Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
سەعید نوورسی بە ناوەکانی زانای سەردەم "بدیع الزمان" ، "مەلا سەعید" ، "مەلا سەعیدی-مەشھوور" ، "سەعیدی نوورسی" و "سەعیدی کوردی" ناسرابوو. یەکەم دەستپێکردنی خوێندنی لە گوندی نوورس لەلای کاک عەبدوڵڵای برا گەورەی بوو. لە تەمەنی ٩ ساڵیدا (١٨٨٧) چوو بۆ گوندی "تاغ" و لە قوتابخانەکەی مەلا محەمەد ئەمین ئەفەندی دەستی کرد بە خوێندن. لە ساڵی ١٨٨٨ قوتابخانەی تەواو کرد. لە کتێبی (مێژووی-ژیان) نووسیویەتی کە لە گوندی "تاغ" بوو زۆر گرنگی پێ دەدرا بەڵام قوتابیەکان ئەمەیان پێ ناخۆش بوو لەبەر ئەوە قسەی ناشرینیان پێ دەوت لەبەر ئەوە دەگەڕێتەوە بۆ گوندەکەی خۆیان. دوای ئەوەی کە لە گوندی "تاغ" گەڕایەوە ھەفتەی یەک جار (کە کاک عەبدوڵڵای برای سەردانی ماڵەوەی دەکرد) دەرسی لێ وەردەگرت. لە ماوەی پێنج ساڵدا لە قوتابخانەکانی "مەلا محەمەد ئەمین ئەفەندی ، میر سەعید وەلی و مەلا محەمەد ئەفەندی" دەرسی خوێند. وەک لە پەیامەکاندا نووسراوە کە لە ماوەی ئەم پێنج ساڵەدا توانی "قورئانی پیرۆز خەتم بکات و بۆ ماوەی سێ مانگ لە قوتابخانەی شێخ محەمەد جەلالی بخوێنێت و وە ڕۆژانە بۆ ماوەی سێ کاتژمێر کتێب بخوێنێتەوە و یەکسەر لەبەری بکات و وە ھەروەھا بێجگە لەو کتێبانەی کە قوتابخانەدا دەی خوێندن زۆر کتێبی تریش بخوێنێتەوە. وە دوای ئەمە لەوێ ئیجازە وەردەگرێت و لەوێ دەڕوات. لەم ماوەیەدا گفتوگۆی زۆری لەگەڵ مامۆستاکانیدا دەکرد بەڵام قوتابیەکان ئەمەیان پێ ناخۆش بوو وە ئیرەییان پێ دەبرد و ھەندێک جاریش دەبوویە شەڕیان. ڕۆژێکیان یەکێک لە خزمەتکارەکانی ئاغای "جەزیرە" بە مەبەستی کوشتنی سەعید نوورسی دەیەوێت شمشێرەکەی دەربکات بەڵام شمشێرەکەی لە بەرگەکەی گیر دەبێت و ناتوانێت ھیچ بکات ، سەعیدیش دەیخاتە ئاوێکی ساردەوە و پاشان دەری دەھێنێتەوە. لە دوای ماوەیەک سەعید بۆ بەڕێ کردنی زستان دەگەرێتەوە بۆ گوندەکەیان.

مه‌لا شه‌هابه‌ددينى ئه‌حمه‌دى كوڕى ئيسماعيلى كوڕى عوسمانى گۆرانى شافعى له‌ دايكبووى ساڵى 1408 له‌ ده‌شتى شاره‌زوور . مامۆستاى سوڵتان محمد ناسراو به‌ الفاتح سوڵتانى عوسمانلى كه‌ له‌ رۆژگارى ئه‌و ئه‌ستانبول داگيراكراو كۆتايي هێنرا به‌ ده‌و‌ڵه‌تى بێزه‌نته‌ى رۆمانه‌كان .

سروودی ئەی ڕەقیب کە لە لایەن یوونس ڕەئووف ناسراو بە دڵدار لە ساڵی ١٩٤٠ دانراوە، ئەو کاتی لە زیندان بوون ئەم ھۆنراوەیەی داناوە. ئەی ڕەقیب یەکەم جار لە سەردەمی کۆماری کوردستان بووە بە سروودی نیشتمانی کوردستان. لە دوای پێکھاتنی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان، ئەم ھۆنراوەیە بووە بە سروودی نیشتمانی کوردستانی عێراق.

بۆ جاریکی دیکە ھەوای نووسینی گۆڤار بە مێشکی دادێ و بەھاری ساڵی ١٣٦٤ی کۆچی ھەتاوی بەردی بناغەی گۆڤاری سروە لە شاری ورمێ دادەمەزرێنێ و یەکەم ژمارەی گۆڤارەکە لە سەرەتای ھاوین گەیشتە دەستی خەڵک و ھێمن ئەمە دەڵێ: ئومیدەوارم ئەم سروەیە ھەر بێ و ھەر دڵان ببووژێنێتەوە و ھەر گوڵان بگەشێنێتەوە و ھەر دڵی کوردان خۆش بکا.

چەندین بیروڕا ھاتنە کایەوە بە بیردۆز یان تێڕوانینی پیلانگێڕی ڕووداوەکەوە لەلایەن بڕیاردەرکانیەوە، ئەمەش دوای دەرکەوتنی چەندین ڕاستی کە بەتایبەت شاردرابوونەوە، بەم شێوەیە؛
دوای چەندین ڕۆژ، دوو ئەندازیاری ناسا بەناوەکانی (ڤینسێنت کەپوور) و (مایندی پاڕک) هەڵدەستن بە سەیرکردنەوەی وێنە سەتەلایتیەکان و ئەوەیان بۆ دەردەکەوێ کە واتنی زیندووە و نەمردووە. بەهۆی ترسیان لە مردنی واتنی، بەڕێوبەری تێدی ساندەرس بڕیار دەدات کە هەواڵەکە بەتیمی ئارێس ٣ ڕانەگەیەنێت کە واتنی نەمردووە و زیندووە، نەوەک دواتر بمرێت و ورەی تیمەکە بۆ ئەرکی ئارێس ٤ دابەزێنێ. ناسا هەڵدەستی بە ڕاگەیاندنی مانەوە لەژیانی واتنی بە میدیاکان و ئەمەش دەبێتە هەواڵێکی گەرمی راگەیاندنەکان لەسەرانسەر دونیا. دواتر واتنی هەڵدەستێ بەگەڕان بۆ ڕێگەچارەیەک کە بتوانێ پەیوەندی لەگەڵ ناسا ببەستێ، شوێنی ئامێرێکی کۆن ئاشکرا دەکات بەناوی (پاسفایندەر - ڕێگا دۆزەرەروە) کە لەساڵی ١٩٩٧ەوە لەسەر مەریخ جێهێڵدراوە ، بەڵام واتنی ئەوەی بۆ دەردکەوێ کە لایەنی کەم دەکرێ هەوڵ بدات بەوهۆیەوە پەیوەندی بە ناساوە بکات لەڕێگای نامەوە.

ئیسماعیل بێشکچی لەدایک بووی ۷/۱/۱۹۳۹ یە، لە ناوچەی ئیسکسلیپی سەر بە چۆرووم لە خێزانێکی تورک و بە دین حەنەفی لەدایکبووە. کەسایەتی کۆمەڵناسی تورکە کە ماوەیەکی زۆر تەنها غەیرە کوردێک بوو کە هەموو ژیانی تەرخان کردوە بۆ پشتیوانی لە دۆزی کورد لە تورکیا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. هەر بۆیە نازناوی "ساری هۆجا" بە تورکی لێنراوە، بە مانای "مامۆستا قژ زەردەکە" دێت. بێشکچی ئەندامی فەخری دامەزراوەی PENە

بڕیارنامەی ١٦٣٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٥دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی سۆمالیا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٥٬٢٨٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.

چیرۆکەکە بە زمانێکی سادە و ئاسان نووسراوەتەوە، چونکە چیرۆکە بۆ مناڵانە و پێوستە مناڵان لێی تێبگەن. ئەم چیرۆکە زۆر بە ئاسانی مانا و چەمکەکانی ژیان لە لای کەسە گەورەکان پیشان دەدات.

ئەم نەخۆشیە لەنەخۆشیە ھەرەکۆنەکانی جیھانە، کە ژنەکان لە ڕابردوو و منداڵان زیاتر تووشی بوونە، ئەمیش کاتێک پیاوەکان بەشەڕ دەھاتن دوای شکستی لایەک، لایە براوەکە خێزان و منداڵەکانی لایە شکستەکەی دەبرد و ژنەکە پیاوە براوەکەی خۆش دەویست و متمانەی پێ دەکرد چونکە لەو بڕوایە دابوو کە دەتوانێت بیپارێزێت. نموونەی زیاتر:

دوای ئەوەی لەکەندەڵانەکە خۆی ڕزگاردەکات کەشتیەکی بازرگانان دەیگەڕێنێتەوە بەغداد،بەڵام لە ڕێگا دوچاری ھێرشی باڵندەی ھۆممای دەبنەوەو کەشتیەکەیان تێک دەشکێنێت و سەندیباد جارێکی تر خۆی لە دورگەیەکی تر دەبینێتەوە،کە لەوێ چاوی بەپیاوێکی پیردەکەوێت وپیاوە پیرەکە داوای یارمەتی لێ دەکات بیگەیەنێتە شوێنێک چونکە بەھۆی پیریەوە قاچەکانی کارناکەن سەندیباد داوایەکەی وەردەگرێت و لە کۆڵی دەکات،بەڵام کاتێک لەکۆڵی دەکات ئامادەنیە لە پشتی دابەزێت

ئەشڕەف عەبدولباقی (لەدایکبووی ١١ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٣) ئەکتەری میسڕی لە شاری قاھیرەی پایتەختی میسر لەدایکبووە. خاوەنی ٤ منداڵە، پیشەی سەرەکی ئەکتەرە لە ساڵی ١٩٨٢ تاکو ئێستا.

زەماوەندی پیرشالیار ڕێوڕەسمێکی کۆنە کە هەموو ساڵێک لە ناوەڕاستی زستاندا لە ھەورامان تەختدا بە ڕێوە دەچێت. ئەم مەراسیمە بە یادی پیرشالیار کە یەکێک پیرانی بەناوبانگی ھەورامانە دەگیرێت. هەموو ساڵێک ئەم جەژنە بە بەشداریی ژمارەیەکی زۆر لە خەڵکی ناوچەکە و گەشتیاران بەڕێوە دەچێت. لێدانی دەف و خوێندنەوەی سروودی عیرفانی بەشێک لە کارەکانی ئەم مەراسیمەن.
بە ئاوا‌رەیی و دەربەدەری توانی کتێبی ناڵەی جودایی بنووسێ، ئەگەر بە جوانی لێی ورد بینەوە، دەبینین کە ناڵە و ھاوار و فیغانی دڵە، ناسۆرییە، خول دانەوە و نزا و ھاوار و ئازاری ناخ و ماندوویەتی ھزر و نائارامی رۆح و بێ تاقەتی جەستەیە بەرامبەر جودایی، جودایی لە خێزان، لە خانوو، ماڵ و گوند و گەڕەک، شاخ ودەشت و دراوسێ و کەس و کار و یادگارەکانی سەردەمی منداڵی و لانەی گەورەبوون و گەلێ شتی بە نرخی دیکە کە لە یاد ناکرێن ولە دەروون دوور ناکەونەوە.

ئەوترێت کەوا لە ژیانیدا تەواوی ۱۷ ساڵ لە زینداندا بووە لەسەر نوسینەکانی و هەروەها کۆی ۱٠٠ ساڵی زیندانی بەسەردا سەپێنراوە لە بەدادگادانی جیاوازدا لە تورکیا. لە دوای بڵاوکردنەوەی بابەتێک لەسەر خۆپیشاندانێک لە ساڵی ۱۹٦۷دا بابەتێک ئەنوسێت بە ناوی (شیکاری خۆپیشاندانەکەی ڕۆژهەڵات کوردستانی تورکیا) و دواتریش لە ساڵی ۱۹٦۹دا یەکەم بەرهەمی کۆمەڵناسی بە ناوی (ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ - بنەما کۆمەڵناسی و ئابوریە ڕەگەزیەکانی) بڵاو ئەکاتەوە. ئیتر لە دوای کودەتای ساڵی ۱۹۷۱دا و لەسەر دەستی سەرۆک بەشەکەی بەناوی ئۆرهان تورکدۆغان بۆ یەکەمجار ئەکەوێتە بەردەم دادگای تورکیاو ۱۳ ساڵ زیندانی بەسەردا ئەسەپێنرێت لەسەر "جیاخوازی لە نەتەوەی تورکدا" و بەر لێبوردنی گشتی ئەکەوێت و ساڵی ۱۹۷٤ بەر ئەبێت.

دوای یەکەم سەرکێشی دەریایی و دۆزینەوەی خۆی لەسەر دورگەیەکی نادیار بەتەنھا لەگەڵ یاسەمینە ،باڵندەی ھۆممای مەزن دەدۆزێتەوە کە ھەوڵ دەدات لە ڕێگای ئەو باڵندەوە لە دورگە چۆڵەکە خۆی ڕزگاربکات ،بەڵام باڵندەکە دوای بردنە دەرەوەی لە دوورگەکە فڕێی دەداتە کەندەڵانێک کە پڕە لە ماری گەورەو ئەڵماسی مەزن .

سادق شەرفکەندی ماوەی بوونی لە رێبەرایەتی حیزبدا زۆرتر بەرپرسایەتی بەشی تەبلیغات (ڕادیۆ و چاپەمەنی)ی لە سەرشان بوو. لە ساڵی ١٣٦٥ەوە ھەتا کاتی تیرۆری قاسملوو ئەرکی جێگری سکرتێری گشتیی حیزبی بە ئەستووە بوو. شەرفکەندی لە یەکەم پلینومی دوای تیرۆری قاسملوودا بە تێکڕای دەنگی ئەندامانی کومیتەی ناوەندی بە سکرتێری گشتی حیزب ھەڵبژیردرا و لە کۆنگرەی نۆھەمی حیزبیشەوە تا کاتی تیرۆری، ئەرکی سکرتێری گشتیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێرانی بەِرێوەدەبرد.

دوای حەوت مانگ، واتنی بە ئۆتۆمبێلە ئاسمانەوانیەکە دەگاتە بنکەی ئەرکی ئارێس ٤، و لەوێش داوای لێدەکرێ ئەو مووشەکەی بەکاریدێنێ پێویستە کێشەکەی زۆر سوک بکرێ، بۆیە واتنی هەڵدەستێ بەفڕێدانی زۆربەی کەلوپەلەکانی سەر موشەکەکە و هەروەها لای سەرەوەی موشەکەکەش ناچارە لێبکاتەوە و بە جلێکەوە دایدەپۆشێت کە شتێکی مەترسیدارە. لەلایەکی ترەوە تاقمی ئارێس ٣ش نزیک دەبنەوە لە واتنی و چاوەڕێ دەکەن واتنی بە مووشەکەوە لێیان نزیک بێتەوە تاکو ڕزگاری بکەن. واتنی ساروخەکە دەفڕێنێ وەک دوایین هیوای ڕزگاربوون. کاتێ دەگاتە لایان، تیمی ئارێس ٣ ئەوا بۆیان دەردەکەوێ کە واتنی بەشێوەیەکی زۆر لەوان دوورە، بۆیە هەڵدەستن بە تەقاندنەوەی بەشی پشتەوەی بنکە ئاسمانیەکەیان تاکو بتوانن هێواشتر ببنەوە بەبێ سەرفکردنی سوتەمەنی زیاتر. سەرکردەی تیمەکە فەرماندە لێویس بەهۆی حەبلێکەوە دەیەوێ ئەوەندەی بکرێ نزیک بێتەوە لەموشەکەکەی واتنی بەڵام هەر دووری نێوانیان دەمێنێ، واتنی لەنێو موشەکەکەی بەشێکی لای دەستی لە جلە ئاسمانەوانیەکەی دەدڕێنێ و قایشی سەلامەتیەکەی لێدەکاتەوە بەهۆی ئەو گوشارەی لای دەستی درووست دەبێ واتنی دەفڕێتە لای فەرماندە لێویس و لەوێشدا بە ئەستەم واتنی دەگرنەوە و ڕزگاری دەکەن.
لافایێت (بە ئینگلیزی: LaFayette، گۆکردنی ئینگلیزی: /læ-ˈfeɪ-ɛt, læ-ˈfaɪ-ɛt, ˈlʌ-feɪ-ɛt/) شارێکە لە کەرتی چەیمبەرز، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٣٬٠٠٣ کەس بووە. ڕووبەری ٢٣٫٠١ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ١٣٠٫٥١ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.

شیعری ئازاد بۆ یەکەم جار لە کۆتایی سەدەی نۆزدەیەم و سەرەتای سەدەی بیستەم لە ئەوروپادا سەری هەڵدا، بەڵام پێشتر لە سەدەی حەڤدەهەمدا، شاعیری فەڕەنسی لافۆنتێن (۱٦۲۱-۱٦۹۵) لەسەر زمانی ئاژەڵ، ئەم جۆرە شیعرەی نووسی، پاشان شاعیری ئەمریکی واڵت ویتمەن (۱٨۱۹-۱٨۹۲) و شاعیری فەڕەنسی بۆدلێر (۱٨۲۱-۱٨٦۷)، شاعیری ئینگلیزی ت. س. ئێلیۆت (۱٨٨٨-۱۹٦۵) و شاعیری ئەڵمانی ئیزرا پاوەند (۱٨٨۵-۱۹۷۲) بە تەواوی سەروایان لە شیعر داماڵی.

٣٤٨-٤٠٦ک/ ٩٥٩-١٠١٥ز لە ناوچەکانی شارەزوور و شاپورخواست واتا لوڕستان و دینەوەر و ھەمەدان و شوێن و شاری دیکە فەرمانڕەواییان کردووە. لە میرە بەناوبانگەکانیان، حەسەنوەیھی کوڕی حوسێنی کوردی و میر بەدر کوڕی حەسەنوەیی کە یەکێکە لە ھەرە میرە بەناوبانگەکانی کوردان، لە سەدەکانی ناوەڕاستدا کاری زۆر دیاری لەماوەی فەرمانڕەوایەتیەکەیدا کردووە و دراوی تایبەتی لێداوە.

قیبلەی زەردەشتیەکان تیشک و ڕووناکیە. ئەوان لەڕۆژدا دەتوانن بەرەو ڕۆژ و شەوانە لەبەرانبەر تیشکی مانگ، ئاگر، مۆم، چرا نوێژ بکەن. زەردەشتیەکان تەنھا لە ئاتەشکەدا ڕوو دەکەنە ئاگر و نوێژ دەکەن و تەنانەت ئەو کەسانەی لە دراوسێ ئاتەشکەدەکانن ڕوو لە ئاتەشکەدە نوێژ ناکەن. ئاگر لە مەزدەیەسنا ھێمای" ئەشا"یە. ئەو ئاگرەی لە ئاتەشکەدەدایە وەک ئاڵای مەزدەیەسنا و ھێمای شووناسی دینی – کولتوری زەردەشتیەکانە. شایانی باسە کە نوێژ لە ئایینی زەردەشتیدا لە شەو و ڕۆژدا پێنج (٥) جار دەکرێت مێژینەیەکی چەند ھەزار ساڵی ھەیە و لە ھیچ ئایینیکیترەوە وەرنەگیراوە.

فیل کەمبل (بە ئینگلیزی: Phil Campbell، گۆکردنی ئینگلیزی: /fɪl ˈkæm bəl, ˈkæm əl/) شارۆچکەیەکە لە کەرتی فرانکلین، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ١٬١٤٨ کەس بووە. ڕووبەری ١٠٫٥٧ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ١٠٨٫٦١ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.

نیوتن بە چەشنێک بۆشاییی لێکدەدایەوە کە لە پێوەندییەکانی نێوان شتە ماددییەکان زیاتر بێت و ھەڵوێستی خۆی لەسەر ڕوانین و تاقیکاری‌یەوە ڕۆدەنا. بۆ کەسێکی پێوەندیخواز ناکرێت ھیچ جیاوازییەکی ڕاستەقینە ھەبێت لە نێوان جووڵەی سرەوت (خاو)، کە تێیدا شتەکە بە خێرایییەکی نەگۆڕەوە ڕێگە دەبڕێت، و جووڵەی نەسرەوت، کە تێیدا خێرایی لەگەڵ کاتدا دەگۆڕێت.

ئاھورامەزدا خودایە و ئەوەی ھەردەم دژی دەوەستێت، ئەھریمەنە. واتە شەیتان کە ئیشی خراپە و شەڕە، ئاھورامەزدا خودای ڕووناکییە و دوژمنی تاریکییە. ھێنەری شەنس و خۆشی و شادییە و ھەموو سیفەتە باشەکانە، بە پێچەوانەی ئەھریمەن کە شەیتانە مایەی تاریکی ودەرد و ناخۆشییە. ئایینی زەردەشتی ئایینێکە داوای کاری چاکە و ڕەوشتی باش و یارمەتی نێوان بونەوەری مرۆڤ دەکات. ئاگر و ڕۆژ ھێمای ئاھورامەزدان، بۆیە لای ئەوان ئاگر زۆر پیرۆزە و ھەمیشە زەردەشتییەکان لەوە ئاگادار دەکرێنەوە کە ئاگر لە پەرستگاکان نەکوژێتەوە. ھەر ئەمەشە کە وای لە ئایینەکانی تر کردوە کە وابزانن زەردەشتییەکان ئاگر پەرستن.
بە درێژایی مێژوو، غەزە شارێکی سەربەخۆ نەبووە، کەوتۆتە دەستی ھێزە بەریتانییەکان لە میانەی شەڕی جیھانی یەکەمدا، و بوو بە بەشێک لە ئینتیدابی بەریتانی لەسەر فەلەستین، و لە ئەنجامی شەری عەرەب و ئیسرائیلدا ساڵی ١٩٤٨، بەڕیوەبردنی غەززە کەوتە دەستی میسرەوە و چەند چاکسازییەکی لە شارەکەدا ئەنجامدا، ئیسرائیل کەرتی غەززەی داگیرکرد لە ساڵی ١٩٦٧، بەڵام لە ساڵی ١٩٩٣ شارەکە گەڕێنرایەوە بۆ دەسەڵاتی نیشتیمانی فەلەستینی، و لە دوای ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٠٦، شەر کەوتەوە لە نێوان بزوتنەوەی فەتح و بزوتنەوەی بەرگری ئیسلامی (حەماس)، و وبزوتنەوەی فەتح ڕازی نەبوو دەسەڵاتی غەززە بگوازێتەوە بۆ حەماس، لەو کاتەوە غەززە کەوتە ژێر گەمارۆدانەوە لەلایەن ئیسرائیل و میسرەوە، بەڵام لە دوای شۆڕشی نوێی میسر، میسر ھەستا بە کردنەوەی ڕێگەی ڕەفەح وەک ئاسانکردنێک بۆ خەڵکی غەززە بەڵام بڕیارەکە ھیچی وای نەگۆڕی لە سەختی بارودۆخەکە.

مێرگەنەخشینە (Mêrgenexşîne، بە فارسی: میرگه نقشینه) دێیەکە لە ناوچەی ناوەندیی شارستانی سەقز. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠٠٦دا ٣٤٠ کەس لە ٥٦ بنەماڵەدا بووە.

ھەموو ئەو کەسانە ھەوڵدەدەن یاخود چاوەڕێی قەرەبووکردنەوەیەکی ئەستەم دەکەن، بەمە پەنا بۆ توندوتیژی و گرووپە تیرۆریستییەکان دەبەن. کەسانێک زۆر بە تووندی ڕێچکەی ئایینێکیان گرتووە یاخود لە کاتێکی درەنگ بە ئایین دەگەن یانیش لە زۆر منداڵی وەری دەگرێت، بۆیە ھەوڵ دەدات بیروڕایەکەی بەسەر کەسانی تر بچەسپێنێت، بەمەش بەرەو تاوان دەڕوات.

بە پێی ئامارە عوسمانییەکان لە ساڵی ١٥٥٧دا ژمارەی پیاوەکان گەیشتۆتە ٢٤٧٧، و بە پێێ ئامارەکانی ١٥٩٦ ژمارەی موسڵمانەکان بەم شێوەیە بووە، (٤٥٦ خێزان، ١١٥ سەڵت، ٥٩ کەسایەتی ئایینی، ١٩ کەمئەندام) ھاوکات ١١٩ سەربازی عوسمانی لێبووە، و مەسیحییەکان ژمارەی خێزانەکانیان ٢٩٤ بووە لەگەڵ حەوت بێ خێزان، و ژمارەی خێزانە یەھوودییەکان ٧٣ خێزان و ٨ خێزانیش سامری بوون، کۆی ھەمووی ٦٠٠٠ کەس بووە و لە پلەی سێیەمدا بووە لە ڕووی ژمارەی دانیشتوانە لە فەلەستینی عوسمانیدا لە دوای قودس و سەفەد.

بڕیارنامەی ٧٩٠ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٢٥ی تشرینی دووەمی ١٩٩٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ ئیسرائیل-کۆماری عەرەبیی سووریا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٣٬١٤١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.

لە سروشتدا تیشکی گاما لە خۆرەوە بەھۆی کارلێکە ناوکییەکانەوە پەیدا دەبێت، وزەی تیشکی گاما دەگاتە ١ ملیۆن ئەلکترۆن ڤۆڵت، گالاکسییە ئاسمانییەکان و ئەو ئەستێرانەی بــەفەزادا بڵاوبوونەتەوە بە سەرچاوەکانی تیشکی ئێکس دادەنرێن، زاناکانی گەردوونناسی کار بۆ لێکۆڵینەوە لەم تیشکە دەکەن لەڕێی چەند چاودێرێکی تایبەت بۆ ئەو مەبەستە بۆ تێگەیشتن لەنھێنییەکانی ئەم گەردوونە، ھەروەھا توخمە تیشکاوەرییەکانی وەک یۆرانیۆم بە بەردەوامی تیشکی گاما بەرھەمدێنێت.

ژمارەیەک مانگی ھەڵگرتووە و شەپۆلی ٢ مەتری وەردەگرێت و شەپۆلێکی ٧٠ سانتیمەتری دەنرێتەوە بە توانی ٢٥٠ میلی وات، بۆ ناردنی شەپۆل لەرەلەری ٦٧ ھێرتز بەکاردەھێنرێت و ماوەی ٢ چرکە دەگات، لەرەلەری ٧٤.٤ ھێرتز بو ناردنەوەی بەکاردەھێنرێت ماوەی ١٠ دەقیقە دەمێنێتەوە.

لە ساڵانی سەرەتای هاوسەرگیری، دوو منداڵیان بوو کە هەردووکیان لە ساوایەتی مردن. دواتر لە ١٦٠٢ کچێکیان بوو (سوزانا)، لە ١٦٠٤ کۆڕێکیان بوو (فرێدریک)، وە لە ١٦٠٧ کوڕیکی دیکەیان بوو (لودویگ).

بڕیارنامەی ١٩٣٣ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠١٠دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ تاوتوێکردنی بارودۆخی کۆتدیڤوار. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٦٬٣٥٠‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.
ڕاپۆرت دەرکەوتن لەسەر بینرانی ئوسامە بن لادن شەوی ١١ی سێپتەمبەر لە پاکستان لە نەخۆشخانەیەکی سەربازیی پاکستانی و ھەموو کارمەندەکانی کرانە دەرەوە و بە کارمەندانی سوپا جێگەیان پڕ کرایەوە.

شازادە بچکۆڵە (بە فەڕەنسی: Le Petit Prince) یەکێکە لە چیڕۆکە بەناوبانگەکانی چیڕۆکنووس و شاعیری فەرەنسی؛ ئۆنتوان دو سانت ئێگزوپێری. لە ساڵی ١٩٤٣ لە نیویۆرک بە ھەردوو زمانی فەرەنسی و ئینگلیزی بڵاوکراوەتەوە. کتێبی شازادە بچکۆڵەکە وانەیەکی فەلسەفییە بەڵام لە بەرگی چیڕۆکێکی منداڵانە.

سێمووس داکتێکین (بە فەڕەنسی: Seyhmus Dagtekin) نووسەری کوردی - تورکی - فەڕەنسیی سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە ، ئەو لەوەتەی ١٩٨٧ لە فەڕەنسا دەژیێت ، ناوبراو خاوەنی حەوت دیوانە شیعر و ڕۆمانێکە بەزمانی فەڕەنسی بەناوی (À la source, la nuit )

گه‌وهه‌ری گه‌رمه‌سێر ناوی فه‌رهه‌نگێکی (که‌لهوڕی _ عه‌ره‌بی)یه‌‌ له‌ لایه‌ن نێعمه‌ت عه‌لی سایه‌، له‌دایکبووی ١٩٤٧ی مه‌نده‌لی‌یه‌وه‌ نووسراوه و ساڵی ١٩٨٨ له‌ به‌غدا چاپ کراوه‌. فه‌رهه‌نگه‌که‌ سێ به‌رگه‌ و سه‌رجه‌م بریتییه‌ له‌ ٧٥٠ لاپه‌ڕه‌ و پتر له‌ ١٢٠٠٠ وشه‌. گرینگیی ئه‌م فه‌رهه‌نگه‌ له‌وه‌دایه‌ که‌ ئاوڕی له‌ له‌هجه‌ی ده‌وڵه‌مه‌ندی که‌لهوڕی داوه‌ته‌وه‌. بێگومان تۆمارکردنی وشه‌ و زاراوه‌ی له‌هجه‌ و بن‌له‌هجه‌ و شێوه‌زاره‌کانی زمانی کوردی نیازی سه‌ره‌کیی فه‌رهه‌نگنووسیی ئێستامانه‌؛ چونکه‌ ئه‌م به‌شه‌یه‌ که‌ ده‌توانێ پێداویستی‌یه‌کانی زمانی کوردی دابین بکا و ببێته‌ هۆی ده‌وڵه‌مه‌ندیی زمانی نیوه‌ستانداردی ئه‌مڕۆمان.

بڕیارنامەی ١٤٣١ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ١٤ی ئابی ٢٠٠٢دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ دادگای نێونەتەوەییی تاوانباری بۆ ڕواندا. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی ٤٬٦٠١‌ەم، بە ١٥ دەنگی لەگەڵ، ٠ی دژ و ٠ی بێ‌لایەن پەسندکرا.

جۆرێکی مامناوەند ھەیە کە پێی دەگوترێت ھێلکەزێی ناوسکی (Ovoviviparity). لەم جۆرە ھێلکەزێیە دا، بە ھەمان شێوەی ھێلکەزێی ئاسایی ئاوڵەمە لە نێو ھێلکەیە دا گەورە دەبێت وە خۆراکی لە ھەمان ھێلکە دابین دەکرێت، بەڵام پاشان ماوەیەکی کورت پێش لەدایکبوون لە نێو زگی دایکی دا لە ھێلکە دێتە دەرەوە، یان دەستبەجێ پاش ھاتنەدەرەوەی ھێلکە لە جەستەی دایک لە ھێلکە دێتە دەرەوە. ھەندێک لە ماسیەکان، خشۆکەکان و زۆرێک لە بێ‌بڕبڕەکان بەم شێوە زاوزێ دەکەن.

لەیاری تۆپی پێدا ١١ یاریزان یاری دەکەن لە ھێڵەکانی گۆڵپارێز و بەرگری و ناوەند و ھێرشبەر یاری دەکەن وە تەنیا گۆڵپارێزبۆی ھەیە تۆپ لەشوێنی دیاری کراوی خۆی تۆپ بەدەستەوە بگرێت ، لە یاری فەرمی دا ھەر تیپێک دەتوانێت سێ گۆڕانکاری ئەنجام بدات وە لە یاریگای تاتان پێک دێت لە ٦ یاریزان ، گۆڵپارێز و بەرگری و ناوەند و ھێرشبەر وە گۆڵپارێز دەبێت بە هەڵدانی تۆپ بۆ دەرەوەی هێڵەکەی پاس بدات بە هاو تیمەکانی

فیلمەکە لە ١١ی سێپتێمبەری ٢٠١٥ لە فیستیڤاڵی فیلمی تۆرنتۆ بەشێوەیەکی سەرەکی پیشان درا.دواتر لە ٣٠ی سێتێمبەری ٢٠١٥ لە بەڕیتانیادا بڵاوی کردەوە ، و لە ٢ی ئۆکتۆبەر لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا پەخش کرا. هەروەها سەرکەوتێکی بەرچاوی بەدەستهێنا لە بۆکس ئۆفیس کە لەڕۆژی یەکەمدا ٤٦ ملیۆن دۆلاری ئەمەریکی لەیەکەم ڕۆژدا قازانج کرد ، و بەگشتی لە هەفتەی یەکەمدا ١٧٢ ملیۆن دۆلار ، بەگشتی فیلمەکە سەرکەوتوو بوو لە بۆکس ئۆفیسی ئەمەریکی.

ڕیس سیتی (بە ئینگلیزی: Reece City) شارۆچکەیەکە لە کەرتی ئێتۆوا، ویلایەتی ئەلاباما، لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ژمارەی دانیشتووانی لە سەرژمێریی ساڵی ٢٠١٠دا ٦٥٣ کەس بووە. ڕووبەری ٩٫٢١ کیلۆمەتری دووجایە و چڕیی دانیشتووانی ٧٠٫٩ کەس لە کیلۆمەترێکی دووجادایە.
لە چەند زانکۆیەکی جیهاندا زانست و بیری "مامۆستا نوورسی" لە ناوەندی مەنهەجە ڕەسمیەکان و سەرچاوە زانستیەکاندا دانراون و بە دەرس دەخوێندرێن ، وەک زانکۆی ئەزهەری میسر و زانکۆی "محمد الخامس" لە مەغریب و زانکۆی ئیسلامی جیهانی لە مالیزیا.

ھێمن نەتەوەکەی خۆی خۆش دەوێ، لەوەش زیاتر نەتەوەی خۆی دەپەرەستێ، بەڵام ڕقیشی لە ھیچ نەتەوەیەکی‌تر نیە. لە ھەموو دیوانی ھێمن‌دا شێعرێک کە باسی نەتەوەیەکی‌تر بە خراپە بکا، یا کورد لە نەتەوەیەکی تر بە بەرزتر دابنێ بەدی ناکرێ، دیاردەیەک کە بە داخەوە لە دیوانی زۆر شاعیری کورد‌دا بەرچاو دەکەوێ. نەک ھەر ئەوە، بەڵکوو بەشەردۆستی یەکێک لە سروشتە تایبەتیەکانی شێعری ھێمنە. ھێمن زۆرجار باسی پێشەوا قازی دەکا، لە شێعرەکانی ڕا دیارە کە چەند ئەو ڕۆلە بەنرخ و ھەڵکەوتووەی گەلی کوردی خۆش‌ویستووە. پێشەوای خۆش دەوێ چونکە: زانا بوو، کورد پەروەر بوو پێشەوا بوو، ڕابەر بوو

لە ڕۆژی ١٠ی سێپتەمبەری ٢٠٠١، زۆربەی جەنگاوەرەکانی ئەمریکا جوڵێنران بەرەو کەنەدا و ئالاسکا لە ڕاھێنانێکدا ناونرا بە شەری باکووری بۆ ھێرش بردنە سەر کەشتیگەلی فڕۆکەوانی ڕووسی خەیاڵی، و لە ١١ی سێپتەمبەر وێنەی فڕۆکەی جەنگی خەیاڵی دەرکەوت لەسەر شاشەی ڕادارە سەربازییەکان، کە بەرگرییە ھەواییەکانی شڵەژاند لەو ڕۆژەدا.

لە ماوەی دوژمنکاری سییانی لەسەر میسر ساڵی ١٩٥٦ ئیسرائیل شارەکەی داگیرکرد و دەستی گرت بەسەر نیمچەدوورگەی سینای میسریدا، بەڵام فشاری جیھانی لەسەر ئیسرائیل ناچاری کشانەوەیان کرد، جارێکی تر داگیرکرایەوە لە شەڕی شەش ڕۆژییدا لە ١٩٦٧ دا، شارەکە مایەوە لە ژێر داگیرکاری ئیسرائیل تا ساڵی ١٩٩٤، دەسەڵاتی نیشتیمانی فەلەستینی بەڕێوەبردنی شارەکەی گرتە دەست بە جێبەجێکردنی ڕێکەوتنی ئۆسلۆ ساڵی ١٩٩٣، دوای ئەوەی ھێزەکانی ئیسرائیل کردبوویان بە بنکە لە ماوەی داگیرکردنی غەززەدا لە ١٩٦٧ تا ١٩٩٤، لەگەڵ بوونی دەسەڵاتی نیشتیمانی فەلەستینی شارەکە بە کردار لە ژێر دەستی ئیسرائیلدا بوو تا ساڵی ٢٠٠٦، کاتێک ئیسرائیل کشایەوە لە غەززە و دەستی کرد بە گەمارۆدانی لە ڕووی وشکانی و دەریایی و ئاسمانییەوە.

ھێمن و من دوو منداڵی کرچ وکاڵی لەڕ و قرخن، بە تەمەن دە دوازدە ساڵ بووین، لە خانەقا گەیبووینە یەک، نا خێری گیانمان دەرس بخوێنین، خویندنی چی؟ دوو گێل و حۆلی پەڕ بڵاو، لە یەک دەمدا لە لای دوو مامۆستا دامەزراین، یەکی ریش پان، لە عەرەبی شارەزایە و خەتی نییە، ئەوی دی گەردەڵ، فارسی زانە و خەتی خۆشە. جا وەرە شەق و دار بخۆ، خۆ جنێو ھەر باسی ناکرێ، سوێندی کەسم لە سەر نییە، ئەگەر بڵێم تڵپاتی تەڕیش فێر نەبووین، نیسکێک درۆی تێدا نییە، ماڵم ھەقە لە ترێ دزینی ناو رەزی، لە پللار دەداران گرتن، لە راوی دووپشک و ئەسپێ و کێچ و جوجە و قوڕ شێلان و ھێلکە لە ھێلانە دەرھێنان، ھیچ کەس تۆزی نەدەشکاندین. بۆ نەگبەتی ھێمن وە شێعر ھاتبوو، ھەروا گارە گارەی دەھات، جار و بارە شێعرێکی نیوە و کۆڵەی خواری لاپانی دادەنا، بە فیزەوە نیشانی دەدام. یانی ھا بم ناسە، من چیم، منی کڵۆڵ نەمدەتوانی مێعریش بکەم.

لە شێعرەکانی‌ڕا بە ھاسانی دەردەکەوێ کە ھێمن لە ژیانی زەحمەتکێشانی کوردستان بە تایبەتی جووتیاران لە نزیکەوە شارەزایە. لەوەش زیاتر خۆی تا ڕادەیەک لەم ژیانەدا بەشدارە. خۆی دەڵێ: «چاک خەریکی کاسبی بووم زۆر زوو فێری کشت و کاڵ بووم»
لەڕێگای گەڕانەوەی بۆ بەغدا لەگەڵ کۆمەڵێک بازرگان کەشتیەکەیان بەر ڕەشەبای دەریا دەکەوێت و نقوم دەبن ،کاتێک بەھۆش خۆیان دێنەوە دەبینن لەنێو قەفەزێکی گەورەدا زیندانی کراون ،لەم زیندانەدا ھەموو ڕۆژێک خواردنی بەتام و چێشتی زۆریان دەرخوارد دەکرێت لەبەر خۆشی خواردنەکان بازرگانەکان ئاگایان لەخۆ نامینێت و تەنھا کاریان دەبێتە خواردن و خەو تەنھا سەندیباد نەبێت ،دواتر ڕوون دەبێتەوە کە ئەم کۆمەڵە کەسانە بۆیە خواردنیان پێ دەدەن تا قەڵەو ببن و دەرخواردی باڵندەی سیسارکە کەچەڵیان بدەن .

٣٤٠-٥٩٥ک/٩٥١-١١٩٨ز لە ھەرێمی ئاران لە شارەکانی بەردەعە و دبیل و گەنجە و باکو چەند شار و ناوچەیەکی دیکە. میرنشینی شەدادی ھەرچەندە لەلایەن سەلجوقیەکانەوە لاوازکراوە بەڵام ھەتا وەکو ساڵی ٥٩٥-١١٩٨ز لە شاری ئانی ھەر مابوو. لە دیارترین میرەکانیان محمەد کوڕی شەداد و فەزلون و ئەبولئەسوار و چەندانی دیکە. کە سەربەخۆبوون و دراوی تایبەتی میرنشینەتیان لێداوە.

لە کۆتایدا وتویەتی" دوای ئەوەی بەتەواوەتی دڵنیادەبنەوە لەبوونی ئەو تیمساحانە ، دارستانی ھەرێم ئاگادار دەکەنەوە، بۆ ئەوەی بزانرێت ڕێوشوێنی پێویست چییە، تاوەکو بۆ ئەو مەبەستە بگیرێتەبەر"

زەکەریا، یەکێکە لە پێغەمبەرەکان لەلای هەریەک لە یەهوود و مەسیحی و موسڵمانان. باوکی پێغەمبەر یەحیایە و یەکێکە لە پیغەمبەرەکانی بەنی ئیسرائیل.

کۆپرینێلوس مایکاسیوس (ئینگلیزی: Coprinellus Micaceus) جۆرێکی کوارگە، ئەم کوارگە سەرەتا ڕەنگی زەردێکی ھەنگوینییە. ھەتا پتر بمێنێتەوە ڕەنگی بەلای قاوەییدا تۆختر دەبێت و سەرەنجام وەک مەرەکەبێکی ڕەش بەسەر یەکدا دەتوێتەوە. ئەم جۆرە قارچکە لەسەر بنەداری ڕزیو دەڕوێت. جاری وایە بە ڕوواڵەت لە خاک ڕوواوە بەڵام ئەگەر سەیری ژێر خاکەکە بکەیت دەبینیت کە بنەداری ڕزیوی تێدایە و خاک دایپۆشیوە. شێوەی ھێلکەییە و ھەتا تەمەنی درێژتر بێت پتر چەترەکەی دەکرێتەوە و پان دەبێت. وەک زۆربەی کوارگەکانی دیکە بۆنی ئاساییە و بە کۆمەڵ دەڕوێت. لە باکووری ئەمریکا بە فراوانی دەڕوێت. کۆپرینێلوس مایکاسیوس بۆ خواردن ناشێت و ژەھراوی و جێی گومانە. لە خواردنی خۆ بپارێزن.

سەرکێشیەکانی سەندیباد (بە ژاپۆنی: アラビアンナイト シンドバットの冒険 Arabian naito shindobatto no bôken) بریتییە لە زنجیرەیەک وێنەی جوڵاوی ژاپۆنی، لە بەرھەمھێنانی ستۆدیۆی نیپۆن ئەنیمەیشنە لە دەرھێنانی فومیۆ کورۆکاوەیە .(Fumio Kurokawa) لە ١ ئۆکتۆبەر ١٩٧٦ یەکەم زنجیرەی نمایش کرا کە لە ٥٢ زنجیرە پێک ھاتووە، سەرکێشیەکانی سەندیباد لە بنەرەت دا لەنێو چیرۆکەکانی ھەزار و یەک شەو ھەڵقوڵاوە، وە تێیدا سەندیباد دەریاوانێکی عەرەبە لە شاری بەغدا ئاواتی گەشت کردنە بەدەریادا و ھەندێک جاریش بە ھاوەڵی حوشترەکەی بە بیاباندا ‌ڕێ دەکا.

ئومبێرتۆ ئیکو نووسەر و فەیلەسووفی ناوداری ئیتاڵی ئومبێرتۆ ئیکو وەرگێڕانی کتێبی "گوڵی سوور" بە زمانی ئینگلیزی ناوبانگێکی جیھانی بەو نووسەرە بەخشی. کتێبی "گوڵی سوور"ی ئیکو لە ساڵی ١٩٨٩ کرا بە فیلم.
دیارە ھێمن مردووە و لە نێومان دا نەماوە، بەڵام ئاسەوارەکانی و یادگارەکەی کاتی پیری ھەر ماون و بە دیتنی ئەوان ھیچ کاتێک ھێمنیش لە بیر ناچێتەوە. ھێمن شاعێرو زانای فەرھەنگ دۆست و تێکۆشەری رێگای بووژاندنەوەی کورد و فەرھەنگەکەی بوو، خاوەن بیر و تێفکرین و بیر کردنەوە بوو. ھێمن دەنگی بەرزی ئازادی، ئاشتی و دیموکراسی خوازی کورد بوو. خوازیاری یەکیەتی گەلان بوو. کوردایەتی ھێمن، مرۆڤایەتی بوو. شاعێری جوان پەرەست، شاعێری بابردەڵە، کە بێبەش لە ئاو وخاک و وڵاتی خۆی، پەڕیوەی سنوور و موبتەلای دەستی ڕۆژگار، پیری ھەناسە سوار، دەرکراوی بە زۆر دابڕاوی یار و ئازیزانی، بولبولی بێبەش لە گوڵزار و چەمەن، بێ ئەنیس و ھاودەم، عاشقی دڵ پڕ لە ئەوین و خۆشەویستی وڵاتەکەی، ھەنگاو بە ھەنگاو خەم بە دوای مامۆستای ئازیزەوە بوو، وەکوو سێبەری خۆی رۆژێک لێی جیا نەبۆتەوە و رۆژی شادی ڕووی لە دڵە خەمبارەکەی نەکرد، ئەو مرۆڤە بێ نازە خۆ لە ئاسن و پۆڵا دروست نەکراوە، بەڵکوو لە خوێن و گۆشتە، بۆیە پڕ بە دڵی خۆی ئەناڵێنێ و بە ئاوازێکی بە سۆزەوە ئەڵێت:

یەکەمین نەخشەی تۆپۆگرافی کە بە تەواوی وڵاتێک نیشان بدات، لە ساڵی ١٧٨٩دا لە وڵاتی فەڕەنسادا کێشرا. لە ساڵی ١٨٠٢دا کۆمپانیای هیندی ڕۆژهەڵاتی پرۆژەیەکی دەست پێکرد کە لە ناوەڕاستەکانی سەدەی نۆزدەدا بە دەستی کۆمپانیای بریتیش ڕاج دوایی هات و توانیان بەرزی و نزمییەکانی ھیمالایا ئەندازە بگرن.

نھێنیی خاتوونە پاکیزەکان (بە ڕووسی: Институт благородных девиц) زنجیرە درامایەکی ڕووسییە کە دۆبلاژکراوی کوردییەکەی لە کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ەوە لە کەناڵی زاگرۆس تیڤیەوە بڵاو دەبێتەوە.

زۆربەی جار ئەو ناوکانەی لە ئەنجامی ھەڵوەشاندنی تەنۆلکەکانی ئەلفا و بێتا-ەوە پەیدا دەبن یان ئەو ناوکانەی لە ھەر کردارێکی ئەتۆمییەوە دروست دەبن بۆ نموونە کارلێکە ناوکییەکان لە باری ئاستێکی وروژاودا دەبن، مانای وایە ئەو وزەیەی ئەو ناوکانە دروست دەکەن لەم بارەدا بەرزتر دەبن لەو وزەیەی کە لەباری جێگیریی (زەمینیدا) ھەیەتی واتە بارستایی ناوک لە باری وروژاودا گەورەترە لە بارستاییەکەی لە باری زەمینیدا (ground state)، پاشان لە ماوەیەکی زۆر کورتدا ناوک لە باری وروژاوەوە دەگوێزرێتەوە بۆ باری نیمچە وروژاو یان بۆ باری دامرکانەوە (باری جێگیری زەمینی) بۆ ڕزگاربوون لەو وزە وروژێنەرە زیادەیە ئەویش بەدەرکردنی لەسەر شێوەی تیشکە کارۆمەگناتیسییەکان کە بەتیشکی گاما ناسراوە، ئەم تیشکە لە شێوەی فۆتۆندا دەردەچێت، فۆتۆن یەکەی تەنۆلکەکانی ئەم تیشکەیە. وزەکەی بریتییە لە جیاوزای نێو ھەردوو باری گۆڕانەکە. ناوک دەتوانێت لەوزەی وروژاندن ڕزگاری بێت کاتێک ئەم وزەیە کۆ دەکرێتەوە و دەخرێتەسەر یەکێک لە ئەلکترۆنە خولگەییەکان (بەتایبەتی خولگەی K چونکە نزیکە لەناوکەوە)، ئەلکترۆنەکە دەردەچێت و گەردەکە جێدێڵێت کە بڕێکی دیاریکراو وزە لەگەڵ خۆیدا ھەڵدەگرێت و ئەم کردارەشی بە گۆڕانی ناوخۆیی دەناسرێت، ئەوەی شایانی باسە لەوانەیە نەمانی وروژاندن لەڕێی دەرکردنی تیشکە کارۆموگناتیسییەکان (تیشکی گاما) وە بەگواستنەوەی ناوک لەباری وروژاوەوە ڕاستەوخۆ بۆ باری زەمینی ڕووبدات و یەک فۆتۆنی تێدا بێت کە سەرجەم وزەی وروژاندنەکەی ھەڵگرتبێت، ئەم بارە ئەگەرێکی لاوازی ھەیە بۆ ڕوودانی و پێی دەوترێت گۆڕانی قەدەغەکراو، بەڵام ئەوەی زۆر کات ڕوودەدات گۆڕانە بەقۆناغە یەک بەدوای یەکەکەکاندا.
یۆھانس کێپلەر (بە ئینگلیزی: Johannes Kepler؛ ١٥٧١ – ١٦٣٠) بیرکار و گەردوونناس و ئەستێرەناسی ئاڵمانیایی بوو. ئەو ڕۆڵێکی سەرەکی ھەبوو لە شۆڕشی زانستیی سەدەی ١٧ھەمدا. ناوبانگی کێپلەر دەگەڕێتەوە بۆ یاساکانی لەبارەی جووڵەی ھەسارەکانەوە کە چەندین بەرهەمی بوون لە بوارە جیاجیاکان، ئەوانیش: Astronomia nova ،Harmonices Mundi، وە Epitome of Copernican Astronomy. ئەو بەرهەمانەی کێپلەر یەکێک لە بنچینەکانی یاسای ڕاکێشانی گەردوونیی نیوتۆن بوون.

دواھەمین کۆنگرەی جیھانی لەسەر مامۆستا سەعید نوورسی لە شاری ئەستەمبوڵ لە بەرواری (٢٠١٠/١٠/٣)دا سازکرا و چەندین کەسایەتی زانستی لە (٤٤) وڵاتەوە بەشدارییان تێداکرد کە توێژەرانی (٣٣) وڵات لەوانە (١٠٥) توێژینەوەی زانستییان پێشکەش کرد.

بڕیارنامەی ١٦٨ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ڕێکەوتی ٣ی تشرینی دووەمی 1961دا پەسندکرا، بەڵگەیەکی نێونەتەوەیییە لەمەڕ پێشنیاری دانانی سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان. ئەم بڕیارنامەیە لە دوای کۆبوونەوەی ژمارەی 972‌ەم، بە 11 دەنگی لەگەڵ، ۰ی دژ و ۰ی بێ‌لایەن پەسندکرا.

لە تشرینی دووەمی ٢٠٠٢، فڕۆکەیەک کەوتە خوارەوە بەھۆی خۆکێشانی بە پایە (عاموود)ێکی ڕووناکیدا پێش ئەوەی بگاتە فڕۆکەخانە بۆ گواستنەوەی جۆرج بۆشی باوک (سەرۆکی ئەمریکی پێشووتردا) بۆ ئیکوادۆر، کە بزوێنەرەکەی لە کار کەوت، بەڵام لە گێڕانەوەی ڕەسمی ڕووداوی ١١ی سێپتەمبەردا لە گەشتی ٧٧دا فڕۆکەکە توانی بەیکداکێشانەکە تێپەڕێنێت و ٥ پایەی ڕوناکی بخات بێ ئەوەی ھیچ زەرەرێکی پێ بگات.

زەماد بن سەعلەبە بن شەیبان قەرنی ئەزدی پزیشکێکی عەرەب، ھەرەھا یەکێ لە ھاوەڵانی پێغەمبەر موحەممەد، کە ھەر پێش ھاتنی ئیسلام ھاوڕێی پێغەمبەر بوو، و بووەتە موسڵمان.

پارێزگای ئوورۆزگان (پەشتۆ: اروزګان، روزګان؛ فارسی: اروزگان) یەکێکە لە پارێزگاکانی ئەفغانستان. کەوتووەتە ناوەڕاستی ئەو وڵاتە. لە ٦ قەزا پێکدێت.
لەو ماوەیەدا سەردانی زۆرێک لە وڵاتە ئەوروپیەکانی کرد, لەو سەفەرانەیدا چاوی بە زۆرێک لە ڕۆشنبیرە ئەوروپیە بەناوبانگەکانی ئەو سەردەمەی خۆی کەوت. ھۆبس مەبەستی لە سەردانی وڵاتانی ئەوروپا ئەوە بوو چاوی بە زانایان بکەوێت و لێکۆڵینەوە لە فۆرمە جیاوازەکانی حکومەت بکات و لە بارەیانەوە بخوێنێتەوە. لەو ماوەیەی کە لە دەرەوەی ئینگلتەرابوو, ئەوەی سەرنجی ھۆبس ی راکێشابوو ئەوە بوو کە بۆچی خەلک ڕێگە بە خۆیان ئەدەن بەرێوەببرێن و ئایا باشترین فۆرمی حکومەت بۆ ئینگلتەرا کامەیە؟ ھۆبس وەک فەیلەسوفێکی سیاسی بەردەوام کاریگەری بەسەر بیری سیاسی ئەورەپاوە ھەبووە. لە سالی ١٦٥١ز دا ھۆبس بە ناوبانگترین کتێبی نووسی بە ناونیشانی (Leviathan) کە لێکۆڵینەوەیەکی سیاسیە و تێیدا باس لەوە دەکات کە خەلک لە سروشتیاندا دڕندەن و نابێت لە بەڕێوەبردندا متمانەیان پێبکرێت. لەبەر ئەوە ھۆبس باوەڕی وابوو دەستەڵاتی ڕەھا, حکومەتێک ھەموودەستەڵاتەکەی لە سەرۆک یان پاشاکەیدا کۆبکاتەوە, باشترین جۆری حوکمڕانیە. ھۆبس پێی وابوو کە مرۆڤەکان لە سرووشتیاندا دروستکراوێکی خۆپەرستن و ئامادەن ھەموو شتێک بکەن بۆ ئەوەی حاڵی خۆیان باشتر بکەن. ئەو پێی وابوو ئەگەر وازیان لێبھێنرێت, ئەوا خەڵک لەسەر ئارەزووە شەیتانیەکانیان کارەکانیان ئەنجام ئەدەن. لەبەرئەوە بە بۆچوونی ھۆبس نابێت متمانە بە مرۆڤەکان بکرێت تا بریار لەسەر کارەکانی خۆیان بدەن. زیاد لەوەش ھۆبس ھەستی بەوە کردبوو کە نەتەوەکانیش, وەک مرۆڤەکان, ھەستی خۆپەرستی زاڵە بەسەریاندا. ھەروەھا باوەڕیشی وابوو کە ھەموو وڵاتێک لە ململانێیەکی بەردەوامدایە بۆ بەدەست ھێنانی دەستەڵات و سامانی زیاتر. بۆ سەلماندنی ئەم بۆچوونەی, ھۆبس نوسیویەتی (ئەگەر مرۆڤ لە سروشتی خۆیدا لە حاڵەتی شەردا نیە, بۆچی بە بەردەوامی چەک ھەڵدەگرن یان بۆچی بەردەوام کلیلەکانیان پێیە بۆ داخستنی دەرگای ماڵەکانیان؟)

ڤاسکۆ دا گاما شوێندۆز و جیھاگەڕی پورتوگالی بوو. دا گاما یەکێکە لە بەناوباگترین جیھانگەڕەکانی مێژوو و یەکەمین ئورووپاییە کە لە ئورووپاوە بی وچان چووبێتە ھیندستان.

ئۆسکار-٥٠ یەک لە مانگە دەستکردەکانی زنجیرە مانگی ئۆسکارە، لە ڕێکەوتی ٢٠-١٢-٢٠٠٢ لە شاری مەلیک عەلدولعەزیز بۆ زانست و لێکۆڵینەوە ھەڵدرا، مانگێکی دەستکردی عەرەبییە لە جۆردا و گرنگی بە شەپۆلی ڕادیۆیی دەدات لە جیھاندا، سعودیە یەکەمین وڵاتی عەرەبییە کە مانگی دەستکردی تایبەت بە شەپۆلە ڕادیۆییەکان ھەڵدابێت لە وڵاتانی عەرەبی.

کانی بەرد گوندێکه‌ ده‌که‌وێته‌ ناوچه‌ی خۆشناوەتی دۆڵی بالیسان، له‌ ڕووی ئیداریه‌وه‌ سه‌ر به‌ قەزای شەقڵاوە پارێزگای ھەولێرە، ده‌که‌وێته‌ باکووری ڕۆژھه‌ڵاتی ھەولێر به‌ دووری ٨٩ کم. ئێستا نزیکه‌ی ٧٥ ماڵ ده‌بێت. له‌ ساڵی ١٩٨٧ له‌گه‌ڵ گونده‌کانی بالیسان و شێخ وه‌سان کیمیاباران کراوه‌.

محەممەد سادق شەرەفکەندی ساڵی ١٩٧٠ (١٣٤٩ھەتاوی) بۆ زانستگای تربیت معلم نەقڵ کراو وەک یارمەتیدەری بەشی شیمی کاری پێ ئەسپێردرا. پاش نیشاندانی لێوەشاوەیییەکی تەواو لەو ئەرکەدا، ساڵی ١٩٧٢ (١٣٥١ی ھەتاوی) بە کەڵک وەرگرتن لە بوورسی وەزارەتی علووم چوو بۆ فەڕنسا و پاش چوار ساڵ مانەوە لەو وڵاتە توانی دوکتورای شیمی ئانالیز لە زانستگای ژمارە ٦ی پاریس وەربگرێ. دوکتور سادق شەرفکەندی ساڵـی ١٩٧٦ (١٣٥٥) گەڕایەوە تاران و وەک استادیاری شیمی لە زانستگای تربیت معلم درێژەی بە کاری مامۆستایەتی دا کە لە بەجێھێنانی ئەو ئەرکەشدا بە تەواوی سەرکەوتوو بوو. ھەربۆیە بوو بە خۆشەویستی مامۆستایان و خوێندکارانی ئەو زانستگایە و وەک مامۆستایەکی دڵسوزو لە ھەمان کاتیشدا خەباتگێڕ ناوی دەرکرد.
لە ڕۆژی ١٠ی سێپتەمبەری ٢٠٠١، پارێزگاری سان فرانسیسکۆ پەیوەندییەکی تەلەفۆنی بۆ ھات کە ئامۆژگاری کرد سەردانی نیویۆرک نەکات بۆ ئامادەبوون لەو کۆبوونەوەیەی لەوێ ئەبەسترێ لە ١١ی سێپتەمبەر و ئەویش سەفەرکەی نەکرد لەسەر ئەو ئامۆژگارییەوە، و دوای ڕوون بوویەوە کە پەیوەندییەکەی لە نووسینگەی گۆندالیزا ڕایس بۆ ھاتبوو

چەند سەعاتێک دوای ھێرشەکە، وڵاتە یەکگرتووەکان پەنجەی تۆمەتی خستە سەر ڕێکخراوی ئەلقاعیدە و سەرکردەکەی ئوسامە بن لادن ، وھێزە ئەمریکییەکان بانگەشەی ئەوەیان ئەکرد کە شریتێکی ڤیدیۆییان دەستکەوتوو لە ماڵێکی وێرانکراوودا لە جەلال ئاباد لە تشرینی دووەمی ٢٠٠١دا ئوسامە بن لادن قسە بۆ خالید کوری عەودە ئەکات لەسەر جێبەجێکردنی ھیرشەکە، بەڵام ئەم شرێتە قبوڵکرا بە شک و گومانێکی زۆرەوە لەسەر ڕاستییەکەی. بەڵام بن لادن لە ساڵی ٢٠٠٤ و لە پێش ھەڵبژاردنەکانی ئەمریکادا لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٤دا دەرکەوت لە تۆمارێکی وێنەییدا و بەرپرسیاری ڕیکخراوی قاعیدەی لە ھێرشەکان ڕاگەیاند ، و بە پێی نووسینگەی لێکۆڵینەوە فیدرالییەکان، محەمەد عەتتا سەید کەسی بەرپرس بوو لە لە ئاڕاستەکردنی فڕۆکەی یەکەم و ھەر ئەو بە پلاندانەری سەرەکی ڕووداوەکانی تریش دانرا کە دواتر بە ١١ی سێپتەمبەر ناسرا.

لە ڕۆژھەڵاتی بانی (تبت) گرێی چیای سێیەم دەردەکەوێت لەو شوێنەوە کە چیاکانی (ھیمالایە و کۆنلن) لێ نزیک دەبێتەوە، وە چەند بەشێک لە چیاکانی (ھیمالایە) بەرەو باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا درێژ دەبێتەوە لە دوورگەکانی ھیندی ڕۆژھەڵات دا دەبینرێت وە بەشێکی تری بەرەو ڕۆژھەڵات درێژ دەبنەوە و بەشێکی تری لە باشووری ێین دەبینرێت، وە بەرەو باکووری ڕۆژھەڵات درێژ دەبنەوە.

عومەرئاغا عەلیار، دوانیوەڕۆی ڕۆژی چوارشەممۆ، ٢ی ڕەشەمەی ١٣٨٥ی هەتاوی، ڕێکەوتی ٢١ی فێورییه‌ی ٢٠٠٧ لە تەمەنی ٨٦ ساڵیدا، لە شاری مەهاباد کۆچی دوایی کرد.

داری ڕەحمەت، ئەمە ناوێکی کە خەڵکی کرماشان بە سەر دارە چنارێکی ٧٠٠ساڵەیان نیاوە و بەم ناوە ئەمڕۆ دەناسرێت. داری ڕەحمەت لە دەوروبەری تاقوەسان لە شاری کرماشانە. دڕێژای دارەکە ٣٧٫٧ میتر و پانایی ٧٫٤٦ میترە، کە ئەم دارە لەلای گرینگی سرووشتی و ژینگەیی، ھەروەھا گرینگیێکی کەلتووری و مێژوویی ھەیە.

ساڵی ١٨٣٨، ژمارەی موسڵمانان ٤٠٠٠کەس بووە و مەسیحیەکان ١٠٠ کەس بوون و باجیان داوە لە بەرامبەر پاراستنی ژیانیان، و پێش شەڕی جیھانی یەکەم ژمارەی دانیشتوانی غەززە گەیشتۆتە ٤٢٠٠٠ کەس، بەڵام بە ھۆی شەڕەکەوە ژمارەی دانیشتوانی دابەزی.

دواتر بەھۆی ئەوەی لە بەسرەدا قات و قری و وشکەساڵی دێت بنەماڵەکەی رابیعە بەسرە جێدێڵن ولەرێگادا لێک ون دەبن.. ئیدی زەمەن رابیعەی کچی چوارەم و خێزانەکەی لەیەک دەکات، بەو ھۆیەشەوە رابیعە بە تەنھایی و بێ کەسی دەمێنێتەوە.

روانگەی باشووری ئەورووپا بە نیازی درووستکردنی (تەلیسکۆبی ئەورووپی زۆر نایاب) دروست بکا. کە تیرەی ٤٢ مەتر دەبێ، بە دروستکردنی ٥ لە ئاوێنەی زۆر نایاب کە بەردەوام بوونی تەلیسکۆبەکە بێ سنوور دەبێ، ئەویش تەلیسکۆبی (E-ELT) دەبێت

لەدرێژەی گەشتەکەی دا دوو ھاوڕێی تر پەیدا دەکات یەکیان گەنجێکی خوێن گەرم بەناوی عەلی بابا کە خەنجەرێک و پەتێکی ھەیە ئەندامە لەدەستەیەکی ڕێگر و چەتە دوای ناسینی سەندیباد بڕیاڕ دەدات وازیان لێ بێنێت و لەگەڵی دا گەشت بکات لە زنجیرەی ١٩ ھەمین (عەلی بابا و دزەکان) تا کۆتایی، ھاوڕێی دووەمیشی پیرە پیاوێکی ڕیش سپی لە خواترسە بەناوی مام عەلائەددین ئارەزوو دەکات لەگەڵ سەندیباد و عەلی بابا گەشت بکات لە زنجیرەی ٢٣ ھەمین (دێوی ڕووبار) تا کۆتایی، بەم جۆرە ھەرسێکیان لەگەڵ یاسەمینە بەیەکەوە ڕووبەڕوی مەترسیەکان دەبنەوە، بەڵام بەزیرەکی سەندیباد وبیرمەندی مام عەلائەددین وئازایی عەلی بابا بەسەر ھەموو مەترسی و بەرھەڵستیەکان دا زاڵ دەبن، وەک پێشەوای جنۆکەی شین (ژنە سێبەر چێڵەکە)
کفری شارێکی بچوکە دەکەوێتە لای رۆژئاوای لوتکەی باوەشاسواروە، درێژبوونەوەی ئەو زنجیرە چیایەیە کە لە کەرکوکەوە دەست پێ دەکات. کفری دەکەوێتە نێوان ھێڵی پانی (٣٤ – ٣٥) پلەو ھێڵی درێژی (٤٥) پلە، لەدەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی کەرکووک و ١٢٠ کم دوورە لێیەوە، باشورەکەی جیا دەبێتەوە لە پارێزگای دیالە بەھۆی زنجیرە چیای حەمرین وە ناحیەی قەرەتەپە دەکەوێتە ناو سنورەکەیەوە کە بەکشتوکاڵ دەوڵەمەندە ،لە باکورەوە تاکو ناحیەی سەنگاو دەڕوات ،لە باشورەوە چیای حەمرینە، لە رۆژئاواوە ناحیەی قادر کەرەم و( ئاوە سپی ) جیای دەکاتەوە لە قەزایدووزخورماتووە. لە رۆژھەڵاتەوە زێی سیروان رووبەرەکەی ( ٥٢٧٥ ) کم٢ کفری کۆن لەشوێنی ئێستایدا نەبووە شوێنی یەکەمی شارەکە ( ئاسکی کفری) گردێکی گەورە بوو کە(‌ ١٠-١٢ )م لە سەر رووی زەویەکەوە بەرز بوو. وە (٨)کم لە شوێنی ئیستای کفری دوورە. تاکو ئێستا ئەو گردە ماوە و وەکو شوێن و ئاسەوارێکی مێژووی تەماشا دەکرێت، دوای خاپور بوونی کبرو یان کیماش شوێنی دووەمی شارەکە لە قەرە ئۆغڵان بنیات نرا کە کەوتووتە رۆژئاوای شوێنە کۆنەکەیەوە. بوونی شاری کفری لە شوێنی ئێستایدا دەگەڕێتەوە بۆ نزیکەی دووسەد ساڵێک لەمەوپێش.

ھەرچی ئەو زەردەشتیانەی کە لە کۆمەڵگای موسڵمانی دادەنیشن، کەوا ناتوانن ئەم کارە ئەنجام بدەن، ھەڵدەستن بە دانانی مردوو لەناو سندوقی پتەوو، دواتر دەینێژن. بەمەش تیکەڵ بە سروشت نابێت.

هۆبیت : وێرانکاریەکانی سماوگ لە ٢ی دیسەمبەری ٢٠١٣ نمایشی سەرەتایی کرا و دواتر لە ١١ی دیسەمبەری ٢٠١٣ کەوتە سینەماکانەوە و توانی داهاتی ٩٥٨$ ملیۆن کۆبکاتەوە و ببێتە چوارەم پڕداهاترین فیلمی ٢٠١٣ و ٢٧ەم پڕداهاترین فیلمی مێژوو.

ڕووی زەوی کیشوەری ئاسیا ڕوڵەتێکی جیاواز و جۆراوجۆری لێ دەردەکەوێت ئەمەش دەگەڕێتەوە بە فراوانی ڕووبەرەکەی لەلایەک وە مێژووی جیلۆجی کۆن لەلایەکی ترەوە، گرێی چیای بنچینەیی لێ دەردەکەوێت، چەند زنجیرە چیایەکی لێ جیادەبێتەوە، ھەرچەندە ئەو گەروانەی دەکەونە نێوان ئەم چیایانەوە لەگەڵ ئەوەی فراوانیان لە چەند کیلۆمەترێک تێناپەڕێت بەڵام لەگەڵ شاخەکان دا بوونەتە ھۆی دابڕانی دەشتەکانی ناوەوە لەیەکتر، وە بەرزاییەکانی جۆراوجۆرن وەکو زنجیرە چیایە چەماوەییەکان و کێوو پارچە تاوێری کۆن وەکو نیمچە دوورگەی عەرەبی و بانی (دکن) و پارچەکانی تر لە سیبریا (باکووری ئاسیا).

تا ئێستا زیاتر لە پازدە کۆنگرەی جیھانی و دەیان کۆڕی زانستی و پێشبڕکێی ڕۆشنبیری لە ئاستی جیھاندا لەسەر کراوە و دەیان کتێب و سەدان لێکۆڵینەوەی لەسەر نووسراوە، چەندین بەڵگەنامەی زانکۆییشی لە خوێندنی باڵا لە سەر وەرگیراوە.

لە ڕوەکە گوڵدارەکان دا، گامێتۆفیتی (gametophyte) مێ، کە ئاساییانە دەبێتە ھۆی دروستبوونی ئارچێگۆنیەم، بچووک بووەتەوە و بووەتە تەنیا ھەشت خانەی ناسراو بە کیسەی ئاوڵەمە لە نێو ئووڤیۆل دا. ئەو خانەی گامێتۆفیتە کە لە ھەمووان نزیکترە بە کونی مایکرۆپایلی کیسەی ئاوڵەمە دەبێتە خانەی ھێلکۆکە. لە کاتی گەردەپژاندن (pollination) دا، بۆریەکی گەردە سپێرم دەباتە نێو کیسەی ئاوڵەمە وە یەک ناوەی سپێرم لەگەڵ ناوەکی ھێلکۆکە تێکەڵ دەبێت. ئەو زیگۆتەی کە لە ئاکامی ئەم تێکەڵبوونە دروست دەبێت لە نێو ئووڤیۆل دا دەبێت بە ئاوڵەمە. ئووڤیۆل بە نۆرەی خۆی دەبێت دان وە لە زۆرێک لە حاڵەتەکان دا ھێلکەدانی ڕووەک دەبێتە میوەیەک بۆ ئەوە کاری بڵاوبوونەوەی دانەکان ئاسان بکاتەوە. دوای چەکەرەکردن (germination)، ئاوڵەمە دەبێت بە یەک نەونەمام (seedling).

ئەلفرێد کاستلەر (بە ئینگلیزی: Alfred Kastler) (٣ی ئایاری ١٩٠٢ - ٧ی کانوونی دووەمی ١٩٨٤) فیزیکزانێکی فەڕەنسی بوو، کە لە ساڵی ١٩٦٦ خەڵاتی نۆبێلی لە فیزیک وەرگرت.
بۆشایی لە فیزیک‌دا زۆربەی جارەکان لە سێ ڕەھەند (پانی، درێژی، بەرزی) دا دەھێنرێتە پێش چاو، ھەرچەند کە فیزیکزانەکانی ئەم سەردەمە زیاتر ئەو (=بۆشایی) وێڕای کات، بە بەشێک لە پەیوەستاری بێسنووری چوار-ڕەھەندیی ناسراو بە کاتجێ دەزانن.

مزگەوتی سوڵتان ئەحمەد (بە تورکی: Sultan Ahmet Camii)، (بە عەرەبی: مَسجِدُ السلطان أحمد) لە نێوان ساڵانی (١٦٠٩-١٦١٦) لەلایەن سوڵتان ئەحمەدی یەکەمی دەوڵەتی عوسمانی و بە سەرپەرشتی ئەندازیاری بە توانای ئەو سەردەمە سەدەفکار محمد ئاغا دروستکراوە. بەھۆی شوێنەکەی و منارە بەرزەکانیەوە بووەتە یەکێک لە ھەرە شوێنە بەناوبانگەکانی شاری ئەستەمبوڵ.

بەڵام دواتر دەرکەوت کە وتەکەی هەڵە بووە سسەبارەت بە مەزەندەی بڕی پارەکەی بەرنامەکە چوونکە ئێستا بیرۆکەی درووستکردنی بەرنامەکە بەهاکەی (٢٠) میلیار دۆلاری تێپەڕاندووە. دوای ئەوەی ئیڤان بیرۆكەی هاوڕێكەی بەهەند وەرگرت و لەگەڵ ریگی هاوڕێی بڕیاری دامەزراندنی (سناپ چات)ـیاندا تا بیكەنە پرۆگرامێكی پێشكەوتوو، بەهۆی كەمی شارەزایشیان لە بواری تەكنەلۆژیا پشتیان بە بۆبی مۆرفی هاوڕێیان بەست بۆ دیزاینكردنی تەواوی پرۆگرامەكە.لە هاوینی (2011)ـدا هەرسێكیان بەرنامەیەكیان بڵاوكردەوە بەناوی (پیكتابوو) و ئیڤان هەستا بە دیزاینكردنی لۆگۆكەی و تائێستاش هەمان هێما بەكاردێت بۆ ناسینەوەی، هەر ئەو كات ئیڤان كرا بە سەرۆكی جێبەجێكاری و بۆبی كرا بە بەڕێوبەری تەكنیكی و ریگیش كرا بەڕێوبەری بازاڕكردن لە كۆمپانیاكەیان.

شێری لەیزەر خانمە ڕۆژنامەنووس، دەرهێنەر، نووسەر و چالاکوانی دۆزی کوردانی بە ڕەچەڵەک نیوزلەندی و دانیشتوی بریتانیایە. ژنی کانی یەڵمازی کۆچکردووو بوو. نووسەری چەندین بابەتی میدیاو نوسەری چەند کتێبێکە لەسەر کورد.

بەشار ئەسەد، بەھاتنی بۆ سەر حوکوم، ویستی کۆمەڵێک چاکسازی لەبەڕێوەبردنی وڵاتدا بکات، ئەویش، بۆ باشترکردنی ئابووری خەڵک و وڵات. بەڵام نەیتوانی و ئەوەی بەناوی بەھاری دیمەشقەوە دەستیپێکرد، بەنابوتکردنی خۆی و گۆشەگیرکردنی حکومەتەکەی کۆتایی پێھات. چونکە، ڕاستەوخۆ، ڕەفیق حەریری سەرۆکی لوبنانی کوشت و بەمەش، بەناچاری ئەو سوپایەی لە ساڵی ١٩٧٥ وە لەلوبنان بوو، دووا سەربازی، لە ٢٠٠٥ دا کشانەوە. لەبەرامبەریشدا، سزای ئابوریان بەسەردا سەپان و وڵات توشی قەیرانی ئابوری ھات و بەتەواوی ژێرخانەکەی ھەڵئاوسا.

ھەواڵنێرانیش بە ڕۆژنامەوان دەژمێردرێن. پیشەی ئەوان بریتییە لە درووستکردنی ڕاپۆرت و بڵاوکردنەوەی ئەو ڕاپۆرتە لە ڕۆژنامەکان، تەلەڤزیۆن، ڕادیۆ، گۆڤارەکان، بەڵگەفیلم یان ئینتەرنێتدا. ھەوڵنێران دەبێ بۆ کارەکەیان سەرچاوە بدۆزنەوە، ڕاپۆرتەکانیان دەکرێ وتنی یان نووسینی بێ و بە ھیچ شێوە ناشێ لایەنگرانە و ئاراستەدار بێ.

زەردەشتیەکان باوەریان وایە کە ڕۆح دوای دەرچونی لە لەش، بۆ ماوەی سێ ڕۆژ لەناویدا دەمێنێتەوە؛ دواتر بۆ جیھانی تر دەڕوات. ھەروەھا باوەڕیان بە حسابکردن ئەوەیە کە زەردەشتیی چاک تاھەتایە لە بەھەشت دەمێنێتەوە، مرۆڤی خراپیش تاھەتایە لە دۆزەخدا دەمێنێتەوە.
وشە ئینگلیزیەکەی (Nepotism) بنەڕەتەکەی لاتینیە و لە وشەی Nepos وەرگیراوە کە مانای منداڵی برا یان خوشک دەگەیەنێت لە چەرخە ناوەراستەکاندا کە ھەندێک لە پاپاکان و قەشە کاپۆلیکیەکان کە پەیمانی رەبەن بوونیان لەسەر خۆیاندابوو منداڵە نا شەرعیەکانی خۆیان بەخێودەکرت بەو پاساوەی کە ئەمانە منداڵی خوشک یان برایانان و لە ماڵەکردنیشدا پیشینەیان پێدەدان لەسەر خەڵکانی تر. و ھەندێک لە پاپاکان لەو جۆرە منداڵە نا شەرعیانەی خۆیان یان منداڵە خزمەکانیان گەیشتن بە پلەی کاردینالی. و زۆربەی جار ئەم جۆرە دامەزراندنانە بۆ دامەزراندنی شتێک کە لە " خانەوادە پاشاییەکان" دەچوو دەستیان بەسەر کورسی پاشایەتیدا دەگرت. بۆ نمونە پاپا کلیستۆسی سێەم لە خانەوادەی بۆرجیا دوو لە کوڕەبراکانی خۆی وەک کاردینالیە دامەزراند یەکێکیان بریتی بوو لە رۆدیرگ کە ئەویش پێگەکەی خۆی وەک کاردینال دواتر بەکارھێنا بۆ گەیشتن بە پاپایەتی، و بوو بە پاپا ئەلکسەندر ی شەشەم. وا رێکەوت کە ئەلکسەندەر- کە یەکێک لە ھەرە گەندەڵترین پاپاکان بوو—پلەی کاردیناڵی بەبرای دڵبەندەکەی خۆیدا کە ئەلیساندرۆ فارنیە: کە پلەوپایەی فارنیەش بەرزدەبێتەوە دوایی دەبێت بە پاپا پۆلی سێەم. پۆلیش بە ھەمان شێوە خەریکی خزمگەریەتی بوو کە بۆنمونە دوو لە منداڵە خوشکەکانی (کە تەمەنیان ١٤ و ١٦ ساڵان بوو) وەک کاردیناڵ دامەزراند. و ئەم پیادەکردنە لەوکاتە کۆتایی پێھات کە پاپا ئەنوسنت فەرمایشتێکی پاپایی دەرکرد بە قەدەغەکردنی ئەم جۆرە کارانە لەساڵی ١٦٩٢. ئەم بڕیارە پاپاییە بۆ ھەموو پاپایەک لە ھەموو سەردەمێک قەدەغەی کرد کە زەوی و خانووبەرە و پلەوپایە و قازانجە داراییەکان نابێت بە ھیچ لە خزمەکانی خۆی بدات بێجگە لە یەک خزم نەبێت کە شیاو لێھاتووی ئەوەبێت ئەو پەڕی ببێتە کاردیناڵ.

ھێندێ شێعری‌تریش وەک «گریانی نیوەشەو» و «ئارەزووی فڕین» ھەر نیشانەی نائومێدی شاعیر و ڕاکردنی لە ڕاست ژیانی تاڵە. لە ساڵی ١٣٢٥وە ھەتا ساڵی ١٣٣٠ سەردەمی پاشەکشەی جووڵانەوەی گەلی کورد و ھەموو گەلانی ئێرانە. لە ساڵی ١٣٣٢دا کە ئاسۆی خەبات ڕوونتر بۆوە، ھێمن لە «ئاواتی بەرز»دا جارێکی تر دێتەوە مەیدانی خەبات. ھیوای بە خەباتی گەل زیاتر دەبێ و دەیەوێ یە شێعری خۆی لەم خەباتەدا بەشدار دەبێ: فێری زۆر دەرسی بەکەڵک و باشی کردین تێشکان جا ببینە ڕاپەڕین و شۆڕشی ئەم جاری کورد وا گزینگیدا بەیانی جوانی ئازادی بەشەر رۆژی ڕووناکە، نەماوە، زوڵمەتی شەوگاری کورد ئەو زمانە شیرنەی ئێمە پەرەی دەگرێتەوە نادڕێ چیدی کتێب و دەفتەری ئەشعاری کورد

ووڵاغلو لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی قامیش و لە باشوور لەگەڵ گوندی باڵخ و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی دۆڵبێشکی مام خۆشی و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی گەڕەدێ.

ساڵی ٦٣٥ز موسڵمانان فەتحیانکرد و بوو بە ناوەندێکی ئیسلامی گرنگ بەتایبەت لەبەرئەوەی بەناوبانگ بوو بە بوونی ئارامگەی باپیرەی دووەمی پێغەمبەر محەمەد (د.خ) تیایدا، ھیشامی کوڕی عەبد مەناف لەبەرئەوە زۆرجار ناودەبرێت بە غەززەی ھاشم. ھەروەھا ئەم شارە شوێنی ھانە دنیای یەکێک لە چوار پێشەواکەی سوننەیە (ئیمام شافعی)، و خاچپەرستەکان دەستیان گرتووە بەسەر شارەکەدا لە ماوەی ھەڵمەتە خاچپەرستییەکان، بەڵام گەڕایەوە بۆ ژێر دەسەڵاتی موسڵمانان دوای سەرکەوتنی سەلاحەددینی ئەیووبی بەسەریاندا لە شەری حەتیندا ساڵی ١١٨٧ز.

وێنەدانەوە (بە ئینگلیزی: Reflection) گۆڕانێکەوە لە ئاراستەی بڵاوبوونەوەی شەپۆڵی کارۆموگناتیسی. بەھۆی ڕوویەکەوە، وای لێدەکات کە بە ئاراستەی بەرامبەری بجوڵێت.

جۆگەی گەورە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی کانی گۆران و لە باشوور لەگەڵ گوندی فەیاڵ و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی تووەسپی و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی ھەنارانی خواروو.
بەردەڕەشان- بنەڵە- بوران- خەزێنە- داڵکان- دیلمان- ڕەژدوور- ڕەزوێکە- زەنگەڵین- زێوکان- سایە- سەرکان- سەرنێڵ- سۆرەبان- شیناوە- شیوێ گوڵان- چۆمساک- قەڵات- کۆیلە- ماکۆسان- ماونان- مێرگە- نێوخانان- وەسان- وەڵزە- وەڵاش- پردی زەرد- چۆمە- بەستێ- مێرگەی خواروو- کاولان، قەسرێی چۆمان- ڕەزمیر- سمۆرە-

لەگەڵ دووپاتکردنەوەی ڕەتکردنەوەی ئەمریکا ڕاپۆرتەکانی دەزگای زانیاریدانی فەڕەنسی باسی لەوە دەکات کە ئوسامە بن لادن چۆتە نەخۆشخانەی ئەمریکییەوە لە دوبەی لە ٤ی حوزەیرانی ٢٠٠١ یان دوو مانگ لە پێش ڕووداوەکە کە یەکێک لە نوێنەرەکانی دەزگای زانیاریدانی ناوەندی سەردانی کردووە، کە دوای ئەوە خێرا بانگ کرایەوە بۆ واشنتۆن.

خەڵکی بۆلیڤار لە ساڵی ٢٠٠٧ نزیکەی ١٬٥٣٤٬٨٠٠ کەس خەمڵێنراوە کە ٥، ٨٧ لە سەدی خەڵکی ولاتەکە دەگرێتەوە. ئەو ویلایەتە لەو ڕوویەوە، حەوتەمین ویلایەتی ئەو وڵاتە ھەژمار دەکرێ.

ھەتا کۆتایی چاخەکانی ناوەند، کەیڵ یەکێک بووە لە ھەرە سەوزە باوەکان لە ئەوروپادا. دوو جۆری ڕووەکی کەیڵ (جۆری گەڵای پێچخواردوو) لەگەڵ (جۆری گەڵای ساف) بوونیان ھەبووە لە یۆنانی کۆندا لە سەدەی چوارەمی پێش زایین. ئەم دوو شێوەیەی کەیڵ کە لەلایەن ڕۆمانێکانەوە ئاماژەی پێکراوە بە ناوی (کەیڵی سابێلیان) وا دادەنرێن کە پێشینەی ئەم ڕووەکی کەیڵە تازانەی ئێستابن. کەیڵی ڕووسی ناسێنرا لە کەنەدا (دوای ئەوە بۆ وویلایەتە یەکگرتۆکان) لە ڕێگەی بازرگانە ڕووسێکانەوە لە سەدەی ١٩ ھەمدا.

ساڵی ٢٠٠١ بووەتە ئەندامی سەرکردایەتیی بزووتنەوەی ئیسلامی، سەرۆکی کۆنگرەی ٩ و ١٠ی بزووتنەوە بووە، لەساڵی ٢٠٠٥ و لەدوای کۆنگرەی ٩ بووەتە ئەندامی مەکتەبی سیاسی.

چەرم (ھەروەھا ناسراوە بە پێستە - بە ئینگلیزی: Leather) پێکھاتووە لە پێستی ئاژەڵ کە دوای کوشتنیان لێدەکرێتەوە بۆ بەرھەمھێنانی شتومەکی وەک پێڵاو، قاییش، کوشنی ئۆتۆمۆبیل و ھتد... زۆرجار ئەم ئاژەڵانە ھەر بۆ چەرمەکەیان دەکوژرێن.

بە تایبەتی شەھید بوونی قازی، ھێمنی داخدار کردووە. ھەم دۆست و مامۆستای لە دەست داوە و ھەم پێشەوا و سەرکۆمار. لە چوارچرای مەھاباد لە کانگای بیری ئازاد دەستی ڕەشی ئیستیبداد چەقاندی داری بێداد لە کاتی نیوەشەوا لە جەنگەی شیرن خەوا کرا کاری ناڕەوا لە دار درا پێشەوا

ھەیاس گوندێکە، کەوتووەتە قەزای سەید سادق، پارێزگای سلێمانی، باشووری کوردستان. سەر بە ناحیەی سەیدسادقە، لەباکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی قلرخی خواروو و لەباشوورەوە لەگەڵ گوندی سۆیلەمیش و لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ گوندی تەپەڕەش و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندی تاسڵوجە .

ھەرچەندە سەعید نوورسی ڕای وابوو دەوڵەتی عوسمانی بە جەنگەوە نەگلێت، بەڵام ھەر ئەوەندەی بەشداری دەوڵەتی عوسمانی لە جەنگدا ڕاگەیەنرا، یەکسەر خۆی‌ و قوتابیەکانی ھاوبەشییان لەو جەنگەدا کرد دژی ڕوسیای قەیسەری، کە لە چەندین جەنگی گرنگدا بەشداری ئازاو بەجەرگانەی جیھادیان کردو، ھێندە ئازایەتی‌ و توانا و لێھاتنی لەو جەنگەدا نواند کە سەرنجی فەرماندەی سوپا و تەنانەت چاودێرە بیانییەکانیشی ڕاکێشابوو.

دوای تەواوکردنی خوێندنی بەکالۆریۆس لە زانکۆی مووسڵ، بەھۆی ئاشکرابوونی پەیوەندی ڕێکخراوەیی لەگەڵ بزووتنەوەی ئیسلامی، ڕژێمی بەعس فەرمانی دەستگیرکردنی بۆ دەردەچێت، دواتر پەیوەندی دەکات بەڕیزەکانی بزووتنەوەی ئیسلامی.
ویکیلیکس (بە ئینگلیزی:WikiLeaks) ماڵپەڕێکی ئینتەرنێتی نێودەوڵەتیی ئازادە ، ماڵپەڕەکە لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٦ لەلایەن جولیان ئاسانگ دامەزرا ، کاری ماڵپەڕەکە بریتییە لە وەشاندنی بەڵگەنامە و بابەتە شاراوەکانی حکوومەتەکانی جیهانە ، ماڵپەڕەکە سەروو ١.٢ ملیۆن بەڵگەنامەی لە بنچینەی زانیارییەکانی (داتابەیس) هەیە و ئاشکرا کراون زۆربەی کاتیش ناو و ناونیشانی کەسی بڵاوکەری زانیارییەکان نادرکێنێت ، بنکەی فەرمی و سەرەکی ماڵپەڕەکە لە سویدە و لە لێکچواندندنا بە ویکیپیدیا دەچێت و تەنانەت لەبەشی ئەرشیڤیدیا سکرێپتی ویکی بەکاردێنن بەڵام ئەوان هیچ پەیوەندییەکان بە ڕێکخراوی ویکیمیدیا (خاوەنی ویکی) نییە

لە ساڵی ١٩٤٣ خۆی و ١٢٠ لە تەلەبەکانی بە ئیدعای "ڕووخاندنی بنەڕەتی ڕژێم" جارێکی تر گیرایەوە و لە بەندیخانەی "دەنیزلی" بۆ ماوەی ٩ مانگ زیندانی کرا ، بەڵام بێ گوناە دەرچوو ئەم جارەشیان گوازرایەوە بۆ "ئەمیرداغ" و لەوێ بە زۆر ڕابەریان پێ دەکرد. لە ساڵی ١٩٤٧ خۆی و ٥٤ تەلەبەی لە بەندیخانەی ئافیۆن بۆ ماوەی ٢٠ زیندانی کرا. دیسانەوە دوور خرایەوە بۆ "ئەمیرداغ". لە‌شۆڕشی شێخ سە‌عیدی پیراندا لە‌و دە‌مە‌دا لە‌ کاتی سە‌رھە‌ڵدانە‌کە‌ دا ئە‌لبای حولیسی یە‌حیا گلی دە‌چێتە‌ لای سە‌عید نە‌ورسی سە‌بارە‌ت بە‌ سە‌رھە‌ڵدانە‌کە‌یان لە‌گە‌ڵی دە‌دوێت ، ئە‌و کاتە‌ نورسی پێی دە‌لێ دە‌بێ ھیچ باوە‌رمە‌ندێک دە‌ستی نە‌چێتە‌ خوێنی گە‌لی کورد.

خەمزە لە باکوور ھاوسنوورە لەگەڵ گوندی قەیوانی بچوک و لە باشوور لەگەڵ گوندی کەڵەکن و لە ڕۆژھەڵات لەگەڵ گوندی قولەڕەش و لە ڕۆژاوا لەگەڵ گوندی کانی گۆران.

وڵات بۆ پیرەمێردان نییە (بە ئینگلیزی: No Country for Old Men) ناونیشانی فیلمێکی ساڵی ٢٠٠٧ی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە لە ژانەری ھەستبزوێن و ڕۆژئاوایی، لە دەرھێنان و نوسینی جۆڵ کۆھن و ئیزان کۆھنە (برایانی کۆھنە)، بنەمانی فیلمەکە لە ڕۆمانێکەوە وەرگیراوە بە ھەمان ناو لە نوسینی کۆرماک ماککارسی، فیلمەکە لە ڕۆڵگێڕانی جۆش برۆلن و خاڤیەر باردم و تۆم لی جۆنس و کێلی ماکدۆناڵدە.

تیشکی گاما ناوکە تیشکاوەرییەکان لە شێوەی گورزەیەک لە وزە دەردەکات پێی دەوترێت فۆتۆنەکان ھەمیشە ھاوەڵی دەرچوونی تەنۆلکەکانی بێتا-یە لە ھەمان ئاستدا کە ھەمان وزەی ھەیە لەھەمان بواردا. تیشکی گاما لە چەند ئەلکترۆن ڤۆڵتێک تا چەند ملیۆن ئەلکترۆن ڤۆڵتێک پێکھاتووە، بەڵام پێچەوانەی تێشکی بێتایە کە ھێواش دەبێتەوە کاتێک وزەکەی ون دەکات و لەکۆتاییدا لەگەڵ گەردەکەیدا یــەکدەگرێت، لە کاتێکدا تیشکی گاما بە سەرجەم وزەکەیەوە بە خێرایی ڕووناکی دەڕوات، تیشکی گاما وزەکەی ون دەکات لە ئەنجامی بەریەککەوتنی بەڕێکەوتدا کە لە ئەنجامی ھاویشتنی ئەلکترۆنەکان لە ناوکەوە بەرھەم دێت، لەوانەیە گشت وزەکەی یان بەشێکی ون بکات لە کاتی بەریەککەوتندا، ئەگەر بەشێکی وزەکەی ونبوو ئەوا بەشەکەی دی بەردەوام دەبێت لە ڕۆیشتندا بەناو بۆشاییدا بە خێرایی ڕووناکی وەک ئەو فۆتۆنانەی کە وزەیەکی کەمتریان ھەیە، تا وزەی فۆتۆنەکانی گاما زیاد بکات وزەی ئەلکترۆنە جوڵاوەکان زیاد دەکات، ئەو ئەلکترۆنانەی کە لەلایەن فۆتۆنەکانی تیشکی گاماوە وزەیان بۆ گوێزراوەتەوە دەبنە ھۆی تێکدانی ناوەندەکە بەھۆی بەئایۆن بوون و وروژاندنی گەردەکانەوە، ھەر کاتێک ئەلکترۆن بەھۆی فۆتۆنەوە دەرباز بێت ئەو ڕووداوەی بەدوایدا دێت تەنیا بەند دەبێت لەسەر خەسڵەتەکانی ئەلکترۆن نەک لەسەر ئەو فۆتۆنەی دەربازی کردووە.