Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Анаа чиң биле кызыл-чиң тепкенде човадыры база бир янзы. Тодаргайлаарга, анаа чиң сөөлүнде човадырда баштайгы үш каагны (өрү октаан тевекти) оң будун черге баспайн тургаш човадыр, ол үш кааг иштинде кагган тевекти часпайн, будун черге баспайн човады тепкен болза, ооң дараазындагы човадыгларны оң будун черге базып алгаш човадыр апаар. А бир эвес "кызыл-чиң" човадыы болза, баштайгы үш човадыгны оң буттуң кырынга чаңгыс черге тура човадыр. Үш каагда чазыг чок човадыпкан болза, оон ыңай анаа човадыры ышкаш кылдыр човадыр.

Икаро ырлаарынын мындыг техникаларын ооренип алган, ол дээрге (2012-2013 чылдарда Богота, Колумбияга) делегейнин мастери Анандита Басy-биле база (2014 чылдын ноябрьда Нью-Дэли, Индияга) Махуа Мухэрджи-биле классиктиг индий ырлаары; (2011 чылдан тура 2013 чылга чедир Урал дагларынга мастер Илам Байбульдин-биле ооредилге чоруп турган) Сибирьнин болгаш Тибеттин хоомей-сыгыды база Тыванын башкылары-биле хоомейнин техниказы; ( ангы-ангы Колумбиянын, Перунун база Эквадорнун чоннарнын каттыжыышкыннары-биле) Анд болгаш Амазонканын Джунглилеринин езулалдыг хогжуму; База оске-даа ол угланыышкынга техникаларга, чижелээрге, Япониядан Котодамага. Икаро хой-санныг чоннарнын чанчылчаан хогжум херекселдеринге ойнаар.

Оон аңгыда моолдар бокска, хостуг хүрешке, дзюдога болгаш боо адар спортка тергиин болуп турар. Сөөлгү үеде бодибилдинг болгаш пауэрлифтинг сайзырап турар.

Моол күрүнелер төп Азияга XIII дугаар вектен эгелеп тергиидеп эгелээн-дир. Азияда көвей чоннар аразынга урянхай деп сөстү моолдар тарадып каан. Бо сөөлгү чүс чылдарда урянхай деп сөс мырыңай политоним апарган. Үе шагның эгезинде түрк, эвенки болагш самоди дылдыг улуска "урянхай" деп сөөк, аймак турбаан!

Sonido Nómada (Мибирьнин ыраажызы Арина Тадырова-биле кады ажылдаанынын туннелинде Casa del Amanecer, независимая студия записи, Богота 2013).

У́бсу-Нур, же Убса (моол. Увс нуур), Тыва: Убса-Хөл Күрүнениң биосфералыг бойдус заповедниги "Убса-Нур ыйгылаажы" РФ-тиң Чазааның доктаалы-биле 1993 чылда тургустунган. 1997 чылда ЮНЕСКО-нуң бюрозунуң шиитпири-биле аңаа биосфералыг деп эрге-байдалды тывыскан. 2003 чылда ЮНЕСКО-нуң Парижке эрткен 27-ги сессиязы "Убса-Нур ыйгылаажының" девискээрин Бүгү-делегейниң бойдус тураскаалының объектизи кылдыр чарлаан. Заповедниктиң ниити камгалал шөлү - 925136,4 га.

В 1936 по решению Президиума Малого хурала Тувинской Народной Республики основана театральная студия в Кызыле (открылась пьесой "Хайыран бот" Кок-оола). Студия совмещала производственную деятельность с учебной, готовила кадры работников театров. Большую помощь тувинскому народу в развитии национальной культуры оказали деятели советского искусства: режиссер И. Исполнев, композиторы Р. Миронович, А. Аксенов, хормейстер С. Булатов. В 1940 было образовано театральное училище, в котором занимались и актеры театра. Ставились спектакли; "Мятеж", "Любовь Яровая", "Русские люди". В 1939 группа актеров во главе с В. Оскал-оолом организовала цирковой коллектив, получивший широкую известность.
Кандыг-даа чогаал номчукчуну бодандырып, сагыш-сеткилин доюлдуруптары-биле күштүг. Чогаалчыныӊ бо чечен чугааазында ындыг шынар бар. Автор ук чогаалында антитезе аргазын билдилиг ажыглаан. Кижи биле ыттыӊ долгандыр турар хүрээлелге хамаарылгазын көрүспүшаан, амыдыралдыӊ шынын тодарадып, арын-нүүр, мөзү-бүдүш айтырыын көдүрүп эккелгени чедимчелиг. Ынчап кээрде, чамдык таварылгаларда кижи ыт амытандан дора апаары билдинер. Ылаӊгыя эрге-чагыргаже депшип ажылдай бергенде… Доржу Демирович мурнунда Серге-Байырныӊ деткимчези-биле ажылдап чораан. Деткип, дузалажып чораан өӊнүү-биле, өске ажылче депшип ажылдай бергеш, мендилешпейн, сыӊзып турар. Доржу Демирович эки эвес кижи деп чүве ооӊ овур-хевирин чуруп көргүскенинден-не билдинип келир: «Чүглери тазарган куштуу дег чиӊге моюннуг… Он дөрт хар үезинде өспейн барган хире чолдак дурт-сынныг… Доржу Демирович чылар-чылбас чорза-чорза, өде-чара кадайыныӊ ачызында оралакчы сайытче депший берген…»

Магний – организм ону эки шингээдип алыр, өт хавының курлурун эвээжедир, ханда холестерин деңнелин эвээжедир, нерви системазынга эки салдарлыг.

Тываның алдарлыг мөгези Сарыглар Семис-оол Борбак-Хүреңовичиниң авазы база Ийме чурттуг. Ооң авазы Ондар Сундуй-оол Допуш оглунуң кады төрээн кыс дуңмазы чораан.

Койнут чаңгыс чылдыг огород үнүжүнге хамааржыр сиген үнүш. Сывы дорт, узуну 100—150 см, эвээш адырларлыг, чечээ корзинка хевирлиг, быйыргын, сарыг, бүрүзү узун, чиңге салбакталчак. Чечектелири июль — августа. Үрезини үүрмек хүреңзимээр азы куузумаар өңнүг. Үрезинин август — сентябрьда чыыр. Чыды чидиг, чаагай. Тывада койнутту чүгле огородка тарыыр эвес, а черлик койнуттар дыка хөй чүве болганда оларны база ажыглап турар. Койнуттуң тургузуунда эфирлиг үс, карвон болгаш өске-даа бүдүмелдер бар. Үрезининде: эфирлиг үс —2,5—5%, а сигенинде оон 2—3 катап эвээш, оон ыңай үрезининде үскүрү — 20%, азоттуг болгаш азот чок бүдүмелдер, чигир, клетчатка, витамин А бар. Бүрүзүнде витамин С, А, флавоноидтер бар. Ону янзы-бүрү чемнерге холууру кижи бүрүзүнге билдингир, эъттиг чемнерге, янзы-бүрү ногаа аймаа дузап, консервалаарынга база хереглеп турар. Койнуттан алган эмнерни сидик элбедиринге, өл-шыкка алысканда, уруг эмзирер иелерниң эмиг сүдүн көвүдедиринге, ол ышкаш янзы-бүрү ижин-шөйүндү аарыгларын намдадырынга, нерви системазының ажылы баксыраан улустарга ажыглап турар. Дуржулгалардан алгаш көөрге, койнуттуң суу хан базыышкынын чавызадырынга, дамырларны алгыдарынга, чүректиң ажылын күштелдиреринге, шөйүндүлерниң ажылын экижидеринге, сидик элбедиринге ажыктыг болуп турар. Койнуттан «анетин» деп эмни үндүрүп ап турар. Ону чүректиң ажылы баксыраанда, бир хүн 3—4 катап бир таблеткалап ижер. Эмненириниң хуусаазы 3—8 неделя чедир.

Турция 1925 чылдың декабрьның 26-ның хүнүнде күрүне календары кылдыр григориан календарьны хүлээп алза-даа, бөгүнге чедир чыл санаашкыны чорударынга ай хиджразын болгаш өске-даа календарьларны ажыглавышаан хевээр. Ынчангаш турк календарьларда бүгү системаларның шуптузунуң ай, хүнүн салгаш, оларның аразында григориан календарьның ай, хүнүн онзалап каан болур.

Хертейген аап-сааап чүве, карак ажыттап өөренген. (М. Кенин-Лопсаң). Бо домакта "карак ажыттап" деп сөс-биле оорланыр чаңныг кижини айыткан.
Таңды Тыва Улузу чаартынып турунда... 1923 чылда Биче Хурал Чөвүлелиниң даргазы кылдыр кылдыр соңгуттурган. Биче Хуралдың ажылын 1925 чылга чедир баштап чораан.

- Өөредигни кылырынга база хүн бүрүде тариналарны утпайн сактып кээп номчуурунга, эптиг болуп турар. Эрегени шуутпушаан, тариналарны номчуп, хүн бүрүде санап чоруур болза тариналарның чыылган күжү, айдызы эрегеге сиңе бээр. Шак ындыг эрегени кижи бодунга үргүлчү ап азы машина иштинге астып алгаш чоруур болза, ол кижини аас-дылдың хоразындан, хай-бачыттан, чатка-хамчыктан чайладып камгалаар. Чогум эрегениң бары чогу-даа ылгал чок, хүн бүрүде тариналарны улуг сүзүк, бүзүрел-биле номчууру чугула.

Моңгуш Хүргүл-оолович Маңнай-оол (апрель 22, 1933 төр.) — тыва эртемден, төөгү эртемнериниң доктору, ТГШИ-ниң кол эртем ажылдакчызы, Тываның археологиязынга, этнографиязынга база төөгүзүнге хамаарышкан 150 хире чүүлдерниң, 3 эртем ажылдарының (монография) автору. Тыва АССР–ниң эртеминиң алдарлыг ажылдакчызы, «Ачы-хавыяалыг ажыл-иш дээш» медальдың эдилекчизи, Кызыл хоорайның хүндүлүг хамаатызы, «Тываның ХХ чүс чылда алдарлыг кижилери» деп күрүне номунче ооң ады кирген.

Ер юзининг буюк салтанатларини сен қурмадингми? Ҳиндистоннинг, Эроннинг, Оврўпанинг улуғ хоқонларини сен юбормадингми? Эй хоқонлар ўчоғи! Эй қаҳрамонлар туғойи! Қани у чақмоқ чақишли ботир хоқонларинг? Қани аввалғи ўқ юрушли, отли бекларинг? Нечун «урҳо»ларинг эшитилмайдир?

Черлик согуна (орус. Лук) дээрге чымчак кара хөрзүннуг черлерге үнер үнүш. Чайгы үеде ооң чымчак сыпчыгажын, күзүн борбак бодун казып алгаш, чем амданы кииреринге ажыглаар. Ону мүнге, манчы, хуужур кылыр эътке, тыртканга холуур. Чаагай чыттыг, онзагай амданныг.

Эвенкил чоннуң бурунгу тоолдарында, ырларында аи урааңкай биле урааңкай эвенки деп сөстер бар. "Аи урааңкай" дээрге Алдыы, Үстүү оранның чуртакчызы-дыр, ол сөс-биле эвенкилер боттарын адап турган. "Аи урааңкай" болза аңчы кижи-дир, ол кижи арга-эзимниң, тайганың кежии-биле амыдырап чурттап чоруур. "Урааңкай эвенки" дээрге "эвенки кижи" дээн уткалыг сөс-түр.

Чечека бүрүзүнде прицветниктери 3 санныг, чүгле адаккы чечектерде олар чүгленчек дилдинген база чечектерге дең азы шоолуг эвес узун, өскелери бүдүн болгаш чечектерден кыска.

Автор бодунуң кол маадырынга Даш-Чүрек деп атты берип кааны анаа эвес. Даш чүректиг, кадыг берге кижиниң дүрзүзү ооң сөстеринден-не номчукчуга билдинип кээр. «Сээң удуп, дыштанмааның меңээ кандыг-даа хамаарылга чок, сазыг хуна! Ол чүъктүң кайы-хире үнелиин билир сен бе, чыдыг кырза? Ооң өртээн чавааң-биле бар өнчүңге каткаш, төлеп шыдавас сен, кырган сойлук! Бүгү назынында мээң кулум боор сен, өлешкин ыт! Сени дүн-хүн чок хендирбең сөөгүн иридир са мунар мен, өлген сек!..»

Сүт-Хөл школаларынга башкылап, «Тываның аныяктары» солунга корреспондентилеп, «Шын» солунга чогаал ажылдакчызы бооп, культура килдизин удурткан.
Койнут (орус. Укроп) дээрге чымчак хөрзүннүг, хүн дээп турар аяннарга үнер черлик үнүш. Койнутту күзүн быжа бээрге чыып алыр. Бышкан койнутту кургаткаш соктаар. Нарын элгээшке каггаш, элгептер. Бүдүн койнуттарны база катап чуурар. Ынчалдыр койнут далганын белеткеп алыр. Койнут далганын эътке, мүнге холуурга аянныг чыттыг, дыңзыг болгаш чаагай амданныг. Койнуттуң хандызын бронхиттээнде, чемге хөөн читкенде, чем хуулдуруушкуну баксыраанда ажыглаарга, аарыг кижиниң аъш-чем ижер хөөнү кирер, ижин-шөюндүнүң ажылдаары дүргедээр. Хандыны белеткээри: улуг омааш ишти койнут кырынче чаа хайынган бир стакан изиг сугну кудупкаш, 10-15 минута тургускаш, шүүрээр. Чем ижер мурнунда чартык стаканнап хунде 3 катап ижер.

8. Ажыглап болур сөстер: тыва дылда бар кандыг-даа сөстерни ажыглап болур – кылыг сөстери, чүве аттары, демдек аттары, аян сөстери б.о.ө. Чүгле үш кызыгаарлаашкын бар:

Ол ышкаш чаш төлүнүң хир-чамын арыглап, дүне орнунга ичелептерге, ие кижи боду өл черге чыдып,мага-бодунуң чылыны-биле уруун кургадып,ону кургаг черге удудар.Ол дээш черле бергезинер сеткил аңаа турбас.Чаш төлү эмиин ээп турары бир ёзуда иезиниң хан-савын соруп турар болганда,авазы арып-доруптар.

Алдыгы айда: Ие иштинде уругнуң алды янзы арыг тыныштың үттери ажыттынар: кулак,карак,думчук,аас,дыл,сеткил,медерел (нерв) органнары. Чедиги айда: Ие иштинде уруг өзүп,үш чүс алдан сөөктериниң чүстери, сес түме дөрт муң дүктер үнер үттери тыптыр.

Октаргайда кандыг-даа тело чүгле материядан бүткен дээрзин амгы үеде билир болгай бис. Ол ышкаш материяның шимчээшкини, оң энергиязы база узуткап чок кылдынмас. Мөңге шагда хевээр артар. Энергия кезээ шагда турар болгаш чүгле бодунуң хевирин өскертир.Ломоносовтуң ажытканы бүдүмелдерниң камгалаттынар хоойлузу болгаш энергияның камгалаттынар хоойлузу амгы үеде октаргай телоларының тывылганының дугайында эртем ёзу-биле тайылбырлаарының үндезини болу берген.

Өскелерниң өнчүзүн айтырыг чокка алыры. Бодунуң туразы биле өске кижиниң эт-севин, ашка-көпейин, херекселин, хевин, чажырып чыткаш азы күш дөгеп тургаш алырын оорлаары дээр. Ооң биле дөмей чээп алган ашказын, дилеп алган эт-севин үезинде эгитпези база хамааржыр. Кижилерни оорлаарынче ыдалаары база оор-чорук болур. Оорлаарында кыска үш хевирлер бар.

Чүргүй-оол Намгай оглу Хомушку (май 10, 1918 чыл - июль 10, 1978 чыл) — совет-тыва офицер, танкист, Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи, Совет Эвилелиниң Маадыры.

1. Бирги ойнакчы ийи азы оон хөй фишкалардан сөс тургускаш, фишкаларны доора (горизонталь) база узун (вертикаль) дургаар ажыда чада салыр, ынчаарга бир фишка сылдысчыгаш-биле демдеглээн төп хана-каракты дуглаар ужурлуг.

БИЧУРИН Н. Я. (ИАКИНФ) Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Часть первая. Отделение VII. Повествование о доме Хойху (Уйгуры). Дополнительные прибавления о Гаогюйских поколениях. XII. Гулигань.

Моол (моол. Монгол улс; орус. Монголия) — Төп Азияда күрүне. Соңгу талазында Россия, мурнуу, чөөн болгаш барыын талазында Кыдат-биле кызыгаарлажып чыдар. Далайже үнмейн турар күрүне. Чериниң шөлү - 1 564 116 км². Найыслалы Улаан-Баатар хоорай.
Чодураа Семис-оол уруу Тумат (1974 чылдың январь 17-де төр.) — тыва хөөмейжи, «Тыва Кызы» аттыг херээжен хөгжүмчү бөлүктүң үндезилекчизи болгаш удуртукчузу, Тыва Республиканың Алдарлыг артизи.

Доржу Демировичини авторнуӊ бо тодаратканындан аӊгыда, ук чогаалда өске болуушкунардан ол кыиыл дээрзи улам билдинип кээр: «Караӊгыда өг даштынга… диспетчер Шеӊнени… хоюг эъдин тааладыр куспактаан-даа…»; «Эзирни тендирип… чугаазы үнүп… Чеченден салдынмайн барган»… Шеӊнениӊ чугаазындан илерээни болза: «Чанып чоруп олурувуста, Доржу Демирович Чеченниӊ спортивказынче кузуп каапты…».

Уран-чечен бо чогаал Маадыр-оол Ховалыгның дээре дээн чогаалдарының бирээзи болуп турарының бир чылдагааны болза, кижилерниң аразында хамаарылганы-даа, үениң маңын-даа тодаргай көргүскенинде.

Хонукту дүн, хүнге чарарындан аңгыда "даң бажы", "чер чырып келген", "хүн херели дээп келген", "биче дүъш", "улуг дүъш", "дүъш соо", "хүн чүгүрүүнде кире берген" дээш болгаш оон-даа өске бичии хемчеглерге үлеп турган. Оон аңгыда "хар шокарлай берген", "хар эрип калган", "көк үнүп чыдар апарган", "хек-даван чечектели берген", "чер суггарар үе", "тараа тарыыр үе", "сиген бажы четчи берген", "хой кыргыыр үе", "чулук үези", "тараа хоорзу баш тырта берген", "тараа бажы четчи берген", "көк-хевек үези", "кара-доңдак дүже берген", "шалың дүже берген", "хыраа дүже берген", "башкы хар чаапкан" дээн чергелиг домактар шаг-үениң өскерилгези чылдың кандыг үезине болуп турарын чигези-биле илергейлээр.

1943 чылдың май 20-де ТАР-ның эки турачыларының баштайгы бөлүү-биле фронтуже аъттаныпкан. Кезек үе иштинде Горький хоорайга тыва эки турачылар дайынчы белеткелин эрттирип турганнар. 1944 чылдың февральда тыва эки турачылар 25-ки танк полкузунче кирген болганнар. Ч. Хомушку Украинаның 2-ги фронтузунуң 52-ги шериинче кирген, 1944 чылдың февраль 25-де фронтуже үнүпкен. 1944 чылдың мартта 25-ки полку Бугск-Днестр халдаашкынының операциязынга киришкеннер.

Бункер (Майык:Lang-ge) - чер адаанда бетоннап тургаш кылган хорагдап чаштынар чер. Бункерлерни I болгаш II Делегей Дайынынга дыка нептереңгей ажыглап турган.

Эрги феодалдыг Тывага херээжен кижиниң хөөмей күүседиири хоруглуг турган. Бир-ле дугаарыында А. Аксеновтуң “Тыва чоннуң аялгалары” деп номунда билдингир хөөмейжи Сорукту Кыргыс уруу-биле кады хөөмейни күүседип турганын бижип турар. Мөнгүн-Тайга чурттуг хөөмейжи Аңгыр-оол Хертектиң кырган-авазы, авазы хөөмейни дошпулуур-биле үдеп оргаш күүседип чораанын “Хөөмежиниң бодалдары” деп номда бижээн.
1578 чылда сарыг шажын күрүне чүдүлгезин деп хүлээттинген, ынчалза-даа хамнарже арат-чон барып турар (колдуунда чурттуң соңгу талазында). 1921 чылда хувискаал эгезинде 755 хүрээ болгаш 120 муң лама-башкылар турган (ынчан чурттакчы чоннуң саны 650 муң кижи турган). 1934 чылдың төнчүзүнде Моолга 843 улуг хүрээлер, 3000 биче хүрээлер болгаш 6000 өске хүрээ-хиитке хамаарышкан тудуг болгаш бажыңнар турган. Эр чоннуң 48% ламалар турган. 1930 чылдарда шупту сарыг шажынның өөредилге черлери хагдынган азы узуткаттынган турган, а оларның өнчү-хөреңгизин чаа күрүнеге хүлээдип берипкен. Колдуунда улуг хүрээлерни бузуп узуткаан (амгы үеге дээр 6 хире улуг хүрээ арткан). 18 хире муң лама-башкыларны адып боолаан (ол сан бичиилеттирген, шынында оон көвей). Мөрен хоорайның чоогунга 5 муң хире адып боолааткан лама башкыларның сөөк-даян тыпкан (ынчангы чурттакчы чоннуң 1% болуп турар).

В.К.Моңгуш ырыларның сөзү аялгазын таарыштыр чогаадыр хөөмейжи. Ооң ырылары чараш болганындан чонда билдингир. Оларның аразында дараазында ырыларны киирип болур: “Дембилдей” (“Чиргилчин” бөлүүнүң репетуарында кирип турар), “Хөөмей-сыгыт чуртту Тывам” (“Хүн-Хүртү бөлүүнүң репетруарында) “Өвүрүмнү” (Өвүр кожууннуң хөөмейжилериниң ыдык ыры база Тыва национал оркестрниң репертуарында), “Хөөмей” (“Тыва хөгжүм” деп бөлүктүң репертуарында).

Тываның арга-арыгларында хадың (орус. берёза) кончуг хөй үнүй турар ыяш. Бүрүлери төгериксимээр, бажы шиш, кара-ногаан өңнүг, аныяк будуктары чөпкүр, чечээ сырга ышкаш, карты ак өннүг, чеми бичии хавыкчыгажының иштинде. Хадың колдуунда суг чоогу, шыксымаар, холушкак арга-арыглыг черлерде үнүп турар. Чечектелири майда, үрезини август—сентябрь айларда быжар.

бирээзи бирээзин «танывас апарган». Дөрт чыл бурунгаар кады аӊнап чораан дуӊмазыныӊ ыды Хартына Серге-Байырны дораан танып кааш, аӊаа аажок огланган болган. Бо ийи болуушкун чечен чугааны кол тепкииш болган. «М. Ховалыгныӊ, Д. Сарыкайныӊ, Ш. Кууларныӊ… болгаш өске-даа авторларныӊ хөй-хөй чечен чугааларыныӊ темалары бүрүнү-биле амгы үеден келген, маадырлары бистиӊ-биле кады чурттап чоруур кижилер». деп, Антон Калзаӊныӊ демлеглээни чөптүг.

Чойгандан алдынган эмнерни төп нерви системазының ажылын экижидеринге, чүректиң ажылын күштелдиреринге, ол ышкаш далар аарыглар үезинде, чүректиң суларап, баксыраарынга, хораннанганда дээш өске-даа аарыглар үезинде медицинада калбаа-биле ажыглап турар. Ол ышкаш миозит, чүс, неврит аарыгларынга чаар эм кылдыр ажыглап турар. Чаа бүрүлерин хайындыргаш, витамин четпестээр үеде хереглээр.

Бир кижиниң сагыш-сеткили дүвүрээзинниг, багай болза, ону оожуктуруп, алактырарын шенеп, “бодуң бурууң-дур”, “мээң маңаа хамаарылгам чок”, “ону-ла бодап тургаш чоорул” деп ол кижини улам-на шыжыктырар хевирлиг чугааларны кылбазы эки.

Маадыр-оол Ховалыгныӊ номнары удаа-дараа үнүп, бодунуӊ номчукчуларын тып ап эгелээн. Ол «Меӊгилиг бедиктерниӊ кыйгызы» (1987), «Хаяда хадыӊнар» (1988), «Улуг от» (1993), «Ыдыктаан тук» (1996), «Хүреш бурганы» (2001), «Самдар тоожу» (2003), «Чудуруктуӊ чажыды» (2005) дап номнары чырыкче үнген.
2003 чылдың июнь айның төнчүзүнде АКШ-тың Вашингтон хоорайга болган делегейниң биче буурай чоннарының фестивалынга киришкеним солун болган. Бир ай үргүлчүлээн бо фестивальга Тывадан 13 кижи – малчын, чылгычы, даараныкчы, хөөмейжи, даш чонукчулары, хөгжүмчүлер, хөгжүм херекселдериниң чазаныкчылары кириштивис. 2005 чылда «Тыва кызы» ансамбль-биле АКШ-ка чорааш, хоорайлар кезип, тыва ыры-хөгжүмнү, хөөмей-сыгытты американнарга таныштырып турган болзувусса, бо фестивальдың болур чери кудумчу болганы дыка солун. Киржикчилер кылыр ажылын кылыр – даараныр кижи дааранып, чазаныр кижи чазанып орар, хөөмейлээр кижи хөөмейлеп турар. Мен хомустап, бызаанчыга ойнап турумда, Алдар Тамдын, Шон Куирк тыва хөгжүм херекселдерин американнарга таныштырып турду. Көрүкчүлер дээрге эңдерик, хүннүң-не муң-муң кижи сонуургап көөр, сонуургалдыг кижилер канчаар дааранырын, чазанырын, хөөмейлээрин айтырып, тайылбыр ап, өөренип-даа турарлар. Бо фестивальга бүгү делегейден дыка хөй биче буурай чоннар, ооң иштинде Россиядан бистер – тывалар биле калмыктар киржип, боттарының культуразын, уран чүүлүн, ёзу-чаңчылдарын таныштырган. Солун чүүл – Америкада ажылдап, чурттап чоруур бистиң чаңгыс чер-чуртуувус Чинчи Кунгаа албан-биле өске штаттан биске чедип келгеш, очулдурукчулап, дузалажып турганы-дыр. Делегейниң чүк-чүгүнче тывалар тарап, Америкадан эгелээш, өске-даа даштыкы күрүнелерде төлептиг ажылдап турары өөрүнчүг. Кижиниң чаңгыс чер-чуртуу, тыва кижи англи дылга хостуг чугаалап, төрээн Тывазының дугайында тайылбырлай бээрге чоргааранчыг-ла чорду. Культура, уран чүүл ажылдакчызы болгаш кижи кандыг-даа ужуралдарга таваржыр, солун хемчеглерге киржир боор-дур…

Аз чону дайзын болду. Кара-Хөлге шиштештивис. Күл-тигин үжен бир харлыында Алып Шалчы агын мунуп халдап тегди. Аз элтеберин тутту. Аз чону анта чок болду.

Дао – кижини деткип турар күш болуп турар. Ол болза кижиниң чуртталгазында болуп турар болуушкуннарны аайлаштырыптар. Кижи чүгле сагыш бодалынга даянып алгаш хамык чүүлдерни кылып шыдавас, ынчангаш албан угаан-медерелиниң дузазын дилээр, ооң түннелинде частырыгларны кылып турар. Частырыглар дээрге Дао-биле өжээннежиишкин болуп турар.

АН СССР СО ЯФ Инаститут Языка Литературы и Истории. Г. В. Ксенофонтов "Эллэйада". Материалы по мифологии и легендарной истории якутов. Издательство "Наука" Москва 1977 год. Арын 45 биле 47-48.

1926 чылда моол биле тыва күрүнениң төлээлелери ужуражылга эртирип турган үеде... Моолдуң бир чазак кижизи: “Тывалар моолдуң Эрзин-Тес девискээрин эжелеп алган-дыр” диген. Дондук: “Моол чазак Даргат аймаан бүдүнү-биле сыырыпкан-дыр” диген. Моолдарның аксы хак-ла дээн.
Аъш-чем солчуушкунунга, сиңниишкининге, углевод, үстер, белоктар дээш өске-даа чүүлдерниң организмге хуулуушкуну чогумчалыг, таарымчалыг болурунга витаминнер эң чугула бүдүмелдер болур. Витаминнер дириг организмниң органнарының, чүрек, хан-дамыр, нерви системаларының, ижин-баарнын ажылынга болгаш ханның тургузуунуң доктаамал четче болурунга улуг ажыктыг. Эът-мага-ботка витаминнерниң четчир хемчээли организмниң даштыкы бисти долгандыр туруп турар таарымча чок бойдустуң уржуктарынга туруштут, шыдамык болурунга, аарыгларга удурланыр шынарын күштелдиреринге улуг идигни тургузуп турар. Бир эвес, витаминнер чедишпес болза аарыычал, аарыгзыг, арган, күш-деңгел чок, салдынчак, күзел-соруу, эрестии бастынчак, бүгү-ле чүвеге эреңгейлээр чаңныг дээш харын-даа доора аарыгларга, бергедээшкиннерге чедирип болур.

Хымыс (орус. Кумыс) - бе сүдүнден кылган чемнерниң бир янзызы. Шаг төөгүден бээр тывалар чылгы малды өстүрүп чораан. Бениң сүдүнден хымыс кылыр. Бени бир хүнде каш-даа катап саар.

Педагогика эртемнериниң академиязының национал школалар институдунга аспирантура доосканының соонда, 1959 чылдан эгелеп, Ш.Ч. Сат Кызылдың педагогика институдунга ажылдап кирип алган. 1963 чылдан эгелеп, тыва дыл болгаш төрээн чогаал кафедразы институтка ажыттынган. Ону тургузарынга Ш.Ч. Сат улуг күжүн үндүрген. Ынчангаш Ш.Ч. Сат – тыва дыл болгаш төрээн чогаал кафедразының бир дугаар үндезилекчизи, кафедраны үзүктел чок чээрби чыл дургузунда билдилиг удуртуп келген. Кафедра удуртуп турар үезинде республика школаларынга тыва дыл башкыларын белеткээриниң шынарын бедидеринче база башкыларны эртем-методиктиг комплекс-биле хандырарынче кончуг улуг кичээнгейни салган.

Кижи бүрүзү бо чуртталгада уштап-баштап чоруур хүндүлүг башкылыг, мерген угаанныг сүмелекчилиг база кезээде дузалап кээр эштиг болур дээр болза, чазыг чок боор. Хөөмейни күүседип, нептередип чоруур, аныяк салгалдарга боттарының уран дуржулгазын дамчыдып берип чоруур, бойдустан тускай чаяанныг, тыва чоннуң аразында ады-сураа алгаан хөөмейжилер өскелерден онзагайы-биле ылгалып чоруурлар. Аксының кежии-ле боор, Сергей Оолакаевич Тыва Улустуң алдарлыг хөөмейжизи Тумат Геннадий Хайдыповичиниң хары угда ооң эжи бооп, сүмелекчизи база башкызы чораан. Сыгыртыр Сергейниң хөөмей-сыгыт талазы-биле арга-дуржулгазын, кижизидилгезин демдеглевес арга чок.

Чогаал ажылын 1990 чылдар төнчүзүнде эгелээн. 1999 чылда бодунуң шүлүктер чыындызы "Чөпшүл дең" деп номну үндүрген. Ооң бижээн шүлүктери, бижээн чүүлдери, чогаалдары республиканың аңгы-аңгы солуннарынга үнгүлээн. 2008 чылда "Меңги" деп ному база үнген. Бии-Хем кожуунда "Эрестер" деп өөредилге солунун 2005 чылда үндезилеп тургускаш, редакторлап турар.

б) Бар сөске белдирлешкек кылдыр өске сөстү тургузары-биле. Чаа сөс хөлде бар сөстүң бир үжүүн киирип аар азы аңаа бир үжүк немээр ужурлуг. Ол сөс ийи азы оон хөй сөстү «көвүрүг» хевирлиг кылдыр кожуп база болур.

Бес тайгага үнер дазыл чемиштиг черлик үнүш. Ону сүтке элээн үр хайындыргаш, кырынче саржаг каггаш чиир. Бести аштап-арыглааш, кургадыр, оон хоюудур соктап далганнааш, саржаг-биле холуй мажыыр, ооң соонда хураган хырнынга, үүжелеп алыр.
Моол-тибет календарьларның бир хевирин моолдар амыдырал ажыл-агыйга хүн бүрү хереглеп, ол календарьны олар бистиң эраның 1911 чылынга чедир ажыглап келгеннер.

Аяна Самыяа урууның уран чүүлге хандыкшылы кайыын келгенил, ук-төөгүзүнде, кады төрээннеринде салым-чаяныг кижилер бар бе дээрзин база сонуургап, кады төрээн улуг угбазы Зинаида Самыяа уруу Сат-биле ужуражып, чугаа—лажырымга, дуңмазының дугайында күзелдии-биле чугаалады: – Аяна хеймер дуңмавыс, кады төрээн беш угбалыг, дөрт акылыг кижи. Ававыс Ёнзак Кылын-ооловна Саая бистерни – хөй ажы-төлүн өстүрүп, кижизиткени дээш “Маадыр-ие” бедик атка төлептиг болган. Малчын өг-бүлеге Аяна эрес-кежээ кылдыр өскен, угбалары, акылары школаже өөренип чоруптарга, ава-ачазынга дузалыы аттыг, ачазын эдерип тарбаганнаар-даа турган. Ава-ачавыс аарааш, соңнуг-мурнуг чок апаарга, Аяна 6 харлыг турган. Ынчангаш улуг угбам Тамара Самыяа уруу Кызылга бодунуң чанынга дуңмазын өөредип, авазының орнун солуп, чагыг-сүмезин берип өстүрген. Ол бичиизинден-не бот-башкарнып, харыысалгалыг, бодунга негелделиг, чүткүлдүг кылдыр өзүп келген.

VII чүс чылда туттунган шивээ ортулук кырында, а ортулук хөл адаанга меңги дош кырында турар. Шивээ 3,5 га шөлдү ээлээн. Бо тураскаал нарын архитектуралыг, дорт дөрт-булуңчуктуң иштинде буддисчи мандаланы сагындырып турар 26 бажың бар.

Бүрбү оглу Коңгар (моол. Пүрэвийн Гонгор) – XIX-XX чүс-чылдарның аразында Көп суг хөл (моол. Хөвсгөл) аймактың Чыргалаң (моол. Жаргалаң) деп черинге чурттап чораан кедергей узун кижи. Көп суг хөл дээрге Тожунуң нояны Тонмиттиң Моолче кадыпкан чери-дир, ооң чурттап турган үезинде ол черге чүгле тывалар чурттап чораан. Ынчангаш Моолдуң төлээзи кылдыр санатынар.

Франция ядролуг чурт болгаш КЧН-ниң (Каттышкан чоннар ниитилели(ООН)) Айыыл-халап чогунуң Эвилелиниң беш доктаамал күрүнелериниң бирээзи. 1950 чылдардан Европей Эвилелдиң тургузукчу чурттарының бирээзи Франция болуп турар.

Совет эртемден болгаш антик төөгүнүң шинчилекчизи С. Я. Лурье башкирлерни V чүс чылдың бистиң эрага дээр Геродоттуң «Төөгү» деп ажылында аргиппей деп ат-биле кирген деп санап турар. Герадот аргиппейлерни "бедик даглар эдээнде чурттап чоруур" деп бижип турар. Дараазында Геродот " Олар тускай дылда чугааланып турар, кеттинери скифтер-биле дөмей, а чип турар чемнерин ыяш дүжүттеринден кылып турар" деп ол демдеглеп турар. Оон аңгыда «…олар кожаларының маргыжын шиитпирлежир, а кажан ойлаттырган азы дескен кижи камгалал дилээр болза кым-даа ону чемелээр азы бастыыр эрге чок боор» деп ол чоннуң аажы-чаңын бижип демдеглээн.

Ада-чурттуң дайынының бүгү үезинде аныяк флот эң-не аар-берге амыдыралды чурттап эрткен. Соңгу флот кадыг-бергелерге ундаравайн күжүн ийи катап киирип шыдаан. Дайын эгезинде чүгле 15 суг адаанга эжиндирер хемелер турган болза, ооң саны 42 чеде берген.

Хөөмейни ансамбль-биле күүседип турары нептереңгей артпышаан. Республиканың алдарлыг бөлүктеринге, делегейде сурагжаан “Хүн-Хүртү”, “Чиргилчин”, “Тыва”, “Алаш”, “Чаңгы-Хая”, “Тыва кызы” хамааржыырлар. Оларның кайызы-даа хөөмейни профессионал бедик деңнелге күүседип турар.
Даосизм (кыд. 道教, пиньинь:dàojiào) – дао дугайында өөредиг, кыдаттарның шагдан тура-ла өөредии. Ооң иштинче шажынның болгаш философияның кезектери кирип турар.

1991 чылда уран чүүл школазын чедиишкинниг дооскаш, улаштыр Кызылдың А. Б. Чыргал-оол аттыг уран чүүл училищезиниң орус улустуң хөгжүм херекселдериниң салбырынче өөренип кирген. Аяна ийиги курска өөренип турда, уран чүүл училищезинге тыва национал хөгжүм херекселдериниң салбыры ажыттынган. Аяна өске салбырның сургуулу турган-даа болза, бызаанчыга ойнаар болгаш хостуг үезинде Татьяна Туматовна Балдаң башкының сургуулдардан тургузуп алганы национал хөгжүм херекселдериниң оркестринге ойнап турган. Училищеге өөренип турган чылдарында Аянаның база бир ынак эртеми – орус улустуң хөгжүм херекселдериниң оркестрин башкарары турган. Оркестрде ойнап турар хөй хөгжүмчүлерни башкарып удуртур талазы-биле чедимчелиг билиг берген башкызы – Ирина Петровна Шевченко.

Кысказы-биле, шуптувус эртем-билиглиг,шынчы-чөптүг, ак-сеткилдиг, дузааргак кижилер болур болзувусса, ал-бодувуска-даа, өскелерге-даа улуг ажык-дузалыг болур бис дээрзинге чигзиниг чок.

Хөлге фишкалар салырының азы оларны солуурунуң орнунга, ойнакчыга, ол сөстү (сөстерни) тургузуп шыдаар азы шыдавас-даа болза, көжүнден ойталаарын чөпшээрээн.

Эгезинде магистраттарның шиитпини күш-биле чедип алыр (кымчылап, бажын кезип шаажылаар) эргезин көргүзүп турар белги-демдек дир. Ооӊ соонда чөптүг чоруктуң кол шинчизи апарган. Фассиялар эвилелдиң, ылаңгыя өгленириниң демдээ бооп турган. Ынчангаш чогаалдарда чамдыкта Купидоннуң кол шинчизи болуп турган.

Чаа үеде фассиялар колдуунда эл-төре (политиктиг) белги-демдектеринге хамааржып турар. Итали фашизм бодунуң адын фассиялардан алган. Чүге дээрге 1919 чылда Рум эзен-хаанныг күрүнени катап тургузар бодал-биле Бенито Муссолини фассияларны (италиян: фашо) бодунуӊ намыныӊ кол белги-демдээ кылдыр шилип алган. Ынчангаш итали фашизмниң кол эл-төрелиг бодалы – хуу кижиниң эрге-ажыы нацияның эрге-ажыынга чагыртыр дээрзин илередиринге тааржыры бо белги-демдекти шилип алырынга база улуг салдарны чедирген. Итали фашистер бодунуң туюл күзелиниӊ илередиирин шенеп, моондак кылдыр шарып каан шывыктарны – ниитилелдиӊ аңгыларының эвилели, балдыны – дээди эрге-чагырга деп тайылбырлап турган. Азы шывыктар шарыын каттыжыышкынныг ниитилел тургузуунуң мөөңнеп алган эрге-чагыргазын, балды үстүккү ат-хүндүнү илередип турган.

Наадым үезинде ТР-ның Чазак Даргазы Ш.В. Кара-оол, өөредилге болгаш эртем яамызының сайыды К.А. Бичелдей Чазактың мурнундан Барыын-Хемчик кожууннуң Аяңгаты ортумак школазынга «Газель» машинаны белекке берген.

Анаа оларга эштенчилеп чораан ажылчыннарга кайыын хол дээр ийийк бис. "Хол дээр" деп сөстүң утказы "кижини согар", "эттээр" бооп турар. "Хол дээр" деп быжыг сөс каттыжыышкынында "хол" деп сөстүң утказы база дорт бооп турар.

1917 чылдың хувискаалының соонда бүгү башкир курултайлар (хуралдар) Россияның бир республиказы кылдыр үндезин республиканы тургузарын шиитпирлээн.
Тыва календарьның тургузуу бөдүүн, сактып, доктаадып алырынга кончуг эптиг болгаш үр үениң дургузунда ажыл-амыдыралга ажыглаттынып келген. Тывалар ай дуртун дээрде айның өскерлир хевирин барымдаалап, 29,53 хонук кылдыр хүлээп ап, чыл дуртун Хүннү барымдаалап санап турганының ужурунда, бир чылдың иштинде он ажыг хонуктар артыкталып келирге, ай, хүн календарын дүүштүрери-биле, үш чыл болгаш-ла чыл төнчүзүнге артык ай деп адаар бир айны немеп турган.

Өг-бүлениң эптиг, найыралдыг чурталгазын камнап, ону чүгле үргүлчү “быжыглап” турар болза эки. Мону кончуг бодамчалыг, ужур-уткалыг кылыры чугула. Чижээ, өг-бүле байырлалдары – төрүттүнген хүннер, мугур харлар, ёзу-чаңчыл байырлалдары – уруг дою, баш дүгү хылбыктаары дээн ышкаш өг-бүлеге байыр-дой эрттирер чылдагааннар тыпты бээр болгай. Чүгле оларны эзиртир суксун чокка, спортчу оюннар, делгелгелер эртирип болур. Чүгле мону углаар, удуртуп баштаар кижи өг-бүлеге черле албан турар ужурлуг. Ол кым-даа болгай-ла: кырган-ачазы, улуг оглу, даайы-даа, база маңаа өске улустуң деткимчези, дузазы черле херек, аңаа киржиринден улус ойталавас болза эки, “Демниг сааскан теве тудуп чиир” дижир болгай. Эвилелдежип алгаш, кандыг-даа үүлени бүдүрүп болур.

Аът чарыштырары - Тыва улустуң шимченгир амыдыралынга бурун шагдан тура-ла чылгы мал үнелеп четпес ажыктыг болуп турган. Бурун шагда көшкүн быдаргай ажыл-агыйлыг тывалар чылгы малды муң-муңу-биле өстүрүп, көшкүн ажыл-агыйларга ажыглап чораан.

Сахаларның өгбелеринден бээр эң бир дугаар бодунуң мал-маганы, аалы биле Урааңхай-Хаадыыат деп кижи көшкен. Ол кижи бээр дораан көже бербээн, чоорту көшкен. Орук ара кыштаглап хонуп база турган. Малының кыжын чиир сигенин ол чайын кыштаар чурттунга белеткеп аап турган. Ол үеде бо черни "Сүттүг хем" дээр чораан. Бээр көжүп кээш ол эвенкилер-биле дайылдашкан, эвенкилерге ол кижи чылча шаптырган.

7) Таңды-Уула хайыракан Оюннар кожууннунуң мурнуу талазын долгандыр турар. Таңды-Уулага бистиң ада-өгбелеривис дүп шагдан бээр ак сүдүн чажып чораан, алгыш-йөрээлин салып чораан. Таңды-Ууланың ээзи кара карактыг ак сыын дижир.

Дигнага (санск. दिग्नाग; (mahā-)dignāga, dignāga; төв. ཕོགས་ཀྱི་གླང་པོ། — Phrogs-kyi gLang-po; кыд. 陳那 — Чэньна, 480—540 чылдарда чурттап чораан) — индий бодалчы, Йогачара школазынга хамааржып турган лама, сарыг шажынның логика өөредиин үндезилээн.
"Аныяктарның коммунистиг интернационалын дамчыштыр - тиилелгеже!". Ол кыйгырыг И.Шагдыржап болгаш ооң чаңгыс аай үзелдиг эш-өөрүнүң күжениишкини-биле тургускан чаа программаның өзээ апарган. Ынчан 1925 чылдың төнчүзү турган. АКИ-ниң төлээзи Кутепов ТАРЭ-ниң бирги съездизинге байыр чедирип, чүве чугаалааш : "Чүгле кулданыгның кинчи-бегин үзе тыртары четпес. Ёзулуг революсчу шимчээшкинни тыва чоннуң, ядыы тываларның ортузунга ханыладып, калбартыры, ССРЭ-биле найыралчы харылзааны улам быжыктырары эргежок чугула... Даарта кандыг шылгалдаларга бастырып аарыңарны бөгүн кым чугаалап шыдаарыл? Силерниң орууңарга сөс кырында революсчулар бооп, тыва ядыы чон дээш демисежир бис дээр, а херек кырында силерни дедир тыртарын күзээр улус таваржыр боор" - дээн. Билген чүве дег болган: эрге-чагырга элээн феодал-теократ идегеттерниң тергииделинден хамыктың мурнунда ядыылар күштүү-биле хинчектенип турар.

Лао-Цзы – даосизм шажынының үндезилекчизи, бистиң үениң мурнунда VI-V вектерде чурттап турган. Даосизм шажынының "Дао Дэ Цзин" деп кол номунуң чогаалчызы. Ол номнуң өөредии мындыг:

Башкызы Сергейниң кижизидилгези Геннадийниң аажы-чаңынга, хевирлеттинеринге чугула рольду ойнаан. Гена хөөмей уран-чүүлүнүң тевиинче чаа-ла булганып кирип тура, тенексимээр аажы-чаңныг, бир-ле чүүлдү бодап азы чогаадып алган чоруур борбак кызыл чаактарлыг оолак турган. Дошкун сөстен доңган сеткил чөрүжүп дедирленир болгай, а Геннадийниң башкызы эптеп-чөптеп өөредип, тускай эвин тып алган.

Фонетиказы тыважываан, олчаан үлегереп алган сөстерге, оон ыңай нарын тыва сөстерге кожумак немежир болза, шак ол кожумактыктың ажык үнү сөстүң сөөлгү слогунда турар ажык үнден хамааржыр. Чижээ: артистиң, директорнуң, киш-кулааларга, кызыл-өзектиг, сеткүүлдүң.

Геше Чампа Тиңлей, Ном: Хүн бүрүде бүдээл бүдүреринге мергежиириниң мөргүлү, Республика типографиязы, 2003 чыл. Номга капсырылгада Чочагар Моңгуштуң очулгазы.

Тываның Эртем-Шинчилел Институду база Томскунуң эртемденнери 2011 чылдан тура шинчилел ажылдарын чорудуп эгелээн: кээп турган улустуң эге болгаш аржаандан чоруп турар үеде кадыкшылының байдалын шинчилээннер.

Ооң мөге адын Арзылан Чамыяң дээр. Ол Чөөн-Хемчик кожууннуң Шеми сумузунга 1908 чылда төрүттүнген. 1935 чылда Тыванын улуг Наадымынга эн-не баштай шуглуп унген,оон соонда ол чедиишкиннерин 1937,1938,1939 чылдар-да база бадыткап,ТАР-нын дорт дакпыр чемриону,ол уенин ёзулуг-ла Арзылан могези бооп келген.Оон адын салгакчылар адап-сактып,"XX чус чылда Тыванын алдарлыг кижилери"деп Куруне номунче киирген.

Тываларның өгбелери "урянхай" деп сөс билбес чораан, тывалар аразынга "урянхай" деп аймак-сөөктүң улузу база кажан-даа чуртаваан. "Урянхай" деп моол сөстү тывалар дорт адай албас турган. Кара чон ол сөстү тыва домаанга таарыштыр [урааңгай] кылдыр адаар чораан. Чүгле моол бижик ажыглап чораан тыва дүжүметтер боттарының саазын чагааларынга "танну урянхай" деп сөстер бижип турган. Моолдар XIV векте тываларның өгбелерин "Арга урянхадтары" деп адап турган. Арга урянхадтары болза "Юаньның чажыт төөгүзүнде" бижиттинген тускай Урянхай деп аймакка кандыг-даа хамаарылгазы чок бооп турар.
Моолдарның төөгүзүн номчуп көөр болза олар өске чоннарны "Урянхай" деп ат-биле адаар чаңныг чораан. Моолдуң урянхайларын этногенез талазы-биле 2 аңгы бөлүкке чарып болур.

Күдеректиң чарылбас болгаш кады хүрежир эжи бодунуң улуг угбазы Садыккайның оглу Ловай турган. Ооң мөге кижи болу бээринге иези Эңгисмааның акылары Танай биле Тонай ийи улуг салдарлыг болган.

2013 чылда, делегей чергелиг "Ажы-төлдү камгалаңар" деп организацияның илеткели-биле, Финляндия бөмбүрзектиң ие херээнге эң таарымчалыг чурт деп бадыткаттынган (2012 чылда 6 дугаар черге турган). Бот-эргелиг апарган үе - декабрьның 6, 1917 чыл (Россиядан)

Моңгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.

Моолдар чылды он ийи айга чарып, ай календарын хүн календары-биле дүүштүрери-биле элээн каш чылдар болурга-ла, чыл төнчүзүнге артык айны немеп турганнар. "Цагаан сарак ай" дээш баштайгы айның эгези кылдыр февральды хүлээп алыр. Чамдык черлерге айларның аттары болгаш оларның дугаарлаашкыны янзы-бүрү бооп тургулаан. Айларны шагның үезинге дүүштүр часкы-хаврын, чайгы-зуны, күскү-намрын, кышкы-өвлийн деп бөлүктээш, ол айларны баштайгы-төргүүн, ортаакы-дунд, сөөлгү-сүүлчийн деп ылгап тодарадыр.

Москваның тургускан күрүнезинче кезектеп кирип эгелээн. Бир дугаар Москва күрүнезинче барыын болгаш соңгу-барыын башкирлер кирген (Казан күрүнениң башкирлери). 1554—1557 чылдарда Иван Грозныйның чагыргазынче Ногай Ордунуң девискээриңге чурттап турган төп, мурнуу болгаш мурнуу-чөөн башкирлер кирген.Урал дагның чөөн талазында башкирлер Сибирь күрүнези дүшкен соонда 1580—1590 чылдарда кирген. Иван Грозный Казань күрүнени тиилээш башкирлерге эки тура-биле дең эргелиг Орус күрүнеже кирерин дилээн. Иван Грозный хаан башкир чонга чүдүлгезинче халдаашкын кылбас, кезек чер айтырыгларынга чиигелделерни кылып бээрин аазаан. А башкирлер Иван Грозный хаанның күрүнезинге шериг албанын эртер болгаш чер үндүрүүн ясакты төлээр деп керээзин чарган.

Кара өң тываларда бир талазында - каржы, бактар, түрег, а бир талазында - санап четпес байлакшыл, санатынмас хөй чүүл, бойдус болуушкуннарының арыы болгаш чоннуң бир шаанда адырылган соңгу талада чурттап чоруур кезээн илередип турар. Хепке ол өңнү ажыглаарда күш, кежик кыйгырарда азы соңгу чүкке бодун хамаарыштырып көргүзерде кедер.

Обычаи и традиции буддизма, почитаемые в семье. Религиозно-просветительское издание. Чотпун-оол оглу Чочагар. На тувинском языке. - Кызыл: ОАО "Тываполиграф", 2012

Ук номун очулдуруп, парлалга белеткээрде,элдеп-ээзин каас-коя сөстер ажыглавайн,кайы бодунары-биле бөдүүн дылга таарыштырып, сөс бүгүдезин утказын хажытпайн илередин чугулап көрген, Бурган номунуң дылын эки билир И.Дэмбэрел-гуайга номчудуп, чамдык эдилгелерни киирген дээрзин, хүндүлүг номчукчу силерге айыткаайн.
Челер аъттарны база аңгы чарыштырар. Оларны соодары, чарышка белеткээри чүгүрүк аът-биле дөмей. Ынчалза-даа челер аъттың чарыштырар чериниң хемчээли арай чоок болур. Челер аъттарны эзертеп алгаш, кажар, малдың чоруун үндүр мунуп билир улуг кижилер челдирер.

QURÏQAN I. этн. название группы северо-восточных тюркских племён. (КТ14). qur-qur:арын 468.// Академия наук СССР институт языкознания. Древнетюркский словарь. Издательство «Наука» Ленинград, 1969 год.

Нам кежигүнери ажылын сула салып алган-дыр, ажыл кылыр күзели чок хевирлиг. Кожуунда, сумуда чызаан чери анаа чагаа шыгжаар өг-биле дөмей апарган. Олар хүн бүрүде, ай бүрүде чызаан черинге көзүлбейн аалдарында араглап чыдып чыдар-дыр. Чамдык улус чурум үрээр, чамдыктары кем-херек үүлгедип турар-дыр.

Дигнага башкының кол "Праманасамуччая" деп өөредии кара угаанга тураскааткан болуп турар. Ында шын болгаш шын эвес чүүлдерни шинчилээрин өөредип турар.

2014 чылдың сентябрь 14-де соңгулда үезинде Тыва Республиканың Дээди Хуралының «Чаңгыс демниг Россия» партиязының депутады кылдыр соңгуткан.

Чодураа Тумат 1974 чылдың январь 17-де Чөөн-Хемчик кожууннуң Ийме сумузунга төрүттүнген. 1995 чылда Кызылдың уран чүүл училищезиниң Национал хөгжүм херекселдери салбырын, 2002 чылда Улан-Удэниң Чөөн-Сибирь Академиязының Уран чүүл салбырын (факультет) дооскан.

Дыттың тургузуунда эфирлиг үс, пинен, дипентен, сильвестрен болгаш сильвиновая кислота, чөвүрээзинде абиентиновая кислота, бүрүзүнде эфирлиг үс, пинен, борнеол болгаш борнилацетат, аскорбинниг кислота бар. Ооң картында: дубильдиг бүдүмелдер болгаш гликозид дээш оске-даа бүдүмелдер бар. Үрезининде үскүр үс бар. Дыттан алдынган эмнерни янзы-бүрү чаар эмнер кылдыр, ревматизм, чүстер аарыгларынга, радикулитке ажыглап турар.

Чаартылга мурнунда бурунгу Римге ай, хүн календарынга ай бүрүзүнүң эгезин календылар (айның чаа хүннери) деп адап турган болгаш "календарь" деп сөс ол сөске үндезилеттинип тывылган. 46 чылдың чаа календарынга немелде алдыгы хүннү - "бис секстус" - деп адаан. Ол сөстен "високостуг" деп сөс тыптып келген, азы ол чылды узун чыл дээр.

Үш эжиктер дээрге мага-бот биле үш кылдыныг, сөс-домак биле дөрт кылдыныг, угаан-медерел биле үш кылдыныг, катышкаш он кылдыныгны ынча-дээр. Он кара нүгүлдерни кылбазы карачал кижиниң амыдыралының сагыыр хоойлулары ол. Шажынчы, ыдык амыдыралдың сагыл-саймаазының олбук-таваа база аңаа үндезилеткинген.

Тыны үзүлген улусту чылда чаңгыс катап орнукшудар, чыттырар тускай үелиг болур. Чевеглери базырык хевирлиг болур, базырыктың кыдыынга калбак даштарны херимней тургузуп каар. Өлген кижиге чараш хевин кедирткеш олуртуп кааш, холунуң адыжын дөңмээнге салып каар. Ынчалдыр кижиниң соой берген мөчүзү чыттырар үезин манап олурар. Чыттырар оңгары даш хааржак болур аңаа өлген кижини ооргазынга чыттырып каар. Оңгар иштинге чемниг савалар база салып каар.

Сат Ш. Ч., Салзыңмаа Е. Б. Амгы тыва литературлуг дыл. (Лексика болгаш семасиология, фразеология, фонетика, морфология). Тываның ном үндүрер чери. Кызыл — 1980.
Хүн, дүн дуртунуң узап, деңнежип, кыскалап эртер үелерин тывалар эки билир чорааннар: частың башкы айының (марттың) 21-де часкы хүн дурту дүн дурту-биле деңнежип эртер. Чайның башкы айның (июньнуң) 22-де хүн дурту эң-не узун, а дүн дурту - эң кыска болурун, күстүң башкы айының (сентябрьның) 23-те күскү хүн, дүн дурту деңнежип эртерин болгаш кыштың башкы айының (декабрьның) 22-де хүн дурту эң кыска, а дүн дурту эң-не узун дээрзин тывалар чазыг чокка билип, ону тодарадырынга өг иштиниң хүнүн чедиишкинниг ажыглап чорааннар.

Төлептиг артистер: Дамба-Даржаа Дмитрий, Намчылак Сайын-Хоо, Барынмаа Дадар, Доңгак Вячеслав, Кара-оол Софья, Көшкендей Игорь, Кошкендей Айдысмаа, Мортай-оол Луиза, Сат Саяна, Саржат-оол Александр, Сарыг-Хуурак Римма, Айдаш Барынмаа.

Аржаан болза изиг сероводородтуг суглар, ооң температуразы 80оС чедер – Хамаарылга чок Күрүнелер Эвилели база Барыын Европаның курортарында сугларның изиинден элээр бедик бооп турбушаан, гейзерден суглар деңнелинге чедип турар. Үш-Белдирниң эмнээр байдалдары:

Моңгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.

Ол чылды узун чыл дээр. Узун чылдарга 4-ке артыышкын чокка үлеттинер чылдар хамааржыр. Чижээ: 1960, 1964, 1968 дээш оон-даа өске.Европаның болгаш өске-даа чурттарның хүлээп алган (күрүне бүрүзү ол календарьны хары угда хүлээп албаан) чаа санның календары эрги санның календарындан сайзыраңгай болгаш бо календарьга бир хонук ылгал 3000 чыл эртерге таваржыр. Ынчангаш чаа санның календарын ылавылаттынган календарь деп болур.Россияга чаа санның календарын хүлээп алырын шажын-чүдүлге буруу шаап, хоругдап келгениниң ужурунда, Октябрьның социалистиг Улг революциязының тиилелгезинге чедир эрги санның календары-биле чыл санаашкынын чорудуп келген. 1918 чылдың февраль 14-тен эгелеп чаа санның календары-биле чыл санаашкынын чорудар кылдыр В.И. Ленинниң саналын езугаар, Совет чазак чарлык үндүрген. Ол үеге чедир Россияга турган эрги санның чыл санаашкыны 13 хонук озалдап турган чылдагаан-биле, 1918 чылдың январь 31 соонда февраль 1 эвес, а февраль 14 деп санаан. Ынчангаш амгы үеде бистиң чыл санаашкыны чорудуп турар календарывысты чаа санның григориан календары дээр.

Бо чыл санаашкынының эгези болур бистиң эраның 1027 чылындан амгы үеге чедир алдан чылдыг эргилдениң каш катап болуп эрткенин 3 дугаар таблицада көргүскен.Таблица 3

Кыс кижи өртемчейге чуртап чорааш,чаагай чыттыг,үстүг чаашкыннар,пудра чагдынар. Мага-бодун артыш болгаш мыйгак-хараганның хандызы-биле шаптап,ооң чаагай чыдынга таалап, өөрээнинден арын-шырайы чырыткыланып ,хүлүмзүрүү чайнаарэ. Кижини көре-сала, бо кыс кижи-дир дээрзин тодазы-биле таныптар.
Чогаалчы Маадыр-оол Ховалыгныӊ чогаал бижиир аяны бир онзагай дээрзин ооӊ чогаалдарыныӊ аттарындан безин хөйү-биле көрүп болур: «Ыт угааны», «Ыт нүүрү», «Панзачы тыва», «Бутчактар», «Хаяда хадыӊнар», «Моол поездиде…», «Хамаан-хамаан», «Амыдырал ховузунда», «Самдар тоожузу»… Амыдыралдыӊ янзы-бүрү арыннарын оларда шуптузу көрүнчүктелген. Мөзү-бүдүш, төөгү, ынакшыл темалары чырыттынган.

В своих пьесах тувинские драматурги обличали античеловечные феодальные порядки ("Ханский закон" коллектива авторов, "Добрый день" В. Кок-оола) сатирически изображали духовных лиц - лам и шаманов ("Человекоподобная еда" С. Сарыг-оола и Хойлакаа), раскрывали значение революции для освобождения трудящегося человека, ярко изображали старую и новую жизнь ("Чего мать не видела, дочь увидит" Сарыг-оола, "Женщина" С. Тока), поднимали общественно-политические и моральные проблемы ("Узун-Кара и Семис-Кара" Тока, "Не забывайте джут", "Чалым-Хая" Кок-оола). В годы становления национальной драматургии пьесы тув. писателей носили глубокий образный агитационный характер, им была свойственна некоторая наивность, схематизм. К концу 30-х гг. тувинская драматургия достигла значит, успехов; в 1936-38 появляются пьесы: "Хайыран бот" Кок-оола и "Тонгур-оол" Тока, сохраняющиеся в репертуаре. Трагическую гибель героини пьесы Кок-оол показал как неизбежное следствие феодальных порядков. Пьеса Тока - сатира на политически беспечного руководителя, в ней показано коварство врага, содержится призыв к бдительности (обе пьесы в дальнейшем подверглись значительной переработке).

К. Ондар 1962 чылдың март 29-та (чамдык барымдааларда декабрь 4-те) Тыва АССР-ниң Чөөн-Хемчик кожууннуң Иймеге төрүттүнген. Ооң авазы — Серенмаа Ондар, а адазының ады билдинмес. Борис-оглу деп адазының адын ол ЗАГС-ка төрүттүнгениниң дугайында айыткан бижиктен алган. Херек кырында, ооң ёзулуг адазын Сайын-оол дээр турган деп турар. Ынчалза-даа, ол барымдаа ам-даа тывызык болуп артпышаан хевээр. Төрүмелинден ады Коңгар-оол эвес, а Кагар-оол турган деп база турар. Коңгар-оол кылдыр 10-гу класска өөренип тургаш өскертип алган.

- Тариналарны кайы-хире номчуурул, ол хире буян делгерээр болгаш буянның күжү-биле кижиниң чоруу болгаш ажыл-ижи чогунгур болур. Тариналарның айыс-күжү бүгү мага-ботка, сеткилге ханы сиңип, ону номчаан кижиге улуг салдарлыг болур болгаш ажыл-амыдыралынга эки түңнелдерге чедирер.

- Чок. Тарина бүрүзү бир-ле Бурганның ыдыктыг сөстери болур болгаш ооң ужур-утказы аңгы-аңгы болур. Чижээ, чамдык тариналар хай-бачытты, аарыг-ажыкты арыглаар.

Барыын-Хемчик кожууннуң малчыннарының байырлалынга көдээ ажыл-агыйның мурнакчыларын илереткен. Мурнакчы малчын МУП «Адын-Булактың» кадарчызы Алексей Алдын-оолович Хертек болган. Ийиги черде СПК «Биче-Тейниң» малчыны Людмила Шыдырааевна Күжүгет, үшкү черде Хөнделең сумузундан малчын Юрий Кенденович Күжүгет болган. «Мурнакчы чылгычы» деп атты база-ла Хөнделең сумузундан Шевер-оол Шыырапович Күжүгетке, эң эки сарлык ажыл-агыйлыг дээш Дарья Очур-ооловна Монгушка удурткан МУП «Алдын-Булакты» шаңнаан.