Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Francesco Guccini, Dizionario del dialetto di Pàvana, una comunità fra Pistoiese e Bolognese, Pro Loco di Pàvana/Gruppo di studi alta valle del Reno - Nuèter 1998

La versiòun francèiṣa la preṣèinta dal sēni ch' an gh’în mìa in còla italiâna cme la nâsita dal vidèl ed Filôt, ad ôvra ed Don Camél; la sēna dōve la Gîna e al Mariulèin a’s botèn ind al fióm per masêres; un cèch descōrs fra Don Camél e la Madòna. E la barófa fra Don Camél e i "rinfôrs" gnû da la sitê per dêr mân fôrt a i scioperânt, che ind la versiòun francèiṣa l ‘é pió cêra e la dûra di pió.

Int al 1567 Alfonso I Gonzaga, per celebrêr al só nôs cun Vittoria da Capua, l’à fât tirêr só ‘na cêṣa, inséma a n’êtra cumincêda int al 1512 e mai finîda, cun al prugèt ed Lelio Orsi cun la facêda vêrs la piâsa. I lavōr în stê finî sinquânt’ân dôp. La tòr l’é stêda fâta tirêr só da Camilo II int al 1616. L’impalcadûra intêrna l’é a piânta pr’al lòungh e a crōṣ latèina cun l’ònica navêda cun ed fiânc quâter capèli per pêrta. Dèinter a gh’ în ânca la lapîda ed Lelio Orsi, i ritrât ed Camillo I Gonzaga ed la mujêra Barbara Borromeo. I quêder che în ind la cêṣa în di sculêr ed l’Orsi: Pietro Maria Bagnatore, Mario Lodi, Borbone.

I schèv archeològich fât int'i ân 30 atais a la rîva meridiunèl dal sponda meridional del Lègh 'd Lêder, int'la cmónna ed Mulénna 'd Lêder, i g'àn purtè a la lûs un insediamänt di mondi inpurtant che queldón dîs ch'l è 'd 2000 ân prémma ed Crésst.

Int al 1070 in un elèinch di bèin che deşgnîven da la Cēṣa ed Rèz l'é numinêda per la préma vôlta 'na mudèsta cappella Sancti Georgii cum centum juges bèle pusès dal marchèiṣ Bonifacio, pêder ed la Cuntèsa Matélda ed Canòsa. Int al 1238 la nômina 'd un prêt la fà pinsêr che, fîn d'alōra, gh'ēra a Ré 'na capèla o 'na cēṣa. Bèle in ruvîna e mìa pió in grêd ed sudisfêr al necesitê ed 'na popolasiòun in cunténov avmèint, la préma cēṣa l'é stêda dal tót arfâta só prugèt ed l'inz. Raffaele Villa da Curèz e turnêda a cunsacrêr al 23 avrîl 1879. La cēṣa dal dé d'incō, ch' la preṣèinta 'na piânta a crōṣ latèina cun 'âbsida mèza rotònda, la gh' à al d'ed dèinter divîş da pilâster quadrê in trèi navêdi. D'ed sōver a l'altêr magiōr un bòun quêder d'altêr cun 'na tèila, fōrsi 'na côpia d'un quêder ed Antonio Allegri ciamê al Curèz (1498 – 1534) ch' al figûra la Madòna cun al Bambèin e Sân Zvanèin, in pió la Madòna ed Loreto sostgnûda e incurunêda da ânzel e Sân Rôch in galêra côpia dal têrd Sesèint ed 'n' ôvra ed Guido Reni tgnûda ind la Galeréia Estèins ed Mòdna. Mèinter a 's fêva un schêv atâch a la cēṣa, a l'inési dal XVIII sècol, é stê catê 'na grôsa tòmba prubabilmèint d'època rumâna fâta da 'na câsa da môrt, ed quâter leòun ed mêrmel e dō ûrni mési a i cò ed la câsa. Incō a gh'é armêṣ sōl ûn di quâter leòun còl cun la scréta:C. Fuficius Hilario, adèsa tgnû da cât al Palâs di Prîncip a Curèz, chiêter trî înt stê sbraghê per fêr ed la calsèina. Dôp al teremôt ed l'otòber 1995 l'é stê necesâri rinfursêr al tèg e al restâver dal decorasiòun, inavgurê int al 2000.
Butér frèssch, formàj gràna pramzàn bớn. Lavär bén bombén ilj arbètti, po zbojintäria con pòch àcua, zgosäria e stricagnäria par tirär via tutt i resìddov d’ àcua e tridäria fén. Mèttor la ricòta in-t-na trén’na insèmma ilj arbètti tridädi, i giäld d’ớv, al säl e al formàj gràna pramzàn. Tastär al pjén par vèddor s’ l’ e bén savorì mèttrol in frìgo cuatè, preparär la fojäda sutìla. Ciapär al pjén e fär di mucc’ insìmma a la fojäda a pòca distànsa vớn da l’ ätor, pigär la pasta e schisärla con i dìd trà un mucc’ e l’ätor, tajär i tordè con la rodéla par la fojäda. Fär bòjjor l’àcua bén saläda in-t-na brớnza e po versär i tordè in-t-la brớnza.

La gh’îva bèle da la nâsita i tétol ed cuntèsa, duchèsa, marchèişa e dôp l’é dvintêda Regîna d'Itâlia, dal 1111, quând l’é stêda incurunêda ind al castèl ed Bianèl (Rèz) da l'imperadōr Enrico V.

I cànten di cant anch in dialètt, ad esèimp la canzòun Se vedeste i mundarìs ed l’album cun l’istèss namm, ma anch La tina e di ètri; Se vedeste i mundarìs e i dû album I canti della bassa 1 e I canti della bassa 2 i én a metê in dialett mudnés e metê in dialett mirandulés.

Divêrs ât dal XIII sècol în stê més zò ind al marchê ed Flèina, un pôst dóve mìa sōl as comercêva, mó dóve sucedîven i mumèint pió impurtânt ed véta civîla: da i prucès a l ' j eşecusiòun, da la dichiarasiòun d' javîs a i rōgit di nudêr.

In Miranduléś, a difarénsa d'l Itagliàn, a gh pōl èsar eliśiòṅ dna vucàla sénsa par fòrsa ch'i sìan tacàdi l'una cun cl'atra. A sucéd anc quànd l'ultma sìlaba dna paròla la gh'à dèntar na vucàla sénsa tòṅ e l'è misa in custlét cun na paròla ch'la taca par vucàla.

Pôch sòta la séma, insém al fiânc ed Cerēto, în stê tirê só i pûnt 'd arîv ed la pêrta d'ed sōver dal segiovéi ch' a vînen druvêdi dal cèinter per scì ed Cerēto Lêgh.

Int l' agòst dal 1811 al Dipartimèint dal Cròstel l'unés soquânt cmûn stachê dal dipartimèint dal Târo, francèiş, mó a n' in perdrà a só vôlta soquânt êter (la vîce prefetûra 'd Aóla), dê al dipartimèint 'd j Apenèin, francèiş ânca ló.

Secondo voci non confermate, in alcune zone della Sicilia e della Francia viene consumato senza problemi dopo opportuna preparazione (bollitura, salamoia e/o essiccazione); si raccomanda tuttavia di non cimentarsi in pericolosi esperimenti gastronomici in quanto questo trattamento richiede un'elevata esperienza. Il fine ultimo è quello di distruggere integralmente il peptide Bolesatina che rende tossica detta specie.Pericolosissimo consumarlo da vecchio,infatti la carne esausta accumula sostanze tossiche e lo rende maggiormente resistente alla bollitura. È il fungo più grande del continente europeo.

La vaca (pl: vach) l'è la fèmna dal Bos taurus; al màsc' al s'ciàma tòr, e s'al l'è castrê bò; al putèin l'è al vidèl. L'è un mamìfer cal màgna érba dla famìa dei Bovidae.

Belriguêrd l’é rivê fîn a nuêter sibèi che i mûr sièn caschê ûn a drê cl’êter, j adatamèint e ṣventramèint grâsia al fât ch’ l’ é stêda divîṣa in dimòndi abitasiòun privêdi. Còl che gh’é armêṣ ed Belriguêrd a’s vèd incòra, mó cun tōt i cambiamèint che gh’é stê fât an ‘s capés quêṣi pió cme l’êra la só fōrma uriginêla.
Dåpp di an pasè a l opposiziån dal 2001 al vénz n'ètra volta agli eleziòn pulétichi a chép d'la coaliziån ed dèstra ch'al dà vétta al scånd guéren Berlusconi. Dal 24 d'avréll dal 2005, dåpp na crisi puléttica dagli eleziòn regiunèl, al dà vétta al térz guéren Berlusconi, ch'al dura fén al mais d'avréll dal 2006. L'avêva pêrs äli eleziån dal 2006, vénti da Romano Prodi. Dåpp ch'al guêren Prodi l'è andè zå l'è turnè a vénzer qualli dal 2008 e adèss l è al presidänt dal Cunsélli itagliàn.

Pierangelo Bertoli l’è un di pió cgnussû cantautór italiàn, e anch un di prémm. Nê a Sasól, oltre a soquant di pió bèli canzòuni in italian, al l’à scrétt un album intér in dal dialett ed Sasól, S'at ven in meint; lè deinter agh én 13 canzòuni, ad esèimpi Alete e al ragasol, L’ot ed setember, Iachem e di etri.

Int al 1997 i rèst dal cadâver ed Guevara în stê cavê atâch a la pésta ed vōl a Vallegrande e purtê a Cuba. Al 17 utòber 1997 i sô rèst, insèm a quî ed sê êter cumbatèint cubân môrt ind la campâgna in Bolévia, în stê suplî cun tót j unōr militêr in ‘na tòmba monumentêla fâta fêr apôsta ind la sitê ed Santa Clara, dóve treitenōv ân l’îva vînt còla ch’ l’ êra stêda cunsiderêda la batâlia deciṣîva ed la rivulusiòun cubâna. Al monumèint l’é coredê da ‘na grând stâtva cun la scréta: "Hasta la victoria siempre" e da ’na lâpida cun scrét al préma pêrt dal tèst dal famôṣ ôrden ed servési firmê da Fidel Castro al 21 agòst 1958, dóve a gnîven cumunichêdi al j istrusiòun operatîvi per la clòuna nòmer 8, cmandêda da Guevara: "Se asigna al comandante Ernesto Guevara la misión de conducir desde la Sierra Maestra hasta la provincias de Las Villas una Columna rebelde y operar en dicho teritorio de acuerdo con el plan estratégico del Ejército rebelde".

Al Mûnt Cùşna o Êlp dal Cùşna (Monte Cusna o Alpe di Cusna in italiân) l'é la séma pió êlta ed l' Apenèin arzân a l'amzûra 2.121 mēter 'd altèsa. Al se şlêrga insém al teritôri di cmûn ed Véla Mnôs e Ligûnchi in pruvîncia ed Rèz, a cîrca 3 chilômeter dal cunfîn cun la regiòun Tuscâna.

Al vëgn dal Latëin Augustinus, ca vurarës dì Augustus picëin. La sò fèsta püsè cugnusìda a l'è al 18 d'agùst, al dì ad San Güstëin d'Ippona, dutùr ad la Cèsa.

Sibèin (Cibeno in italiàn) l'è na vélla dal cumùn ed Chèrp in pruvèinsa ed Mòdna. Al s cata tachê dedsóv'r al cumùn, ch'al stà a circa 20 km da Mòdna e 'l è acsè 'd arèint a Fòsel e a Curtìl.
Ind al II sècol préma ed Crést i rumân j ân cunquistê la piâna dal Pò, e pó ânca l'Apenèin arzân dôpa avèir tirê zò l'impurtânt cèinter légor ed Suismontium (Bismantova). Sènd che i rumân, dapertót in du j în andê, j în sèimper stê dimòndi interesê ai cèinter conômich e militêr pió impurtânt, e's în impiantê ânca a Luceria e armes'cê cun la gînta ch'l ēra bèle lé. Cun ste cambiamèint, còl ch'l'êra sōl un marchê a l'avêrta l'é dvintê na sitê dabòun, cun cà, palâs póblich, strêdi salghêdi, merciapē e servési per mercânt e viazadòur, cme stâli pr'i cavâj e al bestiâm cun l'âcva curèia e spiâs per la mercanséia. La cunquésta la n'à mia spasê via del tót la tradisiòun di légor, perché i român cunquistadōr e n'avîven interès a fêr scumparîr al j uṣânsi dal post, mó sōl a dvintêr i padròun. Al dòu cultûri e s'în mis'cêdi pôch a la vôlta, facilmèint a sègvit ed matrimòni tra gînta dal pòst e furastēr rumân.

Vèini termêli impurtânti în a Cervarèṣa, int al comûn ed Buṣâna, mèinter còli ed Quâra ed Toân, cgnusûdi dal tèimp di rumân e fîn al medioēv, în stêdi bandunêdi e quêsi sughêdi cōlpa dal salatêdi e di taramôt che a n’ àn stumpê al cōrs. Al fûnti ed Puiân ed Véla Mnôs, ch’în dimòndi bundânti, aspèten d’èser sfrutêdi.

La stasiòun la gh'à un setōr mêrci cun al magaşèin: incō (2010) al magaşèin l'é stê cunvertî in depôşit. L'architetûra da magaşèin l'é cumpâgn a còla dal j êtri stasiòun feroviâri italiâni.

Al Muséo Gonzaga al tîn 15 tra sêli e salèti ed l’ apartamèint dal sincsèint di Cûnt, l’é al piân nôbil ed la Rôca di Gunṣêga, prugetê, fât e decorê sòta la diresiòun ed Lelio Orsi. Soquânti dal sêli a gh’àn i sufét a castòun e decorêdi da sculêr ed l’Orsi in particulêr Orazio Perucci (1548 – 1624). I dimòndi camèin che gh’în int al câmbri, fât cun al mêlmer rôṣa ed La Rocca Veròuna, in ôvra d’ artigiân sèimper sculêr ed Lelio Orsi.

A livèl internaziunèl al muvmänt suzialéssta al nâs cme un muvmänt paciféssta e favuràvvel a l'autodeterminaziån dî pòpol, al cuntrèri dal naziunalîsum e al imperialîsum. Praticamänt socuant partîd sucialésst o d'adès i finéssen par bandunèr al pacifîsum e l'internaziunalîsum, financh par dîr bän ali imprais ed guèra dî låur pajîs con motivaziån patriòtichi. Sta voltagabèna la dimåsstra in socuant pajîs pulèmich e sisiån.

La pruvincia ad Piaṡëinsa la cunfëina ovest cun la Lumbardia (Pruvincia d' Pavia) e cun al Piemont (Pruvincia ad Lisandria), a est cun la Pruvincia ed Pärma, a nord cun la Lumbardia (Pruvincia ad Lod e Pruvincia d' Carmånna) e a süd cun la Ligüria (Pruvincia d' Genua).

Al gvêren ed l'imperadōr Enrico IV l'é stê caraterişê dal tentatîv ed rifursêr l'avtoritê imperiêla. In realtê as tratêva ed catêr un difécil quiléberio ind l'asicurêres da 'na pêrt la fedeltê di nôbil sèinsa, da cl'êtra, pêrder l'apôg dal pêpa. Enrico l'à més in perécol tót dû i lavōr quând al decéd ed dêr la diòceşa ed Milân dvintêda lébra. Còst l'à fât e-scupiêr 'na grôsa quistiòun cun pêpa Gregorio VII, ch'l'é pasêda a la stôria cun al nòm "Lôta p'r al j investidûr".

Dal 1837 l'è creè la Pórta Nôva e al vièl Vittorio Emanuele II. Dal 1848 Bêrgum la fa cme Milàn int'äl Sèt dé. Al treno al rîva a Bêrgum dal 1857.
Al futùr di vérub in Miranduléś al s fà cumpagn a 'l Francéś: a s tōś al vérub AVÉR a 'l preśènt e pò a 'l s śònta a 'l vérub da cugnugàr a 'l infinî.

Al vicèndi rumanşêdi ed Matélda e 'Enrico IV în cuntêdi da Luigi Pirandello ind la só tragèdia teatrêla e caplavōr dal 1921, in trî ât, Enrico IV, dvintê pó un félm ind al 1984 dirèt dal regésta Marco Bellocchio.

Mèinter al fêva la guèra, Lèpido al pinsêva ânca a dêr na sistemêda ai teritôri ed la piâna a mezdé dal Pò ch'l'îva cunquistê. Al lavōr pió impurtânt, e necesâri per spustêr la trópa a la svēlta in dal chêṣ d'êter rivôlti, l'é stê còl ed la strêda principêla, la Via Æmĭlĭa da Rémin a Piaṣèinsa, ch'l'é stêda finîda tra il 189 ed al 187 préma ed Crést (soquânt ân dôpa l'é stêda slunghêda fîn a Milân). Fr'al tânti sitê tirêdi o artirêdi só drē a la vìa Emélia e catòm a la fîn ânca Rèz, ch'l'ēra ciamêda Rēgĭum Lĕpĭdi . A's gh'à dimòndi pôch documèint ch'e pêrlen ed la nâsita ed la sitê; a's pèinsa che prôpia al Lèpido l'âbia urganisê al cèinter român int al só secònd consolêt (175 a.C.). E però a gh'é quî che dîṣen che al nòm dal sît, Rēgĭum, al vègna da la léngua ch'e parlêva la gînta préma ed la vgnûda di Român. Da subét a Rèz a gh'é stê una piâsa da marchê (forum) e un tribunêl, sèinsa dóbi in dó a gh'ēra bèle un cruṣil ed scâmbi tra j abitânt Cēlt e Légor, e i colôn român ch'j ēren andê a stêr int l'arzân dôpa la spartisiòun dal tèri dal 173 a.C.; insèm cûn la nâsita ed la sitê a gh'é stê, cme al sôlit, n'ôvra ed bunéfica e ed traciamèint di câmp (la centóriasiòun). Fōra ed Rèz j ēren vèli ed na quêlch impurtânsa i paèiṣ (ch'è gh'ēren bèle) ed Brixellum (Bresèl), Tannētum (in dó a gh'é incō Tanèid e Sânt'Ilâri) e Lūcěrĭa (che adèsa l'an gh'é pió).

La lumèga l’é un ciciulén (mollusco in itagliàṅ) sänz’òsa, ch’la stréssia par tèra lasàndes drî una bèva tacadézza. L’à anc däl côren int la tèsta, ch’äli én i sô ûc’. Äl lumèg pôlen avair anc una caṡlatta in dóvv vîver e arpiatères quand ai é di prîguel. I s pôlen anc magnèr, dåpp avairi spurghè, côti int un bagnôl ed vardurîn dl ôrt e pundurén cum i fan in Franza o int la Bâsa Itâglia.

La Tòra la ciâpa al nòm da ‘na costrusiòun aṣvèin e che al prém de znêr 1469 j Ansiân infōrmen ed la costrusiòun al Dóca Borso d’Este cum sté parôli: …un casteleto nel quale avessero a stare ed habitare le meretrici. L’é curiōṣ arcurdêr che la gestiòun de sté póblich eṣercési, pôch sèri, l’êra al monopôli dal Cmûn. La stradlèina ch’ l’ unés via Toschi e Piâsa Caṣôt l’à mantgnû al nòm ed Vécol dal Burdèl (Vicolo del Bordello in italiân) fîn al 1851. In ch’l’ân lé l’Arsiprêt dal Dôm l’à invitê l’aministrasiòun Comunêla a cambiêr al nòm ed la viasôla. La só richièsta l’é stêda acetêda e la véia l’à ‘vû al nòm pió onorèvol ed Vécol ed l’Arsipretûra (Vicolo Arcipretura in italiân)

A Sibèin, durànt la guèra, i s éren scuntrê i partigiàn e qui dal fasio, tant che i nòm ed tót al vii i én quī di mort per la reśistèinsa. In sta vélla chè a gh'è la césa 'd Sant'Ègata, al sèinter p'r i ansiàṅ ed Sibèin, la scóla elementêr Don Milani e 'l aśìl "Cibeno", e tót e dō i én dal Terzo Circolo Didattico.
Al mudnés l'è ciacarê sovratótt da la gìnta pió vècia, pr'i quèl l'è la léngua prinsipèla, ma l'è pòch usèda dal generasiòun pió zóvni. Per furtónna lè adrê la gà un pòc ed risurgimèint gràsia anch a la selebritê mediàtica purtêda da Francesco Guccini, dai Modena City Ramblers, da Pierangelo Bertoli ed èter grópp musichel.

La Caplèina Mariâna dal félm (la citêda Madunèina dal Borghèt) la ghé incòra incô. Mó int al 1982 l’é stêta restarvêda, purtrôp è stê cambiê dal tōt al sogètt ed la pitûra, ch’ l’ é dòunca dimòndi divêrsa da còla ch’ a’s vèd ind al félm; per furtûna però, int al 2004, la pitûra l'é stêda arfâta (da l'artésta Marco Cagnolati) e adès l'é praticamèint cumpâgn a còla ch' as vèd int al félm

La piâsa la tōş al nòm da la Baṣelica cun al ‘stès nòm e l’é óna dal piâsi pió impurtânti ed la sitê. L’é unîda, da ‘na strêda purtghêda (al Brulèt), a la piâsa grânda, osèja la piâsa dal Dôm. La piâsa la gh’à la fōrma fâta quêṣi a retângol cun trî fiânch purtdghê. Ind al fiânch che gh’ armâgn a gh’é la cēṣa ed Sân Prôsper cun la tòra ‘d ôt lê. A guardêr da la pêrt ed frûnt a la cēṣa a’s vèden l’ âbsida e la cópla dal Dôm.La piâsa la gh’à cme carateréstica la preṣèinsa ed 6 stâtvi ed leòun in mêlmer ròs, insém al sagrê ed la Baṣélica dal 1503, fât dal scultōr arzân Gaspare Bigi.

Dåpp i vénen Storia di ragazzi e ragazze cun Valeria Bruni Tedeschi (1989), Bix (1991), al pauråus L'amico d'infanzia (1993) ch'lè zirè int'i Stèd Uné d'Amêrica e al peppacûl L'arcano incantatore (1996) con Stefano Dionisi. Dal 1997 al zîra int'una vélla dal Sâs Il testimone dello sposo e dal 1999 La via degli angeli. Dal 2003 dåpp ch'al n'avêva fât gninta pr'un pulén, al zîra al film ed sentimänt Il cuore altrove col témmid Neri Marcorè e Vanessa Incontrada, ch'in ste film qué po la fà onna ch'la n i vadd brîsa.

"Al batèisem" in dōve don Camél e Pepòun as ciâpen a casôt e a 'sciafòun per via dal nòm prupôst per só fiōl (Lenin, Libero, Antonio); batû int al scasutêda. Pepòun agh tōrna a pinsêr e al prupòun al nòm Camillo, Libero, Antonio, mó al batèişem dal putîn al finés cun al nòm Libero, Camillo, Lenin só cunséli dal sudisfât don Camél, ch' al dîş: "Quând a gh'àn un Camél aşvèin, j elemèint cme laló a gh'àn gînt da fêr".

In època rumâna insém al rîvi ed la Prēda gh’é stê tirê só ‘na furtèsa ed difèişa. Insém al ruvîni de sté costrusiòun, int al XVIII sècol, a gh’é stê tirê só, al gh’é incòra al dé d’incô, l’èrem bedetèin cun atâch ‘na cēṣa avêrta al póblich.

Int'al culénni as truven dåu crésst ch'al traversen al vâl pió impurtanti: al Cuntrafôrt pliocenico e la Vänna dal żass. Squèsi onnic int'al månd e bî da vadder én i calànc, dal furmazión culinèr ch'al piôv àn scavè.

A la fîn, a câvṣa ed ‘na lîte generêla, Don Camél al vîn spidî a fêr al pâroch in un paeṣèin ed muntâgna: còsta l’é la punisiòun dêda dal vèschev perche' Don Camél l’à tôt pêrta a la scasutêda scupiêda in paèiṣ, butând zò dodés aversâri.

Don Camél e l'onorèvol Pepòun (Don Camillo e l'onorevole Peppone in italiân) L’é un félm dirèt dal regésta Carmine Gallone, têrz episôdi ed la stòria. Al félm l’à cgnusû un bòun sucès ed póblich e l’é incòra dèspes trasmés in televisiòun.
Int l' Apenèin Tôsch-Emiliân a gh' în dal j etri muntâgni cia mêdi "Nûda": óna la 's câta int al gróp dal Mûnt Giovio, atâch al Lêgh sânt; óna aşvèin da Côren al Schêli; l'ûltma l'é aşvèin al Pâs dal Giavarèl.

Al têrmin fundamentalîsum, cme anch quall ed integralîsum l'è da druvèr cun prudänza e amsûra. L'è difézzil ch'a quî ch'al véggna dé ste têrmin spzièl i én d'acôrd.

La curioṣitê per sta sitê perdûda la vîn istighêda ed nōv int al Rinasimèint quând al léber ed Tolomeo, ch'l'ēra andê ṣmarî, al vîn artruvê e publichê. A gh'é stê quî, cme J.J. Hofman (1698) e L.A. Muratori (1744) ch'j ân pinsê che Luceria la fósa la Lusêra antîga; incō a's pèinsa però che Lusêra la sìa na sitê di Lungobêrd, e i rèst rumân catê ind i parâg j în stê prân pôch.

sénsa prunóm, a part quél ad prim livèl (dal sugèt) ch'l è sèmpar ubligatòri: VSp1[Sn]On eśémpi: magna'l [Stévan] al pui? (itagliàṅ: [Stefano] mangia il pollo?)

A pêrlen ed ló dō prèdichi dal X sècol, óna per la véta e 'n' êtra p'r al spustamèint dal só côrp: al vîn arcurdê p'r al só sèins ed caritê; l'é al sânt prutetōr ed Rèz, ânca se la catedrêla an n'é mia dedichêda a ló: a Rèz, invēce, a gh'é incòra la cēşa ed Sân Prôsper, fâta tirêr só dal vèschev Emeraldo.

Cun un cèch côlp ed gèni, in tóti al sînch pelècoli che mèt’ insèm la sèria, Fernandel (che ed sôlit ind al versiòun italiâni di sô félm l’êra dupiê dal genvèis Lauro Gazzolo), l’é stê fât invēci dupiêr da Carlo Romano (1908-1975), cgnusû ânca cme vōṣ italiâna ed Jerry Lewis. La sciēlta la s’é mustrêda perfèta (Gazzolo an sré mìa stê asê "sangvégn" e dal rêst sèmbra ch’agh gnès mìa bèin la parlêda emiliâna-rumagnôla...) e in efèt incô a gh’ l’à câvaren mìa a ‘d arcgnòser "Don Camél" sèinsa la vōṣ ed Romano.

La râdio (ch'la sta po par radiofonî) l'è la tèttnica, dsvilupè al prinzéppi dal Novzänt ch'la permétt ed transmetter dî segnèl da un sît sänza druvèr dî èter afèr. Al signèl, mandè in fåurma ed ånd elètromagnêtichi par däli antann, i viâzen par l'âria a travêrs d'la matèria spèss con däl pépp. I viazarénn méj int'al vûd bràssc.

Al Pêrch Nasionêl ed l' Apenèin Tôsch-Emiliân (Parco nazionale dell'Appennino tosco-emiliano in italiân). L'é stê fundê cun un Decrêt dal Presidèint ed la Repóblica in dâta 21 mâg 2001. Al só teritôri al se şlerga per pió ed 26.000 èter lòng la côsta ed l'Apenèin tra l' Emélia-Rumâgna e la Tuscâna, în interesêdi al pruvînci ed Mâsa-Carêra ed Lóca Rèz e pruvîncia ed Pèrma.

M. -- Magister, Magistratus, Magnus, Manes, Marcus, Maria, Marins, Marti, Martyr, Mater, Memoria, Mensis, Miles, Monumentum, Mortuus, Mucius, Mulier.

Al c'món d’Amzàn l’è in tl’estrémité nord-est dla Provincia ad Pärma, in mèz a la Pianura Padana e al conféna con tre provinci: Rèz, Mantua e Cramóna. L’è traversè dal Po e da la Pärma cl’as böta in Po dòp Amzàn Sora e da l’Ensa c’la va in Po contra Barsèl.

La furmîga l'é na bistiulèina cl'an fà êter che lavurêr da la matèina a la sîra per mucêr só dal magnêr per l'invêren. La sta in cumpagnìa con so-quânti êtri furmîghi cme lē, dèintr a un furmighêr.
Al pusès di Gunṣêga, che al gh ‘îva ânca Bagnôl, l’é finî 1728 per la môrt ed l’ûltem cûnt Filippo Alfonso, al fèdev l’êra turnê a l’Impêr. Rinaldo d'Este, dóca ed Mòdna, drêda a un grôs pagamèint, a n’ utîn l’investidûra int al 1737, e dòunca fîn al 1859 Nuvalêra l’é andêda a drê al sôrti dal Duchêt ed Mòdna.

Rivêlta (Rivalta in italiân) l’é ‘na frasiòun dal cmûn ed Rèz a mezdé ed la sitê e òna dal j antîghi véli che dividîven al teritôri ed la campâgna. La fà pêrt ed la Circoscrisiòun Sud (vècia N.4)

Lè l'è morta miga tant vécja dal 1847, che la genta 'd Pärma la gh' vrèva ancòrra bén, anca s' l'era n' austriaca e a gh'era bél e in gir 'd la grand'aria äd rivolusjón. Dal rest, quand dal 1831 i Arzàn i s'eron rivoltè contr'al sò duca, Maria Luiggia la gh'äva avù paura ch'a sucediss quel anca a Pärma, mo no n'era pò capitè quazi gnent d'importansa.

La fórma di paltò l'è drétta e lan cambia brìsa fórma nianch a druvèrel. Quest vistî infàti, vést ch'al n'gà brìsa da èser strécch sol còrp, an gh'à mia la fórma dal còrp e al s'pò purtèrel dedsóver la giacca. Tót i modèl d'incô i vìnen dal prémm, fat in Inghiltèra in dal 1870.

ALÒFUN • Al Miranduléś al tîṅ i funéma alòfun [c] [ɟ] ad [k] [g] cuma in itagliàṅ (i sarésan al C e G duri prima 'd I e E, cuma CHIOSCO e GHIOTTO). Al naśàli [ɱ] / [ŋ] invéci i n èṅ minga sōl di alòfun ad [m] / [n] cuma in itagliàṅ: in Miranduléś a gh'è ['an]=anno ma anc ['aŋ]=hanno, ['pan]=panno ma anc ['paŋ]=pane. Vlénd a gh sarés anc ['paɲ]=panni stesi ch'i sarésan i pan dastéś a 'l Sōl par scar-as.

Cîrca 11 ân dôp, l' à rifiutê l'incâregh d' imbasiadōr papêl, l'à spieghê che i mutîv che l'àn persuâs a rifiutêr l'êra al desidéri d'armâgner a ténder al só ôpri in tranquillitê e d'armâgner atâch a só mujêra. Dimòndi dal só ôpri in ségvit, dôp èser stêdi revisiunêdi, în stêdi argumèint ed rapresentasiòun teatrêli. I viâṣ in sté peréiod per l'avtōr în mìa stê pôch dal mumèint ch' l' é andê a Mòdna a fêr de scôrta a l'imperadōr Carlo V ed pasâg int al Stêt Estèins e in ségvit l'é andê a Firèinsa, a Venèsia e a Mântva, per incuntrêr incòra Carlo V. Turnê a Fréra al môr al 6 ed lój dal 1533.

Dimòndi vînen batûdi dal cuntratâch austro-rōs dal 1799, da l’j êtri s’unîven, dôp la secònda campâgna d'Itâlia, in dal Règn Itâlich, che al srè durê fîn al 1814. Epór, al j êren la prèma vòja d’indipendèinsa in dal nôster Risorgimèint. E l’è stê prôpira in chi ân lé che la bandēra la vîn sintîda mìa pió cme sègn ed la faméja reêla o militêr, mó cme sègn dal pôpol, dal libertê cunquistêdi e, dòunca, ed la nasiòun ‘stèsa.

Al mēl a's fà desfêr cun un bicêr d'âcva e lasêr bòier un pô. Unîr tót j ingredièint elenchê ( cun al nôṣi, al mândli, i pngôl e al cêder tajê a pcòun). Lasêr arpunsêr per 15 dé, però smercêr 'na vôlta al dé. Preparêr dû fôder ed pâsta piotôst êlta sfuracêr cun 'na fursèina e metrégh in mèz al pést praparê da tèimp. Pó mèter al tót int al fōren chêld (160°) cōṣer per cîrca mèz'ōra, 'na vôlta tirêda fōra dal fōren spulvrêrla cun al sócher a vèil.
Matélda l’é stêda ‘na fedêl aleêda dal pêpa Gregorio VII cûntra l'imperadōr Enrico IV ind al tèimp ed la lôta pr’ al invistidûri, ch’ l’ à vést mètres cûntra l'avtoritê ed la Cêşa a còla ed l'Impêr e ch’ l’ é rivêda al mâsim cun l'umiliasiòun ed Canòsa dal 28 znêr 1077. In sté ucasiòun l'imperadōr, per utgnîr la dişdèta ed la scomónica da pêrt dal pêpa, l’é stê custrèt a umiliêres, ind al duvèir spetêr d’andêr dèinter davânti al purtòun d'ingrès dal Castèl ed Canòsa per trî dé e trèi nôt insnucê cun la tèsta stremnēda ed sèndra mèinter a s’ acanîva ‘na bufêra ed nèiva. In sègvit dal stôrich cumprumès tra i dû rapresentânt dal j avtoritê medievêli (che però an n’é mìa stê decişîv, dâto che l’é stê finî sōl cun al cuncordê ed Worms), Matélda l’à ricevû lóster e avtoritê.

Intitolê al poēta Ludovico Ariosto, l’é stê fât int al 1878 insém al sèndri dal Teâter ed la Sitadèla, tirê só tr’ al 1740 e 1741, só progèt ed Antonio Cugini e bruṣê in un incèndi int al 1851. Sègn dal stâbil dal setsèint a’s vèden incòra lòngh a la fîla dal clòuni ch’ la sègna i cunfîn ed la parèida a mezdé dal teâter, cla dà vêrs Cōrs Cairoli. Secònd la môda ed la fîn dal XIX sècol e só dmânda 'd la citadinânsa, l'Ariôst l’é stê progetê cme politeâma, oséja cme spâsi teatrêl a ûṣ divêrs: l’ēra druvê sia pr’ al rèciti ed prôṣa sia pr' i spetâcol cun di cavâj. L'impiânt architetônich l’é andê a drē al mudèl di politeâma inglèiṣ e francèiṣ: la scalinêda l’à ciapê la fōrma a mèz sèirc e la strutûra a pêlch, mantgnûda pr’ al secònd ōrden, l’é stêda cambiêda al prém e al têrs da galeréi ónichi. Int al 1927 a s’é més a mân a ‘na grôsa revisiòun: a s’é zuntê la bûṣa per l'orchèstra, în stêdi tôti vìa a j impiânt necesâri a i spetâcol cun i cavâj e estêren e intêren în stê piturê ed nōv da Anselmo Govi cun mutîv tardo-liberty; da nutêr la grôsa pitûra a frèsch ed la cópla, cun dal figûri ed fât ed l' Orlando furioso e cun d’intôrna in bâs ‘na fâsa dōve în scrèti al prémi rémi dal poēma. L'ûltem grând intervèint ed restâver dal teâter l’é stê int al 1981. Ind al Teâter Ariôst adès a ‘gh vînen fât préma ed tót di spetâcol ed proṣa; al só cartlòun al vîn fât da la diresiòun artéstica ed la fondasiòun I Teatri ed Rèz in dal ‘stès mumèint che vînen fât quî dal Teâter Municipêl Romolo Valli (al pôst per celèinsa ed la lérica arzâna) e dal Teâter Cesare Zavattini (cgnusû ânca cme Teâter Cavalerésa, destinê per lo pió a spetâcol ed mûṣica ed pûnta, prôṣa ed ricêra, e bâl dal dé d’incô). La tgûda dal Teâter l’é ed 780 pôst, la stagiòun ed prôṣa la cumîncia ed sôlit in novèmber e la finés in mêrs.
Luceria l'é nasûda prubabilmèint cme cèinter ed trâfich atōren al IV sècol préma ed Crést int la Gàlia Cispadâna, int un sît in dó a's catêven trèi strêdi ed cumunicasiòun impurtânti: la strêda antîga che dal Pò l'andêva só per la rîva dréta ed l'Èinsa vêrs mezdé per rivêr a Pistorium (Pistoia) atravêrs j Apenèin, e ch'l'ēra masmamèint impurtânta préma ch'e rivésen i rumân; la pésta ai pē di mûnt ch'la tajêva da matèina a sîra e la pèsta di mûnt ch'la ciapêva vêrs al culèini in dóv, int al X sècol, a'gh gnirân pó só i castē mediovêl. I prém abitânt dal pôst j în stê i Légor, prubabilmèint i Friniât, che dôp avèir finî ed fêres la guèra j ân cumincê a lavurêr insèm ai ṣvinânt Etrósch ed Servirôla, in dó adèsa a gh'é Sân Pôl, ind al sfrutêr la puṣisiòun magnéfica dal sît per baratêr i prodòt di cuntadèin e ed la muntâgna e culèina cun la mercanséja dal sitê ed la bâsa.

Ind i trèint’ân dóp al Congrès ed Vièna, la bandēra Triculōr l’è stêda fughêda da la Restauraṣiòun, ma la continvê ad èser tirêda só, cme insègna ed libertê, ind al rivólti dal 1831, ind al rivólti masiniàni, ind la disperêda imprèiṣa di fradê Bandiera, ind al rivólti ind i Stêt dla Cēṣa. Dapertót in Itâlia, al biânch, al ròs e al vèird alōlen dîr ‘na cumûna spèransa, ch’la infiâma al pasiòun e l’imaginasiòun di poēti: "Raccolgaci un'unica bandiera, una speme", al scrèv, in dal 1847, Goffredo Mameli in dal só Canto degli Italiani. E quând s’arvès la stagiòun dal '48 e al permès a la Costitusiòun, ch’la bandēra là, la dvèinta al sègn ed ‘na rivîncita nasionèla, da Milân a Venèsia, da Ròma a Palermo. Al 23 mêrs 1848 Carlo Alberto al pêrla al popolasiòun dal Lumbêrd Vènet cun al famōṣ proclàma ch’al dà la nōva ed la préma guèra d'indipendèinsa e al finés cun al parôli:"(…) per viemmeglio dimostrare con segni esteriori il sentimento dell'unione italiana vogliamo che le Nostre Truppe(…) portino lo Scudo di Savoia sovrapposto alla Bandiera tricolore italiana." Al stèma ed la faméja reêla a gh’è stê zuntê ‘na bordûra culôr aṣór, per fêr in môd che la crōṣ e al câmp dal scûd a s’ armes’césen mìa cun al biânch e al rós dal strési ‘dla bandēra.

I vérub dal tèrsi parsòni, quànd a s fà na dmanda (eś. Magn-al?, Magn-la? e Magn-i? → [egli] Mangia?, [ella] Mangia? e [essi] Mangiano?), i èṅ cumpagn a i imperatìṿ cun al cumplemènt ugèt śuntâ in fónd (eś. Magn-al!, Magn-la! e Magn-i! → Mangialo!, Mangiala! e Mangiali!). 'L ùnic quèl ch'a càmbia 'l è l'intunasiòṅ.

Al se spetêva d’armâgner in cuntât cun l’arâdio cun l’ Avana. Al cuntrâri, al dō trasmitèint a òndi cûrti ch’ a gh’êren stêdi dêdi êren difetōṣi, a gh’àn impidî al cumunicasiòun cun Cuba. Dôp quèlch mèiṣ, al registradōr a nâster che druvêven per registrêr e dzifrêr i mesâg che deṣgnîven da Cuba l’é stê pêrs mèinter traversêven un fiòm. In pió, la só pîga al cunfrûnt pió che al cumprumés a l’à jutê a ‘n èsser mìa bòun de ṣvilupêr un bòun rapôrt ed lavōr cun i dirigînt boliviân, cme l’êra sucès ânch in Congo . Sté môd ed fêr l’êra gnû fôra ânch int al tèimp ed la guèra partigiâna a Cuba, mó l’êra stêda tgnûda sòta contròl da Fidel Castro. .
Dal castèl an gh’armâgn mìa un grân ché. Al fusòun al s’é vést, intōrna a la cêṣa ed Sân Terensiân, fîn al XVIII sècol, pó l’é sparî; Al dé d’incô, ed la costrusiòun medievêla a gh’armâgnen sōl dō tór, che dal rèst an sgnòsen mìa a côlp d’ôc, a câṣva ed dimòdi restâver subî ind i sècol. Òna l’é la bibliotêca dal dé d’incô (bèle pôst dal Municèpi), cl’êtra l’é ‘na cà privêda cgnusûda da j abitânt ed Qeuriêgh cme “ Al mulèin”.

I trêno în ed trî gèner Regionêl, Esprès, Intercity, Intercity Nôt, Eurostar City e 'na cōpia ed Freciaròsa. In tót în cîrca 165 i trêno ch' a fân servési in cla stasiòun ché e i pôst dó vân în al stasiòun ed: Turèin, Pèrma, Bulògna Centrêla. Al nòmer di viazadôr che in ûn ân a frequèinten la stasiòun l'é 'd cîra 4 miliòun.

A la séma a 's egh pōl rivêr cun al sintēr 663 ch' al partés da la strêda Statêla 63 atâch a Buṣâna opór cun al sintêr 661 da Nişmòsa o da Vintâs Lêgh a 's pâsa p'r al Lêgh Calamòun. I dû sintēr a zûnten ind i parâg ed l' Uratôri ed S.Maréia Madlèina (1.505 m.) cun al bivâch coleghê sèimper avêrt. L' antîgh uratôri l'ēra probabilmèintun antîgh sît da rumét ed dòn a pûnt 'd arîv 'd un pelegrinâg ch' a 's fêva 'd abitódin a la fîn dal mèiş ed lój.

Dôp al decrēt ed lèg n. 112 dal 1998, dal 2001 la gestiòun l'é pasêda da l' ANAS a la Regiòun Emélia-Rumâgna, int l'istès mumèint è stê pruvidû al pasâg ed tót l'impiânt a i demâni dal prunvîci ed Rèz, Mòdna e Frêra p'r al trâti relatîvi..

Anna Maria Jopek (nè al 14 desèmber 1970 a Varsovia, Pulånia) - cantânta, autoùr dì tést e musicésta dal Pulånia ad stìl di musica popolêr e jazz . Int e' 1997 ì à partezipé al Eurofestival cun e brén Ale jestem. Durènt e' 2002 ì à fàtt dì cunzért cun Pat Metheny.

Al pôst l'è insém a la pruvincêla Ligûnchi-Véla Mnôs. L'é insém a la séma 'd un muntarôt ed prēda ed côch al se ṣlòunga a matèiva vêrs l'Ôzla. Fîn al 600 cîrca, per la só puṣisiòun stratègica, a Piōl a gh'êra un castèl furtifichê, l'è stê préma di Dalla e pó di Vallisneri. Int al 1454 Piōl l'à fât pêrta ed la podesteréia de Mnôs, pó l'è pasê al fèdev di Brusati e int al 1563 di Tassoni; dôp cîrca un sècol àn tôt al pôst i marchèiṣ Bernardi fîn a la scanṣladûra di fèdev. L'à fât pêrt dal cmûn ed Ligûnchi che al gh'è andê a drē ind al sôrti. Tra j elemèint stôrich e architetônich în 'd arcurdêr trèi maestê in nécia dedichêdi a la Madòna dal XVIII-XIX sècol.

Sân Martèin Grând (San Martino in Rio in italiân) l’é un cmûn ed pió ed 8000 abitânt in pruvîncia ed Rèz ind la pianûra tra mezanôt e matèina ed la pruvîncia, a 15 chilômeter da Rèz.

La parôla l'Est despès al vîn druvê per numinêr al nasiòun orientêli (rispèt a l'Europa). Quând al vîn druvê in cól sèins al pōl, a secònd ed cōş' as pêrla, arfêres al Mèdi Oriĵnt, a l' Europa Orientêla, al Estrēm Oriĵnt, al Sud-Est Aşiâtich o a l' Âşia in generêl. Sté significhêt as fònd cun còl ed socetê orientêla

Queriêgh, o Quariêgh, (Cavriago in italiân) l’é un cmûn ed 9.229 (al 31/12/2004) abitânt ed la pruvîncia ed Rèz ad 8 km a sîra ed Rèz e tajê da la ferovéia Rèz- Ciân dal Ferovéi Arzâni.
An s è brîsa sicûra däli uréggin d'la parola. Al musicôlog Francesco Balilla Pratella al cradd che äli uréggin d'la zirudèla ai sien i componimént zircolèr d'la famàjja däl rotae, dî rondî e dî rondò dal Mediuêv, chi éren sunè cun l'organistrum, chi dénn urézzin a la ghirånda.

La furtèsa as dîş la gh' avés, secònd 'n ' antîga fôla, un pasâg segrēt che, atravêrs un pòs e 'na lòunga galeréia, al permetîva, in chêş 'd asèdi, 'd arivêr al castèl ed Carpnèida l'é aşvèin.

In dal pasèr di an a 'l festival i an tolt pèrt dla ginta importànt in dal camp dla filosoféa e ménga sól cla lè, acsè cóm ad esèimpi Enzo Bianchi e Jeremy Rifkin.

La Gnuchêda ( Gnoccata in italiân) l’é ‘na fèsta vècia ed Guastâla ch’ la gh’à urègin ind la metê dal XIX sècolo quând l’é stêda urganiṣêda dai munêr che lavurêven insém al fióm Po. Chilōr îven decîṣ d’urganiṣêr ‘na fèsta popolêra e baracadōra, dóve dêr fōra a grâtis di gnôch fât cun al farèini ed la maṣndûra. Sté idèja la ciâpa pió sèins se liṣûda ind l’insèm socêl ed povertê dal teritôri in dóve l’ êra nêda la festa. La Gnuchêda l’é dvintêda in môd cêr ‘na fèsta polética vêrs la fîn dal XIX sècol, quând la s’é cambiêda in ‘na manifestasiòun cûntra la tâsa insém al maṣnêsul, mésa só dal gvêren Menabrea int al 1868 e tirêda via dal gvêren Cairoli int al 1880. Ind al dôp guèra sta fèsta l’îven ṣmésa ed fêrla fîn a j ân Utânta, mó da alōra la vîn fâta ògni trî ân ind al méiṣ ed mâg. Mumèint impurtânt ed la Gnuchêda ed Guastâla în la sfilêda stôrica divîṣa in dō sesiòun, la préma di "sgnōr" (sfilêda di personâg stôrich che àn cmandê insém al teritôri ) e la secònda dal "popolèin" (sfilêda insém a i câr di rapresentânt d’j antîgh mistêr); a vînen dê fōra a grâtis 2500 kg ed gnôch (côt, naturalmèint) e l'incoronasiòun dal "Rè di gnôch", figûra legôrica ch’ l’ armânda a d’êtri tradisiòun dal carenvêl (la pió antîga ed còli l’é al rex saturnaliorum d’ època rumâna), che, ind l’insèm stôrich ed quând l’é nêda la fèsta, la sgnêva l’avgóri ed l’arîv ed ‘na nōva etê ed l’ôr ch’ la tirés só al pôpol ed la Bâsa da la só antîga misèria e da la pió nōva preputèinsa fischêla.

Al piemuntais l'é na langua rumanza, ch'la s pré dîr derivè dal latén. L'è la langua naturèl dal Piemånt e la s dscurêva sanza distinziån ed totti äl categorî socièli. L'à na leteratûra di mondi récca, con tott i gèner leterèri pusébbil: romanz, teâter, povesî, giurnèl, documént uffizièl e vî acsé. Al só vocabulèri l'arà 40.000 parôl e sblisga. Al cunselli d'Euròpa e l'UNESCO i l'an arcgnossò cme langua ufiièl è l'é såtta a la proteziån d'la lèz regiunèl piemuntaisa 26/1990 e 37/1997.

Santûren, Giôve, Mêrt, Sōl, Vèner, Mercóri, Lûna: Santûren, Giôve, Mêrt, Sōl, Vèner, Mercóri, Lûna: Santûren, Giôve, Mêrt, Sōl, Vèner, Mercóri, Lûna:... (Santûren)...

Dal 1983, al regéssta bulgnais al tâca a scrîver däl cumêdi e al fà Una gita scolastica, mo al vänza ancåura stra i pió brèv con Zeder un èter film da péppacûl, onna däl só ôver pió famåusi. Dal 1984, dåpp al fil prôpri inflîz Impiegati, l'è ancåura al regéssta d'un chèplavåur int'al cinema itagliàn, al Regalo di Natale, ch'ai darà una continuaziån dal 2004 ciamàndla La rivincita di Natale.
Cresce generalmente su suoli calcarei, sotto latifoglie, dalla primavera all'estate e, talvolta, anche nella prima metà dell'autunno. MOLTO RARO.

Al festival ad Gabèc l'è al title d'na canzòn ad Biagio Antonacc dal mel nuvcent nuventa i on (1991), indò al cantautor imita quasi alla prefeziòn li vòc e li stil ad Fabio Cunched, ad Luca Carbòn e ad Albert Fortis, imaginand se stes e i tre culegh ancora esordiènt partecipant ma na ipotetica manifestazion canora tl'omonina lucalità, indò i avrìa fat fiasc a vantag d'ilustre sconosciud armast po' tl'anunimed.

preśènt, druâ quànt un quèl al sucéd mént'r a s dascór (A magn un póm → Mangio una mela) o anc p'r indicàr un fat da 'd là da vgnir ma prévìst (Fra déś an a vag in pensiòṅ → Fra dieci anni vado in pensione);

Int al 1791, per mêrit dal j ereditê lasêdi da G. Campari, e C.Condulmeri a vîn inavgurê l’uspedêl e a’s mânda avânti al scanṣlamèint dal cumpagéi religiōṣi. Sân Martèin in sègvit a la Rivolusiòun francèiṣa l’à fât pêrta ed la Repóblica Ciṣalpèina mó int al 1800 l’à pêrs al véli ed Prê e Lemisòun che ēren pasêdi sòta la giurisdisiòun ed Curèz. La Restaurasiòun l’à turnê a purtêr al marcheṣêt sòta la properietê estèins fîn al 1859 quând l’é nasû al Règn d’Itâlia.

Al cocodréll marèin al vîv prevalentemèint in d'al mêr e in d'i estuàri d'i fiómm. La diéta l'e piutòst vèria: i żôven i màgnen insètt, páss e luzértli; i adùlti i préden gròsi erbìvori, gròsi páss e, d'al vòlti, anch animèli da bestiâm.

Ma quand lü a vdéa an gugiöl gras ch'al magnàva li giàndi, a dzéa cun se stés: "Pòar mé! S'a féza armàs a càza, starìa tan' mèi! Cóm l'éra bèl da mé pàdar! Adès invéci a stàghi pram mal!".

Séndech unurâri ed Queriêgh l’é Vladimir Il'ič Lenin dal 1917 l’ân ed la Rivolusiòun Rósa, e ind la piâsa cun l’ istès nòm a gh’é (chêṣ curiōṣ mó mìa ònich in un paèiṣ ocidentêl) un bóst in só unōr.

La Delésia ed Belriguêrd (Delizia di Belriguardo in italiân) l’è òna dal 19 abitasiòun d’j Estèins (ciamêdi Delési estèinsi). L’êra stêda tirêda só ind al teritôri ed Voghiera e l’é stêda la préma ad èsser tirêda só fôra da la sitê ed Frêra ch’l’é luntân 15 km. L’êra cunsidrêda la Versailles d’ j Estèins.

P. -- Pars, Passus, Pater, Patronus, Pax, Perpetuus, Pes, Pius, Plebs, Pondo, Populus, Post, Posuit, Praeses, Praetor, Primus, Pro, Provincia, Publicus, Publius, Puer.

Pôrta Sân Stēven (Porta Santo Stefano in italiân) l'ē óna dal pôrt dal mûri ed Rèz, che cumbînen, cme percōrs, a i viêl ed la circuvalasiòun 'd adès.

La séma spiâna ed la rôcia l’é in grând pêrta a prê e parsialmèint buschîva. În presèint albarèin cme la linsōla, al zèiver, al bôch biânch, la znèstra, la brógna e la rōsa salvâdegh. Êlber da séma, per la pêrta pió grôsa, în la rurèla, al sèr, l' âser, al carpanèin e al téli. Insém al spurgînsi ed la rôcia a s’ în adatê di gèner gióst per ambiĵnt sèch cme al tém.
A digh donca che ai temp dal prim re 'd Zepri, da cla via che Gufred Buglion l'abé fat la conquista ed Tera Santa, as dia 'l cas ch'una sgnora ed Cuscogna l'andò in pelegrinazz al Sepulcher, e dand ed volta, quand la fo arivada a Zepri, agh fu di bardasson ch'i 'gh fen quel ch'a ne 'v digh. In causa 'd 'sta bruta asion, cla sgnora, avenden poca vuja, agh vins in ament d'andar dal re par denunsiargh al cas, ma agh fu ch'i 'gh diss: "Sgnurina, l'è temp e fiaa strussiaa, parchè cal re l'è un om acsì indolent e bon da niant che in cambi ed far giustisia ai magon di ater, una gran part ed quili ch'i fan a lù al s'li bev cmud un sumari; in 'sta moda, tut quii ch'han dla rogna da gratars i 's la gratan incontr'a lù fasandghen ed tot el fata". Abend santii la sgnora cmud andava la fassenda e 'n abend piò speransa 'd vendicars, per cunsolars in qualch manera 'd cla passion, la 's mess ed tor in zogh cal re di mè cucù e, smergland, essend andada al sò cuspet: "Sgnor" la diss "an son zà chè pr'asptar rason dla rifa ch'i m'han fat. Ojabò! Mi an voj sna che a m'insegnadi cmud a fa a sufrir tut chii brut mustass ch'i 'v fan. As prev dar che, cun la vostra scola, anca mì a psiss cumpurtar el mè desgrassi. Vò al savii, al bon Gesò Lazareno, s'agh li dunaree vluntera, s'a se psess, daspoch ch'al gh'ha csè boni spali".

Int'l algebra, la multiplicaziån y par z (o y o z) as pôl scîver in 4 môd: y × z, y*z, y(z), o yz. Al yz l'è al môd piò druvè ed scrîver dû prodott ed y e z int'l algebra.

Con piô ed 45 miliòn ed turèsti l'è la sitê e anc al lôg piô visitê dal mànd. Secànd l'Economist l'è anc la piô chéra dal mànd. L'è la quinta sitê piô afuléda d'Europa, con 2.203.817 cristiàn, ciamé pariséin. Al vol però considerê che l'insàm urban l'è di mandi piô gros: l'area metropolitàna ed la Gran Parì la g'ha 12 miliòn ed cristiàn, la tersa piô afuléda d'Europa dôp Måsca e Lòndra.

La pruvénzia ed Bulåggna la cunprand l'Emégglia ed maténna ed såura cun la żonta ed sètt cmónni cäli én geograficamänt int'la Rumâgna: Båurg Tusgnàn, Casalfiumanais, Castèl ed Rî, Dåzza, Funtanalls, Iommla e Murdàn.

Al pôst l'é a tâch a la zûnta dal j âchev dal ré Andrèla cun al fiòm Èinsa e l'é numinê int al 1197 per 'na justadûra tra Guglielmo Vallisneri e l'abê ed Marôla. La cēṣa dedicheda a i Sânt Vincèins e Anastasio l'êra 'n' antîga Pēv dal Cunvèint Pramṣan. A 's arcûnta che sté cēṣa l'à sré stêda fâta fêr da Matélda ed Canòsa, ch' la gh'îva ché di lêregh pusès. Só 'na lâstra in sâs ed côch arpurtêda só un mûr ed la canônica a gh' é incîṣ la scréta : NON TI FIDAR DI CHI SIA - CH'AL FINE SI VA RODENDO - D'AMICIZIA IL CRINE - C.N.F. DIE 2 JULI 1661. La cēṣa l'é stêda da pôch arfâta in fêls stîl rumânich, ed l'antîga Pēv la mantîn sōl un pcòun ed capitèl e la vâsca dal batèiṣem.
Tra i pâs: Pâs dal Ciròun, Pâs dal Fôrbis a gh'é al sémi ed l' Êlp ed Sucîş, dal Mûnt Prêd e dal Mûnt Cùşna che în pió êlt ed 2.00mēter. Pió in bâs, da la pêrt emiliâna, la Prēda ed Bişmântva la guêrda al paeşâg cun al só parèidi a piómb a fiânch dal Sècia. Al Pêrch Nasionêl ed l'Apènèin Tôsch-Emiliân al gh'à 'na strordinâria richèsa 'd ambiĵnt, da i bôsch ed fâz a i castegnê, dal pianâsi, antîghi pastûri per miêr ed pêgri e chêvri, al piâni ed piânti ed mertél e incòra lêgh 'd urégin giasèint, caschêdi, parèidi dimòndi anyîghi cme la Prēda ed Bişmântva o i Gès Tr' al bèsti ed la zôna a gh'é al lōv, al cêrev, al caveriōl. Al tâs e l' âquila reêla e a gh' é dal pîanti furastēri rêri che fât dal zōni intēri ed giardèin ed piânti furastēri naturêl. Al valōr turéstich de sté zôna naturêla al pûnta ânca insém a i prodòt dal pôst cme al Persót ed Pèrma al Grâna int la pêrt emiliâna e al Mēl D.O.P. ed la Lunigiâna e al Fariulòun I.G.P. ed la Garfagnâna int la pêrt tuscâna.

Dal 1977 al vén fôra Bordella, una cumêdia demenzièl indóvv ai é anch Christian De Sica, ch'l êra bän zåuven. Dal stess ân, Avati, as fà vadder al film zâl Tutti defunti… tranne i morti ch'al n cunvénz mégga tant i créttic e la zänt.

Z • Anc se in Miranduléś gl'africàdi [ʦ] e [ʣ] (ch'i sarésan scriti cun na Z in itagliàṅ) i n gh'èṅ briśa, quést al n vōl minga dir ch'a n sia mia pusìbil catàr pò òṅ tacâ a c'l àtar i funéma t+s (cuma in tsévad, insipido) o d+z (cuma in madśìna, medicina).

La paróla matemâtica, dal grîg μάθημα (mathema): cgnusänza fundamentèl par vîver (a la lettra: i quî ch'as à da savair par tirèr avänti intìla vétta), vré dîr al stûdi dî mudêl ed strutûra, ed trasformaziån e 'd spâzi. Al dé d'incû l'è la rizairca ed strutûr astrâti definé cun dî asiôm druvand al pänsir fén cme lavurîr. Äl strutûr zarchè spèss àn uréggin int'äl siénz naturèli, cme int'la fîsica. I cònt én interen a la matemâtica e serven par aiudèr al calcol.

Al Pâs dal Cerēto (Passo del Cerreto in italiân) (1.261 m.) l'é un pâs ed l' Apenèin Tôsch-Emiliân ch' al divéd la Tuscâna da l' Emélia e in particulêr la pruvîncia ed Mâsa da la pruvîncia ed Rèz.

I vérub in Miranduléś i s cògnugan par parsòna (1ª, 2ª o 3ª) e par nùmar (singulàr o pluràl) dal sugèt, par tèmp (preśènt, pasâ, futùr), par manéra (indicatìṿ, cungiuntìṿ, cundisiunàl, imperatìṿ, infinî, gerùndi e partisìpi) e dal vòlti par gènar (masć o femni) dal sugèt o d'l ugèt. A difarénsa d'l Itagliàṅ, un prunóm persùnal almànc a gh vōl sèmpar (a s pōl śuntàr prima anc al nóm o un secónd prunóm). In dal dmandi, al prunóm 'l è mis dòp dal vérub, cuma in Francéś.
L'è 'na cgnusûda stasiòun per siêr ch' la fònda la prôpria richèsa insém al turîṣem dal dō stagiòun: in istê e in avtón, sté cèinter l'è dimòndi frequentê perché réch ed prudòt dal sòt bôsch: fónz, bèc, lampòun e frâvli. Ospidalèt l'è stê fèdev ed Matélda ed Canòsa. Al nòm al deṣvîn da 'n uspési fât fêr per dêr da magnêr a i pelegrèin stóf e spêrs che gnîven zò dal Pâs Pradarèina vêrs al paèiṣ, urientê da i bôt ed 'na campâna. A 's dîṣ ch' la sia stêda la 'stèsa cuntèsa Matélda a vrèir la fundasiòun ed l'uspési. Incō a 'd arcurdêr al pasê a gh'în armêṣi sōl soquânti prēdi sculpîdi, tra còsti 'na cêva 'd un purtêl dal XVII sècol. Al taramôt dal 1920 l'à difâti butê zò tóta la frasiòun.

Dimòndi ginta in dal Web e sovratótt su Youtube i mètten di video ed Pingu in-dóvv agh è cambièda la vós. Piotòst famós l'è al canèl di Me&Te, in-dóvv agh én dimòndi vìdeo ed Pingu ch'al ciacàra dialètt mudnés.

La so "area urbana" (i dinturan cun i cumoin tac a la citä) la 'riva a avigh tra i 350.000 e i 500.000 abitant, a seconda d' la manera da msürä

A chi tèimp là, dôp di fât acsé diṣastrōṣ, l'ēra pió fâcil per j abitânt scampê ed spustêres int al ṣvinânsi che arfêr tōt. L'é cêra che ânca al j ativitê conômichi j în stêdi mési sòt sōver e che i trâfich ed comêrc prubabilmèint a s'în fât sèimper pió cêr tânt da mandêr in ribâs tóta la zôna. Dôp l'abandòun Luceria la srà stêda saczêda pió ed 'na vôlta, un lavōr nurmêl in chi tèimp là, pr'al ricóper di presiōṣ materiêl da fabricasiòun da turnêr a druvêr da na quêlch êtra pêrta (al sît l'é stê ciamê al predêr fîn al XVIII sècol). Acsé la sitê l'é scumparîda e cun al pasêr dal tèimp ânca la gînta la s'é ṣmindghêda ed la só eṣistèinsa.

Al nōv e-stâbil, dôp pôch ân, l'é stê tirê zò da i bumbardamèint ed la Secònda Guèra Mundiêla e cambiê cun còl ch' a gh'é adès prugetê da l'architèt Roberdto Narducci

Al fabrichêt l'é fât da trí côrp: côrp centrêl l'é fât da 'na fîla ed clòuni fât da ôt clòuni quacêdi ed mêlmer e tra ògni clòuna a gh'é na grôsa invedriêda ch' la dà lûş a i spâsi intêren, i dû fabrichêt a i lê a se şvilópen a la stèsa manēra rispèt al côrp centrêl e în vistî ed quadrē.

Dal 1256, Bulåggna la publiché la Lazz dal Paradîs ch'l abulé la servitó feudèl e la liberé i sêruv coi sôld d'la cmónna. Int'al zänter d'la zitè ai eren 'na moccia ed tårr (magâra 180), tirè só däl famàjj pió sgnåuri e anch' dal cîs, dî palâz par tott e di munastîr. Dal 1294 la dgéva èser onna däl zitè pió grandi d'Europa, la sèsta dåpp Cordoba, Paris, Vnêzia, Fiuränza e Milàn coi só 60,000 o 70,000 abitànt.
[1] Sît ch' la spiêga i sînch prugèt pinsê da l'architèt Santiago Calatrava per la sitê ed Rèz. Int al sît a gh'è 'na grôsa sesiòun mediagallery ch' la documèinta l'elèinch di tèimp di cantēr di trî pûnt bèle fât.

La relaziån stra Dio e i ômen la tôl al nomm ed religiån. La radîs sanscrita, al parôl Divus i vôlen totti dîr lómm, parché dai ténp antîg fén al dé d'incû, chi dîs d'avair vésst Dio, l'à sänper vésst d'la lûs, e l'à vò sänper pès e tranquillitè.