Таш быуат

10 меңйыллыҡҡа тиклем. Неолит - беҙҙең эраға тиклем 7 меңенсе йылдар. Энеолит - беҙҙең эрға тиклем 4-3 меңйыллыҡтар. Ҡайһы саҡта оҙонораҡ, ҡайһы саҡта бөтөнләй булмаған. == Терминдың килеп сығышы == Беҙҙең эраға тиклем I быуатта Тит Лукреций Кар металдар дәүеренә тиклем кешенең төп ҡоралдары таштан яһалған дәүер булған тигән фекерҙе әйткән. Был дәүерҙе айырым билдәләү идеяһын француз антиквары Никола Маудель 1734 йылда тәҡдим иткән. Был күҙаллау Дания археологы Кристиан Юргенсен Томсен тарафынан 1836 йылда раҫлап ҡуйыла, ул кешелек үҫешендә өс мәҙәни- тарихи дәүерҙе айыра: таш быуат, бронза (ҡула) һәм тимер быуаттар . 1860 йылдарҙа инглиз ғалимы Джон Либбок таш быуатты ике осорға бүлә- палеолит һәм неолит. 1860 йылдар аҙағында уны француз археологы Г. Мортилье вағыраҡ осорҙарға бүлә (шелльская, мустьерская, солютрейская, ориньякская, мадленская, робенгаузенская культура). Ләкин Ер шарының төрлө ерендә кешелектең үҫеше бер тигеҙ бармаған. Металл дәүерендә лә ҡайһы бер мәҙәниәттәрҙә таш ҡоралдар күп ҡулланылған. Шуға был дәүерҙе «таш быуат» урынына «таш быуаттар» тип билдәләү дөрөҫөрәк булыр. Был дәүерҙең башы менән аҙағы ла бәхәстәр тыуҙыра. Таш ҡоралдар таштарҙың төрлө төрөнән эшләнгән. Мәҫәлән, саҡматаш менән эзбизташ араһындағы һәүерташ киҫеүсе ҡоралдар һәм ҡоралдар , базальт менән ҡомташтан эш ҡоралдары, мәҫәлән, ҡул тирмәндәре өсөн таштар эшләнгән . Был дәүерҙә шулай уҡ ағас, һөйәк, йомортҡа ҡабығы, болан мөгөҙө ҡулланылған. Был осорҙа технологияларҙы киң ҡулланыу тәүләп кеше эволюцияһына ныҡлы йоғонто яһаған. Кешене Көнсығыш Африка саванналарынан алып, Ер йөҙөндәге башҡа өлкәләргә тиклем барып еткән. Таш дәүерендә ҡайһы бер ҡырағай хайуандар ҡулға эйәләштерелгән, металл етештереү өсөн баҡыр рудаһын иретеү башланған . Таш быуат кешелек тарихына тиклемге осорға ҡарай, сөнки был ваҡытта әле кеше яҙа белмәгән (ғәҙәттәге тарихи йыл иҫәбе башы). == Археологияла таш быуат == Таш быуат тип аталған дәүерҙең сиктәре шартлы һәм бәхсәле, был региондарға бәйле ҡарала. Ләкин таш быуатты бөтә кешелек үҫешенең бер дәүере тип ҡарарға була, хатта был дәүерҙә ҡайһы бер әлеге ваҡытҡа тиклем технологиялар алға киткәнерәк цивилизациялар йоғонтоһона эләкмәгән мәҙәниәттәрҙә металлургия һаман да барлыҡҡа килмәгән. Шулай ҙа был дәүер 3 млн йыл тирәһе элек Африкалағы тәүгегоминидтан (кешегә оҡшаштар) башланып киткән. Ул көндәлек тормошонда таш ҡоралдар ҡуллана башлаған. Австралопитектарҙың күбеһе таш ҡоралдар ҡулланмаған, ләкин уларҙың мәҙәниәте был дәүергә бәйләп өйрәнелә. Беҙҙең заманға тиклем тик таш әйберҙәр генә килеп еткән, улар нигеҙендә бөтә дәүерҙе археологик тикшеренеүҙәр алып барыла. Археологтар таш ҡоралдарҙың төрөн, уларҙың тәғәйенләнешен һәм ҡулланыу технологияһын төрлөсә тикшереп ҡарайҙар. Күп осраҡта таш ҡоралдар яртылаш ватыҡ килеш табыла . Эксперименталь археология бүлеге уларҙы яңынан тергеҙеү йәки уларҙың күсермәһен эшләү менән шөғөлләнә. === Палеолит === Был кешелектең иң боронғо тарихи дәүере. Кешенең хайуандар донъяһынан айырылып сығыуы, тәүтормош общинаһы ҡоролошо осоронан боҙлоҡтарҙың һуңғы иреүенә тиклемге дәүер. Терминды археолог Джон Лаббок 1865 йылда уйлап сығарған. Палеолит осоронда кеше көндәлек тормошонда таш ҡоралдар ҡуллана башлаған. Таш быуат- кеше тарихының иң оҙаҡ дәүере (99 % яҡын ваҡыт) һәм 2,5, йәки 2,6 миллион йыл тирәһе элегерәк башланған. Таш быуатта таш ҡоралдар ҡулланыла, ауыл хужалығын булдырыла һәм б.э.тиклем 10 меңенсе йылдар тирәһендә плейстоцен (геология буйынса) тамланғансы бара Палеолит дәүерен Мезолит алмаштыра, ә ул үҙ сиратында неолитик революция менән тамамлана. Палеолит осоронда кешеләр ҙур булмаған общиналар, ырыуҙар менән йәшәгән, үлән, емештәр йыйған һәм ҡырағай хайуандарға һунар иткән. Палеолит осоронда таш ҡоралдарҙан тыш, ағас, һөйәк ҡоралдар, тире һәм үҫемлек епсәләре лә ҡулланылған, тик улар беҙҙең заманға хәтле һаҡланмаған. Палеолит осоронда кеше ябай таш ҡоралдар менән файҙаланған Homo habilis төрөнән хәҙерге заман кешеһенә (Homo sapiens sapiens) тиклем үҙгәргән. Палеолит аҙағында (Урта һым Юғары Палеолит) кешеләр тәүге сәнғәт әҫәрҙәрен эшләй һәм дини йолалар үтәй башлаған (үлгәндәрҙе ерләү, дини ғөрөф-ғәҙәттәр) ref name="McClellan"/>. Палеолит осоронда Боҙлоҡ дәүере һәм Боҙлоҡтар араһындағы дәүерҙәр булған, улар осоронда ерҙәге климат йә йылынған, йә яңынан һыуына башлаған. === Иртә Палеолит == Африка: 2,5-1 млн йылдар элек Олдувай мәҙәниәте 2,5-1 млн йыл элек Ашёль мәҙәниәте 2,5 млн - 200 мең йыл элек Европа: 1,2 млн - 600 мең йыл элек Аббевиль мәҙәниәте 1,5 млн - 600 мең йыл элек Альташейлен мәҙәниәте 600-350 мең йыл элек Жунгашейлен мәҙәниәте 350-150 мең йыл элек Спаташейлен мәҙәниәте 150-100 мең йыл элек === Урта палеолит == Европа Микок мәҙәниәте 125-38 мең йыл элек Мустьермәҙәниәте 125-38 мең йыл элек Блатспиццен төркөмө мәҙәниәте 50-35 мең йыл элек Атерий мәҙәниәте 40-18 мең йыл элек Иберия -Мавритания мәҙәниәте (эпипалеолит) 17-8 мең йыл элек === Үрге палеолит == Ориньяк Франция һәм Испания 30-25 мең йыл элек Шательперон / Граветт б.э.т. 35-30 мең йыл элек Граветт б.э.т.26-19 мең йыл элек Солютрей (Испания и Франция) б.э.т. 19-16

Source: original