AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
IPod

'iPod диэн киһи сиэпигэр ильдьэ сылдьар Apple хампаанньа оҥорор музыкальнай плеердарын арааһын аата. Компьютертан плеерга музыканы быраҕан баран наушник нөҥүө истиэххэ сөп. Саҥа iPod плеердарга араас оонньуулары уонна программалары туруоруохха, интернетынан туттуохха сөп. Бастаан аата судургу iPod диэн этэ. 2001 сыллаахха тахсыбыта. Билигин даҕаны оннук iPod оҥоһуллар уонна iPod classic диэн ааттанар. Apple makes a smaller iPod called the iPod nano. It is much smaller than the iPod, but does not hold as many songs. It uses flash memory, a special kind of memory for very small electronics, instead of a hard drive. It replaced a version of the iPod called the iPod mini. Another type of iPod, called the iPod shuffle, is very small, and it uses flash memory, like the iPod nano but it has no screen. It is the least expensive iPod. The most expensive iPod is called the iPod touch. It has a touch screen, like the iPhone. The first iPod touch was released in 2007. iPods often contain songs downloaded from an online music store, using a program called iTunes. (The name of Apple's music and video store is the iTunes Store.) Songs are sold in AAC file format, not MP3 or WMA. These are popular formats for compressing (making smaller) music until it does not take up much space and can easily be put on a media player such as the iPod. The App Store is an online shop that is run by Apple Inc. where people can buy software for their iPhone or iPod Touch. It opened on July 11, 2008. Over 100,000 applications (or apps for short) are available for people to buy. Some apps are available for free. == Other websites == Халыып:Wikiquote-en Apple iPod - Official website Apple's 21st century Walkman - Brent Schlender, Fortune, October 2001 iPod Nation - Steven Levy, Newsweek, July 2004 Behind the Music - Ken Aaron, Cornell Engineering, 2005 The Perfect Thing - Steven Levy, Wired, November 2006 Apple Wiki Халыып:Apple Nav

Source: original
Попов Димитриан Дмитриевич

Попов Димитриан Дмитриевич (1827-1896) - Протоиерей Димитриан (Димитриан аҕабыыт) Боотуруускай улууһун Ытык Күөлүгэр 1851 сыллаахха бэйэтэ туттубут балаҕаныгар, төлөбүрэ суох чааһынай оскуола аһан үөрэххэ сыһыаннаах уолаттары мунньан, аан бастаан саха тылын уонна грамматикатын үөрэтэр. Бу үс кылаастаах оскуоланы бүтэрбиттэр дириҥ билиини ылаллара, үгүстэр уобаласка биллиилээх дьон буолбуттара, кинилэртэн Константин Оросин аатырбыт “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхону суруйбута. Димитриан эдэр эрдэҕиттэн аҕатын (дьякон), эһэтин (миссионер) көмөлөрүнэн саха тылын мунньубут уонна туох суолталаахтарын нууччалыы тылбаастаан иһэр эбит, ол курдук үйэтин тухары саха тылдьытын оҥорорунан дьарыктаммыт.Итини таһынан остуоруйалары, үһүйээннэри, олоҥхолору, өс хоһооннорун, таабырыннары уо.д.а. суруйталаабыт. Кини этэринэн оччолорго Европаҕа француз тылынан кэпсэтэллэрин курдук, саха тылынан Илин Сибииргэ Туруханскайтан Сахалиҥҥа тиийэ кэпсэтэллэр эбит. Таҥара үөрэҕэр сыһыаннаах тылбаастара Петербурга, Дьокуускайга, өлбүтүн кэннэ Москваҕа, Казаньҥа бэчээттэммиттэрэ. Димитриан 1881 сыллаахха политическай сыылынай Э.К. Пекарскайы тылыгар киллэрэн, тылдьыты хайдах оҥорору үөрэтэн, баай уопутуттан бэрсэн баран үйэтин тухары муспут, күтүөтүн, сиэнин көмөлөһүннэрэн үлэлээбит үлэтин бэлэхтээбитэ киһини сөхтөрөр уонна хара өлүөр диэри бу тылдьыкка көмөлөспүтэ.Билигин бу Э.К.Пекарскай “Словарь якутского языка” диэн үлэтинэн нууччалар, сахалар эрэ буолбакка Аан дойду тюркологтара бары туһаналлар. Димитриан аҕабыыт суруйар идэтин таһынан иконалары уруһуйдуура, маска оһуордары оҥортуура. Итэҕэли күүскэ ылыммыт киһи быһыытынан биллэ-көстө сатаабата, дьоҥҥо барытыгар үчүгэй сыһыаннааҕа. Олорор дьиэ-уот, иһэр уу ырааһын хонтуруоллуура, дьону бурдук ыһарга, килиэп буһарарга үөрэтэрэ, уоспа ыарыытын эмтиирэ. Уоспаны утары быһыы (прививка) оҥорон ыарыы тарҕаныытын тохтоппута. == Туһаныллыбыт сирдэр == И.Н. Тарабукин “Хотун Төҥүлү тула”, Дьокуускай, «Сайдам», 2007 с. == Өссө маны көр == Сахаларга христианство киириитэ

Source: original
Таптал

Таптал (нууч. Любовь) диэн күүстээх убаныы билгэтэ, эмоцията. "Таптал" диэн тылынан араас билгэни, туругу уонна сыhыаны ааттыыллар. Бастатан туран, эр киһи икки дьахтар икки ардынааҕы тардыhыыны. Тапталы өссө биир киhи атын киhиэхэ дириҥ, эйэҕэс кыhамньылаах сыhыана буолар диэххэ сөп. Холобур, хаан уруулар эбэтэр доҕордор бэйэ бэйэлэригэр үтүө сыhыаннара. Онтон таhынан санааларга, айылҕаҕа, харамайдарга, малларга уо.д.а. таптал баар Таптал туhунан элбэх мультиктар уонна киинэлэр бааллар. Саамай элбэх киинэ варианнарын АХШ уонна Дьоппуон онорор. Саха Сиригэр биир бастын таптал туhунан эдэр ыччат киинэтэ "Таптал" диэн киинэ буолар. Былыргы гректэр таптал хас да тииптэрэ: ыал таптала (был.-гириэк. στοργή «сторгэ»), доҕордуу таптал (φιλία «филия»), романтическай таптал (ἔρως «ерос») уонна сиэртибэ таптала (ἀγάπη «агапэ»). Таптал объегар төрөппүттэрин, оҕолорун төрөппүттэригэр, бырааттарыгар, эдьиийдэригэр, эр киһи уонна дьахтар икки ардыларыгар, дьоҥҥо барытыгар таптал, Таҥараҕа таптал туһунан этэллэр. Таптал эмиэ туспа эбэтэр платоническай буолуон сөп. Таптал туһунан бэйэтин көрүүтүн Платон, Аристотель, Фома Аквинскай, Б. Спиноз, А. Шопенгауэр, В. Соловьев, З. Фрейд уо. Д. А. Америка психолога Роберт Стернберг (ааҥл. Robert Sternberg) үс састааптаах таптал быһыытынан бэйэ- бэйэҕэ чугас, эбэһээтэлистибэлээх буоларын бэлиэтээтэ. Таптал өр кэмнээх, бигэ иэйиилээх сыһыантан уратыта диэн өркөн өйдөөх, төттөрүтүн дьиҥнээх тапталга кубулуйуон сөп. Таптал аан дойду культуратыгар уонна искусствотыгар фундаментальнай уонна уопсай темалартан биирдэстэрэ. Таптал уонна кини аналиһа былыргы философскай систиэмэҕэ уонна литературнай пааматынньыктарга, биллэр дьоҥҥо көстүү курдук көстөр. == Өссө маны көр == Көйгө оҕо Таҥара сэрэҕи таптыыр Тапталы харыстаа

Source: original
Диктатура

Диктатура диэн аутократ дьаhалта көрүҥэ, дьаhалтанан биир киhи, диктатор, салайар, удьуордуур биэриитэ суох. Үс өйдөбүллээх: Ром диктатора Ром Республикатын баhылыга. Ром диктатордара суhал туруктаах кэмҥэ баhыйар былаастаналлара. Кинилэр былаастара көҥүл муҥуру суох буолбатаҕа, быраап эйгэтигэр киирэрэ. Биир киhинэн эбэтэр кыра дьон бөлөҕүнэн салайыллар дьаhалта. Билиҥҥи өйдөбүлүнэн, диктатура диэн быраабынан, конституциянан эбэтэр атын дьон-сэргэ уонна политика институтунан хаайыллыбат муҥура суох салалта аутократ көрүҥэ.

Source: original
Уһуйуу

Уһуйуу - бэйэ идэтигэр, батыһыннара сылдьан, көрдөрөн, үтүгүннэртэрэн үөрэтии. Уһуйар киһи бэйэтигэр сыһыарар дьоҕурдаах, тулуурдаах буолуохтаах. Бөрө, суор оҕолорун булка уһуйаллар дииллэр. Кырдьаҕас ойуун эдэри ойуун идэтигэр уһуйара үһү. Оҕо аан бастаан төрөппүттэриттэн уһуллар (толору көрүҥэ "уһуйуллар" диэн). Туох үчүгэйгэ-куһаҕаҥҥа бүтүннүүтүгэр кинилэртэн үөрэнэр, кинилэри сүһэн ылар (сүһэн ылар, сүһэр диэни билбэт үөрэх үлэһиттэрэ кытта "куоппуйалыыр" дииллэр). Уһуйууну, такайыыны биирдик өйдүүллэр. == Өссө маны көр == Уһуйуу уратыта

Source: original
Ыччат аан дойдутааҕы күнэ

Ыччат аан дойдутааҕы күнэ (ХНТ тылларынан: араб. يوم الشباب الدولي, ‎исп. Día International de la Juventud, нууч. Международный день молодёжи, фр. la Journée internationale de la jeunesse) - сылын аайы атырдьах ыйын 12 күнүнүгэр ыытыллар бырааһынньык. 1999 сылаахха ХНТ генеральнай Ассамблеята "А/RS 54/120" уурааҕынан ыччат дьыалатыгар миниистирдэр аан дойдутааҕы конференцияларыгар (Лиссабон, 1998 сыл) атырдьах ыйын 12 күнүн аан дойдутааҕы ыччат күнүнэн биллэрэри өйөөбүтэ. Ассамблея 1995 сыллаахха ылыллыбыт ыччакка сыһыаннаах аан дойдутааҕы дьайыы программатын туһунан иһитиннэриини кэҥэтэргэ дьаһаллары ыытарга сүбэлээбитэ (NoA/RES/50/81). == Аан дойдутааҕы күн тиэмэлэрэ == 2021 сыл - «Аһылык тиһигин уларытыы: Ыччат саҥаны айыыта дьон уонна планета чөл туругар» 2018 сыл - «Ыччакка аналлаах куттала суох сирдэр». 2017 сыл - «Ыччат аан дойдуну тутар». 2016 сыл - «Ыччат 2030 сылга дьулуһар". 2015 сыл - »Ыччат уонна гражданин буолуу". 2014 сыл - »Ыччат уонна чэгиэн өй". 2013 сыл - «Ыччат миграцията - сайдыы суолугар бырагыраама". 2012 сыл - «Бастыҥ эйгэни тутуохпут: ыччаты кытта бииргэ ". 2011 сыл - "Эйгэбинин уларытыахха". 2010 сыл - «Кэпсэтии уонна өйдөһүү». 2009 сыл - «Туруктаах буолуу - биһиги ыҥырыыбыт, кэскилбит». 2008 сыл - «Ыччат уонна климат уларыйыыта: үлэлиир кэм». 2007 сыл - «Эйигин билинэллэрин ситис: ыччат сайдыыга кыттыыта". 2006 сыл - "Дьадайыыны кытта бииргэ охсуһуу: ыччат уонна дьадайыыны суох оҥоруу". 2005 сыл - "Ыччакка сыһыаннаах аан дойдутааҕы хамсааһын программата + 10". 2004 сыл - «Ыччат көлүөнэлэр хардарыта бииргэ үлэлээһиҥҥэ олоҕурбут уопсастыбаҕа". 2003 сыл - "Ыччакка сөптөөх уонна таһаарыылаах үлэни". 2002 сыл - «Билигиҥҥи уонна кэскиллээх: бигэ туруктаах сайдыыга ыччат үлэтэ". 2001 сыл - «Доруобуйа харыстабылын уонна үлэтэ суох буолуу кыһалҕаларын быһаарыы». 2000 сыл - ыччат аан дойдутааҕы бастакы күнүн атаарыы. == Араас дойдуларга ыччат күннэрэ == Кэккэ дойдуларга бэйэлэригэр «Ыччат күннэрэ» бэлиэтэнэллэр. Олунньу 2 күнэ. - Азербайджан. Кулун тутар 11 күнэ - Замбия. Кулун тутар 26 күнэ - Вьетнам. Кулун тутар 29 күнэ - Тайвань. Ыам ыйын 4 кунэ - Кытай. Ыам ыйын 19 күнүгэр - Турция (Ыччат уонна спорт күнэ). Ыам ыйын 23 күнүгэр - Таджикистан. Бэс ыйын 16 к. - ЮАР. Бэс ыйын 27 күнэ - Россия. Бэс ыйын бүтэһик өрөбүлэ - Украина. Атырдьах ыйын 7 күнэ. - Кирпииччэ. Сэтинньи 10 күнүгэр - Киргизия (Кыргыыс Өрөспүүбүлүкэтин ыччатын күнэ). == Арассыыйа == Арассыыйаҕа Бэрэсидьиэн ыйааҕынан 2009 сыл «ыччат сылынан» биллэриллибитэ. Бу сыл чэрчитинэн араас тэрээһиннэр ыытылыбыттара. Урут 1985 сыл ХНТ эгидатынан проводился Ыччат аан дойдутааҕы сыла. == Эбии көр == Ыччат сомоҕолоһуутун аан дойдутааҕы күнэ == Сигэлэр == No А/резолюция 54/120 ХНТ библиотеката им. Даа Хаммаршельд Православнай ыччат аан дойдутааҕы күнэ Официальная страница дня на сайте ООН

Source: original
Пинигин Павел Павлович

Павел Пинигин -Олимпиада чөмпүйүөнэ. == Олоҕун олуктара == 1953 кулун тутар 12 күнүгэр Чурапчы улууһун Дириҥ сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Көҥүл тустуунан 1967 с. дьарыктаммыта. Аан дойду үс төгүллээх (1975, 1977, 1978), Эуропа уонна XXI Монреаллааҕы Олимпия оонньууларын чемпиона. «Бочуот Знага» уонна «Хотугу сулус» уордьаннарынан, «Үлэҕэ килбиэнин иһин» мэтээлинэн надараадаламмыта. Саха АССР физическэй култуураҕа уонна спорка үтүөлээх үлэһитэ. Украина үтүөлээх тренерэ. Омуктар икки ардыларынааҕы категориялаах экстра-кылаастаах судьуйа. СР «Динамо» түмсүүтүн вице-президенэ, милииссийэ полковнига, СР спортивнай тустууга Федерациятын вице-президенэ, республика тустууга хамаандатын Ил тренерэ. Билиҥҥи кэмҥэ «Триумф» спорт Киинин тэрийэр директора. == Бастыҥ көрдөрүүлэрэ == 1975 - ССРУ омуктарын Спартакиадатын кыайыылааҕа. Эуропа уонна Аан дойду чемпиона. 1976 - ССРУ чемпиона. XXI Олимп оонньууларын чемпиона. 1977, 1978 - Аан дойду чемпиона. 1973, 1979 - Аан дойду Кубогын кыайыылааҕа. 1980 - XXII Олимпия оонньууларыгар 4-с призер. 1993 - бэтэрээннэргэ Аан дойду чемпиона. == Кэргэнэ == Кэргэнэ - Мария Джумабаевна Кульчунова-Пинигина чэпчэки атлетикаҕа үгүс үрдүк көрдөруүлэрдээх бастыҥ спортсмен, ССРУ спордун үтүөлээх маастара, СР физическэй культураҕа, спорка үтүөлээх үлэһитэ. ХХIV Олимпиада чемпиона. Чэпчэки атлетиканан 1970 с. дьарыктанар. ССРС хас да төгүллээх чемпиона, рекордсмена, 400 м аан дойду чемпионатын икки төгүллээх боруонса призера. 16 сыл устата ССРС сүүмэрдэммит хамаандатын чилиэнинэн сылдьыбыта. == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == ССРС спордун үтүөлээх маастара Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын уонна спордун үтүөлээх үлэһитэ «Бочуот Знага» уордьан Дьокуускай куорат Ытык олохтооҕо (1976) «Хотугу сулус» уордьан (2006) Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенын Грамотата (2013)

Source: original
Спорт

Спорт диэн анал сиэрдэринэн уонна үгэстэринэн тэриллибит уонна салайыллар дьарык. Спорт үс көрүҥҥэ арахсар: эт-хаан хамсаныыта үлэтэ (футбол, харбааhын, тустуу уо.д.а.), өй үлэтэ (хаарта оонньуута, саахымат, дуобат уо.д.а.) уонна моторспорт (ауто сыырсыы, мотоссыыкыл сыырсыыта уо.д.а.). Спорт кыайбыты уонна кыаттарбыты быhаарыынан түмүктэнэр. Фитнес- физкультура салаатыгар сөптөөх аһы- үөлү, сынньалаҥы уонна физическэй нагрузкалары өйүүргэ туһуламмыт физическэй спорт көрүҥэр. В этом смысле широком смысле - общая физическая көдьүүһэ человека для этого деятельности. == Хайысха == Илиҥҥи муударас-элбэх аныгы чэбдигирдэр дьарыктарга олоҕуран илин духуобунай, медитативнай уонна бойобуой практика сыталлар. Бу эт- сиин, духуобунас уонна сөптөөх тыынынан сайдар. Эти- хааны эрчийии медитациялары уонна тыын гимнастиканы кытта холбоһуон сөп. Йога-фитнес биллэр көрүҥэ биһиэхэ Индия үөрэтииттэн кэлбит. Ас- үөл туолуута координацияҕа уонна опорнай- хамсатыылаах аппаракка туттуллар. Ол да буоллар, тренер оҕо төрөөһүнүн проблемаларыгар проблеманы дириҥэтэн быһаарарга программаны кичэйэн үлэлиэхтээх. Аныгы фитнес бу көрүҥэ стресстэри утары охсуһууга көдьүүстээх. Пилатес - ментальнай фитнес хайысхата, кини аатын ааттаппыт Физическэй эрчиллиилэр тиһиктэрэ эт- сиин имигэс буолуутун тупсарыыга, кутуйахтары уонна организмы бөҕөргөтүүгэ туһуламмыт плаварнай хамсааһыннартан комплекс буолар. Дьарыктаах буолуу процеһыгар бөдөҥ ньуур быччыҥнар эрэ буолбакка, кыра да дириҥ, ураты ньыманы, анал эрчиллиини эрэйэр дьон үлэлииллэр. Араас эчэйии кэнниттэн чөлүгэр түһэрии, пилатес- чөлүгэр түһэрии средство араас эчэйии кэнниттэн алдьаныы, алдьатыы. Фитнес- йога-былыргы гимнастика уонна чөл олоҕу интеграциялааһын, аныгы көрүүттэн. Уруоктар түмүллэллэр, сүрүннээн, эти- сиини сөпкө толорууга уонна уопсай эрчиллиигэ. Фитбокс-аэробикаҕа уонна тайскай боксаҕа холбоһор. Ритмнээх музыканы өйөөн, спортсмен үрдүк тэтими тутуһан боксер грузатын охсуутун оҥорор-эрчиллиилэри толорон илии- атах да тардыһаллар. == Өссө маны көр == Спортинг

Source: original
Узбек хаанылыга

Узбек хаанылыга - 1420-с сылларга Маҥан Ордуу ыһыллыбытын кэнниттэн үөскээбит түүрдэр дойдулара. Узбек хаанылыга билиҥҥи Казахстаан уонна Арассыыйа сиригэр баар этэ уонна өссө Көс узбектар дойдулара диэн ааттанар. == Ахтыы == Былыргы суруктарга Абулхайыр хаанылыгын, Абулхайыр ордуутун, Узбек ордуутун, Узбек улууһун, Абулхайыр улууһун туһунан араас ахтыылар бааллар. Сэбиэскэй историктар уонна сэбиэскэй кэмин кэннинээҕи историктар Узбек хаанылыгын сорох ардыгар Көс узбектар дойдулара диэн ааттыыллар. == Сирэ == Узбек хаанылыга кылгас кэмнээх чыпчаалыгар билиҥҥи Казахстаан соҕурууҥу өттүгэр, Сырдарья өрүскэ диэри тэнийбитэ. Узбек хаанылыгын арҕаа өттүгэр Ноҕай ордуута, илиҥҥи өттүгэр Моҕулистан, хоту өттүгэр Сибиир хаанылыга уонна соҕуруу өттүгэр Тимур сыдьааннарын дойдулара баар этэ. == История == Алтан Ордуу историятыгар Улуу Кэхтии (нууччалыы Великая Замятня) кэмэ саҕаламмытыгар бу дойду араас тутулуктаах улуустара босхолонон көҥүл буолбуттара. Ол кэмҥэ Орда-Эдьэн улууһа босхоломмута. Бу дойду мөлтөх туруктаах буолан икки аҥы ыһыллыбыта уонна ол түмүгэр Ноҕай Ордуута уонна Узбек хаанылыга үөскээбиттэрэ. Абулхайыр төһө да түөрт уон сыл устата Узбек хаанылыгын салайбытын иһин, бу дойду мөлтөх туруктаах этэ уонна ыаллыы сытар дойдулары кытта тохтоло суох сэриилэспитэ. 1457 сыллаахха Абулхайыр ойраттары кытта сэриитэ саҕаламмыта. Сыгнак диэн сир таһыгар узбек уонна ойрат сэриитин кыргыһыыта буолбута. Узбектэр хотторбуттара. Абулхайыр куоппута. 1460 сыллаахха Жанибек уонна Керей баһылыктаах хаһаахтар Абулхайыртан арахсан Сэттэ Уу уонна Моҕулистан диэки бараннар Хаһаах хаанылыгын тэрийбиттэрэ. Абулхайыр өлбүтүн кэнниттэн Ноҕай ордуута Узбек хаанылыгын сэриилээн бу дойду сирдэрин бэйэтигэр холбообута. Сорох чинчийээччилэр этэллэринэн Жанибек уонна Керей 1470-1471 сыллаахха Узбек хаанылыгар төннөн бу сири баһылаабыттара. == Абулхайыр Хаан сыдьааннара == Йадгар (1468-1469). Шайх-Хайдар, Абулхайыр уола (1469-1471). Куш-Хайдар, Абулхайыр уола (1469). Муһаммад Шейбани, Шах-Будаг уола, Абулхайыр сиэнэ (1469-1480). Кучкундьи-хаан, Абулхайыр уола (1452-1530). Суюнчходьа-хаан, Абулхайыр уола (1454-1524). == Эбии көр == Алтан Ордуу Ноҕай Ордуута Күөх Ордуу == Сигэлэр == Политическая обстановка в Узбекском улусе в 30-50-х годах XV века. АРХЕОЛОГИЯ УЗБЕКСКОЙ ИДЕНТИЧНОСТИ. А. Ильхамов. Часть 1. Исходные этноисторические предпосылки формирования современных узбеков Урус-хан. Казахское ханство. Генеалогическое древо == Литература == Ахмедов Б. А. Государство кочевых узбеков. - М.: Наука, 1965. - 180 с.

Source: original
Рашизм

Рашизм (нуучча фашизма), нууччалар фашисткай идеологиялара, атын омуктартан ордукпут уонна үчүгэйбит диэн, туспа цивилациябыт диэн. Рашизм бастакы төрдө (нууч. ) "русский - старший брат, младший брат - якут, украинец, беларус, татарин, чеченец" диэн буолар. ССРС саҕана ити күркэйэн билигин нууччалар онтуктарын суохтууллар, ол иһин рашизм буолбуттар. Рашизм символа - георгиевскай лента (атын дойдуларга националисткай диэн бобуллубута) уонна Z буукуба. Рашизм дьиҥнээх сирэйин Украина Арассыыйа сэриитэ кэмигэр көрдөрбүтэ. Ол да иннинэ көстөр этэ, сүрүннээн интернет ситимигэр. == Өссө маны көр == Владимир Путин

Source: original
Российскай-Американскай компания

Российскай-Американскай компания диэн бастаан чааһынай атыы-эргиэн тэрилтэтин быһыытынан 1799 сыллаахха Иркутскай атыыһыта Шелихов Григорий Иванович көҕүлээһининэн тэриллибитэ. Кини өлбүтүн кэннэ, 1801 сылтан, Санкт-Петербургтан быһаччы дьаһаллар буолбута. Россия очолорго баһылаабыт Тиихэй акыйаан хоту өттүн, Америка хотугулуу-илиҥҥи территориятын Алясканы, Курильскай, Берингов, Алеутскай, Ситха арыыларыгар атыыны-эргиэни эрэ буолбакка, аан дойду устун экспедициялары тэрийээһин, саҥа сирдэргэ дьону олохсутааһын этэ. Хампаанньа бэйэтэ хараабыллардаах, сир-сир аайы факториялардаах, элбэх ахсааннаах үлэһиттэрдээх этэ. Олохтоох нэһилиэнньэттэн уонна атын да дьону үлэҕэ наймылаһара. Хампаанньа акционердарын иһигэр былаас чиновниктара, дворянскай элита, ыраахтааҕы бэйэтэ кытта акциялаах этэ. 1802 сыллаахха хампаанньа баһылыгынан Каргополь куорат аатырбыт атыыһыта Александр Андреевич Баранов анаммыта. Баранов көҕүлээһининэн 1812 сыллаахха Америка саамай соҕуруу уһугар Форт-Росс кириэппэс тутуллубута.1840-с сыллар ортолоруттан РАК государственнай аҥардаах тэрилтэҕэ кубулуйбута. 1867 сыллаахха Россия Алясканы Америкаҕа атыылаабытыттан сылтаан, хампаанньа 1868 сыллаахха сабыллыбыта.

Source: original
Оготоев Петр Васильевич

Бүөтүр Оҕотоойоп, Оготоев Петр Васильевич (1910-1977) - саха олоҥхоһута, тойуксута, поэт, прозаик, фольклорист, Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, этнопедагог, музеевед. «Эһэ Хара аттаах Элэс Боотур» (эбэтэр көннөрү «Элэс Боотур») диэн олоҥхото үс тылынан 2002 с. бэчээттэнэн тахсыбыта: саха, нуучча, ааҥыл. == Өссө маны көр == Оготоев П.В., Элэс Боотур. Эпоһы харыстыыр, үөрэтэр, тарҕатар Олоҥхо фонда. - Дьокуускай, 2002. - 1228 с.: ил. ISBN 5-88149-100-9 ОГОТОЕВ ПЕТР ВАСИЛЬЕВИЧ БҮӨТҮР ОҔОТООЙОП (1910 - 197 ) Элэс Боотур олоҥхо автора. Таатта улууһун Төрүт нэһилиэгэр 1940 сыллаахха төрөөбүтэ. 1956 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай институт нуучча тылн уонна литературатын факультетын бүтэрбитэ. Педагогическай үлэтин Уус - Майа улууһугар 1933 сыллаахтан саҕалаабыта. Учууталынан үлэлээбит 44 сылыттан 24 сылын Лөгөй оскуолатыгар оҕолору үөрэтэргэ - иитэргэ анаабыта. Нуучча тылын үөрэтиигэ лицейскэй ньыманы туһаммыта. Аҕа быһыытынан оҕону иитиигэ үтүө холобур буолар. Кыыһа Клавдия Петровна үтүөлээх учуутал, уолаттара Петр Петрович виртуоз хомусчут, Егор Петрович үтүөлээх скульптор.

Source: original
Халҕан аал

Халҕан аал диэн 1859 сылга үөскээбит халҕаннаах (тимир эбэтэр болот) чаан хамсатааччылаах сэрииһит аал. Соруктара - байҕал баһылааһына уонна кытыл көмүскэлэ. Сэбиргэлэ - тэргэн саа уонна таран. Халҕан ааллар 1862 сылга Америка куомун сэриитигэр Вирджинияҕа буолбут Хэмптон Роудс кыргыһыытыгар аан бастаан сэриилэспиттэрэ. Халҕан ааллар 1860-с сылларга байҕал баһыйар күүһэ буоланнар тыалҕаннаах сурааһын ааллар уонна фрегаттар кэхтибиттэрэ. 1906 сылга дредноут аал үөскээн халҕан аал суолтата намтаабыта.

Source: original
Түркчүлүк

Түркчүлүк (түрк. Türkçülük, атын аата пантүркизм) диэн аан дойду бүтүн түүр дьоно биир илгэ, конфедерацияҕа эбэтэр экономика униятыгар холбоhууларын уонна политика, култуура, дьон-сэргэ эйгэлэригэр сомоҕолоhууларын ситиhэр политика хамсааhына уонна идеологията. == Тутаах дьоно == Зия Гөкалп Хүсэйин Нихал Атсыз Эбүлфэз Элчибэй Исмаил Гаспыралы Исмаил Энвер Мехмет Талат Паша Неждет Санчар Мирсэйет Солтангэлиев Әхмәтзәки Вәлиди Туған Алпарслан Түркэш Юсуф Акчурин == Өссө маны көр == Турандьылык

Source: original
Курилов, Николай Николаевич

Курилов Николай Николаевич - дьүкээгир омугуттан бастакы идэтийбит худуоһунньук, ону таһынан поэт, прозаик, драматург, суруналыыс, «Геван» радиостанция үлэһитэ. == Олоҕун олуктара == 1949 сыл бэс ыйын 11 күнүгэр Аллараа Халыма улууһугар Өлүөрэ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. == Ини-бии Куриловтар == Дьүкээгир омугун аан дойдуга биллэрбит дьонунан үс ини-бии Куриловтар буолаллар. Төрөппүттэрэ табаһыт идэлээх Николай Николаевич уонна Анна Васильевна Куриловтар норуот фольклорун үчүгэйдик билэр дьон буолан уолаттарын дьүкээгир култууратын чиҥник уонна киэҥник билэр гына иитэн таһаарбыттар. Николай убайдара Семен Курилов уонна Гаврил Курилов (Улуро Адо). Семен Курилов дьүкээгир омугуттан бастакы идэтийбит суруйааччы, аан дойдуга биллибит «Ханидоо уоннна Халерхаа» роман ааптара. Гаврил - лингвист учуонай, суруйааччы, дьүкээгир бастакы букубаарын ааптара. . == Наҕараадалара уонна ытык ааттара == Тэки Одулок аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин бириэмийэтин лауреата (2011) «Мин дойдум» диэн хоһооно (Михаил Яснов тылбааһыгар, 1987) «Брат 2» диэн Алексей Балабанов киинэтигэр иһитиннэриллэр. Киинэҕэ хоһоон тылбаастан кыра атыннаах эбит.

Source: original
Мосин бинтиэпкэтэ

7,62 мм бинтиэпкэ, 1891 сыл образеһа (Үс линиялаах), (нууччалы винтовка Мосина, трёхлинейка) - Арассыыйа Импиэрийэтигэр уонна кэнники Сэбиэскэй Сойууска сэбилэниигэ турбут магазиннаах бинтиэпкэ. == История == XIX үйэ бүтүүтүгэр бары Европа дойдулара, саҥа кыра калибрдаах (8 миллиметратан аччаҕай), хас да ботуруонунан иитиллэр саалары аармыйаларын сэбилээһиҥҥэ ылбыттара. Арассыыйа онтон хаалсымаары эмиэ саҥа бинтиэпкэҕэ наадыйбыта, урукку хара буораҕынан ытар, 4,2 линиялаах (10,65 мм) калибрдаах Бердан бинтиэпкэтэ морально эргэрбитэ. Тэриллибит куонкуруска нуучча сэрии сэбин конструктора Сергей Иванович Мосин уонна Бельгия техника айааччыта Леон Наган кыттыбыттара. Кинилэр оҥорбут саалара хайата да хамыыһыйаны астыннарбаҕа, ол иһин кинилэр санааларын холбоон, икки бинтиэпкэттэн саҥа сааны оҥорбуттара. Ол бинтиэпкэни Россия Императора Александр III үс линиялах бинтиэпкэ, 1891 сыллааҕы образец диэн аатынан 1891 сыллаахха муус устар 16 күнүгэр бигэргэппитэ. == Туттар дойдулар == Арассыыйа Импиэрийэтэ / ССРС Австро-Венгрия Болгария Испания Иккис Республиката Польша Югославия Венгрия Кытай Хотугу Корея Финляндия

Source: original
Саха сиринээҕи култуура үлэһиттэрин I сийиэстэрэ

Саха сиринээҕи култуура үлэһиттэрин I сийиэстэрэ - Саха сиригэр буолбут култуура уонна ускуустуба үлэһиттэрин сийиэстэриттэн бастакылара, 1959 с. бэс ыйын 26-27 күннэригэр Дьокуускайга буолбута. 300-чэ дэлэгээт баар этэ. Бэбиэскэтэ: "ССКП XXI сийиэһин устуоруйаҕа киирбит быһаарыылара уонна култуура үлэһиттэрин соруктара". Дакылааччыт А.П.Данилова, Саха сиринээҕи ССКП обкуомун сэкиритээрэ. "Култуура сырдатар тэрилтэлэрин үлэтин туруга уонна ону тупсарыы". Дакылааччыт Г.В.Попов, Саха АССР култууратын миниистирэ.

Source: original