Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Séneka ojejuka oikuaa rire Mburuvicha Nerõ ojerure tojuka chupe, Nerõ oimo'ãgui Séneka omosẽse chupe Rróma rekuáigui, hákatu araka'eve ojejuhu mba'etee he'íva upéve iñañetéva.

Kóva rica tradición artesanal oúva etnia oikóva umi territorio opáichaguáva omoañetéva tetã, noñemoañetéiva impacto orekóva proceso de colonización jave. Péicha avei, oguahẽvo misionero jesuita ha franciscano, oñepyrũ oñemoambue ha purahéi, arquitectura ha, opu'ã, talla de imágen apo, oñembosarái ha omotenonde peteĩ kuatia oñemomba'eguasúva artesanalmente teỹinguéra.

Upéicha rupi, ary 1789 jave, Paris-gui oiko ñorairõ renda. Mbohapy mba’e omomýi tetãyguakuérape: Tekosãso reka, Tetã Amandaje ñemongu’e ha Ñe’ẽme’ẽ “Juego de Pelota” ñemoañete. Iporã jaikuaa Ñe’ẽme’ẽ “Juego de Pelota” oikova’ekue 20 jasypoteĩ 1789 jave; kóva rupive 577 tetãrerapegua ojoaju ha he’íkuri omba’apótaha kane’õ’ỹre ome’ẽ peve peteĩ Léi Guasu Hyãsia-pe. Jepémo tetãygua oipotákuri umi mba’e, Réi Luis XVI katu oñembotavyete ha ombotove chupekuéra. Péva ári, tetãyguakuéra huguyrakuvékuri oñemosẽvo Jacobo Nécker, Tetãmba’eta Kuaitapyhára. Upémarõ, Luis XVI ojehecha tesaparápe ha ojerure pytyvõ ambue tetãme, ombouva’ekue heta ñorairõhára oñemohendáva Paris ha Versalles jerére. Ojehúvo ko’ã mba’e ha ohechakuaávo Luis XVI oñembotavyha chuguikuéra, tetãygua opu’ã ha osẽmakatu oñorairõ hag̃ua tuichaháicha hembipota rehehápe.

Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua (ingyaterrañe'ẽme: International Olympic Committee, IOC, hyãsiañe'ẽme: Comité international olympique, CIO, karaiñe'ẽme: Comité Olímpico Internacional, COI) ha'e peteĩ ñembyaty ojejapo ary 1894-pe, karai Pierre de Coubertin ojapo oñepyrũ jey hag̃ua Ñembosaraipavẽ, Gyresia retãguáicha ymaguarépe.

Ko’ãichagua turismo oikuave’ẽ ha ohechauka tekoha porã ha ijojaha’^yva mbohupa kuérape. Péicha infraestructura omomaitei ohechaukñavo naturaleza iporha.

Holandañe'ẽ (karaiñe'ẽ: neerlandés) ha'e ku ñe'ẽ hermániko ha indoeuropapegua oñe'ẽva Holanda ha Surinam. Ñe'ẽ rapykuere oñemboja'óva mbohapy árape: holandañe'ẽ ymaguare térã fránsiko guy gotyo ymaguare (Sa ro'y XII peve), holandañe'ẽ mbytepegua (S. XVI peve) ha holandañe'ẽ ipyahuvéva.

Mymba ha ka'avokuéra peteĩ juehegua pegua ikatu oñombohyeguasu, ndaikatúi viña ombohyeguasu juehegua ambuéva ojuehégui. Ko'ãga oĩ 5 térã 7 suakuéra juehegua ñande yvórape.

Política de Dios, gobierno de Cristo. Ipehẽngue peteĩ ojehai ary 1617-pe ha osẽ kuatiápe ary 1626-pe, héra Política de Dios, gobierno de Cristo y tiranía de Satanás. Ipehẽngue mokõi, ojehai amo ary 1635-pe, ha osẽ kuatiápe ary 1655-pe. Umi mokõi pehẽngue osẽ joaju kuatiápe hérava Política de Dios, gobierno de Cristo, sacada de la Sagrada Escritura para acierto del Rey y del reino en sus acciones.

Fernando-pe tuvakuéra omo’e porã va’ekue. Oje’e oike hague Colegio San Carlos de la Asunción-pe ojehekombo’e haguã. Buenos Aires mb’ehápe ha avei Universidad de Córdoba oñemoarandu Derecho-pe, upévare ha’e kuri peteĩva umi arapegua iñaranduvéva.
Péicha 21 jasyapy 1864 jave, gobierno onombra Cándido Bareiro ministro ramo, oñangarekóva Negocio de la Legación ojeakreditáva Londres ha París-pe. Pèicha marzo 1864 jave pèva jasypa ary oúva oiméva tembiapo ojoajúvaa marcha de la guerra-pe.

Avei ou ñandéve español-kuéragui ha ape hekoambue oporomombáy ñembokiha, tembirekorã, tembireko, sy ovetãme oñemomaiteisévape hi’arambotýre purahéi rupi, oñepyrũ guarániagui ha upéi ipya’evéva polca kyre’ỹ, mbyky térã ikatu hi’areve.

Og̃uahẽva ñandéve España-gui. Peteĩ ava ikamisa ha ikasõ po’íva, isa’y mokõivéva ha ipópe ao pehẽngue pytã omoñarõ hag̃ua tórope ha ipynandi.

Horytaña (الأردنّ - Al-’Urdunn), héra ete Tavetã Hachemita Horytaña (المملكة الأردنّيّة الهاشميّة - Al-Mamlaka al-Urdunniyya al-Hāshimiyya), omboherava akue Horytãmboypýri ary 1950 peve, ha'e peteĩ tetã Asia-pe oĩva Mbyte Kuarahyresẽ. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Siria, yvate kuarahyresẽ gotyo Irak, kuarahyresẽ ha ñemby gotyo tavetã Aravia Saudíta, ñemby kuarahyreike para Pytã (golfo de Aqaba), ha kuarahyreike gotyo Israel ha Cisjordania.

William Shakespeare (Stratford-upon-Avon,26 jasyrundy - 1564 — Stratford-upon-Avon, 23 jasyrundy - 1616) ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára ha tembiasagua'uhára Ingyaterra rehegua. Ha'e haihára tuichave Inglyesñe'ẽgua. Hembiapokuéra herakuã ha'e Rromeo ha Julieta, Hamlet, Macbeth ha ambue ñe'ẽpotynguéra ha tembiasagua'ukuéra. Opaete Shakespeare hembiapokuera oñembohasáva ambue ñe'ẽme (Hyãsiañe'ẽ, Karaiñe'ẽ, Poytugañe'ẽ ha Avañe'ẽ avei).

El Paraná Country Club ha’e peteĩ barrio residencial exclusivo, heta mba’e oreko rupi ha’e peteĩ tenda iporãitereíva ojeiko haguã vy’apópe ko’ápe.

Bruno Guggiari rupi ojejapo va’ekue upe Barrio Obrero, korapy opyta mombyrýva upe táva Paraguay oñemba’apohakuéragui. Upe ñembotáva oñepýrũLa 3ª Proyectada gui Sur gotyo, oñemyatyrõ haguã upe tava’i la Chacarita, henyhẽhápema tapichakuéra oikove asyetéva mba’eky’a apyteme y rembe’yrupi.

Tai M ha'e tai paapyha, pundie paha latinañe'ẽ achegety, karaiñe'ẽ achegety avei, tai poapyha avei. Avañe'ẽ achegetyme tai paapyha, ambue ñe'ẽme ipu hechauka M, avañe'ẽicha.

Juehegua (karaiñe'ẽ: Especie - Parecidos) ha'e mymba, ka'avo ha oparekove iñemohendapy, tekove oiko térã amyrỹi, tekovekuaaty ñemohendapegua.

Chipa asador ha’e peteã mbujape avatiku’i ha aramirõgui ijapopyre tembi’u Paraguáiete, oñembojehe’áva kesu pyahu ha ñandygui, oñembopukúva po’íva ikuáva mytérupi oñembojy rupi yvyra rakãngué oñembosako’iva upevarã imbaretemíva oñemboingétare tapápe jepe’a terã tatapỹgui ijapopyre hakuetemíva nahendýirõ jepe.

Ko'ã árape siglo XX, he'i Gobierno paraguayo orekóha upe deseo opávave obra, oñembyatýva intitución-pe, oguapývo base ko'ágã Museo Nacional de Bellas Artes. Museo Godoy opyta amo ipahápe oñemoheñói 1909 jave, dirección Godoy oisambyhýva, omano meve. Ary 1939 jave, ko institución ojeofisialisa Estado rehe ha'éva [[Museo Nacional de Bellas Artes].

Tavayguakuéra oñemitỹ ha omongakuaa mymbakuéra. Mba’e ojehecharamovéva ha’e : yvukuéra; ñu; estancia; tupão guasu. Heta tavaguasúpe oĩ museos arte sacro jesuítico rehegua ojehecharamóva avei.
Áho (karaiñe'ẽ: ajo, lasioñe'ẽ: Allium sativum) ka'avo umi sevói ha puérro aty pegua, hi'a apu'avýva amo 50 cm yvy guýpe ojejuhúva, ipire morotĩ ha ipehẽngue hetáva, amo 6 térã 12 katu oreko, tãinguéra ojoguáva, oñekytĩvo hyakuã mbareteite. Yvy ári ojehechánte ka'ami hogue pererĩ hovyũ amo 30 cm ijyvatekue. Hi'a yvypóra oipuruite rembi'urãicha ombohe hag̃ua.

Yvy ko’árupi ojeclasifica hetave hendáicha latosoles y latosol arenoso ramo, upévare ijyvyku’ieterei ha oguerosyryrei chupe ama guasu umía. Oĩ katu tenda ijyvyku’i ha katu itujuha avei. Yvy karapehárupi katu oĩ yvy hérava suelo hidromórfico.

Ha’e avei ñemuha guasu ha mba’apo renda, oguereko tembipuru ojeruva’erã opaichagua mayma tapicha ohosẽvape guara: hoteles, restaurantes ha reike hagua heta tenda iporãva ikatúva rehecha, techapyrã: Campo María, Laguna Capitán, Chaco Logde ha mabue mba’e.

Concepción departamento opyta Paraguaípe región oriental mbytépe, paralelos 22°00´ ha 23°30´sur , ha meridianos 58°00 ha 56°06´oeste mbytépe.

Vielorrusiañe'ẽ (Biełaruskaja mova/Беларуская мова) ha'e ñe'ẽ tee Vielorrusia retãme, oĩ rrusiañe'ẽ ha ukyañañe'ẽ mbytépe, umi mokõi ñe'ẽ esláva kuarahyresẽgua ha'ete ojoguáva poloñañe'ẽme.

Opyta 91 km Paraguaýgui ruta II rupi. Eusebio Ayala tavaitépe, 65 km Paraguaýgui, ojehova’erã tape heñóiva pépe, yvate gotyo, oporogueraháva Karaguatay ha ambue táva ijerereguápe.

Pe kamby rehe omba’apova oĩva upépe hérava Trébol oguereko visitas guiadas opavave tapicha ohosévape guara, oikuaaséva mba’eichaitépa omba’apo hikuái pe tendápe.

Hogue ha hapo oreko mba'épa ojapo omboha’eve ha omboguapy ñande py’a, ñanemonguaru, ñanemoñeĩ hu’ũ kangymi, omopotĩ ñande ruguy, omomba’apo kyre’ÿve ñande py’a.

Mba'eapohára (karaiñe'ẽ: actor - actriz) ha'e kuimba'e térã kuña omoha'anga ha ohechauka peteĩ mba'eapo gua'u, ta'angambyry rupi térã ñoha'ãngare, ta'angamýi ha puhoe avei.

Ka’avo ikatúva opa ohovohína ko’ãva: yvyra paje, ygary, nandyta, victoria cruziana. Mymba ikatuetéva omanomba katu ko’ãva: tukã guasu, guasutĩ, jakare ovéro, mbói jagua ha lobope.

Ko tetãvore Guaira oguereko ndahetái tape hũ rehegua mba’yruguatakuéra oiko haguã. Ko Ruta 2 Mariscal José Félix Estigarribia-gui osẽ peteĩ tapehérava Ruta Nº 8 Dr. Blas Garay, táva Coronel Oviedo-pe, oguahẽ tavaguasu tetãvore peguápe ohasa rire distrito Mbokajaty rupi.

Arahaku Ára térã Arahaku Aravo ha'e aravo ñemoambue peteĩ tendápe, omotenonde hína peteĩ aravo ñónte, arapoty ñepyrũme ha omomoĩjey ro'yñepyrũme. Ojepurúva jahasa porãve hag̃ua kuarahy rendy.

Ricardo Migliorisi osẽ tapichakuéra omba’apóva arte rehe apytépe pa’ary 60 mbyte rupi, upérõ guare tuicha tekotevẽ oĩ opa mba’e oñembopyahu ha oipe’ávo hokẽ, oĩ rupi heta mba’e pyahu ha tekotevẽ ñembopyahu py’ae Modernismo-pe iñasãi ha oike mbaretéva América ha Europa-pe.

Ag̃uiete pe tavaitégui opyta “Museo Vapor Cué”, oĩhápe ygarata oñenohẽva’ekue ysyry Yhaguýgui: Apa, Ypoa, Piraveve ha Amambay, imboguatahakuéra omyendyva’ekue ani hag̃ua opyta enemigo-kuéra pópe
Upégui ojegueraha San Francisco-pe máva omondétava ha ombojeguakátava rógape. Avéi upe árapema ojejapo térarysýi ogayguakuéragui oipotáva San Francisco oho hógape ambue arýpe, ha umi apytégui oñenohẽ peteĩ ogayguakuéra réra, ha’étava máva omondétava San Francisco-pe ambue ary oútavape.

Ko’ã kuña apytépe oĩkuri ipojeravéva ha upehaguére ñane retã sãmbyhyhára ome’ẽkuri chupekuéra jopói hérava Gran Cruz de la Orden Nacional del Mérito. Umíva apytépe oĩ kuñakarai Cristina Talavera de Alarcón ha kuñakarai Atanasia Escato.

Campos dos Goytacazes ha'e peteĩ táva Pindorama pegua, táva rendakue tuichavéva tetãvore Rio de Janeiro pegua. Ko távape oiko 477.208 tavayguakuéra (ary 2013 jave) ha oguereko peteĩ yvy pehẽngue 4.031,910 km² nunga.

Táva Tenondegua Seúl (hangul: 서울특별시, hanja:서울特別市) hérava avei Seúl (hangul:서울), ha'e Yvykorea itavusu, pe tavakuairetã reñói guive ary 1948-jave, Korea itavusu marandekóva hetave 600 ary guive ha táva oguerekovéva tapicha kuéra ipype Korea yvyapy pegua. Ha'e tenda sãmbyhyha tee Yvykorea ipype. Oĩha yvate kuarahyreike pe tetãme 50 kilómetro-pe opyta pe tenda ñorairõ'ỹ omboja'o mokõi Korea. Pe ysyry Hã ohasa távape.

Táva Villarricaygua katu kuñakarai Ramona Insfrán de Codas, Benita Olasaga de García, Dolores Larramendi de Queirolo, Asunción Marecos de Benítez, Simeona González de Brizuela ha Coronada Figueredo de Espínola

Museo Regional Yasyretă ojejuhúva Ayolas tavaguasúpe. Ipype ojejuhu piesa arqueológica, mineral ha techapyră fauna nativa. Refugio Faunístico de Atinguy oiméva 18 kilómetros Ayolas-gui; iterritorio ohupyty 100 hectárea, ko’ápe ojehecha hetaiterei especie de fauna ha flora región-me. Kóva refugio omotenondéva umi condición óptima ikatu agua umi mymba oiko naturalmente.

"Invictus" niko peteĩ ta'ãngasyry ary 2009-peguare, oisãmbyhyva’ekue Clint Eastwood ha oĩhaguépe ñoha’ãngahárarõ Morgan Freeman ha Matt Damon ha omombe’úva Nelson Mandela oipururõguare pe ñe’ẽpoty ombojoaju hag̃ua mayma hetãyguápe, ary 1995-pe, Rugby Yvoragua Kópa jave. Pe téra ou pe ñe’ẽpoty Mandela orekova’ekue peteĩ kuatiamíre oĩ aja ka’irãime ha ombopy’aguasuva’ekue chupe upépe oĩ aja. Ta’ãngasyrýpe, Mandela ohai pe ñe’ẽpoty Francois Pienaar, ha’éva Sudáfrica Rugby atyha ruvicha ha he’ihápe chupe omombareteseha joaju hetãyguakuéra apytépe upe ñeha’ãru’ã rupive.

Procesión rire oiko misa guasu, parlante rupi oñehendu vy’a oikóva, sortija, mitãnguéra oñembosarái calesita-pe, carrera vosa, paila jeheréi, ogayguakuéra ojapo karuguasu upépe umi oñe’ẽme’ẽva’ekue karai Blás Marangatúpe, ojejeruréva apytépe, oĩ hetave ahy’o ñemonguera.

hwesta (h)+mbohapy kyta(a)+unque (g̃)+ peteĩ moapopẽ kotyo yvýpe (u)+ "i" kyta ỹre+mbohapy kyta(a)= hag̃ua malta (m)+pete﻿'ĩ kyta (i)+tinco (t)+ngwalme(~)+ mbohapy kyta(a)= mitã

Péicha consecuencia orekóva pira aty Paranáme ohasáva vaietereíva, ombohapéva sensible disminución volumen ko’ă especie; construcción sistema elevador omitigáva péva ko’ă efecto-pe.

Umi tenda omombe’úva ko táva rembiasakue hechapyrã jajuhúta upe tupao guasu San Lorenzo-pe omopu’ã va’ekue umi tapichakuéra España-gua ou va’ekue upe ary 1718 ramo Ñemby ha’éramo guare tava’imínte oikovehápe 2.187 tapicha.
Oñeme’ẽ va’ekue ichupe upe condecoración de la Estrella de Caballero de la Orden Nacional al Mérito upe ary1866 ramo. Umi tembiapokuéra oñeme’ẽ va’ekue chupe ári oñemanda avei ichupe omohenda haguã mbo’ehao ombo’ehaguãme geografía, España ñe’ẽ ha ambue ñe’ẽnguéra. Ha avei oipytyvõ ohaívo upe kuatiahai ojejapo va’ekue ñorairõ guasu aja hérava “Cabichu’i”.

Edimburgo (ingyaterrañe'ẽme: Edinburgh) ha'e tavusu ha táva sãmbyhyha tetã Ekosia pegua (Tavetã Joaju), oiméva Europape. Ko táva ituichave mokõiha táva Glasgow rire.

Ka’akupe oĩ 57 Km. Táva Paraguaýgui, táva guasu tetã Paraguái pegua. Ko táva oĩ yvyty Ka’akupe ári, upe guive ikatu jahechapaite ypa Ypakarai. Ha’e peteĩ táva iporãitereíva oguerekóva heta yvyraty, avei yvyty opaichagua. Onemboja’o 15 barrios ha 17 compañías.

24 jasyporundy, ojegueromandu’a jave fundación ára, ho’áva avei Virgen de las Mercedes, táva ñangarekoha árape, ojejapo aty mburuvichakuéra ndive, ñembo’e, mbo’ehaokuéra jejotopa, avei festival ha baile social-pe.

Paraguái isãsparire katu oñembyaty kuri peteĩ Junta de Gobierno omyakã va’ekue prócer Fulgencio Yegros, Fernando de la Mora gui oiko vocal secretario.

Rrúsia Joatýpe ojapo jasykõi ary 2014-jave upe Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe 2014, peteĩha Ñembosaraipavẽ ojejapóva Rrúsia Joatýpe, upe Ñembosarái 1980 táva Mosku-pe, ojejapo Tetã peteĩ reko Soviétiko aja. Ary 2018 ojejapóta avei FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2018, peteĩha Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ ojejapóva Rrúsia-pe.

Ñe’ẽngue oñembohysýiva yvate oñenohẽ ojekuaaukahápe aranduka “Etapas de un itinerario: grabados, dibujos, acuarelas de Livio Abramo”. Pe jehai oñe’ẽhápe hekove rehe, ko artista Brasil-gua he’ive avei: “…Che hína ta’angahaihára, ta’anga apoha, ha acuarela rupi amyasãi pintura. Chejeheguiete añembokatupyry ko arte-pe. Umi grabado ha diseño tenonde guare oho che rembiapo política ha sociedad rehegua rehe, ha expresionismo ojekuaaporã pypekuéra. Jehechakuaa tuichavéva grabado rehegua ahupytyva’ekue rehe 1950-pe, ikatúkuri asẽ tetãgui ha aha Europa-pe haimete mokõi ary pukukue che rajy Larissa ndive, ha rohecha umi museo tuichavéva oĩva Europa-pe. Che maranduhára va’ekue –kóva añoite che rembiapoite- 33 ary pukukue ha péicha amboguata ojoykére che rembiapo arte, maranduhára ha sindical. Upévare ajegueraha ka’irãime heta jey. Chéve g̃uarã arte ndaha’éi peteĩ tembiapoite; ha’e peteĩ mba’e porã jarekóva yvyporaháicha, umi ytororõ ha guyra veve iporãháicha avei.…” Oñe’ẽvo hembiapokueraitére, catálogo oñeñe’ẽma haguépe, Abramo he’i: “…Ha he’iháicha pe ñe’ẽnga, ‘mandu’a ha’e jeikove jey’, pépe oĩ rupi mandu’a pehẽngue che arekóva ha oñembohetéva ta’angakuéra ajapóvape … …Oje’e che rehe aimeha ‘realismo fantástico’ Brasil-gua motenondeharakuéra apytépe. Añetehápe máramo –noiméiramora’e mbykymi añepyrũramóme artista háicha- ndajepy’apýiva jeguakarei rehe. Arovia aimeha aty tuichaitéva ymaite ypykuéra guive ko’ag̃aite peve orekóva teko hesa renondépe oguerojera hag̃ua apytu’ũroky…”
Aveí akã’i moherakuahára Helmut Wautischer-pe (oñemoherakuátava: The MIT Press, Boston, MA, 2005), Ontology of Consciousness: A Modern Synthesis Copyright © 2002 Mariela Szirko. Maymavaite ikatu oike ko tembiapo kóvape; ikatu avei ojekuaauka opa ñe’ẽmosarambiha rupive, noñemokechẽíma guive ko marandu ha mamógui ou; oñemombe’úvarã avei mamópa oĩ pe ijypy.

San Juan Bautista oñemohenda peteĩ tende yvatépe, mombyry 18 km. San Migeul-gui, oguahẽva guive ko távape katuetei ho’u tembi’u oñembohérava “batiburrillo”.

Kuña Paraguái Ára niko ñanemomandu’a peteĩ mba’e ndetuichapajepéva oikova’ekue 24 jasykõi 1867 jave. Upérõ jeko ijatýkuri Paraguaýpe, Plaza de Mayo-pe, Amandaje Guasúpe, kuñaita Paraguay ha okarayguáva, imboriahu ha ipirapirehetáva, iñarandu ha iñarandu’íva, oñemongetávo hikuái mba’éichapa ha’ekuéra ikatúne oipytyvõ ñane retãme oĩva’ekue upérõ Ñorairõ Guasúpe.

Ko refugio ombojere yno’õ guasu avakuéra rembiapokue oñemongu’évo Itaipú usina guasu. Kóva oikóre 1982-pe, heta mba’e porã economía-pe guãrã oñepyrũma oipuru ko’ã 77 tetãvore’i ko jerere oikova guive.

Opyta aja Minas Gerais-pe, ohai Cartas Chilenas, ñe'ẽpoty ombohorýva ha kuatiañe'ẽicha. Oho jeývo Bahía-pe ary 1786, omenda Maria Doroteia rehe mokõi ary rire. Itujágui ha ndamba'ehetáigui, Doroteia ñemoñare ndopotái upe ñemenda.

Cándido Bareiro ha’e diplomático omboguatáva carrera ha hembiasa arandu. Itua Luis Bareiro Montie ha i sy Felipa Dolores Caballero Mayor, nieto célebre prócer independencia paraguaya, Pedro Juan Caballero. Ha’e temimbo’e colegio oadministráva mbo’ehára argentino Juan Pedro Escalada.

Ymave Hernandarias oñehenói va’ekue “Tacurú Pucu”. Ko’ãga katu héra péicha, Hernando Arias de Saavedra, primer gobernador criollo de la Provincia Gigante de las Indias colonia aja Tendota va’ekue.

Ñe'ẽ aty'i arikẽ: oguereko mokõi ñe'ẽ. Peteĩva, herava arikẽ, ndoporoñe'ẽvave. Ambueva, karitiãna, oñe'ẽva 320 avakuéra, tetãvore Pindoramapegua Rondônia (ary 2005). Tenía 123 hablantes en 1997.

Umíva apytépe oĩkuri: Nieves Martínez térã kuñakarai Walda Paredes oikóva Kapiatápe. Pirajúgui ouva’ekue katu: Dominga Simbrón de Méndez, Susana Caballero de Báez, Pilar Caballero de Maldonado, María Laura de Aquino haMaría Telesfora Urbieta.

Fernando de la Mora pore’ỹme, umi Junta atyguasu jave, 1812 arykue jave doctor Francia opyta iñakãporãva ramo pe Junta-pe. Oikuaágui Fernando de la Mora ndojokupytyiha hendive oñeha’ãmbaite voi oikovai haguã hendive ha ohechauka chupe tova vai memete. Omboja memete ese ivaimíva oikóva guive.

Upévare 85% rupi upépe ojagarrapa kapi’i ñeñotymbyre vaka rembi’urã. 15%-nte hemby humedales, ka’aguy para para rembyre, ka’aguy ysyry rembe’ýrupi ha takuaraty mimi.

Kapi'atã Tavao oñemohenda Jeikoha San Roque-pe, tape Mcal. Estigarribia ha Mcal. López ári, Km 20. Kapi’atãgui oiko táva ára 20 jasypa ary 1872-pe oñemoheñoirõguare Tavao Aty Peteĩha. Ipahápe, ary 1968-pe ojehechakuaa ichupe tavaóramo ha upe guive oguereko táva motenondehára. Los Intendentes Municipales fueron. Táva Motenondehára niko ko’ãva:
Ko’ã grabaciones discográficas, purahéi ava atýpe, ta’angamýime, pujoe térã teatro-pe guarã, puraheiharakuéra Luis Alberto del Paraná, Agustín Barboza, Pura Agüero Vera, Ñeca González, Oscar Barreto Aguayo a ambue, ojerureva’ekue chupe omotenonde térã omyatyrõ mba’epuaty tẽra haipyre rehegua (dirección y arreglos orquestales) ikarrerakuéra pukukue.

Colombia (teratee República de Colombia) tetã opyta yvatekuarahyreike gotyo Yvyamérikape ha itavusuhína Bogotá. Yjykére oĩ kuarahyresẽ gotyo Venezuela ha Brasil; ñemby gotyo Perú ha Ecuador; ha yvatekuarahyreike gotyo Panamá. Kolombia ningo tetã añónte oguerekóva hembe'y Paraguasu Pacífico ha avei Para Caribe; pépe oreko hetami ypa'ũ Archipiélo de San Andrés ha la Providencia-icha.

Zonas de uso intensivo: ko’ãva ha’e paisaje neporãvambajepéva ojeipuruva actividades recreativas hypy’ũporãva ojejapo haguã (oĩ área camping rehegua, centros de visita ha oñemaña haguã opárupi gotyo)

Péicha investigador ramo omoherakuã, co-autoría Luis Szarán ndive aranduka “Mangoré. Vida y obra de Agustín Barrios”, 1994-pe, ombosako’i oikóvo “Los documentos de Barrios” ; “Barrios visto por sus contemporáneos”.

Oguahẽvo ára 8 jasypakõime Inmaculada Concepción de María ára hetaiterei Paraguái ra'y oho oguatahápe omoguahẽ Tupãsy Ka'akupépe imaitei ha ome'ẽ hag̃ua aguije.

Elio Ramón González, músico, director orquestal ha compositor Paraguaigua, ojekuaave chupe ambue hérape Neneco Norton. Heñói ary 1923 jave en Paraguaýpe, tavaguasu Paraguái retãmegua, ára 8 de diciembre, Virgen de Caacupé ára jave, ha’eva ñemomorã rehegua tuichavéva ko tetãme.

Yvývo: río Manduvirã ha Arroyo Hondo omopa’ũ chupe Departamento de Cordillera-gui; Cordillera de San Joaquín omopa’ũ chupe Departamento de Ka’agusú-gui.

San Pedro departamento-pe he’õ ha okymeme. Jepivérõ haku 23 °C rupi; oguejy 10 °C peve ha ojupi 38 °C peve, he’õngue ohupyty 70 ha 80% rupi. Oky 1324 mm rupi.

Félix de Guarania herateéva Félix Giménez Gómez heñóiva'ekue táva Paraguari pe ary 1924 javéramo. Oñemoarandúva'ekue Jehaiporã Letraspe Facultad de Filosofía Universidad Nacional de Asunciónpe. Hekovépe, oñepyrũ va´ekue oipyguara ñane ñe'ẽ guarani ha ohai opáichagua mombe´upy, aranduka guarani rehegua ha ñe'ẽporãhaipyre.

Québec herava avei Kévek ha'e tuichave Kanatã tetãvore. Oguereko 7 651 531 ava ha ituichave táva ha'e Montreal, itáva guasu ha'e Kévek táva. Oguereko mokõi ñe'ẽ: inglyesñe'ẽ ha hyãsiañe'ẽ.

Benz, Brett W.; Robbins, Mark B. & Peterson, A. Townsend (2006): Evolutionary history of woodpeckers and allies (Aves: Picidae): Placing key taxa on the phylogenetic tree. Molecular Phylogenetics and Evolution 40: 389–399.

Machu Picchu (Yvy-Kechuañe'ẽme: Machu Pikchu "Tuja Yvyty".) ha'e peteĩ tuja távambarete (ciudad fortaleza) ojapova Ĩka-kuéra (Inka), Saro'y XV-pe. Ãgagua oĩ táva Cusco, Perũpe. Ha'e peteĩ Tembiejakue Yvypóra rekogui 1983 jave, ha ha'e avei peteĩ Pyahu Pokõi Tembiechapyrã Yvóragui Ãgagua. Machu Picchu oguereko heta ógakuéra, ógaguasukuéra, tupãoguasukuéra ha Inka hembiapo.
Hi’ára Jeromandu’a: Kokue Guasugua ñangarekohára ha’e “San Francisco de las Llagas” ojeromandu’a ypy ndaje 4 jasypa jave ha upéi pa’i he’i opyta hag̃ua 17 jasyporundýpe, ani oñembojo’a Jukytyguáva ndive. Oñembyaty Comisión Administrativa ohecha hag̃ua; ára oñepyrũtáva Novenario ha mávapa oñembo’e’ývatahina. Mávapa omoñemondéta San Francisco ra’angápe, ojegueraha hag̃ua hógape ichupe. Mba’épa oñeikotevẽ tupão oñemoporã hag̃ua, jeguaka piriri, pindo rogue, globo ha hetave. Procesión ha Misa guasu avei ha’ekuéra ohechapava’erã ogayguakuéra ombosa’y pyahu hóga, omopotĩ tape oñembo’ao pyahupa, sapatu katuete avei, ha ojehecháma karuguasu rehegua.

Aimarañe'ẽ (Aymar aru) ñe'ẽ Ñembyamérikapeguáva. Ha'e ñe'ẽ ypygua mbohapyha oñañe'evéva Amérikape.Ñe'ehárakuéra: 2,2 millõ ava. Oĩve mokõi ñe'ẽ aimarágui oúva oikovéva ko ára peve: ha'éva jaqaru, oñe'ẽva su Perũ yvytyrysyigua, ha kawki, ñe'ẽ ogue ramoiteva'ekue.

Ymave tembiapo Ñembýpe ha’e ñepytyvõkuéra rehegua ha avei sector industrial. Kokue rehegua ndaiporiguasúi, tavapáma haguére ko tendárupi. Ñemby oje’e ha’eha táva ojekeha, tapichakuéra ko’árupigua omba’apoha haguére Paraguay rupi ha okehaguãnte ou.

Colonia opa pota rupi oñemboguata mbarete tembiapo jahechápa ndojejapyhyjeýiri yvy ojepa’ava’ekue; péva ojehupyty hag̃ua ojehomeme ojeiko upépe ha jesuista-kuéra ndive oñefunda táva Belén, peteĩ reducción ypykuéra Mbaja ndive, 1760-pe.

William Shakespeare niko heñóikuri tava'i Stratford-upon-Avon, Warwickshire, Inglaterra retãme, ára 26 jasyrundy ary 1564-pe. Itúva herava'ekue John Shakespeare ha isýkatu Mary Arden, ha'ekuéra oguerekókuri poapy ñemoñare ha William niko mbohapyha umíva apytépe. Oje'e William ojehekombo'ehague -jepémo ndaipóri kuatiápe ko marandu- itáva mbo'ehaópe, Stratford Ñe'êtekuaa Mbo'ehao (Stratford Grammar School), oporombokatupyrýva latin ñe'ẽtekuaa ha ñe'ẽporãhaipyrépe. William Shakespeare niko ñoha'ãnga'apohára, ñe'ẽpapára ha ñoha'ãngahára. Shakespeare niko haihára ikatupyryvéva inglés ñe'ẽme ha oĩ avei umi haihára yvoragua herakuãvéva.

Ko profesional katupyry omano va’ekue 1 jasyporundy ary1933 ramo. Ta’ýra kuéra apytéte jajuhu hína karai escultor katupyryete Herman Guggiari.

Área protegida apytépe ojejuhu: Serranía de San Joaquín vore peteĩ, Laguna Blanca, Estero Milagros, Estero Puerto Rosario. 300px|thumb|San Pedro Municipalidad

Upe mba’e guasuete ohechaukáva tetãygua pyapy ha upekuévo ome’ẽva Hyãsia-yguápe itekosãso; opyta -upe guive- peteĩ techapyrãrõ maymaite tetãme g̃uarã. Añetehápe, upe guive, Francia rembiasa iñambue ha upe ára opyta mandu’arãme chupekuéra. Upe guive avei oñemopyenda mbarete ko’ã mbohapy ñe’ẽ mayma ava rekovépe: tekosãso, tekojoja ha joyke’yrayhu. Ipahápe, tekotevẽ ja’e 14 jasypokõi ha’ehína Hyãsia retã arete guasu.
Francisco Gómez de Quevedo Villegas y Santibáñez Cevallos (Madrid, 14 jasyporundy ary 1580-pe – Villanueva de los Infantes, Ciudad Real, 8 jasyporundy ary 1645-pe), ojekuaave Francisco de Quevedo, ha'e akue peteĩ karai haihára España retã pegua, upe Saro'y Itajúva pegua. Ha'éko peteĩ haihára ojekuaavéva opaite karaiñe'ẽ ñe'ẽporãhaipy rembiasakue pegua ha ojekuaaiterei chupe umi iñe'ẽpotýre, hákatu ha'e ohai avai hata jahai ambuéva, mombe'urã ha tembiasagua'u.

Ijyvy'apekue ojaho'ipa Yvate Asia ha amo 40% Európa pegua, Rrúsia oguereko tuichave yvy mba'e, ita ha kuarepoti mba'e ne'ĩra ojeipurúva. Oguereko avei hetaiterei yvyra mba'e ha y porã.

Francia ha López-kuéra omanda aja oñemombareteve ko távape jeiko ha avei oñembopy’aguapy ko región ha péicha rupi yvate gotyo Paraguáipe oñepyrũ imbarete mymba ñemongakuaa.

Péicha, oĩ porã. Umi mokõi, nde ruvicháva, oñembojaru’imíta ha nde eréta mávapa ha’eve. Akatuaygua raẽ ojopy chupe peteĩ po’apu’a ha Tembiguái oñandu peteĩ mba’e haku osyrýva ijyva yvatevehápe.

Omboherokõiva (karaiñe'ẽ: Nomenclatura binomial) ha'e peteĩ téra omoĩva opaite tekove ysaja oĩva térã amyrỹiva, ko téra ha'e mokõi ñe'ẽngue latinañe'ẽme. Carlos Linneo oñepyrũ peteĩháme ko omboherokõiva saro'y XVII-pe. Peteĩha ñe'ẽgue ha'e jueheguaty hera ha mokõiha ñe'ẽngue ha'e peteĩ juehegua heroja tekome'ẽva latinañe'ẽme.

Ha’evaekue peteĩ karai katupyry literatura paraguaya rehegua ha avei filosofía ryepýpe imbarete. Ko karai ha’e dramaturgo, narrador, ensayista ha periodista, oipytyvõva’ekue heta haipyre oñeguenohẽvape ha kuatiahaipyre prensa tetãmeguápe.

Ko jehaipyre opurahéi hetaiterei puraheihára tetãgua ha avei pytagua, peteĩ ojekuaavéva réra ha’e Julio Iglesias. Ãva he’ise Neneco Norton, ojekuaaveha héra, oñemombarete hague haiháramo. Ha nadha’éi ko haipyre año pe ojekuaáva hembiapokue, oĩ hetaiterei, heta ary pukukue imba’apo pa’ũme, ojeikuaa ha oñehendueterei haipyre imba’éva.

Antoni Gaudí i Cornet, oheñõi ára 25 Jasypoteĩ 1852 jave táva Reus (España-pe) ha ojeheýikuri ára 10 Jasypoteĩ 1926 táva Barcelona (España-pe), ha'e akue peteĩ jogapokuaa Españagua.

Estancia Primavera, Río Aquidabán ári, oreko yrembe’ý ha yno’õ neporãva, pe tekoha iporãitemi. Ikatu ojejapo camping ha ojeiko kavaju ári, upéichante avei ojeguata tape po’i rehe.

6 Jasypakõi 1974 jave, kuña ha kuimba’e oĩva tetã rérape Amandaje Guasúpe omoneíkuri upe Léi ha Tetã ruvicha omboajékuri. Upe Léi 498 osẽkuri 18 jasypakõi ha upépe he’i: “Oñemboaje 24 jasykõi ha’eha Kuña Paraguáy Ára, ojegueromandu’ávo Amérika Kuñaita Aty Peteĩha, oñembyatyva’ekue Paraguaýpe upe ára, ary 1867 jave, oipytyvõ hag̃ua ñane retãme”.

Pe amandaje rire, oikojeýkuri peteĩ aty 10 jasypoapy 1867 jave. Upérõ kuñakarai Escolástica Barrios de Gill ojapojeýkuri peteĩ Kuña Paraguai Aty oĩhaguépe 30 kuña, ome’ẽva’ekue ijeguaka (kuãiru, mbo’y, namichãi) hepykuére oñepytyvõ hag̃ua ñane retãme upe ñorãiro guasu aja. Ko mba’e guasuete niko herakuã ha kuña oĩháicha ñane retãme ogueropojái avei imba’erepy ñane retãme reraitépe.

Ñe'ẽpoty (karaiñe'ẽ: Poesía) ñe'ẽporavopyre, ojepyaháva haipyrépe. Ennovia máva apytu’ũgui térã ipy’a mbytégui, ikatu avei oikuaauka tembiasakue. Ñe'ẽ yvoty.
San Pedro, departamento tavusúpe, ojejuhu peteĩ catedral oñemopu’ãva’ekue 1854-pe, avei Museo Histórico karai Francisco Resquin mba’éva ha Casa de la Cultura; ko’ãva hechapyrã turista-kuérape g̃uarã. Ykua Mandyju, yvy opupuhápe yvu, opyta río Jejui rembe’ýpe ha oreko tenda porã ijyvyku’i morotĩ asýva ojejahu hag̃ua.

Ko refugio biológico Tatĩ Jupi, pe oĩporãvéva opavavégui ha’e rupi hi’ag̃uivéva tavakuéragui, Hernandarias, Ciudad del Este, Ciudad Presidente Franco, péicha rupi ko tenda ha’e pe ojehoveha. Ko’ápe oĩ avei ñemoarandu rehegua, imbaretevéva ha’e pe jeikoha rehe (medio ambiente) oñeme’ẽva opaichaguá tapicha ohóvape. Avei oĩ mbohapy mba’e hérava senderos interpretativos: Kañimby, Ka’i jupiha ha Palmital, oporombo’éva mba’ekuaa yvyra térã mymba rehagua oĩva upépe.

Ndaipóri peteĩ tysýi tee oñemohendáva opaite ñoha'ãnga ohai Francisco de Quevedo, ndojekuaáigui ha'épa ohai upe ñoha'ãnganguéra ha ndojekuaáigui umi jehai ha'épa térã ndaha'éi ñoha'ãnga. Ojekuaa ramo jepe, añetehápe, ko'ã tembiapokue ha'éko ñoha'ãnga:

Pedro Moliniers oikékuri mitãmbo’ehao itavaguápe ha omohu’ã imitãrusumbo’ehao Táva Paraguaýpe. Ary 1958-pe omohu’ã iñemoarandu ñoha'ãnga rehegua ha oiko ichugui ñoha’ãngahára. Upéi, ary 1975-pe oiko ichugui Guarani Ñe’ẽ Mbo’ekuaahára ha upéva ohupytýkuri ISL-pe, aty peteĩháme. Pedro Moliniers ombo’ejepékuri Guarani ñe’ẽ hetaiterei hendápe, umíva apytépe, Tavaguasu Mitãrusu Mbo’ehaópe, avei Instituto Superior de Lenguas, Idelguap, Escuela Municipal de Locución Radial ha Televisiva-pe.

Hetaiterei mba’yruguatakuéra oho ha oúva táva Paraguay guive Ñemby peve. Pyhare pyte jepe ikatu jajuhu ko’ã mba’yruguatakuéra. Ñaguahẽ ko tape Ruta Acceso Sur rupive. Ndahetaitéiramo mba’yrukuéra ikatu ñaguahẽ peteĩ aravo vorépe mba’yruguatápe.

American Federation of Television and Radio Artists (AFTRA): a union representing U. S. television and radio actors and broadcasters (on-air journalists, etc.).

Ára 8 jasyapy jave ojegueromandu’a Kuña Yvoragua Ára. Upe árape oñemomba’eguasu kuñakuéra jepytaso ohekáva tekojoja kuimba’ekuéra ndive avano’õme ha ijupe g̃uarã, peteĩteĩ, tekoveháicha. Ary 1977-pe Tetãita Atyha omboaje Kuña Yvoragua ha Tetãita Py’aguapy Ára, upe guive ojegueromandu’áva, hetaiterei tetãme, ára 8 jasyapy jave.

Quevedo hembiapokue ñe'ẽpotýva niko tuichaiterei, ha'e hína 875 ñe'ẽpoty porã, oñe'ẽva opa mba'e ha oipurúva heta ñe'ẽ ysaja: tetia'e ha mbohoryha, mborayhu ha tekohayhu, mbo'eha, py'aguasu, arandupy, jerovia ha mano. Amo 40% opaite ijehai kuéra hína hetia'e.

Kóva ome’ẽ ko távape hetaiterei techapyrã. Pe mba’e tuichavéva ha’e tupão guasu Virgen de la Inmaculada Concepción de los Milagros róga oguahẽame tapichakuéra hetaiterei hendágui omomba’e guasu hagua Tupãsýme. Ko'ãva oguatahápe oguahẽ ome’ẽ hagua ijaguije hesai haguére ỹro okuera térã oikoporãre hetãme. Tupão ykére oĩ avei Tupãsu Ykua, oje’éva hese oporomongueraha.

Kaliningrado (rrusiañe'ẽme: Калининград) táva orekóva yga rupa, ysyry Pregel iñesẽme, Rrúsia retãme, opytáva Európa-pe ha oike Rrúsia hendakuépe ary 1945-pe.
Pedro Moliniers ohai mbohapy aranduka heta oipytyvõva mbo’eharakuérape: “Guarani peteĩha”, “Guarani mokõiha” ha “Guarani mbohapyha”. Avei ohai Guaraníme “Perurima rembihasakue” ha Modesto Romero Cueto ndive ombohasa Avañe’ẽme ha ohai “Jurumy’ỹi”, “Tetãygua resay”, “Paje”, “Pombéro Ra’y” ha “Aña rymba”. Omoheñói ha oisãmbyhýkuri Modesto Romero Cueto ndive ñoha’ãnga aty hérava “Moliniers-Romero Cueto” ha oñondive omyasãi ñoha’ãnga Guaraníme 35 ary rasami, ñane retã pukukue javeve.

Ko Reserva biológica de Mbaracayú ha’e peteĩ reserva mokõi tetã rehegua, opytáva frontera Paraguái ha Brasil-pe. Ha’e peteĩva umi 8 tenda ojejapo va’ekue reserva ecológica-rã Itaipú, rupive ha’éva represa tuichavéva yvy ape ári.

Omosãso área ońapymíva, ojehecháva expropiación inmueble, orekóva seguridad ko’ă tenda ońemosăsőva, péva relocalización población oĩva actividad económico-productiva, ha’éva upe rehabilitación socioeconómica de la población ojereasentáva ha ohekáva solución pasivo social ambue instancia llenado mbytépe.

"Alfredo Stroessner oĩ ramo guare mburuvicháramo ñane retãme oikéva'ekue heta jevy ka'irãime ha ipahápe oñemosẽva'ekue Paraguáigui ha oho oiko jepe heta tetã rupi, umíva apytépe jajuhu Argentina ha Rusia. Ojevy hetãme jasykõi ary 1989 riremi ha upe guive omba'apo kyre'ỹ ojapo hag̃uã hetaiterei kuatiañe'ẽ", omombe´u karaí Mario Bogado, Guarani Raity pegua haihára.

Karai Mburuvichapavẽ Emilio Balbuena, oñorairõva’ekue Chákope, imandu’ávo Boquerón ñorairõre, he’íkuri: “21 ára oñeñorairõ rire, ára 29-pe opásapy’a pe ñorairõ huguyetéva oikova’ekue Boquerón-me. Ko’ẽtĩvo ipu pe turu oikuaaukáva ñorairõ og̃uahẽhague ijapýpe ha Boquerón opytamaha Paraguái retã poguýpe. Volikuéra -Marzana ra’y- omoĩmbaiteva’ekue ijehegui upe ñorairõme, ha ndaipu’akavéigui, oñeme’ẽ hikuái ha oñepomoĩ. Upémarõ, ñane retãygua guarinikuéra oho pya’e porã ha’ekuéra oĩha meve ha oipopyhy umi Volípe; ha ohechakuaávo ivy’a’ỹ ha heterasykatu ome’ẽ chupekuéra tembi’u ha pohãmimi oguerekóva; ha péicha, Voli ha ñane retãygua, ojohecharamo ha ovy’a hikuái upe ñorairõ og̃uahẽhaguére ipahápe.

Tomate (latinañe'ẽme: Solanum lycopersicum) herava avei Toma ha'e peteĩ ka'avo ha peteĩ yva, Amérikaygua, ha ko'ãga oñemitỹpapyre opa Yvórape. Ha'e oporuvaete hata tembi'upe ha hykue avei. Tomate ikatu ha'e pytã térã sa'yju avei.

Ha’e ojayvy ha opokóvo yvy ipópe, oñandu mba’e raku ijyvapegua. Hasyeterei chupe. Upépe ohecha oĩha ambue mitãrusu ijykére, avei opoñýva ha’éicha.

Ha’eva’ekue omosarambíva Clarín Paraguaýpe, kuatiahaipyre tetã Argentina pegua, ikatuhápe ojeikua mba’e oikóva ha oikoháichaite tetã Paraguaípe mombyry guive.

Ára 14 jasypokõi 1789, 15:30 aravo jave, tetãyguakuéra oñepyrũkuri ojupi ogyke oĩva La Bastilla jerére ha upekuévo ombokapu hi’ári. Upevarã oipurúkuri po kaño ho’áva ipopekuéra. Uperiremínte, Luis XVI ñorairõharakuéra oñepomoĩ. 17 aravo jave tetãyguakuéra oikémakatu La Bastilla-pe ha oñemomba’e mbokakuérarare. Marques de Launay, ha’éva upe ka’irãi ruvicha, ojejukákuri ha iñakãngue ojekutu, hechapyrã, upe ogaguasu renondépe. Ko’ã mba’e ombopy’aguasuve tetãyguakuérape ha oho heseve tenonde gotyo, ojuka peve Réi Luis XVI ha ipehẽngukuérape.
Kike ningo ohóma ombopu hi´árpa opaite hendárupi, ikatu ñamboysýi: Inglaterra, Escocia, Francia, Alemania, Israel, ha hetave tetã Europa ha Sudamérica-pe.

Ñembo’e Novenario rehegua, oñepyrũ 7 jasyporundýpe, raẽteve ojejapo Celebración de la Palabra ha upéi oñeñembo’e Rosario, opávo oiko Sorteo. Novenario opa 15 jasyporundýpe.

Imitãme ohasa mb’ehao San José Paraguay peguávape, oñemoarandu aja, opytu’u jave oho pe estancia ha obraje ituvakuéra mba’évape, oĩva táva Rosario, tetãvore mokõiha San Pedro, Paraguáipe.

Ypekũ (karaiñe'ẽ: pájaros carpinteros) - (Picidae) ha'e peteĩ guyra juehepehẽ tuicha iterei orekova 218 guyra juehegua kuéra. Ko mymba oikove opa renda ñande Yvórape, ndoikove mante Auteralia, Madagaka ha tenda ro'y etéva.

Ko reservare ojere pe ypa ojapova’ekue omba’apo ñepyrũramo guare pe usina de Itaipu. Oikóramo ary 1982-pe, hetaiterei mba’e ojapova’ekue umi pokõi pa pokõi municipalidad oĩva ijerére. Ko ypa japopyréva ha’ehína oĩva umi tuichavéva apytépe arapýpe, oguereko 29 millones m³ ha 200 km ipukukue. Ojeipapátarõ umi bahías, ensenadas ipukukue oguahẽta 1.400 km.

Ary 1970-pe, Mario García Siani ohechauka Teatro Municipal-pe hembiapokue hérava “Mundo sinceridad”. Ary 1989 guive, omotenondékuri Vy'aguasu Rochas Ysapu rehegua. Ary 1998-pe ñane retã ruvicha ome'ẽkuri chupe jopói tuichavéva ha'éva Orden Nacional al Mérito, Grado de Caballero-pe. Ary 2011-pe, ohechaukákuri hembiapo “Paraguay Bicentenario”, herakuãva'ekue ñane retã tuichakue javeve. García Siani oĩkuri ñane retãme Organización Internacional del Folklore CIOFF rérape. Ary 1998-pe, omoñepyrũkuri "Terere Vy'aguasu", Itakyrýpe ha upe rire -Mario García Sianirembijerure rupi- ary 2011-pe, oñemboajékuri léi 4261 he'íva terere ha'eha ñane retã mba'e teete.

Avei dique represa, orekóva 808 m pukúkue, embalse orekóva material suelto haimetévai 65 km, ombotýva mokői jyva odividíva isla Yasyretă; péicha central hidroeléctrica péva omoĩva parcialmente péva, peteĩha pared espolon basáltica ogueraháva falla osyrýva dirección NE-SO sustrato provincia Corrientes, ha omoheńóiva umi salto. Ińextremo omoirű costa argentina, táva Rincón Santa María, paraguaya gotyo, omoirűva Santos Cosme ha Damián. Ko lago artificial osęva ysyry rapégui ohupytýva 21 m nivel previo ŕri, omo’ăva 1600 km².

Oho ka'i farrahape ojeroky ha ovy'a vailehápe. Upeingo añtende kichiha oheño rehe ha oiko vai hapicha ndive, oho hapykuévo ha oñorairõ hikuái.

Ajutyrõka jepuru oñepyrũ ojaho'i hag̃ua kamisa votõnguéra. Heta tendápe mba'apohára oipuru va'erã ajutyrõka, umi tekojoja rógape techapyrãme.

Ko ñe'ẽngue Malvinas (Malvina) ou tera Malouines, ygapóra Hyãsia pegua Louis Antoine de Bougainville ome'ẽva ko tera ary 1764 pe, jemandu'a hag̃ua pe táva Saint-Malo tetã Hyãsia-me. Ko ñe'ẽngue Falkland ou ko ñe'ẽjoaju Falkland sound.

Táva Karapeguápe tape tuichamba’evéva ohasáva táva mbytépe ha’e ruta I Mariscal Francisco Solano López, ombojuajúva táva guasu Paraguaýre ha ambue tendáre tetãvore pegua. Tapekuéra katu heta yvyreíva (terraplenados y enripiados) ombojuajúva tava’ivéva oñondive ha táva guasu tetãvore pegua.
Premática y aranceles, hechas por el fiel de las putas, Consejos para guardar la mosca y gastar la prosa, Premática del tiempo, Capitulaciones matrimoniales ha Capitulaciones de la vida de la Corte jehai aty hetia'e.

Ojatypeka tape rembe´ýre ha oiko umi kapi´ipe karape oĩhárupi heta tembi´u chupe g̃uarã. Mokõi tupi´ánte omoĩ hupápe. Pyku´i oiko opa tetã Amérika Ñemby peuápe. Venezuela guive Uruguái peve.

Membyrã ae yvypóra kuña pegua oñemohenda mbohapy vore: membyryru ijajúra ombotuicha, mitã kunumi osẽ ha aupa osẽ. Heta pohã oiko oñembyasy'o oipuruva membyrã mboyve. Heta kuña ha kuimba'e oporomomembýva oipytyvõ kuña imembyrãme.

Secretario va’ekue Cancillería-pe y avei pe ombojevýva ñe’ẽkuéra,tembiapo ojapo va’ekue upe ñorairõ aja pukukue. Ndahasyiete jaikuaaporã haguã mba’etépa hi’ise ko Tetã sãmbyhykuérape guarã ko tapicha arandu rembiapokue.

Chororõ Yguasu (karaiñe'ẽ: Cataratas del Iguazú) ha'éva chororõ Argentinape (80%) ha Vrasilpe (20%), ysyry Yguasúpe.Ijyvatekue oguaheva 80 metro.

Ndojekuaŕi paradero 1.870 millón dólares, ome’ęva pie hetaiterei investigación, infructuosa-va. Funcionario-kuéra EBY (Entidad Binacional Yaciretá) ońekondenáva malversación de fondo ha especulación orekóva información privilegiada, ojoguávo umi yvy terreno omońapymíva ohupytývo indemnización oexpropiáva. Péicha ex presidente argentino Carlos Menem ohenóiva, péva frase ojapóva célebre, peteĩ «monumento pokaręme».

Ko tendápe ojehokuaa Casa de la Cultura ha Museo Histórico Artesanal del Centro Cultural Oñondivepápe, ohechaukáva heta tembiasakue, arte, ha mba’ekuaaty táva ha ambue mba’e rehegua.

Oñemoka'irãi ary 1974-pe, mburuvicha Juan María Bordaberry iporokuái jopýva jave, oikógui va'ekue peteĩ "jurado de cuentos", ha oho apytu'ũreko hasyópe. Ñe'ẽpapára Epañagua Félix Grande, upe jave omotenondéva pe Cuadernos Hispanoamericanos, oñembojoaju téraguapy heta omosãsorã Onetti. Karai Españagua Juan Ignacio Tena Ybarra omotenondéva Instituto de Cultura Hispánica omosãso hese ha oho España-pe, ha aguyjehápe okuave'ẽ peteĩ aranduka omomba'eguasu hese hérava Dejemos hablar al viento. Oikove táva Madrid-pe imano peve. Upépe ohai mbohapy mombe'u puku (Dejemos hablar al viento, Cuando entonces ha Cuando ya no importe) ha heta jahai'aty.

Ambue hendápe pe hekovekue ha’ete voi omombe’úva ha oñeñe’ẽma haguépe, Abramo he’i: “…Umi mandu’a ombyaty mbovymi umi che rembiapokuéra yjypyguaitéva ajapova’ekue che tyarõ riréma (che rembiapokue che mitãrusvépe guare, amo 200 tembiapo rupi, okañymbaiteva’ekue) pa’ary 30 rehegua oñepyrũ rupi, hapykuerikuéra oúva mombe’u che ra’ykuéra rehegua, María, che rembireko ypykue omanómava rehegua, upéichante avei, uperiretegua, Dora che rekove irũ ko’ag̃agua.

Ko táva opyta 20 kilometro tavaguasu Porto Alegre pegua, tetãvore Rio Grande do Sul itavusu. Ko táva oguereko mymbarenda guasúva ha tenondegua.
Ko ñembosarái avei ojehecha upe árape Plaza-pe. Mokõi kavaju oñeñangarekóva upeva’erã ha ojeheróva parejero. Kavajukuéra oñemongaru, oñemboguata, oñani ipya’e hag̃uaicha, oñembojahu, oñeñangareko haguére, oke óga guýpe ani hag̃ua he’õ térã oipeju ichupe yvytu ro’ysã. Pe oñangarekóva héra compositor, iñarandúva’ekue upévape ohecháguinte, pytyvõháraramo itúvagui térã itaita, ipaino téra oimeraẽ ipehẽnguekuéragui.

Peteĩ tape iporã ha tuicháva Paraguaýpe oñembohéra ha’ícha. Ko tape ha’e pe ohóva umi tren rapérupi osẽva Villa Morra ha Fernando de la Mora gui, ombojoajúva San Lorenzo del Campo Grande, Paraguay rehe.

Ko’ã chipa “chipa”ojeipuru “týraramo”, he’iséva guaraníme ndoje’uiha ha’eño, oñemoirũha ambuekuéra tembi’u ikatúva ha’e “mate cocido”, kamby ha avei café, ha ojapo avei oñeimo’ãha ojeguerekoha ambuekuéra tembi’u.

Pe club de rodeo Isla Po’i, ha’éva Asociación de Ganaderos de Colonia Menno mba’e, ary 1984 guive oheka omyatyrõ, omoambue mymba ñangareko upépegua. Ary ha ary jave ára 12 jasypoteĩ jave oiko peteĩ feria de exposición ojehechaukahápe mba’épa mba’épa ojejapo pe tenda tuichakue jave. Avei heta oĩ omba’apóva omoporã téra omopotĩ hagua umi heta y renda (lagunas) ojapóvo ysyry rendagua oky guasu jave ha péicha omopotĩ yvy juky tenda pegua.

Ho'u mymba'i okambúva, anguja, akuti, kuatirana, mymba otyryrýva ha guyra kuéra. Ho'u avei yva kuéra. Oikove añóre térã atýre. Oiko yvyramáta kuápe térã yvy kuápe. Eirara kuña oreko 2 gotyo 4 memby ary arýpe.

Ñe’ẽ Kapiata ou mokõi ñe’ẽgui: “kapi'i” ha “atã”. Ja’eporãtarõ, ñambohyapuva’erã “Kapi’i’atã”; ha’éva peteĩ ka’avo hetava’ekue ko táva oĩhame ha ijere rupi avei ha ichugui ojejapo avei typycha ha’éva Kapi’atãygua rembiapo teete.

Hogue ha hykuere hi’upy porã ha avei pohã iporãva py’ápe guarã, mba’asy ictericia héravape (“tiricia”: mba’asy ñanembosa’yjúva). Avei iporã ñeĩ atãme guarã ha omohesãi hag̃ua ñande ryekue ani ituju. Iporã avei kanguerasy ha kangue juajuha rasýpe guarã, “artritis” heiha, po ha py ruru, kyra rekópe guarã. Iporã ikatukue javeve ja’u ensaládape.

Táva Nueva York (ingyaterrañe'ẽme ha mburuvicharupime, New York City) táva orekove tavayguakuéra Estado de Nueva York-pe, ha Tetã peteĩ reko Amérikaguape, ha mokõiha tuichave távarusu aty Amérikape. Ha'e Nueva York Tetãvore távarusu.

Pyti'a chiã hína pyti'a ipu pytuhẽ pytu ojapóva ohasávo ahy'o rupive térã pyti'a rape rupive. Ipyti'a chiãrõ he'ise ipytu rapépe oĩ mba'e ky'a térã ipo'iete. Mitãminguéra orekóva ku mba'asy ñanemopytuhẽ asýva hérava crup ipyti'a chiã meme, pyti'a chiã ikatu ojehasave, crup ivaivérõ, pe irurukue avei, ikatu omboty ñane pytuhẽ rape, ha iruru tuichaitereíramo, hasyeteve ñanepytuhẽ hag̃ua, omoirũvo chupe tyapu katuete oñehendúva péicha jave, ku pyti'a chiã.

Avei oĩ tendápe desfile de ofrenda, oratorio, capilla, tesãio térã mbo’ehaópe g̃uarã, omyakãva comisión, tavaitépe tupão renondépe ohasa ojoapykuéri karréta ári mba’erepy rehe, mandi’o, mandyju, ryguasu, petỹ ha hetave, jopóirõ, oñeme’ẽrei marangatu rérape. Ohasapa rire karréta umíva mitãkuña poravéva ndive, hapykuéri club deportivo ha opakuévo kuimba’e kavaju ári. Opavave ogueru jopói michiramo jepe.
Conferencia me’ẽhára ndekatupyrýva, 1936 guive 1975 peve ome’ẽ 30 ári rupi conferencia opaichagua mba’e rehe. Ipahaitépe ome’ẽva’ekue Academia Paraguaya de la Historia-pe, ha oñe’ẽ “Kuña América Rekoasápe” rehe ha oñemongele’e heta chupe opoko pypuku rehe mba’e oñe’ẽvare ha omopyenda hetáre kuatiápe.

lestructura ha composición hábitats acuático, ohupytýva nive yvate ha anegamiento área oguahęva ikăvóve peteĩ cambio composición química ykuérape. Péicha avei, ombyai corriente ohupytýva ńemit˙ ońapymíva, ha’éva sistema del Yvera omopyendáva hábitat oimehŕpe heta especie endémica. Péicha, mansedumbre ysyry guasúpe omońemuńa umi especie ombohasáva ojupe esquistosomiasis, dengue ha paludismo;

La Universidad Nacional de Asunción oreko ko departamento-pe Facultad de Veterinaria filial ha Universidad Católica katu Facultad de Ciencias y Letras (Contabilidad, Filosofía, Ciencias de la Educación ha Administración).

Perũ yvate gotyo yvypóra ymaguare ha heta ypykue oñepysyry avei y apeno rupive. Heta avakuéra Inka mboyve oipuru va'ekue yvyrape ojehasarã y apeno rupive. Kóva he'ise ypysyry oñepyrũ Ñembyamérikape, hákatu umi Polinésia pegua omyasãi ko jetepyso Hawái peve.

Boa Vista do Buricá ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Opyta 472 km táva guasu Porto Alegre pegua.

-¡Opa! -he’i upe oñe’ẽva- nde reñemotenonde hese. Ha kóva ko karapeto’i ijapu oréve. Ndaha’éi jagua, péva niko jaguakuña ra’e. ¿Peikuaápa mba’e oiko peteĩ jagua ha peteĩ jaguakuña ojojuhu jave tapépe?

Ko táva korapy oguereko 40 km². Ndopytái y rembe’ýpe, upéicha ramo jepe oguereko tape porã oguahẽva umi puerto-kuéra opytáva táva San Antonio-pe. Norte gotyo opyta táva San Lorenzo, Este gotyo táva Capiatá, Sur goytyo táva San Antonio ha Oste gotyo táva Villa Elisa.

Jepénte ko represa hidroeléctrica relativamente nombyai hetáivape tekoha, Entidad Binacional odestina área oñangarekóva conservación ha flora ha fauna recuperación, péicha omboguapy consecuencia ambiental ombotyryrýva obra. Péicha inundación, ogueraha ha omohendáva umi mymba mimi 11.000 rupi ha 110 especie opŕichaguáva.

FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1970 (Copa Mundial de Fútbol de 1970, karaiñe'ẽme) ha'e akue pe IX (9ha) vakapipopo ñembosarái hetatetãrehegua kuimba'erehegua ojejapóva FIFA rehe, pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ. Ojapo Méhiko, ára 31 jasypo guive ha ára 21 jasypoteĩ meve ary 1970 jave. Ipu'akavéva ha'eva tetã Pindorama, mbohapyha jey opu'akáva, ha ipu'akavéva hekovia ha'eva Italia.

Avatee ojehecháva hembiapokuépe rehe oje’e ha’eteha na’añetéiva, ikatu ohechauka tapicha tavakuéra Latinoamérica-ygua, mymba ha mombe’uguasu clásico-pe, upéichante avei avatee ópera, circo ha cabaret, televisión ha crónicas sociales rehegua, opavavete itavyrainunga.

Hetemi ko tembi’u ha katuetei nunga oje’u péicha ku “so’ombichy” ykére (jotopa guasuha rupi ỹrõ jotopa ogapygua ndive oje’uhápe opaichagua vaka ha kure ro’o, chorizo ha mbusia).

Ko távape ojejapo ñandyry mbokajágui oikóva, mba’e he’ẽ ha avei chipa. Avei ojejapo opaichagua mba’apo pópegua (artesanía). Hákatu heta ve oĩ omba’apóva kokuépe ýro mymbakuéra rehegua.
Pa'i Roque González de Santa Cruz (peteĩha Marangatu Paraguáigua) omoñepyrũ'akue 25 jasyapy 1615-me. Uperire ha'e oho Paraguaýpe ha ojerure imburuvichápe omoñepyrũhag̃ua peteĩ misión. Ha'ekuéra he'i chupe ikatu omoñepyrũ pe misión ha irundy táva. Roque González oho jey Itapúape 24 jasyapýpe ha ojapo umi mba'e. Péicha oñembohero chupe "Táva Moñepyrũhára".

Heta Kuruguatygua oje’ói EE.UU.-pe omba’apo hag̃ua ha ogueruka viru hogayguakuérape; óga omopu’ãkáva hikuái ohechauka mba’éichapa oiporu iviru itávape.

Pe ombojoajúva mouse, impresora téra kuãrendaty ndive sa'i iñambue. Jepémo ko'a imbojoajuha ojeporu gueteri hekopete pe teclado, mouse téra módem rehe, itapykuéma ohóvo ñambojoajúta jave umi ipya'evéva, ikatúva ha'e video digital ha mba'e.

Upémarõ ñamoĩ upe “asador” rehe, ja’éma haguéicha ha’éva yvyra rakã jajapo va’ekue upevarã ha ijapýra hakua porãva ikatu haguãicha oike hese ha nda ipoguasuetéiva oguerekóva 1 cm rupi ijapu’akue. Ko masa ñamoinge upe asador rehe 25 cm rupi ha ñambojy ñembojerépe upe tatapỹi ári (tatapỹi terã jepe’águio ijapopyre), jamaña meme va’erã hese ani okái mba’e. Ko “chipa asador” oĩmbáma oguereko vove sa’y pytãgy asy.

Rrusia Joaty ha'e tetã oguerekovéva tetãnguéra ijerére, 16 tetã, ha ha'éko tetã ogureko tembe'y pukuvéva. Ijerére ojejuhu ko'ã tetã (yvate kuarahyreike guive kuarahyresẽ meve): Noruega, Hĩlandia, Etoña, Letoña, Vielorrusia, Lituaña, Poloña, Ukyaña, Georgia, Aservaijã, Kazajistán, China Tekoha Tetã, Mongolia ha Yvatekorea.

Hetaiterei rupi ojeity ka’aguy, yvyrakuéra ipokãmbaitéma ko departamento-pe, péva oiko okakuaaiterei rupi mymba ñemongakuaa umi ñu natural ári.

Ojehechakuaávo ohopámaha umi fuerza ha’éva táva Coimbra-pegua pu’akakuéra, de la Mora oñepyrũ omoañete pe Cabildo Concepción-pe oñemoĩ va’ekue Decreto de la Junta el 12 de noviembre 1912-peguare.

Hetave umi ava ko distrito pegua, 69,4% rupi, imboriahu, ha umi avakuéra hembýva ndaha’éirõ jepe oikotevẽtereíva heta mba’e guereteri noĩri pe tendápe; pirapire rehegua oikéva ogaháre ndahatái, 409.151 guarani, ha’éva oguahẽva ava peteĩteĩme jasy pukukue 78.764 guarani.

Neneco oñepyrũ oike ko mba’épe pe banda Batallón Rojas Silva Salesianito-pe, ombopuhápe trompeta. Iñemoarandu teoría ha solfeo elemental ojapo karai katupyry pa’i Ernesto Pérez Acosta ndive, (pa’i Pérez). Upéi oñemoarandúma teoría ha solfeo superior-pe karai José de Jesús Villalba ndive, omhu’ã rire kóva oikéma cursos de armonía-pe mbo’ehára Otakar Platill ndive.

San Estanislao-pe oĩ Casa de la Cultura ha Museo Histórico, jesuita-kuéra mbo’ehao ypy ha upe rire oiko chugui Mcal. López cuartel general Guerra de la Triple Alianza aja.

Péicha oñemopyenda hikuái Asunción-pe hembiapo ha`´eva tavaygua ñe’ã, avei táva guasu Concepción, Puerto Rosario, Villarrica, Itacurubi del Rosario, Encarnación, San Estanislao, Pedro Juan Caballero, Caraguatay ha ambue táva rupi. Péicha ojehe’a hikuái sociedad paraguaya rehe ha ñeha’ãme ha tembiapópe omotenonde umir comercio, omonta fábrica ha omba’apo yvýre ñemitỹ rupive.