AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Таганрог

Таганро́г (уырыс. Таганрог) у Уæрæсейы сахар Ростовы облæсты. Цæрынц дзы 269,0 мин адæймаджы (2006). Хæстон намысы сахар у. Сахар лæууы Азовы денджызы Таганроджы бакæлæны былыл, нымад у сывæллæтты денджызон курортыл. Таганроджы чи райгуырдис, уыцы зындгонд адæмæй уæлдай кадджын у фыссæг Антон Чехов (1860-1904). == Транспорт == 1976-æм азы фæстæ Таганроджы уынгты цæуынц троллейбустæ, уыцы иу аз троллейбусты системæтæ скуыстой ма Уæрæсейы æндæр дыууæ сахары: Волгодонскы æмæ Дзæуджыхъæуы.

Source: original
Эйлер, Леонард

Леонард Эйлер (нем. Leonhard Euler) уыдис швейцайраг, немыцаг æмæ уæрæсейаг математик æмæ механик, уыцы зонæдты иртасынмæ бындурон бавæрд чи ныккодта, уый. Уыдис 850 куыстытæй фылдæр автор математикон анализ, дифференциалон геометри, нымæцты теори, æххæстон хыгъдытæ, æрвон механикæ, математикон физикæ, оптикæ, баллистикæ, музыкæйы теори æмæ бирæ æндæр фадгуыты. Уыдис Бетъырбухы, Берлины, Турины, Лиссабоны æмæ Базелы зонæдты академиты академик, Парижы зонæдты академийы фæсарæйнаг уæнг. Йæ царды ’рдæг Уæрæсейы фæцардис æмæ Уæрæсейы зонады æрлæууынмæ стыр бавæрд фæкодта. 1726-æм азы æрбахуыдтой йæ Бетъырбухмæ кусынмæ æмæ иу азы фæстæ дзы цæрын райдыдта. 1726-æм азæй 1741-æм азмæ, æмæ стæй 1766-æм азæй уыдис Бетъырбухы зонæдты академийы уæнг (фыццаджыдæр дзы адъюнт уыдис, 1731-æм азæй та профессоры титул систа). 1741-1766-æм азты Берлины куыста. Уæрæсейы иу аз куы фæцардис, уæд уырыссаг æвзаг хорз базыдта æмæ йæ куыстыты хай, уæлдайдæр ахуыры чингуытæ, уырыссаг æвзаджы мыхуыр кодта. Фыццаг уырыссаг академиктæ-математиктæ æмæ астрономтæ Эйлеры ахуырдзаутæй уыдысты (кæс С. К. Котельников æмæ С. Я. Румовский). Леонард Эйлеры хистæр фырт, Иоганн Альбрехт, уыдис зынгæ математик æмæ физик. Эйлеры сывæллæттæ сеппæтдæр систы Уæрæсейы граждæнтæ, йæ байзæддæгтæй иуæй-иутæ ныр дæр Уæрæсейы цæрынц.

Source: original
Османты импери

Османты импери кæнæ Оттоманты импери (осмайнаг туркаг æвзагыл دولتْ علیّه عثمانیّه Devlet-i Âliye-yi Osmâniyye, нырыккон туркаг æвзагыл: Osmanlı İmparatorluğu) уыд осмайнаг султанты (хуындæджерты) паддзахад 1299-æм азæй 1923-æм азы онг. Йæ тæмæны (XVI-XVII æнусты) империйы сконды уыдысты Анатоли, Хæстæг Скæсæн, Цæгат Африкæ, Балканы æрдæгсакъадах æмæ ма цалдæр æндæр регионы. Империйы сæйраг сахар уыд Константинополь, фæстæдæр зындгонд куыд Стамбул. == Истори == Фыццаг Дунеон хæсты фæстæ импери фехæлди. Йæ раздæр зæххытæ байстой Франц æмæ Стыр Британи. 1923-æм азы 29 октябры расидтæуыд Турчы Республикæ, йæ фыццаг президент сси хæстон хъæбатыр Мустафа Кемаль, фæстæдæр йæ мыггагæн Ататюрк (туркæгты фыд) чи райста, уый. Йæ фынддæс азыйы президентады дæргъы Ататюрчы къухы бафтыд осмайнаг паддзахады хæлддзæгты ног туркаг паддзахад рацаразын, ныры онг дæр уымæн стыр цыт кæнынц Турчы. == Литературæ == Еремеев Д. Е., Мейер М. С. История Турции в средние века и новое время. М.: Изд-во МГУ, 1992. Петросян Ю. А., Османская империя. М., 1990.

Source: original
Алвес, Дани

Да́ни А́лвес (порт.-браз. Dani Alves), æнæхъæн ном у Даниэ́л А́лвес да Си́лва (порт.-браз. Daniel Alves da Silva; райгуырдис 1983-æм азы 6 майы, Жуазейруйы, штат Баия, Бразили) у бразилиаг футболист, «Сан-Паулу»-йы хъахъхъæнæг. Нымад у дунейы хуыздæр рахиз хъахъхъæнджытæй иуыл. Йæ карьерæйы дæргъы байста 40 титулы æмæ сси футболы историйы тæккæ титулджын хъазæг. == Æнтыстытæ == «Баия» Штат Баияйы чемпион: 2001 Цæгат-Скæсæны хъалац (2 хатты): 2001, 2002 «Севилья» Испанийы хъалац: 2006/07 Испанийы суперхъалац: 2007 УЕФА-йы хъалац (2 хатты): 2005/06, 2006/07 УЕФА-йы суперхъалац: 2006 Æдæппæт: 5 трофейы «Барселонæ» Испанийы чемпион (6 хатты): 2008/09, 2009/10, 2010/11, 2012/13, 2014/15, 2015/16 Испанийы хъалацы хицау (4 хатты): 2008/09, 2011/12, 2014/15, 2015/16 Испанийы суперхъалац (4 хатты): 2009, 2010, 2011, 2013 УЕФА-йы чемпионты лигæйы уæлахизгæнæг (3 хатты): 2008/09, 2010/11, 2014/15 УЕФА-йы суперхъалац (3 хатты): 2009, 2011, 2015 Клубты ’хсæн дунейы чемпионаты уæлахизгæнæг (3 хатты): 2009, 2011, 2015 Æдæппæт: 23 трофейы «Ювентус» Италийы чемпион: 2016/17 Италийы хъалацы хицау: 2016/17 Æдæппæт: 2 трофейы «Пари Сен-Жермен» Францы чемпион (2 хатты): 2017/18, 2018/19 Францы хъалацы хицау: 2017/18 Францаг лигæйы хъалацы хицау: 2017/18 Францы суперхъалац (2 хатты): 2017, 2018 Æдæппæт: 6 трофейы Бразилийы иугонд командæ Америкæйы хъалац (2 хатты): 2007, 2019 Конфедерациты хъалац (2 хатты): 2009, 2013 Æдæппæт: 4 трофейы Карьерæйы дæргъы: 40 трофейы Бразилийы фæсивæдон иугонд командæ 2003-æм азы фæсивадон дунейы чемпионаты уæлахизгæнæг == Бинонтæ == Алвесæн ис бинонтæ, æртæ азы дæргъы цардис йæ ус Динорæ Сантанаимæ, ис сын дыууæ сывæллоны, фæлæ 2011-æм азы æмкъайад фехæлдис. 2015-æм азæй лымæн кæны испаниаг модель Джоанæ Сансимæ.

Source: original
Габеты Юри

Габеты Слангерийы фырт Юрий (Юрий Габеев; райгуырдис 1938-æм азы, Мустыздæхы - амардис 1985-æм азы) уыдис ирон поэт (фыста ирон æмæ дыгурон диалекттыл). == Цардафыст == Юрий райгуырдис Дыгуры районы Мустыздæхы (Мостиздæх). Йæ фыд Слангери фæмард Фыдыбæстæйы Стыр хæсты, æмæ лæппу йе ’нахъом хоимæ баззади сидзæргæс мады æвджид. Хæрз сабийæ бавзæрста царды уæз. Скъола кæронмæ каст фæуын дæр йæ къухы нæ бафтыдис - мæгуыр бинонты къæбæры мæт бадомдта. Юрий куы фæлæгдæр, уæд-иу йе ’мбæлтты къордимæ ацыдис Хъазахстанмæ æмæ æндæр рæттæм кусынмæ. Фæстагмæ йыл æвирхъау низ стых ис - йæ зонд дзæгъæлтæ кæнын райдыдта. Амардис 1985-æм азы.

Source: original
Хуссар Ирыстоны тырыса

Хуссар Ирыстоны тырыса у расткъуымон кæттаг, паддзахадон символтæй иу. Тырысайы сфæлдисæгтыл нымайынц Цоциты Алан æмæ Гаглойты Юрийы. Уымæ гæсгæ Гаглойты Юри уыди, йæ хуызтæ чи разæрæвæрдта, уый, Цоциты Алан та уыцы хуызтæй йæ организаци «Адæмон Ныхасы» триколорджын нысан сарæзта. Фæстæдæр уыцы триколорæй пайда кæнын райдыдта æппæт хуссарирыстойнаг адæмон-сæрибæргæнæн змæлд, æмæ афтæ, Хуссар Ирыстон йæ суверенитет куы расидта, паддзахадон нысан сси. Фыццаг хатт тырыса рæвдыстауыд 1987-æм азы, Цæгат Ирыстоны Нары, Хетæгкаты Къостайы райгуырæн боны банысан кæныны рæстæджы. Тырысайы æртæ хуызы нысан кæнынц: урс - монон сыгъдæгдзинад, рухс фидæн, сырх - хæстон хъæбæтырдзинад æмæ тых, бур - фарн æмæ бæркады нысан. Йæ авторты хъуыдымæ гæсгæ тырысайы хуызтæ æвдисынц рагон индоевропæйæг æхсæнæды æртæкъæпхæнон арæзтад: дзуарылæгтæ сты урс, хæстонтæ сты сырх æмæ хуымæтæг кусджытæ сты бур. Нарты кадджыты æмæ ирон фольклоры дæр æй фенæн ис: Нарты Алæгатæ сты урс хуызы хæсджытæ, Æхсæртæггатæ сты сырх, æмæ Боратæ сты бур. Хуссар Ирыстоны 19 сентябры бæрæг кæнынц Паддзахадон тырысайы бон. == Кæс ноджы == Ирыстоны тырыса Хуссар Ирыстоны гимн == Æддаг æрмæг == Тырысайы тыххæй закъон Архивгонд æрцыдис 14 июны 2013 азы. (уырыс.)

Source: original
РЦИ — Аланийы паддзахадон граждайнаг службæйы сгуыхт кусæг

Кадджын ном «РЦИ - Аланийы паддзахадон граждайнаг службæйы сгуыхт кусæг» у Республикæ Цæгат Ирыстон - Аланийы паддзахадон хæрзиуæг. Дæттынц æй паддзахадон хицаудзинады оргæнты æппынкъаддæр 25 азы чи бакуыста, паддзахадон граждайнаг службæйы уыцы дæсны кусджытæн куысты хæстæ æнтыстджынæй æмæ æнаиппæй æххæст кæныны, дæргъвæтин æмæ æнæзæрдæхудт службæйы, конституцион арæзт закъонад æмæ барадон фæтк хъахъхъæныны стæй уæлдай ахсджиагдæр æмæ зындæр хæслæвæрдтæ æххæст кæныны тыххæй. Кадджын ном дæттыны фæтк бæлвырд кæны Республикæ Цæгат Ирыстон - Аланийы закъон «РЦИ - Аланийы паддзахадон хæрзиуджыты тыххæй».

Source: original
23 январы

23 январы, иронау тъæнджы мæйы 23-æм бон - азы 23-æм бон. == Цаутæ == 1556 - Шэньсийы зæххæнкъуыст: 830 мин адæймаджы бæрц амардысты. 1950 - Иерусалим сси Израилы сæйраг сахар. 2005 - Украинæйы президент Виктор Ющенко бæстæйы сæргъы æрлæууыд. == Ацы бон райгуырдысты == 1840 - Эрнст Аббе (Ernst Abbe) (ам. 1905), немыцаг физик-оптик. 1846 - Николай Умов (ам. 1915) физик-теоретик. 1862 - Давид Гильберт (David Hilbert) (ам. 1943), немыцаг математик. 1991 - Гæтæгты Алан - Динамо (ФК, Мæскуы)-йы футболист. == Ацы бон амардысты == 1989 - Сальвадор Дали (Salvador Dalí), испайнаг нывгæнæг-сюрреалист (р. 1904). 1993 - Евгений Винокуров (р. 1925), уырыссаг поэт. 1998 - Ральф Кирстен (Ralf Kirsten) (р. 1930), немыцаг режиссёр.

Source: original
Сабанты Григорий

Сабанты Григорий Луарсабы фырт уыд Быдыры фронты 46-æм æфсады хæстон сгарæг, Советон Цæдисы хъæбатыр. Райгуырдис 1910-æм азы 20 апрелы Кедигорайы, ныр Ленингоры районы Хуссар Ирыстоны, зæхкусæг бинонты. Хъæбатыры хуындад райста 1944-æм азы 3 апрелы. Хайад иста бирæ тугкæлæн тохты. Фæсхæст куыста йæ райгуырæн хъæуы, сси колхозы сæрдар. 1962-æм азы ралыгъдис Цхинвалмæ, уым куыста партийы обкомы. Амардис 1968-æм азы 2 апрелы. Сабаны-фырты ном хæссы Цхинвалы уынгтæй иу.

Source: original
Яшин, Лев Иваны фырт

Яшин Иваны фырт Лев (райгуырдис 1929-æм азы 22 октябры Мæскуыйы - амардис 1990-æм азы 20 мартъийы Мæскуыйы) - советон футболист, «Динамо» (Мæскуыйы) æмæ Советон Цæдисы иугонд футболон командæйы дуаргæс. Олимпаг хъæзтыты (1956) æмæ Европæйы чемпион (1960), Советон Цæдисы фондз хатты чемпион (1954, 1955, 1957, 1959, 1963), Советон Цæдисы хъалацы хицау (1953, 1967, 1970), Советон Цæдисы спорты сгуыхт мастер (1957). Яшин у XX æнусы дунейы хуыздæр дуаргæстæй иу World Soccer, France Football æмæ Placar-ы верситæм гæсгæ. Ныгæд æрцыдис уæлмæрдтæ «Ваганьковское»-йы, Мæскуыйы. == Хæрзиуджытæ æмæ кадджын нæмттæ == Социалистон Фæллойы Хъæбатыр (1990) Ленины орден (1983) Фæллойы Сырх Тырысайы орден (1957, 1971) Сызгъæрин порти - Европæйы хуыздæр футболисты приз (1963) Советон Цæдисы спорты сгуыхт мастер (1957) == Æддаг æрмæг == Футболæй Уæрæсейы æмбырдгонд командæ Архивгонд æрцыдис 24 августы 2011 азы.

Source: original
Кавказы æвзæгтæ

Кавказы æвзæгтæ сты, Кавказы территорийыл адæм кæуыл дзурынц, уыцы æвзæгты иугонд. Кавказыл цы нымайын, уый бæлвырд нæу, æмæ уый тыххæй æвзæгты номхыгъд дæр фидар нæу. == Классификаци == Сæ равзæрдмæ гæсгæ (генетикон классификаци), Кавказы æвзæгтæ хауынц афтæ хуынд кавказаг æвзæгты æртæ мыггæгтæм: абхазаг-адыгъейаг æвзæгтæ (цæгат-ныгуылæн къорд) картвелаг æвзæгтæ (хуссар) нахаг-дагъистайнаг æвзæгтæ (цæгат-скæсæйнаг). Иннæрдыгæй Кавказыл хæлиугонд сты æндæр мыггæгты æвзæгтæ дæр: индоевропæйаг æвзæгтæ: сомихаг æвзаг ирайнаг æвзæгтæ ирон æвзаг татаг æвзаг курдаг æвзаг грекъаг æвзаг понтаг æвзаг славяйнаг æвзæгтæ уырыссаг æвзаг украинаг æвзаг алтайаг æвзæгтæ: тюркаг æвзæгтæ туркаг æвзаг азербайджайнаг æвзаг хъæрæсе-балхъайраг æвзаг хъуымыхъхъаг æвзаг ногъайаг æвзаг мангойлаг æвзæгтæ хъалмыхъхъаг æвзаг семитаг æвзæгтæ: ног-арамейаг æвзæгтæ == Литературæ == Климов Г. A. Введение в кавказское языкознание. М., 1986. Климов Г. A. Кавказские языки. М., 1965. Языки мира: Кавказские языки. М., 1999 Языки народов СССР. Т. IV. Иберийско-кавказские языки. М., 1967. The indigenous languages of the Caucasus. Caravan Books, 1991, 1994, 2004. == Æддаг æрмæг == TITUS Language map by Jost Gippert Atlas of the Caucasian Languages with Language Guide (by Yuri B. Koryakov)

Source: original
Хъуысаты Тимур

Хъуысаты Владимиры фырт Тимур (райгуырдис 1979-æм азы 23 сентябры Беслæны) у уæрæсейаг тележурналист, репортёр, Уæрæсейы Федерацийы журналистты цæдисы уæнг; 2010-æм азы июлæй у ПТРК «Алани»-йы директор. == Цардафыст == 1996-æм азы каст фæцис Дзæуджыхъæуы А.В. Луначарскийы номыл 5-æм гимназ (профилон предмет уыдис англисаг æвзаг), 2001-æм азы та Цæгат Ирыстоны паддзахадон университеты æхсæнадæмон журналистикæйы хайад. 4-æм курсы студент уæвгæйæ, Хъуысайы-фырт ссис, Уæрæсейы Федерацийы президенты стипенди исыны гом конкурсы уæлахиздзау æмæ уый фæрцы 2000-2001-æм ахуырадон азы уыдис Вестминстеры университеты стажёр. Практикон журналистикæйы къабазы Тимур активонæй кусын райдыдта 17-аздзыдæй. 1997-æм азы йæ райстой Паддзахадон информацион агентад «Иринформ»-мæ. Уым Хъуысайы-фырт бацæттæ кодта мин репортажæй фылдæр республикон æмæ федералон телеканалтæн. 2002-æм азы слæууыдис республикæйы хицауады пресс-центры сæргъы, 2004-æм азы цалдæр мæйы дæргъы уыдис Цæгат Ирыстоны президент æмæ хицауады администрацийы информацион-аналитикон управленийы констультант. Уыцы аз æй снысан кодтой ПТРК «Алани»-йы сæрдары хæдивæгæй (информацион программæты директор). 2005-æм азы фæззæджы, Еврокъамисæн Уæрæсейы цы минæварад ис, уым æй фæхуыдтой Евроцæдисмæ стажировкæ кæнынмæ. 2006-æм азы райдыдта кусын телеканал «Russia Today»-йы. Уым слæууыдис Цæгат Кавказы корпункты сæргъы. Æмрæстæджы ма 2007-2008-æм азты уыдис «ЦИПУ-йы ТВ»-йы («ТВ СОГУ») сæргълæууæг æмæ разамынд лæвæрдта ног телеканалы аппаратон-студион комплексы проект кæныныны куыстытæн. 2008-æм азы сыздæхтис ПТРК «Алани»-мæ æмæ дзы райдыдта кусын директоры хæдивæджы бынаты (информацион программæты службæйы хицау). 2010-æм азы июлы Хъуысаты Тимуры снысан кодтой Æппæтуæрæсеон паддзахадон телерадиокомпанийы Цæгат Ирыстоны филиал ПТРК «Алани»-йы директорæй. == Хæрзиуджытæ == Тимурæн ис ÆАÆ «ОРТ»-йы генералон директор Игорь Шабдурасуловы (1999) æмæ ОРТ-йы корхызæджы хайады хицау Александр Веригины (2000) арфæйы фыстæджытæ. 2001-æм азы ссис, Цæгат Ирыстон-Аланийы хицауад æрвылаз кæмæй хорзæхджын кæны, «Фæсивæдон политикæйы рæзтмæ хайбавæрды тыххæй», зæгъгæ, уыцы премийы лауреат (номинаци «Фæсивæды проблемæты равдыст»). Хуссар Ирыстоны президент Кокойты Эдуарды 2008-æм азы 25 декабры Барамындмæ гæсгæ Хъуысайы-фыртæ схорзæхджын кодтой Республикæ Хуссар Ирыстоны Хæлардзинады орденæй. 2010-æм азы февралы йын лæвæрд æрцыдис, «ТЭФИ-Регион 2009», зæгъгæ, уыцы Æппæтуæрæсеон телеуынынадон конкурсы сæрмагонд приз.

Source: original
12 июны

12 июны, иронау хурхæтæны мæйы 12-æм бон - азы 163-æм бон (даргъ азы 164-æм бон). == Бæрæгбæттæ æмæ сæрмагонд бонтæ == Уæрæсейы бон. Сахар Уфайы бындурæвæрды бон. Сахар Ижевсчы бындурæвæрды бон. Сахары бон Кемеровойы, Салаваты, Пензæйы, Пермы, Рославлы, Тамбовы, Ульяновсчы æмæ цæлдæр æндæр уæрæсейаг сахары. Филиппинтæ - Хæдбардзинады бон (1898). == Цаутæ == 1496 - Христофор Колумб йæ дыккаг балцæй раздахти. 1955 - Якутийы ссардтой алмаситы фыццаг дынджыр гуырæн. 1991 - Борис Ельцин ссис Уæрæсейы президент. 2000 - Цæцæны Республикæйы администрацийы сæргълæууæг сси Ахмат Кадыров. 2004 - Португалийы райдыдта футболы Европæйы чемпионат. == Ацы бон райгуырдысты == 1924 - Джордж Буш-хистæр (George Herbert Walker Bush), АИШ-ы 41-æм президент. 1928 - Ричард Мортон Шерман (Richard Morton Sherman), америкаг композитор, зарджыты автор æмæ сценарист. 1929 - Аннæ Франк (Anneliese Marie Frank) (ам. 1945-æм азы), нацистты концлагеры ахæст, зындгонд сси йæ боныгæй. 1935 - Николь Берже (Nicole Berger) (ам. 1967-æм азы), францаг актрисæ. == Ацы бон амардысты == 1997 - Булат Окуджава, советон æмæ Уæрæсейы поэт, композитор, фыссæг.

Source: original
Мазуркæ

Мазуркæ (пол. mazurek) - польшæйаг адæмон кафт. Кафты ном равзæрдис Мазовийы цæрджытæй - мазуртæй, кæцытæн фæзынд ацы кафт. Музыкалон бæрц у 3/4 кæнæ 3/8, темп у рог. Арæх æмæ цырд акценттæ, кæцытæ рацæуынц дыккаг кæнæ æртыккаг такты хаймæ. XVII-æм æнусы мазуркæ бафтыд польшæйаг зæхкусджыты кæфтыты нымæцмæ. XIX-æм æнусы рапарахат у куыд балон кафт Европæйы бæстыты. Æцæгæй, ном «мазуркæ» пайда кæны æртæ адæмон польшæйаг кафты нысанкæнынмæ. Сæ фыццаг у мазур. Оберек у мазуры хуыз алы дыккаг такты æртыккаг хайыл акцентимæ. Куявяк у лирикон музыкæ, йæ æртæхайынад у вальсы хайынадмæ ’ввахс; у мæты кæнæ мысæны кафт. Мазуркæ ахсы зынгæ бынат польшæйаг музыкалон культурæйы аразынады процессы. Мазуркæ классикон музыкæйы æндæртæй фылдæр баст у Ф. Шопены номимæ, кæцы ныффыста 60 мазуркæйы фылдæр. Уырыссаг музыкæйы бæрæг сты уыцы композитортæ, мазуркæтæ кæцытæ фыстой: Михаил Глинка, Пётр Чайковский, Анатолий Лядов, Александр Скрябин, Александр Глазунов. Композитор Пуни балет «Конёк-горбунок»-æн музыкæ куы фыста, уæд фæстаг архайды йæхи мазуркæйæн пайда кодта зарæг «Жил-был у бабушки серенький козлик»-æй.

Source: original
Дюнæ (роман)

«Дю́нæ» (англ. Dune) у америкæйаг фыссӕг Фрэнк Герберты эпикон зонадон-фантастикон роман, фыццаг хатт мыхуыры рацыд 1963-1965 азты журнал Analog Science Fiction and Fact - ы сӕргӕндты серийы хуызы ӕмӕ 1965 азы фыццаг хатт мыхуыры рацыд хицӕн чиныгӕй. "Дюнӕ" У XX ӕнусы наукæ- фантастикон романты зындгонддӕртӕй иу. "Дюнӕ" - йы архайд цӕуы дард фидӕны галактикӕйы, феодалон бинонтӕ ӕнӕхъӕн планетӕтӕй хайджын кӕм сты, уыцы империйы дӕлбар. Чиныджы дзырдӕуы ӕрыгон аристократ Пол Атрейдесы хабар, кӕй бинонтӕ исынц разамынд арракисы планетӕ. Арракисы ӕдзӕрӕгран быдырты амал кӕнынц сӕрмагонд буаргъӕд - "spice", космосмæ атахтытӕн ӕнӕмӕнг чи хъӕуы, ахӕм. "Дюнӕ" иу кӕны зонадон-фантастикон ӕмӕ философон романы ӕууӕлтӕ, америкаг фантастикӕйӕн 1960-ӕм азты экзотикон нӕмттӕй ӕмӕ фӕлгонцтӕй пайда кӕнгӕйӕ, цӕмӕй сараза бирӕкъабазджын таурӕгъ, кӕцыйыл ӕмбӕлынц политикӕ, дин, технологи ӕмӕ экологийы темӕтӕ. Роман ӕвӕрд ӕрцыд цалдӕр экранизацийы бындурыл, 1984 азы рацыд, Дэвид Линч кӕй систа, ахӕм киноныв æмӕ 2021 азы рацыд Дени Вильнёвы арӕзт трилогийӕ фыццаг киноныв. Куыд роман йӕхӕдӕг, афтӕ йӕ адаптацитӕ дӕр стыр ахъаз фесты дзыллон культурӕйӕн, бирӕ ӕндӕр уацмыстӕн - цӕвиттон, кинонывтӕ "Star Wars"-ы серийӕн-систы уӕлтӕмӕнад. == Сфæлдыстады истори == Роман "Кӕфхъуындар денджызы" мыхуыры куы рацыд, уӕд Герберт 1957 азы бабӕрӕг кодта горӕт Флоренс, Орегоны донгӕрон, кæцыйы АИШ-ы хъӕууон хӕдзарады департамент экспериментаци кодта сӕрмагонд кӕрдӕджытӕй змисы хъæпæнты змӕлдмӕ цӕст дарыны тыххӕй. Герберты уац "уыдон баурӕдтой змис" кӕронмӕ фыст не ’рцыдис ӕмӕ мыхуыры рацыд ӕрмӕст дӕсгай азты фӕстӕ "Дюнӕмӕ Фӕндаг"-ы, фӕлӕ уыцы иртасӕн куыст Гербертмӕ сӕвзӕрын кодта экологимæ цымыдисдзинад.

Source: original
Картье, Жак

Жак Картье́ (фр. Jacques Cartier; райгуырдис 1491-æм азы Сен-Малойы - амардис 1557-æм азы 1 сентябры Сен-Малойы) - францаг (бретойнаг) денджыздзау, фыццаг ахæм, Цæгат Америкæйы Францы колонийæн бындур чи æрæвæрдта. Сæххæст кодта æртæ экспедици йæ донбылтæм æмæ сси фыццаг ахæм европæйаг, картæмæ Сыгъдæг Лаврентийы бакæлæн æмæ Сыгъдæг Лаврентийы цæугæдоны былтæ æд зæххытæ чи бахаста. Радта сын ахæм ном - «Канадты бæстæ». Кэбот æмæ Шампленимæ нымад у Канадæйы фыццагдæр байгомгæнæгыл. Йæ райгуырды бæлвырд датæ бæрæг нæу, фæлæ райгуырдис 1492-æм азы июны фæстæ Бретаны цæгат-скæсæны. 1532-æм азы Бретань бацыдис Францы скондмæ, къаролты æмкъайады фæрцы. Картьейы фыццаг экспедици уыдис 1534-æм азы. Уый базонгæ и алыхуызон индейаг знæмтимæ, сæ иуы минæвæртты æрбаласта йемæ Францмæ. Дыккаг экспедици ахаста 14 мæйы - уыдис 1535-36-æм азты, уый дæргъы бæлцæттæ ссардтой егъау Сыгъдæг Лаврентийы цæугæдон, иртæстой бынæттон зайæгойтæ. Къарол уымæй бузныг уыд æмæ Картьейæн балæвар кодта экспедицийы наутæй иу, «Гранд Эрмин», зæгъгæ. 1450-æм азы Картье ногæй афтыдис Америкæмæ, ацы хатт къаролы фындыдис цæмæй экспедици бындур æрæвæра колонийæн. Ацы хатт францæгтæ индейæгтимæ фæхыл сты, иуæй-иутæ дзы фæмардысты. Уый фæстæ Картьейы ног экспедицитæм нал æрвыстой. Йæ царды кæрон арвыста йæ райгуырæн сахары, уыдис португайлаг æвзагæй тæлмацгæнæг. Амардис эпидемийы рæстæг, цот нæ ныууагъта. Картьейы ном хæссы Монреалы фæзтæй иу.

Source: original
Гаджиты Георги

Гаджиты Барисы фырт Георги (райгуырдис 1932-æм азы Кировыхъæуы - амардис 1998-æм азы) у ирон поэт. == Цардафыст == Гаджиты Георги райгуырди Цæгат Ирыстоны Кировыхъæуы. Бакасти сæ хъæуы астæуккаг скъолайы, стæй та Мæскуыйы М. Горькийы номыл литературон институты. Дзæуджыхъæумæ куы сыздæхт, уæд ахуыр кодта Цæгат Ирыстоны зонадон-иртасæг институты аспирантурæйы. Куыста журнал «Мах дуджы» редакцийы, Цæгат Ирыстоны музыкалон-драмон театры литературон хайады сæргълæууæгæй, Фысджыты цæдисы консультантæй æмæ бæрнон секретарæй. Георгийы æмдзæвгæты фыццаг чиныг «Æхсæрдзæн» мыхуыры рацыди 1956 азы. Æмдзæвгæтæй уæлдай ма фыста пьесæтæ æмæ литературон-критикон уацтæ. Йæ поэтикон уацмысты æххæстдæр æмбырдгонд «Гутон æмæ стъалытæ» йын рауагъта чиныгуадзæн «Ир» 1982 азы.

Source: original
Каладзе, Къахабер Карлы фырт

Къахабе́р (Къаха) Карлы фырт Кала́дзе (гуырдз. კახაბერ (კახა) კარლოს ძე კალაძე; райгуырдис 1978-æм азы 27 февралы Самтредиайы, Гуырдзыстоны ССР, Советон Цæдис) у гуырдзиаг политик æмæ раздæры футболист, кæцы хъазыдис куыд хъахъхъæнæг Тбилисы «Динамо»-йы, Киевы «Динамо»-йы, «Милан» æмæ «Дженоа»-йы. Гуырдзыстоны хуыздæр футболисты нымад æрцыдис 2001-2003 азты æмæ 2006 азы, у ацы бæстæйы историйы хуыздæр футболисстæй иу. Йæ футболон карьерæ байдыдта 1993-æм азы Тбилисы «Динамо»-йы сконды, фондз азы дæргъы ахъазыдис ацы командæимæ 82 хъазты æмæ фондз хатты Гуырдзыстоны чемпион сси. 1998-æм азы Къахабер рацыдис Киевы «Динамо»-мæ, æмæ дзы æртæ хатты Украинæйы чемпион сси, æртæ хатты та бæстæйы хъалац рамбылдта. Киевы Къаха 71 матчы бацархайдта, стæй футболон клуб «Милан»-ы хъазæг сси. «Милан»-имæ иу хатт сси Италийы чемпион, дыууæ хатты рамбылдта Чемпионты лигæ, иу хатт фæуæлахиз Клубты ’хсæн дунейы чемпионаты. 2010-æм азы гуырдзиаг футболист бацыдис иннæ италиаг клубмæ, «Дженоа»-мæ, уым хъазыдис 56 матчы æмæ бакъуырдта дыууæ голы. 2012-æм азы 12 майы футболист фехъусын кодта, йæ карьерæ кæй фæци, уый тыххæй. Къахабер Каладзе 15 азы дæргъы хъазыдис Гуырдзыстоны иугонд командæйы сконды дæр. Йæ 84 матчæй 50 хатты уыд командæйы капитан.. 2013-æм азы 2 июны Каладзе бацæттæ кодта йæ фæстæг хъазт, уым бацархайдтой зындгонд футболисттæ - Каннаваро, Тони, Фернанду Коуту, Шота Арвеладзе, Шовковский, Ващук, Мальдини, Фламини, Оддо, Гроссо. Матч фенынмæ æрбацыдысты 70 мин футболуарзджытæй фылдæр. Йæ политикон карьерæ Каладзе байдыдта «Гуырдзиаг бæллиц»-ы партийы, уый ма оппозицийы куы уыдис, уæд. Партийы рæздзог Бидзинæ Иванишвили бæстæйы премьер-министр куы сси (2012 азы октябры), Каладзейы снысан кодтой энергетикæ æмæ æрдзон ресурсты министрæй. 2017-æм азы 13 ноябрæй у Тбилисы мэр. 2020-æм азы уавæрмæ гæсгæ Каладзе у парти «Гуырдзиаг бæллиц»-ы генералон секретарь. == Æнтыстытæ == «Динамо» (Тбилис) Гуырдзыстоны чемпион (4): 1994, 1995, 1996, 1997 Гуырдзыстоны хъалац футболæй (4): 1994, 1995, 1996, 1997 «Динамо» (Киев) Украинæйы чемпион (3): 1998, 1999, 2000 Украинæйы хъалац (3): 1998, 1999, 2000 Æмбалады хъалац (2): 1997, 1998 Æмбалады хъалацы финалист: 1999 «Милан» Италийы чемпион: 2004 Италийы хъалацы рамбулæг: 2002/03 Италийы суперхъалацы рамбулæг: 2004 УЕФА-йы чемпионты лигæйы уæлахизгæнæг (2): 2002/03, 2006/07 Чемпионты лигæйы финалист: 2004/05 УЕФА-йы суперхъалацы рамбулæг: 2003, 2007 Клубты ’хсæн дунейы чемпионаты уæлахизгæнæг: 2007 Куыд хицæн хъазæг Гуырдзыстоны хуыздæр футболист (4): 2001, 2002, 2003, 2006

Source: original
Смоленсчы облæст

Смоленсчы облæст (уырыс. Смоленская область) у Уæрæсейы Федерацийы субъект. Йæ административон центр у сахар Смоленск. == Смоленсчы облæсты сахартæ == Смоленск, Велиж, Вязьмæ, Гагарин, Демидов, Десногорск, Дорогобуж, Духовщинæ, Ельня, Починок, Рославль, Рудня, Сафоново, Сычёвкæ, Ярцево. == Смоленсчы облæсты чи райгуырдис, уыдон == Гагарин Юрий (1934-1968) Глинка Михаил (1804-1857) Исаковский Михаил (1900-1973) Нахимов Павел (1802-1855) Никулин Юрий (1921-1997) Папанов Анатолий (1922-1987) Пржевальский Николай (1839-1888) Твардовский Александр (1910-1971) Касаткина Людмилæ (1925-2012)

Source: original
Азовы денджыз

Азовы денджыз (уырыс. Азовское море, укр. Азовське море, хъырым. Azaq deñizi, рагон грекъ. Μαιώτιδα λίμνη, лат. Palus Maeotis, адыгъ. Хы МыутIэ) у денджыз Уæрæсе æмæ Украинæйы 'хсæн. Денджызы фæзуат у 37 605 км², йæ арфдæр бынаты æрфад та у 14,4 м. Стырдæр порттæ: Бердянск, Ейск, Керчь, Мариуполь, Таганрог, Темрюк. Денджызмæ цы цæугæдæттæ æфтынц, уыдонæй стырдæр сты Дон æмæ Хъобан. Йæ доны цæхх бирæ кæй нæй, уый тыххæй зымæгон рæстæг Азовы денджыз фæсæлы, æмæ ихæй æмбæрзт денджызыл наутæ цæуынæн фæхъæуы ихсæттæг.

Source: original