AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Ярды Валерий Николаевич

Ярды Валерий Николаевич (18.1.1948, Пĕренеш ялĕ, Çĕмĕрле районĕ, Чăваш АССР - 1.8.1994, Шупашкар, Чăваш республики, РФ) - ССРП тава тивĕçлĕ спорт ăсти (велоспорт, 1970). XIX çуллахи олимп вăйисенче кĕрешнĕ (1968), XX çуллахи олимп вăйисен (1972) чемпионĕ. Çаплах 1970 çулта командăпа шоссе çинче 100 çухрăма çити ярăнса ăмăртса чемпион ятне çĕнтерсе илнĕ. 1969 - 1972 çулсенче ССРП велоспорчĕн чемпионĕ тата рекордсменĕ. == Биографи == Чăваш Енĕн Çĕмĕрле районĕнчи Пĕренеш ялĕнче 1948 çулхи кăрлачăн 18-мĕшĕнче çуралнă. Велосипед спортне Çĕмĕрле хулинчи велосекцинче илĕртĕннĕ. 1973 çулта Чăваш патшалăх педагогика институтĕнче вĕренсе тухнă. 1994 çулхи çурла уйăхĕн 1-мĕшĕнче Шупашкарта вилнĕ. == Чыслани == «Хисеп палли» орденĕ. == Каçăсем == Валерий Ярды cap.ru сайтĕнчи сăн ӳкерчĕклĕ материал. Спорт в Чувашии2009 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 5-мӗшӗнче архивланӑ. Ярды Валерий Николаевич (1948-1994)2016 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 21-мӗшӗнче архивланӑ.

Source: original
Романова Ольга Владиславовна

Ольга Владиславовна Романова (1980 ҫӑвӑн 25-мӗшӗ, ССРП, Чӑваш АССР, Етӗрне) - чӑваш раҫҫей ҫӑмӑл атлечӗ, марафон, кросс тата вӑрӑм дистанцисене чупаканӗ. 1998-2013-мӗшсем карьерӑн ҫулӗсем. Кросӑн Европа чемпионачӗн кӗмӗл призёрӗ, ҫамрӑксем хушшинчи 10 000 метрлӗ чупассин Европа чемпионӗ, Раҫҫейри ҫур марафонсемпе кроссен нумай хут чемпионӗ. Чӑваш Республикипе Мускав облаҫӗшӗн ӑмӑртнӑ. Тӗнчери класӑн Раҫҫей спорт ӑсти (2001). == Пурнӑҫ == Ольга Романова 1980 ҫӑвӑн 25-мӗшӗнче Чӑваш АССР-н Етӗрне хулинче ҫуралнӑ. Шупашкарти А. В. Игнатьев ячӗллӗ Ҫӳллӗ спорт ӑсталӑхӗн шкулӗнче ҫӑмӑл атлетикӑна вӗреннӗ. Раҫҫейпе Чӑваш Енӗн тӗрлӗ ҫӑмӑл атлетикӑллӑ ӑмӑртусенче ҫӗнтернӗ, 1999 ҫулта вара спорт ӑстин нормативне тунӑ. 2002 ҫулта пӗтӗм Раҫҫей аслисем хушшинчи шайӗнче 5000 метрлӗ Тула чемпионатӗнче пӗрремӗш хут ӑмӑртнӑ. 2001 ҫулта Амстердамри Европа ҫамрӑк чемпионатӗнче 10 000 метрлӗ чупассинче ҫӗнтернӗ. Тунти кросӑн Европа чемпионатӗнче харпӑр шутлавра кӗмӗл медалне илнӗ. Сезон пӗтӗмлетӗвӗсем тӑрӑх "Тӗнчери класӑн Раҫҫей спорт ӑсти" тава тивӗҫлӗ чыславнӑ. 2002 ҫулта Пекин, Иокогама тата Сеул экидэнӗсенче хутшӑннӑ. Ирландин Дублин хулинчи кросӑн тӗнче чемпионатӗнче 14-мӗш вырӑна тухнӑ. Хорватин Медулин хулинчи кросӑн Европа чемпионатӗнче харпӑр шутлавра 19-мӗш вырӑна тухнӑ, анчах команда вӑййинче хӑйӑн ентешӗсемпе ҫӗнтернӗ. Раҫҫейӗн Ҫӗнӗ Ҫӗпӗрти ҫурмарафонӑн Раҫҫей чемпионатӗнче ылтӑн медалне ӑмӑртса илнӗ. 2003 ҫулта Швейцарин Лозанна хулинче кросӑн тӗнче чемпионатӗнче 14-мӗш вырӑна тухнӑ. Раҫҫейӗн Кисловодск хулинчи ҫуркунне 4 ҫухрӑмлӑ кросӑн Раҫҫей чемпионатӗнче ҫӗнтернӗ. АПШ-н Гонолулу хулинчи марафонӗнче 2:39:49 пӗтӗмлетӳпе 4-мӗш вырӑна тухнӑ. Кӑҫалта Осака тӗнчери хӗрарӑм тата Нью-Йорк марафонӗсенче хутшӑннӑ. 2004 ҫулта Бельгин Брюссель хулични кросӑн тӗнче чемпионатӗнче 6-мӗш вырӑна тухнӑ. АПШри тӗрлӗ чупассиг ӑмӑртӑвӗсенче хутшӑннӑ, Чикаго марафонӗнче хутшӑннӑ, анчах инкеке пула финише ҫитмен. 2005 ҫулта АПШ-н Хьюстон хулинчи ҫурмарафонта ҫӗнтернӗ, Осака тӗнчери хӗрарӑм марафонӗнче пейсмейкер пек хутшӑннӑ. 2013 ҫулччен АПШри тӗрлӗ шоссе марафонӗсенче активлӗ хутшӑннӑ. Гонолулу марафонӗнче икӗ хут тата Токио марафонӗнче пейсмейкер пек хутшӑннӑ. == Ҫитӗнӳсем == 3000 метр - 8:54.67 мин (2002) 5000 метр - 15:32.59 мин (2001) 10 000 метр - 32:28.91 мин (2003) Ҫурмарафон - 1:12:11 сехет (2003) Марафон - 2:39:49 сехет (2003)

Source: original
Шахмат

Ша́хмат - сĕтел вăййисем шутне кĕрет. 64 тăваткалтан тăракан ятарлă хăма çинче икĕ ен выляççĕ. Ку вăйăра ӳнер те, ăслăлăх та, спорт та пур. Вăйă ячĕ перс чĕлхинчен кĕнĕ - шах тата мат сăмахсенчен пулнă, куçарсан патша вилнĕ тенине пĕлтерет. Шахматла хире-хирĕç иккĕн, ушкăнпа ушкăн, пĕр çынпа ушкăн выляма пултараççĕ. Шăхмат вăййин йĕркине тытса пыракан ятарлă йĕркесем пур, ăмăртусем ирттернĕ чухне ФИДЕн хушма йĕркисемпе те усă кураççĕ. Интернетпа, телефонпа, çыру çырса выляма та ятарлă йĕркесем пур. == Шахмат кун-çулĕ == Шахмат вăййине Ĕнчĕре VI ĕмĕрте шутласа кăларнă тесе ĕнентерççĕ. Унăн авалхи ячĕ - чатуранга. Арап çĕршывĕсенче, Европăпа Африкăра вăйă сăн-сăпачĕ улшăнса пырать. 15 ĕмĕр тĕлне унăн паянхи кӳлепи çирĕпленсе çитет, 19 ĕмĕрте шахматла вылямалли йĕркесене те çирĕплетеççĕ, çавăн чухнех ăмăртусем йĕркелеме пуçлаççĕ. == Çавăн пекех == Дебют Миттельшпиль Эндшпиль Эндшпиль Налимов тапăлсем Тенчери шахмат кунĕ Шахмат олимпиади Шахмат варианчĕсем === Шахмат выляма компьютер программисем === Rybka Fritz (программа) Fruit HIARCS Shredder Chessmaster GNU Chess == Вуламалли == Верховский Л. С. Цугцванг. Кочиев А. В., Яковлев Н. Г. Преимущество двух слонов. - М.: ФиС, 1989. - 160 с. - 100000 экз. - (Б-чка шахматиста). - ISBN 5-278-00182-8 Шахматы : энциклопедический словарь / тĕп ред. А. Е. Карпов. - М.: Советская энциклопедия, 1990. - 100 000 экз. - ISBN 5-85270-005-3 == Каçăсем == Официальный сайт Международной шахматной федерации (ФИДЕ) Шахматы DMOZ-ра Крупнейший международный шахматный интернет-портал Журнал «64 - Шахматное обозрение» Чатранг-Намаг. Объяснение игры в шахматы и изобретение игры в нарды. Перевод с пехлеви и комментарии А.А. Амбарцумяна Чӑвашри шкулсенче шахмат выляма вӗрентӗҫ

Source: original
Сукук

Су́кук (арап. صكوك, « صك Сакк» - «юридици докуменчĕ, акт, квитанци») - шариат патшалăхĕсенче саралнă финансă докуменчĕ, т. с. облигацин ислам эквиваленчĕ. Шариат рибăна хирĕç, фиксациленĕ тупăшлисене чарать. Тĕнчере 2007 çулта сукук сумми 31 млрд АПШ долларĕ таран пулнă. Раççейре Сукука пĕрремĕш Тутарстан Республики экономикăна кĕртесшĕн. == Каçăсем == Что такое Сукук 2016 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 4-мӗшӗнче архивланӑ. на сайте РБ.РУ Как работают финансовые организации в исламских странах 2011 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 10-мӗшӗнче архивланӑ. mrwolf.ru

Source: original
Çутлăх

Çутлăх - пĕлӳлĕхе тата культурăна сарни, куçарни. Çывăх ăнлавсем - çуттатуртаслăх, вĕрентӳ. Çавăн пекех - çутĕç. == Сăмахпа усă курнин тĕслĕхĕсем == Çапла вара И.Тăхти малтанхи очеркĕсенче, тĕпрен илсен, çутлăх ыйтăвĕсене хускатни курăнать. ("Хыпар" хаçат, 26, август, 2014). Виççĕмĕшĕ. Çак икĕ ене çыхăнтарса халăх йăли-йĕркине тĕллевлĕ тĕпчет тата анлă пропагандăлать, çутлăх проекчĕсем пурнăçлать. (Надежда СМИРНОВА, «Хыпар», 06.02.2014.). “Хыпар” никĕслевçи - иккĕмĕш ăрури интеллигент - çав саманара чăваш халăхĕн ăс-хакăл, çутлăх ертӳçисенчен пĕри пулса тăрать. == Çутлăхăн енĕсем == Культура енĕпе çутлăх. Санитарилле çутлăх. Политикăлла çутлăх. Педагогикăлла çутлăх. Психологи енĕпе çутлăх. Арамалăх çутлăхĕ. Тата ытти те...

Source: original
Миниште

Миниште - Раççей территоринчи юханшыв. Пушкăрт Республики, Перĕм Ен, Тутарстан территорипе юхать. ? юханшыва юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 17 км. == Шыв реестрĕн хыпарĕсем == Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Чулман Атăл бассейн тăрăхĕне кĕрет, юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ - Шур Атăл. Юханшыв бассейнĕ - Чулман Атăл. Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе: Патшалăх шыв реестрĕнчи шыв объекчĕн кочĕ - 10010201612111100026459 Гидрологи тĕпчевленӳ кочĕ (ГТ) - 111102645 Бассейн кочĕ - 10.01.02.016 Том номерĕ, ГТ - 11 Кăларăм, ГТ - 1 == Каçăсем == РФ çутçанталăк ресурсĕсемпе экологи министерстви 2015 ҫулхи Ҫу уйӑхӗн 26-мӗшӗнче архивланӑ.

Source: original
Плинтус айне мана пытарăр

«Плинтус айне мана пытарăр» - Павел Санаев çыравçă хăйĕн ача чухнехи çулĕсене асăнса 1994 çулта хайланă автобиографиллĕ повеç. Повеçе Санаев хăйĕн усрав ашшĕне, Ролан Быкова, халалланă. 1996 çулта «Октябрь» журналра пичетленĕ. «Октябрь» журнал премине (1996) тивĕçнĕ, Букер премине номинациленĕ. == Каçăсем == Официаллă сайт кĕнеке. PlintusBook.ru. çăлкуçран архивланă 12 Пуш уйӑхӗн 2013. Тĕрĕсленĕ 28 Нарӑс уйӑхӗн 2013. Интервью Павла Санаева журналу «Караван историй». PlintusBook.ru. çăлкуçран архивланă 12 Пуш уйӑхӗн 2013. Тĕрĕсленĕ 28 Нарӑс уйӑхӗн 2013.

Source: original
Ылттăн мăйрака

Ылтăн мăйрака (выр. Золотые рога) - Горький ячĕллĕ киностудире Александр Роу режиссёр 1972 çулта ӳкернĕ совет мусăк илемлĕ камичĕ. == Рольсенче == Раиса Рязанова - Евдокия Её дети: Володя Белов - Кирюша Ира Чигринова - Машенька Лена Чигринова - Дашенька Георгий Милляр - Баба Яга / Маркел мучи Алексей Смирнов - Капитоныч, авалхи леший Лев Потёмкин - Водяной Анастасия Зуева - Сказительница Весёлые лешаки: Юрий Харченко - Хохрик Иван Байда - Тяп Александр Горбачёв - Ляп Кикиморăсем: Вера Алтайская - Кухарочка Зоя Земнухова - Сучок Маргарита Корабельникова - Задоринка Александр Ткаченко - Солнышко Красное (Михаил Яншин калаçать) Валентин Брылеев - Месяц Ясный Александр Хвыля - Ветер Ветрович Злые разбойники: Михаил Пуговкин - атаман Ирод Борис Сичкин - Одуванчик Савелий Крамаров - Сундук == Каçăсем == «Золотые рога»(акăлч.) Internet Movie Database сайтĕнче «Золотые рога». Государственный регистр фильмов. Министерство Культуры Российской Федерации. Тĕрĕсленĕ 23 Утӑ уйӑхӗн 2013. «Золотые рога». Статья. Онлайн энциклопедия Кирилла и Мефодия. çăлкуçран архивланă 26 Утӑ уйӑхӗн 2013. Тĕрĕсленĕ 25 Утӑ уйӑхӗн 2013. «Золотые рога». Фильмы. Энциклопедия отечественного кино. çăлкуçран архивланă 26 Утӑ уйӑхӗн 2013. Тĕрĕсленĕ 25 Утӑ уйӑхӗн 2013. К. Парамонова. «Золотые рога» (рецензия). Журнал «Советский экран». Кулички.net. Тĕрĕсленĕ 24 Утӑ уйӑхӗн 2013.

Source: original
Капа (спорт)

Ка́па (ним. Kappe - виткĕч, хупă, пĕчĕк калпак) - пиçĕ пластмассăран тунă, шăлсене спортри травмăсенчен хӳтĕлекен хатĕр. == Пĕрлехи хыпарсем == Спорт тренировкисенче тата ăмăртусенче шăлсем çине травма пуласран тăхăнаççĕ. Хальхи вăхăтра саккăр спорт тренировкисемпе ăмăртăвĕсенче тăхăнмалла: бокс, американ футболĕ, пăр çинчи хоккей, арçын лакроссĕ, çапăçав самбо, роллер-дерби, хĕрарăм курăк çинчи хоккей, тхэквондо тата хутăш çапăçав ӳнерĕсем. == Классификаци == Стандартлисем ТермопластиклисемТермопластик (термоформăлакан) капăсенчен килтех индивидуаллă капăсене тума пулать. ИндивидуаллисемИндивидуаллă капăна шăлсем çине лартса тăваççĕ, çавăнпа вăл шăлсен формипе пысăкăшне шăп та лап тивĕçтерет. Çак капа питĕ лайăх ларать, шанчăклă хӳтĕлет тата сывлама-калаçма ансат. == Каçăсем == Спортивная капа, виды, требования 2015 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 10-мӗшӗнче архивланӑ. Различия и премущества разных видов кап 2015 ҫулхи Утӑ уйӑхӗн 9-мӗшӗнче архивланӑ.

Source: original
Варвăрла короллĕх

Варвăрла короллĕх - Хĕвеланăç Рим империйĕ территорийĕнче, лешĕ арканса пынă майăн, варвăрла халăхсем V ĕмĕрте никĕсленĕ патшалăхсен пĕтĕмĕшле ячĕ. Ку патшалăхсем унчченхи Рим империйĕн витĕмĕпе, унта пулнă йĕркесен майĕпе тата ытти мĕнпур «римлăх» никĕсĕ çинче аталанса пынă. == Патшалăхсем == Вестготсен короллĕхĕ. Вандалсен тата алансен короллĕхĕ. Бургундсен короллĕхĕ. Франксен короллĕхĕ. Остготсен короллĕхĕ. Лангобардсен короллĕхĕ. Британири англосакс короллĕхĕсем. Одоакр короллĕхĕ == Каçăсем == Великое переселение народов (II-VII вв.). Варварские королевства

Source: original
Географилле карттă

Географилле ка́рттă - Çĕрĕн е тÿпери урăх объектăн çийне, Çĕр тулашĕнчи уçлăха, картографилле проекципе тата унти географилле объектсене ятарлă малсалтавлă символсемпе кăтартакан пĕчĕклетсе ăсталанă сăнар (ÿкерчĕк). Карттă - чăнлахăн математикăлла палăртавлă тата сăнарлă моделĕ. == Литература == Карты географические // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). - СПб.: 1890-1907. == Касăсем == Коллекция различных карт в журнале metkere.com Старинные карты и атласы мира. Брусницына Н. В. Учебно-методический комплекс дисциплины «Основы экологического картографирования» / Н. В. Брусницына ; Федер. агентство по образованию, Урал. гос. ун-т им. А. М. Горького. - Екатеринбург, 2008. (2014 çулхи Пуш уйӑхӗн 26-мĕшĕнче тĕрĕсленĕ.)

Source: original
Тутмос IV

Тутмос IV - Авалхи Египет патшалӑхӗн XVIII-мӗш династин фараонӗ (п. эрч. 1397-1388 ҫҫ.). == Вуламалли == История Древнего Востока. Зарождение древнейших классовых обществ и первые очаги рабовладельческой цивилизации. Часть 2. Передняя Азия. Египет / Под редакцией Г. М. Бонгард-Левина. - М.: Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1988. - 623 с. - 25 000 экз. Авдиев В. И. Военная история Древнего Египта. - М.: Издательство «Советская наука», 1959. - Т. 2. Период крупных войн в Передней Азии и Нубии в XVI-XV вв. до н. э. - 148 с. Древний Восток и античность. // Правители Мира. Хронологическо-генеалогические таблицы по всемирной истории в 4 тт. / Автор-составитель В. В. Эрлихман. - Т. 1. Jürgen von Beckerath. Handbuch der ägyptischen Königsnamen. - München: Deutscher Kunstverlag, 1984. - 314 p. - (Münchner ägyptologische Studien). - ISBN 3422008322. == Каҫӑсем == Фотографии мумии Тутмоса IV

Source: original
Хушамат

Хушамат - пĕр йăхран тухнине кăтартма пулăшакан хушма ят. == Сăмах пулăвĕ == Ку сăмах чăн-чăн чăваш сăмахĕ. Вăл икĕ пайран тăрать: хушма тата ят. Вĕсем пĕрлешнипе хушамат сăмах пулса кайнă. == Хушма ятсен кулленхи сăн-сăпачĕ == Вырăссен йĕркипе йышăннă хушаматсем вырăнне кулленхи калаçура кулленхи хушаматсемпе (е хушма ятсемпе) усă кураççĕ. Вĕсене тĕпрен илсен çакăн пек ушкăнлама пулать: Кĕлеткен е сăн-сăпатăн паллисене кура: Вăрăм Павăл, Кăтра Кури, Сăмса Ваççи. Йăхри паллă çынсен ячĕсемпе: Ишек Петти, Партас Шурри Ашшĕ е, сайра-хутра, амăшĕ ячĕпе: Энтри Вовви, Петюк Сашши, Анна Толли ĕçне кура: Платник Юркки, Çĕвĕç Валли Чĕрчунсен, кайăксен ячĕсемпе: Курак Саньки, Кашкăр Иванĕ Çири е çумĕнчи пĕр-пĕр паллă япалине кура: Калуш Валли, Çăпата Вихтăрĕ. == Хут çинчи хушаматсен историйĕ == Хут çинчи хушаматсен историйĕ чăвашсене тĕне кертме пуçласан аталаннă. Вырăс переписчĕкĕсене вырăсла хушаматсем çывăх пулнă пирки вĕсем ытти халăх çыннисене те вырăсла вариантлă хушаматсемпе çырнă. Тĕне кĕртнĕ чухне те православи ятнех хунă. Малтанхи вăхăтра чăвашсем икĕ ятпа пурăннă, пĕри хут çинче, тепри - ял-йыш хушшинче. Хут çинчи ят тĕрлĕ налук тӳллеме, салтак кайма, Кантур ĕçĕсемпе çӳреме кирлĕ пулнă. Ялта хут ята ыттисем нумай чухне пĕлмен те. Ку йăла паянхи куна та чăваш ялĕсенче упранать. Ял варринче пĕр-пĕр çынтан хут çинчи ятпа ыйтсан сире тӳрех хуравлаймасан та пултараççĕ, анчах та ялти ятпа ыйтсан кирек кам та тӳрех калать. == Çавăн пекех == Европа ячĕ Двойная фамилия Хĕр чухнехи хушамачĕ Фамильная приставка Фамильное окончание Ят Ашшĕ ячĕ Идентификатор Пай хан == Каçăсем == Испан ячĕсем тата хушамачĕсем Хушаматсем пулса тухни Швеци саккунĕсем 2007 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 30-мӗшӗнче архивланӑ. (швед.) Как склонять фамилии? Особенности склонения фамилий и личных имен ЗАКОНОДАТЕЛЬ О ФАМИЛИИ 2017 ҫулхи Ака уйӑхӗн 18-мӗшӗнче архивланӑ. Если бы я был Бомбой...(жизнь людей с необычными фамилиями) 2014 ҫулхи Ҫӗртме уйӑхӗн 25-мӗшӗнче архивланӑ.//РЭСПУБЛIКА - Новости Беларуси | Белорусские новости - No 85 (4263) - Суббота, 12 мая 2007 2016 ҫулхи Юпа уйӑхӗн 31-мӗшӗнче [ архивланӑ. По страницам телефонного справочника] Шаблон:Ятсем

Source: original
Григорьева Лидия Николаевна (ҫӑмӑл атлет)

Лидия Николаевна Григорьева (мӑшӑрланничченхи хушамат - Никифорова, 1974 ҫулхи кӑрлачӑн 21, Смычка) - чӑваш раҫҫей вӑрӑм дистанцисене чупаканӗ, Раҫҫей суйласа пухнӑ командин спортсмен-инструкторӗ. Раҫҫейӗн тӗнчери класӑн ҫӑмӑл атлетикӑпа спорт ӑсти. == Пурнӑҫ == 1974 ҫулхи кӑрлачӑн 21-мӗшӗнче Чӑваш АССР-н Смычкӑра ҫуралнӑ. Пӗрремӗш тренер - Николай Александрович Матрин (Тольятти). 1999 ҫултан пуҫласа Раҫҫей суйласа пухнӑ командине кӗнӗ. Тӗнчери класӑн ҫӑмӑл атлетикӑпа спорт ӑсти (10 000 м). Сиднейри XXVII-мӗш 2000 ҫулхи ҫуллахи Олимп вӑййисен, Афиныри XXVIII2004 ҫулхи ҫуллахи Олимп вӑййисен хутшӑнаканӗ. Ҫӗнӗ Шупашкарта пурӑнать. Волгоград физикӑллӑ культурӑн патшалӑх институчӗн вӗренсе тухаканӗ (1998). == Ҫитӗнӳсем == Кросра Раҫҫей чемпионӗ (1998, 2000). Чупассинче Раҫҫей чемпионачӗсен ҫӗнтерӳҫи: кӗмӗл (2000), пӑхӑр (1999, 2003). 3000 ҫухрӑмлӑ чупассинче Раҫҫей чемпионачӗн пӑхӑрлӑ ҫӗнтерӳҫи (2004). Харпӑр рекорд - 30.57,83 (2003). Шоссе тӑрӑх чупассинче Раҫҫей хӗрарӑм ҫӑмӑл алтечӗсенчен ят-йышӗнче чи вӑйли. Команда ӑмӑртӑвӗнчи ҫурмарафон тӑрӑх Тӗнче чемпионӗ (2003). Европа чемпионӗсен кубокӗн ҫӗнтерӳҫи (2003). Париж (2005), Лос-Анджелес (2006), Бостон (2007), Чикаго (2008) марафонӗсенчи ҫӗнтерӳҫӗ. == Харпӑр рекордсем == Чупассинче 10 000 м: 30.32,72 (2006) Ҫурмарафон: 1:11.01 (2005) Марафон: 2:25.10 (2006) == Дисквалификаци == Пӗтӗм Раҫҫей ҫӑмӑл атлетика федерацийӗ Дисциплинарлӑ антидопинг комитечӗн йышӑнӑвӗпе 2016 ҫулхи нарӑсӑн 16-мӗшӗнчен пуҫласа Лидия Григорьевӑна 2 ҫул тата 6 уйӑх ҫине дисквалификациленӗ. Григорьевӑн пур пӗтӗмлетӗвӗсем 2009 акан 17-мӗшӗнчен пуҫласа 2010 ҫӑвӑн 14-мӗшӗ таран нульлетнӗ. == Кил-йыш == Упӑшка тата тренер - Григорьев Валерий Николаевич. Хӗрӗ - Виктория. Атте-анне (Чӑваш Енчи Йӗпреҫ районӗн Смычка ялӗнче пурӑнаҫҫӗ): ашшӗ - Никифоров Николай Михайлович; амӑшӗ - Никифорова Клавдия Павловна. Аппа - раҫҫей ҫӑмӑл атлетчӗ Ирина Тимофеева. == Каҫӑсем == Лидия Григорьева - профиль на сайте IAAF (акӑл.)

Source: original
Тимор тинĕсĕ

Тимор тинĕсĕ (индон. Laut Timor, порт. Mar Timor) - Инди океанĕн тинĕсĕ. Австралипе Тимор утравĕ хушшинче вырнаçнă. Лаптăкĕ 432 пин км2. Пысăк кӳлмексем - Жозеф-Бонапарт тата Ван-Димен. Тинĕс çумĕнче Австрали, Тухăç Тимор тата Индонези вырнаçнă. Тимор тинĕсенче гумай нефть тупнă. 2009-мĕш çулта юлашки 25 çулти чи пысăк авариллĕ нефть юхса тухни пулнă == Географи == Анăçра Инди океанĕпе, тухăçра Арафур тинĕсĕпе пĕрлешет. Чи пысăк порт Дарвин, Австралин Çурçĕр территорин тĕп хули. Тинĕсе кĕрекен юханшывсем: Орд, Аделаида, Виктори, Финнисс, Дейли, Фицморис, Кип, Дурек, Пентекост, Кинг, Дрисдейл, Беркли, Митчелл, Саут-Аллигейтор, Ист-Аллигейтор, Вест-Аллигейтор, Мэри тата ыттисем. == Рифысемпе утравсем == Утравсем Тиви: Батерст тата Мелвилл, Ашмор тата Картье утравĕсем.

Source: original
Истори

Истори, - аваллăха тĕпчекен ăслăлăх. Тĕпченĕ çух çырусене (кĕнекесем, хутсем), авалхи палăксене, ĕç хатĕрĕсене, тата ытти япаласене усă кураççĕ. == Истори тапхăрĕсем == Историн тапхăрĕсене çынсем çырулăха шутласа кăларнă вăхăтран пуçлаççĕ. Унченхи вăхăта Истори тапхăрĕччен вăхăчĕ тесе шутлаççĕ. Истори тапхăрĕчен вăхăт (пирĕн ĕмĕрчен 3500 çул) Авалхи тĕнче (476 çул таран) Вăтам ĕмĕрсем (476 - 1492) Çĕнĕ Самана (1492 - 1789) Çĕнĕрех Самана (1789 - 1945) Хальхи истори (1945 - хальхи вăхăтчен) == Хăшпĕр патшалăхсен, халăхсен историĕ == Чăваш Ен хронологийĕ Раççей == Истори ăслăлăхĕн уйрăмĕсем == Архив ĕçлĕхĕ Генеалоги Георграфи историйĕ Метрологи историйĕ Палеографи Эпиграфика Хронологи Геральдика Дипломатика Нумизматика Сфрагистика

Source: original
Вырăс палăкĕ (Лихтенштейн)

Вырăс палăкĕ - Лихтенштейнпа Австри чикки çумĕнчи Хинтершелленберг ялĕ патĕнчи чул палăкĕ. Чул çине çапла текста касса çырнă: HIER IN HINTERSCHELLENBERG ÜBERSCHRITTEN IN DER NACHT VOM 2. AUF DEN 3. MAI 1945 DIE ASYLSUCHENDEN RESTE DER «1. RUSSISCHEN NATIONALARMEE DER DEUTSCHEN WEHRMACHT» UNTER IHREM GENERALMAJOR A. HOLMSTON SMYSLOWSKY - ETWA 500 PERSONEN - IN VOLLER AUSRÜSTUNG DIE GROSSDEUTSCHE REICHSGRENZE NACH LIECHTENSTEIN. IN DER «WIRTSCHAFT ZUM LÖWEN» FANDEN DIE ERSTEN VERHANDLUNGEN STATT. DIE ZUR ASYLGEWÄHRUNG DURCH DAS FÜRSTENTUM LIECHTENSTEIN FÜHRTEN. ALS EINZIGER STAAT WIDERSETZTE SICH LIECHTENSTEIN DAMIT DEN SOWJETISCHEN AUSLIEFERUNGSFORDERUNGEN NACH ZWIEIEINHALB JAHREN WURDE DEN RUSSEN DIE AUSREISE IN EIN LAND IHRER WAHL ERMÖGLICHT Куçару: Çакăнта, Хинтершелленбергре, 1945 çулхи çу уйăхĕн 2-мĕшĕн каçĕнче хӳтĕлӳ шыраса Виççĕмĕш райхпа Лихтенштейн хушшинчи чикĕ урлă герман вермахчĕн А. Хольмстон-Смысловский генерал-майор ертсе пынă 1-мĕш Вырăс наци çарĕ 500 яхăн çын йышпа пĕтĕм хĕç-пăшалĕпе каçнă. Пĕрремĕш калаçусем «Wirtschaft Zum Löwen» трактирте иртнĕ, Лихтенштейн кнеçлĕхĕнче хӳтĕ пама йышăннă. Çапла ĕнтĕ Лихтенштейн Совет Союз экстрадици ыйтăвне хирĕç пĕртен-пĕр патшалăх пулса тăрать. Тепĕр иккĕ çул çурă иртсен вырăссене хăйсен кăмăлĕпе кирек хăш патшалăха кайма ирĕк панă. Çак палăка Лихтенштейнăн çулçӳревçисен картти çинче кăтартнă, ăна Вадуцра сутаççĕ. Палăк «Wirtschaft Zum Löwen» таврнă патĕнче, Австри чиккинчен 100 метр хушăра вырнаçнă. Хинтершелленберг ялне кашни кунах 50 автобус çӳрет. == Каçăсем == Unser Schellenberg 2008 ҫулхи Чӳк уйӑхӗн 22-мӗшӗнче архивланӑ. Статья о путешествии по Лихтенштейну(акăлч.)

Source: original
Географилле йăлхах

Географилле йăлхах - географи текен ăславăн тĕпчемелли-тишкермелли объекчĕ, мĕнпур геосферăсене пĕрлештерсе тăрат; глобаллĕ тата системăлла ăнлавсенчен пĕри. Вăл çак пайсенчен тăрать: Çĕр хуппи Тропосфера Гидросфера Биосфера Ноосфера == Вуламалли == Броунов П. И. Курс физической географии, СПб., 1917. Григорьев А. А. Опыт аналитической характеристики состава и строения физико-географической оболочки земного шара, Л.-М., 1937. Григорьев А. А. Закономерности строения и развития географической среды: Избранные теоретические работы. М., 1966. Криволуцкий А. Е. Голубая планета. Земля среди планет. Географический аспект. - М.: Мысль, 1985. - 335 С. == Каçăсем == Географическая оболочка на сайте География России.

Source: original
Çутлăх самани

Çутлăх самани - Европа культурин историйĕнчи пĕр тапхăр. Ăна çавăн пекех Çуттатуртаслăх самани темешкĕн те май пур. Çак тапхăрăн чиккисене чат уçăмлăнан палăртма çук. Вăл Европăри çĕршывсенче тĕрлĕ çĕрте тĕрлĕ вăхăталла пулса иртнĕ. Тĕпрен илсен, XVII тата XVIII ĕмĕрсене ытамлать. == Мĕн япала-ха ку? == Ку тапхăрта тĕнчери пулăмсем çине тĕн хушнă пек пăхасси сĕвĕрĕлет. Ăславçăсем мĕнпур япаласем çине ăстăн хушнă пек пăхма вĕрентеççĕ. Унччен вĕреннĕ çынсем хăйсене хĕсĕк ушкăнри пек çеç туйнă пулсан, халь вара вĕсем ăславсен çитĕнĕвĕсен халăхăн мĕнпур сийĕсем хушшинче сармашкăн тăрăшнă. Çак енчен пăхсан уйрăмах Францире Дени Дидро тата ыттисем 35 томлă "Энциклопеди" (1751-1780 кăларни уйрăмах кăтартуллă. Маларах Европăра ăслав чĕлхи вырăнĕнче латынь çуренĕ пулсан, ĕнтĕ мала хранццус чĕлхи тухать. Ытти кĕнкесене наци чĕлхисемпех кăларнă. == Раççейри Çутлăх самани == Раççейре Çутлăх самани, тĕпрен илсен, XVIII ĕмĕрĕн иккĕмĕш çурринче пулса иртет. == Çутлăх самани Европа тулашĕнче == Çутлăх самани - чăн малтанах Европари пулăм. Çав вăхăтрах Америка историкĕ Стивен Старр Вăтам ĕмĕрсенче Çутлăх вучахĕ Вăтам Азире тесе шутланă. == Вуламалли == Огурцов А. П. Философия науки эпохи Просвещения. - М.: Институт философии РАН, 1993. - 213 с. М. Хоркхаймер, Т. В. Адорно. Понятие просвещения // Хоркхаймер М., Адорно Т. В. Диалектика просвещения. Философские фрагменты. М., С-Пб., 1997, с. 16-60 Д. Рикуперати. Человек Просвещения // Мир Просвещения. Исторический словарь. М., 2003, с. 15-29.

Source: original
Пушă йыш

Пушă йыш (математикăра) - пĕр элемент та çук йыш. Калăпăшлăх аксиоминчен унашкал пĕртен-пĕр йыш çеç пурри тухса тăрать. Из аксиомы объёмности следует, что есть только одно множество, обладающее таким свойством. Пустое множество является своим (тривиальным) подмножеством, но не является своим элементом. == Пушă йыша çырура паллă тăвасси == Çакнашкал палллăсем пулма пултараççĕ: ∅ {\displaystyle \varnothing } , ∅ {\displaystyle \emptyset } е { } {\displaystyle \{\}} . Сайрарах пулин те, тата ак çакнашкаллисем: 0 {\displaystyle 0} и Λ {\displaystyle \Lambda } . Юникодра ятарлă «пушă йыш» символ пур: (U+2205, ∅). ∅ {\displaystyle \varnothing } тата ∅ {\displaystyle \emptyset } символсене Бурбаки ушкăнĕ 1939-мĕш çулта кĕртнĕ (сăмахран, Андре Вейль). == Вуламалли == Столл Р. Множества, логика, аксиоматические теории. - М.: Мир, 1968. - 231 с. Нефедов В.Н., Осипова В.А. Курс дискретной математики. - М.: МАИ, 1992. - 264 с. - ISBN 5-7035-0157-X.

Source: original
Шутлавлă ăславсем

Шутлавлă ăславсем (акăл. Exact sciences, выр. Точные науки) - тухса тăракан пĕтĕмлетÿсене шутлав, математика меслечĕсемпе, çавăн пекех экспериментсем пулăшнипе те, ĕнентерекен ăславсем. Сăмах май каласан, эксперимент тени те шутлав шутнех кĕрет. Мĕншĕн тесен ăна, эксперимента пĕр хут, ик хут, вунă хут, çĕр хут, пин хут, миллион хут ирттерме пулать. Мĕн чухлĕ ытларах, çавăн чухлĕ ĕнентерÿллĕрех. Чылай чухне эксперимент виçессипе çыхăннă. Виçесси вара шутлавсăр пулмасть. Тепĕр чухне "тĕрĕс ăславсем" тени тĕл пулать. Анчах апла калани ăнăçсăр. Мĕншĕн тесен хуть те мĕнле ăслав та тĕрĕс. Енчен те тĕрĕс мар пулсан, вăл вара ăслав та мар. Час-часах шутлавлă ăславсем тенине гуманитарилле ăславсене хирĕçле ăнкарупа палăртаççĕ. Анчах та чылай чухне лешсенче те тепĕр чухне шутлав, виçев, эксперимент меслечĕсемпе усă кураççĕ пĕтĕмлетÿсене çирĕплетме. == Каçăсем == Науки точные, гуманитарные...

Source: original