AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Украинэ

Украинэ (е Хуэхуэлей; укр-бз. Україна) - къэрал Еуропэм икум хэт. Къалэ нэхъышъхьэр - Киеу. == Хэкумэтхыр == Украинэр КъуэкӀыпӀэ Еуропэм хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэр: къуэхьэпӀэмкӀэ - Лахь жылэм, Слоуакэм, Мэжарейм, ипшъэ-къуэхьэпӀэм - Молдовэм, Румыниэм, къэрал къэмылъыта Днестырпыт Молдовэ Республикэ, ишъхъэрэмкӀэ - Урысыхум, къуэкӀыпӀэмкӀэ - Урысейм. ШӀыпӀэр нэхъыбэм губгъуэу щыт. Къушъхьэхэр къэралым ипшъэ-къухьэпӀэмкӀэ хэт (Украинэ Карпатхэр), Къымымрэ. ИпшъэмкӀэ Хы ФӀыцӀэмрэ Хы МыутӀэмрэ Ӏохьэ я Ӏуфэхэм. Псы нэхъ инхэр: Днепыр, Ишъхъэрэ Буг, Днестыр, Ишъхъэрэ Донец, Десна. Украинэм и инагъыр зэрыхъур 603 628 км2. Еуропэм и къэрал нэхъ ину щыт (псоуэ хэтхэм я щыщхэм). Хьэуар къэралым и нэхъыбэм курыт-континенталу щыт, Кърымым и хы Ӏуфэм щымыхъукӀэ, абым хыкурыт климэту щыт. == Тхыдэр == XI-X лъэхъэнэхэм Украинэм и шӀыпӀэм къэрал Киеу Урысей хэта. 988 гъэм пщы Владимир Святославовичым захуэ чыристэныгъэ къештэ, а диныр къэрал псом еуэ мэхъур Урысейм. 1237-1241 гъэхэм Киеу Урысейм хъан Батыйр йохьэри, къэралыр пщыхэку бжыгъэкӀэ зэхокӀыр. Хом-хомурэ ахэр Литоу Пщыхэкушхуэм хохьэхэ. 1569 гъэм Лахь Жылэмрэ Литоумрэ зэхохьэхэри зы къэрал мэхъухэ - Посполитым и Реч. XV лъэхъэнэм Днепырыпэм и ипшъэ лъэныкъуэм Запорож къазакъыгъуэ къыхокӀыр, XVIII лъэхъэнэм нэс щыӀар, хамгъэкӀа кӀышъэ. XVIII лъэхъэнэм Лахь Жылэм и шӀыпӀэр гуэчын щашъым иджырей Украинэм и шӀыпӀэнэхъыбэр Урысей империэм хокӀуэр. 1917 гъэм револуциэ екӀуэкӀам яуж Украинэv зэман кӀэкӀкӀэ къэрал хуитхэр щыӀахэ - джылэ республикэ Украинэ джылэ республикэ КъухьэпӀэ-Украинэрэ джоуэ. 1919 гъэм гъатхэпэм и 10-м зы къэрал Совет Социал Республикэ Украинэ мэхъур. 1923 гъэм Урысейр, Урысыхур, КъуакъазкӀыбагъу къэралхэр джоуэ зэхэтху Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр къэралу зэхохьэхэ. 1991 гъэм щыкӀэдзауэ Украинэ къэрал хуит мэхъур. == Жылэр == 2010 гъэм щӀышылэм и 1-м Украинэм джылу дэсар зэрыхъутэр 45 822 214 цӀыху. == Экономикэр == Украинэм и экономикэр 39-й пэр иыгъ ВКП-кэ (2009). Украинэр индустриал-аграр къэралу щыт. Лэжьыгъэ япэреуэ щытхэр - гъушӀ-лэжьыгъэ, химиэ-лэжьыгъэ, шӀыкӀэлъ-лэжьыгъэхэр, энергиэ-лэжьыгъэхэр. == Администрациэ гуэшыгъуэр == Украинэр унитар къэралу щыт, област 24 хэт, Аутоном Республикэ Кърым. Къалэ Киеумрэ Севастополымрэ хэгъэза статус яӀэ. == Дзэр == Украинэм и дзэр щызэхэхьар 1991 гъэм шышъхьэӀум и 24-м. Хэтыр (2010 гъэмкӀэ) 200 000 цӀыху. Дзэр щыуэ зэшъхьэщокӀхэ - зекӀуэдзэ, уэгузауэдзэ, хыдзэ джоуэ. Ӏэшэр нэхъыбэкӀэ Урысеймрэ РССЗ-м къыдагъэкӀам ящыщ. == ТехьэпӀэхэр == Украинэм и президентым и официал сайтыр Нэхъыщхьэ Радам и официал сайтыр Украинэм и Хасэм и официал сайтыр Украинэм конституциэкӀэ контрол зэрагъэкӀуэкӀым и хъыбархэр Украинэм и партиэхэм я тхылъ Украинэм и архивхэр

Source: original
Шы плъыфэр

Шы плъыфэ - шым и цым, фэм, нэхэм я фэр. Гъэпсыгъуэ я зэшъхьэщыкӀыгъуэмкӀэ нэхъыфӀу языту щытыр. == Нэхъышъхьэ плъыфэхэр == Пэсырей зэманым щыкӀэдзауэ плъыфиплӀ нэхъышъхьу къалъытэхэ, ахэр: Гъуабджэ Гъуэзэфэзэ КъуафцӀэ/Къарэ ПцӀэгъуэплъ Адрей плъыфэхэр къебжэкӀа плӀым къахэкӀху къэлъытэгъуэ яӀэ. === Гъуабджэ === Зи цыр тхъуауэ щытыр. Схуэдэ плъыфэми къахэкӀыфыну, гъэ къэс я тхъугъэ хэхъурэ. ПцӀэгъуэплъу къэхъуар куэд темыкӀауэ шыкӀэ гъуабджэ хъуфыну мазэ зытӀущ текӀауэ, гъэ къэс цыпэ хужьхэм я бжыгъэр хэхъурэ. Шыр дунан (илъэсиплӀ) ныбджым и нэсыгъуэм дежь и фэр гъуэбджэху щытыфыну. Гъуабджэ плъыфэхэр: === Гъуэзэфэзэ === И кӀыфэпсор плъыжьу щыт; гъуэжьыхум щыкӀэдзауэ гъуабджэ хуэкӀыфӀым нэсу. И сокумрэ кӀапэмрэ я фэр и кӀыфэм ем шъхьэщыкӀыу щытыфыну - нэхъ хуэнэху иэ нэхъ хуэкӀыфӀу. Гъуэзэфэзэ плъыфэхэр: === КъуафцӀэ === КъуафцӀэ иэ къарэ - фӀыцӀэ. КъуафцӀэ плъыфэхэр: === ПцӀэгъуэплъ === Шы зи кӀыфэр гъуабджу щытыр, гъуэплъым къыщыкӀэдзауэ фӀыцӀафэм нэсыфу, ауэ и сокур, лъакъуэхэр (кӀэбдз зэрытыпӀэм щыкӀэдзауэ), кӀапэр джоуэ фӀыцӀу щытхэ. ПцӀэгъуэплъ плъыфэхэр: == Тхылъхэр == ЯХУЭМЫФАЩЭУ лъэныкъуэ едгъэза псалъэхэр. Шэрджэс А. 2009 гъ. Черкесское наездничество - ЗекӀуэ. Марзей А.С. Налшыч. «Эльбрус». 2003 гъэ. Коневодство Кабарды. Налшыч. 1952 гъ.

Source: original
Махуэ Гъэпс (Мазэхэр)

Махуэ Гъэпс (Мазэхэр) (урбз. Календарь) МахуэцӀэхэмрэ мазэцӀэхэмрэ ехьэлӀауэ иджыри къыздэсым зыми лэжьыгъэ пыухыкӀа игъэзэщӀауэ щыткъым. Абы къыхэкӀыу, мурад тщӀащ мы темэм зэрытхузэфӀэкӀкӀэ делэжьыну икӀи а Ӏуэхугъуэм теухуауэ щыӀэ еплъыкӀэхэр утыку къитлъхьэну.Мыбдеж жыӀапхъэу къыдолъытэ, нобэ къагъэсэбэп фӀэщыгъэцӀэхэм арэзы дызэрытемыхъуэр. Сыту жыпӀэмэ, фӀэщщӀыгъуейщ иджырей цӀыхур а адыгэ мазэцӀэхэм ебгъэсэжыныр. == ГъэцӀэхэр == гъатхэ (гъа-тхэ), «весна», гъэмахуэ (гъэ-махуэ) «лето», бжьыхьэ(бжьы-хьэ) «осень», щӀымахуэ (щӀы-махуэ) «зима». === Нэгумэ ШорэкӀэ === Япэу дыкъытеувыӀэнщ Нэгумэ Шорэ къигъэсэбэп фӀэщыгъэцӀэхэм: г а т х а п е м а з h - (гъатхэпэ мазэ) - март г а т х е к у м а з h - (гъатхэку мазэ) - апрель г а т х е к е м а з h - (гъатхэкӀэ мазэ) - май. г а м а х о п е м а з h - (гъэмахуэпэ мазэ) - июнь. г а м а х о ку м а зh - (гъэмахуэку мазэ ) - июль. г а м а х о к е м а з h - (гъэмахуэкӀэ мазэ) - август. б ж и х h п е м а з h - (бжьыхьэпэ мазэ) - сентябрь. б ж и х а к у м а з е - (бжьыхьэку мазэ) - октябрь. б ж и х а к е м а з е - (бжьыхьэкӀэ мазэ) - ноябрь. ч и м а х о п е м а з е - (щӀымахуэпэ мазэ) - декабрь. ч и м а х о h к /у/ м а з h - (щӀымахуэпэ мазэ) - январь. ч и м а х о h к е м а з е - (щӀымахуэкӀэ мазэ) - февраль. === Пэсырей цӀэжъхэр МафӀэдз Сарэбий къыӀуатэхэр === Мы фӀэщыгъэцӀэхэри ди лэжьыгъэм щызэпкърыхащ. МафӀэдз Сарэбий зэритхымкӀэ, лъэпкъым нэхъ зэдащӀэу, нэхъыбэрэ къагъэсэбэпу мы фӀэщыгъэцӀэхэр щытащ: Гъатхэпэ мазэ - март. Мэллъхуэгъуэ мазэ - апрель. ВэнгъуэкӀэ мазэ - май. Гъэмахуэпэ мазэ - июнь. Бадзэуэгъуэ мазэ - июль. ШыщхьэӀу мазэ - август. Ӏуэгъуэ мазэ - сентябрь. Жэпуэгъуэ мазэ - октябрь. ЩакӀуэуэгъуэ мазэ - ноябрь. Дыгъэгъазэ мазэ - декабрь. ЩӀымахуэку мазэ - январь. Мазае мазэ - февраль.2 === Иджырей къагъэсэбэп цӀэхэр === Ди зэманым къэдгъэсэбэп фӀэщыгъэцӀэхэмрэ ищхьэмкӀэ къыщытхьахэмрэ зэщхьэщыкӀыныгъэ яӀэщ. Мазае - январь ЩӀышылэ - февраль. Гъатхэпэ - март. Мэлыжьыхь - апрель. Накъыгъэ - май. Мэкъуауэгъуэ- июнь. Бадзэуэгъуэ - июль. ШыщхьэӀу - август. ФокӀадэ - сентябрь. Жэпуэгъуэ - октябрь. ЩакӀуэгъуэ - ноябрь. Дыгъэгъазэ - декабрь. == МахуэцӀэхэр == 1. Блыщхьэ «понедельник» 2. Гъубж «вторник» 3. Бэрэжьей «среда» 4. Махуэку «четверг» 5. Мерэм «пятница» 6. Щэбэт «суббота» 7. Тхьэмахуэ «воскресенье»

Source: original
Хьэжбабыщ

Хьэжбабыщ (лат-бз. Aythya ferina) - бабыщ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == И инагъкӀэ курытщ. Хъур фӀыцӀэщ, джабэхэр хужьщ. Анэхэм я теплъэ нэхъыщхьэр гъуабжафэщ, щхьэщӀыбым егъэзыхауэ къыхэпӀиикӀ цы Ӏэрамэри нэхъ цӀыкӀущ. == Здэпсэухэр == Хьэжбабыщхэр Еуразиэм и дэнэ щӀыпӀи щыӀэщ. Урысейм деж нэхъыбэу уапэщӀохуэ Къаукъазым и хы Ӏуфэхэм, къуэкӀыпӀэмкӀэ Сахалинрэ Ипщэ Курилхэм я гъунэхэмрэ. Я бжыгъэкӀэ мащӀэкъым. Мэлъэтэжхэр. Къаукъазым щӀымахуэр псынэхэм я деж щизыххэри къахокӀ. Абгъуэр псым и гъунэгъущ. Щырхэр джэдыкӀафэм къипща нэуж етӀуанэ махуэм псым зыщӀагъэмбрыуэф. Мы бабыщыр Ӏэлми цӀыхум щыщтэкъым, къуажэ кӀуэцӀхэми щыгъуалъхьэ щыӀэщ, къалэшхуэ гъунэ псыӀущӀахэм щыпӀыгъыфынущ щӀыпӀэгъэдахэ хьисэпу. Куэду къаущэкӀу. == Ӏусыр == Ӏусым и нэхъыбапӀэр псэущхьэ жьгъейщ. Ӏус щылъыхъуэкӀэ м. 3-4, уеблэмэ, 10-м щӀигъукӀэ занщӀэу ехэу зыщӀегъэмбрыуэ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Носаппу

Носаппу (япон.-бз. 納沙布岬) - Хоккайдэ и ныкъуэтӀыгу Немурэ телъ къуапэ. Административнэу Хоккайдэ регионым и Немурэ куейм хохьэр. Къуапэр Японэм и къуэкӀыпӀэ дыдэ пӀэуэ щытщ. Къуапэр Совет ӀузэвымкӀэ къыгуъгъэщхьэхукӀащ Урысей и МащӀэ Курилэм хыхьэ Сигналнэ, Рифовэ, Сторожевой тӀыгухэм. Ахэм аткӀэ а тӀыгу гупым я нэхъ ин тӀыгу Танфилевэ тӀыгур щылъщ. International Hydrographic Organization зэрилъытэмкӀэ Носаппу къуапэ щыщӀэдзауэ Лопаткэ къуапэм нэс Курилэ тӀыгухэмкӀэ Хы Охотскым и къуэкӀыпӀэ гъунэр ирокӀуэ. == Гулъытэгъуэхэр == 43.385278, 145.818056

Source: original
Латиныбзэ

Латиныбзэ иэ Латин (lingua latina) - латин-фэлий гупым хэт италий бзэхэм индэеуропэбзэхэм я унагъуэм. НобэкӀэ абы изакъуэ къагъэсэбэпыр италий бзэхэм ящыщу. Мы бзэр Ромэ Империэм и къэрал бзэщ. Латиныбзэр нэхъ пэсырей дыдэхэм ящыщ, тхыпхъэ зиӀа индэеуропэбзэхэм. Нобэ латиныбзэр Ӏаташъхьэ бзэуэ Ватикан къэралым ей, абы пэмыкӀыу Ромэ-Кэтолик Чылисэм. Псалъэ куэд еуропэбзэхэмрэ адрей бзэхэми яӀу латиным къыхэкӀа. == Тхыдэ == Латиныбзэр оскыбзэмрэ умбрыбзэмрэ яхэту италий лъэныкъуэм хэтхэт индэеуропэбзэ унагъуэм. Пэсырей Урымыр зэфӀэувэн, къэру къыштэн щыхъум лэтиныбзэм адрей италий бзэхэм яшъхьарыуву кӀидзэри хом-хому ӀанатӀашъхьар къишта ишъхърэ Еуропэм. Латиныбзэр тхыдэмкӀэ зэрзэфӀэувар щыуэ бгуэч хъуну, езым икӀуэцӀымкӀи эволуциэ иӀамрэ адрей бзэхэмрэ езымрэ зэрзэпылъахэмрэ. === Къызэрыхъуар === Къызэрыхъуар бзэм хуэду ди лъэхъэнэм ипэкӀэ II. Ди лъэхъэнэм ипэкӀэ I икӀэдзэгъуэм, лэтинэбзэкӀэ хэку Лациэм (лат. Latium) здэпсалъэтэр, а хэкур Апеннин хы тӀыгуныкъэм икъуэхьапӀэм лъэныкъуэм хэта Тибрэ ипсыхъуэкӀагъымкӀэ.. ЛъэпӀкъ Лациэм дэсам латинкӀэ яджэт (лат. Latini), бзэми зэреджэр арат. А хэкум иӀаташъхьа къалэр Ромэу щыта (лат. Roma), абы ицӀэ яужкӀэ ихъуреягъым щыса лъэпӀкъхэм зытраӀуар зэгуэхьа нэужыуи, Ромэ хъуахэ (лат. Romani) === Классикэ Латин === Классикэ Латин - абы къырагъэкӀыр бзэр щызэфӀэувар, щыгъэгъар усэмкӀэ, тхыгъэмкӀэ Цицеронымрэ (106-43 ди лъэхъэнэм ипэкӀэ) Цезэрымрэ (100-44 ди лъэхъэнэм ипэкӀэ), абы пэмыкӀыу усэхэр Вергилиэ еуэ (70-19 ди лъэхъэнэм ипэкӀэ), Горациэ (65-8 ди лъэхъэнэм ипэкӀэ), Овидиэмрэ (43 ди лъэхъэнэм ипэкӀэ - 18 ди лъэхъэнэм) Классикэ латиным изэфӀэувэныгъмрэ игъэгъэнымрэ дэӀапыкъутэр Ромэр ипшъэ еуропэм икъэрал нэхъ ин зэрыхъуар, къэхьапӀэ, къэкӀыпӀэ Еуропэр иубыдауэ, ишъхъэрэ Африкэмрэ Азиэ цӀыкӀумрэ. Ромэ къэралым икъуэкӀыпӀэ хэкухэм (Алыджым, Азиэ цӀыкӀум, Африкэм ишъхъэрэ хы Ӏуфэхэм) Ромэхэм щаубыдам иде алыджыбзэмрэ алыдж културэ гъэпсамрэ зэрахьати, латиныбзэр зэрапэсакъым. ПэмыкӀыу Ӏоху зэртетар къуэхьапӀэ Еуропэм. II ди лъэхъэнэм ипэкӀэ латиныбзэкӀэ Урым закъуэм ишӀыпӀэтэкъым псэлъэн здыкӀадзар. Ӏаташъхьа бзэ хуэду къэраль яубыдахэм макӀуэ: Переней хы тӀыгуныкъуэмрэ идырей Фрэнджым ипшъэмрэ. Апхуэду бзэр нэхъыбу зыхэхьа лъэпӀкъхэр Ромэхэм нэхъ ягъунэгъу щысхэра-келт лъэпӀкъхэр Галлиэ хэкум исахэр (иджырей Фрэндж, Белгиэ, Нидерлэнд, Шуэцарэ). 476 гъэхэм лъэпӀкъ Галлиэмрэ, Британиэмрэ исахэм латинэбзэр куэду къахонэр, джэрман лъэпӀкъхэми хуэду.

Source: original
Псыкъуакъо

Псыкъуакъо (лат-бз. Recurvirostra avosetta) - псыкъуакъо лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == И теплъэкӀэ къэщӀэгъуафӀэщ: пэ псыгъуэ кӀыхь фӀыцӀэщ, къуаншэу худэгъэзеяуэ. Лъакъуэ кӀыхь тэхущ, щхъуафэ мащӀэу къыщӀэуэу, лъэтхьапэхэр бабыщым ейм хуэдэщ. Щхьэ щыгумрэ пщэ щӀыбагъымрэ фӀыцӀэщ. == Здэпсэухэр == Псыкъуакъохэр, Ищхъэрэ Къаукъазым и хыкъум шыугъуэхэм, Хы ФӀыцӀэ, Хы Каспийм я Ӏуфэхэм къанэмыщӀауэ, щӀыпӀэ куэдым щыӀэщ, Еуропэм къыщыщӀэдзауэ Сыбырым нэс, апхуэдуи - Азиэм, Африкэм. Къаукъаз псыкъуакъохэр мэлъэтэж, зэрыз дыдэхэм, Хы Каспий Ӏуфэм и ипщэ лъэныкъуэм щӀымахуэр щизыххэм, къанэмыщӀа. Мы къуалэбзур Ищхъэрэ Къаукъазым къолъэтэж гъатхэпэм икӀэхэм - мэлыжьыхьым ипэхэм. Абгъуэ щӀыпӀэхэр пшэхъуалъэ, мывэкӀэщхъ, ятӀэ кумб-лъэмб, псыдэуэ гъунэхэрщ. Зэгъунэгъуу абгъуэ ящӀ. == Ӏусыр == Ӏус нэхъыщхьэр псы псэущхьэ жьгъей, гъудэбадзэхэр. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Аустриэ

Аустриэ (Áустриэ Респýбликэ; джэр-бз. Republik Österreich) - Курыт Еуропэм хэт къэрал, Еуропэ Зэгуэтым хэт. Къалэ нэхъышъхьэр - Венэ. == Хэкумэтхыр == Къэралыр Еуропэм и кум хэт, И къэрал гъунэхэр ишъхъэрэм Джэрмэным, Чехым, Слоуакым ирокӀуэ, къуэкӀыпӀэм Межарейм, ипшъэм Слоуэным, къуэхьэпӀэм Лихтэнштейм, Шуэцарым. Климатыр курыту щыт, шӀыпӀэр къуэкӀэ-бгыкӀыу. ШӀыпӀу иубыдыр 83 883 км². == Джылэр == Джылэ дэсым и 94% аустрэхэмрэ джэрмэнхэмрэ. ПэмыкӀ лъэпкъцӀыкӀуэгъу бжыгъэ нэхъыбэ зиӀэхэр: венгырхэр, чеххэр, слоуэнхэр, хоруатхэр. Джылу дэсу хъуар зэрыхъур (2023 гъэмкӀэ) 9.104.772 цӀыху. == Къэрал-политикэ хабзэхэр == Аустрэр парламент республикэ. Иджырей конституциэ иӀэр 1920 гъэм хахара. === Къэралым и тхьэмадэр === Къэралым и тхьэмаду тетыр Президент федерал, илэсихкӀэ хахыр. === ХабзэдэгъэкӀ ӀэнатӀэр === ХабзэдэгъэкӀ ӀэнатӀэр палатитӀу щыт, Федералыр зэхуэс, Федералымрэ Лъэпкъ хасэхэмрэ хэтху. === Лэжьыгъэ ӀэнатӀэр === Тхьэмадэгъуэм и нэхъышъхьэр Федерал канцлерыра. == АдминистрациэмкӀэ зэргуэчыр == Аустрэр федерал республику щытхи администрациэмкӀэ шӀыпӀэ бгъууэ зэхокӀыр - Бургенланд, Каринтиэ, КӀагъ Аустрэ, Ипшъэ Аустрэ, Залцбург, Штириэ, Тирол, Форарлберг, Венэ. == Тхыдэр == Иджырей Аустриэм и шӀыпӀэм цӀыхухэр итӀысхьэн щыкӀадзар иджыри ди лъэхъэнэм ипэм щыгъуэ. Пэсырейм Аустриэр Урым империэм хэтат. 1156 гъэм Аустриэр Бовариэм къыхокӀыр шъхьэхуит герцогхэку хуэду. 1276 гъэм щыкӀэдзауэ къэралым шъхьэщытыр Габсбург лъэпкъыр. 1529-мрэ 1683-мрэ Уэсмэн империэм и дзэм Веныр яубыдын мурад яшъыр, ауэ къадэхъукъым. 1687 гъэм Аустриэм Мэжарейр хагъыхьэ. XVIII лъэхъэнэм Аустриэм и шӀыпӀэхэр куэду хохъуэ, Галициэмрэ Урымымрэ я къэралхэр иубыду. 1804-1867 гъэхэм Аустрэм империэ, 1867-1918 -хэм Аустрэ-Мэжарей. 1914 гъэм Аустрэ-Мэжарейм зауэ ирет Сербиэм, абымкӀэ Япэрей дунейпсо зауэр иригъажьу. Зауэм темыкӀуа яуж къэралыр зэгохур иджырей гъунапкъэ иӀэмкӀэ. 1938 гъэм Джэрмэным хагъыхьэ (Аншлус). 1945 гъэм зэгуэт дзэхэм хут яшъри, къыхагъэкӀыжь. 1945-1955 гъэхэм зэгуэт дзэхэм я оккупациэм кӀэт. Хуитыныгъэр къыщиштэжьар 1955 гъэм, курыт статус иӀэгъыным ицӀэкӀэ. == Ссылки == austria.info/ru Официал турист гъогузешэ Аустриэм, Аустриэм и туризымым и нэхъышъхьэ организациэм Аустрэм и статистикэ ЕЗ-м Транспортыр Аустрэм и шӀыпӀэтхыпхъэхэр

Source: original
Нордкин

Нордкин (нор.-бз. Nordkyn, Kinnarodden) - Скандинав ныкъуэтӀыгум и кӀэух къуапэ. Еуропэм и континентал Ӏыхьэм и ишхъэрэ дыдэ къуапэ. == Хэкумэтх == Къуапэр джабэу щытщ, ныкъуэтӀыгу Нордкин и кӀэ дыдэм деж щылъу. Къуапэ джабэр хым 234 метрэкӀэ къыщхьэщытщ. Баренц хыр къуапэ Ӏуфэм деж щӀымахуэми щтыкъым, Голфстрим хуабэ уэрым и фӀыгъэкӀэ. КъухьэпӀэ лъэныкъуэмкӀэ къуапэм къыпэщылъщ тӀыгу Магеройа, абы и Ӏуфэм къуапитӀ телъщ - Нордкапрэ Кнившелодденрэ, официалну Еуропэм и ишхъэрэ кӀэух пӀэхэу ябжу (архипелаг Шпицберген хэмыту). Административну къуапэр Норуегэм и фулке Финнмаркым хеубыдэр. ЩӀыпӀэм псэущхьэ куэд щыпсокъым мыдрей тундрэ пӀэхэм ещхьхэуи. == Туризм == Нордкап къуапэм хуэдэу Нордкиным турист куэд щымыӀэхэми, абыхэм я бжыгъэ къакӀуэр къуапэми щыкуэдщ. Ар апхуэдэу щыщытыр Нордкапым елътауэ Нордкин къуапэм уӀыхьэну нэхъ гугъыу зэрыщытыращ. Абы нэмыщӀ уэшх махуэхэм къуапэм къыщыпкӀухь хъунукъым, щӀыпӀэр Ӏейуэ цӀантлъэ мэхъухэри. Ауэ апхуэдэ гугъехь куэд щыӀэми, къуапэм цӀыхухэм къамыгъанэу къокӀуэхэр къуапэм къыщакӀухьыну. == ТехьэпӀэхэр == Nordkyn is the northernmost point on the European continent. (индж.) Top of Europe - Kinnarodden (индж.) 71.133889, 27.65

Source: original
Анри Матис

Анри Эмил Бенуа Матис (фр-бз. Henri Matisse; 1869 дыгъэгъазэм и 31 - 1954 шыщхьэӀум и 3) - фрэндж лэчтыгъакӀэ, щӀэнхабзэм и къудамэ фавизмым и тхьэмадэу къалъытэр. Къыздэхъуар Ле Като-Камбрези къалэм (Фрэндж). И щӀэлэгъуэм захуэгъуэ хабзэр зэригъэщӀащ. Илъэс тощӀ ирикъуауэ апендицит къехъулӀащ. Узыщым мэзитӀкӀэ щыӀэху лэч тхэным зыригъэса (и анэм Ӏэмэ-псымэхэр къыхуихьауэ), абым къыщыщӀэдзауэ ӀэщӀагъэр къимыгъану иджын щӀидзащ. == ТехьэпӀэхэр == Анри Матис. И лэжьыгъэхэмрэ тхыдэмрэ (урыс.)

Source: original
Уикисурэтылъэ

Уикисурэтылъэ (ин-бз. Wikimedia Commons) - сурэтхэм, макъамэхэм, видеуэхэм икӀи мыдрей мултимедиэ файлхэм щхьа гупу зэхуэхьэса виртуал ду. Ар Уикимедиэ Фондым и зы нэпэкӀуэцӀ проектщ, хуиту сытхуэдэ медиэ файл илъри къебгъэкӀуэкӀыу, пхъуэжу иджыри сытхуэдэ щӀыкӀэкӀи къэбгъэсэбэпыну ухуиту. Уикипедиэми мыдрей Уикимедиэм и Фондыми исхэм хуагъэфащэр, хуиту къралъхьэну зыхуей медиэ файлу хъуар занщӀэу Уикисурэтылъэм иралъхьэну, мыдрей бзэ проектхэми а файлхэр кагъэсэбэпыфын щхьа. == Лицензиэ == Уикисурэтылъэм иплъхьэ сурэту хъуар хуитхэу щытын хуейщ, унафэ зэтеухуахэм зыкӀи яшхэмыуэу. Сурэт щхьэхуимыт ерэ унафэм пэрыуэр Уикисурэтылъэм ирагъэлъкъым. Уи сурэт уи видеуэ ерэ энциклопедиэ пщӀэ зимыӀэ файлхэр Уикисурэтылъхьэм иралъхьэкъым. Уикисурэтылъэм файл иплъхьэу хъуар хуиту хэти къызэригъэсэбэп хъунур бдэн хуейщ. == Файлхэр == Иджыпсту (2014 и нэкъыгъэ пэщӀэдзапӀэ) Уикисурэтылъэм 21 миллуаным щӀигъу файл илъщ. 2013 гъэм Уикисурэтылъэм махуэ къэс 10 000 файлу къралъхьэт. == ТехьэпӀэхэр == Уикимедиэ Уикисурэтылъэм и статистикэ

Source: original
Адыгэ къэкӀыгъэ и Центр

Aдыгъэ къыкӀэнгъэ и Центрар цыф къегъэблагъэ кӀыпъэ Адыгъэхэмэ я истории къшегъэлъагъу. А Центрэ Кфар Кама къуаджэм дэт. Центрэм икӀоэцьы Адыгъэ музей дэт. Музейм Адыгъэ лъэпкъым и Ашэхэмрэ и культурымрэ къшегъэлъагъуэ. Илъэс 2007 рэм Адыгъэ музейэ кърагъэжагъ зэныбжэгъуы кӀэлитӀуы, Тхьэухъэ Зэчэри, Тхьэухъэ Зугъер. == Адыгъэ музей == Кфар камэ къалэм Адыгъэ музейу дэтым кърегъэблагъэх цыфхэр адыгъэ лъэпкъэм и тхыдэ зэригъэщэну. Илъэс минрэ пчагъэ ипщэрэ къэфкъасэ Адыгъэхэмэ яӀыгъагъы. Гуы пытырэ,кӀоэкӀагъэрэ яӀу рэмыштэху рэпсэугъэх. Ашэм хьэтыр раху, шхьэфитынгъэрэ зэнкӀагъэрэ яхэлъэгъы. Яуыжым ахэмэ дунаеэм итэкъуэхьгъэху къэнагъэх. Ахэмэ ашышэ изрэел исыну хъугъэ. Кфар камэ янэхьыжы уынэмэ яшыш шхьэлэхъуэ уынэ зицъэ ары адыгъэ музэейыр. А уынэр 19 центориэм яуыж илъсэхэм защыгъэ. А уынэр зи янэхьыжы уынагъуэхэм ашыш зеагъэр, ау непэрэм паи музейм ишыкӀэгъэм паи агъэкӀэжыгъы. Адыгэ уынэ апэм зэрэшытгъэм фэду къагъэнэжыгъ, и кӀэхьапъэ,уынэ пытэ,хьэкӀэшэ,псынэ,зэкӀэ зэмхъуэкӀу къэнагъ. Непэ икспенатхэр къызшагъэлъагъуэрэ уынэхэр апэм икӀыб шауыу шытгъэ. Дэпкъы лъагъэкӀэ мыжъуэ шъуыцэм хэгъшыкьгъу шауэри къэщэхьыгъ. Адыгъэ шыуым и ашэхэр, и шыгъынхэр, и уанэ, зэкӀэ. Икспенатзэр музэейм къшагъэлагъуэхы. Ахэмэ яфэду Адыгъэ бзыльыфыгъэмэ я шыгъын дахэхэ, шыгъ хэшгъэхэр, зэкӀэ музэейм шыпльэгъуну уфит. Ахэмэ уаблэкӀымэ мэкъамэ зигъэӀухэрэмэ я пшынэхэ, я шыкӀэпшынэхэр, ахэ зэкӀэ музэйем кӀэльых. Икспенатхэмэ янэхь гъэщэгъуэну яхэтэ, Адыгъэ кущъэ ары, аш ибгъу дэт Адыгъэ сабйхэм я гъэчальэ. Адыгъэ музэейм дунаеэм туристу тэтхэ кърегъэблагъэх. == Музэейм и интэрнет зэпышэ == Aдыгъэ къкӀэнгъэ и Центр Last edited 6 years ago by YiFeiBot

Source: original
Лингалабзэ

Лингалабзэ иэ Нгалабзэ (Lingála) - нигер-конголезыбзэхэм ящыщ, банту бзэ группэм хэту. Лингалабзэ я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху - млн 2 хуэдиз. Официал статус здиӀэхэр - Конго Республикэ Демократ, Конго Республикэ. Тхыбзэр зэрщыт - латин. == Арифметикэ == mɔ̌kɔ́ - зы míbalé - тӀу mísáto - щы mínei - плӀы mítáno - тху motóbá - хы nsambo - блы mwambe - и libwá - бгъу zómi - пщӀы

Source: original
Псыкъуаргъ лъэпкъыр

Псыкъуаргъ лъэпкъыр (лат-бз. Alcedinidae) - къуаргъэкъащхъуэ хэкӀыгъуэм щыщ лъэпкъщ. == Теплъэр == Къуалэбзу инхэкъым, я теплъэр нэхъыщхьэу къуэлэнщ. КъэщӀэгъуафӀэу я теплъэм иӀэр пэ лъэшымрэ лъакъуэ кӀэщӀхэмрэ. ЛӀэужьыгъуэхэм я инагъыр куэду зэщӀхьэщокӀыр, псалъэм папщӀэ: лъэпкъым и нэхъцӀыкӀу дыдэ лӀэужьыгъуэм (Ceyx lecontei) и кӀыхьагъыр см. 10, къешэч г. 10; нэхъ пӀащэм (Megaceryle maxima) я кӀыхьагъыр см. 40, къашэч г. 400. == Здэпсэухэр == ЛӀэужьыгъуэхэм я нэхъыбэр Африкэм, Азиэм, Аустралиэм я тропик мэзхэм щопсэухэр. Ди хэгъуэгум зы лӀэужьыгъуэ закъуэщ щыпсэур (Псыкъуаргъ). Мы къуалэбзухэр мэзхэм зэрыпсэум хуэдыуи псы Ӏуфэхэми уащыпэщӀохуэщ. == ЗэхэгъэкӀыгъэр == Лъэпкъ къуэдзэ Alcedininae Псыкъуаргъхэр Alcedo Ceyx Лъэпкъ къуэдзэ Cerylinae Ceryle Chloroceryle Megaceryle Лъэпкъ къуэдзэ Halcyoninae Actenoides Caridonax Cittura Clytoceyx Dacelo Halcyon Lacedo Melidora Pelargopsis Syma Tanysiptera Todiramphus == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Челускин (къуапэ)

Челускин (урбз. Мыс Челюскина) - Таймыр ныкъуэтӀыгум и кӀэух къуапэ, Еуразиэм и ишхъэрэ дыдэ пӀэ. == Тхыдэ == Япэу къуапэм тепсэлъыхьыу къазытхар етӀуанэ Камчаткэ экспедициэм хэта С. И. Челускинщ, 1742 гъэм щыгъуэ. А тепсэлъыхьыгъуэр къыщыхэгъщащ абы иужкӀэ итхыжа тхыгъэм. 1842 гъэм щыгъуэ а Ӏухыгъуэр илъэс 100 щрикъум, Урысей хэкумэтх зэхуэсым къуапэм и цӀэ КъуэкӀыпӀэ-Ишхъэрэр ЧелускинкӀэ яхъуэжащ. 1932 гъэм, Арктикэ институтым хэту къуапэм деж полар станциэ тращӀыхьащ. Иджырей зэманым а станциэм и ныкъуэ Ӏыхьэр иджыри мэлажьэр, абы иджыри ишхъэрэ щӀыпӀэхэр зэзыгъэцӀыху персоналыр щолажьэр. == Хэкумэтх == Къуапэр Таймыр ныкъуэтӀыгум и ишхъэрэ дыдэ пӀэм деж щылъщ. Абы и Ӏуфэр елъэс Вилицки Ӏузэвым. Къуапэм деж псы Ӏулъым и кууагъыр 10 метрэм нос. Ӏуфэр джабэ гуэхупӀу щытщ. КъухьээпӀэмкӀэ къуапэм къыбгъуэдохьэр хылъэ Спартак. Къуапэм деж щыӀэ климатыр - арктикэу щытщ. Абы къыхэкӀыуи Ӏейуэ щӀыӀэу гъэмахуэм щытщ. Апхуэдэу гъэмахуэм и нэхъ хуабэ махуэхэм температурэр -0.1° е -0.9°C нэхъыщхьэ дэкӀуейкъым. ЩӀымахуэм температурэр -40°...-50°С нэс йох. Уэсыншэ зэман къуапэм щыӀыхэкъым. Дэтхэнэ махуэми, ар гъэмахуэ махуэ хъуами, уэс къесыну щытщ. ЩӀымахуэр кӀыхьрэ лъэрызехьэщ, ар мазэ 11-м нэс йокӀуэкӀ. == ФщӀэрэ фэ? == Къуапэм пэмыжыжу, континентал Еуразиэм и нэхъ ишхъэрэ дыдэ аэродромыр щылъщ. == ТехьэпӀэхэр == Магидович В. И., Магидович И. П. Очерки по истории географических открытий. Т. 3 М., 1984 гъэ. 122-нэ напэ (урыс.) 77.716667, 104.3

Source: original
КъашыргъэкӀэху

КъашыргъэкӀэху (лат-бз. Haliaeetus leucoryphus) - къашыргъэ лъэпкъщ. == Теплъэр == Теплъэр гъуэбжафэщ, жьэгъумрэ пщэмрэ гъуэжьфыэ къащӀоуэ, кӀэр хужьщ. Анэр нэхъ пӀащэщ хъум нэхърэ. == Здэпсэухэр == Нэхъыбэу здэпсэур Азиэщ. Щогъуалъхьэ губгъуэм, къум ныкъуэхэм, бгыхэм, псым пэмыжыжьэу. Абгъуэ щещӀ жыгхэм, къамыл Ӏувхэм. Зэ гъуэлъхьэгъуэр нэхъыбэм дэдыкӀи 2-щ. Мэлъэтэж. ЩӀымахуэр нэхъыщхьэу щрех Индиэм. == Ӏузыр == ЛӀэужьыгъуэм нэхъыщхьэу и Ӏусыр бдзэжьейщ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск. 2007 гъ.

Source: original
Жьыкъанкъуэлэн

Жьыкъанкъуэлэ́н (лат-бз. Ficedula hypoleuca) - жьыкъан лъэпкъщ. Щопсэу Еуропэм, КъухьэпӀэ Сыбырым, Ищхъэрэ Африкэм. Молэмусэ Хьэжмурат зэрилъытэмкӀэ, щогъуалъхьэ Ищхъэрэ Къауъказым и къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм, АфӀыпс псыхъуэм. Теплъэр хужь-фӀыцӀэ зэхэдзащ, «къанжафэщ» - щхьэщыгур, тхыцӀэр фӀыцӀэщ, натӀэм ӀэпапӀэ хужь хэсщ, кӀащхьэр гъуабжэщ, кӀэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ, ибгъухэм кусэ хужь ирехыу, ныбэ щӀагъыр тэхущ. Ӏусым и нэхъыбэр бадзэхэкӀкъым, къудамэхэм, тхьэпэхэм ятес хьэпщхупщщ. Мыхьэмышх ищӀкъым. == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Бгъэмопэ

Бгъэмо́пэ (лат-бз. Erithacus rubecula) - бзугъуабджэ лъэпкъ цӀыкӀу. И тхыцӀэр щхъуэ-гъуэжьыфэщ, бгъэгу щӀагъыр щхъуэ-хужьыфэщ. Нэхъыбэу щопсэу мэзхэм. Абгъуэ щещӀ къэкӀыгъэ лъабжьэхэм, жыг уа, мывэ щӀагъхэм. Ӏусыр - цӀыв, хьэпӀацӀэ, хьэндырабгъуэ, нэгъуэщӀ хьэпщхупщхэрщ, бжьыхьэм - мэракӀуэ зэмылӀэужьыгъуэхэр. Хуабжьу сакъщ, уэрэд жыӀэрейщ, абы папщӀэ пшэплъхуэусэкӀи йоджэ. Щопсэу Еуропэм, Сыбыр КъухьэпӀэм, Азиэ ЦӀыкӀум, Ищхьэрэ-КъухьэпӀэ Африкэм. Къаукъазым мылъэтэжу, ауэ щӀымахуэм Ӏэпхъуэу щыпсэууэ хуагъэфащэ. ПӀащӀэу къыраш я уэрэд жьгъырур нэхъыбэу щызэхэпхыр пщыхьэщхьэкӀэщ жэщыр хэкӀуэтэху. Адрей бзу лӀэужьыгъуэхэм къагуэкӀыу бгъэмопэхэм уэрэд жаӀэ бжьыхьэми, ауэ гъатхэм хуэдэу ар дахэкъым икӀи нэхъ кӀэщӀщ. Бгъэмопэ ди хэгъэгум лӀэужьыгъуэ къуэдзэ щиӀэщ: Пшэплъхуэусэ - лат-бз. Erithacus rubecula caucasus - урбз. Кавказская зарянка == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Лъэхьэнцэ хэкӀыгъуэр

Лъэхьэнцэ хэкӀыгъуэр (лат-бз. Pelecaniformes) - псы Ӏуфэм гъунэгъуу щыпсэу къуалэбзу хэкӀыгъуэщ. Курытхэщ е пӀащэхэщ, псалъэм папщӀэ жьэдзыуэиным ч. 13-м нэс къешэч. Цы Ӏув зытетхэщ, хьэӀулэщӀхэщ. Лъакъуэ кӀэщӀхэщ, я лъэпхъуамбиплӀми я зэхуакур зэпхащ фэ ӀувкӀэ. ФӀыуэ мэлъатэ, хуарзи къахокӀ, ауэ емыси, зыщӀэзмыгъэмбрыуи яхэтщ. Я теплъэкӀэ зэщхьэщокӀхэр. == ЗэхэгъэкӀыгъэр == Лъэпкъибл хэкӀыгъуэм зэщӀеубыдэщ, абыхэм ящыщ зыр дунем тетыжкъым. Жьэдзыуэ лъэпкъыр - Pelecanidae Sulidae Хыбабыщ лъэпкъыр - Phalacrocoracidae Fregatidae Anhingidae Phaethontidae Plotopteridae † == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original