AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Тукай, Габдулла

Габдулла Тукай (уырыс. Габдулла Мухамедгарифович Тукаев, тæт. Габдулла Мөхәммәтгариф улы Тукай; райгуырдис 1886-æм азы 14 апрелы (26 апрелы), Кушлаучы хъæуы, Хъазаны губернæйы (ныртæккæ Тæтæрстаны Арсчы район) - амардис 1913-æм азы 2 (15) апрелы) уыди зынгæ тæтæйраг поэт, литературон критик, публицист æмæ тæлмацгæнæг. == Цардафыст == Тукай райгуырдис моллойы бинонты ’хсæн. Цыппар мæйы йыл куы цыдис, уæд фæзиан йæ фыд, цыппараздзыдæй та Габдулла сси зыбыты сидзæр. 1892-1895 азты цардис, йæ райгуырæн Кушлаучмæ æввахс хъæу Кырлайы, зæхкусæг Сагдийы хæдзары. Ам Габдулла фæцалх ис зæххы куст кæнынмæ. Кырлай ныууагъта йæ зæрдæйы арф тæлмæнтæ. Ацы хъæуы фидæны фыссæг базыдта цы у фыдыбæстæмæ æмæ хуымæтæг адæммæ уарзондзинад. Йæ поэмæ «Шурале»-йы архайд цæуы раст ацы хъæуы. Дарддæр йæ сабибонтæ Тукай æрвыста Уральсчы сахары. Ам уый цардис сæудæджергæнæг Галиаскар Усмановы бинонты ’хсæн, цыран йæ фыдыхо куыста дæгъæлдарæй. Габдулла ахуыр кодта, прогрессивон цæстæнгастæ кæмæн уыди, уыцы Тухватуллинты меценатты медресейы. Уыциу рæстæг ма лæппу ахуыр кодта уырыссаг къласы. 1907-æм азы райдианы Тукай ныууагъта медресе. Райдыдта йæ «сæрибар цард». Уыцы аз, фæззæджы Тукай æрцыдис Хъазанмæ, цæмæй йæ цард снывонд кæна сфæлдыстадæн. Ам уый базонгæ ис литератортимæ, æмæ фæхæстæгдæр ис, газет «Аль-Ислах»-имæ («Реформæ») æмгуыст чи кодта, уыцы фæсивæдмæ. Уыцы азты Тукай фылдæр фыста сатирикон-юмористон журналтæ «Яшен» («Арвæрттывд»), «Ялт-юлт» («Æрвгæрон-æрттывд»). Йе ’нæниздзинады уавæр кæй фæфыддæр ис, уымæ нæ кæсгæйæ, Тукай 1911-1912 азты фæцыди, йе сфæлдыстадыл чи сахадыдта, ахæм балцыты. 1991 азы майы райдианы уый параходыл æрцыдис Астраханмæ. Цæугæ-цæуын фыссæг зонгæ кодта Волгæйы былгæроны сахарты цардимæ. Астраханы уый бафысым кодта йæ хæлар поэт Сагит Рамиевмæ. Уым ма фембæлдис азербайджайнаг фыссæг æмæ æхсæнадон архайæг Нариман Наримановимæ. А фæстаг ахастæуыдис уырдæм, йæ райгуырæн бæсты революцион архайд кæй кодта, уый тыххæй. 1911-1912 азты кæй ныммыхуыр кодта, уыцы æмдзæвгæтæ æмæ фæндаджы очеркты фылдæр хай æрцыдысты фыст, йæ чысыл райгуырæн бæстæ - Хъазаны алфамбылай хъæутæ бабæрæджы фæстæ. 1912 азы уалдзæджы Тукай сфæнд кодта ацæуын балцы ахæм маршрутыл: Хъазан - Уфа - Бетъырбух. Уфайы уый фембæлдис фыссæг Мажит Гафуриимæ. Ацы фембæлд арф фæд ныууагъта дыууæ литераторы цардыл. Бетъырбухы Тукай фембæлдис, фæстæдæр зынгæ революционер чи ссис, уыцы Мулланур Вахитовимæ. Бетъырбухы Тукай фæцис 13 боны æмæ 6 (19) майы уырдыгæй араст ис Троицкмæ, уый фæстæ та хъазахы быдырмæ, хъуымыз нуазынмæ - йæ зæрдæ дардта, йæ бануазынæй йе ’нæниздзинад кæй фæфидардæр уыдзæн. Хъазанмæ раздæхтис августы райдианы. Габдулла Тукай фæзиан ис 1913 азы 2 (15) апрелы. Хъазаны уырыссагау цæуæг газетты куыд ныффыстæуыдис, афтæмæй «Тукайы амæлæт уыдис стыр зиан тæтæйраг адæмæн». Тукай ныгæд æрцыдис Хъазаны Тæтæйраг уæлмæрдты. Тæтæйраг адæмæн тынг зынаргъ у Габдулла Тукайы ном. Цæгат Ирыстоны цы тæтæйраг культурон æхсæнад ис, уый хæссы Габдулла Тукайы ном.

Source: original
Пердомо, Хосе

Хосе Батлье Пердомо Тейшейра (исп. José Batlle Perdomo Teixeira; райгуырдис 1965-æм азы 5 январы, Сальтойы) - кæддæры уругвайаг футболист, хъазыдис куыд æрдæхъахъхъæнæг Уругвайы иугонд командæйы сконды. == Клубон карьерæ == Хосе Пердомо йæ футболисты карьерæ райдыдта клуб «Пеньяролы». 1987-æм азы октябры кæрон уый хъазыдис Либертадоресы хъалацы финалы æртæ хъазты. 1989-æм азы ацыдис Италимæ, хъазыдис дзы клуб «Дженоа»-йы. 1990-æм æрдæг уыд англисаг клуб «Ковентри Сити»-йы хъазджытæй иу, фæстæдæр та ацыдис Испанимæ. 1993-æм азы уругвайаг хъазæг раздæхтис «Пеньяроль»-мæ, 1995-æм азы райстой йæ «Басаньес»-мæ (уый дæр Уругвайы), уым та йæ карьерæ фæци. == Иугонд командæйы мидæг карьерæ == Хосе Пердомо фыццаг хатт хъазыдис иугонд командæйы 1987-æм азы Америкæйы хъалацы Аргентинæйы. Уый хъазыдис Аргентинæйы ныхмæ æрдæгфиналы æмæ финалы - Чилийы ныхмæ (куыд командæ-чемпион, Уругвай хъалацы архайдта финалæй райдайгæ). Фæстæдæр уый хайад райста Америкæйы хъалацы 1989-æм азы æмæ дунейы чемпионаты 1990-æм азы (уый цыдис Италийы).. == Æнтыстытæ == «Пеньяроль» Уругвайы æртæ хатты чемпион: 1985, 1986, 1993 Либертадоресы хъалацы хицау: 1987 Уругвай Америкæйы хъалацы хицау: 1987 == Æддаг æрмæг == Профиль // National Football Teams (англ.) Профиль // worldfootball.net (англ.)

Source: original
Дзагуртæ

Дзагуртæ (уырыс. Дзагуровы) сты дыгурон мыггаг. == Равзæрд == Дзагуырты мыггагæн сæ хистæртæ абон куыд дзурынц, уымæ гæсгæ, раджы кæддæр Мæстинокы хъæуы цард дыууæ æфсымæры, сæ иу хуынд Асланбег, иннæйы ном нæ хъуыды кæнынц. Æфсымæртæй, дам, сæ иу уыд дæсны æфсæйнаджы куыст кæнынмæ, уыди зæрингуырд. Хъæуы цæрджытæ сæ куы æлхæнгæ кодтой дзыбыры æфсæнтæ, фæрæттæ æмæ æндæр дзауматæ, куы та - кургæ. Сыхæгтæ дæр æмæ хъæуы цæрджытæ дæр куырдоны хæдзармæ лæджы номæй нал дзырдтой, фæлæ сæм дзырдтой дзагуыры номæй (ома, дзагуыр нын ратт, дзагуыр нын рауæй кæн). Цыбыр дзырдæй, æфсымæртæ сæ мыггаг, адæм сæм куыд дзырдтой Дзагуыртæ, зæгъгæ, афтæ ныффыстой.

Source: original
Герб

Герб, вариант: нысанныв (пол. herb, уый та немыцаг дзырдæй нем. Erbe - бынтæ) у паддзахадон символтæй иу. == Паддзахадон гербтæ рангмæ гæсгæ == стыр герб - йе ’ппæт элементтимæ. астæуккаг герб - стыр гербы сæйраг элементтæ. чысыл герб - æрмæстдæр уарт кæнæ уарт æмæ коронæ. == Мыггаджы герб == Иуæй-иу мыггæгтæн (æрмæст уæздан равзæрдæй нæ) ис сæхи гербтæ. Дæнцæгæн:

Source: original
Кумраны къухфыстытæ

Кумраны къухфыстытæ (Мард денджызы тыхтæттæ) - 1947-æм азæй фæстæмæ Кумраны лæгæтты цы бирæ къухфыстытæ ссардæуыд, уыдоны иумæйаг ном. Ссарæггæгты иртæстытæ куыд равдыстой, уыцы къухфыстыты хай фыст æрцыдис Кумраны æмбалады нæ эрæйы агъоммæ 250-æм азæй 68-æм азы онг. Кумраны тыхтæттæй фылдæр фыст сты уираг æвзагыл (ивритыл), се ’хсæн ис арамейаг æмæ грекъаг æвзæгтыл дæр фыстытæ. Сæйрагдæр фыссæн æрмæг у пергамент, иуæй-иу хатт та папирус, ис æрхуыйы сыфтыл конд фыстытæ дæр. Сæ аппмæ гæсгæ тексттæ дих кæнынц æртæ къордыл: Библийы тексттæ (29% бæрц), апокрифтæ æмæ псевдоэпиграфтæ, Кумраны æмбалады литературæ. == Кумраны къухфыстыты тексттæ == Перевод многих кумранских рукописей на русский язык Кумраны къухфыстытæ цифронгондæй (англ.)(уир.) Храмовый свиток Свиток Исайи Свиток войны Комментарий на Аввакума Устав общины Амусин, И. Д. Кумранский Фрагмент Молитвы Вавилонского Царя Набонида Архивгонд æрцыдис 4 мартъийы 2016 азы. Амусин, И. Д. Кумранский комментарий на Осию (4QpHosb II)(æнæбаххæсгæ æрвитæн) Подробный список содержания всех 39 томов The Discoveries in the Judaean Desert.

Source: original
Мисти (вулкан)

Ми́сти (исп. El Misti) - вулкан Хуссар Америкæйы Перуйы территорийыл. Йæ бæрзæнд - 5822 м. 17 километры ныгуылæнырдæм лæууы Перуйы дыккаг сахар асмæ гæсгæ Арекипæ, йæ цæрджыты бæрц хæццæ кæны милуанмæ (2009). Сахары бирæ бæстыхæйттæ арæзт æрцыдысты Эль-Мистийы урс пироклистикон лæбырдтæй, уый тыххæй Ариекипæ арæх фæхонынц «Урс сахар». Цæугæдон Чили кæлы сахары уылты, æмæ ахизы Эль-Мистийы æмæ незаманы вулканон коплекс Чачанийы (6075 м) астæу каньоныл. Эль-Мистийæ хуссарырдæм лæууы вулкан Пичу-Пичу (5669 м). Эль-Мисти - хуыст вулкан, фæстаг æдых вулканы сирвæзт регистрацигонд æрцыдис 1985-æм азы. Вулканон конусмæ гæсгæ Мисти у типикон стратовулкан, уыдонæн характерон у лавæйы лæбырдтыты æмæ хæлæн сирвæзтыты æртхутæгимæ радыгай ивд. Вулканæн ис æртæ концентрикон кратеры. Мидæггаджы ис кæсын фумаролон активондзинадмæ. XV æнусы вулканы тыхджын сирвæзт Арекипойы цæрджыты ассырда сахарæй. Мидæггаг кратеримæ 1998-æм азы ссардæуыд æхсæз инкаг мумийы æмæ цалдæр артефакты. Уыдæттæ ссардта мæй куысты фæстæ экспедици кæцыйæн йæ разамонджытæ уыдысты Джон Рейнхард æмæ Хосе Антонио Чавес. Сарæггæгтæ æвæрд сты Андаг кувæндæтты музейы (исп. Museo de Santuarios Andinos) Арекипæйы. == Кæс ноджы == Перуйы вулканты номхыгъд Андты хæхты номхыгъд Андтæ

Source: original
Центрон остан

Центрон остан кæнæ Меркези́ персейнаг ӕвзагӕй транслитераци: Мӕркӕзи (перс. استان مرکزی - Ostan-e Markazi «центрон остан») у Ираны 31 провинцийæ иу. Ис бæстæйы ныгуылæны. Йæ административон центр у сахар Эрак. Цæры дзы 1750000 адæймаджы, сæ фылдæр - персайнæгтæ æмæ азербайджайнæгтæ. Останы сæйраг сахартæ сты: Сейвх, Мехеллат, Хомеин, Делиджан, Тафреш, Аштиан, Шазанд (Сарбанд). Центрон остан рахицæн чынди остан Мазендеранæй 1980-æм азы. 1986-æм азы останæй рахицæн кодтой провинци Тæхран. Центрон останы хохджын ландшафт кæй ис, уый охыл дзы вæййы хус æмæ уазал зымæг. Останы ис 9 стыр университеты.

Source: original
Айларты Чермен

Айларты Чермен Гæбылайы фырт (райгуырдис 1934-æм азы Хъарман-Сындзыхъæуы - амардис 2005-æм азы) уыдис ирон фыссæг. == Цардафыст == Айларты Чермен райгуырдис Хъарман-Сындзыхъæуы зæхкусæджы хæдзары. Астæуккаг скъола каст фæуыны фæстæ бацыдиc Цæгат Ирыстоны паддзахадон медицинон институтмæ. Каст æй куы фæцис, уæд дохтырæй куыста республикæйы хъæуты æмæ сахарты. Бирæ азты дæргъы уыди æфсæнвæндаджы санэпидстанцæйы сæргълæууæг. Чермены фыццаг поэтикон чиныг «Лæппуйы бæллиц» рацыдис 1957-æм азы. Уый фæстæ ма рауагъта иу фынддæс прозаикон æмæ поэтикон æмбырдгонды. Сæ сæйрагдæртæ сты «Базыртæ» (чиныгуадзæн «Ир», 2001) æмæ «Æргъæу фæззæг» («Ир», 2005).

Source: original
Люксембург, Розæ

Розæ Люксембург (нем. Rosa Luxemburg, пол. Róża Luksemburg, æцæг ном уыдис Rosalia Luxenburg - Розали Люксенбург; райгуырдис 1871-æм азы 5 мартъийы - амардис 1919-æм азы 15 январы Берлины) уыдис Германы революционеркæ, европæйаг коммунистон змæлды зынгæдæр уæнгтæй иу. Люксембург райгуырдис 1870 азы (æндæр верситæм гæсгæ 1871-æм) 5 мартъийы Уæрæсейы империйы сконды чи уыдис, уыцы Польшæйы Люблинæй скæсæнырдæм цы сахар Замостье (Zamość) ис, уым. Уый уыд дзуттаг сæудæджеры бинонты фæндзæм сывæллон. Каст фæци Варшавæйы чызджыты гимназ, ахуыр кодта хорз. Розæйы зондахаст фæстæдæр зындгонд сси куыд люксембургизм. Йæ зындгонддæр цитатæтæй иу у, Уæрæсейы революцийы тыххæй кæй ныффыста, ахæм: «Сæрибар æдзухдæр у, æндæр хуызы чи хъуыды кæны, уыдоны сæрибар». Розæ Люксембурджы кадæн хуыйны Дзæуджыхъæуы историон центры уынгтæй иу.

Source: original
Гæлиат

Гæлиат, дыгуронау Гæлиатæ (уырыс. Галиат) у хъæу Цæгат Ирыстоны Æрæфы районы. Ис Уæллагкомы. == Истори == Гъæу æвæрд æй зилди гъæутæн сæ цæгатварс, Сонгути дони рахес фарс, Узи тегъи фæсте, Уорс хонхи буни. Сæ цæрæг хæдзæрттæ адтæнцæ уæлиндзæсæртæ, сæ фæрстæ ба - дорæй даст. Адтæй си галауантæ еуæй-еу рагон цæргутæн, уæдта цæрæн æма тугъдон мæсгутæ. Абони уалæнгæ ма еци мæсгутæй хуæздæр уавæри байзадæнцæ: Цæрати мæсуг - Цирохси сæри, Гæдзаути мæсуг - гъæуæн æ хонсар фарси бæрзонд тегъæбæл, Езети мæсуг - хонсарæрдиги, гъæумæ ци над æрцæуй, уой фарсмæ мæскъи. Лæгъуздæр уавæри ба ма æрæййафтан Битути мæсуги, уой бунат ба æй Гæдзаути мæсуги буни тегъæбæл. Мæсгутæй алкæбæл дæр ес рагон таурæхътæ. Уонæй еу таурæхъмæ гæсгæ, Къодоти мæсуг ке хонунцæ, е, дан, Къодоти нæ адтæй, фал адтæй Цæрати. Цæратæ ’й исдастонцæ, Къодотæ ба си æрцардæнцæ, халери незæй Цæрати муггаги адæм сæ еугурдæр ку фæццæгъдуни æнцæ, уæд. Таурæхъ лæмбунæгæй финст æрцудæй аци æрмæги Къодотæ æма Цæрати муггæгти хæццæ. Гæдзаутæ æма Езети мæсгутæ ке хонунцæ, уонæн дæр, дан, сæхе нæ адтæнцæ, фал, ке адтæнцæ, уой ба бæлвурдæй абони неке зонуй. Цуппæрæймаг мæсуг ба æцæгæй дæр адтæй Баделиати Баделий фурт Битуй, æма, уой байзайæггæгтæ Битутæ гъæуæй будурмæ ку фæллигъдæнцæ, уæд син сæ хæдзæртти æрцардæнцæ Зæгæлти бийнонтæ, æма ма си абони дæр цæрунцæ, сæ хестæрти цæуæтæй ка исæнтæстæй, уони цæуæти цæуæт - Зæгæлти Геуæргий (Уæркий) фурттæ Зоря æма Матвей сæ бийнонти хæццæ. Гæлиати гъæуæн æ хорнигулæнæрдиги Узи къулдунбæл ес берæ рагон циртдзæвæнтæ: обæйттæ æма циртитæ, дзиуарæ, уæдта Авд дзиуарей ковæндонæ. Гъæуи ма уонæй уæлдай адтæй ковæндæнттæ: гъæумæ хæстæг - Фæрон æма Цæгатæрдигæй иннæ Къулдуни бæрзондбæл ба - Нæл изæди ковæндонæ. Гъæуи алли фарс дæр ма ес никкидæр рагон уæлмæрдтæ æма обæйттæ, уæдта ковæндæнттæ. Гæлиати гъæуи туххæй ахургонд В.Ф. Миллер финста: == Мыггæгтæ == Таурæхътæ, уæдта 1886 æма 1913-аг æнзти æрфинстити бæрæггæнæнтæмæ гæсгæ Гæлиатæ æма Цирохси гъæути цардæнцæ муггæгтæ: Абæгатæ, Арсæгтæ, Бæлæутæ, Бесолтæ, Бериатæ, Битутæ, Габистæ, Гæдзаутæ, Гамахартæ, Гæлæбутæ, Гагкотæ, Гапбатæ, Гасинтæ, Гибизтæ, Годизтæ, Гокъотæ, Гугæлтæ, Гуссаутæ, Дзилихтæ, Дзалатæ, Езетæ, Зæгæлтæ, Зохъотæ, Кацантæ, Коцойтæ, Къодотæ, Мæрзойтæ, Миндзайтæ, Мулукатæ, Мулдзугкатæ, Медойтæ, Охъазтæ, Саууойтæ, Салхъазантæ, Толастæ, Хъалатæ, Хъазибегтæ æма Цæратæ. == Æрвитæнтæ == Видео Ирыстоны хæхбæстæ. Гæлиат. Галиат 4K (28.06.2019) Гæлиат I Фæрдгуытæ (28.09.2020) Къамтæ Липовый Иван - Дигория. Аул Голиат. (1890) Архивгонд æрцыдис 27 ноябры 2020 азы. Ossetian architecture - Галиатский некрополь

Source: original
Зæххастæуденджызон бæстыхъæд

Зæххастæуденджызон бæстыхъæд (кæнæ Зæххастæуы денджызы регионы бæстыхъæд) у Зæххастæуы денджызы алфмабылай территориты типикон чи у, ахæм бæстыхъæд (климæт). Арæх æмбæлы континентты ныгуылæйнаг былгæрæттыл, экваторæй цæгатырдыгæй æмæ хуссарырдыгæй, йæ уæрхад 30° æмæ 45° кæмæн у, уыцы рæтты. У субтропикон бæстыхъæды хуыз. == Географи == Зæххастæуы денджызы бассейны уæлдай, зæххастæуденджызон бæстыхъæд ма ис ахæм рæтты: Калифорнийы дзæвгар хайы, Хуссар Африкæйы Республикæйы провинци Ныгуылæн Кейпы, Чилийы ныгуылæйнаг хайы, Ныгуылæн Австралийы былгæрон районты æмæ Хуссар Австралийы æрдæгсакъадах Эйры. Амынд зонæты æдде иуæй-иу ран æмбæлы ма, зæххастæуы бæстыхъæдмæ хæстæг чи у, ахæм микроклимат. Сурзæххыл заххæастæуденджызон бæстыхъæд, уæрхад куыд уæлдæр кæны, афтæ рахизы фурдон (уырыс. океанический) æмæ денджызгæроны (уырыс. приморский) бæстыхъæдтæм. Перты (Австрали) сæрд вæййы æнтæф æмæ хус (суткæйы иууыл бæрзонддæр температурæ у 30 °C, баддзæгты (уырыс. осадки) бæрц декабрь-февралы у 34 мм), зымæг та уымæл æмæ уазалгомау (суткæйы иуыл бæрзонддæр температурæ у 8 °C, баддзæгты бæрц июнь-августы у 450 мм). Уый у зæххастæуденджызон бæстыхъæды типикон дæнцæг.

Source: original
Пиросмани, Никъо

Пиросманишвили Асланы фырт Николай (гуырдз. ნიკო ფიროსმანაშვილი) у XX æнусы зындгонддæр гуырдзиаг нывгæнджытæй иу. Райгуырдис 1862-æм азы Къахеты Мирзааны хъæуы зæхкусæджы бинонты. === Пиросманийы цардвæндаг === Нывгæнæг раджы баззадис сидзæрæй, æмæ йæ сæхимæ райста, йæ фыд мæлæты размæ кæмæ куыста, уыцы сылгоймаг. Никъо куы схъомыл, уæд хъавыдис байгом кæнын йæхи равдыстæгтæаразæн æрмадз. Фæлæ йын уымæй ницы рауадис æмæ райдыдта кусын уромæн кондукторæй æфсæнвæндаджы станцæйы. Уый фæстæ базар кодта дуканийы. Уалынджы ног XX æнусы райдайæны Никъо райдыдта ныв кæнын равдыстæгтæ хæрæндæттæ, дуканитæ, трактиртæ æмæ сæндæттæн. Никъо уыди хæдахуыр нывгæнæг, æмæ йæ сфæлдыстады стиль нываивады хуыйны примитивизм. Фæстæдæр Пиросмани йæ нывтæ фæуæй кодта Къуары галиу былгæрон мæгуыр сыхты. Рæхджы йын фæзынди йæхи меценаттæ дуканиты хицæутты ’хсæн. Йæ зæрдахаст уыди ныхмæдзыд æмæ фæлдурæджджын, æмæ уымæн Никъо фæцалх карз нозтыл. Иуæй-иуты зæрдыл нывгæнæг баззади бирæдзураг адæймагæй, иннæтæ дзырдтой, зæгъгæ, Никъо æхгæдзæрдæ адæймаг уыди. XX æнусы райдайæны æппæт Калачы толты сæ къултæ Никъойы цъылинæгæй саразгæ уыдысты. Йæ царды Пиросмани уыдис зыбыты иунæг æмæ йæ бирæтæ нымадтой сæлхæрыл. Фыццаг Æппæтдунейон хæсты рæстæджы Уæрæсейы сфидар кодтой «хус зaкъон» æмæ уый охыл Калачы бирæ хæрæндæттæ æрцыдысты æхгæд. Уыцы рæстæг Пиросмани уыди æгуыст æмæ æнæхца. === Пиросманийы сфæлдыстады тыххæй === Йæ сфæлдыстадимæ дзыллæты базонгæ кодтой 1912-æм азы мæскуыйаг нывгæнджытæ Илья æмæ Кирилл Зданкевичтæ. Уыдон сæхæдæг йæ нывтæ фыццаг хатт федтой трактир «Варяг»-ы къултыл æмæ сæ бафæндыди фембæлын Никъоимæ йæхиимæ. Фæстæдæр, 1913-æм азы Мæскуыйы сарæзтæуыд нывгæнджыты-неопримитивистты равдыст «Мишень». Уым æндæр нывгæнджыты нывты ’хсæн æвдыст æрцыди, Илья Зданевич Тбилисæй кæй æрбаласта, Никъойы уыцы цалдæр нывы. Пиросманийы нывты сюжетты ’хсæн сæйрæгдæртæ сты бæрæгбон, минас, адæм, цæрæгойтæ, рæсугъд чызджытæ, æрдз æмæ æндæртæ. Никъо сфæлдыста диссаджы сурæттæ: кæртгæс, хæринæггæнæг, зæхкусæг йæ сывæлæттимæ, рæсугъд чызджытæ. Йе сфæлдыстады тыххæй-иу Никъо арæх афтæ дзырдта: «Æдзард чызджыты куы ныв кæнын, уæд сын се ’ндæрджытæ æвæрын ацы сау царды сау фоныл, фæлæ уыимæ ма сын ис а цардмæ уарзондзинад сæ алыварс дидинджытæ æмæ сæ уæхсчы цур цъиу. Æз ныв кæнын уыцы чызджыты урс гобанæмбæрзæнтыл уымæн æмæ сын хатыр кæнын æмæ сын барын сæ тæригъæдтæ». Пиросмани йæ цæргæ-цæрæнбонты фæцарди мæгуырæй æмæ амарди 1918-æм азы кæцыдæр калакаг дæлхæдзары низ æмæ æххормагæй. Йæ ингæн кæм ис, уый бæрæг нæу. == Æддаг æрмæг == Пиросманийы сфæлдыстады тыххæй Архивгонд æрцыдис 21 апрелы 2009 азы. (уырыс.) Йæ царды тыххæй (уырыс.) Никъо Пиросманийы сфæлдыстады тыххæй интернет-сайт(æнæбаххæсгæ æрвитæн) (уырыс.)

Source: original
Астрономи

Астроно́ми (рагон грекъ. ἄστρον - «стъалы» æмæ νόμος - «закъон») у æрвон буæрттæ æмæ сæ системæтæ чи иртасы, ахæм зонад. Астрономи иртасы Хур, Хуры системæйы планетæтæ æмæ сæ æмбæлццæттæ, астероидтæ, кометæтæ, стъалытæ, галактикæтæ æмæ бирæ æндæр цыдæртæ. Астрономийæн йæ сæйраг хайтæ сты: Астрометри - æрвон буæртты уынгæ ран æмæ змæлынад иртасы. Астрофизикæ - æрвон буæртты арæзт, сконд æмæ физикон миниуджытæ иртасы. Космогони - æрвон буæртты равзæрд æмæ эволюци иртасы. Космологи - дун-дунейы эволюци иртасы. Æрвон механикæ - уæзтырнæн тыхæй æрвон буæрттæ куыд змæлынц, уый иртасы. == Ирон нæмттæ == Æрмæст иуцалдæр стъалыбардз æмæ стъалыйæн ис ирон нæмттæ: Фисынмæдзæуджытæ, Арвы цæджындз, Галгæс (Арктур), Авдхойы, Фыййауы Лæдзджытæ (Орион), Æрфæныфæд. Планетæтæй ирон ном ис æрмæст иуæн - Бонвæрнон. == Æддаг æрвитæнтæ == Уæрæсейаг Астрономион Хыз (Astronet)

Source: original
Пæррæстатæ

Пæррæстатæ кæнæ Пæрæстатæ (уырыс. Парастаевы, гуырдз. პარასტაშვილი) сты ирон мыггаг. == Равзæрд == Пæррæстатæ Дæллаг Хуыцъемæ ралыгъдысты Мамысонæй. Æндæр мыггагимæ фæтуджджын сты æмæ сæ зæхх дæр ныууагътой, æрмæст ма сæ сæртæ бафснайдтой. Ам Тыбылтæй раздæр ничи æрцардис. Бæстæ уыд Тыбылты Гæбийы. Уый та, дам, æрцыд цуаны, æмæ бæстæ куы федта, æмæ йæ зæрдæмæ куы фæцыд, уæд æм æрбынат кодта. Пæррæстатæ куы æрлыгъдысты, уæд Тыбылы фыртæн йæ зæххытæй байстой. Пæррæстатæ фылдæр уыдысты æмæ йын йæ лæппутæй иуы дæр амардтой, фæлæ уый туг дæр не ’рцагуырдта, æрмæст сын загъта, цæмæй йæ ныууадзой, йæ зæххытæй дæр сын разы уыд дæттыныл. Пæррæстатæй иу лæг сау бæхæй балхæдта лæппу æмæ йæ Къациа хуыдтой, ныр суар кæм ис Дзауы, уый комкоммæ къуылдымыл цардысты. Сæхи фыццаг Къациатæй схуыдтой, фæлæ адæммæ цæуын куы райдыдтой, уæд сæхи Пæррæстатыл ныффыстой.

Source: original
Беларусь

Белару́сь кæнæ Белору́сси (белор. Беларусь, [bʲɛlaˈrusʲ]) у паддзахад Скæсæн Европæйы, Советон Цæдисы республикæ йæ фехæлды онг. Ныртæккæ Белорусси у Цæдисон паддзахад æмæ ХПÆ-йы ы уæнг. Административон цæстæнгасæй Белорусси дихгонд у 6 облæстыл, ис ма дзы сæрмагонд статусы сахар - Минск (бæстæйы сæйраг сахар). Бæстæйы президент у Александр Лукашенко. == Административон дих == Административон æгъдауæй Белорусси сконд у ахæм: Областытæ: Бресты, Витебсчы, Гомелы, Гроднойы, Минсчы, Могилёвы. Сæйраг сахар: Минск.

Source: original
Ирæд

Ирæд (дыгур. æруæд) у къайады ныхмæ исбон дæттыны æгъдау. Ирæд Ирыстоны уыдис Цæгат Кавказы æппæты стырдæртæй, XIX æнусы ирæд фыстой стыр æмæ лыстæг сыкъаджын фосæй. Сæ нымæц-иу хæццæ кодта дæсгæйттæм æмæ суанг фондзыссæдзгæйттæм дæр, ноджы лæвæрдтой зынаргъ дзаумæттæ, хъуамæ се ’хсæн æнæмæнг уыдаид зынаргъ хæцæнгæрзтæ, егъау æрхуы æгтæ. Ирæды æхца æрæмбырд кæнынæн бирæ азтæ хъуыдис, уый аххосæй нæлгоймæгтæ ус æрæгмæ куырдтой, лæг-иу йæ усæй бирæ хистæр уыдис, стæй чызджыты скъæфгæ дæр уый тыххæй кодтой. Скъæфын та-иу арæх туг расайдта. == Ирæды ныхмæ тох Ирыстон æмæ Кавказы == 1866-æм азы Дзæуджыхъæуы æрæмбырд сты ирон æхсæнады минæвæрттæ æмæ сфидар кодтой ирæды нормæ: ирæд 200 сомæй фылдæр хъуама ма уа, зæгъгæ. 1879-æм азы мæхъхъæлон адæмы æвзæрст лæгтæ сфидар кодтой ирæды максимум: 105 сомы, стæй бауынаффæ кодтой чындзы мыггагæй ивар исын, кæд уыцы мыггаг æгæр зынаргъ лæвæрттæ усгурæй исы, уæд. Нырыккон иртасæг Дзуццаты Хасан хъуыдымæ гæсгæ, уыцы æрæнæвæрдтæ уавæр нæ хуыздæр кодтой. === Ирæд исыны ныхмæ газет «Ног цард»-ы тох === Ирон адæмæн стыр трагеди уыди ирæд исыны æгъдау. Газет «Ног цард» карз тох расидт йæ ныхмæ. Ирæд исыны фæдыл газеты цы уацтæ æрцыди мыхуыр, уыдонæй ахадгæдæр уыди Кочысаты Розæйы публицистикон æрмæг «Ирон чызджытæм», кæцы мыхуыргонд æрцыд «Ног цард»-ы 13-æм номыры. Чызгмæ йæ ныййарджытæ кæсынц, исты пайда сæм кæмæй æрбацæуа, ахæм дзаума цыма у, уый цæстæй. Чызджы нæ бафæрсгæйае, равзарынц, фылдæр мулк кæмæй æрбассивой, ахæм усгур. Афтæмæй чындзы ацæугæйæ, сылгоймаг бахауы ахаем уавæры æмæ йæм бинонтæй алчидæр йæ ныфс бахæссы зæгъынмæ: "Стыр ирæд дыл бафыстам æмæ æнæрынцойæ кус“ æмæ дарддæр: Адæм сæрибардзинады тыххæй сæ туг куы калынц æмæ мæлынц талынг ахæстæтты, уæд нæ алчидæр йæ фыдмæ афтæ бадзурын нæ уæнды: "Уæ, мæ фыд, æз дæ хъæбул дæн, æмæ мæ цагъæйраджы уæй ма кæн“. Хъуамæ нæ алчидæр йе ’гады тыххæй йæ ныййарджытæм бауæнда уыцы ныхæстæ, æмæ ныууадзын кæнæм ирæды æгъдау. Розæйы фæстæ газеты мыхуыргонд æрцыди Тменаты Елбыздыхъойы уац «Ирæды тыххæй». Автор лæмбынæгæй æргом кæны ирæды экономикон æфсæнттæ æмæ къласон характер, ацы темæйы фæдыл. == Нырыккон чындзæхсæвы æгъдау == Ныр Ирыстоны ирæд нал исынц. Лæппуйы бинонтæ сцæттæ кæнынц фидауæггаг æхца - фидауæггаг цы æхца сæвæрынц, уый у мысайнаг, дыууæ мыггаджы кæй бафидыдтой, кæй бахæстæг кодтой, уый тыххæй.

Source: original
Æлборты Барысби

Æлборты Андрейы фырт Барысби (Барис) (райгуырдис 1886-æм азы Ольгинскæйы - амардис 1968-æм азы) уыдис зынгæ ирон ахуыргонд-филолог æмæ педагог. == Цардафыст == Æлборты Барысби райгуырдис Ольгинскæйы зæхкусæджы хæдзары. Ахуыр кодта сæ хъæуы дины скъолайы, стæй та Дзæуджыхъæуы реалон училищæйы. 1914-æм азы каст фæци Киевы университеты историон-филологион факультет. Барысби йæ цард æнæхъæнæй дæр радта зонадон æмæ педагогон куыстæн. Фыццаг уыд Винницæйы æцæг училищæйы ахуыргæнæг, стæй уырдыгæй раивта Мæздæджы реалон училищæмæ. == Литературæ == Æлборты Барысби: 130 азы. Журнал «Мах дуг», 2016 аз, No9

Source: original
1998-æм аз

== Цаутæ == 9 сентябры - Евгений Примаков сси Уæрæсейы премьер-министр. == Амардысты == 23 январы - Ральф Кирстен (Ralf Kirsten) (р. 1930), немыцаг режиссёр. 15 апрелы - Пол Пот (æцæг ном у Салот Сар) (р. 1925), Камбоджæйы политик, «сырх кхмерты» фæтæг. 14 майы - Фрэнк Синатрæ, АИШ-ы зарæггæнæг. 4 августа - Юрий Артюхин, уæрæсейаг космонавт. 19 декабры - Масару Ибукæ (райг. 1908) - япойнаг компани «Сони»-йы бындурæвæрджытæй иу.

Source: original