Казахстан

Казахстан (каз. Qazaqstan Respýblıkasy, албан ёзузу-биле Казахстан Республиказы (каз. Қазақстан Республикасы) - Төп Евразияда күрүне. Найысылал хоорайы - Астана (каз. Астана). Казахстанның Президентизи - Касым-Жомарт Кемел оглу Токаев (каз. Қасым-Жомарт Кемелұлы Токаев). Девискээрниң улуг кезээ Азияда, а биче кезээ - Европада. Чурттакчы чону - 18 117 641 кижи. Девискээрниң шөлү - 2 724 902 км2, Аргентинадан арай-ла бичии болуп турар. Делегейде девискээрлер аразында 9-ку черни ээлеп турар, Хамаарышпас Күрүнелер Каттыжылгазының (орус. Содрýжество Незави́симых Госудáрств) чурттарының аразында 2-ги черни (Россияның соонда) ээлеп турар. Чурттакчы чонунуң саны-биле 64 дугаар черде чоруп турар. Чурттуң найысылал хоорайы - Астана. 1,8 сая чурттакчы чоннуг улуг хоорайы - Алматы. Күрүне дылы - казах дыл. А албан дылы - орус дыл (күрүне дылы-биле дең). Эрге-чагырга биле девискээр хамаарылгазы 14 можулардан болгаш республиканың 2 чугула хоорайлары-биле (Астана, Алматы) чардынган. Оон аңгыда Байконур деп тускай эрге-байдалдыг хоорай бар. Ол хоорайны Россия 2050 чылга чедир хөлезилеп алган. Россия-биле хөлезилеп алган черлерниң ниити шөлү - 111 913 км2 (чурттуң 4,1% девискээри). Экономик-географтыг талазы-биле Казахстан Төп, Барыын, Чөөн, Айтмаматов Дамирбек кот == Географиязы == Каспий далай, Адаккы Поволжье, Урал, Сибирь, Кыдат, Ортаа Азияның аразында турар. Соңгу биле барыын чүкте - Россия-биле (кызыгаарның узуну - 7548,1 км), чөөн чүкте - Кыдат-биле (1782,8 км), мурнуу чүкте - Кыргызстан (1241,6 км), Узбекистан (2351,4 км) болгаш Түркменистан-биле (426 км) кызыгаарлажып турар. Кургаг чер кызыгаарының ниити хемчээли - 13392,6 км. Чөөн чүктен барыын чүкче кызыгаарның хемчээли 2963 км болуп турар, а соңгу чүктен мурнуу чүкче - 1652 км. Түрк Чөвүлелинде улуг девискээрлиг чурт. Каспий болгаш Арал далайның суу чуй хап чыдар. Далайже үнмейн турар күрүне. == Төөгүзү == «Казах Совет Социалистиг Республика» деп адалганы 1991 чылдың декабрь 10-да «Казахстан Республиказы» кылдыр өскерткен. Амгы Казахстанның төөгүзүн үелерге аңгылаары: Үе дүптүң эпохазы - кижиниң Казахстан девискээринге чаа тыптып келгени (бистиң үениң мурнунда VII-VIII чүс чылдарда). Эрте-бурунгу шаг - бир дугаар Казахстан девискээринге түрк болгаш иран дылдыг күрүнелерниң тыптып келгени (сактар, усуннар, каңлылар, гуннар), оларның хөгжүлдези, сандараашкыны болгаш буурап дүжери (бистиң үениң мурнунда VIII чүс чылдан эгелээш, V чүс чылга чедир). Казахстанның ортаа чүс чылдың төөгүзү (бистиң үениң мурнунда V чүс чылдан эгелээш, XVIII чүс чылдың 30 чылдарынга чедир). Эртемденнер ортаа чүс чылды эрте биле орай кылдыр чижеглеп тускайлап турар. Түрк имперлиг хөгжүлдениң эпохалары - Мөңге Түрк Эл, Алдын Орду, Чиңгис-хаанның күрүнези, Кара-хааннар биле Темир хаанның күрүнелери. Казах хаанныг күрүнениң тургустунары. Түрк күрүнелерниң астрономнарның, математиктерниң, чогаалчыларның: Улугбек, Аль-Каши, Сайфи-Сараи, Кутыб, Фараби, Баласагуни ышкаш эртемден башкыларның чырыдыышкын үези. Чаа төөгү: XVII чүс чылдан, 1917 чылдың февраль айның төнчүзүнге чедир - Россияның тургузуунче, Сибирь хаанныг күрүнеже (XVI чүс чылдың төнчүзү), Ногай Ордуже (XVII чүс чыл), Казах хаанныг күрүнеже (XIX чүс чыл) киргени. Эң чаа төөгүнүң бирги үе-чадазы: Россия хаанныг күрүнениң буурап дүжери, Октябрьның революциязындан эгелээш, ССРЭ-ниң буурап дүжеринге чедир (1991 чылдың декабрь). Эң чаа төөгүнүң ийиги үе-чадазы: 1991 чылдың декабрь 16-да тускайлаң чорук чарлаан хүнден эгелээш, Казахстан демократтыг, хоойлу-дүрүмнүг болгаш хөгжүлдезин көргүзүп турар күрүне. == Күрүне тургузуу == Казахстан - президент хевир чагыргалыг каттышкан күрүне. Чурттуң баштыңы болгаш дээди кол командылакчызы - Президент. === Күүседилге эрге-чагыргазы === Казахстан Республиказының Президентизин назы четкен Казахстанның хамаатылары соңгуур. Президентиниң эрге хуусаазы - 5 чыл, ол-ла чаңгыс кижи ийиден хөй катап соңгудуп болбас. Ынчалза-даа ол кызыгаарлаашкын Казахстанның Бирги Президентизинге нептеревес. Күүседилге эрге-чагыргазын күрүнениң Чазаа боттандырып турар. Ол эрге-чагырганың система органнары яамылардан, албаннардан болгаш агентилелдерден тургустунуп турар. Чазактың удуртукчузу - премьер-сайыт. === Хоойлу үндүрер эрге-чагыргазы === Ол эрге-чагырганы Парламент боттандырып турар. Парламент ийи Палаталардан тургустунар: Сенат (үстүкү), Мажилис (адаккы). Сенаттың депутаттары конституциялыг хоойлу аайы-биле мындыг корум-дүрүм-биле томуйладыыр: областардан, республиканың 2 чугула хоорайларындан (14 областар, 2 хоорай) ийи кижиден, база Сенатка эргежок чугула национал-культурлуг болгаш оон-даа өске ниитилелдиң чугула сонуургалын хандырары-биле Республиканың Президентизи 15 депутатты томуйлаар. Мажилис чүс чеди депутаттардан тургустунуп турар, олар конституциялыг хоойлу аайы-биле чонга соңгудар. Парламентиниң Депутады чаңгыс угда ийи Палаталарның кежигүнү болуп болбас. Сенат депутадының эрге хуусаазы - 6 чыл, а Мажилис депутадының эрге хуусаазы - 5 чыл. Тускайлаң чорук чарлаан соонда (1991 чылдың декабрь 16-да), дээди хоойлу үндүрер орган Казах ССР-ниң Дээди Чөвүлели турган. 1993 чылдың декабрь айда Дээди Чөвүлел боду-ла дүжүртүнген. Бирги парламент соңгулдаларын 1994 чылда эрттирген. === Судтуң (шүүгүнүң) эрге-чагыргазы === Ол эрге-чагырганы Дээди Суд, можунуң, шеригниң, хоорайның, районнуң болгаш тускай угланыышкынның судтары боттандырып турар. Дээди Суд хамааты, кеземче болгаш оон-даа өске херектерниң дээди судтуг органы болур. Ол кассациялыг чаданың хүлээлгезин боттандырып турар. Дээди Судтуң даргазын болгаш шииткекчизин Дээди Суд Чөвүлелиниң дагдынылгазы аайы-биле Сенаттың депутаттары соңгуур. Тус черниң суду болгаш өске судтарның коллегияларын Президент боду томуйлаар. == Айтыглар == Казахстан Президентизиниң сайтызы Казахстан Чазааның сайтызы Archived 2019-07-15 at the Wayback Machine Казахстан Парламентизиниң сайтызы (чедимчок шөлүг) Казахстан Республиказының Хоойлу үндүрер эрге-чагыргазы

Source: original