Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1 449 касди уьмуьр гьалзавай . 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 1 459 кас тир . 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 1 069 кас тир . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.

Гизер С. Н. Жилые дома причерноморских ногайцев в записках путешественников // Записки історичного факультету Одеського державного університету ім. І.І. Мечникова. — Одеса, 1999. — Вип. 10. — С. 102—107.

Районда 80 архитектурадин имаратар ава, абурукай 17 федерал, амайбурни республикадин метлеб авайбур я. Абурун арада XVI — XVII виш йисарин къаравулдин минараяр, ХI виш йисан Датун клиса ва мсб.

Хвереж (урус. Хоредж, таб. Хрежъ) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Хвереж» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

Заридин сурун гуьмбет Нишапур шегьерда, имама Махрукан гуьрметдай эцигнавай мискӀиндин мукьвал ала. Алимдин сурун винел виниз акъатнай гьейбат авай сурун гуьмбет, Ирандин виридалайни хъсан мемориал дараматрикай сад я. 1934 йисуз, адан эсерар гзаф рикӀ алаз сейлиз кьадайбурун, дуьньядин гьар са патай кӀватӀнавай такьатралди заридин сурал обелиск хкажнавай.

Совет бередин, урусатдин ва рагъакIидай патан европадин нуфус авай чешмейрив кьурвал, Азербайжандин ва гьакIни вири Къавкъаздин чилер Виликпатан Азиядиз талукь я. Амма америкадин бязи малуматрикай Азербайжан Мукьва РагъэкъечIдай патаз ва лап кефер пата авай районар Европадиз талукь тирди лугьузвай баянар аквазва.

ЧӀулавкьаларик квай эфирдин чӀемеди туькьуьл авай куркурдай (киседай) туькьуьл регьятдиз акъатуниз, танин тӀвар алай чӀемеди иви лахта авуниз ва тӀазвай чкаяр дакӀур тавуниз, ментол чӀемедини туьтуьнай балгьан регьятдиз акъатуниз куьмекда.

Вилик девирда нугъайрин гзаф къуватлу ва чIехи уьлкве — Нугъай Орда ЧIулав гьуьлуьн кьерерилай Къазахстандал кьван, РагъакIидай-Сибирдин арандилай Арал гьуьлел кьван авай пара гегьенш чилерал экIя хьанай. Чара-чара халкьарихъ галаз къуншивал авурвиляй, Орда чкIайдалай кьулухъ ина-ана амукьай нугъай миллет пара кьадар субэтник группайриз пай хьанай.

Полиури — кьери яд нормадилай пара акъатзава. Идан себеб, кьери цин къене авай глюкозадин цӀурунин нетижада адан кьадар пара жезва ва цварадин кӀвалин цлариз чуькьуьдай таъсир гузва. Сагълам инсанрин цварада глюкоза жезвайди туш. Полиури синдром квай инсанри фад-фад цварзава, гьатта йифен бередани.

2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1972 касди уьмуьр гьалзавай . 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 1974 кас тир . 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 1880 кас тир . Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я.

Хуьр Ахцегь райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 27 км яргъал, Мацарин кIама, Мацар вацIун хел тир Игъир вацIун мукьвал ва Азербайжандихъ галаз дуьз сергьятдал ала.

Дьяконов И. М.. Предыстория армянского народа. История Армянского нагорья с 1500 по 500 г. до н. э. Хурриты, лувийцы, протоармяне. — Шаблон:Ер.: Издательство АН Армянской ССР, 1968.
Кьуръан мусурманрин диндин чӀехи ктаб я. Мусурманри гьисабзава, ана Аллагь Таалядин гафар авайди тир, Жебраил малаика Мугьаммад пайгъамбардиз, саламни салават адаз хьуй, халкьар патал ракъурнавай. Кьуръандай Мугьаммад пайгъамбардин, саламни салават адаз хьуй, уьмуьрдикай гьар жуьре зтӀар хкуд жеда. ГьакӀани, ам яшамиш хьайи девирдин тарихдихъай кьисаяр.

М. Гьажиев чи чӀал дериндай чирна-жагъурай садлагьай лезги алим я. Дагъустандин тарихдин, чӀалан ва эдебиятдин институтда къуллугъай къад йисан вахтунда алимди 20-далай виниз къиметлу кӀвалахар арадиз гъана: лезги чӀалан тарсарганарни эдебиятдин хрестоматияр, илимдин макъалаярни ктабар, лезги чӀалан гафарганар дидедин ва урус чӀаларал кхьена, чапдай акъудна, халкьдив агакьарна, ам савадлу ва илимдар авуник чӀехи пай кутуна. Илимдин къекъуьнар тежрибадихъ галаз алакъалу авуна: гзаф йисара Дагъустандин пединститутда тарсар гана. М. Гьажиеваз лезги чӀалалай гъейри мадни араб, табасаран, азербайжан ва урус чӀалар чизвай.

Танк — кьеркьинин женгзавай маншин, квакунин фидайбур гвай, адан чӀехи яракь туп я. Фадлай, танкар ахъай авур чӀавуз, абурун чӀехи женгинин яракь пулемёт тир. Дуьньядин кьведлагьай дяведилай гуьгъуьна танкрал ракетаяр эцигиз кӀан хьанай. Тарихдиз цӀай ягъадай танкарни чида.

Вичин хьалифвилин чӀавуз Умара белайрикни масакӀавилер кухтуна. Ада абур Кьуръанда авай саягъ авунач — Пайгъамбардин уьмуьрда хьайи саягъ цӀийи къанунар къачуна — гьакӀни къванар вегьин, гъуьлуьз фейибуруз/паб гъанвайбуруз. Ада лагьайвал, къванер вегьин сифте Кьуръанда авай затӀ тир, ахпа анай акъуднавай. Са месэлада лугьузавай саягъ, ада лагьана: "Заз акуна, Расулюллагьди къванер гудай ихтияр ганвайди, гьавиляй чнани гузва. Эгера инсанри заз а кар пис цӀийивилерик кхьидачиртӀа за къванер гун Кьуръандин ктабдиз кхьидай, гьа кар вични чна дуьз кьатӀузава.

Париж, ч.э.в.III виш йисан юкьва эцигнавайди тир, кельтрин Лютеция тӀвар алай хуьруькай. А хуьр кельтрин халкь паризиярринди тир, вични къенин Сите тӀвар алай островдал авай. Лютециядин тӀвар сифте сефер Юлий Цезарьди кьунвай. Къенин Париждин тӀвар гьа халкьдикай атанвайди я. Римвийриз а хуьр къачуз кӀанзвай, са сефер гьалтни авуна адал. Ахпа, 52-й йисуз ч.э.в. абур мад гьалтна Лютециядал. Паризийри чпин хуьр кана вири муьгъвер цкӀирна. Римжувари абуруз туна гьа остров, чпини Сена вацӀун члахъ патал цӀийи шегьер эцигна. Ана абуру термаяр эцигна, форум, амфитеатр. Рим империяда шегьердихъ еке къуват авачир.

1204-лагьай йисуз хашпересхъанри къуршунар кӀватӀна Венециядай экъечӀна Константинопольдал фена. Абуру шегьер къачуна Византий империя цкӀирна. Адан рагъэкӀидай патал Латин империя эцигна. 60 йисалай Византий империя мад Никеядин императорди цӀийи кьиляй кӀватӀ хъувуна. Империя цкӀир хьайи девирдиз ам са шумуд гьукуматдал пай хьанвай — Латин империяни и Ахей бегвал туькӀуьрнавай хашпересхъанри кьунвай чилерал. Никея, Трапезундни Эпир империяр — грекрин гъилик кваз амай чилерал. Латинри грек культура жедай кьван чӀурзавай, вирина италжув маса гудайбур авай, гьавиляй грек шегьерриз хказ жез четин тир.
Хуьруьн майдан, майишатдин мулкарни кваз, 3500 гектар я. Хуьре 1882 йисуз эцигнавай мискӀин авайди я. Гелхенвийри, 500 — лай пара йисар авай шейх Султан Агьмадан зияратдив гзаф дамах ийзва. Хуьруьн къваларив археологри дегь заманадин къеледин амукьаяр дуьздал акъуднавай. Хуьруь вичи вич душманрикай хъсан хуьзвай. Хуьре чирвилер авай ксар, алимар пара авай. Абурукай виридалайни тӀвар-ван авайди Султан Шейх Ахмад тир, адаз са диндин чирвилерилай гъейри, ада гьакӀни шиирарни кхьизвай, илимдал алахънавай, са шумуд чӀал чизвай. Сифтегьан чирвилер гелхенви аялри кьве медресейра къачузвай. Са вахтунда и хуьре гуржи, эрмени ва цӀап миллетрин векилар секин хьанвай. И кар тестикьарзавайди хуьре авай кьейибурун сурун къванер я. Абурун несилри чеб гелхенвияр яз гьисабзава. Ина кьвед — пуд гьавадин сурарни ава. Кьейиди ацукьнавай гьалда кучуднавай сурарни гьалтзава.

Нугъаяр — IV виш йисуз Евразиядин чилерал уьмуьр тухвай чара-чара миллетрин ва тайифайрин сад-садахъ галаз акахьунин рекьелди арадал атанвай туьрк халкьарикай сад я. И халкьдин этногенездиз виридалайни чIехи кар туьрк, печенег ва кипчаг тайифайри кутунвайди я.

Байкалдик акахьзавай виридалайни чІехи вацIар ибур я: Селенга, Вини Ангара, Баргузин, Турка, Снежная, Кичера, Тыя, Голоустная, Бугульдейка. Байкалдикай хкатзавай кьилди са Ангара вацI я.

2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1 632 касди уьмуьр гьалзавай . 2010 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 1 946 касди туькIуьрзавай. Агьалийрин вири цIапар я.

ГьакӀан затӀ гимиш - (CAS-нумра: 7440-22-4) - регьятдиз гатаз жедай, пластик, гимишдинни-лацу рангунин металл я. ЦӀурурдай температура — 962 °C, къалинвал — 10,5 г/см³.

Островрин кьебле супик (алют. Chugachigmiut; ингл. Chugach Alutiiq of Prince William Sound, Chugach proper). Рахунар: Tyanirmiut, Shuqlurmiut, Nutyirmiut, Palugvirmiut, Alukarmiut, Atyarmiut, Talitlarmiut, Kangirtlurmiut, Ugalakmiut.

2010 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 1654 кас тир . Агьалийрин вири дарги халкьарин группадик акатзавай урахивияр, суни - мусурманар я. Абур урахи чIалал рахазва.

Шегьердин сергьятрин цӀарцӀин къене са шумуд островар ава. Потомака вацӀал — Теодор Рузвельтан остров, Колумбиядин остров, Пуд Вахарин островар ва муькуь гъвечӀи островар ала. Анакостия вацӀал алай виридалай чӀехи остров — Кингменан остров я.

Ню (грек.: νυ) — Ν, ν — грекрин алфавитдин цӀипудлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («Гъед», «илан балугъ», «гъуьлягъ») мана гузвай «нун» гьарфуникай арадал атанва. «Ню» гьарфуникай латин N ва кирил Н гьарф арадал атанвайди я.

Жигер - нефес къачунин орган я. Ам инсанрихъ, вири некхъвадайбурухъ, нуькӀерихъ, са пай балгърихъни масадбурухъ авайди я. Жигерра гьава пай жезва жигердинни ивидин арада.

Борис Фёдорович Годунов (1552 — 1605) — 1587—1598 йисарин къене Урусатдиз регьбервал авур боярин, пачагь. Пачагь I-й Фёдор Иоанновичан яран стха я.
Чпин кIвалер туна мажбур яз катнавай цIапарин кьадар саки са милион кас, Армениядиз катай эрменийрин кьадар 376 агъзур кас тир. Алай аямда Азербайжандинни Арцахдин сергьятдал къуллугъ ийизвай кьве патанни аскеррин арада мукьвал-мукьвал телефвилер жезва. Гьар са эрмени яна кьейи цIапраз гьукуматдин паталай чIехи савкьатар, пулунин пишкешар гузвайди я. Эрменидин гуьлледик акатайдаз кьегьалвилин лишан кутуна шагьид яз гьуьрметдалди кучудзавайди я. Сергьятдал къуллугъзавай аскерди къаншардал алай эрменидин техника, продуктар тухузвай машин яна терг авуртIа, адаз командирар паталай 10 къан рухсат ва маса ихьтин пишкешар гузвайди я. Эрмени патани гьа икI я.

1735 йисуз Пятигорьедин мукьвал «МичI там» (Къара агъаж) тIвар алай чкада калмыкри къарагашар есирдиз къачурла кьулухъ абур ГъвечIи Нугъай Ордадивай къакъатнай. 1771 йисуз калмыкрин чIехи пай Джунгариядиз хъфидалди къарагашар абурун ихтиярдик квай. Гуьгъуьнлай абур Астраханьдин губернатордин гъилик акатнай ва Астраханьдин губерниядин Красноярск уезддиз куьчарна ацукьарнай.

Юкьван кьакьанвал 300 м кьван я, лап вини кьилинди — 4808 м. Монблан сув тахьайтӀа 5642 м. Эльбрус сув. (Европадин рагъэкъечӀдайпатан сергьятдин цӀар чирунилай аслу я), виридалайни агъа тир 27 м кьван я Каспи гьуьлуьн дугун.

Фрейд психоанализдин ва «Эдип коплексдин» теориядин бине эцигай кас. Психикадин пуд-компонентдин структурадин моделдин ишлемишун («Ада», «Зун» и «Винелай-Зун»).

Гюго пуд рухвайрикай виридалайни жегьилди тир, 1809 йиса Наполеона генералвилиз кьабул авур графвилиз хкаж авур Жлзеф Леопольд Сигисберт Гюгодинни (1773-1828) адан папан Софи Требушедин (1772–1821) хзанда. Стхайрин аялвал секинтушиз акъатна. Буба чӀехи къуллугърик квайди хьиз кӀвале авачиз дидени кӀан хьайила аялрилай элячӀзавай. 1812 йисуз бубани диде чара хьайила, амни адан юкьван стха Евген Парижда чпин дидедихъ галаз яшамиш жезвай. 1815 йисуз чӀехи стха Абель Париждиз атайла бубади пуд стхани санал са интернатдиз (пансион) гана.

Алай чIавуз хуьруьн 805 майишатар гваз 4469 кьван кас (2197 итим, 2272 паб) яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, сунни - мусурманар я. 2002 ийсан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 4245 кас туькIуьрзавай. .

Мумкин гьич 10 йисуз Гюгоди кхьиз эгечӀна, фадмаз вичин къаст „Chateaubriand хьун дахьайтӀа затӀни“ кхьена. 15 йис хьайила ам са шаиракъажунрик акатна „хъсандиз тӀвар кьун“ гана. Адан 16 йис хьайила, адан диде гьелелиг чан кмайла, Евгенахъ галаз къанунхъанвилиз кӀелериз фена. 1819 йисуз адаз цӀеирид хьайила ада кьве стхайрихъни галаз санал (гьабурни авай шиирар кхьиз кӀанз), са литературвилин журнал Le Conservateur littéraire туькӀуьрна. А чӀавуз абур чпин дидедин фикиррик каткана роялистар тир. 1819 йисуз Гюгодиз са шаиракъажунра 1819 адаз пишкеш гана Париждин литературвилин арада сифте ксар чир авуна вичиз.

Лезги театрди драматургдин «Чигали» (1990), «КIвал хъитIкьина» (1994), «Дустагъда мехъер» (1994) ва «Къарачияр» (2001) пьесаяр сегьнеламишна. Зари УФ-дин кхьирагрин садвалдин член, "ДР-дин лайихлу кардар" я.
Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Кьурагь хуьрелай 18 км яргъал, Кьурагь вацIун мукьвал чка кьунвайди я. Кьасумхуьрелай Кутулрал кьван авай яргъавал 22 км я.

Къере (лат. Vítis viniféra) — тамун ципицI; гьакIан ципицIдин са жуьре. ЦипицIхьтинбурун хзандиз талукь тир, 10 — 15 м яргъивал алай, аруш жедай хилер авай гзаф йисарин набатат.

1929 йисуз Докъузпара райондин Усугъчай хуьре дидедиз хьана. Ада Усугъчайдин ирид йисан ва Филерин юкьван мектебар, партийный школа куьтягьна. Гзаф йисара Докъузпара райондин «Социализмдин рехъ» ва «Дербентдин хабарар» газетрин редакторвиле кIвалахна.

Австралиядин континент гьазур хьун виридалайни гъвечIи ччилай континент дуьнйада, вири майдан 7 659 861 км²-да, ва гьа тегьерда Австралия виридалайни ири къарамат Ччилда. Континентдин яргъивал кефер падай кьибледал — 3700 км патав, гьаркьуьвал рагъакIидай рагъэкъечIдайдал — 4000 км патав.

Тамазатюбе Старое, ЦIуру Тамазатюбе (урус. Тамазатюбе Старое) — Дагъустан Республикадин Бабаюрт районда авай хуьр. «Тамазатюбе» хуьруьнсоветдик акатзава.

А. Искендеров «Самур» тIвар алай чIехи романдин автор я: и эсер кьве паюникай ва пуд ктабдикай ибарат я. Романда лезги халкьдин XIX–XX виш йисарин уьмуьрдин гегьенш шикилар ганва, Октябрдин инкъилабдин ва Советрин девирдин сифте йисар къалурнава. Ам Даггизда 1964, 1968 ва 1976 йисара чапдай акъатна. А. Искендерова лезги гьикаятдик вичин пай кутуна. Адан туькӀуьрунар тамамвилелди жагъун тавуна ама. А. Искендеров 1983 йисуз Мегьарамдхуьре рагьметдиз фена.

Космосдин мад са сир винел акъатнава. Алимри лугьузвайвал, цава авай чӀулав тӀеквенар маса галактикайриз физвай рекьер я кьван. Анра генани виликди фенвай цивилизацияр ава. Алимрин фикирдалди, а галактикайрай чи планетадиз атун патал миллион йис герекзава. Чилинвийриз лагьайтӀа, гилан техникадин куьмекдалди анриз фин патал 10 миллион йис вахт лазим я. Гележегда илим ва техника виликди фейила инсанар а галактикайризни акъатун мумкин я.

Галынчаг хуьруьнсовет (азер. Qalınçaq bələdiyyəsi) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак Галынчаг, Гуьйтепе, Ханагагь, Муьжуьгьафтеран хуьрер акатзава.

Муьзеффер Низаман хва Меликмамедов (1948 йисан 25 июнь(19480625)) — лезгийрин тӀвар-ван авай зари, тарихдар, лезги чӀалан пешекар, журналистни публицист я.

Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин кефердинни - рагъакIидай пата, райондин юкь тир Усугъчай хуьрелай рагъакIидай патахъ 6 км яргъал, Кьулан вацIун кьерел чка кьунвайди я.

Black Holes: Gravity’s Relentless Pull — Award-winning interactive multimedia Web site about the physics and astronomy of black holes from the Space Telescope Science Institute
722-йисуз арабрин сердер Абу Убайд Жаррагьа лезгияр рам авун патал 60 агъзурдав агакьна кьве кьушун туькIуьрна. Ахцегьин патав кьиле фейи ягъ-ягъунра 7 агъзур кас гьелек хьана. Арабри Ахцегьрин кIеледиз вадра басрух гана. ГьакI ятIани абурувай кIеле элкъуьрна кьаз хьанач. Чпиз кIанивал тахьай арабар хаинрин куьмекдалди кIеле къачуз алахъна. Ингье,и фигъилни кьиле фенач. Вучиз лагьайтIа лезгийрин арадай са хаин жагъанач ва сердерди кIеледилай гъил къачуна маса лезги вилаятрал вегьена. Арабрин Лайзандиз фейи кьушунривай лезгийрин Шагь дагъдин ценера авай чилер кьаз хьанач. Амма абуру Самурдин къерехда гзаф хуьрер кьуна. Абуру чпихъ галаз ягъ-ягъунриз экъечIай вишералди лезгияр тарагъаждай кудна. Чапхунчийри лезгийрин 40-далай гзаф хуьрер чукIурна. Абуру 2700 кас есирвиле кьуна лукI хьиз Сириядиз рекье туна. Жаррагьа лезгийрин 52 агъзур малар ва балкIанар мислимриз(араб аскерриз) пайна.

Гиясаддин Абу-аль-Фатгь Умар ибн Ибрагьим аль-Хайям Нишапури (фарс غیاث ‌الدین ابوالفتح عمر بن ابراهیم خیام نیشابورﻯ‎; 1048 йисан 18 май, Персия (Иран), Нишапур — 1113 йисан 1 декабрь, Персия, Нишапур) — фарсарин зурба зари, философ, математик, астроном, астролог.

Алтай край, Забайкальедин край, Приморьедин край, Камчаткадин край, Краснодар край, Красноярск край, Пермь край, Ставрополь край, Хабаровск край;

1866 йисалай Темир-Хан-Шуради шегьердин статус къачунвай ва Дагъустан виляйтдин администрациядин юкь хьанвай. XIX виш йисан эхирда шегьердин агьалияр 9089 тир (абурук 2427 кьадардин гарнизон кваз): 4633 - православиядин христианар, 1950 - чувудар, 1241 - мусурманар (абурукай 455 шийияр, амайбур сунияр тир), 685 эрменияр, 433 католикар, 121 протестантар ва 26 цIуру адетхъанар. Шегьерда 634 кIвалер, 128 туьквенар ва гьамбарханаяр, клисадин мектебар, папарин гимназия, 2 чувудрин мектебар, азархана, амбулатория, дявевилин лазарет (кьушунрин азархана), типография ва улубхана. КапI-тIят ийидай чкайрикай: 4 клиса (2 православиядин, католиквилин ва эрменийрин), 2 мискIин, 2 синагога. 10 фабрикаяр ва заводар (абурук пиво, кирпичар, запун гьасилзавай ва мсб.).

Дитрихри кӀеви, дамахар гвачир уьмуьр гьалдай, Оттодиз карьера туькӀуьриз мурадар авачир. Марленан ругуд йисарин береда адан дах Отто регьметдиз фенай. Амма кьиникьиндай са йис вилик, дидени буба ччара хьана маса чкайра яшамишзвай, гьавиляй вичин дах Мариядин рикӀел амукьначир. Дидени пара кӀеви къилихар квай кас тир, ва вичин хзанда адаз «пили» лугьузвай.

1926 йисуз Кьасумбегани Рамазанов Нурмегьамеда хуьре гамарин артель ахъайнай. Са тIимил вахтунилай и артель, 800 кас кIвалахзавай, гамар, рухар, гуьлуьтар ва сун гуьлуьтар расзавай фабрикадиз элкъвенай. Гьасил авур продукциядин саки вири маса гуз ракъурзавай.
Фад заманрилай инихъ шихидхуьрвияр лежбервилив, малдарвилив, бахчахъанвилив ва гъилин устIарвилив алахънавайди я. Улу - бубайри кутунвай багъар хуьре гилалди амукьнавайди я. ЦIуру эгьлийрин эхтилатралди, шихидхуьрвияр ада ва аслу тушир жемятдин къанунрив яшамиш жезвай, абур ханриз муьтIуьгъ тушир, нуькверрин тIалабунар бегьемарзвачир ва харжар вугузвачир. ГьакIни абуру, 140 йис уьмуьр гьалнай Кьасумрин Шикерхандикайни эхтилатзавай. 1877 йисан къарагъунра иштирак авурвиляй царьдин гьукумди Шикерхан Сибирдиз акъудна ракъурнай, амма 17 йисалай ам ватандиз элкъвена хтанай. Фад вахтарилай хуьре, хуьруьнвийрин ругьани чирвилер къачузвай гьуьжре (медресе) кардик ква. И гьуьжредай тIвар - ван авай диндин - алимар акъатнай. Абурун арада кьетIендаказ машгьурди Абдул - Гьалим - эфенди я. Адан тIвар, Алкьвадари Гьасана вичин «Асари Дагъустан» улубда кьунвайди я. Абдул - Гьалим - эфенди Мегьамед Ярагъвидин шакIуртрикай сад тир. 1850 йисуз Абдул - эфенди кьейила кьулухъ адан кар адан хва Молла Абдул - Ганиди давамарнай. Хуьруьн муькуь алим Алипулат - эфенди, медицинадин, географиядин ва тарихдин пара кьадарда улубрин кирам тир. Гьайиф, а улубар ва гъилелди кхьинар чи къенин йикъалди гьеле жагъанвач.

Б. Багъишева фадлай сегьнедин эсерар кхьизва. Ам са жерге пьесайрин автор я, абурукай пуд эсер: "Духтур тевриз" (1978), "Дагълари эверзава" (1986) ва "Есирар" (1995) С. Сулейманан тIварунихъ галай Лезги театрдин сегьнеда эцигна. Зари «ДР-дин медениятдин лайихлу кардар» я.

Сальвадо́р Дали́ (тамам тӀвар Сальвадор Доме́нек Фелип Жасинт Дали и Доме́нек, маркиз де Пуболь, исп. Salvador Domènec Felip Jacint Dalí i Domènech, Marqués de Dalí de Púbol; 1904 — й йисан 11 тӀулуз (май) — 1989 — й йисан 23 гьериз (январь)) — испаниядин чӀугвар, живописец, график, скульптор, режиссёр, эсерар кхьдайди. Сюрреализмдин виридалайни тӀвар — ван авай векилрикай сад.

Хуьруьн тӀварцӀин арадал атуникай кьве фикир ава. Садлагьайдав кьурвал «Къурукал» гафуни цив кьит чка мана гузва. Кьведлагьай версиядиз килигна «къуру калар» — яни, калин кьурурнавай як.

Урусатдин маса округрив гекъигайла ЮФО-да агьалийрин чуькьуьнвал виридалайни чIехиди я — 60,12 кас./км² (2016 йис). Агьалидин кьадардиз килигна округ Урусатда кIвенкIве ава — 39 091 231 кас (2016 йис) (им вири Урусатдин агьалидин 26.68 % я). ГьакIни, маса округрилай тафаватлу яз ЮФО-да урус эгьлидин процентдин кьадар виридалайни чIехиди я — 89 % (2010 йис). Им милли республика авачир тек сад тир округ я. Округдин агьалидин зур пай Москва шегьерда ва Подмосковьеда уьмуьр гьалзава.

1992 йисан июнь вацра Аяз МутIаллибован чкадал, президентвилин везифадал Азербайжандин Халкьдин Фронт партиядин кьил тир Абулфаз Элчибег атанай. Идалайни гъейри, куьруь муьгьлетдин къене вахтуналди президентвилин везифа 1992 йисуз Якъуб Мамедова, 1993 йисузни Иса Къамбера кьиле тухванай.
1793 йисуз Къавкъаздин нугъаяр чеб тайин тир тайифадиз талукьвилин принципдалди арадал гъайнвай приставствойрик акатнай: Калаус-Сабли, Калаус-Джамбойлук, Ачикулак-Джамбойлук ва Къаранугъай приставствояр. И приставствояр гьакI кьуру форма патал тешкилнай идараяр тир, амма гьакъикъатда ивидик куьчеривал квай халкьдиз дяведин ведомстводи килизгавай. 1820-й йисарилай эгечIна нугъай чилерин чIехи пай Ставропольедин губерниядик кутунай. «Ставрополь губернияда куьчери уьмуьр гьалзавай миллетрикай ведомость»-див кьурвал, 1850 йисуз калаус-сабли, калаус-джембойлук ва бештав-куьми нугъайрин кьадар — 27 124 кас, ачикулак-джембойлук ва едисан нугъайрин кьадар — 7 600 кас, къаранугъайрин ва едишкульрин кьадар 38 819 кас тир. Губерниядин гьукуматди нугъайривай чилер къакъудиз ва гуьгъуьнлай а чилерал цIийи урус хуьрер кутунин сиясат кардик кутунай. 1795 йисуз II-й Екатеринади ихьтин къарар акъуднай: «Кизлярдин чуьллера авай нугъайриз Таврида вилаятдин Молочные Воды чилериз куьч жедай ихтияр ганва». Гьукуматди нугъайриз Молочная вацIунни Берда вацIун арада авай гегьенш чилер чара авунай, яни Мелитополь уезддин вири рагъэкъэчIдай пад. Академик П. С. Палласа хабар гайивал, Таврида вилаятда нугъайрин кьадар 5 агъзурав агакьнай. ЧIулав гьуьлуьн кьерерал санал уьмуьр тухузвай нугъайринни урусрин араяр даим ислягьбур тушир. 1796 йисуз урус савдагар Михаил Калугина икI кхьенай «Молочные Водыдин чкадин эгьлийриз нугъайри секинвал гузвач. Гагь тарашда, гьатта цIуд яц чуьнуьхда. Зарар галукьайбуру нугъайрин начальникдиз гьикьван шикаят авуртIани хийир авач». Таврида вилаятда авай нугъайривай кьве 500 кьадардин балкIандар кьушун туькIуьрнай. Са кьадар геж, нугъайрин арада савдадин алакъаяр ва кеспиятдин крар вилик кутун патал абуруз Обиточное хуьр алай чкадал Ногайск шегьер арадал гъанай. 1823 йисуз Молочные Воды чилерал нугъайрин кьадар 29 717 кас тир.

Азербайжан Республикадин гьукуматдин чIал — азербайжан чIал я. Азербайжан чIал туьрк чIаларин группадин угъуз чIаларин хзандик акатзава. Гьайдар Алиева 2001 йисан 9 августдиз кьабулай къарардалди и югъ азербайжан чIалан ва алфавитдин югъ хьиз къейдзава.

1547 йисуз Иван IV пачагьдин тахтунал акъатайла уьлкведиз официалдаказ Урусатдин Пачагьвал тӀвар ганай. I Пётрди гьукум гьалзавай береда 1721 йисуз Урусатдин Империя малумарнай. Февральдинни Октябрьдин революцияйрин арада Урусатдиз Республикадин статус ганай. 1918 йисуз Урусатдин Советдин Федерациядин Социалист Республика (УСФСР) тӀвар къачунай. Гьеле гьа чӀавалай Урусатдиз гзаф вахтара Федерация лугуьз эгечӀнай. 1922 йисалай 1991йисалди УСФСР СССРдик квай. СССРдик квай береда адет тирвал гьакӀ Урусат лугьузвай. СССР чӀкайдалай гуьгъуьниз УСФСР-дин тӀвар Урусатдин Федерациядиз дегишарнай.
Гелхен — са Лезгистандин ваъ, гьакӀни вири Дагуъстандин виридалайни дегь ва гзаф девлет авай тарих авай хуьрерикай сад я. Им субутзавайди, цӀуру (иски) ва цӀийи хуьрерин къваларив ва къене амукьнавай сурун къванер я. Хуьруьн цӀуру пад, Гелхен вацIун чапла кьере авай кӀунтӀунин винелайтӀуз 150 метр яргъи хьанвай, дакӀарар галачир зурба къванерикай ибарат тир, тӀем акакь тийир къеле хьиз я. Адан винел инсанри уьмуьр гьалзавай кӀвалер ава. Куьчедин кьве патайни кьве къатан варар авайди тир, ва герек чӀавуз хуьр къачуз тежедай къеледиз элкъвезвай.

Ариэль Шаронан улу-бубаяр Урусатдин Империядай тирбур я. Адан чӀехи буба Мордехай Шейнерман Брест-Литовскда кантонистдин хзанда вичин дидедиз хьанва ва чӀехи хьана. Ариэль Шаронан улу буба 25 йисан къене пачагьдин армияда кьуллугъ авуна, яргъал чӀаван къуллугъдин патахъай адаз пишкеш яз чилин пай гана. Мордехай Шейнерман инандишмирзавай сионист тир, Брест-Литовскда туькӀуьрай сионизмдин тешкилатадин диб эцигайбурукай сад тир. ГьакӀни ада Зеэв Бегиндихъ (жезмай Израильдин премьер-министр Менахем Бегиндин буба, гьамани сионист ва Брест-Литовскда туькӀуьрай сионизмдин тешкилатадин диб эцигайбурукай сад тир) галаз кӀиливал тухузвай тир. Шаронан чӀехи буба ва Бегиндин буба садлагьай сионизмдин конгрессрин депутатар тир. 1910-лагьай йисуз Шейнерман вичин хзандихъ галаз гьамиша яшмиш хьун патал Палестинадиз куьч хьана. Ина ам Реховот лугьудай хуьруьн майишатдин хире (поселкада) яшамиш жез ацукьна ва муаллимвиле кӀвалахиз эгечӀна. Палестинад хзан кьве йисан къене яшамиш хьана, амма четин шартӀарин гъиляй ва пул бес тир кьадарда авачирвиляй абур Урусатдин хтана.

Эликар (элик. Илагар, Лагар) — бинедилай Азербайжандин Къуба райондин кьакьан сувун Элик хуьряй тир дегь Алпандин бицIи халкьарикай сад. Нах-дагъустандин халкьарин группадин лезги халкьарин хзандиз талукь я. Милли жигьетдай эликриз виридалайни мукьва халкь къирицIар я.

Киригрин мягьлейрин тIварар (ойконимар): Регъуьн мягьле, ПIир кьейи мягьле, Нанабажидин мягьле, КIуфуз фейи мягьле, Уьлчуьдин мягьле, Селиман мягьле.

АСШ-дин граждан дяве (Кеферпатанни Кьиблепатан дяве; ингл. American Civil War) — 1861—1865 йисара хьайи лукӀариз иесивал тийизвай АСШ-дин 20 ва иесивал ийизвай 4 кеферпатан штатрин ва лукӀариз иесивал йизвай кьиблепатан 11 штаррин арада хьайи гражданвилин дяве.

Буйнакск (урус. Буйнакск, авар. , кум. , дарг. — Шура, яхул. — ЩурахIи) — Урусатдин Дагъустан республикада шегьер, Буйнакск райондин администрациядин юкь.

634 йисуз Абу Бакр кьейила Умардикай хьалиф хьана Хьалифатдикай са куьруь чӀвун къене Мукьван Рагъакъатдай патан чӀехи гьукумат хьана. Гьа саягъ Палестина (634), Египет (639—642) Амр ибн аль-Асди, Сирия Халид ибн аль-Валиддини Ирак Саад ибн Аби Вакъасди (636) къачуна. Гьа йисуз мусурманар Сириядин шегьер Ярмукдикни Иракдин шегьер Къадисиййадик Византиядинни персрин винел гъалибвал кьун. 638 йисан февралдиз Хьалиф Умар вичи къачунвай Иерусалимдиз атана.
1936 йисуз хуьре С. М. Кирован тӀварунихъ галай садлагьай колхоз арадал гъанвай. Колхоздин мулкунихъ гегьенш чӀурар ва 700 гектар цан цадай чил квай. Йисар къвез-къвез колхоз экономикадин жигьетдай вилик физвай. Виридалайни чӀехи агалкьунрив колхоз 1955 — 1961 йисара, М. К Камалдинова регьбервал ийизвай чӀавуз агакьнавай. Колхозда 9000 кьил лапагар, 1200 карч алай чӀехи малар, абурук нек гудай 350 кал кваз авай. Районда виридалайни хъсан колхозрихъ галаз са жергеда физвай. Кьурагь райодин кьилив атанвай Дагъустандин обкомдин КПСС-дин секретарьди и колхоздиз «МичӀи пачагьвалдин экуьнин нур» лагьанвай.

1951 йис (са агъзурни кӀуьд яхцIурни цIусад лагьай йис) — григорийдин календарьдал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1951-лагьай йис я. XX виш йисан 51-лагьай йис.

Куцын, Иван Владимирович — совет девирдин зурба духтур-эпидемиолог, Граждан дяведин садлайгьай йисарилай кьулухъ Буйнакскдин чIехи азарханадин къуллугъэгьли.

1830-1843 йисара Виктор Гюгоди кьбилди театр патал кӀвалахзавай. ЯтӀани ада а чӀавуз са шумуд шаирвилин ктабарни кхьена: «Зулун пешер», «Йифен манияр», «Къенен ванер», «Экверни ахъвенар». «Йифен манийра» Виктор Гюгоди 1830 йисан Июл инкъилабдикай кьакьан фикирралди кхьенвай. 1841 йисуз Гюго Франциядин академиюядиз хкягънавай, 1845 йиса пэрдин тӀвар кьабулна. 1848 йисуз Милли кӀватӀалдиз хкягъна. Гюго 1851 йисан гьукуматдин алудуниз акси пад кьуна катна Франциядай. Кьулухъ гьукуматдиз ам кьилди 1870 йисуз хтана.

ЦИК ДАССР-дин Президиумдин 1928 йисан 22 ноябрьдин къарардив, виликан Авар, Анди ва Гуниб округар алай чилерал, администрациядин юкь Урада хуьр алаз Кахиб район арадал гъанвай. 1932 йисуз райондин администрация Кахиб хуьруьз тухванай. 1960 йисуз РСФСР ПВС-дин къарардалди райондин тIвар Советскийдиз дегишарнай ва администрациядин юкь хьиз Советское хуьр тайинарнай. 1994 йисуз Дагъустан Республикадин Вини Советдин Президиумдин къарардалди райондиз Шамил район тIвар эцигнай ва Советское хуьруьн тIвар Хебдадиз дегишарнай.

2002 йисуз хуьре 317 эгьлиди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 361 кас яшамиш жезвай . 80 - й йисарал кьван хуьре анжах урусар яшамиш жезвай, гуьгъуьнлай иниз суван халкьар куьч хьана ацукьнай. Алай чIавуз хуьре 47 % — даргияр ва мсб. яшамиш жезва.

Депортациядилай кьулухъ элкъвена ватандиз хтай чеченриз кьибле пата авай Шарой, Шатой, Итум-Кали сувун районра ацукьдай ихтияр ганачир. Гьавиляй сувара чеченрин зурба кьадарда гадарнавай хуьрерин харапIаяр къедалди ама. Гила и районриз инсанар хквезвайтIани, агьалидин кьадардиз килигна гзаф кьерибур я.

И областдин сергьятдиз вакъиайрин горизонт лугьуда, адаз хас тир кьадардиз — гравитациядин радиус лугьуда. Сферадин симметрия авай чӀулав хъалхъамдин лап гьакӀан дуьшуьшда а радиус Шварцшильдан радиусдав барабар я.

1839 йисуз Ялахъ хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат импердиядин гьукумдик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпара наибвалдиз талукь тир.

Чечня, официал тIвар Республика Чечня (чеч. Нохчийн Республика, Нохчийчоь) — Урусатдин Федерациядин составдик квай республика , Кеферпатан Къавкъаздин федерал округдик акатзава.
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 403 касди уьмуьр ийизвай. Агьалияр нугъайрикайни къумукьрикай ибарат я, вири суни - мусурманар я.

Лакз – къенин Кьиблепатан Дагъустандин ччилера хьанай, VI-XIII виш ийсариз талукь лезгийрин юкьван виш ийисарин гьукуматдин туькIуьрун я. КIвенкIве, Лакз Алпандин (Къавкъаз Албаниядин) провинция тир, ва Алпан чкIайла гуьгъуьниз кьилди тир пачагьвилиз элкъвенай. Лакз пачагьвилин кьилин шегьерар кIвенкIве Билисан (Билистан), ахпани ЦIахур тир. Лакз пачагьвиликай гзаф малуматар. IX-X виш ийсариз талукь араб чешмейра жагъуриз жеда. Лакздин гьукуматдин чlал тарихдин чешмейра лакзан чlал къалурнава.

РагъэкъечӀдайпатан Европадиз — физикадалдини географиядалди Урусат (Европада кьилди са пай), Украина, Беларуссия, Азербайжан (Европада са пай), Гуржистан (Европада са пай), Къазакъстан (Европада са пай), Молдавия (кьабул тахьанвай Днистердихъ галай Молдавиядин Республикадихъ галаз). РагъакӀидайпатан Европадиз — ЧIехибритания, Ирландия, Францияни маса уьлквеяр, гьакӀни, вич физикадалдини географиядалди юкьван-европадинди яз, Германия.

Урусрин чIехи кхьираг Федр Достоевскиди Николай Гоголан «Шинел» гьикая фикирда кьуна «— Чун вири Гоголан «Шинелдикай» хкечIнавайбур я» — лагьанай. «КIеле патан лезги интеллигенциядин саки чIехи пай «Соцтемпдин» луваррикай хкечIнавайди я», - лагьайтIа, са кIусни ягъал жеч.

Вад минара авай къизилдин таж кьилел алай къалхан зейтунд ва мегъуьн ттарарин хилери элкъуьрна кьуна, абурун бинейра XIX виш йисуз тестикьарнавай латин чІалал кхьей «Ам галтадзава, амма ада цин кІаник ягъзавач» лугьудай девиз алай гимишдин лента храна.

2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1053 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я .

ЯпатӀар — Акунриз килигна ганвай лакӀаб я лугьузва. Абруз Эфиопарни лугьуда. Яни Эфиопиядай атайбур (са зарафат хьиз А. С. Пушкинан бубайрин чилинвияр)

Кьилин ва виридалайни чIехи шегьер — Баку я. Гьукуматдин официал чIал цIап чIал я. Пулунин тек — азербайжандин манат я. Диндин тушир уьлкве я.

Урусат вири санлай 18 уьлкведихъ галаз са сергьятра ава. Им дуьньяда виридалайни чӀехи кьадар я. Къураматда Урусат Норвегия, Финляндия, Эстония, Латвия, Литва, Польша, Белоруссия, Украина, Абхазия, Грузия, Кьиблепатан Осетия, Азербайджан, Казахстан, Китай, Монголия, Корея хьтин уьлквейрихъ галаз са сергьятра ава. Япониядихъни АСШ-дихъ галаз Урусатдин гьуьлуьн сергьятар ава.

Президентдин гъиле гзаф метлеблу ихтиярар ава, ада къецепатан политика идара ийизва, ам уьлкведин Яракьлу Къуватрин Вини кьил я, Госдумадин меслятдалди ада гьукуматдин председателяр, гьакимар, федерал министрар везифадал тайинарзава ва я везифадилай азад ийизва.

РагъэкъечӀдай пата Венесуэладихъ галаз, кьиблединни рагъэкъечӀдай пата Бразилиядихъ галаз, кьибле пата Перудихъ галаз, кьиблединни рагъакӀидайдан пата Эквадордихъ галаз, кефердинни рагъакӀидай пата Панамадихъ галаз сергьятра ава, рагъакӀидай патарай Лас океандин, кефер патарай Атлантик океандин ятари кьунва.

«Зидьян-Къазмайрин хуьруьнсовет (урус. Зидьян-Казмалярский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзвай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Уьлкведин чара-чара регионра юкьван гьисабдалди январь вацран температура 6 — 50 °C, июль вацран температура 1 — 25 °C арада юзазва. Сибирдин ва Яргъа РагъэкъечӀдай патан муркӀари кьунвай, бегьер авачир чилери вири Урусатдин 65 % пай туькӀуьрзава.

2013 йисуз Дагъустандин Халкьдин КIватIалди кьабулай къарардалди Цунта районда ва Бежта белгенда цIийи хуьрер арадал гъанай: Цунта районда — Цунта хуьр, Бежта белгенда — Балакури, Жамод, Исоо.

1991 йисуз апрель вацралай июнь варцал кьван СССР-динни Азербайжандин Къенепатан Крарин Министерствойрин кьушунрин куьмекдалди Сувун Къарабагъдин Вилаятда «Уьнуьгъ» тIвар алай операция кьиле тухванай. Операциядин кьилин метлеб, эрменийрин яракьлу кIеретIар терг авуна яракь-суьрсетар къахчун ва Къарабагъда паспортрин режимдиз килигун тир. Идан нетижада чкадин агьалидин арада чIехи наразивилер хьанай ва телефвилер гъайи гьуьжет къарагънай. Операциядин финифда 24 эрмени хуьруьн эгьлияр Къарабагъдай чукурнай.

2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 3326 касди уьмуьр гьалзавай . Гзафмиллетрин хуьр я, ина табасаранар, цIапар, лезгияр, агъулар санал ала, саки вири суни ва шии - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Рубас хуьруьн агьалияр 189 кас тир: чувудар — 145 (76,7%), цIапар — 44 (23,3%) кас .

2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 457 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни — мусурманар я. Вилик хуьруьн агьалияр вири урусар тир.

Климатдин масакIа хьунин гьуьзетунин кардал алахъзавай экспертрин гьукуматринарадин кIеретIдин позиция ам я хьи, кеспиятдин инкъилаб гатIумнилай (XVIII виш ийсан кьвед лагьай пай эгечIунилай) инихъ Чилин юкьван температура 0,7 °C хкаж хьанва, ва эхиримжи 20 ийсан къене дуьньядин чими хьун инсандин кар-кеспидин нетижада арадиз атанва, яни антропоген факторрин нетижада: мисал яз, парникдин эффект арадал гъизвай карбондин оксид (CO2) ва метан (CH4) хьтин газар атмосферадиз ахъаюн.

XIX-лагьай виш йисан къене ва Садлагьай дуьньядин дяве акьалтIдалди Париждин агьалийрин сан-гьисаб чIехи хъижезвай тир, тарихдин вини кьилив 1921-лагьай йисуз агакьна - 2,9 млн кас. И кьадар Кьведлагьай дуьньядин дяве акьалтIдалди амукьзавай тир, амма 1950-лагьай йисарилай гатIумна садлагьана тIимил хъижез эгечIна. 1999-лагьай йисуз агьалийрин сан-гьисаб 2,2 миллиондал кьван агакьна. 2000-лагьай йисарриз агьалийрин кьадар чIехи хъхьана, ам парани-пара аялар хунин кьадар чIехи хъхьунин нетижада хьана. Жегьилрин чIехи пай малум жезва (пенсионерар кьилин шегьердай провинциядиз ва уьлкведин юкьван патариз куьч хьунин нетижада).
1893 йисан 25 майдиз Куьре округдин Агъа СтIал хуре, АтІлухан эфендидин чІехи хва Абдул Вагьидан хва Садикьан хизанда дидедиз хьана. Мегьамед-Гъалиб эфендидин дах я. Эвел бубадивай, ахпа Абдул-Фетягь эфендидин медресада тарсар гузвай кьепІирви ТІагьир эфендидидал тапшурмишна. ТІагьир эфенди-шаир Мемей Эфендиеван чІехи буба тир. Кьве йисалай ТІагьир эфендидикай Кьулан СтIалдал къази хьана. Ада ина сифте яз медреса ахъайнай. ГъвечІи Муьгьуьддинни аниз фена. Ахпа ада Гилидал-шаир ва алим Малла Мисриханан хва АбдулнетІифан медресада кІелна. Муьгьуьдина тІебии илимар чирун патал Ахцегьиз Гьажи Абдурагьман эфендидин медресадиз ракъурна. Адалай гуьгъуьниз ада Алкьвадрал Гьасан эфендидин гъвечІи стха Мегьамед эфендидин гъилик кІелна. Куьре округдин ЧІерейрин хуьре девлетлу хпехъан Аллагьверди Акимова Муьгьуьдин вичин мирзе яз кьабулна, кьве йисуз кІвалахна. Советрин гьукуматдин девирда Куьре округдин Гуьне магьалдин начальник хьана. Са кьадар йисара Агъа Арагъа, КIварчагъа, Рухуна муаллимвал авуна. 1937 йисуз ам кьуна дустагъна. Гьана телеф хьана. Муьгьудинахъ мискІинда хутба хъсан везиндалди кІелдай ширин ван авайди тир.

жендекдик ва гъер алай пердейрик (нерин къене, сиве) квал акатун, сивиз къур акъатун, беден зайиф хьун ва гьаларай аватун, кьилин тIалар, жендекдал сагъариз четин тир херер акъатун, вилерин зайиф хьун, бедендикай ва цварадикай ацетондин ял атун. Яхун жезвай организма гъеридин игьтиятар йигиндаказ цIурунин нетижада ацетон гьасил жезва.

XIX виш йисуз Вини-Ярагъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Агъа-Ярагъ, Зилдик ва Чулак хуьрерихъ галаз Ярагъ хуьруьнжемятдик акатзавай.

Бенито Амилкаре Андреа Муссолини (итал. Benito Amilcare Andrea Mussolini,1883 йисан 29 июнь(18830629) —1945 йисан 28 апрель) — Италиядин политикадин къулугъ ийидади, литератор, кьил Милли фашистрин партиядин, диктатор, пачагь (ит. «дуче»).

Алатай виш йисан сифте кьилера Мацара 50-далай гзаф сихилар авай: Маргъузар, Къартияр, ПIакьутIар, Сибигер, Асланар, Папацар, МутIацар, Манатар, Зергерар, Фу­тIар, Исмияр, Фекьияр, Гьажияр ва мсб., абурукай виридалайни гзаф кьадардин ва тIвар акъатнай сихил – «Маргъузар» тир.

1772 йисуз Куьре магьалдин Рухун хуьре дидедиз хьана. Рухунрин, Ахцегьрин ва маса медресайра кIелна, ахпа вичи тарсар гуз хьана. Рухун Али, Гьасан-эфендидин «Асари Дагъустан» ктабдай аквазвайвал, Ярагъ Мегьаммедахъ ва Мирзе Алидихъ галаз са йисара уьмуьр авуна.

Жуьме мискӀин. МискӀиндин цларал набататрин нехишар ва 1282 йисуз мискӀин туьхкӀуьр хъувуникай хабар гузвай малуматар араб гьарфарив атӀай нехишар авай пара иер плитаяр авайди я.
ХVI виш йисан къене чеченрин са пай суварилай аран районриз, иллаки Терек, Сунжа ва Аргун вацIарин дугунриз куьч жез ва хуьрер кутаз эгечIнай. Гьа девир Урус гьукуматди Астрахандин ханвал терг авурдалай кьулухъ Кеферпатан Къавкъаздин чилер чпин гъилик кутадай девирдал атанай. И карда абуруз куьмек кабардадин пачагьар хьанай. Кабардадин вели (князь) Темрюк Идаровича Иван Грозныйдивай Сунжа вацIун сивел чеб ягъийрикай хведай къеле эцигун тIалабнай. 1567 йисуз туькIуьрай Терек къеле и регионда эцигай садлагьай урус форт хьанай. Амма инин сифте эгьлияр — казакар Терекдин чилерал гьеле къеле эцигдали авай. XVI виш йисан юкьвара Терек вацIун эрчIи пата, Аргун вацI Сунжа вацIук акахьзавай чкадал, яни Терек цIиргъинин синерал казакрин шегьерар авай. Идакай абурун тIварни арадал атанай — гребенские казаки (синерин казакар).

Вичихъ, пайгъамбардихъ, саламни салават адаз хьуй, уьмуьрд къене цӀипуд пабни ирид аял авай. Адан чӀехини сифте паб Хадижа сифте кас тир, адан чӀалахъ хьана Ислам кьабул авур. Халисвал хабар авач, мус пайгъамбардин буба кьенатӀа — я кьве вацрал фад ам жедалди, я сакӀус вахтунилай ам хьайила.

Хуьруьн ва адан къвалив гвай чкайрин тIебиатдин, кьакьан суварин, къацу чIурарин ва чарчаррин тикрариз тежедай иервили инсандин вилер чIугуда.

Районда республикадин метлеб авай 25 тарихдин имаратар ава: XII — XVII виш йисарин сурар, чилин кIаник галай дараматар, шейгьрин сурун къванер, XI — XV виш йисариз талукь тир петроглифар.

1957 йисуз Чечен-Ингуш АССР тухкӀуьр хъувурдалай кьулухъ адаз Дагъустандик кутур районар вахганай. Терг авур Грозный вилаятдин Кизляр округдин чӀехи пай ДАССР-дин гъилик кутунай. Гьа чӀавуз Дагъустанди гилан сергьятар кьабулнай.

1981 йис (са агъзурни кӀуьд вишни кьудкъаннисад лагьай йис) — григорийдин чIаваргандал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1981-лагьай йис я. XX виш йисан 81-лагьай йис.

Са шумудра адаз Азербайжандин КП-дин ЦК-диз эверна лагьанай: «Вуна лезги халкьдин месэлаяр къарагъарунилай гъил къачуртӀа, чна ваз вад утагъдин кӀвалерни гуда, кутугай хъсан къуллугъни. Гъил къачун тавуртӀа, вун и затӀарикай магьрум яз амукьда. Гила жува хкягъа!»

Сикl, гьакlни Сикlер — тlвар са шумуд жуьредиз некхвазайбрин, хзан КцӀеринбур. Амма 11 жуьре и мехелдин какатзава двулдик СикӀер (лат. Vulpes). Гзаф чъизва ва чкlанва дуьнеда Туракь сикӀ (Vulpes vulpes).

«Август Раш», «Кьве виш йиса авай инсан», «Хиялри гьиниз гъизватIа», «Чан сагъардай Адамс», «Миссис Даутфайр», «Джуманджи» ва маса фильмра Робина къугъванвай ролри кьетIен тIвар-ван авайвал къачуна. Вири вичин актердин карьерадин къене ада саки 300 кинокартинада «шикилар чIугвана», эхирдалди кIвалах акъвазар тавуна, до последнего не прекращая работать.

Инал протокол — сетда авай чӀавуз компьютерар патай ганайбур дегишрун патал кардик кутазвай чӀал я. Ччара-ччара компьютерар сад-садахъ галаз алакъада хьун патал абур са «чӀала» рахана кӀанда, яни са протокол кардик кутуна кӀанда. Яни лугьуз жеда хьи, протокол — компьютердин сетдин тӀвалар арада авай ганайбурун ракъурунин къайдаяр я. Интернетдин протоколрин системадиз «TCP/IP протоколрин стек» лугьуда.
Ханов Гуьлбала Адиевич (1928–2017) — лезги шаир ва кхьираг. ДАССР-дин Гьукуматдин Арбитраждин суддин кьилин госарбитр. РСФСР-дин лайихлу юрист, пара кьадар орденрин ва медалрин сагьиб: «Гьуьрметдин лишан», «Ватандин ЧIехи дяведа чIугур баркаллу зегьметрин» медаль, «Зегьметдин ветеран» ва мсб.

Инсандин гъил агакь тийир чкадал авайвиляй 1978 йисуз хуьр арандиз куьчарнай. Хуьруьз тухудай гьич са автомобилдин рехъни авачир, гьавиляй мацарвийриз хуьре майишатдин кIвалахар кьиле тухуз лап четин тир. Идалай кьулухъ хуьр, физико - администрациядин субъект жез акъваз хьанвай. Мацавияр Азербайжандин ва Дагъустандин чара - чара хуьрериз куьч хьанай. Гила, мацавийри кӀватӀидаказ уьмуьр ийизвай чкаяр Мегьарамдхуьруьн райондин Бутахуьруьн Къазмаяр, Ахцегь райондин ЦІийи Усур ва Хасавюрт райондин ЦIийи Къуруш хуьрер я. Куьч жедалди Мацар хуьре 12000 лапагар, 500 кал, 60 яцар, 200 балкIанар квай чIехи майишат авай, куьч хьайила кьулухъ и мулкар Фиярин ихтиярдиз вуганай.

Вири дуьньядин Банкди гайи малуматрив кьурвал, 2014 йисуз Урусатдин къенепатан вири бегьер (КъВБ) 3,745 трлн доллар тир (им са касдал къвезвай 25 636 доллар я). Кардик квай пулунин тек — урусатдин рубль я.

И паюн лап шартӀ алайди я. Асул гьисабдалди, и чара авун ийидайла географиядин хьиз политикадинни факторар гьисабдиз къачузвайди я. Уьлквейрикай садбур, фикирдалди кьурвал, чара-чара гьукуматрин кӀватӀалдик акатиз жеда.

Рахазвайбурун кьадардиз килигна кьведлагьай чкадал урус чIал акъвазнава. 1994 йисуз вири агьалидин 38 % урус чIалал рахазвай. Къе урус чIалал рахазвайбурун чIехи пай урусламиш хьанвай лезгияр, татарар, цIапар, чувудар ва украинар, тIимил пайни этник урусар я. Баку, Сумгаит хьтин чIехи шегьерра уьмуьр гьалзавай лезгийрин лап чIехи пай фадлай урус чIалал элячIнава. Гзаф вахтара ахьтин хзанра чIехи жезвай аялриз лезги чIалакай гьич хабарни авач, кIвале абур урусдал, къецел цIап чIалал рахазвайди я. Ажеб кар я, амма идалай гъейри Азербайжанда урус чIалал элячIнавай гьатта лезги хуьрерни ава. Месела, Хъачмаз райондин Мукьтадир ва Набран хуьрерин лезгияр урус чIалал рахазва, гзаф пай жегьилриз лезги чIал бегьем чизвач.

1922 йисан декабрь вацра Азербайжан, Грузия ва Армения сад авуна Закавказиядин Социал Федератив Советдин Республика (ЗСФСР) арадал гъанай. И республикадин уьмуьр дуьз 1936 йисал кьван давам хьанай, гуьгъуьнлай чкIайдалай кьулухъ АССР СССР-дин къене кьилдин республика хьиз тайин хьанай ва 1991 йисалди уьмуьр авунай.

Ччилер кьуд асул патариз пайиз жеда: суван чкайрин рагъэкъечӀдай пад, рагъакӀидай пата кьулувилин ччилер, кьиблединни — рагъэкъечӀдай пата сувар ва дугунар, кьиблединни — рагъакӀидай патани Нактонган вацIун гьавиз. Ччилеин чӀехи пай суван чкаяр я лежбервалдиз виже къведачир ччилер я.

Чилин накьварин жуьре асул гьисабдалди рехи, сувун кеферпатан тамара ва чIурара рехи шуьтруь, Ленкаран арандизни хъипи жуьредин накьв хас я.
Къалажухви Забит — XVII виш йисан кьведлагьай паюна уьмуьр авур лезги шаир. Ам Самур магьалдин Къалажух хуьряй я. Адан чIалар сифте яз печатдиз М. Ярагьмедова акъудна. Алим Гь. Гашарова кхьизвайвал: — «Къалажухви Забитан эсерар халкьдин арада гегьеншдиз чкIанвай, ашукьри абур манийралди лугьузвай». Забит ашукьни тир. Къалажухви Забит савадлу инсан тир, ада вичин эсерар гьам лезги, гьамни туьрк чIаларал теснифзавай. Ашукьриз хас тирвал, ада вичин чIалар уьмуьрдин шад ва пашман дуьшуьшриз, гьелбетда, муьгьуьбатдиз бахшнава. «Зун» шиирдай аквазвайвал, Къ. Забитан эсерриз устадвал хас я.

Андаяр - дуьньядин виридалайни яргъи, 9000 километр алай суван система я. ГьакӀни ам виридалайни кьакьанбурук ква (с. Аконкагуа 6961 м). Суван система Кьибле Америкада авайди я. Са чкайра Андайрин гьяьркьуьвал 500 километрдилай пара я (виридалайни еке гьяьркьуьвал - 750 километрдалди - системадин юкьван пата). Кьулан кьакьанвал 4000 метр я. Андаяр пара чӀехи океанрин ятар атӀудайди я. Адан рагъакӀидай патай ятар Лас океандиз авахьзава, РагъэкъечӀдай - Атлантик океандиз. Гьабурун арада дуьньядин виридалайни чӀехи вацӀарикай сад - Амазонка. ГьакӀни Андаяр климатрин чӀехи сергьят я - кьве патахъ галай океанри туькӀуьрзавай цаван массаяр ада сад садахъай галудзава.

Са сергьятрал алай уьлквейрин кьадардиз килигна Урусатди дуьньяда садлагьай чка кьазва. Къураматда Урусат агъадихъ галай уьлквейрихъ галаз са сергьятра ава: Норвегия, Финляндия, Эстония, Латвия, Литва, Польша, Беларусия, Украина, Гуржистан, Азербайжан, Къазахстан, Монголия, Китай, Кореядин Халкьдинни-Демократиядин Республика. Американи Япониядихъ галаз Урусатдиз гьуьлуьн сергьятар ава.

Уьлкве жуьреба-жуьре менфят авай мяденрив девлетлу я. Ина федерациядин саки вири регионра нафтӀадин ва тӀебиатдин газдин мяденар дуьздал акъуднавайди я. Иллаки газ Ямал-Ненец автономиядин округда пара ава. Уьлкведин чилерин 70 % пара пай лежбервилиз виже текъведай чилер я. Идан себебар къати кьуьд ва чилер яргъалди цӀурун тавуна муркӀади кьун я. Урусатда хуьруьн майишатдин крар кьиле тухуз жедай бере вирини-вири 2-3 варз давам жезва. Мисал паталди, Европадани АСШ-да лежбервилин бере 8-9 варз давам жезва. ГьакӀ ятӀани Дуьньядин цан цуниз виже къведай чилерин 9 % ва чӀулав накьварин 50 % Урусатдал къвезва.

XXI виш йис, 21-й виш йис (къаннисад лагьай виш йис) — григорийдин чIаваргандал гьалтайла 2001-й йисалай 2100-й йисал кьван яргъи хьанвай заманадин девир я.

Дегь заманайрилай Къавкъазда авай гуржийрилайни эрменийрилай тафаватлу яз цIийиз атанай цIапариз чпин гьукумат 1918 йисалди авачир. Абуру чпи чеб чIехи мусурман уммадин са чIук тирди гьисабзавай.

Урусат — федератив тегьердин акахьай республика я. Гьукуматдин кьил — президент я. Кьилиз акъудунин везифаяр Урусатдин Гьукуматди кьиле тухузва. Векилвилинни къанунар акъуддай орган — Урусатдин Парламент — Федерациядин Совет я, ам Гьукуматдин Думадикай ва Федерациядин Советдикай ибарат я. 2012 йисан 7-лагьай тӀулдиз Владимир Путин Урусатдин Президентдин къуллугъдал ацукьна. 2012-лагьай йисан 8-лагьай тӀулдиз Дмитрий Медведев Урусатдин Гьукуматдин председательвилин везифадал атанай.