Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Руш йылме да литератур пӧлкам тунем пытарыше-влак "Руш йылмым да литературым туныктышо" квалификацийым налыт. "Тӱнямбал да художественный культур", "Руш танле культур"(рушла Русская православная культура) спецализаций-влак улыт. Студент-влак руш йылмым да литературым туныкташ ямдылалтыт. Тиде пӧлкаште психологий, педагогик, у йӧн-влакым кучылтын урокым эртарымылан туныктат.

«Кресты» — Санкт-Петербургысо следствий изолятор, Российыште ик эн кугу да палыме. Официальный лӱм- Санкт-Петербургысо УФСИНын 1-ше номеран изоляторжо. Арсенальная набережная 7 номеран полатыште верланен.

Зиновийын кечыже. Тиде кечын гын колызо ден сонарзе-влакым саламленыт. Нуно посна пöртыш погыненыт да пайремленыт. Тыгак ты кечын телымсе кайык-влак чоҥештен толыт маныныт: öрш, киса да молат.

Кугу кумылышто , кугу порылыкышто, кеч-могай сылнылыкыштат кочо да шÿлык шижалтыт. Тÿжвач ончалмаште Юрий Чавайнын поэзийже – шинчавÿддымö, куанле , илышлан куаныше. Но тÿрыс чыным поэзий каваште яндарын шÿлышö , вийым налше лудшыен гына шижын мошта. Теве «О шочмо вер!» почеламутышто поэт «У кече – Илышын у эр» нерген воза да тунамак кÿрылтын каласа: «А мыйын… шÿм йÿкем йомеш гын…». Пуйто ÿмыр сортан йöрымыжым кок ий ондак шижын, шке пашажым акла, ÿшана… Но садак ты ÿшан шенгелне – шÿлык.Ӱшандарыше шÿлык. О кунар мыланна тыгай ÿшандарыше шÿлык ок сите, утларакше шÿлык шке пöрдемышкыже ныжыл чоным шупшын пурта да эрыкыш лекташ огеш пу. А Юрий Чавайнын ÿжаран куэрласе аланыште кÿын шушо снеге, «кечеш левыше шöртньö гай юж» , шÿшпык йÿк – чылыжат ала-могай юзо кумылым луктеш; шÿлык дене пырля куан ораде мардежла чонышко керылт пура да умылаш лийдымын ю порсын лÿнгалтышыште рÿпша.

Султанбаев Салкай — I степенян Ачамланде сар орден, II степенян Ачамланде сар орден, Йошкар Шӱдыр орден да III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Юрий Чавайн 3 январь 1930 ийыште Йошкар-Олаште шочын. 1937 ийыште, ачажым поген наҥгайымек, еш ола гыч Шырка-Нурыш (кызытсе Чавайнурыш) илаш кусна. Юрий Чавайн 1–ше сентябрь 1937 ийыште Изи Корамас пеле кыдалаш школын икымше классышкыже тунемаш пурен да отличий поведений ден 1945 ийыште тÿрыс тунем лектын. 1945 ий гыч «Комбайн» колхозышто колхозник лийын. 2 июль 1948 ийыште Юрий Чавайн И. С. Палантай лÿмеш музыкальный училищын директоржылан тунемаш пурташ йодмашым воза да тыште тунемаш тÿҥалеш. 1952 ий гыч 1954 ий марте Житомир областьыште армийыште служитла .Тушто оркестрыште флейта ден шокта. Армий деч вара музыкальный училищын флейта классын кокымшо курсышкыжо тунемаш толеш. Юрий Чавайн государственный экзаменым кучаш 1957 ий июньышто гына пурталтын. Тидын нерген И.С. Палантай лÿмеш музыкальный училищын 1957 ий 15 июньышто лукмо 68 номеран приказыштыже каласыме: « Чавайн Юрийым музыкальный училищын тунемме планжым шуктышо да ончычсо семестрлаште парымжым пытарыше семын государственный экзаменым сдатлымашке пуртышт. Училищын директоржо С. Куприянов». Тыге Юрий Чавайн дирижерско-хоровой отделенийым флейтист семын тунем пытарен. Училище деч вара Шкетан лÿмеш драмтеатрын музыкальный оркестрыштыже шокта. 1957 ийыште пелашыж дене палыме лийын пединститутышто, вокальный кружокым вуйлаташ коштмыж годым, да 16 декабрьыште 1957 ийыште нуно сÿаным ыштеныт. 1958 ий январьыште Юралан ачажым реабилитироватлымылан кöра 18 квадратный кумдыкан пöлемым пуэныт. Тыгай кумдыкышто уло Чавайн еш илен. 1965 ийыште Семеновко «психушкыш» логалын. Кум арня чытен, вараже куржын. Чавайнурышто шылын илен. Пытартыш паша верже – телевидений лийын. Пел ий пашам муын кертын огыл. Нигуш пашаш налын огытыл. 30 декабрь 1965 ийыште шке пöрт подвалеш пычал дене лÿялтын. 1966 ий январьыште Чавайнур ял шÿгареш тойымо. 31 май 2002 ийыште шÿгар ÿмбалныже чапкÿм почмо.

Илларионын кечыже. Тиде кече деч вара лум писын шулен кая – маныныт. Тыгак шöршудо пеледыш шке нарынче вуйжым ончыкта. Тудым поген, тÿрлö эмым ямдыленыт.

Юрий Чавайным мый иуымше да пытартыш гана Марий пединститутышто 1965 ий 20 апрельыште ужынам. Тудо кечын мемнан историй-филологий факультетыште студент Гани Гадиатовын «Рвезе кумыл» икымше книгаже лекме амал дене сылнымут-сылнысем кас эртаралте. Тушто Юрий Чавайн ватыже Эмилия Гавриловна дене толын ыле. Тыгак лийыныт Валентин Колумб, Семен Николаев, Геннадий Чемеков. А Валентин Исинеков, Василий Каменский, Александр Селин мемнан семынак студент ыльыч. Нине еҥ-валкын чурийышт тудо шошо кастене ыштыме снимкыште аралалтыт.

Деревня Шуварово (Шуаръял) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

1959 ий кеҥежым, А.М. Горький лÿмеш Литературный институтым тунем пытарымекыже, Валентин Колумб Йошкар-Олашке толын. Творческий паша корныш рыҥ шогалеш.

Посёлок Цинглок — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.
Марий пÿртÿсын сöралжым, поянлыкшым М. Шкетан романыште ятыр вере устан сÿретлен, поэт семын моктен. Пÿртÿс мемнам пукша, йÿкта, чикта, йол ÿмбак шогалта, шке моторжо-чеверже дене куандара. Садлан ме пÿртÿсым аралышаш, поянлыкшым моштен кучылтшаш улына манын, пеш кÿлешан ойым шыҥдарен.

Зайниев Г. Муро – илыш верчын, илыш – калык верчын (Валентин Колумб) // Зайниев Г. Илыш муро. Йошкар-ола: ОАО «МПИК» савыктыш, 2006. С. 154–216.

Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник /П 34 сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола:Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с.

Учимсола (рушла Учейкино) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Пӧтъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 367 еҥ (2003 ий), 106 еҥ (2010 ий).

Кукурем (рушла Кукрем) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже верланыше Карлыган ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 64 еҥ (2000 ий), 61 еҥ (2010 ий).

Николаев С. Мутын нелыже да ямлыже: сылнымут очерк, почеламут. Йошкар-ола: Марий Эл Республикын тÿвыра министерствыже. Республикысе усалык рÿдер, 1996. 240 с.

Зима морозцем и багрянцем. Охотник: стихи / пер. А. Казакова // Соловьиный родник: антология марийской поэзии. Йошкар-Ола: Мар. кн. изд-во, 1970. С. 238-242.

«Уке мыйын йÿкем йомын огыл…» (Литературная встреча памяти Ю. Чавайна в Моркинском р-не) // Марий Эл. 2010. 10 февр. С. 1, 8; Кугарня. 2010. 12 февр. С . 7.

Авиамодель спорт — технике радамыш пурышо спорт тӱрлык. Ушнышо-влак чоҥештылше аппаратын модель-влакым (планер, самолёт, вертолёт да т.м.) ыштыме дене таҥасат. Ыштыме деч вара эн писын, эн тораш, эн кужун да эн моторын чоҥештылме дене таҥасат. Авиамодель спортым тӱнямбал кӱкшытыштӧ виктарат. Калык-влак кокласе авиаспорт федераций классификаций, виктарчык да таҥасымаш эртыме радамым эскера.

Российскую Федерацию составляют республики, края, области, города федерального значения, автономная область и автономные округа, являющиеся субъектами федерации. В таблице приводятся особенности конституционно-правового статуса каждого из типов субъектов Российской Федерации. В скобках указаны статьи Конституции России, содержащие соответствующие положения.

1670-шо ийын 3-шо ноябрьыште кугыжан армий пеш вашке Козьмодемьянск олам шке кидышкыже налын. Тале кредалмаште пеш шуко еҥ колен, шагал огыл кресаньык пленыш логалын. Казаматыш петырымекат, пленысе еҥ-влакым пеш чот орландареныт, 60 еҥым индыренак пуштыныт. Кодшыжым этап дене Озаҥышке колтеныт. Уездысе, оласе калык Алексей Михайлович кугыжалан ӱшанле еҥ лияш товатлышаш улмаш.

1920 ий — Андрей Тарасович Наумов, озанлык пашаеҥ. Андрей Тарасович Кугу Отечественный сарын участникше. Ече спорт дене кылым кучен, Совет Союзын ший призержо. ӱмыржӧ мучко «1 май» колхозышто ыштен, автомашинам виктарыше да гараж заведующий лийын. «Марий Элын эн сай шофержо» да «1 май» колхозын почеталн колхозникше чап лӱм-влак дене палемдалтын.

Тиде кечым ончен, декабрь могай лийшашым мужедыныт. Тыгак вес палым эскерыныт, тиде кечын пасушко лектын, кугу йӱкын кычкырленыт, йӱксавыш тораште солна гын, ояр игече лиеш, лишне гын, йӱрым вучман.
Кугунур (курыкмарла Когоныр, рушла Мидяково) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Усола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 57 еҥ (2001 ий), 43 еҥ (2015 ий).

…Лиеш вет тыге: Юрий Чавайн лишыл еҥ-влаклан пӧлеклыме почеламутлажым, тыгак Миклай Казаков самырык йолташ лӱмеш стихшым 1965 ийыште сереныт. Тунам Юрий Сергеевичлан илаш икмыняр тылзе кодын улмаш.

Танле лӱм-влак: Авксентий (Аксен), Андрей, Анна, Арсений, Вассиан, Ефросинья, Иван, Иона, Ираклемон, Онуфрий, Пётр, Степан (Стефан), Феофил.

Марий кресаньык-влак, сотник, тархан-влак Кокшайск ола верчат чот шогеныт. Кум арня неле кредалмаш каен шоген. Тиде кугыжан тӧра-влакшым, нунылан полшен шогышо еҥ-влакым чот лӱдыктен. Кресаньык-влак нунын поян озанлыкыштым, монастырь-влакым толеныт. Угыч пӧртылшӧ карательный отряд ончылно гына кресаньык-влак сар ӱзгарыштым пыштеныт да лыпланеныт.

Ик шот дене Черке Йӱштӧ Кугыза ваштареш шога, вет тудо эше пӱртӱслан ӱшаныме жап гычак кодын. Чимарий йӱла семынак, Йӱштӧ Кугыза Черке йӱлалан келшен ок керт. А вес шот дене - тиде калык тӱвыра гыч персонаж. 2001 ийыште Вологдысо да Кугу Устюгысо епископ Максимилиан (Лазаренко) каласен: "Йӱштӧ Кугызан официал биографийыштыже Кочан тынеш пурымыж нерген возалтеш гын, РТЧ "Кугу Устюг - Йӱштӧ Кугызан шочмо верже" проект дене келша, да полша.

Тӱс келгылык (рушла глубина́ цве́та (ка́чество цветопереда́чи, би́тность изображе́ния)) — растр графикын да видеон ик пиксельжым кодлымо годым тӱсым аралаш да ончыкташлан кучылталтше бит чот.

Тундра мераҥ (лат. Lepus californicus ) – Йӱдвел Америкыште (УАШ да Мексика) мераҥ-влак (Leporidae) йамагатын гыч изи мераҥ. Капше 61 см, нелытше 1.4—2.7 кг.

1995 ий — Афганистанысе Кандагар олаште «Ил-76» самолётым пленыш налыныт. Тиде событий историйыште келге кышам коден, вет пленыш логалше экипаж ик ий гыч талиб-влак деч шке самолётышт денак шылыныт.

Эр зарядкым ыштымаш, школышто, пашаште физкультминуткым эртарымаш — тидат шке шотан гимнастике. Тиде тазалыкым пойдарыше гимнастике. А спортгимнастике ныл ужашлан шелалтеш:

Филологий да журналистике факультет (рушла Факультет филологии и журналистики), 2008 ий Сӱрем тылзын 1-ше кечынже шочын. МарКУ-н историй да филологий да МКПИ-н гуманитар факультетше негызеш ышталтын.

Деревня Русский Ляждур (Руш Лаждӱр) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

2006 ий шыжа тылзын 20-шо кечынже Марий Эл Республик Президентын кӱштыкшӧ почеш Светлана Строгановалан Марий Эл Республикын сулло артистше чап лӱмым пуэныт. 2007 ий теле тылзын Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийым сулен налын.

Тыге возен ик почеламутыштыжо поэт-лирик Юрий Чавайн. Тудо кÿчык, но волгыдо илышым илен, шочмо калыклшылан сылне деч сылне, чонеш логалше, кумылым лывыргын вÿчкалтыше почеламут-влакым темлен. Шÿм-кылешыже иланыше мурпашаже (поэма, почеламут да муро-влак) лудшыенын уш-акылешыже, чонешыже курымешлан лодемалтын кодын. Вет Юрий Чавайн шочмо мланде, пÿртÿс, илыш, йöратымаш нерген возен. Арам огыл ик почеламутыштыжо лудына:
«Сонарзе» поэма деке чак кылдалтыныт «Браконьер», «Сонарзе» стих-влак. Опкын браконьер шордым лÿен пуштеш, вара кÿзö дене мÿшкырым корен, «онча куанлын ал шырчам». Тыгай шучкылыкым карга пÿртÿс, «куэ, шыдештын, енлан рÿзыш ош кидла койшо укш-парчам», а шопке гын чаманен шортеш. Вес семын онча пÿртÿс поянлыкым гуманный сонарзе: кайык-влакым айда-лийже арам ок лÿйкале, чодыра гычат «Пÿртÿсын ямжым вел сонарзе шÿмешыже поген толеш» да танжылан пеледышым конда.

Деревня Озянкино (Симäксир) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Вновь на родине я. Марийский край. Охотник. Счастье поэта. Летним утром: стихи / пер. А. Казакова // Дружба: Мишкинская районная газета Башкирской АССР. 1965. 30 мая - 6, 13 июня.

Деревня Памашсола Вонжеполь (Памашсола Вончӱмбал) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Латкандаш ийым темымек, Йошкар-Оласе музыкальный училищыш тунемаш толын. Очыни, иктаж кугуеҥ тыгай каҥашым пуэн. Вет Юрийын музыклан шӱман улмыжым ялыште чылан паленыт.

Валентин Колумб поэзий шомакше дене тÿням, шочмо пÿртÿсым поро кумылын, пагален ончалаш туныктен. Поэт калыкнан йÿлажым, фольклоржым, эртыше илышыжым ÿмыржö мучко шымлен, тидын негызеш ятыр произведенийым возен. Эн кугужлан «Порылык» да «Илыше вÿд» поэме-влак шотлалтыт.

М.Шкетаным ме шке илыме пуламыр пагытше вошт мӱндыркӧ, ончыко ужын моштымыжлан йӧратена. «Пашанам ончыко колтымаште» Яков Павлович Майоровын (тыгай тудын илыш лӱмжӧ, а литературышто М.Шкетан), псевдонимыште «М.» пурен шичмым писатель шкеже М.Горький деке лишемаш тӧчымӧ кумылжо дене умылтара, сандене писательым юзо шымлызына «Яков Павлович Майоров-Шкетан манмыжлан ида ӱшане: тыге М.Шкетан ик произведенийжымат подписатлен огыл, сандене тыгай лӱман писатель литературышто уке, уло икте гына – М.Шкетан!) эше ик шӧржым ончыктена – тудо театр илышым вораҥдарымаште эше режиссёр семын да эше актёр семын кугун тыршен.

Кугу Ломбенур (курыкмарла Кого Ломбеныр, рушла Большой Ломбенур) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже верланыше Килемар ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 46 еҥ (2004 ий), 34 еҥ (2010 ий).

Амаш (рушла Уржумка) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Какшамарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 34 еҥ (2004 ий), 68 еҥ (2010 ий).

Южо эл-влак шке кумылышт почеш григориан кечышотыш кусненыт, но сар-влак деч вара эрыкыштым йомдарымеке, угыч юлиан кечышот деке пӧртылыныт.

Элекэҥер (рушла Элекенер) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Октябрьский ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 125 еҥ (2004 ий), 116 еҥ (2010 ий).

Деревня Лепеткино (Лапсола) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Кужылиды (Кыльыкал) (курыкмарла Кужлидӹ, рушла Куликалы Третьи) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Йоласъял ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 58 еҥ (2001 ий), 44 еҥ (2014 ий).
Мӱкш илян кече. Тиде пайрем, мӱкш ешын мӱйым поген шуктымыжым ончыкта. Мӱкш илян дечын вара, кеҥеж мучашлалтын, шыже велышке кусна маныныт. Пӱтым кучышо-влаклан таче мӱйым кочкаш лиеш. Тиде кечын, эн нужна, йорлыжат мӱйым тамлышаш.

Людмила Иванова (30 Ага 1963 ий, Маскасола кундем Яныкай-сола ял) — марий мурызо. Тӱҥ шотышто академический вокал дене йоҥгалтарымыж дене чапланен. Марий Эл Республикын сулло артисткыже (2008 ий). Эстраде марий муро-влакымат мура.

1962 ийыште Венедиктов, музыкальный училищым тунем пытарымеке, куштышо да мурышо «Марий Эл» ансамбльыште солист лиеш. 1963 ийын 5 апрельыште Йошкар-Олаште икымше гана Э.Сапаевын «Акпатыр» опержым марла шынденыт. Оперысе тӱҥ роль-влакым йот ола гыч ӱжын кондымо руш мурызо-влак муреныт. Мутлан, Акпатырын партийжым оперыште жаплан толшо Борис Артемьев мурен. Арсений тудын мурымыжым кӧранен колыштын. Шкежат тиде оперыште участвоватлен, но хорышто гына мурен. Лачак тунам ушышкыжо у шонымаш толеш - оперыште солист лияш эше тунемаш кӱлеш. Тиде ийынак кеҥежым культур министерствын направленийже дене Ленинградысе консерваторийыш тунемаш кая. Вич ий эртымеке, 1968 ийыште консерваторийым тунем пытара да шочмо кундемыш пӧртылеш. Ты ийынак Йошкар-Олаште музыкальный театрым почыныт, тушко солист-влакым погат улмаш. Венедиктов консерваторийысе икмыняр йолташыже-влак дене пырля тиде у театрышке пашам ышташ толеш.

Приемы синтаксических выразительных средств словесного портрета в марийском романе // 85 лет Марийской автономной области: Сборник материалов научной конференции, посвященной 85-летию Марийской автономной области / Мар. гос. ун-т. Йошкар-Ола. 2008. С. 96-99.

Цинглок (рушла Цинглок) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже верланыше Шорокундыш ял шотан илемыш пурышо посёлко. Калыкчот: 7 еҥ (2004 ий), 4 еҥ (2010 ий).

Икмыняр кече гыч кок йытыран пычал шкенжын ныжыл шӱм- чонан озажлан нигунам пӱралтдымаш «салютым» пуэн. У 1966 ийын тӱҥалтыш кечынже Чавайнур шӱгарлаште ик чоҥгата ешаралтын. Ик талук гыч тидлан пел курым темеш.

Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник /П 34 сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола:Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 459-461.

Павел Максимович Верхунов — Марий Эл Республикысе шанчын сулло пашаеҥже, Россий Федерацийын сулло чодыразыже. 1975-ше ий гыч тудоМарий кугыжаныш техник университетысе чодыра таксаций да чодыра паша кафедрын пашаеҥже лийын: профессор марте кушкын. 400 наре шанче пашан, 40 моногорафийын авторжо.

Деревня Пукшалмучаш (Пукшамбал) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Симаксер (курыкмарла Симäксир, рушла Озянкино) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Микряк ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 54 еҥ (2001 ий), 56 еҥ (2014 ий).

Колумб тыгак тале шымлызе, шочмо йылмыжын тамжым да ямжым возышо мастар лийын. Тудо марий йылмын сылнылыкшым поснак умылен моштен. Тудо марий мутвундым пойдарымаш верч толкыным тарватен, поэзийже ден илышым вораҥдаш, тӱвырам нӧлташ лым лийде тыршен.
Кызыт литературышкат кугу эрык толын, санденак дыр южышт утыждене вольнан кусарат. Можыч, мастарлыкышт (тыгак тыршымашышт да авторым пагалымышт) ок сите? А вес тӱняш кайыше поэт тидын ваштареш нимом ыштен ок керт. Ончалза, могай сыным налын кӱшнӧ ушештарыме «Поэт ден шӱшпык» почеламутын кокымшо строфаже:

Фонологические выразительные средства в создании словесного портрета (на материале марийского романа) // Вестник Чувашского университета. №1. 2007. С. 188-192.

Деревня Айглово (Юргем) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Нунын коклаште революций деч ятыр ондакак Ефремов тукым вожым колтен. Кызыт гын нуно эрыкан, ласка илыш дене илат, колхозник, агроном, учитель, врач, писатель лийыныт.

Деревня Ямакаево (Ямкай) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Ты кече мӱй дене чот кылдалтын. Изижге-кугужге мӱйым кочкыныт. Но южо кундемлаште маке кушкылланат кугу тӱткышым ойыреныт. Маке нӧшмӧ дене тӱрлӧ кочкышым ямдыленыт.

Алмнер курык кокла курым тӱвырам почын ончыктышо фестиваль-влак дене чапланен. Арам огыл фестивальын организаторжо-влак тидым верым ойырен налыныт. Лачак тыште XV курым годсо карманын пырдыжше-влак кодыныт. Фестиваль кокла курым пагытын шӱлышым пуртен шога: вургем сарӱзгар - чыла коклакурым пагыт дене шула. Марий эл республикын тӱвыра да сымыкытыш министерствын кышкарже почеш лишыл жапыште Аламнер курыкышто тоштер-заповедникым почаш шонымаш уло.

Марлен 1918 ий марте Берлинысе кыдалаш школыш коштын. Элыште разрухо лийын, инфляций, эпидимий, сарыште сеҥалтмаш калыкын кумылжым чот волтен. Аваже, Марленым тыгай илыш деч арален кодаш манын, тудым Вейма-рыш колда, куштыжо Марлен Фрау Фон Штайн школыш кошташ тÿҥалеш, скрипке дене шок-тымым умбаке шуен. Тудо жапыште Вальтер Гропиусын вуйлатымыж почеш Баухаус шочеш. Баухаусышто шуко талантан архитектор, сÿретче-влак погыненыт: И. Иттен, Л. Мохой-Надь, П. Клее, В. Кандинский, Л. Фейнингер, О. Шлеммер, Г. Маркс, Ю. Шмидт, Г. Штёльцль. Марлен нуным шукыштым пален. 1921 ий пеледыш тылзын аваже тудым уэш Берлиныш конден. Марлен умбакыже скрипка дене шокташ тунемеш. Тудын вуйлатышыже профессор Роберт Райц лийын.

Ялыште 1 кугу пӱя уло. Ожно Кугу Моламас ялыште кугу Мичурин-Азмекей лӱмеш колхоз лийын, вара тиде колхоз пытен. Ялыште 200 шӱдӧ наре пӧрт уло. Ял шеҥгелне Юл эҥер йоген эрта. Кажне кеҥежым ялысе калык Юлышко йӱштылаш коштеш. Ялыште шуко мотор пушеҥге кушкеш. Ялыште шуко калык ила. Йоча-влак Чакмарий школыш тунемаш коштыт, кугурак еҥ-влак Провойышто, Чакмарий солаште пашам ыштат. Паша вер чылалан сита. Ялыште газ, вӱд уло. Ялыште кугу кевыт уло, тушто мо айдемылан кӱлеш чыла уло. Ожно ялыште имньывече лийын, вара тудо пытен. Тиде имньыывечын председательже Иван Данилов лийын.
1941 — Климентий Степанович Степанов, семлызе да туныктышо. Паша корныжо Эрик Сапаев лўмеш опер да балет театр да Палантай лӱмеш сылнысем училище дене кылдалтын. Гобой дене шоктымаште ик эн кугу мастарлан шотлалтеш. Олык Ипай лӱмеш премийын лауреатше, Марий Эл Республикын Калык артистше.

XIII курымышто францийысе кресаньык-влак вольыкым кÿтымö годым кÿтÿчö тоя дене пайдаланен тыгай модмашым эртареныт. Но шагал кö тиде модмаш нерген пален. XVII курымышто гына крокет модмаш Ирландийыште угыч шочын. Джон Джакс лÿман айдеме крокетлан икымше чöгытым да шарым ыштен. Кÿчык жапыште у модмаш Великобританийыште да колоний-влакыште шарлен. Эше икмыняр ий эртымек поян пöртыштö гына огыл, уремыштат, йоча-влак чöгыт дене шарым поктылаш тÿҥальыч. Клуб-влак чоҥалтыныт, кеч кöат тушко пурен кертын. Эн кугу клублан Уимблдонысе ушем шотлалтын. Модмашым Кугыжа-влакын спортышт лÿмдаш тÿналыныт. Уло Великобританийлан крокет келшен. Газет-влак кажне номерыште тудын нерген репортажым савыктылыныт.

Учаев Зиновий Васильевич — марий йылмызе филологий шанче кандидат, профессор, Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже, Россий Федерацийысе кӱшыл профессиональный образованийын почетан пашаеҥже.
Бэнди модмашлан негыз акрет жапыште пышталтын. Уло тӱняште йоча-влак ожно тоя дене мечым поктен куржталыныт. Археолог-влак Акрет Египет, Акрет Греций, Акрет Рим, Японий, Ацтек империй да моло эллаште тыгай модмаш дене кылдалтше сӱрет-влакым муыныт. Кокласе Курым жапыште Британ отролаште тыгай сынан модмаш-влак шарленыт: бенди - англичан-влакын, бендо - валлий калыкын, шинти - Шотландий мландыште, хёрлинг - ирланд-влакын. Тачысе бэнди-н эртымгорныжо XIX курымын икымше пелыштыже тӱҥалеш. Английыште модмаш шарла. Англичан-влак модмашым чот саемденыт. Бэнди Европыш да Скандинавийыш кусна. Тыге калык модмаш эркын-эркын спорт тӱрлыкыш савырнен. У спорт тӱрлыкын шыҥдаралтмын эн кугу ошкылжо - бенди дене икымше Европо кӱкшытысӧ чемпионат. Швейцарийыште 1913 ийыште эртен. Но Икымше тӱнямбал сарлан кӧра бэнди кужу жаплан йомын. 20-шо ийылаште калык федераций-влак але шаланен пытеныт (кузе 1924 ийыште Данийыште лийын), але "канадысе" хоккейын виктарчыкшым налыныт (кузе 1922 ийыште Венгрийыште). Лач Скандинавийыште (Швеций, Норвегий, Финляндий) да Совет Ушемыште гына тиде спорт тӱрлык аралалт кодын. Но Скандинавийыште ик виктарчык почеш таҥасеныт, Совет Ушемыште - весе почеш. Капка кугыт, пасу тӱр, шайбым колтымаш шотышто правиле-влак ойыртемалтыныт. Ойыртем-влакланак кӧра сар деч вара бэнди шуко жап вес эллаште шарлен кертын огыл. Но 1955 ийыште нине ныл эл-влакын тыршымышт дене бенди виктарчыкым келыштареныт; тиде ийынак у правиле почеш икымше калык-влак кокласе вашлийымаш Совет Ушем да Швеций сборныйла коклаште эртен. 1957 ийыште Калык-влак кокласе Бенди Федераций чоҥалтын, да тӱнямбал таҥасымаш-влак эрташ тӱҥалыныт. Тыге ныл элын ушымо пашашт лектышым пуен. Голландийыште 1963 ийыште бэнди модмаш угыч шочын, 1988-ште - Венгрийыште. Тыге бенди "канаде хоккей" эллашке тӱкналтын. 1981-ше ий гыч Америкыште модмаш-влак эртат, 1986 ий гыч Канадыштат. Совет Ушем шелалтме дене калык-влак кокласе бенди-шке Казахстан, Беларусь, Эстоний, Латвий, Киргизий ушненыт, а 2006 ий гыч чемпионатлашке Монголийын сборныжат ушна.

Выразительные средства марийского языка в создании словесного портрета на материале произведений марийских писателей) // Депон. В ИНИОН РАН. 2007. 15с.

Деревня Петухи (починок Петухи, Петуховский) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Просека Потапкино — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Дом лесной охраны Керебелякский — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

На закате ; Есть в глазах твоих...: стихи / пер. А. Казакова, А.Ойс- лендера // Песня, ставшая книгой : рожденная Октябрем поэзия. М., 1972. С. 375.

Вӱддымӧ Сарсаде (рушла Сарсы Первые) — Российыште Свердловск велын Красноуфимск йырвелыштыже верланыше Сарсаде ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 483 еҥ (2010 ий).
Синтаксический параллелизм в описании словесного портрета (на материале марийского романа) // Межрегиональная конференция: просветительство, родной язык, культура народов Поволжья. Йошкар-Ола. 2007. 5с.

М. Шкетан илымыж годым калык пиатель лÿмым налын огыл. Туге гынат тудо марий шемерын ик эн йöратыме сылнымут мастаже семын кумдан палыме, чынжымак калык писатльышке савырнен. Тудо илышым эреак шымлен, йогынжым тÿҥге-вожге ужын. М. Шкетан ойпого тÿняште мемнан калыкын уш-акылжым шыҥдарен, шÿм-чонжым ойыплен, койыш-шоктышыжым негызлен. Тудын сÿретлыме шукогеройжо чынжымак илыше еҥ улыт, да калык йылмыште шукертсекак кумдан кучылталтыт, оҥарен лÿмдалтыт.

Деревня Русский Чодраял — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Деревня Архангельск — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Деревня Сибаторкино (Ӱл Цотнай) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Аляскыште тыгак оҥай лийын. Ты верысе кечешотлымашын ойыртемланже кӧра тушто 1867 ийыште 5 Шыжа кечысе (тошто стиль) кугарня деч вара 18 Шыжа кечысе кугарня (у стиль) логалын. Кок кугарня почыла ик арняште лийын.

Ватыжын, Эмилия Гавриловнан, шарнен ойлымыж гыч теве мо рашемеш. Башкирийыште ончыч палемдыме деч кужунрак коштын, пашаш ( телевидинийыш) икмыняр кечылан вараш кодын толын. Да эшеже подылаш тӱҥалын. Телерадиокомитет председатель Михаил Иванов милиций полшымо дене шке пашаеҥжым психбольницыш, оласе воктенсе Семеновка селашке, колтен. Ӧкымеш эмлаш толашымым кум арня чытымеке, Юрий тушеч шылын куржын. Пачерышкыже вургемлан пурен лектын да Чавайнурыш кудалын, тушто еҥ шинчаш логалде илен. Шуко шонкалыде, комитетыште тудым паша гыч лукмо нерген приказым сереныт.

Деревня Пекейсола (Пекесола) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

1936 — Николай Петрович Егоров, журналист да сылнымут мастар. Курыкмарий районын ик эн кумдан палыме еҥже. Тудын возымо почеламутшо-влаклан 130 наре мурым келыштарыме, иктыже кызыт Курыкмарий районын Чапмурыжо семын пале. «Знак Почёта» орден дене палемдалтын. Россий Федерацийысе тӱвыран сулло пашаеҥже лӱм денат палыме.

1956 — Антонида Ксенофонтовна Михайлова, ял озанлык пашаеҥ. Морко кундем Елейкино ялыште шочын. Паша корныжо шочмо велысе «Родина» колхоз дене кылдалтын: тыште тудо 26 ий ушкал лӱштышылан тыршен. Икмыняр гана Россий кӱкшытыштӧ эртаралтше ӱчашымаште сеҥыше радамыш лектын. Кӱшыл погынын депутатше лийын. Пашам тыршен ыштымыжлан Антонида Ксенофонтовна «Паша Чап» 3-шо степенян орден дене палемдалтын.
Зоя Дудина — марий серызе, почеламутчо, журналист, кусарыше, Россий Серызе влак ушемын йыжъеҥже, Россий Журналист-влак ушемын йыжъеҥже, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже, М.А.Кастрен лӱмеш литератур премийын лауреатше, «Марий Элын ийын книгаже» конкурсын лауреатше, Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше, Финн-угор литератур ассоциацийын премийжын лауреатше, Н.Лесков лӱмеш премийын лауреатше.

Печатьыште Юрий Чавайнын поэзийже нерген шомакым икымше гана Чалай Васлий луктын. Тудо тунам «Ончыко» журналыште пашам ыштен. «Тунемза, кушса, йолташ-влак!» статьяштыже (1958 ий, 4-ше №) возен: «Южо самырык автор-влак икте-весыштын возымыштымак ваш-ваш чиялтен тӧрлатылыт : икгай ритмым ыштат, икгай рифмым кучылтыт. Теве примерлан кок авторын почеламутышт гыч строфам ончыктена. Юрий Чавайн 1957 ий 14 июльышто лекше «Марий коммуна» газетыште «Кеҥеж эр» почеламутым печатлен. Тудо тыге тӱҥалеш:

Россий Федерацийысе субъект але сокращённо федерацийысе субъект — название территориальной единицы верхнего уровня в Российской Федерации. Согласно Конституции России 1993 года Россия является федеративным государством и состоит из равноправных субъектов Российской Федерации.

Сар пагытыште Ленинград блокаде годым казамат яра шинчен. Сотрудник-влак (шоҥго да ӱдырамаш-влак) казарменный илышыш кусненыт. Нуно «Кресты»м самолёт, артиллерий бомбардировко дечын араленыт. Нева сер ӱмбалне, Входной флигель ваштареш дзотым нӧлтеныт. Казаматым чарныде бомбитленыт. Шуко корпус-влак сӱмырленыт. 1941 ий Кылмын 7 кечынже кугу бомбардировко дечын вара Йӱдвел капка сӱмырлен кок часовой-влак кӱ йымалне коленыт. Шуко преступник-влак камерылаште шужен коленыт. 1942 ий пургыж тылзын «Кресты»н психиатрический эмлымверыште Даниил Храмс колен. Тудым 1941 ий сорла тылзын арестоватленыт.

М. Шкетан шуко йыжыҥан писатель. Уста прозаик, чолга драматург, тале публицист да мер пашаеҥ, тудо марий да Российысе сылнымутым шуко ойлымаш, «Эреҥер» роман, латныл пьесе, нылшÿдö утла статья, очерк, фельетон дене пойдарен. Тылеч посна, Яков Павлович поэзийыште шке вийжым терген, ятыр почеламутым, мурым серен. Тудын чумыр возымыжо –марий калыкын совет власть жапыс илышыжым тичмашын сÿретлыше шке шотан энциклопедий, сылнымут летопись, манаш лиеш.

Георгий Ефруш чылаже ныл пьесым возен. Тудын пьесыштыже сюжет кок линий дене ончыкталтеш. Ик линийже – йöратымаш проблема, весыже – герой-шамычын производственный паша верч, родина верч, класс тушман ден вредитель-шамыч ваштареш кучедалмашышт.

Деревня Малая Купта (Изи Купто) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Кӱшыл шинчымашым погымеке Туныктышо-влакын квалификацийым нӧлтымӧ Марий институтышто методистлан ыштен, книга савыктышыште редакторлан тыршен, МарНИИ-ште изирак шанче пашаеҥлан ыштен, радиовещаний корреспондент да редакторлан, «Ончыко» журналын литсотрудникшылан пашам ыштен.

Деревня Мари-Орша (Марий Ӧрша, Чикшан Орша, Шукшан Орша) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.
Кава юмым 1840 ийыште Морко марий-влакын йӱлашт негызеш возымо книгаште Юмын ик эн кугу да тӱҥ святойжо манын рашемдыме. Южо шымлызе «кава» мутым чуваш йылме гыч пурышо «кебе» (судьбоносец — пӱрышӧ) мут дене таҥастараш лиеш манын шонен. Кава мут Юмо мутым ончыкта манын ойлышо-влакат шагал огыл лийыныт.

Село Кумъя (Кӹмью) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Функционирование присубстантивно-оперделительных предложений в марийском языке // Материалы Международного симпозиума «Финно-угорский мир и XXI век» // Финно-угроведение. – 1999. - № 2-3. – С. 198-200.

«Опой кува», «Сöсна поминка», «Команмелна» сатир сынан, але автор манмыла, мыскылчык тÿсан улыт. Тыгай йöным писатель, тошто илышын катыкше, чиновник, бюрократ, калык погым шолыштшо, йолагай ден йÿшö-влакым почкен, «яндар вÿдыш» лукмо годым кучылтеш.

Деревня Ошмаенер (Ошмаэҥер) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Пристань Петухово — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Виталий Дмитриев-Ози Татарстан республикысе кызытсе Балтаси районысо Улисьял ялыште 4 шорыкйол 1949 ийыште шочын. Улисъялыште ныл классым тунем лектын. Варажым Марий Тӱрек районысо Арбор кандашияш школышто тунемын.1966 ийыште Ципья кыдалаш школышто 9 классым тунем пытарымеке, Тетюши педучилищыш «кап-кылым шуарымаш» направленийыш тунемаш пурен. 1969 ийыште Татарстанысе Рыбно-Слободской районысо Шумбут кыдалаш школыш пашам ышташ колтеныт. Тиде ийыштак Совет Армий радамыш ÿжалтын. 1971 ийгыч Марий Элын да Татарстанын школлаштыже пашам ыштен. 1979 ийыште Марий кугыжаныш университетын ял озанлык факультетшым заочно тунем пытарен.

Музыкым тунеммыж годымак возаш тӱҥалын. Ончыч калык семлан у шӱлышым пуен, вара изи пьесе дене муро-влакым возгален. Студент улмыж годым Сапаев Симфониеттым воза, эн кугу пашажым – «Акпатыр» лӱман марий калык оперым возаш тӱҥалеш. Сапаевын симфоний произведений-влак коклаште «Торъялысе сюитым» палемдаш лиеш. Олык марий-влакын калык сем негызеш возалтын, Торъял кундемын муро ойыртемжым ончыкта. 1960-шо ийыште Вӱдшор тылзыште Моско олаште семлызе-влакын россий кӱкшытысӧ икымше погынымашышт лийын. Тушко Сапаеват миен. Мастар-влак дене вашлиймаш деч Сапаев шкаланже, шке пашажлан шуко уым налын, вес калык семым колышт шуктен.

Лапта – кугу кумдыкышто модашлан келшыше спорт толкын. Пасум кок ужашлан шелыт. Ик тӱржым кон маныт гын, весыжым – пöрт лÿмдат. Команде дене модмо спортын видше.

Совет правительстве черке, реллигий ваштареш кучедалаш тӱҥалын. 1918 ий кылме тылзын казаматысе черкым петыреныт, тудын куполжо ӱмбачын ыресым кораҥденыт,а пӧлемым клуб семын кучылташ тӱҥалыныт.
1938 – 1940 ийлаште Г. Ефруш Марий научный институтын литература ден фольклор секторыштыжо пашам ыштен, марий прозын кушкын толмо корныжым шымлен. Тыге тудо марий прозаик Д. Орайын творчествыж нерген икмыняр статьям серен да газетешат, альманахешат печатлен: («Карш корно» повесть нерген // Марий коммуна. 1939. 8 май; Д.Ф. Орайын творчествыже // Пиалан илыш. 1939. 2 №).

1958 ий — Евгений Михайлович Салмин, эмлызе да мер пашаеҥ. 1982-шо ий гыч тудо Юлсер оласе рӱдӧ эмлымверыште хирурглан ышта. А 5 ий гыч ты эмлымверын хирургий пӧлкажын вуйлатышыже лийын. 4 ий кугыжаныш погынын депутатше сомылым шуктен шоген.

1881 ий — Агриппина Васильевна Боброва-Ишпайкина, палыме просветитель, марий ÿдырамаш-влак кокла икымше революционер. Провой кундем Какшамарий ялыште шочын. 1906-шо ийыште шке шочмо ялыштыже кресаньык бунтым тарватымыжлан тудым 3 ийлан ссылкыш колтеныт. 20-шо ийлаште Агриппина Васильевна туныктымо пашашке ушнен: поснак ӱдырамаш-влак коклаште грамотан лийышт манын тыршен.

Филологий пӧлкам тунем пытарыше-влак "Филолог. Преподаватель" квалификацийым налыт. Курык марий йылме дене специализаций уло. Филолог-влак гуманитар шинчымашын, тӱвыран, йылме-влак кокласе йодыш-влакшым шымлат. Студент-влак йылме-влак, российысе да йотэлысе литератур дене шинчымашым налыт; университетым пытарымек, шанче-шымлымаш да моло пашашкат ушнен кертыт.

1945 ий — Валерий Николаевич Монятовский, пашазе, Социалистик Паша Герой. Йошкар-Олаште шочын. Сар тӱҥалме годым ача-аваже Йошкар-Олашке илаш кусненыт, но 16 ияш годымжо Валерий Николаевич Киевыш пӧртылын да тусо «Киевторгмаш» заводышто тыршаш тӱҥалын. Пашажлан Ленин да Йошкар Знамя Паша орден-влак дене палемдалтын.

Деревня Большой Пуял (Кугу Пуял, Пумбал) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Южо вере григориан кечышот деке куснымаш кугу кредалмаш-влак дене кылдалтын. Польшын кугыжаже Стефан Баторий Рига олаште у кечышотым пуртен (1584 ий), купец-влак тудын ваштареш лектыныт, вет 10 кечым йомдарымеке, шукыштлан сатум кондымо жапышт шагалемеш - парыш ок лек. Кредалше-влак оласе черкым шалатеныт.

Деревня Чермышево Второе (Изи Нужанал) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.
Мемнан курым деч кум-ныл шӱдӧ ий ончыч Душанбинка эҥерын серыштыже кугу акрет ола шоген. Ола йыр изи ял, сола-влак шочеденыт. Икымше гана Душанбе лӱман кишлак нерген 1676 ийыште кагазыште серыме. Душанбе кишлак корнывожышто негызлалтын, кажне шочмын ты верыште кугу пазар эртен, тышечак кишлакын лӱмжӧ (душанбе таджикла - шочмо). 1826 ийыште Таджикистанын кызытсе рӱдолаже Душанбе-Курган лӱмдалтын. 1917 ий марте олан кумдыкшо Эрвел Бухара элыш пурен, 1921 ийыште олашке Йошкар Армий пурен. Вес ийын олам басмач-влак сеҥеныт, но 14 Сӱрем 1922 ийыште большевик-влак адакат толыныт. Ты жап гыч Душанбе Таджик АССРын рӱдолаже статусым налын. 1929 ийыште элым Таджик ССРыш савыреныт. 1924-1929 ийлаште олам рушла Дюшамбе лӱмденыт, 16 Шыжа 1929 ийыште И.В.Сталин лӱмеш Дюшамбе Сталинабад лийын. 1961 ийыште угыч Душанбе лӱмым налын.

Шкемын кÿчык статьям, палыме марий мурым вестÿрлемден, тыге кошартынем: «Кайыкше кая гын, мурыжо кодеш». Тиде ой мемнан йолташналан моткоч келшен толеш.

Кумъя (курыкмарла Кӹмью; рушла Кумья) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже верлыныше Кумъя ял шотан илемыш пурышо сола. Калыкчот: 173 еҥ (2004 ий), 153 еҥ (2010 ий).

Лӱмлӧ композитор-влакын моктымышт Сапаевым куандара да ынде тудо икмыняр пачаш шукырак тыршаш тӱҥалеш.Туныктышыжо А.С.Леман дене кутырмыж годым опер нерген мут лектын. Леманжат, Сапаевшат оперым пырля возаш шонымаш дене шукертсек иленыт. Но Симфониеттым мучашлымеке гына опер деке ушнаш шонен пыштеныт.

Согласно Федеральному конституционному закону от 17 декабря 2001 года № 6-ФКЗ «О порядке принятия в Российскую Федерацию и образования в её составе нового субъекта Российской Федерации», расширение Российской Федерации возможно путём присоединения к ней в качестве субъектов федерации иностранных государств или их частей согласно свободному волеизъявлению народов, проживающих на этих территориях, и при заключении международных договоров с этими государствами.

Калифорний (англичанла California) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык - 423,970 тӱж. км². Калык чот - 37 254 тӱж. еҥ (2010). Административ рӱдер — Сакраменто ола.

Йӱштӧ Кугыза (Йӱштӧ Коча, руш. Дед Мороз) — У ий пайремын эн тӱҥ персонажше. Йӱштӧ Кугыза марий-влак коклашке руш йомак-влак дене пырля толын. А тушко славян мифологий гыч. Вӱдым кылмыктыше апшат, теле йӱштын чурийже Йӱштӧ Кугызаш савырнен. Йӱштӧ Кугыза канде але йошкар мыжерым чия, кужу ош пондашым нумалеш, кидыштыже – тоя, йолыштыжо – портышкем. Кум имньым кычкен, издерыште кудалыштеш. Лумӱдыр дене эре пырля улеш.

Деревня Памашенер (Памашэҥер) — «Волжский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Волжский район», 2003. — 320 с. ил.» книга гыч ужаш кылвер.

«Эреҥерын» сюжетше, действийже тÿҥ шотышто Марий кундемын коымшо ийласе илышыж дене кылдалтыныт, но тулеч ончычсо саманат раш коеш: революций жап, граждан сар да военный коммунизм годсо пуламыр.
Миклай Казаков 1918 ий шорыкйол тылзын 15-ше кечынже РСФСР Чарла уезд Кӱчыкэҥер (кызыт Кӱчыкэҥер сола) ялыште шочын. Марий туныктыш институтым 1939 ийыште пытарен, Литератур институтым 1955 ийыште пытарен. "Ямде лий" газетыште журналист пашам ыштен. Кугу Ачамланде сарыште лийын. Илымыже годым 36 книга савыкталтын.

Деревня Купай (Порт-Маматово, Партенур Мамат, Портянур, Малютова рода, Маматова рода) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

1962 ий — Юрий Ильич Соловьёв–Косатан, журналист да литератор, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже палемда. Шернур кундем Купсолан чолга рвезыже кӱшыл шинчымашым Марий кугыжаныш университетыште налын. 1985 ий гыч тудо журналистлан пашам ышташ тӱналын. 2 ий «Кугарня» газетын тӱҥ редакторжо лийын. «Пиалан кайык еш» да моло книга-влакын авторжо. Кызыт «Марий журнал» предприятийым вуйлата.

Деревня Русская Руя (Руш Руя) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.
Ханс Кристиан Андерсен (дат. Hans Christian Andersen 1805 Вӱдшӧр 2, Оденсе, Даний — 1875 Сорла 4, Копенгаген) — датчан серызе, почеламутчо, йомакын авторжо. Хан Христиан Андерсен 2 апрель 1805 ий Оденсе Фюн островыште шочын. Андерсенын ачаже, Ханс Андерсен (1782—1816), кем ургызо лийын, аваже Анна Мари Андерсдаттер, (1775—1833), йорло еш гыч прачке лийын, изи годым тудлан кӱчен кошташ логалын, йорло шамычлан шӱгарыш чыкеныт. Данийыште Андерсенын Королевский тукым гычын лиймыже нерген легенде уло. Молан манаш гын, ончычсо биографийыште Андерсын возен, изи годымжо принц Фритс дене модын, вараже — король Фредерик VII и тудын уремысо йоча коклаште йолташ-влак лийын огытыл — принц гына. Андерсенын принц Фритс дене келшымаш, тудын фантазийже дене келшен, кугу лиймышт годымат шуйнен, мучашын колымыжо марте. Фритсын колымыж деч вара, родо тукым моло деч, Андерслан гына колатка дек мияш лийын. Тиде фантазийын амалже ачажын ойлымашыже-влак лийыныт, тудо корольын родо тукымжо. Изи годымак ончыклык писатель мечтатлаш да шонкалаш йӧратен. Шуко гана шке шонен лукмо спектакльым шынден, кудыж дене вес йоча-влак воштылыныт мыскыленыт. 1816 ийыште Андерсенын ачаже колен, рвезылан шужаш огыл манын, пашам ышташ логалын. Эн ончыч тудо куышын полышкалышыже лийын, вара ургызо дене. Андерсен тамак фабрикыштат пашам ыштен. Изиж годым Ганс Христиан кугу канде шинчан шыпчык йоча лийын, кудо шинчен лукышто, шке йӧратыме модыш — курчак театр дене модын. Курчак театр деке Андерсен варажат шӱмаҥше лийын. Тудо нервный, сырыше да кӧргӧ чонышко налше йоча кушкын. Тудо времаште йоча шамычым школышто кырымаш тыглай пашалан шотлалтын, садлан йоча лӱдын школыш кошташ, вара аваже тудым еврей школыш пуэн. Кушто йоча шамычым кыраш огеш лий улмаш. Тышечын ӱмырешлан Андерсенын еврей калык дене кылже, традиций да культурым палымыже; тудо ала-мыняр йомакым, ойлымашым еврей темылан возен (роман «Only a fiddler (Скрипач гына)» руш йылмыш кусарыме. 14 ияш годым Ханс Копенгагеныш каен.Копенгагеныш самырык рвезе палыме лияш манын каен.Тушто тудо 5 актан пьесым да корольлан серышым возен, тудын изданийлан оксам пуыжо манын.Книгам печатлыме,но нӱгат налын огыл.Хан Христиан Андерсен 4 август 1875 ийыште колен.

Деревня Пинжедыр (Пӹнжӹдӹр) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

«Утышо» пьесе аралалт кодын огыл. Музык да муро шотан «Шошым сеҥен» драме граждан сар жапым, шемерын уш-акылже помыжалтмым, самырык тукымын революций дек мелын савырнымыжым ончыкта. Арам огыл произведений мучаште ÿдыр-рвезе-влак эр ÿжара волгалтме нерген мурат.

1961 — Сергей Витальевич Лоскутов, кугыжаныш пашаеҥ. Шкеже Шернур поселко гыч. Шинчымашым налмек, шкенжым комсомол пашате терген, обком секретарь лийын. Умбакыже Россий Президент академийыште аспирант семын шуаралтын. 2001-ше ий гыч Марий Элыште архив паша комитет вуйлатышын алмаштышыжлан шогалын, а ик ий гыч Марий Эл Президент администраций виктемыште тыршаш тӱҥалын. Историй шанче кандидат.
Деревня Шартнейка (Шартне, Шӓртньӹ) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

1937-1938 ийлаште эртыше Кугу террор жапыште «Кресты» казаматыште контрреволюций преступленийым ыштымаште титаклыме еҥ-влак шукын шинченыт. 3 квадрат метр кмдыкан шкет камерлаште 15-17 еҥ дене шинченыт. Тиде пагытыште Санкт-Петербургысо казаматыште Совет шанче да тӱвыра аланыште тыршыше представитель-влак шинченыт: поэт Николай Заболоцкий, Ончыкылык историк Лев Гумилёв, востоковед Теодор Шумовский, актёр Георгий Жжёнов, ончыкылык маршал Константин Рокоссовский да молат.

Тудо декабрь кечын мо да кузе лийме нерген мый 20 ий утла ожно писатель Тыныш Осыпын дневникше гыч пален нальым. Тыныш ден ватыже да Чавайнмыт еш кужу жап ваш келшен, миен толын иленыт. Мутат уке, Юрий Чавайнын илыш дене Сергей Есенин да Владимир Маяковский семын чеверласымыже Иосиф Алексеевичын гына огыл, пеш шуко моло еҥын шӱм- чоныштым сусыртен. Тиде йомдарымашын кугытшо Юрий Сергеевичын лирикыжым лудмо годым поснак чот рашемеш. Да чаманыме-ойгырымо кумыл шӱм- чоным иша: «Молан? Молан?»

Деревня Пекшиксола — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Армийыште ракетный войскаште служитлен. Фирмымат вуйлатен, Шернур райгазетын тÿҥ редакторжат лийын, кызыт – верысе «Земледелец» тÿшка паян озанлык председатель.

Ӱмбач ончалаш гын, «Сонарзыште» С. Есенинын «Анна Снегинаже» палынак шижалтеш. Но поэма шке шотан: тудын йÿк-йÿанжат весе, вÿршержат у семын пырткалта, а сылнылык шотышто гын тыгайым уста марий мурызо веле шочыктен кертын. Тамара еш илышым тачысе шинча дене онча, оксалан кöра осал пашам ыштыше Геню деч ойырлымыж нерген вигак ойла: «мый уландыме лончышто шым кöнö почанын мерчаш».

1923–1925 ийлаште Яков Павлович театрын вуйлатышыже, режиссержо гына огыл лийын, тугак артист семын шуко пьесыште тÿҥ рольым модын, труппын репертуаржым шкенжын чапле пьесылаж дене пойдарен.

Ӱярня тылзын 20 кечынже 1919 ийыште «Соглашение центральной Советской власти с Башкирским правительством о Советской Автономной Башкирии» келшыкым пеҥгыдемденыт, тудын почеш Изи Башкирийын (Малая Башкирия) Яланский кантоным негыленыт. Челябинск уездын Катайский, Сарт-Калымовский, Сарт-Абдрашитовский да Карасевский волостьшо-влак пуреныт. 23 Ӱярняште 1919 ийыште Бирский уездын кечывалвел-касвелысе ужашыже, Стерлитамак уездын йӱдвел-эрвелысе ужашыже-влак Башкир АССРышке пуреныт.

Георгий Ефрушын драматический творчествыже кушкын толеш да ончыкшымат кушкаш перспективыже койынак шога. Автор кок кыдежан, 4 сÿретан «Ешем» пьеса гыч 4 кыдежан, 9 сÿретан «Тушманын кышаже» пьеса марте шуын. Пьеса-шамычын кугытышт шотышто кушкын толмо дене пырля тудын сюжетшат сложный лийын. Тыге тудо илышын динамикыжым тичмашын да келгынрак ончыкташ тÿҥалын.

Станция Дубовая — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.