгар дьайара өйдөнөр. Россия учуонайа Владимир Малахов "Скромное обаяние расизма" кинигэтигэр суруйбут: "XIX үйэ бүтүөр дылы салҕыыламмыт расизм үгэһинэн уонна классиканнан биллэр этэ. Билиҥҥи кэм расистарын расизымҥа балыйар уустук. Политическай балаһыаньа (декларация) тезиһин таһымыгар кинилэр сыыспаттар. Граф Гобино уонна кини батыһааччылара итэҕэйэллэринэн киһи айылҕатын уратыта социокультурнай уратытын төрүтэ. Кинилэр сабаҕалыылларынан киһи өйө-санаата, майгыта-сигилитэ кини киирсэр общественнай түмүл ураты сиһилээһинин кытта сибээстээх. Сүрүн ирдэбилэ - киһи ураты айылҕата уларыйбатыгар ". Оннук курдук Виктор Шнирельман, А.Б. Давидсон, Н.Н. Лысенко уонна да атын улуу дьон бэйэлэрэ расизм диэн термиҥҥэ быһаары биэрбиттэрэ. == Устуоруйата == Расизм төрүттэмитин атын дойдулары арыйбыт кэмнэрин кытта сибээстииллэр. Холобура Африка норуотун библияҕа баар Ной уола Хамҥа тэҥнииллэриттэн сылтаан кулут оҥостоллоро. Ону тэҥэ атын Африка норуотун киһитэ улахан дуоһунастаах буолуохтарын сөбө. Расизымы бастакы үөрэппит киһиннэн Жозеф де Гобино диэн французскай историк буолар. Ол курдук кини "Опыт о неравственности человеческих рас" диэн киниигэни таһаарар. Кинигэтигэр рааса киһи олоҕугар оруолун туһунан толкуйдуур. Онтон ыла расизм тиэмэтэ кинник тарҕаннар. == Расизм кириитикэтэ уонна кини утары охсуһуу == Олус элбэх киһи расизм утары турбута. Ол курдук Отто Клайнберг хара тириилээх омуктар быыстарыгар интеллуктуальнай тест ыытар. Ол тест социальнай туруктарын уонна үлэлиир уонна олорор усулуобуйаларын быһаарар. Игорь Кон санаатыгар өстүйүү аҕыйах ахсааннаах раасаҕа тиксэр. Панда уобараһа раасалары түмэр символынан бигэргэтиллибитэ. Генеральнай ООН Ассамблеята 1970 сыллаахха 25-с сессиятыгар расизм утары резолюция ылыналлар. Москубатааҕы ЮНЕСКО специалистара 1964 с. расизм көрүҥнэрин утары сууттаспыта. 1966 с. Генеральнай ООН Ассамблеята Аан дойдутааҕы рааса баттабылын утары охсуһар күнү бигэргэппитэ. Баттаттыллыбыт раасалары (ону таһынан атын итэҕэллээх уонна ЛГБТ) дьоно обществоҕа атын дьону кытта тэннэһэллэр. Холобура США-ҕа хара тириилээх омуктары политикаҕа элбэхтэ көрсүөххэ сөп буолбут. Ол гынан баран сорох кириитиктэр итини утараллар. Тоҕо диэтэххэ итини расизм атын көрүҥэ дии саныыллар. == Өссө маны көр == Расизм уонна полициа наһаалааһынын утары Америкаҕа протестар

Source: original
Үөһээ Бүлүү улууһа

Үөһээ Бүлүү улууһа - Бүлүү өрүс сүнньүгэр сытар нэһилиэктэрдээх, тайаан сытар сиринэн атын улуустарга тэҥнээтэххэ кыра гынан баран Саха Сиригэр суолталаах улуус. Киинэ - Үөһээ Бүлүү с. Билиҥҥи кыраныыссатынан 1935 сыллаахха олунньу 10 күнүгэр Булуу улууһуттан араарыллан төрүттэммит. Бу улуустан элбэх культура, наука, политика уонна уопсастыба үлэһиттэрэ тахсыбыттара. Былыр-былыргаттан биир олоҕунан, сороҕор биир кииннэнэн олорбут уруулуу улуустара Бүлүү уонна Ньурба буолаллар. == Демография == 2007 сылга улуус киһитин ахсаана 21 496 киһи. 2002 сыллааҕы сурутуу түмүгүнэн омуктар ахсааннара уонна өлүүлэрэ маннык: сахалар - 20 855 киһи (97,53%), нууччалар - 123 киһи (0,52%), эбэҥкилэр - 250 киһи (1,92%), эбээннэр - 54 киһи (0,25%), уонна атын омуктар - 139 киһи (0,66%). == Географията == Саха сирин арҕаа өттүгэр, Бүлүү өрүс орто сүүрээнигэр тайаан сытар. Сирин ньуура дэхси. Тохсунньуга орто температурата 36-40 кыраадыска диэри тымныы, от ыйыгар 15-17 кыраадыс сылаас. Сыл устата 200-250 мм сөҥүү түһэр. Кыраныыссалаһар улуустара: хотуттан Өлөөн уонна Бүлүү улуустара, илинтэн Горнай улууһа, соҕурууттан Өлүөхүмэ улууһа, соҕурулуу-арҕааттан уонна арҕааттан Сунтаар уонна Ньурба улуустара. Улууска кумах ардайдаах туой курдук тутуу матырыйаала, киэҥник таҕаммыт сиртэн хостонор баай биирдиилээн көрүҥнэрэ баар. Былыр көмүс сууйаллара. Улууска 2006 сылтан поселенческай таһымнаах 21 олохтоох тэриллии үөскээн үлэлиир. Тыа хаһаайыстыбатын сүрүн салаатынан ынах, сылгы сүөһүнү иитии буолар. Ону таһынан туораахтаах культураны, оҕуруот аһын, хортуосканы үүннэрииннэн дьарыктаналлар. == Историята == Түүкээн үрэх Бүлүү өрүскэ түһэр сиригэр былыр нууччалар Бүлүүгэ бастаан кэлэн баран симиэбийэ (зимовье) туруорбуттара. Онтуктара хас да сыллар усталарыгар бу эргин опорнай пуун быhыытынан турбута. Онтон Олоҥноох диэн сиргэ билиҥҥи Нам сэлиэнньэтин сиригэр көһөрүллүбүтэ, Оленск диэн сурукка киирбитэ. Кэлин онтон билигин Бүлүү куората турар сиригэр киин буолбута. Онон кырдьаҕас Бүлүү куоратын историята Верхневилюйскай симиэбийэттэн саҕаланар. == Улуус тэрилтэлэрэ == Улуус архыыба (Култуура уонна сиэр сайдыытын дэпэртээмэнин муниципальнай казеннай тэрилтэтэ), 2019 сыллаахтан начаалынньык Колесова Александра Петровна == Улуус биллиилээх дьоно == Миронов Алексей Афанасьевич (11.04.1912-30.03.1945) - Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Геройа. Тобуроков Петр Николаевич, Саха народнай поэта Сивцев Василий Тарасович (22.12.1933 төр.) - литератураны ырытааччы, тылбаасчыт, саха норуодунай поэта.

Source: original
Поллок Джексон

Поллок Джексон (ааҥл. Paul Jackson Pollock; 1912 сыл тохсунньу 28 - 1956 сыл атырдьах ыйын 11) XX үйэ иккис аҥаарын ойуулуур ускуустубатыгар бөдөҥ сабыдыалы оҥорбут Америка уруһуйдьута, абстрактнай экспрессионизм диэн салаа идеолога уонна салайааччыта. Кини уруһуйдара абстрактнай экспрессионизм иһин киэҥник биллибиттэр. Олус биллэр үлэлэлэрэ кырааска тохтон түспүтүнэн оҥоһуллубут. Кини хос аата "Джек Дриппер" (тохто сылдьар) диэн эбит. Ол ньыматын иһин дьон "хамсаныы уруһуйа" диэн ааттаабыттар. Поллокка кэргэнэ уруһуйдьут Лии Краснер көмөһөр эбит, уонна ол бириэмиэҕэ бэйэтэ истииллээх этэ. 1945 сыллахха Лии Краснер диэн ааттах уруһуйдьуту кэргэн ылбыт, кини карьератыгар уонна наследиятыгар улахан сабыдыалы оҥорбут. Поллок 44 саастааҕар итирик сыльдьан массыынанан авариятыгар түбэһэн өлбүт. 1956 сыллаахха киниэхэ анааммыт Нью-Йорк куоракка Аныгы искусство музейыгар выставка ааспыт. Өссө улахан выставка 1967 сыллаахха ааспыт. 1998 уонна 1999 сылларга Нью-Йорк куоракка Аныгы искусство музейыгар уонна Лондоҥҥа Тэйт музейыгар ааспыттар. 2000 сыллаахха "Поллок" киинэ уһуллубут, сүрүн оруолун Эд Харрис толорбут, уонна ол оруолун иһин Оскар бириэмийэтин ылбыт. 2006 сыллаахха «Сотбис» аукциоҥҥа «5 нүөмэр, 1948» диэн хартыыната 140 мөл дуолларга атыыламмыта. Бу хартыына бэйэтин кэмигэр аан дойдуга саамай үрдүк сыаналаах буолбута.

Source: original
Неймохов Егор Петрович

Неймохов Егор Петрович (30.03.1950-25.06.2011) - саха народнай суруйааччыта. == Олоҕун олуктара == 1950 сыллаахха кулун тутар 30 күнүгэр Томпо оройуонугар Мэҥэ Алдан нэһилиэгэр колхозтаах дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. 1973 сыллаахха Саха государственнай университет историко-филологическай факультетын бүтэрбит. 1991 с. - Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. Үлэлээбит сирдэрэ: «Эдэр коммунист» хаһыат редакцията, корреспондент Тыл, литература уонна история Института, лаборант «Хотугу сулус» сурунаал редакцията, салаа сэбиэдиссэйэ, главнай редактор солбуйааччыта ССКП обкомун аппарата, культура салаатын инструктора «Аргыс» сурунаал, главнай редактор «Айсберг» сурунаал, главнай редактор Саха государственнай университета, доцент Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын иһинэн государственнай наҕараадаларга Комиссия, эппиэтээх секретарь «Саха сирэ» хаһыат редакцията, салаа редактора Саха Сирин Санкт-Петербург куоракка представительствота Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун бырабылыанньата, бэрэссэдээтэл 2011 сыллаахха бэс ыйын 25 күнүгэр ыалдьан өлбүт. == Айар үлэтэ == Айымньылара 1975 сылтан бэчээттэммиттэрэ. Бастакы кинигэтэ, Д. Эверстовы кытта кыттыһан суруйуута, «Жизнь, посвященная борьбе» 1980 сыллаахха күн сирин көрбүт. Егор Неймохов хас да киэҥник биллибит киинэлэр сценарийдарын суруйбута - «Хара Мааска», «Ильмень күөл үрдүгэр туруйалар», о.д.а. Сорох айымньыларынан тыйаатырдар испэктээкиллэри туруорбуттара: «Хапсыһыы», «Сайсары күөлгэ түбэлтэ» - П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатырыгар, о. д. а. Айымньыларын геройдара - сүнньүнэн аныгы дьоннор, артыыстар, ырыаһыттар, суруйааччылар, спортсменнар, суут-прокуратура үлэһиттэрэ уонна саха ыччаттара. Киэҥ биһирэбили ылбыт айымньыта - «Схватка» (1983) сэһэн. Кини сценарийынан «Черная маска» уонна «Журавли над Ильменем» диэн киинэлэр уһуллубуттар. Нууччалыы, атын да омуктар тылларыгар тылбаастаммыт айымньылардаах. Саха тылыгар нуучча суруйааччыта Ю. Сергеев «Царская охота» кинигэтин тылбаастаабыт. == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == Саха норуодунай суруйааччыта Саха комсомолун бириэмийэтин лауреата П. А. Ойуунускай аатынан государственнай бириэмийэ лауреата Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ Томпо улууһун ытык киһитэ == Аатын үйэтитии == М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илин федеральнай университет Учуонай сүбэтэ тыл уонна омуктар культураларын Институтун бастыҥ студеннарыгар анаан Е. П. Неймохов анал ааттаах стипендиятын олохтообут == Өссө маны көр == Саха норуодунай суруйааччыларын тиһигэ Саха норуодунай поэттарын тиһигэ == Сигэлэр == Якутский государственный литературный Музей имени П. А. Ойунского:Егор Петрович Неймохов

Source: original
Килэҥ

Килэҥ U2014 1) мууһурбут халтархай суол; 2) хаара суох күөл мууһа; 3) муус тоҥот. Аччыктааһынтан уратыта, киин куорат сир ньууругар, суолга, тротуардарга уонна тропинкаларга эрэ көстөр. Үөскээбит голодицаны чөлүгэр түһэрии, сибиэһэй хаар бүрүөһүнүн, ардаҕы сууйуу, эбэтэр салгын температуратын тэтимнээхтик улаатыннарыы түмүгэр күн- дьыл уһаабатын тухары салҕаныан сөп. Тыа хаһаайыстыбатыгар улахан хоромньуну оҥоруон сөп, тоҕо диэтэххэ, ыһыллар ыһыы тахсыан сөп. Эмиэ үгүс автомобильнай саахал төрүөтэ буолар. === СНГ дойдулара === СНГ дойдуларыгар утарылаһар дьон быһыытынан техническэй туус (NaCl) туһаналлар. Бу реагент тулалыыр эйгэ туругар куһаҕан сабыдыаллыыр, куорат үүнээйилэрин алдьатар, массыыналар коррозияларын түргэтэтэр, атах таҥаһын болдьоҕун кылгатар. Европаҕа, Америкаҕа, онтон 2002 сылтан Россияҕа (Москваҕа) уонна да атын реагеннар көрүҥнэрин туһаналлар. 2000- с сыллар усталарыгар Москва былаастара араас удамыр кыамтатын көспүттэрэ уонна салгыы эксперименнээн иһэллэр. Ол кэмҥэ ордук намыһах температуралаах куораттарга сайыҥҥы кэмҥэ көдьүүстэрин сүтэрэллэр, ол иһин суол кумах эбэтэр туустаах сменанан ыһыллар. Уопсайынан, дойдуга маат- салы утары ырыынак олус сайдыбыт. === Европа === Олохтоох былаастар бюджеттан бу сыалга олоҕуран, экологическай санаалары туһаныыга уонна туһаныыга табыгастаахтык туһаналларыгар, кыһыҥҥы суоллары хайдах быһыылаахтык тобулалларыгар быһаараллар. == Ылыллыбыт сирэ == География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. - Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2

Source: original
Хобордоох

Хобордоох - арыыга, сыаҕа ас буһарарга аналлаах нэлэгэр чугуун эбэтэр ылтаһын иһит. == Күндү уулаах, күндүөбэй балыктаах көлүйэ күөл баар үһү (хобордоох, арыы, алаадьы). Аһа амтаннаах, уута үчүгэй, биэрэгэ тимир (хобордоох, арыы, алаадьы). Кэҥкил тыалаах, дьирибинэ балыктаах, дьэҥкэ уулаах баар үһү (хобордоох, арыы, алаадьы). Тимир кытыллаах, сырдык уулаах, сыа балыктаах дьэҥкэ байҕал баар үһү (хобордоох, арыы, алаадьы). Ытырар уол, эргичийэр кыыс баар үһү (ытарча, хобордоох).

Source: original
Муора таһымыттан үрдүгэ

Муора таһымыттан үрдүгэ, үс кээмэйдээх куйаар координататын биир кээмэйэ (атын икки - кэтирээһин уонна усталааһын). Ханнык эмит точка нуултан (ол аата муора таһымыттан) төһө үрдүк баарын көрдөрөр. Төһөннөн бу кээмэй улаатар да (муора таһымыттан үөһэ таҕыстах аайы) салгын баттааһына намтаан иһэр. Сиргэ ордук үрдүк чыпчаалынан буолар Гималай хайаларыгар баар Эверест хайа, кини үрдүгэ муора таһымыттан 8844,43 миэтэрэ. Саха сиригэр ордук үрдүк чыпчаалынан буолар Улахан Чыыстай сискэ баар Победа хайа (3002 миэтэрэ). Аан дойдуга ордук намыһах кураанах сиринэн Өлбүт байҕал кытыла буолар, кини муора таһымыттан 417,5 миэтэрэ аллараа сытар. == Өссө маны көр == Балтик байҕал таһымын системата.

Source: original
Чусовской Александр Николаевич

Чусовской Александр Николаевич - Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Саха АССР үөрэҕириитин миниистирин солбуйааччыта (1954-1962), Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала (1953). == Олоҕун олуктара == Ньурба улууһун Александровскай сэлиэнньэтигэр 1915 сыллаахха балаҕан ыйын 6 күнугэр сулууспалаах сахалар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт. 1934 с. Бүлүүтээҕи педагогическай техникуму, 1942 с. Дьокуускайдааҕы педагогическай институту бүтэрбит. 1934-1954 сс. - Ньурба оройуонун оскуолаларыгар үлэлээбит: учуутал, завуч, директор. 1942 сыллаахха ыам ыйыгар Өлүөхүмэ оройуонун военкоматынан Кыһыл Аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 175-с стрелковай полк кэккэтигэр сэриилэспит. 1943 сыл олунньу 17 - кулун тутар 15 күннэригэр Гжатск куорат анныгар буолбут кыргыһыыларга кыттыбыт. Контузия ылан, бойобуой кэккэттэн туораабыт. 1944 сыл тохсунньу 1 күнүттэн суруксутунан, ыскылаакка үлэлээбит. «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт. 1954-1962 сс. - Саха АССР үөрэҕириитин миниистирин солбуйааччыта. 1962-1970 сс. - Дьокуускай 2 No-дээх орто оскуолатын директора. Саха Сирин ССКП обкомун лектора. == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала (1953) Саха АССР культуратын үтүөлээх үлэһитэ (1965) РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна Аҕа дойду сэриитин II ст. уордьана (1985) «Хорсунун иһин» мэтээл (1945) «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээл «Килбиэннээх үлэ иһин. Владимир Ильич Ленин төрөөбүтэ 100 сааһын бэлиэтээн» мэтээл «Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Германияны кыайыы иһин 1941-1945 сс.» мэтээл «Кёнигсберы ылыы иһин» мэтээл «Аҕа дойду сэриитигэр 1941-1945 сс. килбиэннээх үлэ иһин» мэтээл «Үлэ бэтэрээнэ» мэтээл Аата Ньурба улууһун Ытык кинигэтигэр киллэриллибит (1977) Ньурба улууһун ытык киһитэ (2002) == Аатын үйэтитии == А. Н. Чусовской аата Ньурбатааҕы техническэй лицейга иҥэриллибит (2014) == Кини туһунан == Дорогой наш человек: (к 85-летию Александра Николаевича Чусовского). - Якутск: Сахаполиграфиздат, 2001. - 124 с.

Source: original
Ойуун Һааска

Ойуун Һааска, толору сүрүн аата Габышев Александр Прокопьевич, Саха Сирин активиһа, общественнай хамсааһыны тэрийээччи, 2018 сылтан Владимир Путины кириитикэлээһининэн дьарыгырар. Путины үүрэргэ хамсааһын тэрийэн марш оҥоро сылдьыбыттааҕа 2019 сылга. 2019 сыллаахха Владимир Путин бэйэтинэн ыйаах таһааран, Ойуун Һаасканы псих ыарыһахтар балыыһаларыгар Котенкаҕа укпуттара. 2020 сыллаахха Америка, Улуу Британия, Германия уонна Мемориал политическай хаайыылаах диэнинэн билиммиттэрэ. 2021 сыл Балаҕан ыйын 26 күнүттэн күүс өттүнэн эмтээһиҥҥэ түбэһэн, Новосибирскай уобаласка псих ыарыһахтар күүстээхтик эмтэнэр балыыһаларыгар хаайыллан сытар.

Source: original
Вольтер

Франсуа-Мари Аруа (Боронсуустуу: [fʁɑswa maʁi aʁwɛ]; Сэтинньи 21 1694 - Ыам ыйын 30 1778), Вольтер псевдонимынан биллэр (/вɒлˈТɛər; , өссө US: /вɔːл-/; French: [vɔltɛːʁ]), француз этэ сырдатааччы, суруйааччы, историк уонна философ христианство кириитикэтинэн -ордук Рим-Католическай Сыаркабын биллэр, ону тэҥэ кини этиитин көмүскэлигэр тыл көҥүлэ, религия көҥүлэ уонна таҥара дьиэтин государствоттан араарыытыгар ыҥырыыларынан биллэр. Вольтер айымньыны бары кэриэтэ литературнай формаларга айбыт араас өрүттээх уонна көдьүүстээх суруйааччы этэ: пьесалары, хоһооннору, романнары, эсселары, история уонна научнай көрдөрүүлэри суруйбута. Кини 20 000-тан тахса суругу уонна 2000 тахса кинигэлэри уонна брошюралары суруйбута.Кини аан дойду таһымыгар биллэр уонна коммерческай ситиһиилээхтик биллибит бастакы автордартан биирдэстэрэ. Гражданскай көҥүл сытыы көмүскээччитэ этэ, ол иһин католическай французскай монархия цензуратын туһунан кытаанах сокуоннарыттан өрүү кутталга сылдьыбыта. Кини полемиката тулуйумтуону, религиознай догмалары уонна ол кэмнээҕи институттары кыһыылаахтык күлүү гынара . == Эрдэтээҕи олох == Франсуа-Мари Ару Парижка төрөөбүт, биэс оҕолоох Франсуа Аруа (1649-1722), сокуоннай казначейскай чунуобунньук уонна кини кэргэнэ, Маргерит Доуман (c. 1660-1701), французскай үтүөлэриттэн ыал саамай намыһах званиелаах этэ. Кини төрөөбүт күнүн туһунан мөккүөр баара, кини олунньу 20 күнүгэр 1694 сыллаахха төрөөбүт Герен де Рошбрина эбэтэр Рокебрюн дворянин уола диэн. икки улахан убайдара-Арман- Франсуа уонна Роберт-кыра эрдэҕиттэн өлбүтэ, оттон кини бииргэ төрөөбүт быраата Арманд уонна балтыта Маргарита тыыннаах этилэрэ, тоҕус уонна сэттэ сааһынан улахан этилэр. "Зозо" диэн ааттанан, Вольтер сэтинньи 22 күнүгэр 1694, с François de Castagnère, abbé de Châteauneuf [фр] Мария Доуман, ийэтин хастыҥ быраатын кэргэнэ, сүрэхтээх төрөппүттэрин курдук туран. Кини үөрэххэ ылбыт иезуит Луи-ле Гран колледжыгар (1704-1711) онно латыын тылын, теологияны уонна риторикаҕа үөрэмиитэ; кэлин олоҕор итальянскай, Испан уонна английскай тыллары көҥүл баһылаабыта.

Source: original
Голицыно

Голицыно (нууч. Голицыно)- Арассыыйа Москва уобалаһыгар баар куорат, Одинцово оройуоҥҥа киирэр. Уобалас кииниттэн (Москва) 40 км сиргэ, оройуон кииниттэн (Одинцово) 19 км сиргэ. Байҕал таһымыттан орто үрдүгэ - 180 м. Куорат олохтоохторун ахсаана 2009 сыллаахха 17 265 киһи этэ, иэнэ - 20 км², олохтоохторун хойуута - 1 квадратнай килэмиэтиргэ 863,25 киһи. Олохтоммут сыла - 1872, 2004 сыллаахтан - куорат. Куорат баһылыга - Андрей Шевченко (2003 сылтан). Төлөппүөнүн куода - +7 49869, ОКАТО куода - 46 241 502. == Тас сигэлэр == Куорат официал саайта

Source: original
Кубандык көрүдүөрэ

Кубандык/Оренбург көрүдүөрэ (нууч. Кувандыкский/Оренбургский коридор, башк. Ҡыуандыҡ/Ырымбур коридоры, каз. Қуандық/Орынбор дәлізі) диэн Оренбург уобалаһын Гай уонна Кубандык оройуоннарын бэлиэтиир геополитика термина. Кубандык көрүдүөрэ Башкортостаны уонна Казахстаны бэйэ бэйэлэриттэн араарар. Бу термины АХШ политолога Пол Гобл 2013 сылга билим туһаныытыгар киллэрбитэ. Гобл санаатынан Башкортостан Казахстанныын кыраньыыссаластахтарына Москва Сибииртэн арахсар кутталланар уонна Башкортостан тутулуга суох ил буолар кыахтанар. Башкортостаны кытта Итил-Ураал атын биэс республикалара эмиэ босхолонор tesacai кыахтаналлар. 2019 сылга Көҥүл Итил-Ураал хотоһут хамсааһына Гай уонна Кубандык оройуоннарын Башкортостан Республикатын иһилигэр төннөрөр кэрэх диэн республика баһылыгар Радий Хабировка ыҥырыыны таһаарбыта. == Историята == 1918 сылга Арассыыйа империятын эстиитинэн туһанан башкирдар уонна казахтар ил республикаларын тэринэллэрин туһунан биллэрбиттэрэ. Оренбург хото казах омук босхолонуутун хамсааһынын (Алаш партията) биир тутаах киинэ буолбута. 1918 сыл балаҕан ыйыгар Уфаҕа казах уонна башкир түспэлэрин ил мунньаҕа буолбута. Мунньах сүрүн ыйытыга икки омук федерациятын тэрийээһинэ этэ. Бу кэмҥэ казах уонна башкир сирдэрэ бүтүн кыраньыыссалаахтара. Большевиктар хотоһут сэриитигэр кыайбыттарын кэннэ икки омук көҥүл республикаларын оннугар РСФСР иһилигэр киирэр автономиялаах сэбиэт республикалара тэриллибиттэрэ. Оренбург Казах АССРын киин хотото буолбута. 1925 сылга большевик дьаһалтата Оренбург губерниятын Казахстан иһилигиттэн таһааран РСФСРга биэрбитэ. Бу курдук икки түүрк республикатын араарар "Оренбург көрүдүөрэ" үөскээбитэ. Кэлин бу көрүдүөрү эбии кэҥэппиттэрэ. Арассыыйа киин уобаластарыттан нууччалары көһөрөн аҕалан олохсутуу ыытыллыбыта. СССР 1936 сыллааҕы конституциятынан сорох автономиялаах республикалар статустара сойуустаах таһымҥа дылы үрдэтиллибиттэрэ. Бу ахсааныгар Казахстан киирбитэ. Конституцияҕа суруллубутунан сойуустаах республикалар СССР иһилигиттэн көҥүллүк тахсар төрүннээхтэрэ. Бу төрүнү туһанарга биир модьук баара - сойуустаах республика тас дойдулуун быһа кыраньыыссалаах буолуохтаах. "Оренбург көрүдүөрэ" баар буолан Башкортостан РСФСР иһигэр автономиялаах республика быһыытынан хаалан хаалбыта. 1991 сылга СССР эстибитин кэннэ Казахстан тутулуга суох ил буолбута. РСФСР Арассыыйа Федерацията буолбута. 1990-с сыллар саҕаланыыларыгар Башкортостаҥҥа уонна Арассыыйа Федерациятын атын республикаларыгар "суверенитеттар парадтара" буолбуттарын да иһин ким да кыайан босхоломмотоҕо.

Source: original