Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Үөт (лат. Salix, нууч. Род Ива) — бу үөттүҥүлэр семействоларыгар киирэр мастар, талахтар, сэппэрээктэр бөлөхтөрө. Аан дойдуга 350-ча көрүҥ баара биллэр. Онтон Саха сиригэр 60 көрүҥ баар. Олортон түөрдэ мастар, 35 — талах (кустарник), 21 көрүҥ — сэппэрээк (кустарничек).

Тыл төһөнөн былыргы кэмнэргэ үөскээбит даҕаны, соччонон аҕыйах дорҕооннордоох буолара быһаарыллыбыта ыраатта. Биир, икки дорҕоонноох тыллар саамай былыргы, аан маҥнайгы үөскээбит тыллар эбиттэр. Маннык тыллар биһиги сахабыт тылыгар олус элбэхтэр. Ай, ил, ой, ый, ыл диэн киһи оҥорор быһыыларын быһаарар тыллар саха төрүт тыллара буолаллар.

Словакия (словак. Slovensko), официаллык Словак Республиката (Slovenská republika) диэн Орто Эуропа дойдута. Олохтоохторун ахсаана 5,379,455 к. уонна иэнэ 49,000 км2. Кирбиилэhэр Чехиялыын уонна Аустриялыын арҕаа, Польшалыын хоту, Украиналыын илин уонна Мадьаар Сириниин соҕуруу. Киинэ куората Братислава.

Иккис Нөөрүктээйи нэһилиэгэ. Кыыллаах. Нэһилиэгин ыстаарастата, улууһун кулубата буола сылдьыбыт. Юрист үөрэхтээх, бочуоттаах мировой судьуйа. К. Завадскай диэн Мама куорат (Иркутскай уобалас) промышленнигын юрист быһыытынан көмүскээн итэҕэлни ылар, онтон Завадскай кыыһын Евлампияны кэргэн кэпсэтэр.

Сахалар: «Олоҕу олоруу алааһы туорааһын буолбатах»,- диэн этиилэрэ өй-санаа аҥардастыы аҥар өттүн диэки сайдар кыаҕа суоҕун эмиэ быһаарар. Биир өттүн диэки барыы кыаллыбат. Өй-санаа киэҥник, кэлимник сайдар. Бу сайдыы хайысхатын киһи оҥорор быһыылара барылара «Иккилии өрүттээх» буолуулара арыйар. (1,27).

Арыгы ол күүстээҕи талан ылыы сокуонугар сөп түбэһэриттэн, аан маҥнай санаалара түспүт, үлэни-хамнаһы кыайбат уонна майгылара-сигилилэрэ мөлтөх, олоххо көрсөр ыарахаттары тулуйарга үөрэтиллибэтэх дьон арыгыга ыллараннар арыгыһыт буолаллар. Кыра эрдэҕиттэн атаахтык иитиллибит, бэйэмсэх, киһиргэс майгылаах киһи атыттартан урутаан арыгыһыт буолар. Бэйэмсэх, мин туспар, бэйэбэр эрэ үчүгэй буоллун диэн санаата баһыйар киһи элбэхтик арыгылыыр, бэйэтигэр эрэ үчүгэй буоларын, санаата көнөрүн арыгы иһэн ситиһэ сатыыр. Кини чугас дьонун, кэргэттэрин бэйэтинээҕэр аанньа ахтыбатыттан, кинилэргэ куруук итирэн көрдөрүөн сөп. «Атаах оҕо арыгыһыт буолар» диэн этии бу быһаарыыттан үөскээбит.

Оҕо улаатан истэҕинэ иитии ньымата уларыйан, бэйэтэ үөрэниитигэр кубулуйан биэриэхтээҕин аныгы, аһара иллэҥ ийэлэр таба өйдүөхтэрэ этэ. Оҕо сатаабат, сыыһа-халты туттар диэн туораппакка барыга-бары көмөлөһүннэрэ, оҥотторо үөрэтии оннук үгэстэри үөскэтэн бэйэтин кыаҕын улаатыннарар. Сахалар бу үөрэҕи “Туһа киһитэ буолуу” диэн ааттаан оҕо кыра эрдэҕиттэн саҕалаан туһаммытынан бараллара үлэҕэ-хамнаска туһалаах үгэстэр үөскээн олохсуйалларыгар, ийэ кута иитиллэригэр тириэрдэр.

Дьон улахан бөлөҕө биир санаалаах буолуута үчүгэйи уонна куһаҕаны биирдик сыаналаан араарыыта, биир тылынан этиитэ, ол аата өй-санаа төрүттэрин биирдик өйдүүргэ тириэрдэр. Киһи тугу үчүгэй, тугу куһаҕан диэн тус-туспа араарыыта атын киһилиин сөп түбэстэхтэринэ эрэ, биир санааланыылара үөскүүр кыахтанар.
Бүттүүн тылга биллэр тыллартан ураты олохтоох говордарга эрэ туттуллар харыс тыллар үгэстэр. Сирэйинэн ааттааһыны тумнан, наар харыс тылларынан саҥарыы булчуттар тылларыгар ордук бэлиэ. Булчуттар кыылы бэйэтин эрэ буолбакка, кыыл үгүс миэстэлэрин, булт сэбин-сэбиргэлэрин, булт өйдөбүллэрин харыс тылларынан ааттыыллар.

Тылга араас халбаҥнаабат ситимнэһиилэр бааллар, олорго сомоҕо домох киирэр. Тыллар ситимнэһиилэригэр туохтара эмэ (тыллара биитэр формалара, биитэр иккиэннэрэ – тыллара уонна формалара) уларыйбат буолла5ына, тыллар халбаҥнаабат ситимнэһиилэрэ диэн буолар.

Бүтэй туйахтаахтар (лат. Perissodactyla) — бөдөҥ уонна олус бөдөҥ сиргэ үөскүүр үүтүнэн иитиллээччилэр аймахтара. Ыыраахтаах туйахтаахтартан (Artiodactyla) уратылара диэн туйахтара чүөтүнэйэ суох ахсааннаах тарбахтартан үөскээбит.

Кумааҕыны тутуллубут кумааҕыттан эмиэ оҥоһуллар. Оччоҕуна иккистээн туттуллар. Сорох кумааҕыны мастан буолбакка, хлопоктан, лентан или конопляттан оҥоһуллар.

Түүлгэ ууга барыы туох эмэ улахан алдьархай тахсарыгар эбэтэр ууга барбыт киһи өлүүтүгэр көстөр быһыы буолар. Ууга барыы букатыннаах барыы буоларынан олус ыарахан, куһаҕан өйдөбүллээх этии буолан тахсар.

Санаа олус кыра, умнуллан, суох буолан хаалар дии саныырбыт сыыһа. Санаа мунньулуннаҕына, хатыланнаҕына күүһүрэр, үгэскэ кубулуйдаҕына умнуллубат, киһини бэйэтин салайар кыахтанар. Үгүс үгэстэртэн хомуллан, таҥыллан киһиэхэ кута үөскүүр. Өй-санаа биир бөлөҕө үгэс, бэйэтэ туспа сылдьар кыахтанарын түүлгэ көрөн арааран билэбит.

Саамай чиэһинэй, принципиальнай, сөптөөх бэлэмнээх партия эрэллээх кадрын Михаил Васильевиһы уобаластааҕы партийнай тэрилтэ хонтуруолунай комиссиятын председателинэн талан үлэлэппиттэрэ.

Картер бэрэсидьиэнни олордоҕуна (1977-1981 сс.) Дрейтон АХШ тулалыыр эйгэни харыстааһыҥҥа ааҕыныстыбатыгар дьаһабыл көмөлөһөөччүтүнэн үлэлээбитэ. Онно сылдьан кини тулалыыр эйгэҕэ быраҕыллар “куһаҕан эттиктэри кээмэйдээн атыылыырга” диэн этиини көҕүлээн киллэртэбитэ.

Өйө көттөҕүнэ киһи итирэр, иирэр эбэтэр өлөр. Өй көтөрүгэр туох да үчүгэй суох. Өйбүтүн Yөһээ дойдуга көтүппэккэ, сүрбүт күүһүнэн хам тутан, киһи буолан, киһилии быһыыланан биирдэ бэриллэр олохпутун Орто дойдуга эрэ олорор кыахтаахпытын умнубатахпытына табыллыа этибит.

Дьахтар санаата төттөрү-таары уларыйан иһэрэ түргэнин туһунан сахалар олус таба этиилэрдээхтэр: «Дьахтар оһоҕун чанчыгыттан оронугар кэлиэр диэри санаата уонна уларыйар», «Дьахтар санаата аһынааҕар кылгас»,- диэннэр. Былыргы кэмҥэ сахалар дьахталлары салайар үлэҕэ букатын да чугаһаппаттара биллэр. Оччотооҕу кэмҥэ ким кыахтаах-күүстээх баһылыыр үйэтигэр кинилэр санаалара сымнаҕаһыттан уонна сотору-сотору уларыйан биэрэн иһэриттэн салайар былааска кыттыспатах буолуохтарын сөп.
Өй-санаа үөрэҕэ биир кэмҥэ, ким эрэ салайыытынан үөскээбэт, баар буолбат, уһун үйэлэргэ үгүс дьон олохторун үөрэҕиттэн, уопутунан хомуллан олоххо киирэн иһэр. Киһи быһыылаах, көрсүө, сэмэй майгылаах дьон олоххо, үлэҕэ-хамнаска оҥорор ситиһиилэрэ элбиириттэн, уһун үйэни ситиһэр кыахтаналларыттан оҕолоро киһи быһыылаах буола улаатыахтарын баҕарар төрөппүттэр үөрэхтэриттэн хомуллан, таҥыллан таҥара үөрэҕэ үөскүүр. Биһиги олус уһун үйэлээх сахалыы тылбытыгар иҥэн сылдьар олохпут уопутун, өс хоһооннорбутун, кынаттаах этиилэрбитин хомуйдахпытына таҥарабыт үөрэҕэ арыллан тахсан, биллэн, оннугар түһэн иһэр.

Киһиэхэ олох биирдэ эрэ бэриллэрин сахалар билэллэр, “Киһи биирдэ олорор” диэн этэллэр. Киһи олоҕун биир тутаах сыалынан оҕо төрөтөн, кэлэр көлүөнэлэрин үөскэтэн, уруулара сайдан, аймахтара салгыы олоҕу олороллорун, үлэлээн-хамсаан олохторун тупсаралларын ситиһии буолар.

Баспыт иһигэр, санаабытыгар туох эмэ араас санаалары саныырбытын атыттар билбэттэриттэн, кистээн, эппэккэ эрэ илдьэ сылдьыахпытын, бэйэбит ис санаабыт диэн ааттыахпытын сөп. Арай бу санаабыт саҥа, урут суох, дьон билбэт буоллахтарына «ай» диэн тылбытынан этиллэр уонна баспыт иһигэр сылдьарынан ханнык да хамсааһыны оҥорбот, ол иһин үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана быһаарыллара олус уустук. Баспыт иһигэр саныыр санааларбытын дьаарыстааһыммыт айар диэн тылынан этиллэр уонна санаа эрэ буоларынан баара-суоҕа биллибэт.

Биһиги тылбыт олус былыргы төрүттээҕиттэн Айылҕаттан иҥэриммит дорҕооннорун билигин да илдьэ сылдьар. «Р» дорҕоон хатыланнаҕына, «рр» диэн буоллаҕына өссө күүһүрэр, ырдьыгынааһыҥҥа, кыыһырыыга кубулуйар, онтон «ы» дорҕоон уһаатаҕына «ыы» диэн буоллаҕына ытааһыны үөскэтэрэ хаһан да уларыйбат. Оҕо "ыы" диэн саҥара оонньоотоҕуна сотору кэминэн ытыыра биллэр.

Көрсүө, сэмэй буолуу диэн сахалар олохторун үөрэҕэ. Сахалар оҕону иитэр-үөрэтэр үөрэхтэригэр таҥара үөрэҕин туһатын былыр-былыргыттан туһаналлар. Оҕону кыра эрдэҕинэ көрсүө, сэмэй киһи буолууга төрөппүттэр бэйэлэрин үтүгүннэрэн, батыһыннаран иитэллэрин, үөрэтэллэрин сахалар билэллэр. (1,94).

Сунтаар сирэ-уота ыһыаҕынан, оһуокайынан, сахалыы куоластаах ырыаһыттарынан аатырар: С. Зверев – Кыыл Уола, Н. Е. Петров, А. Амбросьев, Е. Захарова о. д. а. биллэр норуот ырыаһыттардаахтар.

Балатон (мадь. Balaton, ниэм. Plattensee, словак. Blatenské jazero, словен. Blatno jezero, лат. Pelso) — Венгрия арҕаа өттүгэр сытар күөлэ. Киин Эуропа ордук улахан күөлэ. Балатон кытыла — Венгрия биллэр курорт сирэ, минерал уонна сылаас уу дьүктэлэринэн биллэр. Күөлгэ уу көлө устар.

Киинэҕэ көстөр дьон маһынан оройго бэрдэрэн баран туран сүүрэн хаалалларын үтүктэбит диэн итирбит дьону олоппос атаҕынан оройго биэртэлээн кэбиспиттэриттэн өлөн хаалбыттара эмиэ билбэттэн оҥоруллубут быһыы буолар.

Тыл иччитэ дорҕоонноругар саһан сылдьарын быһаарыы сахабыт тылын табан туһанарбытыгар тириэрдэр. Тыл иччитэ дорҕооннорунан дьайан киһи өйүн-санаатын быһаччы салайар, уларытар кыахтаах. Хас биирдии дорҕооннор дьайыыларыттан киһи өйүгэр-санаатыгар онно сөптөөх санаалар үөскээннэр киһини салайыахтарын сөп.
1934 сыллаахха Москубаҕа ыыталлар, онно Наркомпрос сорудаҕынан бэйэтэ хомуйбут ыраларын хомуурунньугун таһаартарар. Араас омуктар (татаардар, хакаастар, сахалар уо.д.а.) 239 мелодиялара киирбит хомуурунньуктара 1936 сыллаахха тахсыбыта.

Куораты XVIII үйэҕэ Хакка диэн омуктар туппуттар. Бу куорат кытыы эргиннэригэр персик мастарын олордон баран, бу сири «Тао-ах-юань» диэн ааты иҥэрбиттэр, тылбаастаатахха «персик саада» диэн эбит. Кэлин аата «Таоюань» диэҥҥэ уларыйар, уонна маннык ааттаах араас Цин династиятын дөкүмүөннэригэр 1888 сылга ахтыллар.

100 сааһын ааспыт биллиилээх спортсмен Амос Стэгг: «Куруук ыраас салгыҥҥа сүүрүүнэн дьарыктанаммын эппин-сииммин кислородунан элбэхтик хааччыйаммын доруобайбын»,- диир эбит. Ыраас, элбэх кислородтаах салгынынан куруук тыыныы киһи үйэтин уһатар, доруобуйатын, этин-сиинин туругун тупсарар.

Публиус Вергилиус Маро (Publius Vergilius Maro) (Алтынньы 15, 70 б.э.и. – Балаҕан ыйын 21, 19 б.э.и.) диэн классик Ром поэта, бу үс үлэлэринэн ордук биллэр: Буколика, Георгика уонна Энеида—онтон ураты хас да кыра поэмалардаах. Вергилиус Ром ордук улуу поэта буолар.

Балатоҥҥа сынньалаҥ эмтэнии былыр былыргаттан баар эбит. Балатонфюред санаторийдара сүрэх ыарыыларыгар идэтийэллэр, Хевиз күөлүгэр сүһүөх ыарыыларыгар, Балатон үрдэлин хайа хаспахтарыгар тыҥа ыарыыларын «хаспах салгынынан» эмтииллэр эбит. Ону таһынан күөл кытылларыгар араас минеральнай уу дьүктэлэр тыгаллар.

Таас бытаһыттар (лат. Alticola, нууч. Род Каменные полевки) Бытаһыттыҥылар кэргэннэригэр киирэр уус. Бу бөлөххө Саха сиригэр биир көрүҥ - Дьааҥы бытаһыта киирэр.

Василий Давыдович Наахара 7 кылаастаах оскуолатыгар үөрэммитэ. 1962 с. СГУ историческай факультетын бүтэрэн баран учуутал үлэтин Наахара 8 кылаастаах оскуолатыгар саҕалаабыта. 1964—1982 сылга диэри Наахара орто оскуолатыгар учууталынан, военругунан, саабыһынан, дириэктэринэн 19 сыл үлэлээбитэ.

Григорьев Герасим Егорович, Никифоров Николай Михайлович, Попов Николай Иннокентьевич (Күндүлүн), Стрижев Пётр Иннокентьевич, Санников Яков Федорович, Горохов Василий Иванович

Тыыннаах харамайдар эттэригэр-хааннарыгар үөскүүр углекислай гаас үксэ таһаарыллар, сорҕото хаалан улахан көдьүүстээх өҥөлөрү оҥорор. Кини киһи организмыгар натрий ионнарын тканнарга үллэрэн, нервнэй клеткалар күүрүүлэригэр сабыдыаллыыр, ону таһынан белоктар синтезтэнэллэригэр кыттар.

Сахалар аһылыкка сыһыаннаах этиилэрин биһиги эбэбит Лөкүө эмээхсин элбэхтик туһанар этэ. Кини этиилэрэ уонна аһааһын уратылара учуонай П.Брэгг үөрэҕэр сөп түбэһиилэрэ сахалар аһылыгы туһаныылара дириҥ төрүттээҕин быһаарар.

Хас биирдии дорҕоон киһи мэйиитигэр хамсааһыннары үөскэтэн бэйэтигэр сөп түбэһэр санаалары үөскэтэр уонна олор дорҕоон дьайар күүһүттэн тутулуктанан күүһүрэр, күөртэнэр, намырыыр, симэлийэр кыахтаахтар. Холобурга, музыка алыптаах дорҕоонноруттан киһиэхэ араас, ураты санаалар үөскүүллэр.
Саха дьоно киһи сирдээҕи олоҕо олус уустугун, киһи үйэтин тухары үөрэннэҕинэ эрэ олох хааман иһиититтэн хаалан хаалбакка өйүн-санаатын сайыннаран биэрэн иһэрин бэлиэтээн этэллэр. Саас ыраатан истэҕин аайы киһи этэ-сиинэ уларыйан, мөлтөөн-ахсаан истэҕинэ, киһи өйө-санаатэ эмиэ уларыйан биэрэн иһэрэ ирдэниллэр. Сахалар «Кырдьаҕаһы хааһахха сүгэ сылдьан үөрэнэ сырыт»,- диэн этиилэрэ киһи кырдьан истэҕинэ өйө-санаата уларыйан, олох үөрэҕэр саҥалыы үөрэнэн биэрэн иһиэхтээҕин бигэргэтэр.

Барыы – ыраах барыыны, өлүүгэ тиийиини бэлиэтиир. Уу сири-дойдуну ылара элбээбитин биллэрээри билигин үгүстүк ууга барда диэн этиини туһанар буола сылдьабыт. Ууга барда диэн уу илдьэ барда диэн суолталаах уонна букатын суох буолла, аны төннүбэт гына барда диэн быһаччы өйдөбүллээҕин таба туһаныахха. Барыы диэн быһаччы этилиннэҕинэ аны букатын төннүбэт, өлбүт диэн өйдөбүллэнэр.

Саха дьоно былыр-былыргыттан эр дьон баһылааһыннарынан олорон кэлбит буоланнар эр дьон ылыммыт сыалларын толорууга ордук дьүккүөрдээхтэрин, санаалара уларыйан испэтин сыаналыыллар. Государстволары салайыыга кинилэр таба суолу тутуһан олорбуттарын маннык холобур дакаастыыр.

Сомоҕо домох өйдөбүл иккис аата буолар, онон синоним кэккэтигэр киирэр: ырбыт, дьүдьэйбит, аҥаара хаалбыт, уҥуохтаах тириитэ эрэ орпут. Уустаан-ураннаан (уобарастаан) этэр уонна дорҕоон дьүөрэлэһиитин тутуһар буолан, ордук сытыы, киһиэхэ тиийимтиэ. Онон кэпсэтии тылыгар, норуот айымньытыгар, уус-уран литератураҕа үгүстүк көстөр.

Корсикаҕа (Аяччо) Наполеон Бонапарт, Аббатуччи диэн байыаннайдар дьиэ кэргэттэрэ төрөөбүттэрэ. Сорох сабаҕалааһынынан Корсикаҕа Христофор Колумб төрөөбүт буолуон сөп.

Билигин аныгы, билии-көрүү кэҥээбит кэмигэр эдэрдэр куһаҕан быһыылары оҥорууларын аҕыйатар сыалтан билиилэрин кэҥэтэн биэрии туһалыыр кыахтаах. Оҕо бары куһаҕан быһыылары кыра эрдэҕиттэн билэр буоллаҕына олору оҥорбот кыаҕа улаатар.

Ый бүтүүтэ сис былыт кэллэҕинэ, хаар түстэҕинэ, тымныы уҕарыыр. Ой дуораана түстэҕинэ, тымныы сатыылыыр, оттон ой дуораана сүттэҕинэ — на-мырыыр. Мастар халыҥ хаары сүгэһэрдэннэхтэринэ, халаан уута кэлэр. Күүстээх тыал түстэҕинэ, от ыйыгар хаһыҥныыр.

Айылҕаттан бэриллибит бу өйү-санааны кыыллар сатаан туһаналларын итинник, аһаабакка эрэ сылдьан эмтэнэллэрэ быһаарар. Дьон төһө да өйдөрө-санаалара сайдыбытын иһин аһыыр-сиир баҕаларын оннооҕор улаханнык ыалдьа да сылдьан кыайан кыана туттубаттара, үтүө холобуру батыһан үтүктүбэттэрэ олус хомолтолоох. Христианскай таҥара дьиэтэ итэҕэйэр дьонун икки тыһыынча сылтан ордук кэм устата үөрэтэ, модьуйа, оннооҕор күһэйэ сатыыр даҕаны элбэҕи аһаан уойан ыалдьааччылар хата аҕыйаабаттар.

Кыһыл Аармыйаҕа 1940 сыл ахсынньытыгар Дьокуускай военкоматынан ыҥырыллыбыт. 1942 сылтан Арҕаа, Соҕуруулуу-Арҕаа, Киин, 1-кы Белорусскай фроннарга сэриилэспит.

Ыам ыйын 10 — Васильев Федор Федорович (10.05.1951—20.07.1994) — сахалар сэриигэ сыһыаннарын чинчийбит историк-этнограф, история билимин кандидата.

Б. Оҕолору бэлэмҥэ иитэн, маанылаан улаатыннарыыттан өйө-санаата туруга, тулуура суох буолуутуттан быстах быһыыга, сыыһа-халты туттунууга түбэһиэн сөбө эбиллэр уонна саҥаны айыылары оҥоро, боруобалыы охсоору арыгыга, наркотикка ылларара элбииригэр тириэрдэр.
Суоппар ыксаллаах түгэҥҥэ түбэстэҕинэ эрдэттэн үөрэммит хамсаныыларын тугу да толкуйдаабакка эрэ оҥорор. Халтарыйан ойоҕоһунан баран эрэр массыынатын уруулун аҥар өттүгэр аһара эрийэн кэбиспэккэ, төттөрү эрийэн көннөрө охсон биэрэн, массыыната көнөтүк барарын ситиһэр эбэтэр ыксаллаах түгэҥҥэ туормаһын үктээбитин билбэккэ да хаалар.

Арыгы хайа айыллыаҕыттан, икки тыһыынча сыллардаахтан ыла дьон санааларын көтөҕөр, үөрдэр-көтүтэр, сылайбыттарын таһаарар ас буолан өйдөрүгэр-санааларыгар, эттэригэр-сииннэригэр олус дириҥник иҥмит.

Быдан ордук Zidisha Кенияҕа, Буркина-Фасоҕа, Сенегалга, Ганаҕа, Индонезияҕа уонна Гвинеяҕа үлэлиир. Харчы иэстээх сылга 10,6 % төлүүр, онтон Аан Дойду орто көрдөрүүтэ 35 %. Zidisha кутталлартан туох да гарант биэрбэит эрээри курс уларыйыытыттан барыс ылары да боппот.

Эстибит сэбиэскэй былаас тобохторо, оччотооҕу кэмҥэ мааныламмыт суруйааччылар, тылбыт үөрэхтээхтэрэ, учуонайдар уонна учууталлар айбыт элбэх сыыһалардаах «айыыларын үөрэҕэ» сахалар төрүт үөрэхтэригэр, өй-санаа сайдыытыгар, туруктаах буолуутугар сөп түбэспэт, оҕону иитиигэ, үөрэтиигэ буккууру, буортуну, алдьатыыны киллэрэр, саха тылын, өйүн-санаатын уларыта сатааһыҥҥа тириэрдэр.

Остуруок (нууч. киирбит); острог - 1) сэрии дьоно өр тохтуулларыгар анаан уһуктаммыт дүлүннэринэн туруору күрүөлэнэн бөҕөргөтүллүбүт сир; 2) бөҕөргөтүүлээх куорат; 3) түрмэ; 4) Уһук Хотугу дойду, Хотугулуу-Илиҥҥи Сибиир, Ыраах Илиҥҥи дойду (Дальнай Восток) уонна Хотугу Америка Россияҕа холбоноллорун саҕанааҕы нууччалар саҥа колонияларын кииннэрэ.

СКС — улахан булка туттуллар карабин. Уруккута сэрии саата. Калибра — 7,62*39. Маҕаһыыныгар 10 ботуруон киирэр. Буораҕа эстибит гааһынан бэйэтин ииттэр.

«О деятельности Э. К. Пекарского в Якутской (Сибиряковской) экспедиции. 1894—1896 гг.» (Кн.: Э. К. Пекарский (К 100-летию со дня рождения). — Якутск, 1958).

Доҕордоһуу Уордьана (2016 сыл атырдьах ыйын 25 күнэ) — Рио-де-Жанейро (Бразилия) куоракка ыытыллыбыт 2016 сыллааҕы XXXI Олимпиада оонньууларыгар үрдүк спортивнай ситиһиилэрин, кыайыыга дьулуурун иһин.

Үүнээйи фармокологическай эттиктэрэ (алколоида, гликозида, салонина, тамина, ферменэ, витамина, гормона, фитонцида) төһөнөн дэлэй да, соччонон эмтээх буолар. Айылҕа “аптекатыгар”, ойуурга, этикеткэтэ суох эмп-томп ахсаана суох элбэх, ол иһин хас биирдии киһи сыыһа, халты туттуон сөп. Оннооҕор сүлүһүннээх үүнээйи хайа да атын сибэккитээҕэр кэрэ, киһи болҕомтотун тардар көрүҥнээх буолар. Аныгы медицинаҕа эмтээх от 230 араас көрүҥэ биллэр. Онтон 22%-на анаан үүннэриллэр, атына ойуурга үүнэр. Отунан эмтэнэр кэмҥэ анал диетаны тутуһарга сүбэлииллэр: түргэнник иҥэр, чэпчэки аһы сиэххэ сөп, алкогольнай утахтары уонна тумалары көҥүллээбэттэр, табахтаабаттар. Ону таһынан, ас ыыһаммыт көрүҥнэрин, сыаны-арыыны, эти сиир соччо табыгаһа суох. Норуот ньыматынан уонна отунан саҥа эмтэнэр киһи буоллаҕына, бастакы нэдиэлэҕэ даҕаны икки төгүл кыччаталлар. Уонна ыарыһах хайдах туруктааҕын үөрэтэн, эмтээх оттору сиһилии билэр врач көрүүтүнэн-истиитинэн салгыы эмтииллэр.
2012 с. Лас-Вегаска дьиэ иһигэр оҕунан ытыы аан дойдутааҕы чөмпүйэнээт буолбута. Онно Тимофеева юниордарга хамаанданан күрэххэ 2-с миэстэ буолбута. Эмиэ ол сыл Огдеҥҥа ыытыллыбыт Аан дойду кубогар биирдиилээн бастыыр иһин уонна хамаанданан киирсиигэ бастаабыта. Софияҕа ыытыллыбыт Дьобуруопа Гран-притыгар хамаанданан бастаабыта.

Холобур: атахха биллэр – куот, ууну омурпут курдук – саҥарбат, бытыгын быһа үктүөр диэри – кырдьыар диэри. Сомоҕо тыл саха норуотун саҥарар саҥатын, тылын-өһүн киэргэтэр, байытар суолталаах.

Василий Давыдович үгүс сыратын биэрэн чинчийбит үлэлэрэ «Наахара нэһилиэгин историята (1631—1996)», «2 Наахара нэһилиэгин Хочо бөһүөлэгин олохтоохторун төрүттэрэ-уустара», «Наахара орто оскуолатын историята (1900—1996 сс.)». Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтарын туһунан үгүс материал хомуллубута. Наахара буойуннарын ааттарын, көмүллүбүт сирдэрин чуолкайдыырга эдэр пионердар уонна комсомолецтар киэн өрүттээх чинчийэр үлэни ыыппыытара. Василий Давыдович төрүттээбит музейыгар 1990—2001 сс. 11 сыл үлэлээбитэ.

Халыып:Сүдү тутуу Тайпэй 101 (кыт. трад. 臺北101, судургу 台北101, пиньинь Táiběi Yīlíngyī) — Тайбаан киинигэр Тайпэйга баар небоскрёб. Небоскрёб 101 мэндиэмэннээх, үрдүгэ — 509,2 м (шпилын кытта). Аллараа мэндиэмэннэргэ атыы-эргиэн кииннэрэ, онтон үөһээ офистар бааллар. Үрдүгүнэн аан дойдуга иккис миэстэни ылар, маннааҕар үрдүк Бурдж Дубай буолар.

Акутагава Рюноскэ үүтүнэн атыылыыр орто баайдаах Ниихара Тосидзо диэн урбаанньыт дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Луо сылыгар, Луо күнүгэр, Луо чааһыгар төрөөбүт буолан Рюноскэ диэн ааттаммыта (аатын бастакы бичигэ, 龍 , "луо" диэн суолталаах). Рюноскэ төрүүрүгэр ийэтэ номнуо 30-таах, аҕата 40-наах этэ, дьоппуоннарга бу куһаҕан билгэ. Рюноскэ 10 ыйдааҕар ийэтэ иирээкилэр дьиэлэригэр бэйэтигэр тиийинэн өлөр, ол кэнниттэн кинини оҕото суох таайа Акутагава Митиаки иитэ ылар, ол иһин Рюноскэ таайын араспаанньатын ылар. Таайа былыргы интеллигентнай дьиэ кэргэнтэн төрүттээх буолан (өбүгэлэрэ суруйааччылар уонна үөрэхтээхтэр) былыргы сиэри-туому, үгэһи барытын тутуһара.

Былыр-былыргыттан дьон өйө-санаата сыыйа-баайа сайдан, үүнэн, үрдүкү сайдыыны ситиһэн иһэр бэлиэлэринэн өй-санаа үөрэҕэ кэмиттэн кэмигэр, сайдан, үүнэн, тупсан иһиититтэн аата, сыала уларыйан биэрэрин таҥара аата кэмиттэн-кэмигэр уларыйан иһэрэ биллэрэр. Олус былыргы кэмнэргэ дьон саҥа сайдан истэхтэринэ, бултаан эрэ аһыыр эрдэхтэринэ таҥаралара араас улахан кыыллар, көтөрдөр буолар эбит буоллахтарына, кэлин өй-санаа сайдан, тупсан иһиитэ үчүгэй киһи таҥара баар буоларыгар билигин тириэрдибитин Будда, Христос уонна Аллах диэн ааттарынан элбэх дьон билинэллэр.

Саха Cиригэр хотугу байҕалларга түһэр улахан өрүстэргэ барыларыгар үөскүүр, туустаах ууга киирбэт. Хайа күөллэригэр эмиэ көстөр. Анаабыр, Хрома уонна Алаһыай өрүстэргэ суох.

1902 с. Прокопий Нестерович Лидия Михайловна Никифорованы ойох ылбыт. Ойоҕо учуутал үөрэхтээх буолан кэргэнин батыһан ыраах Саха Сиригэр тиийбит. 4 оҕоломмуттар, ол гынан баран тус олоҕо табыллыбатах. 1910 с. кэргэнэ ыалдьан өлөр, ол сыл сайыныгар 6 саастаах кыыһа үрдүктэн охтон түһэн күн сириттэн күрэнэр.
Дьон олоххо сайдыыны урутаан ситиһээрилэр куруук күрэхтэһэн, күөн былдьаһан иннилэрин диэки баран иһэллэр. Араас күрэхтэһиилэр бастаан иһэр киһини буларга, таларга көмөлөһөллөрүн тэҥэ, экономика ситиспит ситиһиилэрин эмиэ быһаараллар. Массыыналар сырсыыларыгар суоппар кылааһа үрдүгэ уонна массыынатын туруга, кыаҕа, күүһэ холбуу ылан быһаарыллаллар.

Үрүҥнэр ахсааннара 5 төгүл элбэҕин үрдүнэн Строд этэрээтин байыастара санааларын булгуруппатахтара. Пепеляевецтар 18 чаас устата тохтоло суох атаакалаабыттара. "Муустаах кириэппэс" байыастара геройдуу кыргыспыттара. Ити курдук гражданскай сэрии историятыгар "Муустаах осада" диэн ааттанан киирбит 18 күннээх Саһыл Сыһыы героическай оборуоната саҕаламмыта.

1. Киһиэхэ этин-сиинин баҕаларын толоруу аһара баран хаалбатаҕына туһалаах буолар. Айылҕа биэрбит эр киһи уонна дьахтар сыһыаннара киһи быһыытын аһара барбаттарын сиэр көрдөбүллэрэ ирдииллэр. Билигин Россияҕа аналлаах полиция нравов диэн тэрилтэни арыйыылара эт-сиин баҕатын толорооччулар аһара элбээбиттэринэн быһаарыллар.

Биһиги саҥарарбытыгар тус-туспа тыллар ситимнэһэллэр. Тыллар ситимнэһэ-ситимнэһэ арахсан, саҥаттан саҥа ситимнэһэн иһэллэр. Холобур, баай диэн тыл араас тыллары кытта араастык ситимнэһиэн сөп: аты баай, бурдук баайдыбыт, былатынан баайда, хара5ын баттарда, харах баайан уо.д.а. Харах баайан диэн ситимнээһин сирэй өйдөнөрүттэн ураты – албыннаан диэн кэтэх өйдөбүллээх уонна арахсыбакка ситимнэһэ сылдьар.

Сугун абаҕатын үксүн сөтөлгө, бронхикка, улахан дьон бронхиальнай астматыгар тутталлар. Ыарахан дьахталлар, кыра саастаах оҕолор бу үүнээйинэн эмтэнэллэрэ бобуллар. Сугун абаҕатын иэрийэн сөтөллүүгэ, солотуохаҕа, ревматизмҥа былыр-былыргыттан тутталлар.

Ахсынньы 5 — Михаил Тимофеев-Терешкин (05.12.1883—06.10.1957) — саха бастакы үрдүк үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ, поэт, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ (1944), экономист, этнограф.
Македонскай сэриитэ то5о аацнаан киирэн Ахеменидтар кёмус ньээкэ уйаларын ыhыахтарыгар диэри (ол да кэнниттэн) Сырдарья тардыытынан Бетпат (Буппэт) даланан тайаан саки диэн ааттаах омук олорбута. Кинилэр Геродот (484-431(425)гг. доНЭ) этэринэн, инньэ Дарий 1 са5аттан Ахеменидтар союзниктара этилэр. Империя ыhыллыбытын кэннэ сакилар бэйэлэрэ бэйэлэригэр олорон эрдэхтэринэ аны, Сыма Цянь (145-87гг. до НЭ) летописьтарыгар оло5уран история кинигэтэ кэпсииринэн, сюн- нулар саба туспуттэрэ уонна хоппуттара. (174- 165гг. доНЭ). Итинэн саки историята бутэр диэн курдук. Ол эрээри, Кытай летописьтарыгар сигэнэн суруллар эбээт: "Сыма Цянь рассказывает, что юэчжи двинулись на запад, потерпев в 70-х г. 2 в. доНЭ поражение от племен сюн- ну. Там их и застал в 128г. доНЭ китайский путешественник разведчик Чжань Цянь. Перечислены пять "домов" на кот. разделялись юэчжи и среди них "дом" гуйшуан (Кушан). Онон, Геродот саки диэн ааттаабыт омугун Кытай летописьтарыгар юэчжи диэн суруллубут эбит. Дьэ, онон, юэчжилар сюн- нулартан хотторон икки бёлёххё арахсыбыттара. Биир бёлёх, уёhээ этиллэрин курдук биэс омуктан (пять "домов") турар холбоhук, Кушан саарыстыбатын уёскэппитэ. Онтон иккис бёлёх сюн- нуларга холбоhон Кытай истиэнэтигэр тахсыбыта. (154г. доНЭ). Салгыы сюн- нулар (олор истэригэр саки омук баара) Хань империятын хардары охсууларыттан (133- 100гг. доНЭ) Байкал эцээригэр тиийэ туцкэлийбиттэрэ. Кэлин тиhэ5эр, история5а суруллар: "Наиболее тяжелые поражения они (сюн- ну) понесли в войнах с сяньби в 93- 94г. нашей эры. Создатель Сяньбийской племенной империи Таньшихай (Ёксёкулээххэ, Я-79г. 28стр. абааhылар испиэhэктэригэр Талыырдаах Таан таралыы тойон диэн баар) вытеснил гуннов (сюн- ну)." Дьэ, ити ыhыллыы- урэллии са5ана саха ёбугэтэ, эрдэттэн чуцнаан билэн- кёрён баран, Чаара- Токко диэкки хайысханы тутуспут буолуохтаах.

1874 с. 18 саастаах И. Говоров Курбуһахтан төрүттээх 14 саастаах Пелагея Аммосованы кэргэн ылан, 50-ча сыл ыал буолан олорон, 10 оҕону атахтарыгар туруораллар.

Кириллин Андрей Дмитриевич –(1935-2013) «АЛРОСА» АК бастакы президенэ, Кэтээн кɵрɵр Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ, экономическай билим хандьытаата, техническэй билим дуоктара, СР билимнэрин Академияларын, Россия естественнэй уонна хайа билимнэринн Академияларын, айылҕа уонна уопсастыба дойдулар икки ардыларынаҕы Академиятын, Бизнес уонна салайыы Аан дойдутааҕы Академиятын академиктара. Саха АССР норуотун хаhаайыстыбатын үтүɵлээх үлэhитэ, Российскай Федерация үтүɵлээх экономиhа. Кини биографията, үлэтэ «2000 интеллектуалы 21 века» (Кембридж, Англия) Норуоттар икки ардыларынааҕы биографическэй справочникка киллэриллибитэ.

Старшина Гуляев 1943 сыллаахха балаҕан ыйын 10 күнүгэр геройдуу өлбүт. Ити кэмҥэ снайпер бойобуой ахсаана 122 өстөөххө тиийбит. Смоленскай уобалас, Ярцевскай оройуон, Петрово дэриэбинэтигэр көмүллүбүт.
Проми́лле (лат. pro mille — тыһыынчаҕа) — тыһыынча гыммыт биирэ, бырыһыан 1/10. (‰) бэлиэнэн бэлиэтэнэр. Туох эрэ тыһыынча гыммыт өлүүскэлэрин ааҕарга туттуллар. Бэлиэтэ судургу дробунан суруйууттан тахсыбыт: 27/1000 → 27‰; нуулун ахсаана (3 нуул) 1000 чыыһылаҕа баар нууллар ахсааннарыгар сөп түбэһэр. Windows систиэмэтигэр бэлиэни маннык суруйуохха сөп Alt-0137: NumLock холбонон турдаҕына хаҥас Alt тимэҕи баттаан туран клавиатуура аттарыытын сыыппара блогар 0137 сыыппаралары суруйуллар.

Икки омук тылын баһылааһын “Туох барыта икки өрүттээх” диэн этиигэ сөп түбэһэр буоллаҕына, сотору ол уларыйан, хайа эрэ өрүт баһылаан салайар кэмэ эргийэн тиийэн кэлиэхтээх. Сахалар түмсүүлээх, биир санаалаах буолуохпутун баҕарар санаабыт кэлин кэмҥэ күүһүрэн иһэр. Саҥа демократия сокуоннара тутуһуллар государствотыгар дьон өйө-санаата аһара хааччахтанара табыллыбатыттан сахалыы өй-санаа, таҥара үөрэхтэрэ тарҕанан, баһылыыр оруолу ылан барыахтара.

Аһыы – баар-суох үчүгэй «ас» диэн тылбытыгар «ыы» диэн ытааһын сыһыарыыта эбилиннэҕинэ, бу тылбыт куһаҕан өттүгэр тосту уларыйар уонна аһыыр аспыт аһыйбытын, сиэммэт, буорту буолбутун биллэрэр.

Михаил Васильевич Мегежекскэй Саха сиригэр Советскай былааһы олохтооһуҥҥа, бөҕөргөтүүгэ саа-садах тутан, тус олоҕун да харыстаабакка, күүрүүлээхтик охсуспута, элбэх күүһүн, сыратын государственнай аппарат үлэтин тупсарыыга туһаайбыта.

Үөрэҕин Кемерово уобалаһыгар Новокузнецкай куоракка хайа техникумугар 1957 бүтэрбитэ. Кэлин Саха Госуниверситетыгар үөрэҕин салҕаабыта. Саха сиригэр көһөн кэлбитэ уонна уурайыар диэри Дьокуускайга «Якутстрой» систематыгар үлэлээбитэ. 9 сыл устата Совмин иһигэр капитальнай тутуу управлениятын кылаабынай инэенерынан үлэлээбитэ. Республика үрдүнэн тутууну ыыппыта. Кэргэнэ Елена Васильевна университет преподавателя, икки уоллаах, үс сиэннээх.

1905 с. Дьокуускайдааҕы духовнай семинария бастакы куурсугар киирбит. Манна үөрэнэр сылларыгар В. Чепаловтыын "Маяк" марксистскай куруһуокка сылдьар. Семинария уопсайыттан үүрүллэр уонна икки сыл полиция кэтэбилигэр сылдьар. 1911 с. семинарияны бүтэрэр. Дьокуускайдааҕы духовнай консисторияҕа үлэлиир, онтон харчы мунньунан баран 1913 с. Казааннааҕы духовнай академияҕа монгуол салаатыгар киирэр. 1917 с. экзээмэннэрин ситиһиилээхтик туттарар уонна бэс ыйыгар кандидатскай үлэтин көмүскээн богословия кандидаата буолар. Тиэмэтэ «История христианского просвещения якутов и других инородцев Якутской области».

Боломос — сырдык бороҥ. Пекарскай тылдьытыгар боломос өҥнөөх сүөһү, боломос буолбут от (скотина темно-белой, светло-серой масти, посеревшее сено) диэн холобурдар бааллар.

Арҕаа Бүлүү улууһа эбэтэр Үөдүгэй улууһа - 1911-12 сылларга Бүлүү өрүс хаҥас өттүнээҕи нэһилиэктэрэ Үөһээ Бүлүү улууһуттан арахсан туспа улуус буола сылдьыбыттара. Ол улуус киинэ Далыр этэ.

И.Я.Строд 1925-26сс. үһүс интернационал аатынан үрдүк тактическай стрелковай оскуола толору курсун үөрэнэн бүтэрбитэ. И.Строд үгүс байыаннай мемуарнай айымньылар автордарынан буолар. Оччотооҕу кэмҥэ кини кинигэлэргэ ыччаты байыаннай - патриотическай иитиигэ уһулуччу суолтаны ылбыттара.
Таоюань нөҥүө, Тайвань хоту уонна соҕуруу өттүн холбуур, тимир суола ааһар. Таоюань провинциятыгар түргэн сырыылаах тимир суолун тохтобула баар.

Тэҥнии көр: сай, сайр, чай (түүр., монг.) — таастаах сир, таастаах хонуу, чычаас уу, кураанах уу сүнньэ; сай (афг.) — үрэх; чай (иран.) — өрүс.

Биир-бииргэ киирсии быраабылаларын тутуспатах киһи аата-суола түһэрэ, туттунар күүһэ суоҕа, куһаҕан кэмэлдьилээҕэ биллэн хаалара атыттар сыһыаннарын тосту уларытар кыаҕын билигин да туһаныахпыт этэ. Бэйэлэрин киһилии быһыыларын сүтэрбэтэх дьон, бу киһилии майгына суох киһиттэн сэрэнэр, туоратар буолуулара үөскээһинэ, кини туттунар күүһүн улаатыннарарыгар тириэрдиэн сөп. (1,72).

2010 сыллаахха «Кыым» хаһыакка кулун тутар 25 күнүгэр «Ыгылыйыы ыар содула» диэн ыстатыйаҕа ыччат буруйу оҥоруута хаһааҥҥытааҕар да элбээбитин бэлиэтээтилэр. Ыччат чэпчэкитик харчыланар туһуттан киһини да өлөрөрүн кэрэйбэт буолбутуттан дьиксинэллэрэ элбээтэ.

Үлэһит дьон үчүгэй диэн санаалара оҥорбуттарыттан, туппуттарыттан, туһалааҕы оҥорбуттарыттан үөскээн тахсар. Үлэһит дьон барыларыттан лаппа элбэхтэр. Бу дьон үчүгэй диэн санааларын олоххо киллэрии үлэһит дьон элбииллэригэр, үлэ таһаарыылаах, оҥорумтуота үрдүк буоларыгар тириэрдэр. Төрөөбүт дойдуларын, омуктарын уонна тылларын үлэһиттэр ордук таптыыллар, харыстыыллар, уларыта сатаабаттар. Омугу харыстааһын элбэх ахсааннаах үлэһиттэргэ тирэҕирэрэ туһата улаатарын үөскэтэр.

1953 с. Бэрдьигэстээх орто оскуолатын бүтэрэн баран, суруналыыс үлэтигэр сыстан барар. «Эдэр коммунист» хаһыат баһылык редактора, «Хотугу сулус» сурунаал редакторын солбуйааччыта, «Кыым» хаһыат культураҕа салаатын салайааччытынан үлэлээбит.

Арай киһи маннык быһыытын сахалар кут-сүр үөрэхтэрэ быһаарар. Киһи элбэхтик арыгы испититтэн эбэтэр олус ыгылыннаҕына, ыксаатаҕына өйө баайыллан ылар кэмнэрдээх. Бу кэм тиийэн кэллэҕинэ салгын кут, өй көтөр, үөрэх-билии, суобас этиилэрэ умнуллаллар, киһини ийэ кута баһылаан салайар кэмэ кэлэр. Кыра эрдэҕинэ ийэ кута киһилии өйгө-санааҕа иитиллибэтэҕинэ, үчүгэй үгэстэргэ үөрэтиллибэтэҕинэ эбэтэр үгүс куһаҕан санаалар, үгэстэр муһуннахтарына киһи өйө-баайыллыбыт кэмигэр сыыһа туттан быстах быһыылары оҥорон кэбиһэр кыахтанар.

Ханнык эрэ олус кыра, сүтэ-сүтэ күөрэйэр, умнулла сыһа-сыһа кыламнаан ааһар санаа сыыһын ханнык да суола-ииһэ суох симэлийэн хаалара буолуо диэн дьон үксэ саныыллар, эҥин да араас санаалар бастарыгар киирэ охсон аастахтарына да сотору умнуллан хаалаллар, сүтэллэр диэн аахайбаттар.

Гаас (нууч. газ, нидерл. gas диэнтэн) — мөлүөкүлэлэрэ, аатомнара эбэтэр ионнара бэйэ-бэйэлэрин кытта отой мөлтөх ситимнээх бэссэстибэ агрегатнай туруга. Гаас частицалара көҥүл уонна туох да бэрээдэгэ суох хамсыы сылдьаллар.

Ацетилсалициловай кислота — ыарыыны уонна температураны аччатарга туттуллар эмп. Аптекаҕа турар олус тарҕаммыт торговай маркатын аата Аспирин
Ы – дорҕоон бэйэтэ да ыарахан дорҕоон. Бу дорҕоонтон саҕаланар ыарахан тыллар ордук элбэхтэр: ыар, ыарыы, ынчык, ынырык, ыарахан уонна да атыттар. Уһаабыт «ыы» дорҕоон дьайыыта ордук куһаҕан. «Ы» дорҕоон уһаатаҕына «ыы» диэҥҥэ уларыйдаҕына ытааһын үөскээн тахсар. Ол курдук уһаабыт «ыы» дорҕоонунан бүтэр тыллар бары туох эрэ куһаҕаҥҥа, ытааһыҥҥа тириэрдэллэр. Аҕыйах биллэр тыллары ыллахпытына:

Бу икки өттүттэн тутулук киһи, дьон бары оҥорор быһыылара хайа да өттүн диэки аһара барбакка, икки ардынан, ол аата ортотунан тутуллан баран иһиэхтээҕин быһаарар. Бу быһаарыыны саха дьоно олус былыргыттан билэллэрин бэйэлэрэ олорор, үөскүүр сирдэрин Орто дойду диэн ааттыылларыттан, «Туох барыта ортотунан буолуохтаах» диэн этиилэриттэн билэбит. Үчүгэй курдук ааттанар Yөһээ дойду эбэтэр куһаҕанынан аатырар Аллараа дойду тыыннаах киһи олороругар уонна киһи оҥорор быһыыларыгар эмиэ сөп түбэспэт эбиттэр.

Сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэҕин суох оҥорон уһун кэмҥэ, хас да көлүөнэлэр усталарыгар дьайыылаах таҥара накааһа суох буоларын курдук өйдөбүлү киллэрбитэ. Киһи үйэтин устата оҥорбут бары быһыыларыгар эппиэттиирэ хаһан да хаалан хаалбат уонна сороҕор киһи бэйэтин үйэтигэр тиийэн кэлиэн эбэтэр кэлэр көлүөнэлэригэр бэриллиэн сөп. Бэйэлэрэ арыгылыы-арыгылыы, үөрэ-көтө аһыы-сии сылдьар төрөппүттэр оҕолоро улааттахтарына арыгыһыт буолан хааллахтарына, кырдьан баран таҥара накааһыгар түбэһэллэрэ тиийэн кэлиэн сөп.

Маннык сабыытыйалар буолбуттара Бакумата, Мэйдзи (1868), Хан тиһигин суох гыныы (1871) уонна Сатсума бастаанньата (1877). 1876 сыллаахха Кумаоато префектура диэн билиҥҥи аата баар буолбута.

Ханнык баҕарар күрэхтэһии аналлаах быраабыланы тутуһан ыытыллар. Бары күрэхтэһээччилэр ол быраабылалары хайаан да тутуһаллара, халбаҥнаабакка толороллоро ирдэнэр. Күрэхтэһии быраабылаларын оҥорууга киһини эчэппэт, сэрэхтээх буолуу үөрэхтэрэ аан бастаан тутуһуллаллар.

Күнү-дьылы билгэлээччилэр тохсунньу ыйы от ыйыгар сөп түбэһиннэрэллэр. Тох-сунньуга тымныйдаҕына, от ыйыгар кураан буолар. Оттон хаардаах, былыттаах буол-лаҕына, ардахтаах ыйы күүтэллэр.

Киһи оҥорор быһыыларыттан үөрүйэхтэрэ, буор кута үөскүүллэр. Киһи үчүгэй да, куһаҕан да үөрүйэхтэрэ этин-сиинин кытары кэлэр көлүөнэлэригэр, оҕолоругар, сиэннэригэр бэриллэн иһэллэрин сахалар билэллэр. Үчүгэй үөрүйэхтэр үчүгэй быһыылары оҥорорго көмөлөһөр буоллахтарына, куһаҕан үөрүйэхтэр куһаҕан быһыылары оҥорорго тириэрдиэхтэрин сөбүттэн эрдэттэн сэрэхтээх буолууну эрэйэллэр. Сахалар ону билэннэр куһаҕан үөрүйэхтэри букатын үөскэтиммэккэ кыһаналлар, үйэлэрин тухары куһаҕан быһыылары оҥорбокко олохторун олороллор, кэлэр көлүөнэлэригэр ыраас, куһаҕан үөрүйэхтэр иҥмэтэх буор куттарын тиксэрэллэр.
3. Киһиргэс буолууттан бэйэ кыаҕын сыыһа суоттаныы холобурдарын массыынаны ыытыыттан, айаннааһынтан булуохха сөп. Yчүгэй массыынаҕа олорон баран суол араас уратыларын табан сыаналаабаттан олус түргэнник айаннаан абаарыйаҕа түбэһии элбэх. «Якутск вечерний» хаһыакка суруйбуттарынан аҥардас массыына абаарыйатыгар Россия үрдүнэн биир күҥҥэ ортотунан 90 киһи өлөр, 700 киһи араас бааһырыылары ылар. Биир сылга ортотунан 33 тыһыынча киһи өлөр уонна 256 тыһыынча киһи бааһырар. Бачча элбэх доруобай дьон быстах быһыыга түбэһиилэрэ өй-санаа туруга суох буолуутуттан тахсар. Бу көрдөрүүлэр сыл аайы аҕыйыахтааҕар эбиллэн иһэллэр.

Биир санаалаах буолуу хайысхата сыыһа буолан хааллаҕына олус элбэх киһини сыыһа суолга тириэрдэр. Аһара биир санааланыы дьон олоҕор, «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэспэтиттэн кэлин оҥорор содула улахан буолар.

Дьон өйө-санаата аҥардастыы сайдыы, инники диэки барыы, саҥаны айыы диэки кыайан барбатын өй-санаа сайдыытын муҥура, чыпчаала ааспыт үйэҕэ кэлэн ааспыта бигэргэтэр. Дьон олохторо саҥа үйэҕэ, бэстилиэнэй тыһыынча сылларыгар төттөрү баран эстии, кыыл өйүгэр-санаатыгар түһүү диэки халыйан баран эрэрэ чуолкай бэлиэлэринэн биллэр буолла. Саха дьоно былыр-былыргыттан таҥара үөрэҕин билэллэриттэн, олохторугар тутуһа сылдьалларыттан таҥара накааһын үөскэппэккэ уонна онно түбэспэккэ кыһаналлар.

Сахалар оҕону үөрэтэргэ туһанар “Айыыны оҥорума” диэн үөрэхтэрэ ситэ киһи буолууну баһылыы, ситиһэ, үчүгэйи уонна куһаҕаны арааран билэ илик эдэрдэр сыыһаны-халтыны оҥороллорун кыччатарынан куһаҕан быһыылары аҕыйатар.

1. Ситимнэһии биир тылынан бэриллэр судургу өйдөбүлү биитэр элбэх тылынан быһаарыллар уустук өйдөбүлү бэлиэтиэҕин сөп. Холобур, сир аннынан – кистээн; биитэр, соргу көтөҕөр – ыраата барарга ат аттанарыгар монор, ону былыргы саха учугэй бит диирэ; онон, учугэйи бар5алыыр диэн суолталаах.

Васильев Степан Васильевич (1896-1943) – биллиилээх государственнай, общественнай-политическай уонна профсоюзнай деятель, рабочай депутаттар Сэбиэттэрин президиумун сэкэрэтээрэ, Саха АССР Совнаркомун бэрэссэдээтэлэ, партия Киин Комитетын Киин хонтуруоллуур комиссиятын аппаратыгар тиийэ үлэлээбитэ. Кини аатын кытта дойдуга, Саха сиригэр кɵмүс уонна да атын сиртэн хостонор кунду таастар промышленностарын сайдыылара быhаччы сибээстээхтэр.

«Иһириккэ» кэпсээн тахсыбытын кэннэ Акутагава айар үлэтин майгыта уларыйар, ол түмүгэр айымньыларыгар күннээҕи олох туһунан суруйар буолар, суруйар ньымата буоллаҕына кылгас уонна дьэҥкэ буолар («Мандариннар», «Вагонетка» уо.д.а.). 1920-с сылларга Акутагава автобиографическай үлэлэри суруйан көрөр («Ол кэмҥэ бэйэм туспунан»).

Сорох түбэлтэҕэ, холобур, туохтуур биитэр тардыылаах аат суолталаах сомоҕо домох туохтуур, тардыылаах аат курдук уларыйыан соп. Холобур, харах баайан, харах баайар, харах баайда, харах баайбыт, харах баайыа, хараҕым саатар, хараҕын саатар, хараҕа саатар, харахпыт саатар уо.д.а.
Бакуматсу кэмэ Токугава сегунат кэнники кэмнэрин хабар. Йокои Сонан (Yokoi Shōnan, 1809-1869) Япония учуонайа уонна бэлиитикэни уларытааччыта этэ, кини Токугава сегунаата охтон эрдэҕинэ улахан сабыдыаллааҕа. Йокой Кумаомтоҕа төрөөбүт самураай этэ, Эдо куоракка 1839 үөрэххэ ыыппыттар, онно сылдьан уларытыыны киллэрэр санаалаах Мито Домен дьонун кытта алтыспыт. Кумаотоҕа төннөн баран Неоконфуцианство идиэйэлэрин тарҕаппыт. 1857 сыллаахха кинини Эчизен «даймира» Мацудайра Ёсинага ыҥыран бэйэтин сүбэһитинэн анаабыт. Үрдүктүк сыаналаммыт эрээри 1869 сыллаахха өлөрүллүбүт.

Ахсынньы 10 — "Правда" хаһыакка "Саха литературатын остуоруйатын сөпкө сырдатар туһугар" диэн Борисов С.З. ыстытыйата бэчээттэммит. Кулаковскай А.Е., Софронов А.И. уонна Неустроев Н.Д. туһунан "Три якутских просветителя-реалиста" диэн кинигэ автора Башарин Г.П. остуоруйа фальсификаторынан буруйдаммыта.

Уруккута Сулҕаччы нэһилиэгин сирэ (Сулҕаччы Бабаҕата). 1930 сыллаахха Одьулуун нэһилиэгэр холбоспута. 1935 сылтан Орджоникидзе аатынан колхоз киинэ буолбута. Кулууп, балыыһа, маҕаһыын, арыы астыыр собуот, колхоз кыстык хотоно. Боруолга сайылык хотоно, ыаллар олорор дьиэлэрэ, электричество, телефон, араадьыйа баара. Бөдөҥсүтүүнэн кэлин Ленин аатынан колхоз учаастага, Карл Маркс аатынан совхоз сылгы иитэр базата буолуталыы сылдьыбыта. Оскуола суоҕунан уонна бөдөҥсүтүүттэн сылтаан, нэһилиэнньэтэ, сыыйа, Дьабыылаҕа, Мындаҕаайыга уонна Үрэх-Күөрэҕэ көспүтэ. Билигин ким да олорбот. Биир да дьиэ суох. Кэнники өрт уота сиэн өтөхтөр оннулара да суох буолбут. Урукку турбут сирэ билигин ходуһа. Хоту күүс өттүнэн көһүүгэ барбыт Орджоникидзе аатынан колхоз холхуостаахтарын кэриэһигэр өйдөбүнньүк турар. Ынах маҕыраабат, атыыр оҕус айаатаабат, оҕо саҥата чуопчаарбат, чыычаах да ыллаабат. Уу-чуумпу. Биирдэ эмит сылгы кистиирэ иһиллэр. Ортотунан Чурапчы — Мындаҕаайы республиканскай суолталаах суол ааһар.

Куһаҕаны умнуохха диэн былыргылар үөрэхтэрин таба өйдүөххэ уонна оҕолору иитиигэ-үөрэтиигэ туһаныахха. Айыы диэн тыл былыргы өлбүт дьон өйдөрүн-санааларын, билиилэрин быһаарарын таба өйдөөн, икки өрүттээҕин арааран туһаныы хайаан да ирдэнэр.

Киһи тугу оҥорорун толкуйдаан оҥорор буолан, туох оҥорбута барыта атын дьоҥҥо хайдах өйдөнөрүттэн көрөн, куһаҕан эбэтэр үчүгэй диэннэргэ арахсаллар. Куһаҕан уонна үчүгэй диэн үгүс дьон өйдөрүгэр-санааларыгар уһун кэм устата олохсуйан хаалбыт, былыргыттан үгэскэ кубулуйбут өйдөбүллэр буолаллар.
1915 сыл алтынньы 9 күнүгэр Быһаҕас диэн сыһыыга Чкалов дэриэбинэтигэр төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ 15 саастааҕар өлөн, ыалга иитиллибитэ, биэстээх быраатынаан Ньукулайдыын тус-туспа ыал оҕолоро буолбуттара. 18 сааһыгар диэри тулаайахтарга анаан тэриллибит Рожин Петр салайааччылаах «КОП» диэн кооперативка үлэлээбитэ. Быһаҕаска тэриллибит 20 хаһаайыстыбалаах коллективнай хаһаайыстыбаҕа анаан үлэлэтэллэр. Онтон 1936 сыллаахха Тумул колхоһугар киирэн сайынын массыынанан от оҕустарарга, күһүнүн от кээһэрэ. Түөрт кыһын Охотскай перевозтан Ааллаах Үүҥҥэ таһаҕас таһыытыгар сылдьыбыта. Тумултан ити государственнай суолталаах таһаҕас таһыытыгар 14 киһиэхэ тиийэ, биирдии бэйэлэрэ түөртүү сыарҕа аттаах бараллара. Ити уһун сындалҕаннаах айаҥҥа алтата сылдьан, эрэйи эҥэринэн тэлэн, муҥу муҥнунан тыыран, киһи быһыытынан ситэр-хотор.

«Оттооһун» диэн 1976 с суруллубут хартыынаҕа от үлэтэ киэҥник көҥүллүк көстөр. 1973 с. Эллэй Сивцевтыын уонна В. Карамзинныын Корякин «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхо кинигэ буолан тахсарыгар ойууларын оҥорбута.

Ааҕыллыбыт холобурдартан көрдөхпүтүнэ хайа баҕарар киһиэхэ хаһан баҕарар «Өйө баайыллан» ылар кэмэ кэлиэн сөп. Бу кэм кэлэн ааһарыгар хас биирдии киһи эрдэттэн бэлэмнээх буоллаҕына эрэ соһуччу хамсанан араас сыыһалары оҥороруттан туттунар. Оҕо кыра эрдэҕиттэн ийэ кутун өйүн-санаатын киһилии суолунан сайыннарыахха, иитиэххэ наада. Оҕону кыра эрдэҕиттэн куһаҕаны оҥорбот буолууга, үчүгэй үгэстэргэ үөрэтии ордук суолталаах. Куһаҕан быһыылары оҥорбот, киһини атаҕастааһыҥҥа илиитэ барбат буоларга кыра эрдэҕинэ үөрэммит оҕо, улаатан баран «Өйө баайыллан» хааллаҕына даҕаны куһаҕан быһыылары оҥорбот. Манна холобурунан урукку кэмҥэ иитиллибит, билигин кырдьаҕас дьон аһара туттан буруйу оҥоруулара букатын аҕыйах буолар.

Олус дириҥ өйдөбүллээх этии умнуллан сылдьар. Олох сайдан дьон олохторо тупсан аҥардастыы үтүө санаалар эрэ баар буоллахтарына уонна бары ол диэки таластахтарына дьон-аймах аакка барыылара, өлүүлэрэ кэлиэ диэн сэрэтэр этии буолар. Киһи үс куттара тус-туспалар диэн этиилэрэ көмөлөһөр уонна өй-санаа уратыларын арыйан биэрэрэ олук буолар.

П.Брэгг 50 сыл устата уһун үйэлээхтэри кэтээн көрбүт. Ол кэтээн көрүүтүн түмүгүнэн киһи төһө дириҥник тыынар даҕаны, соччонон үйэтэ уһун буолар эбит. Кылгас тыыннаах, чаастатык тыынар дьон уһун үйэтэ суохтар. Сахалыы кылгас тыын - кылгас үйэни эмиэ бэлиэтиир. Айылҕаҕа эмиэ итинник. Чаастатык тыынар харамайдар, кроликтар, морской свинкэлэр, кэрбээччилэр бары кылгас үйэлээхтэр. Киһи ити иһин тыынарын төһөнөн дириҥэтэн, уһатан биэрэр даҕаны соччонон үйэтэ уһуурун ситиһэр диир П.Брэгг.

Кэссиэ оҕонньор Тандалгыга туппут балаҕанын маһын барытын эт саннынан таспыта үһү. Кэлин хойут алта кырыылаах баҕанатын кууһан тарбахтарым төбөтө тиийбэтэҕэ. Ол балаҕантан ойбоннонор күөллэрэ сүүсчэкэ саһаан буолуо. Онуоха эмээхсинэ хотоҥҥо кэтэр холуоһатын устан баран, атах сыгынньах уу баһан кэлэрэ үһү. Хоноһолор иһиттэхтэринэ атаҕын тыаһа саппыкылаах киһи курдук хоочугураан кэлэр диэн кэпсииллэрэ.
Бүөтүр Оҕотоойоп, Оготоев Петр Васильевич (1910—1977) — саха олоҥхоһута, тойуксута, поэт, прозаик, фольклорист, Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, этнопедагог, музеевед.

Олоххо уларыйыылар хайаан да киирэн истэхтэринэ эрэ сайдыыны ситиһии кыаллар. Салайар былаас өр кэмҥэ уларыйбат буолуута олоххо уларыйыылар киириилэрин аҕыйатан сайдыы киириитин кыччатар. Сайдыыны ситиһиибитин тылбытыгар киллэрэн иҥэринэн иһэбит, тылбыт байан иһэр диэн этэбит. Тыл сайдан, саҥа тылларынан эбиллэн иһиитин “монумент” курдук тылдьытынан хааччахтааһын түргэнник сайдан иһэр олохтон хаалыыны үөскэтэр.

Арыгы - айылҕа талан ылааччыта. Арыгы киһи өйүгэр-санаатыгар дьайар күүс буолан, дьоҥҥо күүстээҕи, кыахтааҕы талан ылыыга улахан оруолу ылар. Арыгыһыт буолбатах киһи өйө-санаата туруктааҕыттан кэлэр көлүөнэлэри иитиигэ-үөрэтиигэ ыллыктаах суолу тутуһара дьоҥҥо барыларыгар биллэриттэн эдэрдэр саҥа ыалы тэрийэллэригэр арыгыһыта суох аймахтары кытта холбоһоллор.

Устудьуоннар көҥүл санаа биир сүрүн источнига буолалларын быһыытынан 1884 сыллааҕы устаабынан университеттар автономиялара көтүллүбүтэ. Преподавателлэри Үөрэх миниистирэ эрэ бигэргэтэр бырааптаммыта. Үөрэх министиэристэбэтэ анаабыт киһитэ — попечитель — декааннары аныыр кыахтаммыта, үөрэҕи уонна устудьоннары, преподавателлэри кэтиир кыахтаммыта.

Кыһыйбыты-абарбыты таһаарбакка бэйэҕэ хаайа сылдьыы куһаҕан содулланан тахсара элбэх. Сахалар өй-санаа, таҥара үөрэхтэрэ куһаҕан санааны санаама, ыраастана сырыт диэн этиилэрэ итини эмиэ бигэргэтэр. Маат курдук куһаҕан тыллары саҥарыы киһи уоҕун-кылынын таһааран уоскутар аналлаах. Россия дьоно элбэхтик маатыраны тутталлара былыргыттан олохторо куһаҕаныттан, эрэйдээҕиттэн, баҕаларын хоту табыллыбатыттан өйдөрө-санаалара куһаҕан санааларынан туола сылдьарын биллэрэр. Бу этии табатын үгүстэр арыгы иһэн өйдөрө көппүт кэмигэр ыар, куһаҕан быһыыны оҥорон кэбиһэллэрэ элбээбитэ чуолкайдык быһаарар.

Саха тыла олус былыргы тыл буолан дорҕоонноруттан тутулугун билигин да илдьэ сылдьар. Уһаабыт «ыы» дорҕоон куһаҕаҥҥа тириэрдэрэ хаһан да хаалан хаалбат. Дорҕоон киһи өйүгэр-санаатыгар дьайыыта, син-биир тыас уларыйбатын курдук, хаһан да уларыйбат. Сахабыт тылын дорҕооннорун уларыппакка бэйэтин урукку оннугар туһанарбыт кытаанахтык ирдэнэр. Yрүҥ Айыыларбытыттан ылынар билиибит диэн тылбытын уруккутуттан, хайдах баарыттан уларыппакка эрэ бэйэтинэн туһаныы буоларын таба өйдүөхпүт этэ.

Биһиги эһигини, бар дьоммутун барыгытын кутталлаах, сэрэхтээх, иччилээх, сибигинэйэн биирдэ эмэтэ эрэ этиллэр айыы диэн тылы сыыһа тутта сылдьаргытын, улаханнык саҥараргытыттан сэрэтээри бу суруйабыт.

Күөл иэнэ 594 км², уһуна — 79 км, кэтитэ 1,2 — 12,4 км дылы. Муора таһымыттан 104 м үрдүк сытар. Орто дириҥэ 3,6 м, муҥутуур дириҥэ 12,5 м. Кытылын уһуна 236 км, уу сабардама 1,9 км³, уу тардыытын иэнэ — 5181 км².

Сытыы – ханнык баҕарар туттар сэп биилэнэн, сытыыланан, өргөстөнөн турдаҕына туох эмэ куһаҕан быһыы буоларын тэҥэ киһи бэйэтэ мөлтөөтөҕүнэ, ыарыйдаҕына сытыы кэлэрин биллэрэр.

Даака диэн Баҥладеш киин уонна саамай улахан куората. Ганг өрүс дельтатыгар Буриганга хаҥас кытылыгар турар. Дьон бу сиргэ бастаан түөлбэлээн VII үйэҕэ олохсуйбуттара биллэр.
Солбуллубат тыллаах, уларыйбат формалаах тыллар ситимнэһиилэрин, ол ситимнэһии бүтүннүү биир тыл, биитэр биир уустукөйдөбүл суолталаах буоллаҕына, сомоҕо домох дэнэр.

1928 сыл алтынньытыгар М. В. Мегежекскэй Саха АССР КСК-ын председателин солбуйааччынан уонна тэрийэр отделын сэбиэдиссэйин эбээһинэһин толорооччунан быыбардаммыта.

Ити кэмҥэ К.К.Байкалов уонна Е.И.Курашов командирдаах кыһыл этэрээттэрэ кулун тутар 2 күнүгэр Аммаҕа уонна Билиистээхэ пепеляевецтэри букатыннаахтык үлтүрүтэргэ быһаарыылаах охсууну оҥорбуттара. Кулун тутар 4 күнүгэр сарсыарда эрдэ Курашов этэрээтэ Саһыл Сыһыы геройдарын босхолообута.

Бу үөрэхтэммит дьоммут нууччалар диэки тардыһыылаахтарыттан сахалыы өй-санаа уратыларын билбэт эрээри төрүт тылбытын, өйбүтүн-санаабытын уларытаары оҥостоллор. Өй-санаа үөрэҕэ тыл үөрэҕэ буолбатах. Бу дьон этэ сатыыллара сахалыы өй-санаа, таҥара үөрэҕэр кыра да сыһыана суох.

Облига́ция (лат. obligatio — эбэһээтэлистибэ; ааҥл. bond — уһун бириэмэлээх, note — кылгас бириэмэлээх) — тутааччыта таһаарбыт эмитеныттан номинальнай сыанатын уу харчынан эбэтэр атын малынан ылыан сөптөөх эбэһээтэлистибэ сыаналаах кумааҕы. Сорох облигациялар ону тэҥэ араас бырыһыаны ылары быһаарар.

Дьон бары оҥорор, сөбүлүүр, ол аата бэйэлэригэр туһалаах быһыыларын үчүгэй быһыылар диэн ааттыыллар, бары оннук быһыылары оҥорорго кыһаналлар, соннук баҕа санаа үөскээн олохсуйар. Онтон куһаҕан быһыылар диэҥҥэ дьон оҥорбот, сирэр, сөбүлээбэт, олоххо туһаны аҕалбат, буортулаах быһыыларын барыларын киллэрэллэр.

Саха дьонун олохторун, таҥараларын үөрэҕэ оҕону, киһини көрсүө, сэмэй буолууга иитэр, үлэҕэ-хамнаска үөрэтэр. (1,94). Олоҕу сыыһа олоруу, куһаҕан быһыылары оҥоруу өйү-санааны халытыыга тириэрдэринэн сахалар үөрэхтэринэн иэстэбилэ суох хаалан хаалбат. Ол аата өй-санаа куһаҕан өттүгэр халыйыыта уһун кэмҥэ дьайар иэстэбили үөскэтэр. Бу иэстэбил хойутаан да буоллар, үксүгэр кэлэр көлүөнэлэргэ дьайыыта биллэр, син-биир тиийэн кэлэр уонна таҥара накааһа диэн ааттанар.

Тыынар салгыныттан кислородун арааран ылан киһи хас биирдии килиэткэлэригэр хаанынан тириэрдэр. Кислород килиэткэлэртэн углекислотаны кытта араас дьааттар үөскээбиттэрин ылан тыҥаҕа аҕалан ыраастанар. Кислород ыраастыырын тэҥэ киһиэхэ эньиэргийэни эмиэ биэрэр.

Гуляев Дмитрий Алексеевич (1917, Модут нэһилиэгэ, Бүлүү улууһа, Саха уобалаһа — 10.09.1943, Петрово, Смоленскай уобалас) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, саха бастакы аатырбыт бэргэн ытааччыта.

Тохсунньу — сыл бастакы ыйа, кыһын оройо, тымныы өрегөйө. Ый саҕаланыытыгар, үгэс курдук, күнү уһатардыы былытырар үгэстээх. Тохсунньуга тоҥсоҕой маһы тору-латар, тураҕас сылгы күн уотугар туорайдыыр диэччилэр.

Саха тимирин ууһа уһааран таһаарбыт тимиринэн үҥүү-батас оҥостон дойдутун, сирин-уотун көмүскээн атын омук бухатыырын кытта охсуһуута былыргы кэмнэргэ элбэхтик буолбута биллэр. Саха тимир уустара улуу бухатыырдарын тимир сэрии сэбинэн кыайа-хото хааччыйаннар атыттарга кыаттарбакка, эстибэккэ уһун үйэни ситистилэр.