Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
تۇڭجىنىڭ 12-يىلى (1873-يىلى) قومۇل شەھىرى قوزغىلاڭچى قوشۇننىڭ قولىغا چۈشۈپ كەتتى. پۇجۇڭ بانۇ بىلەن مەھمۇت چىنۋاڭ قوزغىلاڭچى قوشۇن تەرىپىدىن بوغازغا باغلاپ ئېلىپ كېلىندى. چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى قوزغىلاڭچى قوشۇننىڭ بوغازدىكى بارگاھىنى ھۇجۇم بىلەن ئېلىپ، مەھمۇت چىنۋاڭنى قوتۇلدۇرۇپ چىقتى. ئەمما پۇجۇڭ بانۇنى قۇتقۇزالمىدى. پۇجۇڭ بانۇ بەي يەنخۇ تەرىپىدىن تۇرپانغا مەجبۇرىي ئەگەشتۈرۈپ كېلىنگەندىن كېيىن، بەي يەنخۇ ياقۇپبەگكە تەسلىم بولدى. پۇجۇڭ بانۇ بۈگۈر، ئاقسۇ تەرەپلەردە سەرسان بولۇپ يۈردى. چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى ئۇنى ئېسىدىن چىقارماستىن، پۇجۇڭ بانۇنىڭ جېنىنى تىلىۋېلىش ئۈچۈن ياقۇپبەگ بىلەن كۆپ قېتىم ئالاقە قىلدى. بىراق ياقۇپبەگ «كۆرۈنۈشتە خوپ، خوپ دېگىنى بىلەن ئاستىرتىن يۇشۇرۇن زەربە بېرىش كويىدا بولدى.»گۇاڭشۈنىڭ 4-يىلى (1878-يىلى) چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىىتى ئاقسۇ ئەتراپلىرىنى قايتۇرۇۋالغاندىن كېيىنلا پۇجۇڭ مەرى بانۇ قۇتۇلۇپ چىقتى.

ھەزرىتى ئىدرىس (ئەرەبچە: إدريس) ياكى باشقا ئىسمى بىلەن كەنئان I ۋە ياكى سىرۇس قۇرئاندا تىلغا ئېلىنغان پەيغەمبەرلەردىن بىرى ۋە ھەزرىتى شىسنىڭ ئوغلىدۇر ھەمدە كەنئان ئېلىنىڭ قۇرغۇچىسى ۋە كەنئان ئېلىدىكى كىشىلەرنىڭ ئەجدادىدۇر. تۇنجى قېتىم ئۇنىڭ دەۋرىدە ئىنسانلارنىڭ ھايۋان تېرىسى كىيىشنى تاشلىغانلىقى رىۋايەت قىلىندۇ. رەختنى كەشپ قىلغانلىقى ۋە يېزىقنى تەرەققىي قىلدۇرغان دېيىلىدۇ. تاناھتىكى ئەنوك (ئىبرانىچە: חנוך) بىلەن بىر كىشى ئىكەنلىكى ئىلگىرى سۈرىلىدۇ. قەدىمىي يۇنان ئەڧسانىلىرىدىكى ھېرموسنىڭ ۋە قەدىمىي مىسىر ئەڧسانىلىرىدىكى توت (Thot) نىڭ قۇرئاندىكى ئىدرىس ئەلەيھىسسالام بىلەن بىر كىشى ئىكەنلىكى ۋە م.ب 14000 يىللار ئەتراپىدا ياشىغانلىقى پەرەز قىلىنىدۇ.

Paşanıñ oglınıñ kolideki keş o kıznıñ putoga obdan kemmeptü paşanıñ oglı seniñ başka kızıñ yok mu dep soruganda vay paşah-i alem, bölek kızım yok bu keş muşu kızımnıñ putoga obdan kelidu! dep pıçaknı elip kıznıñ putunu kesgini başlaptu şundak kılıp önçi hepileşse mộ özinıñ kızınıñ putuga bu keşni keydiremmeptu.

821 مىلادىدە پارس سامانىي سۇلالىسى ئەلچىسى تامىن ئىبن بەشر بۇ شەھەرنى زىيارەت قىلغان، ۋە خاتىرە قالدۇرغان: بۇ شەھەرنىڭ يېزا ئىگلىكى تەرەققىي قىلغان، تىجارەت قايناق، مانىي دىنى ئىنتايىن گۈللەنگەن، دەپ تەسۋىرلەيدۇ. 840- يىلى، ئۇيغۇر خانلىقى قىرغىزلار تامانىدىن بىتچىت قىلىنغاندىن كېيىن شەھەر بارا-بارا تاشلىنىپ خاراب بولغان.

«ئۇيغۇر سوفت لۇغىتى» دە خەنزۇ تىلى خەت لۇغىتى، سۆزلۈك لۇغىتى ۋە تۇراقلىق ئىبارە لۇغىتى قاتارلىقلار مۇجەسسەملەشتۈرۈگەن بولۇپ، ئۇنىڭغا كىرگۈزۈلگەن مەزمۇنلار تولۇق، تەپسىلىي ۋە ئەتراپلىق. ئۇ ئىلگىرى-ئاخىر 26 نەپەر خادىمنىڭ (2001-يىلى 4-ئايدىن 2005-يىلى 4-ئايغىچە) تۆت يىللىق ئەجىر-مېھنەت تەرىگە پۈتۈپ چىققان ئۇنىۋېرسال لۇغەت بولۇپ، دۆلەت ئىچىدە مۇشۇ ساھەدىكى بوشلۇقنى تولدۇردى.

9. تاماقنى چاينىمايلا ، يالماپ يۇتۈش : بىر ئوزۇقلۇقشۇناس ئالىم ، بىر مايمۇننىڭ سول تەرەپ چىشلىرىنى يۇلىۋېتىپ ، پەقەت ئوڭ تەرەپ چىشلىرىنى قالدۇرۇپ قويۇپ ، يېرىم يىلدىن كىيىن كۆزىتىش ۋە تەجىربە ئارقىلىق ئۇ مايمۇننىڭ ئوڭ تەرەپ مېڭىسىنىڭ نورمال تەرەققىي قىلغانلىقىنى بايقىغان ، ئەكىسچە چىشى كەمتۇك بولغا نسول تەرەپ مېڭىسى ئازراق كىچىكلىگەن(Atrophy ) ، بۇ تەجىربە نەتىجىسىدىن كۆرە ، چوڭ مىڭە ئۈزلۈكسىز ئىشلىتىلىپ تۇرمىغاندا ، چىكىنىش ۋە كىشىكلەش ئەھۋالى كۆرۈلىدۇ .

ئىستىمال مەدەنىيتنىڭ يەنە بىر مۇھىم ئالاھىدىلىكى تۇرمۇشتا سېتىلمايدىغان نەرسىنىڭ ئاساسەن ئاز قالغانلىقىدىن ئىبارەت. بۈگۈنكى تۇرمۇشتا، ئىستىمال ئاساس بولغاچقا، نورغۇن نەرسىلەر بازارلاشتۇرۇلغان ئىدى.
«سىخەي يىلىنىڭ 2-ئېيىدا، تەيزۇ سۇلېبېيلې موڭغۇل يېزىقى ئاساسىدا مانجۇ يېزىقىنى ئىشلەپ يولغا قويماقچى بولغان. لېكىن ئېردېنى، گاگەيلەر: ‹موڭغۇل يېزىقىنى بىز بىلىمىز، خەلق ئارىسىدا تارقالغىلى ئۇزۇن زامان بولدى، ئۇنىڭ خەت شەكلىنى ئۆزگەرتكىلى بولمايدۇ› دەپ ئېتىراز بىلدۈرگەن. خان: ‹خەنزۇلار خەنزۇ تىلىدا سۆزلىشىدۇ، ئومۇمەن خەنزۇ يېزىقىنى بىلىدىغانلار ۋە بىلمەيدىغانلار بولسۇن ھەممىسى خەنزۇ تىلىنى چۈشىنىدۇ. موڭغۇللار موڭغۇل تىلىدا سۆزلىشىدۇ، موڭغۇل يېزىقىنى بىلمەيدىغانلارمۇ موڭغۇل تىلىنى چۈشىنىدۇ. بۈگۈنكى كۈندە، خانلىقىمىزنىڭ تىلى موڭغۇل تىلىغا تەرجىمە قىلىنىپ موڭغۇل يېزىقىدا ئوقۇلىۋاتسا، ئەلۋەتتە موڭغۇل تىلىنى بىلمەيدىغان كىشىلەر چۈشەنمەيدۇ-دە! نېمە ئۈچۈن خانلىقىمىزنىڭ تىلىدا يېزىق ئىشلەش قىيىن، ئەكسىچە باشقىلارنىڭ تىلىدا يېزىق ئىشلەش ئاسان؟›دېگەن. ئېردېنى، گاگەيلەر: ‹خانلىقىمىزنىڭ تىلى بىلەن يېزىق ئىجاد قىلساق بەك ياخشى بولاتتى، لېكىن خەت شەكلىنى ئۆزگەرتىش ئۇسۇلىنى بىلمەيمىز، شۇڭا بۇ بەك تەس› دېگەن. خان: ‹تەس ئەمەس! 阿 خېتىنىڭ كەينىگە 玛 خېتىنى قوشساق ئاتا دېگەن سۆز بولمامدۇ؟ 鄂 خېتىنىڭ كەينىگە 墨 خېتىنى قوشساق ئانا دېگەن سۆز بولمامدۇ؟ پەقەت موڭغۇل يېزىقىنى مانجۇ تىل تاۋۇشلىرىغا ماسلاشتۇرۇپ، خەتلەرنى باغلاپ جۈملە ھاسىل قىلساق، يېزىققا ئاساسەن مەنىنى بىلگىلى بولىدۇ ئەمەسمۇ. مەن ئاللىقاچان قارار چىقىرىپ بولدۇم، سىلەر بۇ يېڭى يېزىقنى يېزىشنى سىناپ بېقىڭلار، نېمىشقا بولمايدىكەن› دېگەن».

ئۇيغۇردىن كەمسىنىشنىڭ ئىپادىسى بەلكىم كۆپتۇر ئەمما مەن ئۇچراتقان كەمسىنىشلەر ئىچىدە ئۆزىنى تۆۋەن كۆرۈش، ئۆزىنىڭ ئۇيغۇرلىقىنى ئىتىراپ قىلماسلىق، ئۆزىنى چەتئەللىك دەۋېلىش ئەڭ گەۋدىلىكلىرىدىندۇر.

ئابدۇرېھىم ئابدۇللانىڭ نەشر قىلىنغان ئەسەرلىرىدىن <بويناق> (1985 - يىل، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى) ناملىق پوۋېستى، <داۋانلىق يوللار> (1993 - يىل، مىللەتلەر نەشرىياتى) ناملىق ھېكايە - پوۋېستلار توپلىمى بار.

قەشقەر دىيارىدا تۇغۇلۇپ، غۇلجا باغلىرىدا ئۆسكەن، ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابىنىڭ جەڭگىۋار جەڭچىلىرىنىڭ بىرى بولغان ئىسمايىل ناسىروف ئاكا 60-يىللاردا تەقدىر قىسمىتى بىلەن قازاقىستان ئالما-ئاتا شەھىرىگە كۆچۈپ چىققان ئىدى.

چېڭلۇڭ (成龙 )ئەسلى ئسىمى (陈港生)ئىنگلىزچە ئىسمى Jackie Chan ،ئەسلى يۇرتى شەندۇڭ،تۇغۇلغان جايى شياڭگاڭ.كەسپى ئارتىس ،رېژسسور ،ناخشىچى.ئىلگىرى ئاخىرى بۇلۇپ ئەنگىليە MBEئوردىنى،فىرانسىيە ئەدەبىيات سەنئەت چەۋەنداز ئوردىنىغا ئېرىشكەن.شىياڭگاڭدىكى كۆزگە كۆرۈنگەن 10ياشنىڭ بىرى بۇلۇپ باھالانغان.توي قىلغان بىر ئۇغلى بار.

تەرجىمىھال ئىسكەندەر زۇلقەرنەيىن•سۇلتان سۇتۇق بۇغراخان • ﺋﯩﺒﯩﻦ ﺳﯩﻨﺎ • شىڭ شى سەي • مەھمۇد قەشقىرى • بابۇر • دالتون • ئابدۇرېھىم ئۆتكۈر • ئەركىن_سىدىق • ﻟﯘﺷﯜﻥ • چىڭگىزخان • مۇستافا كەمال ئاتاتۈرك • توماس ئىدىسون •
15- ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا، مانجۇلارنىڭ غەربتىكى قوشنىسى موڭغۇللار بولۇپ، بۇ ۋاقىتتا موڭغۇللار باسپا يېزىقىنى تاشلاپ، قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى شەكلىدىكى موڭغۇل يېزىقىنى قوللىنىۋاتقانىدى. ئەينى ۋاقىتتا مانجۇلارنىڭ موڭغۇللار بىلەن بولغان ئالاقىسى قويۇق ئىدى، ئەمما مانجۇلارنىڭ يېزىقى بولمىغاچقا، ئالاقە ئىشلىرى موڭغۇل يېزىقى بىلەن خاتىرىلىنەتتى. بارلىق ئىشلاردا ئاۋۋال مانجۇ تىلىنى موڭغۇل تىلىغا تەرجىمە قىلىپ، ئاندىن قايتا موڭغۇل يېزىقى بىلەن خاتىرىلەيتتى. گەرچە موڭغۇل- مانجۇ تىللىرى ئالتاي تىل سىستېمىسىغا تەۋە، گرامماتىكا جەھەتتىن يېقىن، مەنىداش ئاھاڭداش نۇرغۇن سۆزلەر بار بولسىمۇ، لېكىن ئىككىسى ئوخشىمايدىغان تىل تۈركۈمىگە، يەنى بىرى موڭغۇل تىل تۈركۈمىگە، يەنە بىرى توڭغۇس- مانجۇ تىل تۈركۈمىگە تەۋە بولغاچقا، مانجۇ تىلىنى موڭغۇل تىلىغا تەرجىمە قىلىپ ئاندىن قايتا خاتىرىلىگەندە، نۇرغۇن قۇلايسىزلىقلار كۆرۈلەتتى. يەنە كېلىپ بۇ ۋاقىتلار مانجۇلار باش كۆتىرىۋاتقان، دۆلەت كۈچى كۈچىيىۋاتقان چاغلار ئىدى، ئۆز يېزىقى بولمىسا سىياسىي، ئىقتىسادى، ھەربىي تەرەققىياتىنىڭ ئوبيېكتىپ تەلىپىگە ماسلىشالمايتتى. شۇنىڭ بىلەن مىڭ ۋەنلىنىڭ 27- يىلى(1599) ، چىڭ تەيزۇ نۇرخاچ ئېردېنى ۋە گاگەي ئىككى كىشىگە موڭغۇل يېزىقى ئاساسىدا مانجۇ يېزىقىنى ئىشلەش پەرمانىنى چۈشۈرگەن. بۇ توغرىلىق مۇنداق خاتىرە قالدۇرۇلغان:

ئالېكساندىر نىكولايېۋىچ (ت. 1818- يىل 29- ئۈمىد — ئۆ. 1881- يىل 13- نەۋرۇز) 1855 — 1881 يىللار ئاراسىدا ھۆكۈم سۈرگەن رۇس ئىمپېراتۇرى. راۋرۇس بىر ئىسلاھات ئېلىپ بارغان ۋە 1861 دە يانچىلىق تۈزۈمىنى ئەمەلدىن قالدۇرغان.

ئومۇمەن ، ئۇيغۇر تائاملىرى كۆرۈنۈشىگە قاراپ سوغۇق يېمەكلىك (ئىشتىھانى ئېچىش ۋە تاماق سىڭدۈرۈش ئۈچۈن تەييارلانغان ھەر خىل كۆك بېزەكلەر ، سوغۇق سەيلەر ، پىشۇرۇلغان سوغۇق يېمەكلىكلەر ) ، سۇيۇق تائاملار (سۇيۇقئاش ، چۆچۈرە ، شويلا) ، قويۇق تائاملار(لەڭمەن ، پولۇ ، مانتا، سامسا ) ، نانلار ، كاۋاپلار ، تاتلىق - تۇرۇملار ، ئۇسسۇزلۇقلار (چايلار ، ھۈممەللەر ، شەربەتلەر)، مۇراببا قاتارلىق تۈرلەرگە بولىنىدۇ .

روۋان سەباستىيان ئاتكىنسون (ئىنگ: Rowan Sebastian Atkinson، ت. 1955- يىلى 6- قەھرىتان)، ئىنگىلىز كومېدى ئارتىسى ۋە يازغۇچى. BBC دە چىققان پۇرچاق ئەپەندى كومىدىيە تىزىقى بىلەن تونۇلغان.
دۇنياغا داڭلىق ئامېرىكىلىق مىلياردېر دونالد ترۇمپ 2007-يىلى 16-ئۆكتەبىردە بىر كىتاب چىقاردى. بۇ كىتاب ئۇ ھازىرغىچە يېزىپ چىققان 5 تىن ئارتۇق كىتابنىڭ بىرسى بولۇپ، ئۇنىڭ ماۋزۇسى: «چوڭ-چوڭ ئىشلارنى كۆزلەپ، سۆڭگىچىگە تەپ» (ئىنگلىزچە "تھىنك بىگ ئاند كىچك ئاسس"). مېنىڭچە بۇ يەردىكى "سۆڭگىچىگە تەپ" دېگەن سۆزنىڭ مەنىسى قەتئىي نىيەتكە كەل، باتۇر بول، قاتتىق ئىشلە ۋە ئاداققىچە بوشاشما دېگەنلەردىن ئىبارەتتۇر. يېقىندا ئامېرىكىنىڭ بىر مەملىكەتلىك چوڭ تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى ئۇنىڭ بىلەن "مىلياردېر بىلەن سىردىشىش" دېگەن بىر پروگرامما ئىشلەپ تارقاتقان بولۇپ، ئۇ پروگراممىنىڭ ئەڭ ئاخىرىدا پروگرامما رىياسەتچىسى ئۇنىڭدىن "ئەگەر تاماشىبىنلار بۈگۈنكى پروگراممىدىن پەقەت بىرلا سۆزنى ئەستە قالدۇرۇپ قايتىشقا توغرا كەلسە، سېنىڭچە ئۇ سۆز نېمە بولۇشى كېرەك؟" دەپ سورىۋېدى، دونالد ترۇمپ ئۇنىڭغا: "ھەرگىز يېرىم يولدا توختاپ قالما؛ ھەرگىز قىلىۋاتقان ئىشىڭدىن يېرىم يولدا ۋاز كەچمە"، دەپ جاۋاب بەردى. بۇ سۆزنىڭ مەنىسى يۇقىرىقى "ئاداققىچە بوشاشما" دېگەن سۆز بىلەن ئوخشاشتۇر. بۇ يەردە يەنە بىر قېتىم تەكىتلەپ ئۆتۈشكە ئەرزىيدىغىنى شۇكى، يۇقىرىقى "تىرىشچانلىق" نىڭ 4 تەركىبىنىڭ ھەممىسى ئىنتايىن مۇھىم بولۇپ، بىر يۈكسەك غايىنى كۆزلەپ تىرىشىۋاتقان كىشى ئۈچۈن ئۇلارنىڭ بىرەرسى كەم بولسا ھەرگىز بولمايدۇ. بۇ نۇقتىنى ئىنگلىز تىلى ياكى باشقا بىرەر چەت ئەل تىلى ئۆگىنىپ باققان كىشىلەرنىڭ ھەممىسى ناھايىتى ئوبدان چۈشىنىدۇ. ئەگەر سىزدە يۇقىرىقى 4 سۈپەتنىڭ ھەممىسى تەل بولسا، سىز تىل ئۆگىنىشنى چوقۇم بىر باشقا ئېلىپ چىقالىدىڭىز ياكى ئېلىپ چىقالايسىز. ئەگەر سىزدە ئۇلاردىن بىرەرسى كەم بولسا، سىز چوقۇم ئۇ يولدىن ئاللىقاچان قايتتىڭىز ياكى بۇنىڭدىن كېيىن قايتىسىز. ئۇنىڭدىن باشقا، تىرىشچانلىق توغرا ئۇسۇل ئاساسىدا ئېلىپ بېرىلمىسا، كۆڭۈلدىكىدەك ئۈنۈم بەرمەيدۇ. توغرا ئۇسۇل بولسا، ھەر بىر ئادەمنىڭ ئەمەلىي تەجرىبىلىرى، قايتا-قايتا ۋە ئۈزلۈكسىز سىناق قىلىپ، ئەمەلىيەتتىن تەجرىبە-ساۋاق يەكۈنلىشى ئارقىلىق بارلىققا كېلىدۇ. ھەممە ئادەم ئۈچۈن ئۈنۈم بېرىدىغان بىر ئۇنىۋېرسال ئۇسۇل مەۋجۇد ئەمەس. ھەر بىر ئادەم ئۆزىگە مۇۋاپىق كېلىدىغان ئۇسۇلنى ئۆز ئەمەلىيىتى ئاساسىدا ئۆزىگە تايىنىپ تېپىپ چىقىشى كېرەك.

پۇجۇڭ مەرى بانۇ قومۇلدا كەڭ كۆلەملىك دېھقانلار قوزغىلاڭلىرى بىر يەردە بېسىلسا، بىر يەردە ئەۋج ئېلىپ تۇرغان ۋەزىيەتتە باشتىن-ئاخىر چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى بىلەن بىرسەپتە تۇرۇپ كەلگەچكە، ئۇنىڭغا چىنۋاڭ پۇجۇڭ بانۇ دېگەن ئوتۇغات بېرىلدى.
يەر تۈزۈلۈشى: غەربتىن شەرققە قىيپاش، ئۈچ تەرىپىنى تاغ ئوراپ تۇرىدۇ. تاغ يېرى 57.1% (دېڭىز يۈزىدىن 8611 مېتىر ئېگىز بولغان قاراقۇرۇم تېغىنىڭ ئاساسلىق چوققىسى چوگىر چوققىسى مەشھۇر تاغ چوققىسىدۇر). تۈزلەڭلىك 23% نى، قۇرم - چۆل 19% نى، سۇ كۆلىمى 0.9% نى ئىگىلەيدۇ. ۋىلايەت تەۋەسىدە زەرەپشان دەرياسى، تىزناپ دەرياسى قاتارلىق ئاساسلىق دەرياللار بار. يەر يۈزىدىكى سۇ بايلىقى مىقدارى 7 مىليارد 230 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلارنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقدارى 8 مىليارد 70 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن ئاساسلىقى يىلپىز، ياۋا ئات، قوڭۇر ئېيىق، ئارقار، ئۇلار، سۇغۇر قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن ئاساسلىقى چۈچۈكبۇيا، كىرەش، تورسۇلداق، قارلەيلىسى، ئالقات، پاقا يوپۇرماق، سېرىق يۆگەي قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقىرىدىن ئاساسلىق تۆمۈر، ۋانادىي، فوسفور، بېرىلىي، سىنىك، تىتان، مىس، قوغۇشۇن، كۆمۈر، نېفىت، ئالماس، تاش پاختا، ئاق مەرمەر تاش، گەژ، چىرىمتال، تەبىئىي گۈڭگۈرت قاتارلىقلار بار. قەشقەر ۋىلايىتىنىڭ ئىقلىمى مۆتىدىل بەلۋاغ ئىنتايىن قۇرغاق ئىقلىمغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 11.4℃ - 11.7℃. ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 42.7℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى - 39.1℃. كۈننىڭ يىللىق چۈشۈش ۋاقتى 2750 - 3000 سائەت. 10℃ جۇغلانما تېمپېراتۇرىسى تۈزلەڭلىك رايونلاردا 4000℃ دىن يۇقىرى بولىدۇ. قىروسىز مەزگىلى 210 - 240 كۈن بولىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 40 - 100 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2100 - 2700 مىللىمېتىر بولىدۇ. قەشقەر ۋىلايىتىدە يېزا ئىگىلىك بىر قەدەر تەرەققىي قىلغان. ھازىر 393 مىڭ 500 گېكتار ( 5 مىليون 902 مىڭ 500 مو) تېرىلغۇ يەر، 332 مىڭ 500 گېكتار ( 4 مىليون 988 مىڭ مو) ئورمان، 2 مىليون 362 مىڭ 700 گېكتار ( 35 مىليون 440 مىڭ مو) ئوتلاق بار. يەنە 1 مىليون 94 مىڭ 700 گېكتار (16 مىليون 420 مىڭ مو) دېھقانچىلىققا باب كېلىدىغان قاقاس يەر بار. 282 مىڭ 700 گېكتار (4 مىليون 240 مىڭ مو) ئورمان بىنا قىلىشقا بولىدىغان قاقاس يەر بار. يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرىدىن ئاساسلىق بۇغداي، كۆممىقوناق، كېۋەز، شال، قىچا، كۈنجۈت، خۇاسېڭ، ماش - پۇرچاق، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە، كۆكتات قاتارلىقلار بار. چارۋىچىلىقى ئوتلاق چارۋىچىلىقى ۋە دېھقانچىلىق رايونلىرىنى چارۋىچىلىقى دەپ ئايرىلىدۇ. چارۋىسىدىن ئاساسلىقى قوي، كالا، ئات، ئېشەك، قېچىر، چوشقا قاتارلىقلار بار، ئاساسلىقى پاختا توقۇمىچىلىق، ئېلېكتر قۇۋۋىتى، قۇرۇلۇش ماتېرىيالى، كۆن - خۇرۇم، گىلەم، ئاشلىق - ماي ۋە يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىق سانائىتى بار. نېفىت قېزىشتا ئىستىقبالى پارلاق، ھازىر قاغىلىق ناھىيىسى تەۋەسىدە كۆكيار نېفىتلىكى بار. بۇ ۋىلايەتنىڭ ئۇل مۇئەسسەسەلىرى ئۈزلۈكسىز ياخشىلانماقتا. دۆلەت تاشيولىنىڭ 314 -، 315 - لىنىيىسى ۋىلايەت تەۋەسىدىن ئۆتىدۇ. ەشقەر شەھىرىدىن ئۈرۈمچىگە قاتنايدىغان قەرەللىك نۆۋەتچى ئايروپىلان بار. پروگراممىلىق تېلېفون قويدۇرغان ئابونت 28 مىڭ 100 ئائىلىگە يەتتى. كۆچمە تېلېفون، گۇرۇپپا بويىچە سانلىق مەلۇمات ئالماشتۇرۇش ۋاسىتىلىرى ئىشلىتىلىشكە باشلىدى. قونجىراپ ئېغىزى دۆلىتىمىز پاكىستان ۋە 3 - دۆلەتكە ئېچىۋەتكەن مۇھىم خەلقئارا ئېغىز.

59. 2006-يىل 12-ئاينىڭ7-10 غىچە «ئەيدىز، تېبىركىليۇز، بەزگەك كىسىلىنىڭ ئالدىنى ئىلىش ۋە غەيرى ھۆكۈمەت تەشكىلاتلىرى (NGO) يىغىنى. ئوقۇغان ماقالە: ئازسانلىق مىللەتلەر رايونىدا NGO تەرەققىي قىلدۇرۇشنىڭ ئەيدىزنى تېزگىنلەشتىكى رولى. ۋۇخەن، خۇبېي. (خەنزۇچە)
چارەك [çarək] — كالىندار ھېسابىدا بىر پۈتۈن ۋاقىت بىرلىكىنىڭ تۆتتىن بىرى. چارەك ئەسىر — 25 يىلنى؛ چارەك سوتكا — 6 سائەتنى؛ چارەك سائەت — 15 مىنۇتنى بىلدۈرىدۇ.

خەتتاتلار بىردەك ئابباسىيلار سۇلالىسى دەۋرىدىكى ئۈچ مەشھۇر خەتتاتنىڭ ئەرەب خەتتاتلىقىنىڭ كاتتا پېشۋالىرى ئىكەنلىكىنى، ئىبنى مۇغەيرەنىڭ تۇنجى بولۇپ كۇفى خەت نۇسخىسىدىن پايدىلىنىپ نەسخ ۋە سۇلۇس خەت نۇسخىلىرىنى ئىجاد قىلغانلىقىنى، ئىبنى بەۋابنىڭ يېزىش قائىدىلىرى ۋە ئۆلچەملىرىنى بېكىتكەنلىكىنى، ياقۇت مۇستەئسىمنىڭ بۇ خەتلەرنى تېخىمۇ گۈزەللەشتۈرگەنلىكىنى ئېتىراپ قىلىدۇ.

22-ماددا خەلق مۇرەسسەچىلىرى ماجىرادىكى ئوخشاش بولمىغان ئەھۋالغا قاراپ، ئەل ئىچىدىكى ماجىرالارنى كۆپ خىل ئۇسۇل بىلەن مۇرەسسە قىلىپ، ئالاقىدارلارنىڭ بايانىنى تولۇق ئاڭلاپ، ئۇلارغا ئالاقىدار قانۇن، نىزاملارنى ۋە دۆلەتنىڭ سىياسىتىنى چۈشەندۈرۈپ، ئۇلارنى سەۋىرچانلىق بىلەن يېتەكلەپ، ماجىرانى ھەل قىلىش لايىھەسىنى ئالاقىدارلار باراۋەر كېڭەشكەن، ئۆز ئارا ئەپۇ قىلغان، يول قويغان ئاساستا ئوتتۇرىغا قويۇپ، ئۇلارنىڭ ئىختىيارىي ھالدا مۇرەسسە كېلىشىمى ھاسىل قىلىشىغا ياردەم بەرسە بولىدۇ .

1572- يىلى 8- ئايدا باشلىغان بولۇپ، شۇ يىلى 10- ئاينىڭ 20- كۈنى شەھەر ئازاد قىلىنغان. 1568- 1648- يىللار ئارىسىدىكى سەكسەن يىللىق ئۇرۇش ياكى گوللاندىيە ئىسيانىنىڭ بىر قىسمىدۇر.

14- ئەسىردە ئاناتولىيىگە بېسىپ كىرگەن مۇغۇل ھۆكۈمدارى ئەمىر تېمۇر (1336-1405) دەۋردە ئاقشەھىر ئېغىر ۋەيرانچلىققا ئۇچىرىغان، نۇرغۇن يادىكارلقىلار كۆيدۈرۈۋېتلىگەن . شۇ قاتاردا نەسىردىن ئەپەندىنىئو شېئىر دىۋانلىرى ۋە باشقا قوليازما ئەسەرلىرىمۇ يوقالغان .

3. قۇرت [qurt] — چارشەنبە (مېرىخ، مارس يۇلتۇزى)؛ قۇرت — بۆرىنىڭ ئەركىلەتمە ئىسمى، قەدىمكىلەر بۆرىنى ئۇلۇغلىغاچقا ۋە ئۇنىڭدىن قورققاچقا، ئۇنىڭ نامىنى بىۋاستە ئاتىماستىن، ئۇنى قۇرت دەيتتى، بۆرە ئۆلتۈرسە، قۇرۇت ئۆلتۈردۈم دەيتتى؛ قۇرۇت، كۇرۇت، كۇرۇد دېگەندەك تەلەپپۇزلىرى بار.

5 يانۋار 2018 ئېتىبارى بىلەن 10,965 ماقالىگە ئىگە. 12,197 قاتناشقۇچى تىزىملانغان، بۇلاردىن 3 باشقۇرغۇچىسى باردۇر. قوللانغۇچىلاردىن 73 نەپەر ئاخىرىقى بىر ئاي ئىچىدە كەمىدە 1 قېتىم تەھرىرلەش قىلغان. توپلام تەھرىرلەش سانى 350,167 قېتىمغا يەتكەن.
ئۇيغۇر دىۋان ئەدەبىياتىدا شائىرلار قىزلارنىڭ قەددىنى تۈز ئۆسىدىغان سەرۋىگە ئوخشاتقان. ھەرپ ئارقىلىق ئوبراز يارتىش مودا بولغان نەۋايى دەۋرىدە قىزلارنىڭ قەددى بىرىنجى ھەرىپ ”ا“ كە ئوخشۇتۇلغان. ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدا قىزلارنىڭ يۈزىلا ئەمەس يۈزىدىكى بارلىق ئەزالار شۇنچە ئىشتىياق بىلەن سۈرەتلىنىدۇ، مىسالەن قىزلارنىڭ كۆزىنى بۇلاققا، قېشىنى قىياققا، ئاغزىنى غۇنچىغا، كالپۇكىنى گىلاسقا ئوخشاتقان قۇرلارنى شۇنچە كۆپ كۆرۈمىزۇ بەدەننى ۋە بەدەندىكى گۈزەللىكلەرنى تەسۋىرلىگەن قۇرلارنى تولىمۇ ئاز ئۇچرىتىمىز. غەرپ ئەدەبىياتىغا قارايدىغان بولساق قىزلارنىڭ قەددىنى تۈپ تۈز ئارچىغا ياكى سەرۋىگە ئوخشاتقان قۇرلارنى ئۇچرىتالمايمىز. غەرپتە قىزلارنىڭ بەدەن گۈزەللىكى بىزدىكىدەك تۈز ”ا“ يەنى ئىلىپكە ئەمەس، بەدەندىكى ئەگرىلىكلەر تولۇق گەۋدىلەنگەن ئەس ھەرىپىگە ئوخشۇتىلىدۇ. غەرپتە ئەۋج ئالغان ھەيكەلتاراشلىق، رەسساملىق قاتارلىق تەسۋىرى سەنئەتلەردە ئىنساننىڭ بەدەن گۈزەللىكى تولۇق نامايان قىلىنىدۇ. ھەممىمىزگە تونۇشلۇق ۋىناسنىڭ ھەيكىلى بۇنىڭ ئىسپاتى. دېمەك، ئوخشىمىغان جۇغراپىيىلىك بەلۋاغلاردا ياشىغان مىللەتلەرنىڭ ئىنسانىي گۈزەللىك ھەققىدىكى چۈشەنچىسى پەرقلىنىدۇ. ئۇيغۇردا گۈزەللىك يۈزگە مۇجەسسەملەنگەن. شۇ سەۋەپتىن بۈگۈنكى ئۇيغۇر قىز ئاياللىرى يۈز گىرىمىگە كۆپرەك دىققەت قىلىدۇ. بۇ ئەنئەنە“دىۋانۇ لۇغاتىت تۈرك“ تىن بۈگۈنگىچە داۋاملاشقان بولۇپ، ئۇنى دىنىمىزدىكى ئاياللارنىڭ بەدەننى ئىپادىلەيدىغان كىيىملەرنى كىيىشىنىڭ چەكلەنگەنلىكىگىلا باغلاپ قويۇشقا بولمايدۇ.

1987- يىلى، رۇس سەيياھ پادەرىن (Paderin) تۇنجى بولۇپ بۇ شەھەر خارابىسىنى زىيارەت قىلغان ۋە خاتىرە قالدۇرۇغان، لېكىن بۇ شەھەرنى يېڭىلىشىپ قاراقۇرۇم خارابىسى دەپ تەخمىن قىلغان. 1889- يىلى، رۇس بىلگە نىكولاي يادرىنتسېۋ (Nikolai Yadrintsev) تۇنجى بار بۇ يەرنىڭ ئۇيغۇر قاغانلىقىنىڭ خارابىسى، دەپ بېركىتكەن. شۇنىڭدىن كېيىن 1890 ۋە 1891- يىلى، ئىلگىرى كېيىن ھېلسىنكىدىن كەلگەن ئىككى كىشى ھەمدە ۋاسلىي رادلوۋ بۇ شەھەر خارابەسىدە تەكشۈرۈش ئېلىپ بارغان.

قانۇنىي تەرتىپلەر بويىچە كەرىم مەسىموۋ 10 كۈن ئىچىدە پارلامېتتا ئۆز ھۆكۈمىتى تەركىبىدىكى يېڭى مىنىستېرلارنىڭ نامزاتىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. شۇنداقتىمۇ دەسلەپكى تەسىر كۈچى بار شەخىسلەر بەلگىلىنىپ بولۇنغان -- نۇرسۇلتان نازاربايېۋ سابىق باش مىنىستېر دانىيال ئاخمېتوۋنىڭ يېڭى ھۆكۈمەتتە دۆلەت مۇداپىيە مىنىستېرى بولۇشىنى تەۋسىيە قىلغان. ئاخمېتوۋمۇ قوشۇلغان، بۇ شۇنى بىلدۈرىدۇكى، سابىق باش مىنىستېر ھەربىي ساھەدە تۈنجى پۇقرادىن چىققان مىنىستېر بولۇپ قالدى. بۇ سەۋەپلىك سابىق مۇداپىيە مىنىستېرى مۇختار ئالتىنبايېۋ دۆلەت مۇداپىيە مىنىستېرىنىڭ ئورۇنباسارى (مۇئاۋىنى) شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا جۇمھۇرىيەت قوراللىق كۈچلىرى شتاپلىرىنىڭ قوماندانلىرى كومىتېتىغا رەھبەرلىك قىلىدۇ. قازاقىستان ھۆكۈمىتىنىڭ بىردىنبىر مۇئاۋىن باش مىنىستېرلىكىگە ئختىساد ۋە خامچوت پىلانى مىنىستېرلىكىنىڭ مۇئاقەت مىنىستېرى ئاسلان مۇسىن تەيىنلەندى. بۇ كىشىمۇ باش مىنىستېر بولماقچى بولغانلارنىڭ بىرى ئىدى. تەكىتلەش ھاجەتكى، دۆلەت باشچىسى (رەھبىرى) نىڭ مۇئاۋىن باش مىنىستېر ۋە مۇداپىيە مىنىستېرىنى تەيىنلىشىدە، پارلامېتنىڭ مۇزاكىرىسى تەلەپ قىلىنمايدۇ.
ئىلاۋە: ماڭا ئۇيغۇر دىيارىدىكى بىر ئۇكىمىز ئۇچۇر يوللاپ، ھازىر بۇ يىللىق ئالىي مەكتەپ ئىمتىھانلىرىدىن ئۆتەلىگەن ۋە ئۆتەلمىگەن ئۇيغۇر ياشلىرى ئىچىدە كېيىنكى قەدەمنى قانداق بېسىشنى دېگەندەك بىلەلمەي، گاڭگىراپ قېلىۋاتقان ياشلارنىڭ خېلە كۆپلىگىنى ئېيتىپتۇ. ھەمدە مۇمكىن بولسا مېنىڭ شۇلار ئۈچۈن بىرەر پارچە يازما تەييارلىشىمنى تەكلىب قىلىپتۇ. مەن ئالدى بىلەن ئاشۇ ئۇكىمىزغا چىن كۆڭلۈمدىن رەخمەت ئېيتىمەن. مەن ئاشۇنداق ئۇكىلىرىمىز ئۈچۈن 2007- ۋە 2008-يىللىرى بىر قانچە پارچە ماقالە يېزىپ چىققان ئىدىم. يېڭى ماقالە يېزىشنىڭ ئورنىغا، مەن ئالدى بىلەن ئاشۇ ماقالىدىن بىر قانچىنى مەزكۇر مۇنبەرگە چىقىرىپ قويۇشنى مۇۋاپىق كۆردۈم. مەزكۇر ماقالە شۇلارنىڭ بىرىنچىسى. مەن ئۆزەمنىڭ نورمال ئىزدىنىشىنىمۇ توختىتىپ قويمايمەن.

گۇاڭشى جۇاڭزۇ ئاپتونۇم رايونى بولسا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى دىكىبىخاھار 2004 نوپۇس بار، گۇئاڭشىنىڭ 48،890،000 نوپۇسىبار، 236،700 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 23.48°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 108°59.

1980 - يىللارنىڭ ئاخىرىدا ئاتۇش شەھىرىدىكى پېشقەدەملەردىن مىرئەھمەد سەئىد، ئابدۇكېرىم ھاجى قاتارلىقلار ئابدۇراخمان شائىرنىڭ ھاياتى ۋە ئىجادى ئۈستىدە ئىزدىنىپ، ئۇنىڭ ئون نەچچە پارچە شېئىرىنى تېپىپ نەشىرگە تەييارلىدى. (1988 - يىلى مىر ئەھمەد سەئىد مېنى شائىرنىڭ ھاياتى ۋە ئىجادىغا دائىر بىر قىسىم ماتېرىياللار بىلەن تەمىنلىگەنىدى. مىر ئەھمەد سەئىد «شىنجاڭ مائارىپى» ژۇرنىلىنىڭ 1989 - يىللىق 4 - سانىدا ئابدۇراخمان شائىرنىڭ مائارىپچىلىق پائالىيىتى ھەققىدە ماقالە ئېلان قىلدى ھەمدە ماقالىدە شائىرنىڭ شېئىرلىرىدىن قىسمەن پارچىلانى بەردى.) شائىرنىڭ غەزەل، مۇخەممەس ۋە مەسنەۋى شەكلىدە يېزىلغان بۇ شېئىرلىرى تىل، ئۇسلۇب جەھەتتە يېڭىچە، روشەن جەڭگىۋارلىققا ئىگە بولۇپ، ئۇلاردا قومۇ دېھقانلار قوزغىلىڭى، 30 - يىللاردا بارلىققا كەلگەن ئويغىنىش، مەرىپەتچىلىك، ئاقارتىش دولقۇنى ۋە بۇ دولقۇندا بارلىققا كەلگەن نەتىجىلەر كۈيلەنگەن، شائىرنىڭ ئۆزىنى مىللەت، خەلق خىزمىتىگە ئاتاشتەك جەسۇر ئىرادىسى نامايان قىلىنغان.

خەلق مۇرەسسە ھەيئىتى مۇرەسسە كېلىشىمىنىڭ ئادا قىلىنىش ئەھۋالىنى نازارەت قىلىپ، ئالاقىدارلارنىڭ پۈتۈشكەن مەجبۇرىيىتىنى ئادا قىلىشىغا ھەيدەكچىلىك قىلىشى كېرەك .

دۆلەت ئىچى-سىرتىدا altay تىل سىستېمىسىدا تۇنجى بولۇپ ئۇيغۇرچە ئاۋاز تونۇش سىستېمىسىنى ئىشلەپ چىقتى . ئۇنىڭ 40 مىڭغا يېقىن سۆزلۈكنى تونۇش ئىقتىدارى %95 كە يەتتى . مۇئاۋىن زۇڭلى بۇ سىستېمىنى كۆرۈپ يۇقىرى باھا بەردى . ھوشۇر ئىسلام 10 نەچچە يىللىق جاپالىق ئەمگىكى ئارقىلىق ئۇيغۇرچە، قازاقچە، قىرغىزچە يېزىق ئۇچۇرلىرىنىڭ خەلقئارالىق ۋە دۆلەتلىك ئۆلچىمىنى بېكىتىش ۋە ئۇنى unicode غا كىرگۈزۈپ ئۇيغۇرچە، قازاقچە، قىرغىزچە ئۇچۇر بىر تەرەپ قىلىش ۋە ئالماشتۇرۇشنى خەلقئاراغا يۈزلەندۈرۈشتە ئالاھىدە تۆھپە ياراتتى . ھازىر يېڭى يېزىقنى ۋە كونا ئۇيغۇر يېزىقى (orkhun) نى خەلقئارالىق ئۆلچەمگە كىرگۈزۈشكە كۈچەۋاتىدۇ . ئۇ تورلاشتۇرۇشتىكى « كۆرۈش، مۇلازىمەتچى، مەلۇمات ئامبىرى » دىن ئىبارەت ئۈچ قەۋەتلىك سىستېما قۇرۇلۇشى قاتارلىق مۇرەككەپ مەسىلىلەرنى ھەل قىلدى .

مۇترىبە.18- ئەسىردە پەرغانىدە ياشاپ ئۆتكەن قەشقەرلىك شائىرەدۇر.ك بىرۇۋكۇف «تىل – ئەدەبىيات ۋە تارىخ مەسىلىلەر» (1948-يىلى يىلى ئالمۇتا) ناملىق كىتابتىكى ماقالىسىدە بۇ شائىرە ھەققىدە ئۇچۇر بەرگەن.
كۈندۈز [kündüz] — كالىندار ھېسابىدا قۇياش كۆتۈرۈلۈپ تاڭ ئېتىپ قوياش ئولتۇرغانغا قەدەر بولغان ۋاقىت. بىر كۈندۈز 12 سائەت بولىدۇ. ئەنئەنىۋى ۋاقىت ھېسابلاش ئۇسۇلىدا بىر كۈندۈز تاڭ (سەھەر ۋاقتى سائەت 5 تىن 8 گىچە بولغان ۋاقىت)، چۈشتىن بۇرۇن (سائەت 8 دىن 11 گىچە بولغان ۋاقىت)، چۈش (سائەت 11 دىن 1 گىچە بولغان ۋاقىت)، چۈشتىن كېيىن (سائەت 1 دىن 5 كىچە بولغان ۋاقىت).

ئۇمەييە سۇلالىسىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىغا قارشى ئىجتىمائىي ھەرىكەت كۆزدە تۇتۇلىدۇ. ئۇمەييە سۇلالىسى قۇرۇلغاندىن كېيىن، بولۇپمۇ ھەزرىتى ئەلىنىڭ ئوغلى ھۈسەيىن سۇلالە قوشۇنى تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈۋېتىلگەندىن كېيىن، نۇرغۇن مۇسۇلمانلار <تەختنى تارتىۋالغان ئۇمەييەلەر> گە قارشى تۇرۇپ، ھاشىم جەمەتى (پەيغەمبەر جەمەتى) نڭ شەرىئەتكە لايىق مەنپەئىتىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشنى يەنى ھاكىمىيەتنى پەيغەمبەر جەمەتىگە قايتۇرۇپ بېرىشنى تەشەببۇس قىلدى. شىئە مەزھىپىدىكىلەر ۋە ئۇلارغا ھېسداشلىق قىلغۇچىلار، خۇراسان دېھقانلىرى، مەۋالىلار ۋە يەمەندىن شىمالغا كۆچكەن ئەرەبلەر ئۇلارنىڭ ئىجتىمائىي ئاساسى بولدى. باشتا شىئە مەزھىپى ۋە ئۇنىڭغا ھېسداشلىق قىلغۇچىلار ھەرىكەتنىڭ ئاساسىي گەۋدىسى بولۇپ، كۇفە، مەدىنە قاتارلىق جايلارنى پائالىيەت مەركىزى قىلدى، مۇھەممەد بننى ھەنەفىيەنىڭ ئوغلى ئەبۇ ھاشىم مىلادىيە 716 - يىلى قازا قىلدى.

183- ماددا توك ئىشلەتكۈچى توكنى دۆلەتنىڭ مۇناسىۋەتلىك بەلگىلىمىسى ۋە ئالاقىدارلارنىڭ پۈتۈشكىنى بويىچە بىخەتەر ئىشلىتىشى كېرەك. توك ئىشلەتكۈچىلەردىن توكنى دۆلەتنىڭ مۇناسىۋەتلىك بەلگىلىمىسى ۋە ئالاقىدارلارنىڭ پۈتۈشكىنى بويىچە بىخەتەر ئىشلەتمەي، توك بەرگۈچىگە زىيان سالغانلىرى زىياننى تۆلەش جاۋابكارلىقىنى ئۈستىگە ئېلىشى كېرەك.

باينىڭ ئاغزى قۇلىقىغا يېتىپ: "خۇدا ئۇرغان ئەخمەقنى ئەمدى باي ئاكاڭنىڭ ئۇرغىنىنى كۈر! مۇنداقمۇ ئولجا بولارمۇ..." دەپتۇ-دە، قازىغا كىشى يۈگۈرتۇپتۇ. ئارقىدىن "توختا!" دەپ توختىتىپتۇ، كۈڭلىدە: "بۇنى كىشىلەر تۇيمىسۇن، ئىش بۇزۇلمىسۇن، قازىنى توغرىلاش ئۈچۈن، ئۈزۈم بېرىشىم كېرەك" دەپ ئۈزى يۈگۈرۈپتۇ.

62. 2008-يىل 10-ئاينىڭ 20-26 غىچە تۈرك تىل جەمىيىتى 4.نۆۋەتلىك خەلقئارالىق تۈرك تىل قۇرۇلتىيى، ئۇقۇغان ماقالە تېمىسى، «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلى تەتقىقاتىدىكى بەزى مەسلىلەرگە سوتسىئولوگىيلىك تەھلىل» ئەنقەرە، تۈركىيە. (تۈركچە)

241- ماددا ئىجارە بەرگۈچى ئىجارە ئالغۇچىنىڭ ساتقۇچىنى، ئىجارە نەرسىنى تاللىشىغا قاراپ تۈزگەن سېتىۋېلىش- سېتىش توختامىدا، ئىجارە ئالغۇچىغا مۇناسىۋەتلىك توختام مەزمۇنىنى ئۇنىڭ ماقۇللۇقىنى ئالماي تۇرۇپ ئۆزگەرتسە بولمايدۇ.

جىۋا(324-؟) مەشھۇر ئالىم ۋە نومشۇناس كومراجىۋانىڭ ئانىسدۇر. ئۇ قەدىمكى كۈسەندىن بولۇپ،ئۆز ۋاقىتدا قەدىمكى كۈسەن ۋە سانسكرىت تىللىرىنى پىشىشق ئىگىلىگەن.تىبابەتچىلىك ساھاسدىمۇ زور شۆھرەت قازانغان. جىۋا«ئىچكى بەش ئەزا توغرىسىدا» ناملىق كىتابىنى يىزىپ چىققان

مەركىزىي تەرجىمە ئىدارىسى، مەركىزىي مىللەتلەر نەشرىياتى، مەركىزىي خەلق رادىئو ئىستانىسى، مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتى، ش ئۇ ئا ر خەلق ھۆكۈمىتى، ش ئۇ ئا ر يۇقىرى سوت، ئۈرۈمچى شەھەرلىك ئوتتۇرا سوت مەھكىمىسى، ئۈرۈمچى شەھىرى ھەر قايسى رايونلۇق سوت، تەپتىش مەھكىمىسى ۋە ساقچىخانا، ئۈرۈمچى شەھەرلىك ج خ ئىدارىسى، بىر قىسىم نەشرىيات ۋە ئوتتۇرا-باشلانغۇچ مەكتەپ، …قاتارلىقلار «ئۇيغۇر سوفت ئەلكاتىپ»، «ئۇيغۇر سوفت لۇغىتى»، «ئۇيغۇر سوفت كوررېكتورى» قاتارلىقلارنى ئىشلەتمەكتە.

ئاندىن بىز بىرئېگىز تاغقا كەلدۇق. تاغنىڭ چوققىسىدا قەلئە بار ئىكەن. زۇلقەرنەيىن سالدۇرغان سېپىل دەل ئىككى تاغنىڭ ئارىسىدىكى كەڭلىكى 200 بېلەك كېلىدىغان ئېغىزغا قوپۇرۇلغانىكەن. يەجۈج-مەجۈجلەر (كەلگۈسىدە) سىرىتقا چىقماقچى بولسا مۇشۇ يەردىن ئۆتىدىكەن.
قىچا ئېلىمىزدە2000 يىلدىن ئارتۇق ئۆستۈرۈلۈش تارىخىغا ئىگە، قەدىمكى يېزا ئىگىلىك ئىلمىدە قىچا پەرۋىشىنىڭ دېھقانچىلىق مەزگىلى، ۋاقتى توغرىسىدا ئالاھىدە تەتقىقاتلار بار. مەسىلەن، «تېرىقچىلىق - پىلىچىلىك ئاساسلىرى» دېگەن كىتابتا «قىچىنى9 - ئايدا ۋاقتىدا تېرىش»، «مۇنبەت يەرگە تېرىش، پات - پات سۇغىرىش» كېرەكلىكى، «10 - ئايدا تېرىلسا يىلتىز تارتمايدىغانلىقى» دېيىلگەن؛ شۇنىڭ بىلەن بىللە، يەنە قىشتا كۆپلەپ ئوغۇت بېرىش تەكىتلىنىپ، شۇ يىل ئىچىدە ئوغۇتنى بەرمىگەندە، ئىككىنچى يىلى قىچا ياخشى ئۆسمەيدۇ دەپ قارالغان. بۇنىڭ ناھايىتى ئىلمىي ئاساسى بار.

شامەخسۈت ئۆمرىنىڭ ئاخىرىدا تولا كېسەل تارتىپ، 1930-يىلى ئورما پەسىلدە ئالەمدىن ئۆتتى. ئەبەيدۇللا جەمەتىدىكىلەر چىڭ سۇلالىسى نىڭ ئوتۇغات بېرىشى بىلەن تارىختا 233 يىل ھۆكۈمرانلىق قىلغانىدى. بۇ ھۆكۈمرانلىق شامەخسۈتنىڭ ئۈلۈمى بىلەن ئاخىرلاشتى.

شامەخسۇت ئىلكىدىكى پۇقرالارغا ئېغىر زۇلۇم سالغاچقا، 1907-يىلى تورپاقلار توپىلىڭى، 1912-يىلى تۆمۈر خەلىپە قوزغىلىڭى كۆتۈرۈلدى. كىچىك دائىرىدىكى قارىشىلىق كۆرسىتىش ۋە ئاۋام-پۇقرا قېچىپ كېتىش ۋەقەلىرى ساناپ تۈگەتكۈسىز بولدى. بۇ ئىككى قېتىملىق كەڭ كۆلەملىك توپىلاڭنى ياڭ زېڭشىن قاتتىق-يۇمشاق ۋاستىلەرنى تەڭ ئىشقا سېلىپ باستۇرۋەتتى. جوڭخۇا مىنگو قۇرۇلغاندىن كېيىن، شىنجاڭ ئۆلكىسىنىڭ تۇتۇقى ياڭ زېڭىشىن شىنجاڭغا بولغان ھۆكۈمرانلىق ھوقوقىنى ئۆز قولىدا تۇتۇپ كەلدى. شامەخسۈت ياڭ زېڭشىن نىڭ قوللىشىغا تايىنىپ ئۆز ئورنىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن، ئامالنىڭ بارىچە ياڭ زېڭشىنغا تەخسىكەشلىك قىلىپ، ھەر يىلى ياڭ زېڭشىغا تۈرلۈك ئېسىل يەرلىك مەھسۇلاتلارنى سوۋغا قىلىپ تۇردى. يەنە بىر ئاماللارنى قىلىپ ياڭ زېڭشىن بىلەن ئاغا-ئېنى بولۇشقا ئەھدىلەشتى. ياڭ زېڭشىن مۇ شامەخسۈتنىڭ قىزىغا ئەلچى بولۇپ بەردى.

بېقىۋالغۇچى بېقىش مەجبۇرىيىتىنى ئادا قىلماي خورلاش، تاشلىۋېتىش قاتارلىق ئۇسۇللار بىلەن قۇرامىغا يەتمىگەن بېقىۋېلىنغان پەرزەنتنىڭ قانۇنىي ھوقۇق – مەنپەئىتىگە دەخلى يەتكۈزسە، باقتۇرغۇچى بېقىۋالغۇچى ئاتا – ئانا بىلەن بېقىۋېلىنغان پەرزەنت ئوتتۇرىسىدىكى بېقىۋېلىش مۇناسىۋىتىنى بىكار قىلىشنى تەلەپ قىلىشقا ھوقۇقلۇق. باقتۇرغۇچى بىلەن بېقىۋالغۇچى بېقىۋېلىش مۇناسىۋىتىنى بىكار قىلىش توغرىسىدا كېلىشىم ھاسىل قىلالمىسا، خەلق سوت مەھكىمىسىگە دەۋا قىلسا بولىدۇ.

__ ئەلۋەدۇ مىنەل ئىمان، بىزلەر بولساق شاھىت... __ دەپ قەلەمنى قەغەزگە سۇۋاشقا باشلاپتۇ. خەتنىڭ بېشىغا "تەخىيى بىر مىڭ، ئېشىكى ئۈچ يۈز، توقۇمى ئون توققۇز، ماھى سەپەر قوشنىسىدا، باي غوجامنىڭ ھويلىسىدا" دېگەنگە ئوخشاش سۈزلەر، ئاندىن "مەنكى سەلەي باي ھويلامنىڭ كوچا پاسىلىدىكى چوڭ ئۈجمىنىڭ سايىسىنى ئەپچىلاخۇنغا ئۈز ئىختىيارىم بىلەن ھازارى مەجلىس ئالدىدا تۈت يۈز تەڭگە كۈمۈشكە ساتتىم. تاكى ئۈجمە ئۈزى قېرىپ يوقالغۇچە ئۇنىڭ سايىسىدىن ئەپچىلاخۇن ۋە ھەتتاكى ئۇنىڭ ئۇرۇق-تۇغقان، دوست-بۇرادەرلىرىمۇ ھەر قاچان، ھەر زامان بىمالال پايدىلىنىدۇ. مۇبادا بۇنىڭغا پېقىر ۋە مېنىڭ ئەۋلادلىرىم نارازى بولۇپ دەۋا قىلسا، يۇرت، شەرىئەت ئالدىدا دەۋاسى باتىل بولغاي" دېگەن گەپلەر يېزىلىپتۇ. ئاخىرىغا ساتقۇچى، ئالغۇچى ۋە گۇۋاھ-شاھىتلار قول قويۇپتۇ. قازى:
ھېكمەتلەرنىڭ مەزمۇنى ئاساسەن ئسلام دىنى، تۈركىستان تەسەۋۋۇپى ۋە يەسەۋىيلىككە ئائىت ئاساسلاردىن تەشكىل تاپقان. بىر قىسىم ھېكمەتلەردە رېئال ئەخلاق ۋە جەمئىيەتنىڭ ئىجتىمائى ھاياتىنى ئاقسىتىپ قويغان تەرەپلەر ھەققىدىمۇ توختالغان.مۇناجات، نەئەت (پەيغەمبەر مەدھىيەسى) ۋە تۆت خەلىپىنى مەدھىيەلىگەن ھېكمەتلەردىن باشقا مەزمۇنلارغىمۇ يەر بەرگەن.بۇلار؛ ئىلاھى ئاشىق، ئاللاھنىڭ بىرلىك ۋە بارلىقى، مۇتلەق ئىرادىسى ۋە قۇدرىتى، پەيغەمبەر سۆيگۈسى، شەرىئەت، زۇھد ۋە تەقۋا، ئىسلام ئەخلاقى، قىيامەت، جەننەت ۋە دۇزاخ تەسۋىرلىرى، دۇنيا ۋە ساختا ئاشىقلار ئۈستىدىن شىكايەت، مۇتەسەۋۋۇپلارغا ئائىت قىسسىلەر، زىكىر ۋە خىلۋەتكە ئوخشاش يەسەۋىيلىك ئەدەپ-ئەركانلىرىغا ئالاقىدار مەزمۇنلاردۇر.

ئابدۇرەشىد جەلىل قارلۇقنىڭ ئەمگەك نەتىجىلىرىدىن «سېرىق ئۇيغۇرلارنىڭ سوتسىئو-كۈلتۈرەل قۇرۇلمىسى» (تۈركچە، 2006)، «كۆپ قوللىنىلىدىغان تۈركچە ئىسىم-فامىلىلەر ۋە ئۇلارنىڭ مەنىلىرى» (2007) دېگەن ئىككى كىتابى نەشر قىلىندى. ھەمدە «ئۇيغۇر جەمئىيەتشۇناسلىقىغا كىرىش» (ماقالىلەر توپلىمى) نەشر قىلىنىش ئالدىدا تۇرۇۋاتىدۇ. كىلاسسىكلىرىمىزنىڭ قىممەتلىك ئەسىرلىرىدىن «مەسنەۋى ھېكايەتلەر»، «مۇنازىرە»، «ھىندى سەيياھنىڭ قىسسەسى» (2007)، «دىۋانى ھېكمەت» (2012) قاتارلىقلار ئابدۇرەشىد جەلىل قارلۇق تەرىپىدىن چاغاتايچە ۋە تۈركىيە تۈركچىسىدىن ھازىرقى زامان ئۇيغۇرچىسىغا ئۆرۈپ ئېلان قىلىنغان.

ئالىم ئەھەت 2008-يىلى 11-ئايدا، ئىتتىپاق مەركىزىي كومىتېتى، سانائەت ۋە ئۇچۇرلاشتۇرۇش مىنىستىرلىقى، مەملىكەتلىك ياشلار بىرلەشمىسى تەرىپىدىن تۆتىنچى نۆۋەتلىك «جۇڭگو يۇمشاق دېتال ساھەسىدە 10 مۇنەۋۋەر ياش» نىڭ بىرى بولۇپ باھالاندى.

خەلق مۇرەسسە ھەيئىتى ئۈچتىن توققۇزغىچە ئەزادىن تەركىب تاپىدۇ، ئۇنىڭغا بىر مۇدىر قويۇلىدۇ، زۆرۈر تېپىلغاندا، بىر قانچە مۇئاۋىن مۇدىر قويۇلسا بولىدۇ .
مەن بۇ يىل 50 ياشقا قاراپ ماڭدىم. كەسىپ جەھەتتە بۇ يىل مەن ئۈچۈن ئۆمرۈمدىكى ئەڭ ئۇتۇقلۇق بىر يىل بولدى. بۇ نەتىجىلەرگە كۆڭلۈمنىڭ بىر يەرى ئىنتايىن خوشال بولسا، يەنە بىر يەرى ئىنتايىن يېرىم بولۇپ كېلىۋاتىمەن. بۇنىڭ سەۋەبى، مەن ئامەرىكىدا تۇرۇپ مۇشۇنداق ياشاپ يۈرگىنىم بىلەن، كۆڭلۈمدىن زادىلا چىقىرالمايدىغان بىر ئىش بار. ئۇ بولسىمۇ ئۇيغۇر دىيارىدىكى ئۇيغۇر ياشلىرى ھازىر دۇچ كېلىۋاتقان تەقدىر. مەن ئۆتكەن يىل ۋە بۇ يىل يازدا يۇرتقا تۇققان يوقلاپ بارغاندا كۆرگەن ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ ياشاشقا ياكى يۇقۇرى ئۆرلەشكە ئامالسىز قالغان بىچچارە چىرايلىرى مېنىڭ كۆز ئالدىمدىن زادىلا كەتمەيدۇ. ئۇلارنىڭ ھەممىسىمۇ ئۆز ئىقتىدارلىرىنى ئەڭ يۈكسەك دەرىجىدە جارىي قىلدۇرۇپ، بىر پارلاق ئىستىقبالغا، گۈزەل كېلىچەككە ۋە بەختلىك ھاياتقا ئېرىشىشنى ئارزۇ قىلىدۇ. لېكىن ئۇلار ئۈچۈن ھازىر قانداق يول بار؟ قانداق پۇرسەت بار؟

بۈگۈنكى كۈندە كىشىلەر بەھىرلىنىۋاتقان مەدەنىيەتلەرنىڭ كۈپىنچىسىنى ئىستىمال مەدەنىيتى(Consuming Culture)نىڭ مەھسۇلاتلىرى دەپ قاراش مۇمكىن. ئىستىمال مەدەنىيتى ھاياتتىكى ھەممە نەرسىدىن ھوزۇرلۇنۇشنى تەرغىپ قىلىدۇ. ئىستىمال مەدەنىيتى كاپىتالىزىمنىڭ بازار ئىگىلىكىنى جانلاندۇرۇش مەقسىتىدە ئوتتۇرىغا چىقارغان مەدەنىيەت ئىستىمال شەكلىدىن ئىبارەت.

ناھىيىنىڭ جەنۇبىي، غەربىي، شىمالىنى تاغ قورشاپ تۇرىدۇ. بۇنىڭ ئىچىدە تاغ يېرى ۋە ئېدىرلىق 70.5% نى، تۈزلەڭلىك 25.6% نى، سۇ يۈزى 3.9% نى ئىگىلەيدۇ. بورتا دەرياسى ناھىيىدىكى بىردىنبىر دەريا ھېسابلىنىدۇ، يەر يۈزىدىكى سۇ بايلىقى مىقدارى 928 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىك راونلارنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقدارى 340 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن يىلپىز، قارا تايغان بۇغا، قوڭۇر ئېيىق، ئارقار، تاغ ئۆچكىسى، ئاق بوغۇز بۆكەن، ئۇلار، شىنجاڭ شىمال سۈلەيسۈنى قاتارلىقلار بار. ياۋا دورا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن سوغىگۈ، چاكاندا، چوڭ يوپۇرماقلىق جىنتىيانا، ئەڭلىك ئوت، قان تېپەر، قار لەيلىسى قاتارلىقلار بار. ھازىرغىچە بايقالغان قېزىلما بايلىقلاردىن تۆمۈر، ، مىس، ئاليومىن، سىنك، قەلەي، نىئوبىې، تانتال، لىتې، چرىمتال قاتارلىقلار بار. ئارشاڭ ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ يېرىم قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇراىسى 3.7℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 32.2℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى - 35.9℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2869.2℃ سائەت. 10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرىسى 2395.4℃، قىروسىز مەزگىلى 138 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 201.6 مىللىمېتىر، سۇنىڭ ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 1558.1 مىللىمېتىر. يىللىق ئوتتۇرىچە ئۈنۈملۈك شامال ئېنېرگىيىسى ھەر كۋادرات مېتىر يەرنىڭ 360 كىلوۋات سائەت. ئارشاڭ ناھىيىسى چارۋىچىلىقنى ئاساس قىلىپ، چارۋىچىلىق بىلەن دېھقانچىلىقنى بىرلەشتۈرگەن ناھىيە. ھازىرقى تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 18 مىڭ 700 گېكتار ( 281 مىڭ مو)، ئورمان كۆلىمى 60 مىڭ 200 گېكتار (903 مىڭ مو)، ئوتلاق كۆلىمى 412 مىڭ 800 گېكتار (6 مىليون 192 مىڭ مو)، يەنە دېھقانچىلىق قىلىشقا باب كېلىدىغان 17 مىڭ 200 گېكتار (258 مىڭ مو) قاقاس يېرى بار، چارۋىچىلىقتا قوي ئاساس قىلىنىدۇ. كالا، ئات، ئۆچكە بەلگىلىك سالماقنى ئىگىلەيدۇ. چارۋا مەھسۇلاتلىرىدىن قوي يۇڭى، تىۋىت، تۆگە يۇڭى قاتارلىقلار بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىردىن بۇغداي، مايلىقدان، قىزىلچا، كۆممىقوناق قاتارلىقلار بار. سانائىتىدىن ئاشلىق، ماي، يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش، ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى قاتارلىقلار بار.
Bu kızniñ keygen keşıdın birisi sarayda çüp kagan iken bu kıznıñ ögey anisı bilen açisı kelip ziyapetteki bolgan oyan külkünü yetim kızga eyitip keriptu. Ziyapetke bir paşanıñ naytı çıraylık bij kızı keldi altun harvisı bilen altun kiyim keçek bilen hinci mervayet bilen kelgen iken hemme kişi heyran bolap kaldı biz o milikeniñ yenide ottaduk bizge bek iltipat kıldı hakaçan paşanıñ oglı hanımnı yaratsi kerek! dep ziyapette bolgan gep sözleni eyitip beriptü.

يەھۇدى دىنى ياكى يەھۇدىيلىك (خەنزۇچە: 犹太教، ئەرەبچە: اليهودية yahūdī، ئىبرانىچە: ייִדישקײט yəhūdī، لاتىنچە: Iudaismus ) — ئاساسان، يەھۇدىيلەر ئوتتۇرسىدا تارقالغان ئەڭ قەدىمىي دىنلاردىن بىرى. م.ب. بىرنىچى مىڭ يىلنىڭ باشلىرىدا قۇددۇس (فەلەستىن)دە ۋۇجۇدقا كەلگەن. ئەرەبىستان ياكى ئۇنىڭ شىمالىدىكى كۆچمەن ياھۇدىي قابىلەلەرى م.ب. 13-ئەسردە فەلەستىننى بېسىپ ئالدىلەر ۋە م.ب. 10-ئەسردە ئىسرائىل — ياھۇدىيە دەۋلەتىنى قۇردى. ئەنە شۇ قەبىلەلەرنىڭ دىنىي ئۆرف-ئادەتلەرى ۋە فەلەستىن خەلقىنىڭ ئايرىم ئېتىقادلىرىنى ئۆزىدە مۇجەسساملەشتۈرگەن. نامى ياھۇدا (Iuda) قەبىلەسىنىڭ نامىدىن ئېلىنغان.

قازاقىستان پارلامېتى قوش پالاتا (ماجىلىس - تۆۋەنكى ۋە سېنات - يۇقۇرقى پالاتا) سىنىڭ بىرلەشمە مۇزاكىرىسىدە بۈگۈن 41 ياشلىق كەرىم مەسىموۋنىڭ باش مىنىستېرلىك (زۇڭلىلىق) كە تەيىنلەنگەنلىگە قوشۇلدى. ئىككى كۈن ئىلگىرى ئەسلىدىكى باش مىنىستېر دانىيال ئاخمېتوۋ ۋەزىپىسىدىن قالدۇرىلغانىدى.

ياز، ئەڭ ئىسسىق، ئەتىياز ۋە كۈز پەسىللىرىنىڭ ئوتتۇرىدىكى بىر پەسىلدۇر. شىمالىي يېرىم شاردا ئەڭ ئۇزۇن كۈنلەر يازدا كۆرۈلىدۇ. نورمالدە سەڧەر، چىللە، تومۇز ئايلىرى (ئىسسىق كۈنلەر 21- ئىيۇندىن 22- سىنتەبرغىچە)، جەنۇبىي يېرىم شاردا كۆنەك، قەھرىتان، ھۇد (ئىسسىق كۈنلەر 22- دېكابردىن 21- مارتقىچە) ياز پەسلى دەپ قارىلىدۇ.

68. 2013-يىلى 11-ئاينىڭ 19-22 غىچە «ھازىرقى زامان تۈركلۈك تەتقىقاتى ئىلمى مۇھاكىمە يىغىنى»، ئوقۇلغان ماقالە تېمىسى، «كۈنىمىز ئۇيغۇر توپلىمىدا كۈلتۈرەل ئۈزۈكلۈك-خەنتىللىق ئۇيغۇرلار ئۆرنىكىدە»، ئەنقەرە، تۈركىيە. (تۈركچە)
ھەر بىر شەخسنىڭ ھۆرلۈكى، ھوقۇقى ۋە بەختىگە كاپالەتلىك قىلىشىنى ئەمەس بىر توپنىڭ مەدەنىيىتى، ھالاۋىتى ۋە ئىدولوگىيەسىنى تەشەببۇس قىلىشنى تىنچلىقنىڭ شەرتى قىلغان جەمئىيەت زىددىيەتكە ھامىلداردۇر. شەخسنىڭ ھوقۇقى ئەگەر بىر پارتىيە، بىر مىللەت ۋە ھەرقانداق بىر گورۇھنىڭ ئىدولوگىيەسى قارارى ۋە خاھىشى بويىچە دەپسەندە قىلىنسا بۇنداق جەمئىيەت ئۆچمەنلىك، قارشىلىق ۋە جەڭگى جىدەللەرگە سەۋەب بولىدىغان ھەم ئۇلارنى مىراس قالدۇرىدىغان جەمئىيەتتۇر. مەسىلەن، ئۇيغۇرلار ناخشا ئۇسسۇلغا ھېرىسمەن مىللەت، دەپ مەكتەپلەردە گېمناستىكىنىڭ ئورنىغا مەجبۇرىي ئۇسسۇل ئويناتسا؛ ياغلىق، چۈمبەللەر ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋىي كېيىمى ئەمەس، ئۇيغۇرلار ئەتلەس، كانىۋاي، رىشىلىيەلىك كىيىملەرگە ئامراق دەپ مەكتەپلەردە ئوقۇغۇچىلارغا مەجبۇرىي ئەتلەس، كانىۋاي كىيدۈرسە؛ جوڭگۇلۇق بولغاندىكىن جوڭخۇا مەدەنىيىتىنى يۈكسەك بىلىسەن دەپ قەسەم قىلدۇرسا؛ جوڭگۇلۇق دېگەنلىك خەنسۇچە سۆزلىگۈچى دېمەكتۇر دەپ كىشىلەرنىڭ ئانا تىلدا سۆزلەش ھوقۇقى ئاياق ئاستى قىلسا بۇنى شەخسنىڭ ھوقۇقىغا قىلىنغان تاجاۋۇز دېيىش كېرەك. بىر شەخسنىڭ ھۆر، بەخىتلىك، ھوقۇقلۇق پۇقرا بولۇپ ياشاش ھوقۇقى بار، ھەرگىزمۇ ئۇنىڭ باشقىلارنىڭ خىيالىدىكى ئۇيغۇر ياكى جوڭگۇلۇق بولۇش مەجۇرىيىتى يوق. قانۇننىڭ ھىچ قايسىسىدا بۇنداق بىر ماددىمۇ يوق. ئۇيغۇرنىڭ، جوڭگۇلۇقنىڭ قانداق بولۇشى ھەققىدىكى ئويۇڭ پەقەت ئۆزەڭگە خاس، ئەگەر شۇنى توغرا تاپقان بولساڭ سەن شۇ قىياپەتتىكى جوڭگۇلۇق، ئۇيغۇر بولۇپ ياشاۋەر، ئەمما سېنىڭ مېنىڭ قانداق مىللەت، قانداق دۆلەتكە خاس قىياپەتتە، كىيىم كېچەكتە ۋە ئو خىيالدا بولۇشۇمنى بەلگىلەش ھوقۇقۇڭ يوق. ئىنساننىڭ ئاللاھ ئاتا قىلغان ئوي-خىيالى، چىراي تۇرىقى، ساقال بۇرۇتى دەخلىسىزدۇر. ئاللاھ ئىنساننى زېمىنغا خەلىپە قىلىپ ياراتقان، پەرىشتىلەرنى ئىنسانغا سەجدە قىلدرۇغان، ئىنساننىڭ شەرىپىنى مۇتلەق ھۆرمەتكە سازاۋەر قىلغان. پەيغەمبىرىمىز مۇسۇلماننىڭ بىر تامچە قېنىنىڭ مەككىدىنمۇ ئۇلۇغلىقى ھەققىدە ئاللاھقا قەسەميات قىلغان. خوش، يۇقارقى ئەقىدىگە مىڭ ئىككى يۈز يىلدىن ئارتۇق ئىمان ئېيتىپ كەلگەن ئۇيغۇرنىڭ كىيىم كېچىنى، چىراي تۇرىقىنى، ئوي خىيالىنى بىرلىككە كەلتۈرۈشكە ئۇرۇنۇش زىددىيەت پەيدا قىلماسمۇ، قەلبلەرنى زىدىلىمەسمۇ؟ جوڭخۇا مەدەنىيىتىنى تەن ئالىمەن دەپ قەسەم قىلماي، دىنغا ئىشەنمەيمەن دەپ ۋەدە بەرمەي، ئۇيغۇر تىلىمدىن كەچمەيمەن دەپ تۇرۇپ جوڭگۇلۇق بولغىلى بولمامدىكەن؟ بىز بىر زېمىندا باراۋەر ھەمكارلىشىپ، ئورتاق نوقتىلاردا بىرلىشىپ، پەرقلىق نوقتىلاردا ھۆرمەتلىشىپ، توقۇنۇشسىز ياشايمىز دەيدىكەنمىز سېنىڭ خەنسۇ جوڭگۇلۇق بولۇش ھوقۇقۇڭغا مەن ئارىلاشمايمەن، سېنىڭ قانداق كىيىم كېيىشىڭنى بېكىتىپ بەرمەيمەن، سېنىڭ قايسى تىلدا زوق ئېلىپ، قايسى تىلدا ئوقۇشۇڭغا ئارىلاشمايمەن. بۇ سېنىڭ پۇقرالىق ھوقۇقۇڭ. ئەلۋەتتە بۇ ھوقۇق مەندەك مىللەت بويىچە ئىسلامغا ئىشىنىدىغان ئۇيغۇر جوڭگۇلۇقتىمۇ بولۇشى كېرەك. جوڭخۇا خەلق جۇمھورىيىتىنىڭ كىملىكنى كۆتۈرۈپ يۈرگەن بىر ئۇيغۇر بولۇش سالاھىيىتىم بىلەن ساڭا بېرىلگەن پۇقرالىق ھوقۇق ماڭىمۇ بېرىلىشى كېرەك.

37. «ئۇيغۇر زامانىۋىيلىشىشى جەرىيانىدا ئىستانبۇلچىلارنىڭ تەسىرى»، «تۈرك كۈلتۈرى»، تۈرك كۈلتۈر تەتقىقات ئىنستىتوتى ژۇرنىلى، 2010-يىل 2-سان،72-112 بەت، ئەنقەرە. (تۈركچە).

رىمدا ئۆتكەن ئەۋلىيا بولۇپ، ئۇنىڭ ئۆلمەس ئەسىرى "غايىۋى دۆلەت تە نىكاھ ھەققىدە توختالغاندا ،ئوپچە ئىشلەپچىقىرىش بىلەن شۇغۇللىنىش، ئوپچە خوتۇن ئىلىش، ئوپچە بالىلىق بولۇشنى ئارزۇ قىلىدىغانىلىقىنى ئىپادىلىگەن. 81 ياشقا كىرگەندە بىر قېتىملىق توي مۇراسىمىدا تۇيۇقسىز ئالەمدىن ئۆتكەن.
كومپيۇتېر ۋىرۇسى كومپيۇتېرنىڭ خىزمىتىگە كاشىلا پەيدا قىلىپلا قالماي، بەلكى يەنە بىر ھۆججەتتىن باشقا بىر ھۆججەتكە تارقىلىدۇ ياكى ھۆججەت بىلەن بىللە بىر كومپيۇتېردىن باشقا بىر كومپيۇتېرغا يۇقىدۇ ھەتتا، ئىنتېرنېت تورى ئارقىلىق بىرلا ۋاقىتتا نۇرغۇن كومپيۇتېرغا تارقىلىپ، ئۇلارنى «ۋىرۇس» بىلەن يۇقۇملاندۇرىدۇ. بۇنداق ۋىرۇس پروگراممىلار كومپيۇتېرغا تارقالغاندىن كېيىن، دائىم بىر مەزگىل يوشۇرۇن ھالەتتە تۇرۇپ، مەلۇم بىر ۋاقىتقا كەلگەندىلا ئاندىن ئۆز رولىنى كۆرسىتىدۇ. چۈنكى، بۇنداق ئالاھىدە پروگراممىلار ئادەم تېنىدىكى ۋىرۇسلارغا ئوخشاشلا "يۇقالايدۇ" ۋە "يوشۇرۇنالايدۇ"، شۇڭا كىشىلەر ئۇلارنى ئوبرازلىق قىلىپ«ۋىرۇس» دەپ ئاتىغان. كومپيۇتېر ۋىرۇسىنىڭ تارقىلىشى ئىنتايىن تېز. نۆۋەتتە، پۈتۈن دۇنيادا ئاز دېگەندىمۇ نەچچە ئون مىڭ خىل كومپيۇتېر ۋىرۇسى بايقالدى. ھەم ھازېرغا قەدەر ھەر خىل يېڭى كومپيۇتېر ۋىرۇسلىرى ئۈزلۈكسىز پەيدا بولۇۋاتىدۇ. [[😎 تۈر:كومپيۇتېر]]

زەرەفشان-ئۆزبىكىستاننىڭ ئوتتۇرا قىسمىدىكى نەۋاۋىي ۋىلايىتىگە قاراشلىق بۇلۇپ ،ئومۇمى نۇپۇسى 65مىڭ.بۇ شەھەر قىزىلقۇم قۇملۇقىغا جايلاشقان بۇلۇپ ،220كىلومىتر يىراقلىقتىكى ئامۇ دەرياسىنىڭ سۈيىنى ئىشلىتىدۇ.

ئۈچ قېرىنداشنىڭ كەنجىسى بولمىش روۋان ئاتكىنسوننىڭ ئاناسىنىڭ ئاتى ئەللا مېي، ئاتاسىنىڭ ئاتى ئىسە ئېرىك ئاتكىنسون ئېرۇر. ئوكسڧورد ئۇنىۋېرستېتى دراما ئۇيۇشماسىدا ئىتوتلار ئوينىغان. يازغۇچى رىچارد كۇرتىس بىلەن ئۇچراشىشى كەسپىي ھاياتى ئۈچۈن مۇھىم بۇرلۇش بولغان. دوستى جون لويدنىڭ رېژىسسورلىقىدىكى ۋە ئەنگىلىيە ITV (مۇستەقىل تېلىۋىزىيە\Independent Television) "سائەت توققۇز خەبەرلىرى ئەمەس" (Not the Nine O'Clock News) دېگەن ت ۋ تىياتىرىدا ئوينىغان. بۇ تىزىقتىكى مۇۋاپپەقىيەتىدىن سوڭرە 1983 تە قارا يىلان (The Black Adder) سىتكومدا رول ئالغان.

ئادىل مىجىتنىڭ قاچانلاردىدۇر ئوينىغان بىر ئىتوتى ھېلىمۇ ئېسىمدە. ئىتوتتا بىر تۇل ئەر بىلەن يەنە بىر تۇل ئايالنىڭ تونۇشتۇرۇلۇغاندىن كېيىنكى كۆرۈشۈش جەريانى سەھنىگە ئېلىپ چىقىلغان. تۇل ئەر تۇل ئايالدىن ئۇنىڭ مۇھەببەتلىشىش تارىخىنى سورايدۇ. ئايال ئۆزىنىڭ مۇھەببەتلەشكەنلىكىنى ئېيتقاندىن كېيىن تۇل ئەر ”مۇھەببەتلەشسە باشقا ئىش بولماي قالامدىكەن، مەن بىز خەقنى ئوبدان بىلىمەن“ دەپ قايناپ كېتىدۇ. بۇ يەردە دېمەكچى بولغان گەپ ”بىز خەق دېگەن شەھۋانى…“ دېگەن كەمسىنگەن يەكۈندىن ئىبارەت.

بۇ خىل يىمەكلىكلەرنى (پىشىقلاپ ئىشلەنگەن ، تاماقخاناۋە تىز تاماقخانىلارنىڭ تامىقى ) ئىستىمال قىلغاندا ئادەم بەدىنىدە ئەركىن رادىكال (Free radical ) پەيدا قىلىدۇ .

ئانا ياۋا توڭغۇز، بىر قېتىمدا ئىككىدىن يەتتىگىچە كۈچۈكلەيدۇ. كۈچۈك ئالتە ئايلىق بولغۇچە ئۈست تۈكلىرى تەرەققىي قىلمىغاچقا، كۆرۈنىشى سۈتلۈك قەھۋە رەڭگى يوللار كۆرۈنىدۇ. ھەر يېڭى توغۇلغان چىشى ياۋا توڭگۇز 6 ئايدىن 8 ئايدىلا كۆپىيىش يېشىغا كېلىدۇ.

1979-يىلى ئابدۇرەشىدنىڭ 22 يىللىق ئوقۇش ھاياتى بەشكېرەم سايباغ باشلانغۇچتىن باشلىنىپ، 2003-يىلى تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى ھاجەتتەپە ئۇنىۋېرسىتېتىدا جەمئىيەتشۇناسلىق كەسپىدە ئوقۇغۇچە داۋام قىلغان. ئۇ ئارىلىقتا دۆلەت مىللەتلەر ئىشلىرى كومىتېتىغا قاراشلىق مەركىزىي مىللەتلەر تەرجىمە ئىدارىسىدە ئىككى يىللىق كەسپىي تەرجىمان تەجرىبىسىگە ئىگە بولغان. دوكتورلۇق ئوقۇشى تاماملانغاندىن كېيىن، ئۇ 2003-يىلى فېۋرالدىن 2014-يىلى سېنتەبىرگىچە مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتى مىللەتشۇناسلىق ۋە جەمئىيەتشۇناسلىق ئىنستىتۇتىنىڭ جەمئىيەتشۇناسلىق فاكۇلتېتىدا ئوقۇتقۇچى ۋە تەتقىقاتچى بولغان. ئابدۇرەشىد 2004-يىلى ياردەمچى دوتسېنت (لېكتور)، 2006-يىلى دوتسېنت، ۋە 2012-يىلى پىروفېسسورلۇق ئۇنۋانىنى ئالغان.
تۇڭجىنىڭ 6-يىلى (1867-يىلى) بەشىرنىڭ ئوغلى مەھمۇت ئاتىسىنىڭ مەرتىۋىسىگە ۋارىسلىق قىلدى. مەھمۇتنىڭ ئىككى پۇتى باسماس بولغىنى بىلەن تىل، تەپەككۇرى جايىدا ئىدى. ئۇيغۇرلار ئۇنى «ئاق خان چىنۋاڭ» دەپ ئاتىسا، خەنزۇلار «پالەچ ۋاڭ» دەيتتى. ئۇنىڭ ۋاڭلىق ھوقوقى ئەمەلىيەتتە بەشىرنىڭ خوتۇنى پۇجۇڭ مەرى بانۇنىڭ قولىغا ئۆتۈپ كەتتى.

ھېيىتنىڭ ئىككىنجى كۈنى شەنبە ئەتتىگەندە رەھمەتلىك دادامنىڭ توپراق بېشىنى يوقلۇدۇق. بۇ ئوغۇزساق يېزىسى بويىچە ھۆكۈمەت تەرپىدىن بېكىتىلگەن بىردىن بىر قەبرىستانلىق بولغاچقا ئادەم كۆپ ئېدى. قەبرىستانلىقنىڭ يولى بىز ماشىنىنى توختاتقاندا ئانچە قىستاڭ ئەمەس ئېدى. قەبرە بېشىدا دۇئا ۋە قىرائەتلەرنى قىلىپ يانغىنىمىزدا ماشىنىنى كەينىگە ياندۇرغىلى بولمىدى. بۇنى كۆرۈپ چوڭ ئاكامنىڭ ئاسان كېلىدىغان ئاچچىقى مىڭىسىگە تەپتى بولغاي ”زادى بىزنى مۇشۇ خەنسۇلار باشقۇرمىسا بىكار. خەنسۇ بار يەردە بۇنداق قىستاڭچىلىق يوق، تەرتىپسزلىك يوق. بولسا ئۇيغۇرلارنىڭ مۇشۇ قەبرىستانلىقىنىمۇ خەنسۇلار باشقۇرغان بولسا بۇنچە قالايمىقانچىلىق چىقمايتتى“ دەپ سۆزلەپ كەتتى. ”ئاكا، ماۋۇ ئۇلۇغ كۈندە بولسىمۇ مۇنداق گەپلەرنى قىلمايلى. ئاللاھ ھەممە كىشىنى زېمىنغا خەلىپە(ئاللاھقا ۋاكالىتەن ھۆكۈمرانلىق قىلغۇچى) قىلىپ ياراتقان. ھەرگىزمۇ بىر مىللەتنى يەنە بىر مىللەتكە ھۆكۈمران ياكى خەلىپە قىلىپ ياراتمىغان. ئەمدى قۇرئان تىلاۋەت قىلدۇق، شۇ قۇرئانغا مۇخالىپ گەپ قىلمايلى! “ دېدىم سىلىق قىلىپ. ”ياق زادى ئىدارىلەردىمۇ شۇ. خەنسۇ باشلىق ئىشقا بۇيرىمىغىچە ئۇيغۇرلار خىزمىتىنى تېپىپ قىلالمايدۇ. ئۇيغۇر باشلىقلارغا ھوقۇق بەرسىمۇ ئىشلىتەلمەيدۇ. ئۇيغۇر دېگەن قويغا ئوخشايدۇ. بېشىنى ئىچىگە تىقىپلا بىر يەرگە يىغىلىۋالىدۇ. بىزگە خەنسۇلار پادىچىلىق قىلمىسا بولمايدۇ. قارىمامسەن ماۋۇ تىقىلىشىپ كەتكەن ماشىنىلارغا، خەنسۇلار باشقۇرغان بولسا مۇشۇنداق بولامتى؟“ ئاكامنىڭ قىزىرىپ كەتكىنىگە قاراپ ئوتتۇرانجى ئاكام پېشىمنى تارتىپ قويدى. شۇنىڭ بىلەن ئارتۇقچە تالاشمىدىم. كۆڭلۈمدە ”ئاكا، خەنسۇ بولمىسا ئەمەس، ئىنتىزام، تەرتىپ، قائىدە دېگەنلەرنى ئادىل ئىجرا قىلىدىغان ئورگان بولمىسا مۇشۇنداق قالايمىقانچىلىق كېلىپ چىقىدۇ. قەبرىستانلىقنى ياساپ، ھەر بىر قەبرىنى نەچچە مىڭ سومدىن ساتقان ھۆكۈمەت ئۇيغۇرلارنىڭ ھېيىت ھارپىسىدا ۋە ھېيىت كۈنى ئەتتىگەندە توپراق بېشىنى يوقلايدىغانلىقىنى، مۇشۇنداق قىستاڭچىلىقنىڭ چىقىش ئېھتىماللىقىنى ئويلىشىشى كېرەك. ھۆكۈمەت دېگەن مۇشۇنداق خەلقنىڭ تۈرمۇشى قولايسىزلىققا ئۇچرىغاندا لازىم بولىدىغان نەرسە، ئەگەر خەلق ئۆز ئىشىنى ئۆزى قىلىدىغان بولسا خەلق باج تاپشۇرۇپ شۇنچە جىق ئەسكەر، ساقچى ۋە ھۆكۈمەت خادىمىنى بېقىپ نېمە قىلىدۇ؟“ دېگۈم كەلدى. ئاكام كۆپ كىتاب ئوقۇغان ئادەم. شۇڭا ئالدىنقى مىسالدىكى ساۋادى چالا كىشىلەردىن پەرقلىنىشى كېرەك ئېدى. ئەمما ئۇمۇ ئاچچىقى كەلگەندە قەلبىدىكى خەنسۇلارغا بولغان چوقۇنۇش ۋە ئۆزلىگىدىن بېقىنىش كەيپىياتىنى دەپ سالدى. مەنچە بۇ مىساللاردىن كىشىلەردىكى ھۆكۈمەتنىڭ موھىملىقى ۋە رولىغا بولغان تونۇشنىڭ خەنسۇلارنىڭ موھىملىقى ۋە ئورنىغا بولغان تونۇشقا ئۆزگەرگەنلىكىنى كۆرۈش مۇمكىن ئېدى.
__ ماڭ كەت، باشقا يەرگە بېرىپ سايىداش... __ دەپ قوغلايدىكەن. شۇ يېزىدا ئەپچىلەم دېگەن بىر يىگىت بولۇپ، ئۇ يىگىت باينىڭ ئاشۇنداق پەسلىكىگە ۋە پىخسىقلىقىغا غەزەپلىنىپتۇ. ئۇ "قانداق قىلساق دەردىمىز چىقار؟" دەپ ئويلاپ-ئويلاپ "كۈلۈپتۇ"، قورساققا بىر ئىش پۈكۈپتۇ، لېكىن قورسىقىدىكى ھىيلىنى چىقارغۇچە، كۈز ئۈتۈپ، قىش كەپتۇ، كەلگەندىمۇ قاتتىق كەپتۇ. "قىش ئوچىقى تار، قوپ ئۈيۈڭگە بار" دېگەندەك، ئاغىنىلىرى بىلەن مورا، ئوچاق ئالدىدا مۇڭداشقۇدەك بولماپتۇ. جاڭگالدىن توغراق توشۇپ سېتىپتۇ، ئۇۋاقلىرىنى ئەكېلىپ ئوچاققا يېقىپتۇ، شۇنداق قىلىپ ئاتا-ئانىلىرىنى بېقىپتۇ.

ئېتىلىش ئۇسۇلىغا قاراپ ئاساسلىق تائاملار مۇنداق بولىنىدۇ ، پولۇلار قاسقان تائاملىرى(مانتا باشقا ھوردا پىشۇرۇلىدىغان تائاملار) ، تونۇر تائاملىرى(نان ، گۆش نان ، سامسا) ، مايدا پىشۇرۇلغان تائاملار (ساڭزا ، پوشكال ، قۇيماق ، سامبۇسا) ، سۇيۇقئاشلار ، چۆچۈرىلەر ، لەڭمەنلەر ، ھورنانلار ، دۈملىمىلەر ، ئۆپكە-ھېسىپلار ، شورپىلار ، كاۋاپلار ، ھالۋىلار ، قورمىلار ، سوغۇق يېمەكلىكلەر ، تاتلىق-تۈرۈملەر ، ئۇسسۇزلۇقلار قاتارلىق تۈرلەرگە بولىنىدۇ .

ۋىتامىنPP(نىكوتىن،ئاق رەڭلىك كىرىستال جىسىم بولۇپ سۇدا ۋە ئىسپىرىتتا ئېرىيدۇ.) بۇ پېللا كېسىلىنىڭ ئالدىنى ئالىدىغان ئۈنۈملۈك دورا. ئورگانىزىمدا بۇ ۋېتامىن كەمچىل بولغاندا ئادەم دەرمانسىزلىنىپ بېشى ئايلىنىپ، كۆزى قاراڭغۇلىشىدىغان. مېجەزى تەرسا بولۇپ قالىدۇ. ئوبدان ئۇخلىيالمايدۇ،تىلى يېرىلىپ كېتىدۇ.ئاشقازان ۋە ئۈچەينىڭ ئىقتىدارى ئاجىزلىشىپ كېتىدۇ، يۈز ،بويۇن، قول ، پۇت قىسىمىنىڭ ئۇچۇق تۇرىدىغان جايلىرىدىكى تېرىلەر قاسراقلىشىپ قارىيىپ داغ پەيدا بولىدىغان,تېرە تاشلايدىغان كېسەللىك ئالامەتلىرى كۆرۈلىدۇ.ۋقتىدا داۋالانمىغان ئادەم نېرۋا ئاجىزلىق كېسىلىگە مۇپتۇلا بولىدۇ.ۋىتامىنPP ھايۋانلارنىڭ جىگىرى،ئۈزۈم،تۇخۇم،گۆش،بۇغداي،سۈت،نۇقۇت،ماش،ياڭيۇ،چامغۇر،ئوسۇڭ،جاڭدو، دادۇر قاتارلىقلارداباشقا يېمەكلىكلەرگە سېلىشتۇرغاندا مول بولىدۇ.

چىڭ سۇلالىسى يۈسۈپكە بارغانسېرى ئىشىنىدىغان بولدى. چىڭ سۇلالىسى قوشۇنى يەكەن، قەشقەردىكى دۈشمەن ئەھۋالىنى تىڭتىڭلاشقا ئەۋەتىلدىغان ئەسكەرلەرنىمۇ يۈسۈپنىڭ قولىدىكى ئۇيغۇرلاردىن تاللىدى. چىڭ سۇلالىسى قوشۇنى يەكەن، قەشقەرنى قايتۇرۇۋالغاندىن كېيىن، بۇ ئىككى شەھەردە «يەنىلا ئۇيغۇرلار ئاساس» ئىكەنلىكىنى تۇنۇپ يەتتى. پادىشاھمۇ «ھاكىمبەگ قۇيۇشنىڭ بەك زۆرۆرلۈكىنى ھېس قىلىپ، مېنىڭچە ئىمىن خۇجا يەكەننى، يۈسۈپ قەشقەرنى باشقۇرسۇن» دېدى. چيەنلۇڭ نىڭ 24-يىلى (1759-يىلى) 9-ئايدا، پادىشاھ چيەنلۇڭ:«يۈسۈپ ئۈچتۈرپاندا قۇشۇنغا باش بولۇپ تۇرغاندىن بېرى نۇرغۇن ئىش قىلىپ، شاپائىتىمگە چىن كۆڭلىدىن جاۋاپ قايتۇرۇپ كەلدى، شۇڭا ئۇنىڭغا بېلى مەرتىۋىسى بېرىلسۇن» دەپ يارلىق چۈشۈردى. ئارىدىن بىر ئاي ئۆتكەندە، چىڭ سۇلالىسى پادىشاھى يەنە: «ئىمىن خۇجا، يۈسۈپلەر خېلى تۆھپە كۆرسەتتى... يۈسۈپكە شاپائەت قىلىپ ئىنانچىخانلىق مەرتىۋىسى بېرىلسۇن»دەپ يارلىق چۈشۈردى.
ئۇ(زۇلقەرنەيىن) بۇ جايدا (سېپىلنىڭ ئۇلى ئۈچۈن) يەرنى 30 بېلەك چۇڭقۇرلۇقتا كولاپ،تاكى يەر يۈزىگىچە تۆمۈر ۋە مىس بىلەن قۇيۇپ چىققانىكەن. ئاندىن تاغ ئېغىزىنىڭ ئىككى تەرىپىگە ھەربىرىنىڭ كەڭلىكى 25 بېلەك ، ئېگىزلىكى 50 بېلەك كېلىدىغان ئىككى قۇۋۇق تۈۋرۈكى ئورناتقانىكەن. تۈۋرۈكنىڭ تەگلىكى تۈۋرۈكتىن ئون بېلەكچە كەڭ ئىكەن. بۇلارنىڭ ھەممىسى مىس ئارىلاشتۇرۇلغان تۆمۈر كېسەكلەردىن قۇيۇلغان بولۇپ ، ھەربىر پارچە تۆمۈر كېسەكنىڭ ئۇزۇنلۇقى ۋە كەڭلىكى 1.5 بېلەك ، قېلىنلىقى 4 ئۇسبا (بىر ئۇسبا 3.12سانتىمېتىرغا تەڭ)كېلىدىكەن. تۈۋرۈكلەرنىڭ ئۈسىتىگە قۇيۇلغان لىممۇ تۆمۈردىن ياسالغان بولۇپ، ئۇزۇنلۇقى 120 بېلەك كېلىدىكەن. تۈۋرۈكلەرگە تېگىشىپ تۇرىدىغان يېرىلا 10 بېلەك ئۇزۇنلۇقتا ، 5 بېلەك كەڭلىكتە ئىكەن. لىمنىڭ ئۈستىدە مىس ئارىلاشتۇرۇلغان تۆمۈر كېسەكتىن قۇيۇلغان بىر ئىمارەت بولۇپ، ئېگىزلىكى تەخمىنەن 60 بېلەك كېلىدىكەن، تاكى تاغنىڭ كۆز يېتىدىغان چوققىسىغىچە سۇزۇلغانىكەن. بۇ ئىمارەتنىڭ ئۈستىدە تۆمۈردىن ياسالغان نۇرغۇن كۈنگۈرىلەر بولۇپ،...ھەربىرىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 5بېلەك ، كەڭلىكى 4 بېلەك كېلىدىكەن. (سېپىلنىڭ ) ئۈستىدە جەمئىي 37 كۈنگۈرە بارئىكەن.

⑥ئال «كىم»، «نېمە» سوئال ئالماشلىرى بىلەن قوشۇلۇپ ئېنىقسىز ئالماش رولىدا كېلىدۇ: ئايگۈل يولدا تونۇش بىر كىم ئۇچراپ قالسا بولاتتى، دەپ پات – پاتلا ئەتراپىغا قاراپ قوياتتى.

چەت ئەللىكلەر جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىدە بالا بېقىۋالماقچى بولسا، ئۆز دۆلىتىدىكى مەسئۇل ئورگانغا شۇ دۆلەتنىڭ قانۇنى بويىچە تەكشۈرتۈشى لازىم. بېقىۋالغۇچى ئۆز دۆلىتىنىڭ ھوقۇقلۇق ئورگىنى بەرگەن بېقىۋالغۇچىنىڭ يېشى، نىكاھلىنىشى، كەسپى، مال – مۈلكى، سالامەتلىكى، جىنايى جازاغا تارتىلغان – تارتىلمىغانلىقىغا دائىر ئىسپات ماتېرىياللارنى كۆرسىتىشى، بۇ ئىسپات ماتېرىياللار شۇ دۆلەتنىڭ دىپلوماتىيە ئورگىنى ياكى دىپلوماتىيە ئورگىنى ھوقۇق بەرگەن ئاپپارات تەرىپىدىن ئېتراپ قىلىنغان ھەمدە جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ شۇ دۆلەتتە تۇرۇشلۇق ئەلچىخانىسى، كونسولخانىسى تەرىپىدىن ئېتىراپ قىلىنغان بولۇشى كېرەك. بېقىۋالغۇچى باقتۇرغۇچى بىلەن يازما كېلىشىم تۈزۈپ، ئۆلكە دەرىجىلىك خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ خەلق ئىشلىرى تارمىقىغا بىۋاستە تىزىملىتىشى كېرەك. بېقىۋېلىش ئالاقىدارلىرى ياكى ئۇلاردىن بىرى بېقىۋېلىشنى قانۇنىي گۇۋاھلىقتىن ئۆتكۈزۈشنى تەلەپ قىلسا، گوۋۇيۈەننىڭ ئەدلىيە مەمۇرىي تارمىقى بېكىتكەن تاشقى گۇۋاھلىق بېجىرىش سالاھىيىتىگە ئىگە گۇۋاھلىق ئاپپاراتىغا بېرىپ بېقىۋېلىش ئىشىنى گۇۋاھلىتىن ئۆتكۈزۈشى كېرەك.

دوپپا تېپىشىش - ئۇيغۇر مىللىتى ياشلىرىنىڭ تارىخى ئۇزۇن، تەنتەربىيىۋىلىكى يۇقىرى، ئاجايىپ ماھارەت ۋە چاققانلىق، تېزلىك تەلەپ قىلىدىغان ئەنئەنىۋى ئويۇنىدۇر. بۇ ئويۇن ئاساسەن يېزا ياشلىرى ئارىسىدا كۆپرەك ئېلىپ بېرىلىدۇ. تېپىشىش ئۇسۇلى: دوپپا تېپىشىشتە بەسلىشكۈچىلەر يىغىلغاندىن كېيىن، تامغا مەلۇم ئېگىزلىكتە بىر دوپپا ئېسىلىدۇ ھەمدە ھەر بىر كىشىنىڭ قانچە قېتىم تېپىدىغانلىقى بەلگىلىنىدۇ، ئاندىن دوپپا تېپىشكە قاتناشقۇچىلار نۆۋەت بىلەن يۈگۈرۈپ كېلىپ تامغا دەسسەپ چىقىپ، ئېسىلغان دوپپىنى تېپىپ چۈشۈرىدۇ. بىر ياكى ئۈچ قېتىملىق تېپىش نۆۋەتلىرىدە دوپپىنى تېپىپ چۈشۈرەلمىگەنلەر تېپىشىشتە بەسلىشىش سېپىدىن شاللىنىپ چىقىرىۋېتىلىدۇ. دوپپىنى تېپىپ چۈشۈرۈۋەتكەنلەر دوپپا ئورنىنى يەنە ئازىراق ئېگىزلىتىپ ئېسىپ، تېپىشىشتە بەسلىشىشنى داۋاملاشتۇرۇۋېرىدۇ. ئەڭ ئاخىرىدا، كىم ئەڭ ئېگىز ئورۇندىن دوپپىنى تېپىپ چۈشۈرۈۋېتەلىسە، شۇ كىشى يەڭگەن ھېسابلىنىدۇ. بۇ ئويۇنغا قاتناشقۇچىلارنىڭ سانى چەكلەنمەيدۇ"