AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Бембо, Пьетро

Пьетро Бембо (итал. Pietro Bembo; райгуырдис 1470-æм азы 20 майы, Венецийы - амардис 1547-æм азы 18 январы, Ромы) уыдис италиаг гуманист, кардинал æмæ ахуыргонд. == Цардафыст == Пьетро Бембо райгуырдис Венецийы кадджын патрицион бинонты ’хсæн. Йæ фыццаг ахуыргæнæг уыдис йæ фыд Бернардо Бембо. Бернардо уыдис гуманистон традицитыл хæст адæймаг, йæ рæстæджы ахста бæрзонд бынæттæ Венецийы республикæйы. 1478-æм азæй Бембойы бинонтæ цардысты Флоренцийы. Пьетрæйæн æвзæгтæ ахуыр кæныны хъуыддаджы тынг æнтыстис, уый тагъд сахуыр кодта тосканæйаг диалект, фæстæдæр латинаг æмæ бердзенаг æвзæгтæ. Пьетро райста динон цытном, йæхи снывонд кодта зонадæн æмæ цардис Феррарæ, Урбино æмæ, Альд Мануцийы ахуыргæндты академийы зындгонд уæнг кæм ссис, уыцы Ромы. 1513-æм азы Бембо ссис папæ Лев X-æмы нымæрдар, фæстæдæр, цалынмæ папæйы бынаты фæд-фæдыл уыдысты Адриан VI æмæ Клемент VII, уæдмæ Пьетро раздæхтис, йæ уарзон сылгоймаг Морозинæ кæм цардис, уыцы сахар Падуямæ. Морозинæ (амардис 1535 азы) ныййардта йын æртæ сывæллоны. Зындгонд ма у Пьетро æмæ Лукреция Борджиайы кæрæдзимæ фыстæджытæ. Куыд æнхъæлынц историктæ, афтæмæй ацы сылгоймагимæ дæр йын уыдис уарзыны бастдзинад. 1529-æм азы Пьетро Бембо ссис Венецийы республикæйы историограф, 1530-æм азы та æрлæууыдис Сыгъдæг Марчы библиотекæйы сæргъы. 1539-æм азы Бембойæн рардæуыд кардиналы титул, 1541-æм азы - епископад Губбио. Йæ бирæвæрсыг ахуырдзинады фæрцы Пьетро Бембо дæргъвæтин рæстæджы дæргъы уыдис папæйы бынатмæ кандидат. == Сфæлдыстадон бынтæ == Бембойы стыр литературон бынты ’хсæн зынгæдæр бынат ахсынц «Азолойæгтæ» (уырыссагмæ тæлмацгонд сты куыд «Азоланские беседы»). Ацы уацмыс арæзт у прозæ æмæ æмдзæвгæтæй фыст диалогтæй италиаг æвзагыл. Фыццаг хатт мыхуыргонд æрцыдис 1505-æм азы, фæлæ фæлæ фыссæг сыл куыста дарддæры азты дæр. XVI æнусы чиныг мыхуыры рацыдис 20 хаттæй фылдæр, æмæ Европæйы æппæт культурон адæмы ’хсæн ссис тынг зындгонд. Йæ уацмысæй Бембо ссардта номдзыд Лукреция Борджиайы ном. Гæнæн ис, æмæ ацы сылгоймаг сразæнгард кодта фыссæджы «Азолойæгты» сфæлдисынмæ. Бембо ма зындгонд у куыд италиаг æвзаджы фарстатæ иртасæг. «Прозæйæ фыст тæрхæттæ адæмон æвзаджы тыххæй» (уырыс. «Рассуждения в прозе о народном языке», 1525), зæгъгæ, йæ уыцы трактаты уый рахæцыдис тосканæйаг диалекты сæрыл. Фыссæджы хъуыдымæ гæсгæ уыцы ныхасыздæхт уыдис литературон италиаг æвзаджы бындур, æмæ сидтис ахуыргонд адæймæгтæм, цæмæй пайда кодтаиккой Петраркæ æмæ Боккаччойы æвзагæй.

Source: original
Коцойты Арсен

Коцойты Бибойы фырт Арсен (Габоци) (райгуырдис 1872-æм азы 16 январы Джызæлы - амардис Дзæуджыхъæуы 1944-æм азы 4 февралы) у зындгонд ирон фыссæг, ирон аив прозæйы бындурæвæрджытæй иу. == Цардафыст == Фараст азы йыл куы цыди, уæд æй радтой хъæуы райдайæн скъоламæ. Ам разынд хорз чиныгдон, æмæ лæппу фæгæрз ис чингуытæ кæсыныл. Скъола каст куы фæци, уæд бацыдис Æрыдоны семинармæ, ам тынгдæр айста йæ зæрдæмæ литературæ, уæлдайдæр Къостайы зарджытæ. Баззад ахæм хабар дæр: фараст æмбалимæ иуахæмы Арсен фистæгæй фæцыд Дзæуджыхъæумæ Къостайы уынынмæ. Йæ æнæниздзинад хорз кæй нæ уыд, уый аххосæй каст нæ фæци семинар. Сыздæхтис Джызæлмæ æмæ бавдæлдис фыссынмæ. Ардыгæй æрвыста алыхуызон уацхъуыдтæ газеттæ «Терские ведомости», «Казбек» æмæ æндæртæм. 1895 азæй фæстæмæ йын зынын байдыдтой мыхуыры. Дыууиссæдз азæй фылдæр Арсены уацмыстæ мыхуыр цыдысты алыхуызон газеттæ æмæ журналты Тбилисы (Калачы), Бетъырбухы, Цæгат æмæ Хуссар Ирыстоны, стæй æндæр рæтты дæр, уыимæ арæх зындысты фæсномыгæй (зындгонд сты Арсены фæсномыгтæ: Арсен Дарьяльский, Хабос, Иунæг, Габойты Габо, Ар.). 1910-æм азы уалдзæг Арсен ирон æвзагыл Тбилисы уагъта æрвылкъуырион журнал «Æфсир», кæцы сси дыккаг ирон журнал. Кæд уымæй рацыд æрмæст 14 номыры, уæддæр ацы журнал стыр ахъаз баци ирон литературæйы рæзтæн. «Æфсиры» фыццаг хатт фæзындысты Арсены радзырдтæ ирон æвзагыл. «Æфсир» æхгæд куы æрцыдис, уæд Арсен абалц кодта Бетъырбухмæ. Куыста дзы Ленины газет «Правдайы» корректорæй (ома уырыссаг æвзаг афтæ хорз зыдта). «Арсен уыд царды трагизмы нывгæнæг. Йæ радзырдтæн куыд се ’рмæг, афтæ сæ сюжетон арæзт æмæ сæ архайджыты хъысмæттæ дæр нывæзт цæуынц трагедийы ахорæнтæй», - фыста Коцойы-фырты уацмысты тыххæй Джыккайты Шамил. Йæ цалдæр радзырдты фыссы туг исыны æгъдауыл: цал æмæ цал фыдæбæттæ хаста уый ирон адæмæн. «Нæ фыдбылызты фыддæр», - афтæ схуыдта Арсен ирæды («Æфсир», N4). Ирæд исыны халæн мидис фыссæг æвдыста публицистон уацты, карикатурæты, аив радзырдты. Ирæд æмæ йæ фæстиуджытæ цæмæ кодтой, уый нывæфтыдæй уынæм «Афтæ дæр вæййы», зæгъгæ, уыцы радзырды. Кæд йæ радзырдты тыххæй сси номдзыд, уæддæр фыста æндæр литературон къабæзты дæр. Ныффыста иу уацау («Джанаспи»), иу роман («Кæфхъуындар», æххæстæй мыхуыргонд никуы æрцыд) æмæ цалдæр пьесæйы. Арсены æхсæнадон-рухсадон æмæ сфæлдыстадон куыстæн стыр аргъ скодта Советон хицауад: фыссæг 1939 азы хорзæхджын æрцыд орден «Кады нысанæй». Йæ ном хæссынц Дзæуджыхъæу æмæ Беслæны уынгтæ. == Уацмыстæ == Коцойты Арсены уацмыстæ мыхуырæй цыдысты ирон газет æмæ журналты, стæй мæнæ уыцы хицæн чингуытæй: Радзырдтæ. Цхинвал, 1924; Радзырдтæ. Мæскуы, 1927. Радзырдтæ. Цхинвал, 1929; Радзырдты æмбырдгонд. 1-аг чиныг, Орджоникидзе, 1934. «Фыдбылыз», «Цæукъа æмæ фыркъа», «Ханиффæйы мæлæт», «Джанаспи». Орджоникидзе, 1940. Уацмыстæ, фыццаг том. Дзæуджыхъæу, 1949. Уацмыстæ. Орджоникидзе, 1971. 1971-æм азы рауагъд нымад у Арсены тæккæ æххæст радзырдты æмбырдгондыл. == Æддаг æрмæг == Джыккайты Шамил. Коцойты Арсены сфæлдыстадыл афæлгæст Макоты Замирæ, Джыккайты Шамил. Коцойты Арсен Радзырдтæ: Коцойты Арсены радзырд «Мырзæджы карьерæ» æмæ æндæртæ.

Source: original
Хæмыцаты Албег

Хæмыцаты Албег (райгуырдис 1940-æм азы 5 майы Уæллаг Десы хъæуы, Тырсыгомы - амардис 2014-æм азы) у ирон поэт æмæ журналист. == Цардафыст == Хæмыцаты Албег райгуырдис Тырсыгомы, Десы хъæуы. Каст фæцис астæуккаг скъола æмæ Цæгат Ирыстоны паддзахадон педагогон институты историон-филологион факультет. Куыста Хъызлары астæуккаг скъолайы ахуыргæнæгæй, Сæрмагонд профтехучилищейы директоры хæдивæгæй, Цæгат Ирыстоны телеуынынады хистæр редакторæй, журнал «Мах дуджы» критикæ æмæ публицистикæйы хайады сæргълæууæгæй, СЦКП-йы Цæгат Ирыстоны обкомы мыхуыры секторы консультантæй. Ныртæккæ у республикæйы радиойы хистæр редактор. Æмдзæвгæтæ фыссын райдыдта, скъоладзау ма куы уыд, уæд. Джиппы рауагъта иу дæс поэтикон чиныджы. Тæккæ æххæстдæр æмбырдгæндтæ йын сты «Дурты хъарм» (Дзæуджыхъæу, 2000) æмæ «Цæстырухс» (Дзæуджыхъæу, 2006).

Source: original
Юнгер, Эрнст

Эрнст Ю́нгер (нем. Ernst Jünger; 1895-æм азы 29 мартъийы - 1998-æм азы 17 февралы) уыдис немыцаг фыссæг, философ æмæ хæстон. Хæстон теорийы зонадмæ бахаста стыр егъау бавæрд. Эрнст уыди йæ заманы зындгондæр æмæ сæйрагдæр теоретик æмæ немыцаг консерватизмы идеолог. Йæ аивадон æмæ публицистикон уацмысты иу арæх ракалдта нырыккон ӕхсӕнады хъӕнтӕ. Йæ номдзыддæр чиныг у - «Æндон тæрккъæвдаты» (нем. In Stahlgewittern). == Цардафыст == Райгуырдис 1895-æм азы немыцаг сахар Хайдельберджы, интеллигентон бинонты, йæ фыд уыдис æнтысджын бизнемен æмæ химик. 1901-1913-æм азмæ Эрнст ахуыр кодта Ганноверы сæрмагонд скъолайы. 1913-æм азы йæ хæдзарæй алыгъди æмæ баиу ис Францаг фæсарæйнаг легионимæ. Йæ фыд, иуфæстæ, спайда кодта йæ дипломатон бастдзинадæй æмæ йæ уырдыгæй раздæхын кодта. Йæ ’фсымæримæ иумæ архайдтой культурон-рухсадон æмæ туристон æхсæнадон змæлды - «Вандерфогелы».

Source: original
Æмбисонд

Æмбисонд (бирæон нымæц: æмбисæндтæ‎) у чысыл хъуыдыйæдтæй арæзт адæмон сфæлдыстады хуыз. Æмбисæндтæ адæм фæлтæрæй-фæлтæрмæ æвдисынц сæ цыргъ зонд æмæ хъуыдытæ. == Дæнцæгтæ == А Абон умæн йæ дуг, дæлæ кoмæй йæ дугъ. Абоны зонд дæу, райсомы зонд мæн. Абон уал сусу-бусу, райсом æй a ком фехъусдзысты. Абырæг лæг нæмыгæй нæ тæрсы. Абырæглæгæн хъæбæр дур йæ нывæрзæн, хус сыфтæр йæ лыстæн, лæгæт йæ хæдзар, цыбыр йæ цæрæнбон. Ацы хадт мæ мыды къæм ныххауди. Ацы дуджы зæронд фегадис. Адæм куы зæгъой æмхуызон, «сохъхъуыр дæ», уæд дæ иу цæст бацъынд кæн. Адæм бирæ æрæмбырдис: арвæй фæткъуы куы ’рхауа, уæд зæхмæ не ’рхæццæ уыдзæн. Адæм кæрæдзиæн хос дæр сты æмæ фыд дæр. Адæмы фарн бирæ у. Адæм лæг рафæлдисæг не сты, фæлæ ном æвæрæг сты. Адæймаджы хуылфы ис хæйрæг æмæ йын ис æмбæрзæнæн худинаг. Уыцы худинаг æй уæлæмæ скæсын нæ уадзы адæмы амондæн. Адæмы астæу дæ бынат ссар æмæ ахæм ран æрбад, - «дæлæдæр абад» дын куыннæ зæгъой. Адæмæн се ’ппæтыл хур дæр не ’xxæссы. Адæймаг сывæллонæй æвзалытæ дæр хæры. Адæймаджы цард уалдзыгон дидинæгау у. Арв куыд нæры афтæ нæ цæвы. Аргъау - тындзаг, аргъаугæнæг - фæлмæцаг. Арсæй куы тæрсæй уæд хъæдмæ мæ цу. Æ Æцаг лæг уый у, рæстдзинад кæмæ ис. Д Дæхи базонын дæ куы фанда, уæд адæмы бафæрс. Л Лæугæ дон хъуына кæны. Н Ныббарын чи зоны, æмбулгæ дæр уый кæны. Ч Чи цал æвзыджы зоны, уал лæджы у. Чи цы агуыры уый ссæры.

Source: original
Цæгат Кавказы кинохроникæйы студи

Цæгат Кавказы кинохроникæйы студи (уырыс. Северо-Кавказская студия кинохроники) у Уæрæсейы паддзахадон киностудитæй иу. == Киностудийы равзæрды тыххæй == Киностуди байгом 1945-æм азы Дзæуджыхъæуы, Фыдыбæстæйы Стыр хæсты рæстæджы эвакуацигонд чи æрцыд, Ростовы кинохроникæйы студийы уыцы техникон базæйыл. Цæгат Кавказы кинохроникæйы студийы фыццаг кæй систой, уый уыди Бестауты Владимиры цыбырметражон киноныв «Цæгат Ирыстон» (прокатмæ рацыди 1946-æм азы). Æдæппæтæй киностудийы сарæзтой 500 документалон, ахуырадон, зонадон-популярон, техникон-пропагандистон фильмæй фылдæр, стæй киножурнал «Цæгат Кавказ»-ы 2000 номырмæ æввахс. 1966-æм азы Цæгат Ирыстоны телеуынынады базæйыл кусын райдыдта кинорауагъды сæйраг редакци. Уымæй æрæвæрдæуыд хъазæн кинойы бындур. Фыццаг хъазæн кинонывтæй иу у «Къухæй фыст Хъуыраны сусæгдзинад» (уырыс. «Тайна рукописного Корана»). Ацы фильмы тыххæй ирыстойнаг кинематографисттæн лæвæрд æрцыд Дагъистаны паддзахадон преми. == Киностудийы кусджытæ == Студийы директор у Сабайты Валери, сæйраг редактор - Чъерджиаты Индирæ. Æндæр æмæ æндæр рæстæджыты студийы чи куыста, уыцы режиссерты номхыгъд: Гуыдиаты Гермæн Тезиаты Мадинæ == Æрвитæнтæ == 2006-æм азы киностудийы куысты тыххæй(æнæбаххæсгæ æрвитæн) (уырыс.)

Source: original
Шах-Азиз, Смбат Симоны фырт

Смбат Симоны фырт Шах-Азиз (Шахазизян) (сом. Սմբատ Շահազիզ; райгуырдис 1841-æм азы - амардис 1908-æм азы) - сомихаг поэт, публицист æмæ педагог. == Цардафыст == Райгуырд 1840-æм азы 17 сентябры Аштарачы сахары Эчмиадзины уезды сауджыны бинонты; уый уыд æхсæз æфсымæртæн сæ кæстæр. Дæс азмæ ахуыр кодта хæдзары, стæй уездон скъолайы, уый фæстæ йæ арвыстой Мæскуымæ Лазаревты институтмæ. Институт куы фæци, уæд баззад уым нырыккон æмæ классикон сомихаг æвзаджы ахуыргæнæгæй, æмрæстæджы та цæттæ кодта йæ ахуырад адарддæр кæнынмæ. 1867-æм азы райста скæсæнзонады (скæсæны æвзæгты) кандидаты къæпхæн Бетъырбухы университеты. Уый фæстæ дарддæр куыста ахуыргæнæгæй Лазаревты институты æртын азы бæрц - йæ куыстуæгъды онг 1897-æм азы. Шах-Азиз æргом кодта Уæрæсейы паддзахы сомихæгты ныхмæ цы режим уыд, уый æмæ турккаг дипломатийы дыдзæсгомдзинад. Амард 1908-æм азы 5 январы Мæскуыйы. Баныгæдтой æй Сомихаг уæлмæрды Мæскуыйы. == Сфæлдыстад == Смбат райдыдта фыссын йæ студентон æзты, йе ’сфæлдыстадыл ын æндæвтой сомихаг поэттæ Рафаэл Патканян æмæ Хачатур Абовян. 1861-æм азæй райдыдта кусын журнал «Юсис апайл»-имæ («Цæгаты æрттивын», бындурæвæрæг Степан Назарян) цалынмæ йын йæ рауагъд нæ сæхгæдтой 1864-æм азы. 1860-æм азы Шах-Азиз мыхуыры рауагъта йæ фыццаг æмдзæвгæты æмбырд «Азатутян жамер» («Сæрибардзинады рæстæг»). Уый арызт уыд æртæ æмæ æртын æмдзæвгæйæ нырыккон æмæ классикон сомихаг æвзагыл. Йæ поэтикон сфæлдыстады ’хсæн уыд: «Æвдæлон рæстæджы сахæттæ» (1858-æм аз, æмдзæвгæты æмбырд), «Леоны маст» (1865-æм аз, поэмæ); йæ прозæйы ’хсæн: «Публицисты хъæлæс» (1881-æм аз), «Мысинæгтæ Варданы бæрæгбоны тыххæй» (1901-æм аз), «Цалдæр ныхасы мæ кæсджытæн» (1903-æм аз). == Мысæн == Смбата Шах-Азизы номæй схуыдтой Аштарачы астæуккаг скъола (байгом в 2014-æм азы). Йæ 150-аздзыд юбилейы тыххæй Советон Цæдисы рауагътой постайы къонверт. Фыццаг уырыссаг монографи сомихаг поэт Смбат Шах-Азизы тыххæй ныффыста Юрий Веселовский. Поэты æмдзæвгæтæ тæлмац кодтой уырыссаг æвзагмæ Ольгæ Чюмина, Изабеллæ Гриневская, Лев Уманц, Серги Головачевский æмæ æндæртæ. == Литературæ == Веселовский Ю. А. Сомихаг поэт Смбат Шахазиз. М., 1905-æм аз. Сомихы поэзи рагон заманæй ацы бонтæм, ред. А. В. Я. Брюсов. М., 1916-æм аз. Ерканян В. С. Сомихаг культурæ в 1800-1917-æм æзты. / Тæлм. сом. К.С. Худавердян. Ер., 1985-æм аз. == Æрвитæнтæ == Биографи Фонд "Хайазг" сайты "Кругом-весна". Смбат Шах-Азизы поэзийы уырыссаг тæлмацтæ Շահազիզ Սմբատ Архивгонд æрцыдис 22 февралы 2018 азы.

Source: original
Мириан I

Мириан I (гуырдз. მირიანი; кæнæ та Мирван, гуырдз. მირვანი) уыдис Иберийы паддзах 159-109 азты нæ дуджы агъоммæ, Фарнавазидты династимæ хаудта. Йæ номæн ис ирайнаг равзæрд, цæуы персайнаг номæй Mihrbān, уый та йæхæдæг цæуы рагон персайнаг номæй Mithrāpāna, кæцы нысан кодта, "Митрæйы æууæнк чи у, уый". Иберийы дыккаг паддзах Саурмаг æнæ цот куы амард, уæд йæ династи фервæзт уымæй, æмæ Саурмаджы чызг Мирианыл моймæдзыд уыди. Мирианы гуырдзиаг азгæйфыстыты хонынц Нембротъиани (гуырдз. ნებროთიანი) кæцы нысан кæны "Нимроды адæмæй" æмæ йæ персайнаг уæзданадæй равзæрд амоны. Мирианы династи хатгай-хатт хонынц Нимродидтæ, кæнæ та Фарнавазидты дыккаг династи. Мирианы чызг сси Арташесидты принц Аршакы ус, йæ фыд Сомихыстоны паддзах Артавазд I кæмæн уыд. 120-æм азты нæ дуджы агъоммæ Мириан сси Парфийы империйы дæлбар. Уыцы рæстæг Иберийы зæххыты бирæ парфиг згъæрæхца кæй ссарынц, уый æвдисы, уырдæм стыр парфиаг тæфаг кæй хæццæ кодта, æмæ йемæ Сомихыстон æмæ Кавказы Албанимæ дæр. Мирианы кадæн ма зæгъынц, хохæгты ныббырст Къахеты зæххытыл кæй басæттын кодта, уый, æмæ Дайраны ком кæй æрфидар кодта, уый дæр. Мирианы фæстæ хицауиуæг кодта йæ фырт Фарнаджом.

Source: original
Æрфæныфæд

Æрфæныфæд (гр. Γαλαξίας, лат. Via Lactea, уырыс. Млечный Путь) у дун-дунейы галактикæтæй иу. Æрфæныфæды ис Хуры системæ. Æндæр варианттæ сты - чыс.ныхас. Саг æмæ галы фæд; дыгурон диалект Дон. == Ирон мифологийы == Æрфæн-æрвон - Нарты кадджытæм æрвон бæхты мыггагæй, уыд Нарты хистæр Уырызмæджы æмбисонды бæхы ном. Уый хонынц зæххон бæхты фыдæл, уымæй, дам, равзæрдысты. Ирд æхсæвы арвы астæу иу кæронæй иннæмæ цы урсбын фæтæн тæлм фæзыны, уый дæр уымæ гæсгæ ирон адæм хонынц «Æрфæны фæд». Æрфæныфæдыл ма ис æндæр таурæгъ дæр:

Source: original
Нымæцон

Нымæцон у, предметты нымæц кæнæ рæнхъæвæрд цы ныхасы хай æвдисы, уый. Дзуапп дæтты фæрстытæм Цалæм? Цал? Цас? Этимологийы цæстæнгасæй нымæцонтæ сты, æппын къаддæр чи ивы, ахæм дзырдтæ. Цæвиттон, ирайнаг æвзæгты нымæцонтæ баззадысты иухуызон. Ирон æвзаджы нымæцонты дыууæ системæйы ис: дæсон æмæ ссæдзон. Цæвиттон, нымæц 25 дæсон системæйы у дыууын фондз, ссæдзоны та - фондз æмæ ссæдз; 40 - цыппор æмæ дыууиссæдз. Кæд ссæдзон системæ адæмы ’хсæн популярондæр уыдис, литературон æвзаджы - ирон мыхуыры æмæ националон ахуырады - фылдæр пайда кæнынц дæсон системæйæ.

Source: original
Стерлитамачы район

Стерлитамачы район (башк. Стәрлетамаҡ районы, уырыс. Стерлитамакский район) у муниципалон район Башкортостаны Республикæйы сконды. Районы администраци у Стерлитамачы, фæлæ уыцы сахар йæхæдæг у хицæн муниципалон иуæг - «сахарон зылд Стерлитамак». Муниципалон районы фæзуат у 2227 км². Ис дзы 111 цæрæнраны, уыдонæй стырдæртæ: Куганак, Наумовкæ, Рощинский, Загородное æмæ Отрадовкæ. Район у хъæздыг саумæр зæххытæй, хъæды фæзуат 5,1% у. == Цæрджытæ == 2006-æм азы 1 январы цæрджыты нымæц уыд 35 281. Районы цæрынц уырыссæгтæ (36,5 %), башкирæгтæ (23 %), тæтæйрæгтæ (23 %) æмæ чувашæгтæ (14,7 %). == Экономикæ == Районы экономикæйы тыхджындæр къабæзтæ сты хор тауын, хурмæзилæг, картоф æмæ халсартæ рæзын кæнын. Дарынц дзы стур, хуытæ æмæ мæргътæ. Хъæууонхæдзарадон зæххытæ ахсынц 186,1 мин га (районы 83,6 %), уымæй 142,5 мин га сты хуымтæ. == Культурæ == Культурæйы сæйрагдæр артдзæст у районы Культурæйы галуан, 1991-æм азæй у хъæу Загородныйы. Уый йеддæмæ кусынц 29 культурæйы хæдзары, дæс хъæууон клубы. Районы цæрджыты ’хсæн райтынг ис аивадон хæдархайд. «Адæмон коллективы» хуындад райстой уырыссаг зарæджы хор «Родники» («Суадæттæ»), чувашаг зарæджы ансамбль «Парне» («Лæвæр»), тæтæйраг зарæджы ансамбль «Ядкарь», кафты коллектив «Миляш», уырыссаг зарæджы ансамбль «Уральская рябинушка» («Уралы цъуй»), тæтæйраг зарæджы ансамбль «Гузель», уырыссаг зарæджы ансамбль «Рязаночка», мордоваг этнографион ансамбль «Вастома» («Фембæлд»). == Æддаг æрмæг == Муниципалон районы официалон сайт Архивгонд æрцыдис 29 апрелы 2020 азы. Башкортостаны Республикæйы сайты хай районы тыххæй Архивгонд æрцыдис 26 октябры 2010 азы.

Source: original
Къабуска

Къабуска (лат. Brassica oleracea) - къабускайы мыггагмæ чи хауы, ахæм дыууæазон зайæгой. Уæрæсейы дзы зайы цалдæр дæлхуызы, уыдонимæ: кольраби, пекинаг сыфджын, хуызджын, савойаг, брюсселаг, брокколи, сырх æмæ урс къабуска. Сæ арæзтмæ, сæ адмæ гæсгæ дæр уыдон сты фæйнæхуызон. Зæхкусæджы цæхæрадоны дзы хуыздæр æмæ арæхдæр зайы урс къабуска. Адæймагæн æвæджиауы пайда дæтты йæ органикон туагадтæй. Хъæздыг у минералон элементтæй дæр, ис дзы калий, фосфор, йод, марган, æрхуы, æфсæйнаг æмæ бирæ фитонцидтæ - микробтæ куынæггæнæг буаргъæдтæ. Дзæбæхгæнæг дохтырты цæстæй кæсгæйæ, къабуска нымад у диетикон продуктыл, æнæмæнгхъæугæ витаминты æрдзон къæбицыл. Ног карст къабускайы лæмæрст донæй дзæбæх кæнынц ахсæны хæлмаг, игæры низтæ, авитаминоз, донниз, подагрæ, сæкæрниз. Къабускайы донæй, кæнæ та йæ фых сыфтæй зилынц цармы алыхуызон хæлмæгтæм æмæ хъæдгæмттæм, уæлæнгай сыгъдтытæм. Радикулитæй, подагрæйæ, сыгъдтытæй, буар кæм фæриссы, уыцы ран къабускайы сыф æнгом бастæй куы сæвæрай, уæд цыбыр рæстæгмæ рыст фесæфы. Кæнынц дзы салаттæ, цæхджынтæ, маринадтæ, хъæбынтæ; æрæвæрынц æй кæсаг æмæ дзидзаимæ, гарнирæн. Ирон æфсинты конд къабускаджынтæ та, æвæццæгæн, æмæ хорз сфидауиккой кæцыфæнды паддзахы фынгыл дæр.

Source: original
Стайыцармдарæг

«Стайыцармдарæг» (гуырдз. ვეფხისტყაოსანი [вепхистъхъаосани]) - у гуырдзиаг эпикон поэмæ. Ныффыста йæ XII æнусы гуырдзиаг поэт Шота Руставели, ус-паддзах Тамары кæрты уæздан, æвæццæгæн 1189-1212-æм азты æхсæн. Поэмæ фыццаг хатт мыхуыргонд æрцыдис Тбилисы 1712-æм азы. == Истори == Поэмæйы оригинал нæм не ’рбахæццæ ис. Поэмæ фæлтæрæй-фæлтæрмæ кæй лæвæрдтой, уый охыл йæ тексты æнæбары цыдис ивддзинæдтæ æмæ æппынфæстаг уацмыс фендæрхуызон ис. Нырмæ баззадис бирæ XVI-XVIII æнусты æрæджыйы верситæ. == Æрвитæнтæ == Руставели Шота, «Стайыцармдарæг» (Бестауты Гиуæргийы ирон тæлмац) «Стайыцармдарæг» (П. А. Петренкойы уырыссаг тæлмац)(уырыс.) Гуырдзиаг текст Архивгонд æрцыдис 26 февралы 2007 азы.(гуырдз.)

Source: original
Рио-де-Жанейро

Рио-де-Жанейро (порт. Rio de Janeiro, [ˈʁiu dʒi ʒaˈneiɾu] «январы/тъæнджы мæйы цæугæдон») у Бразилийы сахар, йæ раздæры сæйраг сахар (1764-1960), Бразили æмæ Хуссар Америкæйы дыккаг стырдæр сахар æмæ сахарон агломераци (Сан-Паулуйы фæстæ). Рио-де-Жанейро зындгонд у йæ карнавалæй æмæ туристон былгæрæттæй (Ипанемæ æмæ Копакабанæ). Æндæр зындгонд фенддæгтæ сты Чырыстийы егъау статуй Корковадойы хохыл, Мараканайы стадион æмæ æндæртæ. Кæд Рио-де-Жанейро рагæй бирæ туристтæ йæхимæ сайы, уæддæр у Бразилийы проблемæджындæр сахартæй иу. Иннæ проблемæты ’хсæн ис уæззау фыдракæндты бæрц æмæ мæгуыр кварталтæ («фавелæтæ»). Уыцы æууæлты бынæттон полицæ дæр архайы æнæхатырæй, æрмæст 2007-æм азы дæргъы æппæт штаты полицæйы кусджытæ рамардтой 1330 адæймаджы, 2006-æм азы та - 1063. Уыцы нымæц комментатортæ абарынц АИШ-ы статистикæимæ - 2006-æм азы æппæт уыцы паддзахады полицæйы кусджытæ амардтой 347 адæймаджы. Рио-де-Жанейройы рæстæмбис полицæйы кусæгæн йæ афæдзы мызд у R$10,488 (6000 америкаг доллары бæрц).

Source: original
Эйфель, Гюстав

Алекса́ндр Гюста́в Э́йфе́ль (фр. Gustave Eiffel; райгуырдис 1832-æм азы 15 декабры, Дижон - амардис 1923-æм азы 28 декабры, Париж) уыдис францаг инженер, æндон конструкцитæ проектгæныны специалист. Йæ ном дардыл айхъуыстис, Парижы 1889-æм азы равдыстмæ цы згъæрын мæсыг куы сарæзта, уый фæстæ. Уыцы згъæрын мæсыг рахуыдтой йæ номæй æмæ ныртæккæ нымад у XIX æнусы фенддагдæр техникон амаддзæгтæй иу. == Кæс ноджыдæр == Эйфелы мæсыг

Source: original
Сау дзуар

Сау дзуар у хъæдтæ æмæ сæ цыдæриддæр хъæздыгдзинадæй ис, уыдон бардуаг. Адæм афтæ хъуыды кæнынц, зæгъгæ, Сау дзуар хъæдты хъæздыгдзинæдтæй лæвар кæны æрмæстдæр ын табу чи кæны, уыдонæн. Уымæ гæсгæ алы аз дæр августы кæрон - сентябры райдианы Ирыстоны бирæ хъæуты кодтой Сау дзуары бæрæгбон. Хъæугуывдты кусæрттагæн æргæвстой æхсæны мысайнæгтæй æлхæд нæл фыс. Куывды адæм-иу Сау дзуар æмæ Иры иннæ дзуæрттæй, куыд Æфсати æмæ Аниголæй куырдтой, цæмæй хъæубæстæн уой рæдау æмæ сын сæ хъæздыгдзинадæй хай кæной. Хъæубæстæ та-иу дзырд радтой, кæй никуы ферох кандзысты Сау дзуар æмæ иннæ дзуæртты рæдаудзинад.

Source: original
Борис III

Борис III уыд Болгарийы паддзах 1918-æм азы 3 октябрæй 1943-æм азы 28 августы онг. Паддзах Фердинанд I-æмы фырт æмæ паддзах Симеон II-æмы фыд. Борисы фыд Фердинанд I паддзахы бынатæй ацыд, Болгари Фыццаг дунеон хæсты куы фембылды, уый фæстæ - ома Борис йæ фыды амæлæты агъоммæ сси паддзах. Паддзах Борис райгуырд 1894-æм азы 30 январы, йе ’ххæст ном у Борис Клемент Роберт Мария Пий Станислав Сакскобургготски. Йæ католикон аргъуыды фыд уыд Ромы папæ Лев XIII, йæ растуырнæг аргъуыды фыд та - Уæрæсейы император Николай II. Борис III сси нырыккон Болгарийы (Болгары æртыккаг паддзахады) фыццаг растуырнæг паддзах. 1934-æм азы 19 майы æфсæддон фæфæлдæхты фæрцы паддзах Борис сси Болгарийы иунæгон хицауиуæггæнæг. Райдианæй паддзах нæ къуылымпы кодта, йæ министртæ Гитлеры министртимæ хæстæгдæр кæнын куы байдыдтой, уæд. 1940-æм азы Болгарийæн бахауд Румынийы Добруджæйы иу хай, 1941-æм азы та - 1919-æм азы Болгари кæй фесæфта, уыцы историон Македонийы хай (уыимæ Эгейы денджызмæ бацæуæн дæр). Болгари гитлерон Германы сателлит кæд уыди, уæддæр паддзах Борисæн йæ къухы бафтыд Советон Цæдисæн хæст нæ расидын, скæсæйнаг фронтмæ йе ’фсад не ’рвитын, стæй болгайраг дзуттæгты 50 мины мæлæтæй фервæзын кæнын. Паддзах амард 1943-æм азы æнæнхъæлæджы, Гитлеримæ йын цы фембæлд уыди, уый цалдæр боны фæстæ. Йæ бынатмæ уæд бацыд йæ 6-аздзыд фырт Симеон II.

Source: original
Къибирты Тимур

Къибирты Тимур (райгуырдис 1955-æм азы 15 февралы Шепетовкæйы) у, ирон уидæгтæ кæмæн ис, ахæм нырыккон уырыссаг поэт; йе ’цæг ном у Дзопойты Юрийы фырт Тимур, фæсномыгæн райста йæ фыдымады мыггаг. == Цардафыст == Къибирты Тимур райгуырдис советон æфсады афицеры бинонты ’хсæн, Украинæйы сахар Шепетовкæйы. Йæ мад куыста ахуыргæнæгæй астæуккаг скъолайы. Тимур каст фæцис Мæскуыйы облæсты паддзахадон университеты (уырыс. Московский государственный областной университет; МОПИ) историон-филологион факультет. Æндæр æмæ æндæр азты Къибирты Тимур уыдис рауагъд «Пушкин»-ы сæйраг редактор, телекомпани НТВ-йы, радиостанцæ «Культурæ»-йы кусæг. 1995-æм азæй Тимур у уырыссаг Пен-клубы уæнг, 1997-æм азы ссис журнал «Литературное обозрение»-йы редакцион советы уæнг. == Тæлмацгæнæджы архайд == Къибирты Тимур дæлрæнхъонты фæрцы уырыссаг æвзагмæ ратæлмац къодта ирон поэт Хъодзаты Æхсары бирæ æмдзæвгæтæ. == Æрвитæнтæ == Хъодзаты Æхсары поэмæ «Дыууадæстæнон» Къибирты Тимуры тæлмацæй. Къибирты Тимуры интервью. «Независимая газета», 1997 (Гусалты Барисы ирон тæлмац)

Source: original
Беоргор

Беоргор (лат. Beorg rex Alanorum; амардис 464-æм азы 6 февралы) уыдис рагон аланты паддзах, архайдта V æнусы. Беоргор æлдариуæг кодта, ныры хуссар-ныгуылæн Францы кæй æрцæрын кодтой, уыцы алантыл. Уыдысты Ромы империйы федераттæ, ома сæ хæс уыдис империйы арæнтæ хъахъхъæнын. Æнæзонгæ аххосæй Беоргор йе ’фсæдтæ хуссарырдæм Италимæ акодта, империимæ цæдисон ахæстдзинæдтæ фехæлдта æмæ та амардис 464-æм азы февралы ромæгты æфсады ныхмæ тохы Бергамойы цур.

Source: original