Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
گەورە زانای کورد (پیری ڕەیس) بە ٢٠ ساڵ پێش ئەوەی کریستۆڤەر کۆڵۆمبۆس ڕێی بکەوێتە ئەمەریکای باشوور کە لە ڕاستیدا ساڵی ١٥٣٣ ز بوو بە ھەڵەواتە لە ساڵی ١٥١٣ ز ئەم زانایە بەشێکی زۆری کارەکانی لە نەخشەی زەوی تەواو کردبوو چونکە یەکێ لە گرنگترین بەشی نەخشەکەی ھەردوو قاڕەی ئەمەریکا و بەستەڵەکی باشوورە کە بە وردی لەسەر نەخشەکە دیاری کردبوو لەگەڵ زانیاری زۆر وردی لەسەر نەخشەکە تۆمار کرد بوو پاشان لە ساڵی ١٥٢٨ ز ھەموو نەخشەی زەوی تەواو کرد بە کێشانی نەخشەی ئاسیا و ئەوروپا تەواوی زەوی لەسەر تۆپێک چونکە ئەم زانایە و زانایانی تری مسوڵمان وە قورئان زەوییان بە (الکرویة) داناوە وە لەوەش بە دیقەتر شێوەی زەوی قورئان بە (ھێلکەی نەعامە) چواندوویەتی کە ئەو شکڵەش لە ٢ ڕۆژی پاش ڕێکخستنی ئاسمان لە ٧ چیندا ئەو شێوەی وەرگرت بەکاریگەری خولانەوەی زەوی بە دەوری تەوەرەکەیدا لەکاتی خەلق بوونی ھەسارەی زەوی

لە چواری شوباتی ١٦٠٠ چاوی کەوت بە تایکۆ براهی و دوو یاریدەدەرەکەی، فڕانس تێنگنەیجڵ و کریستن لۆنگۆمۆنتانەس لە شوێنێکی نزیک پراگ. کە لە هەمان شوێندا ڕوانگە نوێکەی تایکۆ براهی درووست دەکرا. بۆ ماوەی دوو مانگ وەک میوانێک لەوێ مایەوە و لە هەندێک لە تێبینییەکانی تایکۆ براهیی دەربارەی مەریخی دەکۆڵییەوە؛ تایکۆ زۆر بەباشی پارێزگاری لە داتاکانی دەکرد، بەڵام سەرسامبوو بە بیرۆکەکانی کێپلەر و دوای ماوەیەکی کەم داتای زۆرتری خستە بەردەست. کێپلەر نیازی وابوو کە بیردۆزەکەی خۆی کە لە میستریەم کۆسمۆگرافیکەم نووسیبووی تاقیبکاتەوە بە یارمەتی داتاکانی مەریخ، بەڵام بەمەزندەی ئەو ئەوە پێویستی بە دوو ساڵ بوو (لەبەر ئەوەی ڕێگەی پێنەدەدەرا کە داتاکان کۆپی بکات بۆ ئەوەی کاریان لەسەر بکات). بە یارمەتی زانایەکی دیکە، کێپلەر ویستی بە شێوەیەکی فەرمیتر کار بۆ تایکۆ براهی بکات. بەڵام وت وێژکردنەکان شکستیان هێنا و لە ٦ی نیسان ئەوێی جێهێشت و چووە پراگ. کێپلەر و تایکۆ دوای ماوەیەکی کەم ئاشتبوونەوە و ڕێککەوتن لەسەر مووچە و شوێنی مانەوە، بۆیەش لە حوزەیرانی هەمان ساڵ کێپلەر گەڕایەوە چووەوە گراتز بۆ ئەوەی خێزانەکەی لەگەڵ خۆی بهێنێت.

ئایەت (بە عەرەبی: آية) ئایەتەکان ناوی کۆیە، بەواتای نیشانە و بەڵگە دێت، پێویستە لەکۆتایی ئایەتەکەدا بوەستیت و ھەندێک ئایەتیش ھەیە پێویستی بەخوێندنەوەی چەند ئایەتێکی پاش یان پێشی ھەیە. ژمارەی ئایەتەکانی قورئان ٦٢٣٦ ئایەتە. یەکەمین ئایەت کە دابەزی بۆ سەر پێغەمبەر ئایەتی {اقرأ باسم ربك الذي خلق. خلق الإنسان من علق. اقرأ وربك الأكرم. الذي علم بالقلم. علم الإنسان ما لم يعلم} (العلق ١-٥) بووە. دریژترین ئایەتی قورئان ئایەتی ٢٨٢ی سورەتی البقرةیە.

ئەمە قۆناغی لاوازی و داڕمانە, کە فەرمانڕەوا فاتمیەکان تایبەتمەندییەکانی خۆیان لە دەستدابوو و قەڵەمڕەویان کەمی کردبوو و تا لە ناوخۆی کۆشکدا بەر تەسک دەبوویەوە, لە کاتێکدا دەستە و تاقمەکانی سەربازەکان ھەرێمەکانی دەوڵەتیان دابەش کرد.

ئاتاھوالپا یان ئاتاوالپا (١٥٠٧-١٥٣٣) ناوی دوایین پاشای پاشایەتیی ئینکا لە ئەمریکای باشوور بوو. ئاتاهوالپا لە شەڕ لەگەڵ ئیسپانیاییەکاندا شکستی خوارد و بە ئەمری فرانسیسکۆ پیزارۆ کوژرا.

ئەم دیاردەیە کاتێک ڕوو دەدات کە خۆر و مانگ و زەوی بکەونە سەر یەک ھێڵی ڕاست و لە شوێن یەک ڕیز بن، واته‌ کاتی مۆقاره‌نه‌ی مانگ، که‌ ساڵێ دوو تا سێ جار ڕوو ده‌دات ودیمەنێکی سه‌رنجڕاکێش پێشکه‌ش به‌ هۆگرانی سروشت ده‌کات.

ژووری ڕاژە و فەرماندەری ئاپۆلۆ (Command/Service Module: CSM)، یەکێک لەو دوو پاپۆڕە ئاسمانییانە( لەگەڵ مانگ نشینی ئاپۆلۆ) بوو بۆ بەرنامەی ئاپۆلۆی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کەڵکی لێ وەرگیرا. کە لە لایەن نۆرز ئەمەریکەن ئاڤییەشن: North American Aviation بۆ ناسا ساز کرا.
ئەمریکا بن لادنی تۆمەتبار کرد بە ھێرشەکان و بەڵام بن لادن قسەی کرد لەسەر ڕووداوەکە بەوەی؛ سووپاسی ئەوەی کرد ئەنجامی داوە و وتی ئەو لە ویلایەتێکی ئیسلامیدایە و بە بێ ڕەزامەندی ئیمامی ویلایەتەکە ناتوانێت ھیچ شتێک جێبە جێ بکات.

بڕیارنامەی ٤٩٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٠ی تشرینی دووەمی ١٩٨١دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پەژراندنی ئەندامانی نوێی ڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان: ئانتیگوا و باربوودا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢٬٣٠٩‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.

ڕۆژنامەی ھیوای نوێ رۆژنامەیەکی سیاسی – گشتییە، ئورگانی راگەیاندنی یەکێتی دیمۆکراتیکی کوردستان دەریدەکات. رۆژی یەکی مانگی ژوەنی ساڵی ٢٠٠٥ یەکەمین ژمارەی لە چاپدراوە. رۆژنامەی ھیوای نوێ ھەڵگری بیروبۆچوونی یەکێتی دیموکراتیکی کوردستان و ئەو کێشە سیاسی و کۆمەڵایەتی و کولتووری و ئابووریانەیە کە کۆمەڵگەی کوردستانی تەنیوەتەوە. بایەخ بە رۆژھەڵاتی کوردستان و ئەو دەسکەوتانە دەدات کە کورد لە ھەر چوارپارچەی کوردستان تا ئەم ساتەوەختە دەستەبەری کردووە، لەو رووەوە کێشەکان، دواتر پێشنیارەکان دەخاتە روو بۆ چارەسەری و بن بڕکردنی ئەو کێشەیانە.

ئەم زانایە زۆر بە وردی ھێڵەکانی جیۆگرافی پانی و درێژی زەوی لەسەر خەریتەکە داناوە ئەمەش زۆر سەرسووڕھێنەرە و چۆنێتی ئەم وردەکارییە تا ئێستا سەری لێ دەرناکرێت چۆن ئەمە کراوە ؟! چونکە لە ساڵی ١٧٦١ ئامێری کێشانی ھێڵەکانی پانی و درێژی زەوی دۆزرایەوە کە ئەویش بە نزیکەییە لەلایەن زانای بەریتانی (John Harrison) ھەر لەبەرئەوەیە کە خەریتەکەی (پیری ڕیس) ھەتا ئەمڕۆ جێی سەرسووڕمانە چونکە زانیاری موستەحیل و شوێنی نەزانراوی وەھای تێدایە کە تەنھا لەو خەریتەدا بوونی ھەیە بۆ نموونە لە کتێبەکەیدا لە ساڵی ١٥٥٩ خەریتەی خاکێکی تێدایە پانتاییەکەی ١٦٠٠ کم ھەردوو ئالاسکا و سیبیریا وەک پردێک بە یەک دەگەیەنێت بەڵام بەھۆی تواناوەی بەفری قوطبی باکوور و بەرز بوونەوەی ئاستی ئاوی دەریا ئەو پردی بەیەکبەستنە دیار نەماوە لە ئێستادا

دیاردەکانی کارەبا لەژێر لێکۆڵینەوە دابووە لە کۆنەوە ، بەڵام زانستی کارەبا ھیچ پێشکەوتنێکی ئەوتۆی بەخۆوە نەبینی لەسەدەکانی حەڤدەم و ھەشدەھەم بەڵام لەکۆتایییەکانی سەدەی نۆزدەھەم ئەندازیارانی کارەبا پێشکەوتنێکی زۆریان بەدست ھێنا لەبواری پیشەسازی و بەکارھێنانی کارەبا لەناو ماڵان لە کاتیشەوە تەکنلۆژیای کارەبا گۆڕانکارییەکی خێرای بەخۆوە بینی لەبواری پیشەسازی و پێشکەوتنی کۆمەڵ.

زۆرێک لە پرسە فەلسەفییەکان لە سەدەی حەڤدەھەم و لە سەرەتای گەشەی میکانیکی کلاسیکی‌دا سەریان ھەڵدا. لە ڕوانگەی ئیساک نیوتن‌ەوە، بۆشایی ڕەھا بوو - بە واتای ئەوە کە ئازاد و سەربەخۆ لە بوونی ماددە تێیدا، ھەردەم ھەبووە. دیکەی فەیلەسووفە سروشتییەکان، وەکوو گۆتفرید لایبنیتز، وا بیریان دەکردەوە کە بۆشایی کۆمەڵێک پێوەندییی لە نێوان شتەکان بێت کە ئاراستە و دوورییان لە یەکتر داویە بەدەستەوە. لە سەدەی ١٨ھەمدا، ئیمانوێل کانت بۆشایی و کاتی وەکوو توخمەکانی چوارچێوەیەکی ڕێکخراو وەسف کرد کە مرۆڤەکان بۆ شێوەدان بە ئەزموونەکانیان کەڵکی لێ وەردەگرن.

سایتۆپلاسم و میتۆکۆندریای خانەی ھێلکە (لەگەڵ کلورۆپلاست لە ڕوەکەکان دا) تەنھا ئامرازی ھێلکەن کە دەتوانن لە ڕێگەی دابەشاندنی میتۆسیسەوە تۆرەم بخەنەوە و سەرئەنجام پاش بەبەربوون بلەیزەتۆسیست (blasetocyst) دروست بکەن.

یەنگیجێ گوندێکی شارستانی مەریوانە. خەڵکی یەنگیجێ بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن. ژمارەی دانیشتوانی لە ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٧٧ کەس لە ٨٠ بنەماڵەدا بووە.
کۆئەندامی هەرس یەکێکە لە کۆئەندامەکانی لەشی مرۆڤ کە ئەرکی جاوین، هەرس کردن و مژینی خۆراکی هەیە. لە دواییش دا ئەوەی کە لە خۆراکەکە ماوەتەوە لە ڕێگای ئەم کۆئەندامەەوە دەردەچێت.

دۆناڵد مکینلی گلۆڤەر جونیۆر (بە ئینگلیزی: Donald Glover) (لەدایکبووی ٢٥ی سێپتێمبەری ١٩٨٣) هەروەها لە بواری گۆرانیگوتن ناسراوە بە جایڵدش گامبینۆ ئەکتەرێک و ڕاپەرێکی ئەمریکییە. دۆناڵد کاتێ وەک نووسەری زنجیرەی کۆمیدی (Thirty Rock) دەستبەکاربوو سەرنجی میدیاکانی بۆخۆی ڕاکێشا. دواتر دۆناڵد لە زنجیرەی سیتکەمی (Community)یشدا ڕۆڵی ترۆی بارنسی بینی. لەساڵی ٢٠١١ بۆندێکی لەگەڵ ستۆدیۆکانی گلاسنۆت مۆرکرد بۆ راپ گوتن لەژێر ناوی چایڵدیش گامبینۆ. لەهەمان ساڵیشدا هەستا بە بلاوکردنەوەی ئەلبوومی Camp. و هەروەها ئەلبوومی Because the Internetیش لەساڵی ٢٠١٣. دۆناڵد بەهۆی ئەلبوومی Because the Intetnetەوە دوو جار پاڵێورا بۆ خەڵاتی گرامی. لەساڵی ٢٠١٥شدا لە چەندان فیلمی جیاوازدا دەرکەوت بەهێزترینیان فیلمی مەریخییەکە بوو.

شەوێکیان لە خەویدا دەبینێت کە قیامەت ڕوویداوە و ھەموو خەڵکی بەسەر پردی "صرات" دا دەپەڕێنەوە ، ئەویش دەڕواتە سەر پردی صرات و ڕادەوەستێت تا دانە دانە ھەموو پێغەمبەران دەبینێت وە لە کۆتایدا پێغەمەرمان "موحەممەد(د.خ)" دەبینێت و لە خەوەکەی ڕادەچڵەکێت. وە بەھۆی ئەم خەوەوە داوای درێژە پێدانی خوێندن لە باوکی دەکات و لەسەر ئیزنی باوکی دەچێت بۆ قوتابخانەی " میر حەسەن وەلی" .

سستیی گورچیلە دابەش ئەکرێت بۆ دوو پۆل (جۆر): کتوپڕ (تیژ) زیان پێگەیشتنی گورچیلە و نەخۆشی گورچیلەی درێژخایەن، کە ھەردوو جۆرەکەش جیا دەکرێنەوە بە خواستی کریاتینین لە ئاوگدا (سێرۆم)، و لە ھۆکارەکانی تر کە بە کاردێت بۆ جیاکردنەوەی بە سووکی زیان پێگەیشتنی گورچیلە لە نەخۆشی گورچیلەی درێژخایەن بریتیە لە کەمخوێنی یان قەبارەی گورچیلە لە پشکنین. کە لە نەخۆشی گورچیلەی درێژخایەن دا توشبوو تووشی کەم خوێنی و بچووک بوونەوەی قەبارەی گورچیلە دەبێت.m
ڕیتا ھەیوۆرت (ماوەی ژیان:١٧ی تشرینی یەکەمی ١٩١٨ لە بروکیلنی ویلایەتی نییوۆرک لە ئەمریکا تاکوو ١٤ی ئایاری ١٩٨٧ لە نیویۆرک سیتی ی ئەمریکا) ھونەرمەندێکی ئەمریکی بووە و لە چلەکانی سەدەی بیستەمدا وەکو ئەستێرەیەکی پرشنگدار دەرکەوتووە، سەرەتا ژیانی ھونەری وەکو سەماکەرێک لەیانەی شەوانە دەستی پێکردووە[ژێدەر پێویستە] ، دواتر لەسینەما دەرکەوتووە و بۆتە یەکێک لە ئەستێرەکانی ھۆلیوود نەک بەتەنھا لەبەر ئەوەی ھونەرمەندێکی توانا بووە بەڵکو مێینەیەکی سەرنج ڕکێش بووە و نازناوی شاژنی یەکەمی ئیغڕای لێنراوە. ڕیتا ھیوارس زیاتر لە ٣٧ ساڵ خزمەتی ھونەری کردووە و نزیکەی ١٦ فیلمی دەرکردووە، پێنچ جار ھاوسەرگیری کردووە، یەکەمیان لەگەڵ ئیدوارد جودسۆن بووە و ماوەی پێنچ ساڵی خایاندووە، دووەمیان لەگەڵ ئۆرسۆن وێڵز بووە و بەھەمان شێوە پێنچ ساڵی خایاندووە، سێیەم ھاوسەرگیری لەگەڵ کەسایەتی ھیندی علی ئاغا خان ئەمیر بووە و منداڵێکی لێی بووە و ناوی ناوە یاسمین، دواتر ھاوسەرگیری لەگەڵ دیک ھیمس کردووە دوو ساڵ بەردەوام بووە دوا ھاوسەرگیریشی لەگەڵ جیمیس ھیڵ بووە و بۆ ماوەی سێ ساڵ بەردەوام بووە. ڕیتا ھیوارس ساڵی ١٩٤٨ کە تازە ھاوسەرگیری لەگەڵ علی خان کردبوو سەردانی میسری کرد و کامیلیای ھونەرمەندی عاشقی شا فاروق زۆر بەغیلی پێبردووە و لەڕۆژنامەکاندا ڕایگەیاندووە کە بەدوای علی خاندا دەگەڕێت و ھاوسەرگیری لەگەڵدا دەکات، خەونەکەی کامیلیا ھاتە دی و چاوی کەوت بە علی خان و ڕێککەوتن گەشتێک بەنێو جیھاندا پێکەوە بکەن، یەکەم گەشتیان بە فڕۆکەی میرلاند بوو بۆ ئەمریکا بەڵام دوای ھەڵفڕینی فڕۆکەکە بە ١٠ دەقیقە لەسەر شاری بلبیس فڕۆکەکە تەقیوە و کامیلیا و علی خان مردن و خەونی ھاوسەرگیریەکەشیان کۆتایی پێھات. ڕیتا ھیوارس ھەر لە وڵاتی میسر ماوەتەوە وەکو میوان تاکو لە ١٤ی ئایاری ساڵی ١٩٨٧ لەتەمەنی ٦٨ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە.

ئەمەویەکان دیمەشقیان کردە پایتەختی جیهانی ئیسلامی ،وەیەکیان خست هونەری بیناسازی سەردەمی پێش ئیسلام لەگەڵ هونەری بیناسازی دەولەتی غەساسنە ،بیناسازی غەساسنە کان گاریگەر بووبوو بە بیناسازی بێزەنتیەکان و ساسانیەکان.

تەزین یان مێلوورەژان ھەست کردنە بە حاڵەتێک وەکوو ڕاچوونی دەرزی بە پێستی دەست، لاق یان ھەر شوێنێکی دیکە.ھۆی تەزین شەکەتی یان دانیشتنی زۆر لە سەر لاق یان خەوتن لە سەر دەستە.

ھێمن لە رۆژگارێکدا لە دایک دەبێ کە ڕەزاشا جڵەوی حکوومەتی پێیە کە لاسایی ئاتاتورکی دەکردەوە. جلوبەرگی کوردەواری بە تەواوی قەدەغە دەکرێ و ئەوەندەی لە دەستی ھات، سووکایەتی بە خەڵک کرد و شەپکە و تەپڵەی ھێنا نێو بازاڕەوە. ھێمن لەم کەش و ھەوایەدا گەورە دەبێ، بەش خوراوی و کۆیلەتی ئینسان وەکوو خوێن لە مێشک ودەمار و ئێسک و پێستی دا دەگەڕێ و دەبێتە سەربەندی ژیانی.

پرەنسیپە بیرکارییەکانی فەلسەفەی سروشتی (بە لاتین: Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica؛ بە ئینگلیسی: Mathematical Principles of Natural Philosophy) یان بە کورتی پرینسیپیا ماتماتیکا (Principia Mathematica)، یان ھەر پرینسیپیا، پەڕتووکێکی سێ بەرگییە نووسینی ئیساک نیوتن کە بۆ جاری یەکەم لە ٥ی جولای ١٦٨٧ بڵاەبووەوە . نیوتن ھەروەھا دوو نویسی دیکەشی بڵاوکردەوە، دوھەمگین لە ١٧١٣، و سێھەمگین لە ١٧٢٦دا.

موحەممەد سەڵاحەددین بن مەسعود کەواکبی، کیمیاگەر، لە حەلەب لە دایک بووە و فێربووە ھەروەھا لە دیمەشق و ئەستەمبۆڵیش، لە حەلەب کۆچی دوایی کردووە.

ماژگە (Majge، بە فارسی: ماژگه) دێیەکە لە ناوچەی خەلیفانی شارستانی مەھاباد. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٤٩١ کەس لە ٧٠ بنەماڵەدا بووە.
مارشال وارێن نارێنبێرگ زانایەکی کیمیازان بووە و لە ١٠ ئیبریلی ساڵی ١٩٢٧ لە نیویۆرک لەئەمریکا لەدایک بووە و ھەر لە تەمنی منداڵیدا دووچاری نەخۆشی تای ڕۆماتیزمە بۆتەوە ھەر بۆیە خێزانەکەی لەبەر تەندروستی ئەو ڕۆشونە بۆ شاری ئۆڕلاندۆ لەویلایەتی فلۆریدا چونکە کەشت و ھەواکەی بۆ تەندروستی ئەو باشتربووە. مارشاڵ نیرنبرغ ھەر لەتەمەنی لاوێتیدا گرنکیەکی زۆری بە عیلمی ئەحیا داوە و لە ساڵی ١٩٤٨ پلەی بەکالۆریۆسی لە عیلمی ئاژەڵ بەدەستھێناوە و پاشان لەساڵی ١٩٥٢ لەھەمان بواردا لەزانکۆی فلۆریدا بڕوا نامەی ماجستێری بەدەستھێناوە و لەساڵی ١٩٥٧ بڕوانامەی دکتۆرای فەلسەفەی لەبواری کیمیادا لە زانکۆی میتشیگان وەرگرتووە. مارشاڵ نیرنبرغ ساڵی ١٩٥٧ لەدوای ئەوەی بڕوانامەی دکتۆرای بەدەستھێناوە لەپەیمانگای نیشتیمانی بۆ تەندروستی دەستی کردووە بە لێکۆڵینەوە و بەدواداچون و لەساڵی ١٩٥٩ بۆتە توێژەر لەبورای کیمیا لە پەیمانگای نیشتیمانی بۆ تەندروستی و دەستی کردووە بە دیراسەکردن لەبوارەکەی خۆیدا. مارشاڵ نیرنبرغ ساڵی ١٩٦٤ نیشانەی زانیاری نیشتیمانی پێبەخشراوە و لە ساڵی ١٩٦٨ سەرۆک لیندۆن جۆنسون نیشانەی شەرەفی نیشتیمانی پێبەخشیوە و ھەر لەھەمان ساڵ خەڵاتی نۆبڵی لە توببدا وەرگرتووە و لە ساڵی ٢٠٠١ وەکو ئەندامی کۆمەڵەی فەلسەفەی ئەمریکا ھەڵبژێردراوە. مارشاڵ نیرنبرغ دوای ئەوەی دووچاری نەخۆشی سەرەتان بۆتەوە لە ١٥ یەنایری ساڵی ٢٠١٠ لە تەمەنی ٨٢ ساڵیدا لە نیویۆرک کۆچی دوایی کردووە.

کاولانێ (Kawlanê، بە فارسی: کاولانه) دێیەکە لە گوندستانی گەورکی نەڵێن، لە ناوچەی وەزنێی شارستانی سەردەشت، پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا، ئێران. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٢ کەس لە ١٣٣ بنەماڵەدا بووە.

بە درێژایی مێژوو ڕۆژگیران وەک دیاردەیەکی سەیر و سەمەر چاوی لێکراوە. زۆربەی ژیارە کۆنەکان ئەم دیاردەیان بە شتێکی نەحس و قۆشمە دەزانی و کۆمەڵێک خوڕافاتیان لە دەوری کۆ ده‌کرده‌وه‌.

کوردستان ھەتا زرێچەی ورمێ لە ئێراندا، لە ڕۆژھەڵاتەوە درێژەی ھەیە و لە لای ڕۆژئاواە ناوچە نیوە کوردنشینەکان تا قەراغی دەریای ناوین درێژەی ھەیە. دەریاچەی وان لە کوردستاندا گەورەترین زرێچەی ناو تورکیایە و لە ڕۆژھەڵاتی ناویندا تەنھا زرێچەی ورمێ لە وان گەورەترە؛ ئەم گەورەتربوونە ھەڵبەت تەنیا لە بواری ڕووبەردایە و لە قووڵبوونی ئاو، وان لە ئاستی بەرزتردایە. زرێچەی ورمێ، وان، زرێچەی زرێبار (ڕۆژاوای مەریوان) و زرێچەی دوکان (نزیکی شاری سلێمانی)، لە لایەن گەڕیارانەوە سەردان دەکرێت.
سەعید نوورسی لە ساڵی ١٨٧٨ز لە شاری بەدلیس و قەزای ھیزان و شارۆچکەی ئیسپاریت و لە گوندی نوورس (ئێستا پێی دەڵێن کەپیرلی) لە دایکبووە. باوکی ناوی میرزایە و دایکیشی ناوی نوورییە یە. ژیانی نوورسی وەکو خۆی دەڵێت بە سێ قۆناغدا تێپەڕیوە "سەعیدی کۆن" ، "سەعیدی نوێ" ، "سەعیدی سێیەم". وەک لە کتێبەکانیدا باسی دەکات تا تەمەنی ٤٥ ساڵی بە قۆناغی "سەعیدی کۆن" دادەنێت. "سەعیدی کۆن" خزمەتی ئیمان و ئیسلام بە رێگای سیاسەت دەکات. بەڵام بەو ڕوداوانەی کە دواتر بەسەری دێت بە تەواوی ڕای دەگۆڕێت و دووردەکەوێتەوە لە سیاسەت.. ھەروەھا چوارەم مناڵی خانەوادەکەیانە کە یەک لە دوای یەک ئەمانەن (دورریە خانم ، عەبدوڵڵا ، سەعید ، محەمەد ، عەبدولمەجید ، مەرجان). بە ھەوڵ و تەقالای خۆی شارەزایی لە زانستەکانی ڕۆژگاردا ، وەک (کیمیا ، فیزیک ، زیندەزانی ، جیۆلۆجی ، بیرکاری ، گەردوونناسی ، جوگرافیا ،..ھتد) پەیدا کردووە. یەکەم کەسە کە ھەوڵی داوە بۆ دامەزراندنی زانکۆ لە کوردستاندا و کردنەوەی قوتابخانەی کوردی و خوێندنی وانەی زانستەکانی سەردەم شان بە شانی زانستە ئاینییەکان. گەورەترین کەسایەتی کوردی ئەم سەردەمە و مەزنترین زانایە کە لە دوای مەولانا خالیدی نەقشبەندی لە ناو نەتەوەی کورددا ھاتووەتە دنیاوە و ناوبانگی جیھانی بۆ درووست بووە و ، لە ڕووبەرێکی فراوانی سەر زەویدا سوود لە بەرھەمەکانی وەردەگیرێت.

تۆماس ھۆبز (بە ئینگلیزی: Thomas Hobbes) , فەیلەسووفی بەریتانی کە بە کارەکانی لە بارەی فەلسەفەی ڕامیارییەوە ناسراوە, لە سالی ١٥٨٨ز لە شاری ویڵت شایەر لە ئینگلتەرا لە دایک بووە. لە قوتابخانەکەیدا بە زمانەوان و وەرگێڕ و شاعیرێکی سەرکەوتوو ناوبانگی دەرکرد. خوێندنی زانکۆی, کە لە بارەی کلاسیکەوە بوو, لە زانکۆی ئۆکسفۆرد لە ئینگلتەرا تەواو کردووە. دوای ئۆکسفۆرد وەک سکرتێر ومامۆستا و ڕاوێژکاری گشتی کاری بۆ خێزانەکەی ویلیام کاڤیندیش دەکرد. پەیوەندی ئەو بە بنەماڵەی پاشاوە ئەو دەرفەتەی بۆ ئەو ڕەخساند کە سەفەری زۆر بکات و بە دوای خویندنەکەشیدا بچێت بەڵام لە ھەمان کاتدا بوونە ھۆکاری ئەوەی ببێتە لایەنێک لە شەڕی ناوخۆی بەریتانیادا. لە ساڵی ١٦٤٠ز دا تێکچوونی باری سیاسی ئینگلتەرا ناچاری کرد ئەوێ بە جێ بھێڵێت و ڕوو لە فەڕەنسا بکات, لەوێش بەردەوام پەیوەندی ھەبوو لەگەڵ بیریار و زانایانی ئەوروپادا لەوانە گالیلێو گالیلەی و ڕێنیە دیکارت.

مزگەوتی ئەمەوی لەدیمەشق گەوهەرێکی بەنرخی بیناسازی ئیسلامیە لە سەردەمی ئەمەویەکاندا ،لە پەرستاگایەکی کۆنەوە گۆڕدرا بۆ مزگەوتی ئیسلامی هێڵکاریەکەی لاکێشەییە و گومەزێکی گەورەی هەیە ناودەبرێت بە گومەزی هەڵۆ وە سێ منارەی هەیە

دوەین دۆگلاس جۆنسۆن کە هاوکات بە ناوی گۆڕەپان وە بە ناوە گۆڕەپانییەکەی دەناسرێت زە ڕۆک. (لەدایکبووی ٢ مایۆی ١٩٧٢)، ئەکتەرێکی ئەمریکی و کەنەدییە، هەروەها بەرهەمهێن و زۆرانبازێکی لێهاتووی نیمچە خانەنیش کراوە، ڕێکەوتنی لەگەڵ دەبلیو دەبلیو ئی واژوو کردووە.

باس لە کوڕێک دەکات بە ناوی تێد کە دەیەوێت درەختی ڕاستەقینە بگەڕێنێتەوە بۆ ناو شارەکەی و سرووشتەکەی جوان بکات بەڵام تووشی ڕێگرییەکی زۆر دەبێت.

قشڵاخ ڕەزا (Qişllaq reza، بە فارسی: قشلاق‌رضا) دێیەکە لە ناوچەی زێویەی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ١٥٠ کەس لە ٢٩ بنەماڵەدا بووە.

ڕووخانی بورجی باشووری ١٠ چرکەی خایاند ئەو ماوەیەش بۆ کەوتنی پارچەیەکی ئازادە لە سەرەوەی بورجەکە بە بێ ھیچ ڕێگر و بەرگرییەک، ئەمەش ئەوە ئەگەیەنێت کە بەشەکانی سەرەوە بە بۆشاییدا کەوتوون و بەسەر بەشەکانی خوارەوەدا نەکەوتوون.
ئەوڕۆکە ھەر کەس لە ئەدەبی کوردی شارەزا بێ ناوی ھێمنی بیستووە. شێعرەکانی خوێندۆتەوە و بێگومان دەزانێ کە ھێمن یەکێک لە شاعیرە ھەرە بەرزەکانی کوردی سەردەمی ئێمەیە، بەڵام شێعری ھێمن ھەر لە سەرەتاوە لە چوارچێوەی ئەدیب و نووسەران دەرچووە، لە ناو کۆمەڵانی خەڵکی کوردستاندا بڵاو بۆتەوە و ھەر لە سەرەتاشەوە لە دڵی ھەموو کوردێکی دڵسۆز و نیشتمان‌پەروەر کاریگەر بووە و ئەوانی بەرەو خەبات لە پێناوی ڕزگاری گەلی کورددا ھان داوە. ھێمن لە سەرەتاوە شاعیری گەلە و ھەر بە شاعیری گەلیش ماوەتەوە. سی ساڵ زیاترە ھەزاران خەباتکەری کورد پێکەوە لە گەڵ ھێمنی شاعیر ھاوار دەکەن: گەرچی تووشی ڕەنجەڕۆیی و حەسرەت و دەردم ئەمن قەت لە بەر ئەم چەرخە سپڵە نابەزم مەردم ئەمن من لە زنجیر و تەناف و دار و بەند باکم نیە لەت لەتم کەن، بمکوژن، ھێشتا دەڵێم کوردم ئەمن

بڕیارنامەی٣٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٠ی کانوونی دووەمی ١٩٤٨دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ کێشەی ھیند-پاکستان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٢۳٠‌ەم، بە ٩ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٢ی بێ‌لایەن پەسندکرا.

و کتێبخانەی گشتی کەرتی غەززە نزیکەی ١٠٠٠٠ کتێبی ئینگلیزی و عەرەبی و فەڕەنسی لە خۆگرتووە، و ڕووبەرەکەی ئەگاتە ١٤١٠کم، و لە ساڵی ١٩٩٩دا کرایەوە، ھەروەھا چەندین ناوەندی پەروەردەی و پیشەیی سەر بە وەزارەتی خوێندنی باڵا ھەن.

کتێبخانەی داری عیلم, کە پەیوەندیدار بوو بە داری حیکمەوە, و چەندین دانراوی تێدابوو کە خەڵک ئەیانتوانی سەیریان بکەن و لێکۆڵینەوەیان لەسەر بکەن.

بیمزۆرتە، یەکێک لە گوندەکانی شارستانی شنۆیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٦، ئەم گوندە لە ١٧٧ بنەماڵە پێکھاتووە و ژمارەی دانیشتوانەکەی ٨٢٩ کەس بووە.

لە ١٩٩٨ تا ١ی ئەیلوولی ٢٠٠٠ وەکیل وەزیری ئەشغال و ئاوەدانکردنەوە بووە، ئەوەش دوای یەکگرتنی وەزارەتی ئەشغال و وەزارەتی ئاوەدانکردنەوە و گەشەپێدان.

بڕیارنامەی ٧٦٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٧ی ئابی ١٩٩٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ یووگسلاڤیای پێشوو. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬١٠٤‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.

ژمارەیەکی کەم کەماییەتی مەسیحی لە شارەکەدایە نزیکەی ٣٥٠٠ کەس لە شارەکەدا ئەژین، و زۆربەی مەسیحییەکان لە ناوچەی حەی زەیتون ئەژین. و کۆمەڵگەی یەھوودی لە نزیکەی پێش ٣٠٠٠ ساڵەوە لە شارەکەدا ھەن، لە ساڵی ١٤٨١ نزیکەی ٦٠ خێزانی یەھوودی ھەبوون، زۆربەیان غەززەیان بە جێ ھێشت دوای شۆڕشی فەلەستینی ١٩٢٩، و لە غەززەدا ٨٠ یەھوودی ھەبوو لە ساڵی ١٩٤٥، و زۆربەیان شارەکەیان بە جێ ھێشت لە دولی شەڕی ساڵی ١٩٤٨، بە ھۆی نەبوونی متمانە لە نێوانیان لەگەڵ عەرەبدا.
لا لا لاند (بە ئینگلیزی: La La Land) فیلمێکی مۆسیقی ڕۆمانسی کۆمێدی درامایە لەنووسین و دەرھێنانی دامیێن چازێلە کە ھەریەکە لە ڕایان گۆسلینگ و ئێما ستۆن ڕۆڵی سەرەکی دەگێرن. فیلمەکە لە ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ بۆیەکەمینجار لە ئەمریکا نمایشکرا، بەرلەوەش لە ٣١ی ئابی ٢٠١٦ لە فیستیڤاڵی فیلمی ڤینیس نمایشی تایبەتی ھەبووە. چیڕۆکی فیلمەکە باس لە خانمە ئاکتەرێک و کوڕێکی پیانۆژەن دەکات کەوا دەکەونە خۆشەویستیەوە، بەڵام بەھۆی جیاوازی خەون و ئارەزووەکانیان چەندین کێشەیان بۆ درووست دەبێت. فیلمی لا لاند پێشوازییەکی باشی ڕەخنەگرانی بەدەستھێنا بەتایبەت لە سیناریۆ و دەرھێنان ھەروەھا بە باڵای نواندنی ئێما ستۆن و رایان گۆسلینگ داھەڵدراوە لەگەڵ مۆسیقاکەی جەستن ھارویتز. جگە لەوەش بۆچەندین خەڵات پاڵێوارا و توانی لەنێوانییان ٧ خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب بباتەوە، باشترین فیلمی کۆمێدی یان مۆسقی وە باشترین دەرھێنەر وە باشترین ئەکتەر بۆ گۆسلینگ وە باشترین کچەئەکتەر بۆ ئێما وە باشترین سکرین پلەی و مۆسیتبقای بردەوە و ڕیکۆردی زۆرترین خەڵاتی گۆڵدن گڵۆبی تۆمارکرد کەبۆیەک فیلم بەدەستھاتبێت.

ناوچەی ئاشلەند (بە ئینگلیزی: Ashland County)، ناوچەیەکە لە ویلایەتی ئۆھایۆ. بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٠ ڕێژەی دانیشتووانی ئەم ناوچەیە ٥٣،١٣٩ کەس بووە.

لە ٢٤ی تەمموزی ٢٠٠١، یەکێک لە بازرگانە یەھودییەکان ناوی لاری سیلڤەر شتاین ھەستا بە کرێ گرتنی بورجە بازرگانییەکانی نیویۆرک بۆ ماوەی ٩٩ ساڵ و بە گرێبەستێک کە نرخەکەی ٣.٢ ملیار دۆلار بووو گرێبەستەکە بارستەی دڵنیایی لە خۆگرتبوو بە بری ٣،٥ ملیار دۆلار ئەگەر ھێرشی تیرۆریستی کرایە سەر بیناکە.

ناشتن (بەئینگلیزی: Burial)، بریتییە لە مەراسیمێک کە دەکرێت بۆ ڕاگەیاندنی مردنی کەسێک. لەو مەراسیمەدا کەسی مردوو دەشۆردرێت و کفنی بەبەردا دەکرێت و بۆنی خۆش دەکرێت لە هەندێک لە ئایینەکاندا و بەتایبەتی لە ئایینە ئاسمانییەکاندا , زۆر جیاوازییەکی ئەوتۆ نییە لەنێوانیاندا. بەڵکو لە نێوان ئایینەکانی یەهوودییەت و مەسیحییەت و ئیسلام دا جیاوازییەک هەیە لە بارودۆخی ناشتنەکە و نوێژکردن لەسەر مردووەکە و ئاڕاستەی ناشتنەکەی.

لە «ئارەق و تین»دا زۆر بە جوانی و بە زمانی سادەی جووتیاران باسی نرخی کاری جووتیار بۆ کۆمەڵ دەکا و چەوسانەوەی جووتیاری نیشان داوە و دەریدەبڕێ کە ئینسانی زەحمەتکێش لە لای زۆر خۆشەویستە: من جووتیارم من جووتیارم من لەگەڵ ھەتاو ھاوکارم من بە ئارەق و ئەو بە تین دامانڕشتووە بناغەی ژین باسکی من و تیشکی ئەوی بژیو دەستێنن لە زەوی گەر جووتیار ئارەق نەڕێژێ گەر ھەتاو تیشک ناوێژێ دانیشتووی ناو کۆشک و قەڵا دەخۆن نانی گەڵا گەڵا؟!

خواردنی سەرەکی زۆربەی دانیشتوانی غەززە ماسییە، و ئیشی سەرەکی لە غەززەدا ڕاوەماسییە و چاکدەکرێت بە برژاوی و سورەوکراوی، ھەروەھا کاریگەریی چێشتخانەی میسری کاریگەری ھەیە لەسەر خواردنی خەلکی غەززە.

بەشار ئەسەد، ئەو دەمەی لە بەریتانیا بوو، بەھۆی پیشەکەیەوە، شوناسی لەگەڵ پزیشک و پسپۆڕی بواری نەخۆشیەکانی دڵ، کرد بەناوی فواز ئەخرس، بەمەش، کچەکەی ناسی و لە ١٨ی دێسمبەری ٢٠٠٠ دا لەگەڵ ئەسما ئەسەد ی سوننە مەزھەب، بەڕەگەز عەرەبی شاری حمس، لەدایکبووی بەریتانیا، ژیانی ھاوسەری پێک ھێنا. ھەنوکە کچ و کوڕێکی بەناوی زین و کەریم لێ ھەن.

بەشار ئەسەد (بە عەرەبی: بشار الأسد) لەدایکبووی ١١ی ئەیلوولی ١٩٦٥، سەرۆککۆماری ئێستای وڵاتی سووریایە. بەشار ئەسەد لە ساڵی ٢٠٠٠دا پاش مردنی باوکی، حافز ئەسەد، ئەم پۆستەی وەرگرتووە.
سمیلان- چۆمباڵۆک- چۆمانی سمایل ئاغا- دۆڵبالیس- گوێزلینگە- شێرکاوە- دێگە، چۆمان- مامەخەتیبیان- بێشە- ئاشی خدرئاغا- بەستەوانیە- گەروو بێشە- گزرە- جاوەکە- ھەبلەسان- چۆمبرس- گەزنە- ھۆرێ- ھەوێزە بۆر- کاولان- دزووک- نزاری- دۆلانە- شیوەچنار- دارەگرد- شیوەماوان- ماوان- بێولە- برایەتی- پیرۆمەر- سرێشمە- ئاشی بێکۆرە- گوڵان- روست- گرتک- شلۆک- درێشک- شلان- سەری مارساوا-

ڕاست ( بە ئینگلیزی True Detective) زنجیرەیەکی ئەمریکیە لە لایەن نیک پیلۆزاتۆوە دروست کراوەو لە کەناڵی ئێچ بی ئۆوە پەخش کراوە ، ماتیو مەکاونھی و ودی ھاریلسن ڕۆڵگێڕانی سەرەکی ئەم زنجیرەیەن ، زنجیرەکە دوو وەرزی لێ پێشکەش کراوە وەرزی یەکەم باس لە دوو لێکۆڵەر دەکات کە بەدوای بکوژێکی زنجیرەییەوەن کە کۆمەڵە کوشتنێکی ئەنجام داوە لە ماوەی ١٧ ساڵدا ، وەرزی دووهەمی زنجیرەکە باس لە سێ لێکۆڵەر دەکات کە چەند تاوانێکیان لەبەردەستدایە و پێیان وایە بە جۆرێک پێکەوە پەیوەندی دارن.

کۆنترین بەڵگەیەک کە بەکارھێنانی ناوی کوردستان تێیدا دەسەلمێت، دەقێکی مێژوویی ئەرمەنیایە، کەسێک بە ناوی matteos urhayci نووسیوە. ئەو باسی شەڕێک دەکات و دەڵێ کە لە شوێنێک نزیکی ئامەد لە ١٠٦٢ لە کوردستان ڕوو ئەدات. بەڵگەی دووھەم پەراوێزێکە لە ئینجیلێکی دەستنووسراوەی ئەرمەنی کە لە ١٢٠٠ی زایینیدا نووسراوە:

بڕیارنامەی ١٦٨٦ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٠٦دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی ڕۆژھەڵاتی ناوین. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٤٦١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.

لە ئەیلوولی ٢٠٠٩ میسر ڕایگەیاند کە دیوارێکی پۆڵایین دروست دەکات لە نێوان ڕەفەح و کەرتی غەززەدا بە قوڵی ٣٠م و درێژی ١٠کم، بۆ ئەوەی ڕێگەی لە ڕۆیشتنی فەلەستینییەکان و بردنی چەک بگرێت، ھەروەھا نەیەڵێت ھیچ جۆرە شتومەکێکی میسری بگاتە زەوییە داگیرکراوەکان، مەبەست لەم دیوارەش دەستگرتن بوو بەسەر ئەو تونێلانەی کە غەززەی ئەگایاند بە میسر کە تاکە سەرچاوە بوون بۆ دابینکردنی پێداویستی فەلەستینییەکان، و لە میسردا دەعوایەکی یاسایی بەرزکراوەتەوە لە دژی ئەم دیوارە.

لە ساڵی ٧٥٥ز عەبدول ڕەحمان داخل بە سوپا بەھێزەکەیەوە وسەرکردەکانی کە لەگەڵی بوون لە گەرووی جەبەل تاریقەوە چووە ئەندەلوسەوە بە شکۆ و مەزنی فاتحە سەرکەوتووەکانەوە و لایەنگرانی پەیوەندیان پێوە کرد و ھەموو وڵاتەکانی ڕێگەکەی مل کەچ بوون بۆی وڕۆیشت بەرەو ئیشبیلیە وودەستی بەسەراگرت وخەڵکەکەی موبایەعەیان پێدا, پاشان سەرکەوتوو بوو لە چوونە ناو قوڕتوبەی پایتەختەوە, دوای ئەوەی ھیزەکانی یوسفی کوڕی عەبدول ڕەحمان فەھری شکاند لە شەڕی مەساڕە لە ھەمان ساڵدا تا دەستی گرت بەسەر ھەموو ئەندەلوسدا.

بەھاری ساڵی ١٣٨٨ی کۆچیی ھەتاوی، ٢٠٠٩ی زایینی، زانکۆی کوردستان لە سنە وەشانێکی نوێی لە شازادە بچکۆلە بە شێوەزاری کوردیی خواروو (کەڵھوڕی) نووسینی "موحسین ئەمینی" بڵاوکردەوە. ناوی پەرتووکەکە بە کەڵھوڕی «شازایە بوچگڵە»یە.

گۆگۆریۆ، لەکاتی لەدایکبوونی پاڵەوانی چیڕۆکەکە، ھیچی وا بەھێز نەبوو وەک پێویست. دوای لەدایکبوونەکە باپیرەی، پاشا گۆگوکوۆن لەلایەن ھێزەکانی بایکجی بەسەرکردایەتی پاشا گیۆنچۆگۆ کوژرا. کاتێک مامی پاشا سۆسریم مرد بەبێ ھیچ جێگرەوەیەک، باوکی پاشا گۆگوکیانگ خرایە سەرتەختی پاشایەتی گۆگۆریۆ. لەھەمان کاتدا لەژێر ھێرشەکانی یان بە سەرکردایەتی ئیمپراتۆر مۆرنگ چۆی. دوای مردنی باوکی، خرایە سەرتەختی پاشایەتی و پەیمانیدا بۆ گەڕاندنەوەی شکۆ بۆ شانشینی گۆگۆریۆ
ماریی یەکەمی ئینگلتەرا(بە ئینگلیزی: Mary I of England) یان ماری توودۆر (1516-1558) شاژنی ئینگلستان و کچی ھێنریی ھەشتەم و خوشکە گەورەی ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرایە. ماری ھەتا مردن مناڵی نەبوو و بۆیە دوای مردنی ئێلیزابێتی خوشکی بوو بە شاژنی ئینگلستان. ماری بە پێچەوانەی ئێلیزابێت کاتۆلیک بوو و لەبەر چەوسانەوە و کوشتنی ژمارەیەکی زۆری مەسیحییە پرۆتێستانەکان بە ماریی خوێنینیش ناو براوە.

جارێکی تر لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠٠٨دا ئیسرائیل ھیرشی بردەوە سەر غەززە، ھەتا بیست ڕۆژ قوربانیەکانی ئەم ھەلمەتە گەیشتە ١٣٠٠ کەس کە زۆربەیان ژن و مناڵ بوون، و نزیکەی ٥٣٠٠ برینداری لێکەوتەوە.

٪٢٠ـی ئەلکھوول لە گەدە و ٪٧٥ـی لە ڕیخۆڵە بچکۆلەدا دەچێتە ناو خوێنەوە و ٪٥ ـی ئەلکھوول بێ ھیچ گۆڕانێک لەگەڵ میزی مرۆڤدا دەچێتە دەرەوە. ئەلکھوول لە ڕێگای خوێنەوە دەگاتە مێشک و ئەندامەکانی تری لەش و ھەر بە گەیشتنی بە مێشک، دەبێتە ھۆی خاوبوونەی ئیشی مێشک و دەمارەکان و پیاو دەکەوێتە ژێر کارتێکردنی ئەلکھوولەوە. ئەلکھوول ڕۆڵی ژەھری بۆ ئەندامەکان ھەیە و ھەر لە بەرئەوەش لەش ھەوڵی خۆی دەدا تا ھەرچی زووتر ئەم ژەھرە بکاتە دەرەوە. ھەر لەبەر ئەوەیە کە سووڕی خوێن و پەستان خوێن و کاری دڵ دەچێتە سییەکان. لەشی مرۆڤ پێویستی بە کاژێرێکە تا بتوانێ دوویەک تا سێیەکی ئونس ئەلئەلکھوول زیندەکارلێک بکات بکاو لە لەش دەری بکات. ٪٩٠ـی ئەم پڕۆسەیە لە جگەردا و ٪١٠ ـی لە ڕێگای میزکردن و ھەناسەدان و عارەقەکردن ڕوو دەدات. کەسانێکی زۆر لەو باوەڕەدا‌ن خواردنی قاوە و چا و خۆشتن بە ئاوی سارد و وەرزشکردن دەتوانێ شوێنکاری ئەلکھوول لەناو ببات و ھەر ئەم بابەتە دەتوانێ ھۆی وەرگەڕانی ئوتومبیل و مردنی لەناکاوی ئھو کەسانە بێت. خوارنی قاوە نەت ەنیا شوێنکاری ئەلئەلکھوول ناھێنێتە خوارەوە بەڵَکو خواردنی قاوە دوای یەک پێک تا دووپێک ئەلکھوول توانای لێخورینی ئوتومبیل بە ڕێژەی ٢-٣ جار دەھێنێتە خوارەوە.

وعەبدول ڕەحمان حەفیدی ھیشامی کوڕی عەبدول مەلیک بوو, پەروەردە بوو لە ماڵی خەلافەتی ئەمەوی لە دیمەشق, وفاتیحی گەورە موسلمەی کوڕی عەبدول مەلیک کە مامی باوکی بووە, توانای حوکم و ویلایەت وزیرەکی لە عەبدول ڕەحماندا بینیوە, کاتێک عەبدول ڕەحمان ئەوە بەر گوێی دەکەوێن کاریگەریەکی باشی لەسەری ئەبێت.

وڵات نییە بۆ پیاوی پیر سەرەتا لە فێستیڤاڵی فیلمی کان نمایشکرا لە بەرواری ١٩ی ٥ی ٢٠٠٧، لە دەورەی ھەشتاھەمینی خەڵاتەکانی ئۆسکار توانی چوار خەڵات دەستەبەر بکات ناونیشانەکە لە ھۆنراوەیەکی ھۆنراوەوانی ئیرلەندی ویلیام بەتلەر یێتسە وەرگیراوە بە نێوی سەوڵ لێدان بەرەو بێزەنتیە

لە ١٧ی ئەیلوولی ١٩٩٢دا لە چێشتخانەی میکۆنوس لە شاری بەرلین کاتێ بەشداری کۆبوونەوەیەکی سەرانی گرووپەکانی دژ بە ڕژێمی کۆماری ئیسلامی ئێران کردبوو، تێرۆر کرا. ھێندێ پلاندانانی ئەو تێرۆرە ئەخەنە ئەستۆی کۆماری ئیسلامی، بەڵام تا ئێستا لە لایەن کاربەدەستانی ئێرانەوە بە درۆخراوەتەو. دواتر دادگایەک لە شاری بەرلین دوای شیکردنەوەی ڕووداوەکانی کارەساتی میکۆنوس، نێردراوەکانی کۆماری ئیسلامی بە تاوانبار ناسی بۆ ئەنجامی ئەو تیرۆرە. عەلی خامنەیی (ڕێبەری کۆماری ئیسلامیی ئێران)، ئەکبەر ھاشمی ڕەفسەنجانی (سەرۆک کۆماری کات) و عەلی فەلاحیان (وەزیری ئیتلاعاتی کات)ی بۆ دادگا بانگێشت کران. بە پاڵپشتیی پۆلیسی ئەڵمانیا کەسێک وێرای بێتە دادگاکە و شەھادەت بدات لەسەر ئەو ڕووداوە. لە دادگاکەدا گوتی کە ئەندامی وەزارەتی ئیتلاعات بووە و سیستەمی پلان دانانی تیرۆرەکان بە باشی دەناسێ. بەو بەڵگانە دادگاکە کاربەدەستانی کاتی کۆماری ئیسلامی بە تاوانبار زانی لە ئەنجامی ئەو کردەوە تیرۆریستیەدا.
ھێمن بە تایبەتی زۆر پەرۆشی ئەوەیە کە لە کوردستانی ئێران زمانەکەی ئازادی پەرەئەستاندنی نیە، ئەدەبەکەی بڵاو ناکرێتەوە، فەرھەنگەکەی پێشێل دەکرێ. لە «رۆژگاری ڕەش»دا دەڵێ: داخرا دەرکی ڕۆژنامە شکاون نووکی خامە کوردی نووسین حەرامە دوژمن دەڵێ بێ‌تامە دڕان کاغەز و دەفتەر گیران شاعیر و نووسەر

پەرلەمان (بەئینگلیزی: Parliament) بە شاندێک دەوترێت کە لە ھەر وڵاتێک لەلایەن خەڵکەوە ھەڵدەبژێردرێ بۆ دانانی یاسا و چاودێریکردن بەسەر چۆنیتیی بەڕێوەچوونیدا. وشەی پارلەمان لە زمانی فەڕەنسەوە ھاتووە و واتە ئاخاوتن. لە کوردیدا ئەنجومەنی نیشتمانی -شی پێ دەوترێ.

بە پێی گێڕانەوە فەڕمی حکومەتی ئەمریکا، ڕۆژی سێشەممە ١١ی ئەیلوولی ٢٠٠١، نۆزدە کەس کە پەیوەندییان بە ڕێکخراوی ئەلقاعیدەوە ھەیە، ھەستان بە جێبەجێکردنی ھێرشەکان بە فڕۆکەی مەدنی ڕفێنراو، و جێبەجێکەرانی پلانەکە دابەش بوون بۆ چوار بەش ھەر یەکێک لەو کۆمەڵانە کەسێکی تێدابوو کە وانەی وەرگرتووە لە پەیمانگای فرینی ھەوایی ئەمریکییدا، و ھێرشەکە کراوە لە ڕێگەی فڕاندنی فڕۆکەی مەدنی بازرگانییەوە و پاشان ئاڕاستە کراون بە ئامانجی دیاریکراو، و یەکەم ھێرشیان دەورووبەری ٨:٤٦ی بەیانی بە کاتی نیویۆرک ئەنجامدرا، کە یەکێک لە فڕۆکەکان خۆی کێشا بە تاوەری باکووری ناوەندی بازرگانی جیھانی، چەند خولەکێک دواتر، و لە دەورووبەری ٩:٠٣، فڕۆکەی دووەم خۆی کێشا بە تاوەری باشووری، و دوای زیاتر لە نیوسەعات، فڕۆکەی سێیەم خۆی کێشا بە بینای پنتاگۆندا، و فڕۆکەی چوارەم پێش ئەوەی بکاتە ئامانجەکەی شکا.

سیمۆن خۆزە ئەنتۆنیۆ دی لا سانتیسیما ترینیداد بۆلیفار، لە ٢٤ی تەمموزی ١٧٨٣ لەدایکبووە و تا ١٧ی کانوونی یەکەمی ١٨٣٠ ژیاوە، نەتەوەییەکی ئەمریکای باشوور و دامەزرێنەر و سەرۆکی کۆڵۆمبیای گەورە، ناونرا بە (جۆرج واشینگتنی ئەمریکای لاتینییە) ئەمەش لەبەر ئەو ڕۆڵەیە ھەیبوو لە ئازادکردنی زۆر لە دەوڵەتەکانی ئەمریکای لاتینی، کۆلۆمبیا و ڤەنزوێلا و ئیکوادۆر و بۆلیڤیا و پیروو، کە لە ژێر دەسەڵاتی ئیسپانیادا بوون لە سەدەی شانزەوە.

کاتێ سەرەتا نۆڤلی فیلمەکە بڵاوکرایەوە ، ناسا هەڵسا بە بانگهێشتکرنی ئاندی وێری نووسەری نۆڤلەکە تاکو ببێتە ئەندامێک لە ناسا.کاتێ ڕیدلی سکۆت دانرا بۆ دەرهێنانی فیلمەکە ، ئاندی ویر یەکسەر پەیوەندی بە ناساوە کردبوو تاکو هاوکاربن لە وێنەگرتنی فیلمەکە.هەروەها دەرهێنەر سکۆت ڕیدلی چەندەها جار لەگەڵ بەرپرسانی تایبەتی ناسا دانیشتبوو بۆ تاوتوێکردنی فیلمەکە.لەکۆتاییدا ناسا بڕیاریدا یارمەتیدەرێکی سەرەکی بێ لەدەرهێنانی فیلمەکە بەپاڵپشتکردنی فیلمەکە بەنوێترین تەکنەلۆژیای ئاسمانەوانی.جەیمس گرین بەڕێوبەری هەسارەیی ناسا ، دەیڤ لاڤێری بەرپرسی گەشتکردنە گەردوونیەکانی ناسا ، دانران بۆ یارمەتیدانی ڕیدلی سکۆت لە فیلمەکە.سکۆت بە لەر دەر‌هێنانی فیلمەکە دوو جاری تر بەتایبەتی لەگەڵ گریندا گفتوگۆیان کردبوو.هەروەها ڕیدلی هەفتانە سەدان پرسیاری ناردووە بۆ گرین تاکو گرین بیداتە دەستی شارەزایانی بواری ئاسمانەوانی و لەوێدا پشتڕاست بکرێتەوە لەڕووی زانستیەوە.هەروەها ناسا ڕاهێنانی بە ئەکتەرانی فیلمەکەش کردووە و نیشانیشی داون کە کاری ئاسمانەوانی چۆنە و بەکارهێنانی ئامێرەکانیان لەسەر مەریخ چۆن دەبێت لەڕێگای کۆرسێکی تایبەتەوە.بەگشتی ناسا تاکو کۆتایی فیلمەکە بست بە بستی فیلمەکەی پشکنیوە و یارمەتیدەرێکی گەورەی دەرهێنانی فیلمەکە بوو.
تا ئێستا دیار نیە یەکەم جار یاری تۆپی پێ لەکام ووڵات ئەنجام دراوە بەڵام سەرچاوەکانی مێژوو ئەوە دەردەخەن کە ئەم یاریە لە ووڵاتانی میسر و چین و یۆنان و بریتانیا لە ووڵاتی میسر مێژووی تۆپی پێ دەگەڕێتەوە ٣٠٠٠ ساڵ بەر لە ئێستایە کاتێ یاریزانان بە تۆپی چەرمی بزن یاریان دەکرد وە وێنەکێشانی میسڕی وێنەی ئەم یاریزانانەیان لەسەر پەرستگا و شوێنەکانی میسڕ کێشاوە وە چینیەکانیش بەر لە ٢٥٠٠ز ئەم یاریەیان کردووە وەناویشیان ناوە تشو چوو وەھەروەھا مێژووناس و ئەفسانەی یۆنانی ھیڕۆمیس لە بەشێ نووسراوەکانی باسی لەیاری کردنی سەربازە و سەرکردە یۆنانیەکانی کردووە کە بۆ توانای جەستەیی ئەم یاریەیان کردووە بەڵام لەبەر ئەوەی تا ئێستا ھیچ بەڵگەیەک نیە بی سەلمێنێت کە لەکام ووڵات کراوە بەڵام ئەوەی سەرنج بێت بەھۆی ئەوەی یەکەم تیپ لە بریتانیا دامەزرا کەناوی شیفێڵد یونایتد کە تائێستا ئەم یانەیە ماوە کەلەساڵی ١٨٥٧ز دامەزرابوو بۆیە بریتانیا بەوڵاتی دایکی تۆپی پێ ناسراوە وە لەسەرەتای ھاتنی تۆپی پێ لەلایەن دەسڵات دارانی ئینگڵتەڕاوە دژایەتی کرا بەتایبەتی پاشای ئینگڵتەڕا ئیدواڕد کە فەرمانی دا ھەرکەسێ ئەم یاریە بکات دەبێ دادگایی کرێت دواتریش ھەر لە ئینگڵتەڕا دەستکاری یاساکانی تۆپی پێ کرا بەمەبەستی بەرەوپێشچوونی یاریەکە نموونە لەساڵی ١٨٦٢ز لە قووتابخانەی بێرمینگھام لە ئینگڵتەڕا یاساکان دەستکاری کران لەلایەن چاڵز ترینگ ، وە لەساڵی ١٨٦٩ز یاسایەک دەرچوو کە نابێ لەیاری تۆپی پێ تۆپ بەدەست بگیرێت

کوردستانیکا فەرھەنگێکی ئینگلیزی بە کوردی و فارسییە کە لە لایەن عەلی جەوشەنییەوە دانراوە. نووسەر لە پێشەکیدا ئەڵێ کارەکەی ئاکامی تێکۆشانی ١٥ ساڵەیەتی. فەرھەنگەکە داگری پتر لە سەدھەزار وشەی ئینگلیزییە کە بە کوردی و فارسی مانا کراونەتەوە.

پێکھاتەی سیرس بریتییە لە بەرد و تۆز، کە بە شێوەیەکی گشتی دەبنە پێکھاتەی زۆربەی و بگرە ھەموو ھەسارەکان، جگە لەوەش ھەندێک کانزای وەک ئاسنی تێدایە.

مارسێڵ لایوس برۆیەر (بە ئینگلیزی: Marcel Lajos Breuer)(٢٢ی مایسی ١٩٠٢ - ١ی تەمموزی ١٩٨١)نژیاروان و دیزاینکەری مۆبلمان نوێخوازی مەجارستانیە کە لە کەمایەتیی جۆڵەکە بووە. برۆیەر یەکێک لە ماموستائەکانی ھونەری نوێخواز بووە کە لە کارگەیی دارتاشی لە قوتابخانەیی باوھاوس دەستی بە کار کردووە و پاشان بووە یەکێک لە نژیاروانە گەورە و ناسراوەکانی جیھان لە سەدەیی بیستەم دا.

سەعید نوورسی لە سەردەمی دەوڵەتی عوسمانیدا پشتگیری تەواوی لە مەدەنیەت بوون کردووە ، بەڵام پشتگیری مەدەنیەت بوون بە شێوازی ڕۆژئاوا یان ئەوروپا نەکردووە و ڕەتی کردووەتەوە. لە بابەتی مەدەنیەت بووندا لە چەند شوێنێکی پەیامەکانی نووردا نموونەی یابانیەکان بۆ عوسمانیەکان هێناوەتەوە کە وەک ئەوان بن. لەم بارەشەوە لە پەیامەکانی نووردا لە یەکێک لە بەشەکاندا نووسراوە :

ئینستیتیوتی کوردیی پاریس (بە فەڕەنسی: Institut Kurde de Paris) ڕێکخراوێکە کە لە سەر زمان و چاند و مێژووی کورد کار دەکات. ساڵی ١٩٨٣ لە پاریس دامەزراوە. گۆڤاری کورمانجی یەکێک لە بەرھەمەکانی ئینستیتیوتی کوردیی پاریسە کە ساڵێ دوو جار چاپ دەکرێ.

تۆڕی خۆجێیی یان تۆڕی لۆکاڵ (بە ئینگلیزی: Local Area Network یان LAN) تۆڕێکی کۆمپیوتەرییە کە لە ڕووبەرێکی سنوورداری جوگرافیایی وەک ماڵ، قوتابخانە، تاقیگە یان نووسینگەیەکدا کۆمپیوتەرەکان و دەزگاکانی پێکەوە بەستۆتەوە. تایبەتمەندییەکانی جیاکەرەوەی تۆڕە لۆکاڵەکان لە تۆڕە بەربڵاوەکان بریتین لە ڕادەی بەرزتری گواستنەوەی داتا، ڕووبەری بچووکتری جوگرافیایی و نەبوونی پێوسیتی بە ھێڵی کرێکراو.
لە ناوەڕاستی ھەشتاکاندا، لە بەشی مێژووی کۆلێژی ئادابی زانکۆی مووسڵ وەردەگیرێت، دواتر بەھۆی بەشدارینەکردنی لەمەشقی سەربازی، بەبڕیاری ئەنجوومەنی سەرکردایەتیی شۆڕش دوورخراوەتەوە، دواتر بە لێبوردنی گشتی وەردەگیرێتەوە.

کتێبخانەکان, خەلیفە فاتمییەکان ھانی لایەنگرانی شیعەیان ئەدا, و ئەو کتێبخانەیەی لە کۆشکی خەلیفە فاتیمییەکان بوو ناوبانگێکی فراوانی لە جیھانی ئیسلامیدا ھەبوو.

ڕدێن مووێکە کە لە ڕوومەت و چەناگەی پیاو دێت، ئەوەش نەریتێکە بەڵگەیە لەسەر گەورەبوون و ھەرزەکاریی پیاوان وەک چەندیندیکە وەک: بنھەنگڵ، زڕینی دەنگ، بەھێزبوونی ماسوولکە بەلام ھەندێک جار دوائەکەون لە پێگەیشتنی کەسەکە

ماڕکۆ ڕیۆس لەدایکبووی (۳۱ی ئایاری ۱۹۸۹)ی شتوتگاردی وڵاتی ئەڵمانیایە. ماڕکۆ یاریزانێکی پیشەگەری تۆپی پێیە، کەیاری بۆ یانەی بۆروسیا دۆرتمۆند و هەڵبژاردەی تۆپی پێی ئەڵمانیا دەکات، لەهێڵی ناوەڕاستدا.

چیرۆکی ئۆشیۆ دەگێڕێتەوە لەگەڵ ڕمی ئاژەڵی کێوی (ڕمی دڕندە) کە لەناو ژێر زەمینی ماڵی ئۆشیۆ دایە و چەقێنراوەتە ناو جەستەی یۆکای تۆرا دواتر لە لایەن ئۆشیۆ دەردەکرێت، لەکاتی ئاشکرا کردنی ژێر زەمینەکە.

پاک ناکرێتەوە و تەمەنی دیاریکراوە رەحمانی خانی پێیوایە ناتوانرێت بەنداوەکە پاکبکرێتەوەو بەھۆی تێپەڕبوونی کات تەمەنی بەرەو ئاوابوون دەچێت، لەو رووەشەوە وتی: پاککردنەوەی بەنداوی گەورە ئاسان نییەو بودجەی زۆری دەوێت کە رەنگە بگات بە بودجەی بەنداوێکی نوێ کە دروستی بکەیت، بەنداوەکانیش تەمەنی دیاریکراوی خۆیان ھەیەو بەپێی ئەو قوڕو لیتەو نیشتووانەی کە دێتەناو بەنداوەکەوە ساڵانە، ئەمەش لە ساڵێکەوە بۆ ساڵێکی تر جیاوازە، ئەو ساڵانەی باران و لافاو زۆر بێت زیاتر پڕدەبێتەوە، ئەگەر ساڵەکە کەمتر ببارێت و لافاوی کەمی تیدابێت ئەوە نیشتووەکان کەمتر دەچنە ناو بەنداوەکەوە.
دوای ئایینی ئیسلام، ئایینی زەردەشتی بەشێوەیەکی گەورە تەڵاشەی کرد و لەناوچوو. ئێستا لە ھەموو جیھان بەتۆمار ٢٥٠، ٠٠٠ کەس دوای ئەم ئایینە کەوتوون، جگە لەوانەی سەرژمێری نەکراون و بە ڕەگەزنامە لەسەر ئایینێکی ترن. بەم شێوە:

بڕیارنامەی ١٩٢٤ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٧ی ئایاری ٢٠١٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی کۆتدیڤوار. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٣٢٣‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.

ڤیەتنام یان ڤێتنام (بە زمانی ڤیەتنامی: Việt Nam) و بە فەرمی کۆماری سۆشیاڵیستی ڤیەتنام وڵاتێکە لە باشووری ڕۆژھەڵاتی کیشوەری ئاسیادا. پایتەختەکەی شار ھانۆییە.

لە ئەیلوولی ٢٠٠٠ و پێش ئەوەی جۆرج بۆشی کوڕ بەڕیوەبەرایەتی وڵات بگرێتە دەست ڕاپۆرتێک دەرکەوت کە کۆمەڵێکی ئایدۆلۆژیی ئامادەیان کردبوو ئیشیان ئەکرد لە پڕۆژەی سەدەی ئەمریکی نوێ، و دیارترین یەشداربووەکانی دیک جینی و دۆناڵد ڕامسفیڵد و جیب بووس و پاول ولفووتز بوون و ئەم ڕاپۆرتە ناونرا بە دووبارە بنیتنانەوەی بەرگری ئەمریکا، و باسکرا بوو تیاییدا کە کرداری گۆڕانە داواکراوەکە زۆر خاو دەبێت بە نەبوونی ڕووداوێکی کارەساتی بە قەبارەی کارەساتی بیرل ھاربر.

لە ھەندێک لە ئایینەکاندا خواردنەوەی مەی یاخود شەراب جێگای تایبەتی ھەیە. بۆ مەسیحیەکان شەراب نیشانەی خوێنی عیسایە و بۆ جولەکەکانیش خواردنەوەی شەراب لە زۆربەی کۆبوونەوە ئایینیەکاندا فەرز و پێویستە. لە ئیسلامیش دا خواردنەوەی شەراب لە سەرەتادا حەڵاڵ بووە و لە پاشدا حەرام کراوە.

کارایی درێژخایەنی ڕێگەکان (بە ئینگلیزی: Long-Term Pavement Performance)، ناسراو بە LTPP، بەرنامەیەکی توێژینەوەیە کە لەلایەن بەڕێوەبەرایەتیی شاڕێگە فیدراڵەکانەوە بەڕێوە دەچێت. وەک لە ناوەکەیەوە دیارە ئەم بەرنامەیە سەرنجی تایبەت دەداتە سەر چۆنیەتیی ڕەفتاری ڕێگەکان لە درێژخایەندا. لە قاڵبی بەرنامەی LTPPدا دراوەی زیاتر لە ١٥٠٠ ڕێگە لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و کەنەدادا کۆ دەکرێتەوە. بۆیە لە ئیستەدا LTPP خاوەنی گەورەترین بنکەدراوەی ڕەفتاری ڕێگەیە لە دنیادا.

دووەم شاری گەورەیە لە ڕووی ژمارەی دانیشتوانەوە لە دوای قودس و بارەگای کاتی دەسەلاتی نیشتیمانی فەلەستینە، دوای چەندین ساڵ لە داگیرکردنی ئیسرائیل شارەکە بێبەش بووە لە ناسنامە مێژووییەکەی، و ئێستا شارەکە دەستی کردووە بە گێڕانەوە ڕابردووەکەی، لێکۆڵینەوە میژوویی و دێرینەکان ئەیسەلمێنن کە غەززە لە کۆنترین شارەکانی جیھانە، لەبەر ئەو شوێنە جوگرافییە گرنگەی ھەیەتی ئەکەێتە نێوان ئاسیا و ئەفریقاوە و لە نیوان بیابان لە باشوورەوە و دەریای ناوەڕاست لە باکوورەوە، ھاوکات زەوییە بە پیتەکانی و شوێنە بازرگانییە دەوڵەمەندەکەی ھۆکارێکی تەواون بۆ ئەوەی بە درێژایی مێژوو لەلایەن چەندین ھێزەوە گیراوە.

خاکیوەی یان خاکی‌بەیگ یەکێک لە دێکانی دەوروبەری شاری دیواندەرەیە لە ڕۆژھەڵاتی کوردستان. بە پێی ئاماری سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦، ئەم دێیە پێک ھاتووە لە ٧٩ بنەماڵە و ژمارەی دانیشتوانی ٥٠٨ کەسە.

لە ئاژەڵە پێشکەوتووەکان دا، ھێلکۆکە لە لایەن ھەندێک گلاندی مێ (گلاندە سێکسیەکان) کە پێیان دەگوترێت ھێلکەدان بەرھەم دێنن و ھەمووی ئەم گلاندانە ھەر لە سەرەتای لەدایکبوونەوە لە جەستەی گوانداران دا ھەیە، وە لە ڕێگەی پرۆسەی دروستبوون و گەشەکردنی ھێلکۆکەوە پێدەگەن.

بڕیارنامەی ١٤٤٩ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ دادگای نێونەتەوەییی تاوانباری بۆ ڕواندا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٦٦٦‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
بڕیارنامەی ٧٦٢ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی حوزەیرانی ١٩٩٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬٠٨٨‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.

ھەتا ساڵی ٢٠١١ی زایینی تەنیا وڵاتێک کە بە ڕەسمی زمانی کوردی تێیدا دەخوێندرا عێراق بوو کە ئەویش بۆ خۆی لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە دەستی پێ کردبوو و پێش ئەوە لە ھەمووی ئاستەکاندا ھەر بە زمانی عەرەبی وانە دەگوترایەوە. لە ئێراندا بە پێی دەستووری بنەڕەتی (قانوونی ئەساسی) زمانی کوردی وەکوو زمانی ناوچەیی پێناسە کراوە و لە ھەندێک شوێندا دەخوێندارێ و لە ھەندێکی دیکە نا. لە تورکیا ھەتا ساڵی ٢٠٠٩ تەنانەت قسەکردن بە زمانی کوردی قەدەغە بوو بەڵام لە ساڵی ٢٠١١ەوە وانەیەک بە زمانی کوردی بۆ مندڵانی پلەی شەش دیاری کرا کە ئەگەر پێیان خۆش بێت دەتوانن ھەڵیبژێرن و بیخوێنن. لە سووریا لە دوای شۆڕەشەکانی بەھاری عەرەبی لە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی کوردەکان، بزووتنەوەیەک بۆ فێرکاری کوردی دەستی پێکرد و زۆر کەس لە منداڵان و گەورەساڵان کەوتنە ژێر بەرنامەکانی فێرکاری کوردی.

بینگ مەکینەیەکی گەڕۆکی ئینتەرنێتە وە یەکێکە لە بەرهەمەکانی کۆمپانیای مایکرۆسۆفت تایبەتە بە گەڕان لە ئینتەرنێت ، بینگ بە ٤٠ زمان داڕێژراوە , لە حوزەیرانی ٢٠٠٩ وە تاوەکوو ئێستا بەکارهێنەرانی دەتوانن سوودی لێوەی ببینن.

بنەماڵەی عەلییار لە عەشیرەتی دێبوکرین. عومەرئاغا عەلییار خوێندنی سەرەتایی لە شاری بۆکان و هەمان خوێندنگەی شاپوور، تەواو کرد و لە ڕەزبەری ساڵی ١٣١٥ی هەتاوی بۆ خوێندنی ناوەندی ڕووی‌ کردە تەورێز. پلەی ناوەندیی عەسکەری لە خوێندنگەی ڕوشدییە گوزەراند و ساڵی ١٣٢٠ دیپلۆمی ڕییازی وەرگرت، بەڵام رووداوەکانی گەلاوێژی ١٣٢٠ی ئێران بوونە هۆی تێکچوونی بارودۆخی وڵات و ئیتر ئەو نەیتوانی لەوە پتر درێژە بە خوێندن بدا. ئەوە بوو کە گەڕایەوە لای باوکی و ئەرکی مونشیگەریی ئەوی وەئەستۆ گرت. بەو بۆنەوە زۆربەی نامە و پێوەندییەکانی کاروباری عەشایر و ڕووداوەکانی ئەو سەردەم، لە ژێر ئاگاداریی عومەرئاغادا بوو. ئێستا سەدان لاپەڕە دەستنووس و قەباڵە و بەڵگە‌نامەی مێژوویی، لە پەڕتووکخانەکەی ئەودا، ئاڕشیوێکی گەورە و هێژایان پێکهێناوە کە بۆ ساغکردنەوەی مێژووی کوردستان بە گشتی و موکریان بە تایبەتی، گەلێک گرینگ و پڕ بایەخن.

چووە ژێر حوکمی دەوڵەتی عوسمانیەوە لە سەدەی شانزەدا و مایەوە لە ژێر حوکمیاندا تا ساڵی ١٩١٧، کاتێک ھێزە بەریتانییەکان دەستیان بەسەرداگرت لە ساڵی ١٩١٧ لە میانەی شەڕی جیھانی یەکەمدا، دوای سێ شەڕی گەورە کە ھەزاران قوربانی لە ھەردوولا کەوتەوە.

ئێرانیەکان لە لوبنان خەڵکانی بنچینە ئێرانیین یان ئەو ئێرانییانەی کە ھاتوون و نیشتەجێن لە لوبنان. ھەندێکیان خەڵکانی لوبنانین لە کاتێک ھەندێکیان کۆچکەرن یان ھاتوون و لە لوبنان لەدایکبوون بە/لەگەڵ کەلەپووری ئێرانی. زۆربەی ئێرانییەکان لە لوبنان دەژین لە نەبتیە. زۆربەی ئێرانییەکان لە لوبنان بازرگانی بە مافوور دەکەن.

ڕێکخراوە مرۆڤدۆستە نێودەوڵەتییەکان ھەوڵی شکاندنی ئەو گەمارۆیەیان داوە، بە ناردنی کەشتیگەلی یارمەتی لەگەڵ ژمارەیەک چالاکەواندا، و بە ھەڵگرتنی یارمەتی، بەڵام ئیسرائیل ڕێگەی لە گەیشتنی ئەو کەشتیانە گرت و لەو ھەوڵانەش کەشتیگەلی ئازادی بوو ساڵی ٢٠١٠ و کە ڕووبوڕووی ھێرشی سەربازی ئیسرائیلی بوویەوە. و لە دوای شۆڕشی نوێی میسر ڕێگەی ڕەفەح لە نێوان میسر و غەززەدا کرایەوە بەڵام ئەم بڕیارە ھیچ کاریگەرییکی وای نەبوو لەسەر بارودۆخی شارەکە.
بە پێی ئاماری ١٩٩٧ فەلەستینی زیاتر %٩٠ی دانیشتووانی غەززە لەسەرووتەمەنی ١٠ ساڵیەوە خوێندەوارییان ھەیە، و لە ساڵی ٢٠٠٦دا لە غەززەدا ٢١٠ خوێندنگە ھەبووە، و ژمارەیەک زانکۆی تێدایە لەوانە زانکۆی ئیسلامی – غەززە کە لەلایەن شێخ ئەحمەد یاسینەوە دروستکرا لە ساڵی ١٩٧٨، و زانکۆی ئەزھەر – غەززە و زانکۆی ئەقسا – غەززە و زانکۆی فەلەستین و زانکۆی ئومە و زانکۆی قودس.

شەرەفکەندی ساڵی ١٩٧٣ (١٣٥٢) کاتێک لە پاریس دەورەی دوکتورای دەدیت، لە ڕێگای عەبدولڕەحمان قاسملوو لەگەڵ بەرنامە و پێرەوی نێوخۆی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران ئاشنا بوو و داوای ئەندامەتی ئەو حیزبەی کرد. پاش گەڕانەوەی بۆ ئێران بوو بە پەیوەندی نێوان دوکتور قاسملوو و ئەندامانی کۆنی رێبەرایەتی حیزب. دوای رووخانی ڕژێمی پاشایەتیی ئێران و دەسـتپێکردنەوەی تێکۆشانی ئاشکرای حیزبی دێموکرات، ساڵی ١٩٧٩ (١٣٥٨) بوو بە ڕاوێژکاری کومیتەی ناوەندی.

ناوجەی پاراناڵ لە وڵاتی چیلی یەکێکە لە باشترین شوێنەکان بۆ روانگەی گەردوونزانی، بە تایبەت لەسەر چیای ئاتاکما لە بەرزی ٢٦٣٥ مەتر ئەوەش وایکردیە چەندین روانگەی لەسەر دابمەزرێنن ئەوانەی کە دامەزراون لەلایەن (روانگەی باشووری ئەورووپا)

جامی ئەورووپای ١٩٨٣-١٩٨٤ بیست و نۆیەمین وەرزی خولی یانە پاڵەوانەکانی ئەورووپایە و ڕۆژی ١٤ی ئەیلوولی ١٩٨٣ یەکەمین یاری ئەنجامدراو و کۆتا یاری پاڵەوانیەتیەکە لەڕۆژی ٣٠ی ئایاری ١٩٨٤ لەیاریگای ئۆڵۆمپیی شاری ڕۆمای ئیتاڵیا، لەنێوان یانەی لیڤەرپوول و ڕۆما ئەنجامدرا. لە ئەنجامدا لیڤەرپوول توانی بە ئەنجامی ٤-٢ لەلێدانی یەکلاکەرەوەدا بەسەر ڕۆمای ڕکابەری سەربکەوێت و ببێتە ھەڵگری نازناوی ئەم وەرزە.

بەھجەت یەحیا یەکێکە لە ھونەرمەندە بەهرەمەندەکانی باشووری کوردستان - کە بەناوبانگە بە دەنگە عیرفانیەکەی و هونەرەکەی پەیامی عەشقێکی ئەبەدیە . خاوەنی دەنگ و سەدایەکە کە تایبەتمەندێتی بەخۆی هەیە ، چەند ئەلبومێکی بە چاپ گەیشتووە وەک: ( هاواری ویژدان )، (نەی لەگەڵ دڵم ئەدوێ ) کە پێک ھاتووە لە ھەشت تراک بە ناوبانگترینیان گۆرانی (عاشق دەبێ مەستانە بێت)ە کە سەرنجی بینەرانی زۆر بۆ لای خۆی راکێشا (فەنابوون) کە تیایدا بەھجەت تواوەتەوە تیایدا و ئەلبومێکی بێ ئەندازەی بەھجەتە . (سپێدەی سۆزێکی مەستانە) ساڵی ٢٠٠٧ بڵاوی کردۆتەوە لە ھەندەران ، شایەنی باسە کە بەھجەت یەحیا دەستێکی ڕەنگینی هەیە لە بواری هۆنراوە نووسیندا و زۆربەی ئەو گۆرانیانەی کە پێی ناسراوە هۆنراوەی خۆیەتی ، چەند نموونەیەک لەو هۆنراوانە کە خۆی نوسیونی ئەمانەن ( بەس تەنها ئەمشەو، چەنێ دووربم ، لای لایە ، بوومە سۆفیی خەڵوەتی ، کوردستان گەر تو نەبی ، کۆڕی ئەمشەوناڵەی دەف و شینی شمشاڵە ، بەدوای عەشقا کەوامن وێڵی شارانم ، خەڵکی دەڵێن بۆچی هێندە گۆرانی بۆ عەشق ئەڵێی ، بەیانیەک برینی کۆن و نوێ کولایەوە ، ساقیا ڕووم کردەلای تۆ ، بۆیە چاوم خۆش دەوێت ، من ئەمەوێ بەتەنها لەگەڵ دڵی خۆم بدوێم ، لەگۆرانی و سۆز بەولاوە لەم دنیایە چی شک ئەبەم ... زۆر بەرهەمی تریش) لەگەڵ ئەوەشدا لە بواری ئاوازدانان دەستێکی ڕەنگینی هەیە و خۆی ئاوازی گۆرانیەکانی داناوە

کەریم زەند یەکێکە لە گەڕیدە و مێژوونووسە ناسراوەکانی کورد، لە ساڵی ١٩٢٤ لە سلێمانی لەدایکبووە و خوێندنی ئایینی، سەرەتایی و ناوەندی لە سلێمانی تەواوکردووە و ساڵی ١٩٤٤ خانەی مامۆستایانی بەغدای تەواوکردووە. ساڵی ١٩٤٦ بەشداری لە کۆماری کوردستان کردووە و لەدوای ڕووخانی کۆماری کوردستان لە مەھاباد چووەتە یەکێتیی سۆڤیەت. ھەروەھا خاوەنی دەیان پەرتووکە لە بوارەکانی مێژوو، جوگرافیا و بابەتی دیکەدا و پەرتووکی «تۆماری تەمەن» کە لە ٥ بەرگ پێکھاتووە باس لە جوگرافیا و شێوەزاری میللەتانی کوردستان دەکات. ھەروەھا یەکەم کەسە کە پەرتووکی ئینجیلی کردووەتەوە کوردی.
دوای ماوەک دێت بۆ شاری بەدلیس و کەسایەتی دەگۆڕێت و وە ھەروەھا دەبێتە جێی سەرنجی "عمر پاشا"ی والی بەدلیس و ژوورێکی دەداتێ بۆ بەردەوام بوونی لە خوێندن. بە پێی ئەو زانیاریانەی کە لە "پەیامەکانی نوور"ەوە وەرگیراوە "سەعید نوورسی" بۆ ماوەی دوو ساڵ لێرە درێژە بە خوێندنەکانی دەدات و پاشان لەلایەن والی شاری وانەوە دەعوەت دەکرێت و ئەویش دەچێت و لە وانیش بۆ ماوەی دە ساڵ لەو ژوورەی کە والی وان بۆی دابین کردبوو درێژەی بە خوێندنە زانستیەکانی دەدات. لە دوای ماوەیەک کە "حەسەن پاشا"ی والی وان دەستی لە کار کێشایەوە ، "تاھیر پاشا" بوو بە والی تازەی وان و پەیوەندی لەگەڵ "سەعید نوورسی" دا زۆر باش بوو ، وە لەو ژوورەی کە دەرسی تیایدا دەخوێند بەردەوام بوو . وە ھەروەھا قوتابخانەیەکیشی ھەبوو کە دەرسی بە تەلەبەکانی دەخوێند.

لە ١٩٩٥، مەسک و برا بچووکەکەی، کیمباڵ، Zip2 یان دامەزراند، کە کۆمپانیایەکی نەرمەکاڵای وێب بوو، بەو ٢٨,٠٠٠ دۆلارە ئەمریکییەی کە لە باوکیان (ئیڕۆڵ مەسک) بۆیان جێمابوو. هەرچەندە مەسک دەیەویست ببێتە بەڕێوبەری گشتی Zip2 بەڵام بۆڕدی بەڕێوەبردن نەیاندەهێشت. لە ١٩٩٩، کۆمپانیای کۆمپاک Zip2 ی بە ٣٠٧ ملیۆن دۆلاری ئەمەریکی بەکاش و ٣٤ ملیۆن دۆلاری بشکەکانی کڕییەوە. مەسک %٧ یان ٢٢ ملیۆن دۆلاری ئەمەریکی بەرکەوت لەو مامەڵەیەدا.

لەساڵی ١٩٢٤ کە لە هەمان ساڵ مەلا لەدایک بوبوو هێزەکانی ئنگلیز گووندی ئەلکێ دەسووتێنن لەگەڵ کتێبخانەکەی باوەگەورەی شێخ تەها ، وە بەمەش بنەماڵەی شاعیر کۆچیان کرد بۆ قەزای چەلێ کە یەکێکە لە قەزاکانی کوردستانی باکوور لەم قەزایە بنامەڵەی مەلا سێ ساڵی مانەوە دواتر گەڕانەوە گووندی ئەلکێ و لەوێ مەلا تەها دەچێتە بەرخوێندن تا پۆلی شەشی سەرەتایی دەخوێنێت ، دوای نووسینێ چەند هۆنراوەیەک مەلا ئەنوەری مایی بۆتە هاندەری سەرەکی بۆنووسینی شیعر .

لە ساڵی ١٣٦٥ەوە تا دوایی تەمەنی، بە ماوەی ١٦ ساڵ، بەرهەمی موتاڵا و ئەزموونەکانی خستە چوارچێوەی پەڕتووکێکی مێژوویی بە زمانی فارسی، بە ناوی "مهاباد بر قلەی تاریخ"، کە دەستنووسێکی باییدار و خۆشخەتە و لە هاتنی میرسێوەدینی موکری(ساڵی ٨٧٧ی مانگی) ڕا هەتا ساڵی ١٣٧٠ی هەتاوی گرتووەتەخۆ و باسی ٥١٩ ساڵ مێژووی موکریان بە گشتی و مەهاباد بە تایبەتی دەکا.

ساڵی ١٩٥٣ ئەفسەرێکی دەریایی تورکی خەریتەکانی (پیری ڕیس) نارد بۆ ئەمەریکا بۆ ئەندازیار (M.I. Walters ) لە نووسینگەی ھایدرۆگرافی ئەویش داوای یارمەتی لە (Arlington H. Mallery) کرد تا یارمەتی بدات چونکە شارەزای کار کردنە لەو نەخشە کۆنانەدا ھەستان نەخشەکەیان ھەموو خستە سەر تۆپێکی وەک زەوی تا لە وردی نەخشەکە دڵنیا ببنەوە سەرەنجام گەیشتنە ئەو باوەڕەی بە ڕێگەی تەکنەلۆجیا و فڕۆکە لەو سەردەمە دێرینانە کاری ڕووپێوی (aerial surveying) ئەنجامداوە ھەروەھا تەکنیکی زانستی بیرکاری زۆر ورد بەکارھاتووە وەک ڕێگەی سێگۆشەکاری لەسەر گۆ (trigonometry spheroid) لەکاتێکدا لە سەدەی ١٨ ئەم زانستە پەرەی سەندووە بۆیە قورسە باوەڕ کردن !

ئامانجە ڕاگەیێنراوەکانی ڕێکخراوەکە خۆی دەگرێتەوە لە نەھێشتن و قەڵاچۆکردنی تیرۆر و توندوتیژی و لەناوبردنی ھەموو جۆرە بزووتنەوەیەکی جیاخوازی و ھەروەھا ڕێگری کردن لە بازرگانی ماددە ھۆشبەرەکان و چەک، بەڵام زۆربەی چاودێرە سیاسیەکان وەکو ھاوپەیمانیەکی سەربازی سەیری دەکەن کە ئامانجی ڕکابەرایەتی کردنی ناتۆیە.

ھاوڕێی سەندیباد و عەلی بابا یە، لە بنەڕەتدا ئەویش چیرۆکێکی تایبەتی ھەیە بەناوی (عەڵائەددین و قۆری جادویی) بەڵام لکێندرایە بەچیرۆکەکەی سەندیباد بەھەندێک گوڕانکاری ،مام عەڵائەددین وەک کەسێکی لەخواترس و پەیوەست بە ئایین نیشان دراوە.