AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Çуллахи пахча

Çуллахи пахча - парк ансамблĕ, Санкт-Петербург варринчи XVIII -мĕш ĕмĕрĕн пĕрремĕш виçпайлăхĕн йывăçлă пыхча ӳнерĕн палăкĕ. Ăна 1704-мĕш çулта Петр I хушнипе никӗслеме пуçланă, вăл вăхăтра регулярлă, тепре каласан, геометрилĕ тĕрĕс кӳлепеллӗ пулнă. == Кун-çулĕ == Çуллахи пахчана чи малтанах патшан çуллахи пурăнмалли вырăнĕ пулĕ тесе лартнă, вара ăна валли Усадица утравăн пысăк пайне уйăрса панă: çуллахи пурăнмалли вырăн валли Пётр I «швед Эрих Берндт фон Коноу (Конау) майорăн меллĕ вырăнта вырнаçнă пысăках мар хуçалăхлă кил-картиллĕ, пахчаллă çуртне» суйласа илнĕ. Вăл вăхăтра утравăн пайĕпе транспорт усă курнă. == Çуллахи пахча карти == Пахча картин авторĕсем Ю.Фельтен тата Пётр Егоров. Ю.Фельтен чулран тунă пайĕсен ӳкерчĕкĕсене хатĕрленĕ тата вĕсене мĕнле курăннине пăхма йывăçран ăсталанă. Ĕçсен сăнавлă тĕп ертӳçи Пётр Егоров пулнă. Вĕсемсĕр пуçне Жан-Батист Валлен-Деламот, Иван Фок, Даниил Бунш архитекторсем те хутшăннă. == Вуламалли == Артеменко Г. Найди десять отличий // Вечерний Петербург : Газета. - 13.09.2011. Болотова Г. Р. Летний сад. Ленинград//Серия: Памятники городов России. - Л.: «Художник РСФСР». - 1981. Гусаров А. Ю.,Краснов И.А. Фонтаны Петербурга и пригородов. - СПб, 2009. - ISBN 978-5-93437-350-5. Дубяго Т. Б. Летний сад. - М.-Л., 1951. Дубяго Т. Б. Русские регулярные сады и парки. - Л., 1963. Дубяго Т. Б. История Садово-паркового искусства. Конспект лекций: Публикации и документы. Научный сборник/НБА PAX; отв.ред. Алексеева СБ., сост. авт. вступ. П. С. Беляев.. - Аема. - СПб, 2007. Б. Дубяго. К 110-летию со дня рождения Татьяны-Борисовны Дубяго. /Под общей редакцией зав. кафедрой садово-паркового и ландшафтного строительства доцента, кандидата с-х наук, И.А.Мельничук. - Изд-во Политехи.ун-та. - СПб, 2009. Иванов Н. П., Тетерина И. В., Штиглиц Е. О. Летний сад. Возрождение памятника/Наше наследие. - 2005. - No 75-76. Канн П. Я. Летний сад / Художник Г. В. Дерягин. - Л.: Лениздат, 1967. - 84 с. - (Туристу о Ленинграде). - 75 000 экз. (обл.) Кареева Н.Д. К вопросу о расстановке скульптуры Летнего сада // Реликвия. - СПБ, 2010. - No 23. - С. 24-31. Кареева Н.Д. Курьезы в Летнем саду // История Петербурга. - СПБ, 2009. - No 5. - С. 27-32. == Каçăсем == Летний сад. История, фотографии, как добраться, что рядом Аудиогид по Летнему саду

Source: original
Хăвăртлăх

Хăвăртлăх (час-часах v → {\displaystyle {\vec {v}}} паллăпа палăртаççĕ, акăл. velocity е фр. vitesse, чăн малтан лат. vēlōcitās пулнă) - векторла физикăлла кап, материлле пăнчă пек пăхма май пур ĕскер куçнăлăхĕ, суйласа илнĕ пуçлав тытăмĕпе танлаштаруллăн, еплерех темппа улшăннине палăртать; радиус-векторăн харпăр пăнчăри вăхăт тĕлĕшпе илнĕ тăхăмĕпе танлашать. Ку сăмахпах скалярлă капа та (хăвăртлăх веторĕн модульне е пăнчăн алгебрăлла хăвăртлăхне, çак векторăн пăнчăри сĕртĕнкен йĕр çине ÿкнĕ проекцийĕскере) калаççĕ. == Формула == Калăпăр, v → {\displaystyle {\vec {v}}} хăвăртлăх, Δ r → {\displaystyle \Delta {\vec {r}}} уйрăм тĕлти куçнăлăх, r → {\displaystyle {\vec {r}}} радиус-вектор, t {\displaystyle t} вăхăт. Вара: v → = d r → d t = lim Δ t → 0 Δ r → Δ t {\displaystyle {\vec {v}}={\frac {\mathrm {d} {\vec {r}}}{\mathrm {d} t}}=\lim _{\Delta t\to 0}{\Delta {\vec {r}} \over \Delta t}} , кунта "дельта" текен паллăсене ун хыççăн тăракан кап еплерех улшăннине кăтартма усă курнă. Енчен те радиус-вектор урлă мар, куçнăлăх векторне кура палăртас тесен, ку формула ак çапла курăнать: v → = d s → d t = lim Δ t → 0 Δ s → Δ t {\displaystyle {\vec {v}}={\frac {\mathrm {d} {\vec {s}}}{\mathrm {d} t}}=\lim _{\Delta t\to 0}{\Delta {\vec {s}} \over \Delta t}} , кунта s → {\displaystyle {\vec {s}}} - куçнăлăх. Иккĕмĕш меслет ансатрах та ăнланмалларах пек. Анчах та пĕрремĕшĕ кирек мĕнле пуçлав системипе те çыхантарма май парать. == Вуламалли == Яковлев В. И. Предыстория аналитической механики. - Ижевск: НИЦ «Регулярная и хаотическая динамика», 2001. - 328 с. - ISBN 5-93972-063-3.. Бурдун Г. Д., Базакуца В. А. Единицы физических величин. - Харьков: Вища школа, 1984. Яворский Б. М., Детлаф А. А. Справочник по физике. - М.: Наука, 1981.

Source: original
Бессель Фридрих Вильгельм

Фридрих Вильгельм Бессель - (22.7.1784, Минден, Вестфали (халь Германи)- 17.3.1846, Кёнигсберг, Прусси (халь Калининград, Раççей)) - математика тата астрономи енĕпе ĕçленĕ ăсчах. Параллакс тĕпченĕ. кометин орбитине шутланă. Кёнигсберг обсерваторийĕн никĕслекенĕ тата директорĕ. 75000 çалтăрăн вырăнне тупса çăлтăрсен каталогĕсене хатерленĕ. 1838-мĕш çулта Акăш 61 çалтăрăн çултлăкри параллаксне виçнĕ. 1841-мĕш çулта нумай виçене шута илсе Çĕрĕн эллипсоичĕн анлăшне шутланă. Геодезипе картографинче ку элопсоидпа ХХ-мĕш ĕмĕрĕн çурриччен анла уса курнă. 1844-мĕш çулта Шурă карлик Сириусăн тата Проционăн начар куранакан çăлтăр спутниксем пулнине каланă. == Чыславсем == Лаланд парни (1811) Король астрономи пĕрлехен ылтăн медалĕ (1829 тата 1841) == Вуламалли == Бессель, Фридрих Вильгельм // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). - СПб.: 1890-1907. Багратуни Г. В. Жизнь и геодезические исследования Ф. В. Бесселя. - М.: Геодезиздат, 1961. Колчинский И.Г., Корсунь А.А., Родригес М.Г. Астрономы. Биографический справочник. - Киев: Наукова думка, 1977. Лавринович К. К. Фридрих Вильгельм Бессель (1784-1846). К 200-летию со дня рождения // Историко-астрономические исследования, вып. XVII. - М.: 1984. Лавринович К. К. Фридрих Вильгельм Бессель. М.: Наука, 1989.- 320 с. ISBN 5-02-005884-X == Каçăсем == Астрономы мира. Фридрих Вильгельм Бессель. К 220-летию со дня рождения Бессель Фридрих Вильгельм, Астрономы (Биографический справочник) Фридрих Вильгельм Бессель БЕССЕЛЬ, ФРИДРИХ ВИЛЬГЕЛЬМ Наука и техника: Астрономия Здесь была астрономическая обсерватория Фридриха Вильгельма Бесселя. There was an astronomical observatory of Friedrich Wilhelm Bessel here 2017 ҫулхи Авӑн уйӑхӗн 14-мӗшӗнче архивланӑ. - фотография могилы Фридриха Вильгельма Бесселя на месте бывшей Кёнигсбергской обсерватории

Source: original
Кивĕ Тĕнче

Кивĕ Тĕнче - 1492 çулта Америкăна уçиччен, европейсем пĕлнĕ тĕнче пайĕсен - Европа, Ази тата Африка - пĕрлехи ячĕ ; яланхилле Çĕнĕ Тĕнчепе тупăшнă . Урăх сăмахсемпе, Кивĕ Тĕнче - Афроеврази. == Пĕрлехи хыпарсем == Кивĕ Тĕнче шутне Христофор Колумб çĕнĕ çĕрсене уçиччен - Европăри, Азири, Африкăри тата юнашар утравсене - палăртнă. Çак термина хирĕççи - Çĕнĕ Тĕнче, унăн шутне Америкăпа Океани кĕнĕ. Европейсем ун чухне Азипе Африкăри шалти çĕрĕсене ытлах тĕпчемен пулсан та, çав материксем пуррине Японире те, Кăнтăр Африкăра та пĕлнĕ, çапла ĕнтĕ, вĕсем те Кивĕ Тĕнчере шутланаççĕ. Антарктида Кивĕ Тĕнчене те, Çĕнĕ Тĕнчене те кĕмест. Биологи ăслăхĕ енчен пăхсан, Кивĕ Тĕнчери организмсем Евразире тата Африкăра тĕл пулаççĕ, Çĕңĕ Тĕнчери организмсене Америкăра курма пулать. Кивĕ тата Çĕнĕ Тĕнчесем хушшинчи уйрăмлăхсем эрехсенче сисĕнет: Европăри эрехсем, Кивĕ Тĕнчерисем пулаççĕ, Америкăри Океанири çĕршывсенче тунисем, Çĕнĕ Тĕнчерисем шутланаççĕ. == Çав. пекех == Афроеврази == Каçăсем == Старый Свет - ПСЭ

Source: original
Хăвалав (герб)

Хăвлав (бел. Паго́ня, пол. Pogoń, Погонь, лит. Vytís, Витис, укр. Пого́ня, выр. Пого́ня, акăл. Pahonia) - Литва аслă кнеçлĕхĕн тата унăн çĕрĕсен, çавăн пекех ертсе пыракан Гедиминовичсен (XIV ĕмĕр хыççăн) гербĕ. Литва патшалăхĕн (1918-1940; 1991 - паянхи кунччен), Беларуç халăх республикин (1918) тата Беларуç республикин (1991-1995) гербĕ. Белоруçре, Литвара, Польшăра, Раççейре, Украинăра тĕрлĕ геральдика символĕсĕнче усă кураççĕ. «Хăвалав» сăмах (Пагоня, вырăсла Погоня) çĕршыври арçынсем хăрушлăх килсе тухсан никам хушмасăр хăйсене тĕллĕн пуçтарăнса тунă çар йĕркелĕмне (вырăсла Ополчение) пĕлтерет. Çавăнпа ăна чылай чухне урăх чĕлхесем çине куçарсах та каймаççĕ. == Çавăн пекех == Хăвалав (гимн) == Вуламалли == Березкин Г. С. Человек на заре : Рассказ о Максиме Богдановиче - белорусском поэте. - М.: Художественная литература, 1970. - 136 с. == Каçăсем == Музыкальное видео с текстом

Source: original
Чхаттисгарх

Чхаттисгарх (хинди छत्तीसगढ़, акăл. Chhattisgarh) - Индин варринче вырнаҫнӑ штат. 2000 ҫулхи чӳкӗн 1-мӗшӗнче Мадхья-Прадеш штат йышӗнчен 16 района уйӑрса кӑларса йӗркеленӗ. Мадхья-Прадеш, Махараштра, Андхра-Прадеш, Орисса, Джаркханд, Уттар-Прадеш штатсемпе чикӗленче тӑрать. Лаптӑкӗ - 136 034 км², халӑхӗ - 25 540 196 ҫын. (2011). Тӗп хули - Райпур. Ытти пысӑк хуласем - Бхилаи, Биласпур, Корба. == Тавралӑхӗ == Штатӑн ҫурҫӗр пайӗ Индпа Ганг айлӑмӗн хӗрринче вырнаҫнӑ, штатӑн тӗп пайӗнче Маханади юханшывӑн пулӑхлӑ айлӑмӗ - штатра рис туса илекен тӗп районӗ - сарӑлса выртать; штатӑн кӑнтӑр пайӗ Декан тӳремсӑртлӑхӗнче, Годавари юханшывӗн бассейнӗнче вырнаҫнӑ. Вӑрманлӑх виҫи 40 % танлашать. == Штат кун-ҫулӗ == Штата йӗркелениччен 1950-мӗш ҫулсенче Совет Союзӗн ӑстисем Бхилаи металлурги савутне туса лартнӑ. 2010 ҫулхи ака уйӑхӗн пуҫламӑшӗ тӗлне штатра маоистсен юхӑмӗ хӑйӗн вӑйне ҫухатман-ха, вӑл правительствӑпа тата йӗркене хураллакан вӑйсемпе алла хӗҫпӑшал тытса кӗрешет. XX ӗмӗрӗн 60-мӗш ҫулӗсенчен пуҫласа ҫак ушкӑнӑн хӗҫ-пӑшалланнӑ ҫыннисем вырӑнти халӑха хӗсӗрленинчен хӳтӗлетпӗр тесе кӗрешеҫҫӗ, фермерсен ҫӗрӗсене туртса илессине хирӗҫ тӑраҫҫӗ. Правительствӑпа кӗрешме маоистсем террористла меслетсемпе усӑ кураҫҫӗ, ҫавна май вӗсене полици те, ахаль халӑх та час-часах хур курать. == Политика == Чхаттисгарх штат Бхарати джаната парти яланах тенӗ пек вӑй тытса тӑракан штатсен шутне кӗрет. Хальхи вӑхӑтра (2010 ҫул пуҫламӑшӗ тӗлне) шӑпах ҫак парти штат правительствине йӗркеленӗ. 2018 ҫулхи суйлавра ИНК ҫӗнтернӗ. == Администраципе территориллӗ пайланӑвӗ == Штат шутне 27 округ кӗрет: Балод - 2012 ҫулта йӗркеленӗ Балодапасар - 2012 ҫулта йӗркеленӗ Балрампур - 2012 ҫулта йӗркеленӗ Бастар Беметара - 2012 ҫулта йӗркеленӗ Биджапур - 2007 ҫулта йӗркеленӗ Биласпур Гариябад - 2012 ҫулта йӗркеленӗ Дантевада - 1998 ҫулта йӗркеленӗ Джанджгир-Чампа - 1998 ҫулта йӗркеленӗ Джашпур - 1998 ҫулта йӗркеленӗ Дург Дхамтари - 1998 ҫулта йӗркеленӗ Кабирдхам - 1998 ҫулта йӗркеленӗ, маларах Кавардха ятлӑ пулнӑ Канкер - 1998 ҫулта йӗркеленӗ Кондагаон - 2012 ҫулта йӗркеленӗ Корба - 1998 ҫулта йӗркеленӗ Кория - 1998 ҫулта йӗркеленӗ Махасамунд - 1998 ҫулта йӗркеленӗ Мунгели - 2012 ҫулта йӗркеленӗ Нараянпур - 2007 ҫулта йӗркеленӗ Раджнандгаон - 1972 ҫулта йӗркеленӗ Райгарх Райпур Сукма - 2012 ҫулта йӗркеленӗ Сураджпур - 2012 ҫулта йӗркеленӗ Сургуджа == Чӗлхе == Штатӑн тӗп чӗлхи - чхаттисгархи - вӑл хиндине пит ҫывӑх. Сӑртлӑ-туллӑ районӗсенче дравид чӗлхисем сарӑлнӑ: телугу, гонди, мариа, муриа, койя, pardhan, парджи, nagarchal, курух. == Экономика == Штат промышленноҫӗн никӗсӗ - энергетика, хура тата тӗслӗ металлурги. Тӗслӗхрен, Бхилаире Индири чи пысӑк металлурги комбиначӗсенчен пӗри (СССР пулӑшнипе туса лартнӑ) вырнаҫнӑ. Корбӑра ӗҫлекенсем ТЭС-сем - ҫӗршыври чи пысӑккисенчен пӗрисем. Ҫавӑн пекех цемент тата хими промышленноҫӗ (минераллӑ удобренисем туса кӑларасси) аталаннӑ. Ял хуҫалӑх никӗсӗ - рис, ҫавӑн пекех тулӑпа кукуруза ӳстереҫҫӗ. == Каҫӑсем == Штат правительстви

Source: original
Александров Николай Александрович

Александров Николай Александрович (1865-мĕш çулхи раштав, 6, Хусан кĕпĕрни, Шупашкар уесĕ, Малти Чиперуй ялĕ (халĕ Чăваш республикин Сĕнтĕрвăрри районĕ) - 1896-мĕш çул), - вĕрентевçĕ, мусăк фольклорисчĕ. == Пурнăçĕ == Александров Николай Александрович Чăваш Енти хальхи Сĕнтервăрри районне Малти Чиперуй ялĕнче, хресчен килйышĕнче çуралнă. Ялти шкулта, унтан Хусанта ( 1880-мĕш çултанпа), вĕрентевçĕсем хатĕрлекен семинарире, ăс пухнă. Вĕренĕве пĕтерсен, 1884-мĕш çулта, семинари çумĕнчи пуçламăш шкулта чăваш чĕлхи тата мусăк вĕрентме пуçлать. Çавăнпа пĕрлех Родионов институтĕнче дворян хĕрĕсене мусăк вĕрентнĕ. == Мусăкпа çыхăннă ĕçĕсем == Николай Александров "Мотивы чувашских песен. Нотные записи из разных местностей Казанской губернии" алçыру хатĕрленĕ. Паянхи кунччен сыхланнă-ши вăл алçыру е çук-ши - паллă мар. Анчах та вăл Хусанта 1890-мĕш çулта иртнĕ ăславпа промыслăх куравĕнче пулнă. Унăн тата "Чиркӳре хорпа юрламалли чăвашла юрăсем" кĕнеке пичетленсе тухнă. == "Качи-Сювы" калав пирки == Чи малтан Хусанти "Волжский вестник" хаçатра (1894, 309 No) пичетленсе тухнă. вырăсла калав. Анчах та чăвашсем çинчен. Авторне "Н.А." тесе палăртнă. Çавна кура ку Николай Александров пулма пултарать теççĕ. Анчах унашкал "Н" тата "А" инициалсемлĕ çынсем татах пур. Сăмахран, Николай Ашмарин.

Source: original
Яра-Яха (Сале-Паюта-Яха юппи)

Яра-Яха - Раççей территоринчи юханшыв. Ямал-Ненец автономлă тăрăхĕ/Ненец АО территорипе юхать. Юханшыв Сале-Паюта-Яха юханшывăн сылтăм çыранĕпе юппинчен 50 км юхса кĕрет. Юханшыв тăршшĕ 28 км. == Шыв реестрĕн хыпарĕсем == Раççей патшалăх шыв реестрĕн хыпарĕпе Тури Обь шыв бассейн округĕне кĕрет. Шыв хуçăлах участокĕ - Кара тинĕсĕ бассейнĕн юханшывĕсем Таз юханшывăн бассейнĕн çурçĕр-тухăç чиккинчен Енисей кӳлмекĕн бассейнĕн чиккичен. Юханшывăн кĕçĕн бассейнĕ - бассейн çук , Юханшыв бассейнĕ - Таз. Шыв ресурсĕсен федераци агентстви хатĕрленĕ РФ территорин шыв хуçалăх районĕсен геоинформаци системин хыпарĕпе : Патшалăх шыв реестрĕнчи шыв объекчĕн кочĕ - 15050000212115300073974 Гидрологи тĕпчевленӳ кочĕ - 115307397 Бассейн кочĕ - 15.05.00.002 Том номерĕ, ГТ - 15 Кăларăм, ГТ - 3 == Каçăсем == РФ ufтçанталăк ресурсĕсемпе экологи министерстви 2015 ҫулхи Ҫу уйӑхӗн 26-мӗшӗнче архивланӑ.

Source: original
Вильгельм Шотт

Вильгельм Шотт ((ним. Wilhelm Schott, 1802, авăн, 3, Майнц - 1889, кăрлач, 21, Берлин, Гермвни) - нимĕç филологĕ, анăçа тĕпчекен, чăваш чĕлхи тĕпчевçи. == Пурнăçĕ == 1802 çулхи авăнăн 3-мĕшĕқнче Майнц хулара çуралнă. Малтанлăха Вильгельм Шотт ăнăçри ази чĕлхисене Берлин университетĕнче вĕреннĕ. 1833 çулта пуçласа китай чĕлхи çинчен докладсем вулатччĕ. 1838 çултанпа Майнц университетĕнче ятарлă профессорта ĕçлеме пуçланă. Турккăлла, персилле, китайла, манчурла, монголла, тибетле, финнла, венгрла, чакатайла, яппунла вĕрентнĕ. Ăсчах 1889 çулхи кăрлачăн 21-мĕшĕнче Берлинре вилнĕ. == Ĕçĕсем == "De Lingua tschuwaschorum" (Чăваш чĕлхи), 1842, кĕнеке авторĕ. Ку вăл - пĕрремĕш наука грамматикин (фонетикăпа морфологи) кĕске очеркĕ. Тĕпчевçĕ чăваш чĕлхинчи ротацизмпа ытти тĕрĕк чĕлхисенчи зетацизма (терминĕсене асăнмасăр) пуçласа асăрханă. Урăх ĕçĕсем: === Werke === Versuch über die tatarischen Sprachen. Berlin (1836) Verzeichnis der chinesischen und mandschu-tschungusischen Bücher und Handschriften der Berliner Bibliothek. Berlin (1840) De Lingua Tschuwaschorum: dissertatio. Berolini (1841) Über das altaische oder finnisch-tatarische Sprachengeschlecht. Berlin (1847) Das Zahlwort in der tschudischen Sprachenklasse. Berlin (1852) Entwurf einer Beschreibung der chinesischen Litteratur. Berlin (1854) Altaische Studien. Heft 1-5. Berlin (1860-72) Zur Beurteilung der Annamitischen Schrift und Sprache. Berlin (1855) Über die sogenannten Indochinesischen Sprachen, insonderheit das Siamesische. Berlin (1856) Die Cassiasprache. Berlin (1859) Chinesische Sprachlehre. Berlin (1857) Zur japanischen Dicht- und Verskunst. Berlin (1878) Über die Sprache des Volkes Rong auf Sikkim. Berlin (1882) Die finnische Sage von Kullerwo. Berlin (1852) Über die esthnische Sage von Kalewi-poeg. Berlin (1863) Über die (hochasiatische) Sage von Gesser-Chan. Berlin (1851) Über den Buddhismus in Hochasien und in China. Berlin (1844) Zur Litteratur des chinesischen Buddhismus. Berlin (1873) Älteste Nachrichten von Mongolen und Tataren. Berlin (1846) Das Reich Karachatei oder Li-Liao. Berlin (1849) Über die echten Kirgisen. Berlin (1865) Zur Uigurenfrage. 2 Tle. Berlin (1874-75) == Литература == Сергеева, Л.П. Чăваш чĕлхи, справочник пайĕ. Cornelius Hasselblatt: Wilhelm Schott als Wegbereiter der deutschen Finnnougristik. - Finnisch-Ugrische Forschungen 62 (2014), 77-183.

Source: original
Ялаш

Ялаш - тахçан ял пулнă вырăн. == Çавăн пекех == Хулаш == Литература == Селище, пустошь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). - СПб.: 1890-1907. Селище // Словарь русского языка XI-XVII вв. Вып. 24 (Се - Скорый). - М.: Наука, 2000. - С. 45-46. Селище : [арх. 19 июня 2022] // Румыния - Сен-Жан-де-Люз. - М. : Большая российская энциклопедия, 2015. - С. 701. - (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004-2017, т. 29). - ISBN 978-5-85270-366-8.

Source: original
Иммануил Кант ячĕллĕ Раççей патшалăх университечĕ

Иммануил Кант ячĕллĕ Раççей патшалăх университечĕ, - Калининградри университет. Малтан Калинининград патшалăх университечĕ ятлă пулнă. Хальхи ректор Андрей Павлович Клемешев. == Кунçулĕ == 1544 çулта Хĕвел анăç Пруссин тĕп хули Кёнигсбергра университет уçалнă. Никĕслекен герцог Альбрехт пулнă. "Альбрехт ячĕллĕ университет" латтинла йăласем тăрăх та кĕскĕн Альбертина пулать. Çапла университета Альбертина чĕннĕ. Халĕ те тăтăшах Альбертина ятне усă курни курăнать. Çавăнтан 2006 çулчченхи официаллă сайчĕн адресĕ www. albertina .ru пулнă (хальхи адресĕ: kantiana.ru). 1945 çулта Иккĕмĕш Тĕнче вăрçи пирки ĕçлеме вĕçлерĕ. 1948 çулта кивĕ Альбертина çурчĕсенче каллех вĕрентме пуçларĕç. Калининград патшалăх педагогика институчĕ никĕсленнĕ. 1967 çулта Калининград патшалăх университечĕ пулса тăнă. 2005 çулта ятне улшăтнă. Унтанпа ялан университечĕн чи пысăк, чи паллă вĕрентекене те тĕпчевçĕне, философа Иммануил Канта аса илтерет. == Пайланăвĕ == Университетра 13 факультет пур: Биоэкологи факультечĕ Географипе геоэкологи факультечĕ Истори факультечĕ Математика факультечĕ Педагогикапа Психологи факультечĕ Лингвистикапа тĕрлĕ культурасем хушшинчи коммуникаци факультечĕ Славян филологийĕпе журналистика факультечĕ Физика факультечĕ Физкультурапа спорт факультечĕ Хими факультечĕ Экономика факультечĕ Юрист факультечĕ Сервис факультечĕ == Каçăсем == Университечĕн сайчĕ 2019 ҫулхи Пуш уйӑхӗн 10-мӗшӗнче архивланӑ.

Source: original
Алексей Антипов ячĕллĕ волейбол турнирĕ

Алексей Антипов ячĕллĕ волейбол турнирĕ, Чăваш Енти Патăрьел районĕнчи Алексей Николаевич Антипов ятне асра тытас шутпа йĕрукеленĕ волейбол турнирĕ, йăлана кĕнĕ май, Туçа ял тăрăхĕн территорийĕнче иртет. Алексей Николаевич Антипов сакăр ачаллă хресчен килйышĕнче çуралса ÿснĕ, Туçари вăтам шкултан вĕренсе тухсан, Шупашкарти энерготехникумра ăс пухнă, çарта пулнă хыççăн Чăваш педагогика институтне пĕтернĕ. Энергетикра, «Урожай» спорт пĕрлĕхĕн тытăмĕнче, Каншелĕнчи 8-çуллăх шкулта, Патăрьелĕнчи 7-мĕш професси вĕрентĕшĕнче ĕçленĕ. Чире пула çамрăклах çĕре кĕнĕ. == Çавăн пекех == Иван Хитров призĕшĕн волейбол турнирĕ == Çăлкуçсем == Алексеева, В. Леша, эсĕ пирĕн асрах! // Патăрьел районĕнчи «Авангард» хаçат, март, 18 (хăш çулхи номер пулни паллă мар, анчах та, пысăк пулаяслăхпа, 2015-мĕш е 2016-мĕш пулма пултарать)

Source: original
Юхăннă газ

Юхăннă газ - унăн пĕрчисем çавахлăхла (тождествăлла) пулнине кура квант механикин эффекчĕсем вăйлăн сисĕнекен газ. Газ юхăнасси пĕрчĕсем хушшши пĕчĕк чухне пуçланать - çав хушă де Бройль хумĕн тĕршшĕпе пĕр шая çитсен. Пĕрчĕсен спинĕ еплереххине кура икĕ тĕрлĕ юхăннă газа уйăрса илеççĕ: фермионсенчен тăракан ферми-газ (пĕрчĕсен спинĕ çурма тулли хисеп) тата бозонсенчен тăракан бозе-газ (пĕрчĕсен спинĕ тулли хисеп). == Газ юхăнассин малсăлтавĕ == Газ юхăнасси пĕрчĕсем хушшши пĕчĕк чухне пуçланать - çав хушă де Бройль хумĕн тĕршшĕпе пĕр шая çитсен. Урăхла каласан, ак çакнашкал малсăлтав пур: N − 1 / 3 ∼ r ∼ λ {\displaystyle N^{-1/3}\sim r\sim \lambda } кунта N {\displaystyle N} - пĕрчĕсен калăпăшла концентрацийĕ, λ = h / ( m v ) {\displaystyle \lambda =h/{\left(mv\right)}} - m {\displaystyle m} массăллă тата v {\displaystyle v} хăвăртлăхпа куçакан пĕрчĕсен де Бройль хумĕн тăршшĕ. Юхăнассин малсăлтавĕ T {\displaystyle T} температура (идеаллă газшăн v ∼ T {\displaystyle v\sim {\sqrt {T}}} ) самай пĕчĕк чухне тата пĕрчĕсен N {\displaystyle N} концентрацийĕ пысăк чухне палăрма пуçлать. == Çавăн пекех пăхăр == Квантла газ Юхăну (квантла механика) Идеаллă газ Саха-Ленгмюр танлăхĕ == Каçăсем == "Lessons in Particle Physics" by Luis Anchordoqui and Francis Halzen, University of Wisconsin, 18th Dec. 2009 Физика конденсированного состояния: 10 ключевых утверждений // ТрВ No 79, 24 мая 2011 года.

Source: original
Чакăл

Чакăл е чакăл-ту - чуллă та чăнкă енсемлĕ, шĕвĕр мăкăрăлчăксемлĕ сăрт-ту е çыран. Шывра чухне утрав пулма пултарать. == Вуламалли == Monika Buchmüller-Pfaff: Namen im Grenzland - Methoden, Aspekte und Zielsetzung in der Erforschung der lothringisch-saarländischen Toponomastik. Francia 18/1, 1991 (Francia-Online: Institut historique allemand de Paris - Deutsches Historisches Institut Paris: Onlineressource). Max Pfister: Altromanische Relikte in der östlichen und südlichen Galloromania, in den rheinischen Mundarten, im Alpenraum und in Oberitalien. In: Sieglinde Heinz, Ulrich Wandruszka (Hrsg.): Fakten und Theorien : Beitr. zur roman. u. allg. Sprachwiss. Festschr. für Helmut Stimm zum 65. Geburtstag. Tübingen 1982, ISBN 3-87808-936-8, S. 219-230. Hjalmar Falk, Alf Torp: Wortschatz der germanischen Spracheinheit. 5., unveränd. Aufl., Unveränd. Nachdr. d. 4. Auflage. von 1909, Göttingen 1979, ISBN 3-525-26405-4. Herbert Louis und Klaus Fischer: Allgemeine Geomorphologie, de Gruyter, 4. Aufl., Berlin 1979, S. 532-537. Hans Georg Wunderlich: Einführung in die Geologie.Band I: Exogene Dynamik. Bibliographisches Institut Mannheim/ Wien/ Zürich, B.I.-Wissenschaftsverlag, Mannheim 1968, S. 116. Zepp Harald: Geomorphologie. 5. Auflage. UTB, Paderborn 2011, ISBN 978-3-8252-3593-2, S. 272. == Каçăсем == Русаков А.Н. Чакăл-ту: сăвăсем. - Шупашкар, 2010. Collapse and retreat of a cliff edge captured on video

Source: original
Николаевск (Аляска)

Николаевск (акăл. Nikolaevsk) - Америкăри Пĕрлешÿллĕ Штатсенчи Аляска штатĕнчи пурăнан вырăн. Кунта ытларах вырăссем пурăнаççĕ. Анчах та тÿрех çакна каламалла. Ку вырăссем - Аляска Раççей империйĕн пайĕ пек пулнă чухнехи (1867-мĕш çулччен) çынсен тăхăмĕсем мар. Асăннă пурăнан вырăна 1968-мĕш çулта аякри тĕрлĕ вырăнтан, вăл шутра СШАн ытти штачĕсенчен, куçса килнĕ вырăссем никĕсленĕ. Ытларах Никон патриарх реформисенчченхи тĕнпе пурăнакансем. Хальхи вăхăтра кунта прнакансенчен хăшĕсем вырăс чĕлхине пĕлеççĕ темелле. Анчах ун пеккисем нумаях мар. Çĕнĕ ăру акăлчанла çеç калаçать. == Каçăсем == [На краю стою. История самой русской деревни Америки: как она сохранилась вопреки всему? Чăваш Ен пурăнан вырăнсем 2017 ҫулхи Юпа уйӑхӗн 16-мӗшӗнче архивланӑ. С.И. Выйкин, М.М. Трифонова Чăваш энциклопедийĕ 2022 ҫулхи Раштав уйӑхӗн 29-мӗшӗнче архивланӑ.

Source: original
Квазирынок

Квазирынок - ахаль чухне рыноклăх-тавраш пачах та çук сферăра рынокла хутшăнусене юрилле йĕркелесе яни. Çапла вара унта ĕçĕн эффективлахне ÿстермелли майсем çуралаççĕ. == Çавăн пекех == Социализмла ăмăрту == Квазирыноксем пĕрлĕх секторĕнче == Сывлăха сыхлас ĕçре; Вĕрентÿ ĕçĕнче. == Квазирыноксем шултра компанисенче == Шултра компанисен сыпăкĕсем хушшинче юриех конкуренци йĕркелесе яни. Хăш чухне квазиукçа текен пулăма та вăйа кĕртеççĕ. == Вуламалли == Le Grand, J. (2002) The Labour Government and the National Health Service. Oxford Review of Economic Policy == Каçăсем == (27 November 1999) «Markets, politicians, and the NHS». British Medical Journal 319 (7222): 1383-4. DOI:10.1136/bmj.319.7222.1383. PMID 10574834. Kenneth Arrow's famous essay "Uncertainty and the Welfare Economics of Medical Care" outlines the difficulties of applying principles of competition in the medical care industry. (December 1963) «Uncertainty and the Welfare Economics of Medical Care». American Economic Review LIII (5).

Source: original