AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
БажэкӀэцӀынэ

БажэкӀэцӀынэ (лат-бз. Echinochloa crus-galli) - зы гъэкӀэ къэкӀ удз лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == И лъэгагъыр см 60-100 хъууэ. И бзийхэр кӀыхьщ, бгъузэщ. Удзым и пкъыхэр занщӀэу докӀей, лъабжьэ ищӀхэр псыгъуэ-кӀыхьхэщ, куэдщ, лъэхъцым ещхьщ. Гъэмахуэкум щыщӀедзэри пкъыхэм я щхьэкӀэм гъашэ къыпедзэ. Жылэхэр гъэмахуэкӀэм, бжыхьэм мэхъу, гъуэбжафэщ, хум ещхьщ. БажэкӀэцӀынэр щхъуантӀэу щытщ, жэп къехын щӀидзэху. == КъыздэкӀыр == Губгъуэхэм, нартыху щӀагъхэм, дыгъэгъазэхэм, кӀэртӀоф, гыныплъ хьэсэхэм, хадэхэкӀ щащӀэхэм, жыг-хадэхэм зэран къахьу, куэду къыщокӀ. == Къэгъэщхьэпэгъуэр == Ӏэщым фӀы дыдэу яшх, силосу иралъхьэ. Адыгэхэм бажэкӀэцӀынэр куэд щӀауэ мэкъуу паупщӀ. == Тхылъхэр == Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Элбрус». Налшыч 1992 гъ.

Source: original
Кроу

Кроу (зэрзэджэжхэр абсэрока иэ апсалокэ (apsáalooke əpsaːloːke) - индей лъэпкъ АШЗ щыпсоу. Яэреуэ яшӀыналъу щытар Йелустоным ипсыхъуэм, иджыпсту - резервым мэпсохэ Биллингс къалэм и гъунэгъу (Монтанэ штатым). Лъэпкъ Ӏаташъхьар Кроу-Эйдженсим дэт, Монтанэ штатым. == Тхыдэр == Лъэпкъ апсалокэм яцӀэр япэрем мы тэрэзу къызэрагъэкӀа хъуа "цӀыху-къуагъ" хуэду (абы инджылызхэм зэреджэхэри къыкӀа Crow - къуагъ). Тэрэзу зэбдзэкӀмэ псалъэм къыкӀыр "бзуушхуэм ибын"; апхуэду я лъэпкъ гъунэгъу хидатсахэр яджэт. Бзу шхуаӀар дунейм темытыжьу хъун, исурэт къаӀутэмкӀэ икӀапэр гуахъуэм хуэду щытт къанджэ-пэкъуафцӀэм иэ мэзкъанджэм ехьчу. Япэреуэ еуропейхэм щыпэкӀэхуахэр 1743 гъэм, иджырей къалэ Хардиным ипэмыджыжьу (Монтанэ штатым) - Канадáм щыщ фрэнджху къыкӀэкӀахэ, зэкъуэш Ла Верандри, лъэпкъым цӀэ траӀуар beaux hommes, "цӀыху дахэ". Езы кроухэм (апсалокэхэм) еуропейхэм траӀуар baashchíile "цӀыху нэгъуэжь". Шъэныгъэ-азэгъуэ гуэрэхэм кроухэмрэ хидатсахэмрэ я пэсырей шӀыналъэр Миссисипи къыздыкӀидзэм и ишъхъэрэ лъэныкъуэм Мннесотэм иэ Висконсиным; адрейхэм Уиннипегм Манитобе идежь. Яужым кроу-хидатсахэр куэчахэ Ишъхърэ ДакотомкӀэ, абдежьым кроухэр хидатсахэм яхокӀхэри къуэхьпӀэ лъэныкъуэмкӀэ йожьэхэ. Монтанэмрэ Уайомингымрэ идежь тӀыса нэуж лъэпкъыр "къушъхьа кроурэ" "псыхъуэ кроурэ" зэхокӀхэр. == ПсоукӀэр == Кроухэм я унэхэр - типи, домбеяфэхэмрэ чы гъумхэмрэ къыхэшъыкӀауэ. Кроухэр адрей лъэпкъхэм нэхъри нэхъ цӀэрыӀу щыт я типихэм я инагъымкӀэ. ИкӀуэцӀым ихъуреягъкӀэ уэншокхэр ираубгъуэт, икум нафӀэр иту, Ӏугъуэр типим ишъхьа гъуанэ иӀамкӀэ икӀт. Кроу унагъуэ куэдым иджыри къыздынэсым типихэм кӀэсу мэпсохэ, нэхъыбу куэчу псохэм. Бзылъхугъэхэмрэ хулъхугъэхэмрэ я щыгъыныр зэшъхьащыкӀт. Бзылхугъэхэм я зэгъалъэхэр (бохцей) еуропейхэм яде къащэху шэкӀхэмкӀэ ядт иэ домбеяфэ, шъыхьыфэм къыхахт, шъыхьыдзэхэр траду. ЛъакъуэфӀэлъхьу мокасинхэмрэ лъей кӀэкӀ (леггин джоуэ) зэрахьат. Хулъхугъэхэм я щыгъыныр нэхъыбэм джанэ, лъей, плъэӀурыдз иэ шхэӀан, мокасин джоуэ зэфӀэлъа. Я шъхьацхэр кӀыхьу зэрахьар, зэзэмызэкӀэ шӀым нэсу, згуэрэхэр халъхьурэ ягъэдахэт. Кроухэр адрей индей-лъэпкъ Ишъхърэ губгъуэм исахэм ялъытамэ нэхъ къуэлеуэ щытахэ шыхэмкӀэ. 1914 гъэм зэрыхъухэтэр мин 4, ауэ 1921 гъэм идежь миным нэсахэ, абы пэмыкӀыу куэду хьа яӀыгъа, адрей лъэпкъхэм ялъытамэ кроухэм хьал яшхтэкъым. Лъэпкъыр къызхэкӀыр бзылъхугъэмкӀэ ялъытэт, абы пэмыкӀыу лӀым къыча нэуж ифызым иунэм кӀуэуэ кӀэтӀысхьажьт. Бзылъхугъэхэм лъэпкъым ӀанатӀэ куэд яӀат. == Здэпсохэр == Джылу зэрыхъухэр мин 10. Здэпсохэр: Биллингс, Хардин, Боузмэн, Миссула, Албукерк, Денвер, Лоренс, Бисмарк, Спокейн, Сиэтл, Чикаго. == ТехьэпӀэхэр == Crow Tribal website Crow Tribal Council Website Little Big Horn College Library*

Source: original
Къазкъуэлэн

Къазкъуэлэн (лат-бз. Tadorna tadorna) - бабыщ лъэпкъым щыщщ. Биологиэ лъэныкъуэмкӀэ мыр бабыщымрэ къазымрэ я зэхуаку мэхъу. == Теплъэр == Къуалэбзу пӀащэщ, губгъуэбабыщым нэхърэ нэхъ инщ ауэ къазплъыфэм нэхърэ нэхъ цыкӀущ. И теплъэр нэхъыбэкӀэ хужьщ, щхьэр, дамащхьэхэр - фӀыцӀэ лыдщ; пщэбгъу щӀагъыр, хулъэ гъунэхэр, дамащхьапэхэр, кӀэщӀагъыр - гуабжэщ; пэр - плъыжьщ, лъакъуэ кӀыхь плъыжьщ. == Здэпсэухэмрэ шэнымрэ == Къазхэм ещхь ещӀ зекӀуэкӀэмкӀэ: псынщӀэу, куэдрэ мэзекӀуэф, щылъатэкӀэ дамэхэр куэдрэ щӀиупскӀэкъым. Зэгуэгъуу мэпсэу. Щогъуалъхьэ Еуропэмрэ Азиэмрэ я щӀыпӀэ щхьэхухэм. Ущыхуозэ Ипщэ Хуэхуэлейм, Къаукъаз гъунэхэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэм. ЩӀымахуэр щрех Хы ФӀыцӀэ, Хы Каспий Ӏуфэхэм. Къаукъазым къыщылъатэр зэзэмызэ дыдэщ. Абгъуэр щещӀ гъуэ ябгынэжахэм, хьэуазэ хьэвэхэм, псэуалъэ къамыгъэщхьэпэжхэм. == Ӏусыр == И нэхъыщхьэ Ӏусу щытыр: псы псэущхьэ жьгъейхэр, къэкӀыгъэ жылэ, удзыпкъэ цӀынӀэ, тхьэпэщӀэхэращ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Гъуэжьудз

Гъуэжьудз (лат-бз.: Hypericum, ур-бз: Зверобой) - къкӀыгъэхэм ящыщ Гъуэжьудзлъэпкъ (Hypericaceae). == ЗэрзэфӀэтыр == ГъэбжыгъэкӀэ къэкӀхэм ящыщ, макӀыу гъэкъэкӀыгъу удзу щытхэ, пабжъэхэ, пабжъэшхуэхэ иэ жыгху къокӀхэ. Жэпкъхэр янэхъыбэм, мы хъуреуэ адрей къэкӀыгъэхэм хуэду, плӀыму щытхэ. Тхьампэхэр занкӀэху, кӀыхьу щытхэ, я лъапэхэр кӀэкӀыу иэ занкӀыу жэпкъым фӀэсу. Гъагъэхэр зэрызу иэ гупышху зэхэтхэ. Тхьамэ тхурытхурэ ятет, макӀыу плӀы ятет мэхъур, дышъафу иэ гъуэжьу щыту я фэр. == КъыздэкӀыр == Лъэпкъым 110 хуэдизкӀэ зэшъхьащокӀхэр, нэхъыбу ШӀыгум Ишъхъэрэ ныкъуэмкӀэ иэ тропикхэм нэхъ ягъунэгъу, ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ къэкӀху. Нэхъыбэдыду здэщыӀахэр Хы Курытым иӀуфэ лъэныкъуэхэм. == Лъэпкъ нэхъ цӀэрыӀуэхэр къэкӀыгъэ-шъэныгъэм == Урысейм илъэпкъхэм ящыщу зытӀущ къыщокӀыр; еуропэ лъэныкъуэмкӀэ - Hypericum perforatum, Hypericum quadrangulum. КъэкӀыгъитӀри удз гъэбжыгъу къэкӀхэм ящыщ, я лъабжъэхэр шӀым къыкӀэну. Я гъагъэхэр тӀуми гъуэжьу щыт; удзытӀри хъушхъу ялъытэ. ПэмыкӀхэм ящыщу- гъэпсом удзыфу щыт Hypericum calycinum, Hypericum oblongifolium, къудамэхэр плъыжьыху, итхьампэхэр кӀыхьу щыту. ( Гималай къушъхьахэм къыщокӀыр ), Hypericum androsaemum ( Ишъхъэрэ Еуропэм щыщ ), аищыр удзгъагъэ хуэду ягъэкӀхэр Ӏарысу. Къышъхьапагъэм шъхьакӀэ ягъэкӀхэр: Hypericum ramosissimum - пабжъэ бацу, мы лъагу мэкӀыр, мы Ӏарысу Къаукъаз КӀыбымрэ, Ермылымрэ къыщокӀыр. Hypericum humifusum Hypericum perforatum Hypericum quadrangulum - гъбжыгъэкӀэ къэкӀ, ежъужъ-удз Cytisus biflorus - пабжъэ ину къокӀыр

Source: original
ЦӀэмэз

ЦӀэмэз (урбз. Новороссийск) - Урысейм хэт Краснодар къэралым и зы къалэ. Джылу дэсыр 228, 243 (2009 гъэмкӀэ). Къалэр ЦӀэмэз-хыжъэм Ӏулъ, Хы ФӀыцӀэм и Ӏуфэм. == Тхыдэр == VI ди лъэхъэнэм ипӀэм ЦӀэмэз-хыжъэм синдхэр щыпсоуа. ШӀы-лэжьыгъэм, щэхуэным пылъху, алыдж лъэпкъымрэ абыхэмрэ зэпылъу. V ди лъэхъэнэм ипӀэм синдхэм я къэрал зэфӀоувэр. V ди лъэхъэнэм ипӀэм иджырей ЦӀэмэзым идежь къалэ Бата зэфӀоувэр Боспор къэралым и къалэ гунапкъэм Ӏут. Къалэм дэсхэр щэхуэным пылъ, алыдж куэду дэс. II ди лъэхъэнэм ипӀэм Батам аланхэр къытоуэри зэхакъутэ. II ди лъэхъэнэм ипӀэм иджырей адыгэцӀэр къытонэ хыжьэм. Адыгэ лъэпкъхэм хазархэр, къэзанхэр къатоуэ зэпыт, къалэр хом-хомурэ яубыду езы адыгэхэр ӀуашъхьэхэмкӀэ хэкӀху. XIII лъэхъэнэм ЦӀэмэз-хыжъэр къэзанхэм яӀыгъ. ЦӀэмэз и псыхъуэм идежь быдапӀэ Батарио ягъэувыр. БыдапӀэр урымхэм (генуэзхэм) яшъыр а лъэхъэнэхэм щэхуэн гъогу КъуэкӀыпӀэмрэ КъуэхьапӀэмрэ язэхуаку дэлъахэр яӀыгът. А быдапӀэр адыгэхэм я зэкӀуэхэм зыщахъумэн шъхьакӀэ ягъуват. 1453 гъэм тырку-осмэнхэм Константинополыр яубыд. Таманымрэ ЦӀэмэзымрэ тыркум я мэхъур. Къалэ закъуэм и быдапӀэм щымыхъукӀэ тыркухэм я ӀанатӀэр фӀэкӀтэкъым, къалэм ихъуреягъ шӀыпэм натхъуэдж лъэпкъыр ису щыта.

Source: original
Сыр-сыр лъэпкъыр

Сыр-сыр лъэпкъыр (лат-бз. Scolopacidae) - Ӏуфэбзу хэкӀыгъуэм хыхьэ лъэпкъщ. КъызэщӀеубыдэ къуалэбзу лӀэужьыгъуэхэр хуэкӀэхъурейщ, пэ занщӀэ кӀыхь Ӏузэхэщ. Нэхъыбэу я хэщӀапӀэр мэз, хъупӀэ, бгы, псыӀэ щӀыпӀэхэрщ. Я Ӏус нэхъыщхьэр хьэмблурэ гъудэбадзэхэм я хупсрэщ. Къэлъагъугъуэйхэщ зэрысакъум, жэщкӀэ зэрышхэм къыхэкӀыу. == ЗэхэгъэкӀыгъэр == Лъэпкъыгъуэ ЩӀупхъхэр (Scolopax) ЩӀупхъ (S. rusticola) Scolopax mira Scolopax rosenbergii Scolopax saturata Scolopax celebensis Scolopax bukidnonensis Scolopax rochussenii Scolopax minor Лъэпкъыгъуэ Coenocorypha Coenocorypha pusilla Coenocorypha aucklandica Лъэпкъыгъуэ Lymnocryptes Lymnocryptes minimus Лъэпкъыгъуэ Сыр-сырхэр (Gallinago) Gallinago solitaria Gallinago hardwickii Gallinago nemoricola Gallinago stenura Gallinago megala Gallinago nigripennis Gallinago macrodactyla Бжьыхьэджэд (G. media) Сыр-сыр (G. gallinago) Gallinago delicata Gallinago paraguaiae Gallinago nobilis Gallinago undulata Gallinago stricklandii Gallinago andina Gallinago jamesoni Gallinago imperialis Лъэпкъыгъэ Limnodromus Limnodromus griseus Limnodromus scolopaceus Limnodromus semipalmatus Limosa Limosa limosa Limosa haemastica Limosa lapponica Limosa fedoa Numenius Numenius minutus Numenius borealis Numenius phaeopus Numenius tahitiensis Numenius tenuirostris Numenius arquata Numenius americanus Numenius madagascariensis Лъэпкъыгъуэ Bartramia Bartramia longicauda Лъэпкъыгъуэ Ӏуфэбзухэр (Tringa) Tringa erythropus Tringa totanus Ӏуфэбзу (T. stagnatilis) Tringa nebularia Tringa guttifer Tringa melanoleuca Tringa flavipes Tringa solitaria Tringa ochropus Tringa glareola Tringa semipalmata Лъэпкъыгъуэ Xenus Xenus cinereus Лъэпкъыгъуэ Ӏуфэджэдхэр Ӏуфэджэд (Actitis hypoleucos) Actitis macularius Лъэпкъыгъуэ Heteroscelus Heteroscelus brevipes Heteroscelus incanus Лъэпкъыгъуэ Catoptrophorus Catoptrophorus semipalmatus Лъэпкъыгъуэ Prosobonia Prosobonia ellisi Prosobonia cancellata Prosobonia leucoptera Лъэпкъыгъуэ Arenaria Arenaria interpres Arenaria melanocephala Лъэпкъыгъуэ Aphriza Aphriza virgata Лъэпкъыгъуэ Calidris Calidris tenuirostris Calidris canutus Calidris alba Calidris pusilla Calidris mauri Calidris minuta Calidris ruficollis Calidris temminckii Calidris subminuta Calidris minutilla Calidris fuscicollis Calidris bairdii Calidris melanotos Calidris acuminata Calidris maritima Calidris ptilocnemis Calidris alpina Бгъэгуплъ (C. ferruginea) Calidris himantopus Лъэпкъыгъуэ Eurynorhynchus Eurynorhynchus pygmeus Лъэпкъыгъуэ Limicola Limicola falcinellus Лъэпкъыгъуэ Tryngites Tryngites subruficollis Лъэпкъыгъуэ Philomachus Philomachus pugnax Лъэпкъыгъуэ Steganopus Steganopus tricolor Лъэпкъыгъуэ Phalaropus Phalaropus lobatus Phalaropus fulicarius == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Тхьэрыкъуащхъуэ

Тхьэрыкъуащхъуэ (лат-бз. Columba oenas) - тхьэрыкъуэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == Теплъэр зэфэзэщу щхъуафэщ, ныбэ щӀагъыр нэхъ тэхуфэу, хулъащхьэм плъыфэ къыщӀэуэу, балигъ хъуахэм - пщэ щӀыбым удзыфэ-лыд пщэхъу ныкъуэу къекӀуэкӀыу. == Здэпсэухэр == АбгъуэмкӀэ нэхъ къыхех жыггъуанэ здэкуэд мэзыжьхэр, къыр нэпкъ задэхэр. Лъэтэжкъым, бжыгъэкӀэ курытщ. == Ӏусыр == Я Ӏусым къэкӀыгъэ нэмыщӀ хыхьэкъым: хадэхэкӀхэр, удз жылэхэр. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Уэгунэбзу лъэпкъыр

Уэгунэбзу лъэпкъыр (лат-бз. Alaudidae) - унэбзу хэкӀыгъуэм щыщ лъэпкъщ. == Теплъэр == Инхэкъым, унэбзум хуэдизынщ, е нэхъ пӀащаӀуэхэщ. Быдэу зэхэщӀыхьахэщ, я пкъым елъытауэ щхьэшхуэхэщ, лъакъуэ кӀэщӀхэщ, я дамэхэр кӀыхьщ, бгъуэщ, фӀыуэ къажыхь икӀи мэлъатэ. Я теплъэм кусэ бэуэ хэлъщ. == Здэпсэухэр == Щопсэу Азиэм, Африкэм, Еуропэм. УащыпэщӀохуэ губгъуэ тафэхэм, вагъэхэм, къумхэм, мэз лъапэхэм. Здэгъуалъхьэр щӀылъэм деж. Шырхэр анэми хъуми зэдапӀ. == Ӏусыр == Я Ӏусым хохьэ удз жылэ, хьэпщхупщ, гъудэбадзэ. == Лъэпкъыгъуэхэр == Лъэпкъыгъуэ 19 мэхъу, лӀэужьыгъуэ 78-рэу зэщхьэщыкӀыу, ахэр: Mirafra Pinarocorys Heteromirafra Certhilauda Chersomanes Eremopterix Ammomanes Alaemon Ramphocoris Melanocorypha Уэгунэбзухэр Calandrella Spizocorys Eremalauda Chersophilus Galerida Pseudalaemon Lullula Alauda Eremophila == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
МэзкӀыкъыр

МэзкӀыкъыр (лат-бз. Prunella modularis obscura) - кӀыкъыр лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэ къуэдзэщ. == Теплъэр == ТеплъэкӀэ къызэрыкӀуэ дыдэщ. Щхьэр - щхъуэ-гъуэбжафэщ, тхыцӀащхьэр гъуабжэ-улъиящ, гъуабжэ-фӀыцӀафэ кусэхэр ирехыу. Жьэгъумрэ хулъащхьэмрэ щхъуабзэщ, ныбэ щӀагъымкӀэ гъуэжь-хужьыфэм хуэкӀуэжу. == Здэпсэур == Къаукъазым, Кърымым, Катпатхэм я мэзхэм къанэмыщӀауэ щопсэу КъухьэпӀэ Еуропэм, Азиэ ЦӀыкӀум, Къажэрым и ищхъэрэ-къуэкӀыпӀэм. Щогъуалъхьэ кхъуакӀэ мэзу зи щӀагъыр зэщӀэкӀахэм. Абгъуэ зыпищӀыхь хабзэр псей жыг мыинхэращ щӀыгум пэмыжыжьэу, жыглыцкӀэ и кӀуэцӀыр къырещӀыкӀыж. Зы гъэм щэ къышыраш къохъу. Къаукъазым щыӀэхэр лъэтэжкъым. == Ӏусыр == Ӏусым хохьэ жылэ, пхъэщхьэмыщхьэ, бэдж, цӀыв, щыгъыныхь, нэщӀэпкӀэ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Щачэ

Щачэ (Шъачэ) (убыхыбзэ: Шьача, апхъазэбзэ: Шəача, ур-бз: Сочи) - Краснодар Къэралым хэт къалэ. Къалэр хьаблэ къыбгъэдэтхэр дэщӀыгъуу куейуэ щыт "Щачэшхуэ", хьаблэ Магрим ( Шъэпсы псыхъуэм ) иде къыщыщӀедзэри Апхъазым икъэралгъунэм нэс макӀуэ Псоу ипсыхъуэм. ЩӀыпӀу иубыдыр: 3 502 км², жылу дэсыр мин 411. Езы Щачэ-Къалэм жылу дэсыр - 337, 947. == Тхыдэ == Иджырей Щачэшхуэм иЩӀыпӀэм апхъазхэр, убыххэр, шапсыгъхэр жоуэ щыпсэуа. Езы Щачэ-Къалэ иджырейм идей убых къуажэхэр щыӀа: Хьадж Бэрзэдж ер, Аублэхэ яхэр. Урысхэм къалэ щащӀар 21 мэлыжьыхьым 1838 гъэм, Александриэ быдапӀэ хуэду. 1839 гъэм Александриэ цӀэр НавагинскэкӀэ зарахъуэкӀ. 1864 Даховскэ мэхъу, 1874 - Даховский Посад, 1896 - Сочи траӀуэ. == Жылэр == 1864 гъэм ипэкӀэ хы Ӏуфэм КъухьапӀэ Къэукъаз лъэныкъуэм мин 300 хуэдиз жылу иса... 1900 гъэмкӀэ, Кондратенко зэритхым жылу дэсар: Урыс - 20, 265 (61,4 %) Алыдж - 5, 583 (16,9 %) Адыгэ - 2, 052 (6,2 %) Ермэлы - 1, 305 (4,0 %) Щачэ 1992 гъэмкӀэ лъэпкъ дэсхэр: урыс - 254, 200 (68,7 %) ермэлы - 52, 600 (14,2 %) хуэхуэл - 21, 900 (5,9 %) куржы - 5, 600 (1,5%) алыдж - 5, 400 (1,4 %) адыгэ - 4, 400 (1,2 %)

Source: original
Ныбгъуэ

Ныбгъуэ (лат-бз.: Coturnix coturnix) - псэушъхьа, бзу, мэзджэд лъэпкъым ящыщ. == АплъэпӀкъыр == КӀыфэм икӀыхьагъыр см. 16-20, ихьалъагъыр г. 80-145. Ицыр пшахъуэфу щыт, шъхьашыгум, кӀыбым, кӀапэцхэм фӀыцӀафу, цыху хэпхъауэ щыт, нэкӀыбым плъыжьу цыхэр щыт. Хъухэм нэкӀур плъыжь-къуафӀцӀафу щыт, бгъэр плъыжь, жэпкъымрэ тэмакъымрэ фӀыцӀэ. АнэкӀэхэм я жэпкъымрэ тэмакъымрэ пшахъуэфэ, псыфу щыт, бгъэмрэ лъэныкъуитӀхэмрэ тет цыхэм гъуабджэ-къуафӀцӀу хэпхъа ( уэгу ). == Здэпсохэр == Ныбгъуэхэр Еуропэм, Африкэм, КъуэхьапӀэ Азиэм, Урысейм къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ Байкалым нэс щопсоухэ. Губгъуэхэм иэ къушъхьахэм щопсоу, ШӀымахуэкӀэ Африкэм Ипшъэ-КъуэхьапӀэ Азиэм мэкуэчхэ (Ипшъэ Африкэмрэ Индостанымрэ). Бгъуэ здашъыр, къыздырачыр Еуропэ псомрэ Азиэмрэ, Палестинэмрэ, Ираным, Туркистаным. == Зэрзэпыхьахэр == Удзым къэкӀын зэркӀидзу, ныбгъуэм кӀиин кӀедзэ, хъухэм зэзэуэн кӀадзэ анэкӀэхэм шъхьакӀэ. Ябгъуэхэр шӀым щашъыр. АнэкӀэм дждыкӀэ 8-20 хуэдиз егъэтӀылъ, я фэр псыфу щыту къуафӀцӀэ, гъуабджэ яхэпхъауэ. ДжэдыкӀэхэм махуэ 15-17 тес, хъур хэмыту, изакъуэ къыречыр. == Зэрыпсохэр == Гуэдзыр щыхъум идей ныбгъуэхэр губгъуэмкӀэ хэтысхьан кӀадзэри кӀэху пчэр мэхъухэ. Куэчын щыкӀадзэр шыщхьэӀум икӀэм щыкӀэдзауэ фокӀадэм икӀэм нэгъунэ. Яшхыр нэхъыбу къэкӀыгъэ ( джылэ, тхьампэ-къэтӀэпӀ, гъуэч ), макӀыу цӀыв Ӏамэ

Source: original
Чарли Чаплин

Чарлз Спенсэр Чаплин (ин-бз. Charles Spencer Chaplin, нэхъ къызэрацӀыхур Чарли Чаплин; 1889 мэлыжъыхьым и 16 - 1977 дыгъэгъазэм и 25) - цӀэрыӀуэ американ артист, режисор, продусер. == Гъашъэм и тхыдэр == Къыздэхъуар Лондоным, артист факъырэ унагъуэм. Илъэсибгъу щыхъум идежь сабий ансамбл «Ланкашир щыщ кӀалии»-м хохьэ. Абым щыджэгуныр дэкӀыгъу кӀэт и лэжьапӀэхэм: газетыщэ, унэӀут, дэӀэпыкъуэхъхэмкӀэ. 1907 гъэм театырым охьэ. 1912 гъэм, гастролхэр щекӀуэкӀым Марк Сеннеттым гу лъетэ Чаплиным, кинокомпаниэ "Кистоун"-м хэхьафыну контракт кӀитхэну ирет. Чаплиным контрактыр кӀетхэри илъэс текӀауэ Лос Анджелес мэкуэчыжь. Кином япэдыду здыхэтар «Зэрыпсоун къэлэжьын», 1914 гъэм трахар. А гъэм кино 34 хэту зтрихат, яужым цӀэрыӀуэ хъуауэ комик джэгуакӀуэ хуэду. Эталон сурэту иӀар дэхьэшхын хьэулей кӀалэ амплуа, пӀыӀэрэ бачрэ иӀу. 1915 гъэм Чаплиным кино 12 къыдигъэкӀа, абыхэм я нэхъыфӀу хъуахэр: «Хьэулей», «Пилигрим», «СабийцӀынэ», «Дышъэуз». Илъэс текӀауэ Чаплиныр кинокомпаниэ «Миучуэл»-м хохьэ. 1925 гъэм и кино нэхъыфӀхэм ящыщ трех - «Дышъэуз». 1926 гъэм щӀыщылэм Чаплиным «Цирк» трихын кӀедзэ, илъэсыкӀэм нэс я кином елэжьа. Чаплыныр америкэм и гражданинтэкъым. Консервативхэм ящыщ АШЗ-м и джылэхэм хуэныкъуэкъу хъуахэ и кино «Диктаторышхуэ»-м, абым фашизымым и Ӏэягъэр къыгъэлъагъу Хьитлэрыр кӀэнкӀалъеуэ пародиэ ишът, пэмыкӀыу иджыри кино «Мсие Верду» 1947 гъэм трихар апхуэду критикэм техуа. 1952 гъэм Чаплиным и унагъуэр дэкӀыгъу АШЗ-м къыдокӀыжь. Еуропэм егъэзэжьри Шуэцарэм дотӀысхьэ, къалэцӀыкӀу Корсие сур Вевем идежь вилла къыштауэ. 1956 гъэм Чаплин кинокомпаниэ ешъыр «Аттика-филм компани». 1975 гъэм Британиэшхуэм и гуащэм Чплиным уэркъ пӀалъэ ирет. ИлъэситӀ абым текӀауэ 1977 дыгъэгъазэм и 25 Чаплиныр дунем ехыжьа. == ТехьэпӀэхэр == Чарли Чаплин шъхьэкӀэ Чарли Чаплин: напэкӀуэцӀ урысыбзэкӀэ Биографиэрэ филмографиэ режисор - Чарлз Спенсер Чаплиным ru/ «Чарли Чаплин: Дунем и цӀыху» «ФӀыуэ зыщыслъэгъужьам...», Чарли Чаплин и псалъэ и илъэс 70 дежь IMDB.com идежь напэкӀуэцӀ Чаплин Ч. С. Си биографиэр (Урысыбзэм ездзэкӀар З. Гинзбург) Биографиэр Kino-Teatr.ru идежь

Source: original
КӀыкъырфагъуэ

КӀыкъырфагъуэ (лат-бз. Prunella fulvescens) - унэбзу хэкӀыгъуэм, кӀыкъыр лъэпкъым щыщщ. Азиэм и щӀыпӀэ нэхъыбэм щопсэу Азиэ Курытым, Афганистэным, Хъутейм, Индиэм, Монголым, Непалым, Пакистэным, Урысейм. == ЛӀэужьыгъуэ къуэдзэхэр == Гъэунэхуауэ лӀэужьыгъуэ къуэдзэ къалъытэхэр: Prunella fulvescens fulvescens Prunella fulvescens dahurica Prunella fulvescens dresseri Prunella fulvescens nanschanica Prunella fulvescens khamensis Prunella fulvescens sushkini == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Псыджэд

Псыджэд (лат-бз. Fulica atra) - мэкъупӀэджэд лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == Бабыщ курыт хуэдиз хъунщ. Теплъэр щхъуэ-фӀыцӀафэщ, натӀэхущ. Пэхущ, лъакъуэ щхъуэ-удзыфэщ. Анэхэм нэхъ хужьыфэ къащӀоуэ. == Здэпсэухэр == Урысейм къинэмыщӀа хэку куэдым щыӀэ. Псы фӀыуэ ялъагъу, къыщыхэкӀыр зэзэмызэ дыдэщ. Щышхэну, щыгъуэлъхьэну нэхъ къыхах псы инахэм я гъунэ гъурц Ӏувхэр, къамылылъэхэр. Абгъуэр щаухуэ псы гущӀыӀум. == Ӏусыр == Ӏус нэхъыщхьэр псы удзхэмрэ абыхэм я жылэмрэщ: ӀутӀанэ, къамыл, бгъэн, хьэндыркъуакъуэ кӀэнтхъ, н.къ.; псы хьэпщхупщхэр, абыхэм я хупсхэр. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Фрида Кало

Магдалена Кармен Фрида Кало и Калдерон (исп-бз. Frida Kahlo; 1907 бадзэуэгъуэм и 6 - 1954 бадзэуэгъуэм и 13) - мексикэ лэчтыгъакӀэ. == ГъащӀэм и тхыдэр == Мексикэм и къалащхьэ Мехъиком къэхъуащ. И адэр лъэпкъкӀэ джэрмэнт и анэр индей лъэпкъхэм къыхэкӀырт. И сэбиигъуэм палеомелит къеузащ, абым папщӀэ и гъащӀэ псом лъашэу щытащ. Илъэс пщӀыкӀуий щыхъуам авариэ хьэлъэм хэхуащ. И узыншагъэр Ӏеуэ абым хэкӀуэда хъуащ. Операциэ бжыгъэ къехъуалӀауэ, илъэскӀэ гъуэлъыпӀэм къэмытэджу ихьащ, а зэманыгъуэра Фрида тхэн щыщӀидзар. Нэхъыбу итхтэр езым и теплъэхэрат (гъуэлъыпӀэм и щхьэшыгум гунджэ палъауэ фӀэлъырт, абым иплъурэ и сурэт итхыжырт). 1954 гъэм Фридэ тхьэмбыл узым ихьа, илъэс 47 ирикъуауэ. == ТехьэпӀэхэр == Фрида и гъащӀэ тхыдэмрэ лэжьыгъэхэмрэ (урыс.)

Source: original
Рундибзэ

Рундибзэ (рунд-бз. ikirundi) - нигер-конголезыбзэхэм ящыщ, банту бзэ группэм хэту. Рундибзэ я анэдэлъхубзу къэзылъыту дунем тетыр цӀыху - млн 6 хуэдиз. Официал статус здиӀэхэр - Бурунди. Тхыбзэр зэрщыт - латин. == Хьарыфылъэр == ¹ c = ч == -Хэр == ikirenge - ibirenge лъакъуэ - лъакъуэхэр ikimera - ibimera къэкӀыгъэ - къэкӀыгъэхэр igiti - ibiti жыг - жыгхэр umugabo - abagabo лӀы - лӀыхэр umugore - abagore фыз - фызхэр iryinyo - amenyo дзэ - дзэхэр inzu - amazu унэ - унэхэр ururabyo - indabyo гъэгъа - гъэгъахэр ururimi - indimi бзэ - бзэхэр == Арифметикэ == rimwe - зы kabiri - тӀу gatatu - щы kane - плӀы gatanu - тху gatandatu - хы indwi - блы umunani - и icenda - бгъу icumi - пщӀы

Source: original
Алмади

Алмади (фр-бз. Pointe des Almadies) - Удзыфэ пэм телъ къуапэ. Африкэм и къухьэпӀэ дыдэ кӀэух къуапэ. Сенегал и Атлантикэ Хышхуэ Ӏуфэм деж Ӏулъщ, къалащхьэ Дакар пэмыжыжэу. Къуапэм и Ӏуфэр абразиэ-хылъэу щытщ. == Хэкумэтх == Къуапэр Дакар къалэм хохьэр. Абы пэмыжыжэу лъэпкъ парк Маделей щылъщ. Езы къуапэм щыщӀэдзауэ Дакар и кум нэс дэкъикъэу 30 дэлъщ. Къэралым, нэхъ пщӀэшхуэ зиӀэу иӀэ отелхэмрэ, хьэщӀэшхэмрэ Алмади пэмыжыжэу ӀущӀыхьауэ щытхэщ. == Гулъытэгъуэ == 14.741111, -17.53

Source: original
Хъыдыжъы

Хъыдыжъы (урбз. Хадыженск) - Урысейм хэт къалэ, Краснодар къэралым хэт, Апшерон куейм. Джылу дэсыр мин 20, 900 (2008 гъэмкӀэ). Къалэр Пщышъ ипсыхъуэм дэт, Краснодар къалэм км. 113 пэщылъу, Апшеронск къалэм км. 15-кӀэ. Къалэ игъунэгъухэр: Краснодар, ТӀуапсэ, Апшеронск, Псыфаб == Хэкумэтхыр == Хъыдыжъы къалэр Пщышърэ Хъыдыжъэрэ я псыхъуэхэм дэт, Ишъхъэрэ-КъуэхьапӀэ Къаукъазым. И шӀыпӀэр къуэкӀэбгыкӀыу щыт, псы куэд мы ину щежэху. Къалэм ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ уфӀэкӀмэ Ӏушъхьэ гуэрэхэм я лъэгагъыр м. 500 къыщыкӀэдзауэ фӀокӀыр. КъуэкӀэбгыкӀэ къалэм ихъуреягъыр зэрщыту мэз. == ЦӀэр къызхэкӀыр == ЦӀэр къызхэкӀыр адыгэ псалъитӀым - «Хьэдэ» «Жъы»; абым пылъу къыдэшъыр нэхъыжъу хьэблэм къыдэнэжьахэм я хъыбар, къызэраӀуатэмкӀэ япэрей зэманхэм псыхъуэм идежь, тэнэ деи псым зэкӀиха кхъашъхьэхэм пэкӀэхуэхэт. == Тхыдэ == ЯпэремкӀэ абдзэх лъэпкъыр щыпсоуэ а шӀыпӀэм. Къаукъаз зауэм идежь шӀыпӀэр урысхэм яубыда щыхъуам станицэ Хъыдыжъыр халъхьа 1964 гъэм, 1949 гъэм станицэм къалэ траӀуэ.

Source: original
Бзущхьэху

Бзущхьэху (лат-бз. Oenanthe pleschanka) - жьыкъан лъэпкъ, бзукӀэзэгуэх лъэпкъыгъуэ. == Теплъэр == Теплъэр къуэлэн зэхэтщ: щхьэщыгур, пщэщӀыбыр, бгъэр, ныбэкӀэ щӀагъыр - хужьщ; щхьэбгъухэр, пщэбгъухэр, жьэгъур - фӀыцӀэщ. == Здэпсэухэр == Ищхъэрэ-КъуэхьэпӀэ Къауъказ щӀыпӀэхэм упэщӀохуэ, щогъуалъхьэ мывалъэ губгъуэхэм, бгы-джабэ нэӀухэм. Мывэ щӀагъхэм, къыр зэгуэкӀыпӀэхэм анэм изакъуэ щыщӀ абгъуэм и нэхъыбэм гу лъытэгъуейкъым. Къизышри аращ, шырхэр хъуми депӀ. == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Сара Бернар

Сара Бернар (фр-бз.: Sarah Bernhardt, 1844 жэпуэгъуэм и 22 - 1923 гъэтхэпэм и 23) - фрэндж артист, джурт лъэпкъым къыхэкӀауэ. И амплуам драмэм щыщ джэгугъэхэра хэтар, абы шъхьэкӀэ «Тхьэм и Сара» фӀашъауэ щыта. == Гъашъэм и тхыдэр == Къыздэхъуар Париж иде. Илъэс 13 щыхъум Париж и консерваториэм кӀэхьа. Дебют щиӀэр 1862 фокӀадэм и 1, театр «Комеди Франсэз» идежь. Артистыр цӀэрыӀуэ щыхъуар 1869 гъэм Франсуа Коппе и «ЦӀыху блэкӀым» менестрел Зенетто джэгуа яуж. Куэд мышъауэ Бернарым «Комеди Франсэз» егъэзэжь. Лондон гастрол къыкӀыжьа яуж 1880 гъэм контракт «Комеди Франсэз» кӀитхатэр аргуэру зэпеуд. Артистым и репертуар - «Камелиэ зыӀыгъ дама» А. Дюма еуэ, «Фру-фру» Г. Мейлакымрэ Л. Галевирэ ям. 1893 гъэм Бернарым театр «Ренессанс» къэштэ, 1898 гъэм театр «Насион» (иджырей «Сара бернар и театр»). Илъэс 70 щыхъум Бернарым Джелиетта илъэс 13 хъур джэгуа. 1905 гъэм, Рио де Жанейро идежь гастрол щыщэӀэм и лъакъуэр уӀэгъуэ ишъри, яхуэмгъэхъужьу паха илъэс 10 текӀауэ 1915 гъэм. Абым емылъытауэ артистым къыгъэнакъым и лэжьапӀэр, Япэрей дунейпсо зауэр щукӀуэкӀым зауэгъунапкъхэм джэгут. Сара Бернарыр япэрейхэм ящыщ кином хэхьахэм - 1911 гъэм, кино «Елизавета гуащэмрэ» и «Камелиэ зыӀыгъ дамамрэ» хэту зтриха. XX лъэхъэнэм ипэм, Сара Бернарым «артист нэхъ цӀэрыӀу дунейм» еджэт. Дунем щехыжьар 1923 гъэм гъатхэпэм и 23 Париж иде, илъэс 78 хъууэ. == Кино зхэтахэр == 1900 - Гамлет (Le duel d'Hamlet); 1912 - Елизавета гуащэ (Les Amours de la reine Élisabeth); 1912 - Камелиэ зыӀыгъ дама (La Dame aux camélias); 1913 - Адриана Лекувриор (Adrienne Lecouvreur); 1915 - Jeanne Doré; 1917 - Mères françaises; 1923 - La voyante. == ЩӀыхьхэр == ПкӀэ зиӀэ легионым и ордер (1914) == ТехьэпӀэхэр == Гъашъэм и тхыдэр НапэкӀуэцӀ IMDB.com иде

Source: original
Бжьыхьэджэд

Бжьыхьэджэд (лат-бз. Gallinago media) - щӀупхъым и гъунэгъу дыдэ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == ТхыцӀэр щхъуэ-гъуабжэ фӀыцӀафэщ, ныбэ щӀагъыр хужь-гъуэжьыфэщ, гуабжэ кусэхэр ирикӀуэкӀыу, пэ кӀыхьщ. == ПсэукӀэр == Здэгъуалъхьэр щӀыгум дежщ, къикӀэцӀыр джэдыкӀи 4-щ. Ди щӀыпӀэхэм бжьыхьэджэдыр нэхъыбэрэ щыплъагъунур гъатхэмрэ бжьыхьэмрэщ, къыщылъэтэжкӀэ, е щылъэтэжкӀэ, ауэ Къаукъазым щыгъуалъхьэу орнитологхэм быдэу яхужаӀэкъым. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original