AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
9 ноябрь

9 ноябрь - григориан стиле буйынса йылдың 313-сө көнө (кәбисә йылында 314-се). Йыл аҙағына тиклем 52 көн ҡала. == Байрамдар һәм иҫтәлекле даталар == Халыҡ-ара Ер: Бөтә донъя лизинг көнө. Фашизм һәм расизмға ҡаршылыҡ көнө. Ядро ҡоралына ҡаршы акциялар көнө. Гиннесстың рекордтар китабы көнө. Милли Австрия, Германия, Швейцария: Уйлап сығарыусылар көнө. АҠШ: Йәш китап уҡыусылар көнө. Камбоджа: Бойондороҡһоҙлоҡ көнө. Украина: Украин яҙмаһы һәм теле көнө. Әзербайжан: Дәүләт флагы көнө. Һөнәри Рәсәй Федерацияһы: Эске эштәр министрлығының СОБР хеҙмәткәрҙәре көнө. Украина: Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре һәм халыҡ сәнғәте оҫталары көнө. == Тарихи ваҡиғалар == 1906: Пётр Столыпиндың аграр реформаһы башлана. 1917: Эшсе һәм һалдат депутаттарының II Бөтә Рәсәй съезы үҙ эшен тамамлай. == Смирнов Георгий Алексеевич (1909-12.05.2005), ғалим-геолог. 1975-1977 йылдарҙа Өфөләге Геология институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре‑консультанты. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Геология‑минералогия фәндәре докторы (1970). Ике 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1944, 1985) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1943) ордендары кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Екатеринбург ҡалаһынан. Сергеев Леонид Иванович (1909-16.03.1976), ғалим-үҫемлектәр физиологы. 1946 йылдан Ялта ҡалаһындағы Никита ботаника баҡсаһының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1949 йылдан - директорҙың фән буйынса урынбаҫары. 1955 йылдан Өфөләге Биология институтында ботаника секторы, артабан лаборатория мөдире, 1974 йылдан Биология һәм цитохимия бүлегендә лаборатория мөдире, 1975 йылдан - өлкән ғилми хеҙмәткәр. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Биология фәндәре докторы (1954), профессор (1957). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1966). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1949, 1954) кавалеры. Сығышы менән хәҙерге Һарытау өлкәһенең Татищев районы Полчаниновка ауылынан. === Дөйөм исемлек === 1812: Поль Абади, Франция архитекторы. 1818: Иван Сергеевич Тургенев, Рәсәй империяһы яҙыусыһы. == Был көндө вафат булғандар == 1940: Невилл Чемберлен, Англия сәйәсмәне. 1952: Хаим Вейцман, Израилдең беренсе президенты.

Source: original
Кесе Солтан

Кесе Солтан (рус. Малое Султаново) - Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы ауылы. Ҡамышлы ауыл советы составына керә. == Тарих == Революциянан һуң Кесе Солтан ауылы Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә. 1924 йылда Урал өлкәһенең яңы ойошторолған Ялан районы составына бирелә. 1930 йылда Ялан районы бөтөрөлгәс, Кесе Солтан ауылы Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда Кесе Солтан ауылы яңы ойошторолған Сафакүл районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.

Source: original
Мырҙаш

Мырҙаш (рус. Мурдашево) - Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 184 кеше. Почта индексы - 453142, ОКАТО коды - 80249818002. == Тарихы == Ҡаһым түрәнең атаһы Мырҙаш Туйсин 1814 йылда Айыусы ауылынан яңы урынға күсенеп ултыра. Шулай итеп, яңы Мырҙаш ауылына нигеҙ һалына. 1795 йылда үткәрелгән рәүиз материалдарында теркәлеүенсә, яңы ауылдағы 27 ихатала 150 кеше йәшәй. Иген игеү, мал аҫырау менән шөғөлләнеп көн итәләр. Ауылда мәсет, һыу тирмәне була. 1906 йылда бакалея лавкаһы һәм йылға аша паром да эшләгән була. XIX быуат урталарында Айыусы ауылынан Рәхимҡул Собханҡуловтың Хөснөтдин (1821 йыл тирәһе) һәм Сәйфетдин (1832 йыл тирәһе) исемле улдары яңы ауылға - Мырҙашҡа килеп төпләнә. Хөснөтдиндең балалары - Сиражетдин (1847), Ғәйшә (1850 й. т.), Сәйфетдиндың балалары - Ғайфулла(1857 й. т.), Бибисабира (1873 -1903), Бибиғәзизә (? - 1968) һәм тағы ла өс улының исемдәре теркәлмәгән. Бер ни тиклем ваҡыттан һуң Мырҙашта йәшәгәндәрҙең бер өлөшө икенсе урынға күсеп төпләнә, ауылдарын Түреш-Тамаҡ тип атайҙар. === Мырҙаш ауылы риүәйәте === Мырҙаш ауылының барлыҡҡа килеүе хаҡында ошо төбәктә риүәйәт тә бар: "Атҡыса исемле бабай Ғәбдүк (Белорет районы) ауылынан Һуҡайлы йылғаһы буйында ятҡан Уҫаҡлыкүл ярына килеп төпләнә. Атҡысаның улы Өмөтбайҙан Ғәбделнасыр менән Илембай тыуа. Ғәбделнасырҙың алты малайы, ә Илембайҙың биш малайы була. Шулай итеп, улар бер ауыл булып йәшәй башлай. Ләкин туғандар араһында татыулыҡ булмай, шуға ла Илембайҙың ҡатыны, биш улын һәм ҡустыһын алып, Айыусы ауылына күсенә. Ә Ғәбделнасыр, ыҙғыш-талашлы ерҙә йәшәргә теләмәйенсә, ғаиләһе менән Һуҡайлы йылғаһының өйәнкеле, таллы, емеш-еләккә бай булған үҙәненә барып төпләнә. Тәүҙә улар йәшәгән урын Өйәнке ауылы тип йөрөтөлә. Аҙаҡ Айыусы ауылынан Мырҙаш бабай ғаиләһе, уландары менән күсеп килә, һәм улар ауылға Мырҙаш исеменең бирелеүен юллап алалар. Ысынлап та, был риүәйәттәге факттар XIX быуатта үткәрелгән рәүиз материалдарында ла сағылыш таба 1834 йылдар тирәһендә хәҙерге Ишембай районы Смаҡай ауылынан (хәҙер Ишембай ҡалаһы биҫтәһе) бер нисә малайҙы Мырҙаш ауылына теркәйҙәр, мәҫәлән, Мәхмүт Исмәғил улының малайҙары: Лоҡман, Ғәли (1 йәш), тағы бер нисә кеше. Уларҙың вариҫтары Мәхмүтов, Лоҡманов фамилияларын йөрөтә. Хәҙерге Ишембай районы Бәләкәй Мәҡсүт (Ҡарлар) ауылынан да бер нисә кеше Мырҙашҡа күсерелә, тик бер аҙҙан улар кире үҙ яғына ҡайта. == Географик урыны == Район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ): 37 км Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Айыусы): 7 км Яҡындағы тимер юл станцияһы (Стөрлитамак): 37 км == Әҙәбиәт == Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. - Өфө: Китап, 2009. - ISBN 978-5-295-04683-4. Юсупов Ю. М., Исянгулов Ш. Н., Ярмуллин А. Ш. Юрматы. - Уфа, 2017. - 154 с. == Һылтанмалар == Мырҙаш // Башҡорт энциклопедияһы. - Өфө: БР ДАҒУ «Башҡорт энциклопедияһы», 2015-2024. - ISBN 978-5-88185-143-9. (Тикшерелеү көнө: 6 сентябрь 2019)

Source: original
Иблис

Иблис (рус. Ибли́с, ғәр. إبليس‎) - исламда: үҙенең тырышлығы арҡаһында Аллаһ рәхмәте менән фәрештәләр араһына барып сыҡҡан көйө Аллаға буйһонмай, Ул тупраҡтан яралтҡан тәүге кеше - Әҙәмгә сәждә ҡылыуҙан баш тартҡан берҙән-бер ен исеме. Тәкәбберлеге өсөн ул күктән ҡыуыла һәм тамуҡ язаһына хөкөм ителә, ләкин Алланан язаны Ҡиәмәт көнөнә тиклем кисектереп тороуҙы һорай. Ризалыҡ алғас, Иблис Аллаға тоғро кешеләрҙе аҙҙырырға ант итә. Үҙе хасил итергә һәләтле яуыз көстәр донъяһына баш була. Ожмахҡа үтеп инеп, йылан ярҙамында Әҙәм менән Һауаны аҙҙыра, шул арҡала улар ожмахтан ҡыуыла. Иблис бөтә пәйғәмбәрҙәрҙең эшенә ҡамасаулай, кешеләрҙе уларға ҡаршы ҡоторта. Кешеләрҙең Аллаға ышанмауы, донъяла яуызлыҡ булыуы исламда Иблис ҡотҡоһо менән аңлатыла. Иблистең башҡа исемдәре лә күп. Уны әш-Шайтан (шайтандар башлығы الشيطان‎), ғәдүй Аллаһ (عدو الله‎ - «Аллаһ дошманы») йәки әл-Ғәдүйә (العدو‎ - «дошман)». Унан һаҡланыр өсөн мосолмандар йыш ҡына әстәғәҙәт доғаһы: «әғүҙү билләһи минә шайтан рәджим» («Рәхмәттән һөрөлмөш шайтандың яуызлығынан Аллаһы тәғәләгә һығынамын») йәки Ҡөрьәндең һуңғы сүрәләрен уҡый (мәҫәлән, Әл-Фәләҡ, Ән-Нәс). Иблистең даими ҡушаматы - әр-рәджим (الرجيم‎ - «рәхмәттән һөрөлмөш»), ул Әл-Хижер сүрәһенең 34 аятынан алынған. === Башҡорт мифологияһында Иблис === Башҡорт мифологияһында - яуыз көс (албаҫты, бәрей, ен, шайтан). Ул кешеләр араһында йәшәй, уларҙы гонаһлы эштәргә этәрә, иманды оноттора. Кешеләр Иблис Ҡөрьәндән аяттар уҡып ҡыуа. Башҡорттарҙың тылсымлы йолаларының күбеһе иблис яуызлыҡтарынан һаҡланыуға йүнәлтелгән. == Әҙәбиәт == Башҡорт халыҡ ижады. 1‑се т. Йола фольклоры. Өфө, 1995. Нәҙершина Ф. А. Хөрәфәти хикәйәләр //Башҡорт фольклоры. Өфө, 1993. == Һылтанмалар == Хисамитдинова Ф. Ғ. Иблис // Башҡорт энциклопедияһы. - Өфө: БР ДАҒУ «Башҡорт энциклопедияһы», 2015-2024. - ISBN 978-5-88185-143-9.

Source: original
Кумый

Кумый - Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иты-Куль көлінің ярына тамағынан ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км. == Һыу реестры мәғлүмәттәре == Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы - Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны - Бия һәм Катунь, йылға бассейны - Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем. Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса : Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды - 13010100112115100002309 Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды - 115100230 Бассейн коды - 13.01.01.001 ГӨ буйынса һаны (номеры) - 15 ГӨ буйынса сығарылыш - 1 == Һылтанмалар == Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы 2015 йыл 26 май архивланған. Был гидрология буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ

Source: original
Ракетка

Ракетка - спорттың теннис, сквош, бадминтон, өҫтәл теннисы, ракетбол кеүек уйын төрҙәрендә ҡулланылған спорт инвентары. Ракетка тотҡостан һәм һуҡҡыстан тора. Ракетка һуҡҡысының майҙаны бәләкәй булһа (мәҫәлән, өҫтәл теннисы уйынына тәғәйенләнгән ракетканыҡы кеүек), уны тоташ итеп эшләйҙәр, ә ҙур булһа, аэродинамик ҡаршылыҡты кәметеү маҡсатында уны ҡылдан үреп яһайҙар. Был осраҡта ҡылдар овал йә тамсы рәүешендәге тирәскә тарттырыла. Был өлөшө ракетканың башы тип атала. Элек ракеткалар ағастан, ә ҡылдары мал тарамышынан йә эсәктәренән эшләнгән. Әлеге ваҡытта ракетка эшләү өсөн углерод сүс йә еңел металдарҙың иретмәһе кеүек синтетик материалдар файҙаланыла. Ә ҡылдар ғәҙәттә нейлондан йә башҡа синтетик материалдан яһала, әммә теннис ракеткаларына һаман да һыйыр малы эсәктәренән эшләнгән ҡылдар тарттыралар. Ракеткаларҙың тотҡостары иһә тотоу өсөн уңайлы булһын өсөн махсус туҡыма менән көпләнә. == Хагоита == «Хагоита» тип аталған япон ракеткалары волан уйнау өсөн хеҙмәт иткән һәм йоҡа таҡтанан ҡыл ҡулланмай эшләнгән. Ваҡыт үтеү менән был уйын онотола барған, ә ракеткалары сувенирға әйләнгән. Уларҙы ҡурсаҡтар, күләмле аппликациялар менән биҙәйҙәр. == Өҫтәл теннисы == Өҫтәл теннисы (пинг-понг) ракеткалары ғәҙәттә фанеранан эшләнә һәм ике яғынан күперткеле эрзинкә менән ҡаплана. Ағас менән эрзинкә араһына махсус көпшәк материал ҡатламы һалып ҡалдырыла. Туптың әйләнеүсәнлегенә һәм тиҙлегенә эрзинкәнең ниндәй төрҙән булыуы йоғонто яһай. Пинг-понг ракеткаһының бер яғы - ҡыҙыл, икенсе яғы ҡара төҫтә була. Төрлө төҫтә булыуы яҡтарға бер-береһенең ракетканың ҡайһы яғы менән уйнағанын күрһәтеп тора. Ярыш башланыр алдынан уйынсы, көнәркәшенең ракеткаһын ҡулына алып, уның ҡайһы яғы ниндәй эрзинкә менән ҡапланғанлығын һәм ниндәй төҫтә булғанлығын ҡарап сығырға хоҡуҡлы. Туп етеҙ хәрәкәт итһә лә һәм уйын шәп тиҙлек менән барһа ла, уйынсы көнәркәше ракетканың ҡайһы яғы менән уйнағанын күҙәтеү аҫтында тота ала. == Бадминтон == Бадминтон өсөн хәҙерге заман ракеткалары углеводородлы ҡоростан эшләнә. Бындай ракеткаларҙың ауырлығы 80-100 грамм тәшкил итә.

Source: original
Огородников Кирилл Фёдорович

Кирилл Федорович Огородников (17 [30] июля 1900, Санкт-Петербург - 30 июнь 1985) - совет астрономы. == Биографияһы == 1922 йылда Мәскәү университетын, 1923 йылда - Халыҡ мәғариф комиссариатының астрофизика институтын тамамлай, унда 1934 йылға тиклем эшләй (1931 йылда Астрофизика институты Мәскәү дәүләт университетының Штернберг исемендәге берләштерелгән дәүләт астрономия институты составына инә, унда Огородников профессор вазифаһын биләй). 1934-1938 йылдарҙа - Пулково обсерваторияһы хеҙмәткәре. 1939 йылдан Ленинград университетында эшләй (1941-1950 йылдарҙа университет обсерваторияһы директоры була). 1941-1942 йылдарҙа Ленинград фронтында Халыҡ ополчениеһында була. == Фәнни эшмәкәрлеге == Төп ғилми хеҙмәттәре йондоҙ һәм галактиканан тыш астрономияға ҡағыла. 1923-1926 йылдарҙа йондоҙҙарҙың радиаль (нур) һәм арауыҡ тиҙлеге буйынса Ҡояштың тиҙлеген һәм апексын билдәләүгә арналған хеҙмәттәр серияһын башҡара. 1932 йылда ул Галактикала тиҙлектәрҙең дифференциаль ҡырының характеристикаларын йондоҙҙарҙың радиаль тиҙлеге һәм үҙ хәрәкәттәре буйынса билдәләү ысулын тәҡдим итә. 1938-1940 йылдарҙа күктең ҡараңғы райондарында йондоҙло иҫәптәргә теоретик анализ яһай, был Галактиканың ҡараңғы томанлығының физик үҙенсәлектәрен билдәләү ысулын эшләү мөмкинлеген бирә. Йондоҙ системаларының дөйөм динамик үҙенсәлектәрен әйтеп бирә, әйләнеүсе йондоҙҙар системаларының тигеҙлек фигураларын ҡарай һәм был осраҡта алынған теоретик эҙемтәләрҙең ҡайһы берҙәре галактикаларҙың күҙәтелгән формаларына тап килеүен күрһәтә. Груша формаһындағы тигеҙлек фигуралы галактикалар һәм орсоҡ формаһындағы тигеҙлек фигуралы галактикалар булыуы ихтималлығын фаразлай. Ҡаты есемле әйләнеүсе галактикаларҙың гравитацион тотороҡһоҙлоғо тураһында һығымтаға килә, шуның менән спираль системалар төҙөлөшөнөң ҡайһы бер үҙенсәлектәрен аңлата. Галактикаларҙың динамик классификацияһын эшләй һәм уларҙың эволюцияһының мөмкин булған эҙмә-эҙлелеге тураһында бер нисә фараз яһай. «Основы динамики вращающихся звёздных систем» (1948) һәм «Динамика звёздных систем» (Москва: Физматгиз, 1958. - 627 с.) монографияларының авторы. Астрономия тарихы буйынса бер нисә хеҙмәт, шулай уҡ бер нисә популяр китап яҙа: «На чём Земля держится» (Ленинград: Ленингр. газ.-журн. и кн. изд-во, 1945. - 31 с.), «Сколько звёзд на небе» (Москва: Гос. изд-во техн. теорет. лит., 1953. - 40 с.). 1953 йылда «Астрономия» рефератив журналы булдырылғандан алып уның баш мөхәррире була. РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1968). Халыҡ-ара астронавтика академияһы ағзаһы (1960). == Наградалары == Октябрь Революцияһы ордены Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (21.02.1944) миҙалдар. == Әҙәбиәт == Колчинский И. Г., Корсунь А. А., Родригес М. Г. Астрономы: Биографический справочник. - 2-е изд., перераб. и доп. - Киев: Наукова думка, 1986. - 512 с. == Һылтанмалар == Мәҡәлә сайтта «Астрономия санкт-петербург университеты» Мәҡәлә сайтта «мемориаль Космос» С. Кутузов А. Йондоҙло динамика байрам 2017 йыл 20 сентябрь архивланған.

Source: original
Ноам Хомский

Аврам Ноам Хомский (Хомски йә Чомски, ингл. Avram Noam Chomsky; 7 декабрь 1928 йыл, Филадельфия, Пенсильвания штаты, АҠШ) - АҠШ лингвисы, сәйәси публисцист, философ һәм теоретик. Массачусетс технологик университетының Лингвистика институты профессоры, формаль телдәр классификация авторы. Һул-радикаль сәйәси ҡараштар менән танылған. == Әҙәбиәт == Гросс М., Лантен А. Теория формальных грамматик/ Пер. с фр. - М.: Мир, 1971. - 296 с. Литвинов В. П. Мышление Ноама Хомского: Курс лекций / Международная академия бизнеса и банковского дела. - Тольятти, 1999. Гурьянова Н. В. Понятие языка, знания языка и овладения этим знанием в концепции языка и мышления Н. Хомского // Учён. зап. Ульянов. гос. ун-та. - (Серия: Образование). - Ульяновск, 1999. - Вып. 2. - С. 182-191. Капишин А. Е. «Генеративная лингвистика» Н. Хомского // Иностранный язык в школе. - 2002. - No 2. - С. 81-86. Гурьянова Н. В. Современная лингвистическая концепция Н. Хомского : Автореф. дис. ... канд. филол. наук: 10.02.19 / [Московский гос. лингвистический ун-т]. - М., 1998. == Тышҡы һылтанмалар == Рәсми блог (инг.) 10 способов манипулирования людьми с помощью СМИ 2012 йыл 23 октябрь архивланған. (рус.) Ноам Хомский в библиотеке журнала «Скепсис» (рус.) Был яҙыусы тураһында тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып Википедия проектына ярҙам итә алаһығыҙ.

Source: original
Васёв Григорий Тимофеевич

Васёв Григорий Тимофеевич (24 декабрь 1922 йыл - 31 декабрь 2004 йыл) - хәрби хеҙмәткәр, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Совет Армияһы капитаны, СССР дәүләт именлеге полковнигы. Советтар Союзы Геройы (1945). == Биографияһы == Григорий Тимофеевич Васёв 1922 йылдың 24 декабрендә Яңы-Самара ҡасабаһында (хәҙер - Башҡортостандың Әбйәлил районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урта мәктәпте тамамлай, Силәбе өлкәһенең Магнитогорск ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. 1940 йылда Васёв Магнитогорск ҡала хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға хеҙмәткә алына. 1943 йылда Васёв осоусыларҙың Чкалов хәрби авиация мәктәбен (лётчиктарҙың Ҡыҙыл Байраҡлы Ырымбур юғары хәрби авиация училищеһы) тамамлай. Шул уҡ йылда Васёв Советтар Союзының Коммунистар партияһына инә. 1943 йылдың июленән - Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1945 йылдың мартына гвардия өлкән лейтенанты Григорий Васёв 3-сө Украина фронты 17-се һауа армияһы 10-сы гвардия штурмлау авиация дивизияһы 165-се гвардия штурмлау авиация полкы звеноһы менән етәкселек итә. Үҙенең хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан осоронда, 1943 йылдың июленән 1945 йылдың мартына тиклем, Васёв «Ил-2» штурмовигында бомба ташлау һәм дошмандың техникаһы һәм тере көстәре тупланмаһын разведкалау һәм штурмлау өсөн 143 хәрби осош яһай. СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 18 авгусындағы Указы менән, «командованиеның хәрби заданиеләрен өлгөлө үтәгәне һәм немец илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән героизм һәм батырлығы өсөн», гвардия өлкән лейтенанты Григорий Васёвҡа Ленин ордены һәм 8830 номерлы «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла һәм «Советтар Союзы Геройы» юғары исеме бирелә. 1946 йылда капитан хәрби дәрәжәһендә Васёв запасҡа ебәрелә. 1947-1949 йылдарҙа ул Магнитогорск ҡалаһында комсомол эшендә була, аҙаҡ СССР дәүләт именлеге органдарында эшләй, отставкаға полковник званиеһендә сыға. Краснодар крайының Ейск ҡалаһында йәшәй, 2004 йылдың 31 декабрендә вафат була. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == Советтар Союзы Геройы Ленин ордены «Алтын Йондоҙ» миҙалы Өс Ҡыҙыл Байраҡ ордены Өс I дәрәжә Ватан һуғышы ордены миҙалдар . == Әҙәбиәт == Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. - М.: Воениздат, 1987. - Т. 1 /Абаев - Любичев/. - 911 с. - 100 000 экз. - ISBN отс., Рег. No в РКП 87-95382. Ваинруб М. Г. Фронтовые судьбы. Киев, 1985. Подвиги их - бессмертны. - Уфа: Китап, 2000. Печищев П. Крылья Родины //Славные сыны Башкирии. Кн.3. Уфа, 1968. == Һылтанмалар == Васёв Григорий Тимофеевич // Башҡорт энциклопедияһы. - Өфө: БР ДАҒУ «Башҡорт энциклопедияһы», 2015-2024. - ISBN 978-5-88185-143-9. (Тикшерелеү көнө: 21 декабрь 2020)

Source: original
Иҫке Ҡандра

Иҫке Ҡандра (рус. Старые Кандры) - Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 308 кеше булаған. Ҡандра ауыл Советы составына инә. Почта индексы - 452765, ОКАТО коды - 80251827001. == Тарихы == Ауылға Ҡазан даруғаһы Ҡаңлы улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Баҫылып сыҡҡан сығанаҡтар буйынса Ҡандра исеме менән 1716 йылдан билдәле. Ҡыр-Ҡаңлы (Ҡаңлы) улусы башҡорто Балтас Аблаев «Яһаҡ түләүе өсөн ҡытлыҡ» арҡаһында үҙенең аҫаба ерҙәренә татар Сырым Каринды индерә (уның еренең сиктәре: Сәрмәсән йылғаһынан алып Мәтәү йылғаһы буйлап Куан-Сакет йылғаһының үрге ағымына тиклем, унан Өҫән йылғаһы буйлап түбәнгә Нөгөшкә, уның үренә тиклем, Иҙәш йылғаһына, Баҡырсы урманына, Төрөш һырты буйлап һәм Сәрмәсән Ветляной кисеүенә тиклем). XVIII быуат аҙағынан хәҙерге исемен йөрөтә. 1795 йылда 27 йортта 173 кеше, 1865 йылда 73 йортта - 397 кеше, 1895 йылда 108 йортта - 791 кеше, 1920 йылда 170 йортта - 834 кеше йәшәгән. 1906 йылда мәсет, һыу тирмәне, бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән. 2008 йылға тиклем ауыл Иҫке Ҡандра ауыл советы составында була. == Хәҙерге осор == Ауылда фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар. Татарҙар, башҡорттар йәшәй (2002). == Халыҡ һаны == Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегенә иғтибар итегеҙ. 1939 йыл - бар булған халыҡ һаны. 1989, 2002, 2010 йылдарҙа - даими йәшәгән урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны Милли состав Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса - күпселек милләттәр татарҙар (69 %), башҡорттар (27 %). == Географик урыны == Ауыл Нөгөш йылғаһы (Өҫән йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан. Алыҫлығы: Район үҙәгенә тиклем (Туймазы): 32 км Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Ҡандра-Ҡотой): 10 км Яҡындағы тимер юл станцияһы (Ҡандра): 5 км == Билдәле шәхестәре == Баҙыҡшанов Таһир Ибраһим улы (1.05.1941-25.06.2023), зоотехник. 1992-1998 йылдарҙа Благовещен районы хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Ғәбдрәшитов Фазулла Ғабдулла улы (25.10.1903-5.04.1975), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының станоклы пулемёт тоҫҡаусыһы, гвардия рядовойы. Советтар Союзы Геройы (1944). == Һылтанмалар == Совет муниципальных образований Республики Башкортостан Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. - Өфө: Китап, 2009. - С. 265. - ISBN 978-5-295-04683-4. Иҫке Ҡандра // Башҡорт энциклопедияһы. - Өфө: БР ДАҒУ «Башҡорт энциклопедияһы», 2015-2024. - ISBN 978-5-88185-143-9.

Source: original
Розалин Сасмен Ялоу

Розалин Сасмен Ялоу (ингл. Rosalyn Sussman Yalow; 19 июль 1921 йыл - 30 май 2011 йыл) - Америка биофизигы. «Пептид гормондарын асыҡлауҙың радиоиммунологик ысулдарын үҫтергән өсөн» медицина буйынса Нобель премияһы лауреаты (1977). == Биографияһы == Розалин Сасмен Ялоу 1921 йылдың 19 июлендә АҠШ-тың Нью-Йорк ҡалаһында йәһүд иммигранттары Саймон Сассман һәм Клара Ципперҙың ғаиләһендә тыуа. Улар төргәк-ҡап материалдары менән һатыу итеү өлкәһендә эшләй. Розалин 1941 йылда Хантер колледжын тамамлай, физика менән ҡыҙыҡһына. Ләкин ҡатын-ҡыҙ булғас, уны бер университет та ҡабул итмәҫ тип уйлай. Сасмен Колумбия университетына машинистка булып эшкә инә, шунан секретарь вазифаһына күсә. Әммә шул уҡ йылды ул Урбана-Шаймпэйндағы Иллинойс университетына саҡырыла, сөнки икенсе донъя һуғышы арҡаһында ир-ат етешмәй. 1943 йылда Сасмен Арон Ялоуға кейәүгә бара. 1945 йылда ядро физикаһында философия докторы була. Диссертация яҡлағандан һуң Сасмен Ялоу Ветерандар эштәре идаралығының Бронкс госпиталендә эшләй башлай, унда Соломон Берсон менән берлектә ҡандың биологик составын асыҡлауҙың радиоизотоп ысулын эшләй. Башта улар кеше плазмаһында инсулинды детекторлау ысулын таба. Яңы радиоиммунологик ысул ҡандың гормондар, витаминдар, ферменттар кеүек минор компоненттарына ҡарата ҡулланыла башлай. Ялоуҙың күп эштәре Соломон Берсон менән берлектә эшләнә, әммә ул Нобель премияһы бирелгәнгә тиклем мәрхүм булып ҡала. Розалин Сасмен Ялоу 2011 йылдың 30 майында Нью-Йоркта вафат була. == Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре == 1971 - Халыҡ-ара Гайрднер премияһы 1972 - Диксон премияһы 1975 - Америка медицина ассоциацияһы премияһы 1976 - Фундаменталь медицина тикшеренеүҙәре өсөн Альберт Ласкер премияһы 1977 - Физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһы 1988 - АҠШ-тың милли фәнни миҙалы. == Һылтанмалар == Розалин Ялоу 2007 йыл 27 сентябрь архивланған. // Биография на сайте электронной библиотеки «Наука и техника» Автобиография Розалин Ялоу на сайте Нобелевского комитета (инг.)

Source: original