AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Васильева Дора Егоровна

Васильева Дора Егоровна (1938.12.12-14.04.2018) - литературовед, ырытааччы, тыл үөрэҕин билимин доктора. Билим Академиятын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ. 1990 сылтан Арассыыйа Суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. == Олоҕун олуктара == 1938 сыллаахха ахсынньы 12 күнүгэр Саха АССР Бүлүү куоратыгар төрөөбүт. 1962 с. - Иркутскайдааҕы омук тылын педагогическай институтын бүтэрбит. 1962-1966 сс. - Дьокуускайдааҕы речной училищеҕа, Покровскай орто оскуолатыгар английскай тылы үөрэтэр. 1966-1968 сс. - телевидение Дьокуускайдааҕы студиятын редактора. 1968-1971 сс. - ССРС НА СС Якутскайдааҕы филиалын аспирана. "ССРС нуораттарын литературалара" диэн идэлээх бүтэрбитэ. 1971-1981 сс. - младшай научнай үлэһит. 1973 с. - филологическай билим кандидатыгар «Творчество Н. Г. Золотарева - Якутского» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскүүр. 1985-1996 сс. - старшай научнай үлэһит. 1995 с. - тыл үөрэҕин билимнэрин докторыгар «Национальное и общечеловеческое в якутской литературе» тиэмэҕэ диссертациятын көмүскээбит. 1997-1999 сс. - ведущай научнай үлэһит. 2000-2008 сс. - главнай научнай үлэһит. 2008 сыллаахтан старшай научнай үлэһит. Д. Е. Васильева - биллэр литературовед, литератураны ырытааччы. Чинчийиилэрин сүрүн хайысхата - аныгы саха прозатын уонна оҕо уонна эдэр ыччат литератураларын сайдыыларын кыһалҕалара. Бүгүҥҥү күҥҥэ Д. Васильева үс монографиялаах, икки ыстатыйалар хомуурунньуктаах, 150ча билим уонна билим-кэбэҕэс ыстатыйалаах. Кини сүрүн үлэлэрэ саха прозата сайдыытын историятыгар, биллиилээх саха суруйааччылара Н. Г. Золотарев - Якутскай, Софрон Данилов, В. С. Яковлев - Далан, В. С. Соловьев - Болот Боотур, Н. А. Лугинов уонна да атыттар айар үлэлэрин чинчийиигэ анаммыттар. == Кинигэлэрэ == Саха суруйааччылара оҕолорго. - Дьокуускай, 1980. == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == Российскай Федерация культуратын үтүөлээх үлэһитэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ РНА Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ Казахстан «Алаш» литературнай бириэмийэтин лауреата == Сигэлэр == Биобиблиографический справочник Архыыптаммыт 2016, Кулун тутар 4 күнүгэр. Институт гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера Архыыптаммыт 2016, Муус устар 11 күнүгэр. Васильева Дора Егоровна Архыыптаммыт 2016, Сэтинньи 4 күнүгэр.

Source: original
Таас чох

Таас чох эбэтэр хостонор чох (лат. carbō) - былыргы үүнээйилэр дьапталҕаларыттан үөскээбит хостонор оттук. Таас чоҕу (хостонор чоҕу) киһи минеральнай оттуктартан бастакынан туттар буолбута. Өссө таас үйэҕэ дьон чоҕу өрүстэр кытылларыгар таас чох дьапталҕата тахсар сириттэн хомуйаллара. Маннык тахсар сирдэри билигин Саха сиригэр, холобур, Дьокуускайтан чугас Кангалаас бөһүөлэгин аттынааҕы өрүс кытылыгар көрүөххэ сөп. Хомуйбут чохторун дьиэлэрин ититэргэ тутталлара. Ол гынан баран 3 тыһыынча сыл ынараа өттүгэр Кытайга тимири уһаарарга туттан барбыттара биллэр. XX үйэ саҕаланыытыгар таас чох аан дойдуга итиини уонна энергияны биэрэр сүрүн оттук буолбута. Ол гынан баран XX үйэҕэ чэпчэкитик ылыллар уонна таҥастанар оттуктар үөдүйэннэр (ньиэп, гаас, атомнай энергия) таас чох туттуллуута улам намтаан испитэ. == Хостонор чох үөскээһинэ == 300-400 мөлүйүөн сыл ынараа өттүгэр былыргы ойуурдар ууга баран, күөллэр анныларыгар түһүүлэрин түмүгэр элбэх үүнээйи кислород тиийбэт сиригэр дьапталҕаламмыта. Онон ситэ сытыйбакка торфа буолан хаалбыта. Ол торфа үөһэттэн баттааһын түмүгэр буурай чоххо кубулуйар. Оттон ол чох таас чоххо. Оттон таас чох антрациит диэн саамай сыаналанар хостонор чоххо кубулуон сөп. == Саха сирин хостонор чоҕо == Саха сирин чоҕо үксэ үрдүкү үүнээйилэр кырамталарыттан үөскээбитэ - мастартан, сэппэрээктэртэн уонна оттортон. Ол гынан баран, сорох чох күөл салахайыттан үөскээбит. Оннук чоҕу богхед диэн ааттыыллар. Саха сиригэр айылҕаҕа баар хостонор чох бары көрүҥнэрэ көстөллөр. Саамай элбэх чохтооҕунан өрөспүүбүлүкэ соҕуруу өттүнээҕи Элгэ, Нүөрүҥгүрү сирдэрэ, Өлүөнэ өрүс икки өттүгэр баар сирдэр (Өлүөнэ чохтоох бассейна), Алдан, Бүлүү өрүстэр тардыылара, уонна Халымаҕа Зырянка үрэх тардыыта буолаллар. Өлүөнэ чохтоох бассейныгар 1,7 триллион тонна чох баар диэн биллэр. == Быһаарыылар == • Полезные ископаемые Якутии и области их применения. В.И Фролов, В. Ф. Уаров. Якутск, Бичик, 2005

Source: original
Муостаах, нуоҕайдаах бэргэһэ

Муостаах, нуоҕайдаах бэргэһэ - олус ытыктанар дьоҥҥо тигиллэр бэргэһэ. Нуоҕайын дьахталларга көтөр куорсунуттан, эр дьоҥҥо күндү түүлээх кутуругун кылааныттан анньаллара үһү. == Саха бэргэһэтин көрүҥнэрэ == Хороох бэргэһэ Чомпой бэргэһэ Сарыы ньалака Көкөйө хаппыт күөс бэргэһэ Хабах бэргэһэ Кус баттаҕа бэргэһэ Балык тириитэ хаппаах Сааппыска Дьорбуоҥка Тугут бэргэһэ Торҕо бэргэһэ Баттах бэргэһэ Муостаах бэргэһэ Тыс бэргэһэ Ньамыаскалаах бэргэһэ Туоһахталаах сайыҥҥы бэргэһэ Ийэ кыыл сирэйдээх бэргэһэлэр Дьабака Өргөстөөх үүс бэргэһэ Ураһа бэргэһэ Чаамык бэргэһэ Куоҕас бэргэһэ

Source: original
Алексеев Егор Николаевич

Алексеев Егор Николаевич (1883-20.04.1957) - аатырбыт саха муосчута, ССРС худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ. == Олоҕун олуктара == 1883 сыллаахха II Тыллымы нэһилиэгэр төрөөбүт. Искусствоведтар билиниилэринэн уус муостан оҥорууну искусство таһымыгар таһаарбыт дьонтон биирдэстэрэ. Араас техниканан оҥоһуктары оҥорор этэ гынан баран, табыллан үгэс буолбут рельефтаах уонна ойута быһан оҥоруулаах хаптаҕай оҥоһуктары кыһар этэ («Өстөөҕү самнарар саха аттаах буойуна», пластиналар: «Эһэни бултааһын», «Табалаах булчут» - 1947; тараах «Кырса», 1953)). Кумааҕы быһар «Якутия» диэн аатынан биллэр быһаҕа (1949) И. Сталиҥҥа бэлэхтэммитэ. Билигин СӨ Национальнай уус-уран музейыгар харалла сытар. 1957 сыллаахха муус устар 20 күнүгэр Дьокуускайга өлбүт. == Дьиэ кэргэнэ, аймахтара == Уола - Алексеев Ефим Георгиевич (1912-1972), Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала. Сиэнэ - Алексеев Эдуард Ефимович, этномузыковед, искусствоведение доктара, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Духуобунаһын Академиятын] академига.

Source: original
Григорьев Иван Константинович

Григорьев Иван Константинович - Моочой - хапсаҕай тустууга Саха АССР спордун маастара, спортивнай самбоҕа маастарга кандидат. Тустуу сэттэ көрүҥэр маастыр уонна призер. "Динамо" общество иһинэн буолбут спортивнай самбоҕа 5 сыл субуруччу бастаабыта. 1927 сыллаахха Үөһээ Бүлүү Оҥхойугар төрөөбүтэ. == Ситиһиилэрэ == 1949 с. Советскай Армия кэккэтигэр ыҥырыллан Южно-Сахалинскайга сулууспалыыр. Сулууспатын кэмигэр Москваҕа 3 ыйдаах боевой самбо инструкторын курсугар үөрэнэр. 1950 с. кэриэйдэр национальнай тустууларыгар бастыыр. 1953 с. Ис Дьыала Министерствотыгар инструкторынан үлэҕэ киирэр. 1954 с. Республикаҕа ыытыллыбыт хапсаҕайдаһан тустууга III миэстэ буолар. 1955-1956 сылларга Якутскайга хапсаҕайдаһан тустууга II миэстэ буолуталыыр. 1957-1961 сылларга хапсаҕайга Республика чемпиона. 1957-1967 сылларга Махачкала куоракка классическай тустууга призердаабыта. 1961 с. Саха АССР спордун маастарын нуорматын толорбута. 1961 с. спортивнай самбоҕа маастарга кандидат нуорматын толорбут. Орджоникидзе куоракка спорттивнай самбоҕа бастыыр иһин күрэхтэһиигэ III миэстэ буолар. Баку куоракка көҥүл тустууга IV миэстэ буолар. 1962 с. Махачкала куоракка көҥүл тустууга III миэстэ буолар. 1963 с. Петропавловскай куоракка коряктыы тустууга чемпион аатын ылар. 1964 с. Улан-Удэ куоракка буряттар национальнай тустууларыгар чемпионнуур. == Ылыллыбыт сирэ == Оҥхой нэһилиэгэ. Дьокуускай, 2007

Source: original
Баскетбол

Баскетбол (ааҥ. Basketball) - эрэhиинэ мээчиги тимир төгүрүмтэҕэ быраҕыылаах хамаанда успуорда. Икки хамаандаҕа биэстии оонньооччу дьон баар буолар (солбуйуу хааччахтааһына суох). Хас биир хамаанда сүрүн сыала - утары хамаандаттан элбэх сүүйүү ылан баран оонньууну кыайааһын. Тимир төгурумтэ 305 см сиртэн үөһээ турар, мээчик эргимтэтэ 749-780 мм буолуохтаах (14 саастан улахан оонньооччуларга). Тимир төгүрүмтэҕэ 6,75 миэтирэттэн кыра ыраахтан бырахпыт буоллахтарына 2 сүүйүүнэн ааҕыллар, онтон ыраах 3 сүүйүү буолар. Ол гынан баран баскетбол элбэх [1]быраабылалардаах, сорох кэһиилэргэ ыстаараап быраҕыыны оҥороллор (1 сүүйүүнэн ааҕыллар). === Баскетбол историята == [3]Ассоциация студенческого баскетбола [4]Балканская лига [5]Балтийская баскетбольная лига [6]Баскетбольный союз Республики Сербской [7]Единая лига ВТБ [8]Женская национальная баскетбольная ассоциация [9]Женская национальная баскетбольная лига [10]Международная федерация баскетбола [11]Латвийско-эстонская баскетбольная лига [12]Лига ABA [13]Литовская федерация баскетбола [14]Национальная баскетбольная ассоциация [15]Профессиональная баскетбольная лига [16]Российская федерация баскетбола [17]Североевропейская баскетбольная лига [18]Студенческая лига РЖД [19]УЛЕБ (лига) [20]Федерация баскетбола США [21]Филиппинская баскетбольная ассоциация

Source: original
Морганьи, Джованни Баттиста

Джованни Баттиста Морганьи (ит. Giovanni-Battista Morgagni; 25 олунньу 1682(16820225), Форли - 6 ахсынньы 1771, Падуя) - Италия бырааһа, паталогия анатомиятын төрүттээччи. Араас ыарыыттан өлбүт дьон истэрин хайытан көрөн, мэдиссиинэ устуоруйатыгар аан бастакынан бэйэтин кэтээн көрүүлэрин сурукка тиспитэ, ыарыы төрүөттэрин ойуулаабыта; ол кэтээн көрүүлэр кэлин киһи иһин хайытыыга көстөр ыарыылары чопчу билэргэ уонна тыыннаах киһи ыарыытан кытта тэҥнээн көрөргө төһүү буолбуттара. Падуеҕа 59 сыл устата анатомия бэрэпиэссэринэн үлэлээбитэ. Ол кэмүэ кэлин Италия бастыҥ анатомнара буолбут дьону иитэн-үөрэтэн таһаарбыта. == Айымньылара == «Adversaria anatomica» (Болонья, 1706-1719), «De sedibus et causis morborum per anatomen indagatis libri V» 1761; новейшее изд. 1827-29, переведена на яз. франц., нем. и англ.), «Opera» (1765). == Литэрэтиирэ == Саркисов Д.С. Дж.Б. Морганьи: (К 300-летию со дня рождения) // Клиническая медицина. 1983. Т.61. No 1. С.110-114. Androutsos, G (2006). "Giovanni-Battista Morgagni (1682-1773): creator of pathological anatomy". Journal of B.U.ON. : official journal of the Balkan Union of Oncology 11 (1): 95-101. PMID 17318961. Ventura, H O (October 2000). "Giovanni Battista Morgagni and the foundation of modern medicine". Clinical Cardiology 23 (10): 792-4. doi:10.1002/clc.4960231021. PMID 11061062. Tedeschi, C G (September 1961). "Giovanni Battista Morgagni, the founder of pathologic anatomy. A biographic sketh, on the occasion of the 200th anniversary of the publication of his "De sedibus et causis morborum per anatomen indagatis"". Boston Medical Quarterly 12: 112-25. PMID 14037836. == Сигэлэр == Морганьи, Джованни-Баттиста // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). - СПб., 1890-1907. Профиль Морганьи Джамбаттиста на официальном сайте РАН

Source: original
Геоморфология

Геоморфология диэн сир ньуурун үөрэтэр уонна ойуулур наука. Үксүн бу тиэрмининэн байҕаллартан атын сирдэри (материктары, арыылары, континент иһинээҕи байҕал-күөллэри, күөллэри) уонна байҕаллар, далайдар (акыйааннар) кытылларын зонатын чинчийэр үөрэҕи ааттыыллар. Литосфера чаастарын ньуурун форматын бөлөҕүн рельеф диэн ааттыыллар. Рельеф тус-туһунан элэмиэннэртэн - элэмиэнтарнай формалартан турар. Кинилэр уларйыыларыттан уонна бэйэ-бэйлэригэр сыһыанарыттан геоморфологическэй ландшафт үөскүүр. Ол ландшафка географическэй ландшафт олоҕурар. Биһиги харахпытыгар көстөр рельеф маннык характеристикалардаах: элэментарнай формалар тас (геометрическэй) омоонноро; улаханнара гипсометрическэй балаһыанньата (абсолютнай уонна относительнай); саҕахха сыһыанынан тулалыыр формаларга сыыанынан. Ол гынан баран геоморфология, наука буоларын быһыытынан тас эрэ көстүүнү ойуулааһынан түмүктэммэт. Сүрүн соруга атыҥҥа - рельеф уонна кини элэмиэннэрэ хайдах сайдыбыттарын, тоҕо маннык буолбуттарын үөрэтии. Ол иһин сир ньууру классификацията формальнай эрэ буолуо суохтаах, айыллыбыт айылҕатын (генетикатын) эмиэ көрүөхтээх. Ол да буоллар тас бэлиэлэр геоморфологияҕа син биир олох буолаллар. Геоморфологияҕа маннык формалары араараллар: судургу, эбэтэр элементарнай уонна уустук. Бастакылар биир кэлим уонна тас омоонноро судургу буолаллар (холобур: булгунньах, дюна, воронка, бүлүүһэ уо.д.а.). Иккистэр, таҥнарытын, тас көрүҥнэрэ тус туһунан элэмиэннэр холбоспуттарыттан тахсаллар (холобур: хайа сиһэ, күөллээх эбэтэр кураанах оҥхой уо.д.а.). Судургу формалар геоморфология лнадшаабыгар организмҥ саанык оруолун оонньууллар: хайдах элэмиэнтэн турар да рельеф тас көстүтэ онтон тутулуктана. Онон геоморфология анаалыһын бастакы соругунан уустук форманы судургу формаларга араарыы буолар.

Source: original
Тазтар (казах ууһа)

Тазтар (каз. таз) - казах бииһин ууһа. Бу уус Казахтар Кыра жустарын иһигэрэ киирэр Байулы диэн уон икки биис ууүун холбоһугар киирэр уус буолар. айулы в составе Младшего жуза. Тазтар бэйэлэрин истэригэр эмиэ үс аҕа ууһугар арахсаллар. Олор манныктар: Шарга, Абдал, Жастабан. == Устуоруйата == Тазтар тусранын аан бастакы суругунан сибидиэнььэ М. Тевкелева чинчийээччи үлэлэригэр Тлеулары кытта бииргэ ахтыллар. Тлеу уустара диэн уустар башкирдарга эмиэ баар. А. Ю. Якубовскай чинчийиилэригэр сурулларынан, Абдал диэн биис ууһа өссө 4- 5 үйэлэртэн саҕалаан биллэн барбыт. Кинилэр казахтар уонна туркменнар састааптарыгар киирэ сылдьыбыттара. Туркмен Абдалылара XVII I- XIX үү Мангишлак тумул арыытыгар олорбуттара. Сабаҕалааһын быһыытынан, баҕар кинилэр ол кэмҥэ тазтары кытта алтыспыт, холбоспут буолуохтарын сөп. Абдаллар өссө лакай узбектарга уонна кыргыыстар Сарыбагаш биис уустарыгар бааллар. Төрүт хаһыылара, ураалара - Бакай. Бэлиээлэрэ - кымньыыь. Байулылар алимулылары кытта алшын биис ууһун иһигэр киирэр улахан, туспа салайааччылаах уустар холбоһуктара буолар. Алимулттар эмиэ байуллар курдук алшыннар састааптарыгар киирэр кырата суох, син обурга аҕа уустара буолаллар. Сорох үөрэхтээхтэр уонна чинчийээччилэр алшыннар уонна алчи татаардар Монголияҕа XIII үйэлэргэ диэри бииргэ ыкса алтыһан олоро сылдьыбыт норуоттар диэн ааҕааллар М. Сабитовым чинчийээччи туоһу туттар шежиретигэр алшыннар бары уустара Алаулартан, эмиэ алшын биис уустарыттан, төрүттээхтэр. Кинилэр XIV үйэҕэ Алтан Ордууну Джанибек хаан салайар кэмигэр олорбуттара. C2-M48 гаплагруппа баарыттан сылыктаатахха, ол иһигэр тазтарга,, алшыннар (быһаччы эр дьонунан) эр киһи төрүттэрэ Илин Азияттан (калмыктарга уонна найманнарҕа, сарыжомарт уустарыгар ханыылыы) сылыктанар. Ол гынан баран, кинилэр нирун монголлар буолбатахтар (субклад С2-starcluster). Генетикэ таһымынан байбактарга Киин Азииҕа олорор баяттары уонна Монголия хотугулуу арҕаа өттүгэр олорор Увстар чугастар. == Олорор сирдэрэ == Сүрүннээн Мангистаускай, Атыраускай уонна Актюбинскай уобаластарга олороллор. == Ахсааннара == 1917 сыллаахха диэри 20 тыһ диэн ааҕаллара == Көр == Таз (башкирское племя)

Source: original
Охлопков Даниил Федорович

Охлопков Даниил Федорович - Дүпсүн улууһун суруксута, онтон кулубата. 1872 сыллаахха улуус суруксутунан үлэлии олорон кэлин Күлүмнүүр диэн аатынан киэҥник биллибит Баһылай Никииппэрэби иитэ ылбыт. Уолу үөрэттэрээри политсыылынай Н. П. Страндены 1874 сыллаахтан бэйэтин дьиэтигэр олордубут. 1875 сыллаахха Охлопков уолу Нецветова диэн Странден билэр дьахтарыгар Дьокуускайга олохтуур. Нецветова бэлэмнээбитин кэннэ 1877 сыллаахха Никифоров Дьокуускайга эр дьон прогимназиятыгар киирбит. Онтун бүтэрэр 1885 сылыгар ииппит аҕата дьадайан хаалан гимназия дириэктэрэ көҥүлүнэн тохсунньуга төрөөбүт улууһугар суруксуттуу тахсар.

Source: original
Маай нэһилиэгэ (Амма улууһа)

Маай нэһилиэк. Амма улууһун нэһилиэгэ, киинэ Покровка. Улуус кииниттэн 25 км соҕуруу диэкки сытар. Нэһилиэнньэтин ахсаана 696 киһи (2007 сыл), ол иһигэр Покровка - 694, Булуҥ - 2 киһи. Олохтоохтор дьарыктара бурдук үүннэрии. == Нэһилиэктэн төрүттээхтэр == Лобанов Матвей Матвеевич (1927 с. бэс ыйын 18 к. төр.) - опера ырыаһыта, Саха АССР норуодунай артыыһа. Лобанов Федор Матвеевич (1930 с. кулун тутар 15 к. төр.) - саха аатырбыт ырыаһыта, Саха АССР үтүөлээх артыыһа. == Сигэлэр == Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Амгинский улус Архыыптаммыт 2013, Атырдьах ыйын 20 күнүгэр. naslegy.ru:Амма улууһун нэһилиэктэрэ gosspravka.ru:Амгинский улус «Якутская АССР», словарь-справочник. - Якутск, 1980.

Source: original
Хемчик өрүс

Хемчик өрүс Хемчик (тув. Хемчик) - Енисей өрүс бассейыныгар киирэр, Тыва Өрөспүүбүлүкэтигэр баар өрүс. Өрүс уһуна - 320 км. Алтай Өрөспүүбүлүкэтин кытта кыраныыссаҕа турар Шапшальскай кэлимсэ хайа ситимигэр киирэр Козер хайа илин сирэйигэр баар чыпчаалтан, 3122 м.үрдүктэн саҕаланар. Өрүс барыта Тыва сиригэр сытар. Икки хайа икки ардынан устар - Арҕааҥҥы Саян хотугу өттүнэн уонна Арҕааҥҥы Танну-Ола хайа соҕуруу өттүнэн, кинилэртэн түһэр уулары барытын хомуйан ааһар. Аллараа диэки өттүгэр, Хемчик хотоолугар сөҥүү түспэтиттэн, киирэр уу олох аҕыйах. Бары саҕаланар сирдэрэ уонна салаалара, ууну үрдүк хайалартан ылаллар. Онон, өрүс ситимэ, Хемчик котловинатыгар нүөлсүтүүгэ киэҥник туттуллар. Өрүс элбэх сиринэн үөһээттэн түһэр уулардаах уонна таас харгыстардаах буолан, ууга устар тэриллэр айанныыр кыахтара суох. Хотоол синньигэс эрээри, туруору кытыллардаах, сүнньүгэр элбэх улахан таастардаах. Хемчик хотоолугар көнө сиринэн устар майгылаах өрүс буолар. Сүүрүгэ бытаарар. Былыргы Ийме кэнниттэн эмиэ, хайа өрүһүн майгытын ылынар уонна Хемчик кэлимсэ ситимин хайаларыгар тиийэр. Манна хотоол синньигэс, туруору ойоҕостордоох. Бүтэһик кэрчигэ - Хемчик каньона. Каньон, Үөһээ Енисей, Саяно-Шушенскай водохранилищетынан тимирдиллибит Саян каньоныгар сыстар. Өрүскэ киирэр салаалара: Малый Хемчик, Чон-Хем(уҥа), Чинге-Хем(уҥа), Чиндозын(хаҥас), улахан, уҥа Барлык, үксүн сири нүөлсүтүүгэ туттуллар, улахан, хаҥас Алаш, Чыркагы(уҥа), сүрүн, хаҥас Ак-Суг, Кара-Суг уонна улахан Чадан(уҥа), уонна Алды-Ишкин(хаҥас). Өрүс бассейыныгар ойуур, үөһээ дьаарыска, үксүн бассейн хотугулуу-арҕаа өттүгэр үүнэр. Хемчик хотоолугар үүнээйи, өрүс саҕаланыытыгар эрэ баар. Салгыы өрүс сүнньүн бата эрэ, синньигэс балаһанан тополь чараҥнара бааллар. Ойуурдарыгар үксүн тиит мас уонна тополь үүнэллэр. Өрүс кытылын бата элбэх талахтар үүнэллэр. Хемчик котловинатыгар өрүс, үүнээйитэ да, ойуура да суох, кураанах кэриэтэ сиринэн устан ааһар. Хемчик, атыттарга холоотоххо дьоҕус үрэх. Өрүс тайыыр сиригэр сылга ортотунан, 125 мм.сөҥүү түһэр. Онон, өрүс аллараа бассейыныгар Хемчик хотоолугар уу аҕыйах буолар. Өрүс сир аннынааҕы уулартан, эмиэ, эбинэр. Сайын бэс ыйыттан атырдьах ыйыгар диэри халаанныыр.

Source: original
Туурсуйа Конституционнай остуоруйата

Туурсуйа Конституционнай остуоруйата - 1876 с. Осман импиэрийэтин бастакы сүрүн сокуонун ылыныытыттан саҕаламмыт туурок быраабын остуоруйатын кэмэ. Туурсуйа өрөспүүбүлүкэтин билиҥҥи Конституцията 1921 сыллаахха ратификацияламмыта, онтон 1924, 1961, 1982, 2010 сылларга хат көрүллүбүтэ. 2000 сылларга Туурсуйа Европа холбоһугар киирэр политическай критерийдэри тутуһары көҥүллүүр өссө биир Конституционнай реформа туһунан боппуруос хаттаан көтөҕүллүбүтэ. Ол түмүгэр 2010 сылга Конституционнай референдум саҥа уларытыылары киллэриинэн түмүктэнэн ыытыллыбыта. 2005 сылтан саҕалаан Сиэр уонна сайдыы баартыйата Туурсуйа парламентскай салайыы быһыытыттан президентскай өрөспүүбүлүкэҕэ көһөр хампаанньаны ыыппыта. 2017 сыллаахха муус устар 16 күнүгэр Конституционнай референдума буолбута. Ол онно туурок быыбардааччылара президентскай өрөспүүбүлүкэни олохтуурга, премьер-министры дуоһунаһын суох гынарга, Парламентка дьокутааттар ахсааннарын элбэтэргэ, ону таһынан суудьуйалар уонна прокурордар үрдүкү сүбэлэрин реформатыгар куоластаабыттара.

Source: original
Бавария (футбольнай кулууп)

"Бавария Мюнхен футбольнай кулууп" (ниэм. FC Bayern München; ниэмэстии: [ʔɛf tseː ˈbaɪɐn ˈmʏnçn̩]) - профессиональнай немецкэй Мюнхен куораттан төрүттээх футбольнай кулууп. 1900 сыллардаахха Германия Футбольнай сойууһун көмөтүнэн айыллыбыт. Германия уонна Аан Дойду үрдүнэн бастыҥ футбольнай куллутартан биирдэстэрэ буолар. «Бавария» ХХ үйэҕэ ФИФА Аан дойду кулууптар рейтингыгар 3-с миэстэҕэ турар, Kicker сурунаал рейтингыгар - 4-с миэстэ. Ол курдук IFFHS Европа ХХ үйэ бастыҥ кулуптарын рейтингыгар - 5 миэстэ. 2019 сылга, "Бавария" Германия бастыҥтан бастыҥ футбольнай кулууба буолар. Кини 32 чемпионскай титулун, 20 Германия кубогын, 3 Европа чемпоннарын кубогын уонна 6 Лига чемпионов кубогын бас билээччи. 2013 сылга "Бавария" кулууптар Аан дойду чемпионатыгар кыайбыта. == Стадион == 1945 сылга дылы "Бавария" Мюнхен куорат стадионугар ооньуур этэ. Аан дойду иккис сэриитин кэмигэр, стадион хаста даҕаны бомабардировкаҕа түбэспитэ. 1972 с. сайыҥҥы Олимпиада буоларыгар Мюнхенҥа 79 тыһыынча киһини батарар Олимпийский стадион туппуттара. Бу стадион 2002 с. диэри "Бавария" официальнай стадиона этэ. 2002 сылга «Мюнхеном 1860» кулууубу кытта кыттыһан «Альянц Арена» стадион тутуллубута. «Альянц Арена» УЕФА 4 категориятын стандартарыгар эппиэттиир. == Ссылки == Официальнай сайт(ааҥл.)(араб.)(исп.)(ниэм.)(нууч.)(дьоп.) "Бавария" туһунан нууччалыы тылынан портал "Бавария Мюнхен" Россия фан-сайта

Source: original
Дьяконов Николай Викторович

Дьяконов Николай Викторович - мас тардыһыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун маастара. == Олоҕун олуктара == 1977 сыллаахха сэтинньи 6 күнүгэр Нам оройуонун Түбэ нэһилиэгэр төрөөбүт. == Спортка ситиһиилэрэ == Дыгын оонньууларын 6 төгүллээх чемпиона XVII Манчаары оонньууларын чемпиона Мас тардыһыытыгар Россия 3 төгүллээх чемпиона Мас тардыһыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин 7 төгүллээх чемпиона Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуоттарын Спартакиадатын 2 төгүллээх чемпиона (2000 с., Покровскай; 2007 с., Сунтаар) == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == Мас тардыһыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун маастара «За вклад в развитие физической культуры и спорта РС (Я)» Бэлиэ «Гражданская доблесть» Бэлиэ Нам улууһун ытык киһитэ == Сигэлэр == Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия):Намский улус:Из истории развития спорта в улусе

Source: original
Манчаары (уобсастыба)

«Манчаары» - култуура уонна сырдатыы уобсастыба. 1921 сыл ахсынньы 23 күнүгэр РКП(б) губбюротун иһинээҕи саха секциятын иһинэн тэриллибитэ. == Сыала-соруга == Духуобунай уонна култуура өттүнэн сайдыы. Саха норуотугар классабай өй-санааны тарҕатыы. Уобсастыбаҕа 74 чилиэн баара. == Секциялара == Театр. Бэчээттээн таһаарыы. Агитациялыыр. Литэрэтиирэ уонна тылбаас. Норуот уус-уран айымньыларын үөрэтии Үөрэҕэ суох буолууну туоратыы. Уобсастыба «Манчаары» диэн хаһыат таһаарар этэ. 1921 - 1922 сылларга барыта 13 нүөмэр тахсыбыта. 1922 сыл балаҕан ыйын 5 күнүгэр «Саха омук» уобсастыба үлэтэ сөргүтүллүбүтүн иһин уобсастыба үлэтэ тохтообута. == Өссө маны көр == Культурная революция в Якутии (1917-1937 гг.) // Сборник документов и материалов, Якутск, 1968.

Source: original
Тукулаан

Тукулаан - тыал көтүтэ турар, арыт мас үүнэн олохсуйбут субурҕа арҕас, чөмөх, эбэтэр томтор буола мунньуллубут, олор икки ардыларыгар иинэҕэс сэдэх, эриллэ хаппыт бэс, сэппэрээк уонна лабыкта үүнээйилээх кумах сис. Саха сирин Кэбээйи, Бүлүү уонна Үөһээ Бүлүү улуустарыгар баар. Тукулаан ойуура суох учаастактара 15 км усталаах буолуохтарын сөп. Чинчийээччилэр Өлүөнэ уонна Бүлүү өрүстэр былыргы үөстэрэ дииллэр, ол иһин өрүс кумаҕа мунньуллубут. Т.к.: тука (эбээн.) - кумах; тукалан (эбэҥк.) - уу кумаҕы типпитэ; кумах үктэллээх дьара сир; тохала (нанай.) - сир, кырыс сир. == Ылыллыбыт сирэ == География Якутии: учеб. для 9-го Кл. сред. шк./ И.И. Жирков [и др.]. - Якутск: Бичик, 2004. -300, [1] с.: ил, карты; 20 см. ISBN 5-7696-1049-2

Source: original
Потенциализм

Потенциализм диэн-үөрүйэх буолбут, боростуой олоххуттан аккаастанан өрө көтоҕүллэн, күүстээхтик бэйэҕин сайыннарар толкуйдааһын ньымата буолар. Потенцилизм сөбүлүүр дьарыккын, бэйэн сөбүлүүр үлэҕин кытта сыһыаннаах буолуон сөп. Потенциаллаах киһи ис иһиттэн талааннаах, баайы, үксүнэн бизнес өттүнэн таһаарыылаахтык үлэлиэн сөп. Потенциал үчүгэйгэ, үрдүккэ, талаһыыга тирэхтээх буолар. Потенциаллаах киһи потенциалын сайыннарыан, дьиннээх олоххо көрдөрүн, таһаарыан наада. Личнэй потенциалга киирэр: психика (өй-санаа, ис-турук), ис дууһа, сөбүлүүр дьарык, өйдүүр кыах (интеллект). Потенциала суох киһи тугу да олоҕор ситиһимиэн сөп кутталлаах, онтон потенциалын арыбыт киьһи байыан, тэтимнээх олохтоох буолуон сөп.Хас биирдии киһиэхэ потенциала атын атыннык сайдыбыт, кимиэнэ эрэ потенциала үрдүк, кимиэнэ эрэ намыһах.

Source: original