AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Эрилик Эристиин

Эрилик Эристиин (Яковлев Семен Степанович) (24.01.1892-06.10.1942) - саха бэйиэтэ, прозаига. == Олоҕун олуктара == 1892 с. тохсунньу 24 күнүгэр Боотур Уус улууһун (билиҥҥи Чурапчы улууһа) Чакыр нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Гражданскай сэрии кэмигэр - кыһыл бартыһаан. 1923 сыллаахтан бэчээттэнэр буолбута. 1924 сылтан - ССКП чилиэнэ, 1938 сылтан - ССРС Суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ. 1928 сыллаахха «Чолбон» сурунаалга «Соһуччу үөрүү» диэн бастакы сэһэнэ тахсыбыта. 1931-1942 сылларга Эрилик Эристиин айар үлэтигэр өрө көтөҕүллүү кэмэ этэ. «Бассабыык Тиихээн», «Тулаайах Уйбаанчык» бэйиэмэлэргэ кини революционер-бассабыык дьылђатын көрдөрбүтэ. «Революция уолаттара», «Аймалђан» сэһэннэр атын омук - Казахстан, Бурятия - национальнай дьоруойдарын олохторуттан суруллубуттара. Суруйааччы 1942 сыллаахха, хараҕынан көрбөт буолар, бу кэмҥэ «Маарыкчаан ыччаттара» арамаанын бүтэрэр. Бу арамаан кэнники сахалыы, нууччалыы хаста даҕаны бэчээттэммитэ. Саха Сирин Суруйааччыларын Сойууһа уонна Эрилик Эристиин аатынан сопхуос сыл аайы тыа сирин олођун туһунан суруллубут бастың уус-уран айымньыга бэриллэр литературнай бириэмийэни олохтообуттара. Эрилик Эристиин төрөөбүт сиригэр Чурапчы улууһун Чакырыгар киниэхэ аналлаах түмэл дьиэ аһыллыбыта. == Тахсыбыт кинигэлэрэ == Суорума соруктаммыт: Пьеса. - Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1931. - 28 с. Бассабыык ТиниггабичДьокуускай: Кинигэ кыһата, 1934. - 23 с. Уйбаан Дууһа: Кэпсээн. - Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1934. - 23 с. Тулаайах Уйбаанчык: Поэма. - Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1935. - 41 с. Революция уолаттара: Сэһэн. - Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1936. - 66 с. Аймалҕан: Сэһэн. - Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1937. - 88 с. Кэриэс туолуута: Сэһэн. - Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1939. - 88 с. Маарыкчаан ыччаттара: Роман. - Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1942. - 206 с. Талыллыбыт айымньылар. - Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1948. - 352 с. Талыллыбыт айымньылар. - Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1954. - 544 с. Кэпсээннэр уонна пьесалар. - Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1963. - 190 с. Айымньылар: 2 томнаах. - Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1969. - Т. 1 - 596 с. - Т.2 - 520 с. Революция уолаттара: Сэһэн, роман. - Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1979. - 360 с. Маарыкчаан ыччаттара. Кэриэс туолуута. Кэпсээннэр. - Дьокуускай: Кинигэ кыһата, 1983. - 584 с. Буура Дохсун: Олоҥхо. - Дьокуускай: Бичик, 1993. - 416 с. == Аатын үйэтитии == Дириҥҥэ (Хоптоҕо нэһилиэгэ) өйдөбүнньүк туруоруллубут. С. С. Яковлев - Эрилик Эристиин аата Чурапчы улууһун Чакыр орто оскуолатыгар иҥэриллибит (2007) == Сигэлэр == Писатели земли олонхо. Библиографическай ыйынньык. - Дьокуускай: «Бичик», 2000 - ISBN 5-7696-1001-8

Source: original
ТИГР

ТИГР (Товарищество Инициативных Граждан России), диэн былааһы утарыы улахан акция протеста. Кини идиэйэтэ 1) Арассыыйа дойдутун сайыннарыы 2) Демократияны дьиннээхтик киллэрии 3) "Отставка самого Путина" 4) "Отставка Медведя" 5) "Гражданская общество" 6) Эйэ олохтооһун. Итинник пуннарынан үлэлиир. Билиҥҥи кэмҥэ Арассыыйа үрдүнэн киэнник биллэн эрэр уонна улахан политическай характердаах буолан эрэр. Итинтэн Кремльга улаханнык куттаналлар уонна саллаллар. Сорохтор этэллэринэр Арассыыйа Дальнай Востога олохчу Арассыыйаттан арахсан туспа судаарыстыба буолаары гынар. == ТИГР куораттара == Артём Благовещенск Владивосток Владимир Екатеринбург Иркутск Калининград Комсомольск-на-Амуре Москва Находка Новосибирск Санкт-Петербург Уссурийск Хабаровск Южно-Сахалинск Былааҥҥа Дьокуускай куорат эмиэ баар.

Source: original
Арҕаа Сибиир

Арҕаа Сибиир - Азия хоту өттүгэр сытар киэҥ сир. Ураалтан илин диэки Хотугу Муустаах уонна Чуумпу акыйааннар тардыыларын араарар сүрүн дьирбиигэ тиийэ тыһыынчанан биэрэстэлээх сири өрдөөҕүттэн Сибиир диэн ааттанааччы территория сабардыыр. Сирин-уотун иэнэ 2 451,1 тыһ. км². Ити территория Арҕаа уонна Илин Сибииргэ араарыллар. Арҕаа Сибиир Ураалтан илин Енисей өрүскэ диэри сытар намтал. Бу сир саарын саамай улахан дэхси сирдэриттэн биирдэстэрэ. == Рельебэ, геологическай тутула, хостонор баайа == Арҕаа Сибиир дэхси сирин ньуурун абсолютнай үрдүгэ кыра уонна рельебэ Илин Европа дэхси сирин рельебинээҕэр быдан хаптаҕай. Арҕаа Сибиир дэхси сирин ордук намыһах учаастактара (50-150 м) киин уонна хоту чаастарыгар бааллар. Дэхси сир орто чааһын хаптаҕай ньууругар Ураалтан Енисейгэ тиийэ Сибиир хордоҕойдоро диэн ааттанар үрдэллэр тарҕаммыттар. Арҕаа, илин уонна соҕуруу намыһах үрдэллэр таргаммыттар (200-250 м). Дэхси сир ньуура бүлүүһэҕэ маарынныыр быһыылаах уонна Хотугу Муустаах акыйаан диэки кыра иҥнэри. Арҕаа Сибиир дэхси сирин хаптаҕай ньуура намтал геологическай устуоруйатын уратыларыттан сибээстээх. Манна үрдүк хайалары үөскэппит герцинскэй иҥээһиннэнии бүппүтүн кэннэ сир хаҕын хамсааһына тохтообута. Итинтэн антах герцинскэй хайалар систиэмэлэрэ үлтүрүйэн, Арҕаа Сибиир билиитэтин олбоҕун үөскэппиттэрэ. Тэҥнэммит уонна хотостубут ньууру былыргы муоралар саппыттара. Олорго юрскай, меловой, палеогеновай систиэмэлэр сөҥүү боруодаларын араҥалара дьапталлыбыттар. Дьапталҕалар, олбох ньуурун бүрүйэн, сытыары сыталлар. Неоген периодун саҕаланыытыгар муора чугуйан, түгэҕэ бүтүннүү дэхси сир буола кубулуйбут. Четвертичнэй приодка дэхси сир хоту өттө мууһунан бүрүллүбүт, онон ледник ирбит уута Хотугу Муустаах акыйааҥҥа киирэрэ мэһэйдэммит, сорох ардыгар букатын да тохтообут. Ол иһин ледник дэхси сир ньууругар киэҥник халыйбыт. Четвертичнэй мууһуруу ирбитин кэнниттэн дэхси сир эмиэ кураанах буолбут. Арҕаа Сибииргэ Обь өрүс орто уонна аллараа сүүрүгүнэн ньиэптээх, гаастаах балачча киэҥ иэннэр Самотлорга, Сургуукка, Игримҥэ, ону тэҥэ Конда, Таас үрэхтэр тардыыларыгар булуллубуттара. Арҕаа Сибиир дэхси сирин кытыыларынан рудалаах хостонор баай саппааһа эмиэ улахан. Дэхси сир соҕуруу өттүн сүүрдүбэт күөллэригэр минеральнай туустар: мирабилит, аһылык тууһа, хлористай магний, суода - мунньуллубуттар. Дэхси сиргэ торфа саппааһа сүҥкэн элбэх. Дэхси сир анныгар өссө биир күндү хостонор баай - сир аннынааҕы итии «муората» баар. == Өрүстэрэ == Арҕаа Сибиир дэхси сирин үрдэ дэлэгэй уулаах. Бу сиринэн устар өрүстэр үгүстэрэ Обь систиэмэтигэр киирэллэр, ол эрээри хот өттүгэр өрүстэр Карскай муораҕа быһаччы түһэллэр (Надым, Пур, Таас). Илин диэки дэхси сир синньигэс балаһата Енисей тардыытыгар киирэр. Арҕаа Сибиир өрүстэригэр муус хотуттан тоҥор, оттон муус барыыта соҕуруу эрдэ, хоту хойут буолар. Иртыш - бу элбэх уулаах, орто уонна алаараа сүүрүгүнэн дэхси сир өрүһэ.

Source: original
Хорезм

Хорезм диэн Орто Азия арҕаатыгар баар улахан оазистаах регион. Хорезм аан бастаан б.э.и. VII үйэҕэ ахтыллар. Хорезм Амударья өрүс алын тардыытыгар баар. Хоту Арал байҕала, илин Кыһылкум, соҕуруу Харакум, арҕаа Үстүрт хаптала бааллар. Хорезм Хорасан, Согд, Аланнар, Хуннар сирдэрин кытта кирбиилэһэрэ. Хорезм устун Солко суола барара. Хорезм былыргыттан нүөлсүтүүлээх тараан, уһаныы, эргиэн, үрдүкү култуура сайдыбыт дойдута буолар. Хорезм былыргы олохтоохторо иран омуктар этилэр. Моҕол сэриилээһинин кэнниттэн сыыйа түүрк омуктара бастаабыттара. Билигин Хорезм сиригэр Харахалпахстан, Узбекистан, Туркменистан дойдулара бааллар.

Source: original
Грабцевич Василий Борисович

Грабцевич Василий Борисович - «АЛРОСА» АК вице-президенэ. == Олоҕун олуктара == 1950 сыллаахха ыам ыйын 9 күнүгэр Гомельскай уобалас Буда-Кошелевскай оройуонугар Недойка дэриэбинэҕэ төрөөбүт. 1972 сыллаахха Томскайдааҕы инженерно-строительнай институту бүтэрбит. 1998 сыллаахха РФ Правительствотын иһинэн норуот хаһаайыстыбатын Академиятын бүтэрбит. 1976-1998 сс. - «Вилюйгэсстрой» Салалтатыгар уонна «Якуталмаз» Холбоһукка үлэлээбит. 1986-1990 сс. - Куба Республикатыгар энергетика объектарын тутууга үлэлээбит. 1998 сылтан 2002 сыл тохсунньу ыйыгар дылы - Мирнэй оройуонун баһылыгын бастакы солбуйааччыта. 2002-2007 сс. - Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта. 15.03.2007-19.12.2009 - Саха Өрөспүүбүлүкэтин Правительствотын Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччыта. 2009 сыл ахсынньы 22 күнүттэн - «АЛРОСА» АК вице-президенэ. == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == Доҕордоһуу уордьана == Сигэлэр == SakhaNews:Грабцевич Василий Борисович SakhaNews 22.12.2009:У АК «АЛРОСА» новый вице-президент - Василий Грабцевич

Source: original
Нумизматика

Нумизматика диэн манньыталары уонна манньыата историятын үөрэтэр билим. Нумизмат диэн манньыаталары хомуйар уонна манньыата историятын үөрэтэр киһини ааттыллар. == Тыл үөскээһинэ == Бу тыл манньыататтан диэн поронсуус тылыттан кэлбит, онтон ол тыл бэйэтэ Латыын numismatis диэн тылтан үөскээбит. == Нумизматика историята == Манньыатаны хомуйааччылар урукку бириэмэҕэ баар буола сылдьыбыттар. Август Цезарь биир бастакы холобур буолар. Манньыаталары хомуйуу туһунан бастакы кинигэ 1514 сыллаахха таахсыбыт, «De Asse et Partibus» диэн кинигэни Гийом Буде суруйбут. Ол гынан баран манньыатаны хомуйуунан хоруоллар эрэ дьарыктаналлар эбит. Араас тэрилтэлэр хойуут тарҕаммыттар. == Билиҥҥи нумизматика == Билиҥҥи нумизматика диэн билим уобалаһа, XVII үйэ кэнниттэн тахсыбыт манньыаталары үөрэтэргэ фокустанар, ол иһин киэҥ дьон дьарыктанарыгар судургу буолар. Атын уобаластар - экзонумия (манньыатаҕа майгынныыр маллары үөрэтэр), нотафилия (манньыата буолбакка кумааҕы харчыга фокустанар), скрипофилия (акцияларга фокустанар).

Source: original
Саха сиринээҕи култуура үлэһиттэрин II сийиэстэрэ

Саха сиринээҕи култуура үлэһиттэрин II сийиэстэрэ - Саха сиригэр буолбут култуура уонна ускуустуба үлэһиттэрин сийиэстэриттэн иккистэрэ, 1963 с. бэс ыйын 8-9 күннэригэр Дьокуускайга буолбута. 315 дэлэгээт баар этэ. Бэбиэскэтэ: "ССКП Киин кэмитиэтин бэс ыйынааҕы пленума уонна өрөспүүбүлүкэ култууратын үлэһиттэрин соруктара". Сүрүн дакылааччыт Г.И.Чиряев, Саха сиринээҕи ССКП обкуомун сэкиритээрэ, Хос дакылааттар: "Олохтоох Сэбиэттэр культпросвет тэрилтэлэрин салайыыларын быраактыкатыттан", Н.Н.Макаров, Алексеевскайдааҕы райсовет исполкомун бэрэстээтэлэ. "Саҥа киһини иитии - култуура тэрилтэлэрин сүрүн садаачата". Дакылааччыт С.П.Гаврильев, Ленинскэй райсовет култууратын салаатын сэбиэдиссэйэ. "Олохтоох Сэбиэттэр култуура тэрилтэлэрин салайыыларын тупсарыахха", В.К.Степанов, Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин солбуйааччы бэрэстээтэлэ.

Source: original
Эймс Олдрич

Эймс Олдрич (Аймс Олдрич, ааҥл. Aldrich Ames), CIA агена, Америка таҥнарыахсыта, 11 сылы быһа СРСС кистэлэҥ информациалары биэрбитэ. Кинини 90 сыллардаахха FBI үлэһиттэрэ туппуттара. Эймс Олдрич таҥнарыытынан, Америкаҕа үлэлиир CIA агеннара тутуллубуттара, холобура: генерал-майор СКС Дмитрий Поляков полковник СКС Геннадий Сметанин полковник ДКСК Алексей Кулак полковник ДКСК Владимир Пигузов подполковник ДКСК Валерий Мартынов подполковник ДКСК Сергей Моторин подполковник ДКСК Леонид Полещук подполковник ДКСК Борис Южин майор ДКСК Геннадий Вареник старший уполномоченный ДКСК Сергей Воронцов Үксүлэрэ ытыллар уураахха тиксибиттэрэ. Онон сибээстээн, Эймс Олдрич таҥнарыахсыты "Киллер" (Өлөрүөхсүт) диэн ааттаабыттара.

Source: original
Атах оонньуута

Атах оонньуута - ким атаҕар ордук кыанарын быһаарсар улахан көҕүтүһүүлээх, күрэстэһиилээх, сурахтаах, ааттаах-суоллаах оонньуулар. 2003 сыллаахха Арассыыйа ил хамыыһыйата спорт көрүҥүнэн ааҕар буолбута. . Үгэс быһыытынан ыһыах программатыгар булгуччулаах буолар. Саха Сирин туруорсуутунан "Азия оҕолоро" аан дойду оонньууларыгар троеборье быһыытынан киирэр, онно кылыы, ыстаҥа уонна куобах. киирэллэр == Атах оонньууларын көрүҥнэрэ == 12 (уон икки) туоска кылыы, куобах, ыстаҥа; буур (сүүрэн кэлэн, биирдэ ойуу - сиргэ- уокка сылдьан, ууну, аппаны үрдүнэн көтүү); үс тоҕус (атах оонньуутун ыарахан көрүҥэ: тоҕустуу туоска үлдьү субурутан куобахтааһын, кылыйыы, ыстаҥалааһын); быа көтүүтэ (үрдүгү көтүү), сиргэ-уокка сылдьан, маһы-оту үрдүнэн көтүү; "туора бааллан турар алта ат үрдүнэн куобахтааһын", "бүтэй баҕанатын төбөтүттэн төбөтүтэр түһэн (ыстаҥалаан) күөлү эргийии", "тииҥ курдук тииттэн тииккэ ыстанан, ыраатарга куоталаһыы"; наарта (турку) үрдүнэн куобахтааһын, мөөчүк тэбиитэ (хотугу норуоттар оонньуулара); туран эрэн үрдүгү куобахтааһын, туран эрэн кылыйыы, куобахтааһын, ыстаҥалааһын, буурдааһын, өрө ыстаныы; сырсыы (икки эбэтэр хас да киһи тэҥҥэ эбэтэр урут-хойут түһэн, ол буолбатаҕына уста бэрсэн, куоталаһыылара; ыраахха, чугаска, ыарахан сүгэһэрдээх; сүүрүк аты, табаны кытта сырсыы, эмньик кулуну, тугуту кытта сырсыы); сүүрүү (соҕотоҕун сүүрэн, кыаҕы көрдөрүү: үс уо.д.а. быластаах өтүүнү эбэтэр өссө ат өргөнүн курдарыгар баанан баран, "төбөтө сиртэн биир чиэппэр өрө хоройон иһиэр диэри", итиэннэ атаҕын ылара түргэнэ бэрт буолан, "атаҕын икки арда сарыыланан (атаҕа силлиһэн) көстүөр диэри" олус түргэнник.

Source: original
Рязанскай Асклипиодот Афанасьевич

Рязанскай Асклипиодот Афанасьевич - Амма улууһун бастакы кулубатын Афанасий Рязанскай уола, Кытайга уонна Австралияҕа олорон бэйэтин тула саха эмиграннарын түмпүт киһи, суруналыыс. 1898 сыллахха муус устар 26 күнүгэр төрөөбүтэ. Дьокуускайга биэлсэр оскуолатын бүтэрбитэ, сэбиэскэй былааһы ылымматаҕа, кыраныысса таһыгар Кытайга тахсан олорбута, бөдөҥ суруналыыс буолбута, 1942 сыллаахха диэри Шанхаайга олорбута, онтон Гонкоҥҥа олоро сылдьыбыта, онно сылдьан аармыйаҕа сулууспалаабыта. 1949 сыллаахха дьиэ кэргэнин илдьэ Австралияҕа көспүтэ. Бу тухары кыраныысса таһыгар олорор сахалары бэйэтин тула түмэрэ, өйүүрэ. 1968 сыллаахха алтынньы 11 күнүгэр Австралия Брисбен куоратыгар өлбүтэ, онно көмүллүбүтэ. Кэргэнэ Елизавета Рязанская (1910 с. т.) 2008 сыллаахха өлбүтэ. Икки уоллаахтар этэ: улаханнара - Афанасий (1933-2018), кыралара - Евгений (1939-2014).

Source: original
Тиньков Олег Юрьевич

Олег Юрьевич Тиньков (1967сыл ахсынньы 25 күнэ, Полысаево, Ленинск-Кузнецк оройуона, Кемеров уобалаһа, ССРС) - Арассыыйа урбаанньыта. Форбс сурунаал суруйуйарынан 2014 сыллахха аан дойду ордук баай дьонноруттан 1210 миэстэни ылара. Арассыыйа ордук баай урбаанньыттарын тиһилигэр 1.2 млрд дуоллар састайанналаах 79-с миэстэни ылар. Олег Тиньков урут Техношок маҕаһыыны, тоҥ полуфабрикаттары оҥорор «Дарья» собуоту, «Тинькофф» пиибэни уонна ресторааны олохтообутунан биллэр. Билигин «Тинькофф Баан» директэрдэрин сэбиэтин бэрэсэдээтэлэ. Баан 2006 сыллаахха олохтоммута, 2016 сыл кулун тутар 1 туругунан Арассыыйа бааннарын ахсааннарыгар активынан 44-с миэстэни, хапытаалынан 34 миэстэни ылар. Тиньков шоссейнай велоспортунан умсугуйар, ССРС спордун маастарын хандьыдаата званиелаах. 2005 сыллахха Tinkoff Restaurants профессиональнай хамаанданы олохтообута, кэлин Tinkoff Credit Systems диэн аатын уларыппыта. 2013 ахсынньыттан 2016 сыл сэтинньитигэр дылы Тинькофф диэн бэлэсипиэт хамаандалаах этэ. 2021 сыл тохсунньутугар дьиэ кэргэн трастра Тинькова 10 куоластаах, привилегированнай акцияларыгар А. Тиньков атын акционердары кытта тэҥнэбиллээх буоланнар, куолаһа 84 %- тан 35% диэри намтаабыт. Эмиэ ити сыл алтынньыга " Тинкофф баан» Россия баанын тиһэх суолталаах кредит тэрилтэлэрин испииһэгэр (кэннигэр)киллэриллибитэ . 2022 сыл олунньу ыйынааҕы туругунан Тиькова 35,1% акциялаах, өссө 6,5% баан менеджменин бас билэр, уоннааҕылар 58,4% биржаҕа киирбит. Тыыннаах хаалбыт кэмҥэ капитализациялааһын 13,25 млрд долларга тэҥнэстэ. 2022 с.муус устар ыйга, Украинаҕа Арассыыйа оптуорунньугун кириитикэлээбитин кэннэ, былаас баттааһынынан «Интеррос» компания баанын акциятын Владимир Потанин атыылыырга күһэллибитэ. Онуоха бизнесмен бэйэтэ инньэ ирээт сыанатын 3%- нын ылла. «Мин эргинэр кыаҕым суох. Бу заложник туруга - эйиэхэ предлагают, мин кыайан дуогабардаспатым", - диэтэ Тьков.

Source: original
Пензатааҕы судаарыстыбаннай университет

Пензатааҕы судаарыстыбаннай университет (ПСУ) - Арассыыйа Пенза куоратыгар баар үрдүк үөрэх тэрилтэтэ. 1943 сыллаахха олохтоммут. 8 институттаах, 8 факультеттаах. == Устуоруйата == 1943 с. Пензаҕа эвакуацияламмыт Одессатааҕы индустриальнай институт базатыгар тэриллибит. 1943 с.от ыйын 3 күнүгэр ССРС НКС үрдүкү оскуола Бүттүүн Сойуустааҕы Кэмитиэтин таһаарбыт бирикээһигэр олоҕуран арыллыбыт уонна Пензатааҕы индустриальнай институт диэн ааттаммыт. 1959 с.үрдүк үөрэх миниистирин бирикээһинэн Пензатааҕы политехническай институт буолбут. 1993 с.от ыйын 5 күнүгэр АБ үрдүк үөрэҕин Судаарыстыбаннай кэмитиэтин бэрэссэдээтэлин бирикээһинэн - Пензатааҕы судаарыстыбаннай техническай университет. 1998 с.тохсунньу 22 күнүгэр АБ уопсай уонна профессиональнай үөрэх миниистирин бирикээһинэн, ПензатааН университет диэн ааттаммыт. == Институттара == 1. Байыаннай үөрэх института 2. Физическэй култуура уонна успуорт институтШ 3. Мэдиссиинэ института 4. Тохтоло суох үөрэх института 5. В. Г. Белинскай аатынан педагогическай институт 6. Политехническай институт 7. Экэниэмикэ уонна салайыы института 8. Юридическай институт Факультеттара -ааҕар-суоттуур техника факультета -устуоруйа уонна филология факультета -лечебнай факультет -промышленнай технология, электроэнергетика уонна транспорт факультета -педагогика, психология уонна социальнай наукалар факультета -информационнай технология уонна электроника факультета -стоматология факультета -физика, математика уонна естественнай наука факультета Филиаллара 1. Кузнецкайдааҕы информация уонна салайыы технологиятын института 2. Нижнеломовскайдааҕы филиал 3. Сердобскай филиал. == Рейтиннэрэ == Пензатааҕы судаарыстыбаннай университет 1. Пена куорат үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ 2. Пензенскай уобалас үрдүк үөрэх тэрилтэлэрин рейтинигэр 1 миэстэ 3. Арассыыйа үрдүк үөрэх тэрилтлэрин рейтинтгэр 73-с миэстэ. 4. Норуоттар ыккардыларынааҕы Вебометрикс рейтиҥҥэ 52-с миэстэ 5. Аан дойдутааҕы рейтиҥҥэ 2949-с миэстэ == Сигэлэр == Архыыптаммыт 2020, Ахсынньы 3 күнүгэр.

Source: original
Устинов Андрей Иванович

Устинов Андрей Иванович - марафон сүүрээччи, чэпчэки атлетикаҕа САССР спордун маастара (1983 с.) 1931 с. Далыр нэһилиэгэр колхуостаах кэргэнигэр төрөөбүтэ. Ситэтэ суох орто үөрэхтээх. 1956 с. сайыныгар Дьокуускайга сүөһү үүрүүтүгэр барбыта. 1958 с. сайыныгар ат сүүрдүтүнэн дьарыктаммыта. 1960 с. бастакы мас көтүүлээх ат сүүрдүүтүгүгэр республика чемпиона. 1962 сылтан уһун дистанцияҕа сүүрүүнэн дьарыктанан, Арассыыйаҕа куоталаһыыга Саха сирин чиэһин 8 сыл көмүскээбитэ. Марафоҥҥа олохтообут рекорда республикаҕа 15 сыл устата тупсарыллыбакка турбута. «Урожай» общество сүүмэрдэммит хамаандатыгар үстэ киирэн, союзнай суолталааах «Труд» хаһыат бирииһигэр кыттыбыта, куһаҕана суох көрдөрүүнү ситиспитэ. 1967 с. РСФСР финальнай спартакиадатыгар Ленинград куоракка марафоҥҥа сүүрүүгэ 6-с миэстэни ылан, ССРС спордун маастарыгар кандидат нуорматын сахалартан бастакынан толорбута. РСФСР «Урожай» ДСО-тун Бочуотунай чилиэнин аатын сµкпµтэ. 1981 с. «Саха АССР-га физическэй культура уонна спорт сайдыытыгар үтүөлэрин иһин» знагынан наҕараадаламмыта. 1983 с. Саха АССР спордун маастара, 1987 с. РСФСР спордун ветерана үрдүк ааттары сүкпүтэ. 2001 с. «20-с үйэ спордун лауреата» аат бэриллибитэ.

Source: original
Чулым омуктар

Чулым омуктар (томские карагасы, чулымские люди, чулым татаардара, чулым түүрдэрэ, чулым хакаастара) - аҕыйах ахсааннаах түүр тыллаах омук, ахсааннара 656 киһи (2002). Ааттара Чулым өрүс аатыттан тахсар. чулым тылынан саҥараллар. Православиены ылыммыттар, ол гынан баран билигин да былыргы итэҕэллэрин сорохтор тутуһаллар быһыылаах. Тыа чулыымнарын сүрүн дьарыга - земледелие уонна ынах сүөһү иитии. Чулымнар омук быһыытынан XVII-XVIII үйэлэргэ баар буолбут курдуктар. Ону Сибиир ханствота урусхалланыытын кытта сибээстииллэр. Онтон илин диэки күрээбит телеуттар уонна Енисей кыргыыстара аҕыйах ахсааннаах селькуптары уонна кеттары кытта холбоспуттар дииллэр. Кэлин хакаастар уонна нууччалар сабардаабыт курдуктар. Чулыымнар улахан аҥаардара Томскай уобалас Тегульдетскэй оройуонугар уонна Красноярскай кыраай Тюхтетскай оройуонугар олороллор (Пасечное уонна Чиндат сэлиэнньэлэр). == Тыл == Чулым тыла түүр салаатын уйгуур тылларыгар киирэр. В Тегульдетском районе коренное население говорило на среднечулымском диалекте, в котором выделялось два говора - тутальский и мелетский. Чулым тыла суруга-бичигэ суох, оскуолаҕа хаһан да үөрэтиллибэтэх. == Ыйыннььыктар == Сервер Совета Федерации: чулымцы Комитет Совета Федерации по делам Севера и малочисленных народов. Коренные народы Севера. Чулымцы

Source: original
Аринкин Александр Иванович

Аринкин Александр Иванович - мас тардыһыытыгар Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун маастара. Мас тардыһыытыгар Россия 6 төгүллээх, Саха Сирин 2 төгүллээх чемпиона. Дыгын оонньууларын кыттыылааҕа (XVIII оонньууларга - үһүс, XIX - иккис, XX - үһүс). == Сигэлэр == Мас-рестлинг. 2007 Архыыптаммыт 2016, Кулун тутар 5 күнүгэр. Чемпионат России по мас-рестлингу. 2011 Архыыптаммыт 2012, Бэс ыйын 4 күнүгэр. Триумф сборной Якутии на IX Чемпионате России по мас-рестлингу. 2013 Архыыптаммыт 2023, Алтынньы 14 күнүгэр.

Source: original
Ильин Дмитрий Иванович

Дмитрий Иванович Ильин (17.10.1914-04.02.1985) - саха биллиилээх муосчута. == Олоҕун олуктара == 1914 сыл алтынньы 17 күнүгэр Хаҥалас улууһун Иккис Малдьаҕар нэһилигэр төрөөбүт. 1946 сылтан ССРС худуоһунньуктар холбоһуктарн чилиэнэ. 1985 сыл олунньу 4 күнүгэр Дьокуускайга өлбүтэ. == Айымньылара == «Охотничий нож с ножнами», 1957 «Приданое якутской невесты - коробочка, гребень, гребенка, серьги, кольцо, хомус», 1969 «На кумысный праздник - ысыах» (1946) «ХХХ лет ЯАССР» (пластина, 1952) «Капитан Наянов» (панно, 1955) «Охотник-капканщик» (1962) «Скачки» (1966) Ильин Д. И. айымньылар Саха Өрөспүүбүлүкэтн уус-уран бас түмэлгэ баллар == Сигэлэр == Саха Национальнай библиотеката Архыыптаммыт 2006, Ыам ыйын 17 күнүгэр.

Source: original
Суверенитет

Суверенитет диэн бүтүн өйдөбүлэ ил көҥүлэ, тутулуга суох буолуута. Ол гынан баран бу уустук тиэрмин политика көрдөбүллэригэр сөп түбэһэн хас даҕаны бэйэ-бэйэлэригэр сөп түбэспэт өйдөбүллэрдээх буолла. == Дьон суверенитета == Дойду (Ил) суверенитета уонна дьон суверенитета диэн өйдөбүллэр бааллар. Бу өйдөбүллэри булкуйар сыыһа. Дьон суверенитета диэн арыый атын таһымҥа сытар. Кини дьон былаас төрүтэ буоларын бэлиэтиир, туоһулуур өйдөбүл. Былааһы талыы эбэтэр атын процедура нөҥүө (холобур, референдум) дьон бэйэтин бэрэстэбиитэллэригэр биэриитэ диэн быһаарыахха сөп. Бу кэлиҥҥи историяҕа балачча киэҥник туттуллар буолла, ханнык баҕарар аҕа баһылык бэйэтин былааһын сокуоннай көрүҥнээх оҥороругар киниэхэ дьон былааһы биэрбитин көрдөрө сатыыр.

Source: original
Амыдаев Николай Данилович

Амыдаев Николай Данилович - худуоһунньук, муосчут. Үөһээ Бүлүү Боотулуутугар 1932 с. от ыйын 10 күнүгэр төрөөбүт. 1965 с. Дьокуускайдааҕы художественнай училище прикладной салаатын бүтэрбит, «Муоһу уус ураннык кыһыы» диэн идэни ылбыт. 1977 с. ССРС худуоһунньуктарын сойууһугар ылыллыбыт. 1960-с сылларга «Кто кого?» (1965), «Дети Севера» (1966), «Якутский танец» (1963) диэн оҥоһуктары айбыт. Кэлин хоту дьонун олоҕун көрдөрөр «Оленеводы» (1974), «Сээдьэ» (1975), «Установка тордоха» (1978), «Строится ураса» (1980) уо.д.а. айбыт. Декортивнай композициялары оҥорорунан биллэр: «Пекарский в гостях у якутов» (1982), «Ыһыах» (1985). Маһынан остуол оонньууларын оҥорбута саха омугун оонньууларын холобура буолаллар - «Дуобат» (1974), «Сонор» (1999). 1962 сылтан өрөспүүбулүкэ, зона, бөдөҥ бүтүн Арассыыйатааҕы уонна Сойуустааҕы уус-уран быыстапкаларга кыттыбыта. Кини айымньылара элбэх атын дойдуларга көрдөрүллүбүттэрэ (Канада, Румыния, Монголия, Франция, Германия). Тус быыстапкалара Дьокуускайга 1983, 1993, 2003 сс. буолутаалаабыттара. СӨ үөрэҕириитин туйгуна, талааннаах уһуйааччы, 1967-1987 сс. Уус-уран училищеҕа преподавателлээбитэ. «За трудовую доблесть» мэтээлинэн наҕараадаламмыта (1986). Кини айымньылара Саха Өрөспүүбүлүкэтин Национальнай уус-уран музейыгар, Саха сирин уонна Арассыыйа музейдарыгар харалла сыталлар. Сорох үлэлэрин Арассыыйа култууратын министиэристибэтэ, Арассыыйа худуоһунньуктарын сойууһа уонна биирдиилээн араас омук сириттэн дьон атыыласпыттара. == Өссө маны көр == Русский музей == Туһаныллыбыт сирдэр == СӨ былааһын ситим сирэ

Source: original