Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Guastâla l’é la pió impurtânt sitadèina ‘d la bâsa arzâna a’s câta a pôca distânsa da la rîva dréta del fióm Po, e a 30 km, cîrca, da Rèz, da Pèrma e da Mântva. Al prémi testimoniâsi ed l’antichitê relatîvi ad un cèinter cun ed j abitânt pēra che a s’arfâghen al peréiod etrósch. Còst an dév mìa sembrêr strân perché a’s déve al fióm cme via ed comunicasiòun cun al mêr se a’s câten di sègn d’ j Etruschi e ânca di Rumân, cun al lōr sistèma ed centóri, in sté zôni. D’urégin probabilmèint longobêrda, al nòm l’arvîṣa un "wardistall", pôst ed guêrdia in avânti cûntra i Biṣantèin che s’ēren fermê a Mântva. Però l’é in època ed l’êlt medioēv (864 dC) che al nòm ed la sitê al vîn numinê per la préma vôlta ind la stória quând l'imperadōr Ludovico II al regâla Guastâla a la mujêra Angilberga. L’é cun i Canòsa, atōren a l’ân mél, che la burghêda, nasûda intōren a la Cēṣa ed la Pēv, la gh’à al privilèg dal "nullius dioecesis", e la comîncia ad avèir impurtânsa per la presèinsa ed lêrghi zôni cultivêdi insém a al tèri réchi a dû pâs dal Po. I dû cuncéli tgnû ind la Cēṣa ed la Pēve, préma int al 1095 cun Urbano II, al pêpa dal cruṣêdi e dôp int al 1106 cun al pêpa Pasquale II, sègnen l’impurtânsa ch’ la gh’îva Guastâla int al Medioēv. Cun l’arîv ed la Sgnuría di Torelli, dal 1406 al 1539, al cumîncia còl ch’ as pōl ciamêr al peréiod ed la creasiòun ed l’architetûra ed la sitê cun la costrusiòun dal palâs di nôbil, dal castèl, dal divêrsi cēṣi e ‘d la piâsa. Sta nōva realtê nêda insém a la rîva drèta dal Po la fà vòja a Ferrante Gonzaga maresiêl ed câmp ed l'Imperadōtor de Spâgna Carlo V, che al la cûmpra, int al 1539, da la Cuntèsa Ludovica Torelli cun la mîra ed fêren ‘na properietê dègna ed la só râsa. D’ alōra Guastâla la mócia ‘na sicûra impurtânsa cme capitêl dal duchê di Gonzaga, fîn a la fîn dal '600. A gh’ é stê invidê di artésta cme al Campi e al Guercino, e povēti cme al Torquato Tasso e al Guarini. A câvṣa ed la só pusisiòun stratègica, Guastâla l’ēra dvintêda óna dal furtèsi pió impurtânti dal tèimp. Còst l’é ânch al mutîv ed la só ruvîna, difâti int al 1689 l’é stêda asaltêda da i Spagnôl che gh’àn butê zò al mûri e la rôca. Da sté dâta Guastâla la s’invèia vêrs un deperimèint polétich e militêr. Cun i Borbone , che în gnû dôp di Gonzaga, la sitê la pâsa sóta a Pèrma, e cun l’ arîv ed Napoleòun (1801) e Maria Luigia (1814) Guastâla la fà pêrt dal Duchêt ed Pèrma, Piaṣèinsa e Guastâla, fîn a l' Unitê d' Itâlia int al 1861. Al ‘900 al vèd la realtê ed la produsiòun ed Guastâla cambiêres da agrécola a industriêla e artigianêla la mantî però un ligâm cun la tèra atravêrs la fabricasiòun dal vèin Lambrósch Arzân, dal Grâna e cun jalevamèint. Incō l’é ‘na sitê dóve la dimensiòn la permèt ‘na bòuna qualitê ‘d la véta, grâsia ai lêregh spâsi vèird lighê al fióm, a la burghêda stôrica, ai servési preşèint e a un livèl ed l’ocupasiòun tra i pió êlt.

Nasuda a Vienna, primma fjóla 'd Francèsc II, dal 1810 l'à spozè Napoleón anca s' l'era sempor stè nemigh äd la so genta. L'è andäda a stär a Parigi, e dal 1811 l'è dvintäda mädra 'd Napoleón II.
L'algebra la pôl èser druvè par truèr la soluziån ed problêm reèl parché äl rêgol fundamentèl äli én cunpâgna a la realtè e pôlen èser däli imâzin dal månd e dî valûr reèl.

Salvatèra l'é int al distrèt industriêl ed la cerâmica, ch' al gh'à dèinter divêrs cmûn ed la pruvîncia ed Rèz e còla ed Mòdna, tra quisché Sasôl e Scandiân

Al fêr dal dé (aurora in italiân) l'é l'intervâl dal tèimp ch' a vîn dōp la nôt fònda e ch'al vîn préma ed l'alvêr dal Sōl, e ânca l'aspèt che al cēl a matèina al gh'à in cól peréiod ed tèimp. Per paragòun ed culōr, a gh'é ânch al fenômen dal fêr dal dé dal pôlo, che però la gh'à 'n stôria tóta diferèinta.

Al Trentén al cunfénna pió só con la pruvénzia autònoma ed Bulzàn, a maténna e pió zå col Vènet (Pruvénzia ed Belón, Pruvénzia ed Vizänza e Pruvénzia ed Verånna), a sîra con la Lunbardî (pruvénzia ed Brêsia e Pruvénzia ed Sondri).

Ma mé a ’m tudrò süsa e andrò da mé pädar e ’gh dirò: Papä, mé vöd ch’a i ho falä contra Dio e dnänz a vó.Mé zä a ’n son pö degn d’iess ciämä voss fiö; tgnìm cmé vöin di vòstar sarvitór."

I nómmer reèl, R, i pôlen avair däl ziffer periodichi e brîsa periodichi fén ch'al dûra Dio. I nómmer reèl ch'i n én brîsa raziunèl i s ciamen nómmer irraziunèl.

La zitè l'è zircundè da un moccia ed muntâgn: al San Martén, al Dåu Màn, al Melma, al Piz d'Erna, al Resegån e al Magnòden i én i pió inpurtànt.

La sitê stôrica l'é fâta cm' un teâter a l'avêrta, cun dal stradlèini stréchi dimòndi, cun a i fiânch dal j êlti e bèli facêdi ed palâs che dân prutesiòun dal vèint ed tramuntâna. La pôrta di Cordiglieri l'é l'ónich monumèint ed la sitē. Al cunvèint di Cordiglieri, ch' al ciâpa al nòm dal curdòun ch' a purtêven in véta i fundadōr ch' ēren frê francescân, l'é dal XII e XIV sècol. Butê zò tânti vōlti al tèimp dal guèri ed religiòun e sòta la Rivolusiòun, l'é stê restarvê in môd straordinâri dal 1960 al 1970

Int al valòun ed Rio Pascolo a 1.500 mēter a gh'é al rifûg "Paolo Consiglio" (mìa guardê, cun 23 pôst lèt e un pôst per fêr da magnêr), pûnt ed partèinsa gióst per 'na şgambinêda vêrs la séma dal Sucîş. S' a 's partés da la frasiòun ed Sucîş Nōv a 980 mēter e a 's tōs al sintêr n. 655 dal CAI a s' rîva in dō ōri insém a la só pûnta.

'L infinî al pōl èsar druâ in na manéra sustantivàda par dar un giudìsi in sal vérub (LÈŚAR 'l è bèl) o par dar di órdan ad n far minga quèl (Minga MAGNÀR!).

Al vérub AMARE d'l Itagliàṅ in Miranduléś a n gh'è minga. A 'l sò pòst a s dróa sèmp'r al vérub VLÉR e pò BÈṄ (A t vój bèṅ → Ti voglio bene → Ti amo);

Da Piâsa Garibaldi, per via Verdi a’s rîva al Teâter Comunêl in stîl ed la secònda metê dal ‘700, da pôch restavrê; se invēci a’s va per via Volturno a’s rîva a Piâsa Matteotti, in dó gh’è la Tòr Cèvica o "campanòun" dal setsèint, in dôve ‘na vôlta a gh’ēra l'antîga Rôca butêda zò dai Spagnôl (int al 1689). Pió avânti, in via Piave, al Santvâri Beata Vergine della Porta dal sesèint la gh’à incòra di paliôt in scajōla ed tânt culōr, ôpra d’artigianê carpṣân. S' a's tōrna in Strêda Gonṣêga (Via Gonzaga),'d impurtânt agh'é la vècia Cēṣa ed Sân Francèsch, incō destinêda a sêla mòstri.
In sté peréiod, al pió tremènd per la só véta, Matélda la rişghêva la só sicurèsa personêla sia a livèl fîşich pr’ al conseguèinsi ‘d un pêrt difécil che int al medioēv despès a finîven cun la môrt ed la mêdra, e per la râbia ed la râsa di Lotaringia ch’ l’ îva tôt in strîna Matélda che an n’îva mìa dê un erēd al "Sgnōr", cûmpit principêl, se mìa ónich cûmpit, p'r al dòni ed l'època. In znêr dal 1072 la scâpa apèina la pōl, e la tôrna a Canòsa, a cà da só mêdra.

Tot 'i aan p'r e 15 d' Agòst festa d'e zocaréin tott a'l dè. Tot 'i aan p'r e 24 ed Loi, l' a' ié a Carvièè la festa 'd Sèta Margharètta 'd Carvièè d' la quela l' an s'sa dimondi. La festa de paììs 'd Grizèna l'è par la prèmma Dmanga d' Agòst, quélla 'd Sténc p'r la terza. La fèsta d' al patròòn l'è p'r e 29 'd stémber, S. Michèèl Arcànzel. Festa e'd la zivòlla in Pién 'd Cètta p'r i premm 'd Maagg, int' e stéss siit l' otma stména ed Loi e la prèmma d' Agòst l' a'i é la fésta e'd l' Unità.

Al só arléqui în stêdi spustêdi in al 703 in 'na cēşa nōva fâta tirêr só in só unōr dal vèschev arzân Tommaso. In stêdi mési atâch a còli ed sân Venerio l'Ereméta e Cosma e Damiano

A sòm ind al peréiod delichê ed campâgna eletorêla, a Bresèl ind la Bâsa arzâna, cme sèimper, a se’s prepêra a l’ j elesiòun cun ‘na decîṣa propagânda polética, Pepòun, al séndech, a’s candîda per dvintêr deputê. Per còst l’é custrét a dêr l’eṣâm per utgnîr la licèinsa elementêra. Cun l’ajót e un quêlch sugerimèint, mìa dal tōt diṣinteresê, ed Don Camél, Pepòun a gh’la farà. Al partî al mânda a Bresèl ‘na compâgna per dêregh ‘na mân ind la propagânda eletorêla, mó Pepòun al ciâpa ‘na côta e sōl l’intervèint dal sôlit Don Camél al sêlva la situasiòun e l’ ajóta a mantgnîr la pêṣ e la serenitê ind la faméja dal Séndech. Ind al cōrs ed la campâgna eletorêla ògni môsa l’é lècita, ânca la catêda ‘d un câr armê americân che al tôrna a vèder la lûṣ grâsia a’na pasegêda ed nôt cun Don Camél e al Sgnōr séndech. Dôp un rubamèint int al pulêr ed Don Camél, un stravagânt cumési tgnû in piâsa da Pepòun, un grôs panèl cun un ritrât dal Séndech “mudifichê”, Pepòun al vîn elèt, mêl luntêr al dêv partrîr per Ròma, cun al lasêr al paèiṣ, la faméja, al fiōl céch ch’ l’ al salóta dal balcòun ed cà e al só amîgh-nemîgh ed sèimper: Don Camél. Mó Don Camél agh fà cambiêr idèja a l’al tôrna purtêr a cà in ‘na cōrsa in bicicléta tóta da vèder e da gôder.

La prémma l'è lighè al lavurîr ed B. Riemann ch'l'à pensè a un môd ed generalizèr la teorî d'la superfézzi ed Gauss in däl dimensión pió grandi ed 2. I nûv ogèt as ciamen varietè rimanänta. Da qué ai è pô nèda la geometrî differenzièl.

al léber I, cun préma 'na dèdica e bèin dû prôlogh, al cûnta in vînt capétol tóti al stôri ed la râsa di Canòsa, dal patriêrca Attone da Canòsa fîn a la môrt ed Beatrice ed Lotaringia, mêdra ed Matélda. In sté prém volóm l'autōr al fà parlêr diretamèint al Castèl ed Canòsa in préma persòuna.
In fònd a la cuntrêda di Sêrev (adèsa Via Veneto), ind l’ângol ed la piâsa, a gh’é la Cêṣa di Sêrev, fundêda int al 1654 e tirêda só a pió riprèiṣi, cun al cunvèint atâch. L'intêren, in ûṣ barôch, l’é a ‘na sōla navêda cun trèi capèli per pêrta.La facêda an n’ mìa finîda, ânca al cunvèint, in urègin prevést a piânta quadrêda l’é stê fât a mèz ( dal 1873 l’é stê druvê cme uspedêl civîl).

Trî în i principêl cōrs d'âcva che bâgnen la pruvîncia: al Po a mazanôt per circa 20 km., l' Èinsa a sîra, dal surgînt fîn al sbòch int al Po, sgnând al cunfîn cun la pruvîncia ed Pèrma per circa 85 km. e al Sècia ch’al sègna al cunfîn a matèina cun la pruvîncia ed Mòdna da Srèdel a Rubēra; d’ed ché al va ind la pruvîncia ed Mòdna fîno a dêr int al Po, dôp un cōrs ed pió ed 170 km. Dimòndi în i turèint, spêce in muntâgna: al pió impurtânt l’é sèins êter al Cròstel, lòungh 55 km. ch’al nâs pôch sōvr a Caṣîna e al s’ bóta int al Po, atraversând al comûn ed Rèz. Turèint pió céch în al Dôl, al S’cèl e al Treṣnêr, che dân int al Sècia, pó al Rodên, la Mudlèina e al Quarèiṣem che bâgnen al burghêdi ed Rèz.

La stasiòun la gnira a custêr 79 miliòun 'd Euro, finansiê dal Ministêr dal j Infrastutûri ed la Regiòun Emélia-Rumâgna e da la socetê TAV S.P.A dal gróp Ferovéi dal Stêt.

Cumpagn ed ätar parlad gallo-italich, al bubièiś in d'li verbi al gh'ha bisogn d'un prunom raffurzativ. In dal bubièiś ogne parsona la g'ha al sò prunom.

1954 -1956 – Al cgnòs la zòvna peruviâna Hilda Gadea ch’ al la spuserà int al 1956. Da lê al gh’à ‘na fiōla, Hildita. Al se spôsta a Sitê dal Mèsico. Al cgnòs Fidel Castro e al vîn arestê insèm a di êter cubân. L’é liberê dôp cîrca dû mèiṣ ed perṣòun.
Al prémi nutési sōver un cèinter abitê ind al pôst l'é in 'na cartula traditionis dal 15 ed zógn 835 in dóve la regîna Cunegonda, mujêra dal pôver Bernardo Rè d'Itâlia, la dèta al só testamèint a favōr dal cunvèint pramṣân ed S. Maria e S.Alessandro. In sté documèint în més in lésta soquânt bèin ind i teritôri ed Rèz, Pèrma, Mòdna tra quisché la tercia curte mea in loco ubi nominatur Ceredo iuxta flumen qui vocatur Sicla oséja «la mé têrsa cōrt ind al pôst ciamê Cerēto in rîva al fiòm ciamê Sècia». A ghé dal prôvi che un antîgh cèinter abitê ciamê Cerēto, l'êra ind la zôna lòngh la spònda ed mansèina dal fiòm Sècia tra Velalòunga e Rubēra, l'é da sté abitê che, prubabilmèint, a s'é ṣvilupê al paèiṣ ed Salvatèra. Soquânt stôrich, cme al Tiraboschi, àn més in dóbi sté urégin pinsând che al nòm Cerēto al sia còl ed Cerēto Êlpi. Mó sté pinsêr an n'é mìa ed sicûr gióst per soquânt mutîv: al prém l 'é che Cerēto Êlpi an scâta mìa insém a la rîva dal Sècia mó sōl aṣvèin, al secònd l'é che ind di diplôma ed Ottone II (980) Federico I (1160), Enrico IV (1191), Federico II (1224) an 's lêz mìa pió ed la Cōrt ed Cerēto, mó ed 'na Cōrt ed S.S.Salvadōr e ânca ed la Pēv (cēṣa parochiêla da dóve dipendîven dal j êtri cēṣi) dedichêda a S.S. Salvadōr, cme riṣûlta dal permès ed tirêr só al dècimi avûda da i Sgnōr Gessi da pêrt di vèschev ed Rèz int al 1210, n'êter mutîv l'é còl che Cerēto Êlpi an prîva mìa avèir la qualitê ed Cōrt perché, cme a dîṣen i documèint stôrich, l'an gh'îva mìa asê urganiṣasiòun cunômica, socêla e giurisdisiònêla e pó la cēṣa parochiêla ed Cerēto Êlpi l'é da sèimper dedichêda a Sân Zvân.In un documèint dal 1189 a 's dîṣ che la Pēv ed Sân Salvadōr ed Cerēto

La mêdra armêşa vèdva cun trî fiō céch l’an gh’ la cavêva mìa a sustgnîr la pêrta ed Bonifacio e alōra la s’é pugêda ai pêpa ânca perché i Pêpa êren òm ed cêşa curtzân di Canòsa o parèint cme ad esèimpi al Pêpa Leone IX ch’l’ ēra al sío ed só mêdra Beatrice. Int al 1053 Matélda e i só fradêl îven utgnû un privilèg ed prutesiòun personêla da l'Imperadōr Enrico III, mó ind al ‘stès ân a mōren i dû fradê ed Matélda a câşva e d ‘na fatûra (probabilmèint un avelenamènt mìa vrû).
L'é dal tèimp di rumân ch' a's cgnòsen al j âchev chêldi ed Quâra. Còst l'é cunfermê dal nòm Acquaria scrèt insém a di documèint ed la préma metê ed l'ân 1000, mó l'é int al 1454 ch' a gh'é la préma nutésia dal j âchev chêldi ed Quâra ("Balneum Aquarium"), âchev bromo-salso-iodiche dal j impurtânti virtó curatîvi, tânt che in cl' ân lé al Dóca ed Frêra Borso d'Este, alōra Sgnōr ed la muntâgna Arzâna, l'à permés, al cûnt ed Quâra Luigi da Dallo, ed tachêr 'na gabèla a chi druvêva al j âchev per curêres. Al j âchev a gnîvev fōra bundânti atâch al lèt dal turèint Dôl, a cîrca 2 chilômeter a matèina dal paèiṣ. Luigi Dallo l'à fât fêr 'na grôsa vâsca in muradûra per la racôlta dal j âchev e 'na tetòia, per permèter a i viṣitadōr d'andêr int l'âcva. Int al XVI sècol al Balneum Aquarium l'é dvintê dimòndi famōṣ; ché l'é gnû a curêres dal mêl di sgnōr al cardinêl Gregorio Cortese, mèinter al j âchev ed Quâra a gnîven purtêdi fîn nelle Gallie ed in Ispagna. Int al 1708 Antonio Vallisneri l'à catê i rèst 'd un tempièt pagân, a's trâta prubabilmèint ed 'na costrusiòun dedichêda a un Dio dal j âchev. La Società Reggiana di Archeologia l'à druvê di sugerimèint ed Ferrarini per fêr soquânt stódi in la zôna dal j âchev chêldi, é stê catê la schêla scavêda int al sâs, cun i bûṣ per i lègn per i mantèin. Ed fiânch a la scalèta, fr'al pôchi prêdi armêṣi 'd un antîgh murèt, a vînen fôra, ancòra incō, al j âchev sêrsi d'óna dal tânti surzèi, tót a pèil d'âcva dal torèint, almēno quâter cun 'na bòuna purtêda, óna ed còsti chêlda, cun un calōr stâbil ed 24,4°. Mó sōl cun l'intervèint di mèz tètnich e mecânich adât a's pōl tentêr ed turnêr a purtêr a la lûṣ còl che al Dôl l'à quacê cun 'na quêrta ed sâs.

Matélda l’é môrta int al 1115. Al só côrp adèsa l’é suplî in Sân Pêder a Ròma, ind la tòmba sculpîda da Bernini, ònica dòna insèm a la regîna Cristina de Svèsia. In ōrden ed tèimp la vín préma suplîda in San Benedetto in Polirone (San Benedetto Po), pó, int al 1633, per vrèir dal pêpa Urbano VIII, al só cadâver al vîn spustê a Ròma in Castel Sant'Ânzel. Int al 1645 i sō rèst a câten pôst per sèimper ind la Basélica ed Sân Pēder ind la Sitê dal Vaticân. La só tòmba sculpîda dal Bernini l’é ciamêda Onore e Gloria d'Italia.

Marmirōl (Marmirolo in italiân) l' é 'na frasiòun dal cmûn ed Rèz l'é matèina e a cîra 9 chilômeter dal cèinter ed la sitê La frasiòun la preşèinta carateréstichi principalmèint campagnōli, dâto ch'lé in avêrta campâgna.

Al rè, che fin d'alùra l'éra stà tard e pégar, cóm sa 'l sa 's füs dasmisià, l'incuminzè da l'ingiüria fàta a 'sta dóna, che con tüt la ràbia al l'ha vendicàda, ad ésar ün rigurùs parsecütór ad tüt quèi che cóntra l'unór dla sò curóna i avès fat quèl in séguit.ibidem, pagg. 268-269

Al gróp musichêl PGR (Per Grazia Ricevuta), prugèt ed Giovanni Lindo Ferretti, ind al désch D'anime e d'animali al dèdica ‘na cansòun, Alla pietra - la préma ed l'âlbum, a la Prēda ed Bişmântva
Int al mèinter, in sègvit ed la catêda ed l'Amèrica e a la polética coloniêla di stêt europèi, soquânt léngvi rumânşi (francèiş, spagnōl e portoghèiş) insèm a êtri léngvi ed l'Euròpa ocidentêla, dóve al sègn dal latèin l'ēra fôrt, fra quisché l'inglèiş, a s' ēren pó sparpagnêdi in quêşi tót al mònd.

Bêrgum (Berghem in bergamasch, Bergamo in itagliàn, Bergum in lunbèrd ed Milàn; Wälsch-Bergen in tudàssc antîg; Bergomum in latén) l'è una zitè ed la Lunbardî, capitèla d'la só pruvénzia, e la gh'à 116.510 abitànt (2004). La zitè l'è mesdè in dåu pèrt: Zitè Èlta, ch' l'è la pèrt pió vècia e la Zitè Bâsa.

Žiznàtic (Cesenatico in itaglièn) l'è un paes ad 23.780 abitant, in pruvenza ad Furlè-Zisèna. U's trova d'impet a e mèr e l'è impurtant par la spiàza.

La Repóblica Arzâna (Repubblica Reggiana in italiân) l'é stê un Stêt pruvişôri nê da la divişiòun di teritôri arzân dal Duchêt ed Mòdna e Rèz dichiarêda al 26 agòst 1796 dal Senêt ed Rèz in sègvit a l' aşvinêres dal trópi napoleônichi e (sèmbra) al mainfestasiòun a favōr di francèiş da pêrt dal pôpol arzân.

Considerè l'evoluziån d'la râdio, ch'la psêva trasmétter såul dî són, l'è stè strolghè par tant bâl d inventûr in di mondi 'd pajîs, prémma par l'esêrcit e pô i l'àn spargujè anch' a la zänt sóbbit dåpp la fén d'la secånda guèra mundièl.

Burgarêl (ciamê Borgarello in itagliàṅ) 'l è 'n cumûn itagliàṅ edla pruvèinsa 'd Pavìa in dla Lunbardìa. Al gh'à na populasiòun ed 2.840 abitànt, cun na superfìsi ed 4,84 km² e na densitê 'd 512,4 ab./km².

La Delésia dal Verginèiṣ (Delizia del Verginese in italiân) l’è òna dal 19 abitasiòun d’j Estèins (ciamêdi Delési estèinsi) atâch a Portmagiōr

A difarénsa d'l itagliàṅ, in dua 'l agetìṿ pusesìṿ al dipénd sèmpar dla parsòna, dal gènar e dal nùmar, in Miranduléś a cònta sōl la parsòna, a part al pusesìṿ dal prima e secónda persòna pluràla in dua 'l agetìṿ p'r al fémni al cambia.

Al dialët bubieṡ (dialèt bubièiṡ in bubieṡ) l'é un dialët d' la lëingua emiliana dal grüp linguistic "gallo-italico" e 'l sa pärla in dal cumoin ad Bòbi, e in d' una la zona dl'appennèin piasintëin taca a Bobi, in d' la pruvincia d' Piasëinsa. L'é un dialët imbastardì parché l'é stä cuntaminä a bota da la lëingua lumbärda, da la lëingua piemuntesa e da la lëingua ligüra. In sert rob al sa sméia paric' al dialët lumbärd ucidentäl (ch' i ciaman anca insübar).

sénsa prunóm, a part quél ad prim livèl (d'l ugèt) ch'l è sèmpar ubligatòri: [On]V1Op1V2Sn eśémpi: [al pui] è'l magnâ da Stévan? (itagliàṅ: [il pollo] è mangiato da Stefano?)

Int al 2005 l'universitê arzâna l'é stêda spustêda int la vècia Caşêrma Zucchi, cun un miuramèint di lochêl e dal materiêl; vídeo-proietōr int tóti al clâs, nōv laboratôri 'd informâtica e la posibilitê ed coleghêrs a Internèt wireless (sèinsa fîl).

C. -- Caesar, Caius, Caput, Carrissimus, Causa, Censor, Centurio, Civis, Cohors, Colonia Comitialis (dies), Condemno, Coniunx, Comes, Consul, Cum, Curavit, Curo, Custos, Caia, Centuria, Cum, Con. (praeverbium).
La legènda la vōl al só nòm lighê a un fât curiōṣ: ind al tèimp ed ‘na guèra, int al paèiṣ êren armêṣ in véta sōl trî abitânt; pió probabilmèint al nòm al gh’à urègin rumâni lighêdi a la religiòun ed Giano. La preṣèinsa ed la Cêṣa ed Trignân la s’ vèd in un dpcumèint dal 1302 e l’êra sóta a la Pēv ed Prê. Tóta la véla l’é sèimper stêda dipendèinta politicamèint e aministrativamèint al casèl ed Sân Martèin e a n‘à segvî ânca la stòria.

A digh donca che in di temp dal prim re 'd Cipri, dop al cunquist fat dla Tera Santa da Gofredo 'd Buglion, a sucedé che una sgnora 'd Guascogna l'andé in pelegrinagg al Sepolcr, da dova turnand indree, arivada in Cipri, da suquant birbon la fu vilanament ultragiada. 'D quest chì lee, sensa nissuna cunsulasion dasprandos, la pensé d'andar a ricorar dal re; ma 'gh fu dit da sertun che la pardrev la fadiga par gnent, parchè l'era acsì da poch che non sol al na vendicava brisa i insult fat ai altr, ma che al tolerava vigliacament anch quei ch'i 'gh favan a lù; intant che chiunque gh'aveva un dispiaser al la sfugava col faragh un qualch insult o vergogna a lù. Avend sentii quest la dona, desprada dla vendeta, par cunsularas un poch dla sò noia, la propos da vler dar 'na stucada a la miseria del re; e andada pianzend davanti a lù, la diss: "Al mè sgnor, an vegn minga a la tò presensa par vendeta che m'aspeta dla ingiuria ch'am è staa fat ma, in sudisfasion 'd quela, at pregh ch'at m'insegn cuma 't sofr queli che mì a sent ch'i 't fan, afinché imparand da tì a possa con pasiensa supurtar la mia; la qual, Dio al sa lù, se al psess far, vluntera at la darev, zà che tì at see un sì bon purtador".

Flèina o F'lina ind al dialèt lochêl, (Felina in Italiân) l'é a 664 m. i.l.m., l'é 'na frasiòun dal cmûn ed Castelnōv di Mûnt ind la pruvîncia ed Rèz. Cun 2.229 abitân, cuntê int al 2004, l 'é la frasiòun pió impurtânta dop còla dal Cmûn.

Al pêder Bonifacio, l’ēra l'ûltem erēd ed la putèinta faméja ed Canòsa, parèint dirèt dal patriêrca Adalberto Atto (o Attone), al prém ed la râsa ed la faméja d’ j Attoni (o Attonidi).

La Pruvèinsa ed Quảng Bình l'è 'na pruvèinsa dl'Bac Trung Bo, Vietnam ed circa 800.660 méla cristiàn. The capital is Đồng Hới. La cunfèina a nord cun la Pruvèinsa ed Hà Tĩnh), a est cun la South China Sea, a sud cun la Pruvèinsa ed Quảng Trị, a ovest cun la Laos.

In cól mumèint, al Sōl as câta int al quadrânt tra "matèina" e "mezdé" int la pêrta êlta ed la Tèra; tra "matèina" e "sîra" int la pêrta bâsa.

Al Dialét Miranduléś l'è na varietà dialetàla d'l Emigliàṅ ch'la fà part dal grup linguìstic gal-itàlic. L'è anc, insém a tut chi àtar dialét emigliàṅ, la lìngua dla versiòṅ dla Wikipedia ch'a sî drē a léśar.
La Spunghêda ed Bresèl, d’ed là d’èser un dōlṣ particulêr, l’arnōva la memôria, cun al pést tra i dû fôder ed pâsta frôla, al savōr dal côṣi ‘d un tèimp e in pió la cunvinsiòun popolêra la dîṣ ch’ la pôrta furtûna perché réca ‘d ingredièint cme l’òva pâsa, i pgnôl, al nōṣi e al mândli che în purtadōr ed bòuna sôrt. Intresânt còl ch’ al dîṣ al Prufesōr Cesare Corradini espêrt in matèria: ...è riconoscibile un fondamento culturale che costituisce elemento, certo, di tradizione, avendo le procedure previste per le metodiche di lavorazione e conservazione un uso consolidato nel tempo e possedendo tutte le fasi produttive, le caratteristiche di tipicità, salubrità e sicurezza.

Ind la zôna dintōrna al Maurisiân, al tèimp di rumân gh’ēra lòngh a la via Emélia, al simitèri ed la sitê. Dimòndi lâpidi în stêdi catêdi al tèimp di schêv ind l’Otsèint e ânca dôp, adèsa în int al Muséo Cèvic.

Matélda a la fîn dal 1069 l’ é andêda a catêr al padrégn Goffredo ch' l’ēra drê murîr in Lotaringia; préma ed la só môrt Matélda la spôşa al só luntân cuşèin e fradlâs Goffredo al Gôb per asicurêr la sucesiòun ai tétol e al properietê, cme l’ēra stê stabilî in ‘n’ artécol dal matrimòni dal padrégn cun la mêdra Beatrice. Al marî l’è un zōven curagiōş e onèst mó carghê da difèt fîşich, a tót al manēri Matélda, ch' la sà di duvèir aristocrâtich per còl ch’ l’ ēra stêda duchêda e cun la persuasiòun ed la mêdra, ânca se ritentîva l’armagn in Lotaringia in cà cun al marî e l’armâgn in cînta ind l ‘avtûn 1070; tra la primavèira e l'istê del 1071 la parturés ‘na putîna ch’ la ciâma Beatrice per prèir arnuvêr al nòm ed la mêdra, nòm dimòndi frequèint ind la râsa di Lotaringia. Al pêrt an n’é mìa stê fâcil, cme quêşi tót i pêrt dal medioēv, dôp pôch dé la céca Beatrice la mōr. La Beatrice mêdra la tîra só al cunvèint ed Frasinòr ind l'Apenèin Mudnèiş, cme l'ēra uşânsa tra i potèint, per: la grazia dell'anima della defunta Beatrice mia nipote.

Matélda l’à pasê la só gioventò in mèz ai frèd lêgh e i bôsch pîn ed nèiva ed la Pianûra padâna, e a diferèinsa dal dòni nôbili dal só tèimp, la pasêva dimòndi tèimp per dêres a la cultûra e a l’ educasiòun: fîn da céca: conosceva la lingua dei Teutoni e sa anche parlare la garrula lingua dei Franchi (al fêva nutêr Donizone). La só léngua mêdra l' ēra al longobêrd e l’ēra duchêda al bòuni manēri e a i môd mudèst da j òm ed cêşa mantvân che a gh’îven cumincê a vrèiregh bèin dôp che, a sōl sē ân, a gh’ēra môrt al pêder ed môrt viulèinta; spēce Giovanni da Mantova che al gh’à insgnê al trivio (gramâtica, retôrica e dialètica) e al quadrivio (ritmètica, geometréia, mûşica, e al stódi dal strèl), che a gh’îven lasê un sègn in tōta la só véta ind la pasiòun pr’ i léber, l'êrt, ind al funsiòun ed la cêşa e la mûşica.

Al vicèndi stôrichi de sté frasiòun în lighêdi strèchi a còli dal Livèl Nassetache a 'gh fêven riferimèint ânca Sincsèr, Câmp e Cavrîl. Ind la piasèta dal paèiṣ a gh'è un céch uratôri dedichê al Bambèin Gesó ed Praga, finî int al '60 e da pôch restarvê.
La Véta ed Matélda ( Vita Mathildis in latèin – Vita di Matilde in italiân) o "Ât ed la cuntèsa Matélda" (Acta Comitissae Mathildis in latèin - Atti della contessa Matilde in italiân) l'é la stôria in latèin scréta t'r al 1111 e al 1116 dal frê benedetèin Donizone ed Canòsa, frê dal cunvèint ed Sânt Apollinare ed Canòsa, insém a la véta e i fât famōş ed la Grancuntèsa Matélda ed Canòsa

La sitê la srèv stèda tirèda sù da 'l Re Astolfo, ùn di Lungubêrd; la prémma costrusiòun ch'a s in sà un quêl, l'è la Césa ed Santa Maria, ciamèda anca "La Sègra", dal 752.

I vérub sintagmàtic i èṅ di vérub ch'i èṅ fat sù miténd insém più elemènt, prima un vérub è pò 'n avérub lucatìṿ, dand-ag un valōr difarènt. Chi vérub chè, ch'i sarésan pò i phrasal verb d'l Ingléś e ch'i èṅ druâ dimóndi anc in dal Tedésc, i n s càtan minga facilmènt invéci in dal Léngui rumànśi a part 'l Itagliàṅ e, incóra da piò, in di Dialét Gal-Itàlic cum 'l è pò anc al Miranduléś.

Cuma p'r 'l Itagliàṅ, al pasâ pròsim al descrìv n'asiòṅ ch'la gh'è bèla stada e ch'l'è anc finìda. Al s fà miténd insém al preśènt indicatìṿ dal vérub ÈSAR (in gènar p'r i vérub riflesìṿ o i vérub ad cundisiòṅ o ad muimènt ch'i èṅ minga tranśitìṿ) o AVÉR (ad sòlit p'r i vérub tranśitìṿ) cun al partisìpi pasâ dal vérub in quistiòṅ. Quànd a 'l inìsi a s dróa al vérub ÈSAR e al sugèt l'è na fémna, al partisìpi pasâ al gh'à da tgnir cònt dal gènar e dal nùmar.

1928-1930 – Al nâs a Rosario al 14 zógn, prém ed sînch fiō, da Cecilia de la Serna e Ernesto Guevara Lynch. L’à pasê i prém dû ân ed véta int al Nord ed l’ Argintèina, ind la zôna abandunêda e salvâdga ed Misiones.

Lècch (Lecch par lunbèrd, Lecco in itagliàn, Leucum par latén; Leck in tedèsch) l'è una cmónna ed stra sé e nå 47.000 abitànt e l'è la capitèl d'la Pruvénzia ed Lècch.

Al 14 avrîl 1486 al castèl ed Queriêgh al vîn butê zò a canunêdi, mó j Este an s’fêrmen mìa che. La sèi ed vendèta l’é trôpa e acsé, dé dôp dé, un mjêr ed guastadōr ferarèiṣ a bóten a tèra tóti al cà dal paèiṣ. Al pôchi cà armêṣî in pē al 25 avrîl 1486 a vînen batzêdi “Vèla Nōva”, cun l’intensiòun ed canṣlêr per sèimper al ricôrd di odiê traditōr.

Mó a gh'é ânca stê di avtōr, pr'esèimpi Raffaele Maffei int al 1506, al frê Leandro Alberti int al 1550, e Paul van Merle int al 1605. ch'j ân pinsê che la sitê ed Tolomeo la fósa a mezdé ed Rèz atâch a l'Èinsa. Còl ch'l'é sicûr l'é ch'al ré ch'al divéd al cmûn ed Canòsa da còl ed Sân Pôl al's ciâma incòra adès ré Lusēra (Rio Luceria), e ch'al nòm de sté turèint l'é asê antîgh da èser catê ind l'inventâri dal 1364 di bèin d'Azzo da Curèz cme Rivum Luxerae.

L'aqua l'a-s càta in d'i ocèan, in d'al mêr, in d'al giâz, ma anch in d'al nóvli, in d'i fiómm e in d'i lêgh. L'aqua da bávver l'è impurtànt per l'òmm civiliżê. As dis ch'ag-én sia anch sólla Lónna, Mèrt e in d'i eter pianê.
L'é stê fât, só incâregh ed la cumpagnéia dal Suffragio, int al 1758 int al pôst in dó gh'ēra 'na figûra dal Crucifés piturêda al tèimp ed la pèst dal 1630 – 1631, mèinter la facêda l'é stêda fara int al 1761, só progèt ed l'architèt Giovan Battista Cattani ciamê Cavallari. Int al 1887 l'é stê restarvê sòta la diresiòun ed l'inzgnēr Albertini. Al stâbil al presèinta 'na carateréstica facêda barōca int al fōrmi bumbêdi e urnêdi. Al stâtvi int la facêda in ôvra dal scultōr veronèiş Angelo Finali. L'intêren ed l'uratôri l'é ânca ló in stîl barôch e, drēda l'altêr magiōr as pōl vèder l'afrèsch ch' al rapreşèinta Crést in crōş cun l'indulurêda in znôc a i sō pē. L'uratôri l'é a la fîn dal Cōrs ed la Gêra in dó l'é la tèsta ed tóta la sēna. L'uratôri l'é in un şlêregh dal cōrs, ciamê ed sôlit piâsa dal Crèst, da dōv' as pôl vèder ânca la cópla e la tòra dal campâni ed la Cēşa ed Sân Zôrz.

Al sozialîsum da cminzéppi al s'è méss cåntr al liberalîsum ed sänper, int'l economî e i dmandèven la nazionalizaziån o la suzializaziån ed tott o ed pèrt däli ativitè ecunòmichi. La cuntèsta la neutralitè däli istituziån statèl ed cåntr a la lòta ed clâs e al lòta pr'un mudamänt dla pèrt dal stèd o parfén, int'la versiån ed Karl Marx e po tôlta sò da l'anarchîsum, par cazèrel zå.

Int al zôni in dó a gh'stêva pió gînta, drē la vìa Emélia, e in dó l'avtoritê di conquistadòur l'ēra pió fôrta, al latèin al ciâpa a la svēlta al pôst di dialèt cēlt e la nâs na societê armes'cêda ed Gâl e Român (la resistèinsa ed la léngua in culîna e in muntâgna, in dó a gh'ēra mēno gînta, a gh'é al chêṣ ch'la sìa durêda per pió tèimp); i sgnōr dla ristocraséia dal pôst difâti j ân capî che adatêrs al mōd ed fêr e a la léngua di Român l'ēra la strêda pió fàcila per mantgnîr un cincinîn ed cmând. Strabone (V, 1, 6) al scrév, seìntesinquânt ân dôpa la cunquésta di Român, che i Bôi j ēren stê mandê vìa da la Gallĭa Cispadāna da dimòndi tèimp. Mó sicòma che còst an l'ēra mìa pusébil, a's gh'à da intènder che Strabone al vrîva dîr ch'an gh'ēra pió d'gînta ch'la fósa bòuna ed parlêr na léngua cēlta.

Al "Salâm" an né mìa stê tirê só ind l'istès mumèint che în stêdi tirêdi só cal j êtri pêrt dal fabrichêt, l'é stê restarvê ânca dôp che al castèl l'êra sparî. La só salvèsa l' stêda duvûda da la bòuna puşisiòun cme pûnt d' uservasiòun insém a la streda dal Cerêto.

La Prēda ed Bişmântva la vîn citêda da Dante che al la nômina int la Divina Cumèdia, e probabilmèint al l’à inspirê ind la spiegasiòun dal Mûnt dal Purgatōri.

l'à scurtê l'impalcadûra: i 150 sêlem, che préma ēren recitê tót int al cōrs ed 'na stmâna, în stê urndê in un gîr ed quâter stmâni. In pió, cun chi cambiamèint ché, în stê ânca tajê fōra soquânt sêlem ciamê imprecatori

Cugnìnt l'è na vélla ed Mòdna: l'è ónna di vélli pió cécchi dla zitê, anch s'l'è d'arèint da Mòdna e agh pàsen ad travèrs l'Autostrèda dal Sól, la via dal trèin e la tangenzièla ed Mòdna, tót insàm.

Al Parsótt ed Mòdna (DOP) l'è al nam dal parsótt ch'as fà a Mòdna e in pruvèinza, precisamèint datés di èrzen dal Panèr sèinsa mai andèr dedsóver di 900 métri.
Al raggn ed Zvân al dsmitè dal 1506 quand al Pèpa Giólli II arivé col só esêrcit a Bulåggna e al purté vî totta l'èrt ch'ai êra int'al só palâz. Da alåura fén a la fén dal 1700 Bulåggna l'è stè såtta al Stèd d'la Cîsa e al guêren ai êra al cardinale legato mandè da Råmma insamm a un Senèt ch'al elezêva ogni dû mîs un gonfaloniere (gióddiz), con dî èter ôt cònsul pió vîc'. La prosperitè d'la zitè l'andè avänti, anch se al mèl naigher d'la fén dal 1500 la purté la popolaziån da 72.000 a 59.000 abitànt e quand ai è stè un'ètra vôlta dal 1630 i arivénn a 47,000. Dåpp i êren carsó fén a 60,000-65,000. Dal 1564 i tirénn só al Zigànt e al Palâz dî Banch atais a l'Archiginèsi, indovv ai êra l'Universitè vècia. Al Pèpa al fé tirèr só di mondi ed cîs e dî palâz religiûs, pió ch'in totti äli ètri zitè d'Itâglia. I artèsst ed st'êpoca i fundénn la Scôla bulgnaisa ch'l avêva stra i èter Annibale Carracci, al Minghén, al Guerzén e dî èter cgnossó in totta Euròpa.

Dôpa ch'j în rivêdi, al gînti cēlti ed l'Êlta Itâlia j în stêdi in guèra cûn i Român d'in quând in quând per squêṣi dû sècol. Al chêṣ pió famòus l'é stê còl dal "sacco di Roma" (la saczêda ed Ròma) int al 390 préma ed Crést, quând i Gâl Senòun ed Brenno j ân ciapê tóta la sitê e masê i senadōr (Livio V, 35-55). Un sècol dôpa i Senòun e gh'ân dê sòta ed nōv, int la têrsa guèra sannitica còuntra i Român, in leânsa cûn j Ómber, i Sanît e j Etrósch, e j ân finî per pêrder incòra int al 295 préma ed Crést. Int al 225, l'armêda ed na lēga di Gâl, cumprèiṣ i Bôi e j Insûber, la vîn a batâlia cûn l'eṣêrcit di Român, mó la i ciâpa a Talamòun (Polibio, Storie, II, 27). I Român e vân alōra al cuntratâch, e vînsen j Insûber es e ciâpen Mĕdaŏlānum (Milân) int al 222; in sègvit e tîren só la colônia ed Plăcentĭa (Piaṣèinsa) int la zôna di Bôi, e còla ed Crĕmōna Cremôna int al tèri di Insûber.

Al 14 ed setànber dal 1791 i dgénn dèr só a la zitè d'Avignon in Fränza parché al Napoleån la vlé indrî. Dal 1798 i franzîs i ocupénn la zitè ed Råmma e al pèpa, Pio VI, al fó fât parsunîr e purtè in Fränza, indóvv ch'al muré l'àn dåpp.

Quand Filip l'è dvintè duca 'd Pärma anca Du Tillot al gh'è andè drè, dal 1749. A Pärma l'è dvintè primma Intendent 'd la Ca Ducäla, pò ministor 'd l'economia, e dal 1759 primm ministor. Dal 1754 al duca al gh'à dè al titol äd Marchez 'd Flén.

Don Camél munsgnōr... mó mìa trôp (Don Camillo monsignore... ma non troppo in italiân) l’é al quêrt félm ed la stòria ed Don Camél e Pepòun, dirèt da Carmine Gallone int al 1961, trât dai racûnt ed Giovanni Guareschi. Al duvîva èser la pêrta finêla ed la stôria (cm' as vèd ânca da i dû prutagonésta: a gh' àn i cavî grîş e în invcî) mó invēce l'à 'vû un grôs sucès al butghîn (bèin 1.105.024.406 frânch) acsé a s'é decîş ed girêr 'n' êtra pêrt.
Stäl lît al n guinténn mai na vaira guèra, parché tott e dû i avêven la bånnba atòmica pr'evitèr ed fèrs atachèr. In totta la guèra fradda i arsenèl nucleèr däl dåu superputänz i gnénn carsó sänza dsmétter fén a l'ûtma êpoca (1979 - 1989), quand i s miténn d'acôrd (accordi START) par ridûser ed brótt i arsenèl nucleèr. Int'la guèra fradda la cuntraposiziån stra la cåursa ali èrum ch'la parêva ch'an s pséss brîsa farmèr e i tentatîv frecuént ed controlèr i èrum stra USA e URSS i gnénn negoziè con i aiûd dl ONU.

L' Universitê di stódi 'd Fògia (Università degli Studi di Foggia in italiân) in lètri UniFg l'é 'n' universitê 'd Fògia, Itâlia, nasûda int al 1999.

La matèina (mattino in italiân) l'é un mumèint ed la giurnêda, ch'l'é cumpâgn al secònd quêrt ed l'ideêla spartisiòun dal 24 ōri dal giōren. In sté significhêt, al vîn dôp ed l' êlba e l'é préma dal mezdé.

Al Sâs (in Itagliàn Sasso Marconi) l è na cmònna ed 14.612 abitànt in pruvénzia ed Bulåggna e al sò territori al tol la prémma stréssia ed culénn d'l Apenén stra la val ed såtta dal fiòmm Raggn, la pèrt ed såtta dal Satta a maténna e una pèrt d'la val dal fiòmm Lavén a sîra. Al secånnd nom dal pais la da' al famåuṡ Guglielmo Marconi, ch'al veins al premi Nobel par la Fisica int al 1909.

Sibèin che l'eşêrcit Imperiêl al fós dimòndi periculōş, lé stê desfât dal trópi matéldichi di céch fevdatâri e asegnatâri di bōregh fortifichê ch’ àn mantgû intâta la fedeltê ai Canòsa ânca 'd frûnt a l'Impēr. La conosèinsa perfèta di pôst, la velocitê dal j infurmasiòun e di spostamèint, al puşisiòun stratègichi che ocupêven tót i pôst alvê ed la vâl d'Èinsa, l’îva avû la dmèj insém al potèint Imperadōr. Sèmbra che la ‘stèsa cuntèsa cun un gróp ed suldê siēlt e fedēl l’avés partecipê personalmèint a la batâlia, còst l'à dê a j aleê a l'idèja ed cumbâter ‘na guera giósta. L'eşêrcit imperiêl l’é stê ciapê a tnâja int la valêda, mó la scunféta totêla l’é stêda pió ed ‘na guèra pêrsa: Enrico al s’é rèiş cûnt ed l'impusibilitê' d’andêr dèinter in chi pôst difécil da pasêr, bèin divêrs da la Pianûra padâna o 'd la Sasônia, an ‘s catêva pió ed frûnt ai cunfîn sgnê da i fióm ed l'Eurôpa centrêla, mó ēren sintêr pîn de strabêls, calânch, pôst difécil da rivêregh prutèt da rôchi bataliêri, da cà-tòr che se şlacêven vêrs al cêl, e che ed còli armâgnen i rèst ind la vâl d'Èinsa , da dóve butêven zò d’ ògni gèner insém a tót quî che gh’ andés atâch: lânci, frèci, ôli buiĵnt, giavelôt, sasòun, péchi infughêdi, cun sté êrmi chi ’s catêva pió in êlta al gh’îva despès la dmèj.

Sócret (in grécc Σωκράτης, Sōkrátēs; 470 a. C.-399 a. C.) l'era un filôsof grîg. L'è mej cgnossó pr'avair dscåurs davänti a tott pió che par avair scrétt dî lîber. Al môd ed rasunèr ed Sócret cunséssteva int'al dèr una man e arcgnósser i èter che äl só idê al n éren brîsa gióssti. Al dgé ch'l éra sinsé parché al saveva ch'l era sicûr d'la so mänt.
La pruvîncia l’é divîsa in dō pêrt: ‘na zôna ed pianûra e òna ed muntâgna, la zôna ed pianûra la va dal cunfîn a l’abaṣèin fîn a ‘na lénia quêsi drèta, da sîra a matèina, a 6-7 km. a mezdé da Rèz in dóve cumîncen al culèini che vân pôch a la vôlta in crèser fîn a cambiêres in vèiri e prôpri muntâgni fîn al crinêl. La pianûra, esènd lighêda al cōrs dal Po, la va naturalmèint in calând in altèsa da sîra a matèina. I dû cò în i 19 mêter i.l.m. al cunfîn pruvincêl tra l’albaṣèin e matèina e i 2121 mēter dal Mûnt Cùşna. Al j-êtri sémi impurtânti în: l’Êlp ed Sucîş (2017 m.), al Mûnt Caṣarōla (1979 m.) e al Mûnt Êlt (1904 m.). Da nutêr al fât ónich e uriginêl ed la Prêda ed Bismântva, ch’la se stâca cun la só séma piâta e al só parèidi dréti tânt che s’arcgnòsen subét ind al tânti vidûdi ed l' Apenèin arzân. I pâs ed muntâgna pr’ al mâchini al cunfîn cun la Tuscâna, în, da sîra a matèina: al Pâs dal Lagastrèl (1200 m.), al Pâs dal Cerēto (Strêda Statêla dal Pâs da Cerēto(SS63), 1261 m., al Pâs ed la Pradarèina (1572 m.) e al Pâs dal Fôrbiṣ (1574 m.).

La bundânsa per Rèz sòta i Român la finés int al têrs sècol dôpa Crést, ch'l'é un perèiod ed crîṣ generêla dal teritôri italiân cavṣêda dai cambiamèint pulétich conténov e dal ṣguastêres di comêrc; i câmp e's e-ṣmagrésen e j artigiân e sêren só butèiga sèimpr ed pió. L'é in ste sècol ché che Dioclesiân al decéd ed spartîr la regiòun in dòu pêrti: al trât ed côsta da Rémin a Frêra (la Flāmǐnǐa) e al rèst da Bulògna a Piaṣèinsa (l'Æmǐlǐa). Al dificultê e vân avânti ânca into al quêrt e quînt sècol, cûn al sistèma dal j âchev e di canêl ch'al và a fêres benedîr e i bârber ch'e pâsen sèimper pió despès a fêr dân. Bèle int al 338 dôpa Crést, Sânt Ambrôg al pêrla ed Rèz e d'êtri sitê ed l'Emélia e al dîṣ ch'j în mèṣ ruvinêdi. Mó i lighâm cûn Ravèna j în incòra robóst: int al 440 l'imperadōr Valentiniân III al nômina la diôceṣa ed Rèz suffraganea ed còla ed Ravèna. Al scrét famòuṣ ed Sânt Ambrôg al còunta bèin la fîn ed l'antichitê:

La préma vôlta, dòunca, ch’es pêrla ed Nuvalêra l’é in un documèint dal 963 ma la costrusiòun ‘d un “castrum” la và mésa a l’inési dal XII sècol per mèrit ed Gherardo Malapresa. Chiló al fà tirêr só ‘n tòra circundêda da fusòun e rivêl, mudând acsé al primitîv recînt, rinfursê da ‘n’ imperdghêda. Al vîn pó vindû, int al 1142, dal fiōl ch’al l’îva reditê al la só môrt. Un êter cuntrât d’ acquést dal 1270 al fà pinsêr che prèma di Gunṣêga, che rivarân int al 1358, fós stê i Sessi a cmandêr inséma a Nuvalêra. La fortificasiòun di Malaprèiṣa la gh’armâgn fîn a quând al ciâpa al fèdev Feltrino Gonzaga, che, ind al 1371, al la fà butêr zò, al fà tgnîr da cât sōl la “turris vetus”, per tirêr só la costrusiòun d’adèsa.
Còsta l’é stêda ‘na delusiòun per Ludovico, mó a l’ istès tèimp l’é cumincê per ló un peréiod bòun, duvû sia a mutîv d’afét che a mutîv profesionêl. L'Ariôst al 's é inamurê ed 'na dòna, Alessandra Benucci, mujêra ed un mercânt fiurintèin, Tito Strozzi, ch' al frequentêva la cōrt estèins per afâri. Dôp ch' l' êra armêsa vèdva, la dòna la 's é trasferîda a Fréra cuminciànd un rapôrt cun al scritôr (D. Ariôst). L'Ariôst l'êra sèimper stê retentîv vêrs al matrimòni, per còst al 's é spusê sôl dôp ân in grând segrêt per la paûra ed pêrder i benefési ed cêsa che gh'êren stê dê. La cuntitèsa ind al câmp profesionêl invêci, l'à gh'é stêda dêda da la publicasiòun 'dla préma edisiòun ed l' Orlando furioso, poēma divîs in 40 cânt ch' l' îva cumincê la scritûra 11 ân préma edla publicasiòun.

Al marî Goffredo al Gôb int al 1076 (cme al dîş "Lamberto di Hersfeld") al câsca in un ‘ imbuschêda ind al só tèri atâch a Anversa: ind la nôt cucê dal bisògn d’ed andêr ed côrp l’é andê al cèso e un asasîn ch’ l’ ēra a la pôsta al gh’à piantê ‘na spêda tr’al s’ciâpi e al gh'à lasê l’ êrma piantêda ind la frîda. L’é scampê a fadîga, ‘na smâna dop, al 27fervêr 1076, l’é môrt, l' à lasê Matélda vèdva, in dimòndi gh’àn dê la cōlpa d’ èsres macêda personalmèint de sté delét: ..con la complicità di una serva fedelissima lo fece uccidere in gran segreto mentre stava seduto al cesso, infilandogli la spada nell'ano.. (Landolfo Seniore stôrich ed Milân); a tót al manēri cme responsâbil a vîn sgnê più probabilmèint al cûnt bêlga Roberto. In ògni chêş Matélda an n’à mìa dê a i prēt gnân ‘n’ ufêrta per l'ânma dal marî masê, an n’à mìa fât recitêr ‘na mèsa o dedichê un cunvèint cme l’ēra d’ûş.

Al cartòun animê al counta la stòria ed'na famìa ed pinguìn ch'la abita in dal polo sud. In dla famìa i gh'ein Pingu, la surèla Pinga, peder e medra.

L'è nassù in Francia (Franza) a Bayonne al 22 'd maj dal 1711. L'à studiè a Parigi e pò l'è 'ndè a stär a Madrid, indò l'à principiè a lavorär par Filip, al fiól dal re 'd Spagna.

A la fì del XII sècol cumensa a furmàs la sità basa e l'è cüstrüit ol palàss de la régiù. Po a Bêrgum gh'è di beghe fra i Guelfi e Ghibellini, i Colleoni in di guelfi e i Suardi in di ghibellini. Al guèr stral dåu famàj i tàchen coi Suardi chi vénzen i Visconti ed Milàn. Int'al 1335 i tôlen al castèl ed san Vile.

Belgioiōś (Belgioioso in itagliàṅ) 'l è 'n cumûn itagliàṅ edla pruvèinsa 'd Pavìa in dla Lunbardìa. Al gh'à na populasiòun ed 6427 abitànt, cun na superfìsi ed 24,69 km² e na densitê 'd 260,3 ab./km².

L'economî dal Mèrch l'è såura tott cumpòssta d'indósstri céni sparpajè in tott al teritòri. Ai é dagli indòsstri ed schèrp, mòbil e mecànica, dal vén e dla costruziån dal nèv.

La finés acsé la véta muvimentêda ed Domenico de' Beretti ciamê Amorotto che, insèm a la Tòra da ló un tèimp ocupêda, a dân urègin a divêrsi fôli imbibî ed mistêr, crudeltê e amirasiòun che cûnten dal bandî ch' l' à terorisê e incantê al popolasiòun muntanêri per pió ed dêş ân.

As sêlta quî dôp (Lûna e – incòra – Satûren) a rîva a Giôve per Giovedé e, a la fîn dôp eter dû pianēt saltê (Mêrt e Sōl),as rîva a Vèner, cêra ch' l' as bèv, venerdé.
A mâg 2007 în finî i lavōr 'd arnōv ed la stasiòun. L'intervèin finansiê da Rêda dal Ferovéi Italiâni e da Seintestasiòun, l'é custê cîrca ûn miliòun e dû 'd euro. I lavō àn interesê quêşi tót al fabrichêt viazadōr: a s'ìécumincê a scartêr j elemèint ch' an centrêven mia fât dōp i bumabradmèint Ed la Secònda Guèra Mundiêla, muntâg di nōv inpiânt ed lûş, şlargamèint di spâsi per i servési comercêl, l'arnōv di bâgn e adatamèint a nôrma ed lèg ed j impiânt tètnich.

Ind al cōr dal cèinter stòrich ed Sâa Martèin la facêda ed la Cêṣa Parochiêla la dà in ‘na piâsa lêrga insèm a la Rôca Estèinṣ e a la vècia cà Pretôria, bèla pôst ed la Comunitê. La vîn numinêda int al Bòli puntifési dal 1144-1146 cun al tétol ed Capèla ind al plebanêt ed Prê. Vêrs la fîn dal 1500 al marchèiṣ Filippo I d’Este, ûn di pió famōṣ fevdatâri ed Sân Martèin, l’utîn dal pêpa Gregorio XIV la pusibilitê ed tirês só, ind la só céca capitêla ‘na Colegêda. L’impiânt l’é a crōṣ grêca cun quâter capèli angolêri che câmbien la piânta in un quadrê. Al preṣbitèri l’é zuntê a la piânta quadrêda cme ânca la Capèla estèinsa, adèsa dal Santésim Sacramèint, e la capèla dal Crést môrt. La cêsa l’é cupiêda, in schêla ed còla ed la Başélica 'd la Madòna 'd la Gêra ed Rèz. L’intêren l’é a trèi navêdi cun dêṣ altêr e cópla.

La televisiån (parôla nôva ch'la vén dal grîg par "visiån luntèna") l'è ón dî mèz ed comunicaziån pió cgnossó e pió druvè int'al månd, ch'l è la trasmisiån e la difusiån luntèni d'imâgin e 'd són. L'è ón dî mèz ed comunicaziån ed mâsa. All'è stä invantä in dal 1925 a Lòndra, da John Logie Baird.

Don Camél. Mònd céch (tétol uriginêl dal mêrs 1948 in italiân Mondo Piccolo. Don Camillo), l'é la colesiòun pió cnusûda ed racûnt (o rumânz a puntêdi]] dal giurnalésta e scritōr italiân Giovannino Guareschi. La prèma publicasiòun l'é dal 1948 ed la Rizzoli.

Dôp dimòndi vitôri, tra còsti còla insém i Sasòun, l'imperadōr Enrico a’s prepêra int al 1090 a la só têrsa calêda in tèra italiâna per dêr ‘na scunféta cêra a la pêrta rifurmésta. Al percōrs l’é stê al sôlit, al Brennero e Veròuna, cunfîn cun al properietê ed Matélda che cumincêven a partîr dal pôrti ed la sitê. La batâlia la s’é cuncentrêda atach a Mântva. Matèlda la s’ēra asicurêda la fedeltê di abitânt cun al lasêregh fōra soquânti tâsi cme al teloneo (‘na tâsa insém al comêrc) el ripatico ( la tâsa per traversêr i fióm ) e cun la prumèsa d’ èsser més dèinter al status ed Sitadèin Longobêrd cun al dirét ed câsa, pèsca e tajêr la lègna só tóti dō al rîvi dal fióm Tartaro. La sitê l’à tgû dûr fîn al "tradimèint dal giovedé sânt", dóve i sitadèin àn cambiê frûnt in câmbi ed soquânt êter dirét dê a lōr da Enrico. Matélda la s’é mésa in difèişa insém a l’Apenèin arzân datōrna ai sō castē ch’ an ‘s prîven mìa ciapêr, int al 1092 e dôp batâli sfalsêdi e sangunōşi tr’ al cumplichê sistêma ed difèişa che Matélda l'a 'gh prîva cuntêregh insém in Vâl d'Èinsa, l'eşêrcit imperiêl l’ēra stê ciapê in ‘na môrsa in sta cumplichêda rêda ed castē, rôchi, bōregh fortifichê dóve a s’ēra fât fîn da Atto l’avtoritê di Canòsa, e l’îva sèimper resistî a ógni atâch che al fós purtê insém a l'Apenèin.
Muntréch (Montericco in Italiân) l'é un guldèvel bōregh insém al culèini 'd Albinèa int al pruvîncia ed Rèz. A gh'é 'n' âria bòuna, masmamèint dōlsa rispèt al culèini lé 'd atōren, grâsia a còst a vînen fât dal coltûri ed frûta, vîdi e dal bòuni produsiòun ch' a vînen fâti a vîn tirê fōra: al Lambrósch Arzân D.O.C. e l' Aşèj balsâmich ed Rèz

Rino Varnéss (Rino Vernizzi) (Mzàn Sott 1946), sónador af fagòt a livèl internassionäl, l'ha soné part tant'an in tl'orchestra dl'academia nassionäla ad Santa Cecilia ad Róma.

Cme dupiadōr l’à dê la só vōṣ, tra chiêter, a Clark Gable Acadde una notte ed Frank Capra (1934) e a Laurence Olivier in Enrico IV (1946), Amleto (1948) e Riccardo III (1955).

L’é un delisiōṣ teâter d’ôpra italiân, faâ inséma al mudèl di teâter ed Rèz e Chèrp. L’é stê fât tr’ al 1862 e al 1868 só prugèt ed l’arzân ântonio Tegani in pôst di êter dû teâte ed préma al prém dal sincsèint fât da Lelio Orsi (butê zò int al setsèint) e al secònd dal setsèint. L’arzân Cesare Cervi (al ‘stès decoradōr ed la Sêla dal Cunsèli) a n’à dubê la sêla e l’ intrêda.

Al Coléc Bésbol Club l'è na societé polivalènta Bésbol e Softbol iscrìta in t'i campioné federäli dal 1974. Adèsa la sesiòn d'al bésbol l'è in t'la serie A2 c'me la sesiòn d'al softbol. Tùti'l partìdi regoläri, d'il squädri d'bésbol, i'èn zugädi al Diamante Collecchio, un stadio d'bésbol d'dumìla pòst, ma in t'la cité i'ghèn anca du camp da bésbol e vòn da softbol.

I prém ân ed la Grân Cuntèsa în stê lasê andêr dai documèint dal nutèsi ed l’època che preferîven dêr l’ atensiòun ai mâs'c, in sté chêş al fradèl pió grand Federico, ed pió Matélda la gh’îva n’êtra surèlla pió grânda ed lē, Beatrice. I documèint uriginêl a nèighen ch’a ‘gh fós un rapôrt strèt cun i genitōr ch’a’s dedichêven al fiōl mâs'c destinê a la sucesiòun.

Tachê a la Wikimedia Foundation a gh'è di èter wiki-progêt più cìc, c'ma i Test Wikipedia, i Incubadōr dla Wikimedia, Bugzilla, e 'l Wikimanìi.

L'è esteé al burattiner Luigi Rimini a creèr Sandróun, vérs la fein dal Setzeint, con un nàm dimondi long: Sandróun Paviròn dal Bosch ed satta da Modna.

Al nòm in urégin l’êra Corte de Herberia, e al pré deṣgnîr dal cêltich er-beria («in mèz a la pianûra»), mèinter al Musèo lapidâri ed Mòdna a’s stîn da cât ‘na lapìde dal 259 d.C., ch' la cûnta ‘d la fabricasiòun ‘d un pûnt ed prêda insém al Sècia per cûnt ed j-imperadōr rumân Gallieno e Valeriano, dôp che còl préma, fât in lègn, l’îva ciapê fôgh. Al prémi nutési ed l’ època stôrica a s' arfân al 915, quând l’êra al fèdev di Supponidi, dôp l’è pasêda a i Obertenghi. Ind l’êlt Medioêv al cèinter al pêrd impurtânsa a favōr ‘d la campâgna lé d’atōrna, e l’é prôpia in sté ucasiòun che a cumîncen a gnîr só dal cà, in dōve préma an gh’n’êren mìa, dintōren a la pēv di Sânt Faustèin e Giovita, ch'la s’ arfà al 980.

Durènt e' 2006 ì à fàtt dì cunzért cun Max Gazzé e partezipé à la trasmissioùn E' séns d'la vìta/Il senso della vita cundòtta da Paolo Bonolis.

L'ugnån dî nómmer raziunèl cåun dî nómmer finé ed zéffra decimèl la tôl al nomm ed fraziån decimèl o nómmer decimèl, ch'as pôl vadder dal volti segnè par D.