Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Соломон ошмаотывлӓ (англла Solomon Islands) — вадывел Шӹпӓн океанышты Соломон ошмаотывлӓштӹ кугижӓнӹш. Ирвелӹ Папуа-У Гвиней доно пӹсмӓным кыча. 2014-шӹ ин тӹштӹ 523 000 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 28 400 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Хониара.

Экити (англ. Ekiti State ) — кечӹвӓл-вадывел Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2005-шӹ ин тӹштӹ 2,737,186 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 6,353 км². Вуйхалажы Адо-Экити.

Цӹреӓн волаан попугай (латинлӓ Psittacella picta) — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дӓ Папуа-У Гвиней) эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 19 см, нелӹцшӹ 48–60 г якте шоэш.

Ха́мина (финнлӓ Hamina) ӓль Фредриксха́мн (шведлӓ Fredrikshamn) — Кечӹвӓлвел Финляндин Кюменлааксо провинциштӹ, Финн мӱлӓндӹш пырышы вӹд лаштыкышты вӓрлӓнӓ. Революци якте рушла халам Фридрихсга́м маныныт.

Кариотакисӹн лыдышвлӓжӹ лыдшывлӓм кок лагереш шелӹнӹт. Тӹдӹ вӹкӹ симпати дон анжышывлӓ лоштыжы шукынжок сӓмӹрӹквлӓ ылыныт дӓ тӹдӹм кого поэтешӹштӹ шотленӹт, ӹшке лыдышвлӓштӹмӓт тӹдӹ семӹнь сирӓш цаценӹт. Кӹзӹтшӹ грек поэзим виӓнгдӹмӓштӹ Костас Кариотакис изи агыл рольым мадын.

Симсӹ шылдыран вӹцкӹж нерӓн попугай (латинлӓ Brotogeris cyanoptera) — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Венесуэла, Колумби, Эквадор, Перу, Боливи дӓ Бразили) вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 20 см якте шоэш.

Муаммар бен Мухаммед Абу Меньяр Абдель Салям бен Хамид аль-Каддафи (арабла معمر القذافي [muˈʕamːar alqaðˈðaːfiː], Muʿammar al-Qaḏḏāfī, Шаблон:Lang-ayl [muˈʕæmːɑrˤ əlɡædˈdæːfi]; 7 июнь 1942) — ливи кугижӓнӹш дӓ вырсы йенг ; Революцин лидержӹ, (де-факто) Ливин вуйлатышыжы (1969 и годшен). 2011 шы ин февральын Ливи халык ваштарешӹжӹ шагалын, халыкын пайдажым ӹшке кӹшӓнӹшкӹжӹ веле опта манын, постшы гӹц карангаш тергӓ.

Кыйыр пеликан (латинлӓ Pelecanus crispus) — пеликан йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Европа гӹц Инди дон Китай якте вӓшлиӓлтшӹ монотипан пеликан. Кытшы 1.60–1.80 м, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 2.70–3.20 м, нелӹцшӹ 10–12 кг якте шоэш.

Симсӓлгӹ-сарикӓ ара (латинлӓ Ara ararauna) — попугайвлӓн йиш группыш пырышы ара попугай дӓ яратымы четлык (клетке) кек. Кечӹвӓлвел Америкын тропиквлӓштӹ, Венесуэлышты, йыдпел Перушты, Бразилишӹ, Боливишӹ дӓ Парагвайышты ӹлӓ. Симсӓлгӹ-сарикӓ аран сек изижӹ 76 см, сек когожы 86 см якте шот. Нелӹцшӹ 900–1500 г якте лин кердеш.

Кристианстад (швед. Kristianstad) — Швецин кечӹвӓлвелнӹжӹ, Сконе ленӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ хала. Ӹлӹзӹ шот — 35 711 эдем (2010 и). Халалан негӹцӹм 1614-шӹ ин Даниил Кристиан IV кугижӓ пиштен.

Матиас Александр Кастре́н (финнлӓ Matias Aleksanteri Castrén, шведлӓ Matthias Alexander Castrén; 2 декабрь 1813 — 7 май 1853) — финн йӹлмӹзӹ, фенно-угрист.

Оссубтус (латинлӓ Ossubtus xinguense) — серрасалмусвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ Шингу йогышты вӓшлиӓлтшӹ кол. Цилӓжӓт ик йиш оссубтус веле улы. Оссубтусвлӓн кытышты 17.6 см лин кердеш.

Манокотак (англла Manokotak ; юпиклӓ Manuquutaq ) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 96.5 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 405 эдем ӹлен.
Сола XVII курым мычашты шачын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1893-шы ин солашты кым мардеж вӓкш ылын. 1876-шы дӓ 1783-шы ин кок ӱ заводым пачмы. 1922-шы ин 2 мардеж вӓкш пӓшӓм ӹштен. 1930-шы ин Болонихӓштӹ «У корны» лӹмӓн колхозым пачмы. Кого Вырсышты сола гӹц 72 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц кымлы ӹндекшӹнжӹ коленӹт, а кымлы кым эдем токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: рядовой Василий Фёдорович Сомихин, капитан Геннадий Андрианович Дунин, мл. лейтенант Константин Александрович Горбунов дӓ молат.

Шӹпӓн океан (англ. Pacific Ocean) — Мӱлӓндӹн сек кого океанжы. Шӹпӓн океан сирӹштӹ Америка, Ази дӓ Австрали континентвлӓ вӓрлӓнӓт. Кымдецшӹ 165.25 миллион км².

Кечӹвӓлвел Судан (англла South Sudan; арабла ‎‎ جنوب السودان‎‎ ‎‎‎‎ ‎‎ ; официал лӹмжӹ — Republic of South Sudan) — Ирвел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Судан, ирвелнӹ Эфиопи, кечӹвӓлвелнӹ Кени, Уганда дӓ Конго Демократи Республика, вадывелнӹ Покшал Африка Республика доно пӹсмӓным кыча. 2008-шӹ ин тӹштӹ 8,260,490 эдем ӹлен. Территорижӹ: 619,745 км². Вуйхалажы: Джуба.

Ханӧнӱ (турокла Hanönü ) — Турцин, ирвел Кастамону илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 4.342 (пӱэргӹ: 2.140; ӹдӹрӓмӓш: 2.202) эдем ӹлен.

Япони мушмула (латинлӓ Eriobotrya japonica ) — Rosaceae йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Азиштӹ ‎‎дӓ Мӱлӓндӹ лоштыш тангыж Кугижӓнӹвлӓштӹ шӹренок вӓшлиӓлтшӹ шукиӓш изи пушӓнгӹ дон кӹцкӹ.

Йыдпел изи фельзума (латинлӓ Phelsuma pusilla) — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 8,5–9 см якте шоэш.

Шим пӹлӹшӓн ала танагра (латинлӓ Chlorochrysa nitidissima) — танагра йишвлӓн группыш пырышы Колумбиштӹ вӓшлиӓлтшӹ ала танагра. Кытшы 12–14 см якте шоэш.

Лыдышын истори фоныштыжы Антониусын остатка йыдшы гишӓн Плутархосын шайыштмыжы. Антониус дон Клеопатра Октавианус дон йӹр нӓлмӹ Александриашты ылыт. Октавианус гӹц вара Аугуст кугижӓ лиэш. Ма лиӓлтмӹм ынгылен, Антониус мам тӹдӹлӓн пуйырен, тидӹ гишӓн кӱ палатын левӓш вӹлнӹжӹ ӹшкетшӹ шанен шӹнзӓ. Плутархос тӹ мӓгӓлӹн хала монгыр гӹц айышы халыкын юквлӓ шактымы гишӓн пӓлдӹртӓ. Айышы халык юк хала тӹрӹшкӹлӓ кеӓ. Тенге йымы тӹдӹм коден, тышманлан пуалтмаш гӹц пасна нимат весӹ уке- тидӹм Антониус ынгыла. Плутархос семӹнь йымы Дионис ылеш- театр, кунст, ӓрӓкӓ дӓ йӓнгӹм кӓндӓрӹмӹ йымы, кыдылан Антониус курымжы ыдылын. Но Кавафисӹн йымыжы ӹшке Александриа хала ылеш.

Бостон (англла Boston ) — Америкын ушымы штатвлӓн Массачусетс штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 232.14 км². 2010-шы ин тӹштӹ 617,594 (metropol: 4,522,858 ) эдем ӹлен.

Соломон ошмаотывлӓ (англла Solomon Islands ) — вадывел Шӹпӓн океанышты Соломон дон Папуа-У Гвиней кугижӓнӹшвлӓн ошмаотывлӓжӹ. Территорижӹ 40,4 тӹжем км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 720 тӹжем эдем ӹлен.

Кӱ шуды изи попугай (латинлӓ Neophema petrophila) — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Вадывел Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 22 см, нелӹцшӹ 44–67 г якте шоэш.

Летринопс (латинлӓ Lethrinops) — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 24 тӹрлӹ летринопс улы.
Маврикий тӹрлӹмӹ фельзума (латинлӓ Phelsuma ornata) — геккон йишвлӓн группыш пырышы Маврикий ошмаотывлӓштӹ (Île Ronde, Île aux Aigrettes дӓ Coin de Mire) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 12 см якте шоэш.

Шемдинли (турокла Şemdinli ) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Хаккяри илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 52.779 (пӱэргӹ: 27.683; ӹдӹрӓмӓш: 25.096) эдем ӹлен.

Кeйзaр Икшӹ Oттoн яжoн oргaнизуйымы фeoдaльный дӓ виӓнгшӹ тeхникӓн aрмижӹ вeнгрвлӓн aнзыкылa кeмӹштӹм шaгaлтeн кeрдӹн. Вeнгрвлӓн мыктeшкӹ aрмиштӹ пӹсӹ ылын, нo худaн вooружaялтшы, сeдӹндoнaт тӹдӹ 995-шӹ ин Aусбург лӹвӓлнӹ шин шӓлӓтӹмӹ лин. Тидӹ пaштeк вeнгр йыхвлӓн лужaвуйвлӓштӹ хaлыклaнышты кыцe ӹлeн лӓктӓш лиэш, шaнaш тӹнгӓлӹнӹт. Нӹнӹ сeмӹнь Дунaй дoн Тисa йoгывлӓн тeрритoривлӓэш ӹлӓш кoдaш гӹньӹ, тӹнӓм тиштӹш культурывлӓмӓт, фeoдaльный ушeмкымдeм oргaнизaцимӓт шoтыш нӓлмӹлӓ дӓ у сeмӹнь ӹлӓш тымeньмӹлӓ — тидӹм нӹнӹ ынгылeнӹт. Сeдӹндoнaт мадьярвлӓн Роднӓ лужавуйышты Гeзa (Géza) (949 -1-шӹ февраль 997-шӹ и) дӓ тӹдӹн Валгыды Иштвaн (István) эргӹжӹ хырeстӓлтӹт дӓ X-шы курымын вeнгр хaлыкaт хӹрeстӹмӹ лин. Тиштӹ ик мoмeнтӹм пӓлдӹртӹдe aк ли, нӹнӹ Рим (кaтoлицизм) ыдылмы oвуцaм aйырeнӹт, a Кoнстaнтинoпoльын прaвoслaвим aгыл. Тидӹ гӹц пaснa тӹ жeпӹн Вeнгриштӹ чaстный кидӹштӹ пaйдaм кычылтмылaнaт нeгӹцӹм пиштӹмӹ. Тeнгe Вeнгрин кугижӓнӹш шaчын.

Акантолабрус (латинлӓ Acantholabrus palloni) — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Атланти океанышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш акантолабрус веле улы.

Буру косир лори (латинлӓ Charmosyna toxopei) — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ Буру ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 16 см якте шоэш.

Алангышуды (латинлӓ Pulsatilla) — недӹшуды йыхыш пырышы 5-40 см кыташ шукиӓш кушкыш. Вурдыжы, ӹлӹштӓшвлӓжӹ дӓ пеледӹш тӹрвӹвлӓжӹ мижӓн ылыт. Пеледӹшвлӓжӹ щукы цӹреӓн лин кердеш. Апрель-майын пеледеш.

Норфолк кӹцкӹ кӓдӹ (латинлӓ Hemiphaga novaeseelandiae spadicea †) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Австралин Норфолк ошмаотыштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӹцкӹ кӓдӹ.

Мендерес (турокла Menderes ) — Турцин, кечӹвӓл Измир илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 68.029 (пӱэргӹ: 34.520; ӹдӹрӓмӓш: 33.509) эдем ӹлен.

Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1795-шӹ ин сирӹмӹ ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. Солашты олма садвлӓ, чельниквлӓ ылыныт. 1909-шӹ ин ломбы, пӹзӹлмӹ укшвлӓ гӹц стӧлвлӓм, пӧкенвлӓм дӓ молы хӓдӹрӹмӓт 5 кудывичӹштӹ ӹштенӹт. 1922-шы ин солашты ӓпшӓткуды ылын. 1931-шӹ ин «Радио» колхозым ӹштӹмӹ. Кого Вырсышты Санук гӹц 27 эдем кредӓлӹн, луатшӹмӹтӹнжӹ коленӹт, лун токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц гв. старшина Филимон Архипович Южаков, рядовойвлӓ Зоя Михайловна Васютина, Лаврентий Григорьевич Поликарпов дӓ молат.

Якшар вуян попугай амадина (латинлӓ Erythrura psittacea) — Estrildidae йиш группыш пырышы йыдпел У Каледоништӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай амадина мырышы кек. Кытшы 12 см якте лин кердеш.

Молда́ви - (Шаблон:Lang2), официал лӹмжӹ — Респу́блика Молдо́ва (Шаблон:Lang2). Пысмӓнжӹм Украина дӓ Румыни доно кыча. 2014-шӹ ин cӓндӓлӹкӹштӹ 3,558 миллион эдем ӹлен. Вуйхала вуйхалажы - Кишинӧв .
Гландулокауда (латинлӓ Glandulocauda) — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ гландулокауда улы.

Кыршехир (турк Kırşehir ) — Покшал Турцин халажы. Кыршехир илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 118.412 (пӱэргӹ: 58.526; ӹдӹрӓмӓш: 59.886) эдем ӹлен.

Дег-хитан йӹлмӹ (дег-хитанла Deg Xinag ; англла Deg Xinag, Deg Hitʼan, Kaiyuhkhotana, Ingalik ) — атабаск группыш пырышы йӹлмӹ. Дег-хитанвлӓ (Deg Hitʼan) лошты кычылтмы йӹлмӹ, тӹнгжӹм Америкын ушымы штатвлӓшты Аляска штатын Шагелук (Łeggi Jitno’) дӓ Анвик (Gitr’ingithchagg) халавлӓшты попат.

Лӓшкӓ — кырык марынвлӓн яратымы качкышышты. Лӓшкӓм руаш гӹц ӹштӓт, изи вӹцкӹж лаштыквлӓэш пӹчкеден, шолшы вӹдӹштӹ шолтат. Ӱштӹ вӹдӹштӹ шолташ гӹнь, лӓшкӓлӓн йӓмдӹлӹмӹ руаш ик арашкы погыналт шӹнзеш. Марынвлӓ лӓшкӓм пай лемӹшкӓт, кынамжы кол лемӹшкӓт пиштӓт. Тенгеок шӹшерӓн лӓшкӓ улы. Пай лем семӹнь шолтымы лӓшкӓм сӱӓн годым качкыт. Тенге "лӓшкӓ качкаш" шая лӓктын. Кӱн яжо лӓшкӓ рецепт улы? Кӹзӹтшӹ жепӹн лӓшкӓм фабрикывлӓшты ӹштӓт, вӹцкӹж форманжы вермишель, кӹжгӹрӓкшӹ - макарон маналтеш.

Нӹл алык мары поэт логӹц Рая Бартенс Осып Шабдар гишӓн кымдаракын дӓ келгӹнрӓк сирӓ. Автобиографи гӹц пасна ”Шабдар дон В.А.Мухин”, ”Шабдар дон Н.С.Мухин”, ”Шабдар дон Олык Ипай”, ”Шабдар дон Чавайн” мычашвлӓ улы. Шабдарын ӹлӹмӓшӹжӹ гишӓнӓт шукыракым сирӹмӹ, тӹштӹ махань атмосферӹштӹ 1930-шы ивлӓн мары сирӹзӹвлӓ ӹленӹт, кыце икӹжӓк-иктӹштӹ вӹкӹ анженӹт, пӓлен нӓлӹнӓ. Шамаклан, журналист Айзенворт, кыды Шабдарын пашкудыжы ылын, кыце ти семня ӹлӓ, кӱвлӓ тӹшкӹ каштыт, кыце сирӹзӹн вӓтӹжӹ чиӓ, тидӹ паштек тӹшлен дӓ иктешлӓ: ”Шабдарын пӓшӓдӓржӹ доно техень ӹлӹмӓшӹм дӓ техень шергӓш выргемвлӓм нӓлӓш ак ли, тӹдӹлӓн тагышец окса вес вӓр гӹцӓт толеш дӓ лин кердеш, тӹдӹм националистический организацивлӓ финансируят.”

Ауффенберг варан (латинлӓ Varanus auffenbergi) — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Роти ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 60 см якте шоэш.

Уусикарлепӱӱ (фин. Uusikaarlepyy) , Нӱкарлебӱ (швед. Nykarleby) — Финляндиштӹ изи хала. Ӹлӹзӹ шот - 7500 эдем, 90 % халыкшым финн шведвлӓ ӹштӓт. Нюкарлебю ӹшке статусшым 1620 ин нӓлӹн.

Галапагос пингвин (латинлӓ Spheniscus mendiculus) — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Галапагос сирӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 49 см, нелӹцшӹ 2.5 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.

Ликани ( латинлӓ Licania ) — Хризобаланвлӓн (Chrysobalanaceae) йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Кечывалвел дӓ Покшал Америкышты кушшы изи пушӓнгӹвлӓ дон тӹшкӓвлӓ. Шӹренжок роэн лыкмы шӹргӹштӹ кушкеш. Ликанин кӹцкӹжӹм махань-шон вольыквлӓ качкыт. Эдемлӓнӓт качкашыжы яра. Кыды-тидӹ йыхшы декоративный тӹшкӓ семӹнь культивируялтеш.

Аплектрум (латинлӓ Aplectrum hyemale ) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ аплектрум улы.

Сенанга (англла Senanga District ) — Замбин Вадывел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 109 119 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Сенанга.

Хaлыкын тырхымыжы пӹтӹмӹкӹ, тӹдӹ 1678-шӹ ин тeнгe мaнмы курук (kuruc) крeдӓлмӓшкӹ кӹньӹлӹн. Нӹнӹн вуйлaтышышты трaнсильвaни вeнгр Имрe Тӧкӧли (Imre Thököly) ылын.
Дюбуаалестес (латинлӓ Duboisialestes) — алестесвлӓн йиш группыш пырышы Африкышты (Конго Демократи Республика дӓ Конго Республика) вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ дюбуаалестес улы.

Симсӹ логерӓн ара (латинлӓ Ara glaucogularis) — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Боливиштӹ вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Кытшы 85 см, нелӹцшӹ 900 г якте шоэш.

Коста-Рика выльдырцан кӓдӹ (латинлӓ Zentrygon costaricensis) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Коста-Рика гӹц вадывел Панама якте вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 28 см, нелӹцшӹ 320 г якте шоэш.

Фиджи (фиджилӓ Matanitu ko Viti , англла Republic of Fiji, фиджи хиндилӓ फ़िजी गणराज्य Fijī Ripablik; официал лӹмжӹ — Фиджи Республика ) — Океаништӹш ошмаоты кугижӓнӹш. 2009-шӹ ин тӹштӹ 849 000 эдем ӹлен. Территорижӹ 18,274 км². Вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Сува.

Йӓдӹрнӓ Шур йогы сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Москва – Азан автомагистраль гӹц 8 уштыш ордӹштӹ ылеш. Цикмӓ гӹц Йӓдӹрнӓ якте шоссе корны мыч... уштыш, Шавашар гӹц 77 уштыш.

Астрид Линдгрен лӹмäн преми Тӱнямбал мыч кымдан пäлӹмӹ тетя сирӹзӹ Астрид Линдгренӹн (1907-2002) лӹмжӹм кырык мары тетявлääт пäлäт. Туан йӹлмӹнä доно тӹдӹн «Ваштарсир Эмиль» дон «Кужы Цылкаан Пеппижӹ» гишäн шайыштшы книгäвлäм лыдын кердӹт.

Изи ала питон (латинлӓ Antaresia perthensis) — питонвлӓн йыхыш пырышы вадывел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹ. Кытшы 40-70 см, нелӹцшӹ 210 г якте шоэш.

Мӱлӓндӹ (латинлӓ Terra) — Кечӹ системын кымшы планетыжы. Кымдецшӹ цилӓжӹ 510 072 000 км²; вӹддӹмӹ кукшы вӓр 148 940 000 км², вӹдӓн вӓр 361 132 000 км².

Карлхаббси (латинлӓ Carlhubbsia) — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ карлхаббси улы. Карлхаббсивлӓн сек изижӹ 3 см, сек когожы 6 см.

Орави ганьывлӓ тенгеок оравивлӓ гань ылшывлӓ (латинлӓ Passeriformes) — попугай дон оравивлӓ (Psittacopasserae) йыхыш пырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 5 000 тӹрлӹ оравивлӓ гань ылшы кек улы.

Сьерра-Леоне (англла ‎‎ Sierra Leone ; официал лӹмжӹ — Republic of Sierra Leone) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ дӓ ирвелнӹ Гвиней, кечӹвӓл-ирвелнӹ Либери, вадывелнӹ дӓ кечӹвӓл-вадывелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2010-шы ин тӹштӹ 6.4 млн. эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 71,740 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Фритаун.

Марокко шӓкшӓльӹ (латинлӓ Teira perspicillata) — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Марокко, Алжир дӓ Менорка ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.

Антик мифологи дон истори Кавафисӹн пӓшӓвлӓштӹжӹ Сеферисӹн гӹцӓт кымдарак вӓрӹм йӓшнӓт. Кавафис Александриашты шачын дӓ ӹлӹмӓш курымыштыжы шукыжымок тӹштӹ ӹлен. Лыдышвлӓм сирӹмӓштӹ француз символиствлӓ кого инспирацим тӹдӹлӓн пуэнӹт. Тенгеок тӹдӹм модернизм гӹц анзылны ашкедшеш шотлаш лиэш. Поэт пиш чӹдӹм сирен, ӹлӹмӹжӹ годым иктӓ 150 нӓрӹ лыдышым веле публикуен шоктен. Дӓ поэтӹн публикуйымы методшат пиш интересне. Тӹдӹ ик лыдыш книгӓмӓт лыкде. Тӹдӹ лыдышвлӓжӹм тетрадь постолеш поген, пецӓтлӹктен дӓ тӓнгвлӓжӹлӓн шӓлӓтен.
Шабдарын колымыжы паштек Айзенворт тӹдӹн должностьшым Мары Пединститутышты нӓлӹн дӓ литературым тымден. 1942-шы ин тӹдӹм фронтышкы нӓлӹнӹт, тӹ инок Сталинградышты колен. Кыце критик дон поэт икӹжӓк-иктӹштӹ доно ик йӹлмӹм мон ак кердеп, тидӹм В.А. Мухин дон Шабдар лоштыш кӹл гӹцӹн пӓлен нӓлӹнӓ. Пӹтӓришӹжӹ литература критик ылын дӓ кокшын лыдышвлӓжӹм утла льыскыдеш шотлен, критикуен, седӹндонат Шабдар Мухин вӹкӹ соок шӹдӓн ылын дӓ шамаклан 22.04.1937-шӹ ин ”Правдашкы” сирӹмӹ сирмӓшӹштӹжӹ В.А. Мухинӹм троцкист дӓ националист лӹм доно лӹмден, сирен колтен.

Комбы ганьывлӓ тенгеок комбывлӓ гань ылшывлӓ (латинлӓ Anseriformes) — цӹвӹ дон комбывлӓ (Galloanserae) йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Океаништӹ, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ вӹд кеквлӓ. Цилӓжӹ 150 тӹрлӹ комбывлӓ гань ылшы кек (комбы, лыды, йӱксӹ) улы. Комбы ганьывлӓн сек изижӹн нелӹцшӹ 200–300 г (аргек), сек когожы 13 кг (эхелян йӱксӹ) якте лин кердеш.

Куба амазон тенгеок Ош калпакан амазон (латинлӓ Amazona leucocephala) — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Куба, Багамвлӓ, Кого Кайман дӓ Изи Кайман ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ амазон попугай. Кытшы 30–35 см якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.

Шим калпакан кымда пачан попугай (латинлӓ Psephotus dissimilis) — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ (Йыдпел территори) эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 26 см, нелӹцшӹ 50–60 г якте шоэш.

XVII-шӹ, Сeрвaнтeсӹн, Лoпe дe Вeгaн, Рaсинӹн, Мoльeрӹн, Милтoнын, Лӱдвиг XIV-шӹн, Рeмбрaндтын дӓ Мoнтeвeрдин курымaт Вeнгрин истoриштӹ эртӹш курым гӹц сoтыжoк ылдe. Сӓндӓлӹк мoлнaмшылaoк кым лaштыкeш пaйылымы ылын дӓ турoквлӓн лaштыкышты кoгoэмӹн вeлe дӓ Гaбсбургвлӓ лӹвӓлнӹ ылшы eзуитвлӓ дoн рeфoрмaтoрвлӓ лoшты сo сoрeдӓлмӓшвлӓ кeнӹт. Двoрянвлӓ, лӹмӹнжoк aристoкрaтвлӓ, ти курымын ӹшкe пoзициштӹм цaткыдeмдeнӹт, крeпoстничeствым кымдaрaк шӓрeнӹт. Трaнсильвaнин вeнгр гeрцoгвлӓ Eврoпын пoлитикыштат ӹшке лӹмӹштӹм aнжыктeн кeрдӹнӹт, нo Дьӧрдь Рaкoци II -шын Пoльшы ш крeдӓлмӓш дoнo кaштмыжы (1657) сӹнгӹмӓшӹм кaндыдeӓт, Трaнсильвaни aвтoмaтичeски Турци н вaссaлышкыжы сӓрнӓлтӹн.

Цӓрӓгеквлӓ тенгеок цӓрӓгалявлӓ (латинлӓ Chiroptera) — Mammalia группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Океаништӹ, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ капшангы (70%) дӓ ӓзӓлык (30%) качшы чонгештӹлмӓш изи йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 1 240 тӹрлӹ цӓрӓгек улы.

Йы́гева (эст. Jõgeva, нем. Laisholm) — Ирвел Эстоништӹ хала, Педья йогын вургымла сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Йыгевамаа уездӹн административ покшалжы. Ӹлӹзӹ шот: 6 тӹжем эдем нӓрӹ. Пӹтӓриш гӓнӓ полак хроникышты1599 шы ин Ягива лӹм доно пӓлдӹртӹмӹ.
Европыштыш иквäреш пäшäм ӹштӹмӹ организаци ӹшке лӹмжӹм таманяр гäнä вашталтен. Ти иквäреш пäшäм ӹштӹмäш кӱ шӱ дä кӹртни ресурсвлäм координируйымы пäшä гӹц 1951-шӹ ин шачын. 1957-шӹ ин Римӹштӹш договор паштек ти пäшä кымдаэмӹн, тӹнäм атом энерги отрасльышты иквäреш пäшäм тӹнгäлмӹ, тидӹ паштек организацилäн ЕЕЦ (Еуропеан Ецономиц Цоммуниты, ЕЭУ) лӹмӹм пумы. 1967-шӹ ин кым договорым иктӹшкӹ ушымы дä тенге Европышты Иквäреш Пäшäлӹмäш (ЕИП) лӹмäн организаци лин. 1993-шӹ ин Манстрихтӹштӹ пингӹдемдӹмӹ договор семӹнь организацилäн ЕУ, Европын Унион (Европа Ушем) лӹмӹм пумы. `ридика монгырым анжалаш гӹнь, кыце ЕИП, тенгеок Европан Унион улы. Иквäреш пäшäм ӹштӹмӹ областьвлäшкӹ сола хозяйство дä выжалымаш, кöргӹштӹш маркетинг дä ик вал@та доно ЕИП пäшäм ӹштä. Европа Унионын сfерӹшкӹжӹ сäндäлӹквлä лоштыш иквäреш пäшäлӹмӹ кӹлвлä, шамаклан вескид сäндäлӹквлä доно кӹл кычымы политика, безопасность, полици дä эмиграци доно кӹлдäлтшӹ махань-шон ядмашвлä пырат. Ти шотышты техень документвлäм ярыктымы дä пингӹдемдӹмӹ.

Плевроталлис (латинлӓ Pleurothallis) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1240 йиш тӹрлӹ плевроталлис улы.

Шӓргӓшӓн шукшвлӓ (латинлӓ Annelida) — Lophotrochozoa группыш пырышы тангыж дӓ йӓр-йогы вӹдвлӓштӹ доно начкы мӱлӓндӹвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓргӓш-шӓргӓш кӓпӓн тупӹрдӹдӹмӹ изирӓк йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 18 000 тӹрлӹ шӓргӓшӓн шукш (йӹл, цӹвӹтӓн) улы.

Левелок (англла Levelock ; юпиклӓ Liivlek ) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын солажы. Халан территорижӹ: 37.6 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 122 эдем ӹлен.

Искендерун (турокла İskenderun ) — Турцин, вадывел Хатай илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 304.891 (пӱэргӹ: 152.311; ӹдӹрӓмӓш: 152.580) эдем ӹлен.

Хьюс (англла Hughes ; коюконла Hut’odlee Kkaakk’et ) — Америкын ушымы штатвлӓшты покшал-йыдвел Аляска штатын коюкон халыкын халажы. Халан территорижӹ: 8 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 70 эдем ӹлен.

Гӧльяка (турокла Gölyaka ) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Дӱздже илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 20.230 (пӱэргӹ: 10.109; ӹдӹрӓмӓш: 10.121) эдем ӹлен.

Орави рок тыргӓдӹ (латинлӓ Columbina passerina) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 15–18 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 27 см, нелӹцшӹ 26–40 г якте шоэш.

Стеатокранус (латинлӓ Steatocranus) — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы покшал Африкышты (Демократик Конго Республик) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 9 тӹрлӹ стеатокранус улы. Кытшы 10 см лин кердеш.

Ош логерӓн цӹвӹ кӓдӹ (латинлӓ Gallicolumba xanthonura) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Мариана (Гуам, Рота, Агихан, Тиниан, Сайпан) дӓ Яп ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 26 см, нелӹцшӹ 58.5–140 г якте шоэш.

Агатис ( латинлӓ Agathis ) — Araucariaceae йыхыш пырышы ӹлӹштӓш гань имӓн пушӓнгӹвлӓ. Цилӓжӹ 20 йиш агатис улы. Нӹнӹн ареалышты Австрали, Малакка, Малай архипелаг дон Полинези. Материал семӹнь цаткыды ылешӓт, ти пушӓнгӹм шамаклан, мебель дон гитарын кӹрӓшым ӹштӹмӓштӹ кычылтыт.
Туве Янссон (1914-2001) артньыквлӓн семняштӹ шачын. ӓтяжӹ, Виктор Янссон, Суомиштӹш швед, профессижӹ доно скульптор ылын. ӓвӓжӹ артньык дӓ иллюстратор Сигне Хаммарстен-Янссон. Тувен кок шоляжы ылын - Пер Улоф дон Ларс. Тетя годшаш богема артньыквлӓн семняштӹ кыце Хельсинкиштӹ ӹлен, тидӹ гишӓн сирӹзӹ Bildhuggarens dotter (Скульпторын ӹдӹржӹ,1968) пӓшӓштӹжӹ сирен. янссонвлӓн семняштӹ кӓнгӹжӹм и йӹдеок архипелагышты эртӓрен. Туве тангыжым пиш яратен дӓ тидӹ Мумилапыштат мондымы агыл.

1897шӹ ин Мандельштамвлӓ Петербургыш ӹлӓш ванжат. Осип Тенишевӹн училищештӹжӹ тыменьӹн (1900 - 1907 ивлӓн), кыдым ты жепӓш Петербургышты пиш прогрессиывнӹ тыменьмӹ вӓреш шотлымы. Осип изижӹ годшенок Петербургын архитектурыжым ӧрӹн анжен, тӹдӹм миражанеш шотлен. 1908—1910-шы ивлӓн Мандельштам Сорбонне дон Гейдельберг университетвлӓштӹ тыменьӹн. 1911-шӹ ин Петербург университетӹш пыраш куштылгырак лижӹ манын Мандельштам лӱтеран йымы йылаш ванжа, но тидӹм практикуйыдеок кода. Тӹ инок 10 сентябрьын Петербург университетӹн истори-филологи факультетӹн студенжӹ лин, кышты жепӹн-жепӹн 1917-шӹ и якте тыменьӹн.
Христиӓн ыдылмы oвуцaш сӓрнӓлтмӹ пaштeк, сӓндӓлӹкӹштӹ фeoдaлизм вaжвлӓжӹм пӹсӹн кoлтeн. Мӱлӓндӹм ӹшкe лoштышты кoрoнa дoн цeркӹ пaйылeнӹт. Кугижӓнӹшӹм ял вӹкӹ шaгaлтымaшты дӓ виктӓрӹмӹ пӓшӓвлӓм oргaнизуйымaшты кoгo рoльым венгрвлӓн пӹтӓриш кугижӓштӹ Вaлгыды Иштвaн (1001- 15-шӹ август 1038) мaдын. Тӹдӹ сӓндӓлӹкӹн пӹсмӓнвлӓжӹм кымдaэмдeн: йыдвeлнӹ дӓ ирвeлнӹ Кaрпaт кырыквлӓ яктe, кeчӹвӓлвeлнӹ Сaвa дoн Дунaй яктe, вaдывeлнӹ Aльпывлӓ яктe. XII-шы курымын тӹнгӓлтӹшӹштӹжӹ Вeнгри дoн Хoрвaти ик кугижӓнӹшкӹ ушнaт дӓ тенге Венгрин тeрритoрижӹ Aдриaн тaнгыж яктe шыпшылтын. Вeнгри тӹ пӹсмӓнвлӓ кӧргӹштӹжӹ 1541-шӹ и, турoквлӓн aгрeсси яктe ӹлeн. Кӹдӓлӓш курымвлӓн культурым виӓнгдымӓштӹ цeркӓн цeнтрвлӓ шипкӓ семӹнь ылыныт. Кугижӓ Иштвaн сӓндӓлӹкӹштӹжӹ 10 eпискoп кымдемӹм ӹштeн дӓ eпискoпвлӓэш Бoгeми, Итaли, Фрaнци, Гeрмaни гӹц цeркӹ пӱэргӹвлӓм ӱжӹн. Нӹнӹ цилӓн бeнeдиктинвлӓ ылыныт — цeркӹм уэмдӹмӹ вeрц шaлгышы Клун группын члeнвлӓжӹ. Бeнeдиктинвлӓ вeнгрвлӓм христиӓн вeрӓш сӓртӓш пaлшeнӹт (910-шы и гӹц тӹнгӓлӹн). 996-шы ин Пaннoнхaлмaшты Вeнгрин пӹтӓриш монaстирӹм пaчмы лин, кыдын йӹр культурa дoн шӹнцӹмӓш (нaукa) виӓнгӓш тӹнгӓлӹнӹт. Вaрaжы сӓндӓлӹк мыч шукы монaстирӹм пaчмы ылын, кыдывлӓн культурa виӓнгдӹмӓштӹ рoльыштым изиэш шoтлaш aк ли. Eпискoп дoн aбaтвлӓ сирeн мыштeнӹт дӓ кыды-тидӹн пӓшӓштӹ кӹзӹт яктe пeрeгӓлт кoдын. Бeнeдиктинвлӓ цaткыды кӹлӹм Фрaнци дoнo кычeнӹт дӓ рoмaн стиль дoнo чaнгымы цeркӹвлӓ дoн монaстирвлӓ aрхитeктурышты дoнo тӹ жeпӓш Фрaнциштӹш цeркӹвлӓ гӹц кoгoнжoк aк aйыртeмӓлтeп. XII-шы курымын мoнгoл-тaдaрвлӓ Вeнгри яктe шoт дӓ тeнгe Фрaнци дoнo кӹлвлӓ кӹрӹлтӹт. Тӹ жeпӹн сӓндӓлӹкӹш у мaнaквлӓн шӱмбeлкымдeмвлӓ* (тидӹ рушлa брaтствo) тoлыт (дoминикaнвлӓ 1221-шӹ ин дӓ фрaнцискaнвлӓ 1232-шы ин). Вeнгри лӹмӹнoк Вaдывeл Eврoпa дoнo кӹлвлӓм кычaш цaцeн, нo тӹнӓмoк ирвeл дoнaт кӹлвлӓ ылыныт. Шaмaклaн, Гeзa I (Géza I) кoрoныжым Визaнтин кугижӓ Микaэл Дунaлын кидшӹ гӹц нӓлӹн, Вeнгрин кугижӓн тeтявлӓштӹм Визaнти дoн Киeвӹштӹ тымдымы. Пӹтӓриш хaлaштыжы Aндрaшым (András), вeсӹштӹжӹ Бeлa I-шӹм. Вeс кугижӓ кудвичӹвлӓ гӹц ӹдӹрӹм нӓлмӓш дoн мaрлaн кeмӓшӓт культурa дӓ выжaлымaш кӹлвлӓм цaткыдeмдӓш пaлшeнӹт.

Псевдопецили (латинлӓ Pseudopoecilia) — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы Колумби, Эквадор дӓ Перушты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ псевдопецили улы. Псевдопециливлӓн сек изижӹ 2 см, сек когожы 4,5 см.

1. IX–XI курымвлӓ. Ти жепӹн Руш государство формируялтын, пасна княжествывлӓм иктӹш цымырымашты церкӹ утлаок когон кредӓлӹн. Тенге православный государствышты вес йымылан ӹнянӹшӹвлӓлӓн ӹлӓш нимахань йӧн лиде. Рязанский, Московский, Владимирский, Ярославский дӓ Костромской губернявлӓн мӱлӓндӹвлӓштӹ ӹлӹшӹ городецкий дӓ дьяковский культуран халык (нӹнӹ кырык мары халыклан негӹц линӹт) ирвекӹлӓ шӹлеш. Икманярыжы Йыл вес сирӹш ванжа, тӹштӹжӹ азелинский культуран халык доно ярла. Г.Архипов дон А.Халиков сирӹмӹ семӹнь тенге алык мары халык шачын.

Вичӹ область - Россий Федерациштӹш область, Мары Элын йыдпелвел пашкудыжы. Кымдецшӹ 120,4 тӹж. км². Ӹлӹзы шот - 1396,8 тӹжем эдем. Административ покшал — Вичӹ хала, рушла Киров. Вичӹ областьышты 39 000 нӓрӹ марын ӹлӓ (2002).
Йыдпелвел кугижӓ альбатрос (латинлӓ Diomedea sanfordi) — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел океаныштыш Чатем Таиароа дӓ Кечӹвӓлвелнӹш ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 115 см, нелӹцшӹ 6.2–8.2 кг якте шоэш.

Упшан тинаму (латинлӓ Eudromia elegans) — тинаму йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Чили дӓ Аргентинышты) вӓшлиӓлтшӹ тинаму. Кытшы 39–41 см якте шоэш.

Пустыня сиргек (латинлӓ Oenanthe deserti) — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Палеарктика регионышты вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 14,5–15,5 см, нелӹцшӹ 17–23 г якте шоэш.

Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн архив докуметвлӓштӹ 1859-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден, мӱкшӹм анжен, охотничӓйӓш каштын. 1929-шӹ ин Изи Пистерлӓштӹ дӓ Эпӓйӹштӹ «Пеледӹш» лӹмӓн колхозым ӹштенӹт. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы М.Я.Козлов ылын. Кого Вырсышты сола гӹц 12 эдем кредӓлӹн, кудытынжы коленӹт, а вес кудытшы токышты пӧртӹлӹнӹт.

25 сäндäлӹкäн ЕУ-ш йäмдӹлäлтӹн, у законвлäм пингӹдемдӹмӹ. Сäндäлӹквлäн прокуратурывлä лошты иквäреш пäшäм ӹштäш манын, Еуройуст лӹмäн органым ӹштӹмӹ. Иктä-махань сäндäлӹкӹштӹ эдемӹн прававлäжӹм пыдыртымашты кого акситӹвлäм цаклымы паштек, тӹ сäндäлӹклäн субсидивлä дон @кым пуаш праважым ямдымы гишäн пäлдӹртӹмӹ.

Коджа Мустафа Паша мечеть (турокла Koca Mustafa Paşa Camii тенгеок Sünbül Efendi Camii ) — Турциштӹ Стамбул халан Фатих районын тошты (6-шы century) мечетьшӹ.

Теккекӧй (турокла Tekkeköy ) — Турцин, покшал Самсун илӹн дӓ Самсун халан центр районжы (илчежӹ). 2010-шы ин тӹштӹ 49.302 (пӱэргӹ: 24.534; ӹдӹрӓмӓш: 24.768) эдем ӹлен.

Яхьялы (турокла Yahyalı ) — Турцин, кечӹвӓл Кайсери илӹн районжы (илчежӹ). 2009-шӹ ин тӹштӹ 38.223 (пӱэргӹ: 19.106; ӹдӹрӓмӓш: 19.117) эдем ӹлен.

Сан-Томе дӓ Принсипи (португалла ‎‎ São Tomé e Príncipe ; официал лӹмжӹ — República Democrática de São Tomé e Príncipe) — Покшал Африкыштыш (Атланти океанштӹ) кугижӓнӹш. 2009-шӹ ин тӹштӹ 163,000 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 1,001 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Сан-Томе.

Неотинеа (латинлӓ Neotinea ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Европышты дӓ Турциштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ Неотинеа улы.

Азиз Санджар (туркла Aziz Sancar ; 8-шӹ сентябрь 1946-шы и, Савур, Мардин, Турци) — турок дӓ американ биохимик, Нобель премин лауреатшы (2015).

Сапота йишвлӓ (латинлӓ Sapotaceae) — Ericales пеледӹшвлӓн группыш пырышы тропикивлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ, шукиӓш тӹшкӓ ӓль пушӓнгӹвлӓ. Цилӓжӹ 800 тӹрлӹ сапота улы.

Сакодерма (латинлӓ Saccoderma) — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Колумбиштӹ дӓ Венесуэлаышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ сакодерма улы.
Филологи наукын доктор, профессор Л.П. Васикова 1927-шӹ ин 28 майын шачын. Ӓтя-ӓвӓде шагал кодшы ӹдӹр цилӓ ясым сӹнген, пӹтӓри педучилищӹм, вара Марпединститутын историко-филологический факультетӹм тымень лӓктӹн. Тишток пӓшӓш ассистентеш пырен. 1951-1954-шӹ ивлӓн Эстоништӹ, Тарту университетӹштӹ, аспирантурышты тыменеш. Тенге ӹнянӹн наукын корным такырташ тӹнгӓлеш, тӹнг пӓшӓ вӓржӹ Марпединститут лиэш. Руш йӹлмӹ кафедрашты, анзыкылашы тымдышывлӓм йӓмдӹлӹмӓштӹ доцент шўм вашт йыштылеш. 1984-шӹ и гӹц Мары госуниверситетӹш ванжа. 1985-шӹ ин марын ӹдӹрӓмӓшвлӓ логӹц сек пӹтӓри филологи наукын доктор лиэш. А вес ин тӹдӹлӓн профессор лӹмӹм пуат. Руш дӓ общий языкознанин кафедрамат вуйлатен.

Кого Шӹндӹр сола тенгеок Изӓрня сола - Суасламарыштыш Моргауш кымдемӹн Кого Шӹндӹр ӓнгӹр тӹрӹштӹш сола. Солашты 1500 эдем ӹлӓ. Цикмӓ - Шывашар шоссе вӹлнӹ вӓрлӓнӓ.

Ирвел Машоналенд (англла ‎‎ Mashonaland East Province ) — Зимбабвен провинцижӹ. Вуйхалажы: Марондера. Провинцин территорижӹ: 32 230 км². 2002-шы ин тӹштӹ 1.1 млн. эдем ӹлен.

Ыжар шӹргӓн амазон (латинлӓ Amazona viridigenalis) — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Мексикышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 31–35 см якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.

Гак (латинлӓ Momordica cochinchinensis) — кого охырец йишвлӓн йыхыш пырышы фруктан кушкыш. Момордика кохинхин (лат. Momordica cochinchinensis) — ик иӓш вӹдӹлӓлтшӹ кушкыш. «Гак» — ти кушкышын кӹцкӹн лӹмжӹ. Гакым Вьетнамыштыш традициӓн медицинӹштӹ кычылтыт.

1920-шы ивлӓн сирӹмӹ лыдышвлӓштӹжӹ пиш шӹрен махань-шон аллюзивлӓм цакленӓ. 1925 – 1930-шы ивлӓ лошты Мандельштам лыдышвлӓм сирӓш цӓрнӓ, прозым сирӓ. 1923-шы ин сирӹмӹ ӹшке ӹлӹмаш негӹцеш сирӹмӹ «Жепӹн шужгымыжы» (Шум времени) паштек Гогольын мотввлӓэш «Египетӹн маркыжы» (Египетская марка, 1927) лӓктӹн. 1928-шы ин «Лыдышвлӓ«» лӹмӓн книгӓжӹ лӓктӹн. Тенгеок «Поэзи гишӓн» пӓшӓжӓт ти инок сотым ужын.

1703-11-шы ивлӓ лoшты кoгo мaгнaт, гeрцoг Фeрeнц Рaкoци II-шы (Ferenc Rákóczi II) вуйлaтымы дoнo у крeдӓлмӓшвлӓ ылыныт, ӹндeжӹ Гaбсбургвлӓ вaштaрeш. Нo Aвстрин aрмижӹ тидӹм лaксыртeн кeрдӹн. Ти крeдӓлмӓшвлӓ пaштeк сӓндӓлӹк тaмaняр лу и тырышты ӹлeн кeрдӹн. Вeнгр двoрянвлӓ дoн Aвстри кугижӓ лoшты яжo кӹлвлӓ ылыныт дӓ Вeнын влиянижӹ кoгoэмӹн. Сӓндӓлӹкӹштӹ у мaрдeжвлӓ ӹфӹлӓш тӹнгӓлӹнӹт, Фрaнци, Гeрмaни, Итaли дoнo кӹлвлӓ цaткыдeмӹнӹт. Тӹ жeпӹн тымдымaш мeтoдвлӓ тoштeмӹнӹт гӹнят, тымeньшӹвлӓн шoт шукeмӹн вeлe дӓ тымдымaш кӱкшӹцӹмӓт яжoэш шoтлaш лиэш. Пыдыртымы хaлaвлӓ дoн двoрeцвлӓ вӓрeш увлӓм шaгaлтымы дӓ цивилизaцилӓн нeгӹцӹм угӹц пиштӓш тӹнгӓлмӹ. Aвстрин пoлитикыжы индустри дoн выжaлымaш вaштaрeш ылын, нo сoлa кудыло (хoзяйствы) ти шoтышты икпoрaткaн виӓнг кeрдӹн. Кугижӓн кудвичӹ хрeсӓньвлӓн ӹлӹмӓшӹмӓт куштылтeн дӓ двoрянвлӓн прoизвoлышты ӹндe чӹдeмӹн. Гaбсбургвлӓн истoрин шӧртньӹ жeпшӹ Мaриa Тeрeзa н (1740—1780) ивлӓэш тoлeш, нo тидӹ сoйтoк Вeнгриш рoкoкoн идилижӹм кaндeн кeрддe.

Церкӹ (греч. Κυριακη (οικια) — Йымы пӧрт) — архитектур ансамбль, кышты йымы ыдылмы процессвлӓм эртӓрӓт. "Церкӹ" шамакым православи, католицизм дӓ протестант (лӱтеран) религи гишӓн попымы годым кычылтыт.
Бояринова Вера Ильинична (29.07.1924 — 21.03.1996) У Торъял район Кемсолашты хресӓнь йишеш шачын. Тошты Торьял кӹдӓлӓш школышты пӓлӹмӓшӹм поген. 1942-шы ин тымдышывлӓм йӓмдӹлӹмӹ курсышты тыменьӹн дӓ кок и школышты мары йӹлмӹм дӓ сӹлнӹшаям тымден. 1944-шӹ ин Н.К.Крупская лӹмеш Марпединститутыш тыменяш пырен. Театральный студиш каштын. Икманяр жеп актриса ылын. Институтым пӹтӓрӹмӹкӹ, школышты, мары книгӓ издательствышты, радиошты пӓшӓлен.

Кантвел (англла Cantwell ; атнала Yidateni Na’ ) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын халажы. Халан территорижӹ: 307.5 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 222 эдем ӹлен.

Канада сырмы ( латинлӓ Lynx canadensis ) — Йыдвел Америкышты вӹд лишнӹ сырмывлӓн йыхыш пырышы хир йӓн. Сек коговлӓжӹ 48 - 56 см кыташ лин кердӹт. Массышты 8 - 11 кг якте шоэш.

Христиа́н Иога́нн Ге́нрих Ге́йне (нем. Christian Johann Heinrich Heine, попымы годым Кри́стиан Йохан Ха́йнрихь Ха́йнэ; 13 декабрь 1797, Дӱссельдорф — 17 февраль 1856, Париж) — немӹц поэт, публицист дӓ критик. Еврей семня гӹц ылеш.

Бенд (англла Bend ) — Америкын ушымы штатвлӓн Орегон штатын сек кого 7-шӹ халажы. Халан территорижӹ: 83.5 км². 2010-шы ин тӹштӹ 76,639 (метропол: 170,705 ) эдем ӹлен.

Арасаривлӓ (латинлӓ Pteroglossus) — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Неотропика регионышты (Мексика, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты ) вӓшлиӓлтшӹ туканвлӓ. Цилӓжӹ 14 тӹрлӹ арасари улы.

Македон Атласкин - мары мырывлӓлӓн викӹм пушы композитор. 7 июльын Йӓкӹныр солашты шачын. Пистерлӓ школым дӓ И. С. Палантай лӹмӓн музыка училищӹм тымень пӹтӓрен. Тӹдӹ техень мырывлӓлӓн викӹм пуэн: "Лӓктӹн кешӹц", "Вычымаш", "Изи шӹжвӹк", "Жемчуг", "БАМ гӹц сирмӓш", "Шӹжвӹк", "Пеледӹш жеп", "Йӹрӹ, шаным, йӹрӹ со", "Танцует сагаэм" дӓ молат.

Пурсаклар (турокла Pursaklar ) — Турцин, Покшал Анкара илӹн дӓ Анкара халан центр районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 91.742 (пӱэргӹ: 46.204; ӹдӹрӓмӓш: 45.538) эдем ӹлен.

Сарикӓ шӱӓн ара (латинлӓ Primolius auricollis) — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 38 см якте шоэш.

Чукурова (турокла Çukurova ) — Турцин, Вадывел Адана илӹн дӓ Адана халан центр районжы (илчежӹ). 2009-шы ин тӹштӹ 331,421 (пӱэргӹ: 162,360; ӹдӹрӓмӓш: 169,061) эдем ӹлен.

Э́споо (фин. Espoo [ˈespoː], швед. Esbo [ˈɛsbo]) — висӹк шотышты Финляндиштӹ кокшы хала. Сӓндӓлӹкӹн кечӹвӓлвелнӹ вӓрлӓнен, Финский заливӹн сир тӹрӹштӹ. Эспоо столичный регионыш пыра (Хельсинки, Эспоо, Вантаа дӓ Кауниайнен).

Нервили (латинлӓ Nervilia) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ, Океаништӹ дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 65 йиш тӹрлӹ нервили улы.

Симсӹ йӹлмӓн сцинквлӓ тенгеок Тиликвавлӓ (латинлӓ Tiliqua) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ, Индонезиштӹ дӓ Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ тиликва улы.

Пигопус йишвлӓ (латинлӓ Pygopodidae) — геккон ганьывлӓн группыш пырышы Австралиштӹ дӓ У Гвиней ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 40 тӹрлӹ пигопус улы.
Hippokrates oli merkittävä anatomian ja lääketieteen kehittäjä. Hippokrates ymmärsi lihasten ja luiden välisen yhteistyön ja liitti sen ihmisen kykyyn liikkua. Hippokrates antoi myös monille elimille selityksen niiden toiminnasta. Herophilos ja Erasistratus olivat ensimmäisiä, jotka tutkivat ja paloittelivat ihmisruumita ja laajensivat tietämystä kuolleiden ruumiin avauksilla.

Новакулихтис (латинлӓ Novaculichthys taeniourus) — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш новакулихтис веле улы. Кытшы 27–30 см лин кердеш.

Кируна (швед. Kiruna) — Швециштӹшӹ хала. Лапланд йыдпелвел провинциштӹ вӓрлӓнӓ, Кируна коммунын вуйхалажы ылеш. Хала лӹм саам Giron шамак гӹц лин дӓ «ош кек» манмым анжыкта. Хала статусым Кируна 1948-шӹ ин нӓлӹн.

Кораным Мухаммедӹн шаявлӓжӹ гӹц сахаб тыменьшӹвлӓжӹ сиренӹт. Кораным Джабраил лӹмӓн суксы Мухаммедлӓн шайыштын дӓ тидӹ 23 и нӓрӹ шыпшылтын. Пӹтӓриш тымдымаш шаявлӓм Мухаммед 40 иӓш ылмыжы годым колын, тидӹ Виӓн йыд (Рамадан) тӹлзӹн лиӓлтӹн.

Аварцы — кӹжгӹ меленӓ, тӹдӹ кыце ширӹ тенгеок шапы руаш гӹц лин кердеш. Кынамжы руашыш шырымы турим пиштӓт. Токо кӱэшт лыкмы аварцы пиш когон тотлы. Шӹренжок вӹлӓнжӹ ӱм дӓ десерт качкыш годым мӱм шӹрӓл качкыт. Вес халыквлӓӓт ававрцы гань киндӹм качкыт.

Олту (турокла Oltu ) — Турцин, йыд-ирвел Эрзурум илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 32.218 (пӱэргӹ: 16.551; ӹдӹрӓмӓш: 15.667) эдем ӹлен.

Шывашар, тенгеок кӹзӹтшӹ кырык марла Чебаксар (суасламарла: Шупашка́р, Šupaškar, руш. Чебоксары) — Суасламары Республикын вуйхалажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 456 054 эдем ӹлен. Халан этимиолгижӹм шукы верси доно ынгылдарат, сек –нянешӹжӹ марла йӹлмӹн Шӓвӹкшӓнгӹр «деревянный желоб или кадка для воды» шаям шотлаш лиэш. Шывашарышты шукы кырык марын ӹлӓ. Руш историографвлӓ молнам ти халам 1556-шы ин шӹндӹмӹ маныныт, кӹзӹт ти им 1469-шӹш ваштымы. Тӹ годӹмок австри историк Герберштейн Угарман лӹвӓлнӹш кырык марынвлӓм Московин кугижӓжӹ Васили Кымшы 1487-шӹ ин веле сӹнген манеш. Кырык марынвлӓн первиш вуйхалашты, Цепель вӓреш Шурдӹнгӹм (Васильсурскым) 1523-шы ин шӹндӹмӹ гӹнь, Шывашарлан 1469-шӹ ин негӹцӹм пиштӹмӹлӓн когонжок ӹнянӓш ак ли.

Плекоглоттис (латинлӓ Plocoglottis) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 51 йиш тӹрлӹ плекоглоттис улы.

Валькеакоский мӱлӓндӹ кӹртни курым годымок лин. 1869 ин Валькеакоский канал пачылтын, дӓ 1873 ин пӹтӓриш пумага фабрикым строен пӹтӓрӹмӹ. Sääksmäki муниципалитет 1973 ин Валькеакоский доно ушалтын.

Гaбсбургвлӓ «Турци» пoлитикышты кoгoнжoк нимaт ӹштӓш цaцыдeлыт, тидӹм шoтыш нӓлӹн пoлитик, вырсы вуйлaтышы дӓ пoэт Миклoш Зрини (1508 — 8-шӹ сентябрь 1566) Zrínyi Miklós) ӹшкeвуя кeшӹ, цeнтрaлизуйымы кӹлӓн дӓ вeнгр кугижӓн кидӹштӹ ылшы Вeнгри гишӓн шaнaш тӹнгӓлӹн. Зрини Вeнeци дӓ Фрaнцин прaвитeльствo дoнo яжo кӹлвлӓм кычeн, нo 1664 -шӹ ин утлa ирӹ кoлымыжы вeлдӹк кoдшы oпытдымы oргaнизaтoрвлӓ дoн пaлшышывлӓжӹ ликвидируйымы линӹт.
Паразитаксус ( латинлӓ Parasitaxus usta ) — подокарпвлӓн (Podocarpaceae) йыхыш пырышы пушӓнгӹ. У Каледони ошмаотышты кушшы пушӓнгӹ. Паразитаксус 1,5 - 1,8 м кушӹц тӹнгӓлӹн, тӹшкӓвлӓм вуйта кушта, кыдын ӹлӹштӓшвлӓжӹ парквлӓштӹ кушшы туян изи ӹлӹштӓшвлӓжӹм ӓшӹндӓрӹктӓт, тӹ годымок ыжар цӹреӓн агылеп, нӹнӹ яргата бордо дӓ якшарикӓ сирень цӹреӓн ылыт.

Сарайкент (турокла Saraykent ) — Турцин, покшал Йозгат илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 18.705 (пӱэргӹ: 9.412; ӹдӹрӓмӓш: 9.293) эдем ӹлен.

Далмаци шӓкшӓльӹ (латинлӓ Dalmatolacerta oxycephala, Lacerta oxycephala) — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Хорвати, Босни дӓ Герцеговина дӓ Черногориштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи шӓкшӓльӹ. Кытшы 19–20 см якте шоэш.

У Каледони шуран попугай (латинлӓ Eunymphicus cornutus) — Psittaculidae йиш группыш пырышы У Каледоништӹ вӓшлиӓлтшӹ шуран попугай. Кытшы 32 см, нелӹцшӹ 100–150 г якте лин кердеш.

Мере-Лава (англла Merelava, Mere Lava, Star Island; мерлавла Mwerlap [ŋʷɞrlap]) — Вануатун йыдвел Торба провинциштӹ кечӹвӓлвел Банкс ошмаотывлӓн сек кого 5-шӹ ошмаотыжы. Территорижӹ 18,0 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 647 эдем ӹлен. Ошмаотын сек кого солажы: Tasmate.

Валькеакоский Тампере дорц кечӹвӓлвелӹшкӹлӓ 35 километрӹштӹ вӓрлӓнен дӓ Хельсинки дорц йыдпелвелӹшкӹлӓ 150 километр дӓ Pirkanmaa областьын лаштыкшы ылеш. Ӹлӹзӹ шот - 20 833 (31 январь 2011), площадь - 372.04 квадратный километр (143.65 кв. ми), кыды ло гӹц 100.06 km2 вӹд, халык плотность - 76.6 эдем квадратный километреш (198 / кв. ми).

Пиразиз (турокла Piraziz ) — Турцин, ирвел Гиресун илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 14.834 (пӱэргӹ: 7.355; ӹдӹрӓмӓш: 7.479) эдем ӹлен.

Норт-Слоуп (англла North Slope Borough) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыдвел Аляска штатын эскимо инюпиак халыкын борожы. Норт-Слоупын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Барроу. Борон территорижӹ: 245,521 км² (мӱлӓндӹжӹ 229,719 км² доно вӹджӹ 15,802 км²). 2010-шы ин тӹштӹ 9,430 эдем ӹлен.

Пальма кого шӓкшӓльӹ (латинлӓ Gallotia auaritae) — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Канар ошмаотывлӓштӹ (Пальма) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.

Чилилабомбве (англла Chililabombwe District ) — Замбин Коппербелт провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 67 533 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Чилилабомбве.

Хексисей (латинлӓ Hexisea ) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 13 йиш тӹрлӹ Хексисей улы.

Тарка́н Теве́толу (туркла Tarkan Tevetoğlu); 17 октябрь 1972, Альцай, Рейнланд-Пфальц, Германи), фанатвлӓжӹ лошты Тарка́н лӹм доно пӓлӹмӹ турок мырызы, мыры автор дӓ продюсер. Турциштӹ «Поп-Музыкын Принцшӹ» лӹм доно пӓлӹ, пиш популярный дӓ яратымы мырызы. 19 миллион дискым лыктын.

Якшар логерӓн косир лори (латинлӓ Charmosyna amabilis) — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы Фиджиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 18 см якте шоэш.

Владивосто́к — хала дӓ тангыж Руш Элын Мӹндӹр ирвелнӹжӹ. Приморский крайын покшалжы. Халашты 578,2 тӹжем эдем, хала йӹргецӹштӹ 604,9 тӹжем эдем, агломерациштӹ — 1 млн 10 тӹжем эдем нӓрӹ (2005) (20-шы вӓр РФ-шты)

Эпипогиум (латинлӓ Epipogium) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Евразиштӹ, Йыдпел Африкышты дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 12 йиш тӹрлӹ эпипогиум улы.
Цихлидвлӓ (латинлӓ Cichlidae) — Алангы ганьывлӓ (Perciformes) группыш пырышы Африка, Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америка дон Азин вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тыгыды кол йиш. Цихлидвлӓ йӓр-йогы дӓ аквариум кол ылыт. Цилӓжӹ 2 000 тенгеок 3 000 тӹрлӹ цихлид улы.

Джемаль Гӱрсель (турокла Cemal Gürsel, 10-шы июнь 1895-шӹ и, Эрзурум, Турци — 14-шӹ сентябрь 1966-шы и, Анкара, Турци) — турок кугижӓнӹш вуйлатышы дӓ политик, Турцин 4-шӹ Прeзидeнтжӹ, кыдым 27-шӹ октябрьын 1960-шы ин айырымы.

Тӹдӹн шытыр доно Мары университетӹштӹ руш дӓ кырык мары йӹлмӹ дон литература отделеним, научный лабораторим пачмы, кырык мары йӹлмӹлӓн государственный статусым пумы, лӹмдервлӓм лыкмы. Лидия Петровнан шая семӹнь Н.В. Игнатьев лӹмеш лыдмашвлӓлӓн республиканский кўкшӹцӹм пумы. Ӹшкӹмжӹн тӹнг пӓшӓжӹ гӹц пасна, профессор Л.П. Васикова кого общественный пӓшӓм видӓ. Такеш агыл тӹдӹн ӹлӹмӹ девизшӓт техеньӹ ылеш: “Мам кердметӹм, цилӓ ӹштӹ“.

Ами (латинлӓ Amia calva) — амивлӓн (Amiidae) йиш группыш пырышы Йыдпел Америкышты (Америкын Ушымы Штатвлӓжӹ дӓ Канадышты) вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы кол. Амивлӓн озыжын сек изижӹ 50 см, сек когожы 65 см, ӓвӓжӹн сек изижӹ 65 см, сек когожы 70 см. Кытшы 109 см лин кердеш, шӹренжок 50 см якте веле. Нелӹцшӹ 9.75 кг якте лин кердеш.

Шӧртньӹ мӹшкӹрӓн шуды изи попугай (латинлӓ Neophema chrysogaster) — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-вадывел Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 20 см, нелӹцшӹ 41–51 г якте шоэш.

Хистеронотус (латинлӓ Hysteronotus megalostomus) — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш хистеронотус веле улы. Кытшы 4.2 см лин кердеш.

Танна цӹвӹ кӓдӹ (латинлӓ Gallicolumba ferruginea †) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Вануатун Танна ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 27 см якте шоэш.

Блетилла (латинлӓ Bletilla ) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ (Китай, Тайвань дӓ Япони) вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 9 йиш тӹрлӹ блетилла улы.

Туканвлӓн сек изижӹн (Pteroglossus inscriptus) кытышты 29 см, нелӹцшӹ 130 г; сек когожын (Ramphastos toco) кытышты 63 см, нелӹцшӹ 680 г якте лин кердеш.

Сӹнзӓлыкан орави попугай (латинлӓ Forpus conspicillatus) — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Колумби, Панама дӓ Венесуэла) вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан попугай.

Гимнотихтис (латинлӓ Gymnotichthys hildae) — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Венесуэлышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш гимнотихтис веле улы. Кытшы 7 см лин кердеш.

Африка ыжар кӓдӹ (латинлӓ Treron calvus) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты Сахарын кечӹвӓлвелӹшӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 30 см, якте шоэш.

Диподиум (латинлӓ Dipodium) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 25 йиш тӹрлӹ диподиум улы.

Ирвел рок попугай (латинлӓ Pezoporus wallicus) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ рок попугай. Кытшы 29–32 см, нелӹцшӹ 68–83 г якте лин кердеш.

Пӹрӓ — тетя мадыш, кышты мадшывлӓ логӹц иктӹлӓн сӹнзӓм ялштат дӓ тӹдӹ весӹвлӓм, питӹрен шӹндӹмӹ сӹнзӓвлӓ доно, кычышашлык. Эче пӹрӓ мадышын вес лӹмжӹ улы — увре.
Богораз-тан В. Г. Кастрен — человек и учёный //Памяти М. А. Кастрена: к 75-летию дня смерти /АН СССР — Л., 1927. — С.3-35. — (Очерки по истории знаний. Вып. II)

Ибери шӓкшӓльӹ (латинлӓ Iberolacerta monticola) — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Ибери пел ошмаотышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 21 см якте шоэш.

Дендробиум (латинлӓ Dendrobium ) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1200 йиш тӹрлӹ дендробиум улы.

Болонихӓ (рушла деревня Болониха) Изи Йынгы ӓнгӹрӹн вургымла сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Октябрьский якте 3 уштыш. Сола лӹм «Болона» (нарост на дереве) мыскылымы фамили доно кӹлдӓлтӹн.

Кырык мары дон алык мары лоштышы вӓш кӹл дӓ иктӹ-весӹ доно ярлымаш ӹнде тӹжем и утла шыпшылтеш. Тенге гӹнят кӹзӹт яктеӓт нӹнӹн лошты цилӓ шотыштат кӹл перегӓлт кодын. Ма ӧрӹктӓрӓ, Кырык сир гӹц алык марыш ӹлӓш ванжышывлӓ алык марынвлӓм кырык марын докы лишӹлемденӹт, тӹнӓмок Кырык сирӹштӹшӹ марынвлӓ алык мары гӹц пакыла айырлен миэнӹт: выргем вашталтын, йӹлмӹштӹштӹ тошты шамаквлӓ йӹле мондалтыныт, овуцавлӓмӓт вес семӹнь эртӓренӹт. Шамак толшеш, йӹлмӹштӹнӓ алфавитӹштӹ анжыктыдымы кок юк перегӓлт кодын, нӹнӹм условно тенге анжыктенӓ (рушлажы – гортанная смычка): кк (ӹк-кӹ – ане; ок-ку ӹштӓш – кӱш тетям лӱктӓлӓш); губной вибрант – vr (vr ӱкӓ, vr ӱки – ышкал, vr ӱӓ, vr ӱи – шӹшер). Техень кырык мары айымашвлӓм алык марынвлӓ акат пӓлеп: шукш вилмӹ кечӹ (30 март), киндӹ спас (1 август), тылым айымы кечӹ (10 август).

Степь варан (латинлӓ Varanus exanthematicus) — варан йишвлӓн группыш пырышы Африкышты (Бенин, Буркина Фасо, Камерун, Покшал Африка Республика, Чад, Конго Демократи Республика, Конго Республика, Гамби, Гана, Гвиней, Гвиней-Бисау, Кот-д’Ивуар, Либери, Мали, Мавритани, Нигер, Нигери, Сенегал, Сьерра-Леоне, Судан ‎‎дӓ Того) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 60–76 см якте шоэш.

Вера Бояринован пӹтӓришӹ лыдышвлӓжӹ 1943-шы ин «Марий коммуна» газетеш дӓ «Родина верч» альманахеш пецӓтлӓлтӹнӹт. Шукы лыдышешӹжӹ композиторвлӓ семӹм пиштенӹт. Творчествыштыжы тӹнг вӓрӹм фольклор нӓлӹн шалген. Тенге «Окачи», «Ош йӱксӹ», «Йой ӹрвӹж дӓ ышан орави» поэма-ямаквлӓ, «Овда» повесть-ямак шачыныт. Прозымат сирен. Сек яжо шайыштмашвлӓжӹ 1971-шӹ ин «Сӹнзӓлӓн кайдымы цӓш" лӹман пасна книгӓэш лӓктӹнӹт. Маргостеатрын сценыштыжы «Ош йӱксӹ» (1965) дӓ «Овда» (1979) пьесывлӓэш спектакльвлӓм шӹндӹмӹ. Вера Бояринован шукы произведенижӹм руш йӹлмӹш сӓрӹмӹ, икманяр лыдышыжы суасламары, мордва, венгр, финн йӹлмӹвлӓш сӓрӹмӹ ылыт.

Айдынлар (турокла Aydınlar ) — Турцин, покшал Сиирт илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 4.034 (пӱэргӹ: 2.133; ӹдӹрӓмӓш: 1.901) эдем ӹлен.

Парусан моллинези‎ (латинлӓ Poecilia velifera) — пециливлӓн йиш группыш пырышы Покшал Америкышты (Юкатан пел ошмаотышты) вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Кытшы 15 (озыжы) дон 18 (ӓвӓжӹ) см лин кердеш.

Тейид йишвлӓ (латинлӓ Teiidae) — лачокла шӓкшӓльӹ ганьывлӓн группыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 230 тӹрлӹ тейид улы.
Милеус (латинлӓ Mylesinus) — серрасалмусвлӓ группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкын Амазонка, Ориноко, Сан-Франсиску, Парагвай дӓ Парана йогывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кол. Цилӓжӹ 15 тӹрлӹ милеус улы. Кытшы 15-16 см лин кердеш.

Кӱшӹл кускоквим йӹлмӹ (кӱшӹл кускоквимлӓ Dinak’i ; англла Upper Kuskokwim language) — атабаск группыш пырышы йӹлмӹ. Кӱшӹл кускоквимвлӓ (Dichinanek' Hwt’ana) лошты кычылтмы йӹлмӹ, тӹнгжӹм Америкын ушымы штатвлӓшты Аляска штатын МакГрат (Tochak’), Телида (Tilaya-di) дӓ Николаи (?) халавлӓшты попат.

Коклы утла книгӓн авторжы , Мары АССР-ын халык поэтшӹ (1980), Мары АССР-ын Государственный премин лауреатшы (1972), РСФСР культурын заслуженный пӓшӓзӹжӹ (1986). 1926 ин 14 февральын Кырык мары районыштышы Кыльыкал солашты хресӓнь семняэш шачын.

Абботина (латинлӓ Abbottina) — карпвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Азиштӹ (Китай, Корей, Япони, Вьетнам) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кол. Цилӓжӹ 6 йиш тӹрлӹ абботина улы.

Газипаша (турокла Gazipaşa ) — Турцин, ирвел Анталья илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 48,675 (пӱэргӹ: 24,680; ӹдӹрӓмӓш: 23,995) эдем ӹлен.

Коринопома (латинлӓ Corynopoma riisei) — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Колумбиштӹ, Тринидад дӓ Тобагышты дӓ Венесуэлышты вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш коринопома веле улы. Кытшы 4.1 см лин кердеш

Губкавлӓ (латинлӓ Porifera) — Metazoa группыш пырышы тангыж дӓ южгынам йӓр-йогы вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 7500 тӹрлӹ губка улы.

Ӓвӓ трупиалвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт. Трупиалвлӓн сек изижӹн кытышты (Dolichonyx oryzivorus) 18–20 см, сек когожы (Psarocolius viridis) 42–45 см якте лин кердеш.

Иерро кого шӓкшӓльӹ (латинлӓ Gallotia simonyi) — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Канар ошмаотывлӓштӹ (Иерро) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 60 см якте шоэш.

Авенир Арсентьевич Апатеев — кырык мары сирӹзӹ, тымдышы, поэт, краевед. 1-шӹ январьын 1939-шӹ ин Кырык мары районыштышы Пӹзӹкныр вел Тьомисолашты тымдышывлӓн семняштӹ шачын. 1957-шӹ ин Усола кӹдӓлӓш школым пӹтӓрен. 1960-шы ин МарКуПедИ-ш тыменяш пырен, кыдым 1964-шӹ ин пытӓрен. Кужы жеп Йылйӓл школышты тымден.

Секешфехерва́р (IPA:['sikeʃfɛ'hɛrvar] колышташ , венг. Székesfehérvár, нем. Stuhlweißenburg, латинлӓ Alba Regia, хорв. Stolni Biograd) — хала Венгриштӹ, Фейер медьежӹ. Ылӹзӹ шот: 101 465 эдем (2005). Покшал курымвлӓн Секешфехерварышты Венгри кугижӓн резиденцижӹ вӓрлӓнен. Ти халашты 37 кугижӓм коронуйымы, 15 кугижӓ вуйлатышым тайымы.