AlmaznayaGroza/cyrillic-language-classification huggingface dataset:
Псков област

Псков област (урбз. Псковская область) - Федерациэ Урысеим хэт хэку. Къалэ нэхъыщхьэр Псков. == Хэкумэтхыр == Псков хэкур Урысейм и ишъхъэрэ-къуэхьэпӀэ еуропэ лъэныкъуэм хэт. Гъунапкъэхэр здыӀухьэхэр: ишъхъэрэмкӀэ - Ленинград хэкум, къуэкӀыпӀэмкӀэ - Новгородымрэ Тверымрэ, ипшъэмкӀэ - Смоленскымрэ Урысыхумрэ, къуэхьэпӀэмкӀэ - Латвиэмрэ Эстониэмрэ. Хэкум шӀыпӀу иубыдыр зэрыхъур 55,3 мин км². Езы шӀыпӀэр нэхъыбаӀуэм губгъу щыт, мэзкӀэ бэгъуауэ (мэзхэм шӀыуэ яубыдыр зэхэту 2450 мин га) абым пэмыкӀыуи псыхъурей бжыгъэхэр (яубыдыр 210 км²). Псыхъурей нэхъ индыдэр Псков Чудской; хэку псом псыхъуреуэ хэтыр 3 700 фӀокӀыр. Хэкум мэзу къинэжьар 250 млн. м³ носыр(тхьэмпэбанэхэм ящыщ - 45%). Хэкур бэгъуауэ щыт мэзкъэкӀыгъэ къэщхьэпэгъуэхэмкӀэ: Ӏэргъэбэгухэр, мэракӀуэхэр, гынкъэкӀыгъэхэр. Хьэйуар континет-курыту щыт. Гъэм и температурэ курытыр +5°С. Мазэкурыт температурэр щӀышылэм -7,8°С, бадзэуэгъуэм +17,3°С. Уэуэ къэхыр гъэм 625 мм. == Тхыдэр == Къалэ Псковыр япэреуэ тхыдэтхыгъэхэм къыщыӀохур 903 гъэм. X-XII лъэхъэнэхэм Псков хэкур Киеу Урысеим хэтт, ауэ и къэрур кӀуэдын щыкӀидзэм Новгородымрэ Владимирымрэ и ӀэнатӀэпӀашъхьэм кӀэхьэ. 1242 мэлыжъыхьым и 5-м Чудской псыхъурем Мыл-зауэ щекӀуэкӀа Александр Невскэ и урысыдзэмрэ Ливон лъэпкъэгъумрэ дзэмрэ яуэ. зауэр урысыдзэм и текӀуэныгъэкӀэ иуха. 1348-1510 гъэхэм Псков хэкур шъхьэхуит республику щыта. Мэзкуумрэ Псковымрэ я зэпылъыныр нэхъ лъэш щыхъум Псковыр Урыс къэралым хохьэр. Ишъхъэрэ зауэшхуэм щыгъуэ 1700-1721 гъэхэм Псковыр урысыдзэм и гъунапкъым тет быдапӀэ къэлъытэгъуэшхуэ зиӀу щыта, къышхьэпэгъуэ дзэм шъхьэкӀэ зэрихьу. 1710 гъэм Петр I и унафэмкӀэ псков шӀыпӀэхэр Ингерманлэнд хэкум хохьэхэ, 1727 гъэм Екатэринэ II и унафэмкӀэ Новгород хэкум хохьэхэ. Псков хэку къыщыхагъэкӀыр 1776 гъэм шышъхьэӀум и 24. 1917 гъэм гъатхэпэм и 2-м пэштыхь Николай II тхылъ кӀетхэ Псков къалэм и ӀэнатӀэпӀашъхьэр къигъану. Советхэм я ӀэнатӀэр 1917 гъэм йохьэр хэкум. 1927 гъэм Псков шӀыпӀэр Ленинград хэкум хохьэ, ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм и зэманыгъуэм оккупациэм хэта. Псков хэкур щызэфӀэувэжьар 1944 гъэм. == Джылэр == 2010 гъэм и шӀышъылэм и 1-м къэлъытэгъуэкӀэ Псков хэкум дэсар 688563 цӀыху (Псков къалэм - 191760). Демографиэмрэ хэку тхыдэмрэ ятеухуауэ Псков хэкум и джылэр щимыгъэту нэхъ макӀэ мэхъур. == Экономикэр == Хэкум и валовэ продуктыр 2008 гъэм 73,4 млд. рубылу хъуа (зы цӀыхуа абы теуэр - 104,8 мин рубылу гъэм). Экономикэм и лэжьыгъэ нэхъышъхьу щытыр губгъуэ-былым лэжьыгъэхэр - чэ, лы, кэнтроф, пхъышъхьэмышъхьэ, джэд-зехуэныгъэ. Абыб пэмыкӀыу хэкум дэт Псков ГРЭС, цӀыкӀу СГ-хэр джоуэ. Великие Лукахэм локомотивщӀыж фабрикэ дэт. == Администрациэ гуэчыгъуэр == Псков хэкур и администациэмкӀэ муниципал куей 24-кӀэрэ къалэ-куей 2-кӀэрэ мэгуэч. == Гулъытыгъу щытыр == Псков хэкур Урысей Федерациэм и закъу щыт нып зымыӀэ хэку. == ТехьэпӀэхэр == Псков хэкум и официал сайтыр (урыс.) Псков хэкум и културэр (урыс.) Порховской лъэныкъуэ - тхыдэ, документхэр, шӀыпӀэтхыпхъэхэр (урыс.) Псков хэкур каталог-кӀэупшӀэгъуэм «Вся Россия» (урыс.) Псков хэку - Характеристикэр. (урыс.) Псков къэралыгъуэ зэгуэт тхыдэ-аркитектуру арту музей-хъумэныгъэр. (урыс.) Псков Къэралыгъуэр. Псков хэкугъэм и архив. (урыс.)

Source: original
Уджэ лъэпкъыр

Уджэ лъэпкъыр (лат-бз. Pteroclidae) - тхьэрыкъуэ теплъэ хэкӀыгъуэщ. ЛъэпкъигъуитӀрэ лӀэужьыгъуэ 14-рэ къызэщӀеубыдэ. Нэхъыбэу здэщыӀэхэр Еуропэм, Азиэм, Африкэмщ. == Лъэпкъыгъуэхэмрэ лӀэужьыгъуэхэмрэ == Уджэ дыдэхэр (Syrrhaptes) Уджэ (S. paradoxus) Syrrhaptes tibetanus Уджэхэр (Pterocles) Уджэныбэху (P. alchata) УджэныбапцӀэ (P. orientalis) Pterocles bicinctus Pterocles burchelli Pterocles coronatus Pterocles decoratus Pterocles exustus Pterocles indicus Pterocles gutturalis Pterocles lichtensteinii Pterocles namaqua Pterocles personatus Pterocles quadricinctus Pterocles senegallus == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Тайлэнд

Тайлэнд Пэштыхьей (сиам-бз.: ประเทศไทย, нэхъыщхьэцӀэу зэрихьар 1939 гъэм нэгъунэ - Сиам) - Азиэ ипшъэ къуэкӀыпӀэм хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр - Бангкок. == Хэкумэтхыр == Тайлэнд и шӀыпӀэр хы тӀыгуныкъуэ Индэкитаимрэ Мэлаккамрэ хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэхэр: къуэхьэпӀэм - Миянмам, ишъхъэрэм - Лаосым, ипшъэ-къуэкӀыпӀэм - Камбоджам, ипшъэм - Мэлайзиэм. ШӀыпӀэр нэхъыбэм губгъу щыт, къушъхьэр къэралым и къуэхьэпӀэмрэ ишъхъэрэ лъэныкъуэмрэ хэтхэ. Хьэйуар муссон субэкваторилым щыщ. Хьэйуам и шъхьэпэгъуэкӀэ къэралым илъэсым щэ хадэхэх яшъыр, абым пэмыкӀыу туризымымкӀэ Тайлэндыр илъэспсом тегъэпсыхьа. И шӀым кӀэлъ - фӀамыкӀ, мывэрэ калий шыгъурэ, бдзапцӀэ, цинк джоуэ, дышъэ-дыжьынхэр, мышӀэхэр. Къэралыр псыкӀэ бэгъуауэ щыт. Щэху океным идежь ӀухьэпӀэ иӀэ ишъхъэрэ лъэныкъуэ къэралым. == Тхыдэр == Иджырей тайлэндхэр къызхэкӀа лъэпкъыр Хъутейм и курыт шӀыпӀэхэм къикӀаху щыщахэ. 1238 гъэм къэрал Сукокай халъхьэр, яужым илъэсишъэрэ ныкъуэрэ текӀа яуж пэштыхьей Аютиям еубыдыр. Аютия пэштыхьейм и зэманыгъуэр 1767 гъэм нэс екӀуэкӀа, яужым къэралыр бирманхэм яубыд. 1782 гъэм лъэпкъ Чакрихэр тохьэр, иджыри къыздынэсым тетыр ахэра. XIX лъэхъэнэм Тайлэндым изакъуэ къэрал хуиту къанэр Ишъхъэрэ-КъуэкӀыпӀэ Азиэм. И политикэмкӀэ Тайлэндыр Британиэшхуэмрэ Фрэнджымрэ я зэпэубыдыгъуэхэм теджэгухьурэ. 1939 гъэм нэс Тайлэндым Сиам цӀэуэ зэрихьа. ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм щыгъуэ Тайлэндым Японым и лъэныкъуэр диӀыгъауэ щыта. Зауэ нэужым Тайлэндым дзэзыкъэӀэтыгъуэ бжыгъэ екӀуэкӀа, абыхэм яужым ӀэнатӀэм Ӏухьар дзэм и хунта. 1980 гъэм туризымыр зэфӀэувэн кӀедзэ къэралым. == Къэрал зэхэтыкӀэр == Тайлэндыр конституциэ пэштыхьей къэрал. Пэштыхьыр къэралым и тхьэмадэ, Чакри лъэпкъым щыщ, 1782 гъэм щыкӀэдзауэ тетхэр. ХабзэдэгъэкӀ ӀэнатӀу щытыр Лъэпкъэгъу Ассамблеэ зэхуэситӀу зэхэкӀыр. Тхьэмадэхэм я Зэхуэсым нэрыбгэ 500 хэт илъэсиплӀкӀэ хэххэр, Сенатым нэрыбгэ 200 хэт, пэштыхьым хихаху. Мэхьчэмэм и нэхъышъхьэ ӀэнатӀэр - Мэхьчэмэ нэхъышъхьэ, абы и тхьэмадэхэр пэштыхьым хехыр. == Джылэр == 2005 гъэмкӀэ къызарадзамкӀэ къэралым джылу дэсыр 65,4 млн. цӀыху. Тайлэндыр лъэпкъ быжэ зэхэс къэралу щыт. Лъэпкъ нэхъ иныр тайхэра джылэм и 80% мэхъухэр. Къушъхьэ лъэныкъуэхэм тайхэм и Ӏыхьлъыгъуэ хъууэ лъэпкъ бжыгъэхэр мэпсо. ЕтӀуану инагъкӀэ лъэпкъ дэсыр лаохэра. Абыхэм пэмыкӀыу диспорэ виетнамхэр, хъутхэр, кхмерхэр джоуэ дэс. Къэралым и дин нэхъышъхьэр буддэныгъэ, абым пылъыр къэралым и 90%. ПэмыкӀыу дин щыӀэхэр: мыслъымэныгъэ (4,5%), чыристэныгъэ (1% нэхъри нэхъ макӀэ). == АдминистрациэмкӀэ и гуэшыгъуэр == Тайлэндыр унитар къэралу щыт, администрациэкӀэ провинциэ 75-кӀэ мэгуэчыр, я кӀуэцӀым куейкӀэ гуэчыжьху. Къэралым и къалэ нэхъышъхьэ Бангкокыр шъхьахут муниципал куейуэ къыхэгъэкӀа. == Дзэр == 2002 гъэм, джэм шъауэ хэттэр нэрыбгэ 200 мину хъут. Дзэр зэргуэшыр - щӀызекӀуэдзэ, уэгу-зауэдзэ, хыдзэ джоуэ. Ӏэшым и нэхъыбэр НАТО-мрэ ДжРК-мрэ къыкӀагъэкӀахэм ящыщ.

Source: original
Мысыркъаз

Мысыркъаз (лат-бз. Alopochen aegyptiacus) - бабыщ теплъэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == Пкъыр зэкӀужщ: пщэ псыгъуэщ, лъакъуэ лъагэщ, дамэбгъуэщ, цы Ӏув дахэ тетщ. Теплъэр: тхыцӀэр щхъуэрэ фӀыцӀэрэщ, ныбэ щӀагъыр гъуэжь-гъуэбжафэщ кусэ фӀыцӀэхэмрэ хужьхэмрэ зэпырыкӀыу. И дамэкӀэ къабзий пхъашэхэр фӀыцӀэ-лыдщ. Хуабжьу лъэрыхьщ: псынщӀэу къежыхь, дэгъуи йос икӀи макъ къигъэӀуу. == Здэпсэухэмрэ щэнымрэ == Нэхъыщхьэу мы къаз лӀэужьыгъуэр здэпсэур Мысырым Нил псыхъуэмрэ Африкэм и тропик щӀыпӀэхэмрэщ. Абгъуэр щӀыщхьэ гъущэми псыпцӀащхьэми щещӀ, ауэ нэхъыбэрэ здэгъуалъхьэ хабзэр жыгыщхьэмрэ къыр дапкъэхэмрэщ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
Мэзтхьэрыкъуэф

Мэзтхьэрыкъуэф (лат-бз. Tussilago farfara) - илъэс куэдкӀэ къэкӀ, лъабжьэжь зиӀэ къэкӀыгъэщ. == НэмыщӀ цӀэхэр == Адыгэбзэм мы къэкӀыгъэм цӀэ бжыгъэ зэрехьэр, ахэр: анэрэ-анэнэпӀэсрэ (урысыбзэм зэрхэтым хуэду псалъэхэр зэдзэкӀауэращ адыгэбзэм), Ӏэдэ́м и цей, тхьэрыкъуэфдэгу. == Теплъэр == Тхьэмпэ, къудамэ зытемыт и пкъыр гъатхэм пасу (гъатхэпэмазэм) щӀым къыхокӀри см 10-20-кӀэ докӀей, см 2-2,5-рэ зи инагъ щхьэ гъуэжь къещӀ. Жылэхэр псынщӀэу мэхъури полъэлъыж, пкъыри мэгъуэлэж. Абы иужкӀэ кӀы кӀыхь зиӀэ тхьэмпэ хъурей инхэр къыдедз. Тхьэмпэ щӀагъым цы щабэ цӀыкӀу тетщ, и гущӀыӀур цӀафтэщ. Удзым и тхьэмпэ щӀыӀум гъатхэ, гъэмахуэ жэщхэм, пщэдджыжьыпэхэм уэсэпсыр Ӏуву тохьэ, тхьэмпэщӀагъыр зэрыгъущу къонэ. == КъыздэкӀыр == Удзыр къыщокӀ псыхъуэхэм, мэз лъапэхэм, щӀыпӀэ псыӀэхэм, псынащхьэхэм. == Къэгъэщхьэпэгъуэр == Хущхъуэу къагъэсэбэп. Бжьэхэм гъэгъахэм фо къыхах. == Тхылъхэр == Хьэкъун Б. Адыгэ къэкӀыгъэцӀэхэр. ТхылътедзапӀэ «Эльбрус». Налшыч 1992 гъ.

Source: original
Къуалэпэгъу

Къуалэпэгъу (лат-бз. Pyrrhocorax graculus) - вынд теплъэ лъэпкъым щыщ лӀэужьыгъуэщ. == Теплъэр == И теплъэкӀэ къуанщӀпэплъым ещхьщ, ауэ нэхъ цӀыкӀущ. Езыр фӀыцӀэ лыдщ, пэр гъуэжьщ, лакъуэхэр плъыжьщ. Хъумрэ анэмрэ я теплъэкӀэ зэфэгъущ. == Здэпсэухэр == Гупхэурэ мэпсэу, мэгъуалъхьэ бгылъэ щӀыпӀэхэм, лъэтэжкъым. Абгъуэ щащӀ къыр нэпкъ задэхэм. Щопсэухэ Ипщэ Еуропэм, Ишхъэрэ Къажэрым, Курыт Азиэм, Алтайм, Тибетым, Гималайхэм я бгылъэ щӀыпӀэхэм. Къаукъазым и къущхьэхэм щыбэгъуащ, зыщӀыпӀи лъэтэжхэкъым. == Ӏусыр == Ӏусыр нэхъыщхьэу - хьэпщхупщ, мэракӀуэхэкӀ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкеск къ. 2007 гъ.

Source: original
ШыкӀэпшынэ

ШыкӀэпшынэ (кӀахыбзэкӀэ шыкӀэпщын, пхъэпщын, беслъ-бз. шыкӀэпчынэ) - адыгэ бзэпс Ӏэмэпсымэхэм ящыщ. А цӀэм нэмыщӀу етӀуанэ цӀэ зэрехьэр «пхъэпшынэ». Уэрэдым къдеуэн, къафэ мэкъамэ къызырыхах адыгэ Ӏэмэпсымэ. ШыкӀэпшынэр адыгэ лъэпкъым щӀыпӀэшхуэ иубыдт, хьэщӀэщ хабзэм, гъэсэныгъэм пыщӀауэ. ШыкӀэпшынэм еуэфыныр, дэжьыуныр сэбихэм я гъэсэныгъэм хэтт. Нарт хъыбархэм, уэрэдыжьхэм, псалъэжьхэм къэӀохугъуэ куэд къахокӀыр шыкӀэпшынэм теухуауэ, лъэпкъым ижьыжь лъандэрэ зэрхэтар. == ЦӀэр == И цӀэр псалъищу зэхэлъщ: «Шы», «КӀэ», «Пшынэ» - а псалъэм къеӀуатэ шыкӀэпшынэм и зэхэлъыкӀэ. Иджырей шыкӀэпшынэхэм я бзэпсхэр гъущӀкӀапсэм къыхащӀыкӀ; пэсырей шыкӀэпшынэм и бзэпсхэр шым и кӀэм къыхахт. === ШыкӀэпщынэ пэж === Пкъыр, пщэр, щхьэр зы пхъэ такъырым къыхахт (кӀей, кхъужьей, бжейм). ШыкӀэпшынэныбэр - пкъыр къызхэха пхъэми къыхащӀыкӀт е пхъэ нэхъ щабэм (псей, уэздыгъей). ШыкӀэпшынэм и кӀыхьэгъыр см 70; пкъым и бгъуагъыр см 7-20; пкъым и кууагъыр см 4-8; бзэпситӀыр щхъэм идеж шыкӀэпшынэтхьэкӀумэхэм егъэубыдауэ шыкӀэпшынэлъакъуэм нэс къеххэт, бзэпс фӀэгъэнапӀэхэм нэс, пщэм деж Ӏэпщэпх идзауэ щытт, фэм къыхэщӀыкӀауэ - фэм къыхэщӀыкӀауэ. Пкъым и щӀыбагъым «Мыстхъу» е «Мэзышэ» телът, еуэным ипэкӀэ шабзэр абым щахъу. === ГъущӀ бзэпс шыкӀэпшынэ === Иджырей шыкӀэпшынэр виолончел-скрипкэ оркестр Ӏэмэпсымэхэм ещхьыфу щытщ. И бзыпсхэр гъущӀкӀапсэм къыхэщӀыкӀащ, я бжыгъэри плӀы мэхъур. ШыкӀэпшынэ шабзэри еуропеу щытщ. А шыкӀэпщынэм и сурэт зэфӀэгъувэным зи лэжьыгъэ хэлъыр Щауэжь Елмырзэщ. == Зэреуэр == ШыкӀэпшынэм и еуэкӀэр тӀууэ зэщхьэщокӀыр: КъуэкӀыпӀэ лъэныкъуэ еуэкӀэ (бзэпсхэр шыкӀэпшынэпшъэм текъузэн; къэбэрдей, абазэ еуэкӀэ) КъуэхьэпӀэ лъэныкъуэ еуэкӀэ (теӀэбагъуэ, шыкӀэпшынапщэм нэмысу бзэпсым текъузэныр; кӀахэ адыгэхэм я еуэкӀэ) == Иджырей зэманым и къэгъэсэбэпыгъуэр == ШыкӀэпшынэр куэду къагъэсэбэп Ӏэмэпсымэхэм ящыщ къафэ ансамбылхэм «Кабардинка», «Налмэс», «Меркуриим». Абым елъытауэ шыкӀэпшынэ еуэным и егъэсэныр фӀыуэ зэфӀэгъувауэ щыткъым, здагъасэ къуэдер Ипщэ Къаукъазым и Къэралыгъуэ Арт Институтым НалщӀэч къалэ дэтым. Пэсырей шыкӀэпшынэм и зэфӀэгъэувэжын и егъэджэнымкӀэ лъэжьыгъэшхуэ хэзылъхьэр ГъукӀэ Зэмудин. Абы и фӀагъкӀэ Адыгэ къэралыгъуэ Университетым студентхэр щегъасэ, Адыгэ республикэм и ИскуствэхэмкӀэ щӀэлъцӀыкӀу еджапӀу Лъэцэрыкъуэ Керим и цӀэкӀэ щытыми цӀыкӀухэр щегъасэ. == Иджырей шыкӀэпшынауэхэр == Шэрджэс Алий - Къ-Ш Къурашэ Ӏэрсен - Къ-Б Иуаз Зубер - Къ-Б Мэретыкъуэ Аслъэн - Адыгэ къ. ГъукӀэ Зэмудин - иригъэджахэр: НатӀэкъо Заирэ - Адыгэ къ. КӀыкӀ Хьэзрэт - Адыгэ къ. Нэгъуэй Заур - Адыгэ къ. Тыркоо Эрхьан - Адыгэ къ. Шагудж Батурай - Адыгэ къ. СтӀашъу Мадин - Адыгэ къ. Даур Рэмэзан - Адыгэ къ. Last edited 6 years ago by YiFeiBot

Source: original
Севиджэ

Севи́джэ (исп-бз. Sevilla) - Эспаниэм и ипшъэ лъэныкъуэм хэт къалэ, мин 700 цӀыху дэсу. Андалусиэ хэку лъэпкъэгъумрэ Севиджэ куеймрэ я къалэ нэхъышъхьэ. == Тхыдэр == Пэсырем Севиджэм цӀэ зэрихьэтэр Гипалис, Урым колониэу щыта. 712 гъэм хьэрыпхэм къалэр яубыдри куей Ишбилиям (إشبيلية) и къалънэхъышъхьэ яшъа, куейм и цӀэм къыхокӀыр иджырейуэ къалэм цӀэ зэрихьэр. Кордобэм и халифатыр зэхэкӀа яуж Севиджэр зыубыдахэр Тайфа лъэпкъым, абыхэм щыгъуэ къалъэм и лъэшыгъуэр щызэфӀэувар. 1091 гъэм Севиджэр берберхэм яубыдри илъэс шъитӀкӀэ я ӀэнатӀэм кӀэт. 1248 гъэм, мазэрэ ныкъуэрэкӀэ Севиджэм и хъуреягъыр Кастиджэм и Ферденанд III-м убыдауэ щыта нэуж, калэр эспанхэм яӀэкӀохьэ. ЩӀэуэ и лъэшыгъуэр аргуэру щызэфӀэувар XVI-XVII лъэхъэнэхэм, Америкэр къагъуэта яуж. Апщыгъуэм Севиджэр къэралым и хыӀухьэпӀэ нэхъышъхьэ къуэдеуэ щытакъым, Ӏэшъагъэхэм пылъу хъуари къалэм екӀуэкӀхэт. 1729 гъэм Севиджэм тхылъ кӀатха зауэ емыгъэкӀуэкӀыным Эспаниэмрэ Фрэнджымрэ Инджылызымрэ я зэхуакум, яужым Нидерлэндхэри яхэхьа. 1808 гъэм Севиджэра нэхъышъхьу щытар Наполеон I-м и фрэнджызэ Эспаниэм ихьам и пэщытыным. == ШӀыпӀэр == Къалэр Эспаниэм и ипшъэ лъэныкъуэм хэт, Андалусиэм и къуэхьэпӀэм, Португалым и гъунапкъым км 90 пэщылъу. Гуадалкивир и псыхъуэм дэт, и лъэныкъуитӀыр иубыду. Севиджэ къыщыкӀэдзауэ хыпэм нэгъунэ Гуадалкивирым хы кхъухьхэр зэкӀуэ. Къалэм и пэсырей лъэныкъуэр псыхъуэм и сэмырабгъу лъэныкъуэмкӀэ хэт, къалэм къыпэщылъ хьэблэ Лос Умерос, Сестериэ, Бартиджо, Карретериэ, Ресолана, Сан Бернардо, Сан Доли, Ла Калсада, Макарена джоуэ и хъуреягъкӀэ Ӏутху. Пэсырей быдапӀэ блыным чэшъанэ 66 хэтауэ щытам, макӀэ щыщу къэнэжьар. Псыхъуэм и ижьырабгъу лъэныкъуэм Трианэ хьэблэр хэт. ПэмыкӀ къалэхэмрэ Севиджэмрэ я зэхуакум дэлъыр: Кадис - 125 км, Кордоба - 140 км, Малага - 219 км, Гранада - 250 км, Мадрид - 541 км, Барселона - 1046 км. == Джылэр == Севиджэр Эспаниэм и къалэ нэхъ инхэм ящыщ, джылу дэсымкӀэ еплӀанэреуэ ит. == Экономикэр == 1990 гъэхэм Севиджэм и инфрэструктурэм инвистициэшхуэхэр къэкӀуэн кӀадза. Нэхъыбу ар зытеухуатэр «Expo 1992» Севиджэ екӀуэкӀар, а гъэлъэгъуэным и гъэхьэкӀэгъуэр зэфӀэувауэ щытыным шъхьэкӀэ. Абым пэмыкӀыу къалэм и джылэ транспортым и модернизациэ ирагъэкӀуэкӀа, лъэш яшъа, пэмыкӀ къалэхэм гъушӀгъогу кӀэх «AVE»-хэм пашъа. Къэралыгъуэ аэропорт кӀэи къалэм яшъа. Зэр Переней хы тӀыгуныкъу Севиджэ закъуэ псым тету кхъухьӀухьэпӀэ зиӀэр, км 80 Гуадалкивирым и пэм пэщылъу. А ӀухьэпӀэр Атлантик океанми, Хы Курытми епхауэ щыт, Эспаниэм и ипшъэ лъэныкъуэхэр (Андалусиэрэ Экстремадурарэ) щэхуэнымкӀэ пегъэлъыф Еуропэми Африкэм и ишъхъэрэ лъэныкъуэми КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъуми. ӀухьэпӀэр гъэтэрэзыгъуэ яшъат. 2006 гъэм, зэгъэзэхуэгъуэ лэжьыгъу хэкӀар 5,3 млн. тонн хуэдиз. Севиджэм и гъунэгъу чэшъанибгъу иӀэ, дыгъэ энергиэ къыхаху, къалэм и нэхъыбэм экологиэ энергиэ къабзэ езыт. А чэшъанэхэм гъунджэ къагъэсэбэп, дыгъэм и нэхур ирагъэкӀуэалӀу бэкхъ гъэплъа къыхэхын шъхьэкӀэ. А бэкхъым турбинэхэр егъэлажьэ, езы турбинэхэм электроэнэриэ яшъри, джэщми махуэми къалэм ират. == ТехьэпӀэхэр == Севиджэ и тхьэмэдэгъуэ (эспаныбзэ) Севиджэ - мултитерриториал системэм и информациэ (эспаныбзэ)

Source: original
ПӀур

ПӀурыр зыпӀурэ цӀыф. Шъэожъые е пшъэшъэжъые цӀыкӀухэр янэ-ятэхэм аӀызыхэу зыпӀущтыгъэр, зыгъасэщтыгъэр ары. Аталыкъ - пӀyp Ӏофыр ижъкӀэ къыщегъэжьагъэу адыгэмэ ахэлъыгъ. Ухэукъощтэп адыгэ шэн дэхэ зехьаным изэхэгъэуцонкӀэ аталыкъ хабзэм ишӀогъэшхо къэкӀуагъ пӀомэ. Ятэ-янэхэм анахьи аталыкъхэм нахьыбэ къадэхъущтыгъ сабый пӀун-гъэсэнымкӀэ. Аталыкъ Ӏофыр гъэсэпӀэ чӀыпӀэ шъхьаӀэу адыгэмэ яӀагъ. ПӀун-гъэсэныгъэмкӀэ гъэхъэгъэшхо адыгэмэ зэряӀагъэр къегъэшъыпкъэ нэмыкӀ лъэпкъмэ ащыщэу пӀурыбэ Черкесием зэрыщапӀущтыгъэм. Аталыкъ Ӏофым нэмыкӀ шӀуагъи къыкӀакӀощтыгъ. Лъэпкъ зэгурыӀонымкӀи ар тегъэкӀапӀэу щытыгъ. Аущтэу зэрэхъуным пае ежь адыгэхэми якӀалэхэр аратыщтыгъэх нэмыкӀ лъэпкъмэ арагъэпӀунэу. ПӀурхэм ащыщыбэхэм къафагъэшъуашэщтыгъэ зыпӀугъэхэмэ агъэлъэпӀэрэ цӀэхэу хъан, бек, султӀан, тэгъэур зыфэпӀощтхэр.

Source: original
Кнившелодден

Кнившелодден (нор.-бз. Knivskjelodden) - Норуегэм и коммунэ Нордкапым и тӀыгу Магеройа телъ къуапэ. Магеройа тӀыгуми Еуропэми и нэхъ ишхъэрэ дыдэ пӀэ. Нордкап къуапэр иныкъуэхэм Еуропэм и нэхъ ишхъэрэ дыдэ пӀэуэ ябжыми, нэхъ ишхъэрэ дыдэу щытыр Кнившелодден къуапэращ. Ар Нордкап елътауэ нэхъ ишхъэрэу 1500 метрэкӀэ хым хохьэр, хомурэ етӀысэхыурэ. Нордкап къуапэм щыщӀэдзауэ Кнившелодден нэсыху, лъагъуэ цӀыкӀу киломитрий и кӀыхьагъыу ящӀауэ ирокӀуэ, цӀыху хуейхэр абы нэс тыншу кӀуэфынхэ щхьа. == ТехьэпӀэхэр == Knivskjelodden - Norway’s northernmost point (индж.) 71.185556, 25.681667

Source: original
Бгъэнбзунабдзэху

Бгъэнбзунабдзэху (лат-бз. Acrocephalus melanopogon) - вэд лъэпкъым щыщ, бгъэнбзу лъэпкъыгъуэм къыхэкӀ бзу. == Теплъэр == И теплъэкӀэ бгъэнбзум ещхьщ, ауэ нэхъ цӀыкӀущ. ТхыцӀэм нэхъ тэхуфэ къыщӀоуэ, щхьэщӀыбыр гъуабжэщ, кусэ фӀыцӀафэхэр къыхэщу. Хъумрэ анэ я теплъэхэр зэхуэдэщ. == Здэпсэухэр == Къауъказым деж нэхъ здалъагъур Тэрч, Псыжъ Ӏуфэхэу чыцэ, къамыл, нэгъуэщӀ псыӀэ къэкӀыгъэхэр къызэбэкӀ щӀыпӀэхэрщ. ДжэдыкӀи 3-6 егъэтӀылъ мэлыжьыхьым и кум деж, абыхэм тхьэмахуитӀ хуэдизу тесщ. Абгъуэр псым щхьэщыт бгъэнхэм, чыцэхэм хещӀыхьыр. == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
КӀырыкъ

КӀырыкъ (лат-бз. Emberiza citrinella) - и цӀэджэгъу лъэпкъым щыщщ. == Теплъэр == Унэбзум нэхърэ мащӀэу нэхъ инщ. Ушыбзыгъуэм хъухэм я щхьэщыгур, жьэбгъухэр, ныбэ щӀагъыр - гъуэжьщ; бгъэгур, тхыцӀэр - гъуабжэщ, кусэ, ӀэпапӀэхэр хэлъу. Анэр нэхъ фагъуэщ. == Здэпсэухэр == Щопсэу Еуропэм, Азиэм. Щогъуалъхьэ мэз лъапэхэм, чыцэхэм, губгъуэ тафэхэм япэмыжыжьэу. Къаукъаз кӀыракъхэр лъэтэжкъым. ИщхъэрэкӀэ щыӀэ куэдэм щӀымахуэ ди деж щрах. == Ӏусыр == Ӏусым хохьэ удз жылэ, гъавэ кӀэрыщэща, хьэпщхупщ, гъудэбадзэ, удз тхьэпэ. == Тхылъхэр == Брат Хьэсин. Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Дыщэ идэ

Ды́щэ и́дэ - Ӏэшъагъэхэм я зы къудамэ, дунем тет лъэпкъ бжыгъэхэм яӀа ижъ-ижъыжь лъандэрэ. Тхыдэм зэригъэунэхумкӀэ дышъэ идэр къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэ къэралъхэм пэсырей зэманыгъуэм къикӀауэ Къаукъазым, Еуропэм къихьа. Адыгэ Хэкум дышъэ идэр яшъу пэсырей зекӀуэлӀхэм къаӀохур 900 гъэхэм къыщыкӀэдзауэ. Дышъэ идэр Ӏэшъагъэ нэхъ гугъхэм ящыщ. Еуропэм, Урысеим я нэхъыбэм уэркъхэм, къуэлейхэм, шоджэнхэм я щыгъынхэм нэхъ хуэкӀуэтэкъым идэр, илъэситху-илъэсих ихьт цӀыхум зыригъэсэнум Ӏэшъагъэм. Адыгэхэм пщы-уэркъ унагъуэхэм пшъашъэхэр илъэситхум щыкӀэдзауэ ирагэсэн кӀадзэт дышъэ идэм, уагъэ, шъагъэ, чышъэ, дэнлэч, шыкъу шъынхэм. == Къэгъэсэбэпыгъуэр == И нэхъыбэм идэр щыгъынхэм къагъэшъхьэпэт гъэдэхэнымкӀэ, псалъэм папшъыу Нартхэм я ӀуэрыӀуатэм бжыгъэрэ къыхощ Сэтэней, Мэлэчыпхъу я хъыбархэм я зэгъалъэ куэкӀыр дышъэкӀэ идыкӀауэ. Ауэ абым щымыхъукӀэ адыгэхэми адрей лъэпкъхэми пэмыкӀ къэгъэшъхьэпэгъуи къыхуагъуэтт: сэшхуэм и салъэ, уанэ, кӀопшъ, шъхьэнтэ, чысэ, жьыху (адыгэхэм); урысхэм цӀэрыӀуэ Ӏэшъагъу яӀэр дышъэ идэкӀэ ТхьэнэӀу шъыгъэр. Дышъэ идэр хэдыкӀыным я нэхъ гугъхэм ящыщ. Зы бзылъхугъэ адыгэфашэ шъыным илъэих-илъэсий ихьыфыну, идэкъуэдем, абым пэмыкӀыуи уагъэ-шъагъэхэм я зэман гъэхьэзырыгъуэри. == ЗэрхадыкӀыр == ХэдыкӀыгъуэхэр бжыгъу зэшъхьэщокӀхэр, къэралхэм, лъэпкъхэм ямылъытауэ зы лъэпкъми е зы къэралми джылэм хэдыкӀыгъуэ бжыгъэ яшъэфыну. Адыгэхэм дыщэ иду щы яӀэ, ахэр: Адыгэ идэ - тхыпхъэ хьэзырым и теплъэ гъунапкъэр шэкӀ хужьым тратхэри Ӏуданэ ӀувкӀэ хадыкӀыр, яужым дышъэ уданэкӀэ ирадэ ишхъэфэр. Яуха яуж, тхыпхъэ къыхабзыкӀыр, и гъунэхэр уагъэкӀэ ирадыхьри хьэзыру фашэм е хьэпчыпым традэ. Шъэхъар/Къалэ идэ - тхыпхъэр (фэм е тхылъымпӀэ Ӏувым къыхабзыкӀ) шэкӀ щыгъыныр е хьэпчыпыр къызхахынум зэуэ трагъапкӀэри дышъэ ӀуданэкӀэ ирадыхьыр. Уагъэ идэ - тхыпхъэ зыхуер уагъэкӀэ къырадыхьыр шэкӀым, и нэхъыбэм адыгэ идэм дагъакӀу. == ТехьэпӀэхэр == Урыс чылисэ хабзэм и дышъэ идэр. (урыс.) Адыгэм я дышъэ идэр. (урыс.) Адыгэ Ӏэшъагъэхэр. (урыс.) Last edited 6 years ago by YiFeiBot

Source: original
БабыщыпцӀэ теплъэ лъэпкъыр

БабыщыпцӀэ теплъэ лъэпкъыр (лат-бз. Podicipedidae) - хэкӀыгъуэр зэрыхъур зы лъэпкъщ, лъэпкъыгъуихрэ лӀэужьыгъуэ 17-рэу зэщхьэщыкӀыжу. Япэ Podiceps лӀэпкъыгъуэм щыщхэм дунейпсом уащыпэщӀохуэр, Антарктикэмрэ Арктикэмрэ къанэмыщӀа. Адрей лъэпкъыгъуэхэр здэщыӀэр Америкэ закъуэщ. Урысейм бабыщыпцӀэ лӀэужьыгъуитху щогъуалъхьэ, нэхъыщхьэу ипщэ лъэныкъуэм. == Лъэпкъыгъуэхэр == Poliocephalus Aechmophorus Tachybaptus Podilymbus Podiceps Rollandia == Тхылъхэр == Адыгэхэм я къуалэбзу щӀэныгъэр. Брат Хьэсин. Черкесск. 2007 гъ.

Source: original
Собэр-Ӏуашъхь

Собэ́р-Ӏуа́щхьэ, Собэ́р-Ӏуашъхь - Краснодар къэралым и Северскэ къедзыгъуэм хэт Ӏуашъхьэ, Афыпсрэ Убынрэ я псыхъуэ зэхуакум. Ӏуашъхьэм и шыгур губгъуэ занкӀэшху щыт, кӀыхьагъкӀэ зы км хуэдизу, и бгъуагъкӀэ метрэ 500 хуэдизу. == ТехьэпӀэхэр == Твёрдый и топонимикэ лэжьыгъэхэр. Собер-Оашх (урыс.) Last edited 6 years ago by YiFeiBot

Source: original
Титикакэ

Титикакэ (исп-бз. Titicaca) - Ипщэ Америкэм псынэпс псыитхэм щынэхъиндыдэщ. Гуэлу хъуам етӀыуанэ увыпӀэр щиӀыгъщ. Мы псым ицӀэр кечуэ лъэпкъым и бзэм пумэ къыр жоу къокӀ (тити - пумэ, кака - къыр). == Тхыдэ == Титикакэ псыитыр Андытхым Перумрэ Бэливиемрэ язэхуакум дэт метрэ 3812-м зи лъэгагъ бгыуанышхуэм итщ. Псыщхьэм иинагъыр км² 8300 мэхъу. ЩӀэныгъэлӀхэм щӀыпӀэ щытыкӀэхэм (топографие), псэущхьэхэм, химиэ зэхэлъыкӀэм щыкӀэлъыплъым къагъэунэхуащ Титикакэр зы уахътэ гуэрым хылъэу зэрыщытар метрэ 3750-кӀэ нэхъ лахъшэу итыу. ЩӀэныгъэлӀхэм зэрабжымкӀэ Титикакэр илъэс милыуанищэ ипэ хым щыщу щытащ. Иджыри къыздэсым а псым хэс псэущхьэхэр янэхъыбапӀэмкӀэ хыхэс бдзэжьейхэщ, хыхэс алыркъэш теплъэм щыщхэщ. Щыхьэт тхуэхъунущ псы Ӏуфэм къекӀуэкӀ псыпыхупӀэхэр, къэнэжа псэущхьэ диижахэр. Андытхыр бгытещӀэщӀэщ, ди уахътэми къокӀ, икӀыхьагъ псоми щызэхуэмыдэми (ипщэмкӀэ - нэхъ хуэмэу, ищхъэрэмкӀэ - нэхъ хуабжьэу) хохъуэ. == ЦӀэм икъытехъукӀыныгъэр == Мы иджырей цӀэр псыитым къезытахэр эспанхэращ, абы ипэ кечуэ лъэпкъыр псым зэреджэтыр «Мамакота», абы ипэж «Пукинэпс» пукинэ лъэпкъ щыпсэум ицӀэкӀэ. == ИӀыпхъэр == Гуэлыр Перумрэ Бэливиемрэ я гъунапкъэм тетщ, Алтиплано къурш щыгум. Илъэсым и уахътэм елъытауэ км² 8300 хъу псыщхьэм иинагъым зехъуэж хэщӀ-хэхъуэурэ. Псым икуагъыр метрэ 281 мэхъу. Гуэлым икуркупсэм итемпературэм зэи зихъуэжкъым, 10-12°C мэхъу, ауэ жэщым псыӀуфэхэр щыдий къохъу кӀэщӀ-кӀэщӀыу. Гуэлым холъадэ мылылъэхэм къыщӀэж псыхъуэ бжыгъэу 300-м нэс, къыхэжыр зыпсзакъуэщ - Десэгуэдеро, ари Бэливием ит Поопо псыитым холъадэж. Псыитым ипс игъэкӀуэдым инахъыбэр дыгъэм Ӏех (%95), адрей %5-р Десэгуэдеро'псым ехь. Псым ишугъагъыр ‰1-м щӀигъукъым, аращи ар псыкъабзэу уеджэхъунущ. ПсыӀуфэм тет къалэхэм янэхъиндыдэр Пунэщ. Абы намыщӀ щыпсэу лъэпкъхэм ящыщ ӀурэскӀэ зэджэ псым тет псытӀыгу ӀэрыщӀхэм щопсэухэ. == ПсыщӀагъ лэжьыгъэхэр == Е-2000-й илъэсым урым щӀэныгъэлӀхэм Титикакэм метрэ-30 кууагъым нывэкӀэ къищӀыкӀауэ бгыгъунэкӀухьрэ, 1 км хъу блынрэ, нывэм къыхэӀущӀыкӀауэ цӀыхущхьэрэ щагъуэтащ. КъызэралъытэмкӀэ къагъуэта пкъыгъуэхэм яныбжьыр илъэс 1500-м нос. Лъэпкъым яӀуэрыӀуатэм зэрыжыӀэмкӀэ Титикакэпсым и лъабжьэ дыдэм Ванакуу къалэжьыр щӀэтщ

Source: original