AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Азэрбиджан

Азэрбиджан Республикэ (азэр-бз. Azərbaycan Respublikası) - Ипщэ Къаукъазым хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр - Бэкуу. == Хэкумэтхыр == Азэрбиджаныр Ипщэ Къаукъазым хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэхэр: ищхъэрэмкӀэ - Урысейм, къуэхьэпӀэмкӀэ - Ермэлэймрэ, Курджымрэ, ипщэмкӀэ - Къажэрым, къуэкӀыпӀэмкӀэ хы Каспий и Ӏуфэм Ӏохьэ. Къэралым и инагъыр - 86 600 км². Темперэтурэ курытхэр щӀышылэм зэрыхъур −10° - +4° С, бадзэуэгъуэм 5° - +27° С. == Тхыдэр == I илъэс мин ди лъэхъэнэм ипэм Азэрбиджаным и ищхъэрэ лъэныкъуэм Къэукъаз Албаней къэралыр хэтт. VII лъэхъэнэм Азэрбиджаныр Хьэрып хьэлифэтым хэта. Ар зэхэхуа яужь Азэрбиджаным и щӀыпӀэм къэрал зытӀущ къыхокӀыр. XIII лъэхъэнэм Азэрбиджаным монголыдзэр тоуэ. XV-XVIII лъэхъэнэм Азэрбиджаныр Сефевидхэм я къэралым хэта. XIX лъэхъэнэм и пэм Азэрбиджаныр Урысейм хохьэ, яужырейм и ӀэнатӀэгъуэр къэрал псом щыщхьэщыувэр 1828 гъэм Урысеймрэ Къажэрымрэ Туркманчай тхылъыр щыщӀатхам. Джэпуэгъуэ револуциэм яуж Урысейм, 1918-1920 гъэхэм къэралыр хуиту щыта Демократ Республикэ Азэрбиджан ицӀэр жоуэ. 1920-1991 гъэхэм Азэрбиджан РСС-р РССЗ-м хэта. 1991 гъэм щыщӀэдзауэ Азэрбиджаныр къэрал хуитыу щыт. == Жылэр == Къэлъытэгъуэ гуэрэхэмкӀэ, 2010 гъэм къэралым жылэу дэсыр млн 9 цӀыху. Лъэпкъ нэхъ иныу щытхэр (2007): азэрбиджанхэр (90,6 %), лезгинхэр (2,2 %), урысхэр (1,5 %), талышхэр (0,9 %), авархэр (0,5 %), нэгъуэщӀхэри. ДинкӀэ нэхъыбэр мыслъымэнхэщ (>90 %), чыристэнхэ, иудэнхэ. == Экономикэр == ВКӀуП-р 2009 гъэмкӀэ здынэсар $88.676 млрд. ВКӀуП зы цӀыхум техуэмкӀэ ($9,809 хуэдиз), къэралым 72-нэ пӀэр иӀыгъ дунем. == Дзэр == Дзэр цӀе - Лъэпкъ Дзэр Азэрбиджаным (азэр-бз. Azərbaycan Milli Ordusu). И бжыгъэр зэрыхъур мин 128,6 хуэдиз. == АдминистрациэмкӀэ гуэшыгъуэр == Азэрбиджан - къэрал унитару щыт. АдминистрациэмкӀэ хэку 66 еугуэш (азэр-бз. rayonlar). == ТехьэпӀэхэр == Азербайджаным и сайтыр CIA World Factbook (индж.)

Source: original
Гуащэней

Гуэщэней Идар Темрыкъуэ и пхъу (джорпкӀэхэлъхьэм яуж - Мерэм ур-бз.: Мария Темрюковна, къыщыхъуа махуэр хэшъыкӀыншэ - дунем щехыжьар 1569 фокӀадэм и 6) - урысей пэштыхьым и фыз, Иуан Бзаджэм и етӀоанэ фыз. == Гъашъэм и тхыдэр == Маухэ зытӀущ текӀауэ Иуан Бзаджэм и япэрей фызыр Анастасиэр дунем ехыжьа яуж, Къаукъазым ирегъажьэ Ф. Вокшеринрэ С. Мякитинрэ адыгэ пщыпхъухэм яхигъэплъэнху. 1561 бадзэуэгъуэм и 15 Мэзкуум къэбэрдей пщыпхъу Гуащэнейр къокӀуэ, и дэлъху СолӀтӀанкъул дэкӀыгъу. ДжорпкӀэхэлъхьэм яуж Мерэм траӀуэ, Магдалинэ Мерэм и цӀэкӀэ. Нысачэр а илъэсми яшъа, шышъхьэӀум и 21, шоджнышхуэ Макарийм иригъэкӀуэкӀауэ. 1563 гъэм пэштыхьыкъуэ Василий къэлъхур, ауэ мэзитӀ текӀауэ дунем йохыжь сабир. 1569 фокӀадэм и 6 Александровскэ слободам идежь Гуэщэнейр дунем ехыжь. == ТехьэпӀэхэр == Гъашъэм и тхыдэр (урысыбзэ)

Source: original
Домбей

Домбей (ур-бз: Зубр; лат-бз.: Bison bonasus) - ШэрыпӀ классым хэт, бизонхэм ящыщ, бжъэнэкӀы лъэпӀкъым ящыщу, Американ бизоным ехьч Ӏэй, зэхэхьи мэхъу. Абы шъхьакӀэ зэзэмызэкӀэ зыуэ ялъытэхэ. == ӀаплъэпӀкъыр == Домбейр нэхъ ину нэхъ хьалъу щыт Еуропэм ишӀэм ис псоушъхьахэм, икӀы изакъуэ къэнэжьа мыӀарыпӀ былымым ящыщу. ИкӀыхьагъыр 330 см мэхъу, илъэгагъыр метритӀым фӀокӀыр, ихьалъагъыр зытоннэм носыр. Бизонми хуэду, цы гъуабджэ ув тет, шкӀэхэм яр плъыжьыфу щыт. Шъхьао хуэкӀэкӀыу щыт, егъэзыхауэ, "жакӀэ" тету, мыину бжъакъуит иӀа. Домбеймрэ Бизонымрэ Ӏэуэ зэшъхьащыкӀкъым. Домбейм иджабэр нэхъ лъагэ, ибжъакъуэхэмрэ икӀэпэмрэ нэхъкӀыхьхэ. Домбейм ишъхьар Бизоным ем нэхъри нэхъ Ӏэта, гъэ хуабэр къыщихьакӀэ Бизоным икуэпкъхэм цыр йокӀыр, кӀэкӀыу къонэ, Домбейм илъэспсом зэркӀыфу цыр зэхуэдизу тет. ЯинагъкӀэ тӀури зэхуэдиз ауэ Бизоным ипӀкъыр егъэзыха хуэду зэрщытым шъхьакӀэ нэхъ быдафэ тоуэр. Домбей лъэпӀкъыр тӀуэ ягуэч - беловеж домбейрэ (B. b. bonansus) къаукъаз домбейрэ (B. b. caucasus). Къаукъаз домбейм ицыр нэхъ къуафӀцӀэ икӀи нэхъ бэрину щыт. == Гъашъэр зэрекӀуэкӀыр == КӀыфэм икӀыхьагъыр - м. 3 Илъэгагъыр - м. 2 Ихьэлъагъыр - 1 тоннэ Зэрыпсор - 23-25 илъэскӀэ Зэрыпсэфыр - мэзибгъу ӀаплъэпӀкъыр щызэфӀэувэр - 1,5 - 2 илъэсым Нэхъиндыдэ щыхъур - 5-6 илъэсым дежь Гур 1/3 джэмым нэхъри нэхъ ин Япэ щылъхуэр - илъэс 4 идежь ШкӀэр мазитхум хуэдиз ягъашхэ ШкӀэр къыщалъхум ихьалъагъыр - 19-25 кг. 1,5сэхьат текӀауэ къалъхуа нэуж, шкӀэр лъэм тоувэ ШкӀэм удз ишхын щыкӀидзэр махуэ 19-22-хэм == Здэпсохэр == Япэдыду Домбейхэр здэпсоуар Переней хы тӀыгуныкъуэм къыщыкӀэдзауэ Сыбырым икъуэхьапӀэм нэгъунэ, абы Инджылызымрэ Скэндинавиэм я ипшъэ лъэныкъуэр хэту, а хэкушхуэм мэз закъуэкъым здыкӀэсахэр, губгъуэми итахэ. ЦӀыхум зэпимыуду зэрешъакӀуэм шъхьакӀэ Домбейр мэздэгу къуэдехэм къыкӀыкӀэнар. Лэхьыйм иде зы къэнэжьар 1921 гъэм брэкониерхэм яукӀа, Къаукъазым щы къэнэжьар 1926 гъэм яукӀа, Ӏуашъхьа Алоус идежь. Идыпсу щыӀа Домбейхэр, зоопаркхэм къырагъэкӀауэ, специал программэмкӀэ, зэфӀагъэувэжьыным шъхьакӀэ. Заповедникхэм: Лэхьыйм, Урысыхум, Литуэм, Молдавиэм, Укрэинэм, Къаукъазым джоуэ. == Шэныр == Домбейхэр гупурэ мэпсоухэ щым къыщыкӀэдзауэ тӀокӀым нэгъунэ, джэмрэ шкӀэрэ зэхэту. Гупым янэхъыжъыр джэм сытчыгъуи. Гухэм язакъу мэпсоухэ, илъэсым зэ нэхъ джэмхэм гупым яхэмыхьу. Джэмым яхэхьан щыхуэжьэр дунем елъыта: хуабэм, шӀыӀам, къэру яхуримыкъумэ. Абы шъхьакӀэ Домбей зэповедник-зэказникхэм яӀыгъхэр ( фӀыуэ здагъашхэм ) гур щыхуэм иде джэмхэм яхэхьафыну, дунер фӀымэ. Хуиту псо Домбейхэр шыщхьэӀу - фокӀадэм яхохьа джэмхэм. Гухэр зэпеуэн кӀадзэмэ хьалъу зауӀажьинкӀи мэхъур. ШӀымахуэм гуп зтӀущыр зэхыхьауи мэхъу зыгупышху, гу зтӀущи яхэту. Джэмыр мэзибгъукӀэ псэф. Накъыгъэмрэ мэкъуауэгъуэмрэ язэхуакум малъхуэхэ.

Source: original
Бзущхьэщэщ

Бзущхьэщэщ (лат-бз. Oenanthe isabellina) - жьыкъан лъэпкъ, бзукӀэзэгуэх лъэпкъыгъуэщ. == Теплъэр == Мыр хэбгъэгъуащэ хъунукъым и гъунэгъу лӀэужьыгъуэ бзукӀэзэгуэхым. ТхыцӀэр пшэхъуафэщ, кӀащхьэр хужь-гъуэжьыфэщ, бгъэм нэхъ фӀыцӀафэ къыщӀэуэу. Анэхэри хъухэри зэщхьщ == Здэпсэухэмрэ и шэнымрэ == Къаукъазым гъунэжу ущыхуозэ. Мэлъэтэж, щогъуалъхьэ, хъупӀэхэм, губгъуэ гъущэхэм, удз лъагуэ пӀащӀэхэм. ФӀыуэ елъагъу мывалъэ, пшэхъуалъэ къум ныкъуэхэри. Мы бзур хуэму зы щӀыпӀэ итыфкъым: тӀыс-тэджщ, мыващхьэм адэкӀэ-мыдэкӀэ зыщегъазэ, къафэ, щхьэщӀэ ищӀ хуэдэу. И кӀэр игъэсыс зэпыту, дамэхэр щӀиупскӀэу мыващхьэм ирожэ Ӏус лъыхъуэу. Абгъуэ зэпэхъурейр удзыпкъ гъущэрэ бацэу зэхэтщ икӀи щӀы щӀагъым куууэ щыгъэпщкӀуащ - шэрыпӀ мыинхэм я гъуэ бгынэжахэм. == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Шым и зэхэзекӀуэкӀэхэр

ЗэхэзекӀуэкӀэ - шыхэм я зекӀуэкӀэ-жэкӀэ. Абыхэм къахэкӀыу щыӀэхэр: лъэбакъуэ, лъэбакъуэхъу, ущ, лъэхъу, кӀуэр, хьэмкӀэ, хьэмкӀэ теутӀыпщхьэ. ЗэхэзекӀуэкӀэхэр тӀууэ зэхагъэкӀхэ, ахэр - зэхэзекӀуэкӀэ къабзэмрэ, цӀыхум къигупшысамрэ джоуэ. === Лъэбакъуэ == Лъэбакъуэ зекӀуэкӀэ мыхьэнэ, ауэ шыр нэхъ бгъуэуэ хэбакъукӀурэ зокӀуэ. === Лъэхъу === Лъэхъум дежь шыр бгъунжырыкӀу мэбакъуэ, зэдэгъусу зытеувэхэр: сэмэгурабгъу гупэр - ижьырабгъу икӀэр, ижьырабгъу гупэр - сэмэгурабгъу икӀэр. ЩызекӀуэм идежь лъэкъуитӀыр еӀэтыр. Лъэхъум зэхэзекӀуэкӀыу ущи къыхокӀ зы къудаму, лъэхъу хом хуэду Лъэхъу зекӀуэкӀэм и псынкӀагъыр метрипшъ зы секундэм хуэдиз. Къыздагъэшъхьэпэр нэхъыбэм шыгъажэхэра. ЗэхэзекӀуэкӀэм и цӀэм теухауэ шы лӀэужыгъуэ бжыгъэхэм траӀуа: орол, урыс, фрэндж, америкэ джоуэ. === КӀуэр === КӀуэр зэхэзекӀуэкӀэм шым и лъакъуит зы лъэныкъуэхэмкӀэ бакъурэ макӀуэ: сэмырабгъу гупэ - сэмырабгъу икӀэ, ижьырабгъу гупэ - ижьырабгъу икӀэ. КӀуэр лъэхъум нэхъри нэхъ псынкӀыу щыт, къушъхьэ шыхэм я зекӀуэкӀэдыдэхэм щыщу (Кърым, Къаукъаз шыхэм, америкэ лъэхъухэми джоуэ). КӀуэр уанэ зытелъым иэ гум кӀэшъа шыхэм нэхъ тынч зекӀуэкӀыу къалъытэ. === ХьэмкӀэ == ХьэмкӀэ зэхэзекӀуэкӀэм и зы къудаму къыхагъэкӀ, зекӀуэкӀэ нэхъ псынкӀэдыдэра. Шым и пкъыр щыжэм дежь и джабэ лъэныкъуэр егъэч, и кӀэбдзитӀыр фӀалъитӀым япэ кӀидзурэ мажэр. Езы зекӀуэкӀэр адрей псомкӀи хьэмкӀэ хуэдэ къабзу щыт. == Тхылъхэр == ЯХУЭМЫФАЩЭУ лъэныкъуэ едгъэза псалъэхэр. Шэрджэс А. 2009 гъ. Черкесское наездничество - ЗекӀуэ. Марзей А.С. Налшыч. «Эльбрус». 2003 гъэ. Last edited 6 years ago by YiFeiBot

Source: original
Гуардафуй

Гуардафуй (Guardafui, Gardafui) - Африкэм и ишхъэрэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм м къуапэ, Сомали тӀыгуныкъуэм и кӀэухым деж Ӏулъу. Ар Аден хыжьэ дыхьэпӀэм деж щылъщ. Сомали и аутономнэ куей Путлэнд хеубыдэр. Ижь лъэхъэнэм щыгъуэ къуапэ иреджэу щытащ АроматэкӀэ. Абы Ижь-алыджь хэкумэтхымкӀэ Барбарикэрэ Азаниэрэ иугуэшу щытащ, алыджхэми абы аткӀэ щыӀэ щӀыпӀэ ямылъэгъуауэ хъуахэм АзаниэкӀэ еджэу щтащ. Гуардафуй Африкэм и къухьэпӀэ кӀэух къуапэ Рас-Хьафун елътауэ тӀэкӀу нэхъ къухьэпӀэкӀэ гъэзауэ щылъщ. Къуапэм и щхьэм къыщхьэщытщ Ӏуащхьэ Гардаф,езы къуапэ дыдэм абы Ӏус цӀыхухэр Азорщ зэреджэр. Абы къыхэкӀащ къуапэм и хьэрыпыцӀэ Djard Hafûm-р. Къуапэм и кӀэ дыдэм деж мылажьэж маяк япэрей тетщ. == Литературэ == Гуардафуй Статья «Эфиопы» в Словаре классических древностей 11.816667, 51.283333

Source: original
Бурч

Бурч (Бурш) (лат-бз. Piper nigrum, ур-бз. Перец чёрный) - гъэ бжыгъэкӀэ псо, жыг-дэжей къэкӀыгъэ. Ӏарысэ яшъауэ къыкӀагъэкӀыр иджылэм шъхьакӀэ, яужым зэщымыщурэ елэжьу: бурч, бурч хужь, бурч уздыфэ, бурч плъыжьыху къыхахыр (Бурч удзыфэмрэ, плъыжьыхумрэ хуэдэ пэмыкӀ къэкӀыгъэхэми къыхах, зи гугъ екӀуэкӀым зыкӀи пымышъауэ). Ахэр хьаджауэ иэ джылу шхынхэм хэлъэхьа. == Тхыдэ == Малабар шӀыпӀэм (иджырей Керала куей), Индиэм и ипшъэ-къуэхьапӀэ лъэныкъуэм, япэм зэреджэтэр Малихабар "Бурч ШӀыпӀэ". Ар хы Ӏуфэ псыгъуэ кӀыхь, бурчыр къыздикӀар абы, икӀыхьагъымкӀэ м. 6 нэсу. == ЗэрзэфӀэт == Жыг-дэжей, икӀыхьагъымкӀэ м 15 нэсу, илъэбжъэхэр къэлэлэху зэрыдзапӀэхэм ядэ къыдэжу. Тхьампэхэр икӀагъымкӀэ хуэхъуреуэ, ишъхьамкӀэ хуэпамцӀу щытхэ, зэрызурэ макӀуэхэ, мм 80-100 якӀыхьагъу. ЦӀыкӀу-цӀыкӀу мэгъагъэ къудамэ кӀыхым (см. 7-10 хъууэ) пыту, псыфэ-гъуэжьыфу иэ хужьу щытху. Джылэр кумкӀэ зэрызу щытхэ, мм 3-5 ябгъуагъу, удзыфу. щыхъум идежь плъыжь, щагъэгъум фӀыцӀэ мэхъу Илъэсым тӀо джылэ къэхь, илъэс 25-30-рэ

Source: original
Испаныбзэ

Испаныбзэ, кастийэбзэ (эс-бз.: español, castellano) - ибер-роман бзэхэм ящыщ, пэштыхь-къэрал Кастийэм, лъэхъэнэ курытхэм зэфӀэувауэ. Индоеуропей унагъуэ бзэхэм ящыщ (роман группэм хэт) Тхыгъэр латин хьэрыфкӀэ зэхэт. ЦӀыху милыуан 358 я анэдэлъхубзэ, абы пэмыкӀыу етӀуанэ бзэуэ зезыхьахэр хэбгъыхьамэ милыуан 430-450 мэхъур == Испаныбзэм ипсэлъэкӀэхэр == Исбухьэнм хэт псалъэкӀэхэр Ишъхъэрэ псалъэкӀэхэр Кастийэ псалэкӀэ Риоха псалэкӀэ Арагон псалэкӀэ Чурро псалэкӀэ Каталана псалэкӀэ Галисиа псалэкӀэ Ипшъэ псалъэкӀэхэр Мадрид псалэкӀэ Ла-Манш псалэкӀэ Мурсиэ псалэкӀэ Эстремадура псалэкӀэ Андалуз псалэкӀэ Канар псалэкӀэ Африкэм и Испан псалэкӀэхэр Сахарам иИспан псалэкӀэ Экуадор Гуинеэ псалэкӀэ Америкэм и Испан псалэкӀэхэр Амазон псалэкӀэ Анд псалэкӀэ Антиох псалэкӀэ КуэкӀыпӀэ-боливий псалэкӀэ Кариб псалэкӀэ Ишъхъэрэ-колумбий псалэкӀэ Кубэ псалэкӀэ Доминиканэ псалэкӀэ Панамэ псалэкӀэ Пуэрторико псалэкӀэ Курытвенесуэлэ псалэкӀэ Маракаиб псалэкӀэ Америкэкурыт псалэкӀэ Чили псалэкӀэ Чиэло Колумбиэкурыт псалэкӀэ Экуадор псалэкӀэ Мексикэ псалэкӀэхэр Ишъхъэрэ псалэкӀэ Иукатан псалэкӀэ Парагуай псалэкӀэ Перуан хыӀуфэ псалэкӀэ Ишъхъэрэ-перуан хыӀуфэ псалэкӀэ Риоплато псалэкӀэ Лунфардо Экуадор Гуинеэ псалэкӀэ Филиппин псалэкӀэ Испан-креол псалэкӀэ чавакано

Source: original
ЛӀыуитӀ

ЛӀыуитӀ (лат-бз. Tringa ochropus) - сыр-сыр лъэпкъщ. == Теплъэр == Бжэндэхъум хуэдизынщ. ТхыцӀэр гъуабжэ-фӀыцӀэщ, удзыфэ мащӀэу къыщӀэуэу; цы гъунэхэм хужь ӀэпапӀэхэр хэсщ; жьэгъур, ныбэщӀагъыр, кӀащхьэр - хужьщ; хулъащхьэмрэ бгъэмрэ кусэ фӀыцӀэхэр яхэсщ. == Здэпсэухэр == Мыр ищхъэрэ щӀыналъэхэм щыпсэу къуалэбзущ - мэз гъунэ псы ежэх, хыкъум цӀыкӀу, псы ина Ӏуфэхэм я деж. Къаукъазым щыгъуалъхьэкъым, щалъагъур щыблэлъэтыкӀкӀэщ, загъэпсэхуну, шхэну псы, хыкъум Ӏуфэхэм къыщетӀысэхкӀэ. ЩӀымахуэр КъаукъазщӀыбым, Ипщэ Азиэм, Африкэм щегъакӀуэ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Жьэдзыуэ лъэпкъыр

Жьэдзыуэхэр (лат-бз. Pelecanus) - лъэхьэнцэ хэкӀыгъуэм и нэхъ пӀащэщ. Къуалэбзухэм ящыщу нэхъ «зэхуэмыфӀэ-зэфӀэӀуащ» жыпӀэмэ ухэукъуэнкъым: пкъы уэндэгъухэщ, дамэхэр абрагъуэщ, лъэ кӀэщӀхэщ, пэ, пщэ кӀыхьхэщ, пэ щӀагъым къыщӀэтщ цыншэ фэ къэп (дзыо). Псым бэуэ хэсми зыщӀагъэмбырыуэкъым, щӀым хуиту щызокӀуэ, фӀыуэ мэлъатэхэр. Анэмрэ хъумрэ я гъащӀэ псом зэгъусэщ. Шырхэр цы ятемыту, нэхэр къэмыплъауэ джэдыкӀэм къопщ. Лъэтэф щыхъур я ныбжьыр махуэ 70-75 нэсмэ. Жьэдзыуэ лъэпкъыр зэрыхъур зы лъэпкъыгъуэщ, лӀэужьыгъуэу 8 хохьэр: Жьэдзыуэ Жьэдзыуэин ЖьэдзыуэцӀыкӀу Жьэдзыуэщхъуэ Pelecanus erythrorhynchos Pelecanus conspicillatus Pelecanus rufescens Pelecanus thagus ЗдэщыӀэр щӀыпӀэ хуабэщ, я гъащӀэр быдэу хым, псыӀу инхэм, хыкъумхэм, бдзэжьей бэуэ здыхэсхэм, япхауэ. == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Валенсиэ

Валенсиэ (исп-бз. Valencia) - Исбухьэнм и аутоном лъэпкъыгъуэ, къэралым и кумрэ и ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм хэт. И къалэ нэхъышъхьэр икӀи и къалэ нэхъ ину щытыр Валенсиэ. Хэкур провинциэ щыкӀэ гуэча: Аликантэ, Валенсиэ, Кастейон джоуэ, аищыри я кӀуэцӀым куей 34-кӀэ зэхокӀыжьхэ. == Тхыдэр == ШӀыпӀэм пэсыреуэ иса лъэпкъыр иберийху щытахэ, гуп-гупурэ зэшъхьэщыкӀху: ишъхъэрэ лъэныкъуэм - contestanos-хэр, икум исахэр - edetanos-хэр, ишъхъэрэ лъэныкъуэм - ilercavones-хэр. Иберийхэм хымкӀэ щэхуэн Ӏохугъуэхэм пылъхэт алыджхэм, финикийхэм, карфагенхэм. Хьэрыпхэм я ӀэнатӀэр Валенсиэ Лъэпкъыгъуэм щыхэхьэр VIII-XIII лъэхъэнэхэм, XI лъэхъэнэм нэс шӀыпӀэр къуаджэ-къуаджу зэхэтт, къалэшхуэ Ӏэмэ имыӀу. Иджырей Валенсиэр къэрал хуэду щызэфӀэувар XIII лъэхъэнэм Пэштыхьей Валенсиэ къыщыхэкӀам. Арагоным и Хайме I-м чыристэныдзэ мыслымэнхэм пигъувэну къэралым къыречэ, и дзэм хэтхэр Арагонымрэ Каталониэмрэ щыщ. 1208 гъэм Валенси Пэштыхьей къыхокӀыр къэрал хуит хуэду. 1707 гъэм пэштыхь Филипе V-м Валенсиэ Пэштыхьейр еубыд. Иджырей Исбухьэнм хуитыныгъэ иӀэным пылъын щыкӀидзэр Валенсиэ Хэкур 1936 гъэм, ЕтӀуанэ Исбухьэн Республикэм, ауэ джылэ зауэ къожьэри а проэктыр къагъанэ. 1977 гъэм Ф. Франко дунем ехыжьа яуж, ныкъуэ къалъыту аутоном пӀалъэ ират. 1982 гъэм аутоном пӀалъэ псоуэ хэкум егъуэтыр. == Хэкумэтх == Хэкум и кӀуэцӀым хэт шӀыпӀэр къуэкӀэ-бгыкӀыу щыт, нэхъ лъэгапӀэхэр Иберий Ӏуащхьэхэм ящыщ, провинциэ Валенсиэмрэ Кастейонымрэ хэтхэ. Валенсиэ хэкум хы тӀыгу цӀыку Колумбертосхэр хеубыдэ. Псы нэхъ ину хэкум ежэхыр тӀу: Сегурарэ (Аликанте провинциэм ежэх Андалусиэм къикӀыу) Хукаррэ (Валенсиэ провинциэм ежэх Кастиджэ - Ла Манчэм къикӀыу). Хы Ӏуфэ зэву ирикӀуэр губгъуэ занкӀыу щыт, къуэкӀэ-бгыкӀэ инхэр имыӀу. Абым пэмыкӀыу Ӏуфэ лъэныкъуэм псыпцӀэ куэд Ӏэмэ иӀэ. Пшахъуалъэ бжыгъи Гуардамар дел Сегура идежь иӀэ. XIX лъэхъэнэм пшахъуалъэм пэщыту жыг бжыгъэ хагъэтӀысхьауэ щыта абдежьым, иджы шӀыпӀэр хъумэным кӀэт. Ӏуашъхьэ нэхъ лъагу хэкум хэтхэр: Калдерон - 1839; Пенияголоса - 1813 м; Айтана - 1558 м. == Джылэр == Валенсиэм и джылэт пэсырей зэманхэм къыщыкӀэдзауэ шӀыпӀэ лэжьыгъэхэм нэхъ тегъэпсыхьауэ щыт лъэныкъуэхэм дэсхэт, псыхъуэ нэхъ инхэм идежь (Виналопо, Сегура, Туриа, Хукар), абым пэмыкӀыу кхъухьӀухьэпӀэ къалэхэм, щэхуэнымкӀэ пӀалъэшхуэ зезыхьахэм. Джылэм и Ӏувагъыр нэхъ ину здэщытыр хэкум и кумрэ и ишъхъэрэ лъэныкъуэмрэ. Яужырей илъэс кӀуахэм джылэм я бжыгъэр куэду дэкӀуэя къалэшхуэхэмрэ я англомерациэхэмрэ (Торренте, Мислата, Патерна, Бурхасот, Сан Висенте дел Распеч). == Администрациэ гуэчыгъуэр == Валенсиэ Лъэпкъыгъуэр провинциэ щыкӀэ мэгуэч, езы провинциэхэри куей 34-кӀэ зэхокӀыжьыр. == ТехьэпӀэхэр == Валенсиэ статистикэм и институт (Исбухьэныбзэ) Аликанте хэкум и сайт (Исбухьэныбзэ) Официал сайт Монтевидео лъэпкъэгъум (Исбухьэныбзэ)

Source: original
Италэбзэ

Италэбзэ (italiano, lingua italiana) - индоеуропейбзэхэм ящыщ, роман бзэ группэм хэту. Италэбзэр я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху - млн 70 хуэдиз. Официал статус здиӀэхэр - Италэ, Сан-Марино, Ватикан, Шуэцарэ. Тхыбзэр зэрщыт - латин. == Гулъытыгъуэхэр == Simone, Raffaele (2010). Enciclopedia dell'italiano. Treccani. Berloco, Fabrizio (2018). The Big Book of Italian Verbs: 900 Fully Conjugated Verbs in All Tenses. With IPA Transcription, 2nd Edition. Lengu. ISBN 9788894034813. Palermo, Massimo (2015). Linguistica italiana. Il Mulino. ISBN 9788815258847.

Source: original
Рас-Хьафун

10.416667, 51.266667 Рас-Хьафун (сом.-бз. Xaafuun) - лъахъшэу щылъ, Африкэм и къуэкӀыпӀэ дыдэ кӀэух къуапэ. Къуапэр Сомали и ишхъэрэ ӀыхьэмкӀэ хы Ӏуфэм 40 километрэкӀэ ирокӀуэ. Жыжэу Индиэ хышхуэм хохьэр. Рас-Хьафун пэмыжыжэу къуапэ Гуардафуй щылъщ. == Цунами == 2004 гъэм щыгъуэ Хьаун Ӏуфэр цунами Индиэ Хышхуэм къыщыхъуам ихьауэ щтащ. Апщыгъэуэм къуапэм Ӏус къуажэхэмрэ къалэхэмрэ унэ дэтхэр зэтрикъутауэ щтащ. Псори зхэту миным нэблэгъэ унэ Ӏуихауэ щтащ, цӀыхуу 170 нэс хэкӀуэдащ. Къуапэр хым деж лъахъшэу зэрыщылъым щхьа, уэрпхэр щӀым кууэ дэхьахэт. == ТехьэпӀэхэр == Хьафун и хъыбар егъащӀэ агенствэ About Archaelogy entry on Opone Hafun tsunami videos Би-би-си цунамим къигъэхауахэм теухуауэ и тхыгъэ (индж.)

Source: original
ЩӀылъэку Хы

ЩӀылъэку Хы (ин-бз. Mediterranean Sea, урбз. Средизе́мное мо́ре) - Атлантикэ океаным Гибралтар ӀузэвымкӀэ холъадэ, материкхэм я зэхуакум хэт хы. ИцӀэр къызыхэкӀыр пэсырей алыджхэмрэ, урымхэмрэ траӀуам (ал-бз. Μεσόγειος Θάλασσα, урм-бз. Mare Mediterranea - "шӀыпӀэм я кум хэт хы"), пэсырей еуропэмрэ пэсырей ишъхъэрэ-африкэмрэ и къэралхэр абы иӀуфэм щызэфӀэувахэ, абыкӀэ щызэпылъу щытахэ. Езы Хы Курытым пэмыкӀыу хы хэтхэр: Алборан Хы, Балеар Хы, Лигурий Хы, Тиррен Хы, Адриатикэ Хы, Ион Хы, Эгей Хы. Абы пэмыкӀыу, хэлъадэхэр: Мрамор Хы, Хы ФӀыцӀэ, Хы МыутӀэ, Киликий Хы. ИӀуфэм Ӏулъ къэралхэр:

Source: original
Унэ гуэгушхэр

Унэ гуэгушхэр е щагу тхьачэтхэр е унэ тхьаджэдхэр (лат-бз. Meleagris gallopavo) - лыпхъэ хьисэпкӀэ ягъашхэ джэдкъаз лӀэужьыгъуэхэм я нэхъ пӀащэхэщ. == Тхыдэр == КъатехъукӀащ Ипщэ, Ишъхъэрэ Америкэм зэпэщхьэхуэу щыпсэу лӀэужьыгъуэ къуэдзитӀым. Еуропэм япэ дыдэу япэрей унэ гуэгушхэр къыщашар 1418-1519-рэ гъэхэращ. Ди къэралым деж унэ гуэгушхэр зэхагъэкӀ, къызтехъукӀа лӀэужь елъытакӀэ, Америкэм, Инджылызым, Нидерлэндхэм къикӀа лӀэужьыгъуэхэр Урысей лӀэужьыгъуэхэурэ. Иужьырейхэм ящыщщ гуэгуш гъуэбжафэр, гуэгушхужьыр, фӀыцӀэр, абыхэм я лӀэужьхэр зэхагъэхьаурэ къагъэхъуахэр. == Теплъэ-пкъыгъуэр == Гуэгушыхъухэм къашэч ч.12-16, нэхъ пӀащэ дыдэхэм - ч. 20-м нэс, анэхэм ч. 7-9. КӀэцӀын щӀадзэ мази 10-11 ныбжым нэсахэмэ, и нэхъыбэм щӀышылэм-гъатхэпэм. Илъэсым мэкӀэцӀ 90-рэ, нэхъыбэ дыдэм 150-рэ. Зы джэдыкӀэр г. 80-88 мэхъу. Махуэ 28-кӀэ къыраш. Зы анэм гъэм шыр 40-60 ебгъэпӀыфынущ. Хъубжапхъэ гуэгуш анэхэр илъэсищым нэскӀэ къагъэсэбэп. Гуэгушыхъухэр илъэсищ ныбжым нэсмэ я бгъэгум цы пхъашэ кӀыхь Ӏэрамэ къыхокӀ я пкъыр жьы хъун зэриублэм и щыхьэту. ЩӀыпӀэ гуэгуш тумэхэр къэхъуащ хамэ къэралхэм къраша лӀэужьыгъуэхэр зэхыхьэурэ. == ЛӀэужьыгъуэхэр == Унэ гуэгушхэм лӀэужьыгъуэ 20 хуэдиз зыхеубыдэщ, абыхэм ящыщ: Гуэгушгъуэбжафэ ГуэгушфӀыцӀэ Гуэгушхужь Гуэгушхьэжрэт == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
ПсыпцӀэбабыщ

ПсыпцӀэбабыщ (лат-бз. Anas crecca) - псыбабыщ лъэпкъыгъуэм щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == Мыр бабыщ лӀэужьыгъуэхэм я нэхъ цӀыкӀу дыдэщ. Адрейхэм къахыбогъэщхьэхукӀыф и дамэхэм удзыфабзэу Ӏэгуфэ ныкъуэ хуэдиз зэрыхэлъымкӀэ. Хъухэм я щхьэр щхъуэ-гъуафэщ, джабэхэмкӀэ фӀыцӀэ-удзыфэ кусэ лыдхэр ирокӀуэкӀ. Хулъащхьэм гъуэжьыфэ-фагъуэ къащӀоуэ. И пэр фӀыцӀэщ, лъэдийхэр щхъуэ-гъуэжьыфэщ. == Здэпсэухэр == Къэрал куэдым щопсэуэ. Псы гущӀыӀум задэу къызэрытелъэтыкӀыфым лъегъэкӀ, чыцэ, къамылылъэхэм щыӀэ псы гъуджэ цӀыкӀухэм Ӏус щылъыхъуэну. Губгъуэбабыщым хуэдэу, мыри щӀымахуэм мыщт псы Ӏуфэхэм щыплъагъунущ ди хэгъуэгум. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Къалэ жылагъуэ

Къалэ жылагъуэ - Урысей Федерациэм и зы муниципал къэхъугъэ тип. Абы хеубыдэр къалэ ерэ къалафэ къуажэ. Иныкъуэм деж къалэтӀысыпӀэм хэтынкӀэ хэлъщ къалэм пэгъунэгъуу щылъ къуажэ цӀыкӀухэр. Къалэ тӀысыпӀэхэм мыдрей муниципал къэхъугъэхэм хуэдэуи я къалэ унафӀэщӀхэр яӀыжщ, езы къалэдэсхэм илъэс бжыгъэкӀэ къыхахыжу. Къалэ тӀысыпӀэ къалэ куейуэ щымытхэр Муниципал къедзыгъуэхэм хеубыдэхэр. Къалэ тӀысыпӀэ къэхъугъэр Урысейм 2003 гъэм къыдэкӀа унафэмкӀэ яухуащ, ягъэзэщӀэни щӀадзащ абы теухуауэ муниципал реформэ ирагъэкӀуэкӀам иуж. Урысей статым 2012 гъэм и пэщӀэдзапӀэм къызэрибжамкӀэ, Урысейм къалэ тӀысыпӀэу 1 711 иӀащ. Иджырей къалэ тӀысыпӀэхэм я бжыгъэр илъэс къэс хощӀ, абыхэм къалэ куей статус къызэратхэм къыхэкӀыу. == Иджыри феплъ == Къалэ куей

Source: original
Псей

Псей (лат-бз.: Picea, ур-бз.: Ель) - къэкӀыгъэ, жыгхэм ящыщу. ЛъэпӀкъ 35 зэшъхьащокӀхэ, гъэпсом удзыфу щыту, лъагэху (м. 30 нэсу). == Сурэтыр == Я лъабжъэр япэрей илъэс 10-15 занду шӀым хохьа, яужкӀэ шӀышъхьам идекӀэ зэкӀэкӀыу кӀедзэри илъабжъэ япэре-зандэр мэгъужь. Абы хуэду ялъыбжъэр зэрыкӀым шъхькӀэ жьыбгъэшхуэм пэщытыфхэкъым, куэдыр мэукӀурийхэ. Къудамэхэр кӀагъымкӀэ бгъуэуэ зэкӀокӀхэр, ишъхьамкӀэ зэв хъужьху. ЖыгыпӀкъым занкӀыу къыхэкӀху. Япэрей илэс 3-4 лъэныкъуэ къудамэ къыпыкӀэкъым. Ифэр псыфу, шашу щыт. Итхьампэхэр бану мэкӀхэр; кӀэкӀыу, удзыфу, памцӀу щыту. Къудамэм илъэс 6 иэ нэхъыбу тетхэ Илъэс 250-300 хуэдиз мэкӀыр (мэпсо). == ЛӀэужъыгъэхэр == Нэхъыбу дуней-мэзхэм къэкӀхэм ящыщыр Еуропэ Псей (Picea abies), ишъхъэрэ Еуропэмрэ, курыт Еуропэмрэ къыщыкӀыу, Финлэндиэм, Урысейм и еуропей лъэныкъуэм (ипшъэ тундрэм къыщыкӀэдзауэ Индыл нэгъунэ), яужкӀэ Урал псомрэ Сыбырымрэ хеубыдэри Алтаимрэ Амурымрэ носыр. Сыбыр Псей (Picea obovata) Урысейм и еуропей лъэныкъуэм Еуропэ Псейм дэкӀыгъу мэкӀыр, ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэ, къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэхэр иубыду. Уралым, КъуэхьапӀэмрэ КъуэкӀыпӀэ Сыбырымрэ. Къаукъазым къыщыкӀыр Къаукъаз Псей (Picea orientalis), ибанэхэр нэхъ цӀыкӀу щыту адрейхэм елъытамэ. ЛъэпӀкъу хъуар: Picea alcoquiana Picea asperata Picea brachytyla Picea breweriana Picea chihuahuana Picea crassifolia Picea engelmannii Picea glauca Picea glehnii Picea jezoensis Picea koraiensis Picea koyamae Picea laxa Picea likiangensis Picea mariana Picea martinezii Picea maximowiczii Picea meyeri Picea montigena Picea morrisonicola Picea neoveitchii Picea obovata Picea omorika Picea orientalis Picea polita Picea pungens Picea purpurea Picea rubens Picea schrenkiana Picea sitchensis Picea smithiana Picea spinulosa Picea wilsonii

Source: original
Мысырбзууплъ

Мысырбзууплъ (лат-бз. Eudocimus ruber) - мысырбзу лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == ЛӀэужьыгъуэ пӀащэщ, и кӀыхьагъ см. 70, къешэч г. 500 хуэдиз. Теплъэр зэфэзэщу плъыжь лыдщ, дамэкӀэрэ пэ фӀыцӀэмрэ къанэмыщӀа. Хъуми анэми я теплъэр зэфэгъущ. == Здэпсэухэр == Нэхъыбэу зыщыпсэур Ипшъэ Америкэм и ищхъэрэ лъэныкъуэращ, Атлантик океаным и Ӏуфэм. Гуп-гупу зэрыӀыгъуэрэ мэпсэухэр. == Ӏусыр == И Ӏусыр нэхъыщхьэу псым хэс хьэпщхупщ, алыркъэш жьгъейхэрщ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Мыекъуапэ

Мыекъуапэ (урбз. Майкоп) - Урысем хэт къалэ, Адыгей къэралым икъалэ Ӏаташъхьа. Джылу дэсыр - мин 154, 600 (2009 гъэмкӀэ). Лъэпкъ дэсхэр: Адыгэ - 16, 65 % Урыс - 72, 50 % Ермэлы - 2, 99 % Укрэинэ - 2, 52 % Къалэр ижьыгъурабгъу Щхьэгуащэ иӀуфэм тет. Къалэм иӀаташъхьу тетыр - Александр Наролин. == Тхыдэр == Къалэр щыхалъхьар 25 накъыгъэм 1857 гъэм, урыс быдапӀэ хуэду дзэзэчэ Козловскэм ишъа. 1870 гъэм Мыекъуапэ станицэр къалэ мэхъур, Мыекъуапэ куейм, Кубан къэралым икъалэ Ӏаташъхьу. 1 фокӀадэм 1892 гъэм Мыекъуапэ къалэ училище зэӀуахыр, 1 мэкъуауэгъуэм 1900 гъэм Александр театр училище. 1895 гъэм Мыекъуапэ къалэ джылэм я библиотекэ зэӀуахыр 1909 гъэм Мыекъуапэ игъунэгъу фэтэгын кӀэлъу къагъуэт 27 бадзэуэгъуэм 1922 гъэм Нэхъышъхьа Курыт Шъэныгъэ Комитетым тхылъ къыкӀегъэкӀ Черкес (Адыгэ) аутоном къэрал яшъыну, къалэ Ӏаташъхьар Краснодару, 1936 гъэм Адыгей аутономым икъалэ Ӏаташъхьу Мыекъуапэ яшъ.

Source: original
Албрехт Дурер

Албрехт Дурер (джэр-бз. Albrecht Dürer; 1471 нэкъыгъэм и 21 - 1528 мэлыжьыхьым и 6) - джэрмэн лэчтхыгъакӀэ, ксилографиэм и нэхъ Ӏэзэгъуэщ. == ГъащӀэм и тхыдэр == Къыздэхъуар Нунберг къалэм 1471 нэкъыгъэм и 21-м. Албрехт и адэр Мэжарейм къикӀауэ дэтӀысхьат а къалэм и щхьэгъусэри дэщӀыгъуу. Я унагъуэм сэбий пщӀыкӀуий ягъуэтат, ауэ псэуэ къэнахэр ий къуэдей. И адэм дыщэкӀ ӀэщӀагъэм иригъэсэну пылъат и сэбиигъуэм къыщыщӀэдзауэ, ауэ щӀалъэм лэчтхыгъэр къыхихащ. == ТехьэпӀэхэр == Дурер и тхыгъэхэр (урыс.)

Source: original