Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Nuñuwa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Nuñoa) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Melgar jisk'a suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Chipurana jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Chipurana). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, San Martín jach'a suyu, San Martín jisk'a suyu.

¿Juman celularas, computadoras jan ukajj Internetas utjtamti? ¿Jichhak uñstir aparatompiti usumat qollasiwayta? ¿Avionat viajiritati? Ukha­mächi ukhajja, kunanaktï cienciajj jaqenak layku lurawayki ukan yanapt’apampiw ukanak jikjjatawaytanjja. Cheqas cienciajj sum jakasiñatakejj kunaymanitwa yanapt’awayaraki.

Juanjuí jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Zapatero). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, San Martín jach'a suyu, Mariscal Cáceres jisk'a suyu.

Tabalosos jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Tabalosos). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, San Martín jach'a suyu, Lamas jisk'a suyu.

Camilo Torres Tenorio suti, (* Popayán, 1776 mara 22 uru Awti phaxsin yuritayna - † Bogotá, 1816 mara 5 uru Taypi sata phaxsin yuriwi), Kuluwya jacha marka arxatiri & anakithiri.

La malquerida (1913), drama rural de sombrío realismo, que se inspira (casi traduce) en el drama en catalán Misteri de dolor (1904) de su amigo Adrià Gual.

Qayallti jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Cayalti). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Lampalliqi jach'a suyu, Chiklayu jisk'a suyu.

Janïr 1952 mara purinkipanx pata pampanakan jilat kullakanakax patrunanakan luqtiripäpxataynawa. Yaqhip ayllunakakiw jan ukhamäpkataynati. Arsüwinakax kunaymanaw utjaspa. Taqinis qillqt’anipxañapatak jawillt’atäpxiwa.

Tayk awkinakasti, sumpuniw amuyupxañapuniw kunatix jayriyañ uqsatuqita, yänapt´añpapxapuniw yämakis churañaw wallj iyawsawinaka, ch´amanchawinaka. Ukataw saña, utanapuniw qalltañ sum jayriyan wawanakasarux suma yatiñchawinakampinakax yatichaña.

La Coipa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de La Coipa). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, San Ignacio jisk'a suyu.

Wayllakayan jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Huayllacayan) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Bolognesi jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Claude-Oscar Monet suti (* Paris, 1840 mara 14 uru Awti phaxsin yuritayna - Giverny-Sur-Eure, 1926 mara 5 uru Jallu qallta phaxsin yuriwi) Phransiya jacha marka yäpa llimphiyri.

Geoffrey Chaucer suti (* London, 1343 mara yuritayna - London, 1400 mara 25 uru Taypi sata phaxsin yuriwi) huk Inlatirra jacha marka qillqiri.

Niyak mä chikat luqan ukch'a jiltxi ukapachax nayrïr panqaranakapax mäkirakiw mistxaraki. Ukhamäpan achuqxarakiwa. Ukat uka kaphiyax pä kastaw utji: Mayïrix criollo sata, payïrix caturra sataraki. Jichhax caturrax pä kastawa. Maynïrin achunakapax wala saminiwa, ukat payïrin achunakapax q'illu saaminiraki.

Shiqshipampa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Sicsibamba) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Siwas jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

WLimatampu jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Limatambo) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Anta jisk'a suyupi, Qusqu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Oscar Fingal O'Flahertie Wills Wilde; Oscar Wilde (* Dublin, 1854 mara 16 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - Paris, 1900 mara 13 uru Awti phaxsin sarawayxarakitayna), Irlandiya jacha marka qillqiri.

Nueva Rikina jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Nueva Requena). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Ukayali jach'a suyu, Coronel Portillo jisk'a suyu.

Aqsu jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Aczo) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Antonio Raymondi jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Killu jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Quillo) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Yunkay jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Wamachuku jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Huamachuco). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Sánchez Carrión jisk'a suyu.

Yaqharu uñtaña, chuyma mayjt'ayañaxa janiwa wakiskiti, ukaruxa aymaranakxa ch'amanchastan jiwasaru kut'añataki. Ukhamawa aymara aruxa jichhakamasa arst'asipxiwa waljani uraqisana, t'akxata utjawisana. Chili markanaxa, uñt'itinakaxa yatiyapxistuwa utjatapa niyawa 14,000 aymara aru arust'asirinaka. Jupanakaxa kastillanuta arust'asirinakaru arkasaxa juk'at jik'ata t'unjasismachakiwa. Yatiqiri wawanakaxa yatiqapxiwa kastillanu aruna, ukahamaraki yatiwi yatiwirinakaxa kastillanu aruna arust'apxi.

Franciscox jan awkinïsinx sintipuniw khaya maranakan mamapar t’aqisir uñjatayna. “Hacienda yapu lurañat purinisax mamajax sintpun jachiri, nanakarux kimspachaniruw lawamp jawq’arasir sasina:’ Jachañäni, Alaxpach Awkir killisiñäni’ –sasa. Jupax chika arumanakaw q’ara chichil thatsusisin utäy pampanakan jachiri. Tataj jiwatapatx mamajan sintipuniw t’aqisirïna. Yapu urasax janiw jupar khithi yapapt’iris utjirïkiti. Q’ipinak asnur apxatañ janiw atirïkiti, llamayuñans mamajax qhipt’iriwa, uk uñjasax patrun mamax mä kimsa kutiw nuwjirïtayna”.

Niyak nacional irpirinakax thurt’atäxipanxa, 1974 marat nayraqatarux misioneronakax Saturnino Hilario juparuw Iglesia p’iqt’añapatak churatayna. Jupax 74t 1979 marakamaw Encargado General sas uñt’at Diosan markap irpxarutayna. Ukapmirus janiw sapaparuk jach’a luräw (obra) katxaruyapkataynati, jan ukax misioneros jupanakax yanapt’asipkatayanaw suma thurt’atäpxañapkama.

Eloy Gaspar Ureta Montehermoso (* Chiklayu, 1892 mara 12 uru Jallu qallta phaxsin yuritayna - † Ispaña, 1965 mara 10 uru Taypi sata phaxsin yuriwi). Piruw jacha marka militar & anakithiri.

Lukana jisk'a t'aqa suyu ; (kastilla arupi: Distrito de Lucanas) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lukana jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Minerales del Perú o catálogo razonando de una colección que representa los principales tipos minerales de la República, con muestras de huano y restos de aves. Lima. Imprenta del Estado. 1878

Santa Crus de Toled jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Santa Crus de Toled). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, Quntumasa jisk'a suyu.

Pueblo Nuevo t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Pueblo Nuevo) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Ika jisk'a suyupi, Ika jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Aka kasta yatiqañanakast lurasiw sum yatiñpataki, jichjtayañataki, musanakapast jaqimpiñataki, chuym ch´allxtayäsinaki, ch´ikhiñpataki, ukasti, taqi akanast yanapt´aniw taxpach yatiqawinakanxa, kamachinakanapan qamasiwinakanpaxa.

Jacinto Benavente y Martínez (* Madrid, 1866 mara 12 uru Thaya phaxsin yuritayna - Madrid, 1954 mara 14 uru Huillka kuti phaxsin yuriwi) Ispaña jacha marka qillqiri.

Qarapu jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Carapo) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Wankasanku jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Alfonso Ugarte Vernal (* Iquique, 1847 mara 13 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna - † Arica, 1880 mara 7 uru Juyphi phaxsin yuriwi), Piruw jacha marka militar.

Yatiyawinakata Altu pata markankir aski yatiyawinakapax akirinakawa: Televisión TV Norte, Canal 57 CVC Radios Radio Integración, Radio Majestad (El Alto), Radio Pachamama, Radio Fejuve Prensa El Alteño

Antonia Palacios warmi (* Caracas marka, 1904 mara 13 uru Llamayu phaxsin yuritayna - Caracas marka, 2001 mara 13 uru Achuqa phaxsin yuriwi) Winïxwila jacha marka qillqiri.

Flore Célestine Thérèse Henriette Tristán Moscoso Laisnay, warmi, Flora Tristan (* Paris marka, 1803 mara 7 uru Yapu apthapi phaxsin yuritayna - Bordeaux marka, 1844 mara 14 uru Awti phaxsin yuriwi) huk Phransiya- Piruw jacha marka anakithiri, piryudista & qillqiri.

Poesías completas. Presentación de Delfín A. Ludeña. Nota preliminar de Jorge Basadre. Estudio crítico de Manuel Beltroy. Barranco, Lima: Colegio Nacional de Varones José María Eguren, 1952.

Mach'aqway jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Machaguay) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Castilla jisk'a suyupi, Ariqipa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Azul.... Valparaíso: Imprenta Litografía Excelsior, 1888. Segunda edición, ampliada: Guatemala: Imprenta de La Unión, 1890. Tercera edición: Buenos Aires, 1905.

Roger Moore suti (* London, 1917 mara 14 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - Crans-Montana, 2017 mara 23 uru Llamayu phaxsin yuriwi) Inlatirra jacha marka yäpari.

Chakapampa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Chacapampa) Piruwna mä jisk'a suyu t'aqawa, Hunin jach'a suyu, Wankayu jisk'a suyu.

Teresa de Ávila (kastilla aru: Santa Teresa de Jesús, Teresa Sánchez de Cepeda Dávila y Ahumada) (* Gotarrendura (Ávila), 1515 mara 28 uru Achuqa phaxsin yuritayna - † Alba de Tormes, 1582 mara 4 uru Taypi sata phaxsin yuriwi), Ispaña jach'a marka kathuliku santu.

Mä kutix patrunan tunqu yapup lluxlla umax apxatayna. Ukat jan ukham lurasiskañapatakix taqi ayllunkirinakax qala taqan allintapxiri. Ukatakix mä pusi ampar luqa manqhi laq’a allsupxiri. Niyak allintañ tukuyasinx jach’a qalanakampiw taqanrantapxiri. Waljan warmix chachanakapampix jank’akiw tukuyapxiri; ukampirus mamajax janiw qalanak aptañ atkiriti, ukataw arumanakax sint jachiri.

Nuevo Imperial jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Nuevo Imperial) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kañiti jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Achachila awichanakax aka jamach'irux nayra pachanakax sum uñch'ukipxiritayna. Aka uywax usuntañataki, tumpirinak puriñataki, ukat juk'ampinakataki. Ukjamarak k'awnapats yatiraksnawa; jallu maranit jan ukax juyphi maranicha. Phichhitankax jaqinakarux wali sum yatiyiriwa. Aka jamach'ix kunayman yatiyäwinak yatiyistaspaxa, Achachil awichanakax aka jamachirux nayra pachanakanx sumpin uñch'ukipxiritayna. Ukarjamaw wali amuyump sarnaqapxiritayna. Uka pachanakans phichhitanka chiwisitaparux sumpin arkapxiritayna sapxiwa. Akhama:

Maranakax jani walikiti, jichha urux jiwasanakax janiw manq‘apxtan chayrunaka, p‘isqinaka, q‘allu muntarunaka, ch‘uñunaka, k‘ispiñanaka, apillanaka, ukhamaraki ulluku manq‘anaka.

Punta de Bombón jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Punta de Bombón) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Islay jisk'a suyupi, Ariqipa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

José Rufino Echenique Benavente (* Punu, 1808 mara 16 uru Awti phaxsin yuritayna - † Lima, 1887 mara 16 uru Juyphi phaxsin yuriwi), Piruw jacha marka militar & anakithiri.

San Miguel Qurpanki jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de San Miguel de Corpanqui ) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Bolognesi jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Nayraqataw taykanakapuniw yätichix suma yatichawinakampi, waskiskir yätichawinakampi, ukast wali jasakiw yatiqawix wawanakataki. Taykanak wawamp yäqa wila masinakampinakampix sumankañanipxañapawa, ukataw ajllirañ wakichawinak sumankañapax sum musanakap wawanakasas sarañpataki, yatiyaw tuqitq, markapat tuqita, p´iqi amuyut tuqita, ukatuqitanakata.

Daniel Alomía Robles suti (* Wanuku, 1871 mara 3 uru Chichu phaxsin yuritayna - † Lima, 1942 mara 17 uru Huillka kuti phaxsin yuriwi), Piruw jacha marka Opera Jaylliphust'ari.

James Augustine Aloysius Joyce (* Dublin, 1882 mara 2 uru Anata phaxsin yuritayna - Zürich, 1941 mara 13 uru Chichu phaxsin sarawayxarakitayna), Irlandiya jacha marka qillqiri.

Tampu jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Tambo) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lamar jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Amta Kuyahuani 2.0 mä tiknulujiy amtawa, lurasawayiw khaya Universidad Indígena Boliviana – Aymara Tupák Katari (UNIBOL - ATK) Huarina markana.

Tintay Punku jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Tintay Puncu). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Tayaqaqa jisk'a suyu.

Imre Kertész (* Budapest, 1929 mara 9 uru Awti phaxsin yuritayna - † Budapest, 2016 mara 31 uru Achuqa phaxsin yuriwi), Hunkariya jach'a marka qillqiri.

Yatiqañ utanax uñjasiw taqi yatiqawinakapa, taqi lurawinakapa, taqi musallanakapa, taqi sumankañanakap mitapampinaka, taqi arunakapata. Tayk awkinakast sum yanapt´axist wawanakarux jayriyawinsti, wawanakax sum yanapatanakast janiw jan walt´awinakapax utjkanit yatqañ utana. Yamakis yatichirinakarus inamp jasakiniw yatichasti uka wawanarux sum jayriyätanakata.

Juan Espinoza Medrano jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Juan Espinoza Medrano) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Antapampa jisk'a suyupi, Apurimaq jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Jukumari (kastilla aru: oso, Ursidae) jukumarixa junt'u uraqina qamasi. Musq'a achunaka manq'i, ukhamaraki jan utthipana uywanakaru manq'antiriwa.

Inka Garcilaso de la Vega Gómez Suárez de Figueroa (* Qusqu, 1539 mara 12 uru Yapu apthapi phaxsin yuritayna - Córdoba, 1616 mara 23 uru Yapu apthapi phaxsin yuriwi) Piruw jacha marka qillqiri.

Muyupampa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Moyobamba). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, San Martín jach'a suyu, Muyupampa jisk'a suyu.

Lurigancho-Chosica jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Lurigancho-Chosica) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lima jisk'a suyu pi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Chiyara jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Chiara) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Wamanqa jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Qamañ arux may may amuyunispawa. Nayraqata, aka arux jakañ sañ munaspa, ukjarux jaqi qamaña. Aka qilqt'äwin jiwasax payirï ukat aruskipt'añäni. Kunjamati jamuqan uñjtanxa, qamañax mä mantañan muruq' pirqawa. Manqhax pusin phisqhan mantkirikiwa. Pirqapax qalatkam tawqsutawa, janirakiw ñiq'impïkiti. Sayarusti tantiyukirakiwa, niya jaqin thixnipä ukjakirakiwa, ukat akjam pachanakatak lurt'atawa; aka muruq' pirqax jan wali pachä ukjanakatak pirqataw kunatti qullunakax inawsanakax sinti thaya, chhijchhi, jallu ukjamarakiriwa. Ukat ukanakat jarkt'asiñtakiw wali aski. Ukjamïpan jan um mantaniñapatakixa, uma jalaqä ukjanakaruw uyw awatirinakax qamañ pirqsusipxiritäna. Ukat yaqhiph pachanakax qunt'aks qunt'apxakirakiritaynawa.

La Molina jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de La Molina) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lima jisk'a suyu pi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Río Grande jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Río Grande) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Palpa jisk'a suyupi, Ika jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Allqamari (kastilla aru: Gavilán, Azor) mä jach'a qullu manqhanakan quqa patanakan jakir jamach'iwa. Juk'ampis jan jaqin uñjkayawjanakaruw tapachasin k'awnantapxi. Kunapachatix allqamarix thakhin uñstixa, ukax aski uruniw sañ muni.

Alberto Terry Arias-Schreiber , Toto Terry (* Lima, 1930 mara 16 uru Llamayu phaxsin yuritayna - † Lima, 2006 mara 7 uru Anata phaxsin sarawayxarakitayna), Piruw jacha marka phutwul anatakaman.

Antaparqu jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de San Antonio de Antaparco). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Anqara jisk'a suyu.

«El retrato del Sr. W. H.» – publicado por primera vez en Blackwood's Magazine (julio 1889). No aparece en las primeras ediciones de esta colección sino en una versión más larga en Lord Arthur Savile's Crime: The Portrait of Mr. W. H. and Other Stories, Methuen, 1900.

Teofilo Laime Ajacopa, Diccionario Bilingüe Iskay simipi yuyayk'ancha, La Paz, 2007 (Quechua-Spanish dictionary): wallanka, walla. - s. Cordillera. Cadena de montañas.
Ukataw altu pata markan lurasiwayix aka yatxatawisti, aski, amuyuñapuniw wawanakasarux sum jayriyañax nayraqata, akasti, qipanakarust jan utjañpatak uka, jan walt´awinakast yatiqañ utana. Uñjtanwa walaj jan walt´awinkax tayk awkinkan kunat jan yanapt´añ atkapkisti, may jan walt´awinakapast qullqimpiwa, mayasti, jaqinakan amuyunapampiwa, mayasti jaqinakan lurawinakapampiwa, uñjañapawa.

Ricardo Leoncio Elías Arias (* Pisku, 1874 mara 12 uru Llamp'u phaxsin yuritayna - † Lima, 1951 mara 20 uru Achuqa phaxsin yuriwi), {£PER}} jacha marka arxatiri & anakithiri,, Piruw Prisidinti (1931).

Santo Tomás jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Santo Tomás). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Amarujawira jach'a suyu, Luya jisk'a suyu.

Quri jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de El Oro) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Antapampa jisk'a suyupi, Apurimaq jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Miguel de Unamuno y Jugo (* Bilbao, 1864 mara 29 uru Llamp'u phaxsin yuritayna - Salamanca, 1936 mara 31 uru Jayu qallta phaxsin yuriwi) Ispaña jacha marka lup'intawiri, anakithiri & qillqiri.

Uka antenanakax UNIBOL – ATK tuqinx kimsa chiqawjar uskt’atawa: tawaq kullakanakan ikiñ utapa ukjaru, waynanakan ikiñ uta ukjaru ukjamaraki panka uta ukjarusa, kunjamtix UNIBOL – ATK junta Universitariax chhillkt’ana ukarxama. Aka untanakarux internet wayrax janiw mantkanati ukatwa amt’atana uka chiqanakar antenanakax uskt’atañapataki. Ukampirus mä sistema de intranet ukjamawa aka jach’a yatiqañ utan uskt’ataraki.

Juan Honores Mostejo , (* Asqupi, 1915 mara 4 uru Achuqa phaxsin yuritayna - † Lima, 1990 mara 9 uru Juyphi phaxsin sarawayxarakitayna), Piruw jacha marka phutwul anatakaman.

Qhuru patrunanaka, nayra maranakan taqi chiqan walja ayllun qamasir jilat kullakanakaruw t'aqisiyapxirïtayna. Jupanakat maynïrix Isla Copacabana, Qullasuyu ayllun pä patrunaw utjatayna. Pablo Ruíz Miranda sutinïtaynaw payïr patrunaxa. Warmipax Carmen de Ruíz sataraki. Uka maranakan pä tuqir utanïtaynawa: mayax ayllu “Qullasuyuna” ukat mayax Ch’uqi Yapu jach’a markana: Juan de la Riva sarañana (calle). Utapax kimsa utäyunitaynawa. Pachpa arunakapan Wankax akham sawa arst’äna: “Nanakax Pongoruw jutaptxa, paninipuniw jutañänxa: mayniw phayiri ukat maynix juyranaks yaqha yänaks aliri. Ukanak lurañatakix ayllutpach taqi jaqinakaw jutañayri. Sapa maynix mä phaxsiw patrunar La Paz markan luqtañayri. Uka phuqhatatx yaqhanakarakiw jutapxiri. Sapa wila masit paniw jutañänxa. Pahxsi tukuyatarux yaqhanakarakiw purinxiri, ukat nanakax pataruw kutt’xapxirïta.

Pakayqasa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Pacaycasa) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Wamanqa jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

K'anchila (kastilla aru: Borla), kunaymana kasta k'achachañaka. Sanjwana uruxa iwijanakaruxa kunaymana samiri ch'ankhanakampi, k'anchilanakampiwa jinchupata chimpt'añaxa.

Uyun jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Oyón) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kanta jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
John Fitzgerald Kennedy (* Brookline, 1917 mara 29 uru Llamayu phaxsin yuritayna - Dallas, 1963 mara 22 uru Awti phaxsin sarawayxarakitayna ), Istadus Unidos jacha marka anakithiri, Istadus Unidus Prisidintipa (1961 - 1963).

José Faustino Sánchez Carrión (* Wamachuqu, 1787 mara 13 uru Anata phaxsin yuritayna - Lima, 1825 mara 2 uru Juyphi phaxsin yuriwi), Piruw jacha marka anakithiri amtawi jaqi Amerika Latinu.

Qalltatat Yatich Kaman Irptiriw pacha kutimpin machaq arunak irptir utt’asitapat mä qhawqha arunak art’äna. Ukjarux machaq Arunak Irptirirakiw kumjams laräwinakap nayrar sartayani ukatuqinakat qhanancht’äna. Qhipharux tata jilïr Evo Morales Irptirisarurakiw aru churapxäna. Jupax “…nayrax khithiti Estados Unidos-amp wali suma apaskän jupax wali suma yäqatänwa… Jichhax ukanakax janiw ukjamäxiti. Ukax mayjt’ayaskañakiwa, ukat ukjamanak pacha kutjtayañäni…”, sasaw sarakistäna. Uka tukutatxarux Italaki thuqht’äw mä qhawqha k’atanak uñicht’ayapxistäna. Jupanakax iwij isinkamakipxarakïnwa. Ukat Tata jilïr irpirisarus Tata sullka irptisarus machaq Arunak irptirirus ukat yaqhanakampir ukjamaw thuqt’ayapxäna.

Constitución jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Constitución). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Pasqu jach'a suyu, Uqshapampa jisk'a suyu.

Panqara phaxsi (kastilla aru: Verano), thaya suyu tuqina jallu phaxsinakapa. Panqara phaxsi tukuyanxa yaqhipa yapuchata alinakaxa achuqxiwa.

Jawari (kastilla aru: Cuento, leyenda), arsusisa nayra pacha utjawinakxata yatiyaña. Chiqapa utjatxata qillqata, jani ukaxa, p'iqita apsusa qillqata.

Khirkhi khiwiña (kastilla aru: Armadillo), thuru jikhanini, kuru ñik'utani, junt'u suyu tuqina utjasiri uri uywa. Khirkhixa añuthaya nasapjama nasani uywawa.

Rinconada Llicuar jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Rinconada Llicuar ). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Piwra jach'a suyu, Sichura jisk'a suyu.

María Elena Walsh, warmi, (* Ramos Mejía, 1930 mara 1 uru Anata phaxsin yuritayna - Buenos Aires, 2011 10 uru Chichu phaxsin yuriwi), Arxintina jacha marka warmi qillqiri & q'uchu arsuyaña.

Ana Teresa Parra Sanojo warmi, Teresa de la Parra (* Paris, 1889 mara 5 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - Madrid, 1936 mara 23 uru Yapu apthapi phaxsin yuriwi) Winïxwila jacha marka qillqiri.

Kunapachatix yaqhip iwisanakax usump jiwatayn ukapachax Wankakiw kharsuwsin manq’antxirïtayna. Uka maranakax patrunax ipirataw tukxatapäna, ukataw jan amuyskatapänti. “Taqi kunas aka jakäwinx ch’ikt’asiñat pintixa” saw Pransiskux arst’arakïna.

Acas jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Acas) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Uqrus jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Tiwulampi Wank'umpi xa mä Aymara siwsäwiwa. Aka siwsawxa nayra laq'a achachilanakatpachwa wawat wawar parlasiniwayarakitayna. Jichhurunakkamasa taqiwjanakana arsutapunirakiwa.

Wari jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Huari) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Wari jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Kantuyux jan sutin sullu jiwat wawanakamp rayun purit jiwat uywanakamp imañawjawa. Ukawjax qullu iraman p’ujru jichhu jichh taypin jiqxatasi, ukat janiw jachäkarakiti, jisk’pachakiwa. Qalamark ayllutx patak pä tunkan k’atanak sarañankiwa. Uka jak’anx janiw jaqix jakkiti, uka jak’anakarux urunakkiw uyw jark’ir anakipxiri. Ukat ukjamïpanx mäk’a chhijuniwa. Jararankhunakkiw jan jallük ukjax uka taypin jalanaqaskiri.

Recuerdos de niñez y mocedad (1908) es una obra autobiográfica. En ella el autor vasco reflexiona sobre los primeros años de su vida en Bilbao.

Mä marax patrunan iwisapax sintipuniw mirantatayna. Uk uñjasax jupax 180 qallu iwis utjatapatx 40 iwis jupatak apaqasxatayna; 120 qallun iwisak patrunar churxatayna. Kunapachatix patrunax katuqakatayn ukapachax janiw kuns amuyaskataynati. Antisas walikpun ukham miraytax saw satayna. Ukat qhipa maran 70 tunka wawan iwisatx pä tunkajm apaqxarakkitaynawa.

Chuchupi jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Chochope). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Lampalliqi jach'a suyu, Lampalliqi jisk'a suyu.

Villa Rica jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Villa Rica). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Pasqu jach'a suyu, Uqshapampa jisk'a suyu.

Juan Ramón Jiménez Mantecón suti (* Moguer, 1881 mara 23 uru Jallu qallta phaxsin yuritayna - † San Juan, 1958 mara 29 uru Llamayu phaxsin yuriwi), Ispaña jacha marka kastilla aru qillqiri.

Luis La Puerta Mendoza (* Qusqu, 1811 mara 25 uru Thaya phaxsin yuritayna - † Lima, 1896 mara 21 uru Taypi sata phaxsin yuriwi), Piruw jacha marka militar & anakithiri.

Axura jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Ácora) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Punu jisk'a suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Chawiña jisk'a t'aqa suyu ; (kastilla arupi: Distrito de Chaviña) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lukana jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Antonio Raimondi Dell'Acqua, sutipaq runaqa, (* Milano, 1824 mara 19 uru Llamp'u phaxsin yuritayna - † San Pedro Lluq, 1890 mara 26 uru Taypi sata phaxsin yuriwi) Italiya jacha marka Yatxatawiri.

Agua Blanca jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Agua Blanca). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, San Martín jach'a suyu, El Dorado jisk'a suyu.

Maryatana jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Mariatana) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Waruchiri jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Ch'iyar lawan ch'illkha akax wali askipuniwa, jikhan usutak qullasiñawa phunta wawalll ch'illkhampi ukat qhiriruw kanktaña ina ina ukampiw jiqhanir lipxatayasiña uqhamaw uka usux chhhaqawayxi. Janq'u lawan ch'illkha, janqu lawanix askiwa pastayañataki, waxt'a lurañataki kunjamatix sapxiwa wali sum manq'asi uta uywir kuntur mamanixa, sasina.

Kilawani jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Quilahuani) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kantarawi jisk'a suyupi, Taqna jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Teresita en nosotros (Bis Music, 2007), un intento de rescatar en las voces de Sara González, Silvio Rodríguez, Liuba María Hevia, Amaury Pérez y la propia Teresita, algunos de sus temas para adultos que no habían sido grabados con anterioridad.
Iglesia Evangélica Santidad Amigos de Boliviax Jorge Fox chachan amuyuparjam utt'atawa. Jupax 1624 maran Inglaterra markan yuritayna. Ukat 1647 maranrak evangelio arunak markachirinakar qhanañchañ qalltarakitayna. Uka marat nayraqatarux waljan markachiriw aka uraqpachar ch'iqintarakitayna.

Stanislao Cannizzaro suti (* Palermo, 1826 mara 13 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna - Roma, 1910 mara 10 uru Llamayu phaxsin yuriwi) huk Italiya jacha marka kimika yatxatawiri & anakithiri.

Los que vivimos en esta tierra seguimos llevando en lo alto el Castellano, como si no tuviésemos a nuestra primera lengua! Por ser así, todos los progresos parecen que quieren estancarse. (pausa) A propósito, nos levantermos pues junto con nuestra lengua materna y produciendo productos!

Tipan jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Tipán) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Castilla jisk'a suyupi, Ariqipa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Bellavista jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Bellavista). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Piwra jach'a suyu, Sullana jisk'a suyu.

Quya jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Coya) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Khallka jisk'a suyupi, Qusqu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Runtuy jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de San Juan de Rontoy) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Antonio Raymondi jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Jayllt'awinakaxa, jiwasan sarawinakasap chikaw uñjasiski. Aymaranakan yayllt'awinakapaxa, pachan pachanniwa, janiw alaq kunapachas phust'apkiti.

Uswa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de San José de Ushua) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Sarasara Pawqar jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Ch'illka jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Chilca) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kañiti jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Wampu jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Huambo) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kaylluma jisk'a suyupi, Ariqipa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Rosa Luxemburg (* Zamość, 1871 mara 5 uru Achuqa phaxsin – Berlin, 1919 mara 15 uru Chichu phaxsin), Alimaña jacha marka Lup'intawi warmi & anakithiri kumunista .

Nuevo Uquru jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Nuevo Occoro). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Wankawillka jisk'a suyu.

Tilali jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Tilali) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Muhu jisk'a suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Luis de Góngora y Argote (* Córdoba, 1561 mara 11 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna - Córdoba, 1627 mara 23 uru Llamayu phaxsin yuriwi) Ispaña jacha marka qillqiri.

Wiraxuchayrix janiw jiwañatakix t’aqiskänati, kunalaykutix jupax janiw sinti juchanïkänati. Ukat mä willjtakiw Ch’uqi Yapu markan k’umaräkasin jiwat uñstxatayna. Jupax sapakiw utapan jakxäna. Jupax wali suma jiw jiwxixa.

Tiyawaya jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Tiabaya) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Ariqipa jisk'a suyupi, Ariqipa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
San Pedro Chana jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de San Pedro de Chana) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Wari jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Mirgas jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Mirgas) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Antonio Raymondi jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Heraud, Javier: Poesías completas y cartas (1976). Promoción Editorial Inca S.A. Lima. Supervisión literaria de Estuardo Núñez y otros. 'Preludio' de Sebastián Salazar Bondy.

Sanku jisk'a t'aqa suyu ; (kastilla arupi: Distrito de Sancos) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lukana jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Muru jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Moro) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Santa jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Muyupampa, (kastilla aru: Moyobamba, Santiago de los Ocho Valles de Moyobamba, qhichwa aru: Muyupampa), Piruw marka, nayriri marka San Martín jach'a suyu.

Magdalena del Carmen Frida Kahlo Calderón, warmi, Frida Kahlo (Coyoacán marka, 1907 mara 6 uru Huillka kuti phaxin yuritayna - Mïxiku marka, 1954 mara 13 uru uru Huillka kuti phaxin yuriwi), Mïxiku jacha marka Yäpa llimphiri.

Taqi ukanakatpï kuns saraparxamapiniw phuqhapxirityanaxa, ukat jan chhijchhis rayus kutt’aniñapatakiw kantuyux qullunkiritaynaxa, kunatti uka alaxanx janiw kuna yapusa, jaqisa, uywas utjkiti. Justuruw kuna chhijchhis rayus tukuqañkam puriski. Ukat sipan aka qhipha maranakanx janiw nayrxam saräwinakar arkañ yatxapxiti. Jaqin amuyunakapax aski masjt’atxamakïxiwa. Sañäni, kunapachati juchachasir utj ukjax ukjmakiw uñtxapxi. Kuns munañanakaparxamakiw qhipha waynäwirinakax lurañ munxapxasmächi

Juan Pawlu I, Juan Pawlu Mayani, Albino Luciani Tancon (latin aru: Ioannes Paulus PP. I, Italya aru: Papa Giovanni Paolo I, Kastilla aru: Papa Juan Pablo I, * Canale d'Agordo, 1912 mara 17 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - † Roma, 1978 mara 28 uru Llamp'u phaxsin yuriwi), Italiya jach'a marka, Awki Papa.

Carumas jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Carumas) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Mariscal Nieto jisk'a suyupi, Moqwegwa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Jichhürunakan taqikunaw mayjt’awayxi; ukarux yaqhipanakax “Proceso de Cambio”, sapxiwa. Yaqhipanakasti “Proceso de Descolonización” sutimpiw uñt’apxi. Ukat akjän ukjanrak suma qamañtuqit qhanancht’apxi. Ukampins janjamakiw suma kawksar sarats amuyaskasmächtanti.

Yuqanaka: (11) Huang Yutian (1924), Huang Yunxiang (1926), Huang Wengao (1935), Huang Xiaoling (1936), Huang Wenfei (1939), Huang Dongping (1941), Gan Jinshan (1943), Huang Wenkuei (1946), Huang Wenbin (1950), Gan Wenhao (1958), Gan Wenjie (1958).

Puerto Inka jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Puerto Inca). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wanuku jach'a suyu, Puerto Inka jisk'a suyu.
Altusan qamañast niya nayrirxamatakirakkiwa, juk'a juk'anakkiw mayja; ukamapins akkïrix altus utat uñaqatawa. Jaqix jiwak patat uñatatasiñtakiw akjam lurasipxirïtana. Ukat janiw ukakïkiti, jupanakax jallus chhijchhis sintipin pursu ukjanakaw ukar mantxapxirïtana, kunatti akax mä pusi chhiy qala pirqar wayxatatawa, ukat kuna jallu umas chhijchhi umas manqhnam jalsuskiritayna. Ukat sipan aliq uraqir lurat qamañanakax mäkiw sint jallüx ukjax umax jalanti, ukat askpachaw thayjasxiri, janiw kusapinikiti. Jan chhijchhis jallus sint purki, jan ukax phajsä ukjanakatakkiw kusa.

Pukallpa (kastilla aru: Pucallpa, qhichwa aru: Pukallpa), Piruw marka, nayriri marka Coronel Portillo jisk'a suyu, nayriri marka Ukayali jach'a suyu. 8°22′59S 74°33′0″O

Antoine-Laurent de Lavoisier suti (* Paris, 1743 mara 26 uru Thaya phaxsin yuritayna - Paris, 1794 mara 8 uru Llamayu phaxsin yuriwi), Phransiya jacha marka kimika yatxatawiri.

WALAT'A-WALATA Walat'a jan ukasti Wallata, uka uraqinakax kimsar jaljatawa: Q'uwani Wallata, Jisk'a Wallata, Jach'a Wallata. Aka kimsa jisk'a ayllunakast uraqin uraqinipxiwa. Ukjamarak jupanakast nayrapachanakatpachawa phusañanak lurañ yatiqapxatayna. Jichhurunakkamas phusañanaktuqitx jupanakax wali yatintat yatsutapxiwa. Ukjamarak aka jisk'a ayllunakast khaysa Provincia Omasuyu tuqin jikxatasipxi.

Vincent Willem van Gogh (* Zundert, 1853 mara 30 uru Achuqa phaxsin yuritayna - † Auvers-sur-Oise, 1890 mara 29 uru Huillka kuti phaxsin yuriwi), Aynacha Jach'a Markanaka jach'a marka llimphiri yäpari.

Patrunan utapan jan phayañax pist’askañapatakix ch’uminak jaytaniñayri. Ukat mä jayp’ux jilaqataw utajar purini, sasina: ‘Patrunax lawanak arunthix aptanin sistam’ –sasa. Ukat mamajax mä kimsa luku phayañ q’iptanï saw wali willjta mistüna. Kutt’anxasaw jiwasax phayasiskañän sasina. Ukat janiw chika uru saraqatkam purinxiriti; jupax jan manq’ataw mayamp mayamp lawa ch’uminak lukuskatayna. Ukat may purinisaw wal mamajan jachiri: ‘Akham awkimax nar jaytawayitu, wal nayax t’aqista, jumanakas jan manq’ata’ –sasa. Uka maranakan janiw juyras utjirïkiti. Qharanakax ch’uqi ch’iwanakak manq’asipxirïta, jan aychani. Yaqhippachax mamajax Copacabana marka iwis lik’i alir sariri, ukat ukamp kaltur jaqt’asiñataki. Janiw qullqis utjarakirïkiti.

Kopfgeburten oder Die Deutschen sterben aus, 1980 — Partos mentales o los alemanes se extinguen, trad.: Genoveva Dieterich; Alfaguara, Madrid, 1999

Antonio Arenas Merino (* Lima, 1808 mara 13 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna - † Lima, 1891 uru 27 uru Jallu qallta phaxsin yuriwi). Piruw jacha marka arxatiri & anakithiri.

Aka urqu itapallux wali askiwa laka t'ijitaki, almanakataki ukhamarak qhaqsutanakatakisa. Qhaqsutatak qullasiñawa itapall kiyjaña,jayu chhuxu uka kimsa wallxtayasaw chaxsusiña.

Pitipu jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Pitipo). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Lampalliqi jach'a suyu, Ferreñafe jisk'a suyu.

Santa Leonor jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Santa Leonor) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Wawra jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
La última narración extensa es La tía Tula (1921), donde se presenta el anhelo de maternidad ya esbozado en Amor y pedagogía y en Dos madres.

Javier Heraud Pérez, chacha, (* Lima, 1942 mara 19 uru Chichu phaxsin yuritayna - Mayutata jach'a suyu, 1963 mara 15 uru Llamayu phaxsin yuriwi) Piruw jacha marka qillqiri.

Siwas, kastilla aru: Sihuas, qhichwa aru: Siwas), Santa Maria de las Nieves de Sihuas. Piruw marka, nayriri marka Siwas jisk'a suyu. 159,74 km2

1ir amuyusti, Jaqi Aruxa nayrapachanakawa parlasiritayna, jichhurkamasa ukax Jaqaru sutimp uñt'atarakiwa. Uka arux khaysa Pirwa tuqinrakwa parlasiski jichhurunakkamasa.

José Matías Manzanilla Barrientos (Ika marka, 1867 mara 5 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - Lima marka, 1947 mara 6 uru Taypi sata phaxsin yuriwi) Piruw jacha marka arxatirisi & anakithiri.

Llusk'u jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Llusco) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Chumpiwillka jisk'a suyupi, Qusqu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Günter Wilhelm Grass (* Dánzig, 1927 mara 16 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - Lübeck, 2015 mara 13 uru Yapu apthapi phaxsin yuriwi) Alimaña j'acha suyu qillqiri.

Toribio Casanova jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Toribio Casanova). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, Cutervo jisk'a suyu.

Salas jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Salasa). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Lampalliqi jach'a suyu, Lampalliqi jisk'a suyu.

Wamankikya jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Huamanquiquia) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Víctor Fajardo jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

ODonnell-Historia.com.ar/Anecdotario/JuanMdeRosasParte%20I.htm (“Juan Manuel de Rosas, el maldito de la historia oficial”, por Pacho O'Donnell).

Aplaw jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Aplao) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Castilla jisk'a suyupi, Ariqipa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Chakas jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Chacas) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Asunsyun jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Julio Florencio Cortázar Descotte (* , Ixelles, 1914 mara 26 Thaya phaxsin yuritayna - , Paris, 1984 mara 2 uru Anata phaxsin yuriwi) Arxintina jacha marka qillqiri. .

Utax pusi iskinani, pusi pirqani, mä punkuni, mä t'uxuni patxarux jichhut lurt'at tichuniwa. Utax jaqinakan utjawipawa. Utapuniw maynin llakitätaps kusisitätaps yati. Mä utanx chacha warmi, wawanaka ukjamar qamasipxi. Yaqhipanakax phamillpachas qamapxarakiwa: achachil awicha, awki tayka, yuq phuchha, allchhinaka. Ukampirus mä utanx ukjapuniw kunayman yänaka, uywanaka. Jaqix utanipuniñapawa, ukaruw aymaranakax jaqi sapxi. Jan utanix janiw jaqikiti. Ukhamarak utax tapa satarakiwa.

Wallanka jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Huallanca) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Waylas jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Churkampa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Churcampa). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Churkampa jisk'a suyu.
4. jaqinakan kamawinakapa amuyta. Ukhamata, wawax jach´apthayïw amuyunakapax kunkit uraqpachata, t´aqa jaqinakan kamakipanx urpast aski jasachañatakiw amuyunakax yäqanakata. Qamakipanaja, sumapuniw yatiq ukast lurasiw mä sum jariyaw wawanakasatak utjayañap arunakampi. (Bolaños, 2001).

Chunkuyapi jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Chongoyape). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Lampalliqi jach'a suyu, Chiklayu jisk'a suyu.

2012 taypi sata phaxsin pusi uru saraqataruw tunka payan urutak Yatich Kamanit mä “jawillt’äw” Jaqi Aru tamachäwir purt’ayanipxistu. Ukat ukürux kimsaniw Bolivia uraq apnaqirinakan Utapar paqalq pachar El Alto jach’a markat saraqapxtana. Purtan ukat niya anqan suyapxapinitaynawa. Jupanakax taqichaqatapxänwa, ukjamarakiw jiwa isinakamp isthapt’atapxäna.

Pakaraw jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Pacaraos) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Waral jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Niya tukuñampixayätan ukjaruw kimsanimp ipa Sofia-x yanapt’ir jutapxatayna. Jupanakampix walja amparaxapxayätanwa ukat mäkiw tukxapxayätana. Tukutatx siwar suma wañt’añapatakiw chullt’atanak uraqir chuqt’as ch’uqt’as askichkipapxarakiyätana. Qhipharux wakar waxt’asiñtakiw thiya thiyat ch’uxña siwar lukucht’ayätan ukat qala kayur khumxatasax utarukiw wali qarit kutt’awayxapxayätana.

Kukachakra jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Mollendo) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Islay jisk'a suyupi, Ariqipa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Willkanchu jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Vilcanchos) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Víctor Fajardo jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Elementos de botánica aplicada a la medicina y a la industria, en los cuales se trata especialmente de las plantas del Perú. Lima : M. Murga. 1857

Uyulu jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Oyolo) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Sarasara Pawqar jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Wanka jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Huanca) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kaylluma jisk'a suyupi, Ariqipa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Milpuc jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Milpuc). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Amarujawira jach'a suyu, Rodríguez de Mendoza jisk'a suyu.

Hamalka jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Jamalca). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Amarujawira jach'a suyu, Utkupampa jisk'a suyu.

Q'iwi jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Quehue) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu K'anas jisk'a suyupi, Qusqu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Samugari jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Samugari) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lamar jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

T'arwapax wali quña t'arwawa. T'arwapatx taqikast isinakapuniw lurasispa: chumpanaka, phullunaka, punchunaka, allmiñanaka, wantisanaka, awayunaka, juk'ampinakaw lurasispana.
KUNA MARARUS WALISPAX JARIYAÑ NAYRAQATA Lurañaw jariyañ nayraqatax wali isk´at pachataw purakankipxpachaw lurañaxa, nayaraqtasti, jaylliwinakaw isch´ukiyaña, akasta suxta marankamawa, asukut pachatwa. Niya kimsa maranitast amuypast yapt´asiw wlajaru phisiwlujikamintiw jariyañ inamp walja, plastisidad siribral sapxkijä, aski walipuniw kimsa tunk suxtan phaxsikamaxa.

Pardo Miguel jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Pardo Miguel). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, San Martín jach'a suyu, Rioja jisk'a suyu.

Altupata markax Chuqiyapu jach'a suyu uksa sapa markankakiwa, Qullasuyunx inti jalanta (Oeste) 4.000msnm ukxan jikxatasi, qhirwa uraqin ukhamarak metropolitana La Paz markatx noroeste uksankiwa, ukat aka (2010) maranx 1.184.942 ukha markachirinakaniwa. Jacha Yatiqañ Universidad Pública de el Alto ukax yatiqirinakatak askiwa. Aeropuerto Internacional El Alto y el Comando de la Fuerza Aérea Boliviana ukas Altu patamarkankarakiwa. Walja jisk’a aljasiw qhathunakaw utji, markanx 5600 impresanaka fawrikanaka ukatx khusu uma utjayañanakaw utji, jach’a markat yänak ukhamark materia prima apayañchiqawjarakiwa. Altu pata markax orquesta sinfónica, museo, yaqha instituciones culturales ukanaknirakiwa. Altupatarux patatuqinakat jakaw jikjatañatakix mantanipxi, ukjam mantanjapxataplaykux kipka municipio nixiwa, machaq utanakat ukhamarak nayra utanakat mä machaq jach’a uñstiri markjam uñt’atawa

Chirimoto jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Chirimoto). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Amarujawira jach'a suyu, Rodríguez de Mendoza jisk'a suyu.

Aka ch'uqi yapux Tujuyu Altu ayllunkiriwa, aka pä waranqa tunka mayan maran ukham murturiy panqart'awayi, waych'a sutin ch'uqiwa, ukatx wali askinjamaw ch'uqix achuntawayi.

José Evaristo de Uriburu ( Salta, 1831 mara 19 uru Awti phaxsin yuritayna - Buenos Aires, 1914 mara 23 uru Taypi sata phaxsin sarawayxarakitayna), Arxintina jacha marka arxatiri & anakithiri.

Angélica Harada Vásquez, Princesita de Yungay, (* Yunkay, 1938 mara 30 uru Llamayu phaxsin yuritayna – ), Piruw jacha marka q'uchu arsuyaña.

Alonso de Alvarado jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Alonso de Alvarado). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, San Martín jach'a suyu, Lamas jisk'a suyu.

Ullaraya jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Ollaraya) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Yunkuyu jisk'a suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Kurasku t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Curasco) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Grau jisk'a suyupi, Apurimaq jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Wajax sank’ampin parjat khulanakampin qhathiyat ch’uqiwa. Akx ch’uqi llamyü ukjanakakiw patatuqin jakasir jilat kullakanakax lurt’añ yatipxi. Ukatakix jupanakax ch’uqis phäñas ukat khulas ukjamarak wakicht’apxi. Niyak puchtuchatätapatxa, mä ch’uqi llamayut qallparuw phäsiñamp khulanakamp pirqt’asin ninamp phichht’apxi; payirï ukx sank’a jan mäki thayaqañapatakis ukat ch’uqi suma qhathiyañapatakiw uskupxaraki. Ukat suma sank’ar tukuñapkamarakiw suyt’apxi.

Ignacio Escudero jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Ignacio Escudero). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Piwra jach'a suyu, Sullana jisk'a suyu.
Benito Pablo Juárez García (* San Pablo Guelatao, 1806 mara 21 uru Achuqa phaxsin yuritayna - Mïxiku marka, 1872 mara 18 uru Huillka kuti phaxsin sarawayxarakitayna), Mïxiku jacha marka arxatiri & anakithiri. Mïxiku Prisidinti (1858-1872)

Palpa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Palpa) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Palpa jisk'a suyupi, Ika jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Paqllun jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Pacllón) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Bolognesi jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

San Pidru jisk'a t'aqa suyu ; (kastilla arupi: Distrito de San Pedro) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lukana jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Santa Crus de Lucma jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Santa Cruz). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, Cutervo jisk'a suyu.

Kusikancha jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de San Antonio de Cusicancha). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Waytara jisk'a suyu.

Charles Spencer «Charlie» Chaplin jaqi (* London, 1889 mara 16 uru Yapu apthapi phaxsin yuritayna - Vevey, 1977 mara 25 uru Jallu qallta phaxsin sarawayxarakitayna), Inlatirra jacha marka yäpari.

Sawrama jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Saurama) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Willkawaman jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Lukma jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Lucma). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Gran Chimú jisk'a suyu.

San Clemente jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de San Clemente) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Pisku jisk'a suyupi, Ika jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

François-Auguste-René Rodin sutiAuguste Rodin (* Paris, 1840 mara 12 uru Awti phaxsin yuritayna - Meudon, 1917 mara 17 uru Awti phaxsin yuriwi), Phransiya jacha marka yäpa iskultur.

Trujillo jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Trujillo). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Trujillo jisk'a suyu.

La novela moderna (1892), premiado con la “Rosa de Oro” en el concurso interamericano de ensayo promovido por la Academia Literaria de Buenos Aires.

Pachiza jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Pachiza). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, San Martín jach'a suyu, Mariscal Cáceres jisk'a suyu.

Johann Heinrich Pestalozzi suti ( Zürich, 1746 mara 12 uru Chichu phaxsin yuritayna - Brugg 1827 mara 17 uru Anata phaxsin yuriwi) {…Switsira jacha marka Yachachijg Yatichiri & qillqiri.

Francisco de Paula González Vigil (* Taqna, 1792 mara 13 uru Llamp'u phaxin yuritayna - Lima, 1875 mara 9 uru Juyphi phaxsin yuriwi) Piruw jacha marka qillqiri & anakithiri.

Ukat pä mara saraqataruxa, 1924 maran Nayrïr Phaxsi Tantachäw (Primera Junta Mensual) jupanakax pachpa marakan utt’ayapxarakitayna. Kunjamatix niya iglesiax suma Soratampin Achacachimpin utjnuqatäxipanxa, jank’akiw Nayrïr Kimsa Phaxsi Tanatachäw 1930 maran uñsuyapxarakitayna. Akax nayrïr maranakax pä chiqan uka Tantachäwix apasitayna: Sorata Achacachi.
ATK yatiqir waynanak tawaqunakamp lurt'atawa ukampirus wali wakiskiriwa, kunalaykutix jupanakax wali ch’ikhi q’apha amuyumpiw kimsakast antenanak lurt’awayapxi (antenas ranuradas, antenas Yagui o antenas de tubo, antenas doble Biquad o antena de bandeja), tukt’ayatarusti yatiqir waynanak tawaqunakax wali askiw sasinwa arxatt’awapxana, nanakax markanakaxanx aka antenanakx lurt’asipxiristwa.

Mä uruxa, mä tataw junt’u uraqtuqir wallp aljasinï sasin thakhinjam saraskäna, ukat akatjamataw mä jan uñt’at janq’u sunkhan tatax jikxatatayna. Tatasti, jupamp chikt’atarakiw thakhinjam sarxapxatayna. Wali jay sarasinsti, mä muspharkaya, lliphipkir marka uñacht’ayatayna, uka markasti qurikamakipunïnwa, ukansti jisk’a chhiqhan wawanakakiw qamasipxarakïnxa; tatax uk uñjasasti aliqapuniw muspharatayna. Janq’u sunkhan tataxa, akaw markaxaxa, akan wallpam jila chanir aljasïta sasin arxayarakitayna. Jach’a markar purisasti, suni uraqit jutir tatarux quri phukh uñchat’ayatayna. Ukjamäkipan chhiqhan wawanakasti janiw akat sarxätati, nänakampiw qhiparxäta sapxarakitaynawa. Tatasti quri phukh uñxatasax mayak nayranakapax juykt’awayxatayna, janiw kuns uñjxänti, ukat wälpin mulljasxarakïna: ¡kunataks akar juttxa! sasin chuym liq’isirakïna. Janipuniw kuns uñjxänti, ukat kaja jawq’ayatayna; juykhu tatax kaj jawq’asaw tux… tux… tux… thakhinjam sararakïna. Sinti, sinti… mulljatapunïnwa:¡kamachakïsa, janirakis uñxtixä! sasin llakt’asïna. Jañq’u sunkhan tatax mayampiw quri phukh uñantayatayna, uñantasasti mayak nayranakapax jist’artxatayna, ukat wäli kusisitayna. Nayranïxasasti kunti Illimani quri markan utjkän taqi ukanak uñjxäna. Ukat janq’u sunkhan tataxa: Jichhürut uksarux qulliriruw tukxät sasaw sarakitayna; jaypachatsti, wawanakatrakiw jikt’asitayna: akjam wawanakx janipuniw uñjirïkti kunats chhiqhankamaki sasina. Janq’u sunkhan jaqisti ukankax limphu wawanakawa, awk taykanakapat armatanaka, jan sutin wawanakaw sasin yatiyatayna. Jumasti khitirakïta jiskt’ataxa: nayax q’ixuq’ixütwa sarakitaynawa; nayax chhijchhimp chikt’aw sarnaqta, ukjamarus nayaw nayr chursma sataynawa, ¡wali lup’iñjamawa! Nayrapacha achachil awichanakasax pachamama uraqin utjirinakar wali yäqapxiritayna: qullunakaru, q’ixuq’ixuru, jach’a jawiranakaru yaqhanakampiru, ukat askinjamaw sarnaqapxarakirïtayna.

Wayllay grande jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Huayllay grande). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Anqara jisk'a suyu.

Arma jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Arma). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Chuqlluqucha jisk'a suyu.