Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Darülaceze de miyandê merduman cırakerdışi dini, zuani, mezheb, şar, sınıf u cınsiyeti nıbeni. Merdumo ke kowto, nıweşo ya zi kuldaro, pıti ke terk biyi, leyreki u binan ri oniyeno.

İzdıhamê Heci 2015, izdıhamo ke tarixê 24ê Keşkeluni, 2015 de Meka de Kabe de ameyo meydan. Xeylê heciy semedê (seba, qandê) heckerdene ameyê suka Erebıstanê Seudi Meka. Raveri, heciy Mina de karê şeytan kerrenayışi (kemer, siye eştene) kerdo. Dıma kerrenayışi, heciy keyberê veciyayışi ra resayene waşto u xeylê heciy arê biyê. Key ke ê ameyê war, uca de izdıham veciyo u hewtsey u des u hewt (717) heciy uca de merdê, ê heştsey u şeşti u hirêyê (863) bini zi dırbetın mendê. Pêro piya 1500 ra zêde heciyan zerar diyo. Serra 2015ıne de dı (2) milyon ra zêde heciy, semedê heckerdene ameyê Meka. No izdıham, serra 2015ıne de Rıciyayışê vinci ra tepeya Meka de domê Heci de afeto dıyın biyo.

Maney çekuya "Qızılbaş"i zıwanê Tırki de "Seresur"o. Wextê İmperatoriya Usmanıcan de ulemay Usmanıcan namey Elewiyan rê "Qızılbaş" vato. Zewbina zi dewleta Safewi ki Elewiyan rê niya/wına vato. Dokumentanê Usmanıcan de şarê mıntıqay Dêsımi zi ebe namey Qızılbaşi qal biyo. Ulemay Usmanıcan, Dêsımıcan u Qızılbaşan rê u Ehlê Şia rê zaf heqaret u buxtan kerdo. O ri ra, hewna zi Tırkiya de namey Qızılbaşi seba Elewiyan rê heqaret kerdışi rê vêreno ra.

Garry Marshall (ya zi Garry Kent Masciarelli, b. 13 Tışrino Peyên 1934, The Bronx, New York, DAY – 19 Temuz 2016, Burbank, California, DAY) yew aktoro u merdımo namdaro ke şowê Amerikayê têlevizyoni de program vırazeno u medyay sosyale de ca gêno.

Mangey şıt danê. Cıni kursi be zew bures ya ki badiye cênê, bınê manga de, lewê nezdiyê cızıkan de nisenê ro. Dı destan ra, cızıkan wertê bêçıka pile be bêçıkanê binan de ancenê u na tewır şıt çhızê qabi beno u nia mangey doşiyenê.

Eger ifadey "Pêro Giritıci zurkerê" raşt bo, Epimenides be xo Giritıco zi. Eger Epimenides Giritıco, gorey vatışê xo ey zi zurkero. Tiya ra zi vatışê cıyo verên 'pêro Giritıci zurkerê' raşt nêbeno. Coka zi no vatışê ey hem raşt hem çewt beno.

Eke terorizm erdê globali ra veciyeno, cı rê terorizmo internasyonal vaciyeno. Terorizmo internasyonal heme dewletanê dınya tehdıt keno u hedef gêno.
Şiune lewe hetê pile, noni ae ser kerdune derg. Serê destê xora heni da pıro ke nonê destê mı perra, tenê bover de gına be hardi ra. A qıce desinde xo este noni ser. Çıtur ke gurete kerd phıstına xo. Ma hurdimına ke zaf kotime xover, non be pendıri ardime. Verê coy daime a qıce re. Bınê dêsi de ame bi zoniu ser, hetê ra werdêne, heto bin ra ke made niadêne. Parçeê de noni ebe pendıri kerdune pırr şiune lewe hetê pile, mı va çêna mına (orijinal de Kızımına nuşiyo.) u destê xuyo tholi ra ke hermê dae mişt kerdune. Oncia destê mı thon da, hama jê vêren nêbi. Nono ke destê mıde ro reyna kerdune derg. Reê riyê mıde niada. Ez huya u sarê xo saneane ra teşvik kerdune ke, bıcero. Heni xain u pêti destê mıra gurete. Phoşta xo çarna ma, ame zoniyu ser werd. Zaf boyıni bi. Pey de ebe ley awka germi kerdi bi hazır. Ebe haskerdene Xeyriyei guretune zerre. Xademeê ke ae kemerê dunıke de şütêne, ez ki şiune ke kıncê khani u pıreni bıvecine biyarine. Eke cêrune ra, xademei vatêne, Çermê xo pak nêbena, se kerime?

Bınê HD dı ju qertê kretzi esto u êy rê vanê (qertê mantıqi). No qertı komando kontrol qertê HD ra gêno u no zi dıma kontrolê OS (operating system) ravêreno. Qertê kretzi HD zi kontrolê pilaqan keno ka êyê raşt u bı daimi süréta doş benê.

Leon III (be Yunankiyo Kıhan: Λέων Γ΄, be Latinki: Leōn III; b. Germanikeia, Kommagene (Qehremanmeraşo ewroyên), 685 - m. Estanbol, 18 Heziran 741), yew İmperatorê İmperatoriya Bizansi biyo. Ey mabeynê serranê 717 û 741ıne de hıkum ramıto.

O ezay partiya sosyaliste biyo, François Hollande o kerdo serê ekonomiye, endustriye u karê dijitali. Ey En Marche! (şiyayış, şorê) vıraşto, o ra kewto weçinayışi.

.bz internet de namey bandıra sewiya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo u seba dewleta Belizi nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Belizi mocneno.

Leon VI (be Yunanki: Λέων ΣΤ΄ ὁ Σοφός, Leōn VI ho Sophos; b. 19 Keşkelun 866, Konstantinopolis, m. 11 Gulane 912, Konstantinopolis), yew İmperatorê İmperatoriya Bizansi biyo. Leqema xo "Leoyo Zanayoğ" ya zi "Leoyo Filozof" biya.

Arena cao kı aktivitê tiyatro, muzik, sportifi uca dı yenê kerdış, namey cıyo. Namey cı zıwanê Latinki ra kewto zıwananê binan miyan, o taw merdıman cı rê harena vatêne u Romayıcan harenan dı kay kerdêne, ancênayışi vıraştêne.

Tırki u Zazaki de deyran vano. Vengê cı zelalo. Eşq, Umıd u Xoseriye sero kılaman nusneno u vano. Deyranê cı zafê kes goş dano. Çar albumê xo estê.

Serpuneci: Merdımo kı serpuney vejeno, bırneno, yan zewbi merdıman ra herineno u ano roşeno ey rê vanê serpuneci. Şıma zanê serpuney qandê rezan u jewbi darandê werdiyanê newe karıtan kar anê. Serpunan şanenê mewandê rezi ver kı, mewşêri erd nêkewê u engura cı niro a erd u erdo nêhelısiyo. Yanê serpunan şanenê dar u berdê meywe dayenı ver kı, inan pay ra tepêşo kı meywey cı erd nêreso, payra hawa bıgiro u weş bıbo. Cayo kı serpuney tey yenê rotenı ê cay rê zi vanê meydanê serpunan rotenı, yan zi serpunexane.
İdriso Bıdlisıc kıtabê xo Selimname de vano ki ey beganê Kurdan arê kerdê, Kurdan teşwık kerdê Elewiyan sero u be destegê Kurdan Anadoliye de çewres hazar (40,000) ra zêde Elewiyan qırr u qetıl kerdê, qetliamo gırd vıraşto. Serra 1520ıne de merdo.

Guido Westerwelle (b. 27. Kanun 1961 Bad Honnef de) yew siyasetkaro Almano. O 1994 ra heta 2001 sekreterê pêroyi û 2001 ra heta 2011 liderê partiya FDPyi bi.

Mesnewi (مثنوی) yew turê şıiriyo ke heqa ceng, eşq, hediseyê tarixi, hêkat, din u tesawıf dero. Mesnewi goreyê şıirê bini dergêro. Mesnewi Literaturê İrani ra ameyo Anatoliya. Sistemê mesnewiyo nuştuşi (aa bb cc dd...) yo u mesnewi ebe weznê eruzi ra nusiyeno limitê amorê beyitan çıniyo. Esero ke yewbiyayışê ponc mesnewiyan ra yeno meydan hamse vaciyeno. Mesnewiy ;

Pasaporta Tırkiya namê pasaporta ke semedê şarê Cumhuriyetê Tırkiya vıraziyaya. Pasaporta Tırkiya serra 1950ıne de aferiyaya. Pasaporta Tırkiya zi biyometrika, des serri ravêrdeya. Pasaporta normale sura, pasaporta xısusiye keska u pasaporta diplomatike zi siyaya. Zıwanê xo Tırki u İngılızkiyo.

Partiya Cumhuriyetia Şari (ebe zıwano resmi: Cumhuriyet Halk Partisi; kılm: CHP) Tırkiya de partiyê da sosyal-demoktrata. 9 Keşkelun 1923 de vıraziyaya. Ena partiye direktifanê Mustafa Kemal Atatürki ra ameya pêser. Kemal Kılıçdaroğlu nıka serdarê CHPyo.

İmperator Hadrian, demê xo de İmperatoriya Roma miyan de ca be ca geyrayo. Zıme de İngıltere, Daçya, veroc de Moritanya sero seferi kerdê, rocvetış de be İran lec kerdo. Hadrian demê xo de ameyo Levant (Fılistin u İsrail) ziyaret kerdo u no ziyaret Cıhudan miyan de hewl vêniyayo. Ema dıma Cıhudan musayê ke Hadrian mabedê Cıhudan keno xırabe u heruna cı de mabedê Jupiteri vırazeno. Felsefeyê Hellenistiki ra gore bedenê xo şıkıtene hewl niyo u şaşo. O sebeb ra Roma sunet kerdo illegal. Heme ninan ra tepiya Cıhudan (Yehudiyan) isyan (cı rê İsyanê Bar Kohba vaciyeno) veto, xoseriya xo ilan kerda u eskerê Roma Qıdus ra vetê, eştê teber. Ordiyê Hadriani ameyo Yeruşelim u isyan şatno, isyankari kerdê vıla. Hadriani waşto ke Cıhudan dınya ra bıestero. Coka Yeruşelim (Qıdus) ra ameyış u kewtışê Cıhudan, qanunê Tewrate, teqwimê İbrani kerdê qedexe (yesax), pilê Cıhudiê dini kıştê, kıtabê Cıhudano mıqadesi veşno. Cayê mabedê Cıhudan rê dı heykeli (heykelê Jupiteri u heykelê xo) vıraştê, namê İsraili xerita ra esterıto u dışmenê Cıhudan Fılistinıcan rê desteg do cı, İsrail rê namê Fılistinê Suriya dayo cı.

Mahir Çayan (14 Tebaxe 1945, Samsun - 30 Mart 1972; qızıldere, Niksar, Toqat), serdarê partiya THKP-C (Cebhey-Partiya Xelasa Şaria Tırkiya, be Tırki Türkiye Halk Kurtuluş Partisi-Cephesi). Raybero dêmdaoğo Marksist-Leninist hesebiyeno. 30 Mart 1972 de, dewa qezay Niksariê wılateyê Toqati, Qızıldere de mıharebeo ke eskerê dewlete de kewti bi cı, be new embazanê xo ra pia kışiya.

Ekonomiê Kodiaki pheştia xo saneno endustriê werdê awıke (mase, çarfeke/kerkınc...). Kodiak de xeylê fabriqaê masan estê. Heto bin ra, çarfeke sembolê suka Kodiakia u her serre Festivalê Çarfekan organize beno. Hesê Kodiaki zaf namdariê u dinya de mabênê cısnê hesan de tewr gırsê xoyê.
Dezgehê Radyo u Têlevizyoniê Tırkiya (kılmek ra TRT, be Tırki: Türkiye Radyo Televizyon Kurumu), yew dezgehê Cumhuriyetê Tırkiyayo sıfteyıno ke kerdena weşanê umumi ra wezifedaro. Roca 1ê Gulane 1964 de ebe qanunê TRTy ra saz bi.

Kriptolociye şınasiya kodnayışiya. Kodnayışê tayê mesacan ya zi nuşteyana. Enê mesacan ya zi nuşteyan cayê nımıtan ra viyarnayışa. Mesac ya zi nuşteyê ke kodnayê, inan deşifrekerdışo.

Bextıyarki (zuanê inan de beno بختیاری); jü zuano İrankiyo, İrankiyê verocio u diyalekto zuanê Lurkiyo. Eno diyalekt ostanê Çeharmehal u Bextıyari, Xuzıstan, İsfahan, Lurıstani de qali beno; zuanê şarê Bextıyario. Diyalektê Bextıyari pê zuanê Farski ra nezdiyo, miyanê Farski (Pesid) de ca gêno.

Nuh (Erebki de: نوح, İbranki de: נוֹחַ) oyo ke merdumo ke Cıhudiye, Xıristiyaniye u İslam de peyğamber vêniyeno. Gorey Tewrat, Nuh 950 serri dınya da mendo u hirê qıcê xo est biyê: (Sam, Ham u Yafet).

Aşxaneci (Loqantacı, şami pewtox): Merdımo kı şami vırazeno u roşeno ey rê vanê aşxaneci. Cayo kı tey şami roşêna ê cay rê zi vanê aşxane. Aşxaneci qandê şami vıraştenı u rotenı xo rê cayê akeno u wıja dı şami vırazeno u roşeno. Aşxaneyê ê wexti zahfê cı rayan kışta, cadê qonaxkerdenda karwanan, xan u otêlan kışta, yan zi xanan miyan dı vırazıyayê. Bê nê cayan, merkezandê sukan dı, cayo kı insan tey bolo, dukan mukani estê u cayê dayen u gırotenı u alvêriyo ê cayan dı zahf aşxaney estibi. Zahf keyan u merdıman idareyê xo şami vıraştenı u rotena kerdê. Ewro o zenat ê demdê verêni vêşêri kar u perey keno. Ewro her koşe dı aşxaneyê esto. Tabi aşxanecılıxey rê u şami vıraştenı rê zi zanayenı u meharet lazım bı.

Hata ke ma wayirê kamiya xo, zon u kulturê mevecime, hata ke nê şermokê 'ma'! bı bê, hata ke nê zonê asimilasyoni, nê zonê tırki fek u ruhê xo de mevecıme, hata ke ma zonê xo mezanıme, qesi mekıme, ma hina zaf 'Neqebê vergan' vênenime. Mevacê 'neqebê vergan ser u bınê xo ju filımo'. O filım, jariye u trajediyê ma yê neway serrewo.

Merdum, merdım ya zi insan (be Latinki: Homo sapiens) tewrê be tenya ê heywanan ra cınsê Homoyo ke raveri Afrika de ameyo diyayış û uca ra heme dınya sero vıla biyo. Goreyê alıman ra, anatomiya merdumê ewroyêni verê 200.000 serran de vıraziya û 50.000 serrio ke hereketê merdumiê moderni kıfş biyo. Merdum tewrê primatan rao u familyay meymunan rao.

Rıha (be Tırki: Şanlıurfa ili) yew wılayetê Tırkiyayo. Merkezê wılayetê Rıha bacarê Rıhayo. Nıfusê wılayetê Rıha 1,436,956o. Zerrey wılayeti de 10 qezey estê. Riyê erdê xo 18,584 km²yo. Dormey wılayetê Rıha de Anteb, Semsûr, Mardin, Diyarbekır u dewleta Suriya estê.

Mekanizmayê ê sereyê wendenı/nuştenı pilaqan serdı gêyreno ga ga şino verni ga ga şino pey. Yani serdı pilaqan dı her tım gêyreno. Qandê kı ser nêy pilaqan dı ray estê u nêy rayan ser dı enfermasyon arê benê.

Fırdewsi (be Farski: حکیم ابوالقاسم فردوسی توسی Hakeem Abū Ghāsem Ferdowsī Tūsī) şairo tewr gırdo de Farso. Fırdewsi nuştekarê Şahnameyo. Tarixê İrani de zaf muhımo u şairê İranio mılliyo.

Taê dinan dı sekso anal zey tabu aseno, yani zaf qebul nêbeno. Coka zi hetê pey (dımi) ra sekskerdış ixtılafıno, werêniyeno. Dinê mısılmanan İslam de sekso anal guneko u heqa cı de ayet zi esto.
Arêyê Kay yew gruba tiyatroyê Zazakiya. Payiz 2012 de hetê Yılmazcan Şare u embazanê ey ra piya Istanbul de ameya ronayiş. Grube, heta nıka zafane Istanbul de veciya sehne, la serra 2013 de gıran-gıran şonê welat u wazenê ke uca de ki tiyatro bıvırazê.

.ad internet de namey bandıra sewiya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo u seba dewleta Andorra nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Andorra mocneno.

Ced u khalıkê piyê xo sırf piri biyê. O ra dıma zi ine xo eşto politika miyan, biyê hukımdari. Khalık u piyê xo hetê dışmeann ra amey kıştene. Şah İsmail zi merdımê dê xo o remno, yew ca de kerdo pil. Key ke biyo gırd, biyo hukımdarê dewlete. Vanê ke, maya xo zi keyna Uzun Hasaniya. Riyê enê ra serê dewlete Tırk benê, Tırki qeşi kenê. Tayê idia gore kokê Şa İsmaili Kurdo.

Meratki zıwano ke eyaletê Hindıstani Maharaştra de u Mauritius de zıwano resmiyo. Meratki fekê zıwanê Hindkiyo u be Dıvenagerki nusiyeno. No zıwan de zıwananê Farski u Hindki ra xeylê vatenê neweyi aferniyayê. İsrail de zi şarê Romani zıwanê Meratki ra qal keno.

A 1976 de Unîversîteya Xerîban yê Perugia (Università per Stranieri di Perugia) ra mezun bîye. Dima Akademîya Huneranê Dramatîkî yê Roma de beşê tîyatroyî de wende û 1980 de tîya ra mezûn bîye.

New Mexico (bıwane: Niw Meksiko) yew eyaletê Dewletanê Amerikayê Yewbiyayeyano. Cayê xo rocawanê dewletanê Amerika dero. Dormey New Mexicoy de eyaletê Oklahoma, Texas, Utah, Coloradoy û dewleta Meksika estê. Paytextê New Mexicoy sûka Santa Feya. Nıfusê eyaletê New Mexicoy 1,928,384o. Riyê erdê xo 315,194 km²yo. Sûka Albuquerque eyaletê New Mexicoy de ca gêna.

İranolog u Armenolog Hübschmann ki kıtabê etimolociya Ermenki de rêçıkê (koka) namanê mıntıqa Dailam, Dêlum u Gilan, Gilum sero vındeno. Teoriya Deylemi ra gore Zazay (Dımmıliy), seserra 8./9. İrT mıntıqay Deylemia ke zımey İrani de, uca ra goç kerdo, ameyê mıntıqaya ewroyêne. Zıwanê Xezeriê ke ewro hewna a mıntıqa de qısey benê, zey Talışki, Mazenderanki, Tati/Azerkiyo İranki, Sengseri, Zazaki de hetê tarixê zıwani ra nezdiyê; delilê na teoriye hesebiyenê.

Misirîyanê verînan tewr tay bi 700 sembolan nuşto. Nuşteyê Misirîyanê verînan o. Her sembol vengêko cîya yo û merdim bi asanî cîyayîya mabeynê sembolan vîneno.

Unat, Yavuz, "Tâkiyyüddîn ve İstanbul Gözlemevi (Rasathanesi)", Türkler, Cilt 11, Yeni Türkiye Yayınları, Editörler: Hasan Celal Güzel, Kemal Çiçek, Salim Koca, Ankara 2002, s. 277–288

Ey verênde ra (domanina xo de) Zazaki fam kerdêne u pilanê xo de qesey kerdêne, hema nuştena cı nêzanıtêne. Serra 1990ine de dest kerd zıwanê ma u piyê xo, gına sero, mısa. Seba zıwani ra serra 1990ine de şi Pılemoriye xeylê aşmi mend. Uca xeylê dewan ra feteliya u çekuy u sanıkê Zazaki day arê. Na semed ra ey xeylê kıtab u pêserokê Zazaki day ardene u wendi.
Aseksualite oryantasyonanê seksuelan miyan de vêniyeno u de amoriyeno ewro. Hama oryantasyonanê seksuelan miyan de qabulkerdışê aseksualite zaf neweo. Cıgeyrayışê aseksualite sero zaf neweyê hem sosyolociye de u hem zi psikolociye de aseksualite sero cıgeyrayışi roc be roc gırd benê. Tayê cıgeyrayoğan aseksualite oryantasyono seksuel vênêno hama heto bin ra zi tayê cıgeyrayoğan zi no vênayış de niyê.

.nr internet de namey bandıra sewiya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo u seba dewleta Nauruy nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Nauruy mocneno.

Berberi yew xelqê Afrikayo. Ewro Mısır, Libya, Tunıs, Cezayir û Fas de cıwiyenê. Xelqanê Afrikayê tewr gırdan ra yewo. Zıwanê cı Berberkiyo.

Qırğızıstan yew dewleta qıtay Asyayo. Cayê xo qıtay Asya miyan dero. Dorme ra Çin, Tacikıstan, Ozbekıstan u Qazaxıstan estê. Paytextê Qırğızıstani sûka Bişqeqio. Nıfusê xo 5,264,000o. Zıwanê xoyo resmi Qırğızkiyo. Sistemê idarey cumhuriyeto u Qırğızıstani serra 1991ıne de xo reyna ra, xoser ilan kerd.

Sera 1991 dı Yeter Gültekin'a zewciya. Karakterê cı siyasi bı. veri partiya sosyalisti dı ca grot. na parti siyaset ra men bi se, o zi kew partiya karkeran tede. Qandê Festivalê Kulturê Pir Sultan Abdali şı bı Sêwaz. Otelê Madımaki dı şarê Sêwazi şewate u adır u siy çekerdi oteli miyan. 34 merdımana piya o otel dı veşayışa ganê xo da. Bahdê na weqaya 13 Keşkelun 1993'dı lacê cı Roni Hasret ame dınya. .

%80-85ê nıfusê İrani aidê yew şaro ke şarê İraniyo. (Farsi, Gileki, Mazenderani, Kurdi, Luri u bini)%10-12ê nıfusê İrani Tırko.%2ê nıfusi Erebo u şarê binani zi İran de cıwiyenê.

Adreas 12 (des u dı) hewariyanê İsay ra yew u ezizo sıtarnayoğê İskoçya bi. O yew çarmıx ra darde bi. No çarmıx ke hetê kaleke seri çarniya zey "X" aseyeno. Desmala İskoçya sero no sembolê çarmıxê Eziz Andreasi esto.

Çağçeran (Farski: چاغچران) miyanê Efğanıstani de ca gêno u merkezê wılayetê Ğuriyo. Çağçeran dormeyê Royê Hari de vıraziyayo u zemanê veri de pê namê Ahanğerani ra şınasiyêne. Şarê Çağçerani pêro Tacikan ra yeno pêra, hema tayê zi Peştun u Xezeri zi estê. Çağçeran paytextê Efğanıstani Kabıl ra nezdiyo.

Amblem (Fransızki: emblème) ikono ke fıkır, ideolociye ya zi organizasyon mocneno u temsıl keno, cı rê vaciyeno. Logo zi esto ke amblem ra cırao. Logo oyo ke nuşteo ke amblem ser de nuseno, cı rê vaciyeno. Amblem de ifada balliya. Amblem herf, namê firma u asayış ra vıraziyeno.
Teoriya xeylê cihanan (be İngılızki: Many-worlds interpretation) yew teoriya ke Teoriya Mekanikê Kwantumi raya. Teoriya xeylê cihanan ebe heqa mekanikê kwantumi ra heqa kainat de qal kena. Seserra 20. de ebe veciyayış u averşiyayışê felsefeyê fiziki ra rocaniye gırewta. Teoriya xeylê cihanan, cihano ke şınasiyeno u cihano ke nêşinesiyeno, inan u heme kainati ra ununa. Goreyê teoriya xeylê cihanan ra heme kainat miyan de tenya yew fonkisyonê phêli esto. No fonksiyonê phêla cihanio ke ma zani u cihano ke ma nêzani, heme zerrekê inan de esto. Teoriya xeylê cihanan tewr verên Universıteyê Princetoni ra musayoğê doktora Hugh Everetti serra 1957ıne de vato. Hem universıte ra Max Tegmarki heqa teoriye de cerrebno u ebe teoriya İntıharê kwantumi u Bêmergiya kwantumi ra teoriya xeylê cihanan rê desteg zêde biyo u popularita cı zêde biya. Teoriya xeylê cihanan de her kes yew senaryoyê ferqıni de ebe qerarê alternatifi ra hereket keno u serê cı de Realita koherense esta. Goreyê ney ra dınya ebe her qerarê bini ra deha bena gırd u dınya de her ihtımal esto u dınya amorê bêpeyniye de cihanê paraleli vırazena. Goreyê cerreban ra eyni atom şeno eyni zeman de dı cayê binan de bıbo u mergê atoman çıniyo.

Meymuniya mezhebê İslamio ke Meymûn el-Acredîy vıraşto. Doktrinê inan zagon u kulturê İranki ra yenê. Meymuniya de Usıv pil u peyğamber nêvêniyeno u hêkat qebul beno. Yew zi çiyê ke İslam de weş nêvêniyenê, ê mubah qebul benê. Meymuniya xo miyandê Xariciya de amarena. Ornagên no mezheb de merdum şeno be keyna xo bızeweciyo, ya zi şeno be tornê xo bızeweciyo.

Park Jae-Sang (Koryaki: 박재상; b. 31 Kanun 1977) ebe name namdari ra PSY jew muzisyeno Koryay Verocıco. Serra 1977ıne de marda cı ra biyo. 15 Temmuz 2012 de kılama cı "Gangnam Style" çap u pêl kerdo u iTunes de 31 dewleti de biya nomre 1. Ena kılama ho, cı rê namdariya gırd ardo. PSY serra 2012 de ebe kılama cı ra Rekorê Guinessiê Dınyay rê kewto. Kılama cı Youtube de terefê 2 milyar merduman ra uniyaya. 2012 MTV Europe Music Awards de serra 2012 de odul grewto.

Hesenê Reqasa nuştekar u cıgeyraoğê do Zazao. Mesleg ra diplom ekonomo. 1973yıne de dewa Vartoy Reqasa de ameo dınya. Eşireta Xormekan rao. Hewna ke doman biyo, keyey xo ra pia ameo Almanya. Universıtey Esseni de iqtısadê bazari (Tr. işletme) wendo u no sektor de xebetiyeno. 1998ıne ra tepeya redaksiyonê pêeroka Warey de ca gırewt. Taê nuştey xo pêserokanê Ware u Tija Sodıri de zafêr Zazaki sero Zazaki de veciyay. Almanya de tewrê semineranê Zazaki bi. Redaksiyonê projey qısebendê Zazaki-Tırki de ca gêno. 2012 - 2013 Yol TV de be namey Vengê Dêsımi yew programê Zazaki vıraşt. Zeweciyaeo, wahêrê dı domanano. Domananê xo de Zazaki qısey keno. Namey lacê xo Verşano, namey keynay xo ki Şiliya.

Vatış vateyê ke yew zıwan miyan de ca gênê, vaciyayışê inano. Zıwanşınasiye de guriyayışê vate ya zi cumla de waniyayışê zıwani u vengraçarniyayışê waniyayışan vatışo. Her zıwan de vatış yewbinan ra ciyayo. Zazaki ra vatış rê keyne u kêne ya zi eyni u êni yewbinan ra ciyabiyayışê vatışano.
Mozayikci: Merdımo kı mozayik rıjneno yan zi roşeno ey rê vanê mozayıkci. Mozayık siyan ra vırazêno, beno tewrdê xerci u rıjneyêno. Mozayık qandê metin biyayeney, duzkerdeney, weş mısnayeney rıjyêno. Zu-zu fını mozayıki miyan boyaxo bı reng u rengın kenê miyan kı, rengın bıvıziyo. Mozayıki en bolki siyandê mermerınandê çaqmaqlıyan ra vırazêno.

Ni roobotû Kar´de,Raye´de,Key(çey)´de postê(pýştê) dane insanu.Bare gýranu u ze(je) Paketê kilo ane-bene.54,000-44,000 dolar´ra wazene ni robotû býroşe.Ni robotû 130 cm berze,10 qomutu fahm kene u raya xo eve proxrameke výraştiyo deyra vinene.

Pîr Sultan Abdal (kirmanckî: Pîr Sultan Evdal, Pîr Heyder) hozan û şaîreko namdar yê elewîyan o ke seserra 16. de ciwîyayo. Goreyo ke zanîyeno Erdebil de medrese wendo.

Erdê Ewropa 10,180,000 km²yo,nıfusê Ewropa 739,165,030o. Sıxletiya nıfusi serê km² ra 72.5o. Qıtaya Ewropa de 50 dewleti estê. Erdê Fransa, nıfusê Almanya qıtaya Ewropa de ê yewıno. Gırdbiyayışê nıfusi zaf nızmo. Nıfusê Ewropa kemiyayeno.

Zıwanê Rami yew keyey zıwanano qıteko ke keyey zıwananê Sepiki miyan dı ca gêno, namey eyo. Dı zıwani kewnê cı miyan u namey inan têdıma wıni benê liste; Karawaki, Pouyeki u Awtuwki.

İqtısadê Erebıstanê Seudi ne zaf qewetıne, ne zaf qewetıne niya. Zaf mintiqun peyser menda; feqat zaf mıntıqun raver şiya. Standarde xehat zaf xirap niya. Erebıstanê Seudi zaf petrol u qaz roşena; dınya de ê yewina (1). Fiyatu petral zaf biya way; Erebıstanê Seudi biya zaf zengun.

Çiyê zey lasêri biyo ya zi nêbiyo, belli niyo. Şanıkanê zaf mıxtelif mıletan dı namey lasêri esto u vêreno. Hema şınasiye (ilım) ra gore eger lasêr raşt biyo, zey vatışê dinan nêbiyo. Her din xo ra gore riwayet u şanıkê lasêri vıraştê u ano merdıman ver. Coka zi qebul nêbeno, zey mit u çiyê do mitolocik vêniyeno.

Mehabad (bi Farskî: مهاباد, bi Kurdkî: مه‌هاباد) rojhilatê Kurdistanî de yew bajar o. Nifûsî ci nêzî 169 hezar o. Mehabad paytextê Komara Kurdistan bi ke 1946 de xoserîya xo îlan kerd bi.

Attika (be Yunanki: Αττική) Yunanıstan de Atêna, Attikaya Rocvetışi, Attikaya Rocawani û Pire ra piya, 13 mıntıqeyanê idarey ra yewa. Deryayê Egeyi de yew nêmadeyo. Attika dewrê klasiki ra dıme, sûkanê dınyaya antiki ra biya yew tewr muhime.

Emîn Elî Bedirxan ronayoxanê Cemiyeta Tealiya Kurd ( Komala Berzbîyayîşê ya Kurd) ra yew bi. Û serekê Teşkîlata Îçtimayîyetî bi. Partîyanê mixalîfan yê Osmanîyan de zî aktîf bi û cayanê muhîman de ca girewtbi.

Grûba Xebate ya Vateyî, semedê standardîzasyonê kirmanckî kombîyayîşê xo yê verênî 2-4 tebaxe 1996 de bi 15 kesî reyde Stockholm de kerd. GXV, 13 kombîyayîşê xo Swêd de, 2 kombîyayîşê xo Almanya de viraştî. Yanî zehfê kombîyayîşê GXV Awropa de virazîyay. GXV welat de kombîyayîşê xo yo verên 2007 de Dîyarbekir de viraşt. Kombîyayîşê ke welat de virazîyay nê yê:

Programvıraştoğ kamci merdumo ke program vırazeno, vıraştışê programi rê çım erzeno, idare u kontrol keno, heqanê çapkerdışê programan erinayeno u cayê xo rê ano, cı rê vaciyeno. Programvıraştoğ programi sero fıkıran vırazeno, ekipmanê programi aferneno u nuştışê programi sero xebateno.
Reggaeton ya zi be nameyo İspanyolki regueton muziko ke serê serranê 2000i de veciyo. Eno stilê muziki de vatê kılaman pêro İspanyolki benê. Reggaeton be ritimê muzikanê Miyanê Amerika u Karayip u stilê hip-hopi ra ameyo pêra u ragga ra vıraziyayo. Amerikay Latine de, zêdêri Porto Riko, Panama, Cumhuriyetê Dominiki, Kolombiya u Kuba de u ê zi Ewropa de cayê kulturê Latini İspanya u Portekiz de no muzik zaf leze vıla biyo.

Çekuyêk yan zî yew qaîdeyê gramerî, eke zehf cayan yê ke kirmanckî tede qisey bena de muşterek nêbo sewbîna qistasî esas gêrîyenê. Çekuye ser o cigêrayîşêko etîmolojîk virazîyeno. No cigêrayîş de lehçeyê bînî yê kurdkî de şeklê vatişî yê çekuyan zî cayêko muhîm gêno. Na mewzû de ziwananê Îranî yê qedîman û farisî û ziwananê bînan yê cîranan ser o xebate virazîyena.

Herodotus Halikarnass(os) Ἡρόδοτος Ἁλικαρνᾱσσεύς, Hēródotos Halikarnāsseús, * 490/480 Y.R(yisayra raver).; † 424 Y.R.) Yunanistano Antikde yew Tariğnusnoğ, Geograf u Ğelqu Şinasnoğ bi. Taye tariğ nusnoğu ey piye tariğ nusnayene yilan kerde. Tariğe Ahimendi/Persu nusno. SS'ra 5'de Cenguneke miyande Persu u Yunanu biyo ihnu gureto qeleme.

Tansiyono berz, hipertansyion ya zi pê nameyo ilmi Hipertansiyono arteriyel jew halo kroniko, halo tıbbio. Arter (demar) de tazyiki goni berz beno u zerre (qelb) semedi geyrayışi karkerdışi goni vıraştene, normal ra deha vêşi kar kena u tazyik seri (AT) 140/90 mm.c.sut vecino, tansiyono berz vıraziyeno. Hipertansiyono arteriyel dı letey de beno, jewıne de tansiyon jew nêşewiya cıraya u pê berzbiyayışi AT ra vıraziyeno. Dıyıne ri name hipertansiyono simptomatik daniyeno, ani vaciyeno. No tansiyon pê nêweşiyê bini vecino. %90–95ê hipertansiyonan, jewıne ra beno, u mendey dıyıne ra beni. Tansiyono berz obezite, hêdihareketkerdış, sol hêdiwerdış, alkol, tenikbiyayış ra vıraziyeno.

Hurritici, grubê qewman tarixo antik de piskiye Anadoliye, Ermenıstan og Mezopotamya serdi. Nino seyseriya didinyinde dewletê Mitaniye veciya. Zone (lisane) Hurritico ni Zıwanê Hind u Ewropao neki semitizimo. No juye zono xoseri şikinimi vazimike zonodi izoleo xoser. Kam şikino vazeroko zone Hurritizo eyro zoneke zaf ame naskerdeni inodi ju ezberta niyo kam çizano.

Xristiyaniye dinê İsa peyğemberiyo. Cı rê İsewitiye ki vaciyena. Merdumo ke na dini rê bawer keno cı rê Xristiyan vaciyeno. Kitabê mıbarekê Xristiyaniye İncila u İsay rê ama.

Qazeta Belçika DeTijd eve na qeyde newe hata nika 200 wendoxê xo kerdo abone,morey ni proja kutoxu ,her roze jedino.Endi qazete qani estene tarixde manena,heto bihnraki Býrune na dina her roze bene kem,misal Býrrune Amazon.Klima dina cokane herke şi bena xiraven.Tabaxa Ozone bivi Lonýn.Hurdemena qutube Dinade cemed výloşiyene(honaki výloşino´ra).

Endamî, zehfane mamosta, rojnameger, nuştox û aktîvîstê ziwanî ke kurmanckî û zazakî weş nusenî yê. Zehfê endaman, ziwanê dayîka xo û ziwanê welatê ke tede ciwîyenê reyde di-hîre ziwanê xerîban zanê.

Bêrime anciya qısey ma “vewrı; vore; vare” ser. Se ke cor de izeh bi, İrankiyo kıhan de diftong –af- Zazaki de –ew- beno. Diftong –ew- tayê fekan de biyo –o-: Vore.
Eke çekuyêk yan zî yew qaîdeyê gramere heme cayan de bi eynî şekl yeno vatiş, na çeku yan zî no qaîde seba ziwanê nuştişî yê muşterekî tercîh beno.

.ky internet de namey bandıra sewiya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo u seba Adey Kaymani nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê "Adey Kaymani" mocneno.

Almanya´de suka Dresden´de alime teknolojı ju icatê newe di.Eve(bı) no icat tedarıxe elektrıxe ceu ındi(endi), be ju zentrale elektrıx gire bıyayene, xo ve xo cayeke montaj bıyo u cayra(ujay´ra) beno.

Trigender merdımo kı dı wayirê yewê dı cınsiyetan niyo, yew cınsiyet ra heta hirê cınsiyetan xo sero kırışeno u xo miyan dı hirê cınsiyetan beno, oyo. Kamci merdımo kı trigendero, o halê xo ra gore şeno yew cınsiyeti ra ravêro cınsiyeto bin u karakteristikê ê cınsiyeti bımocno. Wına zi her hirê cınsiyetê kı zerrey merdımi dı ca gênê, ê kewnê têmiyan.

.pa internet de namey bandıra sewiya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo u seba dewleta Panama nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Panama mocneno.

Bêdin (be İngılızki: Irreligion) merdumo/a ke dinan rê bawer nêkeno/a, ey/aye rê vaciyeno. Konseptê bêdini de ateizm, agnostisizm, deizm septisizm, fıkiro hoser, sekular humanizm esti. Bêdini de merdum şeno dinan rê bawer mekero ema merdum şeno çiyê supernaturali (serê tebieti) rê bawer kero. Ewro bêdiniy dewletê Ewropa u dewletê ke sewiyey refahi berzê de deha zaf esti zey İswec, Azerbaycan, Koryay Veroci, Cumhuriyetê Çeki u Danimarka. Dewletê ke sewiyey refahi berz niyê, inan de amorê bêdinan kemiyo zey Bengladeş, Pakıstan, Tırkiya u dewletê Afrika.

Nuuk (be Danki: Godthåb) paytêxtê Gronlandayo u sûka tewr gırda. Cayê xo verocê Gronlanda dero. Nuuk Gronlanda de merkezê ekonomiye, politika u kulturio. Universıteyê Gronlanda na sûke dero.

Partki u Farskiyo Miyanên isa ra 400 seran tepiya qese biyêne. Ewıstki çağe irankiyo khan de, isa ra 300 seran raver nuşiyay bi. Meqaley Standardê çekuyanê ğeriban'i zi esto.

Massachusetts (bıwane: Masaşusets) yew eyaletê Dewletanê Amerikayê Yewbiyayeyano. Cayê xo rocakewtena dewleta Amerika dero. Dormey Massachusettsi de eyaletê New Hampshire, Vermont, New York, Connecticut, Rhode Islandi u Okyanuso Atlantik estê. Paytextê Massachusettsi sûka Bostonia. Nıfusê eyaletê Massachusettsi 6,349,097o. Riyê erdê xo 27,360 km²yo.

Rusya de nameyê mintiqayêk a. Rojhelat de Oqyanuso Girdî ra dest pê kena û hetanê Koyanê Uralî gêna mîyanê xo. Zimistanî zaf serd o û germîye hetanê -67 °C kiwena û hamnanî zî germîye vejîyena hetanê +40 °C. Sîbîrya de bajarê Tomsk nêzê 6 mengan binê vewre de maneno.

Çekuyê ke ziwananê xerîban ra kewtî kirmanckî û bîyê parçeyê qiseykerdişê rojaneyî telafûzê kirmanckî rê bi yew şeklo munasîb yenê standardîzekerdiş. Mesela, çekuya garaj eslê xo yew çekuya franskî ya. GXV, mîyanê varyantanê xeraj û garaj ra çekuya garaj tercîh kerda.
Beren Saat (b. 26 Şıbate 1984,Anqara) yew aktrisa Tırka. Serra 1984ıne de sûka Anqara de maya xo ra biya. Beren Saat, dı rey biya wayirê Xelata Perperıka Zerrnêne. Yew bırayê aye esto. Aye TED Ankara Koleji de wendo u universiteya paytexti ra biya mezun. Raveri, serra 2004ıne de filmê Aşkımızda Ölüm Var(Eşqê ma de merg esto) de be karakterê "Pervine" kay kerd. Bado serra 2005ıne de filmê Aşka Sürgün de be Mahsun Kırmızıgüli ra piya kay kerd. 2007 de zi filmê Hatırla Sevgili (Biya xo viri Yarê) de kay kerd. Peyniye de filmê Aşk-ı Memnu de rol gırewt u be enê filmi zaf biye namdare.

Hosato Takei (b. 20 Nisane 1937, Los Angeles, California, DAY) aktoro u merdımo namdaro ke şowê Amerikayê têlevizyoni de program vırazeno u medyay sosyale de ca gêno.

Roportaj nuşteyo ke nuştekarê qezeta merdumanê namdaran sero cıgeyrayış u qalkerdış vırazeno u vênayışanê xo zi keno cı, cı rê vaciyeno. Roportaj be persi ra piya sıfte keno u be pasexan ra piya zi peyniye vêneno. Zerrekê roportaji ekonomiye ra heta politika, sosyolociye ra heta kultur u magazin her çiyê sero şeno bıbo.

Gangêr ya zi Ezrail yew meleko ke ganê merdıman inan ra gêno. Namey Gangêri mısılmanan miyan de zey Ezraili yeno zanayış. Gangêr çehar melekanê pilan ra yewo. Melekê pilê bini İsrafil, Mikail u Cebrailê.

Ukrayna dewletê da qıtaya Ewropaya. Cayê xo rocakewtena qıtaya Ewropa dero. Dorme ra Moldavya, Belarus, Macarıstan, Rusya, Polonya, Slovakya, Romanya û Deryayo Siya estê. Paytextê Ukrayna sûka Kievo. Nıfusê xo 46,481,000o. Zıwanê xoyo resmi Ukraynkiyo. Sistemê idarey cumhuriyeto. Ukrayna serra 1991ıne de xo reyna ra, xoser ilan kerd.

Fotograf dı cawik êson: Caw verê, nameyê Mendişo; Tırki da tı ra vun Halil Yavuzkaya Mahallesi. Xora kum zalım est name yi illehi naw yew caya. Dayreyê dewletê Tırkiya tede est. Leşker, emniyetan, mekteban (mektebê peye), belediye, konağê hukmat wucadê. Aya dewik peyıd asena nameye Simserkisa, mehlaya. Tırki tı ra vun Gümüşyaka Mahallesi. Deştey Qerebegunıd dewa en verênunraya. Nameye zi vun dı bırayan Armeniyan ra yen.

Koala (Phascolarctos cinereus) heywano çıçıkıno ke qıtay Australya de weşiya xo rameno, vaşi weno u dare sero cıwiyeno. Eno heywan keyey phascolarctidae ra heywano teynayo ke mendo. Ey ra tewr heywano nezdi Vombato. Koalayo rocvetış u verocê qıtay Australya de Queensland, Galo Newe Victoria u verocê Australya şeno bıvêniyo. Pizey ey verındo u boçıkê ey çıniyo. Goşanê ey sero muyi estê. Zınciya ey zi zey kewçıka.

Mıhemmed (مُحَمَّد ) namê mêrdio ke rıstımê xo Erebkio. Mısılmanan çım de eno name bımbareko, mısılmanan miyan de namê Mıhemmedi xeylê esto. Etimolociya xo, H-M-D ra yeno. İslam de Mıhemmed peyğembero peyêno.

Tutêl (be Tırki: Doğuyeli) yew dewa qezay Boglani u wılayetê Çoligia. Şarê Tutêli Zazaki qısey keno. Nıfusê dewe 179o. Bogloni ra 55 km u Çoligi ra 101 km dûria.

Status quo ante bellum yew vatışo Latinkiyo, 'statuyê verê leci' moteno, oyo. Yew leci ta tepeya dı heti zi xo ancenê herranê xoyê verê leci u statukoy ramnenê, cı ra vaciyeno.
Bochotnica, verocê rocakewtena Polonya de yew dewa. Caê xo wertê Puławy u Lublin, serê çhemê Bystra dero. Gırêdaiya Voyvodaya Lublini, wertê qeza Puławyi. Gorey mardışê serra 2010ine nıfusê xo 1.500 nefero.

Verê seserra 16ıne de imperatoriyê gırdi, erdê ke ê gırewtê wayirê şar u mıletê inan biyayêne u no zi imperyalizm vêniyao. Dıma kolonizasyoni imperyalizm zi zerrekê xo vurno, halo xırabın gırewto. Şarê Ewropa dewletê gırdi vıraştê, şarê Afrika u Asya kerdê kole .

Bone "Fraunhofer-Instituts für Keramische Technologien und Sinterwerkstoffe in Dresden" nu icade xuyo neweye qazatexu´re Deresden´de da naskerdeniye.

Self determinasyon konsepto ke cı ra gore şari averê xo be xo ra vırazenê, şari istıqbalê xo be xo ra tayin kenê. Vladimir Lenini 1914 de manifestoyê xo viyarno ra nuşteyi ser u prensibê self determonasyoni nuştê. Key ke peyniya Cengê Gırdi ameya, imperatoriyê gırdi biy parçe u dewletê neweyi be self determinasyoni ra piya veciy. O zeman ra nat self determinasyon izıne dano mıletan her şar ekonomik, politik, sosyal u kulturel het de şeno yew raye pey ra şıro.

Ebe çolıxan zew nire vılê (dı) gaan sero yeno gırê daene. Sapê hengazi ki nire ra bestiyo. Ebe na usıl hengazi ancina, yanê hêgaan de cıte yena kerdene.

Embarci: Merdımo kı, embaran dı tene, erzaq u çiyê zey inan depo keno, embar keno, hewadano u heta wextê vaybiyayeney yan zi qedinayeney nımneno ey rê vanê embarci yan zi embarwan. Merdımê kı embarcılıxey kenê, ê çi hewadanê kı, o çi piyasara werzo u vaybo kı, berê bıroşê. Tay zi çiyê xo yê vêşi benê dekenê. Merdımo kı embarcinı keno, o hım mal herineno keno embarandê xo u hım zi cı ra vejeno u beno roşeno. Embarcinı kerdenı rê zi zaf sermaye lazımo kı pa çi bıherinê u ê çi embar kerê. Xo ra kesê kı Embarcinı kena, merdımê wahêrê sermayiyê.

Ser 1923 dı, hiriso ju (31) sere kêyneka xasek, şairêda gırd u héyat hézkerdox Edith Södergran suka Karelska dı, nezdi yê kêye u érdandê ina serıdı, ay defın kenê. Zey Gunnar Ekelöf vano "Tı malê nêy érdan nêbi, na érdı kı, zaf fıni xü ser dı lej diyo" U raşto. Şairêna wuni hümanist, senin beno kı êy érdi ay qebul ke....

Serra 2007 de derheqê kurmanckî de bi nameyê Kurmanjî Kurdish (Kurdîya Kurmancî) yew kitabê gramerî weşana. Serra 2010 de zî kirmanckî (zazakî) ser o bi nameyê Zazaki/Kirmanckî Kurdish (Kurdkîya Zazakî/Kirmanckî) kitabêk amade kerd. Kitab bi kilmîye derheqê gramerê kirmanckî de yo, hîna zaf awanîya fonetîk, fonolojî, morfolojî û sentaksê kirmanckî ser o ameyo vindertene. Kitab çar qisman ra yeno pê. Qismê verênî de xususîyetê fonolojîkî, qismê diyin de xususîyetê morfolojîkî, qismê hîrêyin de sentaksê kirmanckî ser o ameyo vindertene. Qismê çarin de zî metnê nimûneyî estê.

Umut Altınçağ (nameyo raştıkên: Barış Erdoğan) yew senatkaro Zazayo. Nameyê cıyo raştıkên Barış Erdoğano. Qezaya Dêrsımi Mazgerd rayo. Nıka Almanya de weşiya xo rameno.

Bonobo, muzeya kı namê cı Tervureno u Belçika dı ca gêno, unca de terefê uzmanê anatomiki Harold Coolidge ra sera 1928 dı viniyao. Hama ki otoritey tewran Ernst Schwarz sera 1929 dı bonobo sero neşriyato ilmi vıraşto.
Dılmıc (varyanti: Dılmıj, Dılmız) Zazakiyê hetê Xınıs, Tekman, Varto, Qarliova u Karêri de yew etnonimo ke Zazaê Elewiy seba Zazayanê Suniyan xebetnenê. Şiwey Zazakiyê Merkez u ê Veroci rê ki vanê Dılmıcki.

Yaşar Kemal (namey xoyo heq Kemal Sadık Gökçeli, 1923 Hemite, Usmaniya de ame dınya, 28ê Gucige/Sıbate 2015 merd) nuskarê romanan u senaryoyan u heykatanê Tırkiyo ke eslê xo Kurdo. Edebiyatê Tırki de nuskaro tewr namdaran rao. Romanê xo İnce Memed (Memedo Bari) çariya a nezdiyê çewres zıwanan u çapê cı 140 ra zêdeo.

Bınletey xo Zıwanşınasiya qalkerdışi, Zıwanşınasiya nuştışi, Zıwanşınasiya kelımey, Morfolociye, Fonetik, Fonolociye, Semantik, Pragmatik u Sentakso. Zıwanşınasiye persanê zey "Zıwani senin vıraziyeno? Miyaniya zıwananê cihani çıto? Zıwan ra senin istifade beno? Zıwan çı wext vıraziyeno u çı wext mıreno?" rê versêne (cewab) dana.

Xarezmi ya zi Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi (be Farski:أبو عبد الله محمد بن موسى الخوارزمي); mabeynê serranê 780i de ameyo dınya u yew alımê matematik, coğrafya, asmênşınasiyeo. Al-Khwarizmi İranıc biyo. Asmênşınasiye u coğrafya de zi xeylê alımeniya xo biyo. Algoritmaya ke ma ewro matematik ra şınasnenime namey ey ra yeno.

Washington (bıwane: Waşington) yew eyaletê Dewletê Amerikaê Yewbiyaeya. Caê xo rocawanê (ğerb) dewletê Amerika dero. Dorme ra Washington da eyaletan Oregon, İdaho, Kanada u Okyanuso Pasifik estê. Paytextê Washington suka Olympiao. Nıfusê eyaletê Washington 5,894,121a. Riyê erdê xu 184,824 km²ia. Suka Seattle Washington da ca geno.

Formê bînî zî cîya-cîya yenê nuştiş û ver bi înan de “b. morcela” nusîyeno ke referans bidîyo çekuya standarde. Nimûne: mîyercila (m): b. morcela (m)mocle (n): b. morcele (n)morzela (m): b. morcela (m)muerceli (n): b. morcele (n)muloçike (m): b. morcela (m)

Nê albumi de, hunermendan ra Abidin Biter u Yeninur Ada zi pheşti daya Serdar Hayıri. Serdar Hayıri zıwan, kultur u muzikê Dêsımi u Zazaki rê zaf xızmeta de rınde kerda.

'Rumenki (be Rumenki: Română,Limba Română) yew zıwano aidê Zıwanano Hind u Ewropao.Ewro dınya de teqriben 28 milyon merdumi Rumenki qısey keno.Rumenki zıwano resmiyo Romanya,Moldova u Yewina Ewropa de.Taê mıntıqano Romanya u Moldova de qısey beno.Zıwano Rumenki zaf nezdiyo zıwano Moldovki ra.

Herbê dıyıne de 55-60 milyon merdımi yenê kıştene. Hıdudê Ewropa Miyanêne u Rocvetışi, u Rocvetışê Miyanêni nê herbi ra tepiya newe ra yeno antene.

Qeza key niyawa ro, nêzaniyeno, labelê taê xeberan miyan de tewr vılabiyayiye awa ke, hetê goçeranê Urusan, Malakanan ra be namey Nova Selim nawa ro, kerda şên.

Cengê Mohaçi jü cengo ke tarixo Ağustos 15 1526 do biyo. Ceng ebe tearuzê Usmanıcan ra sıfte kerdo u ebe veramê Usmanıcan ra peyni dayo. No ceng miyandê dı sati biyo u tarixo cihan de cengo de tur kılmo. Sero Usmanıcan do Sılêmano Gırd biyo. Ceng ra pey kıralê Macari Luis II merdo u János Szapolyai kıralê Macari biyo. Cihetê cengi jü terefe do İmperatoriya Usmanıcan biyo u terefê bini de Macarıstan, Xırvatıstan, İmperatoriya Roma-Cermanio Ziyage, Bohemya, Bawyera, Dewletê Papa u Lehıstan, ê biy.
Ninan ra dot merdum şeno (eşkeno) vaco ke, hem İncil de, hem Qurane de % 80 çiyo ke Tewrate de vêreno, tekrar beno. Hetê efsaneyan, hêkatan, tarixan, mıntıqan, mıletan, bacar u medeniyetan ra nê kıtabi hema hema sey yewbinanê, yewbinan kenê temam.

Kalıkanê keyeyê Şêx Seidi ra Seyid Haşım hetê İrani ra goç kerdo, ameyo Diyarbekır. Bısmıl, Çılstûn de medreseya xo ronaya. Labelê serra 1639ıne de, hetê padişahê Usmaniyan Muradê Çarıni (IV. Murad) ra idam biyo û medresaya ey zi rıjiyaya.

Amênvaş, yew vaşo ke vılıkê xo sıpiyê u eke bırriya koka cı ra çiyo de awın be rengo sıpê rêzeno. No vaş serba amênê pendiri u khulanê iltıhabınan de gurêniyeno.

Bilbo Baggins (namê xoyo bini: Bilba, Transportoro engıştareyan u Dostê elfan) yew karektero ke The Lord of the Ringsi u Hobbit de esto. Bilbo Baggins yew hobbito u eyni zeman de Shireıco. Bilbo Baggins lacê Bungo Bagginsio. Piyê xo Bungo, dewrê hirıne de Bag End inşa kerdo u terefê zaf Shireıcan ra şınasiyeno. Bagggins heta serria xoyo 50ıne macera nêcıwiyo u bonê piyê xo ke Bag End de esto de ebe rındiye u haştiye cıwiyo. Zemanê ke tede Baggins ebe Gandalf biyo embaz, macerayê xo sıfte biyê. Dewrê hırine de engıştare Gollum ra gırewto ema bahdo engıştare Frodo Baggins rê dayo.Qedbiyayışê heyatê xo de yew kıtab nuşto u şı terefê binio deryay rê.

O mehel hama 34 serro, xızmeta ki, wı islamiyeti ri ken, weziri Selçukıcun hesiyeno pé u yı serrê 1091 m. kenu ustadi (profesor) Zanayışgehi Nizamiye. Uca di beno sermiyani zanayisgeh, hemi çi yıra yeno persayış. Ina zanayışgeh dı 300 hew ra ziyedêr feqiyun-suxtub-talebun muhimun zaf ci musnenu, had-hesab talabun yı çiniyu ehendek talabê yi bi. Miyun talebun yi ra namdari: Ebu Mansur Muhammed, Muhammed bin Esad et-Tusi, Ebu’l-‘Hasan el-Belensi, Ebu Abdullah Cûmerd el-‘Hüseyni. Heto bin ra zi kitabun qiymetinun nûseno.

Ethnic groups and the state : Azaris, Kurds and Baluch of Iran, by R. Farzanfar, PhD Dissertation, Massachusetts Institute of Technology, Dept. of Political Science, 1992

Aresi cêniya Hephaistosi Afrodit sinayo, Afrodit hem cêniya hem zi waya Hephaistosi biya. Aresi mitolociya Yunani ra gore xeylê mıleti u şar kerdê têmiyan, lec u cengi vetê. Homayo Gırd Zeusi o tepışto u kerdo hepıs.

Bê Celadet, Kamuran û Sureyayî pancna gedeyê Emîn Elî Bedirxan estbî: Mezîyet, Tewfîq, Safter, Bedîrxan, Hîkmet. Emîn Elî Bedirxan heme gedeyê xo dayê wendiş û ey bi hîşa netewî/Kurdistanî kerdî pîl. Xora dawaya Kurdistan de cayêko berz ê heme gedeyanê ci esta.

Hêni (be Usmanıcki: هانی Hani ya zi پالی معدن / Pali Maden, bı Tırki: Hani) yew qezaya wılayetê Diyarbekıria. Cayê xo zımeyê wılayetê Diyarbekıri dero u Diyarbekıri ra 60 km dûrio.
İmam-ı Ğazali serrey hicri 505 (m. 1112) 14. dışembı aşmê Cemaziyelewwel merd. O ruec pê zikir, tâ’ât u şewê ay rueci Quran-i Kerim wendışa viyarna u sıbay aya şew destmac’ xu newı ra guret nımaci sıbay kerd, bacê merdimi ki yı het dı bi yın ra kefen wâşt. Lew na kefeni ra, sawıt ri xura u na seri sarey xu: “Ya rabb mı, Mâliki mı! Va: emir’ tu, sari çımun mı sera”. Şı kot çımey/wadê xu. Zerre dı zaf mend. Nêveciya tever. Inê sera ayi ki uca da bi, yın ra hirye hebi kueni zerri, seni go kueni zerri unyeni, İmam-ı Ğazali kefeni xu do xura, ri xu tado Qible u ruh xue teslim kerd. Sarey imam Ğazali sera ini beyt nuşti bi:

Ares mitolociya Yunani dı Homay cengano, lacê Zeus u Herayo, dıwês Olimpiyakosıcan ra yewo. Namey cı Roma dı Mars zaniyeno. Verba Homay pêameyışi Athena dı vındeno.

Yew kaykerdoxo namdaro. Serra 1987 de Tîyatroyê Muzîkî yê Ciwanan ê Millî (The National Youth Music Theatre) de dest bi karîyerê xo kerd. Û rolê ey yo tewr verên yê televîzyonî serra 1989 de bi. Di reyî bi qey Xelata Akademî namzed ame ramotiş. Serra 2000 de fîlmê bi namey The Talented de kay kerd. Nê fîlm de namey ey Mr. Ripley bi. Nê fîlm ver a Kaykerdoxo Yaver yo Tewr Rind de namzed ame ramotiş. Û serra 2004 de fîlmê bi nameyê Cold Mountain (Koyo Serd) de ke Nicole Kidman dir pîya rol girewtibi bi qey Aktoro Tewr Rind namzed ame ramotiş. Fîlmê ke yew performanso gird ramito tera fîlmê bi namey "Dışmeno ke Berya deyo" (Enemy At the Gates) ya. Nê fîlm de namey xo Vasîlî Zaytsevo.

Zazaki sero cıgeyrayışi (tedqiqati, araştırmalar) gorey taê zıwananê binan zehf rew nêbiyê. Anci ki zıwanşınas u iranologi heta nıka rınd kewtê a dıme, geyraê Zazaki, taê eserê ilmiyê hewli [erciyaey] ardê meydan. Zazaki sero sıfte 1857/58 kıtabê veciyeno. İranolog Peter I. Lerchi cengê Qırım u Rusya de yew Zazaê Çewligio ke esirê cengio, tede qısey keno, cı ra notan gêno. Ninan, notanê xoyê binanê ke Kırdaskiyê, piya 1858 de kıtab de be Ruski u Almanki veceno. Nê gureynayışê (xebatê) xo de analizê grameri çıniyo, xorê qeydanê Zazaki çarneno Almanki / Ruski. Nê noti eyni wext de nusiyayışê Zazaki de tarix de gamê da verêna hewla. Oyo ke Lerchi gramer u şıkl u bunyay Zazaki sero yew analiz nêvıraşto, ey Zazaki bınê diyalektanê Kurdki de diyo. Friedrich Müller pê metnanê Lerchi cıgeyrayış de dewam keno (18 peli). Arekeolog Albert von LeCoq ki 5 pelan Zazaki ra notanê xo veceno. İranolog F. C. Andreas qeydanê LeCoqi sero jû mektuba xo de (7.7.1909) ano a zıwan ke Zazaki aidê Kurdki niyo.

.tz internet de namey bandıra sewiya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo u seba dewleta Tanzanya nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Tanzanya mocneno.

Ebu Hemid Muhammed ibn Muhammed el-Ğazali serrê 450 hicri (m.1058) İrun’dı bacari Tus’dı nahiyê Ğazal’dı dadê xu ra biyu. İmam Ğazali Farıs bi.
Hubal (Erebki: ‏هبل‎) name homayo ke verê İslami de, Erebıstani de homa biyo. Ju heykelê xo ke rengê cı suro, zemanê klanê Qureyşi de, Kabe de ca gıroto. Çı zeman, çiyê gırdi biyê, Erebi ameyêne Kabe u fıkirê Hubali pers kerdêne. Hubal, homayo suka Meke biyo u ena suke sevekno. Çı zeman Mıhemmed ameo Meke u ena suke gıroto, vato ki Allah homayo tenyao u gani merdum Allahi ra ibadet u bawer kero. Mıhemmedi, semedê enê homay, ceng kerdo, Hubal u putê binani kerda xırabe, ey Allah kerdo homao tenya ra. Hubal ju homayo ke Erebıstani de veciyo niyo, rıstımê xo Mezopotamya rao, homa Baali ra yeno.

Primeira Liga (telafûzê cı be Portekizki: pɾiˈmejɾɐ ˈliɣɐ), namey xoyo verên Primeira Divisão, namey xoyo nıkayên Liga ZON Sagres) sistemê ligê futboliê Portekizio.

Vıle (Latinki: Collum) yew parçey leşa merdumio. No, serey insanan bestneno ra bedeni. Vıle de xeylê xaği estê. Cokao ke vıle tenê nerm u lewiyeno.

Resuki zıwanê do Papuakiyo ke miyandê Cumhuriyetê Timurê Rocvetışi de terefê şarê Resu ra qal beno. No zıwan zaf werdiyo ke tenya tayê dewan de qal beno.

El Melıkiya (Erebki de: المالكية‎ , Kurdki: Dêrika Hemko, Suryanki de :ܕܪܝܟ Dayrik) suka ke zımey Suriya de, wılayetê Hesekay miyan dera. Na suke, 500m berza u 26,311 merdumi tede estê. El Melıkiya de zaf mıxtelif şari cıwiyenê hama nıfusê xo pêro Ereban ra vıraziyeno.[Çıme bımocne] Ereban teber de zımey cı de Kurdi u verocê cı de zi Suryaniy estê.

Nê handayê insanê ke merdê, ninan ra tewr zêde sivilisti biyê. Tewr xıravıniya nê tarixi, vıraşten u eştena Bombaya Atomia (Nagazaki, Hiroşima).

Heta roca ewroyêne statuyê dê Zazakiyo resmi çınê bi, tek tenya pê qıseykerdene ardo na roce. Labelê anci ki gorey şert u şurtê xo pay ra mendo, edebiyato qıseykerde u ğeznay xo dewletiya. Heto yew ra ke tarix de alfabey xo nêvıraşto, edebiyatê xoyo nuşte çınê biyo, heto bin ra ki ilankerdışê Cumhurêtê Tırkiya ra dıme, bınê namey siyasetê "Tırk-kerdene" ra dewleta zordeste no zıwan men kerdo, taliyê nê zıwani xırabın şi. Zazaki u zıwanê bini welatê xo de, xo be xo rê kerd tohmete, vıst (fist, fit) bınê bandıre. Kami ke kerdêne ke zıwanê xo de bınuso ya ki zıwan u kamiya şarê xo sero qurde bıkero, sero tedqiqat vırazo, ceza werdêne, kewtêne hepıs.

Nê, heme seba ke eynî kok ra amey, ziwanê nuştişî de seba gurênayîşî çekuya morcela (makî) morcele (nerî) weçînîyayê. Na rewşe ferheng de wina nawîyayo:morcela (m): karıncamorcele (n): karınca

Akomen (cı rê ekumen zi vaciyeno) Ewısta de şeytano ke Ehrimen semedê (seba, qandê) Zerduşti xapıtene u raye ra vetene şawıto/rusno. Akomen verba Vuhumeni de vındeno.

Neqebê Vergan namê ju filımê tırkiyo. Şıma şıkine a ca de bıvêne ke o neqeb welatê ma, vergi ki ê be xoyê. A ca de goni, qılêri u qefçıliya vergan, serê sênê ma de, dırhem dırhem rışino. A ca de, hukmê vergan, bandora serran, belengazi u bındestiya ma. 'Rambo' u 'Kovbo'yê tırkan, zılmo bê sindor, zalımo bêbext u halê ma. 'Neqebê Vergan', serê qırkerdena şarê ma de, o idelojiyo ke ebe deq u dolaban pıro, namê xo 'kemalizm'o, a ca de vecinê.