AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Диас, Нейт

Нейтан Дональд Диас (англ. Nate Donald Diaz; 1985ч 04а 16х, Стоктон, АКШ төрүттүнген) - Холушкак чогуш уран-чүүлдуң американ дайынчызы, UFC авыралының ачызы-биле чиик деңзиниң чергези. The Ultimate Fighter 5-тиң тиилекчизи. 2017 чылдың июльда UFC чиик деңзиге официалдыг рейтингизи-биле дөрт дугаар одуругну ээлеп турар. База бир билдингир содаачы Ник Диастың хеймер дуңмазы. == Намдары == Ник Диастың хеймер дуңмазы, Стоктон хоорайга төрттүнген база өскен, штат Калифорния; ол мексикан уктуг. Акызы ышкаш ол Лодай хоорайга «Токай» школага өөренип турган, 14 харлыында Ник-биле кады тренировкалап эгелээн. Ниити күжениишкиннер-биле оларның күзели боттанган база лодай школаның бразиль джиу-джитсу киргеннер, Николас Липари-биле тренировкалап турган. Нейттиң өске тренерлери турган Сизар Грейси (бразиль джиу-джитсу) биле Ричард Перес (бокс). Нейт «Cesar Gracie Jiu-Jitsu» командазында выступатьтап турар. 18 харлыында веган апарган. == Аяны == Нейт биле Диас алышкылар боттарының эпатажтыг үүлгедиглери-биле октагонуң кызыгаарларындан дашкаар алдаржып турар, ындыг болза-даа чогуш үезинде база. Диас алышкылар ховар ажыглаттынар «Стоктоннуң дажыыры» деп - ол чогуш үезинде адыш-биле кагары. === Карьеразының эгези === UFCге ат салыры бетинде, Диас World Extreme Cagefighting (WEC) көргүзүп турган. 2006 чылда WEC 24-ке ол үениң чиик деңзиге чемпиону Хермс Франк-биле таварышкан, Нейт ийи дугаар раундта аарышкылыы аргазы-биле уттуруп алган. Ол сөөлгү мероприятие, WEC эрттирип турганы, прежде чем был выкуплен Zuffa. == Диас кемдээн Рафаэль Дус Анжустуң орнун солааш үнген 5 март 2016 чылда маргылдаа UFC 196-га Конор Макгрегорга удур. Диаска чүгле он бир хонук турган, чогуш чартык ортумак деңзиге (170 фунтыга) үе чедишпээни-биле артык деңзини октаары-биле эрткен. Диас ийи дугаар раундта боостаалаар арга-биле тиилеп алган. Ийи дайынчылар шаңнал «Эң эки демисел кежээзи» алганнар, Диас база-ла «Эң эки кежээниң көргүзүү» деп шаңнал алган. Макгрегор-биле адаан-өжээн 9 июль 2016 чылда маргылдаа UFC 200 айтып каан, ынчалза-даа 19 апрельде UFC чарлаан, Макгрегор маргылдаадан үнген Лас-Вегасе.Демиселди көжүрген база дараазында айда маргылдаа UFC 202 болган,база катап чартык ортумак деңзиге. Диас адаан-өжээн матчты хөй кезии шиитпир-биле уттуруп алган судьяларның саны: 48-47, 47-47, 48-47. Ийи дайынчылар база катап шаңнал «Эң эки демисел кежээзи»-биле шаңнатканнар. == Ат-дужаал болгаш чедиишкиннери == Ultimate Fighting Championship Шаңнал эдилекчизи «Эң эки демисел кежээзи» (чеди катап) Джош Нир, Клэй Гуида, Джой Стивенсон, Маркус Дэвис, Дональд Серроне, Майкл Джонсон база Конор Макгрегор(x2) Шаңнал эдилекчизи «Эң эки нокаут кежээзи» (чаңгыс катап) Грэй Мэйнард Шаңнал эдилекчизи «Эң эки кежээниң көргүзүү» (чаңгыс катап) Конор Макгрегор Шаңнал эдилекчизи «Кежээниң аарышкылыы аргазы» (беш катап) Элвин Робинсон, Курт Пеллегрин, Мелвин Гийярд, Таканори Гоми база Джим Миллер Sherdog 2011 All-Violence First Team MMAJunkie.com 2016 айның демисели (март) Конор Макгрегор удур 2016 айның демисели (август) Конор Макгрегор удур == Шөлүглер == Нейт Диас «Instagram» социал четкиде Нейт Диас «Twitter» социал четкиде

Source: original
Дерсу Узала (фильм, 1975)

«Дерсу́ Узала́» (орус. Дерсу Узала, яп. デルス·ウザーラ) - В. К. Арсеньевтиң чогаалдарынга үндезилеттинген 1975 чылда үнген Акира Куросаваның тырттырганы уран-чечен дириг-чурук (фильм). Ук кинону совет болгаш япон киностудияларның дем каттыжылгазы-биле тырттырган. Фильм 1976 чылда АКШ-тың шаңналы Оскар-биле эң эки даштыкы кино деп шаңнаткан. Оон аңгыда, Акира Куросаваның япон дылдыг эвес баштайгы кинозу база 70-мм делгем-форматтыг киноплёнкага үнген чаңгыс кинозу. Кинода кол рольду тыва актёр Максим Мунзук күүсеткен. == Роль күүседикчилери == Максим Мунзук - Дерсу Узала Юрий Соломин - Владимир Арсеньев Светлана Данильченко - Анна, Арсеньевтиң өөнүң ишти Дима Коршиков - Вова Суйменкул Чокморов - Чжан Бао Владимир Кремена - Туртыгин Александр Пятков - Олентьев Михаил Бычков - Арсеньевтиң отрядының кежигүнү == Тырттырган бөлүк == Авторлары: Акира Куросава, Юрий Нагибин Режиссёру: Акира Куросава Оператору: Асакадзу Накаи, Юрий Гантман, Фёдор Добронравов Чурукчузу: Юрий Ракша Композитору: Исаак Шварц == Шөлүглер == Дерсу Узала - IMDb деп сайтта Дерсу Узала - Rotten Tomatoes деп сайтта Дерсу Узала (чедимчок шөлүг) - allrovi деп сайтта Дерсу Узала - Кинопоиск деп сайтта

Source: original
Чөөн-Хемчик кожууну

Чөөн-Хемчик кожууну - Россия Федерациязында Тыва Республиканың муниципалдыг кезээ. Административтиг төвү - Чадаана хоорай. Чурттакчы чонунуң саны 19 890 кижи (2017). Шөлү - 2169,13 км2. Национал тургузуу - тывалар. Шажынчы тургузуу - сарыг шажынчы. Куржаг шагы - MSK+4 (UTC+7). == Ыдык ырызы == Чөөн-Хемчик кожуунунуң ыдык ырызы. Сөзү - Куулар Н. Х., аялгазы - Түлүш Б-М. И. == Кожуун сүлдези == Тус чүүл дараазында айтыгда: Чөөн-Хемчик кожуунунуң сүлдези. == География == Чөөн-Хемчик кожууну республиканың барыын талазында турар. Ооң кызыгаары: барыын чүкте соңгу - Барыын-Хемчик кожуун, чүкте - Сүт-Хөл кожуун, чөөн чүкте - Чаа-Хөл кожуун, мурнуу чүкте - Өвүр кожуун. Чериниң шөлү - 6484,56 км². == Төөгүзү == XVIII векте Даа кожууну тургустунган. Кожуунну Чөөн-Хемчик деп 1929 чылда эде адаан. «Дзун» деп сөс моол дылдан «чөөн» деп сөстен илерээн. == Девискээри == Чөөн-Хемчик кожууннуң административтиг төвү - Чадаана хоорай. Кожуунда 11 суму бар. Баян-Тала сумузу, төп сууру Баян-Тала; Чадаана сумузу, төп сууру Бажың-Алаак; Ийме сумузу, төп сууру Ийме; Теве-Хая сумузу, төп сууру Теве-Хая; Хорум-Даг сумузу, төп сууру Хорум-Даг; Хайыракан сумузу, төп сууру Хайыракан; Хөндергей сумузу, төп сууру Хөндергей; Чыраа-Бажы сумузу, төп сууру Чыраа-Бажы; Чыргакы сумузу, төп сууру Чыргакы; Элдиг-Хем сумузу, төп сууру Элдиг-Хем; Шеми сумузу, төп сууру Шеми. Кирсарай арбаны Чадаана хоорайынга хамааржыр. === Кожуунга төрүттүнген улус === Кенденбиль, Ростислав Докур-оолович - Тываның баштайгы тыва композиторларның бирээзи. Кенин-Лопсаң, Моңгуш Бора-Хөө оглу - Тываның улустуң чогаалчызы. Моңгуш, Маадыр - Тыва Республиканың Арзылаң мөгези. Куулар, Алдын-оол Содун-оолович - Тыва Республиканың Начын мөгези. Куулар, Чамыяң Сегбеевич - ТАР-ның дөрт дакпыр чемпиону, 1930 чылдар үезинде Арзылаң мөге. Моңгуш, Чечен-оол Алексей оглу - хостуг хүреште тыва мөге. Байысклаң, Моңгуш Данзын оглу - тыва эки турачы, гвардияның улуг лейтенантызы, комиссар. == Үндезини == Чөөн-Хемчик кожуунунуң чагырга чериниң сайтызы. Чөөн-Хемчик кожууну Тыва Республика чазааның сайтызында. Archived 2015-11-07 at the Wayback Machine Тыва чуртунда кожуун, суму чизези. Archived 2016-06-24 at the Wayback Machine

Source: original
Васильева, Ульяна Юрьевна

Улья́на Ю́рьевна Васи́льева (1995 чылдың июль 31, Сланцы, Ленинград облазы) - российжи кёрлингист, Россияның делегей чергелиг спорт мастери. Европаның 2016 чылда Европа чемпиону. == Допчу-намдары == Кёрлинг биле Ульяна Васильева Санкт-Петербургка Олимпий курлавырының No 2 училищеге ѳѳренип тура эдержип эгелээн. 2012 чылда Петром Дроном кожа Россия чемпионадының «дабл-микст» дисциплиназынга мѳңгүн медальды чаалап алган. 2014-2016 чылдарда Россияның аныяктар шилиндек командазы дээш делегей маргылдааларынга киржип турган. 2014 чылда команданың составынга хүлер медальды чаалап алган. Бүгү Россия чергелиг маргылдааларга Васильева клуб «Адамант» (Санкт-Петербург) дээш ойнап турар. Туружу - вице-скип. 2015 чылда Россия чемпионадының мѳңгүн медалын чаалап алган. Командазы «Адамант»-1 түңнел оюннарга 4:7 кылдыр Москвы-1 командазынга аштырыпкан, чүге дизе ол командада хѳй кезии Россияның шилиндек командазының кежигүннери чыглы берген болган. 2016 чылда Санкт-Петербург командазы Россияның хүлер медалын, а 2017 чылда мѳңгүн медальды алганнар. 2016 чылда Ульяна Васильева Россияның национальный чыынды командага кирген болгаш Шотланд Ренфруширге, Европа чемпионадынга Россияның командазы алдын медальды чаалап алган. == Чедиишкиннери == Европа чемпиону - 2016. Кышкы Универсиада мѳңгүнү 2017. Кышкы Универсиада хүлери 2019 Аныяктар аразынга Делегей чемпионадының хүлер медали.- 2014 Суперкубка России 2016 чылда тиилекчизи. Моисееваның командазынга. Чемпион России - 2019; Россия чемпионадының ийи дакпыр мѳңгүнү. - 2015, 2017; Россия чемпионадының хүлер медалы - 2016. Россия чемпионадының мѳңгүн медалы. - 2012 (Петром Дрон биле). Кубок России холушкак командалар аразынга - 2018. == Шѳлүлгелер == Профиль на сайте зимних Олимпийских игр 2018 (англ.) ВАСИЛЬЕВА Ульяна Юрьевна | Российские спортсмены и специалисты | Спортивная Россия Ульяна Васильева на сайте curlington.ru (рус.)

Source: original
Чеди-Хөл кожууну

Чеди-Хөл кожууну - Россия Федерациязында Тыва Республиканың муниципалдыг кезээ. Кожуун 1993 чылда тыптып келген. Административтиг төвү - Хову-Аксы деп суур. Шөлү - 3706,32 км2. Национал тургузуу - тывалар. Шажынчы тургузуу - буддистер. Автомобильдин кодунуң дугаары - 17. Куржаг шагы - MSK+4 (UTC+7). == География == Чеди-Хөл кожууну - Тываның бир төп кожууну. Чугула хемнери - Элегес, ооң аңгыда Сайлыг-Хем, Үңгеш, Чумуртуг деп хемнер бар. Ол хемнер Таңды-Ууланың соңгу эдээнден агып баткаш, Элегесче киир агып чыдарлар. == Саң-камналга == 2017 чылда бир айда чурттакчы чон саны 7817 хире кижи. Баш санынга онааштыр орулга (кончаа) - 2.4 муң акша бир айда. Чурттакчы чоннуң 43% - ажыл чоктар (2009 ч. январь 1-де), а күрүнелдир (официально) "ажыл чок" деп чүгле 3311 кижи бүрүткетинген (ажыл чок кижилер чүгле 13 хуузу). == Сумулар чизези == Алды сумулуг кожуун-дур. Хову-Аксы сумузу, төп сууру Хову-Аксы; Сайлыг сумузу, төп сууру Сайлыг; Хендерге сумузу, төп сууру Ак-Тал; Хөлчүк сумузу, төп сууру Хөлчүк; Чал-Кежиг сумузу, төп сууру Чал-Кежиг; Элегес сумузу, төп сууру Элегес. Каък арбаны Элегес сумузунга хамааржып турар. == Үндезини == Чеди-Хөл дугайында Тыва Республика чазааның сайтызында. Archived 2015-03-29 at the Wayback Machine Чеди-Хөлдүң кожуун чагыргазының сайтызы. Archived 2014-12-16 at the Wayback Machine Тыва чуртунда хоорай болгаш сумулар чизези. Archived 2016-06-24 at the Wayback Machine

Source: original
Тес-Хемче кирген алды хемнер

Тес-Хемче кирген алды хемнер: Узун Тес-Хем Хөл-Оожу Дыттыг-Хем Ужарлыг-Хем Теректиг-Хем Шивээлиг-Хем Шаг шаанда Тес-Хем агып бадып, тыптып турда, ооң баарынга Таңды сынның мурнуу талазынче баткан чергелешкек бичежек хемнер харап көргүлээштиң, Тес-Хем угбазынга барып, дозуп ужуражыр деп чугаалашканнар. Ужуражырда, бир дем-биле кады чергелештир бадар деп дугурушканнар. Таңды сынындан ол хемнер Тестиң бараанын харап көөрге, кончуу сүргей чуглуп шураан, калчаа далай дег, кыза берген бадып чыдар болган-дыр. Олар Тестиң күштүг шапкын агымынга четпейн, аразында мынчаар чугаалажып, безеректелип бадып чытканнар: - Узун Тес-Хем чаларап батты, угбавыс сүүр күчүлүүн тургузуптар чүве чок-тур. Дуңмалары бистерни тоор-даа хире эвес-тир - деп, соондан бадып, Хөл-Оожу хөректенип чыдып калган. Дыттыг-Хем дыңнаачаңнап агып чыткан, Ужарлыг-Хем улаштыг даштап шурап чыткан, Теректиг-Хем дерин чоттунуп аккан, Шивээлиг-Хем шимээн-дааштыг болуп угбазының соондан улай суржуп каттышкаштың, Успа-Хөлче кирип чыдар. Улуг-биче хемнерниң Успа-Хөл кавайы-дыр ийин. == Дөзү == А.Д.Арапчорнуң "Тыва улустуң мифтери болгаш тоолчургу чугаалары" деп номундан.

Source: original
Буддизм деп чүл?

Буддизм деп чүл? Буддизм дээрге эрте-бурунгу чүдүлге-дир, ооң сорулгазы болза амылыг амытаннарны човулаңдан хостаары болгаш төнчү чок доктаамал аас-кежикти чедип алырынга оларга дуза чедирери болур. Буддизмниң алызында барып бүдүрер төнчү сорулгазы - Будданың байдалын азы Арыг Угаанның Чырык Байдалын чедип алыры. Будданың Ачылыг Өөредииниң утказы - өске амылыг амытаннарга хора чедирбези, ооң үндезини - кээргээчел сеткил азы өске амылыгларның орнунга бодун салып, оларның байдалын медереп билири, ону чедип алырда кол туруш - арын-нүүрнүң арыг болуру, бо бүгүнүң үндезин дөзү, чүрээ - арыг угаан чедип алырда арганы (буянныг үүле бүдүрерин) болгаш мерген угаанны (даяан, бүдээл кылырын) катай ажыглаарында чаштып чыдар, а ооң кол үзели бот-боттарынга хамаарылгалыг болуп турар тудушкак чылдагааннарның ужурунда очалаңга катап-катап төрүттунериниң он ийи кезектиг илчирбелериниң (чадаларының, кезектериниң) дузазы-биле човулаң ораннарынга катап-катап-ла төрүттүнүп, бодарап, дескинип-ле турарывыстың хоойлузунга даянып турар. == Дөс == Обычаи и традиции буддизма, почитаемые в семье. Религиозно-просветительское издание. Чотпуң-оол оглу Чочагар. На тувинском языке. - Кызыл: ОАО "Тываполиграф", 2012

Source: original
Кыдат

Кыдат (кыд. 中華人民共和國 - 中华人民共和国 - Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó, 中國/中国) - Азияда чуърт. Төп хоорайы - Бээжин. Делегейде эң-не хөй санныг чурттакчылыг чурт - 1,38 млрд кижи. Чурттакчы чонун кыдат чон тургузуп турар (боттарын хань деп адаар). Оон аңгыда делегейде девискээриниң делгеми-биле 3 дугаар черни ээжелеп турар (1-ги черде Россия, 2-ги черде Канада). Күрүне дылы - кыдат дыл. Делегейде шерииниң саны болгаш күжү-биле күчү-күштүг күрүнелерден чыда калбайн турар. Ядерлиг ок-чепсектиг күрүнелерниң бирээзи болуп турар.

Source: original
Куулар, Сүрүң-оол Чамыянович

Куулар, Сүрүң-оол Чамыянович Өвүр Торгалыгда Чоза хемге 1912 чылда төрүттүнген. "Торгалыг" колхозтуң сугарлыг чылгычызы бооп, ажыл-агайның сазыралы дээш үре-түңнелдиг ажылдап чораан. Маргылдааларга Улуг-Хем кожуундан Дус-Даг сумузунуң мөгези бооп хүрежип турган. Тываның араттың революстуг шеринге албан-хүлээлге эрттирип тургаш, хөйге билдингир мөге апарган. 30-40 чылдарда эртип турган республика чергелиг маргылдааларга, ол үедешыырак мөгелер хүрежир тос кожуун маргылдааларынга шаңналдыг черлерни доктаамал ээлеп, чедиишкинниг хүрежип келген. ТАР-ның Начын мөгези. == Ажы-төлү == Ооң оолдары Даш-оол Сүрүң-оолович, Шагдыр-оол Сүрүң-оолович олар адазын дөзеп-салган, республиканың шыырак мөгелериниң санынче кирген. Улуг уруу Кара-Кыс Сурун-ооловна ветеран труда, "Маадыр ие" "Хандагайтынын хундулуг чурттакчызы" болгаш Улуг хуралдын хундулел бижиин алган == Дөзү == "Тываның алдарлыг мөгелери" (Знаменитые борцы Тывы). Ооржак Сергей Ынаажык оглу. 2005 ч.

Source: original
Шерпалар

Шерпалар, чаңгыстың саны - шерпа (төв. ཤར་བ་, вайли shar pa ‘чөөн чүктүң кижилери’ дээн уткалыг) - чөөн Непалдың Джомолунгма дааның эдээнде болгаш Индияда чурттап чоруур чон. Боттарын шаркхомбо деп адаар. Сөөлгү 30 чыл тургузунда шерпаларның саны элээн көвүдээн. 1975 чылда 25 муң кижи турган болза, 2001 чылда 154 622 кижи бүрүткеттинген. Шерпалар 93% сарыг шажынга чүдүп чоруур, 6,26% индуизм чүдүлгеге, 0,63% христиан чүдүлгеге, а 0,20% Бон деп шажынга чүдүп чоруур. Шерпаларның хөй кезии Непалдың чөөн чүгүнде чурттап чоруур, ынчалза-даа чурттуң өске булуңнарында база бар. Шерпаларның Непалда эң эрги сууру Тенгбоче болуп турар. Шерпаларның дылын кангпо дээр, ол төвүт-бирман дылдарга хамааржыр. Кангпо дыл өске төрел төвүт дылдардан шуут аңгы, шерпаларның дылын Лхасадан төвүттер билип шыдавас. Шерпалар дээрге төвүттерниң ортаакы чүс чылдарда Гималай дааның мурнуу чүгүнче көжүп келген салгалдары болуп турар. Шерпалар болгаш төвүттерни ниити "бедик даг" гени каттыштырып турар. Непалда шерпалар колдуунда чер ажылы кылып амыдырап чоруур (картофель, сула), азы малчыннап чоруур, колдуу сарлыктар азырап турар. Индияда шерпалар садыг-саарылга болгаш альпинистерге дузалажып бедик дагларже дузалакчылар бооп үнүп турар. Альпинистерге дузалажып тургаш хөй шерпалар соок, аарыг-ажык, кемдээшкин болгаш оон-даа өске чылдагааннар-биле чок болган.

Source: original
Эргис, Георгий Устинович

Георгий Устинович Эргис (Гермогенов; Майык:OldStyleDate - 9 июня 1968 чыл) - совет якут фольклорист, дыл эртемдени, этнограф, философ. Якут фольклорга тускай эртемниг кижи. Филология эртеминиң кандидады (1949), Якут АССР-ниң алдарлыг эртем ажылдакчызы (1962). == Намдары == 1928 чылда Якут педагогика техникумун дооскан. 1934 чылда Казаньның күрүне педагогика институдун дооскан. Ленинградтың күрүне университеди аспирантурага өөренип турган база Институте фольклора АН Украинской ССР (эртем удуртукчузу А. Е. Крымский). 1949 чылда филология эртеминиң кандидадын чадазын алган. 1941-1943 чылдарда автор коллективтиң тургузуунче кирип турган, өөредилге номнары бижип турган, при Наркомате просвещения ЯАССР, Якутск күрүне педагогика институду ассистентизи турган. 1943 чылдан Якутском институте языка, литературы и истории ажылдап турган, якут фольклорнуң шинчилээр ажылын удуртуп турган. Георгий Эргис якут фольклорнуң шинчилелин кылып турган . Ол якут улустуң аас чогаалының үлегер-чижектерин чыып турган, оларны орус дылче очулдуруп турган база парлап үндүрүп белеткеп кылып турган. Эң-не баштай якуттарның аас чогаалын жанрларын классификастаан. Улуг якут маадырлыг эпос-олонхо «Нюргун Боотур Стремительный» шинчилээрин кылып турган, К. Г. Оросиным бижээн. == Чогаалдары == Самоучитель якутского языка. Якутск, 1930. Грамматика якутского языка: Синтаксис: Учебник для VIII класса. Якутск, 1942. Спутник якутского фольклориста. Якутск, 1945. Нюргун Боотур Стремительный. Якутск, 1947. Памятка собирателям якутского фольклора. Якутск, 1947. Исторические предания и рассказы якутов: В 2 ч. М.; Л., 1960. Сборник якутских пословиц и поговорок. Якутск, 1965. Якутские сказки. Якутск, Т.1. 1965. Т.2. 1967. Очерки по якутскому фольклору. М., 1974. Якутские народные песни Якутск, 1976, 1977, 1980 (сост., пер., коммент.). == Чогаал == Воскобойников М.Г. Ценный подарок советской фольклористике // Сиб. огни. 1965. No 11. Календарь знаменательных и памятных дат Якутской АССР за 1968 г. Якутск, 1968. Емельянов Н.В. Г.У. Эргис о якутской мифологии // Мифология народов Якутии. Якутск, 1980. Слепцов П.А. О работах Г.У. Эргиса по якутскому языку // Мифология народов Якутии. Якутск, 1980. Новгородова А.Л. Описание личного архива Г.У. Эргиса // Мифология народов Якутии. Якутск, 1980. Энциклопедия Якутии. М., 2000.

Source: original
Бак, Линда

Линда Бак (англ. Linda B. Buck; 1947 чылдың январь 29, Сиэтл, Вашингтон) - американ биолог, амылыг амытаннарның чыт минир органнарының системазын шинчилээн ажылы дээш физиология болгаш эмнелге талазы-биле Нобель шаңналының эдилекчизи (2004) Линда Бактың лаборатория ажыткан аргазының түңнелинде чыт минир система чыттарны комбинаторлуг арга-биле аңгылап турар деп түңнелге келген. 1994 чылдан тура Говард Хьюзтуң Эмнелге институдунуң шинчилекчизи. 2002 чылдан Fred Hutchinson Cancer Research Төптүң кежигүнү, 2003 чылдан Вашингтон университединиң профессору. Американың Национал эртемнер академиязының (2003), Американың Национал эмнелге академиязының (2006) кежигүнү, Лондоннуң хаан ниитилелиниң даштыкы кежигүнү (2015). == Намдары == Вашингтон университединиң доозукчузу, аңаа 1975 чылда психология болгаш микробиология деп ийи бакалавриат эртемни чедип алган. 1980 чылда University of Texas Southwestern Medical деп төпке иммунология талазы-биле философия эртемнериниң доктору (кандидады) атты чедип алган. 1980 чылдан 1984 чылдарда Columbia University College of Physicians and Surgeons деп университетке докторантурага өөренген, 1982 чылга чедир микробиология кафедразынга, а ооң соонда Онкология институдунга. 1991 чылдан 2002 чылга чедир Гарвардтың эмнелге школазының нейробиология кафедразының башкызы: ассистент-профессору, 2001 чылдан тура профессор. Американың уран-чүүл болгаш эртемнер академиязының (2008) база Европаның эртемнер академиязының кежигүнү (2009), Американың эртем сайзырадыр каттыжыышкынының кежигүнү (2002). 2006 чылдан тура биолог роджер Брент-биле өг-бүле туткан.

Source: original
Киев

Киев (укр. Київ) - Украин Республиканың найыслалы болгаш эң улуг хоорайы. База бир Хоорай-Маадыр деп аттыг. Аңгы административтиг чер, Украин күрүнениң культурлуг, политиктиг, саң-хөө, эртем болгаш шажын төвү болуп турар. Киев хоорай чурттакчы чонунуң саны-биле Европада 7 дугаар черде турар: Стамбул, Москва, Лондон, Санкт-Петербург, Берлин болгаш Мадрид хоорайларның соонда. Чурттакчы чону - 2 929 муң кижи (2017 чылда). Хоорайның девискээри - 847.66 км².

Source: original
Салчак кожууну

Салчак кожууну - Каа-Хемге турган кожуун. == Девискээр == Салчак кожууннуң улузу Чөөн Таңды-Ууланың соңгу-чөөн талазынче, Бүрен, Эржей, Шивей, Улуг-Шивей, Иртиш, Эрзин, Кызыл-Суглуг, Баян-Кол хемнерини эжелей чурттап чораан. Кожуун девискээри Каа-Хемниң оң талазынче Бүрен-Хем биле Мерген хемни дургаар чаттылган, Тере-Хөлдүң албатызы Салчак кожуунга хамааржыр турган. Шаандагы Салчак кожуунун амгы үеде Каа-Хем кожууну солаан. == Төөгүзү == Кожууну эң баштай Хемгол кожууну деп адап турган. Шала сөөлзүредир ооң адын Салчак кожууну кылдыр эде адаан. 4 сумулуг, 109 өрегелиг кожуун турган. Кожуун черле Таңды-тываның бүгүде даргазынга чагыртып турган. Кожуун даргазы үгер-даа деп эргелиг чораан. Кожууну баштап турган улус. Намның үгер-даа. Майдыр үгер-даа. Балчыйма үгер-даа. Чорбаа үгер-даа. Таблицага онза тайылбыр Будаваңар суму дээрге административтиг кезек-тир. Суму дээрге төрел-бөлүк эвес-тир. Суму иштинде аңгы-аңгы сөөктүң улузу чуртап чораан. "Суму адын чүге ынчаар адаан?" деп бодал тыптып келзе, харыы мындыг: "Эгезинде сумуну кайы сөөктүң кижизи башкарып эгелээрил, ол дарганың укталган сөөгүнүң ады-биле бүдүн сумунуң адын адап каар турган". Азы, кандыг бир сумуда, бир сөөктүң улузу өске сөөктүң улузундан кижи саны-биле хөй боор болза, ол сөөктүң ады-биле бүдүн сумунуң адын адап каар турган. Эрги чаңчыл ындыг хевирлиг турган боор оң. Таблицаның адаанда Салчак кожуунунга чуртап чораан улустуң сөөк аттарын бөле бижээн. Чүге-дизе амдызында бис билбес бис кайы сөөктүң улузу кайы арбанга, кайы сумуга чуртап турганын. == Үндезини == История Тувы: В 2 т. - Т. I. - 2-е изд., переаб. и доп. / Под общ. ред. С. И. Вайнштейна, М. Ч. Маннай-оола. - Новосибирск: Наука, 2001. - 367 с. ISBN 5-02-030625-8 Т. А. Бурдукава. История прежних нойонов тувинского народа (подготовка к печати и предисловие А. Г. Сазыкина). // Mongolica. К 750-летию "Сокровенного сказания". Москва: Наука. Издательская фирма "Восточная литература", 1993. - 343 с. ISBN 5-02-017395-9

Source: original
Таңды

Таңды, азы Алдай - бедик даглыг оран-дыр. Кадыр дагларның баштары дээрже шаштыга берген турар. Туманныг. Эң бедик сынның бажын эривес дош шып алган чыдар, ындыг меңги дош чүгле изиг чайын эрип эгелээр. Алдай, алдай-таңды, таңды, оран-таңды дээрге утказы дөмей сөстер-дир. == Алдай == Тыва фонетика ёзугаар "алдай" деп сөстү адаары: [аълда́й]. Шаанда барыын чүктүң улузу оран-таңдызын «алдай», азы «алдай-таңды» деп сөс-биле адап чораан. Ылаңгыяа, Мөңгүн-Тайга улузунуң эрги чугаазынга ындыг сөс турган. «Алдай» дээрге чиңгине тыва сөс-түр. Ол сөс кезек улустуң диалектизинден укталган болгаш литературлуг дылда кончуг ховар ажыглаттынып турар. Амгы тыва литературлуг дылдың словарларында «Алдай» деп сөс чок. Алдай чуртунуң улузу бедик таңдыларын «Алтай» деп адаар-дыр. Шаанда-ла, ол «Алтай» деп сөстү Сибирьже көжүп кээп чораан орустар Алдай чуртунуң чонундан үлегерлеп алган. 1930-1960 чылдарда, кажан тыва литературлуг дыл чаартынып турар шагда, «Алтай» деп сөс орус дылдың словарындан тыва дылче кире берген. «Алтай» деп сөстү адаарга арай тывазывас-тыр. «Алдай» деп сөстү хөйнүң санынга ажыглаар болза ол сөс ийи уткалыг апаар чадавас, чижээ: "алдайлар" - тускай чон ады дыр. Шаанда улус ажы-төлүн "Алдай" деп сөс-биле база адаар турган хевирлиг, чүге-дизе тыва тоолдар маадырлары: Алдай-Буучу, Алдай-Сүмбер, Алдай-Мерген деп аттарлыг чораан. == Үндезини == ИГИ РТ. Б. И. Татаринцев. Этимологический словарь тувинского языка. - Новосибирск: Наука, 2000. - 341 с. Том I. А-Б.// алдай-таңды; алдаг-онак:стр-102. Тываның дыл, литература болгаш төөгүнүң эртем шинчилел институду. Тыва улустуң алгыш-йөрээлдери. тываның ном үндүрер чери. Кызыл - 1990.-144 арын. ISBN-7655-0106-0

Source: original
Черниң 7 чаражы

"ЧЕРНИҢ ЧЕДИ ЧАРАЖЫ" - Бүгү Делегейниң бадыткаан кижиниң кылган кайгамчыктыг чараш чүвелери. Черниң 7 чаражының даңзазы: Бистиң эрага чедир 2700-1780 чылдарга чедир Гизага туттунган Египеттиң пирамидалары. Бистиң эрага чедир 605 - 562 чылдарда туттунган Вавилоннуң Семирадада агаарда астынган садтар. Бистиң эрага чедир VI векте Эфесте туттунган Артемида дуганы. Бистиң эрага чедир 430 чылдар үезинде кылган Зевстиң тураскаалы (статуязы). Бистиң эрага чедир IV вектиң ортан үезинде туттунган Биче Азияда Галикарнасс мавзолейи. Үжен чеди метр узун Хүн бурганы Гелиостуң хүлер тураскаалы - Колосс Родосский. Бистиң эрага чедир 285 чыл үезинде кылдынган. Чүс дөртен үш метр бедик Александрия портунда Фарос маяк. Бистиң эрага чедир 279 чылда кылдынган.

Source: original