Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Гелхен (урус. Гельхен) — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай хуьр. Квардал хуьруьхъ галаз «Гелхен» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

Кьвед лагьай девир Талукьвилин умуми теория виликфин галаз алакъалу я; и теориядин барабарвилерин стационар гьялун Карл Шварцшильд патай в 1915-й ийсуз жагъурнавай тир.

1897 йисуз вири агьалияр гьисабунин нетижайриз килигна, империядин агьалидин кьадар 129,2 млн кас тир. Абурукай: Урусатдин Европа пата — 94 244 100 кас, Польша — 9 456 100 кас, Къавкъаз — 9 354 800 кас, Сибир — 5 784 500 кас, Кьулан Азия — 7 747 100 кас, Финляндия — 2 555 500 кас.

Гьарйянадин климат кеферпатан кьулувилерал чка кьур маса Индиядин штатрин хьтинди я. Гад лап чимиди, 45 °C (113 °F) кьван агакьзава; кьуьд «хъуьтуьлди» я. Виридалайни чими варцар - тIулни кьамуг, виридалайни мекьи варцар - фундукIни гьер я. Къваларин кьадар дегиш жедайди - Шиваликдин араяр виридалайни кьеж квай чкаяр, Аравали кIунтIарин арайра - виридалайни кьурай чкаяр я. Вири къваларикай 80% муссонрин сезондиз жезва (чиле-мара), са бязи вахтара абуру локал тир яд акьалтун гъизва.

Азербайжан (азер. Azərbaycan Respublikası, Азәрбајҹан Республикасы) — Кьиблепатан Къавкъазда авай уьлкве. Адан чилерин чIехи пай Виликпатан Азиядиз, гъвечIи пайни (тахминан 3-9 %, кеферпатан лезги чилер) Европадиз талукь я. 9 миллиондилай пара агьалияр ва 86 600 км² (адак Къарабагъни кваз) чилерин майдан галай Азербайжан Кьиблепатан Къавкъазда виридалайни чIехи гьукумат я.

Меликов Михаил Алиман хва — Урусатдин Къенепатан Крарин Министерстводин Къенепатан Кьушунрин генерал-майор, Урусатдин Кеферпатан-Къвкъаздин Федерал округда Урусатдин Федерациядин Президентдин Ихтияр ганвай Векил генерал-лейтенант Сергей Меликован чӀехи стха я .

Лап рагъэкъечӀдай пата авай Камчатка зур-остров ва Курил островар вулканрин зонаяр я. Ина 200-лай пара вулканар гьисабнавайди я, абурукай 50 гилани кардик квайбур я. Камчатка зур-островдал Ключевская Сопка тӀвар алай Евразиядин виридалайни кьакьан вулкан ава, адан кьакьанвал 4750 м я.

Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин юкьван пата, Азербайжандин КцIар райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 10 км, Самур вацIалай 1,6 км яргъал ала.

Ногьурхъишлах Кьвепеле райондин жегьил хуьрерикай я, ва тахминан 17 виш йисан эхирда — 18 виш йисан сифте кьилера арадал атанва. Вилик хуьруьн чилер иниз лапагар гьална кьуьд акъуддай чкаяр тир, гуьгъуьнлай иниз мукьвал алай хуьрерай ксар куьч хьана ацукьунин нетижада гилан хуьр арадал атанва.

Алай чIавуз республикада са шумуд православиедин храмар кардик ква, абурун къене: Муькаил Архангелан храм, Наурская станицада авай Иса пайгъамбардин (ААСС) храм, Шёлковская станицада Пак Варварадин храм, Ханкъала шегьерда Дмитрий Донскоян храм, Калиновская станицада Азабар къачур Георгиян храм, Курчалой хуьре Александр Невскийдин клиса.

Чкадинбуру эхтилатзавайвал, хуьруьн бине Къуба райондин Гьапут хуьряй иниз мал-хеб хуьз куьч хьанвай Гьажигьатем ва Мулла-Исакь тӀвар алай стхайри кутунай. Гьажигьатем стхади и хуьр, Мулла-Исакьа Муллаисакьлы хуьр кутунай.
Къулиев Якъуб Къулидин хва (урус. Якуб Кулиевич Кулиев; (25 январь 1900-й й., Шуша — 19 декабрь 1942-й й., Котельниково, Волгограддин област) — советрин кавалериядин военачальник, генерал-майор (1942), лезги халкьдин векил.

Мегьарамдхуьр (урус. Магарамкент) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Мегьарамдхуьруьнсоветдик» акатзавай хуьр. Райондин кьилин хуьр я.

Марлен Дитрихь (нем. Marlene Dietrich), тамам тӀвар — Мария Магдалена Дитрихь (нем. Marie Magdalene Dietrich); 1901 й. 27 декабрь — 1992 й. 6 май) — немецни америкадин актриса ва манияр ядайди.

1991 йисан эхирда СССР чӀкайдалай гуьгъуьниз дуьньядин жемиятди, гьам ядердин къуватрин, гьамни къецепатан буржаринни мулкарин жигьетдай Урусатдин Федерация СССРдин халис давам тирди кьабулнай.

Адакай малуматрилай малум тирвал, ада вичин вахтунда гун-къачун кӀвалахар кьиле тухун патал Суриядиз фенай. Йасрибдиз (Мединадиз) агакьайла ада ана Ади ибн ан-Нажар тайифадай тир Салма бинт Амр тӀвар алай рушал эвленмиш хьанай ва адахъ галаз са ват яшамиш хьанай. Адан паб кӀвачел залан хьайила, ам вичин рехъ Суриядиз давам авунай, амма Гьашим Газзада (Фелестинда са шегьер) кьенай, адан папа Салмади Мединада гада ханай ва а гададин тӀвар Шайба эцигна, вучиз лагьайтӀа, а гададин чӀарар рехивиле кьунай («шайб»).

ЦIегьер — вирусдин фад галукьдай азар. Ам кьве жуьредин вирусри арадал гъизва: Variolа major (начагъдин кьиникьин мумкивал гзаф виниз я — 40 — 90 %) ва Variola minor (кьезил форма, кьиникьин мумкинвал 1—3 %), и вирусар Poxviridae хзандик акатзава.

Филер, Вини Филер, ЦIуру Филер (урус. Филя) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин чилерал алай, тарихдин къене Докъузпарадиз талукь тир гадарнавай хуьр.

Ниж (уди. НыъжI, НиъжI) — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай чIехи шегьервилин хуьр (посёлок). Агьалийрин кьадардал гьалтайла районда кьудлагьай чкадал ала.

Луговой О. М. «Крестоносцы-наемники в Византии». Исследование участия скандинавов в крестовых походах и связанные с этим случаи их найма в византийскую армию.

Къе Азербайжан зарб камаралди вилик физвай экономика гвай аграрни-индустриал уьлкве я. 2012 йисан малуматрив кьурвал, уьлкведин къенепатан вири бегьер 98.776 млрд. АСШ-дин доллар туькIуьрзавай. Им агьалидин са касдал къвезвай пулунин кьадар 10 624 агъзур доллар тирди лагьай чIал я. ГьакI ятIани кIвалах, пул къведай чкаяр гьат тийизвай жемятдин гзафни-гзаф пай чара авачиз гъурбатдиз чкIизва, иллаки Урусатдиз.

Византиядин империя — чӀехи юкьван виш йисарин гьукумат (395 йис (я тахьайтӀа 330 йис)—1453 йис). РагъэкъечӀдай патан Римдин империя авай чка. Дегь чIаван Римдин юкьван виш йисарин чка кьунвайди я.
1936 йисан 25 майдиз Ахцегь райондин Мичегь хуьре дидедиз хьана. Юкьван мектеб ва Дагъустандин университет куьтягьна, ада гзаф йисара райондин Культурадин кIвале ва «ЦIийи дуьнья» газетдин редакцияда кIвалахна. И вири йисара шиирар, гьикаяр, очеркар ва са актунин пьесаяр кхьизва. Абур газетрин ва журналрин чинриз акъатзава, сегьнедилай къалурзава. Ю. Мамедован эсерриз ("Эй, инсан", "Шевридин мехъерик", "Лагь, гьинава ви муьгьуьббат?" ва мсб.) дерин гьиссер, хъвер, зарафат ва насигьатар хас я. Заридин гзаф чIалар, "Шарвили" хьиз, музыкадал эцигнава, манийриз элкъвенава ва сегьнедилайни радиодай лугьузва.

1973-лагьай йисуз Робин Джульярд мектебдиз кьабулнава. Джон Хаусманан регьбервилик драмадин устIарвал кIелун патал Уильямс Нью-Йоркдиз хъфена. КIелунин кIватIалдик 20 студент акатзавай тир, абурун арада Кристофер Ривни авай тир. КIелунин чIаван къене ада йифен клубра хъвер къведай программаяр къалурзавай тир, гьакIни официантвиле кIвалахзавай тир. 1976-лагьай йисуз Мектеб акьалтIдилай кьулухъ ам Лос-Анджелесдиз экъечIна. Гьана ада са шумуд телешоуда вичин экъечIунар къалурна. Гуьгъуьнлай, адан муаллим Джим Данна лагьана: «сценадал ам кукIваллаз авай тир, адаз сергьятар авачир. Ахпа ада чна колледжда къалурзавай пьесар алава ийизиз эгечIна. Гьа чIавуз адан талантдин чун гъавурда акьуна. Адавай гьар гьи чкадал хьайитIани, гьар гьи роляр хьайитIани ва гьар гьи шартIарра хьайитIани къугъваз жезва».

Шегьер — агьалияр хуьруьн майишатрик квачир, дахьайтӀа тӀимил квай, инсанар яшамиш жезвай чка. Шегьердихъ вичин лишанар ава, ам хуьруькай хкуддай. Тарихдай килигайла, шегьердин агьалийри гьамиша товарар акъудзавай, зтӀар расзавай. Инсанар яшамиш жезвай чка шегьеррин цӀарцӀа авайвилиз къанунралди къуват гузвайди я.

Милетви Исихий лексикографдин фикирдив кьурвал, Европа тӀвар «рагъакӀидайпатан уьлкве, тахьайтӀа мичӀиди» лагьай чӀал я. Са арадлай чӀалархъанри ам рагъакӀидайпатан-семитрин «‘rb» ва аккаддин «erebu» (кьведни «ракъинин акӀун» лагьай чӀалар) гафарихъ галаз гекъигна. ЯтӀани, Мартин Уэстдиз и этимология усал хьтинди аквазва.

Астраханьда авай нугъаяр кьве милли группайрикай ибарат я: къарагашар ва юртадин татарар (юртавияр). XVIII виш йисара куьчери тайифа тир юртавияр даим са чкадал ацукьна Карагали, Кизань (гила Татаро-Башмаковка), Майлегуль (гила Яксатово), Бусдангуль (гила Кулаковка), Казы (гила Мошаик), Джамели (гила Три Протоки) ва Тияк (гила Царёв) хуьрер кутунай. Са кьадар геж абуру Кучергановка, Солянка, Килинчи, Семиковка ва Осыпной Бугор, 1771 йисузни Янго-Аскер хуьрер арадал гъанай.

862 — лай йисуз Новгород шегьерда Рюрика цӀийи урусрин гьукуматдиз бине эцигна. ЦӀуд йисалай къулухъ и гьукуматдин чӀехи шегьер Киев хьана . Сифте и гьукуметдин дин ширк язвай. Гуьгъуьнин 988 — лай йисуз Урусатди христианвал кьабулна. 1100-лай йисара и гьукумат чкӀана пара гъвечи гьукуматриз.

Барселонада 1,615 млн кас яшамишзава. Ин лишандихъай ам Испаниядин кьведлагьай шегьер я, Мадриддин гуьгъуьнал; Европадин союздинни чӀехивилел гьалтайла цӀудлагьайди я. Шегьердин арайра 3,186 млн.кас яшамизава, Барселона тӀвар алай провинциядани — 5,348 млн.кас.
Пак кьейила къулухъ гуьгъуьнин йисар, политикада стабилвилин къалабулухар авай йисар тир. 1980 йисуз, гьа чӀаван премьер — министр Чхве Гю Хади уьлкведин гьукумдиз чӀехи масакӀаяр тваз кӀан хьайивиляй, генерал Чон Ду Хванади адан аксиниз гьукуматдин элкъуьрун кьилиз акъудна ва вич президентвилин къуллугъдиз атана. Гьа и, Чон Ду Хван гьукумдиз атай факт халкьдин арадиз зурба къалабулухар туна, адан аксиниз пара акцияяр ва къарагъунар жез эгечӀнай, халкьди гьахъ тир президентвилин хкягъунар тӀалабзавай.

Кирибатидин шегьерар (ингл. Cities in Kiribati) — Кирибатидин виридалайни чIехи яшамиш жезвай чкайрин сиягь я. World Gazeteer сайтдин малуматралди, Кирибатида агъзурни ваш виш касдилай пара инсанар авай 10 шегьер ава.

Умар дидедиз 592 йисуз Меккада хьана, Гьаатабан хва хьиз, Къурайши жемятдин хъсан гьал авайбурукай сад тир. Адан дидедин тӀвар Гьантама тир (‏حنتمة‎). Бубади ам вичихъ галаз алверунар патал гьар жуьре гьукуматриз тухузвай.

Доломит къачузвай виридалайни еке чкаяр Америкадин рагъакӀидай пата авайди я (Онтарио) мад Мексикада. Европада доломит Швейцариядани Италиядин Альпра къачузвайди я. ГьакӀни доломит Россияда (Урал), Беларусда (Витебск обл.,) Распространены месторождения доломита в России (Урал, Бурятия), в Белоруссии (г.п. Руба Витебской обл., ОАО «Доломит»), Украинада (Донбасс), Казахстанда (Балхаш вир) ава.

ЦIийи Макьар хуьрелай анихъ, Ростов - Баку рекьин мукьув, цIуру сурун виней алай кIунтIарин ник 2 километрдиз экIя хьанва. «КухмазкIунтI» тIвар алай кIунтIарикай сада чирна - жагъурунин кIвалахар кьиле тухунин нетижада, 3 метр дегьневал авай, гурар авай чилин кIаник квай гуьтIуь яргъи дегьлиз дуьздал акъуднай. Кучудуникай инсандин са шумуд кIарабар амукьнай, рехи ва яру гетIеяр, кур, ракьун чукIул ва ч.э IV-VI виш йисан хтар жагъанвай.

1812 йис (са агъзурни муьжуьд вишни цӀикьведлагьай йис) — яргъи, григорийдин чIаварганал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай йис. Им чи эрадин 1812-лагьай йис я. XIX виш йисан 12-лагьай йис.

Гасанова С. М. Очерки по даргинской диалектологии. Махачкала: : Дагестанский филиал Академии Наук СССР Институт истории, языка и литературы им. Г. Цадасы, 1970.

Париж (франц. Paris, paˈʁi) — Франциядин кьилин шегьер. 12 миллиондилай пара ксар ава. Гьукуматдин культурадинни экономикадин юкьв я, кефер-рагъэкъечӀдай патай авай. париж Иль-де-Франсдик квайди я, Сена вацӀун къерехрал. Дуьньядин культурадин юкьварикай сад я.

Кьун къегьал халкь я, лезгияр! Гьикьван чӀав я куьне урус чапхунчийрин ивияр авадариз, хайи ватан паталди абурун аксина женг чӀугваз. Икьван гагьди ихьтин чӀехи дяве куьне са патахъайни куьмек авачиз, текдаказ кьиле тухвана. Гила, чир хьухь, зун ва вири Дагъустан куь куьмекчияр я. И гъуьлягъ (урусар) куь рикӀяй акъудна кӀанзава ва, чи душман чи чилерай чукурна кӀанзава.

Кефердинни рагъакӀидай пата Словениядихъ галаз, Кефердинни рагъэкъечӀдай пата Венгриядихъ, Сербиядихъ галаз, кьиблепатан пата Боснияни Герцеговринадихъ, Черногориядихъ галаз сергьятра ава, рагъакӀидай патай Адриатик гьуьлдин ятари кьунва.
Муьгъвер даяхрикайни кӀанарикай кӀватӀ жезвайди я. Абур цин сергьятдин са къурталай масадал къвезвайди я. Муьгъ металлрикай, ракьунбетондикай, бетондикай, къванцӀикай, эперикайни кӀарасдикай эцигзавайди я.

1928 йисан ноябрь вацра Дагъустандин АССР-да кантонриз паюнин система къуватда гьатнававиляй вири округар терг авунай. Округдин къене сифте кантонар, гуьгъуьнлай гьа кантонрикай гилан районар тешкилнай.

Хуьруьн арадал атанай дуьз тарих малум туш, алимри гьатта XVI ва XVIII виш йисар къалурзава. Хуьруьн тIвар, адан кьулухъ хкаж хьанвай дегь чIаван сурарин кIунтIариз килигна ганай. Коктюбей гафуни туьрк чIалал «экуь-вили курган» мана гузва. Хуьр Таловка вацIал алай ватага хьиз арадал атанай. Чкадин эгьлийрин кеспи гилани гъетерхъанвал я.

Кърабагъдин дяведин финифда цIапари кьадардиз килигна эрмени агьали пара авай Азербайжандин чара чара районрай эрменияр чуькьвена акъуднай, вичин нубатда 1991 йисуз эрменийри Армениядин куьмекдалди Сувун Къарабагъдин къваларив галай цIапари винизвал ийизвай районарни кьуна чпин гъилик кутунай. И кардиз 1993 йисуз СМО-дин Хатасузвилин Советди оккупациядин лишан эцигнай. Гуьгъуьнлай эрменийри гьа районар СКъР-дин составдик кутунай.

Къайтагъ-Табасарандин округ Дагъустандин вилаятдин къене 1860 йисуз арадал гъанай. 1921 йисуз округ Дагъустандин АССР-дик акатнай. Гьа а йисузни округдин са пай Дербент райондин тешкилуниз чара авунай.

Аух — Ярыксу, Ямансу ва Акташ вацIарин кIамара ава. Исятда и чилер Дагъустандин къене ава. Аух чилерал дегь чIавалай чечен ва къумукъ халкьари уьмуьр гьалайди я. И чилер низ талукь ятIа лугьудай гьуьжетар гилани физва.

1987—1994 йисарин къене Азербайжандиз Армениядай 200 агъзурав агакьна катайбур атанай, гьа катайбурукай 170 агъзур цIапар, 30 агъзурни курдар ва муькуь миллетрин векилар тир. ГьакIни, уьлкведиз Кьулан Азиядай (асул гьисабдалди Къазахстандай) саки 40 агъзур кас туьрквер-месхетияр атанай. 1940-й йисара Сталинан къарардалди абур чпин хайи чилер тир Месхетиядай Кьулан Азиядиз акъуднай. Идалайни гъейри, эрменийри цIапаривай къакъуднавай Сувун-Къарабагъдай 500 агъзурав агакьана кьажарри чпин чилер гадарна Азербайжандин муькуь районриз ва шегьерриз чкIанай. Расис Мусабекован фикирдалди, Азербайжандин агьалидин 10 % катайбур я.

Дуьньядин чими хьун, Глобал чими хьун — XX ва XXI виш ийсара Чилинни Дуьньядин океандин атмосферадин йисан юкьван дережадин температурадин къвез-къвез хкаж хьунин процесс.

Баскетбол (ингл. basket — зинбил; ингл. ball — туп) — кьве десте хьана сада муькуь дестедин чилиниз туп вигьиз алахъдай къугъун. Кьилин дуьньядин тешкилат — ФИБА (франц. Fédération Internationale de Basketball; FIBA) — Халкьарин арада авай баскетболдин федерация.

Нурмугьамадов Гьабиб Абдулманапович — Урусатдин пешекар спортсмен, акахьай ягъунрин стильдин женгчи, кьезил категорияда экъечIзава. UFC-дин виридалайни хъсан женгчийрин рейтингдин сиягьда 2017 йисуз 13-й чкадал ала.

Уьлкведин кIвенкIведа авай дин — суни мезгьебдин ислам дин я. Мусурманвилиз элкъведалди яргъал виш йисара чеченрин чIехи пай христианвилик квай .
И гьяркьу къачунар авурла Ислам хьалифатди и вири чилер кьиле тухун патал са гьукуматдин система эцигуниз мажбур хьана. Сириядин хашпересриз чпин дин хуьз ихтияр ганвай. ЯтӀани абурун пара мумкинвилер сергьятнавай, абурун гьал писзавай.

ТIебиат — Чилер-цаварин материал дуьнья, тIебиатдин макитри (илимри) чирзавай асул объект. Уьмуьрда «тIебиат» гаф, инсадин гъилив авуначир затIариз лугьузвайди я.

1954 йисуз мектебда вини дережадин чирвилер авай са кас кӀвалахзавайтӀа, гила ана авай муаллимрин виридаз вини дережадин чирвилер авайди я. Зегьметдал рикӀ ала муаллим, халкьдин чирвилерин тафават авай кас, гъиляй гьар са кар къведай устӀар, «Гуьрметдин Лишан» ордендин кавалер, Вирисоюздин муаллимрин кӀватӀалдин делегат, зегьметдин ветеран Гьажикъадиров Абдурагьима мектебда авиа ва ракетомоделистрин кружок ахъаюнивдин Гелхенрин кьулан мектебдин тӀвар вири Дагъустандиз акъуднавай. Чирвилер гунин дережадиз ва акьалтзавай несилриз тербия гунин крара агакьнавай агалкьунриз килигна 1970 йисуз Гелхенрин кьулан мектебдиз Курагьдин РК КПСС-дин «Яру Лишан» пишкешнавай.

Шаир 1926 йисан 19 майдиз Ахцегь хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб ва Дагъустандин СтIал Сулейманан тIварунихъ галай пединститут куьтягьна. Гзаф йисара Кьурагь ва Табасаран районрин мектебра муаллимвал, ДАССР-дин просвещенидин министерстводин инспекторвал ва Даградио-комитетдин редакторвал авуна. А. Ражабова Ватандин ЧIехи дяведа иштиракна, ам гьукуматдин пишкешриз лайихлу хьана. А. Ражабова вичин эсерар лезги ва урус чIаларал кхьена. Дагъустандин ва Москвадин чапханайрай А. Ражабован ихьтин ктабар акъатна: "Лацу кIел", "Хуьруьн хва", "Зуьрнедин шехьун", "Вертолет Мегьамед", "Салам, эллер!", "Ирид Мегьамед" ва мсб. Кхьирагдин гзаф эсериз зарафат, хъвер ва сатиpa xac я. Лезги театрди заридин кьве комедия: Ш. Э. Мурадов галаз кхьей "Фундугъбег" ва Я. Яралиев галаз кхьей "Хендедадин мехъер" сегьнеда эцигна.

Р. М. Магомедова Хан-Магомед-къала хуьруь бине кьунвай тарих 1778 йис тирди гьисабзава. А. А. Комарова «Дагъустан вилаятдин агьалийрин пунктрин сиягьда» Хан-Магомед-къала 1775 йисуз арадал атайди къейдзава.

Яд — водороддикайни кислороддикай ибарат тир ва дуьньядин махлукьатдин уьмуьр хуьн патал герек тир химиядин затI. Ччилин винел патан 71 % ятари кьунва. Идалайни гъейри ятарин 1,6 % ччилин кIаник гала.

1971-й йисуз сетдин куьмекдалди электрондин пучта ракъурун патал садлагьай компьютердин программа туькIуьрнай. И программа гьасятда гзаф тIвар-ван къазанмишнай.

Ярагъвийривай чир хьайивал, Гьажи Исмаилан сур, вичин стха Исгьакьан патай цIуру сурара ава. Гьажи Исмаилан уьмуьрдин юлдаш, Кьулан СтIалдилай Омар бегрикай тир Зайнаб тирдини, абурун кIвале, етим яз чIехи хьана, хвейи ва вичин 100 йисалай виниз яшар хьана, рагьметдиз фенай Абидат дидеди тестикьарнай.
Гьиндистандиз басрух гун, цIийи уьлквеяр чапхунун патал Надир шагьдиз кIвенкIве Къавкъаз, иллаки Дагъустан муьтIуьгъариз кIанзавай. ТахьайтIа, адаз вичин ният кьилиз акъат тийидайди хъсандиз чизвай. ГьикI ятIани, Гьиндистан кьун патал гьазурвилер акур шагьди дагъвияр муьтIуьгъарун вичин стха Ибрагьим хандални Кахетиядин пачагь Теймуразал тапшурмишна. 1737-йисан эхирра кьиле фейи ягъ-ягъунра агъзурралди аскерар квадарай Ибрагьим ханди са гужуналди лезгияр Кахетиядай акъудна . Лезгияр цIийи кьилелай ягъунрив эгечIайла Ибрагьим хандиз чIехи харжар гана, абур гъилиз къачуз кIан хьана. Амма ихьтин кар мумкин тушиз акур ханди чIехи кьушун кIватIна дагъвийрал вегьена. Адан 38 агъзур аскердикай ибарат тир кьушундин хура Жар, Тала, Кьудал, ЧIинихъ, Билижар гьакIни Шекидин ва Къахдин маса лезги хуьрерин агьалияр кьегьалдаказ акъвазна. 1738-йисан 16-октябрдиз ЧIинихъ дагъдин дереда кьиле фейи къати женгера лезгийри Ибрагьим хан ва шагьдин машгьур сердерар яна кьена. Ирандин Къахда, Шекида ва Ширванда авай комендантар катна чпин уьлкведиз хъфена. Гъалибвал къазанмишай лезгийри Мегьамед бег Шеки ва Къах вилаятрин гьакимвиле тайинарна .

1918 йисуз Кьиблебатан Къавкъазда хьайи инкъилабдин вакъиайрин нетижада пуд цIийи гьукумат малум хьанай, ибур: Грузиядин Демократиядин Республика, Республика Армения ва Азербайжандин Демократиядин Республика. АДР-дин вини советдин председательвиле Мамед Эмин Разулзаде тайинарнай.

Пайгъамбардин ﷺ сихил гуьгъуьнлай авайди хьиз я: Мугьаммад ибн Абдуллагь ибн Абд аль-Мутталиб ибн Хашим ибн Абд Манаф ибн Кусайй ибн Килаб ибн Мурра ибн Ка‘б ибн Лу‘айй ибн Галиб ибн Фихр ибн Малик ибн ан-Надр ибн Кинана ибн Хузайма ибн Мудрика ибн Илийас ибн Мудар ибн Низар ибн Ма‘д ибн Аднан.

2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 3 177 кас тир. Вири даргияр, суни-мусурманар я.

2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 167 касди уьмуьр гьалзавай. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Кутул хуьруьн агьалияр 370 кас тир.

Округдин составдик вилаятар ва уьлкведин кьилин ва федерал метлебдин шегьер тир — Москва акатзава. Ам округдин виридалайни чIехи шегьер я. Округдин къене республикаяр авач.

Ватандин ЧIехи дяве чӀавуз 121 ялахъви фронтдиз рекье гьатнай, абурукай 87 кас ягъунра кьегьалвилелди кьенай. Абур рикӀел хуьн патал устӀар Мурада хуьре гуьмбет эцигнай.

Садлагьай инсанар Кореядиз 500000 йис идлай вилик атанвайди яз гьисабзава. Кьисадикай къведай хьиз, ч.э.в. 2333 Тангунди Кочосон династиядиз бине эцигнай.

1903 йис (са агъзурни кIуьдвишни пудлагьай йис) — григорийдин чIаваргандал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1903-лагьай йис я. XX виш йисан 3-лагьай йис.
20 йисалай кьулухъ и хел чара «Аладашский» совхоздиз масакIа хъувунай. 1966 йисан чилин зурзунрилай кьулухъ иниз Кьурагь ва Хив райондин чукIурунар галукьнавай хуьрерин пара кьадарда эгьлияр куч жез гатIумнай. Гилай хуьре 246 кьван майишатар ава, ва агьалийрин кьадар 1215 кас я. Хуьре медпункт, ветеринариядин идара, почтадин идара, культурадин КIвал, АТС, спортдин майдан кардик ква. Аладашвийриз чпин футболдин командани авайди я. Официалвилелди «Курахский» совхоздикай чара хьун, хуьруьн статус ва тIвар Аладашди 1979 йисуз къачунвай. ЦIуд йисалай ина хуьрунсоветни арадал гъанвай.

Умар вири дуьньядиз «рубаи» тӀвар алай кьуд цӀарцӀин бенддикай ибарат тир шииррив машгуьр хьанва. Алгебра илимда ада кубдин барабарвилин классификация туькӀуьрна, ва конусдин кьацӀарин куьмекдалди абурун гъял ганвай. Иранда Умар Хайям, чна къенин юкъуз менфят къачузвай европадин (григорийдин) чӀаваргандилай (календарь) мадни дуьз тир «Ракъинин гьижра» чӀаварган туькӀуьрунив тӀвар-ван аваз хьанвай. И чӀаварган Иранда ва Афганистанда XI виш йисалай гатӀумна гилалди кардик ква.

Юкьван федерал округ (урус. Центральный федеральный округ), куьрелди ЮФО (урус. ЦФО) — Урусатдин рагъакIидай пата (европа пата) алай федерал округ. Округ УФ-дин президентдин 2000 йисан 13 майдиз кьабулнавай къарардалди туькIуьрнай.

Округ РагъакIидай-Европадин кьулувилел ала. Округ алай чилерал Валдай ва Смоленскни-Москвадин кьакьанвилер, гьакIни Мещёр ва Окскни-Дондин аранар ава. Виридалайни вине авай чка 347 метр кьакьанвал авай Валдайдин кIукI я.

Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин юкьван пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 21 км кефердинни - рагъакIидай патахъ, Къара-Самур вацIун дугуна чка кьунвайди я.

Вири агьалийрикай 87,34 % хиндидал рахазва, 10,57 % — панджабидал, 1,23 % — урдудал. Гьарйянада стандарт тир хинди ваъ, адан нугъат — гьарйянави — гегьенш я (ам лап брадж нугъат хьтинди я).

Хуьруьн тIварцин арадал атунин гьакъиндай са версия ава хьи, цIуру заманда хуьруьз Сириядай Сулейман тIвар алай кас атанай, ада кьуьзуь жедалди лгавийрин малар чIура хуьзвай. Ам рагьметдиз фейила, хуьруьнвийри адаз сур гьазурна ам кучудиз кIан хьайила, садлагьана гьинай ятIани лиферин луж атана ва вирибурун вилик адан мийит кхажна Гъуцар сувал тухунай, гьина ам ахпа кучуднай. Кьисадив кьурвал, а вакъиадилай кьулухъ хуьруьз ЛгапIирхуьр тIвар эцигнай, яни «пIир» авай хуьр.
1954 йисан 15 январдиз Къуба шегьерда дуьньядал атанай. Вич кьепIинал аламаз адан буба рагьметдиз физва, гьавиляй диде Зайнаба гъвечIи Къагьриман Кчанрин паласа хуьруьз хкизва. 1961-1969-йисара КцIарин интернат-мектебда, 1969-1971-йисара Худатин 2 лагьай юкьван мектебда кIелзава. Аскервилин къуллугъ кьилиз акъудай жегьилди хуьруьн майишатда кIвалахиз эгечIзава. 1983 йисуз Къагьримана сифте шиир кхьена. Адаз уьмуьрдин рекьера гьалтзавай усалвилер, гачалвилер, сада масадаз ийизвай душманвилер такан тир. Ихьтин гьалар негь тавуна, абурал хъуьруьнар тавуна шаирдивай алатна физ жедачир. Къ.Якъубован шиирар «КцIар», «РикIин гаф», «Самур» газетра акъатнай. Ам 1990–1996 йисара "Муьшкуьр" Къенивилин Тавханадин литературадин кIватIалда член хьана. Къагьриманан тIвар вири халкьдин къене машгьур, шиирар лагьайтIа сивера гьатна. Адан 2-3 шиирдиз манини кхьенва. «ЧиРагъ» журналди (2012, №1), «Лезги поэзиядин антологияди» (В. Муьшкуьрви. Баку-2013) Къагьриман Якъубован гьакъинда материалар чапнава, ам рикIелай алудиз тазвач. Пуд веледдин буба хьайи Къагьриман фейи азиятар себеб яз веремди кьазва. Авур раб-дармандинни куьмек тахьай шаир 1998 йисуз яхцIурни кьуд йисаваз гьахъ дуьнядиз фена.

1933 йис (са агъзурни кӀуьд вишни къанни цIипуд лагьай йис) — григорийдин чIаваргандал гьалтайла гьяддиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1933-лагьай йис я. XX виш йисан 33-лагьай йис.

918 йисуз генерал Ван Гонди Коре королвалдиз бине эцигна. Гуьгъуьнлай 13 виш йисуз иниз монголар гужалди гьахьзава, ва гьавиляй королвал къвез-къвез зайиф жезвай. Саки цӀипуд йис алатайла къулухъ Корё королвалди Корея ччилерин майданда вичин гьакимвал хуьнвайтӀани абуру монголриз хараж налог вугузвай. Монгол империя терг хьайила Кореда къенепатан политикадин женгер эгечӀнай, ва и женгера винивал кьунвай Ли Сон Геди 1388 йисуз Коре пачагьвалдин ччилера Чосон династия туькӀуьрна.

Аддала-Шухгельмеэр — Дагъустанда, ЧIехи Къавкъаздин рагъэкъэчIдай пата авай Богос цIиргъинин сувун кIукI я. Адан кьакьанвал 4151 метр я. Чкадин агьалиди и сувуз Каббала-ни лугьуда.

Гьашим вичин тайифадин ксарин арада виридалайни гзаф нуфуз авай кас тир. Ада фу куьткуьдай, як галаз какахьдай ва «сарид» (шурпа хьтин затӀ) тӀвар алай тӀуьн гьазур ийдай — а тӀуьн Гьашима ксариз гудай. Гьавиляй ада и лакьабни къачунай — «Гьашим», яни «кукӀварзавайди».
Нугъай Орда лап хкаж хьана цуькведа авай вахтунда Волга ва Иртыш вацIарин арада авай чIехи чилерал экIя хьанай, кеферпатан сергьятар Казан Ханвилив, кьиблепатан сергьятни Каспи гьуьлел кьван агакьнай. Ордадин кьилин шегьер Урал вацIун кьерел алай Сарайчик шегьер тир. Ина нугъай гьакимрин, вини къатарин аристократрин ва руьгьани кардаррин кIвалер авай. Нугъай Ордадикай ва нугъай миллетдикай сифте малуматар 1479, 1481 ва 1486 йисариз талукь урус ва поляк архивра гьатнава. Нугъайри чпин векилар Москвадиз садлагьай сеферда 1489 йисуз ракъурнай. Урусри абур гзаф гьуьрметдалди кьабулнай ва Москва вацIун кьерел Кремльдин мукьвал алай Симонов монастырьдин вилик абурун векилвал кьабул ийидай «Нугъай гьаят» тешкилнай. ГьакIни, Казань шегьердани нугъай мугьманрихъ галаз эхтилатар тухудай «мангыт чка» тIвар алай чка туькIуьрнай. Нугъай Ордади татаррал, башкиррал ва сибирьдин муькуь халкьарал пулунин харжияр эцигнай. Къецепатан уьлквейрихъ галаз авай савдадин ва сиясатдин крар Нугъай Ордади килигзавай. XVI виш йисан 1-ай паюна Ордадиз 300 агъзур аскерар вилик кутадай такьатар авай. Вичин къуватлувилиз килигна Ордади вичин гегьенш сергьятар хуьзвай ва къвалав галай муькуь ханвилериз ва урус гьукуматдиз гъиляй къвезвай куьмекар гузвай. Вичин нубатда, Ордадиз Москвадай дяведин ва экономикадин дестек къвезвай. 1549 йисуз Нугъай Ордадиз туьрк султIан 1-й Сулейманан векилар атанай.

2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 4 700 кас тир. Вири даргияр, суни-мусурманар я.

Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 59 майишатар авай, агьалийрин кьадар 330 кас тир: 178 итим и 152 паб.

2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1 020 касди уьмуьр гьалзавай (райондин 9,8 %). 2012 йисан малуматрив кьурвал хуьруьнсоветдин агьалияр 1 051 кас тир . 2002 йисан малуматрив кьурвал 1 089 кас тир .

Агъашегьерра абур гегьенш хъхьунин нетижада - 1921-лагьай йисуз 4,85 млн кас яшамизавай тир, 2006-лагьай йисуз - 11,6 млн кас. Парижда лап пара (шегьердин вири агьалийрикай 51,5%) паб тагъанвайбуру (гъуьлуьз тефейбуру) уьмуьр гьалзава - адетдин париждин хзан 1,88 касдикай ибарат я. Аялар хунин вири жем коэффициент 1,64 я - париждин хзанрикай чIехи паюниз тек са аял ава. 2004-лагьай йисуз аялар хунин коэффициент 14,8, кьиникьин коэффициент - 6,6 тир. АкI хьайила, агьалийрин тIебии артух хьун +8,1, умуми артух хьун +2,1 я.

Газетди чи чIал, эдебият, меденият, хару сенят, театр, музыка вилик тухуник, халкьдин мецин туькӀуьрунар кIватI хъувуна юкьвал ахкъудуник, кIел-кхьинал рикI алай интеллигентар са арадал гъуник зурба пай кутуна.
Азербайжандин хъуьтуьл климат ва уьмуьр авуниз кутугай шартIари сифте яшайишдин инсанриз фад заманайрилай ина чпиз макан кутуниз мумкинвал ганай. Сифте яшайишдин инсанри уьмуьр гьалай чкайрин гелер виридалайни пара кьадарда Къарабагъдин, Нахчивандин ва Къазах райондин зонайра дуьздал акъатзава. Къарабагъдин Азых, Таглар ва Зар кьветIера геологри сифте инсанрин кIарабар ва алатар хьтин дуьньядин метлеб авай затIар жагъанай. Азых кьветIедай сифте инсандин са свах амай кIаник рекьуьн кIус жагъанай.

Хуьруьн бине, ХХ виш йисан 30-й йисара Дондай ва Кубандай иниз куьчарнай казакри кутунай. Вилик ина авай, бакудин промышленник Ахундован гъедер кьунин ватагайрин чкадал, казакрин паталай Ворошилован тӀварунихъ галай гъедер кьунин колхоз арадал гъанвай, гьавиляй хуьру «Ворошилов» тӀвар къачунай.

XVIII виш йисуз Сефевияр мад зайиф хьанай ва Азербайжанни Иран мад туьркверин гъилик акатнай. Туьркверин гьукумдик и чилер вирини вири 6 йис хьанай. И сеферда туьркверин аксиниз Ирандин туркоманрин афшарар тайифадикай тир Надир-Къули хан Афшар (Надир шагь) акъатнай. Ада Сефевийрин династиядиз эхир эцигнай.

Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин кьибле-рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Кьурагь хуьрелай автомобил рекьелайтIуз тахминан 17 км яргъал кьиблединни-рагъакIидай пата ала.

1926 йис (са агъзурни кӀуьд вишни къанни ругудлагьай йис) — григорийдин чIаваргандал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1926-лагьай йис я. XX виш йисан 26-лагьай йис.

Гилан Колумбия округдин чилера колонияр авай садлагьай мулкунин иесияр Джордж Томпсон ва Томас Джерард тир. 1662 йисуз абурун гъилик Капитолий кӀунтӀунин къваларив гвай чилер ва Потомак вацӀун агъана авай мулкарни акатнай. 1697 йисуз Мэриленд штатдин гьукумри, и чилера яшамиш жезвай америкадин бинедин халкьар къуватдалди рагъакӀидай патаз чуькьвена къакъудна, ина форт эцигнай.

1955 йисуз Кьурагь райондин суван Агъа Макьар хуьр СтIал Сулейман райондик акатнай. Гуьгъуьнин йисара хуьруьн агьалияр «Кайи-КIеле» тIвар алай чкадиз куьч хьанвай. ЦIийи Макьар хуьр арадал атанвай. Виликан малдархъанри чпиз багъар кутунин кар ва ципицI багъдин бахчахъанвал пешеяр чирнай. 1966 йисан 20 апрельдиз, Кьибле Дагъустанда хьайи гзаф къати зурзунрин себебдалди иниз харапIайриз элкъвенай суван хуьрерар гзаф кьадарралди инсанар куьч жез эгечIнай. ЦIийи макьарвийри, Рухун, Ичин, КуркIурхуьр, Татархан, Мехкергъ, Хуьпуькь хуьрерай атай ксар, хайи стхаяр ва вахар хьиз чпин чилериз кьабулнай. Абур чпин кIвалериз илифарна, гъиляй къвезвай куьмекар гузвай, шадвилерни гъамар санал пайзавай.

Чечнядин сувун тамарин фауна гзаф девлетлу ва жуьреба-жуьрединди я. Инин виридалайни чIехи гьайван — сев, биши тамара ва рагарин гуьтIуь кIамара гьалтзава. Идалайни гъейри, уьлкведа суван цIегь, къбан, чIуран пси, машах, сикI, бацI, барсук, цуцIулар, къуьр, мирг хьтин гьайванар гьалтда.
Килигунин агалкьунрилай кьулухъ кьилди Робин Уильямсдин патахъай дибвилин сериалдикай шоу-чхел «Морк ва Минди» авуна. Робина Чилиз чкадин уьмуьр чирун патал Орк планетадай атанвай Моркдин къугъваз давамарна. 1979-лагьай йисан 12-лагьай ибнедиз «Time» журналдин (АСШдин кIвенкIве аваз фидай цIийи чавар (хабарар) гудай журнал) вилик чинал акъатнавай Робинан шикил - сериалди жагъай агалкьунрин символ я. 1982-лагьай йисуз шоу агална, гьа чIавалди Уильямсдикай тIвар-ван авай актер хьанва. Адан суьретарни шикилар плакатрал, нагьаррин кьватийрал ва маса затIарал алай тир.

Европадин рельеф — парани пара дугунарни аранар я. ЧӀехи дугунар — РагъэкъечӀдай Европадин, Скифрин плита, Падана, Юкьван Европадин, Юкьван ДунайдинАгъ Дунайдин, Париж бассейнни я.

Урусат Федерациядик 85 субъект ква. Абурукай 46 — вилаят, 22 — республика, 9 — край, 3 — федерациядин метлеб авай шегьер, 4 — автономиядин округ, 1 — автономиядин вилаят хьтин субъектар я.

Интернетда авай веб-сайтрин ва веб-ччинрин чIехи пай ингилис чIал асул чIал хьиз кардик кутазва. W3Techs патай тухвай ахтармишунрин нетижада малум хьанай хьи, 2011-й йисан декабрдиз вири сайтрин 56%-лай гзаф ингилис чIал кардик кутунай. Маса гегеншдиз менфят къачузвай чIалар ибур я: немецкий, урус, япон, испан, чин, француз, италиян, португал. Урус чIал лагьайтIа, ам кардик кутунлай пуд лагьай чкада авайди я.

Археологиядин амукьайри гилан Манкъулидхуьруьн чилерал дегь хуьрер хьайиди субутзава. Азербайжандин алимрикай Ж. А. Халилова, Къ.О. Къошкъарлыди ва Р.Б. Аразовади Гавдишан пелера тухвай жагъурунрай аквазвайвал, Манкъулидхуьруьвай 3-4 километр яргьал тир 1-й ва 2-й Гавдишан пелера лезгийри гьеле чи эрадал къведалди хуьрер кутунай. 3-й Гавдишан гилан Къалажух хуьруьз мукьва я ва гьанагни дегь чIавара яшайишдин макан тир. Чиливай 13-19 метр хкаж хьанвай 1-й Гавдишан пелен археологиядин амукьайрилай малум жезвайвал, и хуьруьн агьалияр фад-фад тарашхъанрин аксина женг чIугваз мажбур хьанай. И пелелай Дагъустандин, гьакIни Къуба ва Хъачмаз районрин чилер хъсандиз аквазва. Гьавиляй Гавдишан пел лагьайла чкадин агьалийри гьа и пел фикирда кьун дуьшуьшдин кар туш. Хуьруьвай 3 километр яргъал тир 2-й Гавдишан пел кьулувилел экIя хьанва. Ина чи эрадал къведалди сад лагьай агъзур йисан юкьвара хуьр кутунай. ТIебиатдин ва тарашхъанрин басрухар себеб яз хуьруьн агьалийри чпин чка са шумудра дегишарнай.

XIX виш йисуз Чуьхверхуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдиз талукь тир. Кьеан ва Хутаргъ хуьрерихъ галаз Кьеан хуьруьнжемятдик квай.

1839 йисуз хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпара наибвалдиз талукь тир. Чихъискар хуьруьхъ галаз Игъиррин хуьруьн-жемятдик квай.

2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 809 кас тир. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Доломит — къван я. карбонатрик квай минерал CaCO3•MgCO3 я. ГьакӀни доломит сувайрин ацукьзавай къванериз лугьуда, доломитдин минералдикай 95 %дилай винихъ квай. А тӀвар француз инженерни геолог Деод де Доломьёдилай атайди я (1750—1801), доломитрин гьал кхьейи.

1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Заната хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Авар округдин Бактлук наибвилиз талукь тир.

1939 йисуз Докъузпара райондин Миграгъ хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб ва Дагъустандин гьукуматдин университетдин филологиядин факультет куьтягьна, гзаф йисара Магьачкъаладин ва Миграгърин мектебра урус ва лезги чIаланни эдебиятдин тарсар гана.

Виридалай вини дережадин чимивал ина 1918 йисан 6 августдиз ва 1930 йисан 20 июньдиз къейд авунай +41 °C, гьакӀ ятӀани виридалай агъа дережадин температура 1899 йисан 11 февраль тарихда, Живедин чӀехи тӀурфан хьайи чӀавуз малум хьанвай − 26 °C.

«Танк» гаф англи чӀалан tank гафунихъай («бак» дахьайтӀ «цистерна») къвезвайди я. Гафунин диб ихьтинди я: сифте танкар фронтдал ракъурдайла британрин контрразведкади хабар гана, Урусатдин регьбервили Англияда цӀийи цистернаяр тапшуругъна. Абурал гьич кхьинни авунвай урус чӀалал «Мугъаят хьухь. Петроград» («Осторожно. Петроград»). ГьакӀа хьана тӀвар амукьна. Урусатда сифте танкариз «лохань» лугьузвай.

Космосдин финиф — космосдиз, ва я космосдай сиягьат, я тухун я. Чилинни космосдин арада ачух тир сергьят авайди туш. Халкьаринарайрин авиациядин федерацияди кьабулнавай сергьят Чилин чининилай 100 км-дин кьакьанвал я. И кьакьанвиле цавай фидай аппаратдин аэродинамик къуватрин таъсирдин куьмекдалди лув гун патал, садлагьай космосдин зарбвал герек я., ва и финифдиз аэродинамик финиф ваъ, орбитал финиф лугьуз жеда.

Чилин кIанер пара кьадарда менфятлу мяденрив девлетлу я. Ина асул гьисабдалди нафтIадин, тIебиатдин газдин, цурцин къванерин, алунитдин, молибдендин, къизилдин къванерин ва маса мяденар ава. Идалайни гъейри уьлкведа дараматар туькIуьрун патал герекзавай жуьреба-жуьре хам-мал ава. Месела, мермер, каолин, туф, доломит ва мсб.

Кьисади лугьузвайвал, хуьруьн бине Кьибле Лезгистандин Къуба шегьердай атанвай Шихи тIвар алай касди кутунай. Хуьруьн «Шихидхуьр» тIвар адахъ галаз алакъа аваз я. Амма хуьр мус арадал атанватIа дуьз малум туш.

Вири суван цӀиргъери ва кӀунтӀарин арада авай чухурда мукь кьунвайди я. Вирен рагъакӀидай къерех рагар-чархар авайди ва кьвал квайди, амма рагъэкъечӀдай къерехдин рельеф адалай пара алгъайди я (чка-чкадилай сувар са шумуд цӀуд километририз кьерелай къакъатзава).

Къарагашриз ва юртавийриз гьам чIалан, гьам медениятдин, гьам бинедин жигьетдай чеб са миллетдиз талукь тирди чизвай ва чеб къунши татарривай кьилди акъваззавай. Чпи чпиз абуру «къарагаш нугъай» ва я гьакI «нугъай» лугьузвай. Къарагаш нугъайри Къавкъазда авай нугъайрихъ галаз дуьз алакъаяр юртавийрилай яргъалди хвенай. Вичин нубатда, юртавияр татар миллетдин къати таъсирдик акатнай ва чIаланни культурадин патахъай са кьадар ассимиляция хьанай.
XIX виш йисуз КьванцIил хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур - Куьредин наибвалдик акатзавай тир. Асадхуьр ва Дардархуьр хуьрерихъ галаз КьванцIил хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.

Византийский словарь: в 2 т. / Сост., общ. ред. К. А. Филатова. Авторы: С. Ю. Акишин, Г. В. Баранов, А. Е. Голованов и др. — СПб.: Амфора, Издательство РХГА, Издательство Олега Абышко, 2011.

Майдандин чIехивилел гьалтайла Азербайжан Къавкъаздин виридалайни чIехи уьлкве я. Вилик адан майдан 88,6 агъзур кв км тир. 1992 йисуз эрменийри чпин АрцIах цIапаривай дяведалди гахчурла кьулухъ Азербайжандин чилерин майдан саки 21 % тIимил хьана 75 агъзур кв. км-див агакьнай.

IX—X виш йисарин къене къвердавай зайиф хьайи арабрин таъсирдин чкадал майдандиз цIийи сиясатдин гъулгъулаяр акъатнай. Гилан Азербайжандин рагъакIидай пата сифте Ширваншагьрин гьукумат, гуьгъуьнлайни Шеддадидрин гьукумат (Генжедин эмират) арадал атанай.

2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 342 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Вини-Ярагъ хуьруьн агьалийрин кьадар, вири табасаранар яз 269 кас тир.

1991 йисан зулухъай эрменийри, депортация авур 24 хуьруьн ихтияр гуьнгуьна кухтун паталди цIапарин винел яракьлу вигьинар ийиз гатIумнай. Эрменийриз тIем агакьариз тахьай цIапарин яракьлу кIеретIри гьа хуьрериз цIай яна катзавай. Агъзурралди цIапар мажбур яз Къарабагъдай катнай.

Уьлкве Ингушетиядихъ галаз рагъакIидай пата, Кеферпатан Осетиядихъ галаз кефердинни-рагъакIидай пата, кефер пата Ставропольдин крайдихъ галаз, рагъэкъэчIдай пата Дагъустандихъ галаз ва кьибле пата Гуржистандихъ галаз са сергьятра ава. Чечнядин кьиблепатан тIебии сергьят УФ-дин гьукуматдин сергьятдихъ галаз сад къвезва ва сувун цIиргъерин синерайтIуз яргъи хьанва. Кьибле патай кефер патаз республика 170 км, рагъэкъэчIдай патай рагъакIидай патаз 100 км экIя хьанва.

М.Меликмамедова «Къизил Къусар», «Советский моряк», «Совет кенди», «Гьеят», «Берекат», «Алпан» газетрин корреспондентвиле, редактордин заместителвиле, редакторвиле, гьакӀни «Самур» газетдин кьилин редактордин заместителвиле кӀвалахай йисара 7500-далай гзаф макъалаяр, очеркар, эссеяр, репортажар, корреспонденцияр, фельетонар, зарисовкаяр басмадай акъудна. Журналистикадин рекьяй М.Меликмамедов 2 медалдиз, Азербайжандин Журналистрин Союздин «Къизилдин къелем» премиядиз ва Азербайжандин КИВГЬИ-дин «Араз» премиядиз лайихвилер аваз хьана.

2011-лагьай йисан малуматрив килигайла, штатдин агьалийрин сан-гьисаб 25 353 081 кас. Агьалийрин къалинвал — 573,44 кас/км². Патав гвай Пенджабдани хьиз, Гьарйянада папарив гекъигайла лап пара итимар ава. Вири агьалийрикай индуизмдихъ 89,7 % инанмишвал ийизва, сикхар — 6,2 %, мусурманар — 4 % я.

1820 йисуз Урусат империядик акатай Къазикъумух ханвал 1859 йисуз Дагъустан вилаятдин Къазикъумух округдиз элкъуьрнай. 1922 йисуз и Къазикъумух округ Лак округдиз элкъуьрнай ва гуьгъуьнлай, 1935 йисуз Яхул округ гилан Лак ва Кули районриз апайнай.
Хуьруьнсовет СтIал Сулейман райондин кеферда, райондин администрациядин юкь тир Кьасумхуьрелай кеферни - рагъакIидай патахъ 3,4 км яргъал, Чирагъ вацIун чапла къерехда чка кьунвайди я.

Корей чӀалал «Республика Корея»-дин тӀвар Тэхан мингук (кор. 대한민국) я. Фад — фад и вири тӀварцин куьруь тегьердани лугьузвайди я — Хангук (한국). Гагь — гагь гьакӀни «Кьибле Хан» мана гузвай Намхан (кор. 남한) лугьузвайди я, и гаф «Кефер Корея» Пукхан (кор. 북한) гафунин аксиниз я. «Хан» гаф, Корея зуростровда дегь чӀавуз яшамишзавай Самхан тайифайриз талукь я ва корей чӀалал «Пуд Хан» («сам» — пуд, «хан» — чӀехиди, лидер) лагьай гаф я. «Корея» гаф, и зуростровда ч.э. 918—1392 йисара авай Кёре гьукуматдин тӀварцикай туькӀуьр хьанвайди я. Вичел атайла «Кёре» гаф вичин сифте кьил, цуькведа авай чӀавуз Корей зуростровдин кефер пад, кеферни — рагъэкъчӀдай Китайдин ва гилан урусатдин Приморье (Гьуьлуьн яхадив гвай чка) ччилер кьунвай Когурё гьукуматдикай къачуна.

Тамамдаказ Евразиядин кефер пата алай виляй уьлкве са шумуд климатдин зуларал ала, ибур: арктик, субарктик, хъуьтуьл ва са кьадар субтропик зулар я. Урусатдин чилерин чӀехи пай хъуьтуьл климатдин зулал ала. Климатдин жуьреба-жуьревал чкадин рельефдикай ва океандиз мукьва ва я яргъал хьуникай аслу я.

Заридин эсеррар сифте яз халкьдиз 1995 йисуз малум хьана. Хуьруьн югъ къейдзавай суварал кIелай "Ватан ТIигьиржал" шиир яб гузвайбуру мад кIел хъувун тIалабна. Руьгь акатай зариди вичин шиирдиз музыкани теснифна: адакай гила машгьур мани хьанва. Шафидин сегьнедин эсерар теснифунални машгъул я: адан "Неве" пьеса СтIал Сулейманан тIварунихъ галай театрди, "Ирид рушан диде" комедия КцIарин театрди кьабулнава.

Мукьвал-мукьвал хьайи дявейрин гъиляй XVI виш йисан эхирда Сефевийрин империя къуватдай аватнай ва гилан Азербайжандин чилер Османрин гъиле гьатнай. И чилерал османри къад йис гьукум гьалнай.

1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 1 231 касди уьумуьр ийизвай . Вири лезгияр, суни-мусурманар тир.

И. М. Дьяконов ва В. Ф. Минорский тарихдарри къейд авурвал, XX виш йисалди Азербайжан гаф, цIапари уьмуьр ийизвай анжах Ирандин кеферпатан регион фикирда кьурла лугьузвай. Чпиз чара гьукумат туькIуьрзавай цIапариз Ирандин РагъакIидай Азербайжан ва РагъэкъечIдай Азербайжан вилаятарни чпин чилерик кутадай, гуьгъуьнлай кьилиз акъат тавур къастар авай.

Девирар, эпохаяр, газетдин тIварар ва редакторар гьикьван дегиш хьанатIани газетди райондин жемятрин къайгъуйрикай, никIера, салара, багълара гьакъисагъ зегьмет къачузвай сая инсанрикай, девиррин зурба эцигунрикай кхьена.

Гестапо (нем. Gestapo; кюрел нем. Geheime Staatspolizei, «гьукуматин кlевнай полици») — Пудлагьай рейхьан политикадин полици 1933—1945 есара.
1997 йисан 18 декабрьдиз президентвилин къуллугъдиз Ким Дэ Чжун атана. Ада ришветдин аксиниз женг тухуз ва экономикадиз цийикӀаяр тваз эгечӀнай. КХДРдиз талукь тир политика къатидаказ хъуьтуьларна. Ахпа 2000 — дин йюньдиз Пхеньянда Ким Дэ Чжун КХДРдин регьбер Ким Чен Ир галаз гьалтнава, ва и гьалтунин нетижада баришугъ хьунин ва санал экономикадин крар тухунин икьрардиз къул чӀугнай. Гьа и йисуз, Демократиядин кӀвалахра, КХДР галаз араяр лас авунин кӀвалахра, РагъэкъэчӀдай Азияда ва Кьибле Кореяда инсанрин гьахъар хуьнин крара чӀехи агалкьунриз агакьнавай Ким Дэ Чжун Нобельдин премия къачунвай.

Агъа СтIалрин Къазмаяр (урус. Ашага-Стал Казмаляр) — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай, «Агъа СтIалрин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.

Тахминан агъзур йис идлай вилик Юкьван Европадай иниз кельтар куьч хьанвай, ва ина яшамиш жезвай иберрик галаз акахьнавай, грекрин жугъурна — чирзавай крар тухузвай ксари и ччилериз «Ofiussa» (дегь грек. Гуьрзедин ччил) тӀвар ганвай, вучиз лагьайтӀа гьа чӀавуз и ччилерин агьалиийри кобрадиз ибадат авун мумкин я.

Хуьр мукьвал-мукьвал Аграхан заливдин ва Терек вацIун ци акьалтIунрик акатзава. Хуьруьн элкъвена къваларив ам чIехи цикай хуьзвай банд гала. 1970-й йисара Терек вацIу Аграхан заливдин юкьвалайтIуз дуьз Каспи гьуьлуьз рехъ жагъурунилай кьулухъ залив кьве пай хьанвай ва Кьиблепатан Аграханда цин дережа садлагьана кхаж хьанай ва нетижада хуьруьн цин къерехдал алай кIвалер цик акатна чкIанай. Эхиримжи чIехи тIебиатдин мусибат ина 2005 йисуз, Терек вацIун ци накьвадин кьантIарар тухвана ятар сергьятрилай экъечIайла хьанвай. А чIавуз Терек-Сулак арандин гегьенш чилер цик акатнай. Идан нетижада Новая Коса ва Оразгулаул хуьрерин са пад цик акатнай чебни элкъвена къваларив гвай цин юкьва гьатнай, гьакI и кьве хуьрер вири дуьньядикай атIанвай гьалара 3 варз хьанай. 2010 йисуз Астрахань-Магьачкъала трассадин мукьвал, «Мехтеб» цин гьамбарханадин районда и кьве хуьрерин эгьлийриз куьч жез чилин белгенар чара авунай.

Куьч жедалди агьалидин вири чувударни лезгияр тир. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Агъа Арагъ хуьруьн агьалидин кьадар, вири чувудар яз 713 кас тир .

2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 610 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалийрин вири тарихдин къене ассимиляция хьана сад-садахъ галаз рахуна цӀап чӀалаз элячӀнавай, азербайжанариз элкъвенвай татар я, вири суни-мусурманар я. Совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра абур цӀапар хьиз къейд авунвай. XIX виш йисан кьведлагьай паюнин статистикадин малуматрив кьурвал, 1869 — 1895 йисарин къене хуьруьн эгьлияр вири мусурман — татар тир.

Континенталвилин Садлагьай конгрессдин кӀватӀалдилай эгечӀна Кьведлагьай конгрессди малумарнавай аслу туширвилелай кьулухъ, цӀийиз арадал гъанвай Америка гьукуматдин кьилин шегьер Филадельфия тир. Жуьреба жуьре себебралди, АСШдин сифте йисара, гьукуматдин кьилин шегьердин статус вахт-вахтунлай чара — чара шегьеррал элячӀзавай, амма гьар са сеферда элкъвена Филадельфиядал къвезвай.
1831 йис (са агъзурни муьжуьдвишни къанницIусадлагьай йис) — григорийдин чIаваргандал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1831-лагьай йис я. XIX виш йисан 31-лагьай йис.

XIX виш йисуз Тител вири Куьре округдихъ галаз Урусатдин империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Кимихуьр ва Хуьрехуьр хуьрерихъ галаз Хуьрехуьруьнжемятдик акатзавай.

2010-лагьай йисан гьалдив кьурвал, Парижда гьамиша ↗2 243 833 кас яшамишзавай тир. Париждал Франциядин вири агьалийрикай Париждал 3,6 % ва Иль-де-Франс региондин вири агьалийрикай 19,3 % гьалтзава.

1951 йисан 4 февралдиз СтIал Сулейманан райондин Агъа Макьарин хуьре дидедиз хьана. Ада хуьруьн майишатдин институт куьтягьна. Гзаф йисара «Зардиян» совхозда инженервиле кIвалахна. Алай вахтунда ада «Лезги газетдин» хсуси корреспондент яз кIвалахзава.

Мугьаммад (араб. محمد‎‎, mʊħɑmmæd лугьун) ﷺ — Аллагьдин виридалайни лайих авай, вири инсаниятдизни жинриз ракъурнавай пайгъамбар, Аллагьди халикьнавай виридалайни хъсан кас. Аллагь кьилди сад тирди вяз ахъайдай кас ва ислам диндин пайгъамбар, и диндин, Аллагьдилай къулухъ юкьван кас; макитисрин (алимрин) чирвилерив кьурвал Аллагьди вичин пак кхьинар авай Къуръан улуб Мугьаммад пайгъамбардиз ракъурнай.

Омикро́н (грек.: όμικρον) — Ο, ο — грекрин алфавитдин цӀувадлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («вил») мана гузвай «аин» гьарфуникай арадал атанва. «Омикрон» гьарфуникай латин O ва кирил О гьарф арадал атанвайди я.

1988 йисан 20 февральдиз Сувун Къарабагъдин Автономиядин Округдин халкьдин депутатри нубатдилай къецихъ тешкилнай сессияда СССР-диз, АССР-диз ва Армениядин ССР-диз чин элкъуьрна Сувун Къарабагъ Азербайжандин составдай акъудна Армениядиз вугун тIалабнай. СССР-динни АССР-дин партияррин регьберри и кьарардиз ваъ лагьана жаваб ганай.

1728 йисуз нугъайрин са пай ЧIулав гьуьлуьн кефер патариз Буджак, Едисан, Джембойлук ва Едишкуль вилаятриз куьч хьанай ва Усманрин Империядивай чпин аслувал хиве кьунай.

Алай чӀавуз хуьре 1148 майишатар гваз 2765 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни — мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 124 майишатар авай, агьалийрин кьадар 701 кас тир: 340 итим, 361 паб.

А. Исмаилов эдебиятдиз аялар патал теснифзавай шаир яз атана, гуьгъуьнлай ам чIехибур патал шиирар, поэмаяр, повестар ва драмадин эсерар кхьинал элячIна. Зари "Кагьрабаяр", "Чилин бахт", "Яргъируш", "Чигедин стIалар", "Саламан пакама", "Вацран мичIер" ва маса ктабрин автор я.

2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 693 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин чIехи пай къумукьар, гъвечIи пай нугъаяр я.

2006 йисуз шегьерда 6 юкьван чирвилерин мектебар кIвалахзавай, абурукай сад цIап вадни урус мектебар тир. Идалайни гъейри, шегьерда мектебдилай вилик гьазурвилер гудай чирвилерин идара, Азербайжандин Гьукуматдин Педагогикадин Колледж кардик ква. Колледжда цIап чIалан, ингилис чIалан ва литературадин муаллимар ва гьакIни сифте кьилин мектебрин муаллимар гьазурзава.