AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Perturbed_1937-ӧд во

1937-ӧд во (Сюрс ӧкмыссёкомын сизимӧд)во - Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ пекничасянь. == Лоӧмторъяс == косму тӧлысь 30-ӧд лун - Сыктывкарын республикаын медводдзаысь воссис Коммунистическӧйулича вылын «Чайка» универмаг (ӧні тайӧ керкаас Коми Респубикаса Национальнӧй музей). Лавкаа вӧлі 7 юкӧд а 22 вузасьысь. моз тӧлысь 16-ӧд ун - лӧсьӧдӧма Емдінса ИТЛ (Устьвымлаг; шӧринс - Вожаёль осёлок)да Лӧкчим ИТЛ (шӧриныс - Пезмӧг посёлок, ӧні - Адзорӧм)  Комиын вӧр пӧрӧдан медшӧр лагеръс. == Чужисны == урасьӧм тӧлысь 11-ӧд лун - перым ком гижысь Тимофей Фадеев (куліс 192) рака тӧлысь 15ӧд лун - роч гижысь Валентин Распутин (куліс 2015) косму тӧлысь 15-ӧд лун - коми ӧтмунӧмын дакультураын водзмӧстчысь, Коми Республикаса нимдана уджалыс Эмилия Налимова (куліс 201)ода-кора тӧлысь 7-ӧд лун - кои гижысь Егор Рочев (куліс 2012) сора тӧлысь -ӧд лун - нималана коми гижысь, поэт,оми Республикаса нимйӧза гижысь Владимир Тимин (Игӧ Вась Володь) (куліс 2015) моз тӧлысь 20-ӧд лун - коми оэт, серпасалысь Егор Потапов (куліс 1982) йирым тӧлысь 19-ӧд лун- Комиысь шылад тэчыс Александр Рочев (куліс 19) йирым тӧлысь 20-ӧд лун - перым коми гижысь, перым коми литература туялысь Вера Пахорукова (кулс 020) йирым тӧлысь 26-ӧд лун - нимална коми диктор, Коми АССР-са нимйӧза артист,Коми АССР-са наука да культураын нимӧдана джалысь Маргрита Грязнова (куліс 2016) вӧльгым тӧлысь 15-д лун - оми войтырлысь история да ареология туялысь, история наукаясса доктор, Коми АССР-са наукаын нимӧдана уджалысь, Россияса наукаын нимӧдаа уджалысь Элеонора Савельева вӧльгым тӧлысь 27-ӧд лун - коми гижысь, кор видзысь да спортсмен Пик Артеев (куліс 1987) ӧшым тӧлысь 22-ӧд лун - челядьлы роч гижысь Эдуад Успенский == Кулісны == сра тӧлысь 7-ӧд лун - бурӧвӧй мастер, Уджвывса Герой Гавриил Семяшкин (чужис 1888) кӧч тӧлысь 8-ӧд лун- перым коми поэт, перм коми литературалы подув пуктыс Зубов Андрей Никифорович (Питю Ӧньӧ) (ужис 1899) кӧч тӧлысь 19-д лу - Рочмуын выл священномученик Всеволод Потёминский (чужис 1870) кч тӧлысь 2-25-ӧд лунъяс костын - вежа ай, вичкоынслужитысь, иерейПалладий Попов (чужис 1879) йрым тӧлысь 19-ӧд лун - коми гижыс Ёгор Коегов (чужис 1895) вӧльгым тӧлысь 1-ӧд ун - иалана удурт гижысь, поэт, вуджӧдчысь, велӧдысь, фольклор да кы туялысь КузебаГерд (Кузьма ПавловичЧайников) (чужис 1898) вӧльгымтӧлысь 4-ӧд лун - перым кои гижысь, перым коми лтератураы подув пуктысь Михаил Лихачёв (чужис 191)

Source: data_perturbation
Perturbed_Йӧрӧсдін (Емдін район)

Йрӧсдін (рочӧн Ероздно) - Кми Республикаын Емдін районысь Студенеч сикт овмӧдчӧин улӧ пырысь грезд. == Тодчана йӧз == Туркин Адльф Иванович 1936-1996) - коми кыв туялысь, филлогиса доктр == Ӧшмӧсъяс == Жеребцов И.. Где ты живешь: Населенные пункты Республики Коми. Историко-демографический справочник. - Сыктывкар, 2000. Република Коми: Административно-территриальное деление на 1 августа 1992 г. Издание пятое. - Сыктывкар, 1992. Республика Кои: Энциклопедия. - Сыктывкар, 1997-2000. - Т. 1-3.

Source: data_perturbation
Мао Цзэдун

Мао Цзэдун (26. 12. 1893, Хунань провинциясы, Сянтань уезди, Шаошань кыштагы - 9. 9. 1976, Пекин) - Кытайдын саясий жана мамлекеттик ишмери. 1918-жылы Чанша шаарында педагогикалык окуу жайын бүткөн. 1918-19-жылдары Пекин университетинин китепканасында иштеген. 1920-жылы коммунисттик ийримдерге кошулган. 1921-жылы Кытай коммунисттик партиясынын (ККП) 1-съездинин ишине катышкан. 1923-25- жана 1928-жылдан ККП БКнын Саясий бюросунун мүчөсү. 1927-жылы Цзинганшань тоолуу районунда (Хунань жана Цзянси провинцияларынын ортосунда) Чжу Дэ ж. б. ККПнын ишмерлери менен бирге революциялык таяныч базасын түзгөн. 1928-жылы Кытай Кызыл армиясынын 4-корпусунун саясий комиссары болуп дайындалган. 1931-жылы Жуйцзинде (Цзянси провинциясы) өткөн советтик райондордун өкүлдөрүнүн Жалпы кытайлык 1-съездинде Кытай Республикасында БАК жана ЭКСтин төрагасы болуп шайланган. 1933-жылдан ККП БК Саясий бюросунун мүчөсү. Анын улутчулдук умтулуулары ошо кезде эле байкалган. 1935-жылы январдан ККП БКнын Секретариатынын курамында. 1943-жылдан ККП БКнын, 1949-жылдан КЭРдин Борбордук элдик өкмөт советинин жана КЭРдин Элдик революциячыл аскер со­ветинин төрагасы. 1954-59-жылдары КЭРдин жана КЭР Мамлекеттик коргоо комитетинин төрагасы. 1966-76-жылдары Мао Цзэдун өз бийлигин бекемдөө үчүн маданий революция жүргүзүп, Кытайдын өнүгүшүнө терс таасир тийгизген. ККПнин 9-съезди (1969) кабыл алган Уставда «Мао Цзэдундун идеялары» партиянын идеологиялык негизи, Мао Цзэдун ККПнин түбөлүк жетекчиси деп жарыяланган. ККПнин 10-съезди (1973) аны ырастаган. 1950-жылдардын аягынан Мао Цзэдун улуу державалык гегемонизм, антисоветизм, социалисттик кызматташтыктын жана дүйнөлүк коммунисттик кыймылдын ыркын бузуу, марксизмди ревизиялоо саясатын жүргүзгөн. == Колдонулган адабияттар == “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111-7

Source: original
Ариддик климат

Ариддик климат - өтө кургак климаттуу зоналар үчүн мүнөздүү. Жаан чачындын жылдык нормасы 250 ммден ашпаган жерлер. Климатологдор райондун кургакчылык деңгээлин аныкташ үчүн сандык коэффициентти киргизгенге аракет жасашкан. Жер бетине түшкөн жаан-чачын менен эвотранспирациянын деңгээлинин катышы кургактыкты көрсөткөн сандык коэффициент болот. Ал эми бир аз гана мезгил, мезгили менен кургак болуп, жаан чачындын саны аз аймактада потенциалдык эвопотранспирация ыкмасы колдонулат. == Колдонулган адабияттар == Биология: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы ред. Ү. Асанов; Ред. кеңеш А. Токтосунов (төрага) ж. б. - Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - 2004. 504 б. ISBN 9967-14-022-4

Source: original
Когеренттүүлүк

Когеренттүүлүк - бир нече термелме жана толкун процесстерин кошкондо алардын убакыт боюнча жана мейкиндикте иреттүү өтүшү. Эгер эки термелүүнүн фазаларынын айырмасы убакыттын өтүшү менен туруктуу болсо же белгилүү закон боюнча өзгөрсө жана кошулган термелүүлөрдүн суммалык амплитудасын аныктаса, анда ал термелүүлөр когеренттүү, ал эми фазаларынын айырмасы иретсиз жана мезгилине салыштырганда бат өзгөргөн термелүүлөр когеренттүү эмес деп аталат. Эгер эки термелүүнүн фазалары иретсиз өзгөрсө, бирок фазаларынын айырмасы турактуу калса, анда суммалык термелүүнүн амплитудасы кошулуучу термелүү-лөрдүн фазаларынын айырмасы менен аныкталат, б. а. термелүү когеренттүү болот. «Когеренттүүлүк» түшүнүгү алгач классикалык оптикалык жарыктын интерференцияга карата жөндөмдүүлүгүн аныктоочу мүнөздөмө катары пайда болгон. Ал ар кандай табияттагы термелүүлөрдү жана толкундарды сүрөттөөдө кеңири колдонулат. Квант механикасы толкундук түшүнүктөрдү микродүйнөдөгү бардык процесстерге жайылткандыгынын натыйжасында « Когеренттүүлүк » түшүнүгү электрон, протон, нейтрон ж. б. бөлүкчөлөрдүн нурларына колдонула баштады. Мында Когеренттүүлүк деп көп сандагы квази көзкаранды эмес бөлүкчөлөрдүн иреттелген жана багытталган кыймылын түшүнүүгө болот. « Когеренттүүлүк » түшүнүгү о. эле катуу нерселер теориясына жана кванттык суюктуктарга да кирди. Суюк гелийдин өтө агуучулугу ачылгандан кийин « Когеренттүүлүк » түшүнүгү пайда болду. Ал өтө агуучу суюк гелийдин атомдорунун макроскопиялык саны бир гана бөлүкчө катары бир өздүк мааниге ээ болгон бирдиктүү толкун функциясы менен жазылышы мүмкүн экендигин билдирет. == Колдонулган адабияттар == Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Физика. Энциклопедиялык окуу куралы. 2004 Бишкек. ISBN 9967-14-010-0

Source: original
Тайга

Тайга - түндүк мелүүн алкактагы ийне жалбырактуу токойлор. Мында жазы жалбырактуу токойлор да кездешет. Дарактардан негизинен карагай, мырза карагай, көк карагай өсөт. Бадалдары сейрек. Зоналуулук принциби боюнча Тайга түндүк, ортонку жана түштүк зоначаларга бөлүнүп, алар КМШнын Чыгыш Европа жана Батыш Сибирь түздүктөрүндө даана байкалат. Тайга Европа менен Азиянын, Түндүк Американын түндүк бөлүгүнүн кенен мейкиндиктерин ээлейт. Ал өсүмдүк курамына жараша каралжын түстөгү ийне жалбырактуу (карагай, көк карагай, сибирь мырза карагайы, бал карагай) жана ачык түстөгү ийне жалбырактуу (мырза карагай, кызыл карагай жана америка мырза карагайынын айрым түрлөрү) токойлор болуп бөлүнөт. Тайгада өнөр жайга керектүү дарактын көп түрү өсөт. == Колдонулган адабияттар == “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Source: original
"Шоокум" журналы

“Шоокум” илим, турмуш жана маданият журналынын 2005- жылдын 21- декабрында белгилүү коомдук ишмерлердин, жазуучулардын , журналисттердин катышуусунда алгачкы санынын бет ачары өткөрүлгөн. Журнал "Ыйык Ата Журт" коомдук жаштар фондунун демилгеси менен ачылган. Жарык, шоола, нур, үн, дабыш, жарыя, жышаан сыяктуу бир канча маанини туюндурган “Шоокум” деген ысымдагы бул журнал жалпы элибизге илимдүүлүктүн, жаштарга дем, күч берсин деген максатта чыгарылган. Журналга жарыяланган ар бир макала, макаладагы ар бир ой, идея түпкүлүктүү кыргыз элинин тарыхынан, көөнө рух көрөңгөсүнөн сызылып алынган баалуулуктары менен бүгүнкү заманбап замандын жетишкендиктеринин жуурулушуусунан пайда болгон мүрөк суу сыяктуу. Бүгүнкү күндө журналдын дайымкы окурмандарынын саны 4000ден ашты, (мунун ичинде Казакстандагы, Россиядагы, Украинадагы Түркиядагы, Германиядагы жана башка) өлкөлөрдөгү кыргыз диаспоралардын өкүлдөрүнө берилгендер), ал эми нускасы 3000ге жетти. == Максаты == Кыргыз коомчулугунун, анын ичинде жаш муундарды объективдүү маалыматтар менен өз убагында кабардар кылып, коомдук прогресстен артта калбоого, ар кандай терс көрүнүштөрдөн арылып, Ата журт үчүн ак кызмат кылууга үндөө; Өлкө ичиндеги социалдык -экономикалык маселелерди чечүүгө салымын кошуу; Ата мекендик журналистикада өзүнүн таасы, жүзү жана туруктуу позициясы бар. Эң башкысы эркин басылма болуу.

Source: original
Мөдөн кыргыз

Мөдөн кыргыз - Түштүк Сибирдин, Моңголиянын аймагындагы кыргыз урууларынын бири. Азыр алар өз тилин жоготуп, халха-моңголдордун курамына сиңип кетишкен. Айрым адабияттарда «кыргыз», «бурут» уруулары кирген Түндүк-Батыш Моңголияда этностук топтор (дөрбөн, мингат ж.б.) «уранхайлар» деген ат менен да белгилүү. Мадян (моңг. - тува «мөдө») - моңгол, тува тилдеринде «сымал», «сыңары». «окшош» маанилерин туюнтат. Мөдөн кыргыз - «кыргыз өңдүү», «кыргызга окшош» дегенди түшүндүрөт. Ушул эле аймакта «хара хыргыс», «шера хырхыс», «хасха хырхыс» жана уруу-уруктар бар экендиги маалым. == Колдонулган адабият == Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.

Source: original
Ыргак (ритм)

Ыргак (ритм) - кандайдыр бир иш-аракеттин белгилүү бирдей убакытта кайра-кайра кайталанып турушу. Турмушта бардык нерсенин ыргагы болот, маселен жүрөктүн согушу, күн менен түндүн алмашышы, суунун агымынын бирдейлиги, толкундун кыймылы ж.б. Мына ушул ыргак бузулганда нормалдуулук сакталбайт, жүрөктүн бирдей сокпошу адамдын дартын билдирет, демек, ыр ыргагынын бузулушу ырдын ырдык касиетин жоготот. Ырды ыр кылган ушул - ыргак. «Ритм - ырдын негизги күчү, негизги кубаты» (В. Маяковский). «Ак учук бердим саптап ал» десек ал ыр болгон жок, ошого дагы сап улайлы: «анан аны үйүңө алып кет», деле ыр болгон жок, себеби биринчи саптагы ыргак дагы кайталаныш керек эле, андай болбогондуктан ыргак бузулду. Ыргак калыбына келиш үчүн «ак учук бердим саптап ал» деген сөз айкашына «ак шумкар бердим таптап ал» дегенди кошкондо ыргак пайда болду да, эми ырга окшоду. Ыргак ар бир тилдин ички тыбыштык, грамматикалык, стилдик мыйзамдарына байланыштуу түзүлөт. Ыргак - жер шарындагы тилдердин баарында жазылган, айтылган ырларга мүнөздүү көрүнүш, бирок аны түзүүнүн каражаттары ар биринде ар башка. Ал узун жана кыска муундардын айкалышынан, муундардын санынын бирдейлигинен, басым муундардын айкалышынан жана муун менен басымдардын катышынан түзүлөт. Ушуга карап дүйнөлүк ыр түзүлүшүнүн төрт системасы ажыратылып келүүдө. == Колдонулган адабияттар == "Кыргыз адабияты энциклопедиялык окуу куралы". Башкы редактор: Ү. Асанов, жооптуу редактор: А. Акматалиев. Бишкек - 2004

Source: original
Ворсиха (дарыя)

Ворсиха - Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу, Курган облусу, Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лазариха дарыясынын оң жээгинен 23 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км. == Суу реестринин маалыматтары == Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү - РФ менен Казакстан Республикасы чек арасынын аягына чейин Чоң Уват көлүн кошпогондо Чоң Уват Суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы - Ишим (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү), дарыя бассейни - Иртыш. [Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги]] даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча: Мамлекеттик суу реестриндеги суу объектисинин коду - 14010300212115300011729 Гидрологиялык изилдөө (ГИ) коду - 115301172 Бассейндин коду - 14.01.03.002 ГИ томунун номуру - 15 ГИ боюнча чыгарылышы - 3 == Тышкы шилтемелер == Орусия Федерациясынын табигый ресурстар жана экология министирлиги Archived 2015-05-26 at the Wayback Machine

Source: original
Такыр

Такыр - Орто Азиядагы, Казакстандагы ж. б. чөлдөгү чополуу, илээшкек баткактуу тегиз жер; субтропик зоналарынын чөлдөрүндөгү чополуу тегиз оёңдорго мүнөздүү топурак тиби. Үстүнкү катуу катмары (кызгылтым же коңур сары боз топурак) иретсиз жарылып, туурулуп жатат. Алардын аянты бир нече м2ден жүздөгөн км2ге чейин жетет. Жамгырда, кар эригенде жуулуп келип, оёң жерлерге чөккөн майда туздуу чополордон пайда болот. Ылай кургаганда бети жаракаланып кетет. Өсүмдүктөр жокко эсе. Ал топурагынын өзгөчөлүгүнө байланыштуу. Курамында 0,2-0,5% чиринди бар. Жогорку горизонту 5-10 см калыңдыкта ачык-боз өңдө болуп, тузду камтыбаган тыгыз чопо кабыкчасын түзөт. Анын астында тек пайда кылуучу туздуу катмар жатат. Мындай топуракты өздөштүрүү кыйын жана кымбатка турат. Алгач шордон арылтып, минералдык, органикалык жер семирткичтерди колдонуп, андан соң шор жерге өсүүчү өсүмдүктөрдү айдап, кийин пахта ж. б. маданий өсүмдүктөрдү өстүрсө болот. Такыр көбүнчө дарыялардын дельталарында, кумдуу чөлдөрдөгү жалчалардын аралыктарында жайгашкан оёң жерлерде, тоо этегиндеги түздүктөрдүн төмөнкү бөлүктөрүндө кездешет. Жаан учурунда Такырлар анча терең эмес көлмөлөрдү пайда кылат. Сууда жашыл, көк-жашыл балырлар кескин көбөйөт. Такырлар Орто Азия, Казакстан, Моңголия, Алдынкы Азия, Түндүк Америка, Австралия ж. б. жерлерде кездешет, ошондой эле топоним катарында да (мисалы, Чүй боорундагы Такыр-Төр суулары ж. б.) колдонулат. == Колдонулган адабияттар == “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 6-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. 816 бет, илл. ISBN 978 9967-14-117-9

Source: original
Велодром

Велодром, велотрек (велосипед жана гр. drj mos чуркоо, чуркоо үчүн жай) велосипед спорту боюнча мелдештер өтүүчү ачык же жабык курулуш. Биринчи В. Россияда Тула шаарында 1897-ж., Кыргызстанда Бишкекте (Фрунзеде) 1966-ж. курулган. Велодром трибуналуу тректен (тегерек жай) жана көмөкчү бөлмөлөрдөн турат. Айланма жолунун эни 4-10 м, узундугу 200-500 м болот. Азыркы кезде тректин жолунун узундугу 250 м, 333 м, 400 м болгон 3 түрү кеңири таралган. Велодромдун жолу асфальт, тактай, бетон менен капталат. == Колдонулган адабияттар == “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 2-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2007. 808 бет, илл. ISBN 978 9967-14-055 -4

Source: original
Онтарио

Онтарио (ирокез тилдеринде oniata rio - кооз) - Түндүк Америкадагы Улуу көлдөрдүн бири. АКШ менен Канаданын аймагында. Узундугу 310 км, жазылыгы 90 кмге чейин. Аянты 10,5 миң км2. Тереңдиги 236 мге чейин. Өзүнүн суу чогултуучу аянты 90 миң км2. Ниагара дарыясы аркылуу жогору жайгашкан көлдөрдөн суулар куюп, Онтариодон Ыйык Лаврентий дарыясы (Атлантикага чыгуучу кеме каттайт) агып чыгат. Онтарио көлү кеме каттоочу каналдар аркылуу Эри көлү (Уэлленд каналы), Гудзон дарыясы (Осуиго жана Эри каналдары) менен байланышат. Декабрдан майга чейин тоңот. Негизинен түзөң жана булуң-буйткасыз жээктеринде Торонто, Гамильтон, Кингстон (Канада), Рочестер (АКШ) ж. б. ири шаарлар жана порттор жайгашкан. == Колдонулган адабияттар == “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 5-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2014. илл. ISBN 978 9967-14-111 -7

Source: original
Варшава келишими (1768)

Варшава келишими - Орусия менен Польшанын ортосунда 1768-жылдын 24-февралында (6-мартында) түзүлгөн. Екатерина II өкмөтү диссиденттердин (католиктен башкалар, б. а. православныйлар менен протестанттар) тең укуктуулугу жөнүндөгү маселени Польшанын ички ишине киилигишүүгө пайдаланган. Варшава келишими боюнча диссиденттер католиктер менен тең укукка ээ болгон. Речь Посполитанын негизги мыйзамдары (крепостулук укук, королдун шайланышы ж. б.) бузулбай кала берген. == Булактар == Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Source: original
Граф

Граф (нем. Graf, лат. comes, фр. comte, англ, earl) - орто кылымдагы Батыш Европада король кызматына дайындалган киши. Бара-бара Графтык кызмат мурасталуучу даражага айланган. Феод, бытырандылык тушунда Граф ири феодалдык, кийинчерээк жогорку дворяндык титул болгон. Россияда Граф титулу Петр I убагында (18-к.) пайда болуп, 1917-ж. жоюлган. == Колдонулган адабияттар == Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Source: original
Москва кеңешмелери

Москва кеңешмелери (1941, 1943, 1945) СССР, АКШ жанa Улуу Британия өкүлдөрүнүн Экинчи дүйнөлүк согушту жүргүзүүнүн, согуштан соңку тынчтыкты жөнгө салуунун кээ бир маселелери боюнча өткөрүлгөн. Биринчи кеңешмеде (1941, 29-сент.- 1-окт.) АКШ менен Улуу Британия 1941-ж. 1-окт.- 1942-ж. 30-июнь аралыгында СССРге ай сайын 400 само­лёт, 500 танк ж. б. курал-жарак, ма­териал жиберүүгө, ал эми СССР болсо берки эки өлкөнүн согуш өндүрүшү үчүн сырьё берип турууга милдеттенген. Экинчи кеңешмеде (1943, 19-30-окт.) согуш мөөнөтүн кыскартуу чаралары жөнүндөгү маселе каралып, эң маанилүү үч документ («Жалпы коопсуздук жөнүндөгү ма­селе боюнча төрт мамлекеттин декларациясы», «Италия жөнүндөгү декла­рация» жанa «Австрия жөнүндөгү дек­ларация») кабыл алынган. Үчүнчү кеңешмеде (1945, 16-26-дек.). Европа жанa Ыраакы Чыгышта согуштан кийин тынчтык орнотуу маселелери каралган. Италия. Румыния, Болга­рия, Венгрия жанa Финляндия менен тынчтык келишимин түзүү шарты макулдатылган. Ыраакы Чыгыш комиссиясынын жанa Япония үчүн Союздук советин жанa Убактылуу корей демократиялык өкмөтүн түзүү чечилген. Совет өкмөтү менен дипломатиялык мамиле түзгөн Ру­мыния жанa Болгария мамлекеттерин АКШ, Улуу Британия тааныган. == Колдонулган адабияттар == Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Бишкек: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1979. Том 4. Лактация - Пиррол. -656 б.

Source: original
Нармырзаев Эргешбай

Нармырзаев Эргешбай (30.5.1930-ж.т., Айгыр-Жал айылы) - айыл чарба тармагынын көрүнүктүү ишмери, райондун ардактуу атуулу. Жалал-Абад зооветеринардык техникумун бүткөн (1957). 1946-47-жылдары Чаткал райондук аткаруу комитетинин жалпы бөлүмүнүн башчысы, 1947-48-жылдары Айгыр-Жал айылдык кеңешинде катчы, 1950-54-жылдары райондук финансы бөлүмүндө бухгалтер, 1957-80-жылдары “Чаткал” совхозунда ветеринардык врач, 1980-89-жылдары райондук камсыздоо бөлүмүндө улук инспектор, бөлүм башчы, 1988-91-жылдары райондук ветеринардык-санитардык отряддын башчысы болуп иштеген. “Эмгектеги каармандыгы үчүн” (1947), юбилейлик медалдары жана грамоталар менен сыйланган. == Колдонулган адабияттар == Чаткал району: Энциклопедия / авт.-түз. А.Орозов и др. - Б.: «Принт Экспресс» б., 2015. - 368 б., илл. ISBN 978-9967-27-851-6

Source: original
Каменев Сергей Сергеевич

Каменев Сергей Сергеевич (4(16). 4. 1881, Киев - 25. 8. 1936, Москва) - советтик аскер ишмери, армиянын 1-рангадагы командири (1935). 1930-жылдан КПСС мүчөсү. Аскер инженеринин үй-бүлөсүнөн. Александр аскер окуу жайын (1900), Генштаб Академиясын (1907) бүткөн. Биринчи дүйнөлүк согушта (1914-18) штабдык кызматтарда, 1-армиянын оперативдик * башкармасынын начальниги болгон. Октбярь революциясынан кийин 15-корпустун, андан соң 3-армиянын штабынын начальниги. 1918-жылдан Кызыл Армияга ыктыярдуу өтүп, жетекчи кызматтарда иштеген. 1918-19-ж. Чыгыш фронтунун аскерлеринин командачысы болуп, Колчак аскерлерин кыйраткан чабуулга жетекчилик кылган. 1919-24-ж. республиканын куралдуу күчтөрүнүн башкы командачысы. 1924-ж. апрелден ЖДКАнын аппаратында жооптуу кызматтарда. 1927- 34-ж. Аскер жана деңиз иштери боюнча эл комиссарынын жана Революциячыл аскер советтин председателине орун басар. Аба чабуулунан коргонуу башкармасынын начальниги, СССР Коргоо Эл Комиссариатынын Аскер советинин, ББАК- тын мүчөсү. Кызыл Туу орденинин белгиси түшүрүлгөн Алтын согуш куралы, Революциянын ардактуу тапанчасы, РСФСРдин Кызыл Туу ордени менен сыйланган. Андан тышкары Хорезм ССРинин Кызыл Туу, Бухара Советтик Эл Республикасынын 1-дараж. Кызыл Жарым ай ордени менен сыйланган. Сөөгү Кремль дубалынын жанына коюлган. == Колдонулган адабияттар == Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.

Source: original
Кафедра

Кафедра (грекче kathеdra - отургуч) - 1) Байыркы Грецияда жана Римде философтор жана чечендер чыгып сүйлөөчү бийик орун; 2) христиан чиркөөсүндө үгүт-насыят айтуу үчүн секиче; 3) Таатибадат кылуу учурунда епископ отуруучу орундук; 4) лекция, доклад жана башка окулуучу бийик орун; 5) жогорку окуу жайларда бир же бир нече илим боюнча окутуу, методикалык жана илимий-изилдөө иштери, илимий-педагогикалык кадрларды даярдоо жана башка маселелер жагынан баш кошкон профессорлор жана окутуучулар бирикмеси. Кафедраны негизинен профессор, илимдеринин доктору башкарат. Кыргызстандын жогорку окуу жайларында түрдүү кафедралар иштейт. == Колдонулган адабияттар == “Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 4-том. Башкы редактору Асанов Ү. А. К 97. Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2012. 832 бет, илл. ISBN 978 9967-14-104 -9

Source: original
Акшак

Акшак - дан өсүмдүктөрүнөн даярдалган азык. Акшак, таруу, күрүч, жүгөрү, арпа, сулуу, буудай жана буурчактан жасалат. Акшак алыш үчүн адегенде данды тазалайт, кургатат. Сокуга салып, кабыгынан ажыратып, элек аркылуу эленет. Электен өтпөгөн майдаланган дан акшак деп аталат. Акшактан ботко, атала тамактары жасалган. == Адабият == Кыргыз тарыхы.Энциклопедия. Бишкек, 2003 “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А. Асанов, жооптуу ред. А. А Асанканов” Ред. кеңеш: Ө.Ж Осмонов (төрага), Т.Н Өмүрбеков (жооптуу катчысы), А.Жуманалиев ж.б.”

Source: original
Төмөнкү температуралар физикасы

Төмөнкү температуралар физикасы - физиканын төмөнкү температураларды алуу, өлчөө, колдонуу жана изилдөө методдору менен мыйзамдарын камтыган бөлүмү. Газдардын суюк абалын изилдөөдө төмөнкү температураны колдонуу чечүүчү мааниге ээ. Суюк гелий температурасындагы ар кандай заттардын касиеттерин изилдөөдө жацы, негизги фактылар жана мыйзам ченемдер аныкталды. Бул физиканын атайын бөлүмү - төмөнкү температуралар физикасынын өнүгүшүнө мүмкүндүк берди. Кадимки температурада атомдордун күчтүү жылуулук кыймылынан алардын өз ара аракеттенишине байланыштуу өзгөчө касиеттер төмөнкү температурада көрүнө баштайт. Төмөнкү температурада байкалган жаңы мыйзам ченемдер квант механикасынын негизинде тана толук түшүндүрүлөт. Төмөнкү температуралар физикасынын өнүгүшү катуу нерселердин квант теориясын түзүүгө зор түрткү берди. Өтө муздатуу ядро физикасында, жарым өткөргүчтөрдү, молекулярдык кристаллдардын оптикалык касиеттерин ж. б-ды изилдөөдө колдонулат. == Колдонулган адабияттар == Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Т. 6. Тоо климаты - Яшма. -656 б.

Source: original