Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Буруннгу грекле алгъа Европаны энчи материкге санагъандыла, Азиядан Эгей бла Къара тенгизле айыргъан, Африкадан а — Джерле арасы тенгиз (орус. Средиземное море). Европа, бусагъатда Евразия делиннген, уллу континентни гитче кесеги болгъанын ангылагъанларын да, антик джазыучула Европаны кюнчыгъыш чегине Дон сууну санаб башлагъандыла. Ол ангылам эки минг джыл чакълы бир тургъанды. Сёз ючюннге, Меркатор Европаны кюнчыгъыш чегин Дон суу бла бардыргъанды, аны башындан шималгъа Акъ тенгизге (орус. Белое море) дери.

Материал нохтаны терклениуюню вектору, кесекчикни (частица) векторуну терклигини заманнга кёре дифференциация этилиу бла хар заманда табаргъа болады:

Дж дж хариф Къарачай-Черкесияда хайырланады. Дагъыда Къарачай-Черкесияда 1970-чи джыллагъа дери Ў ў бла Нъ нъ (Нг нг харифни орнуна) харифле хайырланнгандыла, алай а тилни Къарачай-Черкесияда бла Къабарты-Малкъарда джюрюген вариантларын унификация этер умутда, бу харифле къоратылгъандыла.

Либерализмни нюзюрю, хар адамда азат болгъан, бири-бири бла магъаналы политика информацияны эркин ауушдуралгъан, кърал бла динни властларын чеклендирген, хакъ баш болгъан, энчи иеликли, саудюгерлик эркин болгъан джамагъатды. Либерализм, аны аллында болгъан кърал теорияны кёб тамалын унамайды, аланы ичинде монархны Аллахдан келген хакълары; дин, билимни джангыз къайнагъы болуу кибик. Либерализмни тамал принциплерине была саналадыла: хакъла (джашаугъа, азатлыкъгъа эмда иеликге); тенг хакъла бла законну аллында тенглик, эркин сауда экономика; адил сайлаулада сайланнган правительство; кърал властны ачыкъ болуу. Либерал джамагъатда, кърал властны функциясы,бу принциплени баджарыу ючюн кюрешеди. Бусагъатдагъы либерализмда къралны оноуун плюрализм бла демократияны тамалында бардырылыуну сайлады. алай азчылыкъланы эмда энчи гражданланы хакълары сакъланнган шарт бла.

Организацияны къуралгъан джылда 51 члени, бюгюнде, Черногорияны къошулуу бла, 192 членнге дери ёсгенди. Организацияны оноуу, Нью-Йоркда орналгъан аралыгъындан этиледи эмда къошулгъан къралла бла хар джыл бардырылгъан олтуруулада мында ётедиле.

1938-1939 джыллада бардырылгъан совет-фин кёрюшюуледе СССР Финляндиядан Карел «боюнчыкъну» излегенди,аны орнуна эки къатха кёб джер теджегенди, алай а Финляндия кесини джерлерин берирге унамагъанды. 1939 джылны 30-чу ноябрында СССР Финляндиягъа чабады. 1939 джылны 14-чю декабрында къазауатны башлагъаны ючюн СССР Миллетлени Лигасындан къысталады..

1991 джылда Латвия, Литва эмда Эстония СССР-ни къурамындан чыкъгъандан сора, «балтика тийреси къралла» деб алгъыннгы СССР-де «балтика тийреси республикала» делиннген миллет къраллыкълагъа айтадыла. Бир-бирде, тыш къраллада да, бу кърал къауумгъа «республикала» да дейдиле (кърал оноуну формасын белгилеб).

1979 джыл оналтынчы мардала бла ауурлукъланы юсюнден генерал конференцияда, литрни белгилеуде уллу латин «L» хайырланыугъа эркинлик берилгенди. Келгенде белгиледен бирин къоюб, бютеулейда бир белгиге кёчерге керек болгъанын билдирилгенди. Алай а андан арысында бу бегим унутулгъанды.
1944 джылны джайында Къызыл Аскер бютеу фронту узунлугъуна алгъа урады. Къачха немча аскерледен Белоруссия, Украина, Прибалтика азатланады. Джангыз Латвияны кюнбатышында къуршоуда немча аскер бирлик къазауатны ахырына дери къаршчыланады.

Танылмагъан къралла — къраллыкъны бютеу ышанлары болгъан (халкъы, территориясында контроль, хакъ бла оноу системасы, фактлы суверенитети) алай а БМО-ну членлери болгъан къралланы джанындан дипломатия танымы болмагъан кърал къуралышладыла.

Активистле, 22 август 2013 джыл Украинаны Президентини Администрациясыны мекямыны къатында протест бардыргъандыла. Компания, къралны 45 шахарында плакатланы, баннерлени, джабышдырыучу белгилени эмда башха агитация амалланы чачыу бла бардырылгъанды. Орус матрёшка гинджини карикатурасы кампанияда хайырланнганды. Компания, Евромайданны башланыуу бла бошалгъанды.

2 март 2014 джыл активистле, социал аулада Россияда чыгъарылгъан бютеу товарланы эмда россиячы компанияла берген джумушланы джангыдан бойкот этерге чакъыргъандыла. Баш нюзюрлери — украин ачханы Россиягъа кетиб, анда орус аскерге джоюлуууна къаршчы туруу баямланнганды. Бойкот, Кърым кризисге эмда Россияны Украинагъа аскер интервенциясына джуууб болуб башланнганды.

Шимал джарымтоб — Джерни экватордан шималдагъы джарымтобуду. Шимал джарымтобда джай июндан августха дери, къыш эсе уа - декабрдан февралгъа дери барады. Кориолисни кючю себебли, алаша басымны зоналары эмда ургъан джелле Шимал джарымтобда сол джанына урадыла, ол демеклик сагъат бурулгъандан къаршчы джары. Шимал джарымтобда къыбыла джарымтобха кёре джер кёбдю.

Джал(айлыкъ), рента, алыннган хайыр, процент. Чыгъарыуну факторларындан алыннганла: урунуу — джал; капитал — процент; саудюгерчилик — алыннган хайыр; джер — рента.

Бир банкнотады орта ауурлугъу 1 грамм чакълы бирди. Долларла этилген къагъытны 25 % кетен халыдан эмда 75 % — мамукъ халыданды, ол себеден джылла озсада саргъалмайды. Къагъыт синтетика къылла бла кючлендирилгенди (Биринчи дуния къазауатха дери джибек халыла хайырландырылгъандыла).

1870 джылны июлунда француз-прус къазауат башланады. Августну аллында III Наполеон француз гарнизонну Римден чакъырады, алай бла Папа область джакъсыз къалады. Италияда халкъ Римни кючлеуню излегенди. Виктор-Эммануил, граф Густаво Понца ди Сан Мартинону IX Пийге Римни урушсуз къояргъа теджеу бла джибереди. Алай а папа ачыуланыб унамагъанды, Сан Мартино ызына къайтханды.

Къралны ичинде политика режим джумушагъыракъ болады. Хрущёвну докладыны интеллигенция ачыкълыкъгъа чакъырыу кибик кёреди, сталин системаны хыртха урургъа эркинлик бериледи, алай болса да КПСС-ни эмда кърал системаны сёгерге эркинлик болмагъанды.

Сезам орам (ингил. Sesame Street) — халкъла арасы сабий телевизион окъутуучу программады, биринчи кере PBS деген эм уллу американ коммерциялыкъсыз сетни эфирине 11 ноябрь 1969 джыл чыкъгъанды.

1876 джылны 7-чи мартында Александр Беллге телефоннга патент берилгенди. Сейири неди десенг А. Белл телефон джаратыргъа тюл, «гармония телеграфны» джаратыр муратлы болгъанды.
1978 джыл — Уго Бансерни отставкасы. Джангы президент Хуан Переда Асбунну 24-чю ноябрда аскер конституционалистле, генерал Давид Падилья Арансибианы башчылыгъы бла тюшюредиле. Ол сайлауланы 1979 джылгъа джоралайды.

Украинцев призвали бойкотировать российские товары. Украинские социальные сети реагируют на действия российской таможни, «Голос Америки», 18.08.2013.

И́ндия Респу́блика (хинд. भारत गणराज्य (Bhārat Gaṇarājya), ингил. Republic of India) — Къыбыла Азияда орналгъан кърал. Индия джетинчи орун алады территориясыны ёлчеми бла, эмда экинчи орун халкъыны саны бла. Индия чеклешеди Пакистан бла кюнбатышда, Къытай, Непал эм Бутан бла шимал-кюнчыгъышда, Бангладеш эм Мьянма бла кюнчыгъышда. Дагъыда тенгиз чеклери барды Индияны: Мальдив айрымканла бла къыбыла-кюнбатышда, Шри-Ланка бла къыбылада эмда Индонезия бла къыбыла-кюнчыгъышда.. Джамму эм Кашмир штатны даулу территориясыны Афганистан бла да чеги барды.

1860 джыл АБШ-да итальян иммигрант Антонио Меуччи темир чыбыкъла бла тауушну берген аппаратны кёргюзтгенди, атына да Telectrophon атагъанды. Кесини джаратыууна патенти Меуччи заявканы 1871 джыл бергенди.

Тыш политикада Брежнев, тикликни джумушатыуда аз этмегенди. Стратегиялыкъ алгъа уруучу сауутланы азайтыуну юсюнден американ-совет кесаматлагъа къол салынады.

Алгъа, черкес тилде чыкъгъан «Черкес плъыж» деген газетде абаза бетчик болгъанды. 1938 джылны 23 июлюндан «Черкес къапщ» деген энчи абаза газет чыгъыб башлайды. Кечирек, газетни аты «Социалистическая Черкесия» деб тюрленнгенди, андан сора да «Коммунизм алашара» деб. Бусагъатдагъы аты 1991 джылда берилгенди.

Мощёная (укр. Мощена, поляк. Moszczana) — Украинаны Волынь областыны Ковель районунда элди. Мощёная эл советни къурамына киреди эмда аны административ аралыгъыды. 581 чакълы бир адам джашайды (2010).

Балтика тийреси (XIX ёмюрню ахыр тёртюнчю кесегине дери — Остзей) къралла (республикала, губернияла, провинцияла д.а.к.) — Балтика тенгизни кюнчыгъыш джагъасында суверен къралла неда административ-территориал къуралышладыла. Россия империяны бир къауум губернияларыны биргелей атыны тарих вариантлары — Остзей край неда Балтика тийреси край болгъанды.

Эбзе (гюрдж. სვანეთი Сванети, эбз. შვა̈ნ Шван) — Гюрджюню шимал-кюнбатыш джанында орналгъан тау тарих-география регионду. Эбзе, Кавказ тауланы къыбыла тиклеринде эмда Ингури бла Цхенисцкали сууланы ёзенлеринде орналады. Эбзеде джашагъан тамырлы миллет — эбзелиледиле. Тарихге эмда географиягъа кёре регион Огъары Эбзе бла Тёбен Эбзеге бёлюнеди, бу эки бёлгени бири-биринден Эбзе аркъа айырады.
Правительство эрлай апартеидни джашаугъа киргизиб башлайды: къатыш юйдегилени джасакълагъан законла чыгъадыла, раса классификация къуралады. Апартеидни тамалын салгъан 1950 джыл къабыл этилген Къауумланы джерлешиуюню акты болгъанды (ингил. Group Areas Act), аны нюзюрю — расаланы джерлешиу джерлерин айры этиу. Апартеидни системасыны джарашыуу, Азия бла Африканы антиколониялыкъ кюрешини къозгъалыу заманында болгъанды, ол да Миллет партияны правительствосуну политикасында роль алгъанды. Апартеид, акъла кеслерини бийликлерин, къара африканлылыгъа энчи территорияла айырыб (аллында хоумленд дегендиле, артдан бантустан ат бла белгилидиле), сакълар акъыллары болгъанды. Ол бантустанлада акълагъа бойсуннган, джерли башчыланы юсю бла оноу джюрютгендиле. Бу территориялагъа къара терилилени асламысы джыйылыргъа керек болгъанды, акъланы джерлеринде уа предприятиеледе эмда акъланы джумушларында керек болгъан персонал къалгъанды. 1953 джыл Айры къуллукъланы юсюнден закон чыгъады (ингил. Separate Amenities Act), аннга кёре пляжла, джамагъат улоу, больницала, школла эмда университет айры боладыла. Паспорт режим андан да бек къаты болады: энди къара терилиле биргелерине дайым паспорт тутаргъа керек болгъандыла. Бу законну къабыл этиую бла къара терили африканлылагъа «акъ» шахарлада энчи эркинликсиз джашаргъа къой, кирирге да болмагъанды. Уллу шахарлада джашаргъа джангыз ишлери болгъанлагъа болгъанды, алай а аланы юйдегилерине джасакъ болгъанды.

1597 джылда Шекспир Стратфорда уллулугъу бла экинчи болгъан юйню сатыб алады. 1605-да шахарны къатында джерледен юлюш сатыб алыргъа хакъны сатыб алгъанды. 1612 джылда Шекспир билинмеген чурумла бла театрны къоюб, туугъан шахарына къайтады. Анда юй бийчеси бла къызлары тургъанды.

Аристотель айтханнга кёре, къул «джаны болгъан урунуу сауутду», джаны болгъан мюлк, джюк ташыгъан мал (рим хакъны тилинде — res — зат). Къулла кёбюсюне эл мюлкде эмда башха чыгъарыуда ишчи кюч болуб, джумушчу болуб неда иени башха излемлерин баджарыуда хайырланнгандыла. Къулну кереклисине, излемлерине иеси джууаблыды. Къулну кесини иелиги, мюлкю джокъду. Иеси эркинлик бермей юйленирге эркин тюлдю, къулдан туугъан балала да иени къулларыдыла. Мюлкню башха кесеклери кибик, къул да сатыу-алыуда хайырланнганды.

Уллу Британия бла СССР-ни оюмларына кёре 1941 джыл Германияны джанында Иранны къазауатха къошулур мураты бар эди. Ол себеден, 25-чи августдан башлаб 17-чи сентябргъа дери ингилиз-совет Иранны оккупация этиуюню операциясы бардырылады. Бу операцияны баш нюзюрю иран нефть къайнакъланы, Германияны къолгъа алыуунндан къоруулау болады. Операцияда союзниклени аскерлери Ираннга киредиле эмда темир джолла бла нефть къайнакъланы къолгъа аладыла. Аны бла бирге ингилизлиле къыбыла Иранны, СССР да шимал Иранны оккупация этедиле.

Шимал Кипр 1974 джыл,кипрчи тюрклюлени энозисден къутхарыр ючюн, тюрк аскерлени Кипр айрымканны шималын алгъанындан сора баямланнганды. Алай а бойсунмазлыгъын 1983 баям этгенди. 2004 джыл ШКТР-ны территориясы де-юре Европа Бирлигине Кипр Республиканы юлюшю кибик киргенди, алай а анда джашагъан адамла Европаны гражданларына саналмайдыла. Тюркия таныгъанды.
Христиан динни биринчи ёмюрлеринден башлаб, ол кюн Исса файгъамбар къачда керилгенди деб ийнаннганлары себебли, байрым кюнню сыйын бек кёргендиле. Аны юсюнден биринчи хапар «Константинни джашагъаны» деген, Кесарияны епископу Евсевий († 340 джыл) джазгъаннга саналгъан китабда тюбейди. Артыкъ бек Пасханы аллы бла болгъан Уллу байрым кюн белгиленеди.

Чурумланы ичинде талай фактор барды. Ачлыкъны ал этапында 1601 джылны битимсизлиги болгъанды, метеорологланы оюмларына кёре, ол Перуда Уайнапутина джанартауну (вулканны) къусууу (19-чу февраль 1600 джыл) бла байламлыды. Бу къусуу Джерни атмосферасында кюлню джыйылыууна чурум болгъанды, кюл джыйылыу гитче бузлама кёзюуню джаратылыууна сылтау болады, аны эсебинде джайда 10 ыйыкъны тохтаусуз джангур джаууб тургъанды, къач да бузлауукъла эртде башланнгандыла. Башха джанындан тарихчиле бла экономистле чертгеннге кёре ХV—ХVII ёмюрледе Европаны бютеу къраллары кеч орта ёмюрлени кризисин сынагъандыла.

20-чы майда немчалыла Критге десант атадыла, британ флот немчалыланы аскер болушлукъну тенгиз бла келтириюне тыйгъыч болсада, 21-чи майда немчалыла Малемеде аэродромну кючлейдиле, сора болушлукъдну хауадан аладыла. 31-чи майда, кючлю сермешиуледен сора британ аскерле айрымканны къояргъа керек боладыла. 2-чи июннга айрымкан фашистлени къолларына толу тюшеди. Алай а парашютчюлени ичинде кёб къурман болгъаны ючюн, Гитлер Кипр бла Суэц каналгъай десант атыудан тохтайды.

Польша, Уллу Британиядан эмда Франциядан герман агрессиягъа къаршчы аскер гарантия алгъандан сора, Германия бла ангылашыулада, Германияны излемлерин къабыл этерге излемейди (Польша коридор). СССР, Германия, Франция, Великобритания эмда башха къралла къазауатха хазырланыула этиб башлайдыла. Сёз ючюн мобилизациядан сора СССР-ни саутлу кючлери 1939 джылгъа 5 миллиондан артыкъ болады.

Семенлени Исмаилны махтаулу джолу 1936-чы джыл Ереванда «Давид Сасунский» атлы эрмен эпосну мингджыллыгъына аталгъан къууанчдан алгъа башланса да, анда къралгъа белгили джырчыланы хорлаб, юбилей медалны алгъаны, аны атын бютеу къралгъа белгили этеди. Ол джыллада анга «Къарачайны халкъ джырчысы» ат аталады, Совет Союзну Джазыучуларыны союзуна член болуб, фахмусу къанат кереди.

Википе́дия (ингил. Wikipedia) — эркин (ачыкъ) кёб тилли универсал энциклопедияды, коммерциялыкъсыз организация «Викимедиа фонд» тутады. Аты «вики» (сайтла къураргъа технология) бла «энциклопедия» сёзледен къуралгъанды. Википедияны 13 миллиондан кёб статьясы саулай дуниядан волонтёрла бла джазылгъандыла, аланы барысын да ким сюйсе да, Википедия сайтха кирирге мадары болгъан, тюрлендирирге боллукъду. Википедиягъа къошулгъанлагъа википедистле дейдиле.

Президент Линкольнну заманында финансланы министри, кечирек АБШ-ни Баш Сюдюню башчысы Сэлмон Чейз - $10 000. Сэлмон Чейз биринчи болуб, американ ачхагъагъа «Аллахха ышаныбыз» (In God We Trust) деб джаздыргъанды — 1864 джыл аны 2 центлик темир ачхалада басыб башлагъандыла. Къагъыт долларлада 1957 джыл джызылыб башлагъанды, 1963 джылдан башлаб хар купюрагъа джазылгъанды. Биринчи 1 долларлыкъ купюрада Джордж Вашингтонну тюл, Сэлмон Чейзни сураты болгъанды.
БМО-ну Генерал Ассамблеясы ЮНЕСКО-ну Ана тилни халкъла арасы кюнюн баямлау оноууна разы болгъанды (№ Α/RES/56/262 Резолюция). БМО-гъа кирген къралладан эмда БМО-ну Секретариатындан дунияда бютеу халкъланы тиллерин джакъларгъа эмда сакъларгъа тилегенди.

Иммендинген шахарны къатында, къуралгъан джеринден 30 километр узакълыкъда, Дунай джер тюбюне кетеди, аны чуруму — бу акъгъан ёзенни тамалы тытырлы тау породаладан къуралыб, тешикли, джарылгъанлы болгъаныды, тау породаланы ичин суу эритиб къуууш болады, Дунайда ол къууушла бла энгишге саркъа башлайды.

1985 джылда К. У. Черненкону ёлюмюнден сора, властха М. С. Горбачёв келеди. 1985—1986 джыллада Горбачёв социал-экономика айныуну терклешдириу политикасын башлайды, аны баш магъанасы социалист системада айры джетишимсизликлени болгъанын таныу, эмда ала бла административ халда бардырылгъан уллу компанияла бла хорлау — алкоголгъа къаршчы компания, «Ишлемей табылгъан хайырла бла кюреш».

Австрия (нем. Österreich), официал аты Австрия Республика (нем. Republik Österreich) — Европаны арасында орналгъан къралды. Къралны аты бурунгунемец Ostarrichi деген сёзден келеди, магъанасы — «кюнчыгъыш кърал».

Апартеид Къыбыла Африкана законларына кириб къалмай, аны маданиятына да киргенди: бу идеология басмада да джакъланнганды, джайылгъанды. Расаланы бир-бирлери бла кюнлюк илишкилери болмагъаны да араларын айыргъанды.

Майданыны ёлчеми 22 400 000 квадрат километр болгъан Совет Союз дунияны эм уллу къралы болгъанды. Джер джюзюню алты этиб бирин алгъанды, аны ёлчеми уа Шимал Америка бла тенглешдирчады. СССР-ни Европа кесеги къралны тёрт этиб бирин алгъанды эмда аны экономика эмда культура аралыгъы болгъанды. Азия кесегинде адам азыракъ джашагъанды. Совет Союзну кюнчыгъышдан кюнбатышха узунлугъу 10 000 километрден аслам болгъанды эмда 11 сагъат бёлгени юсю бла баргъанды. Шималдан къыбылагъа 7200 минг километр болгъанды. Къралны ичинде беш климат бёлге болгъанды.

1945 джылны 8-чи майында Германияны сауутлу кючлерини капитуляциялырыны юсюнден актха къол салыннганды, Германияны къраллыгъы къоратылгъанды эмда СССР-ни, АБШ-ны, Уллу Британияны эм Францияны оккупацион властлары тёрт оккупацион бёлгеде да герман байракъланы къайсы тюрлюсюн да джасакълагъандыла.

Фашист и нацист идеологияла Нюрнберг процессде адамгъа къаршчы саналгъандыла эмда джасакъланнгандыла. Кёб кюнбатыш къралда, антифашист кюрешге актив къошулгъаны ючюн, коммунист партия джанлыланы саны ёсгенди..

1939 джылны 23-чю майында Гитлерни кабинетинде, бютеу мийик абычарлада къошулуб джыйылыу болгъанды. «Польша проблема» Ингилиз бла Франциягъа байланыбды, аланы дженгил хорлагъан а уа къыйын болгъаны чертилгенди. Польша большевизмден тыйгъыч болур мадарыда джокъду, Германияны баш нюзюрю бусагъатда джашау аламын кенгертиудю, Кюнчыгъышдан къоркъуунуда къурутууду, ол себебден Польша бир мадар табылыб къолгъа алыныргъа кереклиди. 31-чи августда Германияны басымы быллай билдириу бергенди: «…орта кюн 20 сагъат тёгерегинде Гляйницдеги радоистанцияны мекямын полякла кючлегендиле».
1941 джылны 30-чу сентябрында немча аскерле Москвагъа алгъа джюрюшню башлайдыла. Немча танка бирликлени фронту юзюб терен алгъа киргенлери себебли совет Кюнбатыш, Резерв эм Брянск фронтну баш кчюлени Вязьма бла Брянскны къатында къуршоугъа тюшедиле. Бютеулейда джесирге тюшгенлени саны 660 минг адамдан артыкъ болады. Кюнбатыш эмда Резерв фронтдан къалгъанла 10-чу октябрда бирлешген Кюнбатыш фронтха джыйыладыла. Башчылыкъда аскерни генералы Г. К. Жуковха бериледи.

Ызындан келген джыллада бу система тюзетилгенди. Бухара эмда Хорезм республикала ССР статусха дери кёлтюрюлгедиле, алай а кёб турмагъандыла, эмда Орта Азияны халкълырыны арасында миллет-территория ырджы айырыуну заманында ала джокъ этилиб, аланы орнуна джангы союз республикала къураладыла. Нахичеван Совет Республикагъа АССР статус бериледи, Тау Арты Кавказ СФСР чачылыб, аннга кирген ССР-ле союз республика статусну алгъандыла, Гюрджю бла кесамат илишкилери болгъан Хачыпсы ССР-ни статусун АССР статусха тюшюргендиле.

Бу закон бантустанлада энчи правительствола къурайды, анда къара африканлыланы сайлау хакълары болгъанды. Нюзюрлеге кёре, кечирек бу бантустанла эркин къралла болургъа керек болгъандыла, алай а талайына «эркинлик» бирелгенден сора да ала КъАР-ни оноуунда къалгъандыла.

Мю́зикл (ингил. Musical) (башха аты музыкалы комедияды) — музыкалы сахна чыгъармады, анда диалогла, джырла, музыка бир-бирине чалгъаннгандыла, мюзиклде хореография да уллу орун алады. Сюжетле кёбюсюне белгили адабият чыгъармаланы, дуния драматургияны тамалында салынадыла (Бернард Лоуну «Мени ариу ледим», Шекспирни «Мени уппа эт, Кэт!», Сервантесни «Ламанчиден адам», Диккенсни «Оливери!» Бла «Ачыкъ эшиклени кечеси»). Мюзиклге кёб тюрлю жанрны уллу эткиси болгъанды: опереттаны, комедиялыкъ операны, водевилни, бурлескни. Айры жанр кибик кёб заманны танылмагъанды.

Бютеу дуниялада ишлеген халкъла арасы персоналды, ала организацияны тюрлю-тюрлю кюнлюк ишлерин тындырадыла. БМО-ну башха органларыны ишлерин баджарады. Секретариятны бёлеклери БМО-ну Нью Йоркдагъы штабында, эмда башха джерледе орналгъан штабларында ишлейди, аладан эм уллу Женева бла Венадагъы штабладыла.

1793 джылда Францияда литр Республикан конвент бла къабыл этилиб, джангы «Республикан ёлчем биримлени» бири болуб джюрютюлюб башлагъанды, кесиде бир кублу дециметрге тенг болгъанды.

1364 джылда Фолькунгланы династиясындан ахыр швед король Магнус Эрикссон (ол заманда огъунакъ Норвегияны королю да болгъанды) къысталады, аны орнуна Шведцияны таджын немец герцог Мекленбургчу Альбрехт алады. Аны аллында Магнус Эрикссон Норвегиядан къысталгъанды, аны орнуна анда аны джашы Хокон Эрикссон олтурады. Мекленбургчу Альбрехтни политикасын ушатмагъан швед акъсюек къауум, Вальдемар Аттердагны къызы, Данияны королевасы, Магнус Эрикссонну джашына — Хоконну тул къалгъан бийчеси Маргаританы гитче джашы Олаф бла бирге тахха олтурургъа чакъырадыла.

Сез ючюн Джерни къатында Джерге тюшген зат, хауаны къаршчыланыуун санамасакъ, кесини терклигин хар секунд сайын 9,8 м/с чакълы бирге ёсдюреди, ол демек аны терклениую 9,8 м/с² болады.
Байрым кюнню ингилизча аты — Friday — буруннгу ингилизча Frīġedæġ дегенден келеди, магъанасы да — «Фриггни кюню» — скандинав мифологияда сюймекликни, юйлениуню эм сабий тууууну тиширыу тейриси, Одинни къатыны Фриггни (бур.-исл. Frigg — «сюйюлген») атындан. Башха герман тилледе да байрым кюнню аты Фрейяны атындан келеди: немецча — Freitag, голландча — Vrijdag, буруннгу исландча — frjá-dagr. Швед, норвег, дания тилледе сёзню бюгюннгю формасы — fredag.

1993 джылны 10-чу апрелинде кесини юйюню босагъасында, Боксбургда КъАР-ни Коммунист партиясыны генерал секретары Крис Хани ёлтюрюлгенди. Мурдар — Януш Валюсь (Janusz Waluś), поляк иммигрант, Къаршчыланыу африканер къымылдауну джандашы болгъанды. «Бир Хани ючюн — минг бурлу» деб чакъыра эдиле, ол заманда къара экстремистле. АМК-ни Наталда бёлюмюню тамадасы Хэрри Гвала къара студентлени ушкок тутаргъа юренирге чакъырады, «кёрюшюулени АК-47 автоматланы ышанларындан бардыры ючюн». Артдан ол, «азатлыкъ ючюн ёлюрге хазырланмайбыз, азатлыкъ ючюн ёлтюрюрге хазырланабыз» деген сёзлени айтыб белгили болгъанды.

Аламда къызыл тебию - хар узакъ затда да билиннген (жулдуз низамла да, мырытла да) къармлыкъ жайыуну азайыуу. Аберле биринден узакъ болуп башлагъаны бла ангылатынады, башха тюрлю айтханда мырытла арасы кенгергени бла ангылатынады. Алайда, къызыл тебию - спектр тюзлени къызыл (узун толкъунлу) жанына кечюудю. Спектр тюзлени кимит (къысха толкъунлу) жанына кечюуге уа кимит тебиу дейдиле, бу келию аберле бир бирге жуукълашсала болады.

Дуна́й (рум. Dunărea, мадж. Duna, нем. Donau, хорв. Dunav, словак. Dunaj, болг. Дунав, серб. Дунав, Dunav, укр. Дунай, лат. Danubius, Danuvius, бур.-грек. Ίστρος) — Европада (Итилден сора) узунлугъу бла экинчи, «интернационал» сууду.

Совет Союзну эм узун сууу Иртыш джетеги бла Обь болгъанды (5410 км). Эм мийик тауу — Таджикистанда Коммунизмни джитиси болгъанды (7495 м). Аны тышында СССР-де дунияны эм уллу кёлю — Каспий тенгиз болгъанды (Иран бла бирге) эмда эм уллу, терен тузсуз кёл — Байкал да болгъанды.

2001 джылны январында Джимми Уэйлс бла Ларри Сэнгер ачхан, Википедия бусагъатда Инернетде эм уллу эмда эм белгили справочникди. Информацияны эмда темаланы кёблюгю бла адам улуну бютёу тарихинде къуралгъанладан эм толу энциклопедиягъа саналады. Википедияны эм баш иги джанларындан бири — хар кимге да ана тилинде информацияны берелгениди.

Уллу ачлыкъ (орус. Великий голод) — Борис Годуновну башчылыкъ этиу заманында Москова къралны европалы территориясыны 1601—1603 джыллада кючлеген ачлыкъ болгъанды.

Бир къауум къраллада (сёз ючюн, Американы Бирлешген Штатлары) президент, келечилик функциялары болгъан толтуруучу властны башчысыды, башхалада (сёз ючюн, Германия) президент, толтуруучу властны бир кесек хакъларына эмда келечилик хакълагъа иеди. Экисинде да конституция, президентни къралны башчысы деб белгилемейди, республикада къралны башчысы халкъды, ол къралны оноуун джюрютюуде бир къауум функциясын, чекленнген болджалгъа президентге береди.
Джер тюбюне кирген джеринден, 12 километр къыбылагъа, Дунай уруб джер башына чыгъады. Былайда Германияны эм уллу джер тюбюнден чыкъгъан сууу барды. Бир секундха 25 тонна чакълы бир суу чыгъады. Былайдан Аах сууда башланады, кечирек ол белгили, Рейн суу тамалын алгъан, Боден кёлге агъады.

Бусагъатда генерал директор, Генерал конференция бла тёрт джылда бир кере сайланады. Алгъада алты джылгъа салына эди. Генерал директоргъа Генерал конференция къабыл этген программаланы тындырыугъа къарагъан Секретариат бойсунады.

Агломерацияны аты картада агломерацияны формасы 60 километрлик радиусулу тёгерек болгъаны ючюн берилгенди, бу тогъайны къыйырлары урбанизация басхан шахар джерлешимледиле, арасында уа эл мюлк районду, ол ара Голландияны «джашил ёзеги» — нидерл. Groene Hart) атны джюрютеди. Эл мюлкню магъанасы тюшерек болса да, ол ёзекни рекреация магъанасы уллуду. Рамстанд бла шахарчыкъланы арасында джашил ырджы зонала къурулуб сакъланадыла.

Мукден инцидентден сора Квантун аскер къаршчыланыу сезмей Маньчжурияны кючлейди, алайда бойсуннган Маньчжоу-го кърал къуралады. Япония Къытайда кесини эткисин кючлендирирге учуннганды, континентни теренине кирир ючюн плацдармла керек болгъандыла. Быллай нюзюрлеге эм бек келишген экстерриториал Шанхай болгъанды. Япон аскерчиле провакацияланы хазырлаб башлайдыла, 18-чи январда беш японлу буддист монах Шанхайда бир фабриканы туурасында тюйюледиле. Андан сора япон агентле удуруб ол фабрикагъа от салынады, алайда къозгъалыулада бир къытай полициячы ёледи. Шанхайда миллетни ичинде японлулагъа къаршчы хал кюч алады, халкъ япон товарланы бойкот этерге чагъырыб демонстрациягъа чыгъады.

Суу ашауу джыйымдыкъ, кёбюсюне чыранладанды. Суу къобууу джылы кёзюудеди. Аягъындан 28 км-де сууну орта джоюлууу: 97,8 м³/с. Суу тёбен джанында 3 суткадан 2 айгъа дери бузлаучанды.

Теберди — туризмни, альпинизмни эмда климат-бальнеологиялы багъыуну аралыгъыды. Гара суула бла багъыу бардырылады. Талай турист база бла санаторий барды.

Элде, Ара Кавказны тау мийиклерини жаныуар бла битим байлыгъын сакъларгъа деб къуралгъан Къабарты-Малкъар тау заповедникни баш офиси орналады.

1940 джылны 24-чи сентябрында Германия, Италия эм Япония Ючлю пактха: дунияны джангы юлешиу эмда аскер болушлукъ келишиуге къол саладыла. 1940 джылны ноябрында совет-герман кёрюшюуледе немча дипломатла бу пактха СССР-ни къошулурун излейдиле. Алай а Совет правительство унамайды. Гитлер СССР-ге чабыуну планын мюкюл этеди. Аны тындырыр ючюн Гитлер Кюнчыгъыш Европада кеси джанлы къралла излеб башлайды. 20-чы ноябрда Ючлю бирликге Маджар, 23-чю ноябрда — Румыния, 24-чю ноябрда — Словакия, 1941 джылда — Болгария, Финляндия бла Испания къошуладыла. 1941 джылны 25-чи мартында пактха Югославияда къошулады, алай а 27 мартда, Белградда ингилиз агентураны болушлугъу бла кърал переворот болады , оноугъа Симовични правительствосу келеди, ол король этиб джаш Петр II-ни баямлайды, эмда Югославияны нейтрал боллугъун баям этеди. 5-чи апрелде Югославия СССР бла шохлукъ бла чабмауну кесаматына къол салады. Ишле Гитлер ушатхан джанына бармагъаны себебли, Гитлер Югославияны кючлерге эмда Грецияда итальян аскерлеге болушлукъ этерге оноу этеди.
Къарачай поэзияны антологиясы (XVIII—XX ёмюрле). Ал сёзню Байрамукъланы Ф. И. джазгъанды. Китабны джарашдыргъанла: Байрамукъланы Ф. И., Акъбайланы А. А., Москва, 2005.

Бирим ингилиз физик Уильям Томсонну аты бла аталгъанды, аннга Айрширден Ларгсчы лорд Кельвин титул берилгенди, бу ат а уа Глазгодагъы университетни джерини юсю бла саркъгъан Кельвин суудан алыннганды (River Kelvin).

Адамгъа хар излеген джеринде байлам бла баджаргъан системады. Кёб тамал станция бир-бирлери бла ара коммутаторла бла байланыбдыла, номерни чакъцырсала ара коммутатор номерни табыб, абонентге эм джууукъ тамал станцияны юсю бла чакъырыуну кёчюреди.

{| class="infobox_v2 vcard" cellspacing="7" border="0" style="border-color:#8888AA;" | colspan="2" class="entete personne" style="background-color:#EEEEFF;color:black;" | Семенланы Исмаил |-

1987 джылда СССР-ни территориясында талай миллетле арасы конфликт чыгъады, аланы ичинде эм ачы Карабах конфликт болады, 1988 джылдан башлаб азербайджанлы бла эрменлиле бир-бирлерин инджитедиле, заран саладыла. 1989 джылда Эрмен ССР-ни Баш Совети Тау-Карабах автоном областны кесине къошханын баямлайды, Азербайджан ССР блокаданы башлайды. 1991 джылны апрелинде эки совет республиканы арасында къазауат башланады.

Буруннгу Римде диктаторну сайлау процедура былай болгъанды: сенат «кёзюусюз сенатусконсульт (бегим)» алгъанды, ол быллай формула бла белгиленнгенди: «Консулла къралгъа заран тюшмез ючюн, мадарла алсынла». Андан сора консулла диктоторны атын баямлаб, кеслерини ликторларын чачадыла, ала барысы да диктаторгъа кёчедиле (консуллада 12-шер ликтор болса, диктаторда 24 болгъанды); алай бла ала диктаторну аллында тюз гражданла боладыл, халкъ трибунланы тышында, бютеу гражданланы юсюнде джашау бла ёлюм хакъы болгъанча, консуллада да аллай хакълары болгъанды. Сайланнганындан сора диктатор кесине болушлукъчу — «атлы аскерни башчысын» сайлагъанды.

1991 джылны 18-чи августуну кечесинде Совет правительствону, Совет Союзну тюрлендириуюне къаршчы чыкъгъан членлери, КГБ-ны кючлери бла хайырланы Горбачёвну Форосдагъы правительство дачасында юйдегиси бла бирге тутадыла. Ала ГКъоркъуулу болумдан кърал комитет (ГКЧП) къурайдыла. Комитетге: СССР-ни вице президенти, СССР-ни къоруулау министри, Ич ишлени министри, СССР-ни премьер-министри, КГБ-ны тамадасы эмда башхала киредиле. Москвагъа аскерлени киргизедиле, СССР-ни Кърал телерадиосу бла Заман информацион программа да ГКЧП-ны СССР-ни Конституциясыны сакълаууну юсюнден бегими окъулады. Россияны президенти Б. Н. Ельцин оппозициягъа башчылыкъ этеди, ол ГКЧП-ны кърал путч этерге излеуюн терслейди. Эки политика системаны арасында тиклик Москвада Ельцин джанлы халкъ къозгъалыугъа чурум болады. ГКЧП-ны таукелсизлиги, аланы дженгилиулерине келтиреди, ГКЧП-ны членлери туталыдала, алай а кёб турмай амнистия этиледиле.

Экинчи дуния къазауат 1939 джылны 1-чи сентябрында башланыб — 1945 джылны 2-чи сентябрында бошалгъанды. Эки аскер-политика коалицияны сауутлу урушу, адам улуну тарихинде эм уллу, эм къанлы къазауатха саналады. Бу къазауатха 62 кърал къатышханды. Сермешиуле юч континент бла терт океанны сууларында болгъандыла.
Француз аскер башчылыкъны 21-23 майда Аррасны къатында контратака этиуу, джетишимли боллукъ эди, Гудериан сау танка батальонну джокъ этиб, бу атаканы тыяды. Гудериан союзниклени Булонгъа ыхтырылыу джолларын кеседи. 23-чю майда Гравлиннге чыгъыб, ингилиз-француз аскерлени эвакуация этер мадары болгъан джангыз къалгъан Дюнкерк портдан 10 километр узакълыкъда тохтайдыл. Былайда Гудерианны аскерлери Гитлерни кишида ангыламагъан буйругъу бла («Дюнкерк сейирлик») ( башха версиягъа кёре тохтауну чуруму, Гитлерни буйругъу тюл, танкаланы ингилиз флотну тобу джетген зонагъа кириуу болгъанды.). Талай кюн солууу, француз бла ингилиз кючлеге Дюнкеркни джакълауну кючлендирирге амал береди. Кючлендириб ала кчюлерин тенгиз бла эвакуация этер ючюн «Динамо» операцияны башлайдыла. 26-чы майда немча аскерле Кюнбатыш Фландрияда бельгий фронтну джыртадыла, 28-чи майда Бельгия капитуляция этеди. Ол кюн огъунакъ Лиллни къатында немчалыла уллу француз аскер къауумну къуршоулайдыла. 31-чи майда алада джесир боладыла. Француз аскерлени уллу кесеги (114 минг адам) эмда бютеу британ аскерле (224 минг) британ кемелени болушлугъу бла Дюнкерк портну юсю бла эвакуация этиледиле. Немчалыла союзниклени къоюб къачыб кетген бютеу британ эмда француз ауур сауутну къолгъа аладыла. Аны бла Дюнкеркден сора Уллу Британияны къолунда ауур сауут бек аз къалады, алай а адамларын сакълайды сауутну багъасы бла.

Эволюция — акъыртын, секриусюз (революцияча болмай) тюрлениуледен къуралгъан айныу процессди. Эволюцияны юсюнден айтсакъ, кёбюсюне биологиялыкъ эволюцияны юсюнден айтабыз.

Центуриат комицияла — центурияла бла джыйылыула, патрициленида, плебейленида бирге джыйгъанды. Мюлк ценз тамалда сайланнгандыла. Тарих адетге кёре, б. э. д. VI ёмюрню арасында Сервий Туллий бла къуралгъандыла. Алгъын аскерчилени джыйылыуу болгъанды. Центуриат комицияла къазауат бла мамырлыкъны, баш магистрлени сайлаууну оноуун этгендиле, сюдю функцияланы тындыргъадыла. Баш магистрле бла Марс майданда джыйылгъадыла. Хар класс центурийлеге юлешиннгенди. Консулланы, преторланы, цензорланы сайлар ючюн джыйылгъанды. Андан сора къралгъа къаршчы аманлыкъланы юсюнден ишлеге къарагъадыла, джангы законланы мюкюл этгендиле.

Энциклопедия функцияланы толтургъандан сора да, Википедия арт джангылыкъла чыкъгъан джерча КИА-ны баш эслери бёлюннген объектледен бири болгъанды. Ол хаман джангыртылыныб тургъаны себеблиди.

Косово Республика — Сербияны конституциясына кёре Косова эм Метохия атлы автоном крайды. БМО-ну Къоркъуусузлугъуну Кенгешине 1244-чю резолюциясына кёре, халкъла арасы оноудады. 2008 джыл косовочу властла бойсунмазлыкъны баям этгендиле. Бусагъатха дери 62 кърал таныгъанды. Косово Республиканы властлары шимал джанын контроль этелмейди, анда джашагъан серблиле бойсунмайдыла албан правительствогъа.

Британияны премьер-министри Чемберлен бла Гитлерни арасында 1938 джылны 30-чу сентябрында Уллу Британия бла Германия арасында чабмау бла бютеу дау сорууланы мамырлыкъда оноуун этилирни юсюнден келишиу декларациягъа къол салыннганды. 1938 джылда Чемберлен Гитлер бла юч кере тюбешгенди, Мюнхенде тюбешиуюнден сора уа ол Лондоннга кесини белгили «Мен сизге мамырлыкъ келтирдим» сёзлери бла къайтады.
«Россияныкъын сатыб алма» (укр. «Не купуй російське!») неда «Россияныкъын бойкот эт» (укр. «Бойкотуй російське!») — Украинада орус сатыу-алыугъа бойкот компанияды. Протест 2013 джылны 14-чю августунда, Россия Федерацияны Украинагъа къаршчы сатыу-алыу эмбаргосуна джууабха башланнганды. Акцияны башлагъан «Відсіч» («Ыхтырыу») джамагъат къозгъалыу болгъанды, аны социал аулада чакъырууу интернетде дженгил джайылгъанды. Компания 45 шахаргъа джайылгъанды, адамланы плакатла, листовкала эмда башха агитация амалла бла Россияда чыгъарылгъанны сатыб алмаугъа чакъыргъандыла. 2013 джылны ноябрында Евромайданны башланыуу бла компания джокъну орнуна келеди, алай а 2 март 2014 джыл Кърым кризис эмда Украинагъа Россияны аскер интервенциясы бла бирге джангыдан башланады.

Француз тил (le français, la langue française) — французланы тиллери (Францияны официал тили), Бельгияны, Швейцарияны эм Канаданы халкъларыны француз тилли кесеклерини тили (юч къралда да официал тил орнундады). Француз тилни Африканы, Кариб бассейнни (Гаити эм башхала) эмда Француз Гвиананы халкълары хайырландырадыла (официал тил орнунада).

Алай а Ленинградны кючлер нюзюрде, 9-чу сентябрда джангы алгъа уруу джетишим бла бошалмайды. Аны юсюне «Шимал» къауумну аскерлери, Москвагъа атакагъа алынадыла.Ленинградны алалмай «Шимал» къауум 16-чы октябрда фин аскерле бла бирлешир муратда Тихвин таба урады. Алай а совет аскерлени Тихвинде контратакалы джауну тыяды.

Бусагъатдагъы Лос-Анджелес болгъан джерде XVI ёмюрде тонгва бла чумаш индейлиле джашагъандыла. Бусагъатдагъы Лос-Анджелесни джагъасына джюзюб келиб тохтагъан биринчи европачы тенгизледе джюрюучю Хуан Родригес Кабрильо болгъанды, ол 1542 джыл «Сан Сальвадор» бла «Ла Виктория» кемеледе 1542 джылны 27 июлюнда Ла Навидад шахардан (Мексика) чыгъыб 28 сентябрда Сан Диего бухтада тюшгенди. Ол заманда тенгиз джагъада Янг-На деген индейли элчик болгъанды. Кабрильо, 1543 джылны 3 январында ёлгенди эмда Сан-Мигель айрымканда (кечирек «Хуан Родригес» (исп. Juan Rodriguez) ат берилгенди) басдырылгъанды. Кесини джюзюуюню юсюнден Кабрильо, лоцманы келтириб бусагъатда Севильяда (Испания) сакъланыб тургъан журналда джазгъанды.

Пружанский А. М. Отечественные певцы 1750—1917. Словарь.. М.: «Композитор» (2000). Ал къайнакъдан архивация этилгенди (8 февраль 2012). Тинтилгенди: 9 январь 2010.

Долларла аллынданда бери кючлю джакъланнгандыла. Доллар басаргъа къагъытны къуру бир компания чыгъарады, ол къагъыт АБШ-ни федерал властларындан сора кишиге сатылмайды. Бояуну формуласы сырды. 1990 джылдан башлаб АБШ-де микромухур бла эмда джакълаучу халыла бла джакъланнган банкноталаны чыгъарыб башлагъандыла. 1996 джыл долларны джагъы анданда бек кючленнгенди, 2003 джыл $20 джангы версиясы чыкъгъанды, 2004 джыл — $50, 2005 джыл — $100, 2006 джыл — $10, 2008 джыл — $5
Уллу Кавказны шимал этеклеринден Гум-Маныч чунгургъа дери Кавказ Аллы (кенг тюзлери бла эм сыртлыкълары бла) джайылады. Уллу Кавказдан къыбылада Колхида эм Кура-Аракс алаша джерле, Ич Картли тюз эм Алазани-Авторан суу бойну орналадыла. Кавказны къыбыла-кюнчыгъыш кесегинде Талыш таула бла Ленкорань алаша джер орналадыла. Къыбыла Кавказны орта эм кюнчыгъыш кесеклеринде Гитче Кавказны аркъалары бла Эрмен тауладан (Арагац тау, 4090 м) къуралгъан Тау Арты Кавказ тау джер орналады.

Чувашлыла (чуваш. чăваш) — тюрк тилли миллетледен биридиле. Кёбюсюне Россияда Итил сууну тийресинде орналгъан Чуваш Республикада джашайдыла.

Куриат комицияла — патрицийлени курияла бла джыйылыулары. Патчахлыкъ эпохада (VIII—VI ёмюрле б.э.д.) къазауат бла мамырлыкъны, патчахны сайлауну оноун этгендилде. Патчахла бла, неда интеррексле (эки патчахны арасында башчыла) бла джыйылгъандыла. Рим республиканы кёзюуюнде, башха комицияла чыкъгъаны себебли, политика кючюн тас этгенди, джангыз формал халда империяны (баш властны) магистратлагъа берирге эркинлиги къалсада, кертиликде къуру тукъумланы арасында, дин бла байламлы сорууланы оноуун этерге эркинлиги болгъанды.

«Либерал» сёз лат. liber («эркин») деген сёзден къуралады. Тит Ливий «Шахарны къуралгъанындан башлаб Римни тарихинде» плебейле бла патрицийлени арасында кюрешни ангылатыды. Марк Аврелий кесини «Сагъышларында» «хар кимгеда бирча закону болгъан, эмда сёлеширге эркинлик берген къралны» юсюнден джазады. Итальян Айныуну заманында экрин шахар-къралла бла рим папаны арасында кюреш джангыдан башланады. Никколо Макиавелли кесини «Тит Ливийни биринчи декадасыны юсюнден сагъышларында» республика кърал оноу форманы принциплерин джазгъанды. Ингилизде Джон Локк француз Джарыуну акъылманлары, азатлыкъ ючюн кюрешни адам хакълары термин бла бегитгендиле.

Бек кёб сёз европа тилледе (къуру ала бла къалмай) латин тилден чыкъгъандыла. Латин алфавит а уа бюгюннгю кёб тиллени джазыу системаларыны тамалы болгъанды.

Ще не вмерла Україна (къарач.-малкъ. Энтда ёлмегенди Украина) деген джырны, Баш Рада мюкюл этген редакциясы Украинаны кърал гимниди. Сёзлери — Павел Чубинскийни (укр. Павло Чубинський), макъамы — Михаил Вербицкийникиди (укр. Михайло Вербицький).

«Минги тау» джырны, «Акътамакъ» деген лирикалы поэманы авторуду. Семен улу 1936 джыл Ереванда ётген Бютеусоюз олимпиадада эм уста джырчыланы арасында биринчи орунну алгъанды. Ол джыллада джюзден аслам макъам чыгъаргъанды, «Халкъ джырчы» атха ие болгъанды. Кеси ауазы бла «Акътамакъ», «Чалкъычылыкъ», «Минги тау», «Къызыл Аскер» деген джырларын пластинкалагъа джаздыргъанды.

1943 джылны июлунда немча аскер башчылыкъ ахыр кере кесине инициативаны, Курскны къатында сермешиуде, алыргъа излейди, алай а кесин хорлатыб, аскер кючюда уллу заран алады. Бютеу фронта немча аскерле ызларына ыхтырылыб башлайдыла- ала Орёл, Белгород, Новороссийск кибик уллу шахарланы коядыла. Белоруссия бла Украина ючюн сермешиуле башланадыла. Днепр ючюн сермешиуде Къызыл Аскер Германияны аскерлерин къаушатыб Солджагъа Украина бла Кърымны азатлайды.
Бютеулюк ич продукт (ингил. Gross Domestic Product), къысхартылыуу — БИП (ингил. GDP) — джылны ичинде, бир къралны территориясында, чыгъарыуну факторларыны миллет иелигине къарамай, экономиканы бютеу санагъатларында саулай ахыр (туура хайырланыргъа хазыр) товарла бла къуллукъланы сауда багъасыды. Бу ангылам биринчи кере 1934 джыл Саймон Кузнец бла теджелгенди.

Къашхатау (орус. Кашхатау) — Къабарты-Малкъарны Черек районунуда орналгъан шахар типли посёлокду, Черек районну бла Къашхатау шахар джерлешимни административ аралыгъыды.

Ареалны ичинде тюрлюню джашау шартларыны ушамагъанлыгъы себебли, бир ареалны ичиндеги тюрлюле гитче биримге — популяциялагъа юлешинеди. Джашауда тюрлю популяция халда тюбейди.

Хурзæрин (Танг джарыкъ) — Къыбыла Тегейде тегей тилде чыкъгъан эм уллу эмда эм эски джамагъат-политика газетди. Ыйыкъда 5 кере чыгъады. Тиражы — 1700 экземплярды.

Каносса къала (ит. Castello di Canossa) — маркграфиня Тосканиячы Матильданы Апеннинледе Каноссада, Реджо-Эмилия шахардан 18 км къыбылада оюлгъан резиденциясыды.

Секретарият БМО-ну органларыны ишлерини бардырылыууну баджарады, дагъан болады. Башчысы БМО-ну Генерал Секретарыды. 2006 джылдан башлаб Корея Республикадан Пан Ги Мун башчылыкъ этеди.

Ол джыл огъунакъ акъ либерал политиклени бир къаууму джангы кърал моделни теджегенди, аннга кёре хар раса къауум, закон чыгъарыучу органда тенг келечилиги болургъа керек болгъанды. Алай а Н. Мандела бу теджеуню унамагъанды. Кейптаунда сол радикалланы джыйылыунда, былай айтханды: «Сауутлу кюрешни керек этген факторла, энтда бардыла, ол себебден биз кюрешни бардырыудан башха мадарыбыз джокъду».

Рандстадны адам саны 7 миллиондан асламыды, ол Нидерландланы халкъыны юч этиб биринден асламды. Аладан 4 миллиону урбанизация болгъан зоналада джашайдыла.

Къул, тюз адам кибик хакъны субъекти тюлдю. Не иесини аллында, неда башхаланы алларында хакъ джагъы джокъду. Джюйюсхан къулну джазыуун кесини излеми бла тюрлендирирге болады. Къулну ёлтюрюую, аны иесине закон бла берилген хакъды, башха адам ёлтюрсе уа джюйюсханны мюлкюне джарсыу салыныу кибик къаралады. Къул башха адамгъа неда мюлкюне джарсыу салса, джууаблылыкъны иеси тутады. Бир къауум хакъ къуллагъа, къул тутуу джамагъатны арт этапларында берилгендиле, алай а ол хакъла бек адаргы болгъандыла.

СХС королевство бла Италияны арасында тиклик Биринчи дуния къазауатдан сора башланады. Ол заманда Австрия-Маджар чачылады, Италия эсе уа аннга 1915 джылны Лондон пакты кёре аннга джораланнган территорияланы кючлейди. Проблема бу территорияланы миллет къурамында болгъанды, былайыны джарымындан асламысы къыбыла славянла (хорватлыла бла словенлиле) болгъандыла.

АБШ-ни Федерал Резерв Системасыны билгилерине кёре бир долларлыкъ банкнотаны къуллукъ болджалы 22 ай чакълы бирди. $5 - 24 ай, $10 — 18, $20 — 25, $50 — 55. $100 эсе уа 60 айны "джашайды".

1240 джылда Орусха монгол чабыуулну заманында маджар король IV Бела, алгъы бурун Михаил Черниговскийни джашы Ростиславны кесини къызын тилей келген келечилигин къабыл этмегенди, артдан Даниил Галицкийни джашы Левни да къуру къоллу ашыргъанды. Бу эки зиярат да, Орусха монгол къоркъуу болуб, некяхны юсю бла Маджар бла бирлешир мурат бла этилгенди.
Жулдузла аралы букъу деб жулдузла аралы кенгликлени толтургъан бек гитче миндеулеге (кесеклеге) айтадыла. Ол гитче къаты кесекледен къуралыпды. Аны кесеклерини орта уллулугъу 0,01—0,2 мкм чакълы бир болады. Жулдузланы жарыгъы букъуну бир талай кельвиннге дери жылытады, ол себепден жулдузла аралы букъу узун толкъунлу инфракъызыл жайыу чачады. Букъу дагъыда химия жаны бла барыугъа себеп этеди: аны санында ауур темирле катализатор оюнну ойнайдыла, бир-бир кесеклери уа водород молекула къураргъа болушадыла. Ол а темирге жарлы болгъан булутлада жангы жулдуз къурауну барыууна себеп этеди.

Къызыл Къачны халкъла арасы комитети — бойсунмагъан эмда нейтрал организацияды.Къызыл Къачны халкъла арасы комитетине дуния бирлик берген мандатха кёре эмда бир джанлыда болмагъанлыкъны принципини тамалында сауутлу къаугъаладан джарсыгъан, джесирдеги, ауругъан, джаралы адамлагъа болушады.

БМО-ну аллында тамалын салгъан Биринчи дуния къазауатдан сора къуралгъан Миллетлени Лигасыды, алай а БМО-ча болмай ол салгъан нюзюрлерин тындыралмагъанды, Экинчи дуния къазауатны башланыууна тыйгъыч болалмагъанды.

Огъары Эбзе (гюрдж. ზემო სვანეთი Земо-Сванети), Ингури сууну ёзенинде орналады, шималда Россия (Къарачай-Черкес, Къабарты-Малкъар) бла чеклешеди. Административ халда Огъары Эбзе, Самегрело — Земо-Сванети (неда Малгар бла Огъары Эбзе) деген регионну Местиа районун къурайды, аралыгъы да Местиа посёлокду.

1939 джылны политика кризисинден сора Европада эки аскер-политика блок къуралады: ингилиз-француз эмда герман-итальян, ала экисида СССР-ни ала джанлы болурун излегендиле. Бу болумда 1939 джылны 23-чю августунда Москвада СССР Германия бла Чабмауну кесаматына къол салады. Бу кесаматны джашыртын протоколунда Кюнчыгъыш Европаны юлешиуню юсюнден да джазылгъанды.

1941 джылны 15-чи декабрында Калинин, Кюнбатыш эмда Къыбыла-Кюнбатыш фронтну аскерлери алгъа урадыла. Совет аскрлени джетишимли алгъа джюрюшлери джауну кесини джакълагъан тактикагъа кёчерге зорлайды. Алгъа джюрюшде Кюнбатыш фронтну аскерлери Яхроманы, Клинни, Волоколамскны, Калуганы джаудан ариулайдыла; Калинин фронт Калинин шахарны колгъа алады; Къыбыла-Кюнбатыш фронт — Ефремов бла Елецни джаудан ариулайдыла. Ахырына 1942 джылны аллына немчалыла 100-250 километрге кюнбатышха кери атылгъандыла. Москваны тюбюндеги хорланыу, бу къазауатда биринчи уллу дженгилиу болгъанды вермахтха.

Тарихчиле бла лингвистлени кёбюсю, шахарны аты — Warszewa («Варшныкъы») сёзден чыкъгъаннга санайдыла, бу сёз а уа — Warsz (Warcisław, Wrocisław атны орта ёмюрледе популяр болгъан къысха формасыды) адам атдан къуралгъаннга.
Ол заманда ингилиз аскер Ливияда алгъа джюрюш этеди. Былайдагъы итальян-герман аскерле Эль-Аламейнни къатында тохтаялмай ызына ыхытырылыб Тунисге къайтадыла. 20-чы мартда бирлешген ингилиз-американ аскерле Тунисни ичине джюрюш этеди. Итальян-немча аскер башчылыкъ аскерлерин Италиягъа къоратыргъа излейди, алай а ол заманнга британ флот Джерларасын къолда тутханды. Къачаргъа джол кесилгени себебли 13-чю майда итальян-немча аскерле капитуляция этедиле. 1943 джылны 10-чу июлунда бирликни кючлери Сицилиягъа киредиле. Андагъы итальян аскерле къаршчылыкъ кёргюзмегенни орнунда джесир боладыла, сермешген джангыз немча 14-чю танка корпус болады. 22-чи июлда американ аскерле Палермону къолгъа аладыла, немчалыла айрымканны шимал-кюнчыгъышына ыхтырыладыла, Мессина ачыкъ богъазгъа джууукъ болур муратда. 17-чи августха немча бёлекле бютеу техникалары бла аууур сауутларын къоюб Апеннин джарымайрымканнга къачадыла. Итальян аскерни хорланыуу, къралда болумду къыйын этеди. Муссолинини режимин ушатмагъан адамланы саны ёседи. Король Виктор Эммануил III Муссолинини тюрмеге атаргъа оноу этеди, къралгъа башчылыкъгъа маршалл Бадольону правительствосу келеди.

Къуранны бютёу да 114 суурасы барды, 30 бёлюмге бёлюнеди. Хар бёлюмю да теб-тенгди. Ала Къуранда Аллахдан келгенича тюшмегендиле. Таблыгъына кёре, узунла аллына, къысхала да артына салынгандыла. Аланы биринчиси Фаатихады.

Къарачай апенди Тотуркъулланы Мухаммат окъутханды. Атасы ауушхандан сора, окъууун бошамагъанлай, элине къайтыб, ана къарнашы бла бирге талай джылны, малчы болуб ишлегенди.

! scope=row | Туугъаны | 27 январь 1756Зальцбург, Австрия эрцгерцогство, Сыйлы Рим империя |- ! scope=row | Ёлгени | 5 декабрь 1791 (56 джылда)Вена, Австрия эрцгерцогство, Сыйлы Рим империя |-

Декларацияны чыгъарыуда ишлеген комитетни башчысы АБШ-дан Элеонора Рузвельт болгъанды, аны орунбасары — Къытайдан Чжан Пэнчунь. Комитетге аны тышында Адам Хакъладан Европа Сюдге артдан тамада болгъан Рене Кассен (Франция), совет посол Александр Богомолов, БМО-ну адам хакъладан бёлюмю башчысы канадачы Джон Питер Хампрей; бютеулей комитетде тогъуз адам ишлегенди.

Федератив Республика Германия (Германия, неда ФРГ; нем. Deutschland неда Bundesrepublik Deutschland) — Ара Европада орналгъан къралды. Австрия, Дания, Польша, Чехия, Швейцария, Франция, Люксембург, Бельгия эмда Нидерландла бла чеклери барды. Къралгъа ат герман тайпаны аты бла аталгъанды.

10-чу июнь 2009 джыл — Боливияны президенти Эво Моралес Айма декретге къол салады, аннга кёре къралны джангы официал аты тюрленеди, энди ол «Кёб Миллетли Кърал Боливияды».

Тюркле — бизни эрагъа дери I мингджыллыкъда Алтайда эм Азияны тюзлеринде къуралгъан этнолингвистика миллет къауумду. Тюрклени адетдеги ишлери, сабанчылыкъдан сора да кёчгюнчю малчылыкъ болгъанды, дагъыда темир къазыу эм темирчилик. Тюрк культура, шимал Евразияны кёчгюнчю культуралары бла джууукъ байламлыды. Сёз ючюн, белгили тюрколог Л. Н. Гумилёв, гуннланы скиф культураны андан ары бардыргъанлагъа санагъанды.