AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Меконг

Меконг - Индикытай жарым аралындагы ири дарыя. Кытай, Лаос, Камбоджа, Вьетнамдагы аймактары (айрым жеринде Лаостун Мьянма жана Таиланд менен болгон чек арасы) аркылуу агат. Узундугу 4500 кмдей, алабынын аянты 810 миң км2. Тибет тайпак тоосундагы (Тангла кырка тоосунан) башталып, Сина-Тибет тоосунун терең капчыгайлары, Юньнань тайпак тоосу, Чыонгшон тоосунун батыш тармактары, Камбоджа түздүгү аркылуу агып, түштүк Кытай деңизине куярда саздуу дельтаны (аянты 70 миң км2че) пайда кылат. Негизги куймалары: Мун, Тонлесап (оң), У, Тхэн, Сан (сол). Негизинен жамгыр, жогорку агымында ошондой эле кар, бир аз мөңгү сууларынан куралат. Жай-күз мезгилдеринде суусу кирип, деңгээли 10-15 мге чейин көтөрүлөт. Агымын жөнгө салууда Тонлесап көлүнүн мааниси зор. Нугу шаркыратмалуу (Кон ж. б.), босоголуу. Орточо чыгымы Пномпень шаары тушта 13,2 миң м3/сек, айрым жылдары 67 миң м3/секга чейин жетет. Жылына орто эсеп менен 1,5 км3 шиленди агызып келет. Төмөнкү агымында сугатка пайдаланылат. Өрөөнүн суу жайпап жаткандыктан, анда шалы өстүрүлөт. Суу-энергетикалык ресурсу өтө зор (75 млн кВт чамасында). 700 км, суу киргенде 1600 км аралыкка (Вьентьянга) чейин кеме жүрөт; деңиз кемелери 350 кмге (Пномпенге) чейин жетет. Боюнда Луангпрабанг, Вьентьян (Лаос), Пномпень (Камбоджа) шаарлары жайгашкан. == Колдонулган адабияттар == “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Source: original
Коломбо (Шри-Ланка)

Коломбо, Коламба - Шри-Ланка арал мамлекетиндеги шаар, Батыш провинциянын административдик борбору. 1983-ж. өлкөнүн борбору Шри-Джаяварденепура-Котте шаарына расмий көчүрүлгөн. Шри-Ланка аралынын түштүк-батыш жээгинде, Келани дарыясынын чатында жайгашкан. Инди океанындагы маанилүү деңиз жолдорунун кесилишиндеги порт (дүйнөдөгү эң чоң жасалма гавань, аянты 2,25 млн м2). Өкмөт жана президент жайы. Калкы 678 миң (2008, шаар айланасы менен Чоң Коломбо шаар агломерациясын түзөт; калкы 2,5 млн). Шаарды көптөгөн каналдар түйүнү кесип өтүп, Коломбону Бейра көлү (шаардын борборунда жайгашкан) менен туташтырат. Маанилүү жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. Коломбонун түндүк жана түндүк-чыгыш административдик чек арасы Келани д. аркылуу өтөт. 8-кылымдан араб көпөстөрүнүн Каланпу деген аталыштагы кыштагы, 14-кылымдан Колонтота деген ат менен маанилүү соода борбору катары белгилүү. Ушул эле жерде 1517-ж. португалдар Коломбо фортун негиздешип, 1593-ж. X. Колумбдун урматына аташкан. Коломбо 1802-жылдан Цейлон мамлекетинин, 1948-жылдан Цейлон доминионунун, 1972-жылдан Шри-Ланка Республикасынын борбору. Шаарда өлкөнүн финансы банк, камсыздандыруу ишканаларынын штабквартиралары жана Чоң Коломбодо Шри-Ланкадагы 6 эркин экономикалык зонанын бешөө жайгашкан. Тамак-аш (корица жана башкалар татымалдар), жеңил (булгаары буюм, кездеме жана башкалар), химиялык (пластмасса, жер семирткич жана башкалар), кеме куруу жана ремонттоо, бут-кийим, металлургия, машина куруу (станок жана анын жабдуулары), айнек өнөр жайы ишканалары, шина заводу иштейт. Кол өнөрчүлүк өнүккөн. Улуттук ИА, университеттер (анын ичинде Видьяланкара будда), мамлекеттик илимий-изилдөө департаменти жана институттары (анын ичинде Улуттук кеңеш, өнөр жайы жана башкалар), медициналык институт, коллеждер (музыка, бий жана башкалар), Улуттук музей (анын астында китепкана ачылган; анда тарыхый баалуу китеп, журналдар жана кол жазмалар сакталган), улуттук архив, обсерватория (1907), китепканалар, сүрөт галлереясы, театрлар жана башкалар бар. Фестивалдар (цирк артисттеринин Кэнди Эсала Перахера, августта; буддага арналган Дуруту Перахера, январда), чай аукциону (дүйнөдөгү эң ири) өткөрүлүп турат. Коломбодон түштүктө зоопарк уюштурулган. Аралдын тропиктик кооз табиятына байланыштуу туризм өнүккөн. == Колдонулган адабияттар == “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104-9

Source: original
Жай

Жай - жаз менен күздүн аралыгындагы абанын температурасы эң жогору болуп турган жыл мезгили; климаттык сезон. Түндүк жарым шарда жайкы күн токтолуудан (21-22-июндан) же жайкы чилдеден күзгү күн-түн теңелүүгө (23-сентябрга) чейинки мезгили. Түндүк жарым шарда - июнь, июль, август, Түштүк жарым шарда - декабрь, январь, февраль айлары жай мезгили болот. Жай мезгилинин узактыгы климаттык жана фенологиялык сезон катары төмөнкү кеңдиктерден жогорку кеңдиктерди карай кыскарат. Экватордук алкакта жыл бою жай өкүм сүрөт. Субтропикте 5 ай, мелүүн алкакта 3 ай, уюлдук кеңдиктерде 1-2 айдан ашпайт. Кыргызстан аймагында жайында күн ысып, үшүк жүрбөйт, өсүмдүк вегетациясы токтобойт; кургакчылык да болот. Кыргызстанда бул түшүнүккө байланыштуу Жай-Терек (Базар-Коргон районундагы жердин аты) топоними бар. Кыргыздар жай мезгилин табыстан, жайдын толгон кезин ак жай деп да атайт. == Булактар == “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 3-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2011. 784 бет, илл. ISBN 978 9967-14-074-5

Source: original
Вулканизм

Вулканизм (геол.) - жер кыртышында (литосферада) жанa анын үстүндө магманын кыймыл-аракетине байланыштуу болгон кубулуштардын жыйындысы. Интрузиянын пайда болушу, жанар тоолордун атылышы, ошондой эле Айдагы кратерлер Вулканизм менен бай­ланыштуу. == Байланыштуу макалалар == Жанар тоо Магматизм == Колдонулган адабияттар == Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б. Калып:Volcano-stub Калып:Geology-stub

Source: original
Кыймылдын туруктуулугу

Кыймылдын туруктуулугу - механиканын негизги түшүнүктөрүнүн бири. Ар кандай механикалык системанын (машина, самолёт, снаряд ж. б.) кыймылы аларга таасир эткен күчкө жана баштапкы шарт деп аталуучу кыймыл башталган учурдагы алардын абалына жана ылдамдыгына көзкаранды. Аракет этүүчү күч жана баштапкы шарт белгилүү болсо, система кандайча кыймылдарын эсептөөгө болот. Бул кыймыл дүүлүкпөгөн кыймыл деп аталат. Ал эми ар кандай себептер менен мааниси баштапкы шарттан четтеген кыймыл дүүлүккөн кыймыл делет. Коюлган күчтүн аракеттешүүсүнөн кыймылдоочу механикалык системага кандайдыр кокусунан пайда болгон начар күч (жел, начар түрткү ж. б.) таасир кылганда анын дүүлүкпөгөн кыймылынын өзгөрбөшү Кыймылдын туруктуулугу деп аталат. Мындай жөндөмдүүлүккө ээ болбогон кыймыл туруктуу эмес деп эсептелет. Механикалык системанын кыймылы туруктуу болгон шарт туруктуулук критерийи деп аталат. Кыймылдын туруктуулугу теориясы техниканын көп тармагында практикалык чоң мааниге ээ. Кыймылдын туруктуулугуна ар кандай түрдөгү кыймылдаткыч, машина, самолёт, ракета, гироскоп куралдары, автоматтык жөндөө системалары ж. б. ээ болууга тийиш. == Колдонулган адабияттар == Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0

Source: original
Парфенон

Парфенон (грекче parthenos - кыз дегенден) - байыркы грек искусствосунун эң мыкты эстелиги. Афины шаарында Биздин заманга чейин 447-438-ж. архитектор Иктин менен Калликрат акрополдо курган. П-дун ченеми 30, 89 м Х 69,5 м; 8Х17 сандагы колонналардын бийиктиги 10,43 м. П-дун имараты ак мрамордон салынган. Фасад фризи кентавромахия, амазономахия, гигантомахиялардын сүрөтү тартылган метод менен триглифтерден турат. Фронтондору Афинынын (грек мифологиясындагы теңир аял) төрөлүшүнү жана анын Аттиканы бийлөө үчүн Посейдон менен талаш-тартышын чагылдырган барельеф менен жасалгаланган. 1687-ж. түрктөр менен болгон согушта, венециялыктар Акрополду курчоого алганда П. кыйраган. 1801-03-ж. П-дун көп скульптуралары Улуу Британияга алынып кетип, 1816-ж. Лондондогу Британ музейине коюлган. == Колдонулган адабияттар == Кыргыз сүрөт искусствосу: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:, 2004

Source: original
Тиксотропия

Тиксотропия (грек тилинен thixis - чайкоо, trope - өзгөрүү, бурулуу) - изотермикалык шартта, механикалык таасир астында, полимердик жана дисперстик системалар физика-механикалык касиеттеринин кайталанма өзгөрүүсү. Ал суюк чөйрө үчүн агуу учурунда илээшкектик азайышында жана анын агып бүткөндөн кийин акырындык менен илээшкектик жогорулашында; илээшкек пластикалык чөйрө үчүн - деформация учурунда катуулук чегинин азайышында (агуу чеги) жана тынымдан кийин анын баштапкы абалына келишинде байкалат. Т. материалдар структурасынын кайталанма өзгөрүшү менен шартталган. Практикада мааниси чоң. Т. касиетке: курулуш эритмелери, лак-боек материалдары, консистенттик майлоочу каражаттар, көптөгөн тамак-аш продуктулары ээ. == Колдонулган адабияттар == Химия: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. - 422 б. ISBN 9967-14-021-6

Source: original
Шапак уулу Момуш

Шапак уулу Момуш (1910, Кочкор району, Кара-Суу айылы - 18. 2. 1986, ошол эле жер) - манасчы. Белгилүү манасчы Шапактын уулу. 1981-жылы андан «Манас» (9251 сап ыр), 1985-жылы «Семетей» бөлүмүнөн (1600 сап ыр) жана башка айрым эпизоддор жазылып алынган жана КР УИАнын Кол жазмалар фондусунда сакталып турат. Момуштун варианты атасы Рысменде уулу Шапак менен С. Каралаевдин варианттарына үндөш. Ал көбүнчө «Чоң казатты» көркөмдүк деңгээлин төмөндөтпөй, «Семетей» бөлүмүнөн Семетейдин Букардан чыгышы, жолдон Коңурбайга жолугуп, аны менен беттешип жеңиши, Таласка жол жүрүшү, Семетейдин Үргөнчтү кечиши сыяктуу кеңири белгилүү салттык эпизоддорду чебер айткан. Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган. == Булактар == “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Source: original
Кызыл түстүү чөкмөлөр

Кызыл түстүү чөкмөлөр - негизинен чопо, алевролит, кумдук, конгломерат тектеринен турган кызгылтым күрөң түстөгү чөкмө тектер. Арасында акиташ, гипс кабаттары жолугат. Өңү темир оксидине байланыштуу. Кызгылтым түс гипс менен карбонат кургакчылыкта пайда болгонун билгизет. Кээде жашыл, көгүш, бозомук нун Базар-Коргон районундагы кыштак. КызылҮңкүр айыл округунун борбору. «Кызыл-Үңкүр» токой чарбасынын аймагында, Кеңкол суусунун сол өйүзүндө, деңиз деңгээли 1260 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору Базар-Коргон кышнан 64 км түндүк-чыгыш тарапта. Жалал-Абад темир жол бекетинен 97 км. Кыштак 1900-ж. пайда болгон. Калкы 1308 (2009); негизинен токойчулукта, аарычылыкта, мал чарбасында эмгектенет. Жыгачтан буюм жасоочу цех, 2 тегирмен, мончо, соода борборлору, тамактануу жайлары иштейт. Орто мектеп, китепкана, мадабият үйү, клуб, бала бакча, оорукана, амбулатория, байланыш түйүнү жана башка бар. Кыштакка жакын балдардын «Медик» эс алуучу жайы жайгашкан. == Колдонулган адабияттар == “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Source: original
Челябинск

Челябинск - Россиядагы шаар (1787-жылдан). Челябинск облусунун адм. борбору. Түштүк Уралдын чыгыш капталында, Миасс д-нын боюнда. Калкы 1,18 млн (2024). Ири жол тоому жана т. ж. түйүнү. Эл аралык аэропорту бар. Метрополитен курулууда. Ири өнөр жай борбору. Кара жана түстүү металлургия (металлургия, куур прокат, цинк өндүрүү заводдору, электр металлургия комбинаты), машина куруу жана металл иштетүү (заводдору: «Полёт», «Прибор», «Станкомат», «Теплоприбор»), курулуш материалдары, тамакаш, жеңил, жыгаччылык. өнөр жай ишканалары иштейт. ГРЭС, ЖОЖдор (а. и. университет), театрлар (а. и. опера жана балет), музейлер (а. и. край таануу), сүрөт галереясы, тарыхый-маданий эстеликтер бар. Чеп катары 1736-ж. негизделген. == Колдонулган адабияттар == «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Source: original
Гүлназ Жүзбаева

Гүльназ Жүзбаева (12.10.1983) - Кыргызстанда Көзү азиздер федерациясынын башчысы, активист. Ɵкмөттүк документтердин Брайл шрифине өткөрүүгө тынымсыз аракет кылып, көзү азиздердин социалдык адаптациясы боюнча программаны ишке ашырганы үчүн Британиянын BBC басылмасы 2020-жылдагы эң таасирдүү, перспективдүү жана үмүт жараткан «100 айымдын» тизмесине кирген. Кытайдын Ханчжоу шаарында 2023 жылы өткөн Пара Азия оюндарында 1,5 чакырым аралыктыга жарышка катышып коло байгеге ээ болгон. == Үй-бүлөсү == Күйөөсү Жалалидин Абдувалиев параспортчу. Кытайдын Ханчжоу шаарында өткөн Азиянын параоюндарында жеңил атлетикадан Жалалидин Абдувалиев эки күмүш медал жеңди. Жубайлар спорттон сырткары көзү азиздер үчүн атайын курстарды өтүп, аларды өз алдынча жашоого үйрөткөн окуу борборун ачкан.Жубайлардын бир уулу бар == Шилтемелер == Гүлжан Турдубаева. Парижди мелжеген параолимпиадачы жубайлар. Азаттык, 7-Декабрь, 2023. Динара Акимова. Жалаладин Абдувалиев, Гүльназ Жүзбаева, параспортчулар: «Башында бизге эчким ишенген эмес». SUPER.KG порталы. No 1091, 3-9-ноябрь, 2023-ж. Адилет Асанов. Кытайдагы Пара Азия оюндарына катышкан спортчулар Бишкекке келишти. BULAK.kg, 31.10.2023 Көзү азиз жөө күлүк Гүлназ Жүзбаева Пара Азия оюндарында коло утту. REPORTER.KG маалымат агенттиги, 25.10.2023 Канымгүл Элкеева, Бексултан Абибакир уулу. 100 таасирдүү айымдын бири Гүлназ. Азаттык, 7-Ноябрь, 2020 Кыргызстандык активист BBCнин «Жылдын 100 айымы» тизмесине кирди. Азаттык, 24-Ноябрь, 2020 «100 айым»: кыргызстандык Гүлназ дүйнөдөгү эң таасирдүү аялдардын катарында, ВВС Кыргыз кызматы, 24 ноябрь 2020 Гүлназ дүйнөдөгү эң таасирдүү аялдардын катарында. ВВС News Кыргыз Кызматы, 6 дек. 2020 г.

Source: original
Европанын Атом Энергетикасы боюнча Коому (EURATOM-ЕУРАТОМ)

Европанын Атом Энергетикасы боюнча Коому (EURATOM-ЕУРАТОМ) - 1957-жылдагы жалпы рынокту түзгөн Рим конвенциясы ошол эле мезгилде мүчө мамлекеттердин атом энергетикасын өндүрүү, колдонуу жана бул тармакта кызматташуу саясатын координациялоо үчүн Европанын Атом Энергетикасы боюнча коому түзгөн болчу. Бул коом учурда Европадагы эң маанилүү деп эсептелген 3 уюмдун бири болуп саналат. == Колдонулган адабияттар == Эл аралык мамилелер сөздүгү/ Түз. Аббас Караагачлы; котор. Топчугүл Нармаматова, -Б.:КТМУ, 2008.- б. ISBN 978-9967-24-921-9

Source: original
Мстислав Ростропович

Ростропович Мстислав Леопольдович (27. 3. 1927, Баку - 27. 4. 2007, Москва) - советтик виолончелист, пианист, дирижёр, коомдук ишмер, педагог. РСФСРдин эл артисти (1964), СССРдин эл артисти (1966). 1932-37-жылдары Москвадагы Мусоргский атындагы музыкалык окуу жайында окуган. 16 жашында Москва консерваториясына тапшырып, С. Козолуповдон виолончель, С. Прокофьев менен Д. Шостаковичтен композиция боюнча таалим алган. 1945-ж. Ростропович музыкант-аткаруучулардын III Бүткүл союздук сынагында алтын медалга ээ болгон. 1947-ж. Прагада өткөн Жаштар менен студенттердин Бүткүл дүйнөлүк фестивалында биринчи сыйлыкка татыган. 1959-74-жылдары Москва консерваториясында окутуучу, профессор (1993). 1969-ж. Ростропович жана анын үй-бүлөсү A. И. Солженицынга колдоо көрсөткөндүгү үчүн кысымга дуушар болуп, 1978-ж. Ростропович жана анын жакындары советтик жарандыктан ажыратылып, куугунтукталган. 1974-ж. Батышта Ростропович эң алдынкы дирижёрлордун бири болуп калган. 1977-94-жылдары Вашингтондогу Улуттук симфониялык оркестрди жетектеген. Мындан тышкары Берлин, Лондон филармонияларынын жана Бостон, Лондон симф. оркестрлеринин чакыруусу менен иштеген. 1990-ж. Россияга кайтып келген. 60тан ашык композитор виолончель үчүн чыгармаларын атайын Р. үчүн (С. Прокофьев, Д. Шостакович, А. Хачатурян, Л. Берио, А. Шнитке, Л. Берстайн, А. Дютийе, О. Мессиан, В. Лютославский, К. Пендерецкий, Б. Бриттен ж. б.) жазган. 2002-ж. Лондондун «The Times» гезитинде Ллойд Уэббер Ростроповичти «Бардык замандын улуу виолончелисти» деп атаган. Ростропович кайрымдуулук иштерин жүргүзүп, Бүткүл дүйнөлүк инсан деп жарыяланган. Мамлекеттик сыйлык (1951), Лениндик сыйлык (1964), Россия мамлекеттик сыйлыгы (1991, 1995) лауреаты. «Грэмми» сыйлыгын 5 жолу алган. Көп өлкөлөрдүн ордендери жана медалдары менен сыйланган. == Колдонулган адабияттар == “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117 -9

Source: original
Бабезиоздор

Бабезиоздор, бабезиеллёздор малдын жугуштуу ылаңы. Babesia уруусундагы жөнөкөйлөр пайда кылат. Иксод кенеси таратат, румын окумуштуусу В. Бабеш ачып (1888), анын ысымынан аталган (1893). Муну менен көбүнчө уй, кой, эчки, жапайы айбанаттардан муфлон, аркар ылаңдайт. Ылаң көбүнчө Европа жана Орто Азияда таралган, негизги белгилери: малдын сүтү 80 %ке чейин азаят; кой, эчки, уй баласалат; ичи катат; тез арыктайт; сийдиги кызгылт, кийин кочкул кызыл болуп, канында мите пайда болот; дем алуусу начарлап, көк боору, боору, бөйрөгү чоңоюп, өтбаштыгына коюу өт толот; анемияга чалдыгат. Гемоспоридин, акаприн, беренил, азидин жана башка менен дарыланат. Алдын алуу үчүн жайыттагы жана короодогу кенени жок кылуу керек. == Колдонулган адабияттар == “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14- 046-1

Source: original
Хаймбах (Айфель)

Хаймбах (Айфель) (нем. Heimbach (Eifel)) - Германия Федеративдик Республикасынын Түндүк Рейн-Вестфалия жеринде жайгашкан Шаар. Көльн административдик округуна карайт. Дюрен районуна кирет. Калкы - 4440 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 64,8 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду - 05 3 58 012. Мэр - Берт Цюлль. Шаар административдик курамы боюнча 7 шаардык районго бөлүнөт. == Тышкы шилтемелер == Расмий сайты Калып:Түндүк Рейн-Вестфалия райондору Калып:Германия:Дюрен Район:Шаарлар

Source: original
Ялымов Нареман Галимович

Ялымов Нареман Галимович (1926-ж. т., Казак АССРи, Акмоло обл., Атбасар ш.) - жер астынан кен казуу боюнча адис, техникалык илимдин доктору (1988), проф. (2000), КР Инж. академиясынын корр. мүчөсү, КРдин илим жана техника жаатындагы мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты. КРдин илимине эмгектин сиңирген кызматкер. Казак тоокен-металлургия институтун (Алматы ш., 1954), Кыргыз ССР ИАнын Too тектердин физикасы жана механикасы институтунун аспирантурасын (1961) бүткөн. Жезказган шаарындагы шахтада тоо-кен мастери, участка начальниги, башкы инженер (1954-58), Кыргыз ССР ИАда кенже илимий кызматкер, окумуштуу секретары болуп эмгектенген (1958-66), Пайдалуу кендердин жер кыртышында пайда болуу жана жайгашуусун аныктоо боюнча адис. 1966-жылдан лабораториялык башчысы болуп иштеген. Ал 120дан ашык илимий эмгектин, а. и. 8 монография, 4 ойлоп табуунун автору. Медалдар менен сыйланган. == Колдонулган адабияттар == «Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4

Source: original
Нифадьев Владимир Иванович

Нифадьев Владимир Иванович (5. 4. 1947-ж. туулган, РСФСР, Коми АССРи, Железнодорожный району, Мещура шаарчасы) - техника илимдеринин доктору (1993), профессор (1995), КР УИАнын академиги (2000), КРдин илим жана техника жаатындагы мамлекеттик сыйлыктын лауреаты (1998). Россиянын эмгек сиңирген инженери (2000), КРдин илимине эмгек сиңирген ишмер (1997). Борислав шаарында заводдо тракторист, слесарь (1965- 69), Казак ССРинин Каратау шаарында Тоо-химия комбинатында лаборант, инженер (1969-73), ФПМде илимий кызматкер (1973-86), Кыргызстан КП БКда инструктор, бөлүм башчы (1986-89), Кыргыз ССР (КР) ИАнын Физика жана механика институтунун директору (1989-93), 1993-жылдан КРСУнун ректору. Жардыруу иштери боюнча адис. 90дон ашык илимий эмгектин, анын ичинен 37 автордук күбөлүктүн ээси. «Достук» (Россия), Данакер ордендери менен сыйланган. Эмгек: Низкоплотные и сверхнизкоплотные взрывчатые смеси. Механизм детонации. Б., 1998; Детонация низкоплотных взрывчатых смесей на основе пенополистирола во внешних электрических и магнитных полях. Казань, 1998. == Колдонулган адабияттар == “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Source: original
Мырзакматова Анаркан

Мырзакматова Анаркан Уз. 1954-ж. Анжиян облусундагы Фергана районунун Жабагы айылында төрөлгөн. Анжияндагы мединститутту бүтүрүп, райондо тери оорулары боюнча дарыгер болуп эмгектенет. Уздук нусканы апасы Марифаттан алган. Анаркан уздукту саймачылыктан баштаган. Саймаларында айрыкча туштук, балыш, жаздык сымал буюмдарынын жердигин таардан (кебезден ийрилип согулган бөз), тукабадан, кийизден тандайт да, «кош аяк кеште», «турна канат кеште», «кочкор мүйүз көчөтү», «кош аяк көчөтү», «теке мүйүз көчөтү», «куш канат көчөтү» өңдүүлөрдү «илме дос», «илме сайма», «чалма сайма» аркылуу ичин толтура илип саюу менен жүзөгө ашырат. Ал «ыспыты көчөтүн» түндүктүн жел боосуна, элечек кыргагына, тегирич сымал үлгүлөргө арбын пайдаланат. Уз өрмөкчүлүктүн кара термесин согот. Өзүнүн чеберчилигин сиңдиси Гүлканга жугузган. Ал кийиз буюмдарын да арбын кармайт. Сүрөтү түстүү баттамада. == Колдонулган адабияттар == Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. - Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, - 240 б. ISBN 5-89750-080-0

Source: original
Арагац чокусу

Арагац чокусу (түрк тилдеринде - Арагёз) - Армян тайпак тоосунун эң бийик жери, Армениянын аймагында. Бийиктиги 4090 м. Кратери мөңгү циркине айланган өчкөн жанар тоошондой Чакан мөңгүлөрү бар. Тоолуу жайыт. Түштүк капталында Бюрокан астрофизика обсерваториясы жайгашкан. Орто кылымдагы Анберд чебинин калдыгы бар. == Колдонулган адабияттар == “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967-14-046-1 Калып:Volcano-stub Калып:Mountain-stub Калып:Geo-stub Калып:Caucasus-stub Калып:AM-geo-stub

Source: original
Немис идеологиясы

Немис идеологиясы - Карл Маркс менен Фридрих Энгельстин тарыхты матер, түшүнүүнүн бирдиктүү концепциясын. б. а. тарыхый материализмди биринчи жолу иштеп чыккан чыгармасы. «Немец идеологиясынын» идеясы 1845-жылы жазында Энгельс Брюсселге келгенде пайда болгон. Маркс менен Эн­гельс жаңы көз караштар системасын биргелешип иштеп чыгууну чечишкен. «Фейер­бах жөнүндө тезистерди» жазуунун максаты ушуга байланыштуу чыккан. «Немис идеологиясы» 1845-1846-жылдарда жазылган, бирок бүтпөй калган. «Немис идеологиясында» коом турмушунда материалдык өндүрүштүн чечүүчү ролу жөнүндө тарыхый материализмдин маанилүү жобосу ар тараптан өнүктүрүлгон. Маркс, Энгельс бул эмгекте биринчи жолу өндүргүч күчтөр менен өндүрүш мамилелеринин өз ара аракеттенүү жана өнүгүү диалектикасын ачышкан. Бул маанилүү ачылыш адам коомунун жадны түзүлүшүн жана анын тарыхый өнүгүшүнүн жалпы закон ченемин түшүнүүгө жанa пролетардык, коммунисттик революция бурж. коомдогу өндүргүч күчтөр менен өндүрүш мамилелеринин ортосундагы карама-каршылыктардын натыйжасы экенин ил. далилдөөгө мүмкүндүк берген. Ошондой эле ал тарыхты матер, түшүнүүнун бирдиктүү концепциясын жанa ил. коммунизмдин филос. негизин иштеп чыгууну шарттаган. «Немис идеологиясында» тан жанa тан күрөшүнүн марксчыл теориясынын негизи, жалпы эле мамлекеттин жанa бурж. мамлекеттпн маңызы ачылын, тарыхый материа- лизмдеги коомдук бытие менен коомдук аң-сезимдин карым-катнашы жөнүндө негизги жобо иштелип чыккан. Эмгек­те коомду коммунисттик кайра куруунун эки материалдык өбелгөсү: өндүргүч күчтөрдүн өнүгүшү жанa революциялык тап - пролетариаттын калыптанышы биринчи ачылган. Та­рыхты диалек.-матер. түшүнүүгө тааньш, «Немец идеологиясынын» авторлору болочок коммунисттик коомдун жалпы белгилерин сыпаттап чыккан. «Немис идеологиясынын» кол жазмасын Маркс менен Энгельс чыгарууга үлгүрбөй кал­ган. Биринчи жолу ал СССРде 1932-ж. толук жарыяланган. == Булактар == Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Source: original