Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Uat­tyň ha­sap­la­ma­la­ry uzak wagt üçin ortaça at güýjüne barabar bolupdyr. Az wag­tyň için­de at güý­ji 1000 kgs•m/s tö­we­re­gi güý­je çen­li ösüp, ol 9,8 kWt ýa-da 33 475 BTU/s-e (magdan at güýji) la­ýyk gel­ýär. Beý­le­ki bir mag­lu­ma­ta gö­rä, pik­de - 15 a,g barabardyr. Bri­ta­ni­ýa­nyň Yl­my as­so­sia­si­ýa­sy­nyň ikin­ji kong­re­sin­de 1882-nji ýyl­da güý­jüň öl­çe­gi­niň tä­ze bir­li­gi – Watt (aň­lat­ma: Wt, W) ka­bul edi­lip­dir. Ol bug ma­şy­ny­ny oý­lap ta­py­jy­nyň hor­ma­ty­na da­ky­lyp­dyr. Şo­ňa çen­li ag­la­ba ha­sap­la­ma­lar­da Jeýms Ua­ttyň gi­ri­zen at güý­ji ula­ny­lyp­dyr.

1498-nji ýylyň 17-nji maýynda Kalkuttanyň golaýynda ilkinji ýewropa gämisi labyryny taşlapdy. Ýewropadan Hindistana deňiz ýolunyň açylmagy döwrüniň uly wakasy bolupdy. Afrikanyň daşyndan aýlanyp, Hindistana gelen ilkinji ýewropaly portugal deňizçisi Wasko da Gama bolupdy. Ýeri gelende ýatlasak, Wasko da Gama öz häsiýeti boýunça rehimsiz, açgöz adamdy. Soň gelen aşa batyr edip, ol Hindistanyň kenaryndaky söwda edýän arap täjirleriniň gämilerini suwa gark edip, indiden beýläk Hindistan bilen söwda etmegi olara gadagan etdi. Bu ýewropalylaryň Hindistandaky açgözlüginiň we talaňçylygynyň entek başlangyjydy. XVI asyryň dowamynda Portugaliýa bu baý ülkäni tas ýeke-täk diýen ýaly talady. XVII asyrda Portugaliýanyň gowşamagy bilen baglanyşykly olaryň eýeçilikleri Gollandiýanyň eline geçdi. Gollandlar 1641-nji ýyla çenli Hindistanda doly ornaşdylar1.

Orhan ýa-da Orhan gazy (Osmanly Türkmençe :كب ناخروا, Orhan Beg), Osmanly imperiýasynyň ikinji patyşasy. 1326-njy ýyl bilen 1359-njy ýyllar aralygynda beglik edipdir[1][2]. Hökümdarlygy Kakasy Osman gazynyňkydan 16.000 km 2 geografik çäkleri eýeläp, soňra Myrat I 95.000 km2 çenli serhedi giňeldip oňa galdyrypdyr. Osmanly begliginiň gurujysy Osman gazy we Malhun hatynyň ogludyr. Saryýagyz, uzyn boýly we mawy gözli, halk tarapyndan hormatlanan, ulamalary sylaýan, merhemetli hökümdar bolup tanalypdyr. Halkyň arasynda gezip olaryň hal ahwalyny diňläpdir. Kakasy Osman gazynyň ölüminden soň 1326-nji ýylda beg boldy. Orhan gaza diniň gahrymany manysynda Şujaeddin lakamy berilipdir. Ölümi 1359, 1360, 1361 we 1362-nji ýyllarda bolupdyr diýip görkezýän çeşmeler bar.
Nury Baýramow 1933-nji ýylyň 30-njy ýanwarynda Wekilbazar etrabyndaky Mülkbükri obasynda daýhan maşgalasynda eneden dogulýar. Oba mekdebini, Mary şäherindäki 6-njy mekdep-internatyny tamamlanyndan soňra, iki ýyl obalaryndaky mekdepde mugallymçylyk edýär. Nury Baýramowyň ilkinji goşgusy 1948-nji ýylyň tomsunda „Ýaş kommunist“ gazetinde çap edilýär. „Bagt hakynda rowaýat“ ady bilen ilkinji goşgular kitaby bolsa, 1958-nji ýylda çap bolup çykýar. 1952-nji ýylda Magtymguly adyndaky Türkmen döwlet uniwersitetine okuwa girýär. 1957-nji ýylda talyplyk okuwynyň daşyndan „Mydam taýýar“ çagalar gazetiniň redaksiýasynda işläp başlaýar, „Pioner“ žurnalyny hem redaktirleýär. Nury Baýramow türkmen çagalar edebiýaty meýdanynda iň öndümli we yzygider işleýän awtor boldy. 1964-nji ýylda „Dänejigiň aýdymy“, 1972-nji ýylda „Meret bilen Gün“, 1979-njy ýylda „Çeşme“, 1981-nji ýylda „Adam nämeden başlanýar“, 1984-nji ýylda „Sähradaky sallançak“, 1991-nji ýylda bolsa, „Dostluk älemgoşary“ atly goşgular we poemalar kitaplary okyjylara gowuşdy. Mundan başga-da, „Maňa garaşyň“, „Meniň hazynam“, „Ýönekeý goşgular“, Ýyldan-ýyllara“ ýaly ençeme goşgular we poemalar ýygyndylarynyň hem awtorydyr. Nury Baýramowyň kyssa eserleriniň hem çagalar edebiýatymyzda mynasyp orny bar. Onuň ilkinji ýazan „Döwli guýy“ (1962) powesti türkmen çagalar prozasyna romantik öwüşgini alyp geldi. Bu hatara „Örän uzaga çeken günler“, „Durnalar“, „Sähra güli“ atly powestler hem hekaýalar kitaplaryny, türkmen zenanlarynyň durmuşyna bagyşlap döreden „Sähra ýollary“ powestler romanyny hem goşmalydyr. Ençeme ýyl „Magaryf“ neşirýatynda işlemek we oňa ýolbaşçylyk etmek bilen okuw kitaplarynyň manysynyň çuňlaşmagyna, çeperçilik derejesiniň artmagyna goşandyny goşýar. Türkmen çagalar edebiýatynyň kämilleşmegine itergi berýär. Türkmenistanyň tebigaty hakynda söýgi bilen gürrüň berýän „Mähriban tebigat“ atly okuw kitabyny ýazýar. Türkmenistanyň halk ýazyjysy, Türkmenistanyň Magtymguly adyndaky Döwlet baýragynyň eýesi.

2.Hammurapiniň kanunlary girişden 282 maddadan ybarat bolan esasy bölümden we netijeden ybarat bolup,ol ilki toýun kerpiçjiklere,Hammurapiniň dolandyran soňky ýyllarynda bolsa gara bazalt sütüne ýazylýar.Sütüniň ýokary böleginde Hammurapi Gün hudaýy Şamasyň öňünde ondan häkimiýeti kabul edýän şekilde görkezilipdir.Hammurapiniň kanunlary ýazylan sütüni 1901-nji ýylda Elamyň paýtagty Suzyda gazuw-agtaryş işleri geçirilende fransuz arheologlary tapdylar.

Elektrik sepi, garşylyk, kondensatr, geçiriji sim, güýç çeşmesi ve açarlar dürlü sep elementleriniñ bir ara gelip dörettikleri seplere berilen atdyr.

Garaşsyz we Bitarap Türkmenistanyň Prezidenti Saparmyrat Türkmenbaşynyň bu sözleri türkmen halkynyň XVIII asyr XIX asyryň I ýarymyzyň medeni durmuşyndaky çylşyrymly wakalaryň real häsiýetlendirilmegini talap edýär.
Myrat V çagalykda örän gowy bilim alypdyr, fransuzçany öwrenipdir. Okamaga we edebiýata diýseň aşykdy. Pursat tapsa Fransiýadan getirlen kitaplary, daşary ýurt gazetlerini okaşdyrýar eken. Weliähtlik wagtlary Zyýa paşşa, Namyk Kemal ýaly şol döwrüň şahyrlary bilen gepleşikler geçirer eken. Saz çalmaga höwesli bolup günbatar medeni-sungatyna degişli sazlary döredipdir. Şotland (Schottich) we Wals eserleri onuň meşhur eserleridir. 2014-nji ýylda Türk ýaýlymynda jablandyrylan köpbölümli «Filinta» kinosynda onuň keşbini artist Ugur Uludag janlandyrdy.

Taryhyň esasy hereketlendiriji güỳji tebigy şertler we jemgyỳetçilik ösüşiniň kanunlary hasaplanỳar. Muňa garamazdan SSSR döwründe taryha ilkinji nobatda durmuşy nukdaỳ nazardan baha berdiler. Ýurtlaryň , halklaryň taryhy şondan ugur alyp beỳan edildi.

Döwlet işlerine seretmek üçin 15 baronyň geňeşi we 12 baronyň häkman gatnaşýan maslahatlary ýylda 3 gezek çagyrylypdyr. 1259 ýylda rysalar özbaşdak syýasy talaplary öňe sürüpdirler. Genrih III Oksford prowisinden boýun gaçyrypdyr (baron alidarhiýa režemi). Netijede 1263 ýylda graždanlyk uruşy başlanypdyr. Söwda oligarhiýasy agyr ýagdaýa düşýär. Mandgora Londondan 15 müňli goşun iberýär. Genrih III we onuň ogly Eduard ýesir düşýär. Şeýdip Mondgor Angliýanyň dolandyryjysy. Korolyň tarapdarlarynyň pomestiýalaryny ýümrupdyrlar. Prins Eduard ýesirlikden gaçan soň baronlaryň bir bölegi onuň tarapyna geçýär. 1265-nji ýylda Iwşemiň golaýynda Mondgory ýeňip, özüni hem öldürýärler. Genrih III-de baronlar hem rysarlara guruplylara daýanmak halky saklap bolmajygyny duýpdyrlar. Graždanlyk uruşynyň netijesinde mejlis döräpdir. Baron rysar şaherli deputatlar maslahatlar geçiripdirlar. Eduard I (1227-1307) döwürde parlament (mejlis) gutarnyjly döräpdir. Ýer eýeçileriniň döwleti berkitmek, iri ýer eýeleriniň sud ýeňillikleri aýrylypdyr. Mejlis korola rysarlara we şäher dolandyryjylaryna daýanmagy ündäpdir. Iňlis mejlisi fransuz mejlisinden tapawutlandyrypdyr. Olara baş ştatlar geçirilip korolyň çagyran ýepiskoplary salgydyň möçberini korol mejlis bilen ylalaşypdyr. XIV asyrda mejlis 2 palatasy bölünipdir: 1. Ýokary lordlar palatasy; 2. Aşaky obşina palatasy. Oňa rysarlar şaherden iberlenler gatnaşypdyr. Iňlis mejlisi edil beýleki orta asyr asyr aklar ýaly iri ýer eýeleriň synpyna hyzmat edipdir. Nähili bolsada XIII-XIV asyrda mejlis progressiw rol oýbapdyr. Ol eziji synp bolan iri ýer eýeleriň – baronlara garanda korolyň syýasatyny rysar we şäherleriniň islegini nähili bolsada kanagatlandyrmaga çalyşypdyr. Iri ýer eýeleriniň islegini kanagatlandyryp eduard I we onuň orun tutarlary basypalyjylykly uruşlary alyp barypdyrlar. 1282-1283 nji ýyl Eduard I Angliýa Uelsi birikdiripdir. Uels iri ýer eýeleriniň ýerlerini öz iri ýer eýelerini paýlap beripdir. Şotland koroly Aleksandr III (1286) aradan çykandan soň ol ýerleri berikdirmek isläpdir. 1306-1314-njy bolan geňeşe Şotland rysarlary gatnaşyp özbaşdak döwleti saklap galypdyrlar.

Şonuň üçin hem, biz häzirki zamanyň ähli kommunikasiýa we multimedia tehnologiýalaryny ele alan işgärleriň we hünärmenleriň täze neslini taýýarlamaga aýratyn üns bereris.
Ekerançylygyñ döreýşi we ösüşi hemme ýerde gyradeñ däldir. Ekerançylygyñ ilkinji ojaklary Palestinada, Müsürde, Eýranda, Yrakda ýüze çykaryldy. Orta Aziýada şol sanda Türkmenistanda hem , baryp b.e. öñ IV müñýyllykda suwarymly ekerançylyk bolupdyr. Ekerançy taýpalar uly obalar bolup, palçykdan salnan jaýlarda ýaşapdyrlar. Käýerlerde obadaşlaryñ sany birnäçe müñ adama çenli bolupdyr. Türkmenistanda Jeýtun medeniýeti , Ukrainada Bug – Dnestr medeniýeti irki ekerançylyk ýadygärlikleri bolup, olar b.e. öñki V-IV müñýyllyklara degişlidirler.

Ýu­gos­la­wi­ýa­nyň mil­li ýy­gyn­dy­syn­da­ky 22 oýun­çy di­ňe 4 klub­dan (“S. Zwez­da”, “Par­ti­zan”, “Haý­duk”, “Di­na­mo Z.”) dü­zül­di. ABŞ bilen Iňlisleriň arasyndaky duşuşygyň netijesi Angliýada ýalňyş eşidilýär. 1–0 ha­sa­byn­da utan amerikanlaryň 10–1 hasabynda utulandygy habar berilýär. Munuň şeýle bolmagyna te­le­fo­nyň nä­saz iş­le­me­gi sebäp bolýar.

Sapagyň maksady: Mukaddes Ruhnamada Halk häkimiýetiniň iň ýokary wekilçilikli organy Türkmenistanyň Halk Maslahatydyr (265 s.) diýilip aýdylyşy ýäly Angliýada hem 1265 ýylda parlament döredi. Onuň iňlis halky üçin häzirki günlerde-de ähmiýetiniň uludygyny düşündirmek.

XVI asyrda Dolleasiýa, Wengriýa, Howakiýa aralaşdylar. Edil mongol çozuşlary ýaly, Günbatar Ỳewropa dolandyryjylary Wizantiýa we günorta slawýan halklarynyň birnäçe ýüzlenmelerine seretmän, türk howpyna garşy hiç hili çäre görmediler. Günbatar Ỳewropa iri ýer eýeleri we katoliki buthana türk çozuşlaryny haçly ýöriş döwründe hem peýdalanmaga synanyşypdyrlar.

2015-nji ýylda Rusýa bagly Başkortostan Respublikasynyň paýtagty Ufada geçirilen ŞHG Liderleriň sammitinde Hindistan we Päkistanyň doly goşulmagynyň proseduralarynyň başlamagyna karar berildi. Bunyň 2017-nji ýylda taýýar boljagy bildirilendir.

Türkmen halkynyň beýik şahyry Magtymguly Pyragy, takmynan 1733-nji ýylda Gürgen derýasynyň boýunda Hajygowşan diýen ýerde eneden dogulýar. Ol ömrüniň köpüsini Etrek, Gürgen, Garrygala sebit-rinde geçiripdir. Şahyr "Äleme belgilidir" diýen şygrynda:

XIII asyrda Muhammed Guri Gang jülgesiniň günbataryny eýeledi. Muhammediň goşunynyň esasy bölegini türkler düzýärdi, tertip-düzgün bolsa pugtady. Eýelän ýerlerinden salgyt toplap Deli soltanyna iberip durmalydy. Salgyt ilki hasylyň 1/5 görnüşinde ýygnalan bolsa, soňa baka ¼ görnüşinde ýygnalýar, üstesine mal sürüsini bakandygyň üçnem salgyt tölemeli bolupdyr. Gangyň jülgesinde ýerleşen musulmanlar XII-XIII asyrlarda oňat ýerleşip, başga ýere gitmek barada pikir hem etmändirler. 1206-njy ýyldan başlap Deli soltanlygynyň taryhy başlanýar. Şol ýylda ýörişden gaýdyp gelýärkä Muhammed guri öldürilýär. Onuň tagtyna bolsa, gulamlar geçipdir. Soltan Şams ud-Din Ilturmuşyň dolandyran ýyllarynda (1211-1236) Deli soltanlygy berkeýär. Asly gelip çykyşy türk-gulamlaryndandy. Ol Penjapwe Sind, Bengaliýa ýerlerini özüne boýun egdirýär. 1221-nji ýylda Horezm şasy Jelaleddin gelýär. Ilturmyş gaçgagy kabul etmejek bolýar. Emma soňra razylaşýar. Şeýdip mongol çozuşynyň öňüni alýar, mongollar gijräk Ilturmuş aradan çykandan soň 1241-nji ýylda Hindistana çozupdyrlar.
Şu­nuň ýa­ly ak­ku­mul­ýa­tor­la­ryň kem­çi­li­gi zar­ýad be­ril­ýän wag­ty kem-kem­den toz­ýan­ly­gyn­dan yba­rat­dyr, şo­nuň ýa­ly hem zar­ýad ber­mä­ge wagt köp gi­dip bi­ler, esa­san hem gür­rüň uly aw­tou­lag­la­ryň ak­ku­mul­ýa­tor­la­ry hak­da bar­ýan bol­sa.

Her şahyryň döredijiliginde aýratyn orun alan temalar bolupdyr. türkmen edebiýatynda demokratik, progressiw gumanistik ideýalar ösüp başlaýar. Edebiýatda halkyň jemgyýetçilik syýasy durmuşy, zähmetkeş goramak halkyň hal-ýagdaýy real durmuşyny öz beýanyny tapypdyr.

Şeýlelik bilen Gündogar halklaryň ösüşiniň umumy kanunalaýyklygyny hem-de spesifiki aýratynlyklaryna obýektiw häsiýetnama bermekde zerur bolan baý maglumatlar dil bilmezlik we kommunistik partiýanyň hökmürowanlyk syýasaty bilen bagly giň okyjylar köpçuligi üçin elýeter bolmady. Biziň günlerimizde Gündogar halklaryň şol sanda türkmen halkynyň gadymy ýazuw ýadygärliklerini ylmy dolanşyga girişmekligiň türkmen halkynyň ösüşiniň irki döwürlerini öwrenmekde uly ähmiýete eýedir.

Wawilonyň gülläp ösmegi I Wawilon nesilşalygynyň altynjy patyşasy-Hammurapiniň (b.e.öň 1792-1750) dolandyran döwrüne gabat gelýär.Hammurapi ajaýyp döwlet işgäri,ýiti akylly,mekir diplomat,iri harby işgär,parasatly kanunçy,başarjaň guramaçy bolupdyr.Ol harby bileleşmeleri syýasy taýdan ulanyp,soňra aňsatlyk bilen olary dargadyp goýberýän ekeni. Ol ilki Larsa bilen özara kömek barada şertnama baglanyşýar we Uruky soň Issini basyp alýar.Soň Mari bilen bileleşip,Eşnuny derbi-dagyn edýär.Mariniň hökümdary Zimrilim ýeň- şin miweleri barada Hammurapi şeýle diýýär:

Zähmet gurallarynyñ kämilleşmegi we önümçiligiñ ýokarlanmagy bilen öñki köpçülik bolup edilen işler indi bir maşgala hem başardypdyr. Hususy eýeçilik ýuze çykyp, atalyk urug jemagatlary ayry-aýry maşgalalara dargapdyr we özbaşdak hojalyk ýöredipdir. Jübütleýin nika berkişipdir. Ony indi diñe erkek adamyñ bozmaga ygtyýary bolupdyr. Aýallar üçin ýekenikalylyk girizilýär. Ýöne erkekleriñ biwepalyk etmäge hukugy saklanyp galypdyr. Kiçi maşgalalaryñ öz jemagatyndan çykyp, başga ýere hat-da başga jemagatlaryñ agzalarynyñ ýanyna göçüp baran pursatlary bolupdyr. Netijede ganybir garyndaşlaryñ bitewiligi bozulypdyr. Garyndaşlyk baglanyşygy goñşüçylyk gatnaşyklary bilen çalşypdyr. Bir ýerde bile ýaşaýan maşgalalar käbir işleri bileleşip edipdirler. Meselem, Gündogarda bileleşip suwaryş desgalaryny gurupdyrlar.

– ähli amatlyklary bolan, has oňaýly ýaşaýyş jaýlaryny, bilim, sport, şypahana-bejeriş, sagaldyş we saglyk merkezlerini, medeni-durmuş maksatly desgalary gurmakdan;
Ösýän şäherlere bilimli adamlar hasapçylar, ýuristler, inženerler hem-de tehnikadan baş çykarýanlar, mugallymlar we wraçlar barha köp gerek bolupdyr. Baý adamlaryň islegi boýunça arhitektorlar owadan jaýlary heýkeltaraşlar we hakgaşçylar bolsa jaýlary kartinalary hem-de heýkelleri bilen bezäpdirler. Şäherlerde inteligensiýa – akyl zähmeti bilen meşgullanýan adamlaryň aýratyn toparlary ýüze çykypdyr. Täzeden döreýşiň ideýa mazmuny ylymda, edebiýatda,çeperçilik pelsepesinde, pedagogik garaýyşlarda “gumanizm” (ynsanperwer latyn sözi) termini hökmünde şöhlelenipdir. Ģaý üýtgeýän dünýäde hemme zat “Taňrynyň emri” bilen bolýar diýen ynam barha azalypdyr. Adamyň güýjüne we ukybyna bolan ynam täzeden döräpdir. Dünýäni tebigat öwrenmäge janly höwes döräpdir. Gözegçilik we tejribe geçirip tebigy hadysalaryň sebäplerine düsünmäge çalşypdyrlar. Buthananyň ýaşaýşýň hözürinden ýüz döndermek ( muny buthana beýnä ornaşdyryjy) däl-de, gaýtam dünýä tebigaty öwrenmäge janly höwes bilen çalşypdyrlar. Gözegçilik we tejribeler geçirip, tebigat hadysalarynyň sebäplerine düşünmäge çalşypdyrlar. Ýewropada ilkinji muzeýler, botanika we zoologiýa baglary, minerallaryň we ösümlikleriň toplumy (kolleksiýasy) peýda bolupdyr. Gumanist ýazyjylar tebigaty wasp edipdirler, onuň gözelligine täsin galypdyrlar. Hudožnikler adamlary peýzaž esasynda şekillendirip ugrapdyrlar. Ylmyň we sungatyň baglanyşygy pugtalanypdyr. Žiwopisçiler we heýkeltaraşlar adam bedenini dogry şekillendirmek üçin onuň gurluşyny öwrenipdirler. Olar dogry proporsiýalary we perspektiwalary berjaý etmek üçin matematika bilen meşgullanypdyrlar.

Türkmenistanyñ taryhynda 16 asyr-19 asyryñ başy bna gurluşygynyñ pese duşmagy bilen häsiýetlendirilýär. Munuñ sebäbi özara uruşlar we Eýran we Buhara, Hywa hanlyklarynyñ arasyndaky uruşlar bolupdyrlar. Türkmenistan harby hereketleriñ meýdanyna öwrülipdir. Uruşlaryñ we Hindistana, Hytaýa hem-de Gündogaryñ beýleki ýurtlaryna deñiz ýollaryñ açylmagy netijesinde, ondan ozal Merkezi Aziýanyñ üsti bilen geçen gadymy söwda ýollary öz birinji derejeli ähmiýetleri ýitiripdirler. Munuñ özi Merkezi Aziýa şäherleriniñ obadançylygyna ýäramaz täsirini ýetirdi. Olarda söwda, senetçilik we gurluşyk sungaty pese duşdy. Şol wagtlarda türkmenleriñ entäk öz merkezleşdirilen döwleti ýokdy. XV asyryñ ahyrynda Tiýmerleriñ özara uruşlar bilen gowşamagy sebäpli Türkmenistan özbek hanlarynyñ olçasyna öwrüldi. Şol döwürde gadymy şäher merkezleri weýran edilýär. Ýurt barha beter ykdysady pese düşüşe sezewar bolýar.

Merkezleşen Wawilon döwletiniň döremegi we Wawilonyň ýokary göterilmegi bilen Wawilon şäheriniň ýerli hudaýy Marduk ilkinji orna geçipdir.Ony Älemi we adamlary ýaradan,huhaýlaryň patyşasy diýip yglan edipdirler.
1948-nji ýyl­da kär­ha­na­nyň ýol­baş­çy­la­ry çal­şy­ry­lyp­dyr we oňa G. Nord­hoff ýol­ba­şy­lyk edip­dir. Bu to­pa­ryň dü­zü­mi­ne aw­tou­lag kär­ha­na­syn­da hal­ka­ra tej­ri­be­li we çäk­siz pi­kir­len­me­gi ba­şar­ýan dip­lom­ly in­že­ner­ler gi­rip­dir. Ola­ryň gel­me­gi bi­len aw­tou­lag kä­mil­le­şip­dir, aw­to­hyz­mat­lar ul­ga­my ýo­la goý­lup­dyr, he­mi­şe gün­ba­tar­ly müş­de­ri­ler bi­len iş­ler al­nyp bary­lyp­dyr we da­şa­ry ýurt­lar­da aý­ry­baş­ga­la­nan kär­ha­na­la­ryň ul­ga­my açy­lyp­dyr. Bu­la­ryň äh­li­si aw­tou­lag söw­da­sy­nyň mä­käm ul­ga­my­ny dö­ret­mä­ge we ýyllyk girdejisi köp mil­li­ona barabar bolan ne­mes se­na­gat kär­ha­na­sy­nyň ös­me­gi­ne ýar­dam be­rip­dir. 1960-njy ýyl­da “Volks­wa­gen” paý­dar­lar jem­gy­ýe­ti­ne öw­rü­lip­dir we onuň “tom­za­gy” bol­sa iş ýü­zün­de bü­tin dün­ýä­ni dol­du­ryp­dyr. Em­ma aw­tou­lag ba­za­ryn­da söw­da­nyň pe­se düş­me­gi şe­re­ke­te tä­ze iş­läp taý­ýar­la­ma­la­ra ün­sü­ni gö­nük­dir­mä­ge mej­bur et­di we 1970-nji ýyl­lar­da has şow­ly tä­ze mo­del­ler peý­da bol­dy. Hut şu mo­del hem “golf klas” diý­lip at­lan­dy­ry­lan yk­jam synp­ly aw­tou­lag­la­ryň önüm­çi­li­gin­de bäs­deş­li­giň tä­ze tap­gy­ry­nyň ny­şa­ny bol­dy.

Türkmen döwletiniň şöhratly bäş müň ýyllyk taryhynyň dowamynda türkmen halky suwa uly sarpa goýup gelipdir. Ata-babalarymyzyň suwa aýawly garamak, ony tygşytly ulanmak baradaky sargytlary biziň günlerimize gelip ýetipdir. Garaşsyzlyk döwründe tebigy baýlyklara baý bolan Türkmenistan döwletimiziň mukaddes baýlygy, onuň gülläp ösmeginiň we abadançylygynyň egsilmez gözbaşy, halkymyzyň eklenç hem ýaşaýyş çeşmesiniň gözbaşlarynyň biri bolan suwy ulanmak we ilaty suw bilen üpjün etmek meseleleri döwlet syýasatyna öwrülip, milletiň durmuşynyň derejesini ýokarlandyrmakda we saglygyny berkitmekde esasy ýörelge boldy.

Möýleriň bedeni beýleki ýagny möýşekillilere meňzemeýän ýaly görünýär, ol kellekükrekden we bütewi bogunlary bolmadyk garyndan durýar. Garyn kellekükrege inçelen, 7-nji segment bilen birleşýär. Möýlerde 1 ýa-da 2 jübüt öýkenler, olaryň köplenji görnüşlerinde bir jübüt desseşekilli traheýalar hem bolýarlar. Möýler aýry-aýry jynslydyr we olarda dimorfizm ösendir, urkaçylary erkek osoblardan köp esse uludyr. Möýleriň garyn ujunda ýüpek-sapak bölüp çykarýan mäzler bolýarlar. Möýler ýaşaýyş aýratynlygy boýunça ykmandalara we oturymlylara bölünýärler. Ykmandalar awlaryny ykmandalykda awlaýarlar, oturymlylar bolsa kerepleriň (torlaryň) üstünde ýa-da hiniň içinde oturymly ýaşaýarlar we şol ýerik düşen oňurgasyzlar bilen iýmitlenýärler. Möýler guzlan ýumurtgalaryny pilejikleriň içinde ýerleşdirýärler. Möýler hem jynsly osob görnüşinde hem-de ýumurtgalar görnüşinde gyşlaýarlar. Möýler ýyrtyjy bolup, olar mör-möjekler bilen iýmitlenýärler. Türkmenistanda zäherli möýler esasan dört sanydyr. Olar tarantul (Licosa singariensis), garagurt (Latrodectus tridecimguttatus), gara möý-Erezus (Eresus niger) we ak gurtdyr (Latrodectus pallidus). Möýler ýyrtyjy bolup, köp mukdarda zyýanly mör-möjekleri iýýänleri üçin peýdaly hasaplanýarlar we goralyp saklanmalydyr.
Sosiýologiýa (lat. societas-jemgyýet, Şablon:Lang-gr [lóɡos]-ylym bilim), jemgyýet we jemgyýeti emele getirýän dürli sosial toparlaryň (gatlaklaryň, synplaryň,stratalaryň, demografiki, etniki we ş.m.) arasyndaky gatnaşyklary öwrenýän ylym. Jemgyýeti takyk derejede (edil fizika, biologiýa ýaly tebigaty öwreniş ylymlary kimin) öwrenýän täze ylmyň zerurlugy baradaky pikiri ilkinji bolup öňe süren we şeýle ylmyň "sosiologiýa"diýlip atlandyrylmagyny teklip eden fransuz alymy Ogýyst Kont (1798-1857)hasaplanylýar. Şonuň üçin-de, O.Kont sosioloýiýanyň esaslandyryjysy hasaplanylýar

Ýaragsyzlanmak- halkara howpsuzlygyň möhüm şertidir. XX asyryň ahyrynda adamzat öz döreden ýaraglarynyň siwilizasiýasynyň tepbedini okap biljekdigine düşündi. Gapma-garşy iki ulgamyň biri-birinden rüstemdigini subut etmek üçin döredilen ýadro, termoýadro, himiki, baktereologiki we beýleki gyryjy ýaraglary Ýer ýüzündäki ýaşaýşy birnäçe sapar süpürip taşlamaga ukyplydy.

„Portlaryň we şäherleriň urşy“ adyny alan bu uzaga çeken uruş taraplary halys surnukdyrypdy. Taraplara töwella etmekde BMG-niň baş sekretarynyň ýörite wekili, Şwesiýanyň premýer-ministry Ulof Palme uly rol oýnapdy. 1987-nji ýylda BMG-niň Howpsuzlyk Geňeşi eýran-yrak urşyny bes etmek barada 598-nji rezolýusiýany kabul etdi. EYR-yň hökümeti 1988-nji ýylyň 18-nji iýulynda ony ykrar etdi. Awgust aýynda uruş hereketleri togtadyldy. Emma entek uruş jemlenip, ýaraşyk şertnamasy baglaşylmandy. Uruş resmi ýagdaýda 1990-njy ýylda eýran-yrak şertnamasynyň baglaşylmagy bilen ýatyryldy. Uruş huç hili netijesiz we ýeňijisiz gutardy.

Garagum çölüni gülzarlyga öwürjek, ýurdumyzyň ätiýaçlyk suwlaryny ep-ýesli artdyrmaga, ýerleriň şorlaşmagynyň, suwa basdyrylmagynyň öňüni almaga mümkünçilik berjek ajaýyp Türkmen köli suw serişdeleriniň peýdalanylyşynyň netijeliligini ýokarlandyrmaga, Garaşsyz, hemişelik Bitarap Türkmenistanyň azyk garaşsyzlygyny pugtalandyrmaga ygtybarly kepil döredýär. Dünýäde durnukly ösüşiň esasy faktorlarynyň biri bolan azyk howpsuzlygyny üpjün etmek, daşymyzy gurşap alan tebigaty goramak we suwdan peýdalanmagyň ekologiýa meselelerini çözmek, ýurdumyzda azyk bolçulygyny döretmek, ilaty özümizde öndürilýän azyk önümleri bilen doly üpjün etmek boýunça möhüm meselelere uly üns berip, zähmetsöýer halkymyz bilen suwuň her damjasyny tygşytly peýdalanyp, bereketli topragymyzdan gyzyla barabar hasyl öndürip, ýurdumyzyň gülläp ösmegi, halkymyzyň abadançylykda, bolçulykda ýaşamagy üçin zerur işleri dowam etdireris.

Ýan Lýuksemburgskiniň ogly Karl I (1346-1378) şol bir wagtda german dolandyryjylary bilen Çehiýada korol häkimýetini ýokary galdyrdy.Ol çeh ýerlerini giňeltmäge üns berdi, onuň döwründe Brakdenburg, Saksaniýanyň bir bölegi birikdirildi. Ol Çehiýada ýaşan şäherliler bilen çeh iri ýer eýeleri bilen ýakynlaşdy. Öňki nemeslere edilýän egilişikler çehlerde edildi. Praga çeh hünärmenleri göcürildi. ol ösdi.Uly ymaratlar guruldy. Karlşteýn köşki, uly daş köpri (Karlyň köprisi) häzire çenli hem saklanylypdyr.
Kenarlar: döwlet we telekeçilik serhetleri elýeterlidir. Jemgyýetçilik baýramçylyklary: Täze ýyl, Halkara Aýallar güni (8-nji Nowruz), Halkara Zähmet güni (1-nji we 2-nji Magtymguly), Ýeňiş güni (9-njy Magtymguly), Konstitusiýa güni (7-nji Garaşsyzlyk), Oktýabr Rewolýusiýasy güni (7-nji we 8-nji Sanjar).

Gadymy Derýaaralygynda binagärlik we sungat ösüpdir.Köşkler,ybadathanalar we hususy öýler salnypdyr.Olary çig kerpiçden salypdyrlar.Köşkler we ybadathanalar relýef şekilleri,statuýalar bilen bezelipdir.

Bardari- nadeli bolan garaşly daýhan olar az bolupdyrlar. Oň aşaky gatlak serwlerdi, iň kyn işleri ýerine ýetirip nadellerde bolmandyr. Azat daýhanyň ýagdaýy normand çozuşlardan soň kynlaşdy. XII asyrda krepostnoý daýhana öwrülip bolar, barşinany ýerine ýetiripdirler. Willonlar durmuşa çykanlarynda-da salgyt töläpdirler. Angliýada şaher X-XI asyrlarda ýüze çykýär. Ýüzlerçe şäherler bolup, olarda ilatyň 5% golaý y ýaşapdyr.

Awarlar - Dagystanyň, esasan, daglyk böleginde ýaşaýan halk. Awarlaryň jemi xxxxxx adam. Awarlar Azerbaýjanyň (Belokany we Zakataly etraplarynda) hem ýaşaýar. Awarlar özlerini maarulal, ýagny daglylar diýip atlandyrýar. Olar war dilinde gepleýärler. Awarlar musulman dininiň sünni mezhebine uýýarlar. Olaryň esasy käri maldarçylyk, ekerançylyk we bagbançylykdyr. Köp awarlar senagatda işleýär. Olaryň edebiýaty we sungaty pajarlap ösdi. Milli kadrlary ösüp ýetişdi.

Buharadaky Gögeldaş medresesine okuwa girýär, ýöne talyplaryň bozuklygy, ony bu medresäni taşlamaga mejbur edýär. Magtymguly Hywadaky Şir-gazy medresesinde okap bilim alýar we öz döwrüniň bilimli we düşünjeli adamsy bolup ýetişýär.

Tigir sürmegiň welotrek görnüşinde 1973-1974-nji ýyllarda Türkmenistanyň at gazanan tälimçisi Aktawian Nikolaýçugyň şägirtleri abraýly sport ýaryşlarynda gazanan üstünlikleri bilen öz janköýerlerini begendirmegi başarýarlar. Bütindünýä çempionatynda öňe saýlanan Wýaçeslaw Kuthiniň, SSSR döwletleriniň arasynda absolýut çempion diýen ada eýe bolan Wladimir Romansowyň, SSSR-iň dürli ýyllardaky çempionlary Oraz Ataýewiň, Grigoriý Danilowyň atlary türkmen sportunyň şöhratly taryhynyň sahyplaryna baky ýazylandyr.

Türkmenistanyň Prezidenti Karara gol çekmek bilen, “Altyn Asyr” döwlet kompaniýasyna Huawei, NokiaSiemensNetworks kompaniýalary bilen telekommunikasiýa enjamlaryny satyn almak we gurnamak hakyndaky şertnamalary baglaşmaga rugsat etdi. Ondan başga-da, “Wostoçnyý weter” kompaniýasy bilen hem ACP Easwind hasaplaşyklar ulgamynyň müşderi ygtyýarnamasynyň göwrümini artdyrmak, öýjükli aragatnaşygyň goşmaça hyzmatlaryny ornaşdyrmak üçin tehniki kömegi etmek hakynda şertnamalar baglaşyldy. Bu çäreler TMCELL öýjükli aragatnaşyk ulgamyny giňeltmäge we ilata aragatnaşyk hyzmatlaryny etmegiň hilini ýokarlandyrmaga mümkinçilik döretdi. 2012-nji ýylyň 19-njy noýabry
Ol 1851-nji ýyl­da Eks­dä­ki uni­wer­si­te­ti gutarandan soň­ra hu­kuk­çy­nyň dip­lo­my­na eýe bo­lýar. Ýe­ne-de bir ýyl­dan bol­sa, öz poe­ma­sy­ny ne­şir et­di­rip, öz hu­su­sy ede­bi­ýa­ty­ny we me­de­ni­ýe­ti­ni tä­ze­den aýa­ga gal­dy­ran pro­wan­sal şa­hyr­la­ry­nyň bir­le­şi­gi­ne gi­rip­dir. Bu he­re­ket “Fi­libr” diý­lip at­lan­dy­ry­lyp­dyr. Olar “Pro­wan­syň al­ma­na­hy­ny 10 000 nus­ga­da çy­ka­ryp­dyr­lar. F. Mist­ral 50 ýyl onuň re­dak­to­ry bo­lup­dyr.

Asyryň aýagynda dünýäde 890 mln adamyň medisina hyzmatlaryndan peýdalanmaga mümkinçiligi ýokdy. 840 mln adam doýa garna naharlanmaýardy. Dünýä ilatyň baý böleginiň sarp edişi garyp böleginiňkiden 16 esse ýokarydy. 160 mln çaga iýmit bilen doly üpjün däldi.

Wawilonda öý,gämi gurýan ussalar,agaç ussalary,daş ýonujy,tikinçi,dokmaçy,demir ussasy,gönçi lukmanlar,mal lukmanlary, sertaraşlar, çaýhanaçylar ýaly hünärler bolupdyr.Olaryň işine töleg tölenipdir we bitiren işi üçin berk jogapkärçilik çekmeli bolupdyrlar.

Täze göçüp gelen ýerleriniñ araçägiñ golaýynda bolmagy we Eýran hem-de beýleki döwletler tarapynda ýeke-ýekinden talañçylykly çözüşlara sezewar edilip durulmaklary bilen baglanyşykly türkmen taýpalary öz obalarynyñ her biriniñ daşyna bir gala, käte bolsa birnäçe gala aýlap, obalaryny howsuzlandyrmaga çalşypdyrlar. Bu galalaryñ köpüsi gadymy harabaçylyklaryñ üstünde bina edilipdir, çünki olaryñ üsti töweregiñkiden bellenträk bolup, täze goranyş galalaryny döretmek üçin amatly bolupdyr. Olar adatça inedördül ýa-da göniburçly görnüşli palçykdan diwarly, iç ýüzünden dirikler bilen güýçlendirlen bolupdyr. Galalaryñ çuñklerinde we her tarapynda ýarym tegelek diñleri bolupdyr. Şol wagtlarda berkidilen gaçypatalga binagärçikde halk döredijiliginiñ has aýdyn ýüze çykan ýeri bolupdyr. Kiçenräk tire obalary palçykdan salynan tamlar görnüşindäki oturymly ýaşaýyş öýli oba görnüşli etrapçalar peýda bolýarlar.

[1]-Clements. William M. (ińlisçe) The Green wood Encyclopedia of World Folklore and East Asia, Middle East (2006 bas.) Greenwood Press ss.432 The first examples of this verbal tradition include the Alp Ertonga Legend, which relates how Alp ErTunga, The Saka khan who is thanght to have lived in the seventh sentury prevailed against the Iranian armies. [2]- «Bu túrk beglerinde atı belgúlúg tonga alp er erdi kutı belgúlúg» - Bu túrk begleriniń arasynda ady meşhur ykbaly aýan - beýan edilen Tunga Alp Er di. Kutadgu Bilig - Ýusup has Hajib. [3]- Ahmet Zeki Validi Togan 1932. On Mubarak shah Ghuri sahypa 852. [4]- Atalaý. Besim (2006) basmasy. Diwany lugatitturk. Ankara ş. Túrk tarıh kurumu basimevi ISBSN 975-16-0405-2. Jilt III. sahypa 149-150. [5]- Kyzlasov. 2003 sssf 42. [6]- Ýusup Has Hajyb. Kutadgu Bilig I Metin taýynlan R.R.Arat. Ankara 1991. sahypa 43. [7]- Aly Şir Nowaýy. Taryhy Múlk i Ajam. Jilt XIV sahypa191-195.

“Oguznamanyň” taryhy arena çykmagyna XI asyrdan başlap türkmen dinastiýalarynyň türki taýpalarynyň we olaryň özleriniň taryhyny ýazmaklyga gyzyklanmasynyň bolmagy täsir edipdir.
Wulkanlar — ýer gabygynyň ýa-da başga bir planetanyň gabygynyň ýüzünde döreýän geologik emele gelmeler bolup, olarda magma ýeriň ýüzüne çykýar we lawalary, wulkan gazlaryny, daşlary (wulkan bombalaryny) we piroklastik akymlary emele getirýär.

Aýşa Dürrüşawar soltan (ö. 11.05.1831) Hatyja soltan 12.01.1776-08.11.1776) Aýşa soltan (30.07.1777-09.09.1777) Esma soltan 17.07.1778-04.06.1848) Rabiýa soltan (20.03.1780-28.06.1780) Mälikşa soltan (28.01.1781-24.12.1781) Rabiýa soltan (10.08.1781-03.10.1782) Patma soltan (12.12.1782-11.01.1786) Älemşa soltan (11.10.1784-10.03.1786) Saliha soltan (27.11.1786-10.04.1788) Emine soltan (04.02.1788-09.03.1791) Hibetulla soltan (16.03.1789-1-8.02.1841).

Gadymy Derýaaralygynyň edebiýatyna degişli köp sanly poemalar,goşgular,rowaýatlar,gimnler,mifler,hekaýatlar,nakyllaryň ýygyndylary saklanyp galypdyr.

Hindistanda XVIII asyryň ikinji ýarymynda güýçli üç sany hanlyk bardy. Olaryň biri Şiwajiniň ýolbaşçylygynda dörän Marathlar birleşmesidi, beýlekisi Ranjit Singhiň döreden Penjap hanlygy, üçünjisi bolsa Günorta Hindistandaky Haýdar Alynyň ýolbaşçylygyndaky (hökümdarlyk ýyllary 1761-1782) Maýsur hanlygydy. Iňlisler bu üç hanlygy birden eýeläp biljek däldi. Üçüsiniň içinde gowşagragy diýip ilki Maýsura ýapyşdylar. Emma Maýsur iňlisleriň çakyndan güýçli bolup çykdy. Sebäbi Haýdar Aly fransuz harby maslahatçylarynyň kömegi bilen güýçli hakynatutma goşun döredipdi2. Olar Maýsur ugrunda dört gezek uly uruş alyp barmaly boldy.

1950-nji ýylyň Oguz aýynda bolan prezident saýlawynda Wargas ýene-de ýeňiş gazandy. Ol milli ykdysadyýeti gorap, daşary ýurtdan gelýän maýa goýumlaryny çäklendirdi, birinji nobatda, döwlet eýeçiligini ösdürmäge üns berdi.

Abdylhak Hamyt Tarhan (1851-1937) - türk şahyry. Ol köp ýyllap Parižde, Londonda, Brýusselde diplomatik gullukda bolýar. Abdylhak türk edebiýatynyň ösmegine özüniň mynasyp goşandyny goşan şahyrdyr. Ol "Mazar" diýen (1885, öz aýalynyň ölümine bagyşlanan) meşhur elegiýanyň we ençeme goşgular ýygyndysynyň, drama eserleriniň awtorydyr. Abdylhak "Hindi gyzy" (1875), "Tarik" (1879), "Eşber" (1880) diýen eserlerinde Hindistanda iňlis kolonial syýasatyna garşy çykyş edýär, eden-etdiligi paş edýär, watanlylygy, azatlygy wasp edýär. Emma şonuň bilen birlikde-de onuň döredijiliginde, hamala, yslamyň siwilizatorçylyk roly bar diýen ideýa ýöredilýär, panyslam, pantürkistik tendensiýalar duýulýar.
Asly halal, sada, ähmetsöýer, agzybir halkymyz bilen bilelikde Garaşsyzlygymyzyň 20 ýyly içinde toplanan tejribäni öwrenmek we ony döredijilikli ulanmak bilen, Türkmenistanyň täze, Galkynyş eýýamynda mundan beýläk hem has kuwwatly ösmegi, halkymyzyň abadan durmuşda ýaşamagy, olaryň ýaşaýyş derejesiniň has-da ýokarlanmagy, "Türkmenistanyň Prezidentiniň obalaryň, şäherçeleriň, etraplardaky şäherleriň we etrap merkezleriniň ilatynyň durmuş-ýaşaýyş şertlerini düýpli özgertmek boýunça 2020-nji ýyla çenli döwür üçin Milli maksatnamasyny" ýerine ýetirmek, türkmen halkynyň abadançylykda, bolçulykda erkana ýaşamagyny we işlemegini gazanmak, döwletimiziň ykdysady mümkinçiliklerini has-da netijeli peýdalanmak ugrunda özümiň ähli bilimimi, tejribämi, gujur-gaýratymy gaýgyrman ak ýürekden zähmet çekjekdigime ynandyrýaryn.

Mali VIII-IX asyrlarda Gananyň günortasynda döwlet hökmünde döredi. XI asyrda islamy kabul etdi. Araplar 1235 ýylda günorta Gana ýerlerini özüne birleşdirdi.

Seýdi Ali Reis sebitdäki köpsanly dini ýerleri hem-de möhüm şäherleri aýlanyp görenden soň 1553-nji ýylyň 7-nji dekabrynda Halap şäherinde ýola rowan bolýar we ahyrsoňy 1554-nji ýylyň fewral aýynyň başynda Pars aýlagyndaky Basra şäherine baryp ýetýär.

Goşunda gullar örän köp bolupdyr. Olarada ýer berlipdir. Ilat uly jemagat görnüşinde ýaşapdyr. Malide XIV asyrda neberelik gatnaşyklary ýok bolup başlaýar.

Keseliň başlangyç döwründe ulanylýar: Göni içege doly açylyp, babasyl düwnüniň aýajygyna guradyjy serişde (meselem, etoksiskleroz) goýberilýär. Onuň täsiri netijesinde düwün gurap, ýeri birleşdiriji dokuma bilen çalşylýar. Bu operasiýany ýerine ýetirme lukmandan uly tejribäni we usullylygy talap edýändir. Operasiýany saglyk öýüniň şertlerinde geçirip bolýandyr we ol ýerli ýa-da umumy agyrsyzlandyrmany talap edýän däldir.

Iňlis-maýsur uruşlary. Günorta Hindistanda iňlisleriň ätiýaç edýän bir hanlygy bardy. Ol hem Haýdar Alynyň ýolbaşçylygyndaky Maýsur hanlygydy. Haýdar Aly iňlisleriň düýp matlabyna düşünip, Günorta Hindistanyň hanlyklaryny baş duşmana – iňlislere garşy bileleşip göreşmeklige çagyrdy. Emma hindiler umumy dil tapyp, duşmana garşy göreşde bir ýumruga güýç bermegi başarmadylar. Maýsur ugrunda iňlisler 1767-1769-njy ýyllarda birinji, 1780-1784-nji ýyllarda ikinji urşy alyp bardylar.

Biz ýurdumyzyň ähli mineral-çig mal serişdelerini adamlaryň abadan durmuşda ýaşamagyna gönükdireris, oba hojalyk, senagat hem-de nebitgaz önümleriniň doly möçberde gaýtadan işlenmegini gazanarys.

Mümkin, il içinde XX asyryñ başynda Annak mollanyñ ýazan asyl nusgasyndan habarlylar bardyr. Bu meselede goldaw eden tapylsa, örän minnetdar bolardyk.

Tejen Ahal welaýatynda bir şäherdir.Tejen şäheri Aşgabatdan 210 km uzaklykda ýerleşýär we diňe şäherde 80,000 raýaty bolan türkmenitanyň esasy uly şäherleriniň hatarna girýär, Ahal welaýatynda iň uly şäherdir.

Mezolit döwrüniñ nusgalyk oýlap-tapyşlarynyñ birem bumerang bolupdyr. Ony başarjañlyk bilen zyñyp, dürli aýlawly hereketler bilen 150 m uzaklyga ýetirip bolupdyr.Bumerang ýer ýüzüniñ köp taýpalaryna mälimdir,ýöne ol awstraliýaly ýerli ilatyñ esasy ýaragy bolupdyr.
Ikinji bir tarapdan Mukaddes Ruhnamada köpsanly gadamy ỳurt atlary agzalỳar: Ary jülgesi, Marguş, Girkaniỳa, Turan, Täk gala we ş.m. Şu okuw dersiniň üsti bilen talyplara Mukaddes Ruhnamada ady agzalan ỳer-ỳurt atlary barada giňişleỳin düşünje bermek gözöňünde tutulỳar. Sebäbi, Magtymguly eỳỳamynyň ikinji ỳarymynda, Orsỳediň we Sowet hökümetiniň ỳöreden baknalyk syỳasaty türkmen halkynyň taryhy bilen birlikde gadymy ỳurt atlarynyň hem halkyň hakydasyndan belli bir derejede daşlaşmagyna sebäp boldy. Gadymy ỳer-ỳurt atlaryny öwrenmek, halkyň taryhyna dogry düşünmekde uly ähmiỳete eỳedir. Mukaddes Ruhnamada Beỳik Saparmyrat Türkmenbaşy Türkmenistanyň taryhy ỳerlerini, derỳalaryny gadymy atlary bilen atlandyrmak bilen bu ugurdabize anyk ỳol salgy berỳär.

Bathyz sähralygy özüniň gözelligi hem täsirliligi bilen tapawutlanýar. Martyň aýagynda - apreliň başynda gülleýän çülälekler we pakpakylar gyzyl reňkli giň meýdanlary emele getirýärler. Çägelerde sary hem ak çigildemler tapawutlanýarlar. Gülleýän sygyrdiliniň ýaşyl-ak öwüsýän meýdanlary apreliň ahyrynda sähralygy tutýar. Şu döwürde pisse tokaýlygynda, gök ýapgytlyklarda ak gül çogdamlaryny ýaýradyp, gülläp oturan, Koçiň dadranlaryny hem görmek bolýar. Maý aýynda kaspi we äpet soganlary, astragallaryň hem birnäçesi gülleýärler we meýdanlara gözellik berýärler.

Welaýatlaryň senagatynda öndürilýän önümleriň ýurdumyzyň eksport kuwwatlylygynda tutyan paýyny, welaýatlaryň senagatynyň ösüşine kiçi we orta telekeçiligiň goşýan goşandyny artdyrmaly, önümlerini gönüden-göni bazarlara çykarýan, bäsleşige ukyply kärhanalary döretmeli we olaryň kadaly ösüşini üpjün etmedi, ýokary öndürijilikli enjamlary ornaşdyrmagyň esasynda hereket edýän kärhanalaryň esasy senagat-önümçilik serişdeleriniň durkunyň täzelenmegini çaltlandyrmaly, senagat önümçiligini düýpli diwersifikasiýalaşdyrmaly, ýeňil we azyk senagatynyň önümçilik mümkinçiliklerini welaýatlaryň ilatynyň islegini doly kanagatlandyrmaga we welaýatlaryň çäginden daşyna çykarmaga niýetlenen derejelere götermeli.

Patyşa Argistiniñ döwründe Uratu has-da güýçlenip , onuñ goşunlary Kulha (Kolhida) ýurduna girýärler. Ol Araks derýasynyñ çep kenarynda Argistihinili şäherini esaslandyrýar, Uratulylar günbatarda Kiçi Aziýa, günorta – gündogarda Tigre guýýan Diala derýasynyñ kenarlaryna baryp ýetýärler. Şeýlelikde Uratu döwleti Assiriýanyñ ýerleriniñ iki gapdalynda-da ýerleşipdir. Olar onlarça müñ ýerleri sürüp äkidipdirler. Ýesirler gul edilipdirler. Uratuda oba hojalygynda esasy öndürijiler erkin obşinaçylar bolupdyrlar. Bagçylykda , ussahanalarda , gurluşyk işlerinde gullary has köp ulanypdyrlar.

Etrek-Gürgen türkmenleriniň arasynda çagalary doga ýa-da saý-sebäp boýunça gözi nahoşlap görmekden mahrum bolanda, olary diňe mesjit-medrese-hüjrelere bagyşlapdyrlar. Olar sapakda hemişe oturyp kurhany ýatlapdyrlar. Olar kurhany boýdan baş owazly kara’at edipdirler.

Milli goşunymyz, harby-deňiz güýçlerimiz, serhet goşunlarymyz, hukuk goraýjy edaralarymyz, şeýle hem olary häzirki zaman ýaraglary bilen üpjün etmek, harby gullukçylaryň ýaşaýyş-durmuş şertlerini has-da gowulandyrmak Hökümetimiziň hemişe üns berýän ugurlary bolar.
Watançy şahyr Magtymgulynyň gahrymançylyk, il-ýurt, agzybirlik, birleşmek hakyndaky şygyrlary onuň döredijiligine iň görnükli orunlaryň birini eýelsýär. Bu temada Magtymguly "Türkmeniň", "Ýeli Gürgeniň" , "Depe nedir, düz nedir", "Öňi-ardy bilinmez", "Döker bolduk ýaşymyz", "Gidiji bolma", "Gözlär men", "Başy gerekdir", "Mert bolmaz" ýaly birnäçe goşgular döredipdir.

Magtymguly köp şygyrlaryny Pyragy lakamy bilen düzüpdir Onuň döredijiligi XVIII asyr türkmen durmuşyny öwrenmäge örän köp material berýär. Magtymgulynyň şygyrlary, esasan, watançylyk, gahrymançylyk, öwüt-nesihat, sotsial-deňsizlik, yşky-liriki, dostluk barada gumanistik ideýalary öňe sürýär.

Häkimiýeti eline alan güýçler bu ýurtlarda köneçil toparlaryň garşylygyna garamazdan, demokratik özgerişleri amala aşyrmaga girişdiler. Emma ýerli köneçilleriň we ABŞ-yň gazaply garşylygy netijesinde syýasy ýagdaý üýtgedi. 1954-nji ýylyň tomsunda Gwatemalada harby öwrülişik amala aşyrylyp, häkimiýet harbylaryň eline geçdi. 1952-nji ýylda Boliwiýada bolan rewolýusiýa bu ýurda ykdysady özbaşdaklyk getirmedi.

2. Türkmenistanyň taryhy – geografiỳasyny umumy taryhy-geografiỳa ylmynyň bir bölegi hasaplamak bolar. Türkmenistanyň taryhy-geografiỳasynyň wezipelerine, ylymlar ulgamynda tutỳan ornuna düşünmek üçin taryhy-geografiỳanyň ylym ulgamyndaky ornuny öwrenmeli.

Blog (Türkmen: ulgam gündeligi) ýa-da Weblog (Türkmen: san görkeziji ulgam) — internetiň soňky trendlerinden. Internet ulanyjylaryň gündelik edýän işleri we synlary barada beýlekiler bilen paýlaşylýan ulgam. Tehniki bilgi gerek bolman, öz islän zatlaryny, öz islän şekillerinde ýazan kişileriň emele getirýän, gündelige meňzeýän web sahypalarydyr.

Muhammetguly Atabaýew 1914-1916-njy ýyllar aralygynda “Ruzname-yi mawera-yi bahri Hazar” atly ilkinji türkmen metbugatynda örän aktiw çykyş edipdir. Öz döwrüniň çylşyrymly meseleleri babatda dürli mowzukly makalalary çap etdiripdir.

Çig mal we energetika meseleleri. Çig mal energiýa gorlarynyň peýdalanyşynyň gyradeň bolmazlygy uly kynçylyklara getirýär. Olaryň adaty görnüşleriniň (agaç, polat, kömür, tebigy gaz, nebit) barha köp ulanylmagy netijesinde azalmagy adamzady pikirlenmäge mejbur edýär. Ylmy-tehniki öwrülişikleriň baş maksady çig maly tygşytlaýan , tebigy däl-de, emeli materiallary ulanmaga ýykgyn edýän, galyndysyz önümçiligi döretmekdir. Ylmy hasaplamalar YTÖ-nyň gazananlarynyň ornaşdyrylan halatynda dünýäde energiýanyň harçlanyşynyň polat önümçiligi üçin 4 esse, alýuminiň önümçiligi üçin-6, sement üçin-5, nebiti gaýtadan işlamak üçin-9, kagyz önümçiligi üçin-125 esse azaldylyp bilinjekdigini çaklaýar.

Mustapa IV (1807-08) Mahmyt II (1808-39) Şazada soltan Nugman. Şazada soltan Abdylla (01.01.1776-01.01.1776). Şazada Soltan Mehmet (22.08.1776-20.02.1781) Şazada Soltan Ahmet (08.12.1776 - 18.12.1778). Şazada soltan Abdyrrahman 08.09.1777 - 08.09.1777). Şazada soltan Süleýman 13.03.1779 - 19.01.1786). Şazada soltan Abdulaziz (19.Awgust.1779-19 Awgust 1779) Soltan Mehmey Nusret 20.09.1782-23.10.1785) Şazada Soltan Seýfulla Myrat (22.10.1783-21.01.1786)
Öz filosofik garaýyşlarynda Barzue rasionalist hökmünde çykyş edipdir, şol wagtlarda Sasanitler döwletinde biri – biri bilen bäşdeşlik eden dürli dinlereskeptiki garapdyr. Ol şeýle ýazýar: “Herkes diňe öz dini hak we adyl dindir, şol wagtyň özünde-de başgalaryň dini ýalňyş azaşmadan başga zat däldir diýip hasap edýär. Men öwrenmegi toslamalary diňe gaýtalaýandyklaryna, herkesiň üstüni hapa sözler bilen gömýändiklerine göz ýetirdim”. Barzueniň özi biçak adyllyly bilen tapawutlanypdyr, kömek diýip gelen hiç bir adamyň hem göwnüni ýykmandyr, adamlaryň jebirlerini ýeňilleşdirmäge we ýeňmäge borçly bolan tebibiň jana – jan wezipesi halka adamkärçilikli hyzmat etmek bolmalydyr diýip hasap edipdir.

Garaşsyzlyk ýyllarynda Türkmenistan halkara gatnaşyklarynyň erkin, deňhukukly agzasyna öwrüldi.Ýurdumyzyň "Açyk gapylar" syýasatynyň üstünlikli durmuşa geçirilmegi üçin halkara guramalary, goňşy we daşary döwletler bilen ynsanperwer, dost-doganlyk daşary syýasaty üstünlikli alnyp barylýar. Hoşniýetli, özara bähbitli gatnaşyklary we hyzmatdaşlyklary has-da giňeltmek, däbe öwrülen dostlukly gatnaşyklary hemmetaraplaýyn pugtalandyrmak, milli bähbitlere laýyk gelýän köp ýyllyk hyzmatdaşlygy hil taýdan täze derejä çykarmak, parahatçylyk söýüji ýurt hökmünde mähriban Watanymyzyň halkara derejesindäki at-abraýynyň mundan beýläk-de has-da artmagy üçin zerur çäreleri durmuşa geçirmekligi dowam etdireris.

Akgala (Parsça: آق قلا) Eýranyň Türkmensähra sebitinde, Gülistan welaýatynda Türkmen oturumly bir şäheridir. Bu şäher Akgala etrabynyň merkez şäheridir.

Fe­libr he­re­ke­ti­niň 50 ýyl­ly­gyn­da F.Mist­ra­ly (H. Eçe­ga­raý bi­len bir­lik­de) “Şa­hy­ra­na eser­le­ri­niň sag­dyn­ly­gy we öz­bo­luş­ly­ly­gy, hal­kyň ru­hu­ny gö­nü­mel şöh­le­len­dir­ýän­di­gi üçin” No­bel baý­ra­gy bi­len sy­lag­la­dy­lar. Onuň gow­şu­ry­lyş da­ba­ra­syn­da A. No­bel idea­liz­mi esa­sy öl­çeg ha­sap­lap­dyr we bü­tin öm­rü­ni mil­li ru­huň, ene di­liň we ede­bi­ýa­tyň gal­kyn­ma­gy­na ba­gyş­lan adam­dan ýüz öwür­me­li däl­di­gi­ni öňe sü­rüp­dir.

Genrih V ölenden onuň ogly Genrih VI (1422-1461). Ol bir ýaşam ýaşamandy. Şol sebäpli iri ýer eýeleriniň arasynda tagt ugrunda göreş başlandy üstesine uruşda yzly yzyna ýeňiltmek, haznany başydy salgyt artdy. 1450 ýylda Angliýada uly halk hereketi kent graf-da başlady. Gozlaňa Jon Kod ýolbaşçylyk etdi. Kendiň monifestinde salgyt kemeltmek, mejlis saýlawlarda baronlaryň razlyk bilen edýän synanyşyklaryny ýok etmegi syýasy talaplar bilen bir ykdysady talap “işçi kanunyny” ýatyrmak talap edildi. Bu herekete garyp daýhanlaryň batraklaryň we şaher podmasterleriň gatnaşandygyny aňladýär. Jon Ked, korolyň iş ýängyç maslahatçylaryny Lpndona tutýarler. Korol gorkup ýakyndakylar gözgalany tohtamagy haýyş edýärler, hereket duran ýagdaýyna olara egilişik ediljegini duýdurýarlar. Emma sözünde durman Kediň özüni tutup jezalandyrýarlar. Gozgalaňçylardan öç alýarlar. Beýlki graflyklardada şýle gözgalaňlaryň öňi alynýär.
Şol rowaýatlara görä, Bazue barly maşgaladan önüpdir (onuň kakasy harby gatlaga, ejesi bolsa ruhanylar urugyna degişli bolupdyr) we ýaşlygyndan başlap ylymlar bilen ylaýta-da tebipçilik bilen zor gyzyklanypdyr we oňa bütin ömrüni bagyşlapdyr.

Zelili: XIX asyr türkmen klassyk edebiýatynyň görnükli wekilleriniň biri hem Gurbandurdy Zelilidir. Onuň poeziýasynyň aýratyn sypaty Magtymguly tarapyndan düýbi tutulan realistik esaslary dowam etdirmekden we ösdürmekden şeýle hem beýik watançy şahyr hökmünde XIX asyryň I ýarymynda edebiýat äleminde taryhy arena çykyp ýedi günleriň biridir. Zelili Hywa hanyna ýesir düşen wagty öz dosty şahyr Seýdä şeýle ýazypdyr:

Daşy işläp bejermek usuly hem kämilleşýär. Daş gurallary simmetrik we işlenilýän gyrasyny ýiti edip ýasap başlapdyrlar. Giçki paleolit döwründe süñkden we haýwanlaryñ şahyndan zähmet gurallaryny ýasamak giñ gerim alypdyr. Giçki paleolit döwründe hem awçylyk we ýygnaýjylyk uly ähmiýete eýe bolupdyr. Aw awlamak öñkä garanda has üstünlikli bolan. Muny duralgalaryñ ýaşaýjylarynyñ iýen haýwanlarynyñ süñkleri subut edýär. Mysal üçin , Przedmostda (Çehoslawakiýa) 1000 mamontyñ , Amwrosiýewkada (Ukraina) 1000 töweregi bizonyñ , Solýutrede (Fransiýa) 10 müñ töweregi onuñ iýlen süñkleri tapylypdyr. Olar köpçülikleýin , guramaçylykly , gabamak arkaly haýwanlary awlapdyrlar. Duralgalar köplenç kert ýerleriñ golaýýnda bolupdyr. Gabamaklygyñ usullary kämilleşipdir. Haýanlary kert ýerlere , batgalyklara, gazylan çukurlara ot bilen gorkuzyp kowalap eltipdirler. Buzluk ýerlerden uzaklarda, ýagny ortaýerdeñiz – afrika, Orta Aziýa taraplarda adamlar leopardlary, dag tekelerini, keýikleri, ýyrtyjy haýwanlary awlapdyrlar. Balyk tutmaklyk hem başlanypdyr.

INWAZIYA (lat. Invasion-cozmak aralashmak) haywanat tebigatynyn parazitlerinin adama, haywanlara we osumliklere yokushmagy. Inwasiya aktiw hem-de passiw bolup bilyar. Aktiw Inwasiyada parazit organizima shikes yeten ya-da yetmedik deri ortugi , passiw Inwasiyada parazit organizme suw, iymit we s. m arkaly ralashyar.

Gowşut han 1823-nji ýylda belli türkmen serkerdesi Öwezdurdy batyryň maşgalasynda dünýä inýär. Öwezdurdy batyryň 5 ogly bolup, olaryň iň ulusy Gowşut, iň kiçisi Hojaguly handyr. Gowşut hanyň perzentleri: Baba han, Baýramaly han, Polat han, Hüjrep han, Hally han, Sary han, Düzüw (gyz). Gowşudyň uly ogly Baba han soň-soňlar polkownik çinini alypdyr. Umuman, Gowşut hanyň nebereleri häzir Ahalda, Maryda we Türkmenistanyň beýleki ýerlerinde ýaşap ýörler. Gowşut hanlaryň tiresi: teke – togtamyş – beg – gökje – ýary gökje – çomalak-çüri]]. Gowşut han tegelekden ak ýüzli, ortadan ýokarrak boýly, eginlek, dolmuş göwreli, goýungözli, giň maňlaýly, gaşlagrak, süňkbaşy iri, örän akylly-paýhasly, demir bedenli, ýolbars ýürekli, towşan tüýli, tiz pähim, herbap hem çykymly adam bolupdyr.
Gowşut han Hywa ýesirlerini ugradansoň, ýaşululary we nökerbaşylary çagyryp, maslahat edýär. Onda uruşda iki tarapdanam köp ýitginiň bolandygy, Hywa hanlygy bilen teke türkmenleriniň arasynda köp wagt bäri gamyş köpriniň bolandygy, emma Mädeminiň hatda öz halkyna we ýaşulularyna hem maslahat salman, duýdansyz gabahat işe girişip, uly betbagtçylyga sebäpkär bolandygy, şunlukda, indiden beýläk Sarahsda oturmagyň gorkulydygy, çünki Sarahsdaky täze galany özleriniň garşysyna göreşmek maksady bilen salnan hasaplap, Eýran şasydyr hanlarynyň howp salýandygy ýaly meseleleriň üstünde durulýar.

Çem­pio­na­tyň baş­la­ma­gy­na 2 aý ga­lan­da-da Ýew­ro­pa­dan haý­sy döw­let­le­riň gat­naş­jak­dy­gy nä­bel­li­di. Ýö­ne Žýul Ri­me­niň şah­sy ta­gal­la­la­ryn­dan soň, 4 ýur­duň ýy­gyn­dy to­pa­ry bu ýa­ry­şa gat­naş­ma­ga ra­zy­lyk bolýar. Şol wagt­lar yk­dy­sa­dy çök­gün­ligi baş­dan ge­çir­ýän Ýew­ro­pa yk­ly­myn­dan di­ňe 4 döw­let um­ma­nyň aňyr­sy­na geç­ýär. Ýag­ny Fran­si­ýa­dyr Bel­gi­ýa, Ýu­gos­la­wi­ýa we Ru­my­ni­ýa­dan baş­ga hiç bir döw­let dür­li se­bäp­le­re (yk­dy­sa­dy ýet­mez­çi­lik, um­man­dan geç­me­giň kyn­ly­gy hem-de ýo­lag­çy­ly­gyň uzak wagt al­ma­gy) gö­rä bu ýa­ry­şa gat­naş­ma­ýar. Şeý­le­lik­de, il­kin­ji Dün­ýä çem­pio­na­tyn­da Ýew­ro­pa­dan 4, Gü­nor­ta Ame­ri­ka­dan 7, De­mir­ga­zyk Ame­ri­ka­dan-da 2 to­par je­mi, 13 mil­li ýy­gyn­dy çy­kyş ed­ýär. To­par­lar 4 to­par­ça­da çy­kyş edip, 1-nji to­par­ça­da 4, beý­le­ki­le­rin­de 3 ýy­gyn­dy öza­ra güýç sy­na­nyş­ma­ly edil­ýär. Ýer eýe­si Urug­waý, Ar­gen­ti­na, Bra­zi­li­ýa we ABŞ esa­sy fa­wo­rit­ler hök­mün­de bi­jä gat­naş­ýar.

Şonuň bilen berilende-de ýapon hökimýeti görkezmek ýaly bilen Hytaýyň 5 sany demirgazyk welaýatynda awtonomiýa ugrundaky herekedi gurady. Onuň magsady Mançfon-Go döwleti ýaly oýnatgy döwlete öwürmekdi. Emma bu syýasat halk köpçüliginiň garşylygyna duçar bolýar.

Bu döwürde adamlar saply , ýylmanan we deşilen gurallary, dokma stanogyny ulanypdyrlar. Toýundan gap-gaç ýaşapdyrlar, agaç işläp bejeripdirler, gämi gurupdyrlar, tor dokapdyrlar. B.e. ön IV müñýyllykda peýda bolan küýzegärçilik stanogy zähmet öndürijiligini we önümiñ hilini ýokarlandyrypdyr. B.e. öñ IV müñýyllykda gündogarda araba oýlanyp tapylypdyr.