Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
КъАР-ни правительствосу Къыбыла Африканы талай къралгъа юлеширге излегенди. 87% акълагъа, башха бетлилеге (бяулулагъа) эмда индийлилеге къалгъанды, къалгъан 13% а уа къарала джашагъан он «резервациягъа» юлешиннгенди (къараланы саны бютеулей адам сандан 80% болгъанды). Бантустанланы талайына «азатлыкъ» берилгенди, алай дунияны бир къралы да танымагъанды. «Бойсунмагъан» бантустанда джашагъан адам, КъАР-ни гражданлыгъын автомат халда тас этгенди, кесини резервациясында паспорт алгъанды (алай а бу бантустанланы дунияда танымагъанлары ючюн, бу паспорт къуру КъАР бла бантустанлада джарагъанды). Башха «автоном» бантустанчыла да КъАР-ны гражданлыгъы бла байламлы хакъларыны талайын тас этгендиле (сёз ючюн, адамгъа, къралдан кетерге излесе, паспорт тюл, «джол къагъытла» берилгенди). Къыбыла Африканы правительствосу къарала бла проблемаларын, дуниядагъы башха къралланы урунуу миграция бла байламлы проблемаларыны бирича болгъанын кёргюзюрге излегенди.

Бютеулей къарасакъ, телефон деб узакъ аралыкълагъа тауушну береллик аппаратха айтыргъа боллукъбуз. Эм биринчи телефонла механика аппаратла болгъандыла, эмда тауушну тохтаусуз средалада (хауа) бергендиле.

«Инката» къымылдау, энди аны аты — Инкатаны эркинлигини партиясыды, бу келишиуге къаршчы чыгъады, 1992 джылны декабрында Бутелези бачама, Квазулу бантустан бла Натал провинция кирген джангы къралны конституциясын басмалайды. Башха бантустанланы башчылары да (ол заманда де-факто бойсунмагъан къралла): Бопутатсвана бла Сискейни кёб расалы, унитар къралны къурау идеясына къаршчы чыкъгъандыла.

1912 джылда шахарда эм аны тийресинде джашагъанды: 449 114 тюрклю, 364 469 грекли, 159 153 эрменли, 46 581 чууутлу, 4 331 болгарлы, 142 825 башха адам.

Колумбарий (лат. columbarium, биринчи магъанасы — кёгюрчюн юй, columba — кёгюрчюн) — кремациядан сора урналаны асыралгъан юйдю. Буруннгу Римде колумбарийлеге деб юйле ишленнгендиле. Буруннгу Римде, бизни эрагъа дери I-чи джюзджыллыкъда Август императорну заманындан къурулгъан, колумбарийледен бирин 1726 джыл Римни къатында Аппий джолда табылгъанды. Бу сагъатда къабырлада эмда крематорийледе къураладыла колумбарийле.

Кече баш монгол аскер Субэдейни башчылыгъы бла сол флангда суудан ётеди, маджар лагерни къыбыладан ётедиле, башха къауум уа (Батый, Шибан) сууну юсю бла баргъан кёпюрню кючлеб, маджар сакълауул бёлекни ыхтырады. Эртденбла монголла ёзендеги маджар стауатха садакъладан эмда таш атхан тобладан атыб башлайдыла, кечирек лагерге чабадыла. Монголла маджарлыланы къуршаламагъанлары себебли, мадажр-хорват аскер къачыб башлайды, монголла къачхан аскерни сюре да джете да къаушата Пештге джетедиле.
Биринчи дуния къазауатдан сора девальвация тохтаусуз баргъанды. 1934 джыл 1 унция алтыннга 35 $ бергендиле. Экономика кризисге къарамай, АБШ долларны алтыннга байланыуун сакъларгъа кюрешгендиле, къазауатланы заманында Европадан алтын Америкагъа кёчюрюлюб башлагъанды, ол талай заманнга долларны алтыннга байламлыгъын сакълагъанды. 1900 джылгъа дери доллар эркин алтын бла кюмюшге ауушдурулгъанды, 1900-1934 джыллада къуру алтыннга (1,67 г бир долларгъа). 1934- 1975 дждж алтыннга ауушдуруу къуру тыш кърал правительство бла бла аланы ара банкларына этилгенди ( 1934—1972 дждж. 0,88865 г -1 доллар; 1972—1975 дждж. 0,81853 г -1 доллар).

Джангы районну къурамына беш эл киргенди — Кубина эл (Джёгетей Аягъы район), Псыж бла Къара-Паго эл (Къобан район), Элбургъан бла Инжич-Чукун эл (Хабез район).

XIX ёмюрню аллында гуано, эл мюлкде джер семиртгич кибик, бек багъалы болгъанды. Шош океанны айрымканларында гуано чыкъгъан джерле кёб санда болгъаны 1855 джыл Бирлешген Штатлада белгили болгъанды. Бу законну Конгресс, багъалы ресурсланы къайнакъларын кючлеуню терклендирир ючюн эмда контролну тынчыракъ этер ючюн къабыл этгенди.
Башында айтылгъаныча, къазауатха 62 кърал къатышханды. Бу сан къазауатны баргъан заманында тюрленнгенди. Къралланы бир къаууму сермешиулеге къатышмасада союзниклерине азыкъ, сауут бла болушханды, бир къаууму уа къазауатны баямлагъандан ары бармай, къазауатха къошулгъан ат этгендиле. Гитлерге къаршчы коалициягъа Польша, Уллу Британия, Франция (1939 джылдан башлаб), СССР (1941 джылдан башлаб), АБШ (1941), Къытай, Австралия, Канада, Югославия, Нидерландла, Норвегия, Джангы Зеландия, Къыбыла Африка Бирлик, Чехословакия, Бельгия, Греция, Эфиопия, Дания, Бразилия, Мексика, Монголия, Люксембург, Непал, Панама, Аргентина, Чили, Куба, Перу, Гватемала, Колумбия, Коста-Рика, Доминикан республика, Албания, Гондурас, Сальвадор, Гаити, Парагвай, Эквадор, Сан-Марино, Тюрк, Уругвай, Венесуэла, Ливан, Сауд Арабия, Никарагуа, Либерия, Боливия киргендиле. Къазауатны баргъаны бла талай кърал нацист блокдан чыгъыб бу коалициягъа къошулгъаныла: Иран (1941), Ирак (1943), Италия (1943), Румыния (1944), Болгария (1944), Маджар (1945), Финляндия (1945) Алагъа къаршчы нацист блокну къраллары болгъандыла: Германия, Италия (1943 дери), Япон империя, Финляндия (1944 дери), Болгария (1944 дери), Румыния (1944 дери), Маджар (1945 дери), Словакия, Таиланд (Сиам), Ирак (1941 дери), Иран (1941 дери), Маньчжоу-Го, Хорватия. Оккупация этилген джерледе кеслери башларына оноу этерге эркинликсиз «гинджи» къраллар къуралгъандыла, ала фашист коалициягъа кирселеда, сермешиуге къошулмагъанны орнунда болгъандыла: Виши Франция, Сало Республика, Сербия, Уллу Албания, Черногория, Ич Монголия, Бирма, Филиппинле, Вьетнам, Камбоджа, Лаос. Германия бла Япония джанлы болуб кёб санда коллаборацинист саутлу кюч сермешгенди, ала фашист коалициягъа къаршчы къралланы адамларындан къуралгъандыла, сёз ючюн: ОКъА (РОА),ОКъХА (РОНА), CC-ни тыш кърал дивизиялары (орус,украин, белорус,эстон, 2 латыш, норвег-дат, 2 голланд, 2 белгиячы,2 босниячы, француз, албан), «Азат Индия» . Аны тышында нацист блокну джанында нейтрал саналгъан, алай нацистлеге иги къарагъан къралладан, кеслери келиб къошулгъан адамла сермешгендиле: Испаниядан (Кёк дивизия), Швециядан эмда Португалиядан.

1941 джылны мартында, Крит айрымканны къатында тенгиз сермешиуде, британлыла итальяна флотну энтда бир кере къаушатадыла. 2-чи мартда Грецияда инглиз эм австралиячы аскерле десант тюшедиле. 9-чу мартда итальяна аскерле урумлулагъа къаршчы энтда бир кере алгъа урадыла, алай а къаушатылыб, 26-чы мартха ызларына ыхтырыладыла.

Таншоннят (вьетн. Sân bay quốc tế Tân Sơn Nhất, ингил. Tan Son Nhat International Airport) — Вьетнамны Хошимин (алгъыннгы Сайгон) шахарыны аэропортуду. Вьетнамны эм уллу хакъла арасы аэропортуду.

1877 джыл Ваден атлы джаратыучу абонентни чакъырыуда биринчи кере телеграф ачхычны хайырланнганды, ол къонгурауну сынджырын киритлегенди, кечирек ачхыч тиекге ауушдурулгъанды.

Актриса ёлюб кетгинчиге дери ойнаб тургъанды, ахыр кере сахнагъа 1922 джыл чыкъгъанды. 1915 джыл этилген аягъына ампутация огъунакъ тыйгъыч болалмагъанды .

Бусагъатда Каносса къала оюлуб турады, алай а реставрация бардырылады. 1878 джыл Итальян кърал къаланы оюулгъанларын граф Валентиниден сатыб алыб, миллет эсгертме баямлагъанды.
Латин тил (лат. lingua latina), неда латынь, — Индоевропа тил юйюрню италий группасыны латин-фалиск тюбгруппасына кирген тилди. Бюгюннгю кюн бу италий тилледен джангыз актив хайырланнганды (ёлген тил болгъанлыкъгъа).

Семен улуну джырларын С. Родов, И. Звягинцева, Г. Орловский, В. Торопецкий, Г. Миловидова орус тилге кёчюредиле. Дагъыстан совет джазыучу, литературовед, публицист, поэт Эфенди Капиев да, Исмаилны юсюнден хапар эшитиб, аны джырларын кёчюрюб, Москвада чыгъарыр кёл алыб, 1938-чи джыл октябрда Къарачай облисполкомгъа къагъыт иеди. Муратыча этиб, 1940-чы джыл эки фахмулу джырчыны (Къочхарланы Къасбот бла Семенлени Исмаилны) назмуларын орус тилде, «Стихи и песни» деб, ал сёз да джазыб, китаб этиб чыгъарады.

1940 джылда СССР-ни къурамына Эстония, Латвия, Литва, Бессарабия (Румыния 1918 джылда аннексия этген см. Бессарабия в составе Румынии) эмда Шимал Буковина зор бла къошуладыла, Молдавия, Латвия, Литва эм Эстон ССР-ле къураладыла. Прибалтиканы СССР-ге къошулууу къагъытлада «кеси разылыгъы» киргеннге саналса да, тарихчилени асламысы "аннексия"гъа санайды.

Биологиялыкъ эволюция — джанлы табигъатны ызына бурулмазлыкъ эмда джораланнган тарих айныууду, популяцияланы генетика къурамы тюрленеди, адаптация къуралады, биологиялыкъ тюрлюле къураладыла эмда къуруйдула, экосистемала эмда биосфера бютеулей тюрленедиле. Биологиялыкъ эволюцияны тинтген илмугъа эволюциялыкъ биология дейдиле.

Швед регент тамада Стен Стурени 1503 джылда ёлюмюнден сора, къралда урушха II Кристиан Даниячы къатышады. Ол 1517 джылда аны джанлы шведлилени болушлугъу бла унияны орнуна салыргъа излейди. Эки джетишимсиз сынамдан сора (1517 эм 1518 джыллада) 1520 джыл Осунден кёлню къатында сермешиуню хорлайды, анда кичи Стен Стуре ёлюм джара алады, даниялыла Стокгольмну кючлейдиле. Стокгольм къанлы хамамдан къутулгъан (1520) Густав Эрикссон Васа Смоландны чегетлеринде джангы аякъланыугъа башчылыкъ этеди, аны эсебинде шведлиле 1521 джылда даниялыланы джангыдан къыстайдыла. 1523 джылны 6-чы июнунда Стренгнесде Густав Эрикссон патчах болуб сайланады. Бу унияны ахыры бла чачады. Тамамы бла уния Штеттин мамырлыкъ бла 1570 джыл къоратылады, аны шартларына кёре Данияны королю швед тахха дауун тохтатханды, швед король а уа Норвегияны Даниягъа бойсуннганын къабыл этедиле.

Дунайны бассейнини асимметрия шекили барды. Онг джагъа бёлюмю гитчерегиди (суу джыйыуну майданыны 44%). Алай а онг джагъасында Дунайны джетеклери бассейнни гидрография четенин къурайдыла. Джетекле тенг юлешинмегендиле: кёбюсю Альпала бла Карпатланы этеклериндедиле, Маджар (Ортадунай алашалыкъда) джокъну орнундадыла.

Къызыл Аскер эм башда, БАБ-ны Ставкасыны акъыл этгенине кёре,совет-герман фронтну орта секторунда кючлерин джыйяргъа керек болгъанды. Андан сора аскерле Харьковда, Кърымда алгъа джюрюш этерге планланнганды. Ленинградныда блокадасы юзюлюрге керек болгъанды.
Эм белгили тау башлары — ёмюрлюк къарла бла чыранла басыб тургъан Минги тау (5642 м) бла Казбек тауду (5033 м). Уллу Кавказ — уллу бусагъат заман бузламалы регионду. Чыранланы барысыны да саны 2050 чакълы бир барды, ала алгъан майдан 1 400 км² чакълы бирди. Уллу Кавказны бузламаларыны кёбюсю Ара Кавказда джыйылыбды (чыранларыны санындан 50 % эмда майданларындан 70 %-и). Бузламаланы уллу аралыкълары — Минги тау бла Бызынгы къабыргъады (Бызынгы чыран бла, 17 км²).

Эль-Ни́ньо (исп. El Niño — «джашчыкъ») неда Къыбыла осцилляция (ингил. El Niño/La Niña — Southern Oscillation, ENSO) — Шош океанны экватор бёлгесинде сууну юс къатыны температурасыны тюрлениуюдю, климатха эткиси барды. Къысхача айтылса Эль-Ни́ньо — Къыбыла осцилляцияны фазасыды, анда юс тюбю джылынган сууларны бёлгеси кюнчыгъышха барады. Аны бла бирге пассатла къарыусузланадыла, неда ахыр тохтайдыла, Шош океанны кюнчыгъыш кесегинде, Перуну джагъаларында апвеллинг акъырынлашады. Осцилляцияны мыннга къаршчы фазасына Ла-Нинья (исп. La Niña — «къызчыкъ») дейдиле. Осцилляцияны заманы — 3 джылдан 8 джылгъа дери барыргъа болады, алай аны кючю бла узунлугъу тюрлю-тюрлю болады. Сёз ючюн 1790—1793, 1828, 1876—1878, 1891, 1925—1926, 1982—1983 и 1997—1998 джыллада Эль-Ниньону кючлю фазалары эсленедиле, 1991—1992, 1993, 1994 джыллада къарыусузуракъ, алай кёб кере болгъанды. 1997—1998 джылладагъы Эль-Ниньо асыры кючлю болгъандан, дуния джамагъатны эмда басымны эсин кесине бёлгенди. Ол заманда Къыбыла осцилляция бла климатны глобал тюрлениуюню байламыны юсюнден оюмла чыгъа башлайдыла.

Картогъа Чикаго биринчи кере 1833 джыл 350 адамы болгъан элчикча тюшгенди . Чикаго деген ат былайда алгъын джашагъан халкъны тилинден алыннганды, ол shikaakwa деп окъулады, агъач сохан, сармсах деп кечюрюледи. 1837 джыл Чикаго 'шахар' деген атны алгъанды, юч джылдан адам саны 4 минге джетеди. 1856 джылда шахарны башчылыгъы АБШ биринчи орта киртегюучю быргъы низам ишлерге оноу этеди . Ишни къурамына кере кирле Мичиганнга тегюлюрге керек эдиле. 1871 джыл шахарны иги кесеги уллу отда кюйгенди. Ол шахарны джангыдан ишлерге онг бергенди. Аны бла уа АБШ биринчи эм бийик юйлени ишлею башланнганды .

Тюзлю (шимал, ногъай) диалект къыпчакъ тилледен бириди эмда ногъай тил бла башха ногъай-къыпчакъ тиллеге джууукъду. Румыния бла Болгарияда джашагъан кърым татарлыла эмда Тюркде джашагъан кърымтатарлыланы кёбюсю тюзлю диалектде сёлешеди.

Афинледе джамагъат улоуну системасы троллейбусладан, автобусладан эмда рельса улоудан къуралады (метро, шахар тюбю электропоездле эмда трамваи).

1982 джылны 2-чи апрелинде аргентин десант айрымканлагъа тюшеди, анда аз санлы британ гарнизонну джесирге алады. Аны ызындан, айрымканланы ызына къайтарыр мурат бла Къыбыла Атлантикагъа уллу британ аскер-тенгиз бирлешиу джибериледи.

XVIII-чи ёмюрден XIX-чу ёмюрню ортасына дери Индия колонизациягъа тюшгенди (Британ империя). 1947 джыл бойсунмазлыкъ алгъандан сора, кърал экономика бла аскер айныуда бек джетишимли болгъанды. XX-чы ёмюрню аягъына Индияны экономикасы эм терк ёсюучюлени санына киргенди.
Боливияны территориясында бек кёб экологиялыкъ зона барды. Къралны кюнбатыш таулу бёлгеси Андлады, аны ичинде Альтиплано джалпакъ. Кюнчыгъыш алаша тюзлени къурамында амазон тропика чегетле бла Чако барды. Къралны эм мийик нохтасыСахама тауду (6542 м), ол Оруро департаментдеди. Титикакакёл Боливия бла Перуну чегиндеди. Дунияда эм уллу Уюни тузтопракъ къралны къыбыла-кюнбатыш кесегинде, Потоси департаментдеди.

Къазауатдан сора Кюнбатыш Европаны дуния политикада ауурлугъу азайгъанды. Дунияда эм баш къралла СССР бла АБШ болгъандыла. Уллу Британия бла Франция хорламларына къарамай къраыуларын тауусхандыла. Къазауат аланы эмда башха кюнбатыш европачы къралланы колониялыкъ империяланы тутар къарыулары болмагъанын ачыкъ кёргюзгенди. Африка бла Азияны къралларында колониялизмге къаршчы къозгъалыу кючленнгенди. Къазауатдан сора талай кърал бойсунмазлыкъларына ие болгъанды: Исландия, Сирия, Ливан, Вьетнам, Индонезия. Кюнчыгъыш Европада социалист режимла салыннгандыла. Экинчи дуния къазауатны эм баш эсеблерини бирида БМО-ну къуралыуу болгъанды.

Донгхой аэропорт (вьетн. Sân bay Đồng Hới, ингил. Dong Hoi Airport) — Вьетнамны Куангбинь провинциясындагъы Донгхой шахарны уллу хакъла арасы аэропортуду.

1884 джыл абычар чында джуртуна къайытыб, джашаууну арт онбеш джылын ол халкъыны арасында джарыкълыкъны, билимни джаяр джанындан къайгъырыуда ашыргъанды. Латин харифлени тамалында къарачай тилден элибле джарашдыргъанды, алай а, аны чыгъаргъынчы, ёлюб кетгенди.

XVI ёмюрден XVIII ёмюрге дери Алжир Осман империягъа киргенди. XIX ёмюрден француз колонизация башланады. 1954 джыл Алжирде Миллет азатлау фронт къуралады. Француз колониал аскер бла къазауатны эсеби бла 1962 джыл Алжир бойсунмагъан социалист кърал болады. 1980-чи джылланы аягъында динсизлик власть джанлы болгъанла бла исламистлени арасында граждан къазауат баргъанды, фундаменталистлени хорланнганлары бла бошалгъанды къазауат.

Апа́ртхейд, апартеи́д (африк. apartheid — «айрылыкъ», айры джашау/ишлеу магъананы тутады) — КъАБ—КъАР-де 1948-1994 джыллада Миллет партия бардыргъан раса сегрегацияны официал политикасыды.

1901 джыл ючюнчю мардала бла ауурлукъланы юсюнден генерал конференция литр нормал атмосфера басымда (760 гс.шк.мм) эмда сууну эм уллу тыкълыгъында температурасы (3,98 °C) болгъан 1 кг кирсиз сууду. Алай бла 1 литрни толулугъу 1,000028 дм³ болгъанды.

Ол кёзюуде СССР тыш политикасында, тюрлю-тюрлю къраллада кесине таб политика режимлени джакълайды. 1956 джылда СССР-ни аскерлери Маджарда къозгъалыуну теблейди. 1962 джылда СССР бла АБШ-ны арасында джарашмазлыкъла ядролу къазауатха келтирирге аз-буз къаладыла (Кариб кризис).

Кёгет суу, табигъатдан кёгетни ичинде болгъан суусунуду. Кёбюсюне кёгет сууну кёгетлени эзиб чыгъарадыла. Чыкъгъан кёгет суу не ичилген этеди, неда башха азыкъла хазырлауда хайырланады.

Азербайджанлыла (азер. Azərbaycanlılar, Azərilər) — тюрк тил къауумгъа кирген азербайджан тилде сёлешген миллетди. Азербайджан Республикада бла Дагъыстанда кърал къурагъан миллетди.
Экинчи Новгород мамырлыкъ — Новгородда 1557 джылны 25-чи мартында къол салыннган мамырлыкъды, ол 1554-1557 джылланы орус-швед къазауатын бошагъанды. Орус-швед къазуатланы тарихлеринде эм узун мамырлыкъгъа тамал салгъанды (1590 джылгъа дери баргъанды).

Тиллени лингвистика тинтеди. Белги системаланы семиотика тинтеди.Тилни структурасыны адамны ангысына эмда къылыгъына эткиси бла психолингвистика кюрешеди.

Революциядан сора эмиграцияда къалгъан Шаляпин 12 апрель 1938 джыл Парижде лейкоздан ёлгенди. Аны сюеклерин, Парижден келтириб, 29 октябрь 1984 джыл Москвада Ново-девичий къабырлада асырагъандыла.

Джарым танылгъан къралла — БМО-ну бир-бир къраллары таныгъан, алай а БМОгъа кирмеген къралладыла; ол себебден аланы халкъла арасы илишкилери ала бла аланы таныгъан БМО-гъа кирген эмда алача джарым танылгъан, танылмагъан къралланы арасы бла чеклиди.

Юслерини ушагъанлыгъына къошакъгъа Марс бла Жерни орбиталарына айланнган ортаманлары да келишеди. Алай Марсда Жерден эсе сууугъуракъ эм къургъагъыракъды. 1965-чи жылда Марсха планетала аралы журум Маринер-4 учхунчуннга дери кёп алимле аны юсюнде суу болгъан сунуп тургъандыла. Ол акъыл алимлени Марсха ортаманлы къарауларыны сылтауунда тутулуп тургъанды, нек десегиз жерден къарагъанда Марсны акъсыл бла къаралдым тийрелеринде тенгизлеге бла череклеге ушагъан затла керюрге болады.

Кесамат, Буре кесамат бла белгиленнген чеклени бегитгенди. Эресейни Пекинде саудюгерлик этиуде джолун ачханды (3 джылда бир кере 200 адамдан кёб болмагъан кериуан джиберир хакъгъа ие болгъанды). Кяхта бла Црухайтуйда пошлинасыз сатыу-алыу бардырыр мадар берилгенди.

Фотография мингле бла публикациялада басмаланнганы себебли бек популяр болгъанды. Кечирек, публикациягъа чыкъгъан джылында огъуна Фотографиядан Пулитцер премияны алгъан джангыз фотография болгъанды эмда АБШ-да къазауатны эм магъаналы эмда эм танылгъан сураты кибик къаралыб башлагъанды. Дагъыда, эм кёб репродукциясы чыкъгъан фотография болургъа боллукъду.

Шош океан театр: Къытай (кюнчыгъышы эмда шимал-кюнчыгъышы),Япония (Корея, Къыбыла Сахалин, Курил айрымканла), СССР (Узакъ Кюнчыгъыш), Алеут айрымканла, Монголия, Гонконг, Француз Индокъытай, Бирма, Андаман айрымканла, Малайя, Сингапур, Саравак, Голланд Ост-Индия, Сабах, Бруней, Джангы Гвинея, Папуа, Соломонну айрымканлары, Филиппинле, Гавай айрымканла, Гуам, Уэйк, Мидуэй, Мариан айрымканла, Каролин айрымканла, Маршаллны айрымканлары, Гилбертни айрымканлары, дагъыда Шош океан бла Индий океанны кёб ууакъ айрымканы.

Болум ыйыкъны ичинде амандан аман бола барады. 27-чи январгъа Шанханы джагъасында Японияны флотуну 30 чакълы кемеси рейдге сюеледи. Алада 40 самолет, 7000 аскерчи болгъанды. Япон правительстов Шанхайны властларына демонстарцияны айыблауун, тохтатыуун эмда заранны орнуна салырларын излеб, ультиматум салады. 28-чи январны ингиринде Шанхай ультиматумну тындырыргъа разы болгъанын билдиреди, алай а кече сагъат 12 бола кемеледен учхан самолетла Шанхайны бомбалаб башлайдыла.
Бизни эрагъа дери I ёмюрде, рим хакъны бютеу Италияны эркин халкъына джайылыуу бла комицияланы системасы кризисге киреди. Сулланы заманында сюдю функциялары чекленеди, Октаиан Августну заманында уа бу функция ахыры бла сыйырылады. Сайлау функцияларыда формал халгъа келеди. Б.э.д. I ёмюрни ахырына уа закончыгъарыу функциясынданда къуру къаладыла.

Гюрджюча პარასკევი (параскеви) сёз (аны бла бирге юнгюшча — пIаьраска эм чеченча — пӀераска) грек тилден (Παρασκευη «paraskev̱i̱» — «байрым кюн», неда туура «алтынчы») алыннганды.

Аны тышында, бусагъатха дери $500, $1000, $5000, $10 000 номиналы болгъан банкнотала джюрюйдюле (аланы бонист багъалары номиналларындан кёбге уллуду); эмда $100 000 (ФРС бла казначействону арасында хыйсаб ючюн). Бусагъатда 10 минг долларлыкъ номиналы болгъан банкнотладан къолда къуру 130 купюра барды, ол себебден ала раритетге саналадыла.

1990 джылны 3-чю декабрында СССР-ни Президенти М. С. Горбачёв СССР-ни тюрлендириб, союз республикалагъа суверенитет берген Суверен Къралланы Бирлигин къураргъа теджейди.

Адам къайдан келгени Европагъа даулаш сорууду. Адам чыкъгъан джер болмагъаны Европаны белгилиди къуру. Биринчи адам маталлыла Европагъа Индиядан келгендиле деген версия барды. Алай а андан тюзюрек гипотеза биринчи адам маталлыланы Европагъа Африкадан Ал Азия бла келтиртеди. Ол виллафранк заманны ортасында болгъан болурду дейдиле.

Ол заманнга фронтну ара кесегинде совет аскер башчылыкъ джауну ржев-сычевм къауумну къаушатыр мурат бла алгъа джюрюш этеди. Алай а 30-чу июлдан сентябрны ахырына дери баргъан Ржев-Сычёв операция джетишимли бошалмайды.Ленинградны блокадасында юзелмейдиле, алай совет аскерлени алгъа уруулары, немчалыланы шахарны штурм этгенден тыяды.

Алгъыннгы СССР-ни территориясында кърымтатар тилде сёлешгенлени саны 350 минг адамгъа джууукъ чакълы бирди, аладан 250 минг чакълы бир адам Кърымдады, дагъыда 30 мингнге джууукъ адам — Болгария бла Румынияда джашайды. Тюркде кърымтатар тилде сёлешгенлени саны белгили тюлдю.

Къуру Москвада ачлыкъдан эки джылны ичинде 127 минг чакълы бир адам ёлгенди, ауруула, холера джайылгъанды. Бир башха оюмлагъа кёре 10 млн оруслудан юч миллиону ёлгенди. Адам ашалгъанла да кёб болгъанды, малны кирин ашагъан да тюбегенди. Россияда къозгъалыула эмда аякъланыула башланадыла, джалгъан атлыла чыкъгъандыла, Годуновланы династиясы да тюшюрюлгенди — биринчи патчах — Борис Фёдорович ёлгенди, андан сора аны джашы патчах Фёдор Борисович Годунов бла анасы ёлтюрюледи.

Къул тутуу — бир адамны (къулну) башха адамгъа (къул иени) иелигинде. Башха адамны иелиги болгъаны себебли, къул кесини башына оноу этелмейди.
1939 джылда СССР Финляндиягъа чабмауну юсюнден пакт теджейди, алай а Финляндия унамайды. СССР ультиматум бериб, андан сора башланнган совет-фин къазауат (30-чу ноябрь 1939 — 12-чи март 1940) къралны халкъла арасы абырайына уллу заран салгъанды (СССР Миллетлени Лигасындан къысталгъанды). Къызыл Аскерни хазырланмакълыгъы къарыусуз болгъаны себебли уллу къоранчла болгъандыла, созулгъан къазауат, къралны арытады эмда Финляндия хорланмай, мамырлыкъгъа къол салынады, алай болса да аны эсеблеринде Финляндиядан СССР-ге Карел боюнчукъ, Ладога джагъасы, Салла бла Куолаярви эмда Рыбачий джарымайрымканны кюнбатыш кесеги къошулады. 1940 джылны 31-чи мартында Карел-Фин ССР къуралады (Карел АССР бла Финляндиядан къошулгъан джерле бирлешдирилиб).

Бу болумда, Фредерик де Клерк джангы демократ сайлауланы бардырыгъа разы болады. Сайлаулада (25-29 апрель, 1994) АМК 63 % бла хорлайды, Миллет партия къуру 21 % алады.

Бызынгы — Къабарты-Малкъарда тау районду, Кавказ тауланы ара эмда эм мийик кесегиди. Къурамына Баш Кавказ аркъаны Бызынгы къабыргъасын эмда анга шималдан таяннган, Бызынгы Черекни бассейнин къурагъан къабыргъа аркъаланы алады.

Къысхасыча айтылса, эки къралны арасында кърал чек — Эри кёлден башлаб, Къаялы таулагъа дери 49-чу параллель бла бардырылгъанды. Сютлю сууну (Милк-Ривер) бассеининдеги американ территоряла Канадагъа берилгендиле эм Къыбыла Альберта провинцияны бир кесеги болгъандыла.

Гардошну ёсюм мийиклиги 0,5-1,5 метрге джетеди. Гардошну джурту Америкады: Перу бла Боливия. 2500 джылны мындан алгъа битдириб башлагъандыла бу бурчакъны анда. Европа Испанияны юсю бла таныгъанды гардошну. Кёб заман турмай, бу бурчакъ бек уллу сый алды. Сёз ючюн, Ирландияда гардош эм баш ашарыкъ болду.

1989 джылда Молдавия ССР-де Приднестровиьеде сауутлу конфликт башланады — кеси кесин баямлагъан Приднестровье Молдавия Республика Молдавияны къурамындан чыгъарын билдиреди.

Санкт-Петербургда джашагъан халкъны саны — 4 600 310 адамды. Бир миллиондан кёб халкъы болгъан шахарладан эм шимал шахарды. Бютеулей Европада орналгъан шахарладан Санкт-Петербург халкъы бла ючюнчюдю, эмда ара шахар болмагъан шахарладан халкъы бла биринчиди. Санкт-Петербург шахар агломерацияны аралыгъыды.

Дунайны кёб санда дженги барды, ала баш агъымдан иги узакгъа кетерге боладыла. Онг джагъасында эм узун дженглеге Дьёр-Дунай бла Дунеря-Веке саналадыла; сол джагъада — Молый Дунай , Шорокшар Дунай, Борча саналадыла.

1-чи сентябрда 4 сагъат бла 45 минутда Данцигге шохлукъ зыярат бла келген немча юретиу кеме- эски болгъан «Шлезвиг-Гольштейн» Вестернплятдагъы поляк позициялагъа от ачады. Германияны сауутлу кючлери Польшагъа киредиле. Германияны джанында къазауатха Словакияны аскерлеринда къошуладыла. Экинчи дуния къазауат башланады.

Организацияны алчы проекти — эркин энциклопедия Википедия — дунияда эм кёб кирилген он веб-сайтны санына киреди. Проектледе, «эркин контент» бла эркин программа баджарыу къурай (эркин лицензияла бла берилген), тюрлю-тюрлю къралладан волонтёрла ишлейдиле.
Экинчи дуния къазауатдан сора мюзикллени фабуласы оюмлуракъ, къатыракъ болады, Леонард Бернстайнни «Вестсайд хапары» («Westside story», 1957) кибик мюзикл салынады. Аны тамалында Шекспирни «Ромео бла Джульетта» трагедиясы салынады, алай а хапар мюзиклни заманындагъы Нью-Йоркда барады. Тепсеулени экспрессиялыгъы, мюзиклледе хореографияны оруну ёсгенин белгилейди.

1989 джылдан бери Варшава, бусагъатдагъы Польша Республиканы ара шахарыды. Экинчи дуния къазауатдан сора шахар тынгылы ызыны ишленнгенди эмда илмулу реставрацияны айырма юлгюсю кибик ЮНЕСКО-ну Бюдеудуния осуйлукъны эсгертмелерини санына къошулгъанды.

1879 джылда Мардала бла ауурлукъланы Халкъла арасы Комитети литрни бир кублу дециметрге тенг болгъанын къабыл этгенди, эмда аннга официал «l» символну бегитгенди.

Бурунлада «Афинле» аты кёблюк санда болгъанды — Ἀθῆναι [atʰɛ̑ːnaɪ]. 1970 джылда кафаревусланы къоратыу оноу алыннгандан сора, бирлик санда аты — Αθήνα [aˈθina] — официал болгъанды.

Философя школланы 529 джыл Византия империяны императору I Юстиниан джабханды. Аннга дери 200 джыл алгъан христиан дин империяны официал дини баямланнганды. Афинле алгъыннгы сыйын тас этиб, тюз провинциал шахарчыкъ болгъанды. XIII бла XV ёмюрлени арасында шахарны византий, француз эмда итальян рыцарла кючлегендиле. Ахыргъыла XIII ёмюрню аллында Афин герцоглукъ да къурайдыла.

КъАР-де апартеид бантулуланы энчи резервациялада (бантустанлада) джашаргъа зорлагъанды (бантустанланы джерлери бютеу КъАР-ни территориясыны 12% алгъанды). Резервацияны тышына чыгъыу эмда уллу шахарлада болуу энчи эркинлик бла болгъанды. Ол эркинликни алыр ючюн, джерли халкъланы келечисини барлыкъ джерде иши болургъа керек болгъанды (джерли адамла эм сыйсыз, эм къара ишледе ишлегендиле, кёбюсюне акъланы джумушун этиуде). Апартеинди джашаугъа киргизиу бла къараланы граждан хакълары сыйырылгъанды. Апартеид джанлыла айтханнга кёре, бютеу къуллукъла, сёз ючюн, окъуу, саулукъ сакълау «айры, алай а тенг» болгъанды, амма акъла бла башхалагъа берилген къуллукъланы, джумушуланы дараджасы, агъачы бирча болмагъанды.

Ректор Роина Метревелини заманында (1991 джылдан башлаб) университет 1926 джылда тас этген автономиясын къайтарады; 1992 джыл коллектив Метревелини ректорлукъгъа сайлайды. 2006-2010 джыллада университетни ректору Георгий Хубуа болады. 27-чи декабрь 2010 джыл ректоргъа Александр Квиташвили сайланады.

АБШ-ни доллары дунияны баш резерв валютасыыды. Ахыр онджыллыкъны ичинде дунияда алтын-валюта резервни 50 % АБШ-ни долларладады. 2003-2008 джыллада еврону кючлениую , АБШ-ни экономикасында негатив тенденцияла долларны башха валюталагъа курсун эмда резерв валюта ролюн азайта башлайдыла. 2008 джылны экинчи джарымында кризисни глобализациясы бла долларны курсу ёсе башлайды, доллар стабил валютагъа саналгъаны себебли, капиталны долларгъа буруб башлайдыла. 2009 джылны биринчи джарымындан башлаб долларны курсу, эмиссия эмда АБШ-ни уллу тыш борчу себебли энишге айланады.
Силенд — 1967 джыл британ аскерни оставкада майору Пэдди Рой Бэйтс, Шимал тенгизни, нейтрал сууларында ораналгъан Рафс-Тауэр атлы хайырланмагъан, иесиз британ платформада эркин къралны баямлагъанды. 1968 джыл, британ сакълаучу катер платформагъа джууукълашханында герох атыула бла тюбегенди. Андан сора британ сюдге берилгенди, алай а сюд бу ишни британ юрисдикцияны тышында болгъанды деген оноуну чыгъыргъанды. Бир-бир тинтиучюлени оюмларына кёре, Силенд, Пэдди Рой Бэйтс бла бютеу территориясыны контролун тутханы, башха кърал ышанлары болгъаны себебли, танылмагъан кърал статусдады

16-чы сентябрда СССР-деги Польшаны посолуна быллай билдириу этиледи- Польша кърал кибик джокъ болгъаны себебли, Совет Союз Кюнбатыш Украина бла Кюнбатыш Белоруссияны халкъларын джакъларгъа борчлуду. 17-чи сентбярда, Германия бла алгъаракъ къабыл этелиген джашыртын планнга кёре, 6 сагъатда Къызыл Аскерни бёлеклери кърал чекни ётюб Польшагъа киредиле. Белорус фронтха башчылыкъ генерал Ковалев, Украин фронтха уа маршал Тимошенко этгендиле. Польша кесини къраллыгъын сакълар амалын тас этгенди, ол кюн огъунакъ поляк правительство Румыниягъа кёчеди.

1943 джылны январында Касаблана конференцияда Германия старатегия бомбалауну башларгъа оноу алынады. Нюзюрле аскер промышленностьну объектлерни бла уллу шахарла болургъа керекдиле. Операция «Пойнт-бланк» код ат алады.

Джангы алгъа джюрюшде совет-герман фронтну арасында, 10-чу июлда «Орта» аскер къауум Смоленскни кючлеб, джангыдан къуралгъан Кюнбатыш фронтну баш кючлерин къуршоугъа алады. Бу джетишимге къууаныб, Ленинград бла Киевге алгъа барыуну артына дери джетдирир муратда, аскер башчылыкъны унамагъанына къарамай, Гитлер баш урууну москва табадан, къыбылагъа- Киев бла Донбассха эмда шималгъа -Ленинрагдха бурулуугъа буйрукъ береди.. Бу оноугъа кёре Москвагъа джюрюш этген танка къауумла «Орта» къауумдан алыныб къыблагъа (2-чи танка къауум) эмда шималгъа (3-чю танка къауум) джиберилгендиле. Москвагъа «Орта» къауумну джаяу дивизиялары джюрюрге керек боладыла, алай а Смоленскни къатында сермешиу бошалмагъаны себебли, 30-чу июлда «Орта» аскер къауум кесин джакъларгъа буйрукъ алады. Аны бла Москвагъа джюрюш талай заманнга тохтатылады.

Уильям Шекспир Эйвондагъы Стратфорд шахарда (Уорикшир графлыкъ) 1564 джыл туугъанды, къайсы кюн туугъаны кескин белгили тюлдю. Хапарлагъа кёре 23-чю апрелде туугъанды.: бу дата аны ёлген кюню бла келишеди. Аны бла бирге 23-чю апрелде, Ингилизни джакъчысына саналгъан Сыйлы Георгийни кюнюдю, ол себебден бу датагъа туугъан кюнюн иш этиб келишдиргендиле деген оюм да барды. Шекспир деген тукъумну ингилиз тилден «муджурасы бла сейирсиндирген» деб кёчюрюрге боллукъду.

Тюрлюлени ичинде тюрлю тюбю айрылады, бу тюрлюню география неда экология джанындан айры болгъан бёлегиди. Тюрлю тюбю тёгерекни эткисинден тюрлюден айры морфофизиологиялыкъ энчиликлеге ие боладыла. Табигъатда бир тюрлюню ичиндеги тюрлю тюбюню келечилери бир-бирлерине къатышаладыла, эмда тёлю береллик тёлю береледиле.
1964 джылда Хрущёвну властдан къоратадыла. КПСС-ни АК-ны Биринчи секретарына, къралгъа керти башчыгъа Леонид Ильич Брежнев сайланады. 1970-чи—1980-чы джылланы кёзюуюне ол замандагъы къайнакълада Айныгъан социализмни эпохасы ат берилгенди.

Къазакълыла (къаз. Қазақтар/qazaqtar; қазақ/qazaq) — этносду эмда миллетди, Къазакъстанны джерли халкъыды. Аны тышында Россия Федерацияны, Монголияны, Къытай Халкъ Республиканы Къазакъстаннга джууукъ регионларында бурунладан джашаб келедиле, бу къраллада ала миллет азчылыкъдыла.

Поэт, кърал къуллукъчу, гёджеб, джигит аскерчи Ата Джурт къазауатда, джигитча, ёлгенди. Аны къабыры Смоленск областны Подъяблонки элини къатындады. Къаракетланы Исса 1942 джыл ауушханды.

Къарачай-малкъар тил — тюрк тилледен бириди. Къарачайлыла бла малкъарлыла сёлешген тилди. Эки диалектге бёлюнеди: къарачай-басхан-чегем («ч»-диалект) эмда малкъар («ц»-диалект). Россияда къарачай-малкъар тилде сёлешгенлени саны 303 минг адамды (2002 джыл халкъ тергеуге кёре).

1582 джылда ол кесинден 8 джылгъа тамада болгъан, джерли байны къызы Энн Хатауэй бла юйленеди; 1583 джылда алагъа къыз тууады, атына Сьюзен атайдыла, 1585 — эгизле: джашы Хемнет, гитчечиклей ёлгенди (1596), эмда къызы Джудит тууады. Джашаууну андан арасы джети джылыны юсюнден хапар джокъду.

Алай а баш джумдурукъ «А» аскер къауумдан келеди. 10-чу майда Люксембургну кючлегенден сора,Гудерианны юч танка дивизиясы къыбыла Арденнлени ётюб 14-чю майда Маас сууну Седан шахарны къатында ётедиле. Аны бла бирге Готну танка корпусу, ауур техникагъа къыйын болгъан шимал Арденнлеге ётюб, 13-чю майда Маас сууну, Динандан шималыракъ ётеди. Герман танка кючле кюнбатышха юрюнедиле. Французла сакъланмагъан джерден урулуб, келген кючлени тыялмайдыла. 16-чы майда Гудерианны бёлеклери Уазагъа джетедиле; 20-чы майгъа Па-де-Калеге чыгъыб, Абвилден узакъ болмай шималгъа бурадыла, аны бла франуз, бельгий эмда ингилиз аскерлени сыртларындан кириб, 28 дивизияны къуршоугъа аладыла.

2-чи майда британ атом суу тюбю кеме аргентин крейсер «Генерал Бельгранону» батдырады, аны эсебинде 323 адам ёледи, бу къазауатда Аргентинаны эм уллу къурман бериуу болады. Андан сора аргентин аскер-тенгиз флотха базалагъа къайтыу буйрукъ бериледи, аны бла флотну къазауатха къошулгъаны битеди. Аргентин басым билдиргеннге кёре «Сан Луис» атлы суу тюбю кеме 11-чи майгъа дери джюзгенлей тургъанды, алай а бир джетишимли чабыу этмегенди, аны къой бир кере да торпеда чыгъармагъанды. Бу шартлада аргентин аскер башчылыкъ басымны авиациягъа салады, Уллу Британия адам къурманланы саны кёбейсе кесини муратларындан артха турур деген нюзюр бла. A-4 «Скайхок» штурмчула бла «Даггер» къурутуучу-бомбалаучула таймаздан британ флотха чабханлай тургъандыла, алай а ала тюз эркин тюшюучю бомбаланы хайырландыргъандыла. Аргентинлилени баш умутлары джангы кемелеге къаршчы «Экзосет» ракетала бла сауутланнган «Супер Этандар» штурмчулагъа салыннганды. 4-чю майда быллай ракета бла «Шеффилд» эсминец батдырылады. Алай а аргентинлиледе къуру тёрт быллай ракета болгъанды.
XIX ёмюрден сора бу термин марксистлени теориялыкъ ишлеринде прогноз этилген джамагъат-экономика формацияны белгилер ючюн хайырланнганды. Бу формация чыгъарыу мадарланы джамагъат иеликде болууу тамалы болгъанды. Быллай формацияда, марксизмни тамалын салгъанланы оюмларына кёре мийик айныгъан чыгъарыу кючле, адамланы социал классланы болмауу, къралны къурутулуу, ачхаланы функцияларыны тюрлендириую ахырында уа аланыда къоратылыуу орун алгъанды. Марксизмни классиклерини оюмларына кёре, коммунист джамагъатда «Хар бирден мадарына кёре, хар бирге излемине кёре» принцип болады .

АБШ-де кърал ара банк джокъду. Ачха эмиссия (чыгъарыу) хакъ 12 энчи банкда — Федеральной резерв системасыны членлеринде барды (1913 джыл къуралгъанды). АБШ-ни территориясы 12 регионнга юлешиннгенди, хар биринде энчи федерал резерв банк барды, ала кеслерини цифра эмда хариф белгилерине иедиле:

Аны бла бирге ингилиз правительство Франциягъа къаршчы джангы коалиция къурар умут бла Петербург бла Венагъа келечилерин джибергенлей тургъанды. Наполеон Ингилиз бла Эресейни ангылашырларындан къоркъуб, орус келечи граф А. И. Морков бла ушакъда Мальтаны юсюнден дауда I Александрны тёречи болурун тилегенди. Бу теджеуню I Александр къабыл этгенди. Франция бла Ингилизни арасында кёрюшюуле орус келечилени юсю бла бардырылгъанды.

СССР-де 1977 джылгъа дери СССР-ни 1936 джылгъы Конституциясы къабыл этилген кюн — 5 декабрда белгиленнгенди. Кечирек, байрам 7 октябргъа кёчюрюлгенди (СССР-ни джангы, «Айныгъан социализмни Конституциясы» къабыл этилген кюн). Конституцияны кюнюн байрамлагъан адет бусагъатдагъы Россияда да бардырылгъанды.

Александр Белл Вашингтон пантент бюрогъа заявканы 1876 джылны 14-чю февралында бергенди. Андан эки сагъатха кеч аллай аппаратха заявканы Чикагодан Э. Грей бергенди.

Кавказ — Европа бла Азияны чегинде территорияды. Азау (Азов), Къара, Каспий тенгизлени орталарында орналыбды. Шимал Кавказ бла Къыбыла Кавказгъа (Тауарты) бёлюнеди.

Ариулукъгъа, ёхтемликге джораланнган «Минги Тау» джыры да дуниягъа айтылады. Таулу халкъны джюрек шартын уста суратлагъан джыр саулай Шимал Кавказны белгиси болады.

«Сахара» ат б.э. биринчи ёмюрюнден бери белгилиди. Араб. صَحراء («ṣaḥrāʾ») сёзден къуралады, магъанасы "къум тюз", эмда аны кёбчюлюк саны «ṣaḥārāʾ» болады.

Къуру 227 джыл озгъандан сора алайгъа Гаспар Портоланы башчылыгъында эндиги экспедиция тюшгенди. 1771 джыл миссионер Хуниперо Серра биринчи миссияны тамалын салгъанды. Ол заманнга бусагъатдагъы Лос-Анджелесни территориясында тонгва индейлилени 3 мингнге джууукъ адам джашагъан 30-гъа джууукъ джерлешими болгъанды. 1781 джыл 4 сентябрда эки Калифорнияны да губернатору Фелипе де Невени буйругъу бла миссияны къатында 46 адамдан испан колонист къауум, Порсьюнкула сууда мёлеклени патчахы Къыз Мариямны эли (исп. El Pueblo de Nuestra Señora la Reina de los Ángeles sobre El Río Porciúncula) атлы джерлешимни къурагъандыла. 1820 джылгъа бу, Калифорнияда эм уллу джерлешим болгъанды: алайда 650 адам джашагъанды.
XVI ёмюрню ортасында Гюрджю патчахлыкъ чачылгъанындан сора Тёбен Эбзе Малгар бийликни къурамына киргенди, Огъары Эбзени уа кюнбатыш джанында Дадешкелиани бий тукъумну бойсунмагъан бийлиги къуралгъанды, Огъары Эбзени бу кесеги Бийли Эбзе ат бла танылгъанды. Огъары Эбзени къалгъан (эм уллу) кесегинде кишиге да бойсунмагъан эркин эл джамагъатла джашагъандыла, ол себебли бу кесек — Эркин Эбзе деб танылгъанды. Огъары Эбзени эки кесеги да Россия империягъа киргендиле (Эбзе бийлик — 1833 джылда, Эркин Эбзе — 1840 джылда). 1859 джылда Эбзе бийлик къоратылгъанды.

Алай а 1942 джылны майында совет аскерлени Харьковда алгъа джюрюшлери джетишимсиз бошалады. Немча аскерле урууну тохтатыб, кеслери уруб, совет аскерлени къаушатыб, алгъа джюрюш этгендиле. Совект аскерле Кърымдада къаушатылгъандыла. Совет аскерни къыбыладагъы позициялары къарыусуз болгъанды. Аны бла хайырланыб немча аскер башчылыкъ аскер кючлерин эки табагъа джибергендиле- Сталинград бла Кавказгъа.Воронежни къатында эмда Донбассда ачы сермешиуледен сора аскерлени «Б» къаууму Дон суугъа чыгъады. Июлну ортасында Сталинград сермешиу башланады, анда совет аскерле кёб къурбан бериб джауну аскерлерин тыяладыла.

10-чу сентябрда поляк аскер башчы Эдвард Рыдз-Смиглы бютеу аскерлени къыбыла-кюнчыгъыш Польшагъа ыхтырылырын буйрукъ этеди, алай а аскерлени асламысы Висланы ётелмей, къуршоугъа тюшеди. Сентябрны арасына, кюнчыгъышдан болушлукъ келмегенинде, Польшаны сауутлу кючлери джокъну орнуна келедиле, бир кюч халдан чыгъадыла. Джангыз локал сермешиуле боладыла.

Бизни эраны биринчи ёмюрлеринде Эбзе, Колхида патчахлыкъны (Эгриси) кесеги болгъанды, андан сора Абхаз патчахлыкъгъа киргенди. XI—XV ёмюрледе Эбзе, Гюрджю патчахлыкъны эристаулукъларындан (saeristavo) бири болады (башчылыкъ этгенни чыны — эристау болгъанды).

Ёлчемле бла аурлукъланы халкъла арасы комитети 2011 джылда кельвинни ангылатыуун тюрлендирир акъылдады, ангылауда къыйын болгъан сууну ючлю нохтасыны орнуна тамалгъа секунд бла Больцманны хамандалыгъы алынныкъды.

Къуран (араб. أَلْقُرآن‎ — al-Qur'ān) — дин китаб, ислам динни тутхан болгъан адамланы сыйлы китаблары. Къуран бютеу муслиман джорукъланы тамалыды. Дин джорукъланы да граждан джорукъланы да.

Бу законну болушлугъу бла правительство промышленность предприятиелени «акъ» районладан бантустанланы чеклерине кёчюрюрге излегенди. Алай болса, къара африканлыланы бантустанлагъа миграциялары къызыуланныкъ болгъанды (иш табылгъан тынч болгъаны себебли).

Ары дери бир-бири ызындан 1937-чи, 1938-чи, 1939-чу джыллада чыкъгъан юч китабы Исмаилны атын кенгнге джаядыла. Ол джыллада «Дружба народов» журналда – назмулары, «Огонёкда» (1940, №14) «Песни Карачая» деб, аны юсюнден очерк басмаланадыла. Совет правительство да Къарачайны халкъ джырчысын «Урунууну Къызыл Байрагъы» орден бла саугъалайды.

Байрамукъланы Кючюк 1772 джылда Хурзукда туугъанды. Алгъа Дагъыстанны Акъсай элинде, ызы бла Тюркню Стампул шахарында билим алгъанды. Тюрк, араб, орус тиллеге уста болгъан бла бирге, шаркъ поэзияны терен билгенди.
Польша (пол. Polska), официал аты Польша Республика (пол. Rzeczpospolita Polska — Жечпосполита Польска) — Ара Европада къралды. Шымалда Балтий тенгиз бла джууулады, кюнбатышда Германия бла чеклешеди, къыбла-кюнбатышда Чехия бла, къыблада Словакия бла, къыбла-кюнчыгъышда Украина бла, кюнчыгъышда Белоруссия бла, шымал-кюнчыгъышда Латвия эм Россия бла (Калининград область бла).

Норвегияда немчалыла 9-10 апрелледе бютеу баш портланы кючлейдиле ( Осло, Тронхейм, Берген, Нарвик. 14 апрелде ингилиз-француз десант Нарвикни къатында тюшеди, 16 апрелде Тронхеймге джюрюш этедиле, алай а джетишимли болалмайдыла, майны аллында ара Норвегиядан кючлерин къоратыргъа керек боладыла. Нарвик ючюн талай сермешиуден сора союзникле шимал Норвегияданда аскерлерин къоратадыла. 1940 джылны 10-чу июнунда норвег аскерлени ахыр бёлеклери капитуляция этедиле. Норвегия немча оккупацион администрация (рейхскомиссариат) бла оноу этиледи; Дания эсе уа герман протекторат баямланнганды, эмда ич ишлеге кеси оноу этеди.

1945 джылны апрелини ахырында Берлин ючюн сермешиу башланады. Кеслерини хорланнганларын ангылаб, Гитлер и Геббельс кеслерин ёлтюредиле. 8-чи майда герман ара шахар ючюн эки ыйыкъ ачы къазауатдан сора немча башчылыкъ капитуляцияны актына къол салады. Германия терт оккупацион зонагъа юлешинеди: совет, американ, британ эмда француз.

Сан-Франциско (ингил. San Francisco, исп. San Francisco) — АБШ-ны Калифорния штатында, католик клисаны сыйлысы (исп. San) Ассизчи Францискге аталгъан шахарды эмда округду. 2010 джылда шахарда 815 358 адам джашагъанды, халкъыны саны бла бу Калифорнияны тёртюнчю шахарыды, АБШ-ны эсе — онекинчисиди. Сан-Франциско шахар, Сан-Франциско джарымайрымканны шимал къыйырында орналады. Тарихини кёбюсюнде бу, Сан-Франциско богъазны бёлгесини эм кёб адам джашагъан эмда эм магъанлы шахары болгъанлай тургъанды.

|} Леона́рдо ди сер Пье́ро да Ви́нчи (итал. Leonardo di ser Piero da Vinci, 15 апрель 1452, Анкиано элде, Флоренциягъа джууукъ Винчи шахарчыкъны къатында — 2 май 1519, Кло-Люсэ къала, Амбуазагъа джууукъ, Турень, Франция) — белгили итальян суратчы (скульптор, архитектор) эмда алим (анатом, математикачы, физикачы, (джангы аппаратланы) сынаучу), «универсал (хар неге да бирча фахмулу, болуму болгъан) адамланы» (лат. homo universale) эм белгилилеринден бири — итальян Ренессансны идеалы (къалгъанлагъа юлгю болгъан). Анга обур, ибилисни къуллукъчусу, итальян Фауст эмда тейри руху, деб айта эдиле. Ол ангысы бла, къарамы бла талай ёмюрню алгъа баргъанды. Кеси сау замандан аны тёгереги легендала бла, айтыула бла толу эди, айтхылыкъ Леонардо — адамны ангысыны ёсерге излегени чексиз болгъаныны белгиси эди.

1932 джылны 25-чи июлунда Польша бла Совет Союзну арасында Бир-бирлерине чабмауну юсюнден кесаматха къол салынады. Аны бла Польша Кюнчыгъышдан агрессия къоркъуудан кесин сакъларгъа кюрешеди.
Украинада августну аллында «Къыбыла» аскер къауумэки совет аскерни Днепр суудан кесиб Уманны къатында къуршоулайдыла. Алай а Киевни биягъынлай алалмайдыла. «Орта» аскер къауумну къыбылагъа бурулгъаны бла совет Къыбыла-Кюнбатыш фронтну аскерлерини болуму аманнга кетеди. Немча 2-чи танка къауум Брянск фронту аскерлерини контрурууларын тохтатыб Деснаны ётеди, сора 15-чи сентябрда Кременчугдан алгъа джюрюген 1-чи танка къауум бла бирлешеди. Киев ючюн сермешиуде Къыбыла-Кюнбатыш фронтну къаушатылыб, джокъну орнуна келеди.

Элеонора Рузвельт Декларациягъа «Азатлыкъланы Уллу Хартиясы» атны бергенди, ол себебден Декларациягъа бусагъатда бир-бирде Адам хакъланы хартиясыда дейдиле.

Кёбюсюне кърымтатар тилни къыпчакъ тиллени къуман-къыпчакъ тюбгруппасына къошуучандыла, бу группагъа дагъыда къарачай-малкъар, къумукъ эмда къарай тилле киредиле. Алай а литература кърымтатар тил къыпчакъ тилледен да огъуз тилледен да белгилери болгъан тилди, аны себебли бу классификация толу тюз тюлдю.

Истанбул, Тюркню шимал-кюнбатыш джанында, дуппурлу джерледе, Босфор ачыгъ богъазны эки джагъасында да эм (къыбылада) Мермер тенгизни джагъасында орналгъанды. Шахарны баш кесеги Европада орналады, гитчереги — Азияда. Шахарны европалы кесегин Алтын Мюйюз бухта эки бёледи. Шахарны майданы — 2 106 км²-ди, координатлары — 41, 2941°00′ N 29°00′ E41° N 29° E .

Совет правительство «Польшаны кюнчыгъыш районларыны украин эмда белорус халкъыны джашауларын эмда мюлклерин джакъларыгъын, эмда аскерлени герман агрессия болмаз ючюн киргизгенин билдиреди». 19-чу сентбярда Къызыл Аскер Вильнону, 20-чы сентябрда Грондно бла Львовну кючлейди, 23-чю сентябрда Буг сууну кючыгъыш джагъасына джетеди. СССР-ни чабарыны аллыбла 14-чю сентябрда Гудериянны 19-чу танка корпусу Кючыгъыш Пруссиядан алгъа атлаб,Брестни кючлейди. Поляк аскерле, генерал Плисовскийни башчылыгъы бла дагъыда талай кюнню Брест къаланы джакълайдыла. 17-чи сентябрны кечесинде къаланы джакъчылары Буг сууну ары джанына ётедиле. 28-чи сентябрда Варшава тюшеди, 30-да - Модлин, 2-чи октябрда -Хель кчюленнгендиле. 6-чы октябрда поляк аскерни ахыр бёлеги хорланнганды. Германия бла СССР-ни арасында чек Польшаны ичи бла белгиленеди. Поляк джерлени бир бёлеги Ючюнюч Рейхге къошулады. Бу джерле «германизация» этилирге керекдиле. Полякла бла чууутлула былайдан, Польшаны ара районларына кёчюрюледиле. СССР бла Германияны ичине кирмеген районларында генерал-губернаторлукъ къуралады, анда поляк халкъгъа къаршчы кючлю зулмулукъ бардырылады. Алай а эм ауур къадар чууутлулагъа тюшеди, ала геттолагъа сюрюлюб, ачлыкъда, сууукълукъда къара джазыуларын сакълайдыла. СССР-ге кирген джерле Украин ССР, Белорус ССР бла ол заманда алкъын эркин болгъан Литвагъа къошуладыла. Литвагъа къошулгъан джерлени тышында джерледе социалист тюрлениуле башланадыла (промушленностну национализациясы, эл мюлкню коллекивизациясы), бу тюрлениуле бла бирге алгъыннгы «огъары классладагъылагъа»— буржуазияны келечилерине, бай эллилеге, интеллигенцияны бир къауумуна депортацияла бла репрессияла бардырыладыла.
Папа соруу 1929 джылда Латеран келишиулени болушлугъу бла тюзетиледи. Аннга кёре Ватикан, Папа областны джерлерине Италия ие болгъанын таныйыд, Италия эсе уа папаны Ватиканнга ие болгъанын таныйды, эмда аннга уллу финанс компенсация тёлейди.

Джо́уль (ингилизча: Joule; белгиленнгени: Дж, J) — иш бла энергияны ЁС-де ёлчем биримиди. Джоуль, ньютоннга тенг кючню салыныу нохтасыны, бир метр аралыкъгъа кёчюрген ишге тенгди. Электричествода 1 ампер электрика токну 1 секундну ичинде, 1 Ом къаршчыланыуну юсю бла ётюуде ишге тенгди.

Джауну джесир болуугъа чакъырыу, джесирликни пропагандасы психологиялыкъ къазауатны эм кючлю сауутуду. Бу пропаганда да джауну аскерчилерине джесирликни эмда джесирликде къыйынлыкъланы ала къоркъгъанча болмагъанын ангылатыу, аскерчилени джесирге тюшселе, юйлерине сау барырларын ангылатыу кибик.

Ахатов Г.Х. Об этногенезе западно-сибирских татар // Вопросы диалектологии тюркских языков. — Казань: Издательство Казанского университета, 1960.

Шималда Чехия бла чеклери барды, шимал-кюнчыгъышда — Словакия бла, кюнчыгъышда — Маджар бла, къыбылада — Словения эмда Италия бла, кюнбатышда — Лихтенштейн, Швейцария эм Германия бла.

1941 джылны джайындан башла Атлантикада Уллу Британиягъасауутну, стратегия сырьёну, азыкъны ташыуну азайтыр ючюн герман эмда итальян флотланы баш нюзюрлери саудюгер кемелени батдырыу болады. Немча эмда итальян аскер башчылыкъ Атлантикада асламысы бла суу тюбю кемелени хайырланады, ала Британияны Шимал Америка бла, африкан колонияла бла, Къыбыла Африка Бирлик бла, Австралия бла, Индия бла эмда СССР байлагъан коммуникациялагъа чабыуул этиб тургъандыла..

40 эм бек хайырланнган тилледе дунияны халкъыны 2/3 сёлешеди. Эм кёб къытай, испан, хинди, ингилиз, орус, португал эмда араб тилледе сёлешедиле. Француз тилда бек джайылыбды, алай а аны ана тилине санагъанланы саны алай кёб тюлдю. Эки неда андан кёб тилде сёлшеген адамланы санлары кёбден кёб болуб барады. Сёз ючюн индий сохталаны уллу бёлюмю ингилиз тилни ана тиллеринден эсе иги биледиле.

Бирлешген Миллетлени Организациясы (къысхасыча — БМО) 1945 джылны 24 октябрында къуралгъан дунияны мамырлыгъын, къоркъуусузлугъун сакълар ючюн эмда халкъла арасында экономика, джамагъат эмда маданият ишбирликни бегитир ючюн къуралгъан халкъла арасы организацияды. БМО кесин «адиллик эм къоркъуусузлукъну, экономика айныуну эм социал тенгликни халкъла арасында бютеу къраллада сакълауну нюзюр салгъан бир глобал къуралышды» деб танытады.

25-чи майда аргентинлиле «Экзосет» бла «Атлантик Конвейор» контейнер ташыучуну урадыла. Талай кюнден кеме батады. Ол заманда 3-чю бригада плацдармда кесин бегитиб, андан ары этимлеге хазыр болады.

1877 джыл Кърымшаухал улу Ставропольда гимназиягъа киргенди, анда эки джылны окъугъандан сора, юйюне къайытханды. 1880 джыл а орус патчахны аскерине къуллукъгъа чакъырылыб, Санкт-Петербургга кетгенди. Анда Кърымшаухал улу орус, араб, ингилиз, тюрк тиллеге юреннгенди, орус культура бла, тарих бла терен шагъырей болгъанды. Кеси да суратла салгъанды, орус, къарачай-малкъар тилледе назмула, хапарла, статьяла джазгъанды. Ол театрлада, музыка, адабият салонлада Петербургну фахмулу адамлары бла танышханды.