Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
1990-2008 чылга чедир Өвүр кожууннуң Хандагайтының салым-чаяанныг уруглар школазының Солчурда салбырынга тыва хөгжүм болгаш хөөмей башкызы. Ыры-хөөмейниң “Салгал” аттыг бичии оолдарның ансамблин аңаа тургускан. В.К.Моңгуштуң өөреникчилери Республика чергелиг “Сарадак” аттыг мөөрейниң тиилекчилери: Ховалыг Алаш (1998), Куулар Мерген (2000 ч.).

Ондар А. С., Ондар С. Б. Улуун утпас, угун часпас. (Сактыышкыннар). Кызыл: Тыва Республиканың башкылар билии бедидер институттуң редакциязы, 2007. 66 а.

О.Ю. Шмидт, ооң соонда академик В.Г. Фесенков болгаш өске-даа эртемденнерниң теория талазы-биле Хүн биле планеталар аразын, планеталарның бот-боттарындан ыраан бир-ле дугаар санап тыпканы улуг ажыдыышкын болур. Оон ыңай О.Ю. Шмидттии-биле алырга, планета чаа тыптып эгелеп турда, аңаа кээп дүжүп турар кезекчигештерниң шимчээшкини кыйгас углуг кээп турар болза, ынчан ук планета ол дүжүүшкүннүң уу-биле дескинер. Бо үеде Хүн системазының планеталарының өзээн эргилип турары аңаа дүгжүп турар. Хүнден эң-не ырак турар планетага бүдүмелдерниң хөлүн эрттир кыйгас дүжүүшкүнү дедир талаже дескинигни тургузуп болуру база бадыткаттынган. Улуг планеталарның бүткен үүрмек доозун кезекчигештери оларның эдеринчилериниң бүткени газ, доозунналчактар-биле дөмей болур ужурлуг. Үүрмек доозун-довурак Хүн херелинге изиирге, олардан водород дээн ышкаш чиик газтар дүрген ылгалып үнгеш, октаргай делгемнеринче чоруп турар. Оларның ынчаар тарап чоруурунга хүн херелдериниң базыышкыны база улуг салдарлыг болган. Ындыг болуушкун чүгле Хүн чоогунга, доозун-довурактың ханызынче хүн херелдери чедип, ону изидип турар черлерге турган. Юпитерниң турар черинде болгаш оон-даа ырак хүн херелдери доозун-довурактың каъттарын эртип шыдавааны черлерде водород олчаан арткан. Ол булуттарның эң "ырак", соок кезээнге водород доңгаш, доозуннарга хыраа дег чыпшынгылап калгылаан. Ооң ужурундан Хүн чоогунуң планеталарының составында, чижээ Черде, водород эвээш, а ырак улуг планеталарның составында ол кончуг хөй. Хүн чоогунда планеталарның дыгыйы оон ыракта планеталарның дыгыйындан улуун О.Ю. Шмидттиң гипотезазы база тайылбырлап турар.

Улуг биче нам чыыжынга, чазак черинге, кожуун, суму, арбан хуралынга олурушкан кижилер аажок идекпейлиг холун көдүрүп бадылажыр-дыр. Хурал-суглаан шиитпири, доктаал, саазынга хевээр олчаан артып каар-дыр. Хуралдың түңнелин кым-даа күүсетпейн турар-дыр. Даргалар чарлык саазынын кожууннарже чортупкаш ол-ла черинде шөлээн олурар-дыр. Чазактың чарлыы күүсеттинип турар бе, күүсеттинмейн турар бе ол чүве кымны-даа дүвүретпейн турар.

Моол-тибет календарьның дириг амытаннар аттары-биле эгелээр чылы, кыдат календарьда дег күске эвес, а тоолай. Арткан дириг амытаннарның аттарының чыскаалы кыдат календарьда дег олчаан артар.

- Тариналарны номчууру үе-шактан хамаарылга чок болур. Кижи бүрүзү ону кажан-даа, каяа-даа номчуп болур: ажыл кылып-даа тургаш, агаарлап кылаштап-даа чорааш, бажынга дыштанып олура-даа.
Бодунуң тускай техниказы биле хүрешке чаа чүүлдерни киирген. Ол болза 1991 чылда Наадым хүрежинге ийи мөге артканда, бодунуң удурланыкчызы Шогжулчаа Игорьну, чаа амгы уеде крест деп адатынып турар арганы ажыглааш шүглүп үнген. Оон база бир кончуг ынак аргазы "часкаар" арга. Хөрээ удурланыкчызының хөрээниң адаанче кире бергеш хүрежир. Куду базарга хоя дөңмээн орта часкаптар. Чогумна кылыр аргалары янзы-бүрү болгаш хүрештиң байдалының аайы биле кылыр турган. Буттаар, майыктаар, азар, катай хагар, колдук адаанче киргеш октаар арга(нырок), хояр, доңгайтыр шелер, буттуң иштинден балдырлаар дээш оон-даа өске көрүштүг аргаларны дидим, бүзүрелдиг болгаш удурланыкчызы манавайн турда кыла кааптар.

Базарыктары ийи борбак ийи талалыг, бир талазынга өлген кижи чыттырар өңгарлар, өске талазынга хөмдүрген улустуң Эрлик оранынга ажыглаар дериг херекселдери чыдар. Кыжын өлген улусту чүгле чазын хар эрий бээрге орнукшудар турган.

Шаанда шагда улуг-биче аймак кижилер боттары тус-тус календарьлыг тургулаан. Календарь бүрүзү анаа хоозун тыптып келбээн. Ол ук чоннуң ажыл-агыйы, амыдырал-чуртталгазы-биле тудуш холбаалыг.

Мүннү улуг дой саваларга хайындырып турган. Дой саваларның ишкири колдуунда 2-3 литр хире болур, адаа чуурга ышкаш борбак. Ындыг саваны чем хайындырарда изиг оттуң хүлүнче хөөп каар. Аяк-шынак ыяштан, хадың картындан кылдынган болур.

Аргентина (исп. Argentina), долу официалдыг хевири — Аргентин Республика (исп. República Argentina [reˈpuβlika aɾxenˈtina]) — Мурнуу Америкада чурттакчылары-биле 3 дугаар (Бразилия биле Колумбияның соонда) болгаш шөлү-биле ийи дугаар улуг күрүне (Бразилияның соонда).

Ондар А. С., Ондар С. Б. Төрээн черим, төрел чонум. Сактыышкыннар. Шүлүктер, чечен чугаалар. Кызыл: Тыва Республиканың башкылар билии бедидер институттуң редакциязы, 2007. 50 а.

Аяс Семис-оол оглу Моңгуш (апрель 2, 1973 төр.) — тыва мөге, сумо хүрешке Россияның алдарлыг спорт мастери, Сумо хүрешке делегейниң ийи дакпыр чемпиону, Делегей кубогунуң эдилекчизи, Европаның чеди дакпыр чемпиону, Россияның тос дакпыр чемпиону, самбо хүрешке Азияның чемпиону, тыва хүрешке "Наадым" байырлалының он чеди дакпыр чемпиону, «ТР-ниң күрүнениң Күчүтен мөгези», «ТР-ниң Күш-культуразының болгаш спортунуң алдарлыг ажылдакчызы» хүндүлүг аттарның болгаш Республика Ордениниң эдилекчизи. «Европаның тулган сумоторийи» аттыг. Моңгуш Аяс сумо хүрешке Россияда эң ат-алдарлыг баштың, а делегейде билдингир мөгелер санынче кирип турар.

Хөй сан тепкен тала утканы ол болур. Уткан тала уттурган таланы човадыр. Уттурган таладан бир кижи уткан таланың бир кижизинге тевекти өрү октап - каап бээр. Ол кижи ук тевекти каап берген болгаш өске анаа турган-даа, уттурган таланың кижилери тудуп шыдавас кылдыр ырады теп чоргузуптар. Ону човадыры дээр. Уткан таланың улузу дөгере човадыр.
Иван Грозныйның үезинде орус күрүне биле башкирлерниң аразында керээниң шупту негелделери сагыттынып турган. Грозный хаан каржы турган-даа болза башкир чон ону ак сагыштыг деп адап турган (башк. Аҡ батша). Дараазында хаанның башкарылгазында байдал багай талазынче өскерлип эгелээн. Кол тура халыышкынның чылдагаанын тургузуп турган байдалдар дээрге керээ аайы-биле көрдүнген башкирлерниң чурттап турар девискээрин үүлээри, кижилерниң эргелери, христиан хүрээлерни чөпшээрел чок тудары, чүдүлгени кызагдаары дээш аңгы-аңгы турган. Тура халыышкыннар чаңгыс эвес удаа болуп турган (1645 чылда, 1662—1664 , 1681—1684 болгаш 1704 чылдарда).

Буддийжи мөргүлдү хурал хураары дээр. Хурал деп сөстү дорт тайылбырлаарга “чыыш” дээн. Биче хураар хуралдар болгаш улуг хураар хуралдар база бар. Биче хураар хуралдарны хүннүң-не номчуур. Чаңчыл ёзугаар олар дүъште 12 шакта, дүъш соонда 15 шакта эгелээр болгаш бир шак азы бир шак чартык үргүлчүлээр. Буддийжи календарь ай-биле санаттынар болгаш ол христианнарның ажыглап турары хүн-биле санаар календарьдан ылгалдыг, ынчангаш григориан календарь-биле хуралды хураап эрттирериниң шыңгыы тодаргай хүнү чок болуп турар. Улуг хуралдар (чыл тургузунда хураар аайы-биле)

Шупту саннарны хөл чанынга үжүү куду кылдыр салып калыңар азы хапка суккаш, холуп кааптыңар. Оон кым баштай көжерин билип аары-биле, бир-бир фишкадан ап алыңар. Алфавитти¸ эгезинче чоок турар үжүктүг кижи баштай көжер эргелиг. Ооң соонда ажык фишкаларны хаптааш, катап база холуп кааптыңар. Оон бир ойнакчы-ла чеди чаа фишка ап алгаш, оларны бодунуң рейказынга салып алзын. Ойнакчыларның бирээзин саннар түңнээр кылдыр томуйлап калыңар. Ол кижи оюнга база киржип болур.

Чер болгаш өске-даа планеталарның тургустунган материалы - Хүннү долгандыр шаг-шаанда турган газ, доозун кайыын келгенил? деп бодал тургустунуп келир. Ону тодазы-биле үзе харыылаары берге.

Чылдың база бир чырык, өөрүшкүлүг үези. Часкы бойдус–биле катай кижиниң сеткил-хөөнү көдүрлүр, уян, чымчак хөөн-биле долдуңар.Чижээ: «Часкы кежээ», «Чарылбазым чалыы назын», «Кузенчиг час».

Ол өскерлиишкиннерни Джордж Буль эртемденниң ады биле холбаштырган. Ынчангаш ол шинчилекчиниң ады-биле тускай алгебралар «Бульнуң алгебралары» деп атты алган.20 чүс чылда логика амгы уениң хевиринче кире берген. Бертран Рассел, Готлоб Фреге деп логиктер үнелиг салыышкынны кылганнар. Расселдиң ажылдарында классиктиг логика тургустунган. Классиктиг логикадан аңгыда чаа угланыышкыннар сайзырап эгелээннер. Ол угланыышкыннар класстиг эвес логикага хамааржыр. Оларның аразында: модальдыг логика (Х. Макколл, К. И. Льюис), хөй-үнелээшкинниг логика (Я. Лукасевич), релевантылыг логика (К. И. Льюис), үениң логиказы (Прист) болгаш оон-даа өске.

Чарыш аъды мунар оолдарны өөредирде, аътты бичии кидис-биле чонааш, чаңгыс шавылдыыр-биле тыртып бээр. Ол болза, бирээде, оолдуң ужазы хаварып дежилбезин дээш, а ийиде — шавылдыырдан туттунуп алзын, аңдарлып калбазын дээш ынчаары ол. Аът мунукчузу оолдар чаза чииктенип, хончузун так даап кааптар.
1929-1930 чылдарда Тыва национал бижиктң төлевилелин кылып турган комиссиянң ажылынга КУТВ-ниң бөлүк студентилери - Салчак Лопсан,Сат Бугажык, Николай Товарищтай, Даниил Данзын-оол идекпейлиг киржип турганнар. 1930 чылдың май айда төлевилел бижикти, чаа номнарны Тываже эккеп чораан экспедицияның хелемечизи кылдыр Лопсан Салчак ажылдаан. КУТВ-туң проректору Л.Д. Покровскийниң башталгазы-билеанл1931 чылда КУТВ--ни дооскаш чанып келген.

Челер аъттар биле ччыраа аъттарны чамдыкта катай салыптар, чүге дээрге оларның чоруунуң, оккуру барык дөмей. Оларның чоруунда ылгал болза, челер аът дөрт даванын дөрт аңгы ээлчештир базып турар болза, чыраа аъттарның дөрт бир талакы холу биле буду хары угда көдүрүлгеш, хары угда черге бастынар — ийи көстек-биле дөрт даванын көстеп каан дег. Аныяк богбаларны чырааладып өөредирде ийи көстек-биле дөрт даванын көстеп алгаш чырааладып өөредир-даа турган. Чыраа болгаш челер аъттарны чарыштырарда мунар кижиге аажок кажар, билдилиг арга херек. Чүге дээрге, чарыш үезинде хөөрей берген аъттар бодунуң чоруундан үнгеш, даалыктай бээр. Ону даалыктатпас төлээде, чүген-дыны-биле ону билдилиг башкарар ужурлуг. Даалыктай берген мал челиш азы чырааже катап кирери берге, ол аңаа бодунуң оккурун шуут чидирер болгаш мырыңай шошкуурунга четкеш, ам кээп катап челип азы чыраалап эгелээр.

Дайын шөлү. 1944 чылдың февральдың 11-ниң хүнү. Совет 31-ги аъттыг полк­туң кезектери Сурмичиге дай­зынның контр атаказын ойтур шаап турган. Күш дең эвес. Полк улуг бергедээшкиннерге таваржып эгелээн, ол-бо эскадроннарның чидириглери улгаткан. Тыва эки турачы эскадроннуң дайынчыларның иштинден элээн хөй кижи балыглаткан, амызындан чарылган улустуң саны база көвүдээн. Бүгү күш-биле шимчеш дивейн, полк дайзынга удур туржуп болур турган, ынчаар болза, чидириг оон-даа көвей болуп болур. Полк командири, полковник Попов полкту тынгарып алыры-биле аткаарлаар деп дужаал үндүрген. Чүгле түр када, каш-ла шак иштинде ол үениң дургузунда полк эде-хере туттунуп алгаш, шавар халдаашкынче кирер ужурлуг. А дайзын оларның таваңгайын базып, сүре бербези-биле оларны доза турар доскуул артырары негетинген. Полктуң аткаарлаашкынын хандырары-биле тыва эки турачы эскадроннуң улуг лейтенантызы Сат Бүрзекейниң пулемет взводу биле старшина Куулар Дажы-Серенниң автоматчылары дайзыннарны дозар кылдыр артып калганнар. Дайзынны шыдаар шаа-биле эртирбейн ок-чемзээниң бар шинээ биле олар улуг түң-санныг дайзыннарны тутканнар. Аткаар чаңгыс-даа базым кылбаанар. Он тос гвардейжилер Сурмичи суурга 28 панфиловчу дайынчыларның Москва адаанга 1941 чылда кылган маадырлыг чоруун катаптаан. Олар шупту маадырлыы-биле өлген.

Иймени чүгүрүк аъттар чурту база дээр. Шаанда база совет үеде иймежилерниң чүгүрүктери кожуун, республика чергелиг маргылдааларга эртип турганнар.
Аяна Самыяа уруу Өвүр кожууннуң Саглы сумузунга «Кызыл Тук» совхозтуң хоочун малчыннары Самыяа Соржу оглу, Ёнзак Кылын-оол уруу Сааяларның өг-бүлезинге он дугаар хеймер кыс болуп төрүттүнген. Улуг угбазы – Тыва Республиканың алдарлыг артизи Тамара Самыяа уруу Ондарның чүрээ эндевээни-ле ол боор, Аяна ойнаар-кыстар-биле ойнап, сайзанактап турган үези – 6 хар ажып турда Кызылче эдертип, 1983 чылда республиканың салым-чаяанныг уругларының уран чүүл школазының домра клазынга өөредип киирип каан. Аяна школага күзелдии-биле өөренип, угбазын театрже эдерип, артистерниң шиилерге белеткелин көрүп чоруп тургаш, уран чүүлге улам хандыкшый берген.

Чараш эвес эр-кыс чорук кылып чорууру. Өг-бүле кижилерниң бот-боттарынга шынчы эвези. Ыдыктыг черлерге эр-кыс чорук кылыры, кыс кижи күзел чок турда эр-кыс чорук кылыры, херээжен кижиниң ай үезинде холбажыры.

Өскелерниң сагыш-сеткилин доюлдуруптар каржы-дошкун уткалыг үлегер чок багай сөстер сөглээри. Кемниг кижилерни: аскак, дүлей, согур, деп сөглээри. Анаа чымчак-даа сөстер ажыглап кыжыртынып тургаш кандыг бир кижиниң сагыш-сеткилин булгандырыптары база маңаа хамааржыр. Башкылар чанынга тургаш каржы сөстер ышкынары нүгүлү улуг.

Тывалар арган-дорган кижини: "дөрт сөөк", "кеш биле сөөк", "көк хырын", "ине чипкен ыт ышкаш", "ээгизинге эът чыпшынмас" дээн чижектиг сөстер-биле айтыр боор чүве.

Тыва Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү. ССРЭ-ниң «Хүндүлелдиң демдээ» орден-биле, «Күш-ажылдың хоочуну» медаль-биле, Тыва Республиканың «Шылгараңгай күш-ажыл дээш», Россияның Херээженнер эвилелиниң медальдары-биле шаңнаткан.

Ыттыӊ меге-угааныын чуруп көргүзүп тура, ооӊ ол өйде сагыш-сеткил байдалын база тода илереткен: «Оозу… сыыӊайнып, дээрбектелчек кудуруун чайып огланып… ийи алышкыны, машинаны долгандыр довурак көдүрүлдүр маӊнап-ла эгелээн».

Кол өң - ак - "ие-өң". Эң ыдыктыг өң. Буянныг, ишти ханы, бай мөзү-бүдүш демдээ. Ак чем, ак мал маган, ак өг, ак сеткилдиг кижи, ак хеп эң бедик турушта.

Аңгы-аңгы чылдар дургузунда аржаанны дараазында шинчилекчилер шинчилээн: Путинцев Н.И. (туризм талазы-биле шинчилээн), Аракчаа К.Д. (эртем талазы-биле), Кыргыс, Зоя Кыргыс кызы (эртем талазы-биле), Долгар, Долаана Александр кызы (эмнелге талазы-биле).

XV чүс чылда-ла соок Баренцево биле Аң далай таварыштыр Россияның садыг-саарылга флоду туруп келген. Германия биле Балтий далай аразынга аргыжылга чугула черни ээлеп турган. 1895 чылда Соңгу чүкке бир дугаар шериг баазазының (порт) тудуу эгелээн. Оон-даа орай, совет төре (эрге-чагырга) башкарылгазының соонда, 1933 чылда Заполярьеге Сталин чораан соонда, соңгу-чүктүң шериг-далай флоду тургустунган, оон 1937 чылда соңгу флот деп эде адаан.
Фотосфераның кырында, 12–15 муң километрде, көстүп турар чырыкты шаптык чокка эртирер каътты хромосфера деп адаар. Хромосфераның чаңгыс аай бедиинде температура ылгалдыг туруп болур. Ооң соок черлеринге колдуунда водород, изиг черлеринге гелий чырып тургулаар. Ооң кырынын тургузуу нарын. Хромосфераның «изиг» черлериниң температуразы 30 муң, «соок» черлериниң 10 муң градус чедип турар. Хүннүң атмосферазының кырында кезиин корона деп адаар. Ооң температуразы секундада 150 километр шимчээр ионнар энергиязынга дүгжүр. Ол “ийиги космос” дургенинден элээн каш катап эвээш шимчээшкин-дир. Ионнарның дүргени оон улгадыр болза, олар Хүннү каапкаш, чоруптарлар. Ынчангаш коронаның кинетиктиг энергиязы 1–2 сая градустан ашпас.

Улуг-Хем кожууннуң Көк-Чыраа суурга 1971 ч. январь 23-те төрүттүнген. Адазы — Оюн Дүгер-оол Ширин-оол-оглу, Таңды кожууннуң Межегейге төрүттүнген, чолаачы, автомеханик. Иези — Доңгак Оюмаа Седии-уруу, Өвүрнүң Дус-Дагга төрүттүнген, мергежили - зоотехник, Көк-Чыраа сельсовединге социал-политика талазы биле специалист кылдыр ажылдап келген.

3. Шыдамык сеткил - дээрге чыып алган буянын кылык-килеңге өртетпези болур. Ол болза кандыг-даа харыы берип шыдавазы эвес, а идекпейлиг болза-даа кылык-килең чокка кылыры.

Хомду дайынынга шылгараан Ондар Сундуй-оол Допуш оглу Ийме чурттуг. Ол аңаа дайын-чаа соонда болган моол, тыва мөгелер киришкен байырлыг хүрешке сес мөге аразынче киргеш, чиңзелиг бөрт-биле шаңнаткан.

Бир чевээн археологтар Ольхон ортулуунга тып каскан. Үш Курыкан чону чорта берген улузун оңгар иштинге чыттыргаш, даштар-биле кырындан базырып каар турган. Базырыктар саны чүс ажыг боор-дур, бирээзиниң бедии 1 метр хире боор-дур.

Бижикте аймактың адын латин транскрипция ёзугаар номчуур болза tokuz tabduz дээр. "Токуз" дээрге "тос" дээн сөс-түр, ынчаарга «Токуз Табдуз» дээрге «Тос Табдуз» дээн сөс-түр. "Табдуз" деп сөстүң утказы амдызында таптыг билдинмес. Эрги түрк дылда "Тоқуз" деп сөс үе эрткен тудум чоорту "тогус" деп сөс кылдыр хуула берген.

Башкирлерниң туй деп куда байырлалындан аңгыда мусульман ураза-байрам, курбан-байрам, мавлид дээш оон-даа хөй. Часкы даштыкы ажыл төнчүзүн демдеглээр сабантуй база каргатуй деп байырлалдар бар.

Шаандан тура кижи политеист чораан, ол дээрге хөй бурганнарга чүдүүрү. Политеизм эрте-бурунгу үениң культуразынга сайзыраңгай чораан. Политеистиктиг чүдүлгелерде бурганнар мөзү бүдүштүг кылдыр көргүстүнген. Оларның бот ботарының аразында харылзаа кижилерниң аразында ышкаш болуп турар. Оларның даштыкы овур-хевири база кижилерге дөмей болуп турар. Политеистиктиг көргүзүглер өске-даа шажыннарда амгы үеге дээр бар. Ол шажыннар дээрге Индияның болгаш Ыраккы Чөөн чүктүң шажыннары болуп турар.

Вулкан чаза тевиишкиннериниң изиг суук чүүлдерин болгаш оон тыптып келир газтарны барымдаалап, чамдык шинчээчилер Чер шаанда баштай хөлчок изиг газ, а ооң соонда кончуг изиг суук байдалга тургаш, оон кадыг байдалдыг болу берген дижип турар.

Ам бир базым өрү депшип,хандыр шинчилеп көөрге,энерелдиг аваның ачы-буянын канчаар-даа аажок улуг,ханы,буянныг өршээл-хайыразын айыткаал: Бир дугаарында: ие кижиниң ажы-төлүн катап-катап эргип көөрүп,камгалап өстүрери энерелдиг улуг хайырлал.
Aвстрия – Европада бир күрүне. Чурттакчы чонунуң саны 8,46 млн кижи. Төп хоорайы – Вена. Күрүне дылы – немец дыл. Федералдыг күрүне, парламентилиг республика. Австрия 9 федералдыг черлерге чарлып турар (Бургенланд, Каринтия, Алдыы Австрия, Үстүү Австрия, Зальцбург, Тироль, Штирия, Форарльберг, Вена).

«Аревэ шыны» солуннуң редакторунга, ТАР-ның Биче Хурал Президиумунуң секретарынга, Тываның каттышкан парлалга чериниң эргелекчизинге, Тываның ном үндүрер чериниң директорунга, «Шын» солуннуң редактору кылдыр ажылдап чораан.

13 Сөс дээш шаңналдыг хана-карактар. Бүдүн сөс дээш саннар түңү фишкаларны¸ бирээзи сарыг хана-каракка салдынганда – ийи катап, а көк хана-каракка салдынганда – үш катап көвүдээр. Шаңналдыг хана-карактарны дуглаан таварылгада, үжүктер дээш саннарны ийи азы үш катап көвүдедирин сөс дээш саннарны ийи азы үш катап көвүдедириниң бетинде санаар.

Бурган Ботхиссатва мооң кадыг-бергезин чугаалавышааан, ылгай тайылбырлап, эр кижи өртемчейде чурттап турган хуусаазында үргүлчү-ле Бурганга чүдүп,дуган-хүрээге үнүп-кирип, шажын номунуң тайылбыр,сургаал,ачы-дузазын дыңнап,улуг сүзүглел-биле тейлеп, хуурактың үш эртинезинге чалбарбышаан,бурган-судурну номчудуп, бо чижектиг эки,чаагай, ажык орук исти тып чораан болза, өлгенининиң соонда сөөгү арыг,силиг,мрамор даш ышкаш дег болур.Харын мага-бодунуң деңзизи дыка аартай бээр.

Чеди дугаарында: алыс ырак черде чоруур ажы-төлүн ие кижи сактып,чанынга турган ышкаш бодап, ынакшылдың карак чажын дамдылатпышаан,ыглап-ыглап орары – энерелдиг улуг хайырлал.

Курыканнарның чугаазы чиде бербээн. курыкан аймактың кезек улузу XIV векте Туймаада биле Эркээни ховуларынче көже берген. Ол көшкен улус сахаларның өгбелеринге "курыкан дылын" дамчыдып берген. Мындыг арга-биле Саха чоннуң өгбелери түрк дылдыг апарган.

Тыва кижиниң делегей көрүүшкүнүн болгаш ооң аажы-чаңының онзагайын илереткен чогаал «Хамаан-хамаан» деп чечен чугаа болур. Хамаан-хамаан деп шола атты чогаалдың маадыры чүнү-даа улуг-ла херекке албас, «аа, хамаан» дээр чаптанчыг чаңы-биле чоннуң ынакшылын, хүндүткелин чаалап алган. Ол хүрешке безин деп тура, ону каапкаш, «Оңнүүм келир чүве, хүпеш хамаан» дээш арлы бээри; көшкеш, эт-севин, өөн чүдүрген машинаны «самосвалдавыт, аа хамаан» дээш, эт-херекселин үреп алыры уран-чечен бижиттинген. Бо овур-хевир чонга чоок. Ынчангаш номчукчу кижи бүрүзүнүң кичээнгейин хаара тудуптар, ону сонуургадыптар овур-хевир болур.

1944 чылдың февраль 2-де Түлүш Кечил-оол бодунуң эскадронун баштап, Ровно хоорайже дайзыннарны чылча шавары-биле шургуп кирген. Дайылдашканының түңнелинде удурланыкчыларның хөй санныг дайынчы техникаларын база дириг күжүн узуткааннар.

1260 чылда империяның төвүн Каракорумдан Ханбалыкче көжүрген соонда сарыг шажынны моол хааннар болгаш ызыгууртаннар хүлээп эгелээн. 1353 чылда моолдар удур тура халыышкын соонда Юань империязы дүжүп калган, а Кыдат Моолдан аңгыланы берген. 1380 чылда Мин династиязының шериглери Каракорум хоорайны өртеткеш чок кылганнар.
Эм кылдыр хереглээрде, хандыны мынчаар кылыр: улуг омааш иштибүдүн каттар кырынче чаа хайындырган изиг сугну кудар, хааглыг савага 10 минут хайындырар, хондур тургускаш, шүүрээр. Стакан иштиниң дөрттүң бир азы чартык кезиин хүнде 2 катап ижер. Чамдыкта катты анаа хайындыргаш ижерге, күш-шыдал киирер, чемге хөөн көдүрер чаагай суксун болур.

Гөктүрклер (Көк-Түрктер, Mөңге Түрк Эл) (турк. Göktürkler)-, Турк чогaaлчы Axмет Xaлдун Терзиоглунун 2014 ч. үнген Мөңге Түрк Эл дугaйындa төөгүлүк ромaны.

Сөстээрек болза ийи-дөрт ойнакчыга сөстээр оюн болур. Оюннуң утказы – кроссворд дүрүмүн ёзугаар аразында коштунган сөстер тургузары. Сөстерни Сөстээрек ойнаар хөлге, саннарының үнези аңгы-аңгы алфавиттен үжүктерлиг фишкалар ажыглап тургузар. Ойнакчы бүрүзү эң улуг үнелиг фишкалар ажыглап база шаңналдыг көзенектер дуй салыр каттыжылгалар болгаш туруштар кылып тургаш, эң хөй түңнүг саннар чыып аарын оралдажыр ужурлуг.

4 улуг омааш ишти хээндектеп каан сигенни 2 стакан хайындырып каан изиг сугже урупкаш, 2 шак хандылаар, шүүр. Балыг экиртири болгаш ириңниг оюлганнар арыглаары-биле чуп база чиң хевирлиг ажыглаар.

Кыйгыртыышкын үргүлчү-ле болуп турбас. Ээлчеглиг үнүүшкүнде кым-бир кижиде кыйгыртыр-даа, түү-даа ыяш чок болза, ол кижи анаа-ла эңгиин-бырас ыяш-биле-даа үнүп болур. Ындыг таварылгада эгелээн ыяштан улуг ыяшты чигеш, өглеп алыр. Кымда-даа оон улуг ыяш чок апарган болза, эгелээн ыяш тиилеп, база бир өгну өглээр апаар.

Силлогизм бүрүзүнде ийи үндезин саналдардан түңнел болу бээр. Ында үндезин саналдар болгаш түңнелинге хамаарышкан тускай дурумнер бар. Оларны күүседир болза, шын силлогизм тургустунар. Оода бирээзин күүсетпейн баар болза, силлогизм шын эвес болур. Сократ дугайында чижек баштай көөрге, шын-даа ышкаш кылдыр көстүүр. Ынчалза-даа ол чижек шын эвес силлогизмнерниң бирээзи деп санаттынар. Аристотель логикада оон-даа өске ажыдыышкыннарны кылган.Ортуку чүс чылдарда логика христианстводан улуг хамаарылгалыг турган. Эртемденнер колдуунда Аристотельдиң ажылдарын шинчилеп, оларга боттарының бодалдарын немеп турганнар. Ол үеде эң-не көску логика шинчилекчилерниң аттары: Боэций, Августин, Пьер Абеляр, Дунс Скотт, Уильям Оккам болгаш оон-даа өске.19 чүс чылдың ортузунда логикада революстуг өскерлиишкиннер болу бергеннер. Ол өскерлиишкиннерниң кол утказы – логикада математиканың аргалары калбаа-биле ажыглалче киргеннер.

"Хойгулар (уйгурлар) бажыңының дугайында тоожулал" деп кыдат төөгү бижимелинде Саян-Алтайның түрк дылдыг аймактары,ооң иштинде тывалар,эрте-бурунгу түрк хаан күрүнезиниң үезинде-ле (V-VII) янзы-бүрү хөгжүм херекселдерлиг турган дээр. Ында өгбелеривистиң чамдык хөгжүм херекселдерин ылап-ла билдингир кылдыр бижээш, билдинмес ийи хөгжүм херексели бар дээн.

"Хөл" дээрге "шөл" дээн уткалыг сөс-түр. Шаанда тывалар ажык дески черни "хөл" азы "шөл" дээр турган. Бо таварылгада "хөл" деп сөстүң сугга кандыг-даа хамаарылгазы чок.
Бурят чуртунга ламалар чыыжы боор дээрге, ынаар Чойдан ламаны үдеп чоруткан. Ынчан ол кижи тываның төлээзи турган. 1927 чылда 1 айның 20-29 хүннеринде Москвага ССРЭ буддистерниң Улуг Шуулганы эрткен. Ол болза калмык биле бурят ламаларның эртирген шуулганы-дыр. Дондук оларны өттүнүп Тывага база ламалар шуулганын эртирер болза эки деп бодаан. Эптиг чылдагаан база таварышкан, чазак хуралынга Дондук мынча диген: “Тыва чон, бот-догуннааан күрүнелиг-дир. Бо хүн чигзиниглиг айтырыг бар-дыр, Үндезин Хоойлувус ёзугаар хамааты чон күрүнеден хоорлуп каан ирги бе?” Ынчангаш, 1928 чылдың 3 айның 8-те Бүгү тываның ламалар шуулганы эрткен.

Кызырак-караа (лат. Ríbes úva-críspa) база-ла кызыл-кат хевирлиг болза-даа, тенниг чадаң үнүш болур. Чечээ бичии үүрмек, ңогаанзымаар ак өңнүг, кады янзы-бүрү хевирлиг, хемчээлдиг болгаш өңүг, амданныг, иштинде хөй үүрмек биче урезиннерлиг. Чечектелири майда, кады июль—август айларда быжар. Тывада хемнер уну, даг эдээ, хорумнарда хөй үнүп турар. Ону садтарда база өстүрүп турар.

Бодунуң сорулгазын чедип алыр-дээш өскелерни овуузунуг сөстер ажыглап тургаш төөредиири. Бодунда эт-сеп, ашка-хөпеек, эртем-билиг чок турда-ла бар деп өскелерге минииргенирин ынча дээр. Мегениң үш хевирлери.

Буряттарда "цоңгоол" деп аймакта "уряанхаад" деп сөөктүң кижилери бар. Оон ынай, Ока хемниң буряттары тываларны биле тофаларны уряанхад (урянхайлар) азы уйгар хэлтэн (уйгур дылдыг) деп адап турар.

Чуртталганың берге айтырыгларын шиитпирлээрде: халдаашкындан ойталаар болгаш чедип алыксап турар күзелдерни чедип алырда чамдыкта маргышпайын чөшпээрежир болза эки.

Сат Бүрзекей ийи чурттуң кү­рүне шаңналдары-биле, маадырлыы-биле өлген соонда, шаңнаткан: 1944 чылдың март 12-де Совет Эвилелиниң Кызыл Сылдыс ордени-биле; 1944 чылдың май 18-те «Ада-чурт дайыны» орденниң 1-ги чергези-биле; 1944 чылдың июнь 24-те ТАР-ның эң улуг шаңналы Республика Ордени-биле шаңнаткан.

Алдарлыг чөөн чоннар шинчилекизи Заки Валиди Клавдий Птолемейниң (II чүс чыл бистиң эрага чедир) ажылында башкирлерни скиф чоннуң пасиртай деп аймаа деп демдеглеп турар.

Үш хондур удуваан кырган авам куп кыннып чыдары ол боор деп боданган. (М. Кенин-Лопсаң). Бичии кум дээр-дир. (Улустуң чугаазындан). Удуп чыдар азы удуур дээн кижини "куп кынныр", "кум дээр" азы "кум кылган" деп быжыг сөс катыжыышкыны-биле айтып болур.

Утказы: долгандыыр олуттааш, адышка өй кандыг-бир чүвени (кажык, чүстүк, сырга) оорга арты-биле шуутчуп, тывар ужурлуг кижиден чажырып ойнаары. Бо оюн «шиидиглиг» (тыппаанда ыр ырлаар, чечен сөс, дүрген чугаа, хөөмей ыдар) болганда, хөлчок солун болгаш хөглүг.

Фотосфера – Хүннүң көстүп турар херелдери тургустунар атмосфераның кол кезии. Фотосфера Хүннүң «дашты» бооп көстүр. Бүгү-ле херелдер оон кээр. Ооң ортумак температуразы 6000°. Фотосфераның чалгыглары өөрү тарап үнгүлээш, чалгыглар энергиязын тургузуп, ол энергияны чылыг энергиязынче шилчидер. Ооң ужурундан фотосфераның температураз каш-каш муң градус четкилээр. Фотосфера – Хүннүң эң «соок» облазы болур.
Тываның эртем төөгүзүнде бир дугаар логика шинчилекчилери ламалар турган. Ынчалзаа-даа бо хүнге чедир ол үениң философчу болгаш эртем ажылдарынга тураскааткан ажылдар чок болуп турар. Олар колдуунда шын маргыжарының дүрүмнерин өөренип турганнар боор.

Октаргай делгемнеринде янзы-бүрү хемчээлдиг, тургузуглуг эңмежок сылдыстар системалары шимчеп чоруп турар. Ол галактикалар-дыр. Бистиң Галактикавыска эң чоок Андромеданның Туманналчаа деп галактика бар. Аңаа дөмей галактикалар системалары октаргай делгемнеринде кончуг хөй.

Эң нептергей өңнер - ак, кара, кызыл, сарыг, көк, ногаан, хүрең. Олар болуушкуннарның, херекселдерниң, кижилерниң, чаңнарның болгаш оон-даа өске чүүлдерниң характеристиказы бооп турган.

Пектиннер дээр полисахаридтер яблокта, каттарда, редискаларда, свеклаларда дээш еске-даа чамдык үнүштерде хөй. Пектиннер организмче кирген хоралыг бүдүмелдерни бодунче сиңирип алыр шынарлыг чүве болганда, оларны медицинада янзы-бүрү хораннаныышкыннарны эмнээринге ажыглап турар. Ынчангаш полисахаридтер хөй үнүш аймаа эм болур дээрзи билдингир.

Улустуң ажыглап турары-биле алырга; согунаны хаваңнап, ышкан кижилерге, ол кижилерниң организмнеринден сугну ылгап үндүреринге ажыглап турар, ынчалза-даа чүректиң болгаш баарның чамдык берге аарыгларының үезинде ону ажыглаарын эмчилер-биле сүмележир болза эки. Согунаны чамдыкта аскарида, острица дээн ышкаш өске-даа кыжа курттарны үндүреринге ажыглап турар. Ындыг таварылгаларда, эртенги аш-ижинге чиирин азы чартык стакан хире кулчаның ханды суун 3—4 хонук хире ижерин сүмелеп турар.

1934 чылдың декабрь 22-де ТАР-ның Улуг-Хем кожууннуң Ак-Хемге төрүттүнген. Эге класстарга өөренип тургаш улуг айыыл-халапка таварышкаш, бот-өөредилге-биле билиг чедип алган.

Өлчей-оол Кунгаевич (Куңгааевич) Моңгуш (декабрь 22, 1934 чыл - март 31, 1996 чыл) — тыва шүлүкчү. «Улуг-Хемниң чалгыглары» деп чечен чогаал каттыжыышкынын удуртуп-баштап чораан. ССРЭ-ниң Чогаалчылар Эвилелиниң кежигүнү чораан. Тыва Республиканың «Шылгараңгай күш-ажыл дээш» медалы-биле шаңнаткан.

Азиз Санджар (Турк. Aziz Sancar), төр. 1946, Савур, Мардин, Турция) — турк болгаш американ эртемден-биохимик. 2015 ч. Нобель шаңналының лауреады (химия). ».

Бел аржааның тургузуун 17.06.1966 ч. хынаан. Тываның аржааннарының картазын тургузар сорулгалыг шинчилелдерни ССРЭ-ниң Эртемнер академиязының Сибирь салбырының Чер картының институдунунуң гидрогеологтуг отряды чоруткан.

“Окна тишины”(“ Ventanas del silencio”). Сборник хоку в сотрудничестве с фотографами Andrés Vergara и Tangrama Gráfica. Богота. )[4]. Andrés Vergara болгаш Tangrama Gráfica. Богота фотографтар-биле кады ажылдажылгазы-биле хоку чыындызы.

Беште, улуг назын, ол дээрге дөртен алдыдан алдан бир харга чедир назылыг кижилер. Тыва ёзуда ол назынның кижилерин бажы каткан, угаан кирер кижилер дээр.
1)Башкы Таңды хайыракан, ол олза Тере-Хөлде Кунгуртуг суурдан чиге бурунгаар көстүп турар Хаан-Тайга.Башкы Таңды деп сөске чер болганда хүн үнер чүкте бедик сыннар кирип турар азы Тываның мурнуу чүгүнде турар бедик сыннар, ынчангаш аалдың мурнунда турар улуг сынны кайда-даа бурганчыдып адап, чүдүп, чажыын чажып турган. Орус дылда бижигилээн номнарда Башкы Таңдыны Южные Саяны азы Мурнуу Саяннар деп турар.

Эй Чингизларнинг, Темурларнинг, Ўғузларнинг*, Отиллаларнинг** шонли бешиклари! Қани у чиқдиғинг юксак ўринлар? Қуллик чуқурлариға недан тушдинг?!

Ол туманналчак дескинип турда, ооң экваторунга турган хөй санныг кезекчигештери (экваторнуң кезекчигештери полюстарда кезекчигештерден дүрген дескинер) ук газтан үстүп адырылгаш, туманналчакты дескинип турар каътташкак дээрбектер болу бээр. Баштай бөпүрүк хевирлиг турган туманналчак төвүнче чүткүлдүг күштүн салдары-биле полюстарындан чоорту кашпыкталып эгелээн. Ооң кыдыы чугалап, ортузу кылынналып линза хевирлиг болу берген. Ол туманналчактың хемчээли кызырлып, дескинери дүргедээн тудум-на дескинип турган аайынче углуг аңгы-аңгы дээрбектер адырылгылап чоруй баргылаар.

Тыва эки-турачы танкистер. 1943 чылдың майның 20-де, ТАР-ның баштайгы эки-турачылары, танкистер, ада-чурттуң фронтузунче Кызыл хоорайдан чорупканнар.

Кол таринаның бо ыдык ыры - 21 мактал ырны Дарийги Бурганның угаанныг, буянныг, сүзүктүг чүдүкчүзү кижи кежээ имиртиңде болгаш даң бажында катаптап номчуур болза, Дарийги Бурганны сактып адаанындан шупту коргуушкуннары, сезик болгаш нүгүл-хири арыгланып, хилинчек-човулаңныг чаяалгаларга төрүттүнеринден чайлаар. Мактал ырны катаптаары - Тиилекчи Бурганнарның өг-бүлезинден айысты дүрген ап, ооң түңнелинде боду өндүр бедик деңнелдиг болуп, Будда Бурганның байдалынга чедериниң чылдагааны болур.

Тывaның девискээринде чер-черниң чонунуң чугaaзындa чaмдык ылгaлдaрны эскерип кaaры берге эвес: чaңгыс сөстү янзы-бүрү aдaaр (чүңгү, чүңгуу, чуъңгу ; иъйи, иъжи; киъжи, киши); чaңгыс уткaны aңгы-aңгы сөстер-биле илередир (киш, aлды, чиңге-aлды, чaрaш aң); сөстүң xевирин ылгaлдыг кыдыр aдaaр (бaрзымзa, бaзaм, бaрзым изе; чиндиңейнир, чиндиңaйндр, чиндиң xaйныр) ; домaктaрны бaзa онзaгaй xевирлиг чугaaлaaр (Кино бaaр сен бе?- Кино бaaрың бе? Көрген мен ийин. - Көрген дег болчук мен); чер-черниң улузунуң чугaaзының aяны (интонaциязы) безин онзaгaй чүүлдерлиг. Өскээр чугaaлaaргa, дылдың диaлектилери фонетикa, лексикa, морфология, синтaксис болгaш aян (интонaця) тaлaзы-биле онзaгaй чүүлдерлиг.

Моол астрономнар айларны Зодиак сылдыстарының аттары-биле база адап турганнар: Водолей, Балыктар, Кошкар, Буга, Ийистер, Пага (Рак), Арзылаң, Кызыжак, Деңзи, Шагар-Ээремчик, Ча (Адыгжы), Макара азы Те.
Маадыр-оол Бартыштаановичиниӊ чогаалдары чечен чугаа жанрында хөйү-биле бижиттинген. Ооӊ чечен чугаалары амгы үеде көргүзүп турары-биле онзагай. Оларда үениӊ чидиг айтырыгларын хөйү-биле көдүрүп, чогаалдарныӊ эстетиктиг утказын тыва улустуӊ аас чогаалдарындан алган. «Амгы шагныӊ прозазыныӊ сюжеттери, маадырлары чежемейниӊ-даа чаа болза, чуруушкуннуӊ аргалары кандыг-даа хөй янзы, сайзырыӊгай апарган болза, ооӊ эстетиктиг укталган дөстери дуу үженги чылдарныӊ прозазыныӊ, оон ыӊайлаарга, улустуӊ мифтеринде, тоолдарында, уран чугааларында чыдып турар» деп, чогаал шинчилекчизи Антон Калзаӊныӊ демдеглээнинге кижи каттышпас арга чок. Чогаал кандыг-даа үеде бижиттинген болза, ооӊ ук-дөзү чоннуӊ чечен-мерген, бедик идейлиг чогаалдарындан ужукталган болур.

Эрте-бурунгу үеде Моолдуң девискээрин аргалар биле тулаалар шыва ап турган, а шаттарынга шынаалар база шыктар дөжелип турган. Моолдуң девискээринге тывылган гоминидтерниң назы-хары 850 муң чыл бооп турар.

Сибирьниң барык бүгү хоорайларынга көргүскен "Социалистиг Сибирь" деп эң улуг делгелге, а ол ышкаш "Совет Россия", "Төрээн чуртувуста" деп Москвага делгелгелерге Раиса киришкен, сөөлүнде Эвилелдиң кежигүнүнге ону хүлээп алган.

Кызыл-Эник Кыргысович Кудажы (декабрь 13, 1929 - ноябрь 4, 2006 чыл) — тыва чогаалчы, шүлүкчү, публицист, очулдурукчу, шии бижикчизи, хөй-ниити ажылдакчызы, Тыва Республиканың Улустуң чогаалчызы. ССРЭ-ниң болгаш Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү чораан. Тыва Республиканың Күрүне шаңналының болгаш Россияның Чогаалчылар эвилелиниң шаңналының лауреады. «Хүндүлелдиң демдээ» орденни, Тыва Республиканың Ордени, Кызыл хоорайның Хүндүлүг хамаатызы, Тыва Республиканың Өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы аттарны д.о.ө. шаңналдарны алган.

«Чаа ыры – 2011» республика конкурузунуң дөрт тускай шаңналдарын алган. Ооң аялга бижээни «Тыва өглер» (сөзү А. Даржайныы), «Сеңээ мен дег ынак кижи черле турбас» (сөзү К. Доржунуу) деп ырлары эң эки беш ырлар аразынче кирип, чылдың ырлары болган. А «Тыва – бистиң өргээвис» (сөзү Э. Мижиттии) деп ырызы «Азияның үнү» радиостанцияда эң хөй дыңнакчыларлыг радиохит болган. Ол ышкаш хөгжүмчү, композитор кижиге бедик үнелел – «2011 чылдың эң эки композитору» деп тускай шаңналдың эдилекчизи.

Хөөмей дээрге тыва чоннуң катаптатынмас кайгамчык онзагай талалыг уран чүүлү дээрзи шагда-ла билдингир. Бо хүнде хөөмей дыка-ла сайзырап орар, ооң күүседикчилери көвүдээн болгаш күүседиириниң шынары экижээн. Чүгле 1930 чылдардан эгелеп хөөмей тыва сцена кырынга күүсеттинип, пластинкага бижиттинип эгелээн. Хөөмейниң күүселдезиниң төөгүзүнге Чүльдүм Ак-оолдуң, Санчы Кызыл-оолдуң, Ооржак Хунаштаар-оолдуң артырган истери балалбас.

Сумо хүрешти 1998 чылда сонуургап эгелээн. 2000 чылда Японияның Аомори хоорайга сумо хүрешке Делегей кубогун РФ-тиң чыынды командазының составынга эң баштай чаалап алган. 2000-2001 чылдарда Бразилияга (Сан-Паулу хоорай), ооң соонда Японияга (Аомори) эрткен делегей чемпионаттарының алдын медальдарының эдилекчизи. 2000 чылда 115 килге Делегей кубогунуң тулган чемпиону, 2001 чылда - Москваның делегей чергелиг ажык маргылдаазының тулган чемпиону апарган.
Ээжегейни кылыры эң-не бурунгу арга болур. Пашта хайнып турган изиг сүтче таракты азы хойтпакты кудуптарга, сарыг-суглуг итпек апаар. Ол итпектиң сарыг-суун соолдур хайындыргаш, оортан ээжегей кылып алыр. Бир чамдык кижилер сарыг-суун аксып каапкан итпекти калбак-калбак кылдыр аңгылай-аңгылай үскүлээш, шары кежиниң кырынга чаткылааш, изиг хүнге кадырып алыр. Сүдүн чая сүттээн ээжегей ажывас боор.

Өвүр кожуунунуң Хандагайты суурга 1953 чылдың июнь 4-те, хөөмейге салым-чаяанныг төрел-аймактан Моңгуш Кечил Балган-оглунуң өг-бүлезинге төрүттүнген. Бичиизинден-не хөөмей-сыгытты, тыва хөгжүм херекселдеринге ойнаарын төрелдеринден өөренип алган. Ооң чогаадыкчы ажыл-ижи аныяанда-ла Хандагайтыга болуп турган хөй-ниити культура хемчеглеринден эгелээн. Республика чергелиг мөөрей фестивальдарынга киржип, тиилекчи болуп эгелээн. Валерий чонда билдингир «Аъттың дерии» деп хөөмей-ырының бир дугаар күүседикчизи. Валерий Моңгуш профессионал сценага артист, хөөмейжи мергежилге Тываның «Саяан» аттыг күрүнениң танцы-сам, ыры-хөгжүм ансамблиниң эге тургузукчу ансамбли болур «Чечекке» 1970 чылдан эгелеп ажылдап, чуртталгазынга чаа арынны ажыткан. «Саяан» ансамблинге ажылдап тура, эштери-биле Москвага болуп эрткен V-ки Бүгү Россияның эстрада артистериниң мөөрейинге 1973 чылда киришкеш Дипломантылар болган. 1980 чылда Өвүр кожууннуң “Буланныгның эдискизи”-деп хөөмей-сыгыт ансамблинге салым-чаяанныг эштери биле ажылдап, Республика чергелиг мөөрейлерге киржип, хөй удаа тиилекчилер болуп келген. 1992 чылда Хакас республикага болган “Тун пайрам” байырлалынга киришкеш “Делегейниң тускай үннери” (Уникальные голоса мира) деп 1993 чылда болур фестивальче чалалганы акызы Николай Кечил-оглу Моңгуш биле кады алган. Ынчалдыр, алышкылар Николай база Валерий будун СССР-ни төлээлеп, Англияның кадынының Лондон хоорайда ордузунга 1993 чылда хөөмей-сыгыдын бараалгаткаш, фестивальдың Гран-При шаңналын алганнар. Валерий 1994 чылда Геннадий Туматтың тургускан бөлүү-биле Японияга тыва хөөмейни бараалгаткан. Валерий Моңгуш 2003 чылда “Өртемчей” бөлүүнде Откун Достай баштаан хөөмейжилер-биле кады база катап Японияга барып, хөөмейниң мөгейикчилеринге бараалгаан. Ол хөй-санныг тыва хөөмейниң даштыкыда мөгейикчилерин Тывага келирге өөредип чоруур. Арга-сүмезин тыва аныяк хөөмейжилерге харам чок берип, хөөмей-биле күүседир чараш ырыларны чогаадып берип чоруур. Валерий Кечилович 2014 чылда тыва үндезин культура төвүнүң үн бижидер студиязынга бодунуң репертуарын бижиткен.

Игнатенко А. А. Познать непознаваемое (аль-Газали о рациональном познании трансцендентного) // Средневековая арабская философия. Проблемы и решения. — М., 1998.

Юлий Цезарьның календарьга кол эде кылыышкыны болза - календарьны Айны барымдаалап чорутпас Хүннү барымдаалап чорудар, а дөрт чыл болгаш-ла чылга бир хонукту немээри болур. Бо үедеги хүн календарының эгези оон эгелээн.

10 сөөктүг аймак турган. Аймактың төрээн чурту Каңгай дагларының чөөн талазы. Шаанда уйгурлар төрээн черин 'Өтүкен' дээр турган. Аймак улузу Оркун, Тогла биле Селеңе хемни эжелей чурттап чораан.
1887 чылда тургустунган. Үр үе дургузунда (Белоцарска тургустунарынга чедир) Таңды Урянхайның кол садыг-саймаа аргыжылга төвү турган. 1941—1961 чылдарда Чаа-Хөл кожууннуң төвү.

Даразында үеде, Юань Империязы дүжерге Моолдуң девискээринге Соңгу Юань деп династия тургустунган. Ол үени "биче хааннар" үези деп адап турар, ол үеде Улуг хаанның күчү-күжү чавыс болгаш кошкак турган болгаш күрүне иштинге хөй демиселдер болуп турган. Күрүнениң башкарылгазы чаңгыс удаа эвес Чингизиттерниң холунче эвес, а өскелерже чоруп турган, чижээ: ойрат хаан Эсен тажы. Сөөлгү катап аңгыланган моол аймактарны XV чүс чылда Даян-хаан Бату-Мункэ чыып тургускан. XVI чүс чылда Моолга төвүт Сарыг Шажын тургустунган. Моол болгаш ойрат хааннар Төвүттүң иштики херектеринге база киржип турганнар.

Маадыр-оол Ховалыгныӊ бодунунӊ «Ыт угааны» деп чечен чугаазында амыдыралда болган ийи таварылганы чечен-мергени-биле көргүзүп, кижиниӊ арын-нүүрү, угааны ыттыындан дора болгулаар деп бодалды номчукчуга билиндирип турар. Чечен чугааныӊ кол маадыры Серге-Байыр. Ол амыдыралынга туруп келген бир улуг айтырыгны шиитпирлээри-биле чаӊгыс черге ажылдап чорааны Доржу Демировичини сактып кээр. Ол ам оралакчы сайыт апарган кижи чүге дуза кадып шыдавас деп бодап, эжинге бүзүрел Серге-Байырны ооӊ-биле ужуражылгаже эккээр. Доржу Демировичиге ужуражып келгеш, мендилээрге, кандыг-даа харыы бербейн, өскээр талыйтыр көрүп, ческинген дег, эрте дүже бээр. Шак ынчаар аразынга чылыг, чымчак хамаарылгалыг чораан, чаӊгыс черег кады ажылдап чораан ийи кижиниӊ

Быжыг сөс каттыжыышкынында кижиниң карак-кулаан айыткан солун сөстер бар. Ындыг сөстерни "соматиктиг" утка-биле каттышакн сөстер дээр. Ында кижиниң карак-кулаан, хол-будун ойзу адап айыткан боор чүве. Ол болза баш, карак, хол, чүрек, аас, дыл-дыр.

Юлий Цезарьның мурнунда, эрте-бурунгу Римге, хүн чылынга таарыштыр үргүлчү эде кылыр, нарын, будулчак ай, хүн календарын ажыглап турган. Бистиң эрага чедир 46 чылда, Юлий Цезарь ол календарьны чаартып эде кылгаш, 45 чылдың эгезинден эгелеп, ооң ады-биле юлиан деп адаан он ийи айлыг хүн календарын чыл санаашкыны чорудары-бие ажыглалга киирген. Ол календарьны эде кылырынга египет, александрий астрономнарның үлегер-дуржулгазын ажыглаан.

Аржаан Үш-Белдир – сероводородтуг изиг суглуг аржаан. Чоокта чаа РФ-тиң Күрүнениң курорттар фондузунуң реестиринче Үш-Белдир деп курорт кирип турган, ам ол реестрде чогул.

Даңза солчуп таакпылашкаш, бир-бир стакан бе хымызы ишкеш, үш эр, бир уруг, хоочун өңнүктер дег ижин кара чок хөөрежип олурганнар. (М. Кенин-Лопсаң)

Чогаал ажылынга 1953 чылда кирген. «Ие чурттуң алдарынга» деп баштайгы шүлүү «Сылдысчыгаш» солунга үнген. Шүлүктериниң бирги чыындызы 1963 чылда «Шуурган» деп ат-биле үнген. Дараазында чылдарда «Таныш» (1967), «Истер» (1970), «Аялга» (1974), «Тура–сорук» (1979), «Чырык үем» (1983), «Үе-шагның судалы» (1984), «Ыдыктарым» (1990), «Сүзүк» (1994) деп номнары парлаттынган. И. Самбуу–биле «Мөңгүн-Тайга — өскен черим» (1996) деп номну үндүрген. С. Щипачевтуң, Р. Гамзатовтуң, М. Турсун-Задениң, П. Бровконуң чогаалдарын тыва дылче очулдурган. Ооң шүлүктерин орус дылга С. Козлова, Г. Принцева, М. Скуратов очулдурган. Ооң 40 ажыг шүлүктери ырлар апарган.
Кижи бүрүзүнүң амыдыралынга күш-шыдалды, сагыш-сеткилди өй билбес мөңнээрин негээр онзагай үелер турар. Бодунуң эвес, а өске улустуң чаагай чоруунуң дугайында чугаа чоруп турар болза, күжениишкин хөй дакпыр улгадыр. Кажан сээң күжениишкиниңден он, чүс кижиниң эвес, а бүдүн чоннуң салым-чолу хамааржыр болза, шуут-ла дескежир аргажок байдал туруп кээр. Чээрби чылдарның төнчүзүн, үжен чылдарның эгезин кижиниң шыдаар шааның эң бедик деңнелинге чурттап эрткен Иргит Шагжыржап чогум-на ындыг байдалга таварышкан.

1945 чылдың март 24-те ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң айтыышкыны ёзугаар Хомушку Намгай-оглу Чүргүй-оолга Совет Эвилелиниң Маадыры атты тывыскан. Ленин ордени база «Алдын Сылдыс» медалы-биле шаңнаткан.

Ада-ие кижиниң сагыш-сеткили болза, Айның,Хүннүң херели дег, чер –делегейни кезээде чырыдып турар. Ада-ие ажы-төлүн сеткилинде кезээде хайыралап, олары кайда-даа чораан болза,үргүлчү кады чоруп турар.

Моңгуш, Байыскылаң Танзын оглу азы Байыскылаң, Моңгуш Танзын оглу(чаа паспорт ёзугаар) (орус. Монгуш Байсклан Танзынович) (1913 - 1986) - Ада-Чурттуң II Улуг Дайынынга киришкен тыва эки турачы, төречи (политик). Ук дайынга Ровно хоорайның хостакчызы.

Изим базар чаңгыс кыс чүвем шаажылалды шыдап эртер ирги бе? (М. Кенин-Лопсаң). Мында "изим базар" деп быжыг сөстүң утказы дорт эвес. "Ис базар" дээрге кандыг бир кижиниң, азы төрээн улузунуң кылган ажылын уламчылаарын ынча дээн. Азы чок болза, кижи ада-өгбезиниң чуртаан чурталгазын эдерип чурттап чоруй баар боор чүве. Адазы малчын болза оглу база малчын болур, иези башкы болза уруу база башкы болур ...

Пианист (англ. The Pianist) — Роман Поланскиниң француз-немец-англий-поляк төөгүзү, драма кино. «Оскар» деп шаңналды "тергиин актернуң оюну" болгаш "тергиин режиссура" дээш алган.

Мону бодап кээрге, ие кижиниң ынакшылы кайы хире улуг дээрзин билдингир.Уруг-дарыг өгден үнүп,ыракта чоруурга, ие кижиниң ынак сеткили ооң-биле кады чоруп,уруг-дарыы доңуп-дожап,аштаар-суксаар човулаңга таваржы бээрийне деп коргуп олурар.Бир эвес уруг-дарыы кандыг-бир,биче-даа бол,човулаңга таварышкан деп дыңнаар болза, авазы аъш-чем –даа амзавастап,үргүлчү-ле сеткилиниң човулаңын эдилеп,тайбың олуруп шыдавас болу бээр.

…, тыва быжыг сөс каттыжыышкынын мынчаар тайылбырлап болур хире: быжыг сөс каттыжыышкыны дээрге чаңгыс ниити уткалыг, ийи ийикпе оон хөй доктаамал компонентилерден тургустунган, утказында тускай аян бар, дылдың бир эге кезээ болур.

Водка (о узадыр адаттынар) (орус. Водка) - арыглап каан спиртти суг-биле холааш кылган ажыг эзиртир бүдүмел. Хораннарга үе-үези-биле хамаартып турар. Делегейниң көвей чурттарында хоран дээш хоругдаан.

Дондук ийи кыс уруглуг турган. Хеймер уруун Чолдак-Кара дээр турган. Улуун Бичии-Уруг дээр турган, ол кижи Баян-Таланың алдарлыг механизатору турган. Ашаа Сат Седип деп кижи. Седип биле Бичии-Уруг дөрт ажы-төлдүг турган, ийи оол биле ийи кыс уруг. Улуг уруун Чолдак-кара дээр, ол кижи Ак-Туругга чурттап чораан. Ооң уруг-дарыы Роза биле Шолбан ам-даа ында чурттап чоруур.
Аянаның кады төрээннери база уран чүүлге салым-чаяанныг. Улуг угбавыс – Тываның алдарлыг артизи Тамара Самыяа уруу Ондарны бүгү Тыва эки билир. Ооң улуг оглу Буян Ондар хөөмейлээр, каргыраалаар. Бичии оглу Кежиккей Ондар Новосибирск консерваториязының чанында уран чүүл школазының флейта клазын дооскан. Ооң ойнавас хөгжүм херекселдери чок: игилге, бызаанчыга, лимбиге ойнаар, гитаралаар, саксафон, флейта үрер, фортепианога ойнаар. Алышкылар Бүгү-россияның каайлы ажылдакчыларының уран чүүл көрүлделеринге киришкеш, шаңналдыг черлерни алгылаан. Акызы Кара-оол Саая ырлаар, танцылаар, хөгжүм херекселдеринге ойнаар. РФ-тиң Онза байдалдар яамызының Тыва Республикада кол эргелелинге ажылдап тургаш, «Өлчей» ыры-хөгжүм бөлүүн үндезилеп тургускаш, камгалакчыларның Бүгү-россия чергелиг уран чүүл көрүлделериниң лауреады болган. Уруглары Диана, Динара ырлаар, танцылаар. База бир акызы – ИХЯ-ның хоочуну Март-оол Саая ырлаар.

Рум (Рим) үезинде эгезинде хааннарныӊ, ооӊ соонда рум республика үезинде магистраттарның үстүкү эргетеннериниң эрге-чагыргазыныӊ кол шинчизи.

Октаргай телоларының тыптып келгениниң болгаш оларның системаларының хөгжүп сайзыраанының дугайын өөренир астрономия эртеминиң бир кезиин космогония деп адаар.

Тувинский т-р пост. произв. Островского ("Гроза", 1962, и др.), Гоголя ("Ревизор", 1952), Горького ("Васса Железнова", 1958), Шиллера ("Коварство и любовь", 1965), рус. сов. драматургии ("Человек с ружь„м", 1957, в роли В. И. Ленина - О. Намдара), пьесы туркм., казах., хакасских, бурятских, осетинских, укр., белорус. драматургов. В 1941 пост. первый тувинский муз. спектакль "Хайран-бот" (музыка осн. на нар. мелодиях, обраб. А. Акс„новым). В 1964 комп. Р. Кенденбиль закончил оперу "Чечен и Белек-маа" на сюжет сказки С. Тока.

Бир эвес ийи таланың саны дең, хайым болган болза, хайымны чарар төлээде, оюннуң өске хевири-биле арай нарыыдадып ойнаар. Ол болза "далгып" деп адаар оюн болур. Далгыырда оң талакы бут-биле эгелээш, солагай бут-биле ээлчештир ийи буттап ойнаары болур. Бо болза солагай буттуң мергежил чогунуң ужун шоолуг чер албас, анаа теверинге чедир хөй теп шыдаттынмас.

Aбдүррaxим Кaрaкоч (Турк дыл: Abdürrahim Karakoç) (Элбистaн ; 1932 -2012 чылдың Aлды ай 7, ), турк шүлүкчү, чогаалчы,журнaлист. Кaxрaмaнмaрaш xоорaй Элбистaнгa төрүттүнген.

К. Сагды 1930 чылдың март 15-те Тыва Арат Республиканың Чөөн-Хемчик кожууннуң Шеминиң Кожагар-Өдекке төрүттүнген. Шеми, Бай-Хаак эге школаларынга, Кызылдың 2 дугаар школазынга өөренген. Ленинградтың Н. Островский аттыг театр институдун база Күрүнениң кинематография институдунуң аспирантуразын дооскан.

Диaлектиниң иштинге ооң янзылaры туруп болур, олaрны aялгaлaр деп база aдaaр. Дөмей демдектерлиг диaлектилер aзы aялгaлaр кaттышкaш, диaлект зонaзын тургузaр. Тывa дылдың диaлектилерин үш зонaгa xувaaп болур; ортaaкы (aзы төп) диaлект зонaзы, бaрыын диaлект зонaзы, чөөн диaлект зонaзы.