AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Чжэн Хэ

Чжэн Хэ (кит. трад. 鄭和, хуымæтæг 郑和, пиньинь: Zhèng Hé; 1371 - 1435) - китайаг денджызы цæуæг æмæ дипломат. Скодта авд денджызон балцы (1405-1407, 1407-1409, 1409-1411, 1413-1415, 1417-1419, 1421-1422 æмæ 1431-1433 æзты). XV æнусы райдайæны сахар Нанкинæй хурныгуылæнмæ араст науты уæды заманы æппæтæй егъаудæр армадæ, йæ сæргъы адмирал Чжэн Хэ. Йæ бæрны уыди 300 науы 28 мин матросимæ - ахæм флот уымæй фæстæмæ фондз фондзыссæдз азы дæргъы иу паддзахадмæ дæр нал уыд. Наутæ куыд арæзтой Китайы, уый дæр стыр диссагæн баззад æнусты дæргъы, иннæ бæстæты ахæм наутæ аразын 350 азы фæстæ базыдтой. Чжэн Хэйы наутæй иутæн сæ дæргь уыдис æнæхъæн 100 метры, сæ фæтæн та 50-мæ æввахс уыдысты бирæуæладзыгон, алæмæты рæсугъд фæлгонцгонд каютæтимæ. 1492 азы Колумб цы æртæ науыл фæраст, уыдонæн се стырдæры дæргь хæццæ кодта æрмæст 30 метрмæ. Чжэн Хэ бахæццæ Африкæмæ, алы диссæгтæ дзы æрбаласта, уыимæ жирафтæ дæр. Куыд вæййы алы хатт дæр, афтæ та уымæ дæр хæлæггæнджытæ разынд æмæ йæ императоры цæсты бафтыдтой. Цытæ федтой, цытæ бавзæрстой, кæуылты æмæ куыд ленк кæнын æмбæлы дард бæстæтæм - æппæт уыцы фыстытæ йын басыгьтой. Диссаг рауади Китайы хъуыддаг: Чжэн Хэйыл фæуæлахиз сты цыбырзонд ахуыргæндтæ. Мах, дам, æндæр бæстæты ницы хъуыддаг ис, зæгъгæ, сæ радыдæй император нал уагъта фурдты сæрты æндæр бæстæтæм ленк кæнын, ног наутæ аразын, чи сæм уыд, уыдон та сæхæдæг дæрæн ныккодтой. 3500 науæй флот байсæфт тæссармæ зондыл хæст ахуыргæндты азарæй, æмæ Китай бирæ æнусты дæргъы дунейы царды хъæрæй иппæрдæй баззад. Уыйхыгъд размæ рацыдысты Европæ, стæй та Америкæ.

Source: original
Раздан (цæугæдон)

Разда́н (сом. Հրազդան [Hrazdán]) у цæугæдон Сомихы, Араксы галиу фæрсагдон (Къуары цæугæдоны бассейн). Цæугæдоныл лæууынц сахартæ Севан, Раздан, Чаренцаван æмæ Сомихы сæйраг сахар Ереван. Раздан æмæ Касахы æхсæн ис хох Араилер, денджызы æмвæзæдæй 2575,9 метр бæрзæнд. == Географи == Йæ дæргъ у 141 км, бассейны фæз Севаны цады фæзимæ иумæ - 7310 км², Разданы бассейны фæз хицæнæй - 2560 км². Ратæдзы Севаны цадæй йæ цæгат-нуыгуылæн хайы, сахар Севаны цур. Йæ доны сæры цæуы хæххон дæлвæзыл хуссары ’рдæм, Ереванмæ. Йæ дæллаг хайы æрдыгæй цæуы Арарты фæзыл, хауы Араксмæ, Туркимæ арæныл. == Номы этимологи == Гæнæн ис æмæ йæ ном у зороастризмимæ баст, уый тыххæй æмæ цалынмæ сомихаг адæм чырыстон дин нæ райстой IV æнусы, уæдмæ сæм уыдис зороастризмы хицæн формæ Æмрæстæджы Э. Грантовски куыд фыста, уымæ гæсгæ, ахæм этнонимтæ гæнæн ис æмæ фæзындысты Авестæмæ ’нæбардаргæ. Б. В. Техов ацы ном бæтты скифтимæ Цæугæдоны номыл фыццаг хатт фембæлæн ис рагон сомихаг автортæм, Себеосмæ (формæйы Հուրազդան = Hurazdan) æмæ Мовсес Хоренацимæ (рагондæр формæйы Հրազդան = Hrazdan)

Source: original
Советон Цæдисы сом

Советон Цæдисы сом у Советон Цæдисы валютæ 1923-æм азæй 1991-æм азы 26 декабры онг. 1947-æм азы онг сомимæ æмзилдух кодта туман (уырыс. червонец). Советон купюрæтæн сæ фылдæры дизайн скодта гравёр æмæ нывгæнæг Иван Дубасов. Советон Цæдисы, 1924-æм азæй фæстæмæ æмæ суанг 1992-æм азы онг гæххæттын æхца йæ аргъ кæмæн 10 сомы онг уыдис, уагъта хæзнадон (казначейство) æмæ уыдон хуындысты Паддзахадон хæзнадоны билеттæ (Государственные казначейские билеты). Дæс сом æмæ уымæй фылдæр йæ аргъ кæмæн уыдис, уыдон та уагъта Паддзахадон банк æмæ сæ ном дæр уыдис Советон Цæдисы Паддзахадон банчы билеттæ (Билеты Государственного банка СССР). Советон Цæдис куы фехæлдис, 1992-1995 азты советон сом-иу аиуварс кодтой зилдухæй. Уымæй чи ахицæн, ахæм фæстæг паддзахад сси Таджикистан (1995-æм азы 10 майы). Уæрæсе советон сомы зонæй рацыдис 1993-æм азы июлы (кæс Уæрæсейы сом). == Постсоветон валютæтæ == Азербайджаны манат Белоруссийы сом Гуырдзыстоны лари Латвийы лат Литвайы лит Молдавийы лей Сомихы драм Туркменийы манат Таджикистаны сомони Уæрæсейы сом Узбекистаны сум Украинæйы гривнæ Хъазахстаны тенге Хъиргъизы сом Эстонийы кронæ === de facto === Абхазы апсар (Уæрæсейы сом) Приднестровьейы сом Уæлхох Карабахы драм (Сомихы драм)

Source: original
Æппæтдунеон истори

Æппæтдунеон истори у æхсæнад æмткæй райсгæ куыд парахат кæны æмæ цавæр иумæйаг зæкъонбæрцæдтæ кусынц дунейы алы къумы дæр, уый иртасæг зонад. Историон процесс фæзындис, адæмы æхсæнад куы фæзындис, гъе уæд. Дихгонд цæуы хронологион периодтыл. Дзыллæтæ парахат кæнынц дыууæ хуызы: цадæггай æмбырд кæнынц ногдзинæдтæ кæнæ та скæнынц революцион раивд иу дугæй иннæмæ. Неолиты хъæууон хæдзарады революци рапарахат кодта фыццаг биноныг цæрæг цивилизацитæ, кæцытæ рахызтой цæугæцардгæнæг фос дарынæй хуым кæнынмæ. Ацы цивилизацитæ фæстæдæр сарæзтой фыссынад æмæ байдыдтой зонд фæлтæрæй фæлтæрмæ дæттын материалон фыстыты хуызы. Уымæй фæзындысты алыхуызон дысныйæдтæ, куысты дихкæнынад æмæ социалон кълæстæ. Хицæн цæрæнрæтты ’хсæн бастдзинæдтæ куы фидар кодтой, уæд фæзындысты фыццаг сахартæ, паддзахæдтæ æмæ империтæ. Се ’хсæн стынг и ерыс. Рагон Ромы импери фехæлды фæстæ Европæй райдыдта Астæузаман. XV æнусы Иоганн Гутенберг мыхуыркæнынад æрымысыдис, æмæ уымæй егъау раивд скодта, кæцыйæ байдыдта Астæузаманæй рахызт Ног дугмæ, Сæндидзæнмæ, зонадон-техникон революцимæ. Мыхуыркæнынадимæ баст ис ног нацийы концепци дæр, фæзындысты национ паддзахæдтæ æмæ национализм. == Литературæ == Всемирная история : в 24 т. / А. Н. Бадак [и др.]; ред. И. А. Алябьева. - Мн. : Литература, 1996-1997. Всемирная история : в 10 т. / Гл. ред. Е. М. Жуков ; АН СССР. - М. : Госполитиздат, 1956-1965. Егер, О. Всемирная история: в 4-х томах. - Издание исправленное и дополненное. - СПб. : Специальная литература, 1997-2002.

Source: original
Мухадзырты донбыластæрд

Мухадзырты донбыластæрд (уырыс. Набережная мухаджиров) у Сухумы сахары уынг, раздæры Михайловская, цæуы Сау денджызы былгæрон. Уый у Сухумы зæронддæр уынг. Уарзынц æй туристтæ. Донбыластæрдæн йæ даргъ у 850 метры. Мухадзырты донбыластæрдыл ис æрмæстдæр фистæгæй цæуæн. Йæ денджыгæрон фарс бирæ рæтты ис пляжтæ дæр. Донбыластæрдæн йæ райдиан у Академик Сахаровы уынджы тигъыл, йæ кæрон та - Званы уынджы тигъыл. Дарддæр цы уынг цæуы, уый хуыйны Читанавайы уынг. 1921-æм азæй донбыластæрд хаста Ленины ном, 1937-æм азæй та - Шота Руставелийы ном. 1994-æм азы схуыдтой йæ мухадзырты донбыластæрд - XIX æнусы депортацигонд абхазæгты мысынæн. Абхазы дыккаг президент Сергей Багапшы номыл фæзы ис ног фонтан. Донбыластæрдыл ис бирæ кафетæ æмæ ресторантæ - уыдоны ’хсæн «Нартаа» æмæ «Брехакловка». Изæрыгон кусынц цырæгтæ, ис бандæттæ. == Литературæ == Агумаа А. С. Старый Сухум: архитектура Сухума на рубеже XIX-XX века. Абгосиздат. Сухум, 2016 г. 304 с. илл. 400.

Source: original
Кадастр

Зæххон къадастыр - зæххы æрдзон, хæдзæрадон æмæ барадон уавæрты документгонд хабæртты, систематизацидзыд æмбырдæг. == Зæххон къадастыр Уæрæсейы Федерацийы == УФ-йы зæххон къадастыры кæнынады бартæ сты Зæххон кодексы фидаргонд. Федералон закъон No 28-ФЗ 02.01.2000.-мæ гæсгæ, паддзахадон зæххон къадастыр у - документгонд хабæртты систематизацидзыд æмбырдæг, кæдон исгæуынц зæххæйты (зæххы участæкты) паддзахадон къадастырон хыгъд сконды фæстиуæгæн зæххы бынатæвæрдæй, йæ нысанæй æмæ УФ-йы зæххы барадон уагæвæрдтæй, территориалон зонæты базонæнтæй 'мæ зæххытыл æвæрд, йе та цæм æнгом æвæрд, обекттыл.

Source: original
Муссолини, Алессандрæ

Алессандрæ Муссолини (итал. Alessandra Mussolini; райгуырдис 1962-æм азы 30 декабры) у Бенито Муссолинийы цыппæрæм фырт Романойы чызг, нырыккон италиаг консервативон политик. Зындгонд сси йæ дæрзæг комментаритæй. Зæгъæм, 2007-æм азы ноябры уый загъта æппæт румынæгтæ фыдгæнджытæ сты, зæгъгæ. Йæ артисты карьерæ байдыдта 1970-æм азты, Софи Лоренæн бавæййы, æмæ уымæн, йæ хæстæджы æххуысæй. 1992-æм азы æвзæрст æрцыд парламентмæ Италийы социалон змæлдæй, уый та нымад у неофашистон организацийыл. Неополы мэры бынатмæ æвзæрстыты дæр хайад иста, фæлæ фембылды. 2001-æм азы телеуынынады алæвæрд исыны рæстæг Алессандрæ нæмын райдыдта æмбар фадæтты министр Катя Беллиллойы, уыимæ ма йæ схуыдта «фыдуынд коммунист», кæцы «уадз æмæ Кубæйы цæра».

Source: original
Шахри-Сухте

Ша́хри-Сухте́ (перс. شهر سوخته, «сыгъд сахар») у рагон сахары бынат, археологон иртасæнты ран Ираны хуссар-скæсæны, цæугæдон Гильменды был (остан Систан æмæ Белуджистан). Шахри-Сухтейы фæзуат у 151 гектары. Уый у зындгонд стырдæр рагон сахартæй иу. Адæм æрцардысты уыцы ран нæ эрæйы агъоммæ 3200-æм азмæ æввахс. Æртæ хатты сахар бынсыгъд фæци, фæстаг сыгъды фæстæ адæм дзы нал цардысты (нæ эрæйы агъоммæ 2100-æм азæй фæстæмæ). Археологтæ рагон сахары къахæнтæ кæнынц 1970-æм азæй. Æрвылаз дæр дзы ссарынц цымыдисаг цыдæртæ.

Source: original
Верпаковскис, Марис

Марис Илмары фырт Верпаковскис (латв. Māris Verpakovskis, уырыс. Марис Илмарович Верпаковскис), райгуырдис 1979-æм азы 15 октябры, Лиепая) - латвиаг профессионалон футболæй хъазæг, размæбырсæг æмæ тренер. Куыд Латвийы иугонд командæйы уæнг, Верпаковскисы равзæрстой Европæйаг чемпионатмæ 2004-æм азы. == Æнтыстдзинæдтæ == «Металлург» Лиепая / «Лиепая» Латвийы чемпион (2015) Латвийы чемпионаты æвзист призёр (1998, 1999) Латвийы чемпионаты бронзæйы призёр (2000) Латвийы хъалацы финалист (1998, 2000) «Сконто» Рига Латвийы чемпион (2001, 2002, 2003) Латвийы хъалацы хицау (2001, 2002) Латвийы хъалацы финалист (2003) «Динамо» Киев Украинæйы чемпион (2004) Украинæйы чемпионаты æвзист призёр (2005, 2006) Украинæйы хъалацы хицау (2005, 2006) «Хетафе» Испанийы хъалацы финалист (2007) «Баку» Азербайджаны хъалацы хицау (2012) Латвийы иугонд командæ футболæй Балтийы хъалацы хицау (2001, 2003, 2008, 2014) Латвийы хуыздæр хъазæг (2003, 2004) == Æддаг æрмæг == legioner.kulichki.com hnl-statistika.com sportacentrs.com. Latvijas futbola leģenda Verpakovskis beigs karjeru(латв.). SportaCentrs.com (25 janvāra 2014). Датæ: 2014-æм азы 25 январы.

Source: original
Боливары цъупп

Боливары цъупп (4981 м) (исп. Pico Bolívar) - Венесуэлæйы бæрзонддæр цъупп, дунæйы йæ бæрзондмæ гæсгæ ахсы 25-æм бынат. Нырыккон официалон бæрзонд банымадæуыд 2006-æм азы GPS-сбарсты æххуысæй, уый размæ официалон бæрзондыл нымад уыдис 5007 м. 1934-æм азы 30 декабры официалон номаивдмæ цъупп хуындис Ла-Колумнæ (La Columna). Ног ном рардæуыд националон хъайтар Симон Боливары кадæн, йæ бюст уыдис æвæрд хохы цъуппыл фыццаг схызты - 1935-æм азы. == Кæс ноджы == Венесуэлæйы хæхты номхыгъд Андты хæхты номхыгъд

Source: original
Гæздæнты авд æфсымæры

Гæздæнты авд æфсымæры (уырыс. Семь братьев Газдановых) уыдысты Фыдыбæстæйы Стыр хæсты тохгæнджытæ. Авд æфсымæры дæр, Сырх æфсады рæнхъыты хæцгæйæ, хæсты быдыры фæмардысты. Ирыстоны сын стыр кад кæнынц. Сæ нæмттæ уыдысты: Мæхæмæт, Дзæрæхмæт, Хадзысмел, Махарбег, Созырыхъо, Шамил æмæ Хасанбег. == Мысæн == Сæ райгуырæн Быдыры Дзуарыхъæуы, Дзæуджыхъæуæй Алагирмæ фæндаджы цур, Гæздæнты æфсымæрты номарынæн амад ис монумент. Монументы ис авд æфсымæры, уæлæрвтæм тæхгæ хърихъуппытæй æвдыст, æмæ, йæ рæбыны, сæ саударæг мад. Цыртдзæвæн амад у Расул Гамзатовы «Хърихъуппытæ» æмдзæвгæмæ гæсгæ. Дзуарыхъæуы сæйраг уынг æмæ æфсымæртæ цы скъолайы ахуыр кодтой, уыдон хæссынц Гæздæнты Авд æфсымæры ном, Гæздæнты æфсымæрты уынг ис Дзæуджыхъæуы дæр. Се скъолайы ма ис мысæн уат авд цухъхъаимæ. == Æддаг æрмæг == Ирæттæ - Авд Гæздæнты æфсымæры (уырыс.)

Source: original
Поло, Марко

Ма́рко По́ло (итал. Marco Polo; 1254 азы 15 сентябры, Венеци - 1324 азы 8 январы, уый дæр уым) - италиаг сæудæджер æмæ бæлццон, йæ балцы истори Азийыл, равдыста зындгонд «Чиныг дунейы алыхуызондзинадыл». Уыцы чиныджы иуæй-иу уацты æцæгдзинад кæд дызæрдыггаг уыдысты йæ фæзындæй фæстæмæ, уæддæр у хъæздыг гуырæнау астæузаманты географийæн æмæ этнографийæн, Сомих, Иран, Китай, Мангол, Инди, Индонези æмæ æндæр бæстæты историйæн. Ацы чиныг XIV-XVI æнусты стыр тæваг скодта денджыздзутыл, картографтыл, фыссæгтыл. Растæй та Христофор Колумбы науыл уыди, йæ Инди агуырды фурдбалцы; æмæ иртасджыты хынцыдмæ гæсгæ дзы Колумб иу-70 бæрæджы фæнысан кодта. == Равзæрд == Æнхъæлдæуы, æмæ Марко Поло райгуырдис венециаг сæудæджер Николо Полойы хæдзары. Бинонтæ кодтой зæрингуырдон æмæ хæлцхъацæнты уæййаг. Маркойы райгуырды æвдисæнад кæй æрбайсæфт, йæ райгуырды фæткон верси гуырысхойаг сси XIX æнусы хорватаг иртасджытæй. Сæ ныхасмæ гæсгæ, Полоты бинонты фæзынд Венецийы хауы XIII æнусы дыккаг æмбисмæ, кæд æмæ, дам, суанг 1430 азмæ Полотæн уыди хæдзар Корчулæйы, ныры Хорватийы. Уымæй уæлдай ма, ис æнæнымад иртасджыты фылдæрæй верси, æмæ, Марко Поло уыди полаг. Йæ чиныджы фыццаг рауагъды раззаг сыфыл "поло" уыди гыццыл дамгъæйæ фыст æмæ амоны нацимæ, мыггæгмæ нæ, фæлæ. Мыггаг та дзы дæлдæр цыди. Фæлæ хъуыддаг уый мидæг ис æмæ текс у иллустрацийы алывæрсты фыст, æмæ мыггаг, кæцы нæ цыди горизонталон рæнхъы номы цур, схызти вертикалоныл æмæ йæ уындмæ уадиссаг рахатæн нæ уыди, кæд æмæ стыр дамгъæйæ фыст уыди, уæддæр. Уый сбæлвырдгæнæн ис титулон сыфы къам фенгæйæ. Мæнæ йæ текст: «Das ist der edel Ritter. Marcho polo von Venedig...» (ома «Ай у уæздан хотыхдар. Марк полаг фон Венедиг»). Æцæгæй дæр уыди ахæм бæлццон Бенедикт Польшæйаг. Полойы агъоммæ ма цыди Джованни Плано де Карпиниимæ Манголты империмæ æмæ ныууагъта цыбыргонд хроникæ «Кæстæр æфсымæрты балц тæтæрмæ».

Source: original
Ирыстоны Намысæн

Республикæ Цæгат Ирыстон - Аланийы майдантæ «Ирыстоны Намысæн» æмæ «Кады Нысан» нымад сты уæлдæр паддзахадон хæрзиуджытыл. Майдан «Ирыстоны Намысæн»-æй адæмты хорзæхджын кæнынц РЦИ - Аланийы райрæзтимæ, фæллойадон æнтыстдзинæдтимæ, адæмты ’хсæн сабырдзинад, хæлардзинад æмæ æмгуыстад фидар кæныны хъуыддагимæ баст чи у, республикæйы раз уыцы стыр æнтыстдзинæдты, стæй РЦИ - Аланийы адæмы хъахъхъæныны хъуыддагмæ стыр æвæрæн бахæссыны тыххæй. РЦИ - Аланийы майдан дарынц риуы галиу фарсыл, æмæ адæймагмæ Уæрæсейы Федерацийы æмæ ССР Цæдисы ордентæ æмæ майдантæ кæд ис, уæд æй бафидар кæнынц уыдоны фæстæ. Майдантæ дæттыны фæтк бæлвырд кæны Республикæ Цæгат Ирыстон - Аланийы закъон «РЦИ - Аланийы паддзахадон хæрзиуджыты тыххæй».

Source: original
Австралийы административон дих

Австралийы ис 6 штаты, æртæ материкон æмæ цалдæр æддаг территорийы. === Штаттæ === Ног Хуссар Уэльс (англ. New South Wales) Квинсленд (англ. Queensland) Хуссар Австрали (англ. South Australia) Тасмани (англ. Tasmania) Виктори (англ. Victoria) Ныгуылæн Австрали (англ. Western Australia) === Материкон территоритæ === Цæгат территори (англ. Northern Territory) Австралийы сæйраг сахары территори (англ. Australian Capital Territory) Джервис-Бейы территори (англ. Jervis Bay Territory)

Source: original
Гуыппырсартæ

Гуыппырсартæ кæнæ Нарты гуыппырсартæ - Нарты разагъды адæм: Уырызмæг, Хæмыц, Сослан, Батрадз, Айсана, Сæууай, Мæргъуыдз, Арæхдзау, Сыбæлц æмæ иннæтæ. Нæртон гуыппырсартæ сты сæ адæмы ныфс æмæ сæрхъуызой - зын æмæ тæссаг уавæрæй сæ чи фервæзын кæны, ахæмтæ. Нарты гуыппырсартæ цæуынц афæдз балцыты, стæрты. Суанг уæларвмæ дæр. Рæстдзинад агурæг, хъару æмæ æхсар равдисынмæ. Ничи сыл уæлахиз кæны. Хæларæй цæрынц уæларвон зæдтимæ, се знæгтæ сты уæйгуытæ æмæ тыхгæнæг адæмтæ. Алыхуызон тохты фæмард вæййынц Хæмыц, Сослан æмæ Батрадз. Иннæтæ, сæ сæргъы Уырызмæг, афтæмæй бирæ тыхгæнджыты тых басастой. Нал сын уыд, сæ тых кæимæ бавзæрстаиккой, ахæм. Æмæ сæ уæд арвы кæлæн, зæххы фыдæх Сырдон Хуыцауы ныхмæ сардыдта. Уыцы æнæмдых тохы æрцыд се сæфт Нарты гуыппырсартæн дæр æмæ æппæт Нартæн дæр.

Source: original
Джульфа (Иран)

Джульфа (перс. جلفا) у сахар Ираны цæгат-ныгуылæны, провинци Скæсæн Азербайджаны, Нахичеваны Автономон Республикæйы арæныл. Джульфа у йе ’мном шахрестаны административон центр. Цæры дзы 56 мин адæймаджы (2006). Джульфа у Фæскавказы ахсджиаг базарадон æлхынцъ. Æрбынат кодта цæугæдон Араксы рахиз былгæрон æмæ, æфсæнвæндаг кæуыл цæуы, уыцы хиды фæрцы баст у, фаллаг фарс цы йе ’мном азербайджайнаг сахар ис, уыимæ. Афтæмæй Ираны æфсæнвæндæгтæ баст сты къалиу Нахичевань-Горадизимæ, æмæ уый фæрцы бæстæйæн ис æфсæнвæндаджы бастдзинад канд Азербайджанимæ нæ, фæлæ Сомихыстонимæ дæр. Советон заман ССР Цæдис, Скæсæн Европæ æмæ Скандинавиимæ Иранæн цы уæргътæ зилдух кодтой, уыдон иууылдæр цыдысты Джульфайыл.

Source: original
Зæгъойты Алан

Зæгъойты Елызбары фырт Алан (уырыс. Алан Елизбарович Дзагоев) (райгуырдис Беслæны, 1990-æм азы 17 июны) у Уæрæсейы футболист. Ирыстоны футболон скъолайы хъомылгæнинаг, «ЦСКА»-йы æмæ Уæрæсейы иугонд футболон командæйы æрдæгхъахъхъæнæг. == Карьерæ == Йæ фыццаг тренер - Наниты Юрий. 2002 аз. Ахуыр райдыдта футболистты цæттæгæнæн Тольяттийы центр "Юри Коноплёвы номыл футболы академи"-йы. 2006 аз. Зæгъойты Аланы футболон карьерæ райдыдта командæ "Крылья Советов-СОК"-æн хъазынæй (Димитровград, Ульяновскы облæст). Ацы клубæн уый ахъазыд 37 хатты. Бакъуырдта æхсæз пурти. 2007 аз. Рахызт клуб ЦСКА-мæ. Уым йæ фыццаг хъазт кодта иу афæдзы фæстæ донецкаг "Шахтеры" ныхмæ "Фыццаг каналы хъалацы" фæлгæтты. Зæгъойты Аланы айстой Уæрæсейы националон балмæ, 2012-æм азы Европæйы чемпионаты хъазынмæ. Уым, Чехийы командæимæ фембæлды, Алан бакодта дыууæ голы, æмæ ссис уыцы хъазты хуыздæр хъазæг, æртыккаг та бакъуырдта 12 июны Польшæйы командæйæн. 2013, 2014 азтæ. Уæрæсейы чемпион ЦСКА-йы сконды. 2014 аз. Хайад райста Дунейы чемпионаты финалон турниры Бразилийы. == Æнтыстдзинæдтæ == Уæрæсейы чемпион (2013/2014, «ЦСКА») Уæрæсейы чемпионаты æвзист призёр (2008, 2010 «ЦСКА») Уæрæсейы чемпионаты бронзæйы призёр (2011/2012, «ЦСКА») Уæрæсейы хъалацы хицау (2007/2008, «ЦСКА») Уæрæсейы суперхъалацы хицау (2009, «ЦСКА») Уæрæсейы 33 хуыздæр хъазджытæй иу No3, (2008); No2 (2009); No2(2012). Ирыстоны хуыздæр спортсмен (2009) == Хæрзиуджытæ == Зæгъойты Алан хорзæхгонд æрцыд «Ирыстоны Намысæн» майданæй. Республикæйы разамонæг Мамсыраты Таймураз æй уыцы хæрзиуæджы аккаг скодта, Европæйы Чемпионаты йæхи иттæг хорз кæй равдыста, уый тыххæй. == Æддаг æрмæг == Зæгъойты Аланы интервью // Газет «Рæстдзинад», 2010 азы 13 октябрь Зæгъойты Аланы интервью Европæйы чемпионаты агъоммæ // Газет «Рæстдзинад», 2012 азы 7 июнь

Source: original
Ибн Баттутæ

Абу Абдуллах Муха́ммад ибн Абдулла́х ат-Танджи́, фылдæр зындгонд куыд Ибн Батту́тæ (арабб. محمد ابن بطوطة‎‎; æппæтæй أبو عبد الله محمد بن عبد الله اللواتي الطنجي بن بطوطة; райгуырдис 1304-æм азы Танжеры - амардис 1368-æм кæнæ 1369-æм азы) уыдис бербераг пысылмон ахуыргонд æмæ иртасæг. Дæс æмæ ссæдз азы дæргъы Ибн Баттутæ федта пысылмон дунейы фылдæр хай (суанг ма дард африкæйаг султааттæ), æмæ бирæ æндæр бæстæты дæр, уыдоны ’хсæн Африкæйы Сыкъа, Ныгуылæн Африкæ, Астæуккаг Хурыскæсæн, Центрон Ази æмæ Китай. Цы балцафыстытæ ныууагъта, уыдон ныр дæр сты Астæузаманы тыххæй ахсджиаг ратæдзæнтæ.

Source: original
Махачкала

Махачкала́ (сол. МахIачхъала, лекъ. Магьачкъала, таб. Мягьячгъала, дарг. ГIянжи-Къала, МяхIячкъала, хъуым. Магьачкъала, лак. МахІачкъала, Анжи, азерб. Mahaçqala) у Уæрæсейы сахар, Дагъистаны сæйраг сахар, лæууы Къаспы денджызы былгæрон. Махачкала у Дзæуджыхъæуы æфсымæрон сахар. == Истори == Махачкалайы бындур æвæрд æрцыд 1844-æм азы, уæд уыдис Уæрæсейы æфсæддон фидар, хуындис Петровское (хохæгтæ йæ хуыдтой Анджи-Кала). 1857 азы фидар райста сахары статус, æмæ йын радтой ног ном - Порт-Петровск. Сахары ном уыдис баст ахæм таурæгъимæ: 1722 азы Пётр I йе ’фсадимæ Персимæ куы цыдис, уæд ацы бынаты йæ фæллад уагътой. 1894-1896 азты арæзт æрцыд æфсæнвæндаг Дзæуджыхъæуæй Бакумæ, уымæй Махачкала дæр рæзын байдыдта, фæфылдæр йæ порты куыст. Нырыккон ном та сахарæн радтой дагъистайнаг хъæбатыр Махачы номыл. == Националон сконд == солы (26,6 %), хъуымыхъхъ (13,9 %), даргинæгтæ (13,7 %), лакæгтæ (14,6 %), лекъ (13,6 %), уырыс (9,1 %), табасарайнæгтæ (2,2 %), азербайджайнæгтæ (1,4 %), рутулæгтæ (1,2 %)

Source: original
Вашингтон (сахар)

Вашингтон (англ. Washington, D.C.) у АИШ-ы сæйраг сахар (1800-æм азæй). Административон æгъдауæй хауы Колумбийы зылдмæ. Цæрджыты нымæц: 582 мины бæрц. == Географи == Сахар лæууы АИШ-ы цæгат-скæсæйнаг хайы, цæугæдон Потомакы былгæрон. Æмарæн у штаттæ Мэриленд æмæ Вирджиниимæ. == Административон арæзт == АИШ-ы конституци æмæ Резиденцийы закъонмæ гæсгæ Колумбийы Зылдæн ис федеративон паддзахады сæйраг сахары статус. Раздæр сахарæн разамынд лæвæрдта АИШ-ы Конгресс, фæлæ 1973-æм азы разамынды æххæстбартæ лæвæрд æрцыди сахары хицауадæн - мэр æмæ сахары уынаффæдонæн. Фæлæ уæддæр Конгрессæн ис бар, сахары хицауад кæй сфидар кодта, цыфæнды ахæм официалон акт кæнæ закъон нæ райсын, кæнæ йæм ивддзинад бахæссын. Кæй зæгъын æй хъæуы, уый алкæд сахайрæгты зæрдæмæ нæ цæуы. АИШ-ы минæвæртты палатæйы (уырыс. палата представителей США) куысты архайы Колумбийы зылды минæвар, фæлæ йын нæй хъæлæс кæныны бар. Сенаты зылды минæвар нæй. Президенты æвзæрстыты Вашингтоны цæрджытæн ис æвзæрстгæнджыты æртæ хъæлæсы. Сахайрæгты ’хсæн популярон у штаты æппæт бартæ сахарæн раттыны идейæ, фæлæ Конгресс уыцы фæтк сфидар кæныны резолюцитимæ разы нæ кæны.

Source: original
Хъызылбаштæ

Хъызылбаштæ, кызылбаштæ (тюркагау амоны «сырхсæр», азерб. Qızılbaş, перс. قزلباش Qizilbāsh, тур. Kızılbaş) - XV-XVI æнусты Иран, Анатоли æмæ Азербайджаны чи хатти, ахæм тюркаг цæугæцардгæнæг знæмты иугонд. Кæд сæ фылдæр тюркагау дзурæг адæм уыдысты, уыдоны ’хсæн уыд æндæр адæмты минæвæрттæ дæр - талышæгтæ, лурæгтæ, курдæгтæ æмæ æндæртæ. Хъызылбаштæ, шииттæ уæвгæйæ, 12 шиитон имамы мысынæн дардтой, 12 рæдæнг таджы кæуыл уыди, ахæм сарыхътæ (сырхсæртæ, зæгъгæ, дæр сæ уый охыл схуыдтой). Уыди ма сын ахæм кæнон: дастой сæ сæртæ æмæ зачъетæ, æнæдастæй айдагъ бецыкк æмæ даргъ рихитæ ныууадзгæйæ. Хъызылбаштæ æрбангом сты, сæ сихты резиденци Ардебилы кæмæн уыди, уыцы суфиаг орден сефевийы алыварс. XV æнусы дыккаг æмбисы уыдон, сæ сæргъы ардебилаг сихтæ, афтæмæй арæзтой стигъæн бабырстытæ Гуырдзыстонмæ. 1502-æм азы хъызылбаштæ ныддæрæн кодтой паддзахад Ак-Коюнлу æмæ сфидар кодтой Ираны сæргъы сæ сих Исмаил Сефевийы. Уыцы сих та радта знæмæн ном «шахсевантæ» (ома «сахуарзджытæ»). Уыцы ном уыдон хæссынц ныронг. Скæсæн Ираны хъызылбашты къорд та бахъахъхъæдта сæ раздæры ном. Хъызылбашты элитæ æлдариуæг кодта Ираны суанг XVI æнусы кæронмæ, ома сах Аббас Фыццаджы реформæты онг. Уымæ гæсгæ Сефевидты Ираны арæх хуыдтой «хъызылбашты паддзахад» (зæгъæм, уæды заманы уырыссаг документты). Хъызылбаштæ сты азербайджайнаг адæмыхатты компоненттæй иу.

Source: original
9 апрелы

== Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ == Боливи - Конституцийы бон. Гуырдзыстон - Чи фæмард, уыдоны мысæн бон; Хæдбардзинады бон. Финлянди - Финнаг æвзаджы бон (кæнæ Агриколæйы бон). == Цаутæ == 1799 - Англисаг химик Хемфри Дэви ссардта хъæлдзæггæнæн газы анестезийы миниуджытæ. 1928 - Турк сфидар кодта пысылмон дин куыд официалон дин. 1989 - Тбилисы митинг фæсырдæуы, йæ архайджытæй 19 фæмардысты - адæмы æнгомдзинад ахæм уыдис, æмæ сæ риутæ ныцъцъæл æрцыдысты.

Source: original
Хорватаг æвзаг

Хорватаг æвзаг (hrvatski jezik) у хорватаг адæмы мадæлон æвзаг, Хорватийы паддзахадон æвзаг. Дзурынц ыл 6,2 милуан адæймаджы. XX æнусы ма хуынди сербаг-хорватаг æвзаг, фæлæ Югославийы фехæлды рæстæг иу æвзаджы хæстæг диалекттæ политикон аххостæй схуыдтой сербаг, хорватаг æмæ босниаг æвзæгтæ. Нырыккон Хорватийы стынг и пуризм: паддзахады æххуысæй парахат кæнынц славяйнаг уидыгтæй арæзт ног дзырдтæ sveučilište «æппæтæн-ахуыргæнæндон» (университет, серб. универзитет), nogomet «къах-калгæ» (футбол/къахпорти, серб. фудбал) æмæ афтæ дарддæр. Хицæн хæдбар паддзахæдты дыууæ æвзаджы кæнынц дардæй-дарддæр. == Алфавит == Хорватаг алфавит («гаевицæ») арæзт у латинаг бындурыл, чехаг алфавиты хуызæн, ис дзы 27 дамгъæйы æмæ 3 диграфы (уыдон дамгъæтыл нымад сты, куыд ирон алфавиты дæр, афтæ).

Source: original
18 декабры

18 декабры, иронау цыппурсы мæйы 18-æм бон - азы 352-æм бон (даргъ азы 353-æм бон). == Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ == Лидзджыты (мигрантты) дунеон бон (Иугонд Нациты Организацийы резолюци 55/93, 2000-æм азы 4 декабры). Араббаг æвзаджы дунеон бон == Цаутæ == 2001 - Кокойты Эдуард сси Хуссар Ирыстоны президент. 2021 - Пакистаны хуссары Карачийы сахары банчы мидæг срæмыгъди æрдзон газы æртæдзæн, æппынкъаддæр 14 адæймаджы фæмардысты. == Ацы бон амардысты == 1890 - Григорий Данилевский (райг. 1829), фыссæг. 1971 - Александр Твардовский, советон поэт æмæ æхсæнадон архайæг. 2011 - Вацлав Гавел (р. 1936-æм азы), чехаг паддзахадон архайæг, Чехословакийы фæстаг президент (1989-1992) æмæ Чехийы фыццаг президент (1993-2003).

Source: original