Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Корбета и хьэщомыщ (лат-бз. Pantera tigris corbetti) — щопсэу Камбоджэм, ипщэ Хъутейм, Лаосым, Тайлэндым, Малайм, Виетнамым. ЛӀэужьыгъуэ къуэдзэм и бжыгъэр тэрэзу гъэунэхуауэ щыткъым, гупшысыгъуэкӀэ 1,200 къыщыщӀэдзауэ 1,800 носыр, нэхъ тэрэзу абым къалъытэр нэхъ мащӀэращ. Нэхъыбэдыду псэущхьэхэр здэпсэур Малайращ, а хэкум бракониер Ӏуохугъуэр ӀэнатӀэм лъэшу пеубыдыр, абым папщӀэ псэущхьэхэр мащӀэдыдэ щэкӀуэным хэкӀуадэр, ауэ тӀум щӀыгъуи я бжыгъэр нэхъ мащӀэ мэхъур я псэупӀэхэр цӀыху мэкъумэщыкӀэхэм, псэупӀэхэм зэраубыдым папщӀэ. Виетнамым щыщ хьэщомыщхэм я ещанэ ныкъуэ бжыгъэра къэнэжар, псэущхьэхэр цӀыхухэм яукӀащ,я кӀуэцӀфэцӀхэр хъутей Ӏэзэгъуэм щхьэкӀэ ящэжын. ТеплъэкӀэ корбета и хьэщомыщыр нэхъ щӀынфу щытщ адрей лӀэужьыгъуэ къуэдзэхэм ялъытамэ. Хъухэм къашэч ч 150-190 хуэдиз, бзыхэм ч 110-140 хуэдиз.

ТхыдэмкӀэ хывхэм я шӀыналъэр инышху щыт. Ди лъэхъэнэм и япэрей миным и кӀэдзэгъуэм азиэ хывым шӀыпӀэшхуэр иубыдт Месопотамиэм щыкӀэдзауэ Китайм ипшъэ лъэныкъуэм нэс.

Къуажэ жылагъуэ — Урысей Федерациэм и зы муниципал къэхъугъэ тип. Абы хеубыдэ е зы къуажэ, е къуажэ гуп зы административ щIыпIэ зэхагъэхьахэр. Апхуэдэ къэхъугъэхэм я къуажэ унафэщI езыхэм къыхахыж яIэщ, илъэс хэхакIэ къыхаххэу. Къуажэ тIысыпIэхэр муниципал къедзыгъуэхэм хохьэхэр.

Дунейпсом и тхыдэм индустриал револуциэр зэрапхыр бэкхъ машинэ къызэрагупшысам, Британиэшхуэм XVIII лъэхъэнэм и етӀуанэ ныкъуэм. Апхуэдэ къэгупшысыгъуэм хъэрзынэ къыхэмыкӀынкӀи хъунут (абы хуэныкъуэ техникӀэ шъэныгъэхэр япэкӀи яшъэт), ауэ а зэманыгъуэм инджылыз лъэпкъэгъур хуэхьэзыру щытт и экономикэр къигъэкӀэрэкӀыну зэрыпсоуэ. Ар зэпхатэр а зэманым Инджылызыр хабзэ лъэпкъэгъум хэкӀауэ лъэпкъэгъу лъэш щэхуэным хэхьауэ. Абым пэмыкӀыу Инджылызым мылъкукӀэ хуэныкъуэгъу иӀэтэкъым (дунейпсом и нэхъышъхьу щытт щэхуэнымкӀи, колониэ бжыгъи иӀэт),

МывэкӀэпысгъуэжьхэм нэхъ къыхах хъупӀэ псыӀэхэмрэ удз кӀыру къыздэкӀ псыпцӀэхэмрэ. А щӀыпӀэхэм ядежи куэдрэ мывэкӀэпысщхьэгъуэжьхэм я гъунэгъуу абгъуэ ящӀ кхъандзэгъу лъабжьэм, е удзыр нэхъ здэӀув щӀыпӀэм. Абгъуэхэм нэхъыбэм я зэхуакущ метри 10-20

Къыздэхъуар Шуэцариэм, къалэ Ла Шо де Фон (1887 жэпуэгъуэм и 6). И япэрей лъэжьыгъэр илъэс 18-й иримыкъуауэ ищӀащ, зы архитектор Ӏэсэм дэщӀыгъуу. Ахъшэ къилэжьамкӀэ Еуропэ къэралхэм къикӀухьа, архитектурэ щӀэныгъэхэм зыригъасэу. Яужым илъэс бжыгъэкӀэ архитектор Ӏэсэхэм ядэӀэпыкъурэ еджащ.

Валерия Гай Германика (къыщыхъуар 1984 гъатхэпэм и 1) — урысейм и режисор, MTV каналым и креатив директор (2010 гъэм щыкӀэдзауэ). Урысейм и режисорхэм я гилдиэм хэт.

Щхьэлыкъуэ (ур-бз. Шалушка) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Аруаным хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 53 хуэдиз мэхъур.

Щхьэпытэ е Щхьэбыдэ (ур-бз. Скобидо) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Адыгейм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 12 хуэдиз мэхъур.

БзукӀэплъхэм нэхърэ нэхъ инщ, дамэ лъэныкъуэр мм. 84-104 нос, теплъэр къызэрымыкӀуэщ: жьэгъур, бгъэгур, пщэдыкъыр, тхыцӀащхьэр — фӀыцӀэщ, къащхъуафэ лыд къыщӀэувэу; кӀэ плъыжьыр фӀэцӀэкӀэ еух.
Лъэхъум дежь шыр бгъунжырыкӀу мэбакъуэ, зэдэгъусу зытеувэхэр: сэмэгурабгъу гупэр — ижьырабгъу икӀэр, ижьырабгъу гупэр — сэмэгурабгъу икӀэр. ЩызекӀуэм идежь лъэкъуитӀыр еӀэтыр.

Нил и псыхъуэр пэсырей зэманыгъуэм Африкэмрэ Азиэмрэ я гъунапкъу щыта. V лъэхъэнэм Геродотыр абым хуэмыарэзы хъуа, Мысырыр континетитӀым я зэхуакум гуэчауэ щыту, абым щыгъуэ Мысырыр Азиэм хэту щыт хъуа. Абым пэмыкӀыуи лъэныкъуищ гуэчыгъуэм пэщыта, шӀыр зыуэ, зэпымыч псоуэ щыту гупшысыгъуэм пылъу, а гупшысыгъуэр илъэс минитӀрэ ныкъуэрэ текӀа яужуи щыӀэ.

Азиэм и Ӏэхьэ нэхъыбэр хеубыдэ. Къажэрым и ищхъэрэ-къухьэпӀэ лъэныкъуэм къыщыщӀэдзауэ Инд псыхъуэм нэс, абым нэмыщӀу Азиэ Курытми и къумылъэ щӀыпӀэхэм я нэхъыбэм. Абгъуэр щӀым щещӀ, удз лъагэ Ӏуву зэщӀэкӀахэм. Къыришыр шыри 10-16, мащӀэу 18-м нэс къышыриш мэхъу.

Нэхъыбэу здэпсэур тропик-субтропик хэкухэращ, лъэтэжхэкъым. Къаукъазым щыгъуалъхьэр лӀэужьыгъуитӀщ, ахэр мэлъэтэж. Щу лъэпкъым хыхьэ лӀэужьыгъуэхэм гуп-гупурэ къалъэтыхь, гуп-гупури мэгъуалъхьэ. Абгъуэ здащӀыр нэхъыбэу нэпкъ задэхэм ядежщ. Зэ гъуэлъхьэгъуэр джэдыкӀи 2-5-щ, бгъуэнщӀагъ къыраудам икӀэм занщӀэу щагъэтӀылъ, щӀэдзын гуэри ямыӀэу.

Тропик лъэныкъуэм щыщ псэушъхьэхэм я нэхъыбэм хуэдуи азиэ хывхэм я зэпыхьэнымрэ лъхуэнымрэ гъэм и зэманым елъытакъым. Псэфу зэрщытыр махуэ 300-340 хуэдиз, яужым джэмым зы шкӀэ къэлъхур. ШкӀэм и цыр гъуэплъ-гъуэжьыфу щыт. Быдзычэм мазэ 6-9 хуэдиз кӀэс.

Мэлайзием и Пэрламентыр тӀууэ еугуэш: ищхьэ пэлат (штатхэмрэ фидирал щӀыпӀэхэмрэ я зэхуэс), ищӀагъ пэлат (Синат). Ищхьэ пэлатым и ухуэныгъэр хэхыгъуэм тещӀыхьащ. ИщӀагъ пэлатыр штат къэсыху щыщитӀрэ пащтыхьым езым къыхих щыщхэмкӀэ зэхэтщ.

Ганг и псыхъуэм джылу дэсым 2201 гъэмкӀэ я бжыгъэр зэрыхъуар млн 500 цӀыху, Индиэм, Непалым, Бангладешым я шӀыпӀэхэм, абым пэмыкӀыу мыкуэду Китаймрэ Бутанымрэ. НэхъыбаӀуэм мыбдежьым лъэпкъ зэхэдзыгъуэ яшъкъым, лъыпкъ зыщыщыр (лъэпкъ цӀыкӀухэм щымыхъукӀэ) ямытху джылэбжыгъэ щырагъэкӀуэкӀкӀэ, гупхэр къызэрахагъэкӀхэр динымкӀэ иэ я бзэмкӀэ.

Джэдыкlэхэр щагъэтылъыр (къуэхьапlэ лъэныкъуэхэм) - мэлыжьыхьым икlэхэм, (къуэкlыпlэ лъэныкъуэхэм) - нэкъыгъэм икухэм. Игъэтlылъыр джэдыкlыу 1 - 2, яфэр хужьу, гъуабджэ хэпхъауэ. Махуэ 40 - 45 тес. Чырхэр бгъуэм мэзитl хуэдизкlэ къонэхэ.

Новгород област (ур-бз. Новгородская область) — Урысей Федерациэм и субъект (хэку), Ишъхъэрэ-Къуэхьэ федерал округым хэт ящыщ. Администрацэм и къалэр — Новгород.

Къалмыкъ республикэ (къалм-бз. Хальмг Таңһч, ур-бз. Республика Калмыкия) — Урысей Федерациэм и субъект (республикэ), Ипшъэ федерал округым хэт ящыщ. Къалэ нэхъышъхьэ — Элиста.

XV лъэхъэнэм Португалыр шӀыпӀэ здыхэтым къышъхьэпэгъуэ къыхихурэ и колониэ империэр хегъахъуэ Америкэм (Бразил). Хэкумэтхым къышъхьэпэгъуэ бжыгъи къашъэр (Индиэм нэс хыгъогу къагъуэтыр) ахэр къэзышъахэр Португалым щыщ хызекӀуэхэра.

Икlыхьагъыр - 158 км, псыхъуэр - 2730 км². Къэрэчей-Черкесым, Ставропол къэралым, Краснодар къэралым йожэх. Къызхэжхэр псы: Архъызрэ Псышърэ (lуашъхьа Пшышъ къыкlож, 3 790 м).
Самудрагуптар дзэзэчэ Ӏэзэ къуэдеуэ щытакъым, Ӏэшъагъэхэмрэ тхыбзэхэмрэ яшъхьэщыжт куэду. Иде щигъэпсот шъэныгъэхэм я цӀэрыӀуэ: Харишена, Васубантху, Асанга джоуэ. Езыр усакӀыу икӀи джэгуакӀу щытт. Хиндудиным хуабжу пышъат, хъыбархэм къызэрхэкӀымкӀэ Вишну Тхьэм палъыгъэ хузэрихьэт. ПэмыкӀ динхэми я хуэсакъу щытт, Шри Ланкам и пщы Шримедхваннам пӀалъэ иритат Ботхгайа идежь буддэдин шоджэнхэм я унэ ишъыну.

Иусам щыщу нобэкӀэ дызыщыгъуазэр «Жамботрэ Екъубрэ я уэрэд» закъуэрщ. А щиусар, хабзэ къекӀуэкӀым тепщӀыхьмэ, е 1859 (Екъуб щаукӀыжа гъэращ), е 1860 гъэращ (илъэс дэкӀмэ фэеплъ уэрэд ирагъэусу щытащ, гъыбзэ хузыхамылъхьамэ) – абы нэхъ гувауэ уэрэд Ӏуэху къаӀэтыжу хабзэтэкъым.

Зауэ нэужым ЛъЗ и лэжьыгъэ ирагъэжьа, дунейпсом и зэпэубыдыгъуэхэр чэнджэшкӀэ зэфӀэгъэкӀыным пылъу. И тхьэмадэ зэмыхъуэкӀыу хэхьахэр АШЗ, Совет Зэгуэтхэр, Британиэшхуэ, Фрэндж, Китай джоуэ.

Тхьаджэд, Гуэгуш (лат-бз.: Meleagridinae; ур-бз.: Индейка) — мэз-джэд лъэпlкъцlыкlуипlлlым я зы, джэд лъэпlкъым ящыщ бзухэм. Езы тхьаджэдхэмрэ, бзушхуитl Америкэм имэзхэм щыпсоухэмрэ хеубыдэ. Шlыпlэ здэпсохэр: курытхэмрэ, къуэкlыпlэ штатхэмрэ АШЗ-м къыщыкlэдзауэ ипшъэмкlэ Гуатемала нэгъунэ

Ищхъэрэ Къаукъазым щымащӀэщ. Молэмусэ Хь. зэритхымкӀэ, къыщреш, ауэ лъэтэжрэ щӀымахуэр щырихрэ къигъэлъагъуэкъым. Каталогым (32) иткъым. Гугъэ пщӀы хъунщ ауэ къызэрыкӀуэт къыякъым и лӀэужьыгъуэ къуэдзу.

Уэхэм я гъэр зэпыуду зэрекӀуэкӀым шъхьэкӀэ, псыр илъэс къэс къиуа мэхъур, зэгъэпшэгъуэкӀэ Нил къызэриум хуэду ину щымытми. Зэпхахэр псы зэманыгъуэ нэхъышъхьитӀ — мэлыжъыхьымрэ бадзэуэгъуэмрэ я зэхуакум (уэсыр къушъхьэхэм щыткӀум), мэкъуауэгъуэмрэ фокӀадэмрэ я зэхуакум (муссонхэр щекӀуэкӀым). Абым хуэду муссонхэм я гъэм къалэ Варанасирэ Аллахабадымрэ ядежь, псыр метрэ 15-16 къиуфыну. ШӀымахуэм псыр нэхъ цӀыкӀу дыдэ мэхъур.

Ди щӏыпӏэм ӏэрысу мыхъумэ, езыр-езыру къыщыкӏкъым. Урысеим къыщагъэкӏ зи гъагъэхэр хужьыфэ, пшэплъыфэ, къащхъуафэ бгъэдахэщӏудзхэр. Куэду щыӏэщ Хуэхуэлеим, Урысыхум, Балтикэ къэралхэм, Азэрбиджаным. Ар вагъэм щӏырагъэубыдэ, щӏыр игъэпшэрыным папщӏэ. ӏэщым ирагъэшхи къохъу. Бгъэдахэщӏудзыр щӏыпӏэ щӏыӏэтыӏэхэм нэхъыфӏыу къыщокӏ.

Гималайхэр (санскрит हिमालय «уэсым и шӀыналъэ», хин-бзэ. हिमालय, неп-бз. हिमालय, хъут.-бз. 喜馬拉雅山脈) — ШӀыгум и Ӏуашъхьэ нэхъ индыдэхэра. Гималайхэр Тибет бгылъэмрэ Индрэ Гангрэ я сэтей зэхуакум дэт.

Хым и нэхъыщхьэ ресурсу щытыр дагъэ фэтыджэн, шелфым телъыращ. Япэу хыр къыщаплъыхьар 1960 гъэхэращ, япэ дагъэщIэху платформэр 1986 гъэм тращIыхьащ.

2013 гъэм и жэпуэгъуэ мазэ хъухъу сайтым и 60% Iыхьэр ООО «Кинопоиск» иIыгъыу, адрей 40% абы и дэзыIыгъыгъуэ фрэндж компаниэ AlloCiné IэщIэлъу щытащ. Жэпэуэгъуэм и 15-м сайтыр къищэхуащ Яндекс компаниэм.

1900 гъэм Пикассо Париж йожьэ, 1900-1904 гъэхэм я зэманыгъуэм Пикассо и «Лэжьыгъэм и шхъуантӀэху зэману» йоджэхэр - и лэчтхыгъэхэм я фэхэр нэхъ гъубджу мэхъухэр, шхъуантӀэхурэ шхъуантӀэрэ куэду яхилъхьу («Гъашъэ» (1903), «Нэфым и пщэджыжьышхэ» (1903), «Мы бэгъуа шхын» (1904), «АбсентлъагъукӀуэ» (1901), «Лъагъунлъагъу» (1902), «Анэмрэ и сабимрэ» (1903), «ЛӀыжъ факъырэрэ кӀалэцӀыкӀурэ» (1903), «Ятутедзэ» (1904), «НэрыбгитӀ» (1904).)
Щошхэ псыпцӀэхэм, мэкъупӀэ псыӀэхэм. Я Ӏусыр псыхэуэ псоми яхуэдэу, псэущхьэщ — хьэндыркъуакъуэ, шындырхъуо, хьэпщхупщ, бдзэжьей, дзыгъуэ, тхьэкӀумэкӀыхь шыр, нэгъуэщӀхэри.

1488 гъэм португал хыерс Бартоломеу Диаш, ГугъэфI къуапэм нэс къэсауэ щтащ. Апщыгъуэм абы къуапэ Бур фIищауэ щтащ. Ауэ а цIэр къуапэм къыхуинэну Португалым и пэщтыхьым къуапэм къыхуинэну идакъым.

Ӏэсэ хывыр Ипшъэ-КъуэкӀыпӀэ Азиэм нэхъыбу яӀыгъ унагъуэ былымхэм ящыщ Индиэм, Ипшъэ Китайм Малазиэ хы тӀыгухэм ядежь. Ӏэрысэ хыв куэд Ипшъэ Еуропэм щаӀыгъ, Урымым нэхъ бэуэ, лъэхъэнэ VIII-IX хьэрыпхэм ирачауэ хъун. Ӏэрысэ хывыр абым пэмыкӀыуи Японым, Гавайхэм, Америкэ Латиным ирачахэ. Пэсырей лъандэрэ хывхэр Къэукъаз лъэныкъуэхэми ягъэӀэсэ.

ТекӀуэныгъэ зиӀа къэрал гуэрэхэм - Урымымрэ Японымрэ къэныкъуэкъу хъуахэ шӀыпӀэхэр щагуэчым Япэрей дунейпсо зауэм яуж, адрейхэм нэхъри нэхъ макӀэ къалъысауэ къалъыту. 1922 гъэм Урымым и ӀэнатӀэм Бенито Муссолини Ӏохьэ, и шӀыпӀэхэр нэхъ ин ишъын хожьэ, къэрал шъхьэхуитхэр иубыду - 1936 гъэм Эфиопиэр еубыд, 1939 гъэм - Албаниэр еубыд. 1931 гъэм Японым Манчыжурыр еубыд, 1937 гъэм Китайпсом йохьэ и дзэр.

Джэрмэныр Япэрей дунейпсо зауэм зэр темыкӀуам Гитлер Ӏэуэ гурышхъуэ ишъыти 1919 гъэм Национал-социал лэжьакӀуэ партиэ (НСДАП) ешъыр. НСДАП-ым и мурадыр — Джэрмэн империэм къэру иӀэр зэфӀэгъувэжьын, антисемит тетыкӀэ, парламен демократиэр тегъэкӀауэ тоталитар ӀэнатӀэ щӀын — ахэр Гитлер и автобиографым итхэт — тхылъ Си Зауэ -м (джэр-бз. Mein Kampf).

ӀэнатӀэм зэрыӀухьэм хуэду Гитлерым и политик оппонентхэр Ӏуэххэри лъыгъажэкӀэ яужым къэралым тоталитар диктатурэ трегъэувэ. Джэрмэным концентрациэ лагер бжыгъэ яшъхэр абым и режимым пэщытхэм шъхьэкӀэ.

Инкъым, нэхъ пӀащэхэм ч. 1,3-рэм нэс къащэчыр. Гъунэгъуу уемыплъмэ и щхьи и пкъи гъуабжафэ къыпфӀощӀ, щыщыткӀи щылъатэкӀи и дамэхухэр ӀупщӀу болъагъу. Гъуалъхьэжыгъуэм хъум и тхыцӀэр — гъуабжэщ, щхьэр гъуэ-гъуабжафэщ, пщэ къыхэкӀыпӀэр, хулъащхьэр, бгъэр, джабэхэр хужь-фӀыцӀэ зэхэпхъауэ кърохыр. Анэм и теплъэр нэхъ зэфэзэщщ.

Лъэхъэнэ курытхэм и пэхэм, VI—XI лъэхъэнэхэм Дагъыстэным и шӀыпӀэм къэрал Сарир зэфӀоувэ, и къалэнэхъышъхьу хъур Хунзах. VII лъэхъэнэхэм мыслымэн диныр йохьэ шӀыпӀэм, диныр шӀыпӀэм щызэфӀэувэр XV лъэхъэнэм. Дагъыстэным и ишъхъэрэ лъэныкъуэр хазархэм яӀыгъ.

Ар Акиан Щэхум хэт хытӀыгу зыбжанэм тетщ. ХъуреягъкӀэ хы зэмылӀэужьыгъуэхэм ялъэс: Хъутей хы ипшъэ, Филипин хы, Сулу хы, Сулавеси хы. А хыхэм узыпхырысыкӀымэ Хъутейм, Тайуаным, Виетнамым, Сиамым, Мэлайзиэм, Сингэпурым, Кэмбоджэм, Индэнезиэм унэсыфынущ. Филипинхэм я къалэ нэхъ ин дыдэр Куезон Сытищ я къалащхьэр Манилэщ. Ахэр Лусон хытӀыгум тетхэщ.

1937 гъэм джылэ зауэ Эспаниэм щекӀуэкӀтэм, Пикассо и цӀэрыӀуэ лэжьыгъэ «Герника» етхыр. ЕтӀоанэ дунейпсо зауэм Пикассо Фрэнджым щыпсоуа, абдежьым фрэндж Пэщытыныгъэм и тхьэмадэхэм я нэӀуасэ мэхъур.
Хьэщомыщхэм я нэхъыщхьэ Ӏусыр Ӏэщщ; бенгал хьэщомыщыр нэхъыщхьэу зэщакӀуэхэр щыхь лӀэужьыгъуэхэр, мэзыкхъуэхэр; амур хьэщомыщым щыхь лӀэужьыгъуэхэр, мэзыкхъуэхэр, бжьо; абым нэмыщӀу хьэщомыщхэр йощэкӀуэфхэ Ӏэщ инхэм — хыв, гаур, бланэ хуэдэхэм. ЗэзэмызэкӀэ хьэщомыщхэр йощакӀуэ псэущхьэ ятемгъэпсыхьахэм — нумин, мэзджэд, тхьэкӀумэкӀыхь, бдзэжьей хуэдэхэм. Хьэщомыщым и ныбэр ирикъуным папщӀэ илъэсым Ӏэщ 50-70 хуэдиз хуэныкъуэщ.

Агулхэр (аг-бз. агъулар) — Къаукъазым ис зы лъэпкъщ, агулыбзэм иропсалъэхэ, динкӀэ мыслимэнхэщ. Лъэпкъым и бжыгъэр мин 34, 160 мэхъур, абым и нэхъыбэр (мин 23, 314) Дагъыстэным исщ.

Пэсырей Урымымрэ лъэхъэнэку Еуропэмрэ ижьэр унагъуэм яlыгът дзыгъуэ зэриубыдым шъхьакlэ. Ауэ арыпlы зэрмыхъум шъхьакlэ хом-хомурэ пэмыкlы псоушъхьахэр япlэм иувахэ ( джэдухэр )

Псыфэндым и нэӀур бгъуэщ, и гупӀэкӀэ Ӏув пащӀэхэр тету. Жьэбгъум и бгъуагъыр см 60-70 хуэдиз мэхъущ. И жьэр гу лъытыгъуэу ину зэтрехыфыр, градус 150 хуэдизу. И лъапэхэм лъпхъуамбиплӀу япытщ, псори лъабжьэ теплъу иуху. Лъэпхъуамбэ зэхуакухэм фэ ядэтщ, есыным къыдэӀэпыкъу. ЩӀым е псыпцӀэм тету псэущхьэм къыщикӀухьым деж, и лъэхъуамбэхэр зэгуокӀри я зэхуакум дэт фэр зэщӀэкӀаш, абым папщӀэ и лъэм фӀыуэ тетщ, ятӀэгъуэм хэмыфахъуэу. И кӀэр кӀэщӀщ, теплъэ зэхуэмызагъэ иӀэу, и къыхэкӀыпӀэм деж хъуреуэ, кӀапэм деж хуэкӀурэ пӀащӀэ хъууэ, апхуэдэ кӀэр къедзэщхьэпэщ и вэнвейр зэбгыридзыным папщӀэ, абым мыхьэнэ хэлъщ нэмыщӀ псыфэндхэм зыкъаригъэщӀэным щхьэкӀэ.

КӀуэр зэхэзекӀуэкӀэм шым и лъакъуит зы лъэныкъуэхэмкӀэ бакъурэ макӀуэ: сэмырабгъу гупэ — сэмырабгъу икӀэ, ижьырабгъу гупэ — ижьырабгъу икӀэ. КӀуэр лъэхъум нэхъри нэхъ псынкӀыу щыт, къушъхьэ шыхэм я зекӀуэкӀэдыдэхэм щыщу (Кърым, Къаукъаз шыхэм, америкэ лъэхъухэми джоуэ).

Хьэжбабыщхэр Еуразиэм и дэнэ щӀыпӀи щыӀэщ. Урысейм деж нэхъыбэу уапэщӀохуэ Къаукъазым и хы Ӏуфэхэм, къуэкӀыпӀэмкӀэ Сахалинрэ Ипщэ Курилхэм я гъунэхэмрэ. Я бжыгъэкӀэ мащӀэкъым. Мэлъэтэжхэр. Къаукъазым щӀымахуэр псынэхэм я деж щизыххэри къахокӀ. Абгъуэр псым и гъунэгъущ. Щырхэр джэдыкӀафэм къипща нэуж етӀуанэ махуэм псым зыщӀагъэмбрыуэф.
XVI лъэхъэнэм щыкӀэдзауэ инджылыз псалъэ «continent» къожьэ. Ар къызхэкӀар «continent land» (шӀы зэпымыч, шӀы псо), абым ипэкӀэ езыр къызтекӀар латин псалъэ «terra continens». Ар шӀыпӀэшхуэ къуэдейхэм шъхьэкӀэ къагъэсэбэптэкъым, абым хуэду, XVII лъэхъэнэм Уэлс хэкум, Кентым, Ирлэндым, 1745 гъэм Суматрэми джоуэ континету траӀуахэт. Псалъэ «continent» пэсырей алыдж, латын тхыгъэхэм къыхахат, дунем и лъэныкъуищым зэреджу зэрагуэчхэтэмкӀэ, ауэ, абым яужым мыхьэнэ халъхьар зэрихьэтэкъым. Континент псалъэр шӀыпӀэ мы инхэм шъхьэкӀэ къызэрагъэсэбэпым шъхьэкӀэ хэкумэтх шъэныгъэм пылъ хулъхугъэхэм аргуэру къаӀэта пэубыдыгъэ Геродот зэрихьатэр - сытым шъхьэкӀэ шӀыгум и лъэныкъуэшхуэр континентитӀу гуэчауэ щытын кӀыхуер. XVII лъэхъэнэм и кум, инджылыз шоджэн тхыдэм пылъа Гайлиным и тхылъ «Cosmographie» - «Континентыр шӀыпӀэм и лъэныкъуэ нэхъ ину щытыра, хым зэпимыупкӀыу, псоуэ щытыр, Африкэм, Азиэм, Еуропэм яхуэду». 1727 гъэм, инджылыз энциклопедист Ефрем Чамберсым и «Cyclopædia»-м етхыр: «дунер шӀыпӀэшхуитӀкӀэ мэгуэчыр: жъымрэ кӀэмрэ джоуэ». Апхуэдэм, 1752 гъэм Эмануил Бовэным и атласым континентым гурыӀуэгъуэ хилъхьар: ШӀыгум и гъушъэ лъэныкъуэшхуэра, къэрал бжыгъэхэр хиубыду, псым гъунапкъэ ишъхэм ямылъытауэ. Абым хуэду Еуропэ, Азиэ, Африкэ - зы континентышху, Америкэр пэмыкӀ континентышху. ТӀум щыгъуи пэсырей гупшысэгъуэ щыӀар - Еуропэ, Азиэ Африкэр дунем и лъэныкъуищ зэрыз джоуэ - иджыри къыздынэсым лъэшу щыт.

Зы гъэ нэхъ къэмыкӀ лӀэужьыгъуэ. И пкъым и лъэгагъыр см. 40-150-м нэс. Бзийхэр мм. 3-15-ху хуэдиз я бгъуагъ. Щхьэмыжым см. 3-15 хуэдиз кӀыхьагъ иӀэ.

ЗэрыхъумкӀэ, зэгъэзэхуауэ, псоуэ зы модел континентхэм яӀэкъым, ар зытеухуар шъэныгъэхэр зэрзэшъхьэщыкӀыра лъэныкъуэ щыӀэ бжыгъэхэм. Ар зэфӀэгъэкӀыным шъхьэкӀэ шъын хуэейхэр: Еуропэмрэ Азиэмрэ я гъунапкъэр зэгъэзэхуэн (Еуразиэ) - ар зы лъэныкъуэм, Ишъхъэрэмрэ Ипшъэ Америкэмрэ я гъунапкъэ (Америкэ) пэмыкӀ лъэныкъуэм. Губшысыгъуэ бжыгъэ къыхокӀыр Еуропэр, Азиэр, Африкэ джоуэ зы континенту щытынху Афрэеуразиэ джоуэ.

Адрей шъакlуэ- псоушъхьахэм ялъытамэ мышъэхэр нэхъ зэхьчу щытхэ я сурэтымкlэ, я инагъымкlэ. Мышъэхэр шlым щыпсоу шъакlуэ-псоушъхьахэм я нэхъ ин. Мышъэ хужьхэм и аплъэпlкъым икlыхагъыр м. 3 мэхъу, ихьалъагъыр 725-1 000 кг. носыр, нэхъ цlыкlухэм ящыщыр малай мышъэхэра, я аплъэпlкъым икlыхагъыр м. 1-1,5, ихьалъагъыр 70 кг. носыр.

1991 гъэм Хъырцейр къэрал хуит мэхъур. 1991—1993 гъэхэм Хъырцейм и ӀэнатӀашъхьэм Апхъазымрэ Ипшъэ Осетиэмрэ кӀокӀхэр, де-факту къэрал хуит хъуху, ауэ дунем къамлъытаху.

Социал-экономикэ програмэ Рузвелтым иригъэжьам, цӀэуэ траӀуам "Гъогу щӀэ" (ин-бз. New Deal), зыпылътэр джылэ лэжьыгъэ зэфӀэгъувэным, къэралым пӀалъэ иӀэным экономикэм шъхьэщытыфыным, мафиэм езэуэным. Япэреуэ и президентыгъуэм реформэ бжыгъэ хуэныкъуэгъуэхэм шъхьэкӀэ иригъэкӀуэкӀа, абыхэм ящыщ: банкхэм я системэр, уасэтыным я реформэр, пэмыкӀ бжыгъи. Къэрал гъунапкъэм пэщыл политикэмкӀэ япэреуэ зияуж ихьар Рузвелтыр РССЗ-р къэлъытэным къэрал джоуэ, ар къыщыхъуар 1933 гъэм.
Бабыщгъуабжэм ущыпэщӀохуэ Еуропэм, Азиэм, Америкэм. ФӀыуэ елъагъу тафэ, псы хуэмхэр, псыхъуэшхуэхэр, къамылылъэ хыкъумхэр, псыпцӀалъэхэр, губгъуэхэр, мэз лъапэхэр. Мэлъэтэжхэр. Къауъказым щӀымахуэми губгъуэ псынэхэм уащыхуэзэ. Зэ къишыгъуэр шыри 9-11-щ. Шырхэр псынщӀэу хохъуэ, мэзитӀ ныбжьым лъатэн яублэ.

Гидрографиэр къуажэм къыщыгъэлъэгъуащ ЯтIэкъуэ псымкIэ. Абы нэмыщI къуажэм километритIкIэ нэхъ ишхъэрэу щылъщ къэрал псом щыцIэрыIуэ Тэмбыкъан псыхъурейр. Ишхъэрэ-къуэкIыпIэмкIэ ЯтIэкъуэ псыхъурей цIыкIухэр къуажэм къыпэщылъхэщ.

1990 гъэм РССЗ-м и экономикэр дунем и еӀтуанэт (АШЗ-м яуж) дунем и 1/5 лъэжьыгъэр къыдигъэкӀт. Советхэм я экономикэр плану щытт. РССЗ-м и тхыдэмкӀэ «илъэситху» пшъыкӀутӀ иӀэуэ щыта - джылэ лэжьыгъэ илъэситхукӀэ къэӀэтыным и план.

Латиныбзэр оскыбзэмрэ умбрыбзэмрэ яхэту италий лъэныкъуэм хэтхэт индэеуропэбзэ унагъуэм. Пэсырей Урымыр зэфlэувэн, къэру къыштэн щыхъум лэтиныбзэм адрей италий бзэхэм яшъхьарыуву кlидзэри хом-хому lанатlашъхьар къишта ишъхърэ Еуропэм.

КӀэщӀкъытеуэ (урыс.: Кашхатау) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и Шэрэдж къедзыгъуэм и хьэблэ нэхъыщхьэщ. Жылу дэсыр мин 5-м щӀогъу (2013 гъэмкӀэ).

Раби́й Iус-са́ни (хьэр-бз. ربيع الثاني — рабий етIуанэ) ерэ Рабиий Iул-ахир (хьэр-бз. ربيع الآخر — рабий кIэух) — муслъым махуэгъэпсыи и еплIанэ мазэ.

Азгъей Автоном Республикэ Ипшъэ Осетиэмрэ Хъырцейм и ӀэнатӀэм кӀэтхэкъым, къэлъытэгъу Хъырцейм зэришъымкӀэ (АШЗ-м и президентым и администрациэм, Еуропэм и комиссиэми) Урысейм окупациэ ишъауэ.

Зи ныбжыр илъэсиплӀым нэса, е щӀигъуахэм я теплъэр: тхыцӀэр гъуабжэ-къащхъуэщ, кӀащхьэр хужьщ, кусэ гъуэбжафэхэр, е щхъуэхэр хэсу. Жьэгъумрэ бгъащхьэмрэ хужь-щхъуафэщ, дамэкӀэ къабзий пхъашэхэр фӀыцӀэщ, абым ящхьэкӀэ щыӀэхэр дыжьыныфэ-щхъуэщ, дамэ щӀагъхэм кусэ фӀыцӀэхэр зэпрокӀ. Ныбэ щӀагъым, джабэхэм хужь ӀэпапӀэ гъуафэхэр хэлъщ.

Ӏэгур дунейпсом стандарту къашта кӀыхьэгъщ, шыхэм я лъэгагъэр зэрапшымкӀэ, зы «Ӏэгур» зэрыхъур см 10,2 иэ дуйм 4-м, шым и лъэгагъыр щӀым щыщӀэдзауэ жалым нэгъунэ. Къэралхэм я нэхъыбэм шыхэм я лъэгагъыр япшыным папщӀэ сантиметырхэр къагъэсэбэпын щӀадзащ, ауэ, «Ӏэгур» иджыри куэдым къагъэщхьэпэщ пшэным папщӀэ, шы цӀыкӀуу хъуахэмрэ понихэмрэ зи лъэгагъыр «Ӏэгуипщым» фӀэмыкӀхэр дуймхэмкӀэ е сантиметырхэмкӀэ япшэ. Дуймищ быщӀ хъуну я зэхуакум дэтхэр "пщӀанэ инагъ" хуэду макӀуэ, абым папщӀэ, ятхмэ, шым и инагъыр 14,1 - къикӀыр - Ӏэгу 14-рэ дуйм 1-рэ.

Цыми хуэдэу кусэ тхыпхъэр фэми тетщ, къапщтэмэ абыхуэдэу, хьэщомыщым и цыр щамэ, цы фӀыцэ здытетам деж фэри фӀыцэу щытыну, гъуэжьым — гъуэжь, цы къытекӀэжьынури тетам хуэдэ къабзу, тхыпхъэр зэримыхъуэкӀыу.

УащыпэщӀохуэ къырылъэ щӀыпӀэхэм, псом хуэмыдэу зи Ӏуфэхэр мывэ нэпкъ задэу щыт псы ежэххэм, е къуэладжэ жьауэхэм. Щопсэу Къаукъазым, Ипщэ Къазэхъстэным, КъухьэпӀэ Еуропэм и ипщэ бгылъэхэм, Ищхъэрэ-КъухьэпӀэ Африкэм. Мэлъэтэж.

Къуапэр Перу и ишхъэрэ-къухьэпIэ лъэныкъуэмкIэ щылъщ. Iуфэр Щэху хышхуэм елъэс. Езы къуапэр къэхъуащ Iуфэм лъахъшэу Iуша Iуащхьэ деж. Къуапэм нэхъ ипшэкIэ маяк щытщ. Маякым и щхьэм удэкIуей мэхъу къуапэм деж иIэ хылъэм уеплъын щхьа.
Етхуанэ лӀэщӀыгъуэм щыщӀэдзауэ иджырей Филипинхэм я щӀыпӀэхэм цивилизацэ щызэхэувакӀэт, лъэпкъ хабзэ зэмылӀэужьыгъуэр и лъабжьэу. ЕгъащӀэ лъандэрэ мыбы щыпсэу лъэпкъхэр (негритхэр, аэтхэр) пасэрей щӀыналъэхэр, мылылъэхэр ялъэкӀыри яужьым къэехъулӀэгъуэр къалъысащ - щӀыпӀэ хуабэхэм, хытӀыгу мэз Ӏувхэм дэтӀысхьахэщ. ИеужькӀэ Хъутейм къикӀыу ТайуанымкӀэ австронезий бзэхэмкӀэ псалъэ лъэпкъхэри дэтӀысхьахэщ мыбдеж. Хъутей дэжыгхэр ейанэ лӀэщӀыгъуэм къэса. Индэ-мэлай псытет пащтыхьейхэм я дамэм щӀэт Филипинхэр ебланэ лӀэщӀыгъуэм Фернан Магеланым еурэпейхэм къахузэӀуихащ. Хьэрыпхэр хытӀыгухэм щытетӀысхьар еплӀынэ лӀэщӀыгъуэщ. Япэ еуропейхэм я къэсыгъуэм ирихьэлӀэу иджырей Манилэм и щӀыпӀэхэм раджахэр щыпщащ. Ахэр абы щыгъуэм Шривиджае пащтыхьейм къуэды иратт. Ауэ абы щыгъуэми Филипинхэр къэрал щхьэхуитыу щытащ, езыхэм я унафэр яӀыжыу.

См 20-40-кӀэ дэкӀей ипкъ псыгъуэм и щхьэкӀэм гъэгъа хужь-фагъуэ цӀыкӀухэр гъатхэм, гъэмахуэм къыпедзэ зэпытщ. И лъабжьэмкӀэ къыщыдэж тхьэмпэхэм лэдэх яӀэщ, ищхьэмкӀэ тетхэм нэхърэ нэхъ инщ. Ашэмыхъэм лъабжьэ ин ищӀыркъым.

МэкъущӀэжхэр щогъуалъхьэ хъупӀэхэм, мэкъупӀэхэм, губгъуэ гъущэхэм, мэз лъапэ гъущэхэм, къурш лъагэхэм нэсу. Щопсэу Къаукъазым нэмыщӀу Ищхъэрэ Африкэм, Еуропэм, Азиэм и щӀыпӀэ щхьэхухэм. Абгъуэ щащӀ гъуэгу хэгъуэщэжахэм я гъунэхэм, былым лъэкъуапӀэхэм, е кумб цӀыкӀухэм. Ди щӀыпӀэхэм мэкъущӀэжыр щыкуэдщ, мэлъэтэж.

Гималайхэм фӀыуэ гъэлъэгъуэгъуэ ират къэкӀыгъэхэм я пӀэшъхьэгъуэ зэхэкӀыгъэр: лъэгухэм щыкӀэдзауэ аранэхэм нэгъунэ — терайхэм (псыпцӀэ джунглэхэр) зэрахъуэкӀ тропик мэзхэм, гъэ псом уджыфу щытхэр, яуж мэз тхьэмпэ пкӀашъхьэхэр макӀуэ, тӀанэ тхьэмпэбанэхэр, мэз зэхэтхэр, яужыреуэ къушъхьэхъу губгъуэхэр.

Абгъуэхэр шlым щашъыр, къушъхьахъум, пабжъэхэм. Абгъуэм ирилъхьар джэдыкlитху хуэдиз, тесыр бзым изакъуэ, махуэ 25. Гъэ къэс шхьагъусэ кlэ лъыхъурэ яшъыр. Хъухэр щызэфlэувэхэр илъэситl щырикъум ижей, бзыхэр илъэс ирикъумэ.

Фолклэнд тIыгухэр (ин-бз. Falkland Islands, эсп-бз. Islas Malvinas) — Ипшъэ Америкэм хэт къэрал. Къалэ нэхъыщхьэр — Стенли. Къэралым хеубыдэр хы тIыгу зэкъом. Хы тIыгухэр Атлантикэ хышхуэм и ипшэ лъэныгъуэмкIэ гъэзахэщ. ЩIыпIэр Британиэшхуэм и хамэ щIыпIахэм язщ. Ауэ щIыпIэр Архентинэм и ейуэ ебж.

Инджылызрэ Уелсрэ зэгъусэу ябж мурад куэдхэм щхьа, псом нэхъапэу унафэ щIынымрэ унафэ гъэзэщIэнхэмрэ щхьа. Псалъэм папщIэ Инджылызрэ Уелсрэ хабзэ хъуауэ зы йурисдикциэм щIэту ебж инджылыз унафэ щIыпIэм епхахэм.

Щопсэу псыӀэ мэз щӀагъ зэхэкӀахэм, псом хуэмыдэу екӀэпцӀэ, пхъэщабэ жыгхэр здэкуэд щӀыпӀэхэм щыбэгъуащ. Жыг хадэжьхэм къызэрыкӀуэу щопсэу, щогъуалъхьэ. Къаукъазым къинэмыщӀауэ уащыпэщӀэхуэнущ Еуропэм, Сыбырым и щӀыпӀэ щхьэхухэм.

ЩоджэнцІыкІу Iэсхьэд и къуэ Алий — тхакIуэ, адыгэ литературэм и лъабжьэр зыгъэтІылъа, зи лъэпкъ културэм хэлъхьэныгъэшхуэ хуэзыщIа усакIуэ. Къэбэрдей-Балъкъэрым пщIэ зэхуащIа тхакIуэшхуэ..
Еуропэм, Азиэм, Африкэм я щӀыпӀэ куэдым щыӀэщ. Къаукъазым щыпсэухэр мэлъэтэж. Псыхэуэцыплъхэр гуп-гупурэ щогъуалъхьэ псы зи гъунэгъу бгъэн, къамыл, ӀутӀанэ къэкӀыгъэхэм, дзэл, гъурц жыг зыхэт удз Ӏув лъагэхэм. Псыхэуэ псоми яхуэдэу, мыхэри моногамнэхэщ — зэгуэгъу хъуахэр я гъащӀэ псом зэдопсэу. Я абгъуэ Ӏэгъуэблагъуэр къыхах тафэ зэӀуха, хыкъум здэщыӀэ, щӀыпӀэ псыӀэхэр, къамыл, нэгъуэщӀ псы удзхэр, чыцэ лъахъшэхэр къыздэкӀхэр. Мэзхэм зыпыӀуадз. Псыхэуэцыплъхэр мэгъуалъхьэ гуп-гупури тӀурытӀури.

Кувейтым и шӀыпӀэм пэсырей лъэхъэнэхэм щыкӀэдзауэ цӀыху ист. Ар археологиэмкӀэ къыкӀаха Ӏэмэ-псымэхэм къаӀуатэ Фейлака хы тӀыгум Кувейт хыжэм и дэхьэпӀэм хэтым къыщаагъуэтахэм.

Къэралым ежэх псы нэхъ инхэр — Тэрч, Сулак, Самур. Дэгъыстэным и ишъхъэрээ лъэныкъуэр псыкӀэ мыбэгъуауэ щыт. Къушъхьэхэм ежэх псыхэр инхэ, шӀымахуэкӀи щтыхэкъым. Къэрал псом псыуэ 1800 хуэдиз йожэх, псыхъуреуэ 100 хуэдиз.

КъэкӀыгъэр къэмыщхьэлъэ ипэкӀэ адыгэхэм, абазэхэм, нэгъуэщӀ лъэпкъхэми, ипкъ цӀынэр яукъэбзурэ яшх. Каротин, витамин зэмылӀэужьыгъуэхэр хэлъщ.

Икlыфэр гъуабджу ишъхьамкlэ щыт, икlагъымкlэ нэхъ нэху хъууэ, пшахъуафэм нэсу, илъэпэхэм ифэри абы хуэду щыт. Ишъхьамрэ ибгъэмрэ гъуабджу щытхэ.

1519 - эспан дзэ-гуп, Кортес конкистадорым еуэ, Мексикэм ишlыпlэм хохьари къалэ Веракрус ешъыр. Хуиту ацтекхэм я къалэ lаташъхьэ Теночтитлан ( Мехико ) дохьари, зауэ ирамгъэкlуэкlыу ацтекхэм я пщы Монтесумо еубыд.

Литоу (лит-бз. Lietuva) — къэрал, къуэкӀыпӀэ Еуропэм хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэр: Латвиэм, Полшэм, Урысыхум, Урысейм. Къалэ нэхъышъхьэр — Вилнюс.

Мы лӀэужьыгъуэр нэхъ зызубгъуа ращ. Щопсэу Еуропэм, Азиэм, жыгрэ чыцэрэ здэщыӀэ псоми. ТеплъэкӀэ цӀужьомэгъуэжьым ещхьщ. Абгъуэр мащӀэу Ӏэтауэ ещӀ. Къыришыр шыри 5-7-щ.

Индиэм жэмыр ауш псэушъхьу къыздалъытэм и укӀынымрэ шхынымрэ къамыду былымыл куэду ящу бгъуэтыфыну. Гъэшъэгъуэн хэлъкъым абым - былымылыр хывылура, хывхэм ятехуэкъым дин хабзэр, икӀи хывылымрэ былымылымрэ ӀэфӀагъкӀэ зэшъхьэщокӀхэ, былымылым хуэдуи шъабу щыткъым хывым и лырэ

1941 дыгъэгъазэм и 7 япон уэгу-зауэдзэр америкэ хыдзэ-базэ Перл-Харборным теуа. АШЗ-р ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм хохьэ зэгуэтхэм я лъэныкъуэм хэту. Яужым Антигитлер коалициэ зэфӀоувэ Совет Зэгуэтхэр Британиэшхуэр, АШЗ-р джоуэ хэту абым.

Дзэм и Ӏэшэхэр НАТО-мрэ Урысеймрэ къыдагъэкӀахэра - танк М1А2 «Абрамс», пхырымыудмашинэ M113, БМП-1, БМП-2, кхъухьлъатэ F/A-18С, вертолот SA-342K, ракеткхъухь P-37 BRL пэмыкӀхэр.

ХьэпӀацӀэхэр дунем и лъэныкъу хъуами щыгъуэтыфынухэ, ауэ хым макӀыу щыпсоуным еса лӀэужъыгъуэхэр. ЦӀырэ-цӀырэхэм ящыщу лӀэужъыгъуэ 5, 000 хуэдиз щыӀэ (anisoptera, homoptera), дамэзандэхэм ящыщу 20, 000 хуэдиз (caelifera, gryllidae), lepidoptera ящыщу 120, 000 хуэдиз (хьэнтрабгъуэхэмрэ хъунхэмрэ), дамэтӀуанэхэм ящыщу 120, 000 хуэдиз (бадзэхэмрэ аргъуейхэмрэ), hemiptera ящыщу 82, 000 хуэдиз (мешъымхэр, aphididae, сicadidae), цӀывхэм 350, 000 хуэдиз (scarabaeidae, тхьэгъэлэджхэр), hymenoptera 110, 000 хуэдиз (бжъэхэр, къадзыгъуэхэр, хъумпӀэцӀэджхэр).

Рембрандт Харменс ван Рейн (нидер-бз.: Rembrandt Harmenszoon van Rijn, 1606 бадзэуэгъуэм и 15 — 1669 жэпуэгъуэм и 4) — нидерландхэм щыщ художник.
Къэралым и нэхъышъхьэ дзэзэшэр прдезидентыра. Къулыкъур дзэм еджэгъуэкӀэ яхьыр. Шъауэхэр илъэситкӀэ яхьыр къулыкъур я ныбджыр илъэс 18 щырикъум, ауэ, шъауэ дачым зыкъуэш иӀу щытмэ, имыӀэмэ унагъуэр зэӀыгъу рауэ къалъытэри къулыкъу хьыныр техуэкъым.

Къыздэхъуар Нунберг къалэм 1471 нэкъыгъэм и 21-м. Албрехт и адэр Мэжарейм къикӀауэ дэтӀысхьат а къалэм и щхьэгъусэри дэщӀыгъуу. Я унагъуэм сэбий пщӀыкӀуий ягъуэтат, ауэ псэуэ къэнахэр ий къуэдей. И адэм дыщэкӀ ӀэщӀагъэм иригъэсэну пылъат и сэбиигъуэм къыщыщӀэдзауэ, ауэ щӀалъэм лэчтхыгъэр къыхихащ.

ХъупӀэхэм, мэкъупӀэхэм, гъурцхэм яхэту, мэз лъапэхэм къыщокӀ. Ӏэщым яшхыркъым. Мэкъур, андзышхэр хэмылъмэ, нэхъ къэуат мэхъу. Хущхъуэ къызыхах лӀэужьыгъуи яхэтщ.

Урысейм Къаукъаз закъуэра здэпсор, пэмыкl къэралхэм: Азэрбиджаным, Ермэлым, Курджым, Тыркум. Куэч бзухэм ящыщкъым, къушъхьахэм я псэупlэ-хъупlэхэр м. 3, 300 носыр, абгъуэ здашъхэр м. 2, 600 лъэгагъым фlэмыкlыу. Нэхъ кlасу здыхэсыр пабжъэхэм - аlуейгъурцхэм хьацыбанэхэм.

Джэрмэныр Фрэнджым текӀуа яуж, и дзэр Британ хы тӀыгухэм егъакӀуэ, ауэ британ хыдзэмрэ уэгу-зауэдзэмрэ я пэщытыным пэмылъэшу и къэрур къыхькъым.

Къуажэ тIысыпIэ къажэ зытIущ зэхиубыдэхэм, зы къуажэ нэхъыщхьэ яIэщ, а къуажэ я къуажэ тIысыпIэм и унафэщI унэхэр дэту. Къуажэ тIысыпIэ къуажэ куэд зыххьэхэм я гъунэхэр къыхагъэщ, къуажэ абы хэтхэр зэрызэпхам, я пэжыжагъхэм елътауэ.

Къэбэрдей щIызахуэ — Къэбэрдей-Балъкъэрым и ишхъэрэ-къуэкIыпIэ лъэныкъуэмкIэ щыIэ щIызахуэ, Къаукъазыпэ и ику IыхьэмкIэ гъэзауэ Балъкъыпсымрэ Тэрчыпсымрэ я зэхуаку дэлъ щIы къызыщIэзыубыдэ.

Елэнхэр шӀым зэршъакӀуэм хуэдэ къабзу, я лъэкъутӀым теувэху нэхъыфӀу заплъыхьын шъхьэкӀэ, жыгхэми дэпшеурэ мэшъакӀуэфхэр. Ауэ и нэхъыбэм зэрышъакӀуэр дзыгъуэхэм я гъуэхэм ипшъхьурэ. Зэ шъакӀуэхэр дзыгъуэхэм, жумэрэнхэм, жумэрэн гъуабджэхэм, бзухэм, щындырхъуэхэм, цӀывхэм.

Контине́нт (лат-бз. continens) — шӀыпӀэ нэхъ ину щытыра, адрей нэхъ цӀыкӀу щыӀэхэм ямыхьчыр иэ шъэныгъэхэм къыхагъэкӀхэр хэкумэтхымкӀэ: океанхэм, этнографиэхэм епхаху.

1922 дыгъэгъазэм и 30 РСФС Урысейм, РСС Урысыхум, РСС Украинэм, РСФС КъаукъазщӀыбыгъуэр джоуэ зэгуэтыныгъэ тхылъ кӀатхэ, Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэу зэхыхьу.

Абгъуэ ихьэпӀэр зэхуещӀ псыкъелъэм икӀи абы кӀуэжын папщӀэ бзур ену псы блыным пхырылъэтын хуей мэхъу. Ар гъэщӀэгъуэнкъым, езы бзум къуршыпс уэрым и щӀагъым хуиту къызэрыщикӀуфыхьыр къэплъытэмэ.

Гунхэм зэфӀэгъувэфынутэкъым къэрал быдэшхуэ, куэд мышъу Кашмир лъэныкъуэмкӀэ ирагъэкӀахэ. Ауэ абым къышъхьэпахэр Гуптэхэракъым. Саураштрам лъэпкъ Майтракхэм псалъэ къуэдейкӀэ Гуптэхэм я ӀэнатӀэр къызэралъытэтэр. Мадхия-Прадешым махараджа Привраджакхэм 470 гъэхэм яуж я тхылъхэм гуптэ пщыхэм я гугъ яшъыжькъым, абым пэмыкӀыу шъхьэхуит хъуахэр Ипшъэ Кошалам я пщыхэр. Гуптэхэм я ӀэнатӀэр хэкуэдэху я къэралым пэмыкӀ лъэпкъхэм зэкъаӀэтын кӀадзэ, я къэралыкум пэт къыхокӀыр лъэпкъ Маукхари джоуэ, яужым ӀэнатӀэпашъхьэ «Пэштыхьышхуэ, пэштыхьхэм я Пэштыхь» джоуэ
ТеплъэкӀи, щӀыкӀэкӀи, къызыхахкӀи, уаздыпэщӀэхуэ щӀыпӀэкӀи хуабжьу зэщхьэщокӀ. КъызэрыкӀуэщ джэд хэкӀыгъуэ лӀэужьыгъуэхэм ящӀыр: кумб чэнжым и лъащӀэм щӀэдзын мащӀэ илъу аращ. БанэщӀэжым ейр топым хуэдэу зэпэхъуреибзэщ, ихьэпӀэр ибгъумкӀэ щыӀэу. ПцӀащхъуэм ятӀэр и ӀупсымкӀэ зэкӀэришхэурэ абгъуэр еухуэ. Ипщэ Азиэм щыпсэу хьэпцӀащхъуэ лӀэужьыгъуэхэм ейр зэрыщыту хьэуам щыдия Ӏупс къабзэщ, цӀыхухэм яфӀэфӀу яупщэфӀри яшх.

Щогъуалъхьэ мэз цӀыкӀухэм я гъунэхэм, жыг хадэхэм, паркхэм, псыхъуэ чыцэ зэщӀэкӀахэм, мэз кусэ ӀэрыгъэкӀхэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми. Мэз Ӏувхэм запыӀуедз.

XVI илъэсишъэхэм Усмэн Пэштыхьейм къеныкъуэкъу мэхъу Азгъеймрэ Хъырцеймрэ. Хы ФӀыцӀэм иӀуфэм быдапӀэ бжыгъэ ещыр (Согъум-Къалэ, Поти, Iанапэ…) икъэрур хэкум зэфӀигъэуву. 1809 гъэм азгъэ пщыхэм ягугъэкӀэ Урысейм хохьахэ Александр I абы хуэарэзыуэ.

ИлъэситӀ текӀауэ Кортесым университетыр фӀэхедзэ, ядэм абымкӀэ игу щигъэкӀауэ, икъуэмкӀэ унагъуэр къэзӀэтыжьын зигугъам. Яужым Кортесыр нотариусу лэжьа Севиджэм.

Инэхъыбэм цlывыр шlыкlэгъым щопсоу ауэ шlышъхьами фlыуэ къэжыхьыф, псым йорсыф, мэлъатэф. Шlым къыщыкlэпшыр джэщыкlэ. Шlымахуэр шlыкlагъым ехьыр м. 2 иэ нэхъыбу икуагъу.

МэракӀуэхэм зы кумкӀэ хэлъ, езыхэм псы якӀэту, хъуреуэ щытхэ, яфэкӀэ флъыжым къыщыкӀэдзауэ къуафӀцӀэм нэгъунэ нос. Мэзым къыщыкӀхэм я мэракӀуэхэр нэхъ цӀыкӀу щытхэ см 2 хуэдиз мэхъухэ. КумкӀэхэр хъуреуэ, цӀанлъу щытхэ.

Самундрагуптам ядэ Паракраманкар 335 гъэм зэрихъуэкӀри техьэ и пӀэм, и лӀэныгъэр къэмыс кӀышъэ 380 гъэм тета а пӀэр иӀыгъу, илъэс 45 хуэдиз. Щытехьа къуэдем идежь пэштыхьей Ахичычхатрарэ Падмаватирэ иубыда. Яужым Малуам, Яудхеям, Арджунаянам, Мадхурам, Абхирам джоуэ ятеуа.

ТеночтилӀаным эспанхэр щихьэр 1519 гъэм шъакӀуэгъуэм и 8, ацтекхэм я лӀатоан (пщы) Моктесума II-м зауэншу къыригъэблэгъахэ, Кортесым дышъэкӀы Ӏэшъагъэ бжыгъэхэр иритауэ, абымкӀэ эспанхэр нэхъри къызэкӀэстауэ къэралыр яубыдыну. Тхылъ иригъэкӀуэкӀахэмкӀэ Кортесым къызэриӀуэтамкӀэ джылэ зыпэкӀэхуахэм езымрэ и гъусэхэмрэ тхьэ КецалъкоалӀым къыгъэкӀуаху къалъытэхэт, абы шъхьэкӀэ ипэмкӀэ ямызауэ дахагъэкӀэ къырагъэблэгъахэт. Иджырей тхыдэшъэныгъэм и лэжьыгъэхэм ар зэпаубыдыр. КӀэх шъауэ индей хъыбарышъэхэм къаӀохуа быдапӀэ Веракрусым зэртеуар, абым яужы къыкӀэкӀын Кортесым гугъэ щышъар ацтекхэм я пщыр иубыдын.

XVII—XVIII лъэхъэнэхэм Хъырцейр Уэсмэнеймрэ Къажэрымрэ я зэпэубыдыгъуэ мэхъур. 1783 Урысеймрэ Хъырцеймрэ Джэрджэ тхылъ кӀатхэ, абы щыкӀэдзауэ Картли Кахетиэр Урысейм и протекторатым кӀэт.

Адолф Гитлер (джэр-бз. Adolf Hitler, 1889 мэлыжьыхьым и 20 — 1945 мэлыжьыхьым и 30) — идеологиэ национал-социализмыр къыригъэжьа, НСДАП политик партиэри, фурер Ещанэ Рейхым (1933-1945), Джэрмэным и дзэзэшэ нэхъышъхьэ ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм, агрессиэ политикэм хэта, иригъэкӀуэкӀа.

ПэмыкӀыу зэран яхуэхъур зэкӀэлъыпыту унагъуэ хывхэм зэрпыхьэхэр, я лъыр абым зэӀэгъэхьэр. КӀэлъыплъын абым гугъу Ӏэуэ къыкӀокӀыр хывхэм я гъунэгъу цӀыхухэр зэрыпсом шъхьэкӀэ я унагъуэ хывхэр шъхьэхуиту хъупӀэхэм дагъэкӀыу.
1523 гъэм эспан пщым Хуан де Гарая ирегъажьэ Ишъхъэрэ Мексикэр иубыдын шъхьэкӀэ, Кортесым ар къыхуимыӀоху. Лъыгъэжэшхуэ къыхэкӀа зауэм Веласкес, Герая, Фосеко епископымрэ Кортесыр ятекӀуа, ауэ Мехико къэгъанэри Ондурас иубыдыну экспедициэ йожьэ (1524-1526). Абдежьым аргуэру зауэ мэхъур Кристобал де Олидо пэкӀэхуауэ, Кубам и губернатор Веласкесым иригъэжьар а къэралъыр иубыдын шъхьэкӀэ. И гъунэгъхэр къытеуэным хуэсакъу, и гъусэхэми дзыхь яхуимышъурэ Кортесыр нэхъри нэхъ гукӀэгъуншэ мэхъур цӀыхухэм ядежь. 1525 гъэм Унафэ ишъа Куаутемокар ягъэгуӀэу яужым яукӀыну, абы пэмыкӀыу Кубэм ежьэн игугъа, Веласкесыр иукӀын шъхьэкӀэ (ауэ ар 1524 гъэм дунем ехыжьа). Апхуэдэ унаӀэхэр пщы Карл V-м къыщишъэм Кортесым и ӀэнатӀэр трехри и пӀэм трегъэкӀ.

Шылым нэхъ кӀасу здыпылъхэр КъукъазкӀыбагъу къэралхэм, Азиэ Курытым, Еуропэм (Фрэндж, Урым, Белгэ). Еуропэ къэрал къебжэкӀахэм Японым, Якутиэм шылыр шын нэхъыфӀхэм ящыщу къалъытэр. Шылъыр тхьэмкӀыгъум къышъхьэпу щыт цӀыхум гъуэжьуз къеуза яуж, шым и шэр шӀэӀэм писыкӀам, шӀэӀэ къызхэхьэхэм и гъэхъужьыным шъхьэкӀэ къагъэшъхьэпэр.

Тхампэхэр зэщымыщ лъэпӀкъ къэс я инагъкӀэ, зафӀэтыкӀэмкӀэ, илъэс бжыгъэкӀэ пыт, илъэситӀкӀэ пыт, зы гъэкӀэ пыт, лъапэ яӀу иэ зэуэ къудамэм пысу, зэкӀэлъыпытху гъэчым фӀэсу иэ ипӀкъым къытекӀыу, лъапэмкӀэ бгъуэуэ ипэмкӀэ памцӀу иэ ипэр бгъуэуэ лъапэр памцӀу

Гималайхэм я мылэщхэм я инагъыр мин 33 км² мэхъур, уэсу ярылъыр абыхэм - мин 6,6 км³ хуэдиз. Мылыщэхэр я нэхъыбэм Ӏуэашъхьэ нэхъ инхэм, лъагэхэм я шъхьэгу хъуреягъым телъхэ. Мылыщэ нэхъ кӀыхьу щытхэр - Ганготримрэ Земамрэ (км 26), Ронгбук-ри яхэту, Джомолунгмам и ишъхъэрэ егъэзыхыгъуэм телъыр. Мыл къуэхэр, мыл ехуэххэмрэ мыл дурэчхэмрэ счыгъуи зызэрахъуэкӀ. ТкӀуэпс мылыщэхэм къакӀэжыр псышхуэ мэхъухэ — Брахмапутра, Ганг, Инд.

Алос (ур-бз. Алёс) — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ СумултацӀыкӀум хэлъадэу, Алтай къущхьэхэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 20 хуэдиз мэхъур.

И лъэпкъэгъухэм ялъытамэ пӀащэщ. Щхъуэ-гъуэбжафэщ, и тхыцӀэмкӀэ нэхъ фӀыцӀафэу, и бгъэгу щӀагъыр нэхъ гъуэжьыфэу. Мы зы лӀэужьыгъуэращ хьэгуагуэу лъэпкъым хэтыр.

1941 макъуауэгъуэм и 22 джэрмэныдзэм зауэ зэрит къымыӀоху Совет Зэгуэтхэм я гъунапкъым пхырокӀ. Къаралыгъуэ зауэшхуэр къыкӀедзэ. Джэрмэныдзэм пӀэмыкӀыу, къытеуэным къыгуэт къэралхэми я дзэхэр хэта - Урым, Финлэнд, Венгрэ, Румын, Слоуакэ, Хоруатиэ джоуэ. Армиэ Плъыжьыр икуэтыкӀын хуэй хъут, шӀыпӀэ бжыгъэхэр къыгъану - Латвиэ, Литоу, Эстониэ, Украинэ, Урысыху, Молдавиэ, УРСФС-рым и лъэныкъуэ гуэрэхэри къыгъану, ауэ зауэхэм джермэнхэр ирагъэзэшхэт. Ленинградыр, Совет Зэгуэтхэм я хыдзэпӀэ нэхъ иныр джэрмэнхэм яубыдат. 1941 гъэм и дыгъэгъазэм джэрмэныдзэр Мэзкуу и гъунэгъупс хъуахэ, Совет Зэгуэтхэм и къалэ нэхъышъхьэм. Армиэ Плъыжьым и пэщытыныгъэра джэрмэнхэр зыубыду Мэзкуу дэзымгъэхьэхэр, яужым пхырыкӀыгъэ зекӀуэ яшъахэмкӀэ советыдзэм и шӀыпӀэм щыщ иубыдыжьа.

Урысхэр (зэрзэджэжьхэр — русские) — индоеуропейхэм ящыщ лъэпкъ, къуэкӀыпӀэ слауанхэм и зы лъэпкъ. Бжыгъэр — ~150 млн. хуэдиз. Здэпсохэр: Урысей (~115 млн), Урысыху, Укрэинэ, Къазахъстэн, АШЗ, Джэрмэн, пэмыкӀ хэкухэм.
Жылэу исам Хэкум, и яужырей зэманым къэунэхуауэ хъыбар хъэрзынэ иӀэкъым. XVIII лӀэщӀыгъуэм Адыгэ Хэку псом (Къэбэрдей пщыгъуэри хэту) млн. 3-4 хуэдиз цӀыхуӀисащ. ЗэрыхъумкӀэ Ищхъэрэ Къаукъазым а зэманыгъуэм и къэрал нэхъ индыду щытащ.

Илъэс псоми Ганг и псыр утхъуа Ӏэуэ щыт, уэпсхэм къахэкӀауэ емытӀысэх фӀеигъуэхэр зэрыхэлъым шъхьэкӀэ. Гъэ къэс и пэм хохуэ 180 млн м³ уэуэ абым теухуа, Бенгал хыжэм и фэм зыкӀизэрихъуэкӀыр, Ӏуфэм км 150 пэщылъу гулъытэгъуэ зэптыфынум. Псыр къиуа яуж щехыжькӀэ, ятӀэгъуэ куэд къегъанэр псыхъуэм, губгъуэ лэжьыгъэхэм куэду къыхуэшъхьэпэр.

Япэреуэ Советхэм къыдагъэкlа Тхылъ плъыжьым ( 1978 гъэм ) мысырджэдыр "кlуэд псэушъхьахэм" яхэта. Тхылъ плъыжь 1984 гъэм къыдэкlам "псэушъхьа кlуэдхэм" къыхагъэкlа. Ауэ иджыри къыздынэсым кlуэдыфынкlи хъуну. Абы "дэlапыкъур" цlыхум ишъакlуэнымрэ, былым гъэхъунымрэ. Былымым иабгъуэхэмрэ бзучырхэмрэ зэхепlытlэ, абы пэмыкlыу ахъуэхэм я хьахэми мысырджэд куэд яубыдыр, ятхьалэ.

Къуажэр Дзэлыкъуэ къедзыгъуэм и ишхъэрэ-къухьэпIэ лъэныкъуэмкIэ гъэзащ, Къэбэрдей-Балъкъэрымрэ Ставропол щIыгумрэ я гъунэм пэмыжыжэу. Къажэм щыщIэдзауэ Дзэлыкъуэ къуажэ нэс киломитритху, Псыхуабэ къалэ нэс километрэу 10 дэлъхэщ. Къуажэм и гъунэм блокI федерал гъуэгу Къаукъаз.

Шыхэм я Ӏэплъэпкъыр лъэшу щытщ, кӀэху, псынщӀэу щытыфыным теухуауэ, ар сыт щыгъуи къащхьапэт захъумэным папщӀэ нэмыкӀ псэущхьэхэр щащакӀуэм ядеж, абым нэмыкӀыу я шэным хэлъ: жэн иэ зауэн.

Ищхъэрэ Къаукъазым щыбэгъуа лӀэужьыгъуэщ. Молэмусэ Хь. зэритхымкӀэ, нэхъыбэу уащыхуозэ Хы ФӀыцӀэ, Хы Каспийм я Ӏуфэхэм абы и лӀэужьыгъуэ къуэдзиплӀым (нэхъыбэу гъатхэмрэ бжьыхьэмрэ).

Нэхъыбу цӀыху хэкӀуэдахэр къэрал: Совет Зэгуэтхэм (~26 млн. хэкӀуэдауэ), Китай (~20 млн. хэкӀуэдауэ), Джэрмэн (~8,5 млн. хэкӀуэдауэ), Югослав (~6,5 млн. хэкӀуэдауэ), Полшэ (~5,5 млн. хэкӀуэдауэ), Япон (~2,7 млн. хэкӀуэдауэ). Зауэм гъашъу ихьауэ хъуар - 62 къыщыкӀэдзауэ 78 нэгъунэ млн. мэхъур.

Иджырейуэ тыркубзэм къагъэщхьэпэ тхыпкъылъэр латин тхыпкъэкӀэ зэхэлъхьауэ щытщ. Абым теухуауэ щытат 1928 гъэм Ататурк реформэ иригъэкӀуэкӀатэр. Ипэм щыгъуэ тхыбзэр хьэрып тхыпкъылъэм тетырт.

Унэбзум ещхьщ, и теплъэр щхъуэ-гъуэжьыфэщ, кусэ фӀыцӀэхэр хэлъу, ныбэ щӀагъыр хужьщ, гъуэжьыфэ мащӀэ къыщӀэуэу, ӀэпапӀэ фӀыцӀэхэр я бгъэгухэмрэ джабэхэмрэ хэлъу.

КӀупхъхэр иужьырей зэманым икъукӀэ мащӀэ хъуащ, губгъуэхэр нэхъыбэу зэравэм, куэду къызэраущэкӀум къыхэкӀыу. Ахэр Къаукъазым бэгъуауэ зэрыщыӀам и щыхьэтщ Стрепетово къуажэцӀэр (иджы Николо-Александровскэ, Ставропол къэралым).

1991 гъэм дыгъэгъазэм и 25, Беловежиэ мэзым президентхэм Урысейм (Борис Елцин), Урысыхум (Станислав Шушкевич), Украинэм (Леонид Кучма) зэгуэтыныгъэ тхылъыр дэнонсиациэ яшъри РССЗ абымкӀэ еух и гъашъэр.

Теплъэр гъуэплъыфэщ, щхьэр нэхъ хужьщ, хъум и пщэм кусэ Ӏузэ фӀыцӀэ къокӀуэкӀ, дамакӀэхэмрэ кӀэмрэ фӀыцӀэщ, дамэхэм удзыфэ Ӏыхьэ мащӀэ яхэлъ. Щогъуалъхьэ Хы Курытым и Ӏэгъуэблагъуэм къыщыщӀэдзауэ КъухьэпӀэ Жыжьэм нэгъунэ. Къаукъазым деж уащыпэщӀэхуэнущ Хы ФӀыцӀэм, тафэ хыкъумхэм я Ӏуфэхэм.
1945 гъэм собетыдзэхэм Берлиныр яубыд. 1945 шышъхьэӀум и 8 тхылъ кӀитхамкӀэ Совет Зэгуэтхэр зауэ ират Японым. Советыдзэ пхырыкӀхэм японхэр кӀэху ирагъэкӀхэ Манчыжур яубыдам. ШышъхьэӀу 6-мрэ 9-мрэ америкэ уэгу-зауэдзэм япон къалэ Хиросимамрэ Нагасакимрэ атом топышэхэр иредзых. 1945 фокӀадэм и 2 япон делегациэ америкэ линкор «Миссурим» макӀуэхэри капитулациэ зэрашъ тхылъ кӀатхэ.

ЛӀэужъыгъуэмрэ, зэраӀыгъымрэ, здэпсомрэ елъытауэ Ӏэсэ шым нобэкӀэ къагъэщӀыр илъэс 25-30 хуэдизщ. Ар гъэщӀэгъуэгъуэ, ауэ, псэущхьэ зытӀущым я ныбжыр илъэс 40 фӀэкӀауи псэуахэщ. Нэхъ жьыдыдэу къэӀуэхугъуэ щыӀэр, гъэзэкӀа хъууэ «Old Billy» шыращ, XIX лӀэщӀыгъуэм щыщу, абым илъэс 62 къигъэщӀащ. Иджырей зэманыгъуэм Гинесс и тхылъ дунейпсо рекордхэмкӀэ хэхьар нэхъ гъащӀэ кӀыхь пони доуэ «Sugar Puff», 2007 гъэм лӀа, и ныбжыр илъэс 56 ирикъуауэ. Шыр къыщыхъуа махуэдыдэм емлъытауэ, гъэлъэгъуэнхэм щыхэтым деж и ныбжыр илъэскӀэ хагъахъуэ щӀышылэм и 1-м щыщӀэдзауэ щӀыгум и ишъхъэрэгъуэм шышъхьэӀум и 1-м шӀыгум и ипшъэгъуэм. А хабзэм хэмыхьэр шууным хэт псэушъхьэхэра, конкуренциэм хэтыфыным шъхьэкӀэ шым и ныбджыр и махуэ къызэрхъумкӀэ ябжыр. Шыхэм я ныбджыр, нэхъ тэрэзу къэшъа зэрыхъынур, хэгъуэщэгъуэ хэмыту и дзэхэмкӀэ.

ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм дунер зэрихъуэкӀа. Къэрал бжыгъэм куэд яфӀэкӀуэда. Къэралышхуэ хъуахэр яужым АШЗ-мрэ Совет Зэгуэтхэмрэ. Колониэ империэшхуэхэр - Британиэшхуэмрэ Фрэнджымрэ, ахэри текӀуа шъхьэкӀэ зауэм, я къуэру куэд яфӀэкӀуэдат, ара зауэм иджыри щыкӀэдзауэ колониэ системэр зэхэзкъутар 1960 гъэхэм ядежь.

Гхатоткачарэм къуэ иӀа Чандрагупта и цӀу. Чандрагуптэм Личхави пщыпхъу Кумарадеви къэчэ. Личхавихэр Магатхэм и къэрура. Нысэичыжь нэужым Магатхар къылъос Личхавихэми я благъэ хъуауэ, Чандрагуптам и къэралым и гъунапкъэхэр нэхъ бгъуэуэ зэхихын кӀедзэ, Праягамрэ Сакетамрэ иубыдауэ, Магатхэми и нэхъыбэр хэту. 321 гъэм нэгъунэ хэку Гангамрэ Праягамрэ я зэхуакум дэлъу хъуар еубыд. ӀэнатӀапэ Махараджадхираджар зтриӀуэ.

ЗэрыхъумкӀэ Шригуптэ щытетар 240-280 гъэ д.лъ. Тхыдэлэжьыгъэ бжыгъэхэм зэргугъэхэмкӀэ абымрэ и къуэмрэ кушанхэм я уэркъу щытаху. И къуэ лъэужырыт хъуа Гхатоткачыр щытехьар 280-319 гъэхэм. Яуж ихьа Чандрагупта I елъытамэ, тхыдэм Махараджадхираджа джоуэ иратхэтэр, абымрэ икъуэ Гхатоткачарэ Махараджэ къуэдейху я гъугъ яшъыр. V лъэхъэнэм и пэм Гуптэхэр пщы къэрал цӀыкӀу зтӀущ яӀыгъ индиэ пэштыхьей Магатхим идежь.

Урымымрэ Японымрэ я зауэныгъэ агрессиэм Версал-Уашингтон системэр хегъэкӀуадэ. Абым идежь Совет Зэгуэтхэмрэ Британиэшхуэмрэ Фрэнджымрэ Еуропэм и къуэкӀыпӀэ къэралхэм джоуэ зэдэӀэпыкъуэныгъэ тхылъ кӀатхэн ягугъэ, ауэ дзыхь зэдахуэмышъурэ зэпэубыдыныгъэ яӀэхэмрэ зэраныгъуэ бжыгъэ къыхокӀри тхылъым къэру къыштэкъым.

Къуалэбзу инхэкъым, я теплъэр нэхъыщхьэу къуэлэнщ. КъэщӀэгъуафӀэу я теплъэм иӀэр пэ лъэшымрэ лъакъуэ кӀэщӀхэмрэ. ЛӀэужьыгъуэхэм я инагъыр куэду зэщӀхьэщокӀыр, псалъэм папщӀэ: лъэпкъым и нэхъцӀыкӀу дыдэ лӀэужьыгъуэм (Ceyx lecontei) и кӀыхьагъыр см. 10, къешэч г. 10; нэхъ пӀащэм (Megaceryle maxima) я кӀыхьагъыр см. 40, къашэч г. 400.
Шамым и тхыдэм бжыгъэрэ яубыдауэ щыта - мысырхэм, канаанхэм, арамейхэм, Ӏэссирийхэм, вавилонхэм, къажэрхэм, алыджхэм, урымхэм, набэтейхэм, византийхэм, хьэрыпхэм, джорыдзэхэм, яужым Уэсмэн империэм и ӀэнатӀэм кӀэта.

Адыгэхэми хабзэ бжыгъэ яӀа шыхэр хэту. Абыхэм ящыщу къэӀохуа хъунухэр куэд темыкӀауэ лъэпкъым хэлъахэр пщым иэ лъакъуэлъэшым и хьэдэ кӀэлъхьэм хэтамрэ и илъэс хьэдэӀусыр зэрырагъэкӀуэкӀтэмрэ. Хьэдэ кӀэлъхьэм щыгъуэ машэм хьэдэр иралъхьа яуж и шыр щэ ихъуреягъкӀэ къырачэкӀт, яужым Хьэдырхэ ехыжьам и зы къуэхэм ящыщым и адэм и сэшхуэр салъэм къырихти шым и тхьэкӀумитыр пиудт. . ЕтӀуанэ къэӀохугъуэр илъэс хьэдэӀусыр зэрырагъэкӀуэкӀтэра — зэркӀадзэтэр шыгъажэкӀэ, ар къэзыхьахэм (япэрей нэрыбгищым) шы Ӏэмэпсымэ, уанэ, пщылӀ, Ӏэшэ къалъысыфынухэт. Шыгъажэм яуж цӀыхухэр Ӏэнэм хуашэхэт, хьэдэӀусым яуж пщыхэмрэ уэркъхэмрэ я шыхэр Хьэдырхэ ехыжьауэ зи хьэдэӀус ирагъэкӀуэкӀым и къашъхьэм идежь къачэхэти я тхьэкӀумакӀэхэр паудхэт сэшхуэкӀэ, яужым шэкӀ лъапӀэ ятрапхъуэт «шыджанэ». Яужым шухэр гупитӀу зэхэкӀхэти джэгу кӀадзэт, зэкӀэлъежьэху, япэ итхэм я «шыджанэхэр» къытрахыным пылъху, а джэгум яуж пэмыкӀ къыкӀэлъыкӀуэт «дэфэзехьэ шыгъажэ».

Шым и лъэгагъыр зэрапшэр и дэмэгъуэм дежь, пшъэмрэ кӀыбымрэ здызэхуэзэхуэзу и нэхъ лъэгапӀэм. А пӀэр пшыгъу къыкӀыхахар анатомиэмкӀэ нэхъ лъэшыгъу, зызэримхъуэкӀыу зэрыщытым шъхьэкӀэ, шъхьэмрэ пшъэмрэ ялъытамэ, драхьэ-ирачэху щытхэм.

ЩоджэнцІыкІум и тхыгъэ нэхъыфІхэм ящыщ зыщ 1928 гъэм итха " Мадинэ" поемэр. ИужькІэ усакІуэм и Іэдакъэ къыщІэкІащ ЩІымахуэ жэщ (1929 гъ.), Тембот и дыгъуасэхэр (1933 гъ.), Партизан Жамбот (1934 гъ.) поемэ хьэлэмэтхэмрэ Хьэжыгъэ пут закъуэ (1931гъ.), Кхъужьей щІагъым (1933 гъ.) тепсэлъыхьыгъуэ гъуэзэджэхэмрэ. Мы тхыгъэ псори зытеухуар гъащІэжь блэкІарщ. Абыхэм ІупщІу ди нэгу къыщІагъэувэж адыгэ мэкъумэшыщІэм и псэукІар, и щхьэхуитыныгъэм щІэбэну цІыхубэм иригъэкІуэкІа бэнэныгъэ хьэлъэр, гугъуехь-бэлыхь мыухыр.

Бгъуэхэр жыгышъхьахэм трашъыхь, куэдым пкъызэгуэкlыпlэ зэхуакум идежь иэ лъэныкъуэ-къудамэшхуэхэм м. 7-17 лъэгагъу. Езы бгъуэр къудамэ гъумхэмкlэ зэтралъхьа, икlуэцlым пхъафэ, къудамэ псыгъуэ, тхьампэ, удз ираубгъу. Бгъуэм ибгъуагъыр см. 50—110; лъэгагъыр см. 30—80; кlуэцl лъэныкъуэм икууагъыр см. 4-5. Джэдыкlыу ирилъхьар 1-2.

Хэкум дэсым я нэхъыбэр хиндуигъэм пылъхэ, 75 % хуэдиз, бжыгъэкӀэ яуж итыр мыслимэныгъэм пылъхэра 23 % хуэдиз, а псом я щанэ хуэдизыр Бангладешым дэсхэ, къэралым и нэхъыбу щыту. Дин гуп нэхъ цӀыкӀухэм ящыщхэр буддэныгъэ (0,8 %), сикхыгъэмрэ чыристэныгъэмрэ (0,5 % тӀуми яӀу), джайныгъэ (0,1 %).

ХьэмкӀэ зэхэзекӀуэкӀэм и зы къудаму къыхагъэкӀ, зекӀуэкӀэ нэхъ псынкӀэдыдэра. Шым и пкъыр щыжэм дежь и джабэ лъэныкъуэр егъэч, и кӀэбдзитӀыр фӀалъитӀым япэ кӀидзурэ мажэр. Езы зекӀуэкӀэр адрей псомкӀи хьэмкӀэ хуэдэ къабзу щыт.

Псыджэдым и гъунэгъу дыдэщ, ауэ хьэпщӀыкӀыу нэхъ пӀащэ лӀэужьыгъуэщ. КъэщӀэгъуафӀэ дыдэщ: лъакъуэ лъагэ лъэщщ, лъэпхъуамбэ кӀыхьщ; пэ кӀэщӀ Ӏувыр, натӀэ цыншэр, лъакъуэхэр — плъыжьщ; адрей теплъэр — щхъуэ-удзыфэ лыдщ, кӀэ щӀагъым тэхуфэ къыщӀэуэу.
КъардэнгъущӀ Зырамыку, ПӀатӀурэ и къуэ - адыгэ тхакӀуэ, этнограф, уэрэджыӀакӀуэ. КъБР-м и цӀыхубэ артист, КъБР-м, АР-м гъуазджэмкӀэ, щэнхабзэмкӀэ щӀыхь зиӀэ я лэжьакӀуэ, КъБР-м и Совет нэхъыщхьэм и Президиумым и щӀыхь тхылъыр тӀо зыхуагъэфэща.

Хыр, Амундсэн хыжьэм игъусэу и цIэджэгъу хы экосистемэм хохьэр. Хым къызэраплъыхьамкIэ 70 щIигъу фитопланктон зэмылIэужыгъуэхэр хэсщ, ауэ абыхэм я бжыгъэр куэд хъукъым. Абыхэм нэмыщI хым хэсхэщ 80 щIигъу зооплактон зэмылIэужыгъуэхэр.

Ди республикэр илъэс тІощІ щрикъум ирихьэлІэу ЩоджэнцІыкІум 1941 гъэм етх Нырес си псалъэр уи деж жыхуиІэ и иужьрей поемэр — и лъэпкъым тхыдэ гъуэгуанэ икІуар, лІэщІыгъуэ кІыфІым къыхэкІыу ар гъащІэщІэм, социал псэукІэщІэм зэрыхуэкІар къыщигъэлъэгъуэжар.

Иосиф (Адыгэбзэ КӀахыбзэкӀэ: Иусыф, КъэбэрдеибзэкӀэ: Иусыху, Иврит: יוֹסֵף‎, Хьэрыпыбзэ: يوسف‎) — Библиямрэ Къуранэмрэ къаӀуатэ Иосифэр тхьэлӀыкӀуагъэу. Иосифэр Иаковым икӀэлагъ.

Совет Зэгуэтхэр Версал-Уашингтон системэм хэмыхьауэ хъуа, изолациэм зэман гуэрэмкӀэ къинауэ, къуэхьэпӀэ къэралышхуэхэм совет ӀэнатӀэр къызарамылъытэтэм шъхьэкӀэ. Советхэм зэрыгугъамкӀэ дипломат блокадэр якъутэн Джэрмэн зи къэру къимыхьам пылъын кӀидзу 1920 гъэхэм.

Адыгэбзэжъымкӏэ щыӏагъ гь [ɡʲ], аспирированный кьʰ [kʰʲ], кь [kʲ] ыкӏи кӏь [kʲʼ] хьарыфхэр. Шапсыгъэбзэмкӏи Бэслъыныйбзэкӏи щыӏэх гь [ɡʲ], кь [kʲ] ыкӏи кӏь [kʲʼ] хьарыфхэр. Адгэ Адыгэбзэхэмкӏэ ахэр хъугъэх дж [d͡ʒ], ч [t͡ʃ] ыкӏи кӏ [t͡ʃʼ]. Прото-Адыгэбзэ кь [kʲ] хъугъэ дж [d͡ʒ] къэбэрдейкӏэ (кь [kʲ] → ч [t͡ʃ] → дж [d͡ʒ]).

ЩӀэныгъэлӀхэм Мазэм и щӀыщхьэфэр ӀэрымыхьащӀыкӀэ пари ящӀэтэкъым Мазэр къыщыхъуа зэманымкӀи, къызэрыхъуамкӀи. Гупщысыгъуищ щыӀэхэщ, а щыри зыкӀи зэмыщхьыу:

Къаргъе́й лъэпкъ (лат-бз. Falconidae) — псэущхьэшх хэкӀыгъуэщ, лӀэужьыгъуэ 58-рэ мэхъу. Я пэхэр лъэщщ, гъэша кӀэщӀщ, жьабгъуэхэщ, дамэ кӀыхь бгъузэ, лъакъуэ кӀэщӀ, лъэпхъуамбэ кӀыхьхэщ.

КIэух хыхэр — хышхуэхэм хуиту епха хыхэращ. Хышхуэм ахэр къыгуэгъэщхьэхукIахэщ тIыгухэмкIэ е ныкъуэтIыгухэмкIэ. Апхуэдэ хыхэм псалъэм папщIэ хеубыдэ Япон, Кариб, Филиппин хыхэр.

Ӏусыр удз жылэ, къэкӀыгъэ, гъудэбадзэ, псы псэущхьэ жьгъейхэрщ. ЩӀымахуэр щырех Хы Курытым и гъунэхэм, Ищхъэрэ Африкэм, Азиэм и ипщэ лъэныкъуэхэм.

Иисус Ичылисэ — дуней псом зыми пымышъа чылисэ хуит, Пекин къалэм Китаим 1917 гъэм зэӀуахауэ. Ар китай лъэныкъу щыт Протистан чылисэм къыхэкӀауэ Чыристан диным щыщу. А диным Иисус Ичылисэм хэт цӀыхухэр Зыпылъыр - Евангилэр лъэпкъу хъуам дунем нагъэсыну Иисусым ИетӀуанэ къэсыгъуэм нэс. Ар зы чылисэ Китаим еуэ, револуцэ 1945 гъэм екӀуэкӀам ипэкӀэ щы хъухэт. 1995 гъэм Иисус Ичылисэр Мэзкуу идеи зы зэӀуиха.

1958 гъэм мэзаем и 22-м Шамымрэ Мысырымрэ зы къэралу зэхохьэхэ Хьэрып республикэ зэгуэт и къалэ нэхъышъхьу хъуар Каир. Къэралым и президент хъуар Гамал Абдэл Насэр, шамхэми ӀэнатӀэпӀашъхьэ куэд ялъыса, ауэ куэд темыкӀыу Насэрым шам политикэ партиэхэр зэхегъэкӀ, аграриэр, къыдэгъэкӀыгъуэхэр, банк лэжьыгъуэхэр къэралыгъуэ лъэпкъэгъу ешъхэр. 1961 фокӀадэм и 28 Дамаскым дзэзэшэ гупым я унафэкӀэ къэрал зэхъуэкӀыгъуэ йокӀуэкӀ, Шамыр аргуэру хуит мэхъур.

Щхьэгуащэ (ур-бз. Белая) — Урысейм хэт Адыгеймрэ Краснодар крайм я щӀыпӀэм хэж псыщ Псыжъым хэлъадэу, Фыщтрэ Уэщутэнрэ къахож, и кӀыхьагъыр км. 237 мэхъур.