AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Ширван

Ширва́н (азерб. Şirvan, перс. شیروان) - Хуссар Кавказы историон хай, Къаспы денджызы ныгуылæн донгæроны, айтыгъдис Дербенты цæгаты ’рдыгæй Къуары дельтæйы онг хуссарыл. XV-XVI æнусты размæ хуындис Шарван. Ныр та у нырыккон Азербайджаны территорийы хай. Сæйраг сахартæ - Шемахы, Баку, Кабала, Шабран. Ширваны сæрты цыдис базарадон фæндаг, уыцы регион бирæ сæдæазты дæргъы тасы æппæрстой бирæнымæцон бабырстытæ. Ширван уыд алыхуызон паддзахадты хай. Уымæ гæсгæ йын ис тынг хъулон национ сконд, се ’хсæн кавказаг, ирайнаг æмæ тюркаг элементтæ дæр. == Истори == Азербайджайнаг историк Сарæ Ашурбейлийы ныхæстæм гæсгæ: «Ширваны территорийыл рагон заманы царди алыхуызон знæмтæ, кæдоны ’хсæн кавказæгты йеддæмæ уыд ирайнаг пласт дæр. Чи зоны ирайнаг æвзагон цæрæгад ацы регионы фæзынд нырид I миназы фыццаг æмбисы нæ дуджы агъоммæ. Зындгонд у æмæ Азербайджаны территорийыл цыдысты скифаг знæмтæ, кæдонæй-иу анæдызæрдыгæй чидæртæ баззадысты уыцы бæстæйы. Уый тыххæй дзурынц археологон æрмæджытæ. Кубайы районы, Апшероны æмæ Муганы топонимтæй кæцыдæртæ хаст цæуынц ирайнаг лексикæмæ». IV æнусы кæронæй VIII æнусы райдайæны онг ацы территори уыд Кавказы Албанийы хай. Уыцы паддзахады цæрæгад конд уыд знæмты цæдисæй. Нырыккон Ширваны фылдæр хай хаудис Маскуты историон бæстæмæ. Афтæ йæ схуыдтой рагон дуджы массагетты знæмы номыл. Уыдон дзы цардысты нæ дуджы I æнусæй VII-ы æнусы онгмæ ’ввахс. Фæстæдæр Ширваны бæстæйы æрцардысты æндæр ирайнаг æрцæуæггæгтæ Ираны бæстæтæй, нырыккон татты фыдæлтæ. Историон ратæдзæнтæм гæсгæ савиртæ ’мæ хазартæ цардысты нырыккон Губайы сахары бынаты. Антикон автортæм Ширваны кой нæ цæуы, фæзынынц æрмæст Сасанидты рæстæджы. VII æнусы «Сомихаг географийы» цæуы шарванты знæмы кой . Балазури «Шарван-шах»-ы тыххæй дзуры Хосров I Ануширваны (531-579) вассалты ’хсæн. Номы иуыл рагон формæ - «Шарван», формæ «Ширван» æрфидар ис æрмæст XVI æнусы . 654 азы Ширван бацахстой араббæгтæ. VIII æнусы æмбисæй райдайгæ Ширваны æмæ Дагъистаны райдыдта хазарты æмæ араббаг халифты династи Омейядты ’хсæн тугкалæн тох. Ширваны территори хицæн дугты == Литературæ == Ашурбейли С. Б. Ширвансахты паддзахад. - Б.: Азернешр, 1983. - 294 с. ŠERVĀN - Encylopaedia Iranica Online (англ.)

Source: original
Нахаг-дагъистайнаг æвзæгтæ

Нахаг-дагъистайнаг æвзæгтæ кæнæ скæсæн-кавказаг æвзæгтæ (иуæй-иу лингвисттæм гæсгæ цæгат-кавказаг æвзæгты дæлкъорд, иннæтæм гæсгæ - æвзæгты хицæн мыггаг) сты Дагъистан, Цæцæн æмæ Мæхъхъæлы хæлиугонд æвзæгтæ, дзурынц сыл 5,3 милуан адæймаджы бæрц. == Классификаци == нахаг æвзæгтæ вайнахаг дæлкъорд цæцæйнаг æвзаг аухаг-орстхойаг (галанчожаг) дæлкъорд мæхъхъæлон æвзаг бацбийаг æвзаг солы-андиаг-цезаг æвзæгтæ солы-андиаг дæлкъорд солиаг æвзаг андиаг дæлкъорд андиаг æвзаг ахвахаг æвзаг каратæйаг æвзаг ботлихаг æвзаг годоберийаг æвзаг багъвалиаг æвзаг тъиндийаг æвзаг чъамайлаг æвзаг цезаг дæлкъорд (дидойаг дæлкъорд) цезаг æвзаг бежтайаг æвзаг гунзибаг æвзаг хваршиаг æвзаг гинухаг æвзаг лакаг къорд лакаг æвзаг даргинаг æвзæгтæ цæгат даргинаг дæлкъорд цæгат-хурныгуылæйнаг даргинаг дæлкъорд ахъушæйаг æвзаг, даргинаг литературон æвзаг мугинаг æвзаг цъудахайраг æвзаг гапшимæйаг-бутринаг æвзаг урахийаг æвзаг мурехъ-хъубденаг æвзаг кадайраг æвзаг муиринаг æвзаг мегебаг дæлкъорд мегебаг æвзаг хуссар-ныгуылæйнаг дæлкъорд сирхинаг æвзаг амухаг-хъудуцаг æвзаг кункинаг æвзаг санжи-ицаринаг æвзаг чирагаг дæлкъорд чирагаг æвзаг кайтагаг дæлкъорд уаллаг-кайтагаг æвзаг дæллаг-кайтагаг æвзаг гуыбец-аштыйаг дæлкъорд гуыбецаг æвзаг аштыйаг æвзаг лекъаг æвзæгтæ скæсæнлекъаг къорд лекъаг æвзаг табасарайнаг æвзаг агъулаг æвзаг ныгуылылекъаг къорд рутулаг æвзаг цъахураг æвзаг хуссарлекъаг къорд будухаг æвзаг крызаг æвзаг арчийаг къорд арчийаг æвзаг удийаг къорд удийаг æвзаг агъванаг æвзаг хиналугаг æвзаг == Æддаг æрмæг == Алексеев М. Е. Нахско-дагестанские языки // Языки мира. Кавказские языки. М., 1999. (уырыс.)

Source: original
Ленинграды блокадæ

Ленинграды блокадæ (уырыс. Блокада Ленинграда) у Ленинграды хæстон блокадæ немыцаг, финнаг æмæ испайнаг (Æрвхуыз дивизи) æфсæдтæй 1941-æм азы 8 сентябрæй азæй 1944-æм азы 27 январы онг, ома 872 боны дæргъы. Блокадæйы дæргъы фæмардысты милуан адæймагæй фылдæр (уыдонæй уазал æмæ стонгæй - 632 253 цæрæджы), стыр зиан æрхастæуыд культурон æмæ индустрион объекттæн. 1941-æм азæй 1942-æм азмæ зымæг уыдис рæстæмбис бæрæггæнæнтæй бирæ карздæр. Зæгъæм, 1942-æм азы рæстæмбис температурæ уыдис −18,7 °С, кæд æмæ 1743-2010 азты рæстæмбис у −8,3°С. Артаг нæ фаг кодта, æмæ цæрджытæ тынг фæхъизæмар кодтой уазалæй дæр. Трамвайты системæ нал куыста, æмæ адæм-иу дæсгæйттæй фæмардтой куыстæй сæхимæ цæугæйæ. Уыцы зымæг уыдис æппæт блокадæйы тæккæ зындæр рæстæг. 1943-æм азы 18 январы тугкæлæн тохы фæстæ сырхæфсæддонты къухы бафтыдис ссæрибар кæнын Ладогæйы хуссар был. Уыцы сурзæххы гæппæл, йæ уæрх уыдис айдагъ 8-11 км, сбаста Ленинград «стыр зæххимæ» æмæ бирæ фæхуыздæр кодта сахары уавæр, фæлæ блокадæ æппындæр аистæуыд æрмæст афæдзы фæстæ - 1944-æм азы январы.

Source: original
Блиты Марк

Блиты Максимы фырт Марк (райгуырдис 1929-æм азы Быдыры Дæргъæвсы, амардис 2011-æм азы 21 ноябры) у Кавказы истори иртасæг. 1947-æм азы каст фæци хъæууон скъола, 1951-æм азы та - Цæгат Ирыстоны паддзахадон педагогон институты историон факультет. 1956-æм азы Мæскуыйы паддзахадон университеты каст фæци ССР Цæдисы историйы капитализмы дуджы кафедрæйы аспирантурæ. Историон зонæдты кандидат сси, афтæмæй Мæскуыйæ сыздæхт йæ фыдыуæзæгмæ æмæ 1958-1963 азты разамынд лæвæрдта Цæгат Ирыстоны зонадон-иртасæг институты историйы хайадæн. 1964-æм азы кусын райдыдта педагогон институты - ныры ЦИПУ-йы. 1967-æм азы Мæскуыйы университеты бахъахъхъæдта докторы диссертаци «Уырыссаг-ирон ахастытæ (XVIII æнусы 40-æм азтæ - XIX æнусы 30-æм азтæ)». 1969-1974 азты профессор Блиты Марк уыди ЦИПУ-йы историон факультеты декан, 1980-æм азæй нырмæ та иудадзыг лæууы ССР Цæдисы историйы революцийы агъоммæйы заманы кафедрæйы сæргъы (1992-æм азæй фæстæмæ хуыйны Уæрæсейы историйы æмæ Кавказ иртасыны кафедрæ). Блиты Марк ЦИПУ-йы мидæг Цæгат Ирыстон - Аланийы историйы æмæ археологийы институтæн у йæ бындурæвæрæг æмæ йæ директор. Бзарты Русланимæ у астæуккаг скъолатæн ахуыры чиныг «Ирыстоны истори»-йы автор. == Æддаг æрмæг == Бзарты Руслан. Ахуыргонд æмæ æхсæны кусæг (журнал «Мах дугæй»)

Source: original
Сандино, Аугусто Сесар

Аугусто Сесар Сандино Кальдерон (исп. Augusto César Sandino; 1895-æм азы 18 майы - 1934-æм азы 21 февралы) уыд никарагуæйаг политикон архайæг, национ-сæрибаргæнæг хæсты раздзог. Йæ фыд уыд бонджын зæхкусæг Грегорио Сандино, йæ мад та - мæгуыр кусæг сылгоймаг. 1921 азы Аугусто Сандино Консервативон партийы зындгонд архайæджы фырт, чысыл ма бахъуыд, амардта, уый йæ мады ралгъыста, æмæ уый тыххæй. Уый фæдыл Сандинойы бахъуыд бæстæйæ ацæуын. Уый царди Гондурас, Гватемалæ æмæ Мексикæйы. Йæ фыды фæндæй 1926 азы раздæхт Никарагуæмæ (уæдмæ йæ фыдракæнды ивгъуыдад фæци). Никарагуæйы уый бацыд оппозицимæ. Æндæр растджытимæ йæ къухы бафтыд АИШ-ы æфсад бæстæйæ ацæуын кæнын. Фæлæ фæстæдæр гадзрахатæй йæ бацæхста Анастасио Сомосæ Гарсиæ æмæ йæ амардта. Сандинойы ном хæста Национ сæрибаргæнæг сандинистты фронт, 45 азы фæстæ уыцы змæлд Сомосæты диктатурæ аппæрста. == Литературæ == Гарсия-Каселес К. Аугусто Сесар Сандино. // Деятели национально-освободительного движения: политические портреты. Вып. 1. М.: Издательство Университета дружбы народов, 1989. == Æддаг æрмæг == А. С. Сандино. Инструкции по организации армии Национального освобождения Никарагуа (англ.) Александр Тарасов. «Между вулканами и партизанами: никарагуанский пейзаж» Архивгонд æрцыдис 5 ноябры 2011 азы. (уырыс.)

Source: original
Ананьев, Борис Герасимы фырт

Борис Герасимы фырт Ананьев (райгуырдис 1907-æм азы 14 августы Дзæуджыхъæуы - амардис 1972-æм азы 18 майы Бетъырбухы) у советон психолог, Бетъырбухы психологты зонадон скъолайы бындурæвæрæг æмæ разамонæг. Йæ ахуыргæнинæгты ’хсæн ранымайæн ис зындгонд психологты Борис Ломов, А. Г. Ковалёв æмæ æндæрты. Борис Ананьев райгуырдис сомихаг бинонты ’хсæн Дзæуджыхъæуы. Уый каст фæцис Хæххон педагогон институт 1928-æм азы. Бацыдис Мæгъзы институты аспирантурæмæ, сси педагогон зонæдты кандидат (1937), стæй педагогон зонæдты доктор (1939), разамынд лæвæрдта Ленинграды паддзахадон университеты психологийы кафедрæйæн (1944-æм азæй) æмæ уыцы университеты психологион факультетæн (1967-1972). Ананьев 1949-1972 азты цы хæдзары цардис, уый сисыл æвæрд æрцыдис номарæн фæйнæг. Йæ ингæн у Серафимы уæлмæрдты Бетъырбухы цæгат-ныгуылæны. == Сæйраг зонадон куыстытæ == Психология педагогической оценки, 1935. Очерки психологии, 1945. Психология чувственного познания, 1960. Теория ощущений, 1961 Очерки русской психологии XVIII-XIX веков, 1967. Человек как предмет познания, 1969. Психология и проблемы человекознания. МОДЭК, 2005. Избранные психологические труды, 1 и 2 тт. Педагогика, 1980. Человек как предмет познания. Питер, 2001. О проблемах современного человекознания. Питер, 2001. == Литературæ == Большой психологический словарь под ред. Б. Г. Мещерякова, В. П. Зинченко. Словарь по психологии под ред. А. В. Петровского и М. Г. Ярошевского. Логинова Н. А. Б. Г. Ананьев - выдающийся учёный в истории отечественной психологии. Алматы, 1999. Степанов С. Борис Герасимович Ананьев «Школьный психолог», 2000, No 20. Интервью с Е. П. Ильиным (включает воспоминания об Ананьеве) Архивгонд æрцыдис 24 январы 2010 азы.

Source: original
Малакантæ

Малакантæ (уырыс. молокане) сты, растуырнæг еклезийæ чи рахицæн ис, ахæм чырыстон уырнджыты къорд æмæ уырыссаг адæмы этнографион дæлкъорд. Малаканты змæлд сæвзæрди XVIII æнусы Тамбовы алфамбылай хъæуты: уымы зæхкусджытæ базыдтой фыссын-кæсын æмæ, Библийы цы бакастысты, уый сæ дисы бафтыдта - сæ заманы растуырнæг аргъуаны фæткæй афтæ дард сæм фæкастис - æмæ, Библи куыд æмбæрстой, уымæ гæсгæ сæхи дин аразын байдыдтой. Малакайнаг дины зынгæдæр парахатгæнæг уыд Семён Уклеин. Уæрæсейы империйы малакантæ нымад уыдысты тæссаг сектæйыл, æмæ уый тыххæй сæ депортаци кодтой бæстæйы ног арæнтæм хæстæг - Сыбыр, Хуссар Украинæ æмæ Фæскавказмæ. XX æнусы райдиан малаканты нымæц уыд 1,2 милуан адæймаджы, уыдонæй фылдæр хай цардысты Фæскавказы (суанг Арараты хуссарырдæм Хъарсы облæсты дæр). == Малаканты кæнонтæ == Малакантæ хуыйы фыд нæ хæрынц, карз нозт нæ нуазынц, иконæтæн табу нæ кæнынц, сыгъдæджытæ сæ дин нæ нымайы. Кувынц æрмæст Хуыцаумæ. Малакантæ еклези не сты, фæлæ динон змæлд, - нæй сæм аргъуаны иерархи, сауджынтæ, æппæт кувæн хæдзæрттæн нæй иухуызон фæтк. == Малаканты ахæлиу == Малаканты стыр хъæу уыди Дзæуджыхъæуы сконды, Терчы галиу фарсыл. Ныр дæр адæм уыцы бынат хонынц Малаканкæ (Малаканты сых). Малканкæйы ма ис малаканты кувæн хæдзар, æрæмбырд дзы-иу вæййынц малакайнаг уырнджытæ. XX æнусы райдиан, Фыццаг дунеон хæсты агъоммæ, мингай малакантæ цæрынмæ ацыдысты Мексикæ æмæ АИШ-ы ныгуылæн былгæронмæ. Ныр дæр Сан-Франциско æмæ Лос-Анджелесы цæрынц малакантæ, ис сæм сæхи кувæн хæдзæрттæ. Уæрæсейы империйы Хъарсы облæсты цы малакантæ цардысты, уыдон 1921-1923 азты бахъуыд уыцы ранæй ралидзын, сæ зæхх фæстæмæ Турчы дæлбар кæй бахауд, æмæ уый тыххæй. Советон хицауад, Туркæй ралидзын кæмæн фæндыди, уыцы адæмæн æнæсаст зæххыл æрцæрыны бар радта, æмæ уыдонæй бирæ æрбацыдысты, Ростовы облæсты скæсæны цы Салы быдыр и, уыцы ранмæ (ныры Целинайы район). Салы быдыры цард æнцон нæ уыди, æмæ, кæмæн ахæм фадат разынд, уыдон æрбалыгъдысты сахартæм, уыимæ Дзæуджыхъæуы Малаканты хъæумæ дæр. Уæддæр Целинайы районы ныр дæр малакантæ цæрынц, ис сæм регистрацигонд дины организацитæ дæр. Гуырдзыстоны малакантæй сæ фылдæр цардысты Къахеты, фæлæ 2009-æм азы райдианы уымы карз уавæрмæ гæсгæ фæнды сæ фæстæмæ Уæрæсемæ ралидзын. Уæрæсейаг хицауад уыдонæн сæ ныфс бавæрдта Краснодары крайы зæххытæй. Нырыккон Сомихы цæры 5-10 мины бæрц малакантæ, уыдонæй Ереваны - 2000, Фиолетовойы - 1500, Лермонтовойы - 800, Таширы районы - 400 адæймаджы. == Æддаг æрмæг == Малакайнаг дины тыххæй (уырыс.) Молокане (уырыс.) Molokane.org: америкаг малаканты сайт (англ.)

Source: original
Имам Шамил

Шамил (сол. Шамил имам, 1797-1871) уыдис Цæгат-Скæсæны Кавказы хохæгты разамонæг, 1834-æм азы йын уыдис имамы титул. Уый баиу кодта Ныгуылæн Дагъистан æмæ Цæцæны (фæстæдæр Черкес дæр), сарæзта теократион паддзахад Имамат. Йæ уацары онг, Уæрæсейы æфсады Гунибы бабырсты дæргъы, тох кодта Уæрæсейы колониалон политикæйы ныхмæ. Уацары куы бахаудис, уæд æй æрцæрын кодтой Калугæмæ, стæй Киевмæ. Йæ царды фæстаг азты скодта хадз Меккæмæ æмæ уым амардис. Ныгæд дæр уым æрцыдис. == Æрвитæнтæ == Ш. Исаев: Имам Шамилы хæдзарвæндаджы тыххæй. //Журнал «Кавказоведение», No 2, 2002-æм аз (уырыс). Архивгонд æрцыдис 23 августы 2007 азы. Шамилы æфсады (муртазикаты) хорзæхнысæнттæ (уырыс.)

Source: original
Æнæкæрон къуырцдзæвæн

«Æнæкæрон къуырцдзæвæн» (уырыссагау «Бесконечный тупик») у нырыккон уырыссаг фыссæг, историк æмæ публицист Дмитрий Галковскийы философион роман. Ныффыста йæ 1985-1988 азты. 1990-æм азты райдианы романы скъуыддзæгтæ ныммыхуыр кодтой цалдæр дæс журнал æмæ газеты. Фæлæ алыхуызон политикон æмæ идеологион аххосæгтæм гæсгæ чиныг æнæхъæнæй рауадзын рауагъдæдтæ нæ разы кодтой. Фыссæгæн йæхи загъдау, уацмыс мыхуыры рауадзын не сразы сты æдæппæтæй 20 рауагъдадмæ æввахс. Фæлæ фæстагмæ мыхуыргонд æрцыдис 1997-æм азы (тираж - 500 экземпляры), æцæг официалон мыхуыры нæ, фæлæ «самиздаты» хуызы. Дыккаг хатт æй рауагъдæуыд 1998-æм азы (тираж - 2000 экземпляры). Уый дæр уыдис «самиздатон» рауагъд. Чиныг мыхуыры рауадзыныл куыд архайдта, æппæт уыдæтты тыххæй автор йæхæдæг радзырдта сæрмагонд уацы. Фæстаг (æртыккаг) рауагъд мыхуыры рацыдис 2008-æм азы. «Æнæкæрон къуырцдзæвæн»-æн ис вазыгджын структурæ. Роман фыст у гипертексты хуызы. Цымыдисаг у, уацмыс фæлдыст кæй æрцыдис электронон гипертекстты фæзынды бирæ раздæр. Роман «Æнæкæрон къуырцдзæвæн» арæзт у эссейæ (йæ сæргонд радта романæн йæ ном) æмæ эссейæн фыст 949 фиппаинагæй. Романы сæйраг хай у эссе нæ, фæлæ уыцы фиппаинæгтæ. Чиныг равзæрди фыссæджы боныгæй. Алы фиппаинаджы мидæг ис æрвитæнтæ иннæ фиппаинæгтæм, уыцы фиппаинæгты та - æрвитæнтæ аннæ фиппаинæгтæм, æмæ афтæ дарддæр. Афтæмæй чиныгкæсæг чиныг кæсгæйæ цæуы æрвитæнтæм гæсгæ иу фиппаинагæй иннæ фиппаинагмæ æмæ арфдæр ныгъуылы уацмысæн йæ къуырфытæм. Æмæ уый тыххæй автор йæ чиныг схуыдта «Æнæкæрон къуырцдзæвæн» («Бесконечный тупик»), ома кæрон скæнæн кæмæн нæй, фæуæн кæмæн нæй ахæм къуырцдзæвæн (къуымау), лабиринт, «тупик». Уацмысы номы ма ис фæсномыг, аллегорион хъуыды. Уыцы хъуыды æвæрд ис романæн йæ мидисы. Цыбырæй зæгъгæйæ, эссе æмæ фиппаинæгты сæйрагдæр темæтæ сты Уæрæсе, уырыссаг истори, культурæ æмæ литературæ. «Æнæкæрон къуырцдзæвæн» у номдзыд уырыссаг культурæйы аллегорион ном. Автор йæ чиныг фысгæйæ, чиныгкæсæг та чиныг кæсгæйæ ныгъуылынц уырыссаг культурæйы æгæрон фурды. «Æнæкæрон къуырцдзæвæн»-ы тæккæ æмбæлагдæр нæмттæ сты Розанов, Достоевский, Ленин, Набоков, Гоголь, Чехов æмæ æндæртæ. Уæрæсейы бирæ зынгæ критиктæ æмæ литературæ иртасджытæм гæсгæ «Æнæкæрон къуырцдзæвæн» у XX æнусы уырыссаг литературæйы тæккæ ахсджиагдæр æмæ ахадгæдæр уацмыстæй иу[кæцæй ист у?]. == Æрвитæнтæ == «Æнæкæрон къуырцдзæвæн» гипертексты хуызы.

Source: original
Халонен, Тарья

Тарья Кааринæ Халонен (фин. Tarja Kaarina Halonen; райгуырдис 1943-æм азы 24 декабры Хельсинкийы) у Финляндийы президент 2000-æм азы 1 мартъийæ 2012-æм азы 1 мартъийы онг, зындгонд политик, юрист. Уый сси Финляндийы фыццаг президент-сылгоймаг. Тарья Халонен райгуырд Хельсинкийы кусджыты район Каллиойы. Каст фæци Хельсинкийы университет 1968-æм азы, райста дзы юристы диплом. 1971-æм азæй фæстæмæ у Финляндийы социал-демократон партийы уæнг. Финляндийы парламенты депутат 1979-æм азæй. 1987-1990 азты куыста æнæниздзинад хъахъхъæныны æмæ социалон иргъæфы министрæй, 1990-1991 - юстицийы министрæй, 1995-2000 - фæсарæйнаг хъуыддæгты министрæй.

Source: original
Дюмезиль, Жорж

Жорж Дюмезиль (фр. Georges Dumézil; райгуырдис 1898 азы 4 мартъийы - амардис 1986 азы 11 октябры) уыдис францаг мифолог æмæ лингвист. == Цардафыст == Дюмезиль ахуыр кодта Уæлдæр нормалон скъолайы Парижы. Йæ зондахастыл бандæвта Антуан Мейейы зонадон хъуыдытæ. Йæ диссертацийы Жорж бацархайдта равдисын, æнæмæлæт чи дæтты, уыцы бердзенаг амбрози æмæ индиаг амритæ равзæрдысты праиндоевропæйаг уидагæй. Йæ ахæм хъуыдытæм академион æхсæнад фауæг ахаст кæй бадардтой, уый тыххæй Дюмезиль 1925 азы ацыдис кусын Стамбулы университеты ахуыргæнæгæй. Уым Жорж сцымыдис ис кавказаг æвзæгтæм, райдыдта ахуыр кæнын убыхаг æвзаг. Уыцы хъуыддаджы йын æххуыс кодтой, XIX æнусы Туркмæ алидзджыты байзæддæгтæй ма убыхагау цы стæм адæймæгтæ дзырдтой, уыдон. Ноджы ма Дюмезиль иртæста ирон адæмы эпос, æмæ уым ссардта диссаг параллельтæ кельтаг таурæгътимæ. 1978-æм азы Дюмезилы равзæрстæуыд Францы академийы уæнгæй. 1984-æм азы ахуыргонды схорзæхджын кодтой Чино дель Дукайы премийæ. == Æртæ функцийы теории == Дюмезиль æмæ йе скъолайы минæвæрттæ куыд зæгъынц, афтæмæй рагон индоевропæйаг æхсæнад арæзт уыдис æртæфункцион фæлтæрæй: зонды куыстгæнджытæй (дзуарылæгтæ, тæрхоны лæгтæ, арфæтæгæнджытæ, хингæнджытæ æмæ афтæ дарддæр), тыхы куыстгæнджытæй (хæстон адæм æмæ æфсæддон разамонджытæ), æмæ хæдзарадон кусджытæй (зæхкусджытæ, фосдарджытæ æмæ афтæ дарддæр). Ирон адæм дæр индоевропæйæгты иу хай сты, æмæ уымæ гæсгæ ацы фæд ахуыргонд уыдта нарты кадджыты: ам æхсæнадон фæлтæртæ ралæууыдысты мыггæгты хуызы - Алæгатæ, Æхсæртæггатæ æмæ Борæтæ. Дюмезилы хъуыдымæ гæсгæ, рагон индоевропæйæгтæм зæдтæ æмæ дауджыты дуне арæзт уыдис æнгæс модельмæ гæсгæ. Цæвиттон, рагон ромæгтæн сæ сæйраг хуыцæуттæй Юпитер, Марс æмæ Квирин æххæст кодтой уыцы æртæ функцийæ фæйнæ иуы, ома Юпитер - фыццаг (зонды) функци, Марс- дыккаг (ома тыхы) функци, æмæ Квирин та - æртыккаг. Рагон индийæгтæм - Митрæ (кæнæ Варунæ), Индрæ æмæ дыууæ Насатьяйы, рагон славяйнæгтæм - Свантовит, Перун æмæ Велес æмæ афтæ дарддæр. == Куыстытæ == Дюмезиль у 40 чиныгæй фылдæры автор. Уыдонæй сæ ахсджиагдæртæ уырыссаг æвзагмæ тæлмацгонд нæм сты. === Уырыссаг рауæгъдтытæ === Осетинский эпос и мифология (Серия «Исследования по фольклору и мифологии Востока»). - М.: Наука, 1976. - 276 с. Верховные боги индоевропейцев (Серия «Исследования по фольклору и мифологии Востока»). - М.: Наука, 1986. - 234 с. Скифы и нарты / Сокр. пер. с фр. А. З. Алмазовой. - М.: Наука. 1990. - 231 с. Дюмезиль Ж. Доклады Сочинского отдела географического общества СССР. Выпуск I. - Л., 1968; вып. II, Л., 1971. == Ахуыргонд мысынæн == Жорж Дюмезилы ном хæссы 45-æм гимназ Дзæуджыхъæуы. == Литературæ == В. И. Абаев. Жорж Дюмезиль // Ж. Дюмезиль. Скифы и нарты. Москва: Наука, 1990, с. 224-228.

Source: original
Владимир (сахар)

Влади́мир (уырыс. Владимир, рагон уырыс. Володимѣрь) у сахар Уæрæсейы, Владимиры облæсты административон центр. Цæрынц дзы 350 мин адæймаджы (2020). Владимир у Уæрæсейы рагондæр сахартæй иу. 1157 азæй уыд Владимиры-Суздалы кънйазады сæйраг сахар. 1299 азæй уый уыдис митрополитты резиденци, уымæй Владимир баци уырыссаг кънйазæдты ахсджиагдæр сахартæй иу. XIV æнусы астæу кæддæры Владимиры дæлбар чысыл сахар Мæскуы стыхджын и, уыцы рæстæг Владимир æдых кæнын байдыдта. 1861 азы скуыста Владимир æмæ Мæскуыйы ’хсæн æфсæнвæндаг. 1866 азæй куыста донвæд.

Source: original
Фидараты Руслан

Фидараты Руслан (райгуырдис 1959-æм азы, Зæронд Бæтæхъойыхъæуы) у ирон поэт æмæ нывгæнæг. Руслан райгуырдис Зæронд Бæтæхъойыхъæуы. Бакастис Дзæуджыхъæуы аивæдты училищейы, стæй йæм фæсидтысты æфсадмæ. Ирыстонмæ куы сыздæхтис, уæд куыста нывгæнæгæй. Бирæ хæрзты бацыдис чиныгуадзæн «Ир»-æн, журнал «Ногдзау»-æн. Хъодзаты Æхсар ахæм аргъ кæны Русланы поэтикон фæлварæнтæн: == Уацмыстæ == Арфæ. Æмдзæвгæтæ, Дзæуджыхъæу, 2003; Ныхас. Æмдзæвгæтæ, Дзæуджыхъæу, 2007.

Source: original
Цыхуырбаты Алан

Цыхуырбаты Алан (райгуырдис 1976-æм азы 16 ноябры Тбилисы) у журналист, блогер æмæ публицист, куыста Цæгат Ирыстоны телеуынынады дæр (кодта дзы «Худгæ мауал кæнут», зæгъгæ, ахæм алæвæрд). Цæры Дзæуджыхъæуы, 2018-æм азæй разамынд дæтты литературон журнал «Дарьял»-æн. Цыхуырбаты Алан зындгонд куыд музыкант æмæ зарæггæнæг дæр. == Æддаг æрмæг == Цыхуырбаты Аланы YouTube-лæсæн Аланимæ интервью телеуынынады (2018, уырыссагау) Интервью «Спутник Хуссар Ирыстон»-æн (2018, уырыссагау)

Source: original
Комплексон анализ

Комплексон анализ кæнæ Комлексон ивæджы функциты теори (КИФТ) у математикон анализы хай, кæцы иртасы комплексон нымæцты функцитæ. == Истори == Комплексон анализ у математикæйы класикон хæйттæй сæ иу. Уый фæзынд XIX-æм æнусы. Йæ фæзынд æмæ уæрæхгонд баст у Ейлер, Гаусс, Риман, Коши, Вейерштрасс æмæ æндæр ахуыргæндтимæ. == Бындур хъуыдытæ == Комплексон анализ архайы комплексон нымæцтæй æмæ комплексон функцитæй. === Комплексон нымæц === Комплексон нымæц z {\displaystyle z} хонынц æцæг нымæцты радæвæрд фæлыст ( x {\displaystyle x} æмæ y {\displaystyle y} ). Фыццаг нымæц, x {\displaystyle x} , хонынц æцæг хай, дыггаг, y {\displaystyle y} , та мæнг хай. Уыцы нымæцтæ z {\displaystyle z} -мæ гæсгæ нысан кæнынц афтæ: x = R e z {\displaystyle x=Rez} , y = I m z {\displaystyle y=Imz} . Дыууæ кæмплексон нымæцы z 1 = ( x 1 , y 1 ) {\displaystyle z_{1}=(x_{1},y_{1})} æмæ z 2 = ( x 2 , y 2 ) {\displaystyle z_{2}=(x_{2},y_{2})} хонынц æмиас æрмæст еуæд, кæд x 1 = x 2 {\displaystyle x_{1}=x_{2}} æмæ y 1 = y 2 {\displaystyle y_{1}=y_{2}} . Сæ суммæ цын хонынц комплексон нымæц z 1 + z 2 = ( x 1 + x 2 , y 1 + y 2 ) {\displaystyle z_{1}+z_{2}=(x_{1}+x_{2},y_{1}+y_{2})} . Сæ бæрон та комплексон нымæц z 1 ⋅ z 2 = ( x 1 x 2 − y 1 y 2 , x 1 y 2 + x 2 y 1 ) {\displaystyle z_{1}\cdot z_{2}=(x_{1}x_{2}-y_{1}y_{2},x_{1}y_{2}+x_{2}y_{1})} . Раппарын æмæ дих кæнын бæрæггонд цæуынц куыд æфтауын æмæ хатт кæныны зыгъуынмæ операцитæ. Комплексон нымæц z = x + i y {\displaystyle z=x+iy} -ы æмæвæрд хонынц комплексон нымæц x − i y {\displaystyle x-iy} . Нысан æй кæнынц уæлыйæ хаххæй. Зæгъæм z {\displaystyle z} -ы æмæвæрд фыст кæны афтæ: z ¯ {\displaystyle {\bar {z}}} . === Комплексон функци === Комплексон функцитæ сты ахæм функцитæ, кæм сæрибар æмæ баст ивæгтæ дыууæдæр сты комплексон нымæцтæ. Комплексон анализы ацы функцитæ арæх сæттынц æцæг æмæ мæнг хæйттыл: z = x + i y {\displaystyle z=x+iy\,} æмæ w = f ( z ) = u ( x , y ) + i v ( x , y ) {\displaystyle w=f(z)=u(x,y)+iv(x,y)\,} кæм x , y ∈ R {\displaystyle x,y\in \mathbb {R} \,} æмæ u ( x , y ) , v ( x , y ) {\displaystyle u(x,y),v(x,y)\,} сты æцæг функцитæ. Æндæр ныхæстæй f(z) функцийы хæйттæ u = u ( x , y ) {\displaystyle u=u(x,y)\,} æмæ v = v ( x , y ) {\displaystyle v=v(x,y)} сты дыууæ параметримæ баст æцæг функцитæ. == Кæс ноджы == Математикон анализ

Source: original
Судан

Суда́н (арабб. السودان‎‎), официалон ном у Суданы Республикæ (арабб. جمهورية السودان‎‎ Jumhūriyyat as-Sūdān) у Африкæйы паддзахад. Йæ фæзуатмæ гæсгæ у дунейы 10-æм стырдæр паддзахад. Суданæн ис Сырх денджызмæ бацæуæн. Паддзахады территорийыл цæуы Нил. Бæстæйы сæйраг сахар у Хартум. Дæргъвæтин мидхæсты фæстиуæгæн Хуссар Судан сси автономи, цалдæр азы фæстæ 2011-æм азы 9-15 январы дзы уыдис хæдбардзинады тыххæй референдум, æмæ 2011-æм азы 9 июлы фæстæмæ сси ног хæдбар паддзахад.

Source: original
Терчы хъуымыхъхъ

Терчы хъуымыхъхъ (хъуым. терк къумукълар) сты хъуымыхъхъаг адæмы этникон дæлкъорд, сæ фылдæр хай цæры Цæгат Ирыстоны Мæздæджы районы æмæ Цæцæны. Уыдон дзурынц хъуымыхъхъаг æвзагыл. == Терчы хъуымыхъхъы цæрæнрæттæ == Хъуымыхъхъ-брагунæгтæ: Брагуны (хъуым. Борагъан), Виноградное (хъуым. Бамат-Юрт), Дарбанхи (хъуым. Истисув). Хъуымыхъхъ-мæздæггæгтæ: Хъызлар (хъуым. Гучукюрт), Предгорнæй (хъуым. Борасувотар), Чысыл Мæлгъæвæг (хъуым. Гиччиотар), Калининскæй (хъуым. Копуравуз).

Source: original
Амбедкар, Бхимрао Рамджи

Бхимрао Рамджи Амбе́дкар (англ. Bhimrao Ramji Ambedkar, маратх. भीमराव रामजी आंबेडकर; райгуырдис 1891-æм азы 14 апрелы - амардис 1956-æм азы 6 декабры), фæсномыг «Бабасахиб»-æй дæр зындгонд, уыд индиаг националист, юрист, нæфæцагайгæ кастæйы политикон раздзог. Амбедкары къухы бафтыд хорз ахуырад райсын, уый уыд Индийы конституцийы проекты автор. Амбедкар уыдис буддизмы хæлиугæнæг дæр. Йæхæдæг сси буддист æмæ йе ’мкастæйонты разæнгард-иу кодта буддисттæ фестынмæ. Амард диабетæй, йæ мард ын басыгътой буддизмы æгъдаумæ гæсгæ. Йæ мæлæты фæстæ хорзæхджынгонд æрцыд Индийы уæлдæр орден Бхарат Ратнæ-йæ.

Source: original