Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
ئەھمەد يەسەۋىيگە نىسبەت بىرىلگەن پېقىرنامە، دىۋانىي ھېكمەتنىڭ تاشكەنت ۋە قازان باسمىلىرىنىڭ باش قىسمىدىكى بىر رىسالىدىن ئىبارەتتۇر.ئۆز ئالدىغا بىر ئەسەر ئەمەس بەلكى دىۋانى ھېكمەتنىڭ مۇقەددىمىسى ئورنىدىكى بۇ رىسالە تەسەۋۋۇپنىڭ مۇھىم ئاتالغۇلىرىدىن بىرسى بولغان «پېقىر»نىڭ ماھىيتى ۋە ئەھمىيتى، دەۋرىشلىكنىڭ ماھىيتى ۋە مەرتىۋىلىرىنى بايان قىلىنغان بىر ئەسەردۇر.بۇ ئەسەردە شەرىئەتتە ئون، تەرىقەتتە ئون، مەرىپەتتە ئون ۋە ھەقىقەتتە ئون جەمى قىرىق دەرىجە بايان قىلىنغان.پېقىرلىقتا ئون دەرىجە، ئون نۇر ۋە ئون دەرىجە بىلەن بىللە ئالتە ئەدەپ بارلىقى تىلغا ئېلىنغان.

ئۇنىۋېرسىتېت ئوقۇتقۇچىلىق خىزمىتىدىن باشقا تەتقىقاتلىرىنىمۇ مۇۋەپپەقىيەتلىك ئېلىپ بارغان دوكتور ئابدۇرەشىد جەلىل قارلۇق جۇڭگو ئىچى ۋە سىرتىدا 11 مۇستەقىل تەتقىقات تۈرىنى ئىشلىگەن، ۋە ئاساسلىق تەتقىقاتچى سۈپىتىدە بەش چوڭ تەتقىقات تۈرىگە قاتناشقان.

سۇلۇس خەت نۇسخىسىدا ھەرپلەرنىڭ ئۆزگىرىشى چوڭ، خەتلەر جۇشقۇن، مەردانە، گۈزەل ۋە تەكشى يېزىلىدۇ، بۇ خەت نۇسخىسى كۆپ ھاللاردا ئايەت كۆچۈرۈش، كىتاب ئىسمى ۋە ئېلان تاختىلىرىنى يېزىش، مەسچىت ۋە ئوردىلارنى زىننەتلەش ھەم نەقىشلەش ئۈچۈن قوللىنىلىدۇ.

ئابدۇللا ئابدۇرېھىم ئۆزىنىڭ پىكىرى چوڭقۇر ، ﮬىسىياتقا ۋە تەسىرلەندۈرۈش كۈچىگە باي لېرىك ناخشىلىرى ئارقىلى تاماشىنىللارنىڭ قەلبىدىن چوڭقۇر ئورۇن ئالغان تالانلىق ناخشا چولپىنىدۇر . ئۇ 1969 - يىلى 10 - ئاينىڭ 1- كۈنى مارالبېشى ناﮬىيىسىنىڭ تۇمشۇق يېزىسىدا تۇغۇلغان . ئابدۇللا ئابدۇرېھىمنىڭ بالىلىق ﮬاياتى قەدىمى دولان مۇقاملىرى ۋە دولان مەشىرەپلىرى قۇچىغىدا ئۆتكەچكە ئۇنىڭدا ئاشۇ سەبى چاغلاردىن باشلاپلا سەنئەتكە بولغان كۈچلۈك ئىشتىياق شەكىللەنگەن . 1987- يىلى 5 - ئايدا شىنجاڭ سەنئەت ئىنىستىتوتى تىياتىر فالكولتىتىنىڭ بىر قىسىم ئوقۇتقۇچىلىرى مارالبېشى ناﮬىيىسگە ئوقۇغۇچى ئالغىلى بېرىپ ، ئابدۇللا ئابدۇرېھىمدىكى يۇشۇرۇن سەنئەت تالانتىنى بايقايدۇ - دە ، ئۇنى سەنئەت ئىنىستىتوتىغا قۇبۇل قىلىدۇ . شۇ يىلى 9 - ئايدىن ئېتىبارەن ئۇ ﮬەقىقى سەنئەت ﮬاياتىنى باشلىدى . ئۇ سەنئەت ئىنىستىتوتىدىكى ئوقۇغۇچىلىق ﮬاياتىدا بىر تەرەپتىن سەﮬنىدە ئوبراز يارىتىش ماﮬارەتلىرى ۋە تىياتىر بىلىملىرىنى ئۆگەنسە ، يەنە بىر تەرەپتىن ناخسا سەنئتىگە چوڭقۇر مۇﮬەببەت باغلاپ ، ئاۋاز مەشىقىنى كۈچەيتىپ ، ناخشا ئورۇنداش جەﮬەتتە ئۆزگىچە ئاﮬاڭ ، ئۆزگىچە ئۇسلۇب بىلەن بەلگىلىك ماﮬارەت يىتۈلدۈردى . ئابدۇللا ئابدۇرېھىم 1991- يىلى 7 - ئايدا ئۇقۇشىنى تاماملاپ شىنجاڭ ئوپىرا ئۆمىكىگە تەخسىم قىلىندى ﮬەم ئۇزاق ئۆتمەي بۇ ئۆمەك تەييارىلغان " غېرىپ - سەنەم " ئوپىراسىدا غېرىپنىڭ دوستى ئېلىياسنىڭ رولىنى ئېلىشقا تاللاندى . 1992 - يىلىنىڭ ئوتتۇرلىرىدا بۇ ئوپىرا قازاقىستان ، ئۆزبەكىستان قاتارلىق دۆلەتلەردە ئوينالغاندا ئابدۇللا ئابدۇرېھىم ئۆز ماﮬارىتىنى كۆرسىتىپ تاماشىبىللارنىڭ ياخشى باﮬاسىغا ئېرىشتى .

Kıznıñ ögey anisını öttüredigan bolap vezirlerige emir bergende padişanıñ kelini ögey anisını bu kitımlık günanı men tiley! Dep eriga yalvarıptu şunun bilen padişanıñ oglı günayıdın ötep koyap beriptü tükedi.

ئۇياققا تارتىشىپ، بۇياققا تارتىشىپ ئاخىر ئۈجمە سايىسىنىڭ باھاسى 400 تەڭگە ئاق كۈمۈشكە توختاپتۇ. ئۇچىدىن 50 تەڭگە بېرىپ ئورنىغا بايدىن تىلخەت ئېلىپ، ئەپچىلەم ئاغىنىلىرىنى قىچقارغىلى مېڭىپتۇ.

دارىچە (دری)، شەرقىي فارسچە يالى ئافغان فارس تىلى ھەم دېيىلىدىغان بىر تىل بولۇپ، فارس تىلىنىڭ بىر شىۋەسىدۇر. پەشتۇچە بىلەن بىرگە ئافغانىستاننىڭ رەسمىي تىللىرىدىن بىرىدۇر.
دەنخام.ھارمان دوكتۇرنىڭ كۆرسىتىشىچە ، ئادەم بەدىنىدە ئەركىن رادىكال (Free radical ) دەپ ئاتىلىدىغان بىر خىل ماددا بار بولۇپ ، ئۇ ئادەم بەدىنىدىكى ھەرقايسى ئەزالارنىڭ چىكىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىكەن . ئۇ (DNA) نىڭ غەيرىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان بولۇپ، Deaeration دىن ئۆتكەندە ، چوڭ مىڭىگە نىسبەتەن بۇزغۇنچىلىق يەنى مىڭە ھۈجەيرىلىرىنىڭ ئۆلۈشى ۋە بالدۇر قېرىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىكەن. يەنە ئەستە تۇتۇش ئىقتىدارى تۆۋەنلەش ، بالدۇر قېرىش ، داغ ، سەپكۇ، قورۇقلار كۆپ بولۇش ، بوغۇم ياللۇغى ، ھەركىتى ئاستا ئېغىر بولۇش ، سەكتە ،راك كىسەللىرىنىڭ پەيدا بولۇشىنىمۇ كەلتۈرۈپ چىقىرىدىكەن .

رەھىلە(1860-1917). قەشقەرنىڭ ئۈستۈن ئاتۇش يىزىسىدىن بولۇپ، ئۇ 1885-يىلدىن باشلاپ ئاتۇش ئىكساق پەننىي مەكتىپىدە ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان. ئەرەپ، پارىس تىللىرىنى پىششىق ئىگىلىگەن، «دەلائىلۇ ئىلىم»(ئىلىمگە دالالەت قىلغۇچى) ناملىق كىتابىنى يازغان.(بۇ قوليازما ھازىرمۇ ساقلانماقتا).«قۇرئان كەرىم»نى ھۆسىنخەت شەكلى بىلەن تولۇق كۆچۇرۇپ چىققان

__ ئاش ھارام بولسىغۇ چاغلىق گەپ، لېكىن بىزنىڭ 400 تەڭگىلىك سايىمىز ھەر قايسىلىرىنىڭ "ئاستىدا" قېلىپ ھارام بولغىنى يامان بولدى، __ دەپ سىرنى ئېچىپ تاشلاپتۇ. ۋاراڭ-چۇرۇڭلار كۈتۈرۈلۇپتۇ. روزىمەتلەر بوش كەلمەپتۇ... مېھمانلار بىر تەرەپتىن ئىشىدە: "ھە، بىزگە چوڭ سۈزلەيدىغان سەلەيباي، كارامىتىڭ ئاشكارا بولدىمۇ؟" دەپتۇ. ئۈچىنى ئالغاندەك قىلىپ، بايغا بولۇشقىلىمۇ پېتىنالماپتۇ، بىر-بىرلەپ شەھەرگە قاراپ قۇيرۇقىنى تىكىپتۇ. باينىڭ گەجگىسى تارتىشىپ ئۈيىگە كىرىپ يىقىلىپتۇ...

1978يىلغا كەلگەندەچېڭلۇڭ ۋۇسىيۇەننىڭ سىيۇەن شېركىتگە بېرىپ 《蛇形刁手》فىلمنى باش رول ئالغان .بۇ فىلىمدە چېڭلۇڭ كۆپ مىقداردىكى يۇمۇرسىتىك ئىلمىتلارنى كىنو جەريانىغا تەبئى سىڭدۈرۈپ ،تاماشبىنلارنىڭ ئالقىشا ئېرىشپ،ئەڭ يۇقىرى بىلەت كىرىمنى ياراتقان.ئۇنىڭدىن كىيىن ئىشلىگەن فىلىم 《醉拳》 ئۇنىڭ ئورنىنى تېخمۇ مۇستەھكەملىگەن.شۇنىڭدىن كىيىن ئۇ رىژسسورلىق قىلىشقا باشلىغان.ئىلگىرى ئاخىرى بۇلۇپ 笑拳怪招，师弟出马 قاتارلىق فىلمىدە رىژسسور بۇلۇپ يامان ئەمەس نەتىجىنى قولغا كەلتۈرگەن.بۇ چاغدا جياخې شېركىتنىڭ چېڭلۇڭغا قايتىدىن كۆزۈ چۈشكەن ھەم ئۇنى فىلىم ئىشلەش ئۈچۈن ھوللىۋوتقا ئاپارغان.لېكىن ئەينى ۋاقىتتا چەتئەللىك رېژسسورلارنىڭ رىژسسورلىقدا ئۇ رولىنى ياخىشى جارى قىلدۇرالمىغان.شۇڭا ئىشلىگەن كىنولىرىمۇ كىشلەر تەرپىدىن ئانچە ئالقىشلانمىغان.83-يىلى ئۇ رىژىسسورلىق قىلغان فىلىم 龙少爷چېڭلۇڭنىڭ قابىلىيىتنى يەنە بىر قىتىم نامايەندە قىلغان.كىيىن چېڭلۇڭ باش رول ئالغان فىلىم «警察故事» ئۇنى ئەڭ ياخىشى رىژىسسور ،ئەڭ ياخىشى فىلىم ،ئەڭ ياخىشى ئارتىس قاتارلىق شەرەپلەرگە مايىل قىلغان.龙兄虎，A计划续集， 飞龙猛将 警察故事续集」，「奇迹， 飞鹰计划 قاتارلىق فىلىملەرنىڭ بىلەت كىرىمى بىردەك ھالدا 30مىليون يۈەندىن ئاشقان.ياپۇنىيدە تېخمۇ كۆپ ئالقىشقا ئېرىشكەن.

ئېغىرلىق ئۆلچىمى بويىچە ئەجدادلىرىمىز <فۇڭ>، <مىسقال>، <سەر>، <تاتىم (جىڭ)>، شىڭ، <كۈرە>، <ئىشيەك>، <چارەك>، <تاغار> نى ئېغىرلىق ئۆلچەم بىرلىكى قىلىپ كەلگەن. بۇ ئۆلچەم بىرلىكلىرى ئىچىدە فۇڭ، مىسقال، سەر، جىڭ بىرلىككە كەلگەن ئورتاق بولۇپ، فۇڭ ئەڭ كىچىك بىرلىك، جىڭ ئەڭ چوڭ بىرلىك ئۆلچىمى ھېسابلىنىپ كەلگەن. ئالتۇن، كۈمۈش، تېۋىپ دورىلىرىنى ئۆلچەشتە فۇڭ، مىسقال، سەر، ئۇنىڭدىن باشقا نەرسىلەرنى ئۆلچەشتە مىسقال، سەر، جىڭ ئۆلچەم بىرلىكى قىلىنىپ كەلگەن. <سەر> جىڭدىن قانچىلىك ئارتۇق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر تۈپ سان، مۇرەككەپ سان ئاخىرىغا <سەر>، <جىڭ> سۆزىنى قوشۇپ ئىپادىلەپ كەلگەن. مەسىلەن، <ئالتە سەر>، <ئاتمىش سەر> (ئالتۇن)؛ <بەش جىڭ>، <بەشيۈز جىڭ> بۇغداي. 
«مەن ئۇيغۇر»، «دادام رەھمەتلىك ئىسمائىل سوپى ناسىروۋ قەشقەردە تۇغۇلغان، ئانام خاتىرە غۇلجىدا تۇغۇلغان، مەن ئۆزۈمنىڭ ئۇيغۇرلۇقىمدىن پەخىرلىنىمەن، مەن موسكۋا ۋە ئالمۇتىلاردا ياشايمەن، باشقا ئەنئەنىلەرنى ھۆرمەت قىلىش ۋە ئۆز ئەنئەنەمنى سۆيۈش بىلەن ياشايمەن».مانا بۇ مۇراتنىڭ يۈرىكىدىن چىققان سۆزلەردۇر.

2006- يىلىدىن 2007- يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا، بىرلا ۋاقىتتا قازاقىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ مۇئاۋىن زۇڭلىسى ۋە ئىقتىساد مىنىستىرلىقىنىڭ مىنىستىرى بولۇپ ئىشلىگەن.

40. «تۈركىيەنىڭ ئېتنىك قۇرۇلمىسى ۋە ئاز سانلىق مىللەتلەر سىياسىتى»، «مىللەتلەر تەتقىقاتى توپلىمى»، مەركىزى مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتى نەشىرياتى، 2010-يىل،380-398 بەت، بېيجىڭ. (خەنزۇچە).
5-ماددا گوۋۇيۈەننىڭ ئەدلىيە مەمۇرىي تارمىقى پۈتۈن مەملىكەتنىڭ خەلق مۇرەسسە خىزمىتىگە يېتەكچىلىك قىلىدۇ، ناھىيە دەرىجىلىكتىن يۇقىرى يەرلىك خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ ئەدلىيە مەمۇرىي تارمىقى شۇ مەمۇرىي رايوننىڭ خەلق مۇرەسسە خىزمىتىگە يېتەكچىلىك قىلىدۇ .

ئائىلىدە ۋە جەمئىيەتتە، قەلبىمىزنىڭ ئىچىدە ۋە تېشىدا ھوزۇرىمىزنى بۇزىدىغان ئامىللار ئايلىنىپلا يۈرىدۇ. ئۆزىمىز ۋە ئۆزگىلەر بىلەن مۇرەسسەلىشىپ ياشاش جەريانىدا زىددىيەت، سۈركىلىش ۋە ھەتتا جىدەللەردىن خالى بولالمايمىز. زارلىنىش، قاقشاش ۋە دەرت تۆكۈشلەردىن خالىراق بولسامكەن دەپ ئارزۇلاپ جامەلەرگە بارىمەن. جۈمە خۇتبىلىرىنى ئاڭلىسام دائىم خوشنا خولۇم، پەرزەنت-ئاتا-ئانا، قېيىن ئانا- كېلىن، قۇدا باجىلار، چوڭ كىچىك...قاتارلىقلار ئوتتۇرىسىدىكى ئۇششاق زىددىيەتلەر تەبلىق قىلىنىدۇ. كۈندىلىك پاراڭ تېمىسدىمۇ بالا، ئايال، ئەمەل، پۇل قاتارلىق بىلەن مۇناسىۋەتلىك زىددىيەتلەر ئەڭ كۆپ تىلغا ئېلىنىدۇ. بىر قارىسا كىشىلەر ئۇششاق چوڭ زىددىيەتلەرنىڭ قورشاۋىدا قالغاندەك، ھەممە كىشىنىڭ دەردى باردەك تۇيۇلىدۇ. مۇشۇنداق قۇتۇلغۇسىز زىددىيەتلەر بىلەن تىركىشىپ ياشاش ھەم ئاشۇ تىركەشكۈچىلەرگە سۆھبەتداش، زامانداش بولۇش جەيانىدا مۇنداق ئويلايمەن؛ بۇ زىددىيەتلەر قانداق پەيدا بولىدۇ؟ بۇنداق زىددىيەتلەرگە كىشىلەر قانداق پوزىتسىيە تۇتىدۇ؟ زىددىيەتلەرنىڭ خۇلاسىسى نېمە بولىدۇ؟ بۇلارنى ئويلىشىمدىكى مەقسەد ھەرگىزمۇ بۇ ئالەمدىكى زىددىيەتلەرنىڭ يېشىمىنى تېپىپ چىقىش شىجائىتىدىن ئەمەس، بەلكى ھەر چىگىشتە بىر يېشىم، ھەر توسۇقتا بىر ئېچىق بارلىقىغا ئىشەنگەنلىگىمدىن بولغان.
ئاي [ay] - شەمسىيە كالىندارىدا يىلنىڭ ئون ئىككىدىن بىرى. بىر ئاي ئادەتتە پەسىلنىڭ ئۆزگىرىشىگە ئەگىشىپ 28، 30، 31 كۈن بولىدۇ (كەبىسە يىللىرى 29، 30، 31 كۈن). قەدىمكى ئەجدارلار ئۆزلىرىنىڭ ئىشلەپچىقىرىش، تۇرمۇش ئېھتىياجىغا ئاساسەن، ئاينىڭ بەزىدە يۇمىلاق، بەزىدە كەمتۈك كۆرۈنۈشتەك ئۆزگىرىش ئادىتىگە قاراپ ۋاقىت ھېسابلىغان. ئۇزاق مۇددەتلىك كۆزىتىش ئارقىلىق بۇنداق ئەھۋالنىڭ بىر قېتىم دەۋرىيلىشىشى ئۈچۈن 29 ياكى 30 كۈن ئۆتىدىغانلىقىنى ھېسابلاپ چىققان. شۇنىڭ بىلەن «ئاي» ھېسابى مۇقىملىشىپ، ئۇنى ۋاقىت بىرلىكى قىلىپ قوللانغان.

22- ماددا بېقىۋالغۇچى ۋە باقتۇرغۇچى بېقىۋېلىش مەخپىيىتىنى ساقلاشنى تەلەپ قىلسا، باشقىلار ئۇلارنىڭ ئارزۇسىغا ھۆرمەت قىلىشى كېرەك، ئاشكارىلاپ قويۇشقا بولمايدۇ.

18- ماددا جۆرىلەردىن بىرى ئۆلۈپ كەتكەندە، يەنە بىرى قۇرامىغا يەتمىگەن بالىسىنى باقتۇرماقچى بولسا، ئۆلگۈچىنىڭ ئاتا – ئانىسى ئالدى بىلەن بېقىش ھوقۇقىغا ئىگە.

ئوردۇ بالىق (Ordu-Baliq) (خەنچە: 窝鲁朵八里 پىنيىن: huígǔ dānyú chéng)، ئۇيغۇر قاغانلىقىنىڭ تۇنجى پايتەختى، شۇنداقلا كۆكتۈرك خانلىقىنىڭ ھەم پايتەختى. شۇنداقلابۇ پايتەختتە يەر ئالغان بىر قەلئە. ئۇيغۇر قاغانلىقىغا پايتەخت بولغان بولۇپ، زامانىدا مۇبالىق دەپ ئىسىم بېرىلگەن. ئوردۇ بالىق خارابىسى بۇگۈنكى موڭغۇلىيە جۇمھۇرىيىتى ئالدىنقى ھانگاي ۋىلايىتىدىكى دۇنيا مىراسى ئورخۇن ۋادىسىگە جايلاشقان. كېيىنكى موڭغۇل ئىمپېرىيسى پايتەختى قاراقۇرۇم خارابىسىنىڭ 27 كلومېتر شەرقىي شىمالىغا جايلاشقان.

__ بايكاملارنى نەدە مېھمان قىلغىلىرى بولسا شۇ يەرگە كەتسىلە. بىز سىلىدىن داستىخان سېتىۋالمىدۇق... __ دەپتۇ ۋە ئېشەكلىرىنى سايە چۈشكەن شادىلارغا باغلاپتۇ، چاپان-چورۇقلىرىنى سۇپىنىڭ سايە چۈشكەن يەرلىرىگە تاشلاپتۇ. مېھمان بايلار:

دۇنيادا 1.5 مىلىيون كىشى تەرىپىدىن قوللىنىلىدۇ. ئاساسلىق كېلت تىللىرى برېتونچە، گالچە، ئىرلاندىيەچە، شوتلاندىيەچە، كەرنەۋىتچە، مانكسچە قاتارلىقلار.

كېچە [keçə] — كالىندار ھېسابىدا قۇياش ئولتۇرغاندىن باشلاپ تاڭ ئېتىپ قۇياش كۆتۈرۈلگەنگە قەدەر بولغان ۋاقىت. بىر كېچە 12 سائەت بولىدۇ. ئەنئەنىۋى ۋاقىت ھېسابلاش ئۇسۇلىدا بىر كېچە زاۋال (چۈشتىن كېيىن سائەت 5 تىن 9 غىچە بولغان ۋاقىت)، ئەلياتقۇ (كېچە سائەت 9 دىن 11 گىچە بولغان ۋاقىت)، تۈن نىسبى (كېچە سائەت 11 دىن 1 گىچە بولغان ۋاقىت)، باش توخۇ (سائەت 1 دىن 3 كىچە بولغان ۋاقىت)، سۈبھى (كېچىنىڭ ئاخىرقى بۆلىكى بولۇپ، سائەت 3 تىن 5 كىچە بولغان ۋاقىت) دەپ بەش بۆلەككە بۆلۈنىدۇ.

باي ئۈيىگە كىرىپ ئويلاپتۇ، لېكىن خوتۇنلىرى تاپا-تەنە بىلەن بېشىنى ئوچاق ئېتىپ، ئويلىغىلى قويماپتۇ. شۇنداقتىمۇ يەنە ئويلاپ "ئەقىل" تېپىپتۇ، ئۈگزىگە يەنە چىقىپتۇ:

قۇرۇقلۇق مەيدان: ئىچ سۇلار (كۆللەر، كۆلچەكلەر، دەريالار) خارىچ خەلقئارالىق چىگرا ۋە\ياكى ساھىل لېنىيىسى بىلەن ئايرىلغان پۈتۈن مەيدانلارنىڭ ئۇمۇمى.

مۇرات ناسىروپنىڭ قازاقىستاندىكى يېقىنلىرىنىڭ بىلدۈرۈشىچە، مەزكۇر ناخشا كېچىلىكىنى ئەسلىدە مۇرات ناسىروف ھايات ۋاقتىدا ئۆتكۈزۈشنى قارار قىلغان بولۇپ، لېكىن ئۇ تۇيۇقسىز ۋاپات بولغاندىن كېيىن، بۇنى قىلىش مەسىلىسى تۇغۇلغان، نەتىجىدە قازاقىستاندىكى ئۇيغۇر ياشلىرى بىر يەرگە باش قوشۇپ، ئىقتىساد ئاجرىتىش ئارقىلىق بۇ كونسېرتنى مۇراتنى خاتىرىلەش يۈزىسىدىن ئۆتكۈزۈشنى قارار قىلغان.
ئۇيغۇر مىللىتى ئۇزۇن مۇددەت چارۋىچىلىق، باقمىچىلىق بىلەن شوغۇللانغان مىللەت بولغاچقا، ھايۋانلارغا قارىتا كۈچلۈك سېزىمچانلىق ۋە ئىنچىكە كۆزىتىش، پەرق ئېتىش ئىقتىدارىغا ئىگە بولغان. مەسلەن، ئات ئۇيغۇرلارنىڭ قەلبىدە ئالاھىدە ئورۇننى ئىگەللىگەچكە «ئەر قانتى ئات » دىگەن ماقال بىلەن تەرپلىنىدۇ. ئۇيغۇرلار «ئات»نى ناھايىتى ئىنچىكە پەرقلەندۈرگەن. بىر ياشقا توشمىغان يىلقا «ياباغۇ»، بىر ياشلىق يىلقا «قۇلان»، ئىككى ياشلىق يىلقا «تايچاق،تاي»،ئۈچ ياشلىق يىلقا «غۇنان»، ئۈچ ياشلىق چىشى يىلقا «بىيە»،تۆت ياشلىق ئەركەك يىلقا «دۆنەنچىن»، تۆت ياشلىق بايتال «دۆنەنچىنبىيە»، يېتىلگەن ئەركەك يىلقا «ئايغىر»، يېتىلگەن چىشى يىلقا «بىيە»، پىچىۋىتىلگەن يىلقا «ئات» دەپ ئاتىلىدۇ.ئاتلارنى رەڭگىگە ئاساسەن « كۈرەڭ ئات، بوز ئات، سۈر ئات، ئاق بوز ئات، تورۇق ئات ،چىلان تورۇق ئات، قارا تورۇق ئات »دەپ ئىنچىكە ئايرىغاندىن باشقا، ئاتلارنىڭ ھەرىكەتلىرىمۇ ناھايىتى ئىنچىكە كۆزۈتۈلۈپ ،ئايرىم سۆزلەر بىلەن ئىپادىلەنگەن. مەسلەن: ئاستا قەدەم بىلەن مېڭىش «ئاياڭدىماق»، سىلىق مېڭىش «پايپاڭدىماق»، سوكۇلداپ مېڭىش «بۇلاڭلىماق»،ئۇششاق قەدەم بىلەن يۈگۈرۈش «بۈلكۈرمەك»، مىسىلداپ مېڭىش «كىتىڭلىماق»دەپ ئېلىنغان.بۇنىڭدىن باشقا يىلقىنىڭ ئوخشىمىغان كىشنىشى، يىلقا جابدۇقلىرى،يىلقىچىنىڭ يىلقىلارنى چاقىرىشى، يىلقىنىڭ باشقا ھەركەتلىرنىمۇ ئالاھىدە بەلگىلىگەن سۆزلەر بىلەن ئىپادىلىگەن.يىلقىلا ئەمەس باشقا كالا، قوي، تۈگە قاتارلىق ھايۋانلارنىڭمۇ شۇنداق. بۇسۆزلەردە روشەن بولغان يايلاق مەدەنىيتىنىڭ تەسىرى ساقلىنىپ قالغان.

خەتتاتلىق ياكى خەت سەنئىتى ۋە يا كالىگراڧى (يۇنانچە: κάλλος - كاللوس - "گۈزەللىك" + γραφή - گراڧىي "خەت")، يېزىق سېستىمسى ۋە يېزىق قۇراللىرىنى قوللىنىغان، كۆپىنچە گۈزەل كۆرۈنۈش مەقسەدلىك قوللىنىلغان، بىر كۆرۈنۈش سەنئەت تۈرىدۇر. بۇ سەنئەت بىلەن مەشغۇل بولغۇچىلارغا خەتتات ياكى كالىگراڧ دېيىلىدۇ.

— كىچىك ۋاقتىمدا دادام ئۆگەتكەنىدى. موسكۋادا يۈرۈپ بۇرۇنقىدەك راۋان ئوقۇپ يازالمايدىغان بولۇپ قالدىم. ھەر ھالدا ساۋاتسىز ئەمەسمەن. ئۇيغۇر تاماشىبىنلارغا ئىمزا قويۇشتا ئىسمىمنى ئۇيغۇرچە يازىمەن.

ناخشىچى/ئارتىس: مىھرىبان سەمى • ھۈسەيىن تاش • جەم يىلماز • ھۆرىگۇل دولقۇن • پەتتار سۇلايمان • ئاسىمگۈل رېھىم • قۇرباننىسا بارات • ئەلفىرە ئەخمەت • ئابدۇسەمى ئەركىن • رەنا مىجىت • ئەزىمەت قۇربان • خاتىمە ئابلىمىت • ئەكبەر ئسلام • شىرزات نۇر • مەۋلان مۇھەممەت • ئابدۇخېلىل مىجىت

63. 2010-يىلى 3-ئاينىڭ 26-29 غىچە «جوڭگۇ-ياپۇنىيە جەمىيەتشۇناسلىقى ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنى»، ئوقۇغان ماقالە تېمىسى، «ئىناق جەمىيەت ياكى چەتكە قىقىلىش؟ بېيجىڭدا ياشىغان ئۇيغۇرلارنىڭ يېتەكچى جەمىيەت بىلەن پۈتۈنلىشىش مەسىلىسى»، بېيجىڭ، (خەنزۇچە).

30. «مەھمۇد كاشىغەرى ۋە كۈنىمىز ئۇيغۇر مەنىۋىياتى مۇناسىۋىتىگە سوتسىئولوگىيىلىك نەزەر»، تەۋەللۈتىنىڭ 1000-يىلىدا خەلقئارالىق كاشىغەرلىك مەھمۇد ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنى ماقالىلەر توپلىمى، رىزە ئۇنىۋېرسىتېتى نەشىرىياتى، رىزە-تۈركىيە، 501-507 بەت، 2010. (تۈركچە).

تۈركىيەنىڭ مارمارا ئۆلكىسىدىكى بىر شەھرى. يېشل بۇرسا دېگەن چىرايلىق نامى بار . بۇسا ئۇسمانلىي ئېمپىرىيەسىنىڭ بىرنچى پايتەختىدۇر. بۇرسا ئۇلۇغتاغ ئۇنۋېرسىتىتى (Uludağ Üniversitesi )تۈركىيەدىكى ياخشى ئۇنۋېرسىتىتىلارنىڭ قاتارىدادۇر .بۇ ئونۋېرسىتىت تۈركىيەدە ئوقۇغۇچىلارنىڭ ياخشى تاللىشىدۇر .

1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 1 مىليون 487 - مىڭ 900 بولۇپ، بۇنىڭ ئچىدە خۇيزۇلار %11.29 ، خەنزۇرلار 75.72، باشقا مىللەتلەر %12.9599 نى ئىگىلەيدۇ.
چوقۇنۇش، نارازىلىق ۋە خەۋپسىرەش قەشقەردە بۇ يىل قۇربان ھېيىتقا بىر قانچە كۈن قالغاندا كوچىلاردا قۇربانلىق قويلار ئاۋۇپ كەتتى. ھېيىت ھارپىسى ۋە ھېيت كۈنى بۇ قويلار شەھەرنى مەرىتىۋەتتى. كىشىنى ھەيران قىلىدىغىنى ئادەتتە ھارۋۇ سۆرەپ باققاللىق قىلىدىغانلارنى قوغلاپ يۈرىدىغان شەھەر مەمۇرىيىتىنىڭ خادىملىرىمۇ بۇ ئىشقا سۈكۈت قىلدى. كوچىلاردا قاتناش ساقچىلىرىنىڭمۇ قويلار بىلەن كارى يوقتەك ئېدى. ھېيتگاھنىڭ ئالدىدىكى چوڭ يولدا ھېيىت ھارپىسى بىر ماشىنا ئۆتكۈدەكلا ئارىلىق قالغان بولۇپ ماشىنىلارنىڭ قىستاڭدا چىرقىرىغان كارنايلىرى شەھەرنى بىر ئالغانىدى. شەھەر ئارىلاپ كېتىۋېتىپ ”تۆۋە ماۋۇ ئادەمنىڭ كۆپلۈكىنى بۈگۈن، يا يولدا ماڭغىلى بولمىغان قىستىشىپ، مۇشۇ خەنسۇ خەق بولمىسا ئۇيغۇرلار بىر بىرىنى قىستاپ ئۆلتۈرۈپ قويامدۇ نېمە؟“ دېگەن ئاۋاز قۇلىغىمغا كىردى. قارىسام ھۈنەرۋەن چىراي ئىككەيلەن پاراڭغا چۈشۈپ كېتىپتۇ. ئۇلارنىڭ سۆھبىتى يەنە مۇنداق داۋام قىلدى،“ كۆرمەمدىلا ھۆكۈمەت ئۇيغۇلارنىڭ ھېيىتى ئىكەن دەپ رەھىم قىلىپ قويۇپ بەرسە ماۋۇ بىزنىڭ يول تالىشىپ قىلىپ يۈرگەن ئىشلىرىمىزنى. بىز خەقتە تەرتىپ، ئىنتىزام، يول قويۇش نېمىش قىلسۇن، ئاڭ نېمىش قىلسۇن. بۇ خەنسۇلار بەك تەدبىرلىك بەك ئوبدان باشقۇرىدۇ جۇمۇ شەھەر دېگەننى. بۇلار كۈچلۈك دەيمەن، ھازىر بۇ خەققە تەڭ كەلگىلى بولمايدۇ، ئەگەر خەنسۇلار سىيىپ ئەمەس تۈكۈرۈپ قويسىمۇ بىز غەرق بولۇپ كېتىمىز دەيمەن…“ يول بېسىق بولغاچقا ئۇلارنىڭ قالغان گەپلىرىنى ئاڭلاشقا پۇرسەت بولماي توپنىڭ ئېقىنىغا قېتىلدىم. پەقەت ”خەنسۇلار سىيپ ئەمەس تۈكۈرۈپ قويسىمۇ غەرق بولۇپ كېتىمىز“ دېگەن گەپلا مىڭەمگە تىكەن سانجىپ ئارامىمنى بۇزدى. ھەرقانچە قىلساممۇ خىيالىمغا بىزگە قاراپ سىيىۋاتقان بىر مىلياردتىن ئارتۇق خەنسۇنى زادىلا كەلتۈرەلمىدىم. مەن ئىچكىرىدىكى شەھەرلەردە ئون ئىككى يىلدىن ئارتۇق ياشىدىم. مېنىڭ كۆزىتىشىمچە خەنسۇلاردا جامائەت ۋە جامائەتچىلىك ھەققىدىكى چۈشەنچە بولمىغانلىقى ئۈچۈن ئۇلارنى بىر ئورگان تەشكىللەپ، سورۇن بىلەن تەمىنلەپ بىر يەرگە يىغمىسا يىغىلالمايدۇ. ئۇلارنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭكىگە ئوخشاش تۇغۇلغاندا ئىسىم قويىدىغان موللىسى،ئۆلگەندە قايتىدىغان قەبرىستانلىقى، كۈندە بەش ۋاقىت بارىدىغان مەسجىدى ياكى مەھەللە- ئايماقلارنى بىرلىك قىلىپ يىغىلغاندا گەپ باشلايدىغان خاتىپى بولمىغاچقا يىغىلغان تەقدىردىمۇ كىمنىڭ گېپىگە قۇلاق سېلىشنى بىلمەيدۇ. بۇنداق نە ئىمامى، نە ئاق ساقىلى، نە يىگىت بېشى، نە مەسجىدى بولمىغان بىر مىللەتنى ئۆزلىگىدىن يىغىلىپ ”بىزگە سىيىپ، تۈكۈرۈپ غەرق قىلىۋېتىدۇ“ دېگەن گەپ ماڭا تولىمۇ كۈلكىلىك تۇيۇلىدۇ. بۇ ئوخشىتىشتا خەنسۇ خەلقى تولىمۇ قۇدرەتلىك، ئۆم، ھەتتا سىيسىمۇ مەقسەدلىك، تەشكىللىك سىيىدىغان بىر مىللەت تەرىزىدە مەدھىيەلىنىۋاتقان، چوقۇنۇلىۋاتقان بولۇشى مۇمكىن.

يېتىم بالا، مېيىپ بالا ياكى ئىجتىمائىي پاراۋانلىق ئاپپاراتى بېقىۋاتقان ئۆز ئاتا – ئانىسى تېپىلمىغان تاشلاندۇق بوۋاق ۋە بالىلارنى بېقىۋېلىش بېقىۋالغۇچى پەرزەنتىسىز بولۇش ۋە بىرلا بالا بېقىۋېلىش دېگەن چەكلىمىگە ئۇچرىمايدۇ.

فۇجيەن ئۆلكىسى بولسا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى دىكىبىخاھار 2005 نوپۇس بار، فۇجيەننىڭ 35،110،000 نوپۇسىبار، 121،400 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 26.33°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 117°51.
ئۇيغۇرلۇق=مەينەتلىك+شەھۋانىيلىق ئابدۇكېرەم ئابلىزنىڭ 2012-يىللىق ئىتوت كېچىلىكىدە ئىككى ئۇيغۇرنىڭ مېھمانخانىدا قىلغان ئەخمىقانە قىلىقلىرى كۈلكە قىلىنىپ ئىشلەنگەن بىر ئىتوت سەھنىگە ئېلىپ چىقىلدى. ئىتوتتا ئىككى ئۇيغۇر مېھمانخانىنىڭ قىممەتلىكىدىن زارلىنىپ ئەسلەھەلەردىن ئۆچىنى ئالماقچى بولۇشىدۇ. ئۇلار سۇخانىدىكى ئوچاققا تاماكا قالدۇقى، قەغەز تىقىپ قويۇش، تەرەتنى چۈشۈرمەي ياتاقنى پۇرىتىۋېتىش… قاتارلىقلارنى مەسلەھەتلىشىدۇ. ئۇلارنىڭ مەقسىدى ياتاقنى ”مىللىي پۇراققا تولدۇرىۋېتىش“ بولىدۇ. مېنىڭ ھەيران قالغىنىم سېسىق پۇراق قانداق بولۇپ مىللىي پۇراق بولۇپ قالدى؟ بۇ قاراپ تۇرۇپ ئۇيغۇرنى مەينەت دېگەنلىك بولماي نېمە؟ بۇ گەپنى ئاڭلىغان تاماششابىنلارنىڭ چاۋاك چېلىپ كېتىشلىرى بۇ باھاغا قوشۇلغانلىقمۇ، ياكى بىپەرۋالىقتىنمۇ؟

قىران [qıran]— ئەسلى مەنىسى جۈپلىشىش، قوشۇلۇش دېگەن سۆز ھازىرقى ئىستېمالدا قىران چۈشەنچىسى ئىككى خىل، بىر خىلى بويىچە قىران 25 يىلغا تەڭ. يەنى بىر ئەسىرنىڭ تۆتتىن بىرىگە تەڭ. ئادەتتە كىشىلەرنى «قىرانىغا يەتتى» دېگەنلىك 25 ياشقا تولدى، جۈپلىشىش-نىكاھلىنىش مۇددىتىگە يەتتى دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ. يەنە بىر خىل چۈشەنچە بويىچە قىران — تەخمىنەن 30 يىلغا تەڭ بولىدۇ، بىر ئەسىرنىڭ ئۈچتىن بىرى نەزەردە تۇتۇلىدۇ.

مۇھەررىرنىڭ ۋەزىپىسى كەسپىي مۇخبىر، ئىختىيارىي مۇخبىرلار ئەۋەتكەن ماقالىلەرنى «ئاخىرقى قېتىم بىر تەرەپ قىلىش» ئارقىلىق، مۇكەممەل، ئۆلچەملىك مەھسۇلاتقا ئايلاندۇرۇشتىن ئىبارەت. شۇڭا، مۇھەررىرلەردىن بىرقەدەر يۇقىرى نەزەرىيە، سىياسىي سەۋىيىسى، پىشقان كەسپىي قابىلىيەت، ئەستايىدىل خىزمەت ئىستىلى بولۇش، شۇنداقلا نامسىز قەھرىمانلىق روھى بولۇش تەلەپ قىلىنىدۇ.

ئافغانىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى (The Islamic Republic of Afghanistan) قىسقاتىلىپ ئافغانىستان دەپ ئاتىلىدۇ. ئافغانىستان ئەنئەنە جەھەتتىن ھىندىقۇش تېغىنىڭ شىمالىدىكى قىرغىز رايونى ۋاخان كارىدورى، بەدەخشان(تاجىكلار) رايونى، بەلخ جەنۇبى تۈركىستان (ئۆزبېك-تۈركمەن) رايونى، ھىرات خۇراسان رايونى ۋەھىندىقۇش تېغىنىڭ جەنۇبىدىكى ھازار تاغلىق رايونى، كابۇل ئويمانلىقى، خىلماند ۋادىسى (پۇشتۇلار رايونى) ۋە جەنۇبتىكى بەلۇجىستان چۆللۈكىنىڭ ئاز بىر قىسمىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ھازىر ئافغانىستاندا 34 ۋىلايەت بار.

شائىر، يازغۇچى ئابدۇرېھىم ئابدۇللا 1955 - يىل 2 - ئايدا ئاقسۇ ۋىلايىتىنىڭ كەلپىن ناھىيسىدە تۇغۇلغان، باشلانغۇچ - ئوتتۇرا مەكتەپلەرنى كەلپىندە ئوقۇپ تاماملاپ، بىر مەزگىل يېزىدا دېھقان بولۇپ ئىشلىگەن، 1979 - يىلى شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئەدەبىيات فاكۇلتېتىغا ئوقۇشقا كىرىپ، 1984 - يىلى ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن، شىنجاڭ ئۈن - سىن نەشرىياتىدا ئەدەبىي مۇھەررىر بولۇپ ئىشلەۋاتىدۇ.

ھوشۇر ئىسلام شىنجاڭ ئۇنۋېرسىتىتىنىڭ پروفېسسورى، دوكتۇر ئاسپىرانت يېتەكچىسى . مەركىزىي كومپارتىيە تەشكىلات بۆلۈمى باشقۇرۇشىدىكى مۇنەۋۋەر مۇتەخەسىس ۋە ش ئۇ ئا ر رايونلۇق ئالاھىدە دەرىجىلىك پەن-تېخنىكا مۇكاپاتىغا ( 500 مىڭ يۈەن ) ئېرىشكەن بىردىنبىر ئازسانلىق مىللەت ئالىمى .

2008-يىلى 11-ئايدا، ئىتتىپاق مەركىزىي كومىتېتى، سانائەت ۋە ئۇچۇرلاشتۇرۇش مىنىستىرلىقى، مەملىكەتلىك ياشلار بىرلەشمىسى تەرىپىدىن تۆتىنچى نۆۋەتلىك «جۇڭگو يۇمشاق دېتال ساھەسىدە 10 مۇنەۋۋەر ياش»نىڭ بىرى بولۇپ باھالاندى.

قۇرەيش قەبىلەسى، ھەزرىتى مۇھەممەدنىڭ ئون بىر كىندىك ئاتاسى ڧىھر بىن مالىكنىڭ ئوغۇللىرىنىڭ پۇشتىدىن كەلگەن ئاسىلزادە بىر قەبىلەدۇر. دابەئزى تارىخشۇناسلارغا كۆرە، قۇرەيش قەبىلىسى، نۇھ پەيغەمبەرنىڭ پۇشتىدىن ئىبراھىم پەيغەمبەرنىڭ ئوغلى ئىسمائىلنىڭ ئوغلى ئادناننىڭ پۇشتىدىن كېلىدۇ.
مەرىپەتپەرۋەر زات ئابدۇمۇتالى خەلپەم شائىر موللا بىلالغا «تەرجىمەئى بىلال شائىر مەشھۇر»نامى بىلەن تەرجىمىھال يېزىپ چىققان. مانا شۇ تەرجىمىھالدا «غەزەلىيات» ھەققىدە مۇنداق مەلۇمات بېرىلگەن : «فەقىر ۋە فەقە كۈنلەردە بىر ساھىپجامال مەھۋەش، پەرى پەيكارغا ئاشىق بىقارار، ئىشىق مەجازىغا گىرىپتار بولۇپ، ئىشىق مۇھەببىتى قايناپ، ئىشىق ئوتى دىلىنى بىقارار قىلغانلىقتىن ئېيتقانىكەن.» ئەمما، موللا بىلال بۇ ساھىپجامالنىڭ ۋەسلىگە نائىل بولالمايدۇ. موللا بىلالنى گاداي كۆرگەن قىزنىڭ ئاتا- ئانىسى ئۇنىڭ ئامرىقىنى، قىز رايىغا باقماي باشقا بىرىگە مەجبۇرىي ياتلىق قىلىۋېتىدۇ. ئىشىق ئوتىدا ھېسابسىز ئازابلىنىپ، ئۆرتىنىپ يانغان موللا بىلال ئامرىقىغا بېغىشلاپ ھەر كۈنى بەيتۇللا مەدرىسنىڭ پەشتىقىغا چىقىپ نەزم ئوقۇيدۇ.

ئۈرۈمچى ناھىيىسىنىڭ قەدىمىى ئاسارە - ئەتىقىلىرى ۋە ساياھەت نۇقتىلىرىدىن شەھەرنىڭ جەنۇبىدىكى قەدىمكى تۇرا، ئۇلانبايدىكى قەدىمىي شەھەر خارابىسى، داۋانچىڭدىكى قەدىمىيى شەھەر خارابىسى، جۇخۇاتەي، بەيياڭگو، نەنتەيزى، جاۋبىشەن، مياۋئارگۇ، ئاسىيا چوڭ قۇرۇقلۇقى جۇغراپىيە مەركىزى، چۈەنگۇ قاتارلىقلار بار. نەنسەن ساياھەت رايونىدا يەنە ئېگىز تاغدىن چاڭغا تېيىلىش، مۇز تېيىلىش قاتارلىق تەنتەربىيە پائالىيەتلىرىنى ئۆتكۈزۈشكە بولىدۇ.

178- ماددا توك بېرىش- ئىشلىتىش توختامى ئىجرا قىلىنىدىغان جاي ئالاقىدارلارنىڭ پۈتۈشكىنى بويىچە بولىدۇ؛ ئالاقىدارلار پۈتۈشمىگەن ياكى ئېنىق پۈتۈشمىگەن بولسا، توك بېرىش ئەسلىھەلىرىنىڭ مۈلۈك ھوقۇقى ئايرىلغان جاي توختام ئىجرا قىلىنىدىغان جاي بولىدۇ.

ئۇيغۇر تىلى ھەققىدە بىرقىسىم ئەپسانىلەرنىڭ تاراپ يۈرگەنىگە ئۇزۇن بولغان بولسىمۇ مەن ئانچە ئىرەن قىلمىغان ئىدىم. چۈنكى مائارىپ ئىدولوگىيەنىڭ بويۇنتۇرقىغا چۈشكەن جەمئىيەتتە ھەقىقى بىلىمدىن كۆپرەك ئىدولوگىيەنىڭ بازارلىق بولىدىغانلىقى تەسەۋۋۇرۇمدا ئىدى. يەككە ئىدولوگىيەنى مەنبە قىلغان جەمئىيەتتە كىشىلەر ئىدولوگىيە كۆرىشىگە بەنت بولۇپ كېتىپ ھەقىقەت ئۈستىدە ئىزدىنىشكە ئامالسىز قالىدۇ-دە ھەممە نەرسە مەلۇم ئىدولوگىيەنىڭ ياكى شۇ ئىدولوگىيەگە ئىنكاس شەكلىدە مەيدانغا چىققان باشقا بىر ئىدولوگيەنىڭ ۋاستىسىگە ئايلىنىپ قالىدۇ. مەن بۈگۈن توختالماقچى بولغان "ئۇيغۇر تىلى دۇنيادىكى ھەرقانداق تىلنىڭ تاۋۇشلىرىنى ئىپادە قىلالايدىغان ئەۋرىشىم تىل" دېگەن ئەپسانىمۇ دەل "ئۇيغۇر تىلى قالاق تىل، زامانىۋىي جەمئىيەتكە، مائارىپقا ماس كەلمەيدىغان تىل، زامانىۋىي پەن تېخنىكىنى ئىپادىلەشكە ئاجىز تىل" دېگەندەك ھاكىم ئىدولوگىيەنىڭ ئەپسانىسىگە قارشى ئىزچىل تىرەجەپ تۇرۇۋاتقان مەھكۇم ئىدولوگىيە ئەپسانىسىدۇر. مەنچە بۇ ئەپسانىنى ئىنكار قىلىش ھىچقانچە خەتەرلىك ئەمەس، ھەم ستراتىگىيەلىك دىتسىزلىقمۇ ئەمەس. مەنچە سەپسەتىگە، ساختىغا ئىشىنىپ پەخرلەنگەندىن ھەقىقەتكە ئىشىنىپ ئويلانغان ئەۋزەل.

رۇسىيىنىڭ ئىنتېرفاكىس ئاگېنتلىقىنىڭ ئۇچۇرىغا ئاساسلانغاندا، رۇسىيىنىڭ مەشھۇر ناخشا چولپىنى، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ پەخىرلىك ئوغلانى مۇرات ناسىروپ 19- يانۋار كۈنى كەچ سائەت 10 دىن 30 مىنۇت ئۆتكەندە موسكۋا شەھىرىدىكى 5- قەۋەتكە جايلاشقان ئۆيىنىڭ بالكونىدىن چۈشۈپ كېتىپ نەق مەيداندا جان ئۈزگەن.

ئۆزبېكىستان ئىنسان ھەقلىرى ۋە شەخسىي ئەركىنلىك ھەققىدە ئىچكى سىياسەتلىرى بەئزى خەلقئارالىق تەشكىلاتلار تەرىپىدىن ئاغىر بىر شەكىلدە تەنقىد قىلىنماقتا.

1937 - يىلى ئاپرېلدا مەمتىلى توختاجى (تەۋپىق) ئەپەندى قولغا ئېلىنغاندىن كېيىن، ئابدۇراخمان شائىر ئاتۇش مائارىپىنىڭ ۋاقىتلىق مەسئۇللۇقىغا بەلگىلەنگەن. شۇ يىلى 9 - ئايدا ئابدۇراخمان شائىرمۇ قولغا ئېلىنغان ۋە 1938 - يىلى ئەتىيازدا تۈرمىدە قەتل قىلىنغان.
<شىنجاڭ ئىقتىساد گېزىتى> - شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ ئورگان گېزىتى بولۇپ، 1993 - يىل 1 - ئاينىڭ 1 - كۈنىدىن تارتىپ نەشر قىلىنىۋاتىدۇ. گېزىت چوڭ فورماتلىق، تۆت بەتلىك بولۇپ، ھەپتىدە ئىككى سان چىقىدۇ. گېزىت نەشر قىلىنىشى بىلەنلا <تەڭرىتاغ گۈلزارى> نامىدا ئەدەبىيات بېتى تەسىس قىلىنغان. <تەڭرىتاغ گۈلزازى> ئايدا ئىككى سان چىقىدۇ. بۇ بەتكە ئەدەبىي ئىجادىيەتنىڭ رومان، پوۋېست، درامىدىن باشقا ھەرقايسى ساھەلىرىگە دائىر ئەسەرلەر بېرىلىدۇ. بۇ بەتكە ھازىرغىچە ئۇيغۇر ئەدىبلىرىنىڭ، ھەۋەسكارلىرىنىڭ نەچچە يۈز پارچە ئەدەبىي ئەسىرى بېرىلدى. بۇ بەتنىڭ يەنە <بىزنىڭ ئەدىبلىرىمىز>، <بىزنىڭ سەنئەتچىلىرىمىز>، <چەت ئەل ئەدىبلىرى>، <چەت ئەل ئەدەبىياتى>، <قېرىنداش مىللەتلەر ئەدەبىياتى> قاتارلىق سەھىپىلىرىمۇ بار. بۇ بەتتە ئەدەبىيات مەسىلىلىرى ھەققىدىكى نەزەرىيۋى مۇھاكىمە ماقالىلىرىمۇ ئېلان قىلىندۇ.

مەملىكىتىمىزدە مۇھەررىرلەر كەسىپ تەرتىپىگە قاراپ، كۈندۈزلۈك ئىسمېنا مۇھەررىرى، كېچىلىك ئىسمېنا مۇھەررىرى، ئىچكى ئىشلار مۇھەررىرى دېگەنگە ئوخشاش تۈرلەرگە بۆلۈنىدۇ؛ كەسپىگە قاراپ سىياسىي ماقالىلەر مۇھەررىرى، ئىقتىسادىي ماقالىلەر مۇھەررىرى، مەدەنىيەت - مائارىپ ماقالىلىرى مۇھەررىرى، گۈزەل سەنئەت مۇھەررىرى دېگەنگە ئوخشاش تۈرلەرگە بۆلۈنىدۇ. ئۇلاردىن باشقا يەنە مۇھاكىمە ماقالىلىرى مۇھەررىرى، ئالاھىدە مۇھەررىر دېگەنگە ئوخشاش تۈرلىرىمۇ بولىدۇ.

(1888 - يىللىرى ) ئەل سۆيەر مەرىپەتچى . يىقىنقى زامان ئۇيغۇر مائارىپ تارىخىدىكى تۆھپىكار شەخىسلەرنىڭ بىرى .1933 - 1934 - يىللىرى غولجىنىڭ قازانچى مەھەللىسىگە مەخسۇس يىتىم بالىلار ئۈچۈن مەكتەپ سالدۇرغان . خەلىق بۇ مەكتەپكە " ئايخان ئانا مەكتىپى " دەپ نام بەرگەن . ئايخان ئانا مۇستەبىت ھۆكىمەتنىڭ ئازابى بىلەن كىسەل سەۋەبى بىلەن ئالەمدىن ئۆتكەن .
چېڭلۇڭ 1954يىلى تۇغۇلغان بۇلۇپ ،ئەينى چاغدا ئۇنىڭ ئاتا -ئانىسى شەندوڭدىن شىياڭگاڭغا قىچىپ بارغاندا تۇنۇشقان.ئەينى يىللىرى شىياڭگاڭ ئىقتىسادى كاسات بۇلۇپ ،ئاتا -ئانىسىنىڭ چېڭلۇڭنىڭ تۇغۇت پۇلىنى تۆلەشكە چامى يەتمەيتى.شۇ چاغدىكى تۇغۇت دۇختۇرى چېڭلۇڭنىڭ ئۇغۇل ئىكەنلىكنى كۆزدە تۇتۇپ ،ئۇنىڭ بىقۋالماقچى بۇلغان.لېكىن چېڭلۇڭ ئات يىلى تۇغۇلغاچقا ،ياخشىلىقنىڭ ئالامىتى دەپ بىلگەن ،ھەم باشقا پەرزەنت بولمىغاچ ،دۇختۇرنىڭ ياخشى كۈڭلىنى رەت قىلىىپ ،مىڭ بىر جاپادا پۇلنى غەملەپ چېڭلۇڭنى ئىلىپ ئۈيىگە قايتىقان.چېڭلۇڭ شىياڭگاڭدا تۇغۇلغاچقا يەنە كىلىپ ئۆزلىرىنىڭ شياڭگاڭدىكى تېنچ تۇرمۇشىنى خاتىرلەش ئۈچۈن ئۇغلىغا 陈港生)دەپ ئىسىم قۇيغان .چېڭلۇڭنىڭ ئاتا-ئانىسى فىرانىسيە ئەلچىسنىڭ ئۈيىدە ئاشپەز ،خۇجىدار بولغان. چېڭلۇڭ كىچىك ۋاقتىدا ياخىشى ئۇقۇماي ،داۋاملىق ئۇرۇشۇپ يۈرگەن.ئەتراپتىكى فىرانىسيەلىك ،ئامىرىكىلىقلارنىڭ بالىلىرىنى بوزەك قىلغان .داۋاملىق ئۇرۇشۇپ ،ئىىش تېرىپ يۈرگەچ 1-سىنىپنى پۈتتۈرۈپلا ئۇقۇشتىن چىكىنگەن.چېڭلۇڭ جىدەلخورلىقتىن باشقا يەنە چامباشلىققا قىزىقىدىغان بۇلۇپ ،ئەينى چاغدىكى ساۋداخوا،يۇسۇچىي قاتارلىق چولپانلار ئۇنىڭ قەلبىدىكى مەبودە بۇلۇپ،ئۇ گۇمپە ئۈگىنىشكە ھېرىسمەن بۇلۇپ قالغان .كىيىن دادىسى ئۇنى شۇ چاغدىكى چېڭلۇڭ چۇقۇنىدىغان ئايال چامباش چولپان يۇسۇچىيۇ نىڭ دادىسى يۈجەنيۇەنگە شاگىرتلىققا بەرگەن.باش ئەلچىنىڭ خىزمىتىدە ئۆزگىرىش بولغانلىقتىن باش ئەلچى بىلەن ئاۋسىتىرالىيگە كەتكەن .دەسلەپتە چېڭلۇڭ ئېغىر مەشىققە چىدىمىغان.كىيىن ئۇ يۈجەنيۇەننى ئاتاق ئاتا تۇتقان لېكىن بۇنىڭلىق بىلەن يۈجەنيۇەن چېڭلۇڭغا تېخمۇ قاتتىق تەلەپ قۇيغان. 1961-يىلى چېڭلۇڭ جوڭگو تىياتىر ئىنىستوتىغا كىرىپ داڭلىق جىڭجۈ تىياتىر ئارتىسى ،ئۇستازى يۈجەنيۇەندىن جىڭجۈ تىياتىرى ۋە چامباشچىلىق ئۈگەنگەن.كىيىن دەۋرنىڭ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ جىڭجۈ تىياتىرى كاساتلاشغان.رىژرسسورلار ئارتىس تاللىغاندا داۋاملىق چېڭلۇڭغا كۆزى چۈشكەن.ھەم بىر قىسىم كىنولاردا ئالاھىدە ھەركەتلەرنى كۈچىنىڭ بارىچە ياخىشى ئىشلىگەنلىكتىن ،1971-يىلى سۈرەتكىە ئىلىنغان «精武门»ۋە ئۇنىڭدىن كىيىنكى لى شياۋلۇڭنىڭ «龙争虎斗»فىلىمدىكى ئالاھىدە ھەرىكەتلەرنى ئىلىشقا قاتناشقان. چېڭلۇڭ چامباشچىلىق قىلىپ يۈرگەن كۈنلەردە چېن زىچىياڭ بىلەن تۇنۇشقان.چېڭلۇڭ ئاۋسىترالىيگە قايتقاندىن كىيىن (چېڭلۇڭ يۇجەنيۇەندىن گۇمپا ئۈگىنۋاتقان چاغلاردا چېڭلۇڭنىڭ ئاتا-ئانىسى باش ئەلچى بىلەن بىللە ئاۋسىترالىيگە يۈتكەلگەن ) ،لوۋىي يىڭى قۇرغان شېركەتتە باش دېرىكتور بۇلۇپ ،چېڭلۇڭنى قايتىپ كىلىپ يىڭىدىن ئىشلىمەكچى بولغان بىر فىلىمدا ئەر باش رولچىنىڭ رولىنى ئىلىشنى ئۇقتۇرغان.بۇ چېڭلۇڭنىڭ تۇنجى قىتىم ئەر باش رولچى بۇلۇشى ئىدى.كىيىن لوۋىي ئۇنى ئىككىنچى لى شىياۋلۇڭ قىلىپ چىقماقچى بۇلغان ھەم شۇ سەۋەپتىن ئۇنىڭغا چېڭلۇڭ دەپ ئىسىم قۇيغان.1976-يىلى سۈرەتكە ئىلىنغان 《新精武门》دا چېڭلۇڭ لى شياۋلۇڭنىڭ رولىنى ئالغان.لېكىن چېڭلۇڭ قالماشتۇرالماي ،مەزكور فىلىمنىڭ بىلەت كىرىمى تۈۋەن بولغان .بىراق لوۋىي يەنىلا شۇ خىلدىكى فىلىملەردىن 少林木人巷》、《风雨双流星》、《飞渡卷云山》 قاتارلىقلارنى ئىشلىگەن بولسىمۇ بىلەت كىرىمى ياخىشى بولمىغان.سودىگەرلەرمۇ ھىچقايسى سىتۋىلىشنى خالىمىغان.بۇ چاغدىكى چېڭلۇڭ بىلەت كىرىمدىكى زەھەرلىك دورىغا ئايلانغان.

ئۇ تۇنجى بولۇپ تەتقىق قىلىپ چىققان ئۇيغۇرچە، خەنزۇچە، ئىنگلىزچە چاقىرغۇ ۋە يانفونلار شىنجاڭدا تورلاشتى . ئازسانلىق مىللەتلەرنىڭ ئۆلچەملىك توچكىلىق ھەرپ ئامبىرىنى قۇرۇپ، ۋېكتورلۇق ھەرپ، ئۈچ ئۆلچەملىك ئەگرى سىزىقلىق ھەرپ دەرىجىسىگە كۆتۈردى . مېخانىك خەت بېسىش، مىخ مەتبەئە ساھەسىنىڭ ئېلىكترونلۇق ماشىنا، ئاپتوماتلىشىش دەۋرىگە كىرىشىگە زور تۆھپە قوشتى .
390- ماددا ساقلىغۇچى ساقلانمىنىڭ سۈپىتى ئۆزگەرگەنلىكتىن ياكى بۇزۇلغانلىقتىن، باشقا ساقلانمىلارنىڭ بىخەتەرلىكى ۋە نورمال ساقلىنىشىغا خەۋپ يەتكۈزگەنلىكىنى سەزسە، ساقلاتقۇچىنىڭ ياكى ئامبار تالونى تۇتقۇچىنىڭ زۆرۈر بىر تەرەپ قىلىشىنى سۈيلىشى كېرەك. ئەھۋال جىددىي بولسا، ساقلىغۇچى زۆرۈر بىر تەرەپ قىلسا بولىدۇ، لېكىن بىر تەرەپ قىلىپ بولغاندىن كېيىن، بۇ ئەھۋالنى ساقلاتقۇچىغا ياكى ئامبار تالونى تۇتقۇچىغا ۋاقتىدا ئۇقتۇرۇشى كېرەك.

— شۇنداق، مەرھۇم دادام ھايات چېغىدا دائىم قەشقەر، غۇلجا ھەققىدە سۆزلەيتتى. ”12 مۇقام“ خەلق ناخشىلىرىنى ئاڭلايتتى ھەم بىزگە ئاڭلاتقۇزاتتى. دادام تۈگەپ كەتكەندىن كېيىن بەك ئىچ ئاغرىقى تارتتىم. دادام ئۈچۈن ”يالغۇز قالدىم“ نامىدا تۇنجى ئۇيغۇرچە پلاستىنكا چىقاردىم. بۇمۇ ماڭا تەسەللى بېرەلمىدى. ئەتىدىن-كەچكىچە دادام ئاڭلايدىغان ”12 مۇقام“ خەلق ناخشىلىرىنى ئاڭلايدىغان بولۇپ كەتتىم. بۇ جەرياندا مەن ئۇيغۇر مېلودىيىسىنىڭ تىل بىلەن ئىپادىلىگۈسىز سېھىرىي كۈچىنى ھېس قىلدىم. بۇ مۇزىكىلار مېنى دادام تىلىدىن چۈشۈرمەيدىغان مىڭ بىر كېچە چۆچەكلىرىدەك قەشقەر كوچىلىرىغا، جەننەتتەك گۈزەل ئىلى يايلاقلىرىغا باشلاپ بارىدۇ. ئۇخلىساممۇ تەكلىماكان قۇملىرىنى چۈشەيمەن. ئىشقىلىپ بۇ ھېسياتىمنى ئېيتىپ بېرەلمەيمەن. بۇ جەرياندا ئايالىممۇ ئۇيغۇر ناخشىلىرىغا باشقىچە قىزىقىپ قالدى. ئۇمۇ تالانتلىق بىر ناخشىچى، ھازىر ئۇمۇ ئۇيغۇرچە ناخشىلارنى ئۆگىنىپ مەن بىلەن سەھنىلەردە ئورۇنداۋاتىدۇ. ھازىر مەن مەيلى قايسى دۆلەت سەھنىسى ۋە رادىئو-تېلېۋىزور پروگراممىرىدا بولسۇن، ئالدى بىلەن قەشقەر دوپپىسى ۋە راۋابى بىلەن بىرىنچى ناخشامنى ئۇيغۇرچە ئورۇندايمەن. ئىككى يىلنىڭ ئالدىدا قەشقەردە يەر تەۋرىگەننى ئاڭلاپ يۈرىكىم شۇنداق ئېچىشتى. ئالما-ئاتادىكى ئۇيغۇرلار بىلەن مەسلىھەتلىشىپ ئىئانە ئۈچۈن ”سالما قەشقەر“ نامىدىكى كونسېرتقا ئالما-ئاتاغا باردىم. شۇ كۈنى سەھنىدىكى ھاياجېنىمنى بۈگۈنگىچە ئەسلەيمەن.

248- ماددا ئىجارە ئالغۇچى ئىجارە ھەققىنى پۈتۈشكىنى بويىچە تۆلىشى كېرەك. سۈيلىگەندىن كېيىنمۇ ئىجارە ئالغۇچى ئىجارە ھەققىنى مۇۋاپىق مۆھلەت ئىچىدە تۆلىمىسە، ئىجارە بەرگۈچى بارلىق ئىجارە ھەققىنى تۆلەشنى تەلەپ قىلسا بولىدۇ؛ توختامنى بىكار قىلىپ، ئىجارە نەرسىنى قايتۇرۇۋالسىمۇ بولىدۇ.

ئابدۇرەشىد 2008-يىلى نويابىردىن 2009-يىلى نويابىرغىچە ئاۋسترالىيە جەنۇبىي كۇۋىنىسلەند ئۇنىۋېرسىتېتىدا (University of Southern Quensland, USQ) مېھمان تەتقىقاتچى، ۋە 2010-يىلى ئىيۇلدىن 2010-يىلى سېنتەبىرگىچە ئامېرىكا ئىندىئانا ئۇنىۋېرسىتېتى مەركىزىي ياۋرو-ئاسىيا تەتقىقاتلىرى فاكۇلتېتىدا تەكلىپلىك ئوقۇتقۇچى بولۇپ ئىشلىگەن. ئۇ 2011-يىلى يانۋاردىن بۈگۈنگىچە تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى نىغدە ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تەكلىپىگە بىنائەن، ئۇشبۇ ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ جەمئىيەتشۇناسلىق فاكۇلتېتىدا تەكلىپلىك چەتئەللىك ئوقۇتقۇچى بولۇپ خىزمەت قىلىۋاتىدۇ.

خەلق مۇرەسسە ھەيئىتى شۇ جايدىكى جامائەت ئەربابلىرىدىن ئادىل، دۇرۇس ئىش قىلىدىغان، مۇرەسسەگە قىزىقىدىغان، ئامما ئېتىراپ قىلىدىغانلىرىنىڭ مۇرەسسەگە ئارىلىشىشىنى قوللىشى كېرەك .
25- ماددا «جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ھەق تەلەپ قانۇنىنىڭ ئومۇمىي قائىدىسى»نىڭ 55– ماددىسىغا ۋە بۇ قانۇندىكى بەلگىلىمىگە خىلاپ بېقىۋېلىش ھەرىكىتى باشلانغان ۋاقىتتىن تارتىپلا قانۇن كۈچىگە ئىگە ئەمەس. خەلق سوت مەھكىمىسى ئىناۋەتسىز دەپ مۇئەييەنلەشتۈرگەن بېقىۋېلىش ھەرىكىتى، ھەرىكەت باشلانغان ۋاقىتتىن تارتىپلا قانۇنىي كۈچكە ئىگە بولمايدۇ.

خېيلوڭجياڭ ئۆلكىسى بولسا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى دىكىبىخاھار 2004 نوپۇس بار، خېيلوڭجياڭنىڭ 38،170،000 نوپۇسىبار، 460،000 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 47.50°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 127°40.

ئىنساننىڭ ئىجادىيەت يۇلتۇزى- « ئۆزلۈك ئەينىكى» دە ئۆزۈڭنى كۆرگەندىن كېيىن، ئۆزگىلەرنى كۆرۈش ئىشقىغا، ئىنسانى بىر بىرى بىلەن قوشۇش مۇھەببىتىگە، ئىنساننى ئىنسانىي كامالەتكە كۆتۈرۈش تەلپۈنىشىگە مۇيەسسەر بولىسەن. ئۆزىنى كۆرۈپ بىلمەسلىك- ئىنسان سۈرىتىدىكى، ئەمما ھايۋانلىق زىندانىغا قالمالغان مەخبۇسنىڭ غەپلەت ئۇيقىسىغا تەمسىلدۇر. بۇ ئۇيقۇ غاپىللىق ئۇيقىسى، مەغرۇرلۇق ۋە تەنتەكلىكنى « سەگەكلىك» دەپ ھوزۇرلىنىدىغان جاھىلنىڭ غەپلەت ئۇيقىسىدىن ئىبارەت.

ئالىم ئەھەتنىڭ باش لايىھەسى ۋە بارلىق خادىملارنىڭ ئورتاق تېرىشچانلىقى نەتىجىسىدە، ئۈرۈمچى ئۇيغۇر سوفت كومپيۇتېر شىركىتى ئەلكاتىپ، لۇغەت، كوررېكتورى ۋە ئوقۇتۇش يۇمشاق دېتاللىرىنى ئىشلەپ، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ ئۇيغۇرچە، قازاقچەۋە قىرغىزچە ئۇچۇرلاشتۇرۇش ئېھتىياجىنى قاندۇردى. ئاساسلىق مەھسۇلاتلىرى ۋە مۇھىم تېخنىكلىرى بازار ۋە ھۆكۈمەت تەرىپىدىن بىردەك ئېتىراپ قىلىنىپ، پوچتا-تېلېگراف، پۇل-مۇئامىلە، ئېلېكترونلۇق ھۆكۈمەت ئىشلىرى قاتارلىق ساھەلەردە قوللىنىلىپ تولۇق مۇئەييەنلەشتۈرۈلدى. ھازىر، «ئۇيغۇر سوفت» شىركىتى شىنجاڭدا تەسىرى بار يۇمشاق دېتال شىركەتلىرىنىڭ بىرىگە ئايلاندى.
28-ماددا خەلق مۇرەسسە ھەيئىتىنىڭ مۇرەسسەسى بىلەن مۇرەسسە كېلىشىمى ھاسىل قىلىنغاندا، مۇرەسسە كېلىشىمى تەييارلانسا بولىدۇ . ئالاقىدارلار مۇرەسسە كېلىشىمنامىسى تەييارلاش ھاجەتسىز دەپ قارىغاندا، ئاغزاكى كېلىشىش ئۇسۇلىنى قوللانسا بولىدۇ، خەلق مۇرەسسەچىلىرى كېلىشىم مەزمۇنىنى خاتىرىلەپ قويۇشى كېرەك .

ياقۇت مۇستەئسىمنىڭ تولۇق ئىسمى ئەبۇزەر جامالىدىن ياقۇت ئىبنى ئابدۇللا بولۇپ، ئۇ ئابباسىيلار سۇلالىسىنىڭ ئاخىرقى خەلىپىسى مۇستەئسىم بىللا دەۋرىدە ئۆتكەن مەشھۇر ئەدىب ۋە خەتتات. خەلىپىنىڭ ئىسمى مۇستەئسىم بولغاچقا، كېيىنكىلەر ئۇنى ياقۇت مۇستەئسىم دەپ ئاتىغان. ئۇ ئابباسىيلار سۇلالىسى خەلىپە مەدرىسەسىنى تەسىس قىلىپ، ئۇنىۋېرسال ئىلىم، سەنئەت، تىلشۇناسلىق، شەرىئەت قاتارلىق دەرسلەرنى ئاچقان. ياقۇت مۇستەئسىم ھاياتىنى خەتتاتلىق تەتقىقاتى ۋە ئۇنى ئۆگىنىشكە بېغىشلىغان بولۇپ، ئىبنى بەۋابنىڭ خەتتاتلىق جەۋھەرلىرىنى قوبۇل قىلىپ، كۆڭۈل قويۇپ تەكرار مەشىق قىلىپ تولۇق ئۆزلەشتۈرگەن، يازغان ھۆسنخەتلىرى جۇشقۇن، مەردانە، ئۆلچەملىك، چاسا ۋە يۇمىلاق ھەرپلىرى دەل جايىدا. ئۇ ئۆمرىدە قۇرئان كەرىمنى مىڭ نۇسخا كۆچۈرگەن بولۇپ، نۇرغۇن نۇسخىلىرى ئىستانبۇل مۇزېيىدا ھازىرغىچە ساقلىنىپ كەلمەكتە. ئۇ يەنە ياقۇت خەت نۇسخىسى دەيدىغان يېڭى ھۆسنخەت شەكلىنى ئىجاد قىلغان. كېيىنكىلەر ئۇنى ھۆرمەتلەپ ”ئەرەب خەتتاتلىقىنىڭ پېشۋاسى“ دەپ ئاتىغان.

ئېلېكتىر سىغىمى ئۆتكۈزگۈچنىڭ زەرەت ساقلاش ئىقتىدارىنى ئىپادىلەيدىغان فىزىكىلىق مىقدار . ئىككى دانە ئارىلىق ساقلىغان ئۆتكۈزگۈچنىڭ ئىككى ئۇچىغا توك بېسىمى بەرسەك ، شۇ ئارىلىقتا زەرەت ساقلىنىدۇ . بىر تەرەپ مۇسبەت زەرەت يەنە بىر تەرەپ مەنپىي زەرەت ساقلايدۇ . توك بېسىمى قانچە چوڭ بولسا ساقلانغان زەرەتمۇ شۇنچە كۆپ بولىدۇ . ساقلانغان زەرەت مىقدارى بىلەن بېرىلگەن توك بېسىمى ئوڭ تاناسىپ بولىدۇ ، ئىككىسىنىڭ بۆلۈنمىسى دەل ئېلېكتىر سىغىمىدۇر ، يەنى C=Q/U بۇ فورمۇلادىكى C ئېلېكتىر سىغىمىنى ، Q زەرەت مىقدارىنى ئىپادىلەيدۇ .

31. «يېڭى جوڭگۇ قۇرۇلغاندىن كېيىن بېيجىڭدا خىزمەت مۇناسىۋېتى بىلەن ئولتۇراقلاشقان ئۇيغۇر زىيالىيلىرى ۋە ئۇلارنىڭ يىتەكچى جەمىيەت بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى توغرىسىدا»، «شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلىرى»، 2009-يىل 1-سان، 47-59 بەت، ئۈرۈمچى. (ئۇيغۇرچە)

ئىنسان ئۆزلۈك ئەينىكىگە ئېرىشەلەيدۇ. ئۇ ئۆزىنى تېزگىنلەش ئارقىلىق، تارىخنىڭ ۋە كەلگۈسىنىڭ ئۆلمەس سادالىرىنى ئاڭلاش ئارقىلىق، رەقىپ- كۈشەندە بىلەن بولغان مۈشكۈل ئېلىشىشلارنىڭ روھىيەتنى تاۋلىشى ئارقىلىق، ئۆلۈم تەھدىتى ۋە كەرەملىك ئۈمىدى ئارقىلىق ئۆزىدىكى يوشۇرۇن ئىرادە- قۇدرەت زەررىلىرىنى مۇجەسسەملەشتۈرۈپ ھېكمەت ئىلھامى ئاستىدا ئۆزلۈك ئەينىكى بولۇپ يېتىلىشى كېرەك!

بۇيەردە دې گويېنىڭ «ئىسكەندەر سېپىلى» نىڭ ئورنىنى «قاشقوۋۇق» (玉门关)دەپ، ئۇنىڭغا يېقىن «ايكە»شەھىرىنى « ئىۋىرغول»(يەنى قۇمۇل) دەپ بېكىتىشى تولىمۇ دىققەتنى تارتىدۇ. ئەلۋەتتە ، ئورۇن جەھەتتىن ئېيتقاندا، ئەينى زاماندا قۇمۇل بىلەن قاشقوۋۇقنىڭ ئارىلىقىنىڭ ئۈچ كۈنلۈك يول بولۇشى ئەقىلگە سىغىدۇ.ئۇنداقتا، بۇنى مۇئەييەنلەشتۈرگەن تەقدىردە، ئۇ يەردىكى ئاشۇ «بويى بىر بېلەكتىن بىر يېرىم بېلەككىچە كېلىدىغان» پاپا«يەجۈج-مەجۈجلەر» كىملەر؟ جۈملىدىن 9-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدىكى «قاشقوۋۇق»نىڭ ئەھۋالى قانداق ئىدى؟

ﺋﯩﻠﯩﻢ - ﭘﻪﻥ ﺩﯗﻧﻴﺎﺳﯩﻨﯩﯔ ﻫﻪﺭ ﻗﺎﻳﺴﻰ ﺳﺎﻫﻪﻟﯩﺮﯨﺪﻩ ﻧﻪﺗﯩﺠﯩﺪﻩ ﻗﺎﺯﯨﻨﯩﭗ، ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﯩﻴﻪﺕ ﺋﻪﻗﯩﻞ ﺑﯘﻟﯩﻘﯩﻐﺎ ﺗﯚﻫﭙﻪ ﻗﻮﺷﯘﯞﺍﺗﻘﺎﻥ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﻟﯩﻤﻼﺭﻣﯘ ﺑﺎﺭﻏﺎﻧﭽﻪ ﻛﯚﭘﻪﻳﻤﻪﻛﺘﻪ.
غەرب ئاخباراتچىلىرى19 - ئەسىرنىڭ80 - يىللىرىدىلا بەشW نى خەۋەر يېزىقچىلىقىدا ئەمەل قىلىشقا تېگىشلىك «بەش ئامىل» قىلغان. ئۇلار قاچان (NEHW)، قەيەردە (EREHW)، كىم (OHW)، نېمە بولدى (TAHW)، نېمە ئۈچۈن (YHW) دېگەنلەردىن ئىبارەت ئىدى، كېيىن يەنە نەتىجىسى قانداق بولدى (WOH) دېگەننى قوشتى. مۇشۇ بەشW، بىر H ئاخباراتنىڭ ئالتە ئامىلى دەپ ئاتىلىپ كەلدى. مۇشۇ ئامىللارنى ياخشى تۇتقاندىلا، خەۋەرنى چۈشىنىشلىك، مېغىزلىق، چىن، كونكرېت يازغىلى بولىدۇ. لېكىن ئوبيېكتىپ شەيئىلەر ئىنتايىن مۇرەككەپ بولغاچقا، باي مەزمۇنلۇق خەۋەر بىر قېلىپتىلا يېزىلىدىغان بولسا، ئامىللىرى تولۇق بولغان تەقدىردىمۇ، ئوقۇرمەنلەرنىڭ ياقتۇرۇپ ئوقۇشى ناتايىن. بۇ، كىشىلەردىن ئەمەلىيەت جەريانىدا تەجرىبە توپلاشنى تەلەپ قىلىدۇ، تەجرىبە بولغاندىلا، ئوقۇرمەنلەر ياقتۇرىدىغان خەۋەرلەرنى يازغىلى بولىدۇ.

موڭغۇل ئىستىلاسى دەپ ئاتالغان ھۇجۇملار موڭغۇل ئىمپېرىيىسى تەرىپىدىن ئېلىپ بېرىلغان. موڭغۇللار، 13. ئەسرگە قەدەر بەك بىلىنىپ كەتمەيدۇ. 13. ئەسردە باشلىغان موڭغۇل ئىستىلاسى؛ موڭغۇللارنىڭ چىڭگىزخاننىڭ بايرىقى ئاستىدا ئوتتۇرا ئاسىيا، شەرقى ياۋرۇپا، جۇڭگو ۋە سىبىرىيە ئويمانلىقلىرىنى ئىستىلا قىلىشىدۇر. موڭغۇل قەبىلىلىرىنى بىرلەشتۈرگەن چىڭگىزخان بۈيۈك بىر ئىپېراتورلۇق قۇردى. ئارقىسىدىن ئېلىپ بارغان يۈرۈشلىرىدىكى غالىبىيەت بىلەن داڭق چىقارغان چىڭگىزخان قولغا كىرگۈزگەن قەلئەلەردىكى خەلقلەرنى قەتلىئام قىلغانلىقى بىلىنمەكتە ئىدى. شەرقتىن كەلگەن بۇ خەۋەرلەر ياۋروالىقلارنى قورقۇتتى. قىسقا ۋاقىت ئىچىدە نۇرغۇن ئۇرۇش ۋە 3 مىلىيوندىن 6 مىلىيونغىچە ئادەمنىڭ ئۆلۈمىگە سەبەب بولغان دەپ قارىلىدۇ. موڭغۇل ئىستىلاسى ۋاقتىدا موڭغۇللار نۇرغۇن شەھەرنى ياغمالاپ نۇرغۇن قەتلىئام سادىر قىلغان ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادا ئېلىپ بارغان ھۇجۇملىرى يۈزىسىدىن نۇرغۇن تۈركىي خەلقنىڭ ئاناتولىيەگە كۆچۈشىگە سەبەب بولغان. يۈز بەرگەن ياغما-تالان، كۆچ، ئۇرۇش قاتارلىق ئۇنسۇرلار ئولتۇراق ھاياتتىكى كۆپلىگەن دۆلەت ۋە خەلققە تەئسىر كۆرسىتىش بىلەن بىرگە كۆچمەن خەلقلەر بەكراق تەئسىرگە ئۇچرىغان. دۇنيا تارىخى نوقتىسىدىن موڭغۇل ئىستىلاسى نۇرغۇن ئاقىۋەتلەرنى ئېلىپ توغدۇرغان.

ئىمام شافىئىي ھىجرىيەنىڭ 204 (مىلادىيەنىڭ 820 ) - يىلى 54 يېشىدا مىسىردا ۋاپات بولۇپ ئەل فۇستات قەبىرستانلىقىغا دەپنە قىلىندى. ئاللاھ ئۇنىڭ ياتقان يېرىنى جەننەت قىلسۇن!

تەتقىقات نەتىجىلىرىدىن كۆرە ئوخشاش بولمىغان مىللەت ۋە ئىرقتىكلەر ئارلاشمىسىدىن بولغان كىشلەرنىڭ نىڭ ئەقلىي ئىقتىدار كۆرسەتكۈچى ئوخشاش مىللەت ۋە ئىرىقتىكىلەر ئارلاشمىسىدىن بولغان كىشلەرنىڭ ئەقلىي ئىقتىدار كۆرسەتكۈچىدىن يۇقىرى بولغان . يەنە شۇنداقلا ئوخشاش بولمىغان مىللەت ۋە ئىرىقتىكىلەرنىڭ ئارلاشمىسىدىن بولغان كىشلەرنىڭ روھىي كىسەل بولۇش نىسبىتىمۇ كۆرۈنەرلىك يۇقىرى بولغان .

شۇنداق قىلىپ، مەن يۇقىرىدا ئۆزۈم بۇ قېتىمقى يېڭى "مۇۋەپپەقىيەت تەڭلىمىسى"گە كىرگۈزۈشكە تېگىشلىك ئامىللارنى بىرەر قۇر چۈشەندۈرۈپ بولدۇم. ئەمدى بىز بۇ يېڭى تەڭلىمىنى يېزىشقا تەييار بولدۇق. مەن ئۇنى مۇنداق تۈزدۈم:

نۆۋەتتە تەڭرىتاغ سىرلىق جىلغا مەنزىرە رايونى ناھايىتى كۆپ بولۇپ، ئۈرۈمچىنىڭ شەھەر ئەتراپىدىكى جەنۇبىي تاغ مەنزىرە رايونى، كۇيتۇن شەھىرى ئەتراپىدىكى مەنزىرە رايونى ۋە كۇچا ناھىيە چېگرىسىدىكى مەنزىرە رايۇنىغا بۆلۈنىدۇ. كۇچا ناھىيە چېگرىسىغا جايلاشقان تەڭرىتاغ سىرلىق جىلغىسى ئۆزىگە خاس مەنزىرىسى ۋە سىرلىق رىۋايەتلىرى بىلەن جاھانغا داڭلىق.

12- قەھرىتان ياكى 12- يانۋار ۋە ياكى 1- ئاينىڭ 12- كۈنى ، مىلادى تەقۋىمغا كۆرە يىلنىڭ 12. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 353 كۈن (كەبىسە يىللاردا 354.) باردۇر.
ئابستراكتسىئونىستلار، رېئال ۋەقەلىك ۋە كونكرېت نەرسىنى ئەكىس ئەتتۈرۈش سەنئاتكارنىڭ ئەركىنى <سىقىپ قويىدۇ> دەپ قارايدۇ ۋە رېئال ۋەقەلىكنى، ھايات ھەقىقىتىنى ئەكىس ئەتتۈرۈشتىن قورقىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈنمۇ ئابستراكتسىئونىزم <سەنئىتى> مەۋھۇم گېئومېترىيىلىك شەكىللەردىن، ئوخشاش بولمىغان ھەجىم ۋە مەنتىقىسىز سىزمىكەشلىكتىن ئىبارەت.

بۇنىڭدىن باشقا ئابدۇللا ئابدۇرېھىم ئىلگىرى كىيىن بۇلۇپ " شادىمان دوسلار ، بۇ كىشىنى تونامسىز " قاتارلىق تېلىۋىزىيە تىياتىرى ، " گۇناﮬسىز جىنايەتكار ، كىيىنكى ئاتا " قاتارلىق دىراممىلاردا ئاساسلىق روللارنى ئېلىپ ، ئۆزىنىڭ پېرسۇناژلارنىڭ نازۇك ئىچكى دۇنياسىنى ماﮬىرلىق بىلەن يۇرۇتۇپ بېرىشتەك ئالاﮬىدىلىكىنى نامايەن قىلىش بىلەن بىرگە يەنە " ئۇچۇرىشىش ، شىكەر شەنبە ، پۇل ، ئۇنداق قازانغا مۇنداق چۆمۇچ " قاتارلىق ئېپىزوتلاردا ئوخشىمىغان يۇمۇرلۇق خارەكتىرگە ئىگە ئوبرازلارنى ناﮬايىتى مۇۋاپىقىيەتلىك يارىتىپ تاماشىبىنلارنىڭ ناﮬايىتتى يۇقۇرى باﮬاسىغا ئېرىشتى . ئابدۇللا ئابدۇرېھىم ﮬەقىقەتەنمۇ ئەلگە تونۇلغان ئاتاقلىق سەنئەتكار بۇلۇپ ، بىر قانچە يىلدىن بويان ناخشا ئېيتىش ، دىرامما - ئېپىزوتلاردا رول ئېىلىش بىلەن چەكلىنىپ قالماي ، يەنە مۇزىكا ئېجادىيىتى بىلەنمۇ شوغۇللىنىپ ، " قەبرىگە تۆكۈلگەن ياش ، ئاي گۇۋاﮬ ، ئۇر توقماق ، كۈلكىگە يۇشۇرۇنغان يىغا " قاتارلىق تېلىۋىزىيە تىياتىرلىرىنىڭ مۇزىكىسىنى ئىشلەپ ۋە بۇ فىلىملەرنىڭ ناخشىسىنى ئورۇنلاپ ، تاماشىبىنلار ئارسىدا زور تەسىر قوزغىدى .

ئالتاي تىللىرى ئۇرال ئالتاي سېستىمىسى غا تەۋە ئىككى چوڭ تىل ئائىلىسىدىن بىرىدۇر. ئالتاي تىللىرى ياۋروپادىن ئوتتۇرا شەرققە ۋە ئوتتۇرا ئاسيادىن يىراق شەرققىچە ئۇزانغان بۈيۈك بىر جوغراڧىيەدە قوللىنىلىدىغان تىللەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بىر تىل تىل ئائىلىسىدۇر. ئالتاي تىللىرى تۈرك تىللىرى، موڭغۇل، مانجۇ-تونگۇس، ياپون ۋە كورىيە تىللىرىغا بۆلىنىدۇ.

رەبىئۇل ئەۋۋەل ئېيى (ئەرەبچە: ربيع الأول) ھىجرىيە تەقۋىمى بويىچە 3. ئايدۇر. "رەبىئ" كەلىمەسى، ئەرەبچەدە "باھار" دېمەكتۇر. بۇنىڭغا كۆرە، "رەبىئۇل ئەۋۋەل" كەلىمەسىنىڭ مەناسى "ئەۋۋەلقى باھار، باش باھار" دېگەنلىك بولىدۇ. ئۇنىڭدىن كېيىنكى ئاينىڭ ئىسمى "رەبىئۇل ئاخىر" (كېيىنكى باھار) ئىكەنلىكى دىققەتكە ئېلىنغاندا، رەبىئۇل ئەۋۋەل ئېيىنىڭ مەناسى تېخىمۇ ياخشى تۈشۈنۈش مۇمكىن.

تېھران ۋىلايىتى (پارس تىلى: استان تهران) بۇلسا ئىران دىكى بىر ۋىلايىت 2013 نوپۇس بار، تېھرانىڭ 12,425,000 نوپۇسىبار، يەر مەيدانى 12,981 كۇۋادىرات كىلومەتىر. ئۇنىڭ ۋە مەملىكەتىڭ پايتەختى تېھران شەھەرى بولسا.

قەدىمىي بۇيۇم/قەدىمىي يادىكارلىقلار: دەندان ئۆيلۈك خارابىسى • يانقىر قەبرىستانلىقى • چىغانلىق ئېقىن ئېغىزى • رىم گىلادىئاتورلار مەيدانى • زوركۆت قەدىمكى شەھىرى • قەدىمكى تۇرلار • قىزىل مىڭ ئۆيى • دەندان ئۆيلۈك خارابىسى • بۇگۇت مەڭگۈ تېشى • لوپنۇر

ئافرىقا، تۈرلۈك ئىقلىم بەلباغلىرى بولغان ئېكۋاتورنىڭ ھەر ئىككى تەرەپىدە ۋە دۇنيا يۈزىدە ھەر ئىككى ئىقلىم بەلباغىغا ئۇزانغان بىردىنبىر قىتئەدۇر.
شۇ يىلى بابۇر بېنگالغا يۈرۈش قىلغاندا خاندەمىرمۇ قاتناشقان ئىدى. بابۇر ئالەمدىن ئۆتكەندىن كېيىن خاندەمىر ھۇمايۇن مىرزىنىڭ يېنىدا تۇرغان ۋە ئۇنىڭ دەۋرىدىكى گۈللىنىش ۋەزىيىتىنى مەدھىيىلەپ <<قانۇنى ھۇمايۇنى>> دېگەن ئەسىرىنى يازغان. بۇ ئەسەرنىڭ بىر نۇسخىسى ھازىر لوندۇندىكى برىتىش مۇزىيىدا ساقلانماقتا. ھۇمايۇن 1534 -يىلى قوزغىغان گۇجارات يۈرۈشىدە خاندەمىرنىمۇ ئۆزى بىلەن بىرگە ئېلىپ ماڭغان. خاندەمىرنىڭ تەرجىمىھالىغا ئائىت مەلۇماتلارنى بىر يەرگە توپلىغان مۇھەممەد قاسىم ئاستارابادىنىڭ <<تارىخى فىرىشتە>> دېگەن ئەسىرىدىكى بايانلارغا قارىغاندا، خاندەمىر مۇشۇ قېتىمقى ھەربىي يۈرۈشتىن قايتىپ كەلگەندىن 1535-يىلى ئالەمدىن ئۆتكەن. ئۇنىڭ جەسىتى دېھلىدە شەيخ نىزامىددىن بىلەن ئەمىر خۇسراۋ دېھلىۋىنىڭ قەبرىسىنىڭ يېنىغا دەپنە قىلىنغان.

بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى نۇفۇسى 1،056،970، يۈز ئۆلچىمى 140،749 كۋادىرات كىلومېتىر. شىمالىي كەڭلىك 36.11°، شەرقىي ئۇزۇنلۇق 102°43.

ئابدۇسەمەت خېلىل شېئىرىيەت ساھەسىگە 1952 - يىلى <يەكەن ئاممىۋى گېزىتى> دە ئېلان قىلىنغان <بىلىم بېغىدا> ناملىق شېئىرى بىلەن كىرىپ كەلگەن. ئۇ، شۇنىڭدىن تارتىپ ئىزچىل تۈردە شېئىر ئىجادىيىتى بىلەن شۇغۇللىنىپ <ۋاپا ئەھلىگە مەن شەيدا>، <ۋەتەندەك غەمگۈزار بولماس>، <سۆيدۈم دېسەڭ>، <سىرلىق مۇھەببەت>، <يىلدا ئەمەس،ئۆزۈمدە ئەيىب>، <ئادىمىي شەيتان> قاتارلىق بىر تۈركۈم شېئىرلارنى؛ <يەكەن>، <زەرەپشان ئوغلى>، <مۇنبەر قىسىسى>، <قانلىق ئىز>، <لەيلىگۈل> قاتارلىق بىر قىسىم داستانلارنى يېزىپ، كۆزگە كۆرۈنگەن شائىرلارنىڭ بىرىگە ئايلانغان. ئابدۇسەمەت خېلىلنىڭ بەزى شېئىرلىرى ئاپتونوم رايون دەرىجىلىك مۇكاپتلارغا ئېرىشكەن.

__ ئەمىسە، ئۈجمىنىڭ ئايدىڭدىكى سايىسىنى ئۈزۈمگە سېتىپ بەرسەڭلار... __ دەپتۇ باي. ئۇ لولىلىق قىلىپ يۈرۈپ، ئۈجمىنىڭ ئايدىڭدىكى سايىسىنى مىڭ بالالىقتا 350 تەڭگە كۈمۈشكە سېتىۋاپتۇ. لېكىن ئەمدى ئۈزى تېخىمۇ "ئويغا" قاپتۇ. تالاغا چىقسا يۇرت-جامائەت، رەقىبلىرىنىڭ دەردى، ئۈيگە كىرسە، بالا-چاقا، رەپىقىلىرىنىڭ دەردى؛ زاڭلىق-مەسخىرە، چىقىم... باينىڭ جېنىغا تېگىپتۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە "گادايلار"نىڭ بۈگۈن كېچە بېشىغا چىقىۋالغانلىقى، ئۈجمىسىنىڭ ئايدىڭدىكى سايىسىنى سېتىۋېلىپ، ئۇلارغا پۇل تۈلىگەنلىكى باينىڭ يۈرەك-باغرىنى خۇن قىلىۋېتىپتۇ.

ئەھمەد يەسەۋىي،ئەتىراپىدىكى ئىنسانلارغا ئىسلام دىنىنىڭ ئاساسى پىرىنسىپلىرىنى ۋە شەرىئەت-سۈننەت، تەسەۋۋۇپ ۋە خۇراسان مەلامىلىكى قاتارلىق ئۈچ ئاساسقا تايانغان يەسەۋىيلىكنىڭ ئەدەپ-ئەركانلىرىنى ھېكمەت نامى ئاستىدا ھەجە ۋەزنىنى قوللۇنۇپ نەزىمى شەكىلدە ئاددىي تۈركچە بىلەن بايان قىلىپ چىققان. ھېكمەتلەر يەسەۋىي دەرۋىشلىرى ئارقىلىق ئىسلامىيەتنى تېخى قۇبۇل قىلمىغان باشقا تۈركىي خەلقلەرغىمۇ تارقالغان.يەسەۋىينىڭ يېقىن ئەتىراپىدا توقسان توققۇز مىڭ باشقا يىراق جايلاردا بولسا ئون ئىككى مىڭ مۇرىتى ۋە نۇرغۇن ئىزباسارلىرى بار ئىدى.

ھەر قايسى دۈلەتلەرنىڭ ئانىلار بايرىمىنى ئۆتكۈزۈش ۋاقتى ئوخشىمايدۇ ، ياپونىيەنىڭ ئانىلار بايرىمىمۇ 5 – ئاينىڭ ئىككىنجى يەكشەنبە كۈنى بولۇپ ، بايرامدا كىشىلەر ئانىلىرىغا گۈل (红石柱) سوۋغا قىلىپ بايرىمىنى قۇتلۇقلايدۇ .
شىنجاڭدا ئىلگىرىدىن 50نەچچە خىل ئۈزۈم ئۆستۈرۈلۈپ كەلگەن،ئۈزۈم سورتلىرىنىڭ كۆپلۈكىدىن ئېيتقاندا،ئىلى بىرىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ.ئىلىدا ئۈزۈم سورتىدىن 35ى بار.ئۇنىڭدىن قالسا قەشقەر(18خىل سورت بار)،خوتەن ۋىلايەتلىرى(17خىل سورت بار)دۇر.ئاساسلىق ئۈزۈم ماكانى بولغان تۇرپان ئويمانلىقىدا سەككىز ئاساسىي سورت بولغاندىن باشقا،يەنە بىختىن ئۆزگەرگەن تۆت خىل سورت شىنجاڭنىڭ باشقا يەرلىرىگە تارقالغان،ئۈزۈم سورتلىرىنىڭ تارقىلىش ئەھۋالىدىن قارىغاندا،قەشقەر ئۈزۈمى بىلەن خوتەن ئۈزۈمىنىڭ ئۆستۈرۈلۈش كۆلىمى ئەڭ كەڭ بولۇپ،شىنجاڭنىڭ جەنۇب ۋە شىمالىدا ئومۇميۈزلۈك ئۆستۈرۈلىدۇ

ئۇنىڭ يەر تۈزۈلۈشى: جەنۇبىي ئېگىز، شىمالى پەس، تاغلىق 53.6% نى، ئېدىرلىق 25.7% نى، جىلغا تۈزلەڭلىكى 20.7% نى ئىگىلەيدۇ، 53 بۇلاق، ئېقىن دەريا، جىلغىسى بار، يەر ئۈستى سۈيى بايلىقى مىقدارى 874 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىك رايونلارنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقدارى 512 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋان بايلىقىدىن يىلپىز، غولجا، سايگاڭ بۆكىنى ئارقار، ئاق بوغۇز بۆكەن قاتارلىقلار بار. ياۋا دورا ئۆسۈملۈك بايلىقدىن سۇغىگۈل، قانتېپەر، قوچاق قول، چۈچۈكبۇيا، توشقان زەردىكى، يەرمەدىكى قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقىدىن كۆمۈر، خروم، ھاك تاش، ئالتۇن، بازالىت، سۇۋاق شىغىل، گرانت قاتارلىقلار بار. تولى ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ ئىككىنچى دەرىجىلىك قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. ئۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 4.3℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 40.2℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى - 36.6℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2857.9 سائەت، 10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرىسى 2336.4℃، قىروسىز مەزگىلى 138 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 253.1 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 1786.2 مىللىمېتىر. بۇ ناھىيە چارۋىچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىر 15 مىڭ گېكتار (233 مىڭ مو) تېرىلغۇ يېرى، 4400 گېكتار (66 مىڭ مو) ئورمانلىق، 1 مىليون 105 مىڭ 900 گېكتار (16 مىليون 895 مىڭ مو) ئوتلىقى بار. يەنە 4500 گېكتار (68 مىڭ مو) تېرىقچىلىققا باب كېلىدىغان قاقاس يېرى، 1000 گېكتار (15 مىڭ مو) ئورمان ئەھيا قىلىشقا باب كېلىدىغان قاقاس يېرىبار، چارۋىچىلىقتا يايلاقتا چارۋا بېقىشنى ئاساس قىلىدۇ، چارۋىسىدىن كالا، قوي قاتارلىقلار بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن قىچا، كۆممىقوناق، گازىر تاۋۇز، زىغىر، قىزىلچا قاتارلىقلار بار. سانائەتتىن ئېلېكتر قۇۋۋىتى، سېمونت ئىشلەش، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، كۆمۈرچىلىك، تېرە - يۇڭ پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار. تولى ناھىيىسىنىڭ ئاساسىي مۇئەسسەسەلىرى تەدرىجىي ياخشىلانماقتا. ئۆلكە تاشيولى 221 - لىنىيىسى ناھىي تەۋەسىدىن ئۆتىدۇ، ئوپتىكا كابىلى بىلەن ئالاقىلىشىش ئىشلىتىلىشكە باشلىدى، يېزىلاردىكى پروگراممىلىق تېلېفون پۈتۈن مەملىكەت بىلەن تورلاشتۇرۇلدى.

__ سودا ئىشى ئاسان ئەمەس، سىلىمۇ ئىمام-مەزىنلىرىنى قىچقارسىلا، مەنمۇ بىر-ئىككى ئاغىنەمنى قىچقىراي، خەت-مۈھۈر قىلىشايلى... __ دەپتۇ. باي: __ گېپىڭ راست بولسا، توختاپ تۇر، ئاۋۋال باھاسىنى كېلىشەيلى، ئاندىن ئۇچىدىن بىر نەرسە بەر، قالغان ئىشلار ئاسان... __ دەپتۇ.

دەقىقە [dəqiqə] — ۋاقىت ھېسابىدا سېكۇنتنىڭ 60 تىن 1 بۆلىكىگە تەڭ بولغان ئەڭ كىچىك ۋاقىت بىرلىكى. قەدىمكى زاماندا ئوتتۇرا ئاسىيادا سائەتتىن كىچىك ۋاقىت بىرلىكى دەقىقە بولغان. بىر كېچە-كۈندۈز 1440 دەقىقىگە بۆلۈنگەن. دەقىقىنىڭ ئۇزۇنلۇقى توغرىسىدا «بابۇرنامە» دە «سۈرە فاتىھەنى بىسمىللا بىلەن قوشۇپ ئالتە قېتىم ئوقۇغانچە بولىدۇ» دېيىلگەن.