Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
تلهار پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي بدين جو هڪ ننڍو شهر ۽ يونين ڪاؤ‏نسل آهي ۽ تلهار تعلقي جي گادي آهي. تلهار يونين ڪاؤنسل جي آبادي 2011 ۾ انداز مطابق 27 هزار هئي.

بابا صلاح الدين(انگريزي ٻولي : Baba Salah-u-Den) 1902ع/1320هه ڌاري چترال ۾ ڄائو. سندس والد پنهنجي وقت جو وڏو عالم هو، بابا صلاح الدين اسلاميه اسڪول پشاور مان مئٽرڪ جو امتحان پاس ڪيو. ان کان پوءِ وڌيڪ تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ عليڳڙھ روانو ٿيو. بي. اي ڪرڻ کان پوءِ ديوبند جي دارالعلوم مان ديني تعليم حاصل ڪيائين، هڪ مرحلي تي تارڪ ٿي، جهنگ وسايائين، جتي قدرتي نظارن جي مشاهدي ۾ مشغول رهيو. ڪجهه وقت ڪلير ۾، بارگاهه مخدوم علاؤالدين صابري ڪليري رحه ۾ قيام ڪيائين، پوءِ اجمير شريف ۾ خواجه معين الدين چشتي غريب نواز جي آستاني تي رهيو. اجمير کان پوءِ دهلي، لاهور، ملتان ۽ سرهند جي اوليائن جي مزارن تي حاضري ڏنائين. بعد ۾ 1951ع ۾ پاڻ مستقل طور حيدرآبادسنڌ۾ اچي رهيو، جتي ڏينهن جو مولا علي جي قدمن ڀرسان بٺارن ڀوڳڙين وٽ رهندو هو ۽ رات سخي عبدالوهاب شاهه جيلانيءَ جي درگاهه تي گذاريندو هو.

ھي ڪتاب غلام محمد شاهواڻيءَ جو لکيل آهي. ڪتاب جو پهريون ڀاڱو ڪرائون سائيز جو آهي ۽ -ان- جو ڪچو جلد آهي، جنهن ۾ 112 صفحا آهن ۽ قيمت ڏيڍ رپيو ڄاڻايل آهي. ڇاپو پهريون، خيرمحمد حاجي سليمان نظاماڻيءَ، آفتاب پرنٽنگ پريس، حيدرآباد مان سال 1941ع ۾ ڇپايو. -آر-. ايڇ. احمد ائنڊ برادرس، حيدرآباد سال 1954ع ۾ هن جو ٻيو ڇاپو ڇپايو ۽ ڇاپو ٽيون، سال 1962ع ۾، ڇاپو چوٿون 1965ع ۾، ڇاپو پنجون، فردوس پرنٽنگ پريس مان سال 1969ع ۾ ڇپيو. ساڳئي ڪتاب جو ٻيو ڀاڱو پڻ غلام محمد شاهواڻيءَ جو لکيل آهي. هن ڪرائون سائيز ڪتاب جو ڪچو جلد آهي، جنهن ۾ 95 صفحا آهن ۽ قيمت سوا رپيو ڄاڻايل آهي، ڇاپو پهريون، -آر-. ايڇ. احمد ائنڊ برادرس، آفتاب اليڪٽرڪ پرنٽنگ پريس، حيدرآباد مان سال 1956ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو.

7. ’Caesar and Cleopatra‘: جارج برنارڊشا چئن حصن وارو هيءُ ڊرامو 1898ع ۾ لکيو ۽ 1901ع ۾ شايع ٿيو ۽ پهريون دفعو 1906ع ۾ پيش ڪيو ويو. هن ڊرامي کي جارج برنارڊشا جو بهترين ڊرامو سمجهيو وڃي ٿو.

آزاديءِ قوم سنڌ جي قومي اڳواڻ ۽ شاعر حيدر بخش جتوئيءَ جو قومي خــيالن تــي مشتمل شعــرن جـو مجـموعو آهي. هيءُ ڪــتاب ڊيمــي سائيــز ۾ ڪچي جلد سان ڇپيل آهي، جنهن ۾ 64 صفحا ۽ قيمت ڏيڍ روپيو ڄاڻايل آهي. ڪتاب جو پهريون ڇاپو، سنڌ پراونشل هاري آفيس پاران هاشمي پريس، حيدرآباد مان 1947ع ۾ ڇپيو. ۽ وقت جي سرڪار پاران بندش هيٺ آيو.

پهريون اثر جو سنڌي ٻوليءَ پارسي زبان کان قبوليو آهي، سو آهي، سنڌي آئيويٽا يعني الف بي ۾ اضافو. پ- چ- گ پارسيءَ جا حرف آهن، جي سنڌي الف بي ۾ اهڙا شامل ٿي ويا آهن، جو اهو پتو ئي نٿو پوي ته اهي ڪي ڌاريا آهن.

عمر سومرو همير جو پٽ هو، سومرن جي زوال واري دور ۾ عمر سومرن جو پنجويهون حاڪم ٿيو، جنهن سمن حاڪمن جي تحت عمر ڪوٽ ۾ ٿر واري علائقي ۾ سرداري ڪئي.

11. ’Mrs. Warren’s Profession‘: چئن حصن تي مشتمل هيءُ ڊرامو 1893ع ۾ لکيو ويو ۽ 1898ع ۾ ڇاپيو ويو، پر حڪومت جي پابندي سبب هيءُ ڊرامو 1902ع کان پهرين پيش نه ٿي سگهيو.

(الف) مٿرا ۽ ان جي آسپاس واري ملڪ ۾ بلڪ دهليءَ تائين، شوُرسيني اپڀرنش چالو هئي، جا ڦري هاڻوڪي پڇمي هندي ٿي، جنهن جي مکيه شاخ ’برج ڀاشا‘، يعني برج جي ٻولي آهي*. ڀڳت سورداس جي واڻي برج ڀاشا ۾ لکيل آهي.
اوريا/ اُڙيا (Oriya ):هي -ٻولي- اُريا (Uriya)، اُتڪلي (Utkali)، اوڏڙي (Odri) اوڊرم (Odrum) اوليا (Oliya) اوڙيسا (Orisa) واڊيا (Vadiya) ۽ يڌيا (Yudhiya) جي نالن سان به سڃاتي وڃي ٿي. مغل -بندي- (Mughal bandi) اوريا جو معياري لهجو آهي. ڏاکڻي اوريا، اترين اوريا، الهندي اوريا، جنهن کي سمبل پوري به چون. -اتر- بلاسور (Balasoore) اوريا، مدناپوري اوريا، هلبي (Halbi). هر لهجي کي وري ننڍا ننڍا لهجا آهن. هيءَ -ٻولي- هندستان جي اوڙيسا، جهار کنڊ، رانچي ضلعن ۾، ڇتيس ڳڙهه، راءِ ڳڙهه، راءِ پور، بستار ضلعن ۾، اولهه -بنگال-، مديني پور ضلعن ۾ آسام، آنڌرا پرديس کان سواءِ بنگلاديش ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. هندستان ۾ هن جا ڳالهائيندڙ 31666000 کن ٿيندا. هڪ خيال آهي ته هيءَ -ٻولي- هند- يورپي، هند- ايراني، هند- آريائي ٻولين جي مشرقي خطي جي شاخن مان آهي. جڏهن ته ٻئي خيال موجب دراوڙي آهي. هيءَ -ٻولي- اوريائي لپيءَ ۾ لکي وڃي ٿي. هيءَ -ٻولي- اصل ۾ اوڏن جي -ٻولي- آهي. هڪ خيال آهي ته اوڙيسا، اوڏر ديش کي چون ٿا. اوڏن جي سنڌ ۾ موجودگيءَ سبب چئي سگهجي ٿو ته هيءَ -ٻولي- سنڌ ۾ به ڳالهائي ويندي آهي، پر -ان- تي سنڌيءَ جو گهڻو اثر آهي.

هڪ مسلمان صوفي، جيڪو -بلخ- جي اميرزادن مان هو، پر ڪن روايتن مطابق پاڻ -بلخ- جو حاڪم هو. جڏهن طبيعت زهد ۽ فقر طرف لاڙو ڪيس ته سڀ ڪجهه ڇڏي، دنيا کان الڳ ٿي ويو. اوني ڪپڙو پائيندو هو، جيڪو صوفين جو شعار آهي. سڄو وقت عبادت الاهيءَ، رياضت ۽ سياحت ۾ گذاريائين. هن سفيان ثوريءَ ۽ فضيل -بن- عياض کان فيض حاصل ڪيو ۽ -تصوف- ۾ هڪ وڏو رتبو حاصل ڪيائين. هي -تصوف- ۾ -ان- مقام تي وڃي پهتو، -جتي- اڪثر وڏا وڏا صوفي شاعر کيس ڏسي رشڪ ڪندا هئا. ابراهيم -بن- اڌم مڪي شريف ۾ ڄائو، -تعليم- به اتي حاصل ڪيائين. سندس قول اڄ به مشهور آهن، جيئن ته هڪ مجلس ۾ ماڻهن هن کان پڇيو ته ”ڪهڙو سبب آهي، جو -الله- تعاليٰ اسان جون دعائون قبول نٿو فرمائي“، جنهن تي پاڻ جواب ڏنائين، ته ”-الله- تعاليٰ کي ڄاڻڻ باوجود سندس اطاعت نٿا ڪريون. رسول -الله- کي سڃاڻڻ باوجود -ان- جي پيروي نٿا ڪريون. قرآن شريف کي پڙهون ٿا، پر -ان- تي عمل نٿا ڪريون. -الله- تعاليٰ جون نعمتون ته حاصل ڪريون ٿا، پر سندس شڪر ادا نٿا ڪريون. خبر به اٿئون ته دوزخ گناهگارن لاءِ آهي، پر -ان- کان ڊڄون نٿا. شيطان کي دشمن ٿا سمجهون، پر -ان- کان ڀڄون نٿا. عزيزن ۽ قريبن کي هٿ سان ٿا دفن ڪريون، مگر -ان- مان عبرت نٿا حاصل ڪريون. اهڙي صورت ۾ ڪنهن جي دعا ڪيئن قبوليت حاصل ڪندي.“ سندس -جنم- جو سال 783ع آهي ۽ سنه 894ع ۾ وفات ڪيائين. هن بزرگ جي سنڌ ۾ آمد بابت ڪجهه روايتون آهن. ’اروڙ‘ سلسلي جي ٽڪرين ۾ خيرپور ضلعي، تعلقي ڪوٽ ڏجيءَ ۾ ڳوٺ راڄپاريءَ ويجهو هڪ ٽڪريءَ تي، سندس نالي سان هڪ آستانو ۽ روضو موجود آهي. -جتي- ”ابراهيم -بن- اڌم“ جو ميلو 13 رمضان تي لڳندو آهي. ابراهيم اڌم واري ٽڪريءَ جي ڀر ۾ واقع هڪ ٻي ٽڪريءَ جي چوٽيءَ تي قبر وانگر پٿرن جو هڪ ڍڳ آهي. جيڪو اولهه -اوڀر- رخ ۾ آهي. -ان- قبر کان سواءِ هتي ٻي ڪابه شيءِ نه آهي. هن قبر بابت مقامي ماڻهن جي روايت آهي ته اهو ابراهيم اڌم سلطان جو پهريون آستانو آهي، -جتي- هن ٻه ٽي سال قيام ڪيو. ٽڪريءَ کان -اوڀر- وارو علائقو ڪنهن وقت ۾ درياهه جو وهڪرو هو. پير مشائخ جي درگاهه هتان -اوڀر- ۾ ڪجهه فاصلي تي آهي، -جتي- درياهه جو پراڻو وهڪرو آهي. روايتن موجب هن علائقي ۾ سلطان ابراهيم اڌم ڪل 12 سال قيام ڪيو.

هيءُ ڪتاب ڊاڪٽر شمس الدين عرسائيءَ جي ڪهاڻين جو مجموعو آهي. اوسر پيڙهڪا حيدرآباد طرفان هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو 2003ع ۾ شايع ٿيو. 197 صفحن واري هن ڪتاب جي قيمت 100 رپيا ڄاڻايل آهي.
جيئن ماڻهو تندرست ۽ جوان هوندو، تيئن کاڌي جو رس سندس رڳون گهڻو ڇڪينديون. انهيءَ ڪري ٿوري تڪليف اچڻ ڪري گهڻا جلاب وٺي ۽ اجايا زور ڏيئي هاضمي جي طاقت خراب ڪري نه ڇڏجي.

اِي. ايم فاسٽر (E.M. Forster)، (1 January 1879 – 7 June 1970) جڳ مشهور ناول نگار هو ۽ هن انگريزي ڪلاسڪ ادب ۾ پنج ڏاڍا سٺا ناول لکيا ۽ ان کان پوءِ اوچتو لکڻ بند ڪري ڇڏيو. انهيءَ جو سبب ڇا آهي؟ بي بي سيءَ (BBC) جي نمائيندي هن کان پڇيو هو. اِي. ايم فاسٽر، بي بي سيءَ جي نمائيندي کي وراڻيو: ”آئون هڪ عهد (زمان) جو ليکڪ هيس. جڏهن مون اهو ڄاڻي ورتو ته بدلجندڙ وقت جي گهرجن مطابق آئون ناول نه لکي سگهندس ته مون انهيءَ ۾ بهتري ڄاتي ته آءُ لکڻ بند ڪيان.

لغت نويسيءَ جي حوالي سان پرمانند ميوارام جو نالو بنهه مٿانهون آهي. هن جيڪي ٻه ڊڪشنريون سنڌي، انگريزي ۽ انگريزي سنڌي جوڙيون تن جو مٽ سنڌي ٻوليءَ ۾ اڃا تائين ڪو ٻيو ٿي ناهي سگهيو. اڄ به انهن ڊڪشنرين جي بنيادي حيثيت آهي. هن پهريائين ”سنڌي-انگريزي“ ڊڪشنري (Sindhi-English Dictionary) جو ڪم هٿ ۾ کنيو، پر ڇاپي ۾ وري پهريائين ’سنڌي - انگريزي ڊڪشنري‘ آئي. هن ٻنهي ڊڪشنرين جي تيار ڪرڻ ۾ ڏاڍي جاکوڙ ڪئي. عام ماڻهو کان ويندي فني ۽ خاص ماڻهن، ڌندوڙين، عالمن، اديبن توڙي مختلف ڊڪشنرين، فني ڪتابن وغيره کي ڏٺو. هن انهيءَ ڪم ۾ ديوان روچيرام گجومل، مرزا قليچ بيگ، ڀيرومل مهرچند ۽ سجهرام ٽهلرام کان پڻ ڪافي مدد ورتي. پوين لغت نويسن هنن ڊڪشنرين کان وڏو ڪم ورتو، ڊاڪٽر بلوچ ته هنن ڊڪشنرين ۾ ڪتب آيل لفظن، محاورن ۽ اصطلاحن کي کڻي پنهنجي جامع سنڌي لغات ۾ شامل ڪيو آهي. هن جي سنڌي-انگريزي ڊڪشنري 1910ع ۾ ۽ انگريزي-سنڌي، ڊڪشنري 1933ع ۾ ڇپجي پڌريون ٿيون. پر اڄ به انهن جي اهميت پنهنجي جاءِ تي آهي.

انهن دستاويزن هتان جي قديم آثارن کي قانوني، فني ۽ تاريخي تحفظ مهيا ڪيو ۽ انهن جي کوٽائيءَ جو ڪم به شروع ٿيو. سر جان مارشل جو پورو نالو ’Sir John Harbert Marshall ‘ هو. هن جي تعليم ڊيلوچ ڪاليج ۽ ڪنگس ڪاليج ڪيمبرج ۾ ٿي. هن مڪاني آثارن جي ڄاڻن کي سروي، کوٽاين ۽ مرمت جا ڪم ڏنا. سندس مکيه دريافتن ۾: ٽيڪسلا، موهين جي دڙي، سانچي، سارناٿ کان سواءِ ڪانجهيءَ جي زماني جو هڪ ماڳ Knossos ۽ ڀونوچ سمنڊ لڳ يوناني ٻيٽن ۾ ماڳ Crete شامل آهن. هن ٽيڪسيلا جون کوٽايون 1913ع ۾ شروع ڪرايون جيڪي 20 سالن تائين جاري رهيون. هن ٽيڪسلا ۾ ئي 1918ع ۾ ’Site Museum‘ جو بنياد رکيو. سانچي ۽ سارناٿ جي ٻڌمت سان لاڳاپيل ماڳن تي ڪم ڪرايو.

سنڌي ٻوليءَ جي شاعر ۽ نثر نويس. اوج علويءَ جو اصل نالو شفيع محمد ولد درمحمد علوي هو. سندس پيدائش 14 -آڪٽوبر-، 1921ع تي شهر شڪارپور ۾ ٿي. ايم. اي ڪيائين. انفرميشن آفيسر هو ۽ 1972ع ۾ وفات ڪيائين. سندس بيشمار مضمون ۽ مقالا ماهوار رسالن جهڙوڪ: ”نئين زندگي“، ”ڳوٺ سڌار“ رسالن ۾ شايع ٿيل آهن. هن ملتان ۾ انفرميشن آفيسر هئڻ دوران وفات ڪئي. پبلڪ لائبرري -باغ- لانگي خان ۾ سندس سمورا ڪتاب رکيا ويا، -جن- ۾ سنڌي جو گهڻو تعداد هو ۽ هن وقت باقاعدي -ان- لائبرريءَ ۾ سوين ڪتابن تي مشتمل سنڌي سيڪشن موجود آهي. هن لائبرريءَ جو سيڪريٽري ائڊووڪيٽ عمر ڪمال خان رهيو آهي.
هن نالي سان هڪ ڪاليج تعلقي ٽنڊي الهيار ۾ نصرپور روڊ تي واقع آهي، جيڪو ماڊل ايڊيوڪيشنل ڪوآپريٽو سوسائٽي، ٽنڊي الهيار جي سرپرستيءَ هيٺ 1956ع ۾ قائم ڪيو ويو. هن ڪاليج کي 1972ع ۾ سرڪار جي نگرانيءَ ۾ ڏنو ويو. 1974ع ۾ هن ڪاليج کي ڊگري ڪاليج جو درجو ڏنو ويو ۽ پڻ سنڌ يونيورسٽي ڄام شوري سان منسلڪ ڪيو ويو. 1990ع ۾ ڪاليج کي نئين عمارت ۾ منتقل ڪيو ويو. هيءُ ڪاليج اٺن ايڪڙن جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. هن وقت هيءُ ڪاليج مختلف مضمونن ۾ ڊگري ڪورس ڏيئي رهيو آهي، جهڙوڪ: اقتصاديات، پوليٽيڪل سائنس، مسلم هسٽري ۽ اسلامي ڪلچر وغيره. هن ڪاليج ۾ شاگردن کي ڪرڪيٽ، بيڊمنٽن، فٽ -بال- ۽ هاڪيءَ جهڙيون رانديون پڻ ڪرايون وينديون آهن. هن ڪاليج جي لائبرريءَ ۾ چار هزار ڪتاب آهن. هن ڪاليج ۾ فزڪس، ڪيميسٽري، باٽني ۽ زولاجيءَ جي تجرباتي سکيا لاءِ ليبارٽريون پڻ موجود آهن.

بلوچستان جي ٻن قبيلن، رندن ۽ لاشارين جي پاڻ ۾ مائٽي هئي. ميـر چاڪر خان جون ٻه ڀينرون ’مذي‘ ۽ ’ٻانڙي‘ لاشاري قبيلن جي اڳواڻن مير عبدالله خان ۽ مير هدي خان جي نڪاح ۾ هيون. ڇاڪاڻ ته رند ۽ لاشاري مالوند قبيلا هئا، تنهنڪري بعد ۾ ٻنهي قبيلن جي وچ ۾ سبي (سيوي) جي سرسبز وشاداب ۽ قدرتي نعمتن سان مالامال سرزمين جي حصول لاءِ جنگ شروع ٿي، جيڪا مسلسل 30 سـالـن تائين جاري رهي، جنهن ۾ 25 لڙايون ٿيون، جن مان 15 لڙايون رندن ۽ 10 لڙايون لاشارين کٽيون. روايتن موجب جنگين ۾ سنڌ جي سمن حاڪمن لاشارين جي مدد ڪئي ۽ قنڌار جا ارغون، رندن جا سهڪاري هئا. هڪ سبب لاشاري قبيلي جي عورت مائي گوهر کي سام جهلڻ به چيو وڃي ٿو، جيڪا جتڻ هئي. اهڙيءَ ريت هرات جي والي سلطان حسين پهرين رندن جي مدد ڪندي، لاشارين جو قتل عام ڪرڻ کانپوءِ خود رندن جي فوجي طاقت ختم ڪري ڪڇي واري علائقي تي قبضو ڪيو. بعد ۾ هن سيوي (سبي) تي قبضو ڪري رندن جي اقتدار کي هميشه لاءِ ختم ڪري ڇڏيو. اقتدار کسجڻ کانپوءِ 1512ع جي شروع ۾ مير چاڪر خان سبيءَ کان ملتان ڏانهن روانو ٿيو ۽ سبي جي اوڀر طرف ’چاڪر ڪور‘، ’چاڪر ميهاڳ‘ ۽ ’چاڪر پوش‘ نالي علائقن ۾ پنهنجي قبيلي سميت اچي آباد ٿيو. مير گهرام لاشاري، گجرات ۽ ڪاٺياواڙ طرف لڏي ويو.

آگره ۾ وڌندڙ هوائي گندگي جي ڪري محبت جي هن عظيم يادگار جو رنگ اڇي مان پيلو ٿي ويو آهي ۔ هي ڳالهه مئي 2007ء ۾ ڀارتي پارليامينٽ ۾ پيش ڪئي وئي هڪ رپورٽ ۾ ٻڌائي وئي۔ هن رپورٽ ۾ ٻڌايو ويو آهي ته آگره ۾ وڌندڙ هوائي گندگي سان تاج محل جي چمڪندڙ اڇي سنگ مرمر کي نقصان پهتو۔ گندگي جي ڪري هن تاريخي يادگار جي حقيقي خوبصورتي متاثر ٿي رهي آهي۔ رپورٽ ۾ تاج محل جي خوبصورتي بچائڻ ۽ سنگ مرمر کي انجي اصل شڪل ۾ برقرار رکڻ جي لاء ان کي صاف ڪرڻ جي کی سفارش ڪئي وئي۔

هيءُ ڪتاب محمد دائود -بلوچ- جي ڪهاڻين جو مجموعو آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 156 صفحا آهن. قيمت ٻه رپيا پنجاهه پئسا ڄاڻايل آهي. ڇاپو پهريون، اداره آواز ادب، حيدرآباد سال 1962ع ۾ ڇپايو.

هي ڪتاب انيس انصاريءَ جي افسانن جو مجموعو آهي. جنهن ۾ هن جا 32 افسانا لکيل آهن. هن ڪتاب جو مهاڳ مشهور اديب ۽ آرڪيالاجسٽ ڪليم لاشاريءَ لکيو آهي. هي ڪتاب 221 صفحن تي مشتمل آهي. جيڪو مهراڻ پبلشرز ڪراچيءَ ڇپرائي پڌرو ڪيو آهي. -ان- جي قيمت 160 روپيا آهي.

مدد علي سنڌيءَ پرائمري تعليم فاطمه گرلس اسڪول حيدرآباد مان حاصل ڪئي، اهو اسڪول خلافت تحريڪ جي اڳواڻ شيخ عبدالرحيم جي وڏي ڌيءَ حاجياڻي غلام فاطمه شيخ جو قائم ڪيل هو، انهيءَ خاتون مدد عليءَ کي پرائمري تعليم ڏياري. هن مئٽرڪ گورنمينٽ هاءِ اسڪول حيدرآباد مان ۽ بي. اي سچل سرمست آرٽس ڪاليج حيدرآباد مان ڪئي، جڏهن ته ايم. اي ڪرڻ دوران سنڌ يونيورسٽيءَ مان ٻه ڀيرا سياسي ڪيسن ۾ ريسٽيڪيٽ هئڻ سبب اها مڪمل نه ڪري سگھيو.
9-’اُو‘’اَن‘۽’پنڊ ضمير ڪم آڻين ٿا،۽’اوهان‘ بدران’اَن چون ٿا‘ اَن ”ڪُرو“ ڪريان؟ اهو ڪرو لفظ لاڙي ۾ ڪونهي. ڍاٽڪي ٻوليءَ وانگر ڪڇڪيءَ ۾ ”ئو“ بدران ”نو“ چون، پر ”هو“ بدران ”ئو“ چون ٿا. جهڙوڪ: ’تو جو ڀاءُ مري ويو ئو‘، يعني تنهنجو ڀاءُ مري ويو هو.

سڄاڻ ليکڪ، صحافي ۽ هاءِ ڪورٽ جو وڪيل اندر جيت ولد ڌالومل ’موتي‘ لوهاڻو، 1 فيبروري 1967ع تي ٽنڊي باگي، ضلعي بدين ۾ ڄائو. -تعليم- ايم. اي (صحافت) ۽ ايل. ايل. بي اٿس. کيس ننڍپڻ کان علم، ادب سان چاهه رهيو. صحافتي دنيا ۾ هو روزاني ”سنڌ“ ۽ روزاني ”-الک-“ سان وابسته رهيو. جڏهن ته ماهوار ”ششر“ (ٻارن جي رسالي) جو -ايڊيٽر- ۽ پندرهن روزه مخزن ”سنڌ لائين“ جو سب -ايڊيٽر- پڻ رهي چڪو آهي. هن لکڻ جو آغاز ٻارن جي لاءِ شاعري ۽ مضمون نويسيءَ کان ڪيو، سندس لکڻيون ۽ ترجما پڻ شايع ٿيندا رهن ٿا. 1986ع کان 1989ع تائين ”سنڌ ڊيموڪريٽڪ اسٽوڊنٽ فيڊريشن جو صدر، سنڌي ادبي سنگت شاخ ٽنڊي باگي جو 1991ع تائين ميمبر، پيپلز هيومن رائيٽس سنڌ جو 1993ع کان 2000ع تائين مرڪزي پريس ترجمان، هندو پنچائت حيدرآباد جو 1998ع کان 2006ع تائين ميمبر ۽ پريس سيڪريٽري پڻ رهيو. جڏهن ته 2004ع جي مڪاني چونڊن ۾ قاسم -آباد- جي يونين ڪائونسل-3 جو ڪائونسلر پڻ رهيو. اندرجيت قومي تحريڪ ۾ سرگرم هئڻ سبب فوجي عتاب جو شڪار به ٿيو، کيس سيپٽمبر 1992ع کان مارچ 1993ع تائين آرمي ٽارچر سيل ۾ قيد رکي بعد ۾ ڪورٽ مارشل ڪيو ويو. اندرجيت لوهاڻو سٺو وڪيل ۽ سماجي ڪارڪن پڻ آهي. هن وقت سندس رهائش قاسم -آباد-، حيدرآباد ۾ آهي.
هن ڪتاب جو ليکڪ اوڌنمل سترامداس سڌاڻي آهي، جيڪو ڪراچيءَ ۾ -تعليم- کاتي ۾ ملازم هو. سندس ٺاهيل انگي حساب 84 صفحن تي مشتمل آهي، جيڪو ليٿو ۾ ڇپيل آهي. هن ڪتاب جي ڇپيل ڪاپين جو تعداد 500 آهي ۽ هڪ ڪاپيءَ جو ملهه 4- 1 (هڪ رپيو 4 -آنا-) آهي. هي5 ڪتاب قيصريه پريس، حيدرآباد مان 1897ع ۾ ڇپيو.

ميجر آغا عطا محمد خان جو والد آغا جان محمد خان، سلطان ڪوٽ جي دراني پٺاڻ زميندارن مان هو . هي 1920ع کان 1937ع تائين بمبئي ڪائونسل جو ميمبر رهيو . سنڌ جي بمبئيءَ کان عليحدگيءَ بعد سنڌ ائوائيزري ڪاميٽيءَ جو ميمبر رهيو . آغا جان محمد خان پراڻي وضع قطع جو بزرگ هو . هن 1938ع ۾ وفات ڪئي.

نصيرسومرو 28 مارچ 1964ع ۾ مولانا اللہ بخش سومرو (1923ع - 2008ع) جي گهر هنڱورجا، خيرپور ضلعو، سنڌ، پاڪستان ۾ پيدا ٿيو. ابتدائي تعليم پنهنجي والد مولانا اللہ بخش سومرو کان حاصل ڪيائين . 1980ع ۾ ميٽرڪ گورنمنٽ ھائير سيڪنڊري اسڪول هنڱورجا ضلعي خيرپور مان ۽ انٽرميڊئيٽ (پري انجينئرنگ) گورنمنٽ ڊگري ڪاليج ڪنڊيارو، سنڌ مان امتيازي نمبرن سان پاس ڪيائين. ان کان پوءِ پاڻ مهراڻ يونيورسٽي آف انجينئرنگ اينڊ ٽيڪنالوجي، ڄامشورو ۾ داخلا ورتي ۽ بيچلر آف انجينئرنگ (مٽلرجي) جي ڊگري سال 1989ع-1984ع ۾ امتيازي نمبرن سان حاصل ڪئي.

باگو واهه-، مير باگي خان -ٽالپر- ٻَڌايو هو. جڏهن مير باگي خان سنڌ حڪومت مان حصو پتي ڇڏي ڏنو هو، تڏهن سنڌ راڻيءَ کي ساڻ وٺي پنهنجن ماڻهن سان گڏ ٺريءَ آيو ۽ راڄن جي مدد سان هڪ شاهي واهه کوٽايائين، جنهن تي هزارين ايڪڙ زمين -آباد- ٿي. اڳتي هلي هي واهه سندس نالي سان ’-باگو واهه-‘ سڏجڻ لڳو. ڪيترا غريب ماڻهو لڏي اچي سندس ڪوٽ وٽ ويٺا ۽ اهو هڪ شاهي ڳوٺ بنجي ويو، جيڪو اڳتي هلي مير باگي جي نالي سان ”-ٽنڊو باگو-“ سڏجڻ لڳو.

ب - سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت کي ھر سطح تي صوبائي حڪومت جي سرڪاري ۽ نيم سرڪاري دفترن توڙي ٻين خودمختيار ادارن ۽ مڪاني ادارن جي دفترن ۽ لکپڙھه ۾ برقرار رکڻ ۽ مضبوط ڪرڻ

ٽنڊو الهيار ضلعو پاڪستان جي صوبي سنڌ جو هڪ ضلعو آهي. اِن جو گاديءَ جو هنڌ ٽنڊو الهيار شهر آهي. هن ضلعي جي آبادي 2011 ۾ هڪ اندازي مطابق 6 لک 11 هزار آهي ۽ ان جو ڪُل رقبو 369،685 ايڪڙ آهي.

دادا هڱوراڻيءَ جو سنڌ ۽ سنڌي قوم سان لازوال پيار هو. سدائين دوستن کي سنڌيءَ ۾ خط لکندو رهيو. سندن ٽي اهم ڪتاب ”گيتا ٻوڌ“، ”پرودا مندر مان“ ۽ ”آشرم واسين ڏانهن“ سنڌيءَ ۾، گوپال گربخشاڻيءَ ڇپرائي پڌرا ڪيا آهن. دادا هنڱوراڻي، دهليءَ ۾ پنهنجي ڪُٽيا اندر سنڌيت ۽ سادگيءَ جو پتلو ٿي زندگي گذاري. ڀارت سرڪار جا اڪثر ڪرتا ڌرتا سندس گهر تي اچي مهاتما گانڌيءَ بابت ڄاڻ حاصل ڪندا هئا. 10 مئي 1999ع ۾ ديهانت ڪري ويو آهي.

دادو ضلعي ۾ ڪارو ڪوٽ، واهي پانڌي. علي مراد، ڳاها، جوهي، غازي شاھ. ميان جو ڪوٽ، ڊرگهه بالا، سم، ٽوڙ، ڳاڙهي، ڳڙهي سومرو، ٿرڙي جادو شهيد، پٽ گل محمد، راڄو ديرو، مريد ديرو، ڦلجي، قصبو، هيرو خان، ٽنڊو رحيم، ڇني قديم ترين بستيون آهن
نامور سياستدان مير الهبچائي -ٽالپر- 1913ع ڌاري جهڏي ضلعي ميرپورخاص ۾ -جنم- ورتو. سندس وڏا اصل خيرپور ميرس جا هئا، -جتي- اڄ به سندن وڏي لقمان خان -ٽالپر- جي نالي سان منسوب’لقمان -پاڙو-‘ مشهور آهي. بعد ۾ ڏيڍ سؤ سال اڳ اچي جهڏي شهر ۾ -آباد- ٿيا. مير الهبچائي ورهاڱي کان اڳ انگلينڊ مان گرئجوئيشن ۽ -آمريڪا- جي ٽيڪساس يونيورسٽي مان ماسٽرس جي ڊگري حاصل ڪري، هن سنڌ جي پهرين ايم. -ايس-. سي (زراعت) هئڻ جو اعزاز ماڻيو. هن لنڊن مان ميون جي پالنا ۽ پولٽري فارم متعلق به خصوصي -تعليم- حاصل ڪئي، جنهن کانپوءِ هن سنڌ ۾ پهريون ميون جو پولٽري فارم ميرپورخاص ۾ قائم ڪيو. هو آل -انڊيا- ڪيٽل شو دهليءَ جي ڪميٽيءَ جو سنڌ مان ميمبر ۽ پئنل جج پڻ چونڊيو ويو. مير -الله- بچايو -بئنڪ- آف پاڪستان'>-اسٽيٽ -بئنڪ- آف پاڪستان-، ڪامرس -بئنڪ- ۽ مسلم ڪمرشل -بئنڪ- جو اعزازي ڊائريڪٽر به رهيو. مير الهبچائي -ٽالپر- جو شمار خاڪسار تحريڪ جي باني علامه عنايت -الله- مشرقيءَ جي انتهائي ويجهن ساٿين ۾ ٿيندو هو. پاڻ سنڌ جي قانون ساز -اسيمبلي-، اولهه -پاڪستان- جي ون يونٽ -اسيمبلي- ۽ مجلس شوريٰ جو ميمبر پڻ رهيو. مسلسل -اٺ- سال بيماريءَ جي بستري تي رهڻ سبب سياسي ۽ سماجي سرگرمين کان پاسيرو رهيو. ڊگهيءَ علالت بعد 24 مئي 2005ع تي 92 ورهين جي ڄمار ۾ وفات ڪيائين. کيس جهڏي جي اباڻي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو.

آءِ ايَ ٽي ايَ يعني انٽرنيشنل ايئر ٽرانسپورٽ ايسوسيئيشن (انگريزي ٻولي: International Air Transport Association، IATA) يا بين الاقوامي هوائي اچ وڃ جي برادري آهي. هي ادارو 1945ع ۾ ٺهيو، جيڪو هوائي جهاز جي مسافرن ، جهازين/ جهازن جي مالڪن، ٽريول ايجنٽن ۽ حڪومتن کي پنهنجون خدمتون آڇي ٿو. هيءَ تنظيم هوائي سفر ۾ حفاظت، سٺي معيار (جنهن ۾ سامان، هوائي چيڪنگ، ٽڪيٽ ۽ وزن جا بل شامل آهن) جي سهولت ڏئي ٿي. انهيءَ کان سواءِ بين الاقوامي ڀاڙن کي معياري بڻائڻ ۾ پڻ مدد ڏئي ٿي. تنظيم جو مرڪز سئٽزرلئنڊ جي گاديءَ جي هنڌ جنيوا ۾ آهي.

آڍي خان ، ٻڍي خان جو مقبرو , هي مقبرو ڪلهوڙن جي صاحبيءَ جو آهي. اهو مقبرو ميان نور محمد ڪلھوڙي جي قبرستان ڳوٺ ۽ ديهه ميان نور محمد تعلقو دولتپور، ضلعو نوابشاھ. (هاڻي بينظير آباد) جي ڏکڻ ۾ اٽڪل ھڪ ڪلوميٽر پنڌ تي نم جو ڳوٺ وٽ آھي. ھن جي اوڀر ۾ اٽڪل ھڪ ڪلو ميٽر جي پنڌ تي لنڊڪي ڪئنال وھي ٿو. اولهه ۾ ٻن ڪلو ميٽرن جي پنڌ تي ڳوٺ مقيم ڏاھري ۽ موري جو شھر، اٽڪل 16 ڪلوميٽر نورمحمد ڪلھوڙي جي قبرستان کان پري آھي. ھي ماڳ اتر ويڪرائي ڦاڪ ″26◦ 32′ 50 ۽ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ 68◦ 4′ 8″ ڊگرين تي واقع آھي. ھي مقبرو ڊيگهه ۽ ويڪر ۾ ھڪ جيترو 5.65x5.65 ميٽر آھي، جڏھن ته وڌ ۾ وڌ اوچائي 10 ميٽر ماپي وئي. اڏاوت ۾ پڪيون سرون، گل گـارو، گچ گارو، ڪاشيءَ جون سرون ۽ چن استعمال ٿيل آھي. مقبرو رٿ ۾ چوڪنڊو آھي. چار ڪنڊي ونگائين لنگهه مٿان گھڻ راسيون ونگون پانيلن تي ٺھيل آھن. مھاڙي گھڻ راسين ونگن ۽ مستطيل پانيلن سان ٺھيل آھي. ھر پاسو مستطيل ۽ گھڻ راسين ونگاون پانيلن سان مزين آھي. چار عدد برجيون مھاڙي واري ڀت تي، رنگين ڪاشيءَ جي سرن سان ۽ ٻيڙ ٻنو ڪنگرن سان سجايل آھي. اٺ ڪنڊي ڳچ (drum) جي پلويڙن تي ڪاشيءَ جون ڪنگريون ٺھيل آھن. ڳچ جي مٿان اڌ گول گنبذ رکيل آھي، جنھن جي مٿان ڪوڻيءَ جو ابتو ٿيل گل ۽ ان گل جي مٿان ڪلس ٺھيل آھي، جنھن تي به ڪاشيءَ جو ڪم ڪيل آھي. اندر سڄي سجاوٽ پانيلن ۽ گھڻ راسين جي آھي. محراب جھڙا طاق اندر تي اوڀر کان سواءِ، ھر طرف ڏنل آھن. مقبري جي گنبذي ڇت جو (drum) ڳچ اَٺ ڪنڊو آھي، جنھن جي ھر ڪنڊ تي برجي آھي. مقبرو اندران روغن ٿيل آھي. گنبذ ھن وقت سٺي حالت ۾ آھي. لنگهه وارو دروازو ۽ ڪنگرا ڪٿان ڪٿان ڊھي پيا آھن. ھي مقبرو محڪمه آثار قديم وارن محفوظ ڪيو آھي.
بيبي آمنه کي عام الفيل جي واقعي کان ٻه مهينا پوءِ هڪ فرزند ڄايو، جنهن جو نالو محمد رکيو ويو. پاڻ سڳورن جي ولادت کان اڳ ئي سندن بابي سائينءَ (حضرت عبدالله) جو انتقال ٿي ويو ۽ ٿوري ئي وقت کان پوءِ سندن جيجل امڙ جو سايو به سر تي نه رهيو، ۽ پاڻ سڳورن کي سندن ڏاڏي سائين حضرت عبدالمطلب پنهنجي سنڀال ۾ ورتو.

چاڪر خان رند بلوچ قوم جو پهريون نامور سردار ٿي گذريو آهي. پندرهين صدي عيسويءَ ڌاري، بلوچستان ۾ شهرت رکندڙ، بلوچ قبيلن جي هن مشهور اڳواڻ ۽ سپه سالار جو جنم ڪن روايتن موجب 1450ع ۽ ڪن مطابق 1470ع ڌاري ٿيو. سندس والد مير شهڪ خان جي وفات کانپوءِ 30 سالن جي عمر ۾ سڀني بلوچ سردارن کيس پنهنجو اڳواڻ منتخب ڪيو. شخصيتن جي حوالي سان گهڻي ڀاڱي بلوچستان جي تاريخ جي ابتدا مير چاڪر خان کان ٿئي ٿي.

ارتقا جي ماهرن انهيءَ زماني کي پليسٽوسين زمانو “Pleistocene Epoch” يعني انسان جو زمانو ڪري سڏيو آهي. انهيءَ زماني ۾ ڌرتيءَ تي تمام گهڻي برف باري ٿي هئي. ايتري قدر جو ڌرتيءَ جا چار حصا برف سان ڍڪجي ويندا هئا. ارتقا جا ماهرن پڻ سائنسدانن ۽ ارضيات جي ماهرن سان اتفاق ڪندي، قبول ٿا ڪن ته برف جي انهن دؤرن وچ ۾ گرم وقفا به ايندا رهندا هئا. جنهن ڪري برف رجي ويندي هئي. آبهوا ۾ فرق اچي ويندو هو ۽ اها قابل برداشت ٿي ويندي هئي. اهڙن برفاني دؤرن ۾ حيواناتي ۽ نباتاتي زندگي تمام گهڻي متاثر ٿيندي هئي. حيواناتي زندگيءَ ۾ اٿل پٿل ۽ لڏ پلاڻ شروع ٿي ويندي هئي. ان کان سواءِ ڪيترائي اوائلي ٿڻائتا جانور Mammals مري ويا.

رِسالا: پھريون نظم پندرنھن روزا عبرت مئگزين ۾ شايع ٿيو. اُن کانپوءِ باقائد سنڌ جي ڪُنڊ ڪڙچ مان نِڪرندڙ سمورن رسالن ۾ لکڻ جي ڪوشش ڪيم جن مان، پندرنھن روزا عبرت، ماهوارا سوجھرو، ماهوار صبح ٿيندو، ماهوار ساڃاهه، ماهوار مومل، ماهوار غزل، ماهوار سنڌ اسٽار، ماهوار ينگ جنريشن، ماهوار انٽرنيشنل لائينز، ماهوار نئين زندگي، ماهوار هالار، ماهوار چانڊوڪي، ماهوار ڪاڪ، ماهوار ڪينجھر، ماهوار ادب، ماهوار سڏ، ماهوار رچنا، ماهوار سنڌ رائيٽر، ماهوار نئين سوچ، ماهوار پيغام احمد، سليلوار سماج سُڌار، سلسليوار جاکوڙ، سلسليوار آڪاش، ڪاليج ميگزين لاڙ، سلسليوار ڏياٽي، سلسليوار سنڌ راڻي وغيره.

عيدي امين جي لاءِ اهو به مشهور هو ته هن پنهنجن ڪيترن ئي مخالفن جا سر ڪپائي فرج يا ”ڪولڊ اسٽوريج“ ۾ محفوظ ڪري ڇڏيا هئا، ۽ هو انهن جي وڍيل سرن کي ڏسي تسڪين حاصل ڪندو هو، نه رڳو سياستدان، پر ڪيترا فوجي آفيسر به سندس عتاب جو نشانو بنيا، ڪن ته ڀڄي وڃي پاڙيسري ملڪ تنزانيا ۾ پناهه ورتي، جتان انهن تنزانيا جي فوج جي مدد سان هڪ ڀرپور حملو ڪيو ۽ 11 اپريل 1979ع تي اقتدار تي قبضو ڪري عيدي امين کي ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ڪيو، اقتدار تي مخالفن جي قبضي کان اڳ هن پنهنجي زالن ۽ ٻارن کي پرڏيهه اماڻي ڇڏيو هو، اولهه جي ميڊيا عيدي امين کي آفريقا جو ڪاسائي لکندي هئي.

پرمانند رڳو جوت اخبار نه هلائيندو هو پر ”ڪرسچن ريڊنگ روم ۽ لائبريري“ (Christian Reading room and Library) به قائم ڪيائين، جتان عام ماڻهو فائدو وٺندا هئا.

ٻيون ڪتاب:هيءُ ڪتاب محمد اسماعيل عرساڻيءَ جو لکيل آهي، جيڪو ٻئي درجي لاءِ لکيو ويو هو. ڪرائون سائيز ۽ ڪچي جلد واري هن ڪتاب ۾ 62 صفحا آهن ۽ قيمت 12 -آنا- ڄاڻايل آهي. ڇاپو پهريون، -آر-. ايڇ. احمد ائنڊ برادرس، اسٽئنڊرڊ پريس، حيدرآباد مان سال 1956ع ۾ ڇپايو.
هر سال هن تاريخي يادگار کي 30 لک ماڻهون ڏسڻ ايندا آهن۔ هي تعداد ڀارت جي ڪنهن به سياحتي جڳهه تي ايندڙ ماڻهن جي مقابلي ۾ سڀ کان وڌيڪ آهي ۔تاج محل مغليه دور جي فن تعمير جو هڪ عظيم شاهڪار آهي ۽ هڪ اهڙي بي مثال عمارت آهي جيڪا اڏاوت بعد ئي دنيا ڀر جي سياحن جي توجهه جو مرڪز بڻي۔ محبت جي هي لازوال نشاني شاعرن، اديبن، مصورن ۽ فنڪارن جي لاء وجدان جو محرڪ رهي آهي پر حقيقت ۾ هڪ مقبرو آهي۔سن 1874 ۾ برطانوي سياح ايڊورڊ لئير چيو هو ته

ڪيٽس پنهنجي تعليم ’پروگريسو ڪلرڪ اسڪول‘ مان حاصل ڪئي، جتي هن اينيئڊ (Aeneid) جو ترجمو ڪيو. 1814ع ڌاري هن جو پهريون نظم ‘Lines in Imitation of Spenser’ نالي ڇپيو. 1817ع ڌاري هن جو ڪتاب ‘Poems by Jhon Keats’ نالي ڇپيو، پر اهو مشهور ٿي نه سگهيو. 1818ع ڌاري اينڊيمين، 1819ع ڌاري ’دي ايو آف ايس ٽي ايجنس‘ ۽ ’لابيل ڊيم سينس مرسي‘ نالي نظمن جا ڪتاب ڇپيا. ساڳئي عرصي دوران هن جون مشهور ڏُکاريل ڪوِتائون: ‘On a Grecian Urn’، ‘To a Nightingale’ ۽ ‘To Psyche’ وغيره ڇپيون، جن هن کي ’امر‘ ڪري ڇڏيو.

مرڪزي نيپال ۾ پليٽن هي وچ ۾ ارتڪاز جي شرح هر سال تقريباََ 45 ملي ميٽر آهي۔ محل وقوع، شدت ۽ زلزلي جي فوڪل ميڪانزم جي وجهہ سان مشورو ڏنو ويو آهي تہ

بنگلاديش پريميئر ليگ (بي پي ايل ) هڪ پيشه وارانه ٽي ٽوينٽي ليگ آهي جيڪي هر سال بنگلاديش ۾ نومبر ءَ ڊسمبر ۾ کيڏي ويندي آهي هن ليگ ۾ بنگلاديش جي مختلف شهرن جو ٽيمون حصون وٺن ٿيو هن جي پهرين ٽورنامنٽ جي ابتداءَ سن 2012 ۾ بي سي بي منعقد ڪئي.

This page is written in a language other than Sindhi. If it is intended for readers from the community of that language, it should be contributed to the Wikipedia in that language. Or translate it to Sindhi language..

ملائيشيا (انگريزي ٻولي: Malaysia) جا گهر ٽن قسمن ۾ ورهائي سگهجن ٿا. هڪ ته سڄا ڪاٺ جا ٿين. جن جو ڪاٺ جو پٽ زمين تي هجڻ بدران ٽي فٽ کن مٿي ڪاٺ جي پيل پاين تي ٿئي. ان مان اهو فائدو آهي ته نانگ بلائون ۽ جيت جڙا جيڪي هتي گهڻا ٿين ٿا، انهن کان بچاءُ رهي ٿو ۽ ٻيو سخت مينهن جي ڪري وهندڙ پاڻيءَ کان مٿانهون رهي ٿو ۽ گهر هيٺيان ڇڏيل اها جاءِ اسٽور روم يا بُهري طور به ڪم اچي ٿي. يعني ڪاٺيون، ڪوڏر، سُپ، دٻا، ڌوپ ڇٽيون وغيره اتي رکي سگهجن ٿا، اهڙن گهرن کي ملائيشيا ڪمپونگ هائوس (ڳوٺاڻا گهر) چيو وڃي ٿو. ٻيا اوچي درجي جا، شهرن ۾ پڪا گهر ٿين. يعني بنگلو ٽائيپ کڻي نه به هجن، پر سرن جا، يا پٿرن جا يا گچ ۽ گاري جا ٿين يعني منجهن ڪاٺ تابوت وانگر استعمال نٿو ٿئي. ٽيان وچولي درجي جا ٻنهي جو مڪسچر آهن.

امام راشدي جو اصل نالو امام المتقين راشدي' آهي ۽ بدرالدجيٰ راشديءَ جو فرزند آهي ۽ سنڌ جو ناميارو محقق ۽ اديب آهي. هي 3 ڊسمبر 1960ع تي پير جي ڳوٺ نئين ديري، ضلعي لاڙڪاڻي ۾ پيدا ٿيو. امام راشدي ايم. اي سنڌي ادب ۾(1978ع ۾) ڪئي آهي. هو هن وقت تعليم کاتي سان وابسته آهي ۽ استاد آهي. امام راشديءَ جا ڪيترائي تحقيق، تاريخي ۽ ادبي مقالا ۽ مضمون مختلف ادبي رسالن ۾ شايع ٿيندا رهندا آهن، هن کي ٻاراڻي ادب سان پڻ گهڻي دلچسپي رهي آهي. هن جا ڪيترائي مضمون ۽ ڪهاڻيون ٻاراڻي ادب تي لکيل آهن، هو هن وقت پير جو ڳوٺ ۾ رهندڙ آهي.
جڏهن جولاءِ 1853ع ۾ سنڌي ٻوليءَ جي موجوده لپيءَ کي نئين سر ترتيب ڏني وئي ۽ درس تدريس جي حوالي سان ڌار ڌار موضوعن تي ڪتاب تيار ڪيا ويا ته انهن جي تياريءَ وقت جارج اسٽئڪ جي گرامر کي اوليت حاصل رهي. جارج اسٽئڪ جو سنڌي گرامر (A Grammar of Sindhi Language) ۽ انگريزي سنڌي ڊڪشنري (English Sindhi Dictionary) 1849ع ۾ ڇپجي پڌرا ٿيا. سنڌي ٻوليءَ جي محقق ڏيارام وسڻ مل لکيو آهي ته: ”جارج اسٽئڪ جو سنڌي ويا ڪرڻ ۽ انگريزي سنڌي ڊڪشنري 1849ع ۾ ڇپجي پڌرا ٿيا، پر سندس سنڌي انگريزي ڊڪشنري 1955ع ۾ سندس مرڻ کان پوءِ ڇپائي پڌري ڪئي وئي. اها محنت ۽ اورچائي هن سنڌي ٻوليءَ جي کوجنا ۽ بنيادي ڪتابن لکڻ ۾ ڏيکاري، تنهن سندس جيءَ جهوري وڌو. جنهنڪري هو صاحب سگهو ئي گذاري ويو. ”اها تصديق سر ايلس برو به ڪئي آهي. هن لکيو آهي ته سندس (جارج اسٽئڪ جو) رهيل ڪم، سندس چوڻ مطابق مون پورو ڪيو، جنهن ۾ ڪي خاميون ممڪن آهن ته رهجي ويون هجن، پر مون کي يقين آهي ته ڪئپٽن اسٽئڪ جون تيار ڪيل ڊڪشنريون سول ۽ ملٽريءَ جي آفيسرن لاءِ سنڌي سکڻ ۾ آساني پيدا ڪنديون، مان يقين سان چوان ٿو ته مستقبل جا ليکڪ ڪئپٽن اسٽئڪ جا شڪر گذار رهندا. اميد ته سنڌ جو ماڻهو به ان پهرئين سنڌي لغتدان جو احسانمند رهندو.“

ٽه تاڙي جهمر: هن جهمر ۾ تاڙي وڄائيندي نرڙ تي سلام واري انداز ۾ هٿ رکي، هيٺ جهڪي وري تاڙي وڄائي مٿي ٿي، وري تاڙي وڄائبي آهي. هن جهمر ۾ هرهڪ تال تي ٽي دفعا ئي تاڙي وڄائين. انهيءَ ڪري هن کي ٽه تاڙي جهمر ڪوٺين.

الله عربي زبان ۾ خالق لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي. جيڪو انگريزي زبان جي لفظ God جو متبادل آهي. هي لفظ صرف مسلمانن تائين محدود نه آهي پر وچ اوڀر ۽ ٻين اسلامي ملڪن ۾ رهندڙ غير مسلمان به استعمال ڪندا آهن.

محمد غوريءَ جي شهادت کان پوءِ ان جو ڀائيٽو غياث الدين محمد غور جو حڪمران ٿيو هن قطب الدين کي سلطان جو لقب ڏنو ۽ غلاميءَ کان آزادي ۽ حڪومت جي اخيار جو پروانو ڏنو محمد غوريءَ جي مرضي جي مطابق، هو ننڍي کنڊ جي اسلامي حڪومت جو بادشاهه بڻيو ۽ هن جي تاجپوشي جي رسم 24 جون 1206 تي لاهور ۾ ٿي ۽ مسجد جي ممبر تي هن جي نالي جو خطبو پڙهيو ويو، ۽ سندس نالي جو سڪو جاري ڪيو ويوسلطنت ۾ جن پاڻ کي حصيدار ٿي سمجهيو، هن تن سان مائٽي قائم ڪري انهن سان خوشگوار ناتا قائم ڪيا.

جارج برنارڊشا سماجي سرگرمين ۾ به حصو ورتو، پر هيءُ گهڻي ڀاڱي 1889ع ۾ ڇپجندڙ ‘Fabrion Eassy in Socialism’ جي ايڊيٽر جي حيثيت ۾ سامهون آيو. جنهن ۾ هن جون پنهنجون ٻه تحريرون به شامل هيون. اهو مجموعو برطانوي سوشلسٽ ادب ۾ ڪلاسڪ جي حيثيت رکي ٿو. 1885ع ۾ ڊرامه نگار وليم آرچر (William Archer) جي نظر جارج برنارڊشا جي صحافتي ڪم تي پئي. هن جو هيءُ ڪم 1885ع کان 1888ع تائين ’Pallmall Gazette‘ ۾ ڇپجندڙ ڪتابن تي تبصري ۽ 1986- 1889ع کان ‘The World’ ۾ ڇپجندڙ فن تي تنقيدي مضمونن ۽ 1888ع کان 1894ع تائين ‘The Star’ ۽ ‘The World’ ۾ ڇپيل ڪالمن تي مشتمل هو. موسيقي ۽ خاص ڪري اوپيرا (نظميه ڊرامي) بابت جارج برنارڊشا جي ڄاڻ ڪمال درجي جي هئي، پر جارج برنارڊشا جو مقدر ان وقت چمڪيو جڏهن فرينڪ هيرس ’ ‘Frank Harri کيس ڊرامه نگار جي حيثيت ۾ `Saturday Review` ۾ جڳهه ڏني. هن حيثيت ۾ جارج برنارڊشا پنهنجين سمورين صلاحيتن ۽ حاضر جوابيءَ سان ڪم ڪندي وڪٽورين اسٽيج جي تصورن کي تبديل ڪيو. هيءُ اهو ئي زمانو هو، جڏهن جارج برنارڊشا ڊراما نگاريءَ جي شروعات ڪئي.
باغ پاڪستان جي زير انتظام آزاد ڄمون ۽ ڪشمير جي ڏھن ضلعن مان ھڪ آھي۔ ان کي 1988ع ۾ ضلعي پونڇ کان الڳ ڪري جداگانہ ضلعي جي حيثيت ڏني وئي ۔ ضلعي باغ جي اتر ۾ ضلعو مظفرآباد، ڏکڻ ۾ ضلعو پونڇ، اولھ ۾ پاڪستان جي صوبي پنجاب ۽ اوڀر ۾ ڀارت جي زير انتظام ڪشمير سان ڳنڍيال آھي۔ ھن ضلعي جي ڪل ايراضي 1368 چورس ڪلوميٽر آھي ۔ ضلعو باغ ٻن شاھراھن جي ذريعي رياست جي گاديء جي ھنڌ مظفرآباد سان ڳنڍيل آھي۔ ھڪ رستو سڌن گلي ۽ ٻيو ڪوھالہ جي طرف کان اچي ٿو۔ ضلعي صدر مقام باغ شھر آھي جيڪو مظفرآباد کان 100 ڪلوميٽر ۽ راولاڪوٽ کان 46 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آھي۔

شاھ عبداللطيف جي رسالي جو ھڪ قلمي نسخو سر ڪلياڻ سان شروع ٿيندڙ ھيءُ رسالو تاريخ 27 ماھ صفر 1273ھ مطابق 27 آڪٽوبر 1856ع ۾ آخوند محمد شفيع لکي پورو ڪيو. شروعات ھن طرح ڪئي اٿس: ”اين رساله تصنيف حضرت شاھ صاحب ولايت و ڪرامت شاھ صاحب سيد شاھ عبداللطيف“.

ھن شاھراھ جي ڪل ڊيگھ 1250 ڪلوميٽر آھي۔ شاھراھ جو آغاز ڪراچي ۽ حيدرآباد جي وچ کان ٿئي ٿو ۽ گاڏيون بجاءِ حيدرآباد شھر جو رخ ڪرڻ جي سنڌو درياھ عبور ڪرڻ کان پھرين ئي ڪوٽري جو رخ ڪري ٿي۔ بعد ۾ ھي سنڌو درياھ جي اوڀارين ڪنارن سان دادو ۽ لاڙڪاڻي کان ٿيندي شڪارپور کان گزري ٿي ۽ پوءِ پنجاب ۾ داخل ٿي وڃي ٿي جتي ڊيره غازي خان ۽ ميانوالي کان گزرن کان بعد صوبي سرحد ۾ ڊيره اسماعيل خان پھچي ٿي ۽ دره آدم خيل ۽ ڪوھاٽ کان ٿيندي پشاور ۾ اختتام پذير ٿئي ٿي۔

ٿامس ڊيڪارلو ڪال اوَي ( پيدائش 30 مئي، 1974ع), بھتر طور تي پنھنجي اسٽيج نالي سِيلو گرين (يا سِي لو گرين يا سي-لو گرين) طور سڃاتو ويندڙ ھڪ آمريڪي ڳائڻو، ريپر، گانا لکندڙ، رڪارڊ پروڊيوسر، اداڪار، ۽ واپاري آھي.

هيءُ ڪتاب مخدوم -امير- احمد جو لکيل آهي. ڊيمي سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 250 صفحا آهن. قيمت چار رپيا آهي. ڇاپو پهريون، محمد عثمان ڏيپلائيءَ، قرآن پريس، حيدرآباد مان سال 1963ع ۾ شايع ڪيو. هن ڪتاب جو ٻيو ڇاپو،محمد عثمان ڏيپلائيءَ ساڳي پريس مان سال 1967ع ۾ شايع ڪيو. هن ڇاپي ۾ 240 صفحا آهن ۽ قيمت 5 رپيا آهي.

ڪوٽ کي اندازن ڪل ست برج آهن، جن مان صرف ٽي برج اڄ به واضح نظر اچن ٿا. هنن ستن برجن مان چار برج ڪوٽ جي چئن ڪنڊن جا محافظ آهن. جن مان صرف اتر ڪنڊ وارو برج جهُريل حالت ۾ موجود آهي. باقي ڪنڊن وارا ٽي برج ڊهي ويا آهن. ان کان سواءِ ٻه برج جيڪي ڪوٽ جي ڏاکڻئين شاهي دروازي جا رکوالا هئا، تن مان ڪوٽ ۾ داخل ٿيڻ مهل ساڄي هٿ وارو يعني اوڀاريون برج ڊهي آهي. البته کاٻي هٿ واري برج جو وجود محسوس ٿئي ٿو. ڪوٽ جي حالت ڏسي لڳي ٿو ته داخلي دروازي کي شايد زوريءَ ڊاٺو ويو آهي. هي حصو شوَ مندر جي ويجهو هئڻ ڪري شوَ جي ڪنهن خاص ڏڻ تي ميلي وغيره لاءِ کليل ميدان طؤر ڪتب آندو ويندو هو. ڪوٽ جي اترين ديوار ۾ جتان ديوار کي وڪڙ ڏئي اندر آندو ويو آهي، اتي ڪوٽ جو هڪ اضافي ۽ سڀ کان برجستو برج موجود آهي. هن وڏي برج جي ڇانوَ ۾ ئي مندر جا چشما آهن. لڳي ٿو ته هي برج خاص چشمن تي ايندڙ ويندڙ ماڻهن تي نظرداريءَ لاءِ جوڙيو ويو هو. بهرحال ڪوٽ جو هي سڀ کان مٿانهون برج آهي.
آنحضرت محمد مصطفيٰ صلي -الله- تعاليٰ عليه وسلم -جن- جي والده سڳوري، حضرت بيبي آمنه بنت وهب -بن- عبدالمناف قريش قبيلي جي نهايت ئي پاڪدامن ۽ نيڪ صورت عورت هئي. سندس والد بنو زهره جو سردار ۽ قريش قبيلي ۾ نهايت محترم ۽ عزت وارو ليکيو ويندو هو. سندس والده جو نالو برة بنت عبدالغزيٰ -بن- ڪلاب هو. بيبي صاحبه جو نڪاح، آنحضرت صلي -الله- عليه وسلم -جن- جي والد بزرگوار، حضرت عبدالله سان ٿيو. حضرت عبدالله شاديءَ کان ستت ئي پوءِ خاندان سان گڏ واپار سانگي شام ملڪ ڏانهن ويو. واپسيءَ تي پنهنجي والد عبدالمطلب جي هدايت موجب، مدينه طيبه ۾ کجور جي واپار خاطر رهي پيو. مڄاڻ جو اتي بيمار ٿي پيو ۽ 25 ورهين جي ڄمار ۾ دارالبقا ڏانهن راهي ٿيو. کيس مديني منوره ۾ دفنايو ويو. سندس وفات کانپوءِ بيبي آمنه سڳوري اڪيلي ٿي پئي. آنحضرت صلي -الله- عليه وسلم -جن- اڃا سندس شڪم مبارڪ ۾ ئي هئا. ستت ئي حضور اڪرم صلي -الله- عليه وسلم جو ظهور 12 ربيع الاول سنه 1 ”عام الفيل“ 22 -اپريل- 571ع ۾ مڪي پاڪ ۾ ٿيو. عرب جي دستور موجب کين چار سال، دائي حليمه وٽ کير پيئڻ، تربيت ۽ ڳوٺاڻي -ٻولي- سکڻ لاءِ ڇڏيو ويو. جڏهن حضور ڪريم صلي -الله- عليه وسلم -جن- جي عمر ڇهه ورهيه ٿي، ته بيبي آمنه سيده کي خيال ٿيو ته پنهنجي مڙس جي مزار جي زيارت ڪريان ۽ پيڪن کان به ٿي اچان. انهيءَ ارادي سان حضور صلي -الله- عليه وسلم -جن- کي ۽ پنهنجي ورثي ۾ مليل ٻانهي، ”اُم ايمن“ کي ساڻ ڪري، مديني پاڪ پهتي. بيبي آمنه مديني ۾ دارا النابغه ۾ هڪ مهينو ٽِڪي، پوءِ جيئن ئي واپسيءَ جي سفر تي اُسهي ۽ منزل آبواءَ پهتي ته سندس زندگيءَ جا ڏينهن پورا ٿيا، سندس آخري آستانو به اتي ئي ٿيو.

سبي، صوبي بلوچستان جو هڪ شهر آهي ۽ ضلعي جو صدر مقام آهي۔ هن کي ضلعي جو درجو 1903 ۾ مليو۔ 1974 ۾ ضلعو نصير آباد ۽ ضلعو ڪوهلو ۽ 1983 ۾ ڊيره بگٽي ۽ 1986 ۾ ضلعو زيارت ٺاهڻ جي لاء هن کي ورهايو ويو۔ سبي، پاڪستان جو گرم ترين علائقو آهي جتي گرمين ۾ گرمي پد 50 ڊگري کان به مٿي هليو ويندو آهي۔

(ج)= جمع؛ (ت) =اترادي ٻولي؛ (ل) = لاڙ جي ٻولي؛ (ڪ) = ڪوهستان ۽ ڪاڇي جي ٻولي؛ (ٿ) = ٿر يا ٿرپارڪر جي ٻولي؛ (ڍاٽ) = ٿر جي علائقي ڍاٽ يا ڍاٽڪي ٻولي؛ (ک) = کارو يا ٺٽي جي ساحلي علائقن جي ٻولي؛ (ڪ)-(لس) =ڪوهستان ۽ لس ٻيلي جي ٻولي؛ (ڪڇ) = ڪڇي رياست يا ڪڇي ۽ جتڪي ٻولي؛ (ذ) = اسم مذڪر؛ (ث) = اسم مؤنث؛ (ذ، صفت) =صفت مذڪر؛ (ث، صفت) = صفت مؤنث؛ (سن) = سنسڪرت؛ (هه) = هندي؛ (پرا) = پراڪرت؛ (ع) = عربي؛ (ب) = بلوچي؛ (ف) = فارسي؛ (انگ) = انگريزي.

هن جي پيءُ جو نالو ’ٿامس‘ هو. کيس ٻه ڀائر ۽ هڪ ڀيڻ هئي ۽ هيءُ سڀني کان وڏو هو. 1804ع ڌاري هن جي پيءُ جو روڊ حادثي ۾ موت ٿيو. ڪجهه عرصي کان پوءِ هن جي ماءُ ٻي شادي ڪئي، پر اها شادي ناڪام ٿي. پوءِ سڀئي ٻار پنهنجي نانيءَ جي گهر ايڊمنٽن ۾ وڃي رهڻ لڳا. هن جي ماءُ 1810ع ڌاري ٽي. بي جي بيماريءَ سبب گذاري وئي.

رڳ ويد يا رگ ويد (Ragg Ved or Rug Veda) سناتن ڌرم يا هندو ڌرم جو حصو آهي. اٿر ويد چئن ويدن مان آخري يعني چوٿون ويد. آڳاٽي ۾ آڳاٽو رگ ويد، اُن کان پوءِ يجر ويد ۽ سام ويد، اهم ڌرمي گرنٿ آهن. جڏهن ته چوٿون نمبر اٿر ويد پوئين دور جو ويد آهي، جنهن ۾ ٽوڻا ڦيڻا ۽ منتر شامل آهن.

اوستا () جي معنيٰ آهي ”مول“ (Text)، ۽ ”زند“ ان جي شرح يا ٽيڪا (Commentary) آهي. انهيءَ سبب پارسي لوڪ اصل چوندا هئا ”اوستا وزند“. جن يوروپي عالمن اول انهيءَ ڌرمي پستڪن جو اڀياس ڪيو، تن نالو ڦيرائي ڪيو ”زنداوستا“.
بيت (Couplet)، سنڌي شاعريءَ جي نج ۽ بنيادي صنف آهي. ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ ۽ ٻين محققن ’بيت‘ لفظ جو اصل عربي لفظ ’بيت‘ ڄاڻايو آهي، جيڪو سنڌ ۾ عربن جي دور (1050ع 712ع) ۾ مروج ٻن سٽن وارو شعر هو. ٻن سٽن واري شعر کي ان کان اڳ اشلوڪ سوتر، سورٺو يا دوهو چيو ويندو هوندو (جيتوڻيڪ اسلوڪ ٻن کان وڌيڪ سٽن ۽ سوتر هڪ سٽ تي به ٺهيل هوندو هو). سنڌي زبان ۾ بيت، دوهي مان اُسريو، دوهي ۾ قافيو ٻنهي سٽن جي پڇاڙيءَ ۾ آندو ويندو هو، جڏهن ته سورٺي ۾ قافيو سٽن جي وچ ۾ ڪم ايندو هو. وقت گذرندي دوهي ۽ سورٺي جي ميل سان سنڌي شاعريءَ ۾ ’بيت‘ سرجيو ويو، جنهن جي سٽن ۾ اڳتي هلي واڌ آندي وئي. بيت جي شاعراڻي صنف فن، هيئت، معنيٰ ۽ مقصد جي لحاظ کان سومرن کان ڪلهوڙن جي دور تائين ۾ عروج کي پهتي، ان جا اوائلي اهڃاڻ ڳاهن کان پوءِ قاضي قادن، لطف الله قادري، شاهه عنات رضوي ۽ شاهه عبداللطيف جي رسالن ۾ ملن ٿا.شاھه لطيف چئن ۽ پنجن سٽن وارا بيت به لکيا اھن.

باعد پير (قبرستان): پني عاقل تعلقي جا ڪيئي قبرستان مشهور آهن، -جن- مان پير باعد جو قبرستان به آهي، جيڪو اٽڪل 85 ايڪڙن تي مشتمل آهي ۽ چيو وڃي ٿو ته سنڌ ۾ مڪليءَ کان پوءِ قدامت ۽ ايراضيءَ جي لحاظ کان وڏو قبرستان آهي. اتي ڪيترن بزرگن، جهڙوڪ: شيخ الله، پير احمد بناري، -بگو- شير ۽ پير باعد جا پراڻا روضا آهن. -ان- کان سواءِ هتي ميان عابد جهڙي عارف جي مزار، -انڍڙ- قبيلي جي مشهور سلطانن جون مزارون، ڪامڻ پير کانسواءِ ستين جو آستان به آهي. هتان جي ڪجهه مزارن جون سرون ملتان جي پراڻي شهر ۾ ڪم آيل سرن جهڙيون آهن. روايت آهي ته پير باعد بزرگ حضرت قلندر شهباز ۽ -جلال- سرخ بخاريءَ جو همعصر هو، هتي هڪ قديم اوڏڪي مسجد به ٺهيل آهي، جنهن لاءِ چيو وڃي ٿو ته حضرت شاهه عبداللطيف، لوءِ صاحبان جي سفر دوران هتي ترسيو هو. هن قبرستان جي ويجهو لال پير ۽ مخدوم صديق سيهڙ جا قبرستان به آهن. -باعد پير- جي ڀرسان قديم راوڙي سڙڪ ۽ هاڪڙي درياهه جي ڀيٽ جا نشان اڄ به چٽا ڏسڻ ۾ اچن ٿا. هاڪڙي جي پيٽ ۾ ڍنڍ جي صورت ۾ -پاڻي- اڄ به موجود آهي ۽ -پتڻ- يا -بندر- جا نشان ۽ ڏاڪا به ڏسڻ ۾ اچن ٿا.

پنگتي تڪرار يا فرقيوار فساد يا ڪميونل ڪانفلڪٽ (Communal Conflict) اصل ۾ هڪ اهڙي ڇڪتاڻ واري صورتحال، جنهن ۾ ٻه مختلف خيال رکندڙ ڌريون/ گروهه/ فرقا ۽ نسلي اڪائيون ، پنهنجن گروهي عقيدن ، ويساهن ، مفادن ۽ ڪٽر- پڻي سبب هڪٻئي کي ذهني ۽ جسماني اذيت ڏيڻ سميت ڪنهن به تشدد ڀري انتها تي پهڃي وڃن . هن قسم جي ڇڪتاڻ دوران تڪراري گروهه سندن وچ ۾ موجود اختلاف سهپ ۽ امن- ڀري ڳالهه ٻولهه بدران طاقت جي استعمال ۽ ڏاڍ وارن ورتائن ذريعي حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن ۽ ان ڏس ۾ هر انتها تائين وڃڻ لاءِ تيار هوندا آهن . ڇڪتاڻ جي ابتدا هڪٻئي خلاف زباني اظهار سان ٿيندي آهي ۽ انتها ڪمزور ڌُر جي قتلام تائين پهچي ويندي آهي . ننڍي کنڊ ۾ هندو- مسلم تڪرار، يورپ ۾ بوزنيائي گهوٽالي ، قبرص ۾ يوناني ۽ ترڪ ڇڪتاڻ ، فلسطين ۾ عرب- اسرائيلي ٽڪراءَ ۽ نازي جرمنيءَ ۾ يهودين جي صفايي جي مهم سميت دنيا جي هر حصي ۾ پنگتي تڪرار اُڀريا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ تمام وڏن ڏچن ۽ انساني المين جنم ورتو آهي . عام طور هن قسم جي تڪرارکي اڻوڻندڙ ماضي هوندو آهي ۽ لاڳاپيل ڌرين ۾ٿيندڙ تڪرار جو سلسلو نسل در نسل کان منتقل ٿيندو رهندو آهي.
گهوٽالي کي مُنهن ڏيڻ جو هُنر (Ghottaalay kkhy muhun ddhiyann jo Hunur) يا ڪرائسز مئنيجمينٽ (Crisis Management) هڪ حڪمت عملي جو نالو آهي، جنهن ذريعي ڪا به تنظيم (حڪومت سميت) کيس، سندس شعبن/مفادن، ساڻس لاڳاپيل يا عام ماڻهن لاءِ نقصان جو ڪارڻ بڻجندڙ واقعن/معاملن کي منهن ڏيڻ جي رٿابندي ڪندي آهي. ڪنهن به اداري کي درپيش بحران ٽن صورتن ۾ سامهون ايندا آهن. (الف): جڏهن تنظيم جي مفادن کي للڪار ملي، (ب): اميدن جي خلاف ڪو واقعو ٿئي ۽ (ج): ڪنهن اهم معاملي جي حل لاءِ وقت تمام گهٽ هجي. نامياري ڇيد- ڪارVenette S.J جي خيال ۾ ” گهوٽالو اصل ۾ نوَن مامرن کي منهن ڏيڻ جي صلاحيت وڃائي چُڪل ڪنهن به پراڻي سرشتي جي ناڪاميءَ جو اعلان آهي.“ اهڙي صورت ۾ تبديلي ئي اهو اڪيلو عنصر آهي، جنهن ذريعي پراڻ جي جاءِ تي نواڻ کي موقعو ڏيندي، مليل چُنوتيءَ (Challenge) کي منهن ڏيئي سگهجي ٿو. ان حقيقت کان انڪار جي صورت ۾ ناڪامي اڻٽر ٿي وڃي ٿي . Crisis Management اصل ۾ هڪ اهڙو ضابطو آهي ، جنهن ذريعي گهربل صلاحيتون ۽ ڏانءَ ڪتب آڻيندي، آڏو آيل صورتحال کي سُڃاڻڻ، سمجھڻ ۽ منهن ڏيڻ جي رٿابندي ڪئي وڃي ٿي. اهو مرحلو مسئلي جي پيدا ٿيڻ کان وٺي حل ٿيڻ تائين جاري رهي ٿو. ان سموري مرحلي کي ”گهوٽالي کي منهن ڏيڻ جي رٿا(Crisis Management Plan) چيو وڃي ٿو، جيڪو واقعي جي حيثيت ۽ شدت کي سامهون رکندي ترتيب ڏنو وڃي ٿو . گهوٽالي کي منهن ڏيڻ جي صلاحيت ڪنهن به تنظيم جي ساک ۽ مڃتا لاءِ وڏي اهميت رکي ٿي ۽ بين الاقوامي ماحول ۾ سندس مرتبو طئي ڪرڻ ۾ اهم محرڪ ڳڻجي ٿي. ان ڪري ڪنهن به حڪومت جي خوبين ۾ اها صلاحيت سڀ کان وڏو درجو رکي ٿي، ڇاڪاڻ جو عالمي سطح تي ڏينهون ڏينهن وڌندڙ ويساهه نه ڪرڻ جوڳا ايندڙ بُحران گُهر ڪن ٿا، ته هر حڪومت ۾ مناسب ۽ وقتائتو فيصلو ڪرڻ جي صلاحيت هجڻ کپي، جنهن سان اُها گهوٽالن جي زور ۽ غير يقيني گهٽائڻ ۽ انهن جي خاتمي لاءِ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي.

مولانا عبدالواحد نه رڳو نئين زندگي رسالو هلايو، پر سنڌي ادب ۾ بهترين ۽ معياري ڪتابن جي واڌاري ڪرڻ لاءِ نئين زندگي جي اشاعتي سلسلي جا اٺ ڪتاب، سنڌي ادب ۾ اهم حيثيت رکن ٿا، جن ۾ سنڌ جي نمائنده اديبن جون لکڻيون محفوظ ڪيون ويون. اهي ڪتاب هي آهن (1) مهراڻ جون موجون (2) مهراڻ جون ڇوليون (3) مهراڻ جا ماڻڪ (4) مهراڻ جو موتي (5) شاعرن جو سرتاج: شاهه عبداللطيف ڀٽائي (6) منصور ثاني سچل رحه (7) سوڀون سرگهرن (8) ماڪ ڀنا رابيل. هي ڪتاب گهڻي ڀاڱي سيد حسام الدين راشدي، ثميرا زرين،خديجا خانم دائود پوٽو ۽ عطا محمد حامي ترتيب ڏنا. پر باقي سڀ ڪم مولانا عبدالواحد سنڌي ئي ڪيو. رٽائرڊ ٿيڻ کانپوءِ هو ڪجهه وقت ”سنڌي ادبي سوسائٽي“ جي رسالي ”اديون“ ۾ هٿ ونڊائيندو رهيو.

جنگي ڏوهن تي ٻڌل مقدما يا وار ڪرائيمس ٽرائلس (War Crimes Trials) ڪنهن به اهڙي قسم جي شخص يا گروهه تي مقدمو هلائڻ واري صورتحال کي چئجي ٿو، جنهن ۾ اهي فرد يا گروهه عالمي جنگي روايتن ۽ قانونن جي ڀڃڪڙيءَ ۾ مُلوث هُجي. ان سان گڏ هي ڪنهن به جنگ ۾ فاتح ڌُر کي حاصل ٿيل اهڙو حق آهي، جنهن ۾ اُها هارايل قوم سان لاڳاپيل مُک ماڻهن کي جنگ جو ذميوار ڄاڻائي کين سزاوار ڪندي آهي. هلندڙ دور ۾ ٻي عالمي لڙائيءَ کانپوءِ دُنيا ۾ ’نيورمبرگ ۽ ٽوڪيو ٽرائلز‘ ذريعي جرمنيءَ ۽ جاپاني اڳواڻن مٿان مُقدما قائم ڪرڻ ۽ سزائون ڏيڻ جي حوالي سان وڏي مشهوري ماڻي. اڳتي هلي بوزنيا ۾ سرب اڳرائي پسندن طرفان مسلمانن جي ڪيل قتلام جي مسئلي تي به خاص عدالتون جوڙي ان قسم جا مقدما هلايا ويا. اڄڪلهه اهڙا مُقدما قائم ڪندي ڏوهارين کي ”امن ۽ انسانيت جا ڏوهي“ به سڏيو ٿو وڃي.
چيتو ٻلي جي نسل سان تعلق رکندڙ جانور آهي. شڪار ڪرڻ وقت هن جو گهڻو ڌيان رفتار تي هوندو آهي جيڪا 120 ڪلوميٽر ڪلاڪ تائين پهچي سگهي ٿي. چيتو 0 کان 100 ڪلوميٽر جي رفتار صرف 3.5 سيڪنڊن ۾ حاصل ڪري سگهي ٿو.

هن جي وفات تي يوگنڊا جي ان وقت جي صدر گاڊفريشي تبصرو ڪندي چيو هو، ”آئون هن جي وفات تي لڙڪ ته ڳاڙهي نٿو سگهان، پر مونکي سندس گهراڻي سان همدردي آهي، مون سندس بيواهه کي تعزيتي پيغام موڪليو آهي.“ پر هن عيدي امين جي مڙهه کي يوگنڊا ۾ دفنائڻ جي اجازت نه ڏني.

پارسيءَ جا ظرف به اسين سنڌيءَ ۾ استعمال ٿا ڪريون جهڙوڪ: اڪثر، آخر، آئينده، بغير، جلد، هرگز وغيره. ۽ هي حرف پڻ عام جام استعمال ڪندا آهيون: اگر، مگر، البته، ليڪن.

ساڌو ٻيلي ۾ هر جمعي تي هڪ خاص ڏڻ ملهايو ويندو آهي، جنهن ۾خاص ڪري اتر سنڌ جي مختلف شهرن ۽ ڳوٺن کان هندو ڀائي شريڪ ٿيندا آهن ۽ سندن روحاني تربيت ڪئي ويندي آهي.

اميد علي پٽ ولي محمد لغاري، ويٺل ڳوٺ -جادو لغاري-، تعلقو ٽنڊوالهيار، ضلعو حيدرآباد. سال 1328هه/1910ع ۾ ڄائو. ڪافيءَ گو شاعر هو. سنڌي ست درجا پڙهيل هو. سندس ڪافين سان گڏ گهڻو ڪلام بيتن ۾ آهي. سندس ڪي ڪافيون، ڊاڪٽر نبي بخش خان -بلوچ- جي ترتيب ڏنل ڪافين واري ڪتاب ۾ شامل آهن.

ي - قومي ٻولي ۽ پاڪستاني ٻولين کي ويجھو آڻڻ واري مقصد ھيٺ تاريخ ۽ ادب جي اھم سنڌي ڪتابن کي اردو، پشتو، بلوچي، پنجابي ۽ ٻين پاڪستاني ٻولين ۾ ترجمو ڪرائي شايع ڪرڻ جو بندوبست ڪرڻ.

راضپي ڀريل سهمتي (Raazpay bhariyal sahmatee) يا ايگريمينٽ ايڊ ريفرينڊم (Agreement ad referendum) هڪ اهڙي ٺاهه کي چئبو جيڪو ڳالهين وسيلي ٻن حڪومتي نمائندن جي شخصي راضپي سان طئي ٿئي، پر ساڳي سهڪاري رويي جي ٻنهي حڪومتن کان به طلب رکندو هجي. جيڪڏهن لاڳاپيل ملڪن جي هڪٻئي کي موٽ هاڪاري هوندي ته طئي ٿيل ڳالهيون ڪامياب ٿينديون ، ٻي صورت ۾ اختلاف برقرار رهندو.

احسان آباد ڪراچي، گڏاپ ٽائون جو هڪ علائقو آهي. جتي سنڌي، اردو، پنجابي ۽ پشتو ڳالهائيندڙ ماڻهو وسن ٿا. هتان جي اڪثريت اسلام سان تعلق رکندڙ آهي.

پير صاحب پاڳارو هفتم، ننڍي کنڊ جي عظيم روحاني خانقاه امام العارفين سيد محمد راشد شاه صاحب الصوم (روزي ڌڻي) جا اٺان سجاده نشين، تحريڪ آزادي جا عظيم مجاهد، سيد صبغت الله شاه شهيد سورهيه بادشاه جي وڏا صاحبزادا، سندن جي نسب جي سلسلي ۾ پنج واسطن کان راشدي خاندان جي جد امجد پير سيد محمد راشد روزي ڌڻي سان ۽ امام علي رضا، امام موسي ڪاظم ، امام حسين، حضرت علي المرتضي ۽ بي بي فاطمه جي توسل سان ايڪيتاليھ واسطن سان حضور نبي اڪرم صلي الله عليه وسلم سان ملن ٿا۔

سڪاءِ لئب (Sky lab): آسماني تجربيگاهه، جيڪا آمريڪا جي ’ناسا‘ مرڪز مان 14 مئي 1973ع تي خلا ۾ اماڻي وئي. اسڪاءِ لئب اُن آمريڪي تحقيقاتي اداري ’ناسا‘ پاران ٺاهي وئي هئي، جنهن جو مقصد ’آسمان‘ جي ڄاڻ کي زمين ڏانهن موڪلڻ هو. اسڪاءِ لئب ٻه ماڙ منزل جيان ٺهيل هئي، جنهن ۾ تجربي جون سموريون شيون رکيون ويون هيون. اها اسڪاءِ لئب اٺن سالن لاءِ مٿي فضا ۾ رهڻي هئي، پر فني خرابيءَ سبب ڇهه سال گذرڻ کان پوءِ، 16 -جولاءِ- 1979ع ۾، -آسٽريليا- جي هڪ سنسان علائقي ۾ اچي ڪري هئي.

ٽنڊو قيصر (ٽَنڊو قَيصَرُ، اردو: ٹنڈو قیصر، انگريزي: Tando Qaiser) پاڪستان جي صوبي سنڌ جي حيدرآباد ضلعي اندر هڪ ننڍو شهر ۽ يونين ڪاؤنسل آهي. هي شهر ٽنڊي ڄام کان پنج ڪلوميٽر اولھ ۾ آهي ۽ تعلقي حيدرآباد ٻهراڙي ۾ اچي ٿو. هي شهر ٽالپرن جي دؤر ۾ آباد ٿيو ۽ انبن جي باغن جي لاءِ مشهور آهي.
بدقسمتيءَ سان ڦوهه جوانيءَ ۾ هڪ روڊ حادثي کانپوءِ باقي سڄي حياتي بستري تي معذوريءَ حالت ۾ گذاريائين. سندس بسترو هڪ دريءَ جي ڀرسان رکيل هوندو هو، جيڪا هڪ اهڙي باغ ڏانهن کلندي هئي، جنهن ۾ ٻار راند روند ڪندا هئا. بس، زندگيءَ جو سڄو اتساهه اتان وٺندو هو ۽ ڏاڍي خوبصورت شاعري ڪندو هو. ڪڏهن به مايوس نه ٿيو ۽ نه وري چهري تي رنج جي ريکا آيس. بدر قريشيءَ کي علم ۽ ادب سان تمام گهڻو شوق هو. نظم خواهه نثر ۾ مسلسل لکندو رهيو. سال 1950ع ۾ پهريائين ”سرشار“ عقيليءَ ۽ بعد ۾ پنهنجي والد بزرگوار ”امير قريشيءَ“ وٽان شعر سخن جي سکيا ۽ اصلاح حاصل ڪيائين. سنڌي زبان کان سواءِ اردوءَ ۾ به آسانيءَ سان شعر جوڙيندو هو. معذوريءَ واري حالت ۾ به سنڌي ادبي سنگت ڪراچيءَ جو سرگرم ميمبر رهيو، سندس معذوريءَ سبب ڪاروباري ڪاميٽيءَ جون سڀ گڏجاڻيون، سندس گهر تي ٿينديون هيون. سندس سنڌي شاعريءَ جو مجموعو قلمي صورت ۾ موجود آهي.

تاريخ 10 جنوري 2012ع مطابق 16 صفر المظفر 1433ھ تي رات 23:30 تي لنڊن جي اسپتال ۾ وفات پاتائون۔ پير جو ڳوٺ خيرپور سنڌ ۾ بزرگن جي ڀر ۾ مدفون ٿيا.

اجرڪ سنڌ جي ثقافت جي سڃاڻ ۽ سوکڙي آھي. ھي ھڪ خوبصورت سوٽي ڪپڙي جي چادر آھي جيڪا تمام خوبصورت ٿيندي آھي. آثارن ۽ اھڃاڻن مان معلوم ٿئي ٿو ته سنڌ ۾ اجرڪ جي تياري ۽ استعمال قديم زماني کان ٿيندو اچي. موئن جي دڙي مان مليل پروھت جي مورتي کي جيڪا چادر اوڍيل آھي اھو پڻ اجرڪ جو ھڪ قسم آھي جنھن جو ڍنگ ۽ ڊزائين به ھاڻوڪي ڪڪر واري اجرڪ سان ملندڙ آھي. ھڪ روايت مطابق، موئن جي دڙي جو پروھت روزانو صبح جو وھنجڻ بعد ھڪ نئين قسم جي چادر اوڍيندو ھو، ھڪ ڏينھن پائڻ لاءِ کيس اجرڪ ملي جيڪا کيس بيحد وڻي، ٻئي ڏينھن جڏھن سندس ٻانھو اجرڪ کڻڻ آيو ته پروھت کيس چيو ته ”اڄ رک“ يعني ھو اڄ به اھا ئي چادر پائڻ چاھي ٿو، ان ”اڄ رک“ واري جملي مان ڦري ھن تي اجرڪ نالو پئجي ويو. عربن اجرڪ کي ازرق جي نالي سان سڏيو آھي. ازرق جي معنيٰ آھي نيرو رنگ. اھو به چيو ويندو آھي ته ٻنھي جھانن جي سردار حضرت محمد صلي الله عليه وسلم جن پڻ اجرڪ اوڍيندا ھئا.

ڀٽ ڏيٿري پوسٽ آفيس يارو لنڊ جي ويجهو آهي ۽ تعلقو مير پور ماٿيلو آهي ڀٽ ڏيٿري تي اڪثر ٺڪريون مِلنديون آهن چوندا آهن تي هي پهريان مومل جو پتڻ هيو ، هتي ٻيا به کوڻ سارا عجعبات ٿي سگهن ٿا مگر ڳولڻ وارا شايد ٿڪجي پيا آهن هتي اڄ ڪلهه لنڊ قوم جو زريناڻي پاڙو رهندو آهي منهنجي پئيداش به اُتي ٿي هئي

”الاسلام“ سنڌي ماهوار رسالو، 1913ع ۾ ڪراچيءَ مان شايع ٿيڻ لڳو. هن رسالي کي محمد عبداللطيف ۽ مخدوم محمد صالح -ڀٽي- ترتيب ڏيئي، ڪراچيءَ جي محمديه پريس مان شايع ڪرائيندا هئا. هن رسالي ۾ سنڌ جا مشهور اديب ۽ شاعر مضمون لکندا هئا. ڪجهه سال گذرڻ کان پوءِ هيءُ رسالو -بند- ٿي ويو.

هن ادب لکڻ جي شروعات اٺين ڪلاس ۾ پڙهڻ دوران 1974ع ۾ ڪهاڻي لکڻ سان ڪئي. سندس پهرين ڪهاڻي”ايماندار هاري” 1974ع ۾ روزانه هلال پاڪستان ڪراچي جي ٻاراڻي صفحي ۾ ڇپي. 1983ع کان شاعري پڻ شروع ڪيائين ته تنقيدي مضمون نگاري به لکڻ لڳو. سندس شاعري، ڪهاڻيون، تاريخي، تنقيدي ۽ تحقيقي مضمون نگاري سنڌ جي مڃيل سنڌي اخبارن، رسالن ۽ مئگزينن ۾ شايع ٿيڻ لڳي. اخبارن ۾ روزانه هلال پاڪستان، روزانه عبرت، روزانه سنڌُو ۽ روزانه آفتاب ذڪر لائق آهن. رسالن ۾ سنڌي ادبي بورڊ حيدرآباد پاران نڪرندڙ رسالن ٽه ماهي مهراڻ، گل ڦل، سرتيون ۽ ثقافت کاتي سنڌ پاران نڪرندڙ رسالي نئين زندگي ۽ عبرت مئگزين ۾ سندس مواد شايع ٿيڻ لڳو. 1987ع کان پاڪستان ٽيليويزن ڪراچيءَ جي پروگرام مخزن جي مشاعرن جي نشستن ۾ شرڪت شروع ڪيائين.

آمريڪي سائنسدان ،رياست اوهيو جي هڪ ڳوٺ ميلان ۾ پيدا ٿيو.ايڊيسن برق ڏيئو کي 1857ع ۾ ايجاد ڪيو. ايڊيسن برق ڏيئي کان سواءِ ڪاربن مائڪروفون،فلورواسڪوپ ۽ ٻيون بـ ننڌيون ننڌيون ڪيئي ايجادون ڪيون.
هيءُ ڪتاب مولانا غلام محمد گراميءَ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ صفحا 75 آهن ۽ قيمت ڄاڻايل ناهي. ڇاپو پهريون، آر. ايڇ. احمد ائنڊ برادرس، حيدرآباد، سال 1954ع ۾ شايع ڪيو.

سنڌي ٻولي ۾ ادب جون جديد صنفون (ناول، ڊرامي ۽ مضمون) انگريز جي دور ۾ داخل ٿيون۔ اھڙي طرح افسانو به ان ئي دور ۾ پروان چڙھيو۔ پر ان کي سنڌي افسانن جو اِرتقائي دور نٿو چئي سگھي۔

ان بعد ارغونن مير چاڪر کي به نه بخشيو ۽ انهن جي فوجن، مير چاڪر جو پيڇو ڪيو. مير چاڪر ’چاڪر تنڪ‘ نالي دريءَ ۾ مورچا سنڀاليا، پر شڪست کاڌائين ۽ اچي ملتان ۾ آباد ٿيو. ملتان جي لانگاهه حڪمرانن سلطان شاهه محمود بن سلطان فيروز شاهه پاران اچ ۽ ملتان جي وچ ۾ کيس ڪيتريون جاگيرون مليون. ملتان جي امير ڄام بايزيد، مير چاڪر رندن کي صوبي ۾ بلند درجو ڏيارڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1554ع ڌاري مير چاڪر وڏي لشڪر سان گڏ، دهليءَ پهتو ۽ تخت موٽائڻ ۾ همايون بادشاهه جي مدد ڪئي. ان فوجي مدد عيوض همايون بادشاهه پاران ضلعي ساهيوال ۾ ’ستڳڙهه‘ نالي کيس جاگير عطا ٿي.

هيءُ ڪتاب عبدالمجيد ميمڻ جو لکيل آهي. ڊيمي سائيز واري هن ڪتاب ۾ 152 صفحا آهن ۽ قيمت ڄاڻايل ناهي. سنڌ بوڪ ڊيپو، لاڙڪاڻي طرفان هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو، قادريه پريس، لاڙڪاڻي مان 1954ع ۾ ڇپايل آهي، جڏهن ته ٻيو ڇاپو پڻ سنڌ بوڪ ڊيپو لاڙڪاڻي طرفان 1968ع ۾ شايع ٿيو.

اختر- علي ولد غلام مصطفيٰ قاضي 17 سيپٽمبر 1936ع تي حيدرآباد ۾ ڄائو. پاڻ ماهر قانون ۽ سماجي خدمتگار هو. کيس ٻه ڀيرا سنڌ جو وزيراعليٰ ٿيڻ جو اعزاز حاصل ٿيو، سندس والد ڪليڪٽر (ڪمشنر)، سيڪريٽري ۽ -آبادڪاري- ڪمشنر جهڙن اهم عهدن تي رهي چڪو هو. -اختر- علي، مئٽرڪ اين. جي. وي هاءِ اسڪول ڪراچي مان پاس ڪئي ۽ گريجوئيشن -ايس-. ايم آرٽس ڪاليج ڪراچيءَ مان ڪئي. پاڻ شاگرد يونين جو جنرل سيڪريٽري پڻ رهيو. هن -ايس ايم لا ڪاليج- مان قانون جي ڊگري حاصل ڪئي ۽ ايم. اي اڪنامڪس ڪراچي يونيورسٽيءَ مان ڪئي. هن 1957ع ۾ لاڙڪاڻي ۾ وڪالت شروع ڪئي. هو هڪ بهترين وڪيل هو ۽ بار ايسوسيئيشن جي ڪيترن ئي اهم عهدن تي رهيو. هو لاڙڪاڻي جي لا ڪاليج جو باني پرنسپال رهيو، هن لاڙڪاڻي ۾ آرٽس ۽ ڪامرس ڊگري ڪاليج جو پايو وڌو. -ان- کان علاوه هو سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ ”لا فيڪلٽي“ جو ڊين پڻ رهيو. -اختر- علي هڪ نوجوان جي حيثيت ۾ -تحريڪ پاڪستان- ۾ به حصو ورتو. هن گڏيل قومن ۾ -پاڪستان- جي ٻه ڀيرا 1980ع ۽ 1985ع ۾ نمائندگي ڪئي. هو 1985ع جي چونڊن ۾ وارهه ضلعي لاڙڪاڻي مان سنڌ -اسيمبلي- جو ميمبر چونڊجي آيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ جي ڊپٽي اسپيڪر جي عهدي تي بنا مقابلي چونڊجي هڪ سال تائين رهيو. -ان- کان پوءِ فيبروري 1986ع ۾ کيس سنڌ ڪابينا ۾ شامل ڪيو ويو ۽ کيس -تعليم-، قانون، پارلياماني معاملا، ناڻو، ٽرانسپورٽ، مڪاني ادارا، ڳوٺاڻي -ترقي- ۽ راندين جا کاتا سونپيا ويا. 1988ع ۾ غوث علي شاهه جي استعيفيٰ کان پوءِ سنڌ اسيمبليءَ جي ڪوٺايل خاص اجلاس ۾ 10 -اپريل- 1988ع تي واضح اڪثريت سان ايوان جو اڳواڻ چونڊيو ۽ ٻئي ڏينهن سنڌ جي وزيراعليٰ جو حلف کنيو، پر سگهو ئي 29 مئي 1988ع تي جنرل ضياءَ طرفان اسيمبليون ٽوڙڻ سبب سندس حڪومت ختم ٿي وئي، ليڪن -ٽن- مهينن کان پوءِ صدر غلام اسحاق خان کيس ٻيهر 31 -آگسٽ- 1988ع تي سنڌ جو نگران وزيراعليٰ مقرر ڪيو ۽ چونڊن ٿيڻ تائين پاڻ -ان- عهدي تي فائز رهيو.

ڄام صادق علي جي وزارت ۾ سنڌ جو وزير خزانہ ۽ ايڪسائيز جو وزير پڻ رهيو. جڏهن نواز شريف پاڪستان جو وزير اعظم ٿيو تہ هن لياقت جتوئي کي سنڌ جو وزير اعلى مقرر ڪيو.