Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Secònd al cgnusèinsi astronômichi ed l'antichitê, i pianēt (oséia tōt i côrp celèst che gh'àn un muvimèint fêls, dòunca ânch al Sōl e la Lûna), ēren despôst, dal d'ed fōra al d'ed dèinter, in sté ōrdin: Santûren, Giôve, Mêrt, Sōl, Vèner, Mercóri, Lûna.

A gh'é dû pinsêr, arpurtê dal Pagliani, in mērit a l'urègin dal nòm Salvatèra, al prém l'é ch' al pré deṣgnîr da Salvatoris terra perché la só cēṣa l'é stêda dedichêda, tèimp fà, al SS. Salvadōr , al secònd pinsêr l'é ch' al pré deṣgnîr da tèra sêlva, fôrsi perché l'é scampêda a 'na quêlch saczêda o aluviòun.

Al Zampòun l'è un salómm tìpic ed la pruvèinza ed Mòdna. Al vìn fât cun d'la chèrna ed maiêl impastèda e méssa in d'al zampòun del maiêl (da chè al námm). Al-s fà a Mòdna, a Mantva, a Cremòuna e in ètri pèrti d'al nord Itàlia.

L'è una vardùra clas cultìva in tal tèr, quènd cl'è matura l'avrèb da esàr d'un bèl ros impiè, quènd cl'è azèrba l'è d'un bròt virdè. I la dròva i cuntadè e la zènt ad campègna da fè la cunsèrva, invezì quì dla zitè i la va a cumprè a e marchè za còlta.

An n'è mìa precîṣa l'urègin dal nòm, ind i vèc documèint l'è scrét in divêrsi manēri: "Aligante", "Ligonchium", "Ligontum"o "Ligustrum" còst al gnriré da Légor, a sèmbra difâti che in tèimp luntân j Euro-Africân a s'în môs da l'Âfrica, atravêrs al regiòun dal Mediteràneo, a la cunquésta ed l' Eurôpa e che ind l'Itâlia setentriunêla în stê ciamê Légor. Da di documèint stôrich dal 1075 a riṣûlta che Ligûnchi l'é stê 'na Cōrt. La Cuntèsa Matélda ed Canòsa, int al 1076, l' à dê la cōrt ed Ligûnchi a la Badéia ed Frasinôr per prèir finansiêr la furtificasiòun dal Castèl ed Carpnèida cûntra i pusèbil atâch 'd Arrigo IV Rè ed Germâgna che in còl tèimp l'ēra in lôta cun Pêpa Gregorio VII. A 's gh'àn incòra nutési ed la Cōrt in un ât ed l'Imperadōr Federico I, al Barbaròsa int al 1158. Int al XIV sècol la fêva pêrt, insèm a Piōl di fèdev di Dallo ed Silân, 'na Sgnuría che, ind l' Apenèin, fra vicèndi altêrni a l'à fâta da padròun fîn a calêr e sparîr a Gôva ed Véla Mnôs al tèimp ed la Rivulusiòun Francèiṣa. Int al 1383 Ligûnchi e la só Rôca e cun Piōl în pasê ind al mân ed la faméja di Vallisneri ch'ēren padròun insèm a i Dalli dal castèl ed Piōl. Int al 1431 Piōl cun al só dipendèinsi ind al teritôri ed Ligûnchi e a Vâlj al s'è cunsgnê a Nicolò d' Este. Per ûn sècol e mèz la Véla ed Ligûnchi l'à fât pêrt ed la podesteréia de Mnôs e pó, cun Ospidalèt, Predêr e Cànōva, l'è dvintê pusès dal faméj Bertocchi e Bernardi. Al Dóca Rinaldo d'Este, vêrs la metê dal 1600, per 17.000 scûd là vendû Ligûnchi a i Cûnt Ferrarini. Int al 1750 Ligûnchi l'è pasê a la famèja Becchi a la fîn a i cûnt Contuti Castelvetri. Al tèimp ed la Rivulusiòun Francèiṣa Ligûnchi l'è stê dichiarê Cmûn sòta al cantòun de Mnôs. Cun la Restaurasiòun dal 1815 l'è dvintê incòra indipendèint. Int al Dizionario topografico storico degli Stati Estensi (1821-25) G.Tiraboschi al spieghêva acsé 'na pêrta ed la stôria ed Ligûnchi
A la fén dal XVIII sècol a l'è trè só al Sentierù. Int'al 1796 i suldè rivoluzionèr franzîs i äntren a Bêrgum e i strôlghen la Repóbblica Bergamâsca che la finéss col trattato di Campoformio dal 1797. Int'al Cungrès ad Vièna Bêrgum la finéss såtta l'Austria cme tota la Lunbardî e al Vènet.

Acsé, al 24 agòst 1522, a s'é scatenê 'na furiōşa guèra fr' al dō bândi pasêda a la stôria cun al nòm ed "guèra di muntanêr", cun i frignanèiş capitanê da Virgilio da Castagneto, fradèl dal capuriòun môrt, decîş a vendichêr la môrt dal fradèl. La batâlia l'é finîda al 5 ed lój 1523 quând Domenico l'é stê préma frî in batâlia dal sío ed Cato e, mèinter l'ēra drē a turnêr a Carpnèida, masê da dû di só aversâri che curîven a dêr 'na mân a i Castagneto: Tebaldo Sessi e Antonio Pacchioni. As cûnta che al prém al l'âbia infilsê e al secònd al gh'à stachê la tèsta e 'na mân, mési pó in mòstra a Spilambêrt, cun la mîra de spavintêr i lazaròun.

Par di mondi ed zänt al têrmin fundamentalîsum al sré druvè a däl teorî econòmichi (tipicamänt neoliberésstichi) par che al marchè l'aré da èser l'ónnic inspiradåur ed vètta socièl.

Al debót int al cinéma l’é stê int al 1931, quând l’à 'vû un rōl céch int al félm Le Blanc et le noir, in dōve “Raimu” l’ēra al prutagonésta principêl. Ind al ‘stès ân Jean Renoir al gh’à fât fêr un rōl pió impurtânt in On purge bébé, trât da un lavōr ed Georges Feydeau. Sèimper int al 1931, l’é stê prutagonésta int al félm ed Bernard Deschamps Le Rosier de Madame Husson, in dōve al recitêva ‘na pêrt che in carēra a gh’avréven zibî dèspes, còl 'd un zuvnôt ingènev, che, in sté chêş, al perdîva la verginitê in ‘na cà ed piaṣèir.
Ind al XII sècol, atravêrs l’intervèint dal cmûn ed Rèz, al cèinter pôst in môd stratègich insém al rîvi dal Sècia e bòun ed controlêr i trafîch che curîven lòungh la via Emélia, al mócia incòra impurtânsa. A’s scâta di sègn storîch inséma a di documèint cun al nòm “Herberia”, difèis da dal mûri gajêrdi e da un sicûr castrum. Prôpia la nôva qualitê militêra dal cèinter, che al s’impés ed gînta ch’la gh’va a stêr e ch’la desvîn ânca dal zôni cunfinânti, la finirà pr’ èser la carateréstica ed ‘na bòuna pêrt ed la stòria di ân dôp: al batâli tra i mudnèis e j-arzân ind al 1200; i scûnter tr’ al pêrti arzâni del sècol dôp; al batâli tr’ al XV e XVIII sècol tra j-esêrcit ed divêrsa râsa. Gh’è d’ arcurdêr che a Rubēra ind al mâg 1409, in ‘na batâlia cûnter i Visconti, l’è stèe masê Ottobono Terzi, l’ûltem sgnōr ed Rèz. Per circa dû sècol Rubēra l’é stêda fèdev di Buiêrd (‘d l’ istèsa râsa di Bianchi ed Lunigiana) che ind al 1423 da j-Estèinsi în stê «convînt» a baratêr sté fèdev cun Scandiân. Dal 1512 al 1523 Rubēra l’è stêda cunquistêda da l’esêrcit dal Pêpa che al l’à dêda in fêdev ai Pio ed Chèrp: a l’artōren ‘d j- Este, la catòm fèdev ‘d la faméja Sacrati uriginâria ed Fusignano (RA) e fedelésima dal Dòca; la rôca l’è stêda incòra di pió rinfursêda e circundêda da fusòun dimòndi fònd ch’ al tulîva l’âcva dal Tresnêr. L’è pó stêda destinêda a perṣòun per cōlpi pió pèisi, e lé stê a Rubēra (alōra l’êra sòt a Mòdna) che s’é riunî al Tribunêl Statâri che l’à giudichê e la cumpî, al 16 otòber 1822, la cundâna a môrt dal suversîv carbunêr Don Giuseppe Andreoli.

Al scutmâj (in italiân nomignolo) l'è na parôla 'dl' Arzân, ch' l'a 's câta ânca in tânt êter dialèt, cme al Mudnèiṣ e al Frarèiṣ , e ânca fōra regiòun d'intōren al Po. Un scutmâj l'é na sôrta ed nòm inventê, druvê ânca al dé d'incō, ch' al 's tâca a la gînta per tōr in gîr na quêlch qualitê o un quêlch difèt; al pōl ânca arfêres al nòm, al cugnòm, al mistēr o a l'urégin (la faméja o la sitê) dla persòuna. Cun al tèimp, i scutmâj a pōlen dvintêr quêşi di secònd cugnòm. Còl ch'l'é sicûr l'é che na vôlta tachê an 's chêva pió.

La rôca "felinèişa" l'é stêda ed sicûr un impurtânt tasèl dal quêder polétich dal XV sècol al tèimp dal guèri tra Pêrma e j Estèins, la prôva ed còst l'é l'èser stêda tirêda dèinter, int al 1409, ind la guèra fr' al cmandânt ed 'na cumpagnéia ed suldê ed mistêr al servési d' j Este, Muzio Attendolo, ciamê Sforza ( al prém ed la râsa di Sforza ed Milân), a un nôbil pramşân Ottobono Terzi.

L'è la zità nadèla ad Pellegrino Artusi famòus par avéi scrétt "La scienza in cucina e l'arte di mangiar bene", on di lìbar piò vandù d'la literatura italièna, du cu scorr di modi migliòur par fé da magné, bon esèmpi par lighé la pérta culinèria ad un bòn test scrétt.

In regiòn i lavoren da bon: l'Îsla ed Franza da per sé la produs un quêrt dal PIL francés, e al sô rèdit l'è brisa sol stra i piô êlt ed Franza mo anc al 70% sovra la media europea. I sô setòr piô important i en al turìsm, la finanza, al marchè e l'indóstria manifaturèra.
Al Festivalfilosofia 'l è na manifestasiòun culturèla itagliàna che da 'l 2001 la gh'è tót i an in tri sitê dla pruvèinsa ed Mòdna, oséa Mòdna, Chèrp e Sasól.

Dai ténp antîg l'omen l'à sänper druvè däl prêd cénni par contèr. In Grêcia antîga e a Råmma as druvèven dî âbec (ch'î éren fât ed balutén furè ch'i s infîlèven in fitón ed fèr) par fèr di cónt d'l aritmetica. As dîs anch ch i pastûr cuntèven äl pîguer e al vâc druvànd dal prêd ch'i butèven zå quand äl bisti äli gnèven dänter o andèven fòra. Po dåpp, in matemâtica, sta parôla la gné druvè con un significhè elementèr ch'la vré dîr realizaziån dî cónt. In aritmetica, sti cónt i vrénn dîr zontèr, tirèr vî, moltiplichèr e divîder.

Di canzòuni in dialètt al l’à scrétt Al trést (in dl’album Due anni dopo), La ziatta (in dl’album Ritratti; la canzòun uriginèla l’è ed Serrat, in spagnòl, un cant malincònich cun una cadèinza impusébil da fèr in italiàn, ma ch’invézi l’è gnùda benissém in dialett), La fiera di San Lazzaro (cant tradiziunèl, dl’album Opera Buffa) e La Genesi (in italiàn, ma ch’la pèrla d’un sgnór cun la bèrba bianca d’antica urégin mudnésa da la pèrta ed sô mèdra ch’ogni tànt al dis un quel in dialett; seimper ed l’album Opera Buffa)

Al re, ch'in tut al temp da 'sta gran ciacarada, e stuf da 'sta mandga 'd ciacarad, com s'al sdassdass in cal mument, al saltò su tut int un colp e al diè subit ordan ch'as vendicass 'sta povra sgnora 'd tut igli ufes ch'i gh'ivan fat, e da cl'ora e quela 'l dvintò al più gran persecutor ad tut quei ch'i 'gh fievan di insult, e al gmitì al servel a partì che an agh vins più voja 'd far i bei umor.ibidem, pagg. 292-293

Dal 1994 al vénz agli eleziòn puléttich e al dvénta presidänt dal cunsélli par la prémma volta. Al prémm guéren al va zå parché al trova da dîr cun qui d'la Lega Nord d' Umberto Bossi.

Al sozialîsum l'è 'na curänt ed pensîr lighè ai muvmént puléttich che a partîr dal sêcol XIX i an lutè par canbièr la vétta socièl e ecunòmica däl clâs piò puvratti e såura tott dal proletariè.

Int al bând as permetîva a tót ed prèir mìa sōl ciapêr, mó ânca masêr sèinsa ris'cêr nisòna pèina, bast' ech' sia di bandî, e quî che cun o sèinsa êrmi a j arén favurî, a srén stê dichiarê rivulusionâri e cundanê al sequèster di bèin e més al bând per èser sèinsa tânt riguêrd ofèiş e masê da tót. E in pió as decretêva che:

Mo quand à cominciè a comandär al nóv duca Fardinando (al fiól dal duca Filip, c' l'era mort), al Du Tillot l'è caschè in disgrasia e a gh'è tochè 'd tornär d'indò l'era gnu: primma in Spagna (dal 1771) e pò in Francia. L'è mort a Parigi dal 1774.

S’arfân a la préma metê dal XI sècol i prém ducumèint che pêrlen ed Sân Martèin Grând dóve a’s lumîna al Sânt prutetōr e al castèl. Carlo Magno l’à regalê sté tèri a la Cêṣa ed Rèz e prôpria al Vèschev Niccolò Maltraversi, int al 1050 cîrca, a j à cedûdi a Bonifacio ed Canòsa.
Vèner (Venere in italiân) l'é al secònd pianēt dal Sistēma Solêr in ōrdin ed distânsa dal Sōl, cun un gîr ch' al dûra 224,7 di nôster dé. Al só sègn druvê int al stódi dal strèli l'é al disègn, fât cun pôch sègn, ed la mân ed la dèja Vèner ch' la tîn só un spèc (;Unicode: ♀). L'é, int al cēl ed nôt, al pûnt pió luşèint, a pêrt la Lûna, e al rîva fîn a -4,6 ed la mzûra ed la lûş ch' a 's vèd. Vèner al rîva a la só mâsima lûş un pô préma ed l' êlba o dôp al tramûnt, e per còst l'é ciamê despès: Stèla matutèina o Stèla ed la sîra.

Dal 1165 Bêrgum la fa pèrt d'la Lêga Lunbèrda, cånter Federico I, insamm a 16 zitè d'la Lunbardî col Zuramänt ed Pontida. Dal 1184 al Bèrbaråssa l'èntra a Bèrghem, salutè da la zänt.

Di campgajanés gnussùd i én Edmondo Berselli, giurnalésta, Luca Lombroso, meteoròlogh prufesionésta, Ivo Pulga, ex zugadór ed balòun, adèsa alenatór dla Primavéra dal Modena FC e Lanfranco Turci, belè Presidèint dla Regiòun Emélia-Rumàgna, adèsa Deputê al Parlamèint Naziunèl.

Dòunca, Luceria l'é dvintêda rumâna al tèimp ed la Repóblica, mó al cèinter l'é chersû e gnû impurtânt sōl int al prém e secònd sècol dôp Crést, oséja ind l'etê imperiêla. A mezdé dal ré Vîgh (rio Vico) e gh'în gnû só, in chi sècol lé, di paeṣôt ṣvinânt ch'j în armêṣ fin al dé d'incō: Vîgh (Vico, ch' al vōl dîr bòuregh), Tavêrn (Taverne, da Tăbernae, oséja lucândi o ustaréi) e Carbunés (Carbonizzo, da Carbonescĕre, oséja fêr dal carbòun). A pêr che in ste peréiod a'gh sìa stê ânca un grôs incèndi ch'l'à bruṣê tót al cà e palâs ed lègn ed la sitê, ch'j în stê pó arfât cun di mûr ed quadrê pugê insém a di fundamèint ed prēda prân bós. Dôpa la ricostrusiòun Luceria l'é dvintêda grânda cme an l'ēra mei stêda (100.000 mq ed metradûra): la sitê l'andêva dal ré Lusēra (a mezanôt) al ré Vîgh (a mezdé) e la gnîva traversêda per travêrs da na strêda salghêda (da mezdé a meṣanôt) lêrga in soquânt pûnt ânca sê mêter. Lòungh a la strêda i schêv j ân catê un grôs sît póblich (fōrsi al foro) ed 30 mēter per 90, ch'al prîva ânca avèiregh di pôrtegh.

As es tròva al confin tra l'Europa tedèsca e rumanza, e l'è divis in tri regiouni. A nord al Fiandri, ch'i parlen l'olandès, ch'la gh'a al 58% d'la popolazioun; a sud la Vallonia, in du's descàr en francès, cun el 32% della popolazioun naziunela. In dal mèz as tròva la regioun d'la zitèe ed Bruxelles, Bruxelles-Capital, ch'le uffcialmeint bilèngui (anch's'as descàar ed piò en francès) in du a gh'è al 10% ed la popolazioun. Ed piò, ai confin con la Germâgna, in Vallonia, la gh'è la Comunitèe tedèsca dal Belgi, furmeda dai commun pèrs da la Germania in dal 1918.

La cunfénna a sîra ed såura cun la Ucrâina, a maténna ed såura cun la Moldâvia, a maténna cun la Ungheréia e cun la Sêrbia e 'd såtta cun la Bulgarî. Äl só maténna i én mujè dal Mèr naigher.

'L agetìṿ 'l è da spés cumpagnâ da 'l artìcul (Al mè gat 'l è rós) ma prima di nóm singulàr ad parènt al n gh vōl briśa (Mè pàdar, Tò śéndar, Sò fardèl, I nòstar genitōr, Al vòstri surèli, I lōr anvō).
Certamèint, però, Queriêgh al gh’êra préma de stè chêrta bulêda, che bèle la pêrla ed costrusiòn impurtânti cme un castèl. L’é probâbil che la fundasiòun ed Queriêgh cme cèinter abitê a s’arfâga adiritûra a l’època rumâna e a la costrusiòun ed la via Emélia, ânca se per sfortûna an n’é mìa pusébil pruvêr sté fât. Còl ch’ l’ é sicûr l’é che al nòm al deṣvîn dal latèin curvus ager, in relasiòun al teritôri ed culèina in dōve l’é. Dal j êtri spiegasiòun, mēno credèbili, a dîṣen che al nòm al pōl deṣvgnîr dal latèin curviacum, opór da la parôla cuprum in relasiòun al culôr ed la tèra apûnt culôr râm.

La stasiòun, pûnt centrêl de sté prugèt ch' al guêrda avânti ind al tèimp, l'é caraterişêda da un prugèt industriêl ch' al guêrda al futûr e ch' l' arcôrda al muvimèint dal vēli: tót al prugèt l'é difâti cgnusû cun al nòm, mia uficêl, ed Le vele di Calatrava.

Donca as pänsa a l'etè dal fèr c'me a un epoca cronologica d'un stèdi d'evoluziån, mo såura tott d'un livèl d'cultûra ch'l'à influenzè l'omen. Al ziviltè ch'a l cgnussén l'etè dal fèr én stè: i Achei int'la Grécia antîga, i Celti, la cultûra d'Hallstatt e d'La Tène, i Villanuvien (Italia de centro-nord)

Al róss l é una längua slèva ed maténna d la famajja däl länguv indo-européi. I la bacâjen in 167 e sblîsga miglión ed cristiàn. Ed quisst, 147 miglión äli én in Róssia. L é la längua ufizièl d la Federaziån róssa es l'à anc un statût spezièl al'ONU, e anc in däli ètri urganizaziån internazionèl. La se dscårr in róss in Ucraina, Róssia bianca, Muldâvia, Kazahstan, Kirghizistan, Tadjikistan, Turkmenistan, Uzbekistan, Armêgna, Azerbaidjan, Georgia e in di èter sît dal månnd.

La stòria d'la matemâtica la nass coi babilunîs e i grîg cåun dî parsunagg' cme Euclîd, Archimêd e Pitàgora. Dåpp al Mediuêv, as svilóppa l'introduziån dî nómmer areb, grâzia a Fibonacci, dal 1200.

Publio Virgilio Marone (Andes, 15 'd Utóbar dal 70 a.C. – Brindisi, 15 Setèmber dal 19 a.C.) 'l è stâ un puéta latèin. L'é stè al piò grand poéta d'la langua latèin. L'è l autåur d'la Eneide, un chèplavåur ch'al dscårr dal viaz d'Enea da Troia.

Dal 1967 fîn al 1985 al sît ed Luceria l'é stê tgnû d'ôc per evitêr che la gînta l'andésa a savuṣêr int i câmp per catêr di êter rèst, sibèin che pôch a la vôlta la zôna ed costrusiòun dal cà la sìa stêda ṣlarghêda. Int al 1981-82 la Sovrintendèinsa Archeològica l'à fât dal j êtri prōvi ed schêv, mó l'è sōl int al 1995-96, cun al sustègn dal cmûn ed Canòsa e l'impurtânt ajót ed la societê "Amîgh ed Luceria", che al sît l'é stê esplurê a la grânda per capîr la dispoṣisiòun dal strêdi e dal cà, e vèder s'e'gh sré prû dêr valòur in na quêlch manēra. Na pêrta di schêv l'é ânca stêda lasêda squacêda in permanèinsa per fêr vèder quèl a i viṣitadòur. Mó ind j ân ch'j în gnû dôpa a'n s'é pió fât gnînt, e al schêv squacê l'é andê in sêlda; al cà j în gnû incòra pió ṣvèin e i cuntadèin ch'e lavòuren i câmp e al végni e sêgviten a catêr dal munèidi e di scôs rumân int l'arêr, e i lêder a rubêr zò tót, un brót fât ch'l'à dê véta a pió d'un reclâm, ânca in Senêt.
Giuseppe Avati, ciamè Pupi, l'è al fradèl pió grand d'Antonio Avati, scritåur ed film e produtåur, nèd a Bulåggna al 3 ed nuvänber dal 1938. Dåpp ch'l'à tôlt la laurea in Siänz puléttichi a l'Universitè d'la só zitè, l'à truvè da lavurèr int'un'aziända indovv i surzlèven la ròba da magnèr e l'à fât al magatt necesèri (i n'éren brîsa tant bajûc) par la só prémma ôvra drî da la cinepraisa, ch'la s ciamèva: Balsamus - Lo sguardo di Satana dal 1969. L'è un film pauråus trésst indóvv tott i s mâzen ch'al n è brisa costè di mondi e ch'i ân fât vadder såul int'i cinema dî dintûren.

Äl radîs dî polinòmi cun dî nómmer raziunèl àn un nómmer algêbric e i nómmer algêbric ch'i n én brîsa algêbric i s ciamen nómmer trasendentèl.

Atōr cun al dòun ed ‘na grânda preṣèinsa inséma a la sēna, e cun un impurtânt môd ed parlêr ed quî che lassèn al sègn, Gino Cervi l’é stê ûn d’ j-atōr brêv a fêr tót ed la stòria dal spetâcol italiân, al s’é ṣlarghêva dal teâter sèri e còl brilânt, dal cínema a la televisiòun.

Un Lauv (Canis lupus, lupo in italiàn) l'è 'na bistia dimóndi cunpagna a un can ch'l'as pol vadder int i bòsc. L'è na bistia salvâdga ch'al mâgna la chèren

I prém abitânt int l'Arzân ch'a's gh'à dal nutési stôrich j în stê i Etrósch, ch'e gh'îven di algâm cunténev cûn la cultûra di vilanoviân. J Etrósch j în gnû int la piâna dal Pò in dòu vôlti (só per zò int al nôn e int al sèst sècol préma ed Crést) lòng a la pésta che da la Tuscâna la và a mnêr in Rumâgna. Difâti, j în stêdi tirêdi sò daj Etrósch (o j în stêdi arfâti da chilōr), presapôch in mèṣ al sèst sècol préma ed Crést, al sitê ed Felsǐna (Bulògna), Mutǐna (Môdna), Mantŭa (Mântva), Misa (Marzabôt) e Spina, ch'e fêven pêrta, scòn Tito Livio (V, 33), ed na confederasiòun ed dòdes colôni. Int al teritôri arzân e stêven dòunca ed cà divêrs pôpol, cûn j Etrósch ch'j êren al gròp ch'al cmandêva. I só rèst pió antîgh e vân indrē fîn a la fîn dal sètim sècol, e j în stê catê int la zôna ed Bresèl e Rubēra. In dal sèst sècol a gh'ēra bèle dimòndi paeṣôt ed capâni, e in dal quînt la lavorasiòun ed la campâgna e la só rēda ed daquadûra j'ēren zà bèin urganiṣêdi, e a gh'ēra ânca n'indóstria ed la ceràmica. Epór, an gh'é mìa sègn ch'a'gh fósa un gròp ed cà fés e stâbil int al sît in dōv adèsa a gh'é Rèz.

Al vérub DOVERE d'l Itagliàṅ in Miranduléś a n gh'è minga. A 'l sò pòst a s dróa sèmp'r al vérub AVÉR e pò la prepuśiòṅ DA, cuma in Ingléś (A gh'ò da scapàr via → I have to escape → Devo fuggire);

L é bacajè int la pruvénzia ed Bulåggna (fòra che int äl cmónni atais a Iómmla) e int äl cmónni ed Castèl int la pruvénzia ed Môdna, int la Sanbûga int la pruvénzia ed Pistòja e dal band ed Zänt int la pruvénzia ed Frèra.

Crevalcôr (in Itagliàn Crevalcore) l è na cmònna ed 13.465 abitànt (2015) in pruvénzia ed Bulåggna e dal 2000 l è considerè na zitè. Astrova long la ferrovia ad Verona. L'è tra Mòdna e Frara
Sòta a Borso d'Este la Câmbra Estèins int al 1451 la cedû la pêrt d'ed sōver dal Mûnt Sigòla a Sorâg un bōregh ed la Garfagnâna, în câmbi àn vrû che la gînta de sté cèch bōregh la purtés a Mòdna un ōrs vîv, opór un cinghiêl e in mancânsa ed tót dû un nimêl ed 300 lébri cîrca 90 chîlo.A nasîva acsé al dét tōr l'impègn ed purtêr l'ōrs a Mòdna per dîr tōres un grôs impègn. Secònd la môda ed chî tèimp l'ōrs al gnîva purtê a Mòdna mìa per èser magnê mó cme portafortûna cûntra al mêl sutîl(tubercolosi in italiân). Francesco Milani ind al só "Minozzo negli sviluppi storici della Pieve e Podesteria" al scrivîva acsé:

Al sei-sèt-ot (6-7-8) ad giògn domila e ot (2008), u sè tenud, mal Gabèc, al radun dai fan dai telefilm più famos dai an utenta (80) e dla trilugia ad Ritorne tal futur.

Al Miranduleś, cuma al dialét fraréś e a difarensa dal mudnéś e dal mantṿàṅ, al dróa al sèt vucàli cumpàgn a 'l Itagliaṅ, faghénd però difarénsa fra curti e lunghi.

Huang Xianfan (in cinés mandarèin 黄現璠/ 黄现璠; Fusui, 13 nuvänber 1899 – Guilin, 18 znêr 1982) l’é stê un stôrico e studiōs dal râsi cinés, al fundadôr dal stódi al Zhuang e scōli Bagui cinés.

I Modena City Ramblers én, sèinsa alcun dóbi, al grópp che pió di tótt l’à fat cgnósser al mand al dialett mudnés; la sô musica l’è fata da un mis’ciòun ed folk irlandés, rock e un basamèint emiliàn. I an scrétt na móccia ed canzòuni in dialett, che cun la sô imediatèssa, al sô picèr cum un martèl al fà rivèr méi al mesag’ ch’i Modena City Ramblers vólen fer passèr, e l’è pió cèr dl’italiàn quand i cànten dla lór tèra, l’Emélia.

Par definîr la grandazza d'la lît ed pusiziån, interès divêrs, prupagànda e aziån ed dstûrb ch'al s éren creè, send ch'i esêrcit i n s dscuntrénn prôpi, i strulghénn la parôla guèra fradda.

La secånda guèra mundièl l'è tachè al 1 ed setànber dal 1939 quand la Germâgna l'invadé la Pulògna e la s è slarghè piàn piàn a tott i èter pajîs quand i s azunténn l'Inghiltèra, la Franza, l Itâglia, l' Ugnån Soviêtica, al Giapån, i Stèd Uné d'l Amêrica e di mondi d'èter pajîs, d'l Europa e dî èter cuntinént. In Europa l'è andè avänti fén a l 8 ed mâz dal 1945, quand la Germâgna ai dé só sänza cundiziån, mänter ch'a maténna la finé al 15 d'agåsst dal stèss ân quand i giapunîs, dåpp ch'i én stè bunbardè dai Americàn cun la bånnba atòmica, ai dénn só anca låur.

Al só nòm l’êra: Ernesto Rafael Guevara de la Serna, pió cgnusû cme Che Guevara, l’êra nê a Rosario in Argintèina al 14 zógn dal 1928 l’é môrt a La Higuera in Bolévia al 9 utòber 1967

‘Na vôlta rivê insém a la pianûra ch’ la stà sōvra a la Prēda a’s pōl vèder luntēra ‘na grandiōşa vésta insém a l’ Apenèin arzân. A gh’é da stêr atèinti a i mêrzen ed la lâstra che finésen a strapiòmb a i lémit di bôsc, che în sèinsa spòndi.

'Na blèina burghêda cun pôchi cà da cuntadèin, quêṣi bandunêda, l'è a mezanôt ed Sincsèr. A lòng a la strêda 's pōlen catêr di maciòun ed môri e curnêl, prê vèird e piânti da frûta: d'ed ché prubabilmèin al nòm Giardèin.
L'è nèda par l'esêrcit americàn dal 1969 col nomm ed Arpanet. Int'i ân stänta i nâsen i prémm sistêm par mander däli informazión luntän a chi èter utént. Int'i an utänta la nass anch Telnet, la prémma raid ed comunicaziån in tänp reèl.

La préma vôlta ch’ a’s pêrla ed la Spunghêda ed Bresèl l’é in un documèint dal 1454 ad ôvra dal Spinelli, a’s pèinsa però ch’ la gh’âbia urègin rumâni perché la s’arvîṣa, ind al pést, a ‘na tôrta numinêda int al Satiricon ed Tito Petronio Arbitro amîgh vivór ed l’imperadōr Nerone. Sèimper int al 1454 in ‘na lètra che al Referendâri ed Pèrma, Giovanni Botto, al spidîva al Dóca Francesco Sforza, Sgnōr ed Milân insèm a di regâl ed Nadêl, a’s pêrla ed la Spongata de Berselo. Un ân dôp al spunghêdi a’s câten in ‘na lésta, tgnûda dacât in ‘n archévi dal Masarèi Estèinsi ed Mòdna, che Messer Pietro degli Ardizzoni al mandêva a Frêra al Magnéfich Borso d’Este. Al 24 dicèmber 1588 Girolamo Reni, un di vèc ed la râsa dal grând pitōr Guido, al nutêva ind al só regéster dal spèiṣi ed tót i dé un impôrt ed 18 frânch per mandêr, cme al sôlit, dal spunghêdi a la Sōra Girolama Monti. Int al 1616 al Dóca Alfonso d’Este al spidîva a la mujêra Isabella di Savoia al Spunghêdi ed Breselo. Int al 1622 ind la só Secchia rapita al Tassoni al tîn vîv ind la memôria al spunghêdi: int al XII° cânt in dóve al cûnta dal lôti fra i Petroni e Geminiani, al cûnta ânch ed 50 spunghêdi regalêdi al Leghê ed Bològna Munsgnōr Ubaldini. L’ôt ed dicèmber 1720 a rîven a Chèrp al Prîncip Francesco d’Este e la mujêra Carlotta Aglae d’Orleans cun al sègvit ed carôsi, dâmi e cavalêr; al Marchèiṣ d’alōra Taddeo Bolognini, ch’ al gh’îva la pèla dimòndi grâma, an n’à fât nisóna culiĵnsa a i famōṣ ôspit, alōra lōr àn magnê dal pân, di pòm e ... dal spunghêdi.

Int al 1727 a’s cunclód la costrusiòun ed la Tòra Cévica cumincêda int al 1585 e l’utîn la campâna sōl int al 1804. Cun Filippo, al Paèiş l'é stê pasê a marcheşêt e a la fîn cun Carlo Emanuele Fliberto II, a pricipêt ed l'impēr int al 1747. Int al 1752 cun la fîn ed lénia ed la râsa al principêt al tōrna sòta a i Dóca ed Môdna, préma a l'à fât aministrêr dal cûnt Gaudenzio Vallotta (1752-1795) int al 1772 Don Paolo Rango d'Aragona l’à cumprê al marcheṣêt més in vèndita e l’é armêṣ padròun fîn al 1792.Al castèl al pêrd l'aspèt ed furtèsa per dvintêr la cà dal Sgnōr, in cl’ân al marcheṣêt al cuntêva cîrca 3.227 abitânt stremnê int al paèiṣ e int al véli ed Prê, Lemisòun, Gaṣêda, Stiôl, e Trignân. A Anna Ricciarda d'Este, fiōla ed Carlo Emanuele Filiberto II égh vîn dê Nuvalêra in uşofrót.

Ind la provîncia, in tóta la zôna ed la pianûra, a gh’è un fôrt distrèt mecânich. La zôna a matèina, ind i comûn ed Castlarân, Casalgrând e Scandiân a gh’è ânca un impurtânt distrèt ed produsiòun dal cerâmichi, in uniòun ânca cun i comûn confinânt ed la provîncia ed Mòdna, in particolêr Sasōl. Tóta la provîncia, ânca la zôna muntanêra, l’è cgnusûda per la produsiòun dal Grâna (Parmigiano Reggiano). Ed valōr l’é ânca la produsiòun agrécola e zotètnica, préma ed tót per còl che riguêrda l'alevamèint di nimêl. Per sti motîv la provîncia l’è dimòndi svilupêda e la disocupasiòun l’an gh’è mìa.
L'invaṣiòun di Gâl la câvṣa ânca na crîṣi dal trâfich tra l'Emélia e la Tuscâna atravêrs j Apenèin. A còst e'gh fân dèinter al tribó di Légor, quêṣi tót pegrêr e catadòur ed bòsc, ch'e pruféten ed la situasiòun per tór pusès ed la zôna dal culèini e muntâgni ed l'Emélia. J în stê arcgnusû cme légor i simitèri catê a Ròunchel ed Quâter Castē, e (int al cmûn ed Canòsa) a Bòsc e int al sît ed Lūcěrĭa, na sitê antîga che incō l'an gh'é pió.

Un nómmer l'è un'entitè druvè par descrîver däl quantitè. I eren intîr fén tant ch'i n àn strulghè i nómmer cumplês, da alåura la léssta l'è advintè pió longa. Sénd che la quantitè l'è tignimôd conservè fora che quand as dscårr d'åurden tutèl, as pôl definîr un nómmer cme un quèl ch'al fà pèrt d'un doménni d'integritè.

Al cumplemènt ad cumpagnìa 'l è druâ a la manéra latìna, a secónd ch'al faga riferimènt a di prunóm o diretamènt a di nóm ad parsòni (o dal bèsti).

Us sostèn ca mal lergh dla costa ad Gabèc ui sia an centre ebitèt ad prubabile origine Greca chiameda un temp Valbruna in seguito sumersa dl'avanzament dal mer sumergend la cità e tramutandla t'na sorta ad Atlantide. Agnè molt document ch'i atesta la su esistènza, ma ie stet artruvèd molt repert ad pescator luchel chi susten ad riuscì a veda ti giorne più limpide i rest dla cità e adiritura dal campanil dla vecia chiesa ad Valbruna. Tutades al nom Valbruna l'è impress tla storia ad Gabèc truvand post in divers ucasiòn e divers strutur civiche.

Curitiba l’é la capitèl dla Paraná, Brasil; l'è la zitè piò granda e impurtanta dal Sud dal Brasil. La zitè l'a bèle 1.788.559 abitant, mo la su area metropolitèna l'arivarà a 3.595.662.

Cugnugànd i vérub a gh'è sèmpar da tgnir a mènt che in Miranduléś al vucàli O e E ch'i pèrdan 'l asènt tònic, da spés i s arbàsan ad tôṅ, dvintànd acsè U e I o anc sparénd dal tut.

La cûrta esperiĵnsa dal Cmûn indipendèint ed Rèz, al cumbîna però a un peréiod turmintê per Queriêgh: la só puṣisiòun, preciṣamèint al cunfîn tr’ al Sgnuréi ed Pèrma e Rèz l’é ritgnûda stratègica da tóti dō al pêrti e al fà dal paèiṣ teâter ed cunténov scuntêr armê. Queriêgh al vîn numinê in môd cêr cme pôst ed ‘na grôsa batâlia tra arzân e pramṣân int al 1215. De sté peréiod fân pêrta, môlt probabilmèint, i lavōr che dân al castèl dal mûri pió grôsi.

L'è stè ciamè Guèra Fradda cla situaziån ed lît brîsa ed guèra ch'la i è stè stra dû blûc internaziunèl, ciamè par la pió Ovest (sîra), ch'la cunprandèva i Stèd Uné e i låur alleè d'la NATO) e Est (maténna), con l'Ugnån Soviêtica e i só alleè dal Pât ed Varsâvia, stra la fén d'la secånda guèra mundièl e i ûtum ân dal Novzänt (tra sé e nå 1945 - 1990).

La Padania l'è 'na repóblica federêla imaginâria ch' la fa pêrt di prugèt polétich 'd la Lega Nord. Int i prugèt ed la Lega Nord la Padania la sré 'na federasiòun dal regiòun ed l'Êlta Italia.

Una padóll l'è un sît in pièna pén d'aqua, ch'as vadd parché ai é dla gran umiditè e tant volti anch dî animèl. La s diferénzia da una lâma, ch'l è invézi tais ai fiòmm.
Cun al partîr dal dio e Pianēta pió d'ed fōra, Satûren, relatîv al giōren ed sâbet, as dēv andêr vêrs l'intêren dal sistēma solêr as sêlta dû pianēt (Giôve e Mêrt). As rîva acsé al Sōl (giōren ch' l'é pó ste ocupê da la dumènica di Cristiân]].

Ma al fiö a rispondì a só pädar: "Tól, l’è tanta n ch’a ’v sèrav e ch’a fagh tüt a vòstar möd e ’n m’hii mäi dat gnan un cravöt tant ch’a podiss gódal coi mé compàgn,

I Gâl j în un perécol l'óltma vôlta pr'i Român quând e s'arvòlten in dal mèinter ed la secònda guèra tra i Cartaginèiṣ e Ròma es e fân leânsa cûn al generêl dl'armêda nemîga, Anébal. Dôp ch'la guèra la finés, a Zâma int al 202 préma ed Crést, i Român e pèinsen bèin ed dêrgh un tâj cûn sta stôria di Gâl, es e mânden al cônsol Marco Emilio Lepido a sistemêr la facènda e a tirêr dèinter in Itâlia i teritôri d'ed là dal'j Apenèin (préma l'Itâlia, pri Rôman, la finîva al Rubicòun). Int al 187 préma ed Crést al Lèpido al mèt sòta ânca i Légor Friniât, in na guèra mnêda préma int al teritôri arzân aṣvèin al mòunt \latino{Ballista} (che fôrsi l'é lighê al nòm "Valestra" ed Carpnèida) e dôpa in Garfagnâna (Livio XXXIX, 2).

Al servési viazadōr l'é fât da Trenitâlia (controlêda dal gróp Ferovèi dal Stêt) insém a la lénia Milân-Bulògna mèinter insém [Ferovéi Arzâni| a còli ch'e gh' armâgn]] al servési l'é fât da Ferovéi ed l'Emélia-Rumâgna.

Al fiómm l'è di mondi inpurtànt par l'economî lunbèrda. In Svézzra i al drôven pr'al centrèl idroelètric, mänter che in Itâglia i al drôven par tirèr l'aqua int'la Bâsa Padèna cme al Navéll Grand ch'al partéss dal Tizén. L'anbiänt naturèl dal fiómm l'è, al cuntrèri ed squèsi tott i fiómm itagliàn, tgnó bän: al tragétt itagliàn l'à dè vètta a dû pèrch naturèl regiunèl (Pèrch naturèl d'la vâl dal Tizén, quall lunbèrd e quall piemuntais) cun una superfézzi generèl ed pió ed 97.000 ha, la pió granda d'Euròpa.

Santvâri ed la Beâta Vêrgin ed la Fusèta a’s câta in fònd a cōrs Cavòur. Fât ind al 1654 só disègn ed l’ architèt Gian Battista Negri, l’é a crōṣ grêca cun còpla, cuplèin e trî altêr. Drêda a l’altêr magiôr a gh’é ‘na pitûra a frèsch che dîṣen la sia ed Lelio Orsi, purtrôp ruvinê int l‘ otsèint.

1965 - A mêrs al tôrna a Cuba e al s' vèd per l'ûltma vôlta in póblich. Al 1 avîl, in 'na lètra a Castro, al dà al dimisiòun da ògni cârica e da sitadèin cubân. Al mèiṣ dôp al và segretamèint in Congo per ajutêr militarmèint i rivulusionâri ind la crîṣi dal Congo. Al gh'ermâgn fîn a novèmber quând, etertânt de sfrûṣ, al tôrna incòra a Cuba. Insèm a un gróp ed fedêl, tra quî Tania, e al prepêra un piân ed guèra per purtêr la rivulusiòun in Bolévia.

Ind al 1859 a vîn avêrt la lénia Bològna-Piaṣèinsa. Còst l’ à favurî divêrsi idèj in pruvîncia ed Mòdna, pruvîncia ed Rèz e in pruvîncia ed Pèrma girédi vérs la costrusiòun ed léni 'd colegamèint.

Al comunitê di frê, acsé cme còli di canônich, ēren sôliti recitêr al j ōri tót insèm, in côro int la cēşa o int la sêla dal riuniòun di cunvèint e dal cēşi. Per còst al léber dal j ōri l'ēra ónich, e spieghê splendidamèint cun dal figûri.
Stés quèl anc quànd a gh'è da dascrìvar la parsòna ch'la fà patìr n'asiòṅ a 'l sugèt dla fraś, anca chè a gh vōl PAR e minga DA (A m fag purtàr par Stēvan → Mi faccio accompagnare da Stefano).

Al cōr ed la sitê l’é Piâsa Mazzini, ‘na carateréstica piâsa emiliâna circundêda da pôrdegh, al fà da padròun al Monumèint a Ferrante Gonzaga, ôpra ed Leone Leoni. Dân ind la piâsa la al Dôm dal sinchsèint, ôpra ed Francesco da Volterra (mó la facêda l’é ed dû sècol pió têrd), al palâs Duchêl (1567) in grân pêrte arfât, e al Municépi, che al gh’à sóta al pôrdegh i mudê dal j antîghi unitê d’ amzûra. Da la piâsa a’s va ai pôrdegh dal quatersèint ed cōrs Garibaldi, che a portèn a la Biblioteca Maldotti, réca ed manuscrét, antîghi edisiòun a stâmpa e ‘na grôsa colesiòun ed quêder. Al cōrs al s’arvés pó inséma a piâsa Garibaldi, in dó 's pōl amirêr la Madonna della Concezione, un uratôri cun piânta d’ôt lê, e la cēṣa ed S. Maria dei Servi (o Sânta Maria Annunciata), tirêda só a la fîn dal Sinchsèint da un disègn ed Francesco da Volterra: impurtânt, a l’intêren, la Deposizione, tèila ed Giuseppe M. Crespi.

Propi cme socuanti ètri zitè dl Itâglia ed chî ténp, a Bulåggna ai êren däl lîtigherî stra i sgnûr al guêren. A la fén, dal 1274, i mandénn vî la famàjja dî Ghibelén, i Lanbertâz. Dåpp che i Bulgnîs i én stè stianchè in t'la bataja dal Zapulén cåntr i Mudnîs dal 1325, Bulåggna la taché a inpuvrîrs e la dmandé la proteziån dal Pèpa al cminzéppi dal sêcol quatôrdg'. Dal 1348, quand ai êra la pèst, i murénn in 30,000.

Bèle ind i prémi ân '30 dòunca, còl ed Gino Cervi l’é un nòm bèin cgnusû e stimê dal teâter italiân. Ind al ‘stès peréiod ânca al cínema, che fîn dal prinsépi l’îva tót i personâg al sēni per fabrichêr i prôpri artésta famōṣ, al s’n’adà ed Gino Cervi, esatamèint int al 1932. Mó a fêren un grând nòm dal cínema, égh pensrà al regésta Alessandro Blasetti, l’ al fà fêr al prutagonésta ed ‘na fortunêda sèria ed félm stòrich, cme Ettore Fieramosca 1938, Un'avventura di Salvator Rosa 1939 e La corona di ferro 1941. Sèmper Alessandro Blasetti, int al 1942, l’ al dirég in un comovèint félm Quattro passi fra le nuvole.

In Miranduléś, acsè cuma in itagliàṅ e in francéś, 'l artìcul partitìṿ a s dróa p'r indicàr na part dal tut (singulàr) o 'n insém minga definî ad ròbi, da dū in sù (pluràl).

La tòr ed Flèina l'é stêda quêşi butêda zò dal dişastrōş teremôt dal 1920, l'é stêda pó restarvêda sèt ân dōp, per decisîòun ed la "Sovrintendèinsa ai monumèint" ch' al l' à dedichêda a i môrt ed la préma guèra mundiêla.

P.P. -- Parentes posuerunt, Parentibus pientissimis, Pater patratus, Pater patriae, Patronus posuit, Pecunia publica, Praepositus, Primipilus/Primus pilus, Pro pietate, Propraetor.

La Grân Cuntèsa, ed râsa longobêrda, l’ēra fiōla ed Beatrice ed Lotaringia e ed Bonifacio ed Canòsa; l’ēra anvōda ed l'Imperadōr Enrico III (Ré d'Itâlia) fiōl ed l’anvōd dal pêpa Leone IX, cuşèina d’ Enrico IV Imperadōr dal Sâcher Rumân Impêr e anvōda dal pêpa Stefano IX; int al 1076 la ciâpa al pusès d’un lêregh teritôri che al cuntgnîva la Lumbardìa, l'Emélia-Rumâgna e la Tuscâna, e che la gh’îva al só cèinter a Canòsa, ind l'Apenèin arzân.
Bunbardè fén a la fén d'la secånda guèra mundièl, Bulåggna l'è stè ritirè só ed fûria e l'è arturnè squèsi sóbbit a èser onna däl zitè pió récchi, zivîl e méj urganizè d'Itâglia, anch' par l'imigraziån ed tanta zänt ch'la gnêva da la Bâsa Itâglia (ciamè da la zänt par disprèz tarón, maruchén o magnamèl) e, int'i ûtum ân, anch' da l'Âfrica e da l Âsia.

Al teritôri l’é stê fèdev ed la faméja Dallo da Bismantova fîn al XVI sècol , quând l’é dvintê pêrt dal pusès ed j Este. Int al 1859 l’é dvintê pêrt dal nōv cmûn ed Castelnōv di Mûnt.

Dôpa la só nâsita, la sitê l'é'rmêṣa lighêda a la faméja (gens) di Lèpidi, e l'à sustgnû la pêrta ed quî ch'e dêven còuntra al Senât in dal guèri civîli dal prém sècol préma ed Crést. Un êter perèiod ed svilóp l'é gnû dôpa la pêṣ d'Avgóst (Pax augustea), cm'e's dîsen i rèst catê da i studiòuṣ ed l'antichitê. La sitê la dvèinta pió grânda, es e gh'rîven di êter colōn. Rèz la dvèinta ânca un Municépi (Municipium). Int al sèt préma ed Crést, Avgóst al fà na riorganisasiòun ed tóta l'Itâlia e e mèt al teritôri ed Rèz, in cumpagnìa ed quêṣi tóti al sitê ed l'Emélia e la Rumâgna (che préma e fêven só la Gallia Cispadana, oséja "al paèiṣ di Gâl dedsà dal Pò"), dèinter a la Regio VIII Æmĭlĭa. Còsta l'é la geograféja ed la regiòun cme la còunta Plînio al Vèc:

La stòria dla produziòun ed quest parsótt l'è vècia dimòndi: bèle dai tèimp di Célt e di Romàn, agh éra la pràtica et tgnìr la chèrna sot sèl: as fèva acsè in manéra ch'la tgnéss a bòta mèinter agh éra la guèra, e la'n marséss brisa.

1961-1964 – Al tôṣ pêrta a la cunferèinsa di stêt americân a Punta del Este. Al vîn més al cmând ed la Difèiṣa ind al tèimp ed la crîṣi ed la Baia dei Porci. L’incûntra ad Algeri Ben Bella, al tôṣ pêrta a Mòsca ai festegiamèint pr’al 47.em aniversâri ed la Rivolusiòun d’Utòber l’intervîn a New York a l’asembléia ed l’ONU. In sté ucaṣiòun al prunûncia a la televiṣiòun americâna un durèsim discōrs in dóve al dîṣ la só puṣisiòun cûntra al capitalîṣem. Al partés per un viâṣ in Âfrica

Al piasêl da fèr l'é fât da sînch binâri: i binâri trî e quâter în insém percōrs gióst (al binâri 3 a 's fêrmen i trêno cun i nōmer pêra e al 4 chî dèsper) chiêter binâri în insém al percōrs deşviê e a vînen druvê per i trêno ch' a gh'àn cme caplénia cla tsasiòun ché o 'pr al precedèinsi.

Còm (in itagliàn Como; lunbèrd: Còmm; franzais: Côme) l'è una zitè itaglièna ed 83.200 abitant , chèplôgh d'la só pruvénzia. Situè drî al Lèg ed Còm, la cunfénna såura a sîra cun la Svézzra.

Dal 14 d'utåbber 2007 l'è segretèri puléttic naziunèl dal Partîd democrâtic, elèt coli Eleziån primèri dal Partîd democrâtic col 76% ed quî che vudèven. Dåpp ch'l è caschè al guêren ed Romano Prodi, l'à stabilé ch'al só partîd al srè andè da par ló e al s'è candidè a advintèr Presidänt dal Cunsélli.
Al nâs atais al Pâs d'la Nuvêna, a la cunfénna stral Cantån Tizén e la Pruvénzia ed Verbàn-Cûsi-Òssla, dåpp ch'l à traversè la Vâl Bedrètt, la Vâl Leventénna e la Pièna ed Magadén prémma 'd cazèrs int'al Lèg Mazåur. Ai véggn fòra a Sèst e al cårr in direziån ed såtta a maténna marcànd la cunfénna stra la Lunbardî e al Piemånt; atais a Pavî (4 km pió såtta) al s câza int'al Po, dåpp 248 km de cåurs, cun una purtè mêdia ogni ân ed 350 m³/s (ch'al fà al fiómm pió récc d'âqua strai afluént dal Po).

Maria Luiggia, dòpa che so marì l'era mort a Sant'Elena, la s'era spozäda (mo miga uficialment) col cont äd Neipperg (al sò ministor di afär forestier). J àn avù quator fjól: du putén e dò puten'ni; mo du j én mort molt prest. Dòpa l'è mort anca Neipperg è pu in là l'è la s'è spozäda na tersa volta, con Charles-René de Bombelles, sensa aver pu 'd disendensa.

Quând è gnû mēno stà funsiòun, intōren al XVII sècol e al XVIII sècol, còsta l'é stêda tōta dal léngvi vîvi europèi dal tèimp e, in soquânt ambiĵnt leteterâri (in particulêr ind i léber ed memôri o stôri ed véta) e ind la diplomaséia, dal francèiş. St' ûlma, pôst che l'é 'na léngva rumânşa, l'à cuntinvê a pasêr parôli 'd urégin latèina ind al j êtri léngvi fîn a prém dêş ân dal Novsèint, fîn a quând a s'é impôst pôch a la vôlta, in Euròpa e int al mònd, cme léngva frânca l'inglèiş, che ânca s' l'é ed la 'stèsa râs dal tedèsch, al preşèinta, préma ed tót int al vocabolâri, un grôs nómer ed parôli 'd urégin latèina, ânch in môd indipendèint da l'impurtânsa dal francèiş.

Tót però l’é cambiê int al 1952, quând, grâsia a Julien Duvivier e al prém ed la sèria ed félm ed Don Camél, l’à vistî al rōl ‘d un prēt italiân ed pruvîncia, fugôṣ e sèimper in lôta cun al séndech cumunésta, Pepòun, recitê da Gino Cervi.

Brësa (Brescia in italian) l'é un cumoin d' la Lumbardia ad 192.165 abitant, capitäla d' la so pruvincia. A l'é la seconda citä lumbärda dop Milan par nümar d'abitant. Il la ciaman Leunësa d'Italia, num ca g'äva dat al pueta Giosuè Carducci. La citä l'é pusisiunä in dua la Val Trompia la finisa e la s' vèra in s' la Pianüra Padana.

L'Îsla ed Franza (Isola di Francia o Île-de-France in itagliàn e in francés) l'è una regiòn ed la Franza setentriunêla. L'è furmèda da ôt dipartimèint e al so zänter l'è Parì, che l'è anc la capitèla dal paés. Èter sitê importanti i én Boulogne-Billancourt, Saint-Denis, Argenteuil e Versàil (en francés Versailles).

Dôp la só môrt, atōrna al persunâg a vîn fât ‘na rōla ed legènda. I scritōr ed la véta di sânt, òm ed la cêşa, n’ àn ingrandî al persunâg e n’àn fât ‘na cuntèsa mèza sōra dêda a l ‘adurasiòun e a la fèid. Al ‘stès Dante Alighieri a n’à sintû parlêr e l’à mésa ind al XI cânt dal Paradîş ed la Divîna Cumédia , a l’à mésa ind al gîr di militânt per la fèid.

Un autostrè l'è una vî ed zirculaziån pr'al mâchin, al motoziclàtt, i câmios. L'è al pió pusébbil drétta e la parmatt ed zirculèr a una quantitè ed trâfic di mondi inpurtànt a diferänza d'una strè nurmèl.
Tl'ultima ediziòn ad Mai Dì Martidè, al famos prugrama dla Gialappa's Band, al paes l'è vnù scelt cum log ad un delit ca ancora la da vni, par avè in esclusiva i inumerevle guadagn ca i vrà a seghì dal turisme e da i ascolt televisiv. Uviament tut ven trated molt ironicament.

Ligûnchi (Ligonchio in italiân Algûnc int al dialèt del pôst) l'é un cmûn ed 935 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz, l'è tra mezdé e sîra e a cîrca 65 chilômeter da Rèz. L'è al pió êlt cmûn ed l' Apenèin arzân, l'è tra la splèndida vâl ed l' Ôzla e còla dal Sècia, e atâch a i pē dal Mûnt Cùşna.

Dôp la môrt ed Gregorio a Salêren int al 1085, Enrico IV l’îva elèt l' antipêpa Clemente III, mèinter Matélda l’à serchê ed turnêr a tôr al contròl insém a la Cêşa, cun al sustgnîr la nômina ed l'abê ed Montecassino, pêpa Vittore III. L'esêrcit imperiêl l’ēra stê batû da i fevdatâri ed Matélda atâch Surbêra, int al Mudnèiş, e al j armêdi d’ Enrico îven duvû turnêr a pasêr al j Êlpi.

La sfisurasiòun e la rutûra a pès e pcòun gnûdi dôp dal livèl ed la prēda, gnûda dôp la ruṣghêda, l’à lassê intât la pursiòun lé aṣvèin. La séma ‘d la Prēda la rîva a 1047 mēter insém al livèl dal mêr.

Dôp divêrs cambiamèint, é gnû elèt pêpa al vèschev francèiş d’ Ostia, Pêpa Urbano II. La cuntèsa ed Canòsa a gh’ l’ à cavêda a purtêr da la pêrta ed la Cêşa al fiōl ed l ‘imperadōr, Corrado. Int al 1091 é stê urganizê ‘n’ incuronasiòun bûrla a Pavia, a gh’ēra preşèint Matélda e al Pêpa Urbano, in dōve al fiōl ed l'imperadōr l’é stê numinê Ré d'Itâlia. A sté tétol a gh’é gnû zuntê quêşi subét còl d’imperadōr, in quânt la cêşa cunsiderêva scadû da la cârica Enrico IV.

futùr anteriōr (futùr+p.p.), druâ p'r indicàr un fat incóra da far ch'al darà vita a 'n àtar quèl (Quànd a 'rò magnâ, a dasparéć → Quando avrò mangiato, sparecchierò, lit. Quando avrò mangiato, sparecchio).

Domenico Amorotto (Carpnèida ? – Apenèin mudnèiş 5 lój 1523) l'é stê ûn di pió famōş bandî dal XVI sècol ind l' Apenèin arzân e mudnèiş e ind la Garfagnâna.

L'as ciàma "préda" al tocc d'argila dal Po còt in tla furnas e c'as droa par far il cà. La "preda" la pol 'dvantar un "parduzz" quand at'szcori d'un sass grustin catà in tera.

Al Dipartimèint dal Cròstel ( Dipartimento del Crostolo in italiân) l'é stê, fra j ân 1797 e 1815, un dipartimèint ed la Repóblica Cispadâna, ed la Repóblica Ciṣalpèina, ed la Repóblica Italiâna (1802 – 1805) e a la fîn dal Règn d' Itâlia. Al nòm al deşvîn dal torèint Cròstel e ch' l' à 'vû cme cèinter principêl Rèz
I dialétt bulgnîs muntanèr mêdi én un insàmm ed dialétt bacajè int'la muntâgna bulgnaisa stra äl prémmi culénni fén a quaranta kilometer ed distanzia da la zitè e fén a Puratta. I én 'na varietè dal dialatt bulgnais ch'l è stè purtè in sti sît durant la dominaziån ed Bulåggna stra 'l XIV e al XVIII sécol. I piò impurtànt én al dialatt ed Ròca Pitiglièna e al dialatt ed Puratta. I presänten tott dî trât cmonn al dialatt bulgnais zitadén mo i àn anch dal particolaritè gramatichèl e fonètich a meza vî stra 'l dialatt zitadén e i dialétt muntanèr èlt bacajè al cunfén cun la Tuschèna. La difusiån d'un dialatt muntanèr mêdi a Puratta l'è da ricondusris a la Contea dî Ranòzz stra 'l 1494 e al 1797 ch'î purténn un bulgnais piò nustràn in sti sît ch'i dscurarénn un dialatt muntanèr èlt.

La situasiòun l’ an câmbia mìa gnân quând, a la fîn dal XIII sècol, Queriêgh al pâsa, insèm a Rèz, a j Este ed Frèra, che gvernerân sté tèri, ânca se mìa sèimper, fîn a l’Unitê d’Itâlia. L’època dal discôrdi civîli a Rèz an sèmbra mìa tirêr dèinter Queriêgh: bisògna spetêr al 1458 per vèder al paèiṣ numinê ed nōv inséma a un documèint uficêl. In cl’ ân, sóta al cmând ed Borso d’Este a Queriêgh a vîn fât al Canêl Duchêl, un sistêma per dacvêr che al miliōra l’agricultûra in tót al cuntêd. .

Al Dipartimèint l'é stê turnê a fêr tra l'avrîl e al mâg 1815 a sègvit ed l'arcunquésta 'd zôni dal Règn d'Itâlia per ôvra ed Gioacchino Murat.

La SAFRE l'îva rifiutê l'acôrd e int al 1904 la costrusiòun e l'eṣercési ed la Rèz-Ciân în stê dê al Consorzio Cooperativo di Produzione e Lavoro, fât cun l’uniòun ed 27 coperatîvi. Anca se gh'ēra dla difidèinsa sparpagnêda la Rèz-Ciân l'é stêda finîda int al 1910. Al Cunsôrsi la gh'à tgnû adrē cun unōr, l'à utgnû int al 1936, cun al nōv nòm CCFR (Consorzio Cooperativo Ferrovie Reggiane) ânca ed tgnîr adrē a dō léni ed la SAFRE, mésa in liquidasiòun perché ruvinêda finansiarmèint.
I tèmp i pōl'n èsar baś o cumpòst, qvist chè i èṅ fat sù miténd insém al vérub auśiliàri (cugnugâ par parsòna, nùmar e manéra) e pò al partisìpi pasâ dal vérub.

Al Mèrch, regiån dal zänter d'l Itaglia al s troven a mèza vî d'la côsta adriàtica. La côsta l'è fâta ed di mondi ed spiâz ed rèna. Al Månt Cònero l'è al pió èlt. An i è brîsa di mónt èlt int' i Apenén. Int'la cadänna di Mónt Sibillini, int'la pruvénzia d'Ascoli Piceno, ai è al Månt Vettore (2.478 m). Di èter mónt impurtànt par la regiån én: Månt Nironi (1.526 m), Månt Càtria (1.702 m), Månt Pennino (1.570 m), Månt Rotondo (2.103 m), Månt Fema (1.575 m), Månt Priore (2.334 m), Månt Bove (2.143 m), Månt Sibilla (2.175 m), Månt Valdilonga (2.221 m), Månt Porco (2.335 m), Månt Argentellaa (2.201 m). Al clémma l'è bån. Estè chèldi, mo frasschi pr'al mèr, invéren cun dal piôv regolèr. Int'l intéren invézia ai é di estè frasschi e invéren cåun grandi possibilitè ch'al naiva.

La sèma dal mûnt l'é inta cmûn ed Ramṣèit int la pruvîncia ed Rèz. Cun la só fōrma a pirâmda, al mûnt Vintâs al fà da spartidôr dal j âchev fra i bacîn dal fióm Èinsa e dal fióm Sècia. Insém al fiânch tra nôt e sîra agh'é al Lêgh Calamòun e la stasiòun per siêr Vintâs Lêgh

Da i sō fiânch a nâs al fióm Èinsa e al fióm Sècia ch' a vân a dêr a dréta dal Po. L' Êlp ed Sucîş la sègna al cunfîn a mezdé ed l' Êlta Vâl d' Èinsa e la fa pêrt dal Pêrch Nasionêl ed l'Apenèin Tôsch-Emiliân.

Al 14 ed mêrs dal 1861 vîn dichiarê la nâsita del Règn d'Itâlia e la só bandēra l'à continvê ad èser, per abitódin, còla ‘dla préma guèra d’indipendèisa. Mó la mancânsa ed ‘na lèg in propôsit - fâta sōl per i stindêrd militêr – al pôrta a fêr dal bandêri cun figûri divêrsi da l’originêl, adiritûra zò ed règola. Sōl in dal 1925 vîn stabilî, per lèg, i mudê ‘dla bandēra nasionêla e ‘dla bandēra de Stêt. A cósta ché (da druvèr ind i palâs dla faméja reèla, ind al parlamèint, ind i ufési e ind al rapreṣentânsi diplomâtichi) a vîn zuntê al stèma la curòuna reêla. Dôp la nâsita dla Repóblica, un decrêt ed lèg dal Presidèin ed la Repóblica dal 19 zógn dal 1946 al fésa la figûra pruvişôria ‘dla nōva bandēra, confermêda da l'Asembléia Costituèint ind la sidûda dal 24 mêrz dal 1947 e mésa ind l’articól 12 ed la nóstra Chêrta Costitusionêla. E ânca ind al sèch linguâg dal verbêl a’s pōl còjer tóta l'emosiòun dal mumèint.

Al 4 avrîl 1925 l’à spusê Henriette Manse, la surèla ‘d un só chêr amîgh. A gh’àn avû trî fiô, Josette int al 1926, Janine int al 1930 e Franck int al 1935.

Al parsótt ed Mòdna al s'pól magner cun dal mlòun o cun i figh. Al và fat a fètti dimòndi sutìli, e l'è da binèr a vèin brisa dvintê vèc', sia rass che bianch.

Santa Sfìa l'è un paes ad piò o men 4.266 abitant, in pruvenza ad Furlè, in t'l appenén furlivés. Santa Sfìa l'è avsén a Gaglièda (Galeata), Zivitèla (Civitella), Sanpir (San Piero in Bagno), Bàgn (Bagno di Romagna), Premaicòr (Premilcuore).

Tri kilòmeter pió fòra dal zänter dal pajàis ai é la Tånba dal vasscuv, un palâz dal sécol quatôrdg' ch'l è stè druvè dai vasscuv cme residänza d'estèd.
L' Abetèina Reêla (Abetina Reale in italiân) l'é 'na forèsta ed pîn e piēla ch' la se şvilópa insém a la rîva a matèina dal Cùşna, insém a la rîva dréta ed l'Êlta vâl dal Dôl e la se şlêrga fîn al crinêl ed l'Apenèin. La forèsta la gh' à la carateréstica 'd èser fâta 'd piēla biânch antîgh armêş al mònd dôp sècol de sfrutamèint dal bôsch.

Al sit al gh'a deinter artícol e-dcô al tradiziòun, al rizēti e al dialátt, diségn ed Giorgio Rinaldi e dl'eter incòra. L'è organizé da persouni ch'i gh'an piò ed vînt an ed pasiòun a sti argumèint.