Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Гитлерыр илъэситху хьэпсэм исыну тралъхьэ шъхьэкӀэ абым яуж, мазэ 9 нэхъ темыкӀауэ яутӀыпщыжь. Хьапсэм идежь Гитлерым къыгуроӀуэ ӀэнатӀэм зэрӀухьэфынут хабзэ закъуэмкӀэ, абым емыбакъу.

Уилиям Шекспир (ин-бз. William Shakespeare, 1564 мэлыжьыхьэм и 23 — 1616 мэлыжьыхьэм и 23, Стратфорд-на-Эйвоне) — инджылызэм щыщ усакӀуэ цӀэрыӀуэ.

Тут мэракӀуэр Китаим къуэкӀыпӀэ куейхэм къыкӀа, абдежьм илъэс минипӀлӀым фӀокӀыр Ӏарысу зэрагъэкӀыр, данэ-хьамблухэм я Ӏус хуэду. Китаим икӀри Азиэ Курытым, Афганистаным, Ишъхъэрэ Индиэм, Пакистаным, Ираным ихьа, яужкӀэ Къаукъазым. Еуропэм щихьар XII лъэхъэнэхэм, Америкэм XVI-XVII лъэхъэнэхэм.

Бжэндэхъу къызэрыкӀуэм хуэдизщ. Теплъэ нэхъыщхьэр гъуэбжафэщ, кӀэпкъымрэ кӀащхьэмрэ нэхъ тэхуфэкъащӀоуэ. Жьэгъур, пщэр, бгъащхьэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ. Пэ кӀэщӀ занщӀэщ, гъуэжьщ, пэнцӀыв дыдэр плъыжь лыду.

Словениэр Балкан хы тӀыгуныкъуэм хэт. Гъунапкъэхэр здыӀухьэр: ишъхъэрэмкӀэ - Аустриэм, къуэхьэпӀэмкӀэ — Урымым, къуэкӀыпӀэмкӀэ — Венгрэм, ипшъэмкӀэ — Хоруатиэм.

Тхьаджэд мы lарысэу здэпсохэр Ишъхъэрэ Америкэм, Миссурирэ Миссисипирэ я псыхъуэ мэзхэм, щыпсохэр я инэгъымкlэ ирагъэхьчкъым адрейхэм (тхьаджэдыхъухэр кг 8 носыр).

Абым нэмыщӀу гурыӀуэгъуэ хэлъыр псалъэ «гъащӀэм» — зы псэущхьэм и дуней тетыкӀэ, къэхъуным щыщӀэдзауэ и кӀуэдыным нэс. ГъащӀэ зыӀу псоуэ щытыр — зи хуэныкъуэгъуэхэмрэ зыхэтхэм я хуэныкъуэгъуэхэри зыгъэзанкӀэ, къыщхьэпэгъуэ езым ери зыхэтхэм яри къыхигъэкӀыу.

Мы бабыщыр Ӏэлми цӀыхум щыщтэкъым, къуажэ кӀуэцӀхэми щыгъуалъхьэ щыӀэщ, къалэшхуэ гъунэ псыӀущӀахэм щыпӀыгъыфынущ щӀыпӀэгъэдахэ хьисэпу. Куэду къаущэкӀу.

Щопсэу Еуропэм, Азиэм, Хъутейм, Индиэм. ЩӀымахуэм ди хэгъуэгухэм бзухьэгуагуэхэр нэхъыбэ щохъу, ищхъэрэкӀэ къызэрилъэтыкӀым къыхэкӀыу. ЦӀыхум игъунэгъуу сыт щыгъуи мэпсэу — къуажэ, къалэ гъунэхэм, жыг хадэхэм, гъогу гъунэхэм. ЩӀылъэ бзущ, жыг пытӀысхьэкъым. Илъэсым тӀо къыреш.

Фаджэхъу (ур-бз. Фаджако) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хуэдзым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 12 хуэдиз мэхъур.

ЦIэ Rabī' al-awwal хьэрыпыбзэкIэ зэбдзэкIым «япэ мазэ» жиIэуращ. Ар апхуэдэу щыщытыр япэрей хьэрып махуэгъэпсымкIэ, Рабий Iул-аууал мазэр япэ иту щтащ. Иныкъуэ хьэрыпхэр иджыри къыздэс мазэр, мазэфI нэхъыфIхэм ящыщу ябж.

Шlыбзур цlыв-инхэм ящыщ, икlыхьагъыр ( пакlэцхэр хэмыту ) см 5 носыр. Ныбэкlэр з нэхъин бгъээшъхьам нэхърэ, фэшъабу, хуэхъуреуэ, кlыхьу щыт; ибгъуагъыр см 1 нэсу, икlэм псыгъуэ-кlыхьу цыитl тетыр см 1 хуэдиз якlыхьагъу. Бгъэм фэбыдэ тету щыт, ишъхьар абы кlигъапшкlуэфу, нэшхуитl фlыуэ къыхэщу иlа, пакlэ-кlыхьитlрэ дзэжъытlрэ ( едзэгъуным тегъэпсыхьауэ ) жэбгъухэм lуту иlа. Ияпэрей лъэкъуитlыр адрейхэм ямыхьчу щыт, шlыгу къэтlыным хуэгъэпсауэ, кlэкlху, бгъуэуэ щытхэ. Шlыбзу инхэм дамэ ятет, зэтелъэхьауэ щыщыткlэ псыгъуэ-кlыхьхэ, нэхъыбъэмкlэ иныбэкlэм нэхъри нэхъкlыхьу.

Лъэхъу зекӀуэкӀэм и псынкӀагъыр метрипшъ зы секундэм хуэдиз. Къыздагъэшъхьэпэр нэхъыбэм шыгъажэхэра. ЗэхэзекӀуэкӀэм и цӀэм теухауэ шы лӀэужыгъуэ бжыгъэхэм траӀуа: орол, урыс, фрэндж, америкэ джоуэ.
Зэхэту дунем унагъуэбзу хашъыкӀхэр 240 хуэдиз, абыхэм 100 шъхьэхуиту щитхэ, 100 фӀэкӀыу классификациэ зэрамыта. Унагъуэхэр куэдым гупышхуэ филум джоуэ зэхагъэхьэхэ, ауэ, я нэхъыбэм апхуэдэм шъэныгъэмкӀэ лъэшыгъэ яӀэкъым.

Япэреуэ континентхэм хуэду шӀыпӀэхэр зэхэзгъэкӀын кӀэзыдзахэтэр пэсырей алыдж хызекӀуэхэрат, Эгейм, Дарданелхэм, Мармарам, Босфорым, Хы ФӀыцӀэм я зэхуакум дэлъ шӀыпӀэхэр тӀууэ зэхагъэкӀахэт, зы лъэныкъуэм Еуропэ траӀуауэ адрем Азиэ. Яужым Пэсырей Алыджым и шъэныгъ хулъхугъэхэм тепсэлъыхьын кӀадза Африкэм (апщыгъуэм Ливиэ цӀэ зезыхьэтэм), Азиэм и зы лъэныкъу хэбжэным иэ дунем и ещанэ лъэныкъу бжыным, икӀэм къыхэхар ШӀыгур лъэныкъуищкӀэ зэхэгъэкӀыным. Апхуэдэм дежь алыджэхэм къазэрыщыхъутэр Эгей хыр дунем и кум иту, Азиэр - куэкӀыпӀэмкӀэ пэщылъу, Еуропэр - къуэхьэпӀэмрэ ишъхъэрэмрэ, Африкэр - ипшъэм.

I лъэхъэнэм иджырей Словениэм и щӀыпӀэр Урым империэм хэхьа. VI лъэхъэнэм Слоуэнэм слоуан лъэпкъхэр ихьахэ. Урым империэр зэхэкӀа яуж Словениэр джэрмэн лъэпкъхэм я ӀэнатӀэм кӀохьэ.

2008 - «Дышъэ камерам» и жури конкурсым хэтам къалъыта дебутхэм я хэтахэм, Критикэм и тхьэмахуэм и щӀыхь Канн фестивалым дежь кино «Псори лӀэну, сэ скъэнэну» шъхьэкӀэ.

Я псоукӀэмкӀэ елэнхэр губгъуэ дзыдзэхэм яхьч. Нэхъ я фӀэфӀыр бджэхьэшъхьэмрэ джэщымрэ, макӀыу махуэхэм мэшъакӀуэхэ. И нэхъыбэм махуэр гъуэм ису ягъакӀуэ. Гъуэр иэ езыхэм къыратӀыкӀ иэ пэмыкӀ псэушъхьэхэм къагъэнауэ ягъуэтхэм иотӀысхьэхэ. Я гъашъэр зэрызу мэпсохэ, щы зэпыхьэнум идежь мыхъумэ. ШӀыпӀэ яубыдхэр зэхэхьэуи мэхъу ауэ ар зэпаубыду абы шъхьэкӀэ зэзау щыхъухэр макӀэ, и нэхъыбэм зэрмылъагъу, зэпэкӀэмыху псоун къыхаху. Згуэрэ къыщытеуэкӀэ иэ лыгъэ гуэрэ къыщыхъумэ и цыр еӀэтри и кӀапэр игупэмкӀэ егъазэ, абы ифэм къытеуам къыгуригъэӀуэн шъхьэкӀэ зэран зэрхуэхъуфынур. Ахэм мыхьэнэ къамыхьмэ елэным и кӀапэ кӀагъым къыреутхыкӀ мэ Ӏэй зиӀэ псы.

Инджылызрэ Уелсрэ (ин-бз. England and Wales, уал.-бз. Cymru a Lloegr) — Британиэшхуэм хэт йурисдикциэ в составе. Ар иризэхэтщ Зэгуэт Пэщтыхьейм и хэкуиплIым ящыщу хэкуитIкIэ — ИнджылызкIэрэ УелскIэрэ. Шотлэндиэрэ Ишхъэрэ Ирлэндрэ ялътауэ Инджылызымрэ Уелсымрэ я щIыпIэм щызокIуэр инджылыз унафэр. Конституциэм зэритымкIэ Инджылызрэ Уелсрэ япэм щыIа Инджылыз пэщтыхьейм я къытехъукIыгъэу щытщ.

Ижьэр псынкlэ lэйуэ зегъазэ икlи джан lэй, псынкlыу къэжыхьыф, жыгхэм допшеиф, фlыуэ ерсыфыр. Ишэнкlэ гушхуэ икlи бзаджэ, псэушъхьа цlыкlу къомым я биуэ щыт... Иубыду ишххэр: унэм, губгъуэм щыпсо дзыгъуэ, фей, шlыгунэф, тхьакlумэкlыхь, джэджъэй, тхьарыкъуэ, щындрыхъуэ, блэ, хьандыркъуакъуэ, цlыв амэ. Яуж пари имэтмэ, зэран къыхуэмыхъумэ ижьэр джэщми махуэми мэшъакlуэ. Дзыгъуэхэмрэ фейхэмрэ зэриукlымкlэ сэбэпышхэ къэхь, сэбэпым иинагъымкlэ джэдэщым ирихыр хуагъэгъуми хъуну.

Псыуэ ихьыр иныфӀу щыт, къэлъытэгъуэм шъхьэкӀэ Варанаси къалэм идежь и пэм 1,224 км пэщылъым, гъушъэгъуэ гъэми Гангым и бгъуагъыр 430-440 метрэ мэхъур, и кууагъыр метрэ 12 носыр, уэшххэм я гъэм и бгъуагъыр 900-950 метрэм носыр, кууагъыр метрэ 20-м. Бенгал хыжэм псыуэ хихьэу къэлъытэр 12, 000 м³/с.

Полшэ (лахь-бз. Polska) — къэрал, къуэкӀыпӀэ Еуропэм хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэр: Джэрмэным, Чехым, Слоуакэм, Хуэхуэлейм, Урысыхум, Литоум, Урысейм. Къалэ нэхъышъхьэр — Варшавэ.
ЗэфІэкI ин зиІэ хъуа усакІуэр литературэ-IэщIагъэ лэжьыгъэм дехьэх, 1936 гъэм Налшык къалэм къоІэпхъуэ, Къэбэрдей-Балъкъэр ТхакІуэхэм я зэгуэтым и унэфэщI нэхъыщхьэ секретару лажьэу щІедзэ, икІи и гъащІэри игущІэри литературэ лэжьыгъэм хуеунэтІ. И лъэпкъэгъухэм къехъулІа щхьэхуит псэукІэр, гъащІэр ІупщIу къыхощ Хьэсет цІыкІу, Верховнэ Советым, СегъэгуфІэ махуэщІэм, Си махуитІ гъащІэ усэхэм.

Гангыр лъэныкъуищу мэгуэчыр: пшъэ лъэныкъуэ (км 800 хуэдиз, къыздыхэжым щыкӀэдзауэ Канпур къалэм нэс), курыт лъэныкъуэ (1,500 км хуэдиз, Канпурым щыкӀэдзауэ Индиэмрэ Бангладешымрэ я гъунапкъэм нэс), кӀэ лъэныкъуэ (км 300 хуэдиз, Бангладеш гъунапкъэм щыкӀэдзауэ псым и пэм нэс).

Мэкъуауэгъуэм икум къыщыкlэдзауэ бадзэуэгъуэм икlэм нэс, тхьамахуэ 32 псэфа нэуж бзыхэр гупым яхэкlыурэ чыр къалъху, зы макlыу тlу къилъху мэхъу. Мэзиплl хуэдизкlэ бжъо чырыр быдзычэм кlофыр. Щызэфlэувэхэр илъэситl илъэсищым идежь. Къагъэшъыр илъэс 30 хуэдиз.

ЩыщакӀуэкӀэ къоувыӀэри уэгум деж а зы щӀыпӀэм «зиутхыпщӀу» талайкӀэ итщ. Ӏусыр — дзыгъуэ, бзу, шындырхъуо, гъудэбадзэ. Къаргъэуэгум «зэпымууэ лажьэ дзыгъуэ теуэ» хужаӀэ, апхуэдизу бэуэ къеубыдри.

Къаукъазым, Кърымым, Катпатхэм я мэзхэм къанэмыщӀауэ щопсэу КъухьэпӀэ Еуропэм, Азиэ ЦӀыкӀум, Къажэрым и ищхъэрэ-къуэкӀыпӀэм. Щогъуалъхьэ кхъуакӀэ мэзу зи щӀагъыр зэщӀэкӀахэм. Абгъуэ зыпищӀыхь хабзэр псей жыг мыинхэращ щӀыгум пэмыжыжьэу, жыглыцкӀэ и кӀуэцӀыр къырещӀыкӀыж. Зы гъэм щэ къышыраш къохъу. Къаукъазым щыӀэхэр лъэтэжкъым.

Филипинхэм и лъащӀэр бгы защӀэщ и нахъыбэм. Къей нэхъ лъагэ дыдэр метрэ 2954-рэ зи лъэгагъ къэбэкъауэ Апуощ. Ар Миндэнао хытӀыгум тетщ. Архипелагым и щӀылъэр нэхъыбапӀэм къэбэкъауэ мафӀэпс жам телъщ. Нэхъри а щӀыпӀэхэр щӀылъэм къэӀэтауэ щыт литосферэ плитымырэ хыщӀагъ литэсферэ плитымырэ я зыжьыхэуапӀэм лъос, ар щӀыхъей куэдыу къыщыхъу Акиан Щэху мафӀэбжьэм щыщ щӀыпӀэхэщ. Абы къыхэкӀыу ФилипинхэмкӀэ гъэщӀэгъуэнкъым хытӀыгухэм я нахъыбэр къэбэкъауэхэм къызэригъэщӀар.

И теплъэкӀи, щыӀэкӀэ-псэукӀэкӀи мыр хуабжу ещхьщ псысхуолӀэм, ауэ нэхъ пӀащэщ. Теплъэр плъыжьыфэщ: хъухэм я щхьэр, жьэгъур, пщэр, бгъэр плъыжьыбзэщ, дыжьыныфэ ӀэпапӀэ жьгъейхэр хэпхъауэ. ТхыцӀэри кӀэпкъри плъыжьщ гъуабжафэ мащӀэ къащӀэуэу. Къабзий пхъашэхэр, кӀэ къабзийхэр гъуабжэщ, цы гъунэхэр плъыфэу. Анэхэр нэхъ гъуабжэ-щхъуафэщ.

Кхъуэбэкъу е Къобэкъу (ур-бз. Кабак) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ ТӀум хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 11 хуэдиз мэхъур.

Шапсыхъуэ (ур-бз. Шапсухо) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 41 хуэдиз мэхъур.

Тхьэгъэпсо Мэхьмуд и къуэ Мэжьид (къыщыхъуар 1929 гъэм нъакъыгъэм и 31-м, Хьатэжъыкъуае къуажэм Шэуджэн къедзыгъуэм Адыгэ Республикэм ) — советым щыщ дзэзэшэщ, контр-адмиралщ, ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм хэтахэм ящыщ.

Япэрей колонисту Иберий хы тӀыгуныкъуэм щытахэр финикийхэра. 237 гъэм, ди лъэхъэнэм щыкӀэдзауэ Иберий хы тӀыгуныкъуэр Карфаген хэкум хэт мэхъур, ауэ, яужым Карфагеныр щыхэкӀуадэм, Урымым хокӀуэ. Урым зэманыгъуэм щыгъуэ Португалымрэ Эспаниэмрэ я ипшъэ лъэныкъуэхэр куей Лузитаниэм хэхьэхэт.
Шамыр КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум хэт къэрал, и инагъыр зэрыхъур мин 185,2 км², и къуэхьэпӀэ лъэныкъуэр Хы Курытым и Ӏуфэм Ӏохьэ, и гъунапкъэхэр дырикӀуэхэр: ипшъэ-къуэхьэпӀэмкӀэ - Ливанымрэ Исраэлымрэ, ипшъэмкӀэ - Йорданым, къуэкӀыпӀэмкӀэ - Иракум, ишъхъэрэмкӀэ - Тыркум.

Мы лӀэужьыгъуэхэм ящыщхэм къахокӀ джэду лъэпкъым щыщ нэхъ индыдэ псэущхьэхэр. Хьэщомыщыр дунейм и нэхъ ин псэущхьэшххэм ящыщщ, япэ итхэр и инагъкӀэ мыщэхэращ (хужьымрэ гъуабжэмрэ). КъыхагъэкӀщ лӀэужьыгъуэ къуэдзиплӀ, абыхэм ящыщу XXI лӀэкӀыгъуэм къынэсар хы къуэдей, я бжыгъэр мин 4-6,5 фӀэмыкӀыу, абыхэм я нэхъыбэр бжыгъэкӀэ бенгал хьэщомыщыращ, зэщӀеубыдэр 40% лӀэужьыгъуэ псом и бжыгъэм.

Абдзаххэр Адыгэмэ анахь лъэпкъ инэу ахэтыгъэмэ ащыщ. Мин 200 фэдиз хъущтыгъэхэу alo. Абдзахэмэ чIыгубэ аIыгъыгъ. Ащ гъунапкъэу иIагъэхэр: къыблэмкIэ Кавказ къушъхьэхэр, тыгъэкъокIыпIэмкIэ - псыхъоу Шъхьагуащэ, тыгъэкъохьапIэмкIэ - псыхъоу Афыпс Нахь цIыф жъугъэхэр зыщыпсэущтыгъэхэр Курджыпс, Пщыщ, Шъхьагуащэ, Псэкъупсэ янэпкъхэр ары. ЗэкIэмкIи I830-рэ илъэсым чIыгоу аIыгъыгъэр кв верст 7I50-рэ хъущтыгъэ, ар джы тиреспубликэ чIыгоу ыубытрэм иIэгъо-благъу. Абдзахэхэр бгырысщтыгъэх. Ар тхылъхэм ямызакъоу IорыIуатэхэми къаушыхьаты. Ащ фэдэ IорыIуатэм къызэриIорэмкIэ, абдзахэхэр Тубэ хьасэ зыгощыгъэхэм къатекIыгъэх. Тубэ хьасэр зыгощыгъэ лIакъохэр абдзэхэ шъыпкъэкIэ алъытэх. Ары джы къызнэсыгъэм зыкIаIорэр: "Тубэ хьасэ загощым уахэмытыгъэмэ, тэ укъикIэу уабдзах о?" Ау а хьасэр зыгощыгъэхэр зэтыраIотыкIых. Мыщ фэдэ лIакъомэ ацIэ къыраIо: Цэйхэр, КIубэхэр, Ашнэджхэр, Даурхэр, Едыджхэр, Бэщыкъохэр, Гъунчъэкъохэр, ЛIышэхэр, Ебрэмхэр ыкIи нэмыкIхэр. Абдзахэмэ пщы яIагъэп, е ыужкIэ пщыгъор агъэкIодыжьыгъагъ. Зэфэдэныгъэмрэ зэфэныгъэмрэ кIэдэущтыгъэх. Ау яIагъэх лIэкъолIэшхэри, оркъхэри, фэкъолIхэри. Абдзахэм инахьыбэр Урыс-Кавказ заом хэкIодагъ. Заор заухым, Тыркуем лIыгъэкIэ рафыгъэри макIэп. Ти Адыгэ Республикэ абдзахэу къинэжьыгъэр мэкIэ дэд. Ахэри Хьакурынэхьаблэ дэс абдзахэхэр хэбгъэкIыжьмэ, унэгъо зыхы-зыблэу адыгэ чылэмэ ахэпхъагъэхэу ахэсых. Ар къызхэкIыгъэри тарихъым нэфэ дэдэ къытфешIы. Нахьыбэрэ урыс пачъыхьэм езэогъэ абдзахэхэу къушъхьэм ауж дэдэ къычIафыжьыгъэхэр чылэ-чылэу амыгъэтIысхэу, унэгъо заулэхэу чылэхэм ахагъэтIысхьэгъагъэх. Джащ фэдэу I863-64-рэ илъэсхэм ХъымыщкIэй къыдафи Мыекъуапэ къырафылIэгъэгъэ абдзэхэ мин 38-рэм къехъущтыгъэр генерал жъалымэу Евдокимовым иунашъокIэ бжъэдыгъу, кIэмгуе, къэбэртэе чылэхэм ахагъэтIысхьэгъагъэх. Ары непэ Теуцожь, Тэхъутэмыкъое, Шэуджэн ыкIи Кощхьэблэ районхэм арыт чылэхэм абдзэхэ лъэкъуацIэхэу ЕхъулIэхэм, Гъыщхэм, Тыгъужъхэм, Цэйхэм, БрантIхэм, Хьаткъохэм ыкIи нэмыкIхэм бэрэ узкIарихьылIэрэр. Ары къызхэкIыгъэр джы непи бэрэ зэхэтхырэ гущыIэу "абдзахэр хэхэс" зыфиIори.
1932 гъэм щыщӀэдзауэ и унагъуэм дэщӀыгъуу Николаевскэ станицэм дэсащ (иджырей Красногвардейскэ Адыгэ Республикэм). И адэ Тхьэгъэпсо Мэхьмуд яубыда яуж (1946 гъэм реабилитациэ ящӀыжа) 1934 гъэм Дэлъэшъу и анэм игъусу мэӀэпхъуэжыр. 1937 гъэм, унагъэм игъусэу Мыекъуапэ дотӀысхьэхэ. Адэншу япӀа, и адэшым и унагъуэм деж, апщыгъуэм дежи сэбий гугъу лъэжьыгъэхэмрэ тхьэмыщкӀэгъуэмрэ къыщищӀащ. Окупациэ зэманыгъуэм, «Десант МэфӀэгъуэм» идеж хыдзэлӀ Хы ФӀыцӀэм хэтахэр 1942 гъэм и жэпуэгъуэм щӀалъхьэжыну ядэӀэпыкъурт. 1943 гъэм щӀышылэм и 29-м, Мыекъуапэ хуит щащӀыжьам, 9-нэ къущхьэ-шэдзыуэ мардэмрэ щӀэплъ гупымрэ ядэщӀыгъуу лъэпкъэгъу мэкъумэшыр зэфӀэгъэувэжыным яуж итащ. «Майшейпром»-мым лэжьыгъэу утащ, лэжьэнымрэ еджэнымрэ зэдигъакӀуэу. 1946 гъэм 10-нэ класыр къиухащ, Мэйкъуапэ и 6-нэ школым (иджырей 18-р).

Елэнокъуэпс (ур-бз. Аликоновка) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсымрэ Ставропол краймрэ и щӀыпӀэм хэж псыщ ГумцӀыкӀуым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 30 хуэдиз мэхъур.

Шыхэм я лӀэужъыгъэхэр бжыгъэ мэхъухэр куэдкӀэ зэшъхьэщыкӀху. Абым пэмыкӀыу шыхэм я тип зытӀущ къыхагъэкӀхэр, нэхъ зытегъэпсыхьам елъытауэ. 1993 гъэм дунейспом 427 шы лӀэужъыгъу тету къаӀохуа.

Тропик къуалэбзу щхьэхухэм я абгъуэхэр гуп-гупу зэхэту ящӀ, ауэ нэхъыбэм яйр зэпэщхьэхуэщ. ЗэмылӀэужьыгъуэ къуалэбзухэм я абгъуэхэр зэгъунэгъуу щащӀыр зэзэмызэ дыдэщ. ЩыӀэщ нэгъуэщӀ псэущхьэхэм я гъуэхэр абгъуэ папщӀэу къэзгъэщхьэпэр (бжьэндэхъугъуэжь, бжьэшх, бабыщхэр). Абгъуэ ящӀыркъым, къапщтэм, Аустралиэм щыӀэ джэд лӀэужьыгъуэ Ӏэл гуэрэхэм — пшахъуэм, е къэкӀыгъэ, пщӀащэ зэхэфыхьам хокӀацӀэри абыкӀэ я абгъуэ щӀынри, гъуэлъхьэжьынри, къишынри зэфӀокӀ.

ЩIызахуэм къуршыпэм щыщIэдзауэ аткIэ ишхъэрэ-къуэкIыпIэкIэ иригъэзыхыу щытщ. ЩIызахуэм и лъэгапIэхэр 200 метрэм щыщIэдзауэ 500 метрэхэм щIигъуу щытщ. Иныкъуэ щIыпIэхэм иджыри къыздэс мэз пIэ Iувхэр къытенэжахэу щытщ. ЩIызахуэм щынэхъыбэщ фIыцIэщIхэмрэ губгъуэ-фIыцIэщIхэмрэ.

Ӏусым хохьэ гъудэбадзэ, абыхэм я хупсхэр, хьэпщхупщ, хьэмблу, бэдж, нэгъуэщӀхэр. Гъэмахуэпэмрэ бжьыхьэмрэ куэду яшх къэкӀыгъэ: мэракӀуэ, къудамэщӀэ, тхьэпэщӀэ, псом хуэмыдэу джэдгъалӀэмрэ мыщэхупсымрэ, жылэ. ДжэдгъалӀэхуэлъэхэр ди щӀыпӀэхэм бэгъуауэ, мылъэтэжу щопсэу.

Псым и ныкъуэр къызхэкӀыр уэшхыпс, ипшъэ-къуэхьэпӀэ муссонхэмрэ тропик циклонхэмрэ къахуэхэм (и пэм и лъэныкъуэгъуэмкӀэ) мэкъуауэгъуэм щыкӀэдзауэ джэпуэгъуэм нэс, адрей и ныкъуэр ткӀуэпсым къыхокӀ, Гималайхэм телъ уэсым къыхэжу мэлъыжъыхьымрэ бадзэуэгъуэмрэ я зэхуакум. Дыгъэгъазэмрэ шӀычылэмрэ псыхъуэм макӀэдыдэ уэпсу хэхьэр. Нэхъыбэм зэрыхъумкӀэ псыхъуэм и къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм уэуэ къехыр 760 мм/гъэм мэхъур, къуэкӀыпӀэм 2,300 мм/гъэм фӀокӀыр. Псыхъуэм и нэхъыбэм , и пэм щымыхъукӀэ уэуэ къехыр зэрыхъур 760-1,500 мм/гъэм. И пэм циклон уэшхышхуэхэр къошхыр муссонхэм я гъэми, яужми, гъатхэпэмрэ джэпууэгъуэмрэ я зэхуакум.

Щопсэу мэз лъапэхэм, мэз гъэуапӀэ чыцэу зэхэкӀэжахэм, удз кӀыр здэщыӀэ хъупӀэхэм, бгыхэм. Еуропэ псом ущыпэщӀохуэ, щӀымахуэр Африкэ Курытым щрехыр. Къаукъазым деж м. 2000-м нэс зи лъэгагъ къущхьэхэм щыӀэщ. Абгъуэ щащӀ удз Ӏув щӀагъым, зэзэмызи — жыг уахэм я лъабжьэ щӀагъым.
Ак Алаха (ур-бз. Акалаха) — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Аргутым хэлъадэу, Ипщэ Алтайтхым къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 130 хуэдиз мэхъур.

RussGUS мыр регион шъэныгъэ зэхэлъхьа, джэрмэныбзэкlэ къыдагъэкlа библиографиэ хъыбархэр зыхэлъ, Урысейм, РССЗ-м, Совет лъэужъыгъэм теухуауэ зиlэ псалъэхэр.

ЩоджэнцІыкІу Алий 1900 гъэм Бэхъсэн къедзыгъуэм щыщ Къушмэзыкъуей къуажэм ( иджы Бэхъсэн къалэм хохьэ), мэкъумэшыщIэ бынунагъуэшхуэм къыщалъхуащ. Алий литературэр фІыуэ илъагъунымкІэ мыхьэнэшхуэ иІащ и адэшхуэ Пщыкъан щІалэ цІыкІур дэнэ кІуэми здишэу, хъыбархэм, таурыхъхэм, уэрэдхэм щІигъэдэІуу зэрыщытам. Адэшхуэм и фІыгъэкІэ ар пасэ дыдэу и лъэпкъ ІуэрыІуатэм пыщІа мэхъу.

Къэралыр хэзылъхьар Шри Гупта махараджэм, классикэ цивилизациэукӀэ зэфӀигъувауэ къэралыр. Гуптэ империэм и лъэхъэнэр шъэныгъэхэмрэ Ӏэшъагъэхэмрэ я зэфӀэувэныгъэ хъуа. А зэманым етӀуанэ цӀэуэ траӀуар «Индиэм и дышъэ лъэхъэнэ», апщыгъуэм бжыгъэ зэӀухыныгъэхэр щытехуэр щӀэныгъэм, текнологиэм, Ӏэшъагъэм, бзэщӀэныгъэм, тхыбзэм, астронимиэм пэмыкӀ шъэныгъэ бжыгъэхэми псори зэхэту иджы хинду културэм хагъэхьэр. Чандрагупта I, Самудрагупта, Чандрагупта II джоуэ нэхъ цӀэрыӀуэхэм ящыщ Гупта лъэпкъым къыхэкӀа пщыхэм.

Алджазаир Джылэр Демократ Республикэ (хьэр-бз. الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية, ⵟⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴻⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⴻⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⵣⵣⴰⵢⵔⵉⵜ) — Ишхъэрэ Африкэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Алджазаир.

ТIыгуу щыта Лас-Паломас зэрыщыту Эспаниэм и зауэ IэмэпсымэкIэ гъэухуауэ щытщ, абы къыхэкIыуи туристхэр къуапэм трагъэхьэну ядэкъым. 1826 гъэм къуапэм тращIыхьащ маяк, иджы къэс лажьэу тетыр.

Шыхэм я инагъыр зэпхар лӀэужъыгъуэ зыщыщым, и Ӏусым псом нэхъыбуи зэркӀэлъыплъым. Абым пэмыкӀыу, шыхэр я инагъкӀэ зэрзэшъхьэщыкӀхэр: псынкӀэ зекӀуэшхэр - я лъэгагъыр Ӏэгу 14 щыкэдӀзауэ 16 нэс (142 - 163 см хуэдизу щыт), я хьэлъагъыр кг 380 щыкӀэдзауэ 550 нэсу; зекӀуэ шышхуэхэр - я лъэгагъкӀэ Ӏэгу 15,2 щыкӀедзэ (см 157) куэдыр носыфхэр Ӏэгу 17-м (см 173), я хьэлъагъыр кг 500 щыкӀэдзауэ 600 нэс ; хьэлъэшхэр - нэхъ индыдэхэра, я лъэгагъыр Ӏэгу 16 щыкӀэдзауэ 18 нэс (см 163-183), я хьэлъагъыр кг 700 щыкӀэдзауэ 1000 нэсыфыну.

Къумбалей (ур-бз. Камбилеевка) — Урысейм хэт Ищхъэрэ Осетиэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Тэрчым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 100 хуэдиз мэхъур.

Псыкъуакъохэр, Ищхъэрэ Къаукъазым и хыкъум шыугъуэхэм, Хы ФӀыцӀэ, Хы Каспийм я Ӏуфэхэм къанэмыщӀауэ, щӀыпӀэ куэдым щыӀэщ, Еуропэм къыщыщӀэдзауэ Сыбырым нэс, апхуэдуи — Азиэм, Африкэм. Къаукъаз псыкъуакъохэр мэлъэтэж, зэрыз дыдэхэм, Хы Каспий Ӏуфэм и ипщэ лъэныкъуэм щӀымахуэр щизыххэм, къанэмыщӀа. Мы къуалэбзур Ищхъэрэ Къаукъазым къолъэтэж гъатхэпэм икӀэхэм — мэлыжьыхьым ипэхэм. Абгъуэ щӀыпӀэхэр пшэхъуалъэ, мывэкӀэщхъ, ятӀэ кумб-лъэмб, псыдэуэ гъунэхэрщ. Зэгъунэгъуу абгъуэ ящӀ.

Прото-Адыгэбзэмкӏэ щыӏагъэп хьарыф ф [f] ыкӏи в [v]. Прото-Адыгэбзэмкӏэ хьарыф цу [t͡sʷ], сӏу [sʷʼ], су [sʷ] ыкӏи зу [zʷ] хъугъэх цу [t͡sʷ], шӏу [ʃʷʼ], шъу [ʃʷ] ыкӏи жъу [ʒʷ] КӀахыбзэмкӏэ, хъугъэх в [v], фӏ [fʼ], ф [f] ыкӏи в [v] Къэбэрдеибзэмкӏэ.
Нэшид (хьэр-бз. نشيد) — муслъымэн уэрэд жыIапхъэ, макъамэ Iэмэпсымэхэр къамыгъэсэбэпу, цIыхухъухэм (зэкъуэтэкъуэхэ цIыхубзхэм) закъуэу ерэ гупуу жаIэ. Макъамэ Iэмэпсымэ къэбгъэсэбэпу нэшидыр жыпIэну тхьэлъэIу куэдым ядэкъым. Нэхъыщхьэ мэзхьабиплIыми макъамэ Iэмэпсымэхэр нэшид щыжыпIэкIэ къэбгъэсэбэпыну ядэкъым. Ауэ иджырей зэманым иныкъуэ нэшидхэр мэкъамэ программэхэмкIэ зрагъэзанщIэ ящIу щытщ.

Пэсырей Корейм, щакӀуэ тегъэпсыхьахэрат хьэщомыщым ещакӀуэхэтэр, езы щакӀуэнми хабзэшхуэхэр хэлът: хьэщомыщым и цӀэр къаӀуэ хъунутэкъым, щы щакӀуэхэм деж псалъи хъунутэхэкъым. Щыгъыныр зэрахьэр цӀыху хъуам ям хуэдэтэкъым, чэсей щхъуантӀэм къыхэха джанэрэ пыӀэ щхъуантӀэрэ шыгъэ къуэлэнкӀэ гъэдэхауэ зэрахьэт, абым нэмыщӀу, сыт щыгъуи яфӀэлът хьэджэшымкӀэ щӀа шыгъэ. Я шхыным хьэщомыщ лы хэлъын хуейт. ЩакӀуэхэм ӀэнатӀэшхуэ яӀэт, корей къэралыгъуэм, уасэ зыри яттэкъым пщыгъуэм.

Дониа Леонор, метис, Монтесумэ и пхъу нэхъыжъым къыхуилъхуа - Исабел де Монтесума (абы и бынхэр XIX лъэхъэнэм нэгъунэ пенсион къахьт эспаниэм и ӀэнатӀашъхьэм къарит)

ЦӀыкӀукъым, дамэ лъэныкъуэр см. 39 нос. Теплъэ нэхъыщхьэр хужьщ. КӀэ бзийхэр, дамэкӀэ къабзий пхъашэхэр — фӀыцӀэщ; щхьэри пщэри пцӀанӀэ-фӀыцӀэщ, пэ кӀыхьри лъакъуэхэри апхуэдэщ.

И ку лъэныкъуэм Гангыр нэхъ хому ежэхын кӀедзэ, хыжэм ипшъэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэгъымкӀэ хуэку, бжыгъэрэ игъэчу и гъогур, а гъэчыгъэхэм къалэ инхэр тет: Канпур, Аллахабад, Мирзапур, Варанаси, Патна, Бхагалпур, Раджшахи пэмыкӀхэри. ЗандэгъуэкӀэ псым а и лъэныкъуэгъуэм и кӀыхьэгъыр 1,529 км нэхъ мыхъуми, гъэчыгъэхэмкӀэ кӀыхьэгъыр бжамэ зэрыхъур 2,597 км. Каннауджым нэмысу сэмырабгъу лъэныкъуэмкӀэ Гангым псышхуэ Рамгангэр холъадэ. АткӀэ, Аллахабадым дежь, Гангым и нэхъ ину хэлъадэ псыр зыхеубыдэ - Джамна, Гангым дэкӀыгъу хиндудиным пылъхэм шъхьэкӀэ ауш «Сангам» мэхъур, и псы къабзэмкӀэ Ганг утхъуам и псыхъуэр метрэ 800 нэхъ бгъуэ ешъыр. Гангым и псыр куэду зэрыхахым шъхьэкӀэ, Джамнам тӀоуэ нэхъыбу псы ехьыр Гангым нэхърэ я зэхэлъэдэпӀэм дежь, абым шъхьэкӀэ гидрологиэ хабзэмкӀэ, абыдем щыкӀэдзауэ псым цӀэуэ зэрихьэн хуэр «Джамна», ауэ, хабзэжъ джылэм хэлъымрэ, динымрэ теухуауэ а Ӏохум гулъытэгъуэ ираткъым. Аллахабадым дежь Гангым и сэмырабгъумкӀэ холъадэ Гамти, ижьырабгъумкӀэ Тамсара Карманашара, Патнам и шъхьэмкӀэ - сэмырабгъумкӀэ Гхагхра, ижьырабгъумкӀэ Сон, Патнам пэщылъ Хаджипурым дежь псышхуэ Гандакир холъадэ.

Гъагъэхэр шхъуантӀу, псыху, плъыжьу макӀыу хужьу щытхэ, я бгъуагъыр см. 4 - 5 мэхъу. Тхьампэхэм я кӀыхьагъыр см. 3, я бгъуагъыр см. 1, я пэр дзасу хъуреуэ щыт, я кӀэмкӀэ гъэчауэ цым хуэду, псыгъу тхьампэр еухыр.
Тхыдэм хэт Буддар зэрыхъумкӀэ тхьэуэ щытакъым, егъэджакӀуэ, гъэсэкӀу щыта, сансарам губзыгъэ гурыӀуэгъуэхэр къыхихыфу. А псоми емылъытауэ буддэдиным и лъэныкъуэ гуэрэхэм цӀыхулъэпкъым и дэӀэпыкъуэгъу къыхагъэкӀыуи щыӀэ. ТхьэлъэӀугъэхэм буддэхэми, бодхисаттвахэми, дхармапалахэми, идамхэми, дэвэхэм иэ лхахэм а псоми зэхэдзыгъуэ ин я хуашъкъым. ТӀум щыгъуэ а къэбжэкӀауэ хъуар буддэдин дыдэм ахэр гъашэншэ хъуаху къэлъытэ, гъэшъэгъуэныр, дунем пэмыкӀ дин зы Тхьэнэхъышъхьэ къэылъытэ теткъым, упхуэдэ къэлъытэгъуэ иӀу. Буддэ и егъэджэнхэм я нэхъыбэм Махаяна сутрахэм ящыщхэм паубыдыр диным гупшысыгъу хъуар мы дунем псоми кӀэ иӀу, псоми ухыпӀэ иӀу къэлъытэгъуэ ешъыр, езы Буддэми и гъашъэм кӀэ иӀу (и икӀэрей пӀэ Дхармакаями): а хабзэмкӀэ, сансара закъуэра гъашъэух зиӀу щытыр, ауэ апхуэду езы Буддэ и гугъ пшъыныр — гукъэуэшху къалъытэну, гузэвэгъуэ къыхокӀыр дхармэ гъэсэныгъэхэм я ебэкъуэныр.

Я пэхэр лъэщщ, цыр щабэ мыӀувщ, дамэхэр кӀэщӀ хъурейщ. Хъухэмрэ анэхэмрэ теплъэкӀэ зэхуэдэщ. Лъэбжьанэхэр лъэщщ, папцӀэ гъэшащ. Илъэсым зэ цы япхъыж.

ЛӀэужьыгъуэхэм я нэхъыбэр Африкэм, Азиэм, Аустралиэм я тропик мэзхэм щопсэухэр. Ди хэгъуэгум зы лӀэужьыгъуэ закъуэщ щыпсэур (Псыкъуаргъ). Мы къуалэбзухэр мэзхэм зэрыпсэум хуэдыуи псы Ӏуфэхэми уащыпэщӀохуэщ.

Джэгум текIоныгъэ къыщыдэзыхыгъэ шыум Iанэр шхынкIэ ушъагъэу пагъохыщтыгъэ, ащ хъохъухэр къыфаIощтыгъэх, тхьэ фелъэIущтыгъэх, пшъашъэхэм гъэшIуагъэ къыфашIыщтыгъ, лIыгъэр къыфагъэшъуашэщтыгъ. Ахэм адакIоу батырыбжъи къыратыщтыгъ.

ЛӀэужьыгъуэ бэгъуащ, Къаукъазым щыкуэдщ, лъэтэжкъым. Щогъуалъхьэ къущхьэ мэзхэм, жыг хадэжьхэм, паркхэм. Тафэ мэзхэм щыплъагъунур бжьыхьэмрэ щӀымахуэмрэщ. Нэхъыбэм щогъуалъхьэ жыгыуӀухэм я абгъуэ ябгынэжахэм. Гъэм тӀо къыреш шыр блырыбл-ирийуэ. Анэми хъуми зэдапӀ быныр.

Ислъам диным зэрабжымкIэ мухьэррам мазэм и епщIанэ махуэм къалъхуахэу щтащ бехъымбар лъапIэхэу Iэдэмрэ Ибрахьимрэ. Мухьэррам мазэм и епщIанэ махуэращ дунейр къутэжыну щабжыри.

Branta hutchinsii — Ишъхъэрэ Америкэм и арктикэ лъэныкъуэ щхьэхухэм, щӀымахуэм ипщэ лъэныкъуэхэм мэӀэпхъуэж. И нэхъыбэм branta canadensis и лӀэужьыгъуэ къуэдзу ябжьыр.

1813 гъэм Гулистан тхылъымкӀэ Къажэр къэралым пэубыдыгъу иӀэуэ хъуар къуэкӀыпӀэ КъаукъазымкӀэ къегъанэ. 1820 гъэм Урысейм хохьэ Дагъыстэным дэс пщыхэм я шӀыпӀэхэр, ауэ, 1829 гъэм щыкӀэдзауэ 1859 гъэм нэгъунэ Къаукъаз зауэ йокӀуэкӀ.

КъызэщӀеубыдэ къуалэбзу курытхэр, е пӀащэхэр. Мэзджэдхэм яхуэмыдэу, мыбыхэм я пэгъуанэхэр цыкӀэ щӀэхъумащ, щыкъупэ-щыпэкӀэ лъэпхъащэхэкъым. Илъэсым тӀо цы зыпхъыжи яхэтщ. Цы щапхъыжкӀэ я лъэбжьанэхэри фӀокӀ. Я дамэхэр бгъуэ кӀэщӀщ. Псори щӀылъэрыгъуалъхьэхэщ. Лъэпкъ къуэдзэм и лӀэужьыгъуэ нэхъыбэхэр здэпсэур мэзырщ. Къущхьэхъу лъэгапӀэхэмрэ гъубгъуэ гъущэхэмрэ щыӀэхэр зэрызщ. Къуртыжри быныр зыпӀри анэхэм я закъуэщ. Лъэтэжхэкъым. ЩӀымахуэм мыжыжьэу мэӀэпхъуэхэр. Мысырджэдхэр лъэпкъыгъуийрэ лӀэужьыгъуэ 20-рэ мэхъу, щопсэу Еуразиэмрэ Ишъхъэрэ Америкэмрэ.

И инагъэкӀэ курытщ, бзугъуабжэм хуэдизынщ. И теплъэр нэхъыщхьэу щхъуафэщ, пэм къыщыщӀэдзауэ и нэм нэс кусэ фӀыцэ ирокӀуэ. Хулъэр фӀыцӀэщ, бгъэгумрэ ныбэ щӀагъымрэ гъуэжьыфэ къащӀоуэ. Дамащхьэхэр щхъуафэщ хужь, фӀыцӀэ кусэхэм зэпаупщӀу къеху. Лъакъуэ кӀыхьщ, пэ лъэщ инщ мащӀэу гъэшауэ.
Здызекlуэ-здэпсохэр губгъуэхэм, мэзхэм, къуэкlэ-бгыкlэм, къуаджэхэми блэмыкlыу. Гъуэхэр нывэ кlагъхэм, жыгкlуэцlгъуэхэм, бохэм. Гуэм илъэгум мэкъу, тхьампэ амэ ирелъхьа.

Нэхъыщхьэу мы къаз лӀэужьыгъуэр здэпсэур Мысырым Нил псыхъуэмрэ Африкэм и тропик щӀыпӀэхэмрэщ. Абгъуэр щӀыщхьэ гъущэми псыпцӀащхьэми щещӀ, ауэ нэхъыбэрэ здэгъуалъхьэ хабзэр жыгыщхьэмрэ къыр дапкъэхэмрэщ.

Коми республикэ (коми-бз. Коми Республика, ур-бз. Республика Коми) — Урысей Федерациэм и субъект (республикэ), Ишъхъэрэ-Къуэхьэ федерал округым хэт ящыщ. Къалэ нэхъышъхьэ — Сыктывкар.

Британиэшхуэм и ӀэнатӀэр хэкум хэхъуэт куэдуи - 1899 гъэм Кувейтыр Британ империэм и протекторатым хохьэ. 1927 гъэм къэралым и иджырей гъунапкъэхэр зэфӀоувэ.

Унэбзум хуэдизщ, ауэ нэхъ псыгъуэ зэкӀужщ. Хъухэм я теплъэм плъыфэ йобэкӀ, нэхъыбэу хулъащхьэм, бгъэм, кӀащхьэм деж. ТхыцӀэм фӀыцӀафэ нэхъ къыщӀокэ; дамэхэр, кӀэр — плъыжь-гъуэбжафэщ; ныбэ, кӀэ щӀагъыр — хужьщ. Анэр щхъуэ-гъуэбжафэщ, и щӀагъыр нэхъ хужьыфэу.

1504 гъэм Кортесыр и Ӏыхьлы де Овандом идежь ежьэн игугъэ Эспаниолэм и губернатору трагъувам, ауэ ежьэн хузэфӀэкӀакъым. Гомарам хъыбар итхымкӀэ абы зилажьэр уӀэгъэ иӀэр бзылъхугъэ зпылъам и шъхьэгъусэм иуӀэуэ (Адрей хъыбархэм зэритымкӀэ шъхьэгъумджэм къыхуат зпылъ бзылъхугъэм идежь къыкӀэкӀыжьу). Щыхъужьам Кортесыр Ипшъэ Эспаниэм зукӀу хэта, зэргугъэхэмкӀэ зауэшъэныгъэм зыригъасу. А зэманым и хъыбар шъагъуэ къэнакъым.

Хъухэм яхьэлъагъыр кг. 1,5 — 2,0 мэхъу, бзыхэм кг. 1,7 — 3,0; якlыхьагъыр см. 59—67; хъум идамэм икlыхьагъыр см 45—50 мэхъу; бзым см. 47—53; зэгуэхауэ ябгъуагъыр см. 134—160 мэхъур.

1528 гъэм Пщым и мэхьчэмэм идежь Кортесым бэлыхьу зигъэзэнкӀэжьа. Къэдауэхэм зэрагъэкъуанчэтэр Кортесыр Мексикэм дышъэрэ дыжьынрэ макӀыу къызэригъэхьтэм пщым и Ӏэхьа нукъу техуэр. Пщым аудиенциэ иретри уэркъ ещыр Сантиаго де Компостела щыщхэм. 1529 гъэм Кортесрэ и бынымрэ Оахакэ и маркиз пӀэ ират, 1811 гъэ нэгъунэ щыӀэр. ПэмыкӀу Кортес пӀалъэ ирата Оахаке идежь 23 000 лъэжьгъэмкӀэ дэӀэпыкъуэгъуэ уэркъ иӀэну, ауэ губернатор пӀэр иратыжьакъым, абы ипӀэкӀи нэгъуэкӀ къылъысакъым.

Намибие - Африкэм ит къэралщ. Къалэ нэхъыщхьэр - Виндхук. Нэбгырэ млн 2.3 хуэдиз щопсо. Хэгъэгум иубыдыр 825 418 км². Бзэ нэхъыщхьэр - англыбзэрщ.

Ишъхъэрэ зандэгъуэхэм, нэхъ гъушъу щытхэм, муссонхэм я лъэшыгъэр здэкӀуэдым щӀынэкӀыгъуэхэмрэ губгъуэхэмрэ нэхъыбу ятелъ. Ӏуашъхьэ лъэгухэм саваннэ сурэту иэ тхьэмпэбанэ мэзхэр якӀэт, аткӀэ нэхъ мэз Ӏувхэр тхьэмпэ пкӀашъхьэхэр макӀуэхэр. КъуэхьэпӀэ лъэныкъуэм, лъэгапӀэ метрэ 1, 000 нэс бгыхэр псыпцӀэ мэзхэр ятет, джунглэхэм яхьчу, я цӀэр "терайхэ". Нэхъ лъагу тропик мэзхэр кӀадзэ тобылыгъухэр, чыцӀыбжъейхэр, енэб жыгейхэр якӀэту. Метрэ 2, 000 лъэгапӀэм щыкӀэдзауэ тхьэмпэ пкӀашъхьэ мэзхэр къожьэ жыгейхэр, магнолиэхэр, жыгдэгухэр, блачэхэр якӀэту. Метрэ 2, 600 здыфӀэкӀым тхьэмпэбанэ жыгхэр къожьэ, ябыхэми яхэту Гималай уэздыгъейрэ, Гималай псейрэ. ЛъэгапӀэ 3, 500 щыкӀэдзауэ 4, 000 нэс аӀуейгъурцхэмрэ, пабжъэ лъахъчэхэмрэ, къешъхьэ лыцхэмрэ къыщокӀхэ. Метрэ 5, 000 здыфӀэкӀ лъэгапӀэхэм шӀыпӀэр нэкӀыгъу мэхъухэр. Уэс мыткӀухэр здытелъ шӀыпӀэхэм я гъунапкъэр метрэ 4, 500 щыкӀэдзауэ (ипщъэ лъэныкъуэм), метрэ 6, 000 (ишъхъэрэмкӀэ) ирокӀуэхэ.
Сайтым уегъэлъагъу кинохэм, сериалхэм, мултхэм икIи абыхэм епха киноиндустриэм и лэжьакIуэхэм ятеухуаухэу информациэ зэмылIэужыгъуэхэр. Сайтым и медиэбазэм хохьэхэр вагъуэхэм я сурытхэр, кино сериалхэм къыхэха кадрхэр, абы япха саундрекхэр, трейлерхэр икIи нэгъуэщIхэр

Ижьэр шъакlуэ псэушъхьахэм я нэхъ цlыкlу. Иаплъэпlкъыр псыгъу, кlыхьу, лъакъуэкlэкlыу (абыхэми абжъанэ памцlэ я тету), ишъхьар псыгъуэкlыхь, тхьакlумэхэр хуэхъуреуэ цlыкlу, ипэр дзасу.

Елэным и псэфыныр мазэ пшъыкӀузым носыр, ар зытеухуар и яйцеклетка хур зыхэхьэр япэ шъыкӀэ «зегъэпсэху» яужым зэфӀэувэн кӀедзэ. Щылъхуэм идежь елэным зым къыщыкӀэдзауэ блым нэгъунэ шыр къыихьыфэну (нэхъыбэм плъы-тху къэлъху). Шырхэр цӀыкӀу Ӏэуэ, нэфу къохъухэ ауэ кӀэх хохъуэхэ, зы мазэ текӀа яуж бызышэр къагъанэ. Бзыхэм я Ӏэплъэпкъыр щызэфӀэувэр мэзищ щырикъум идежь, хъухэм илъэс щырикъум. Къагъэшъым шъхьэкӀэ яшъэр макӀэ ауэ ӀэрыпӀу яӀыгъхэр илъэсибгъу хуэдиз къагъашъэ.

КъэкӀыгъэхэр (лат-бз.: Vegetabilia) — организм ишэгъуэ бжыгъэкӀэ зэхэтхэм ящыщ. КъэкӀыгъэхэр лӀэужъыгъэ бжыгъэкӀэ зэхокӀхэр — абыхэм ящыщ жыгхэр, пабжъэхэр, удзхэр пэмыкӀхэр.

Школыр къыуха яуж Венэм и арт академиэм кӀэхьэфакъым. Аустрэ-Венгрым дзэм къулыкъу имыхьыфу и узыншагъэмкӀэ Гитлерыр джэрмэн дзэм зыхетхэ къулыкъур ихьын, абым идежь Япэрей дунейпсо зауэм хохуэ и къуэхьэпӀэ гъунапкъым. Гъунапкъым идежь пӀэ ефрейторым носыр, абы пэмыкӀыу щӀыхьитӀ къэхь: ГъушӀ джорхэр II-рэ I-рэ степенхэу.

1949 гъэм Шортэн Асчэрбий ӀуэрыӀуатэ зэхуэхьэсыным хешэ, ди щӀэныгъэхутэ институтым я экспедицэхьэм хэтщ. 1941 гъэм иужькӀэ КъБНИИ-м адыгэбзэкӀэ къыдигъэкӀа ӀуэрыӀуатэ тхылъхэр Шортэнымрэ КъардэнгъущӀымрэ здащӀа лэжьыгъэщ.

Филипинхэр Акиан Щэхумырэ Индиэ Акианымырэ я зэхуакум дэлъ Мэлай архипелагым хэт хытӀыгу зыбжанэм тетщ. А хытӀугухэм яцӀэр Филипин архипелагщ. ХъуреягъкӀэ хы зэмылӀэужьыгъуэхэм ялъэс: Хъутей хы ипшъэ, Филиппин хы, Сулу хы, Сулавеси хы. А хыхэм узыпхырысыкӀымэ Хъутейм, Тайуаным, Виетнамым, Сиамым, Мэлайзиэм, Сингэпурым, Кэмбоджэм, Индэнезиэм унэсыфынущ. Филипинхэм я къалэ нэхъ ин дыдэр Куезон Сытищ я къалащхьэр Манилэщ. ИщхьэмкӀэ зэрытхамкӀэ а къалэхэр Лусон хытӀыгум тетхэщ.

Нэхъыщхьэу Ӏуфэхэмрэ псыпцӀэхэмрэ щыпсэухэу: темэнбзухэр, хытхьэрыкъуэхэр, Ӏуфэбзухэр нэмыщӀхэри. Зи пкъыр гъэпсыкӀэкӀэ, шэч хэмылъу, зэгъунэгъу лӀэужьыгъуэхэр. ХэкӀыгъуэр къуэдзиху, лъэпкътощӀу, лӀэужьыгъуи 133 зэхагъэкӀ, ахэр:

Апщыгъуэм пщыр Джэрмэным щыӀэт, католикхэмрэ протистантхэмрэ я зауэр зэригъэзаху. Эспаниэм и Ӏохухэр зезыхьэтэр Адриан архиепископым. Абым идежь лъэӀуэгъуэ здыхуэкӀуар Хуан Понсе де Леон II (Флорида япэреуэ зыгъуэтам и къуэ), Кортесыр хабзэншу игъэлъагъу, укӀын хуэуэ лъаӀу. Оппозициэр нэхъ ин хъут, 1527 гъэм Кортесым и пӀэр къэгъанэри 1528 гъэм Эспаниэм къэгъэзэжьыр, лэжьыгъэ ишъахэр къыӀохужьын шъхьэкӀэ.

Щопсэу Еуропэм, Азиэм, Ишъхъэрэ Америкэм. Щогъуалъхьэ нэпкъхэм, къырхэм, хы Ӏуфэхэм, мывэ зэтелъхэм, цӀыхум и псэуалъэхэм. КӀырыкъпӀащэр ищхъэрэ бзущ, Къаукъазым щӀымахуэр щрех къуэдейр.

1987 гъэм, илъэс 58 лъэжьыгъэу иригъэкъуауэ, илъэс 41 махуэгъэпсымкӀэ (абым щыщу илъэс 35 Ищхъэрэ хыдзэм), контр-адмирал Тхьэгъэпсо Мэжьид дзэм къыхэкӀыжащ.
ЩытыкӀэр психикэм елъытамэ нэхъ гурыӀуэгъуафӀу щыт, шъэныгъэ бжыгъэхэр абым пылъу: псикологиэ, этологиэ, зоопсикологиэ, зэлъытэ псикологиэ щытыкӀэ экологиэм джоуэ.

Бали хьэщомыщ (лат-бз. Panthera tigris balica) — Бали хытӀыгу мыиным щыпсэуащ. ЩакӀуэхэм ягъэкӀуэда къуэдзэщ. Яужырей хьэщомыщ бзыр 1937 гъэм фӀокӀадэм и 27 яукӀащ, хытӀыгум и къухьэпӀэ лъэныкъуэм.

Уеблэмэ и инагъкӀэ щӀыпӀэшхуэкъым, ауэ лъэпкъ дэсым я бжыгъэкӀэ Урысей къэралым япэрей пӀэр еубыдщ. Лъэпкъым я нэхъыбэхэр къаукъаз расэхэм (арменойд расэ, къаукъаз расэ, каспий расэ, понтид расэ) щыщщ.

Ди зэманым шыхэр полициэм, пэштыхьхэм иэ президентхэм яцӀэ зэтеӀуа шуудзэ гупхэм къагъэсэбэпыр. Псалъэм папшъу къэрал зэфӀэува куэдым я пэлициэм къалэхэм нэхъыбу шыхэр къыхах нэхъ тынчыгъу, аутор куэдым здыхэмыхьэфынум, здэпхырымкӀыфынум дежь шыр счыгъуи хэкӀыфыну.

Шым и Ӏэплъэпкъыр бэуэ щӀэныгъэхэмкӀэ зэфӀэгъувауэ щытщ, псалъэ бжыгъэкӀэ зэхэгъэкӀауэ. Абым нэмыкӀыу шы къудейхэм я теухуауэ псалъэ бжыгъэ щыӀэщ лӀэужьыгъуэхэм, я фэм, ныбджым я мыхьэнэр зэрахьэу.

Пабло Пикассо (эсп-бз. Pablo Picasso, и цӀэр псоуэ — Па́бло Дие́го Хосе́ Франси́ско де Па́ула Хуа́н Непомусе́но Мари́я де лос Реме́диос Сиприа́но де ла Санти́сима Тринида́д Марти́р Патри́сио Руи́с и Пика́ссо, эсп-бз. Pablo Diego José Francisco de Paula Juan Nepomuceno María de los Remedios Cipriano de la Santísima Trinidad Martyr Patricio Ruíz y Picasso) — эспан художник, кубизмыр къэзгъэжьахэм ящыщ.

Тарифэ (эсп-бз. Punta de Tarifa) — Еуропэм и ипшэ дыдэ кIэух къуапэ. Эспаниэм и Андалусиэ аутоном зэхэтым и Тарифэ къалэм и къуалапэм деж Iулъ къуапэ. Къуапэр япэм тIыгуу щытауэ иджы континентым дамбэкIэ ирапха щIым и ипшэ-къухьэпIэм деж тетщ.

Ищхъэрэ Къаукъазыр къухьэпӀэмкӀэ Хы ФӀыцӀэмрэ Хы МыутӀэмрэ, къуэкӀыпӀэмкӀэ Хы Каспийм я зэхуакум дэлъщ. ИпщэмкӀэ и гъунапкъэр Къаукъаз Ӏуащхьэшхуэ тхым и къущхьэ зэӀухуэпхъымкӀэ ирокӀуэ, КъаукъазщӀыбым къыхигъэкӀыу. ИщхъэрэмкӀэ Гум-Маныч губгъуэм Ищхъэрэ Къаукъазыр къыхегъэкӀырщ КъуэкӀыпӀэ-Еуропей тафэм, и гъунапкъэу ирикӀуэу. Ищхъэрэ Къаукъазым и гупэмкӀэ щылъ тафэ-бгылъэр Ӏыхьищу гуэшащ:

Ӏуашъхьитху хьэблэхэр япэреуэ Псыхуабэрэ Нартсанэрэ къызхэкӀар, зыгъэпсэхугъэ-къалэхэу хуэду яужым Есэнкыт, ПсыхуабэцӀыкӀу, Гумкъалэ джоуэ хэхьэхэ, абым пэмыкӀыу Къэрэшей-Шэрджэсым и КъэрэшейцӀыкӀу куеймрэ Прикубанскэ куеймрэ ящыщ хеубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрми и Дзэлыкъуэ куейм щыщ. Апхуэдэм зэрыхъумкӀэ Ставропол къэралым 58 % абы и шӀыпӀэм иӀыгъ, Къэрэшей-Шэрджэсым - 33 %, Къэбэрдей-Балъкъэрым - 9 %.

Сауф-Поинт (ин-бз. South Point — ипшэ пIэ) — къуапэ, Аустралиэм и ипшэ дыдэ пIэ. Къуапэр Iулъщ Басс Iузэвым и ишхъэрэ лъэныкъуэм. Къуапэр тIыгуныкъуэ Вилсонс-Промонтори и кIэух дыдэ пIэуи щытщ. Административну Аустралиэм и штат Викториэм хеубыдэр.
Ганг и делтэр къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмрэ (нэхъ уэрыр) къуэхьэпӀэ лъэныкъуэмрэ (нэхъ хомыр) джоуэ мэгуэчыр. Сундарбаныр дунем и нэхъ ину щыт хэку мангрохэм я мэзхэмкӀэ, Ганг и делтэм и зы лъэныкъу щыт, делтэ кӀуэцӀым шӀыр кӀэху мэгъушъыр псыр къикӀа яуж, Бенгалиэм и шӀы нэхъыфӀхэр къыхэкӀыу абым. Джыпсту а хэкур зыкъэмыну джыпӀэ хъуну аграриэм шъхьэкӀэ къагъэсэбэпыр, лъэныкъуэ цӀыху здимысу къэнахэр мэз дэгу бэлыхьэкӀэ зэкӀэкӀауэ щытхэ. Псыдэм, хыдзэм, тропик циклонхэм ямылъытауэ Ганг и делтэм дэмыкӀыу 145 млн цӀыху дэс (апхуэду 1961, 1991 гъэхэм апхуэдэ уаиэхэм цӀыху 700 мину хэкӀуэдат).

Мексикэм и къалащхьэ Мехъиком къэхъуащ. И адэр лъэпкъкӀэ джэрмэнт и анэр индей лъэпкъхэм къыхэкӀырт. И сэбиигъуэм палеомелит къеузащ, абым папщӀэ и гъащӀэ псом лъашэу щытащ.

Мысырпсыхэуэхэр щопсэу Азиэ Ипщэм, Африкэм, Америкэм. Ди къэралым щымащӀэщ. Мэпсэу Къаукъазым и ипщэ-къуэкӀыпӀэм, Индыл и хэлъэдапӀэм, Ищхъэрэ Къаукъазым деж зэзэмызэ уащыхуозэ чыцэ, къамыл здыӀут Ӏуфэхэм, хъупӀэхэм, ауэ щыгъуалъхьэкъым.

Хьэщомыщ хъухэр бзаджу я щӀыпӀэр яхъумэ папщӀэ, псэущхьэ куэд уӀэгъэ мэхъур щызэфӀэнэхэкӀэ, зэзэмызэкӀэ зэзауитӀым я зыр хокӀуадэ. Ауэ зэбэубыдыгъэм я нэхъыбэхэм макъ гъуахъуэнкӀэ, увыпӀэкӀэ зэхокӀыжьхэ. Хъухэр зэпэубыдыгъэ ямыӀэу бзыхэм ящӀыгъу за щӀыпӀэм зэдопсэуфхэ, абым нэхъыбэу я шхын Ӏыхьэ хухагъэкӀыу къаубыдамкӀи. Бзыхэри абым хуэдэ къэрабзу Ӏэхьэ хагъэкӀыфыр хъум щхьэкӀэ, абым нэхъыбэу, бзыр нэмыщӀ бзыми шхын Ӏэхьэ иритыфыну, хъухэрамэ зэи нэмыщӀ хъум и шхын иритынукъым.

1801 гъэм фрэндж плъыхьакIуэ Луи де Фрейсине, къуапэм нэгъуэщI цIэ «Point Escarpee» иритауэ щтащ. Ауэ куэд мыщIу, 1822 гъэм инджылыз плъыхьакIуэ Филлип Кинг, къуапэм и цIэр Стип-ПоинткIэ ихъуэжащ. А цIэри къуапэм иджыри къыздэс зэрехьэр.

Еуропэм икъуэкlыпэ лъэныкъуэмрэ, ипшъэ-къуэкlыпэмрэ (Урысейм къуэхьапlэ лъэныкъуэмрэ, Къаукъазымрэ) губгуэхэм, мэзхэм нэхъ кlасу псыпцlэ мэзхэм ядекlэ щопсоу. Азиэ цlыкlум, Индиэм джоуэ. Шlымахуэкlэ Африкэм ипшъэ, ипшъэ-къуэкlыпэмрэ лъэныкъуэм мэкуэчыр.

Кана тхыбзэр, и нэхъыбэм деж катаканэр, японыбзэм къэщагъэсэбэпыр нэгъуэщӀыбзэм къыхэкӀа гайрайго (яп. - 外来語) псалъэхэр щатхым дежщ. Псалъэм папщӀэ:

1925-1936 гъэм сурреализм зэманыр кӀедзэ Пикассо и лэжьыгъэхэм («Кабинэр зэӀузых бзылъхугъэ» (1928), «ПсыӀуфэм Ӏутхэр» (1931), «Гъагъэ зыӀыгъ бзылъхугъэ» (1932) пэмыкӀхэр).

Джылэ къэралым дэсым и бжыгъэр куэду зэрхэхъуэм шъхьэкӀэ Гангым и псыхъуэм иса фаунэр хомурэ мэз къэнэжьахэмкӀэ хэхьэжьа. Инд Ганг губгъуэм пэкӀэхуэ хъуну зэзэмызэкӀэ шъыхь, мэзыкхъуэ, мэз джэду, дыгъужь, бажьэ лӀэужъыгъуэ бжыгъэхэр. Псым хэм псэушъхьэхэм ящыщхэр: ганг хыкхъуэ лӀэужъытӀ, ганг хыхьэ пэмыкӀхэр джоуэ.

1939 шъакӀуэгъуэм и 30 Совет Зэгуэтхэм зауэ ират Финлэндым («шӀымахуэ зауэ»), 1940 гъэм и гъэтхапэм нэгъунэ екӀуэкӀар. Абым яуж Совет Зэгуэтхэм идежь Карелиэм и нъыкъуэр хокӀуэ.

Абгъуэр зэпэхъурей инщ, жыглыц псыӀэм къыхэщӀыкӀауэ, ихьэпӀэр ибгъумкӀэ щыӀэу. Зыухуэр хъуращ. Абгъуэ кӀуэцӀым анэм гъуэлъхьэпӀэ щещӀ, хьэцэпэцэ къэкӀыгъэхэм япкъхэмрэ тхьэпэхэмрэ къыхех.

Унэбзум нэхърэ мащӀэу нэхъ цӀыкӀущ. Гъатхэм хъум и натӀэр, щхьэщыгур, бгъэгур — плъыфэщ; тхыцӀэр — гъуабжэщ; ныбэщӀагъыр, джабэхэр — хужьщ. Щхьэгуагуэ мащӀэ иӀэщ. Анэм и теплъэм плъыфэ хэткъым.
Къэрал джоуэ Азгъейм зэфӀэувэн щыкӀидзар VI илъэсишъэхэм, икъалэ Ӏаташъхьу Лыхныр. Къэру къыщиштар Леон I щытехьам., Азгъейр Визэнтиэм хэкӀыу хуит щыхъур VIII илъэсишъэхэм, Леон II щытехьам. Апщыгъуэм Азгъейм Курджым икъуэхьапӀэ лъэныкъуэри хиубыдэт. Къэралым лъэпӀкъ дэсхэтэр: азгъэхэр, курджы лъэпӀкъ: рачин, гурий, имерет, мегрел, сууан… Азгъейм къалэ, быдапӀэ, чылисэ бжыгъэ иӀат. Къалэ Ӏэташъхьар япӀэкӀэ Анакопиэм (Афон КӀэм) щыӀа, яужым 806 гъэм Кутаис куэча.

Шы лъабжьэр - лъэхъуамбэм бжъэгъу телъ, ауэ, Ӏув Ӏэуэ щыту, кератинрэ пигментрэ бэуэ зыхэлъ фэм и шъхьэгъу, Ӏэхъуамбэхэм ятет Ӏэбжъанэхэм яхуэбгъэлъытэ хъуну абымкӀэ. Ауэ, и кӀуэцӀ дыдэм хэт шъхьэгъур, дермэм Ӏухьэм пигментхэр хэлъкъым ар кӀы шъхьэгъура. А шъхьэгъум и целлулахэр зэпамыуду мэгуэчхэр, ахэра бжъэгъум и нэхъыбэр къызхэкӀыр.

Иджырей конституциэр 2004 гъэм къыкӀагъэкӀа. Абым зэритымкӀэ, Афганистаныр мыслимэн республику щыт, президент ӀэнатӀашъхьэм кӀэту, абым мыслимэн хабзэхэмрэ къуэкхьэпӀэ лъэныкъуэ хабзэхэмрэ зэхэтху щыту.

Париниас (эсп-бз. Punta Pariñas) — Ипшэ Америкэм и къухьэпIэ дыдэ пIэ. ЗэрабжымкIэ еуропейхэм япэу къуапэр щызэIуахар 1527 гъэращ, эспан экспидициэ Франсиско Писсаро и унафэм щIэтамкIэ.

Чугачыр АШЗ-м ипрезидент Теодор Рузвелтым иунафэкӀэ яухуауэщытащ 1907-нэ гъэм Бадзэуэгъуэм и 23-м. ЯпэщӀыкӀэ абы км² 93000 иӀыгът, иджы 2011-нэ гъэм щӀыпӀэр якъузащ км² 27958 нэсыху. Гъуэгухэм якӀыхьагъыр км 140. Мэзым иунафэщӀыр Анкоридж къалэм дэтщ, рейнджэр увыпӀэхэр Кэрдови, Сюарди дэтщ.

Шхынымкlэ зэхэдз яшъкъым, ауэ, зы ныкъуэм къэкlыгъэхэр нъэ кlасу къыхах адрехэм лы нэхъ къыхах. Лъэпlкъу хъуами я шхыным къэкlыгъэхэр, хьапlацlэ, хьамблу, фо, бжъэжъей джоуэ хэт. Я шхыныр гъэм елъыта.

1022 гъэм щыщ урыс хъыбархэм ягъэунэху адыгэпщ (Касогей Хэкум щыщ) Уэрдадэ (ур-бз. Редедя), урысыпщ Мстиславым бэнэну пэувар гъэпцӀэгъуэкӀэ хэкӀуэдауэ, абымкӀи урысыпщыр зауэм текӀуауэ. ЯужыкӀэ къакӀуэр къажэр хъыбархэм къыхӀэкӀ Рашид ад Дин и къэӀуэхугъуэщ, абым къызэриӀуатэмкӀэ 1237 гъэм адыгэпщ Тукар (Тыкъуэр) тыргъуэт зауэм хэкуэдауэ.

Кувейтым и джылэр 2004 гъэмкӀэ зэрыхъутэр 2 257 мин цӀыху. Езы хэкум щыщу джэлэм щыщыр 40% къуэдей. Адрей 60% хэтхэр мигрантхэра - пэмыкӀ хьэрып къэралхэм, Къэжэрым, Пакистаным, Индиэм, Ипшъэ-КъуэкӀыпӀэ Азиэм щыщ. Джылэм и ныкъуэм хуэдиз - 1, 6 млн. цӀыху, къалэ нэхъышъхьэм дэсхэ - Эл Кувейтымрэ хьэблэ къыбгъэдэтхэмрэ.

Псори удзхэщ, языныкъуэхэр илъэс зыбжанэкӀэ къокӀ, адрейхэр къызэрикӀыр илъэситкӀэщ. Барэбыдз лӀэужьыгъуэхэр лъэгагъ зэрдэкӀейр зэхуэдэкъым. Ди щӀыпӀэм къыщыкӀхэм яхэтщ см 30-60-кӀэ, 150-кӀэ дэкӀейхэр.

Мы Ӏэсэ хывхэм яшъэкӀуэныр къадэкъым макӀыу къызэрнахэм шъхьэкӀэ. Аустралиэ къуэдем щымыхъукӀэ, уӀэгъэ хъуа хывыр къэрууншэкъым, куэду хуэсакъын хуэй уӀэгъэм нэхъри къызэкӀегъастэ псэушъхьэр.

Псыжъ бжъэжъей бжыгъэ хэс 106 лъэпlкъу. Абы пlэмыкlыу зоопланктону 400 лъэпlкъ хуэдиз. Псыжъ, псым lус бзухэм ящыщ бжъыгъи 100 лъэпlкъ хуэдиз, абы пэмыкlыу: бажьэ, мэз джэду, кхъуэ джоуэ ипсыlуфэхэм щопсоу.
Шым и нэхъпсынкӀэ зэхэзекӀуэкӀэра, и псынкӀагъыр км 80 сэхьэтым нэсыфыну. ХьэмкӀэр ижьрабгъу иэ сэмэгурабгъу лъэныкъу зэхагъэкӀыр: ижьырабгъу лъэныкъуэм дежь шыр япэ сэмэгурабгъу икӀэ лъакъуэмкӀэ мэбакъуэ, яужым ижьырабгъу икӀэмкӀэ — сэмэгурабгъу гупэмкӀэ, ижьырабгъу гупэмкӀэ, а псом яуж шым и лъакъу хъуар Ӏэтауэ щыту мэхъур, шыр гъогушъхьэм «щохуарзэ». ХьэмкӀэ ижьырабгъу (иэ сэмэгурабгъу) джоуэ кӀеджэр нэхь кӀыхьу щызекӀуэм и ижьырабгъу (иэ сэмэгурабгъу) гупэ лъакъуэр зэриукъуэдим шъхьэкӀэ.

Псыфэндыр псэущхьэ цӀэрыӀу щыт щхьэкӀэ, и псэукӀэ-дунейтетыкӀэр фӀыуэ гъуэнэхуауэ щыткъым. Абым хуэдэу, и псэукӀэр, шэныр, нэмыщӀ псэущхьэхэм генкӀэ зэрапыщӀар, Ӏэплъэпкъ щытыкӀэр мащӀэу щӀэныгъэкӀэ гъэпсауэ щытщ. НэхъыбэкӀэ ар къызхэкӀыр псыфэндхэм я щӀэлъыплъыныр гугъу зэрщытыращ, махуэм и нэхъыбэ зэманыр псым хэсу ягъакӀуэ. Абым хуэдуи иджыри къыздынэсым фӀыуэ къэгъэунэхуауэ щыткъым псыфэндым и эволуциэм и тхыдэр, дауэ щымытми, ящӀэщ зэман куэд дыдэ дэмыкӀауэ, эволуциэмкӀэ къэлъытамэ, Африкэм зэдэпсэуауэ щытащ псыфэнд лӀэужьыгъуэ зы бжьыгъэ. Иджыпсту Африкэм, псыфэндым щымыхъукӀэ, мащӀэу къэнэжауэ щопсэу зы лӀэужьыгъуэ , лъэпкъыгъуэ псыфэнджьейхэм ящыщу Choeropsis liberiensis

Дзэр зэрзэфӀагъувэр НАТО-м и дэӀэпыкъуэгъукӀэ. И бжыгъэр зэрыхъур мин 100 хуэдиз. Дзэр зэрзэхэкӀыр щӀызекӀуэдзэрэ, Лъэпкъ уэгу-зауэдзэрэ, специал баталионрэ джоуэ. Ӏэшэ - НАТО къэралхэмрэ РССЗ-мрэ къыдагъэкӀахэра.

Индустриал револуциэр механикэ къэгъэсэбэпыгъуэ къуэдем епхакъым, лъэпкъэгъум и зэхэтыкӀэ псоми зызэрихъуэкӀа хъуа. Лъэжьыгъэ къэрур куэду хигъахъуэт, урбанизациэр нэхъ кӀэху екӀуэкӀт, экономикэр кӀэху хэхъуэт, джылэм я псоукӀэр нэхъыфӀ хъут. Индустриал револуциэм лъакъуэ 3-5 хуэдизым зэфӀэкӀыгъуэ ярита мэкъумэш лэжьыгъэр къагъану лъэпкъэгъухэм къалэ лъэпкъэгъу зэфӀэувэнэху.

Шэрэдж (ур-бз. Черек) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Бэхъсэным хэлъадэу, кӀыхьагъыр км. 76 хуэдиз мэхъур. ПситӀ зэхэлъэдапӀэм (Шэрэджхахуэрэ Шэрэдж анэрэ) къыщӀедзэщ.

1541 гъэм аргуэру мэхьчэмэ ирагъэкӀуэкӀам яуж и ӀэнатӀэр къызэрригъэхъум теухуауэ, Кортесым Эспаниэм игъэзэжьын хуэй мэхъур. И Ӏохухэр зэӀыхьа, пщым и аудиэнциэр ерагъкӀэ къылъыст. Хъыбарыжьым къызэриӀуатэмкӀэ Кортесым уэркъ гупым зэхигъэгъуэщыхьри пщым и гум и теувапӀэм зыкӀэришъа. Пщы къытехьам упшӀэ иритам: «У хэт уэ?», Кортесым джэуап ита: «Сэ а цӀыхура Зиусхьан уиадэжьхэм къалу къыпхуагъэнам нэхъри нэхъыбу къэралхэр къозытар!»

Унэбзум нэхърэ нэхъ цӀыкӀущ, ауэ зэкӀущ. Хуабжьу дахэщ, теплъэ зэмыфэгъуиблым нэс иӀэщ. И натӀэмрэ жьэгъумрэ плъыжьщ, дамэ фӀыцӀэхэм гъуэжь кусэ лыдхэр ирокӀуэ. ТхыцӀэр гъуабжэщ, щхьэщыгур, щӀыбыр, щхьэбгъукӀэхэр фӀыцӀэщ.

Къэралым и лъэпауэгъуэхэр: дзэ Ӏыгъыным уасэшхуэ техуэхэм экономикэм йохьэлъэкӀ куэду, коррупциэр, хамэ къэралхэм я инвестициэ зэримыӀэр, джылэм и хэхъуэкӀэр ину зэрекӀуэкӀыр, псымкӀэ хуэныкъуэгъуэ зэкӀэлъыпыт, лэжьапӀэншу (20%), реформэхэр хому зэрекӀэкӀыр.

Дурэшбзур пщагуэщ, щхьэшхуэхэщ, пэ псыгъуэ кӀыхьхэщ, мащӀэу хуэкъуаншэу. Хъухэр нэхъ цӀыкӀущ. Щопсэу Еуропэмрэ Азиэмрэ. Ищхъэрэ Къуакъазым деж зыщӀыпӀи лъэтэжкъым, ауэ щымащӀэщ.
Зэманыгъэ нэхъ лъэшу къэлъытэгъуэ зыратыр XI—XII лъэхъэнэхэра — Даут IV-мрэ Тамарэ гуащэмрэ я ӀэнатӀэгъуэм къэралыр щыкӀэтам. Абым щыгъуэ Хъырцейр Къаукъаз кӀыбагъум и къэрал нэхъ лъэш мэхъур, хабзэмрэ экономикэмрэкӀэ зыкъиӀэтауэ.

ХьэпцӀащхъуэ хэкӀыгъуэр е ХьэпцӀащхъуэ теплъэ хэкӀыгъуэр (лат-бз. Apodiformes) — япэкӀэ мы хэкӀыгъуэм лъэпкъитӀ хагъыхьу щытащ, хьэпцӀащхъуэхэмрэ колибрихэмрэ, иджы колибрихэр хэкӀыгъуэ щхьэху щытхэщ.

Езы республикхэми кӀуэцӀ гуэшыгъуэ яӀэт: республикэ автоном совет социал (РАСС), овтоном област, автоном край, автоном округ, област, край, къалэ сойузым и къэлъытэгъу джоуэ.

Жылэ ис бжын 2012 гъэм ирагъэкIуэкIам къызэрыхэкIкIэ Фолклэнд хы тIыгухэм щыпсо цIыхухэр 2 932 мэхъухэ. Абы щыщу къалащхьэ Стенли 2 115 цIыхур дэсщ.

Щогъуалъхьэ къэкӀыгъэ Ӏувхэм, абгъуэр фӀыуэ ягъэпщкӀу. Я зэ гъуэлъхьэгъуэр, зэрыхабзэщи, джэдыкӀэ къуэлэни 7-11. Анэми хъуми къызэдыраш махуэ 19-23-кӀэ. МэкъупӀэджэд лӀэужьыгъуэхэр щӀылъэрыгъуалъхьэхэщ, джэджьейхэр джэдыкӀэм къызэрипщу щӀопхъуэф, йосыф, ауэ лъэтэф щыхъур зэман текӀмэщ.

Атей и поу кӀагуэ — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 700 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэр Ислъэмей къуажэм и пэмыжыжэу щытщ ищхъэрэ-къухьэпӀэ лъэныкъуэмкӀэ.

XV илъэсишъэхэм Курджы къэралыр зэхохур. Азгъей пщыхэр Чачба лъэпӀкъым щыщхэр Азгъейм Къэрал Хуит траӀуэ. Адрей азгъэ пщыхэмрэ, мигрел пщы Дадиани лъэпӀкъмрэ япэщытахэ.

Микеланджело и япэрей лэжьыгъэхэр — релиеф «КӀэлъем Ӏус Мадонна», «Кентавырхэм я зауэ». Рым идежь Микеланджело сын «Вакх» ешъыр (1496-1497). Микеланджело и сын нэхъ цӀэрыӀуэр — «Даут и сын».

Еуропэмрэ Азиэмрэ я къэралыгъуэ псоми щопсэу. ЛӀэужьыгъуэ къуэдзэ 20-м нэс иӀэщ. Щыгъуэлъхьэну фӀыуэ ялъагъу псыпцӀэ, хыкъум Ӏуфэхэм — къамылым, бгъэным, гъурцым, удз Ӏув кӀырым. Абгъуэр щӀылъэм щещӀ. Ди хэгъуэгум мылъэтэжу щопсэу.

Теплъэр къызэрыкӀуэу дахэщ. Хъухэм я тхыцӀэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ, къабзий, цы гъунэхэр — щхъуэ-улъияфэщ. Пэ лъэдакъэм къыщыщӀэдзауэ нащхьэмкӀэ набдзэ хужь ирокӀуэкӀ. Дамэхэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ ӀэпапӀэ хужь тӀурытӀ яхэсу. Жьэгъур, хулъащхьэр, джабэхэр гъуэжьыфэщ, ныбэ, кӀэ щӀагъхэр хужь-гъуэжьыфэщ. КӀэ къыхэкӀыпӀэр хужьщ, ауэ кӀапэ дыдэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ. Анэхэм я теплъэр нэхъ фагъуэщ. Унэбзум нэхърэ нэхъ цӀыкӀущ.

Псыудзхэм ящыщ, псыӀуфэхэм къыщыкӀыу, зэзэмызэкӀэ псыкууми къэщыхэкӀ хъууэ (метрэныкъуэм нэс), псыпцӀэхэм, губгъуэ псы къыздинахэм, мэзкӀуэцӀ псынэхэм яде.

Индустриал револуциэр Инджылызым къежьат XVIII лъэхъэнэм и кӀэм, XIX лъэхъэнэм и пэм деж дунейпсор зэкӀышта хъуа (Еуропэмрэ Америкэмрэ я къэралъхэм къаублауэ).

Хьэщомыщыр нэхъ ин икӀи нэхъ хьэлъэщ джэду лъэпкъым яхэтхэм, ауэ лӀэужьыгъуэ къуэдзэхэр ину зэщхьэщокӀхэ инагъымрэ хьэлъагъымрэкӀэ. ЩӀылъэм щыпсэухэр нэхъ инхэщ хытӀыгухэм щыпсэухэм ялъытамэ. ЛӀэужьыгъуэ къуэдзэ нэхъ индыдэхэр амур хьэщомыщымрэ бенгал хьэщомыщымрэ, а лӀэужьыгъуэ къуэдзэхэм я хъухэр м 2,3-2,5 нэсыфыну я щӀыхьэгъыр (кӀапэр абым хэмыту), ч 270-300 фӀэкӀыу къашэчу.
Унэбзум хуэдизщ. Теплъэр зэмыфэгъу дахэщ. КӀэ плъыфыбзэр дэкъикъэ къэс еутхыпщӀ, апщыгъуэми мафӀэ бзий къыкӀэщӀих къыпщохъу. КӀэцӀыгъуэм хъум и щхьэмрэ тхыцӀэмрэ щхъуэ-фӀыцӀафэщ, натӀэхущ, дамэхэр гъуабжэщ. КӀэр, бгъэгур, ныбэ щӀагъыр, джабэр плъыжь фӀейфэщ. Жьэгъур, хулъэр, нэхэм я къэухьымрэ жьэгъу щӀагъымрэ фӀыцӀэщ. Анэхэм я теплъэр нэхъыщхьэу гъуабжэщ, кӀэр гъуэ-плъыфэщ.

Португалыр унитар къэралу щыт, администрациэкӀэ 18 хэкукӀэ гуэчу, езы хэкухэр муниципал куей 308-кӀэ зэхэкӀыжьху. Азор хы тӀыгухэмрэ Мадейрэ хы тӀыгумрэ аутоном статус яэ.

Ещхьщ къуршджэдым, ауэ нэхъ цӀыкӀущ. Къешэч г. 200 хуэдиз. Хъухэм я теплъэр щхъуэщ, мащӀэу тхьэмбылыфэ къыщӀэуэу, и пкъыщхьэм мащӀэу къыхэщу ӀэпапӀэ цӀыкӀухэр хэпхъауэ ирокӀуэкӀщ. Гу лъытыгъуэр и теплъэм хужь кусэ цӀыкӀура и пэм деж къыщыщӀидзэу и тхьэкӀумэм нэс екӀуэкӀыр, абдежым гъуэжь ӀэпапӀэ хъурей хъууэ. И бгъухэмкӀэ кусэ гъуабжэ-фӀыцӀафэхэр ирохыр. Анэм и теплъэр нэхъ фагъуэщ — щхьэмрэ, и бгъухэмрэ кусэхэр хэлъкъым. Я пэр гъуэжьщ, лъакъуэхэр гъуэжь-фӀеифэщ.

Къазплъыфэм и шырхэр щӀэх цӀыхум йосэ, пщӀантӀэм къыщыбгъэхъуфынущ. Къаукъазыкум щыгъуалъхьэ къазплъыфэхэм я нэхъыбэр бжьыхьэм Хы Курыт лъэныкъуэм мэлъэтэж, ауэ щӀымахуэр щрахыну къани къахокӀ. Абыхэм Ӏус щагъуэт псыӀуфэ мыщтхэм.

Ди къуалэбзухэм я нэхъ жьгъей дыдэу къыщӀэкӀынщ: дамэ лъэныкъуэм мм. 47-55-щ зэрыхъур, къешэч г. 5-7. Щхьэщыгур гъуэжь-лыдщ, кусэ фӀыцӀэ пщэдыкъым нэс ирекӀуэкӀыу. ТхыцӀэр гъуэ-удзыфэ лыдщ, ныбэ щӀагъыр щхъуэ-тэхуфэщ, жьэгъумрэ джабэхэмрэ гъуэжьыфэщ.

Мэлайзием зыкъегъэлъагъуэ къэралцӀыкӀу 13-рэ федералым еуэ шӀыпӀищрэ зэхэт зи пащтыхь чэзуурэ къызыхах фидирал конституцэ пащтыхьейщ. Абыхэм ящыщ штат 11-рэ фидирал щӀыпӀитӀрэ Мэлаккэ хытӀыгуныкъуэм тещ, я штатитӀрэ зы фидирал шӀыпӀэмрэ Калимантан хытӀыгум. ШтатитӀыр пащтыхьейщ, абыхэм ящыщ блы - сулътӀанейхэщ, зыр - раджастанщ, зыр ауэ сытыми дипертуанщ. Адрей штатиплӀыр губерниэхэщ. Фидирал щӀыпӀэхэр къэрал Хабзащхьэм егъэзахуэ. Илъэситху къэс къэралцӀыкӀухэм зы пащтыхьымрэ абы и къуэдзэмрэ къыхах. Мэлайзием я пащтыхьым зэреджэр янг ди пертуан агонг.

КъуэхьэпӀэ Мэлайзиэ (зэреджэр — Мэлайэ) Мэлакка хытӀыгуныкъуэм ипшъэр еубыд, ипшъэмкӀэ и гъунапкъэхэр СингэпурымкӀэ, ишъхъэрэмкӀэ СиамымкӀэ йокӀуэкӀ. Мэлаккэ псыдэжым адэкӀэ Индэнезиери.

1762 гъэм Ӏулыджыншэ зауэм яужькӀэ Манилэ инджылыз дзэхэм яубыдащ. Ауэ илъэс дэмыкӀыу Эспанэм къалэр иратыжащ. Абы еужь Эспанэм ебий филипин хъут хэхэсхэмырэ мыслымэнхэмырэ еныкъуэкъун щӀадзэ.

Нэхъ пэгъунэгъу жылэ тIысыпIэхэр — Дзэлыкъуэ къуажэ ипшэ-къуэкIыпIэмкIэ, Старопол щIыгум и хуторхэ Тэмбыкъанрэ Зелонэрэ къухьэпIэмкIэ, киломитритхукIэ нэхъ ипшэ-къухьэпIэу и цIэджэгъу къуажэ ЯтIэкъуэ щылъщ.

1829 Хы Ӏуфэр Тыркум Урысейм ирет (Адрианэ тхылъымкlэ (Тыркум и ӀанатӀэр и быдапӀэ кӀуцӀхэм нэхъ темылъа шъхьакӀэ, дуней псом Тыркум ишӀыпӀэ хуэду къалъытэт Хы ФӀыцӀэм и Ӏуфэм Ӏулъ Къаукъаз шӀыпӀэхэр).

1565 гъэ - Мэлыжьыхьым и 27-м эспан конкистэдор Мигел Лосе де Лагаспи уӀэщыгъэ дзэм (цӀыху щиплӀ хуэдиз) игъусэу хытӀыгухэм къэсыри Себу (япэ дыдэ эспан къуажэ) дищӀыхьащ.

Хьэрхьупыр, бжыгъэкӀэ апхуэдэу мыкуэдми, цӀыхухэм нэхъыфӀу ящӀэ къуалэбзущ. Гъатхэм и къэлъэтэжыгъуэр адыгэхэм я гуащӀэдэкӀ махуэгъэпсым нэщэнэу хыхьащ.