Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Кхузахь климат барамера континенталан ю. Малхбузера догӀучу хӀаваийн массийн новкъахь долчу Басеги дукъо, массо Урало санна, лекха дацахь а, дикка сацадо атлантикан хӀаваъ малхбалехьа даржарах. Мехкан климататан амалехь континенталла ю, цуьнан бахьна дукха хьолахь бӀаьста догӀу арктикан хӀаваъ ду. Карскан хӀордан шийла мох къаьста кӀезиг тӀаналлийца, атлантикан хӀаваан массаш, бӀостанехьа, тӀуналла дукха йолуш ду (700—800 мм шарахь гергга). Махкахь дикка йовха аьхке ю, цхьадолчу шерашкахь уггар шийла бутт февраль хуьлу. Ах йочанаш ло кепара хуьлу. ДогӀанаш дукхахдерг сентябрехь а, июнехь а хуьлу, малхбузан басешкахь алсама дакъа — августехь хуьлу. Минимум йочанаш йогӀу февралехь а, декабрехь а. Аьхка лаьмнашкахь стигал къекъаш догӀанаш оьху. Мехкан амалехь ю сих-сиха хуьлу аьхкенан дохк, уьш наггахь масех дийнахь лаьтта.

Кхузахь юккъерачу барамехь континентан климат ю. Оцуьна бахьан ду Къилбаседа Шен океанера шила мох цхьаа дуьхьало йоцуш кхуза схьакхачарна. Цундела кхузара Ӏа чӀогӀа шила ду, аьхкенна кест-кеста шила хуьлу.

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Аврюзтамак — Башкирийчоьнан Альшееван кӀоштан юкъа йогӀу эвла , иза Нижнеаврюзовски юьртан меттиган юкъа йогӀу. Бахархойн дукхалла 84 адам леррана 2009 шарахь. Поштан индекс — 452102, код ОКАТО — 80202846002.

Тахаев, Магомед Саидбекович (1960 шо) — «Ловзар» цӀе йолу хелхаран ансамбль кхоьллинарг а, куьйгалхо а, Нохчийн Республикан Сийлахь исбаьхьаллин гӀуллаккхо.

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат океанаш а хӀордаш а генахь хилар бахьнехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре бовха бутт бу — июль, уггаре шийла — январь.

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат ю атлантикан-континентан, аьхка йовха хуьлу Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре бовха бутт бу — июль, уггаре шийла — январь.

Кхузахь климат океанаш а хӀордаш а генахь хилар бахьнехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре бовха бутт бу — июль, уггаре шийла — январь.
Такмак — Башкирийчоьнан Давлеканован кӀоштан юкъа йогӀу эвла , иза Шестаевски юьртан меттиган юкъа йогӀу. Бахархойн дукхалла 3 адам леррана 2009 шарахь. Поштан индекс — 453413, код ОКАТО — 80222849003.

Соркино (Бабаевскан юьртан меттиг) (оьрс. Соркино (Бабаевскан юьртан меттиг)) — Российн Федерацин Ярославлан областан Данилован кӀоштан юкъа йогӀу эвла.

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Старотатышево — Башкирийчоьнан Илишан кӀоштан юкъа йогӀу эвла , иза Ябалаковки юьртан меттиган юкъа йогӀу. Бахархойн дукхалла 481 адам леррана 2009 шарахь. Поштан индекс — 452275, код ОКАТО — 80230880004.

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамера а, чӀогӀа континенталан а ю, кхоллало Атлантикера, Арктикера, Малхбален Сибрехара, Юккъерчу Азера сих-сиха хийца а луш кхочучу хӀаваан массаш бахьнехь. Маршах кӀезиг йолуш хенан хӀоттам хилар бахьнехь алссама мелхан радиации кхачайо кхуза. Малх лепаран дохаллин юккъера барам 2000-2300 сахьт шарахь бу, цхьаьнатоьхна радиацин барам кхочу 4500-4800 МДж/м2 шарахь.

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат тайп-тайпана ю, бахьна географин хӀоттаман башхаллаш а, рельеф а ю. Климатан башхаллаш кхоллало мелхан энергин, рельефан, ораматийн, атмосферан циркуляцин Ӏаткъамца. Мелхан радиацин цхьанатоьхна барам Хакасин аренийн декъехь дуккха а сов ю, иза санна шораллехь йолчу Российн малхбузан кӀошташкахьчул. Кхузахь алсама бу бекхна, кӀезиг мархаш йолуш хенан хӀоттам. Эрана олуш дац «мелхан Хакаси». Боккъала а, кхузахь денош алсама ду Сочехьчул. Якъон климат хиларан коьрта бахьна лаьмнийн даккъийн Ӏаткъам бу, цара догӀан ӀиндагӀа до (мархаш сехьа ца йовлуьйту). Кхузахь алсама ду къилба-малхбузан мехаш. ЧӀогӀа мехаш бӀаьстенан амалехь ду, дукхахьолахь цара яхьа чан. Къилбаседехьа йиллина хиларо аьтту бо арктикан хӀаваъ чубаийта. Ма-дарра аьлча, Хакасин климат чӀогӀа континенталан амалехь ю, аьхке йовха, Ӏа шийла.

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь юккъерачу барамехь континентан климат ю. Оцуьна бахьан ду Къилбаседа Шен океанера шила мох цхьаа дуьхьало йоцуш кхуза схьакхачарна. Цундела кхузара Ӏа чӀогӀа шила ду, аьхкенна кест-кеста шила хуьлу.

Кхузахь климат барамера континенталан ю. Малхбузера догӀучу хӀаваийн массийн новкъахь долчу Басеги дукъо, массо Урало санна, лекха дацахь а, дикка сацадо атлантикан хӀаваъ малхбалехьа даржарах. Мехкан климататан амалехь континенталла ю, цуьнан бахьна дукха хьолахь бӀаьста догӀу арктикан хӀаваъ ду. Карскан хӀордан шийла мох къаьста кӀезиг тӀаналлийца, атлантикан хӀаваан массаш, бӀостанехьа, тӀуналла дукха йолуш ду (700—800 мм шарахь гергга). Махкахь дикка йовха аьхке ю, цхьадолчу шерашкахь уггар шийла бутт февраль хуьлу. Ах йочанаш ло кепара хуьлу. ДогӀанаш дукхахдерг сентябрехь а, июнехь а хуьлу, малхбузан басешкахь алсама дакъа — августехь хуьлу. Минимум йочанаш йогӀу февралехь а, декабрехь а. Аьхка лаьмнашкахь стигал къекъаш догӀанаш оьху. Мехкан амалехь ю сих-сиха хуьлу аьхкенан дохк, уьш наггахь масех дийнахь лаьтта.

Кхузахь ю юккъерачу шораллера бараман континенталан кепара амалан климат, йовхачу аьхкенца а, барамехь шийла Іаьнца а. Уггар бовха бутт июль бу, уггар шийла — январь.

Кхузахь юккъерачу барамехь континентан климат ю. Оцуьна бахьан ду Къилбаседа Шен океанера шила мох цхьаа дуьхьало йоцуш кхуза схьакхачарна. Цундела кхузара Ӏа чӀогӀа шила ду, аьхкенна кест-кеста шила хуьлу.

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Демски — Башкирийчоьнан Бижбулякан кӀоштан юкъа йогӀу эвла , иза Демски юьртан меттиган юкъа йогӀу. Бахархойн дукхалла 1056 адам леррана 2009 шарахь. Поштан индекс — 452059, код ОКАТО — 80212816000.

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Маьждиг «Нохчийчоьнан дог» Кадыров Ахьмадан цӀарах дина маьждиг — дина хан XXI бӀешо иза ду Соьлжа-ГӀалин юкъехь. Россехь уггаре доккха маьждиг.

Кхузахь юккъерачу барамехь континентан климат ю. Оцуьна бахьан ду Къилбаседа Шен океанера шила мох цхьаа дуьхьало йоцуш кхуза схьакхачарна. Цундела кхузара Ӏа чӀогӀа шила ду, аьхкенна кест-кеста шила хуьлу.

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Кхузахь ю Самаран хан лелаш. UTC-ца хийцадалар ду +4:00. Москван хенаца цу сахьтийн асан гуттар а хийцадалар ду +1 сахьт, MSK+1 санна Россехь къастош а ю. 2010-гӀа шо кхаччалц, областехь яра асан самаран хан (МСК+1). 2010-2014-чу шерашкахь яра москван хан. 2014-чу шеран 26-чу октябряхь дуьйна регион ю юха а кхоьллинчу кхозлагӀчу сахьтийн зонехь (МСК+1, москван хан + 1 сахьт, UTC+4). Маьлхан хенаца юкъара башхалла ю 30 минот тӀера областан малхбалехь, малхбузехь 48 минот тӀекхаччалц.

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Уллера нах беха меттигаш: къилбседехьа — Кай, Лакха Кий а Лаха Кий, къилб-малхбалехьа — БӀаьста, къилб-малхбузехьа — Бенеста, Цинчемехи, Икильчи а Нахоруста а.

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь юккъерачу барамехь континентан климат ю. Оцуьна бахьан ду Къилбаседа Шен океанера шила мох цхьаа дуьхьало йоцуш кхуза схьакхачарна. Цундела кхузара Ӏа чӀогӀа шила ду, аьхкенна кест-кеста шила хуьлу.

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Япон (Ипнойн маттахь, Ниппон, 日本), |日本国 — Малхбале Азехьара мохк бу, Татдайна хӀордана юкъе Ӏалаш латта дакъош тӀехь мохк бу. Япон малхбузехь Япон хӀорданац а доза ду, Цийнмохкац а, Къилбседа Кореяц а, Къилбехь Кореяц а, Рассица а, гуо бекхин гунахь Татдайна хӀорданац а аре йолуш латта дакъош ду. Цхьац хен «Малх Мохк» я «Малх балехь латта» аьла бовзаш бу цундела Япон барайкх тӀехь малх бу, ша малхбалехь мохк хилар тера.
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат тайп-тайпана ю, бахьна географин хӀоттаман башхаллаш а, рельеф а ю. Климатан башхаллаш кхоллало мелхан энергин, рельефан, ораматийн, атмосферан циркуляцин Ӏаткъамца. Мелхан радиацин цхьанатоьхна барам Хакасин аренийн декъехь дуккха а сов ю, иза санна шораллехь йолчу Российн малхбузан кӀошташкахьчул. Кхузахь алсама бу бекхна, кӀезиг мархаш йолуш хенан хӀоттам. Эрана олуш дац «мелхан Хакаси». Боккъала а, кхузахь денош алсама ду Сочехьчул. Якъон климат хиларан коьрта бахьна лаьмнийн даккъийн Ӏаткъам бу, цара догӀан ӀиндагӀа до (мархаш сехьа ца йовлуьйту). Кхузахь алсама ду къилба-малхбузан мехаш. ЧӀогӀа мехаш бӀаьстенан амалехь ду, дукхахьолахь цара яхьа чан. Къилбаседехьа йиллина хиларо аьтту бо арктикан хӀаваъ чубаийта. Ма-дарра аьлча, Хакасин климат чӀогӀа континенталан амалехь ю, аьхке йовха, Ӏа шийла.

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат ю атлантикан-континентан, аьхка йовха хуьлу Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре бовха бутт бу — июль, уггаре шийла — январь.

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь бараме континентан климат ю. Ӏа кхузахь дикка деха а, ло долуш а ду, ткъа аьхке — дикка йовха ю. Мехкан Ӏаткъам бо Атлантикан а, Арктикан а хӀаваан массаш. Ӏаьна заманахь кхузахь цӀеххьана температураш оьгу, ткъа гурахь а, бӀаьста а сих-сиха гӀура хуьлу. ХӀаваан температуран шеран юккъера барам республикан малхбалехь Цельсин ноль градусал сов хуьлу, ткъа къилба-малхбузехь кхаа градусе кхочу. Уггар шийла бутт — январь, ткъа уггар бовха — июль бу.

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамера а, чӀогӀа континенталан а ю, кхоллало Атлантикера, Арктикера, Малхбален Сибрехара, Юккъерчу Азера сих-сиха хийца а луш кхочучу хӀаваан массаш бахьнехь. Маршах кӀезиг йолуш хенан хӀоттам хилар бахьнехь алссама мелхан радиации кхачайо кхуза. Малх лепаран дохаллин юккъера барам 2000-2300 сахьт шарахь бу, цхьаьнатоьхна радиацин барам кхочу 4500-4800 МДж/м2 шарахь.

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Старыгино (Завражскан юьртан меттиг) (оьрс. Старыгино (Завражскан юьртан меттиг)) — Российн Федерацин Вологдан областан Никольскан кӀоштан юкъа йогӀу эвла.

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат океанаш а хӀордаш а генахь хилар бахьнехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре бовха бутт бу — июль, уггаре шийла — январь.

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Список кандидатов в спортивные сборные команды Российской Федерации по дзюдо. Федерация дзюдо России (2014, 22 декабрь). Теллина 2015 шеран 10 майхь.

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамера континенталан ю. Малхбузера догӀучу хӀаваийн массийн новкъахь долчу Басеги дукъо, массо Урало санна, лекха дацахь а, дикка сацадо атлантикан хӀаваъ малхбалехьа даржарах. Мехкан климататан амалехь континенталла ю, цуьнан бахьна дукха хьолахь бӀаьста догӀу арктикан хӀаваъ ду. Карскан хӀордан шийла мох къаьста кӀезиг тӀаналлийца, атлантикан хӀаваан массаш, бӀостанехьа, тӀуналла дукха йолуш ду (700—800 мм шарахь гергга). Махкахь дикка йовха аьхке ю, цхьадолчу шерашкахь уггар шийла бутт февраль хуьлу. Ах йочанаш ло кепара хуьлу. ДогӀанаш дукхахдерг сентябрехь а, июнехь а хуьлу, малхбузан басешкахь алсама дакъа — августехь хуьлу. Минимум йочанаш йогӀу февралехь а, декабрехь а. Аьхка лаьмнашкахь стигал къекъаш догӀанаш оьху. Мехкан амалехь ю сих-сиха хуьлу аьхкенан дохк, уьш наггахь масех дийнахь лаьтта.

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Погорелуша (Велильскан юьртан меттиг) (оьрс. Погорелуша (Велильскан юьртан меттиг)) — Российн Федерацин Новгородан областан Марёван кӀоштан юкъа йогӀу эвла.

Дуьне́ — Маьлхан тӀера кхозлугӀа планета. Маьлхан системехь массо а планетан юкъахь йокхилин пхиулгӀа. Дуьнен тайпан планеташна юккъехь диаметран а, йозаллан а, дуькъаллан а йоккханиг ю.

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Кхузахь климат барамера а, чӀогӀа континенталан а ю, кхоллало Атлантикера, Арктикера, Малхбален Сибрехара, Юккъерчу Азера сих-сиха хийца а луш кхочучу хӀаваан массаш бахьнехь. Маршах кӀезиг йолуш хенан хӀоттам хилар бахьнехь алссама мелхан радиации кхачайо кхуза. Малх лепаран дохаллин юккъера барам 2000-2300 сахьт шарахь бу, цхьаьнатоьхна радиацин барам кхочу 4500-4800 МДж/м2 шарахь.

Кхузахь юккъерачу барамехь континентан климат ю. Оцуьна бахьан ду Къилбаседа Шен океанера шила мох цхьаа дуьхьало йоцуш кхуза схьакхачарна. Цундела кхузара Ӏа чӀогӀа шила ду, аьхкенна кест-кеста шила хуьлу.

Кхузахь климат океанаш а хӀордаш а генахь хилар бахьнехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре бовха бутт бу — июль, уггаре шийла — январь.

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль, уггаре а шийла — январь.

Кхузахь климат ю атлантикан-континентан, аьхка йовха хуьлу Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре бовха бутт бу — июль, уггаре шийла — январь.

Актау (башк. Аҡтау) — Башкирийчоьнан Баймакан кӀоштан юкъа йогӀу эвла , иза Акмурунски юьртан меттиган юкъа йогӀу. Бахархойн дукхалла 293 адам леррана 2009 шарахь. Поштан индекс — 453676, код ОКАТО — 80206807002.

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Арби Юнусович Демильханов (1991 шеран 19 декабрь, Орга, Нохч-ГӀалгӀайн АССР, РСФСР, СССР) — нохчийн дзюдоист, Российн чемпионатан совгӀатхо, Российн спортан говзанча.

Юсупово (Ардатован кӀошт) (оьрс. Юсупово (Ардатован кӀошт)) — Российн Федерацин Нижни Новгородан областан Ардатован кӀоштан юкъа йогӀу эвла.

Кхузахь климат океанаш а хӀордаш а генахь хилар бахьнехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре бовха бутт бу — июль, уггаре шийла — январь.

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат океанаш а хӀордаш а генахь хилар бахьнехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре бовха бутт бу — июль, уггаре шийла — январь.

Кхузахь юккъерачу барамехь континентан климат ю. Оцуьна бахьан ду Къилбаседа Шен океанера шила мох цхьаа дуьхьало йоцуш кхуза схьакхачарна. Цундела кхузара Ӏа чӀогӀа шила ду, аьхкенна кест-кеста шила хуьлу.

Лаьтта къилбаседа бараман асанехь, Еврази материкан кӀоргенехь, Атлантикан а, Къилбаседа-Шатесна океанийн хӀордашна генахь. Цундела цуьнан климат барамера континенталан ю дехачу шийлачу Ӏашца, йовхачу аьхкенца, дика къаьстачу шеран заманашца бӀаьста а, гурахь а. Атлантикан океан тӀиера кхуза йогӀу йовха хӀаваъ. Аьхка цуо яхьа йочанаш, йовхо лагӀйо, ткъа Ӏай ло дахьа, шелонаш лагӀйо, йовхонаш яхьа.

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат ю атлантикан-континентан, аьхка йовха хуьлу Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре бовха бутт бу — июль, уггаре шийла — январь.

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Кхузахь ю Самаран хан лелаш. UTC-ца хийцадалар ду +4:00. Москван хенаца цу сахьтийн асан гуттар а хийцадалар ду +1 сахьт, MSK+1 санна Россехь къастош а ю. 2010-гӀа шо кхаччалц, областехь яра асан самаран хан (МСК+1). 2010-2014-чу шерашкахь яра москван хан. 2014-чу шеран 26-чу октябряхь дуьйна регион ю юха а кхоьллинчу кхозлагӀчу сахьтийн зонехь (МСК+1, москван хан + 1 сахьт, UTC+4). Маьлхан хенаца юкъара башхалла ю 30 минот тӀера областан малхбалехь, малхбузехь 48 минот тӀекхаччалц.

Кхузахь климат барамера континенталан ю. Малхбузера догӀучу хӀаваийн массийн новкъахь долчу Басеги дукъо, массо Урало санна, лекха дацахь а, дикка сацадо атлантикан хӀаваъ малхбалехьа даржарах. Мехкан климататан амалехь континенталла ю, цуьнан бахьна дукха хьолахь бӀаьста догӀу арктикан хӀаваъ ду. Карскан хӀордан шийла мох къаьста кӀезиг тӀаналлийца, атлантикан хӀаваан массаш, бӀостанехьа, тӀуналла дукха йолуш ду (700—800 мм шарахь гергга). Махкахь дикка йовха аьхке ю, цхьадолчу шерашкахь уггар шийла бутт февраль хуьлу. Ах йочанаш ло кепара хуьлу. ДогӀанаш дукхахдерг сентябрехь а, июнехь а хуьлу, малхбузан басешкахь алсама дакъа — августехь хуьлу. Минимум йочанаш йогӀу февралехь а, декабрехь а. Аьхка лаьмнашкахь стигал къекъаш догӀанаш оьху. Мехкан амалехь ю сих-сиха хуьлу аьхкенан дохк, уьш наггахь масех дийнахь лаьтта.

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат океанаш а хӀордаш а генахь хилар бахьнехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре бовха бутт бу — июль, уггаре шийла — январь.

Кхузахь климат тайп-тайпана ю, бахьна географин хӀоттаман башхаллаш а, рельеф а ю. Климатан башхаллаш кхоллало мелхан энергин, рельефан, ораматийн, атмосферан циркуляцин Ӏаткъамца. Мелхан радиацин цхьанатоьхна барам Хакасин аренийн декъехь дуккха а сов ю, иза санна шораллехь йолчу Российн малхбузан кӀошташкахьчул. Кхузахь алсама бу бекхна, кӀезиг мархаш йолуш хенан хӀоттам. Эрана олуш дац «мелхан Хакаси». Боккъала а, кхузахь денош алсама ду Сочехьчул. Якъон климат хиларан коьрта бахьна лаьмнийн даккъийн Ӏаткъам бу, цара догӀан ӀиндагӀа до (мархаш сехьа ца йовлуьйту). Кхузахь алсама ду къилба-малхбузан мехаш. ЧӀогӀа мехаш бӀаьстенан амалехь ду, дукхахьолахь цара яхьа чан. Къилбаседехьа йиллина хиларо аьтту бо арктикан хӀаваъ чубаийта. Ма-дарра аьлча, Хакасин климат чӀогӀа континенталан амалехь ю, аьхке йовха, Ӏа шийла.

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Цо болх бира Соьлжа-ГӀалин Х. Нурадилован цӀе йолу театрехь. Цуьнан массарелла евзуш йолу роль — «Ричард III» цӀе йолу Шекспиран трагедин турпал.
Кхузахь климат барамера а, чӀогӀа континенталан а ю, кхоллало Атлантикера, Арктикера, Малхбален Сибрехара, Юккъерчу Азера сих-сиха хийца а луш кхочучу хӀаваан массаш бахьнехь. Маршах кӀезиг йолуш хенан хӀоттам хилар бахьнехь алссама мелхан радиации кхачайо кхуза. Малх лепаран дохаллин юккъера барам 2000-2300 сахьт шарахь бу, цхьаьнатоьхна радиацин барам кхочу 4500-4800 МДж/м2 шарахь.

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шаран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Кхузахь климат барамехь континентан ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).

Мона́рхи (лат. monarchia шира.-грек. μοναρχία — «Ӏедал цхьаннан карахь хилар»: μόνος — «цхьалха, цхьаннан» кхин ἀρχή — «урхалла дар, Ӏедал») — урхаллин форма пачхьалкхан Ӏедал цхьан адаман карахь хилар монархан (королан, царан, императоран, элан, герцоган, эрцгерцоган, султанан, эмиран, ханан, фараонан кхин а).
Вылысь Силезия агломерация (пол. Aglomeracja górnośląska [aglɔmɛ'raʦja gurnɔ'ɕlɔɰ̃ska]), мукет нимыз: Катовице агломерация (Aglomeracja katowicka), Силезия агломерация (Aglomeracja śląska) яке Силезия-Домброва агломерация (Aglomeracja śląsko-dąbrowska) - Польшаысь бадӟымгес агломерация. Со интыяськемын Польшалэн лымшор люкетаз, Силезия воеводствоын. Польшаысь Валтӥсь Статистической Управление (GUS) сямен та агломерациын 19 кар вань. Валтӥсь каръёсыз: Катовице, Сосновец, Гливице, Забже но Бытом.

Удмурт правдаен кивалтӥзы редакторъёс: Е. В. Русинова, В. К. Тронин, А. Н. Колбина, Я. А. Кривицкий, Б. С. Вихарев, М. И. Гнедин, В. Н. Алексеев, Ю.Ф. Кедров, В. А. Злобин, Б. И. Климантов, Л. И. Каткова, Н. И. Нестеренко. туала редактор - С. Г. Сентякова.

Борисов Трофим (Трокай) Кузьмич (1891—1943) // Люди и судьбы. Биобиблиографический словарь востоковедов - жертв политического террора в советский период (1917-1991). Изд. подготовили Я. В. Васильков, М. Ю. Сорокина. СПб.: Петербургское Востоковедение, 2003. 496 с. (ӟ.)

Марисов В.К. – советской кун но партийной ужась, КПСС-лэн Удмурт обкомезлэн нырысетӥ секретарез (1963–1985). Социалистической Ужлэн Героез (1982). Пусъемын Ленин нимо куинь медальёсын, Октябрь революцилэн орденэныз, Ужан Горд Знамя кык орденъёсын.

Яр педучилищеез (1980) но Удмурт университетэз (1984) быдтӥз. 1984–86 аръёсы Ижысь 41 номеро шор-ёзо школаын, 1986 арысен — 76 номеро шор-ёзо школаын дышетӥсь луыса ужа. 1984 арысен ёросысь мугоркультурая дышетӥсьёслэн методикая огазеяськонэ пыре, 1994–97 аръёсы та огазеяськонэн кивалтӥз.

1963-тӥ арын нош ик воштӥськонъёс ортчизы: Пичи Пурга черкогуртэз выжтӥзы Удмурт АССР-лэн Иж ёросаз. Кык ар ортчыса, Пичи Пурга черкогуртлы выльысь берыктэмын азьвыл статусэз. Со дырысен та село Пичи Пурга ёрослэн центрез луэ.

Алнаш ёрос кылдӥз 15-тӥ пӧсьтолэзе 1929-тӥ арын. Отчы Можга уездысь Большекибьинской но Алнашской волостьёсысь 17 сельсовет пыриз. Аръёс ортчемъя ёрослэн оглюкетэз выжиз Можга районэ, нош Елабужской ёрослэн одӥг сельсоветэз пыриз Алнашлэназ.

Америкаысь горд пужым (лат. Pinus resinosa) – Pinaceae семьяысь уйпал — шунды ӝужан пал Америкалэн Огазеяськем Штатъёсаз но лымшор — шунды ӝужан пал Канадаын будӥсь пужым. Ӝуждалаез ог 20–35 м, модослэн диаметрез 1 м.

1992-тӥ арын Альбервильын ортчись Тол Олимпиадаын огья Российской командалэсь знамязэ нуыны дан сётэмын вал. Соку со эстафетной бызьылонъёсын 4х7,5 иськеме азвесь вормись луыны быгатӥз.

Сериаллэн валтӥсь геройёсыз: Пеппа парсьпи, солэн выныз Джордж, анаез - Мумы парсь но атаез - Бубы парсь. Котьку татысь луэ адӟыны ӵуӝайзэ но ӵужатайзэ, Пеппалэсь эшъёссэ, Джорджез но солэсь анай-атайзэ. Сериал 180 элькунъёсын возьматэмын вал но 40 кылъёсы берыктэмын. Россияын возьматэ TiJi но Карусель каналъёсын. 28 тулыспал 2009 арозь Nickelodeon (СНГ) возьматэмын вал.

Остров шунды ӝужан пал алютик (алют. Chugachigmiut; ингл. Chugach Alutiiq of Prince William Sound, Chugach proper). Калыкъёсыз: Tyanirmiut, Shuqlurmiut, Nutyirmiut, Palugvirmiut, Alukarmiut, Atyarmiut, Talitlarmiut, Kangirtlurmiut, Ugalakmiut.
Бадӟым удмурт диктант — 2013 арын 6-тӥ оштолэзе ортчиз, «Эктоника» программаын меӵак эфирын. Диктантлы текст таяз вие гожтӥз Удмуртиысь калык писатель Вячеслав Ар-Серги. Ужъёсты эскеризы удмурт кылъя дышетӥсьёслэн «Выжы» огазеяськонысь но УдГУ-ысь удмурт филологи факультетысь ӧнерчиос. 2013 арын ужрадэ пыриськизы 200-лэсь трос адямиос.

Калык этимологияя «та кыл кыклы люкиське. «Ку» со кыӵе ке пӧйшурлэн куэз; «быз» кыӵе ке золтэм езлэн куараез. Вашкала дыръя куэз векчи лемта кадь вандылыса, позыръяса, кыӵе ке пу борды золтыса шудозы вылэм. Соин ик сыӵе «бызгетон» шудонлы «кубыз» ним понӥлям» (Кузебай Гердкытысь со цитата басьтэмын?).

Мукет залын верамын Можга ёросысь Малая Сюга гуртысь Сидоровъёслэн семьязы сярысь: 8 пиос будӥзы анай-атайзылы зэмос юрттӥсьёс, выжызэс азинтӥсьёс луон понна. Но кутскиз война. Огзы бӧрсьы мукетсэ Сидоров агай-вынъёсты фронтэ басьтӥзы. Дораз берытскиз огез гинэ — со но кема ӧз улы — ранениосыз ӧз ортче. Та залысь ик мукетыз выставка авиацилэн маршалэз Фёдор Фалалеев сярысь. Совето армиысь военачальник но Можга ёросын вордскиз.

Куристику (эст. Kuristiku) — Таллинн карысь Ласнамяэ ёросысь микрорайон. 1991-тӥ арозь со Ласнамяэлэн 7-тӥ микрорайонэз вал. Татын улэ 11 109 адями (2014). Нимамын Куристику азьвыл гуртлэн нимызъя.

Комперия (лат. Comperia comperiana) – Орхидной будосъёс (Orchidaceae) семьяысь Турцилэн, Крымлэн, Ливанлэн, Ираклэн но Иранлэн сяськаё будос.

1921-тӥ арозь Пичи Пурга черкогурт пыриз Вятской губернилэн Сарапул уездысьтыз Пичи Пурга волосте, бӧрысь со выжтэмын Вотской областьлэн Иж уездаз. 1929-тӥ арын, Иж уездэз выль сямен радъяку, Пичи Пурга нимаз ёрослы висъямын. Пичи Пурга черкогурт ёрослэн шорсюлмыз луиз.

Надежда Петровна Кралина трос удмурт писательёслэсь прозаен гожтэм произведениоссэс ӟуч кылэ берыктиз. Соос полын Семён Самсоновлэн, Роман Валишинлэн, Генрих Перевощиковлэн, Григорий Симаковлэн но мукет удмурт писательёслэн гожъямъёссы.

Со гожтэмын нырысь гуръёсын альбом 2005-тӥ арын, со кырза Комеди Клубын (Comedy Club) 2010-тӥ арысен. Солэн альбомеэ — «Семён Слепаков. Альбом номеро одиг» (2012-тӥ арын).

Шунды ӝужан пал тӧдьы пужым яке Веймут пужым (лат. Pinus strobiformis) – Pinaceae семьяысь уйпал-шунды ӝужан Америкалэн Огазеяськем Штатъёсызын но лымшор-шунды ӝужан Канадаын будӥсь пужым. Ӝуждалаез ог 30—67 м, модос диаметрез 100—180 см луэ.

Култер пужым (лат. Pinus coulteri) – Pinaceae семьяысь Америкалэн Огазеяськем Штатъёсаз но Мексикаын будӥсь пужым. Ӝуждалаез ог 10-24 м, модослэн диаметрез 1 м.

Герма́ния (нем. Deutschland) — Федераци Герма́ния Элькун (нем. Bundesrepublik Deutschland), ФРГ — Шор Европаысь кун. 2011-тӥ арын ортчытэм лыдъян-чотанъя, отын 80,2-лэсь уно улӥсьёсыз, территориез — 357 021 км². Та лыдпусъёсъя вераны луэ, Германия - Европаысь одӥгез бадӟымез кун шуыса. Дуннеын 16-тӥ инты басьтэ улӥсьёслэн лыдызъя но 61-тӥ - быдӟалаезъя. Шоркарез - Берлин. Кун кыл - немец. 64 пала процент улӥсьёсыз христианстволы оско.
Пиосмуртъёс пыдазы кутъёс нуллӥзы. Пусйыны кулэ, XIX даурлэн пумозяз ик ай удмуртъёс кут калъёссэс тӧдьы мертчан но сьӧд ыж гон шортъёслэсь, юн мед луоз шуыса, вал сиен суро пуно вал. Воргоронъёслы бинялтон* нылкышноослэнлэсь кузьгес но паськытгес каро вылэм, толалтэлы урдэглэсь пӧрмыто вал. Юон дыръёсы но гужем ку сапеген ветлӥллям, толалтэ – гын сапеген.

Азькышет (диал.: ашет). Юон дыре дисянозэ бичаса куэм кечато дэралэсь вурылӥзы, со гадё луэ. Урдэсъёссэ но сӧзулзэ сюрсо дэраен бугоръяллязы. Ужан азькышетсэс кечато куэм дэралэсь вурылӥзы ке, вӧсяськонлы дасямзэ - тӧдьы дэралэсь. Тазэ азькышетсэс уг кильымало вылэм.

Солэн йылыз интыяськемын Сюмсиил гурт дорын. Шур бызе Сюмси ёрослэн но Вавож ёрослэн музъемъёстӥзы уйпалысен лымшорлань. Усе Вало шуре. Кузьдалаез — 42 иськем.

Та улосын улӥсьёс ваньмыз сямен мусульманъёс луо. Озьы ке но, ӵапак Матысь Шунды ӝужан пал музъем вылын интыяськемын мукет религиослэн но – иудаизмлэн но христианстволэн – центръёссы но святыняоссы.

Николай Максимович Греховодов — крезьгурчи, дирижёр, фольклорез люкась. Вордскиз 1903-тӥ арын Усть-Каменогорск городын. Николай Греховодов — удмурт профессиональной крезьгурез кылдытӥсьёс пӧлын нырысетӥез луэ.

Николай Егорович Шкляев — Удмуртиысь дано композитор. Вордскиз туала Дэбес ёросысь Ӟиллё гуртын. Ижевскысь музыкая училищеез йылпумъяса, Николай Егорович кема аръёс ӵоже удмурт драмтеатрын ужаз, оркестрын шудӥз. Трос спектакльёслы музыка гожтӥз. Калык яратыса кырӟа солэсь «Тон эн вера», «Толӟыло улмопу сяськаос», «Ми озьы но тонэ яратом» кырӟанъёссэ.

Люксембу́рг Быдӟым Ге́рцогство (люксемб. Groussherzogtum Lëtzebuerg, фр. Grand-Duché de Luxembourg, нем. Großherzogtum Luxemburg, нидерл. Groothertogdom Luxemburg) — Шундыпуксён Европаысь кун. 1957-тӥ арысен Европа Союзлэн ёзчиез. Герцогстволэн бускельёсыз луо Бельгия, Германия но Франция. Нимыз кылдэ вылӥ немец «lucilinburch» диалектлэсь — «пичи кар».

Трофим (Трокай) Кузьмич Борисов — публицист, филолог, этнограф. Вордӥськиз 19-тӥ шуркынмонэ (ноябре) 1891-тӥ арын Алнаш ёросысь Кизекгуртын. Дышетскиз гуртысьтыз земской школаын. Тодон-валанзэ муромытӥз на Алнаш черкогуртысь 2 классъем школаын, Алабгоысь но Кузонысь техникая училищеосын. Таин гинэ кӧтыз уг тыры — 1912-тӥ-1913-тӥ аръёсы пыре Вӧсьбуро Петыркарысь историяя но филологияя факультетэ. 1914-тӥ-1916-тӥ аръёсы визь песьтэрзэ узырмытэ ини Кузонысь университетысь эмтодосъя факультетын.

Путин бырем бере соос ялозы странаын чрезвычайной югдурез но президентэ поттозы РЖД-ысь али кивалтӥсез Владимир Якунинэз. Россиез возьма хаос, экономикалэн коллапсэз, массаослын протестъёссы, полицилэн туж лек но виро ужрадъёсыз, куд-ог тодмо адямиосты виыны пуктонъёс но (кылсярысь, озьы луоз Валентина Матвиенкоен но Юрий Лужковен бюджетысь миллионъёсын лушкам коньдонэнызы сэрен).

Вакытэзлы тупась темаос — адями но азинскем техника кусыпъёсты эскерон, литература пыр гурт улонлэн радлыказ пыриськон — Семён Самсонов публицистлэн быдэстоно ужпумъёсыз. Очеркъёсаз адями сямъёсты усьтыны, ас вакытсэ возьматыны, сое шодыны быгатэмез туннэ но лыдӟисьлы тунсыко.
1994-тӥ арысен улонзэ герӟаз журналистикаен. Гожъямъёссэ печатлазы «Неделя Удмуртии», «Городской стиль», «Панорама», «Перекресток» газетъёс, «Мой город», «Мастер-дом», «Ижевск» но мукет журналъёс. Автор тросгес гожъя историлы сӥзем очеркъёс но эссеос. Бадӟым саклык висъя Ижлэн но Удмуртилэн историзылы. Ужъёсыз пусъемын пӧртэм премиосын. Студент вакытаз ик Жилин кылбуръёс гожъяны ӧдъяз. Отысь кылдӥзы кырӟанъёсыз. Автор кырӟанъя фестивальёсын лауреат ним басьяз. Сергей Жилинлэсь кырӟанъёссэ быдэсто мукет кырӟасьёс но.

Гуртын ужало школа, эмтодосъя пункт, культура юрт, библиотека, почта. Экономика удысын бадӟым интыез басьтэ «Держава» нимо гурт возёс кооператив. Со сяна, Сибыын туризм мыло-кыдо азинске.

Э́рих Мари́я Рема́рк (нем. Erich Maria Remarque, зэмос нимыз Эрих Пауль Ремарк, Erich Paul Remark; вордскиз 1898-тӥ арын 22-тӥ июне Оснабрюкын, кулӥз 1970-тӥ арын 25-тӥ сентябре Локарноын) — ХХ даурысь немец гожъяськисьёс пӧлысь одӥгез тужгес тодмоез но лыдӟымонэз.

2008-тӥ арын 120 000 предприятиос но организациос лыдъясько вал, тужгес бадӟым корпорациос пӧлысь луо – «Уралсвязьинформ», «МРСК Урала», «Энел ОГК-5», «Сталепромышленная компания», «Русская медна компания», «Свердловскэнергосбыт», «Калина» концерн.

«Город-Герой» звание сярысь положение бергес юнматэмын вал, 1965-тӥ арын 8-тӥ мае. Со нуналэ ик потӥз 7 Указ, кудъёсызъя Ленинградлы но Киевлы «Зарни Кизили» медаль сётӥськиз, Волгоградлы (азьвыл - Сталинград), Севастопольлы но Одессалы — «Зарни Кизили» медаль но Ленинлэн орденэз, нош Москвалы но Брест крепостьлы нырысетӥзэ сётӥзы «Город-Герой» но «Крепость-Герой» званиосыз «Зарни Кизили» медален но Ленинлэн орденэныз валче.

«Марӟан» ансамбльлэн историез кутске XX даурысь 80-90 тӥ аръёсы, куке вал национальной лулчеберетлэн сяськаян вакытэз, тужгес но - кырӟан искусстволэн. Туннэ нуналлы «Марӟан» Дэри ёросысь ансамбльёс пӧлын тужгес но устоез луэ. Со тодмо кызьы Подшивал гуртысь калыклы, озьы ик быдэс ёрослы но Элькунлы. Марӟан кисьтэ гуръёссэ быдэс Россияе но, кунгож сьӧры но. Марӟан - калык ансамбль, нош вань ансамбле пыриськисьёс Подшивал гуртын улӥсьёс, кудъёсыз адӟыто лулчеберетэз но сям-йылолъёсыз та интыосысь. Азьло дыре Марӟанлэн репертуараз вал сям-йылолъёсты адӟытӥсь эктонъёс но кырӟанъёс гинэ. Озьы ик уже кутӥзы удмурт композиторъёслэсь гуръёссэс. Берло дыръёсы фольклор материал вылэ пыкиськыса кылдӥз «Мелодии родникового края» программа, кытын жингыртыны кутскизы Удмурт Шаерысь Дэри ёрослы тупась кырӟанъёс. Туннэ нуналлы «Марӟан» ансамбльлэн репертуарез узыр но аспӧртэмлыко. Учкисьёс шуныт пумитало Удмурт Элькунлэн пӧртэм ёросъёсысьтыз бичам кырӟанъёсты но эктонъёсты. Кылсярысь, син шоры йӧтытэк уг кыльы Дэри ёросысь «Ваче эктон», «Парен эктон», «Ньылен эктон», Алнаш ёросысь «Куатен эктон», «Тямысэн эктон», Пичи Пурга ёросысь Пурга эктонъёс, Аксакшур кадриль но мукетъёсыз.

1937 — УАССР-ысь Грах ёросысь Ужаса улӥсьёслэн депутатъёссылэн советсылэн быдэсъясь комитетэз бордын калыкез мерлыко утёнъя отдел кылдытэмын.
Быдӟым отечественной ож бере ТАССР-ысь нырысетӥ секретарьёс: Зинат Муратов, 1957-тӥ арын со интые пукто Семён Игнатьевез. 1960-тӥ арысен 1979-тӥ арозь та ужзэ быдэсъя Фикрят Табеев, кудзэ воштӥз Рашид Мусин (1979—1982). Мусин бере со постын ужазы Гумер Усманов (1982—1989) но Минтимер Шаймиев (1989—1991) вал.

Сарапуллэн шораз ик интыяськиз Вознесенский собор. 1812-тӥ арын со котыре пуктӥзы судьяослы, Дуровлы коркаос, кык этажъем юртъёс (соослэсь нырысетӥ этажзэс вуз карон интылы пӧрмытъязы).

Ёрос кылдыку, ваньмыз-ӧвӧлэз татын 157 гуртъёс, починкаос вылӥллям, нош улӥсьёсыз — 38 сюрс 114 адями. Та вакытэ ёросын ог 80 населенной пункт лыдъяське, улӥсез — ог 20 сюрс 800 мурт.

Калыкъёслэн эшъяськонзылы монумент (мукет нимыз — «Котьку Россиен») — Иж карысь монумент. Интыяськемын карлэн шораз, Максим Горький но Милиционной урамъёс вискын. Лэсьтэмын 1972-тӥ арын, архитекторез — Р. Топуридзе, скульпторез — А. Н. Бурганов.

Гастродия (лат. Gastrodia ) – Орхидной будосъёс (Orchidaceae) семьяысь Азилэн, Австралилэн но Выль Зеландилэн сяськаё будос. Дуннеын тодмо ог 52 пӧртэм.

2010-тӥ арлэн даннойёсызъя, Лидаын 105 600 улӥсьёс лыдъяськизы. Соос пӧлын: 44,2 % — белорусъёс, 38,3 % — полякъёс но 14 % — ӟучъёс. Карын уло огъя 50-лэсь уно выжыосысь калыкъёс. XX даурлэн шорозяз отын тросгес еврейёс вылӥллям, 1897-тӥ арын отын 5 294 еврейёс улӥллям (9 323 улӥсьёс пӧлысь — 57 %); 1939-тӥ арын — 5 419 еврейёс; оккупация дыръя, 1941-тӥ арын 27-тӥ июньысен 1944-тӥ арын 9-тӥ июлёзь, Лидаын но Лида ёросын 25 149 мурт быдтэмын вал.

Лӥялгуби (латин кылын Armillaria ) – ческыт зыно сӥзьыл губи. Будэ лӥялъёс вылын, нюлэс корам интыосын. Будэ кык арня ӵоже, куарусён толэзе. Туж калорийной. Ческыт пӧзьтыса, жарить, тушить, мариновать карыса. Лӥялгубиысь шедьтэмын рак висёнлэсь эмъюм.

Чевакысь чупик кыл яке Чевакысь чупик диалект (аслаз нимыз: Cugtun) — Эскимос-алеут кылъёслэн семьяысьтызы эскимос юпик кылъёслэн группаязы пырись кыл. Аляскаысь юпик кыллэн диалект. Америкалэн Огазеяськем Штатъёсаз Аляска штатын Чевак карын улӥсь Чевакысь чупикъёслэн кылзы.

Стеноринхос (лат. Stenorrhynchos ) – Орхидной будосъёс (Orchidaceae) семьяысь Шор но Лымшор Америкалэн сяськаё будос. Дуннеын тодмо ог 5 пӧртэм.

Карлэн но крепостьлэн гарнизонэнызы кивалтӥз Францишека Клееберг генераллэн «Полесье» группаез; 11-тӥ сентябре гарнизонэн кивалтӥсе пуктӥзы Константин Плисовский генералэз. Крепостез утисьёслэн ӧй вал ожтӥрлыксы танкъёслы пумит, но ӵапак танкъёсын соослы ожмаськоно луиз. 13-тӥ сентябрьлы военнойёслэн семьяоссы крепостьысь палэнэ келямын, отысь выжъёс но потонъёс минировать каремын, валтӥсь капка танкъёсын ворсамын, музъемын пехота понна окопъёс гудэмын вал.

Finnugor Világ («Финн-угор дунне») — арлы быдэ ньыль пол потылӥсь научно-популярной журнал. Сое кылдытӥз 1996 аре венгер кылчи Силард Тот, кин 1996-1998 аръёсы журналын валтӥсь редактор луыса ужаз. 1999 арысен редколлегилэн кивалтӥсез — проф. Шандор Чуч (Csúcs Sándor).