Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Пьесын сай могыржылан пьесыште улшо кугу драматизмымат ончыктыде ок лий. 1939 ийыште лекше «Тушманын кышаже» кызытсе жаплан Ефрушын моло пьесыже-шамыч дене таҥастарымаште эн популярный пьеса. Тудын популярностьшо темын злободневный ла политический заостренный улмыжо гыч, сценический оформленийым сайын, тÿҥ образ-шамычын характерыштым моштен ончыктыма гыч лектеш. Тиде пьеса илышыште лийше реальный фактым, кугу политический поворотым ончыкта. Пьесын тÿҥ темыже: у строительствыште вуйлатыме пашашке шÿшкылт шичше тушман-шамычын вредительствышт ваштареш кучедалмаш. Пьесын тÿҥ ситыдымашыжлан драматизм вияҥ шогымыжым последовательно огыл ончыетымашым, развязкым кужын шуйымашым ончыкташ кÿлеш. Ончыктымо сÿретын проблемыжын чыла сложностьшым автор тичмашын ончыктен огыл. Садлан сюжет кугу драматический пафос деч посна эрта. Пьесыште «Партбилет» кино ден «Павел Греков» пьесын сюжет влияний уло гынат, тÿҥ шот дене тиде оригинальный пьеса. Ефруш драмын ик тÿҥ качествыжым – характер ден обстоятельствым моштен ончыкта. Тудо сÿрет-шамычын проблемыжын чыла сложностьшым, деятель-шамычымат иктешлен типизироватлен ончыктен, сюжетный коллизийын чыла потенцийжымат мучко использоватлен, драматизироватлен эшеат кÿкшö художественный качестван драматический произведений-шамычым пуэн кертеш.

"Georgia Basin Action Plan - Coast Salish Sea Initiative". Georgia Basin Action Plan. Pacific & Yukon Regional, Environment Canada, Government of Canada (2005-10-17, updated). Тергыме 21 Ага 2006.

1971 ий — «Союз -11» космический корабльын экипажше колен. 3 космонавтын: Георгий Добровольскийын, Владислав Волковын да Виктор Пацаевын лӱмыштым тылзын кратерже-влаклан да изи-планета-влаклан пуымо.

Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник /П 34 сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола:Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 441-445.

1955 — Иван Михайлович Ямбердов, сӱретче, Марий Элысе сымыктышын сулло пашаеҥже, Россий Федерацийын сулло сӱретчыже. Шочынжо тудо Юлсер кундем Чодраялыште. 1983-шо ий гычак тудо сӱрет сымыктыш фонд Марий пӧлкажын уста сӱретчыже лийын. Ятыр портрет да пейзажын авторжо. А «Сандалык», «Йошкар имне-влак», «Ӱшан», «Овдасола-92» да «Мӱкш отар» сӱретше-влаклан 1993-шо ийыште кугыжаныш премий дене палемдалтын. Иван Михайловичын пашаже-влакым Финляндийысе, Венгрийысе, Израильысе, Италийысе, Эстонийысе да Элнан тӱрлӧ олаласе тоштерлаште ужаш лиеш.

Шукертсек палыме ой: писательын илыш корныжо, шонымаш ден пашаже, нунын вашталт толмышт, эн ончычак, произведенийла гоч палдырнат. «Творчество – авторын чурийончышыжо» манашат келша. Тыгеже кеч-могай писательымат тÿрлö велым ончалман, идейный позиций ден сылнымут мастарлыкшым чын виса дене висен аклыман. Тунам гына сай могыржат, тöрсыржат моткоч раш коеш.

1939 ийыште Ефруш 3 кыдежан, 6 сÿретан «Эҥыремышвод» драмым возен. Моло пьеса-шамыч дене таҥастарымаште тиде эн сайлан шотлалтеш. Тиде исторический драме. Марийский республика территорийыште гражданский войнан каен шогымыжым, ту жапысе илыш ден герой-шамычым автор тичмашын моштен почын пуэн. Автор ик волостьышто лийше эпизодым веле ончыктен гынат, гражданский война жапысе илышын тÿҥжым – класс кучедалмашым типично ончыктен.
Комсомол жюрин пунчалмутшо почеш пуымо тиде пел тӱжем теҥге Юрий Чавайнын илышыштыже икымше да пытартыш премий лийын, очыни. Молгунам иктаж-могай приз але грамот дене палемдалтмыж нерген лудалтын огыл.

Деревня Юж-Изыгачево (Йывран) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

1953 ийын кеҥежым Семлызе-влак ушем да Тӱвыра Министерстве Эрик Сапаевын произведенийже-влак колыштмашым эртареныт. Комиссийын пунчалже лектын: Эрик Сапаевым Озаҥысе кугыжаныш консерваторийыш колташ. Тунам Сапаев умыла: тӱҥ пашаже - семлызе семын шуаралтмаш, но тыште кажне кечын чот тыршаш кӱлеш.

Марий кундемышке кумлымшо ийла кугу вашталтышым конденыт. Акрет госек лапчык аҥажым шога дене коркалыше кресаньык тÿшка пашашке ушнен, колхоз имне дене пырля тракторым кушкыжын. Олаште промышленный предприятий-влак шукемыныт. Но тунамсе пагытым тоталитаризм режимын вияҥмыже, сталинизмын озаланымыже койдарен, чот локтылын. Коллективизаций тÿҥалмек, чыла вере «класс тушманым», «кулакым», «троцкистым», «бухаринецым», моло «калык тушманым» кычалаш, вожге куклен лукташ тÿҥалыныт. Пÿтынь элыште ятыр миллион титакдыме еҥ репрессийыш логалын. Марий кундемат тыгодым öрдыжеш кодын огыл, тÿжем дене эн ушан-шотан эргыже-ÿдыржö-влакым йомдарен. Тиде туткар саманын чын тÿсшым писательмыт раш ужыныт, умыленыт гынат, шке произведенийыштышт вик ончыктен кертын огытыл. Вет чыла вере, газет ден журналлаште, партийный цензур лийын. Садлан тораш ужшо, келгын шонышо кугу писательмыт тунам илышын осалжым сÿретлаш важмалдыкын каласыме-шыҥдарыме шонымашан произведенийлам возеныт, савыктеныт. Шукышт садак репрессийыш логалыныт.

Творческий таҥасымашым иктешлыме годым жюри студент Чавайнлан тиде мурыжлан 500 теҥгеаш кумшо премийым пуаш пунчалын. Конкурсышто ойыртемалтше-влак дене калыкым палдараш манын, оласе культур пӧртыштӧ ( тудо Комсомольский уремыште, кызытысе «Траст» банкын да Россий Сбербанкын офисышт коклаште,лийын) творческий молодежьын касшым эртареныт. Тушто Юрий Чавайнын мурыжым училищыште пырля тунемме йолташыже Вадим Воронцов (Марий АССР-ын ончыклык заслуженный артистше) мурен. Юрий деч посна тиде кастене окса премийым эше куд самырык талантан (композитор Эрик Сапаевлан, поэт-влак Михаил Якимов ден Максим Емельяновлан…) пуэныт.

Деревня Нижнее Азяково (Ӱлыл Озакъял) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

1937 ийыште Еласовысо РК ВКП(б)-н секретарь алмаштышылан тырша; тиде ийынак Марий книга савыктышыште пашам шукта, Серызе-влак Ушемын секретарьжылан шогалеш.

Культура пöртыш ен-влак шын-шын погынышт. Тиде Эмилия Гавриловнан шочмо кечыже ыле, калык ончылно шÿм-чон йÿлен каласкалымыж деч вара пöлекым кучыктышт.

Горная Поляна (рушла Горная Поляна) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Роҥго ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 50 еҥ (2002 ий), 49 еҥ (2010 ий).
«Ешем» пьесыште автор лодырьыш, хулиганыш савырныше Стапанын комсомолка Зоям йöратысаш верч ударникыш савырнымыжым ончыкта. «Тайра» пьесыште колхоз вакш контролер Курносов Павлын, ватыже (Тайра) улмо ÿмбачак, вес ÿдрамашым йöратышаш верч вредительыш, класс тушманыш савырнымыже ончыкталтеш. « Эҥыремышвод» пьеса гоч автор Аликайын шке ватыжым – кулак ÿдырым коден, йöратыме йорло ÿдыр дек ушнымыжым почын пуэн. «Тушманын кышаже» пьесыште пашазе ÿдрамаш Зоя верч Айдушкин (инженер-вредитель) ден Разумов (инженер-коммунист) коклаште кучедалмаш кая.

ООН — Титакдыме йоча-влакым торжалык деч аралыме кече (Международный день невинных детей — жертв агрессии.). Тиде кече 1982-шо ийыште Бейрут олам бомбардироватлыме туткарым шарныме лӱмеш палемдалтеш.

Деревня Малая Олма (починок Вновь заведенный Олма) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Деревня Елымбаево (Яшмет, Элымбай, Чирково, Нолишки, Марий ял) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Генетические связи простых и сложных предложений (на материале топонимических и исторических легенд и преданий) // Марийское краеведение в школе: Материалы научно-практической конференции. – Йошкар-Ола, 1996. – С. 35-40.

Деревня Кужнур — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Сергий Печорскийын кечыже. Тиде кечылан лум возын гынат, пушеҥгысе лышташ-влакым онченыт: пушеҥгылаште лышташ эше шуко гын – теле саадак вашке ок тол.

Лу ий модмашлан темын, да тудым мондаш тÿналыч. Молан манаш гын, тиде жапыште теннис шочын. Но содыги крокет илен лектын. 1900 да 1904 ийлаште крокет Олимпиадын программышкыже пуртеныт. А 14-ше гыч 26 ий жапыште 120 калык-влак кокласе турнир эртен. Калыкыште модмаш угыч пагалымашым сулен. Лач Америке гына вараш кодын. Бостон олаште крокетым арака йÿымö чер дене ик тöр шогалтеныт. Но 20 идалыкыште Голливудысö актер, режиссер, продюсер-влак кажне кастене пу чöгытым кидыш налын шар шамычым поктылыныт. Кокымшо Тӱнямбалсе Сар модмашын шарлымашыжым изиш темдалын. Но пленыш логалше нерген Калык-влак кокласе конвеций почеш, модмашым концлагерьыш колташ лиеш ыле. Англичан шамыч пленыш логалше йолташ-влаклан крокет шарыш документым да оксам оптеныт. Плен гыч куржашлан йöн лийын. Сар деч вара крокет модмаш угыч шочын, манаш лиеш. Самырык-влак школлаште, колледжлаште, университетлаште модыныт. Тунемме программышкат крокет пурен. Тачысе кечын Европышто, Америкыште Австралийыште крокетым гольф да теннис семынак пагалат. Английыште гына крокет дене 400 утла клуб почылтын. Кажне ийын Тÿнямбалсе крокет федераций 100 утла турнирым эртара.

«Илыш ÿжеш» – граждан сарыште лийше геройын (Мараев ден Кердинын) шарнымышт семын возымо. Шке илышыштыже лийше факт-влакым кучылтын, автор граждан сар годым Юл кундемыште совет властьын нелын пеҥгыдеммыжым, эллан киндым продразверстке почеш ямдылымым ончыктен.
Выразительные средства марийского языка в пейзажном описании (на материале романа М.Илибаевой «Вес тӱняш ямдылалташ») // Языки, литература и культура народов полиэтнического Урало-Поволжья (современное состояние и перспективы развития): материалы VIII Международного симпозиума «Языковые контакты Поволжья» (18-20 августа 2011 г.) / Мар. гос. ун-т; отв. ред. Р.А. Кудрявцева. Йошкар-Ола. 2011. С. 22-24

Тудо ийын «Рвезе коммунист» газет Юрийын «Сылне шурно лӱшкаш тӱҥалеш», «Муро-вий!», «Жап шуо…», «Лийнет гын тый поэт…» стихлажым савыктен. «Марий коммунылан» студент-музыкант ик эн ончыч «Кӱсле йӱк» почеламутышым темлен (1957 ий 26 апрель). Вес ийжылан шккенжын чон мурыжым «Ончыко» журналыш пуаш тоштын. Можыч, ондакрак конден улмаш, но кок почеламутшо («Чӱкшӧ курык шеҥгеч лекте кече» ден «Ший йыҥгырым пӱгеш кылдалтын») 1958 ийысе 4-ше номереш лектын. Вара кокытшат «Ӱжаран куэрлаште» сборникыш пурталтын, но тыгодым ятыр вашталтышым ыштыме. Икымше стихыште кумшо ден визымше куплет тыгай лийыныт:

Йӱштӧ Кугызан илышкорно тӱҥалтышыже славян мифологий дене кылдалтын. Мороз, Морозко, Трескун, Студенец – лӱм-влак дене тудым лӱмденыт. Акрет славян-влак изи капан, чал кужу пондашан кочам сӱретленыт. Шӱлалта гын – мландыште йӱштӧ лиеш. Шинчавӱдшӧ — ийсӱс. Кылмен шичше мутшо – покшым. Ӱпшӧ - лум поран. Йӱштӧ Кугызан пелашыже – Теле. Теле пагытыште Йӱштӧ Коча олык, чодыра, уремлаште куржталеш да шке тояж дене перкала. Перкалымыж деч кугу йӱштӧ эҥерым, урем вӱдым, ер-влакым ий дене леведеш. А пӧрт лукыш тояж дене пералта гын – пырня шелеш. Кӧ кылмымылан шортын шинча але кылмымыж нерген кычкыра – тыгай-влакым Коча ок йӧрате. А йывыртыше, весела-влаклан тудо кап пеҥгыдылыкым да чевер чурийым пӧлекла. Кылме тылзе гыч ӱярня тылзе марте Йӱштӧ Коча моткоч виян улеш, туддеч Кечат лӱдеш. Тӱҥалтышыште Йӱштӧ Коча осал юмо-влак радамыште лийын. Эре сырен коштшо Йӱдвел оза нерген Некрасов «Мороз, Красный нос» поэмым возен. Тушто Йӱштӧ коча чодыраште кресаньык тулык ватым кылмыктен пуштеш, ӱдырамашын йочаже-влак шкет кодыт. Островскийын «Снегурочка» пьесыштыже Йӱштӧ Кугыза осал да виян коча улеш. Славян-влак пӱртӱс вийлан ӱшаненыт. Сандене тӱҥалтыште Йӱштӧ Кугыза шке калык надырым поген коштын, уда йоча-влакым мешакыштыже наҥгаен. Но жап дене койышыж вашталтын. Лумӱдыр дене пырля кошташ тӱҥалмыж дене Коча эше шке веле пӧлекым пуэда.

Пукшамбал (рушла Пукшалмучаш) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Ӱштымбал ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 44 (2005 ий), 40 еҥ (2010 ий).

Григориа́н кечышо́тым католик йӱла почеш илыше эл-влакыште папа Григорий XIII 4 Шыжан 1582 ийыште, тошто юлиан кечышот олмеш пуртен. Тунам изарня, 4 Шыжа деч вара вигак 15 Шыжа тӱҥалын. Григориан кечышотышто идалыкын кужутшо --- 365,2425 сутка. Кужемдыме идалыкыште 366 кече, тыглай идалыкыште - 365 кече. Григориан кечышот ик суткалан садыгак вараш кодеш, но тиде сутка 10 000 ий жапыште погына (юлиан кечышотышто - 128 ийыште).

Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник /П 34 сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола:Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 201-202.
Эктор Алос-и-Фонт, «Преподавание чувашского языка и проблема языкового поведения родителей», Чувашский государственный институт гуманитарных наук, 2015, Шупашкар.

Вова-Юрийын Галина акажын эргыже, тудо 1946 ийыште шочын. Галина Сергеевна, Маргостеатр пеленсе театральный студийым тунем пытарымек, ончыч Чыкмаште, вара Йошкар-Олаште пашам ыштен, а Вова Шырканурышто коваж дене илен).

Деревня Нужа — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

философий да литератур институтышто заочно тунемеш, 1938 ийыште тунем пытара. 30-шо ийлаште серызе утларак ойлымаш почеш ойлымашым луктын, тушто кресаньык илышым сÿретлен, мыскара да лирик кумылжо вигак шинчалан пернен. Писательын геройжо-влак реализм келгытышт дене ойыртемалтыт, лудшо еҥ ушеш кужу жаплан шарнаш кодыт («Шелше вол», «Кукшо-ночко-влак», «Шовашыж ден комдыжо»). Мыскара интонаций писательын ятыр возымыжым сöрастара. Тудын положительный геройыштат шукыж годым весела, мыскараче кумылан еҥ улыт, ош тÿнялан шыргыж илат, вуйым сакен огыт кошт. Тыгак Г.Ефрушын лÿмжö 30-шо ийласе марий драматургийын кушмо корныж денат кылдалтын. Тиде жанр дек писательын рвезыж годсек спектакльлаште йöратен модмыжат лишемден. «Ешем», «Тайра» пьесе-влакым, «Тушманын кышаже», «Эҥыремышвот» драме-влакым возен. 1939-1940 ийлаште Георгий МарНИИ-н сотрудникше лиеш. Тушто тудо литератур да сымыктыш темылан статья-влакым воза. 1940 ийыште Г. Ефруш Йошкар Армийыш лектын кая. Карелийыште, йÿдвел межа воктен, служитлаш тÿҥалеш. Тудлан чылт у сомыл логалын гынат, жапше пеш шыгыр лийын гынат, ушыж дене сынымут нергенак шонен. Возашат жапым муаш тыршен. Мöҥгышкыжö эре серышым возен шоген. Сарын икымше кечылаштыжак неле, вÿр йоктарымашан вашпижмаште писательын ÿмыржö кÿрылтын. Кугу бой каен, йыр снаряд-влак пудештыныт. Кок разведчик, связист да Георгий Ефруш, тушманын тул йымакыже верештыныт, тудын вуйышкыжо кок осколко логалын. Йолташыже-влак тудым Куолаярви лÿман вереш тоеныт. Серызын ÿмыржö кÿчык лийын, коло вич ияшыж годымак кÿрылтын, творческий корныжо улыжат шым-кандаш ий чоло гына шуйнен. Тÿҥал пыштыме произведенийже-влакат серен шуктыдеак кодыныт, но тудын пашаже-влак шочмо литератур историеш пале кышам коденыт, нуно калык шÿмыштö илат. Г.Ефрушын мурыжо кÿрылтын гынат, тудын уста писатель улмыжо калык шÿмеш мондалтдымын кодеш.

Вильсур (Вильсор) Эдуардович Хамеев (30 Сӱрем 1950 ий, Иваново вел) — Совет Ушем да Россий кӱкшытысӧ продюсер, мурызо, актер, Марий Эл Республикын Калык артистше.

Икымше марий почеламутчо шотышто ӱчашымаш кая. Школлаште С.Г.Чавайным икымше почеламутчылан шотлат. Тудын возымо "Ото" почеламутшо икымше марий почеламутлан шотлалтеш. Но Чавайн деч ончыч Павел Глезденёвын "Вараксим" лӱман почеламутшым савыктеныт. В.А.Мухин тиде почеламутым "марий поэзийын шедеврже" ман лӱмден.

Копон (курыкмарла Копон, рушла Копань) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Эмансола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 108 еҥ (2001 ий), 87 еҥ (2015 ий).
Демаков Илья Иванович — II степенян Ачамланде сар орден, Йошкар Шӱдыр орден да III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

1944 ий — Поствайкин, Евграф Михайлович, марий серызе. Курыкмарий кундемыште шочын-кушкын. Ятыр ий тудо инженерлан тӱрлӧ чоҥымо ушемлаште пашам ыштен. Тудын возымыжо-влак кокла гыч «Тыйым ӱдыр вуча» романжым, «Поран» да «Сирень Сир» повестьше-влакым палемдаш лиеш. А «Тыр вады» пьесыже почеш шындыме спектакль дене Курыкмарий театр 1994-ше ийыште шке тургымжым почын.

Любовь Алексеевна Абукаева (1969 теле 25, Пошкырт Эл, Мишкан район, Шаде Шогертен ял) — марий йылмызе, фольклорист, профессор, филологий шанче доктор (2005).

Деревня Лопсола — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Сивыр; (суасла Cебер, рушла Сибирь) — кугу географик кундем йӱдвел-эрвел Евразийыште. Сивыр Урал курык-влак гыч Шып таптеҥыз марте верланен.

Борисов Алексей Григорьевич — I степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

Посёлок Красный Выселок (деревня Васильевская Поляна, Полянка) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Танле (православный) лӱм-влак: Васса, Дарья, Диодор, Иасон, Иван, Илария, Иннокентий, Клавдий, Мавр, Мариан, Матрона, Панхарий, София, Хрисанф, Дмитрий, Кромит, Мартирий

Кугу Моламас (рушла Большие Маламасы) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже верланыше Чакмарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 367 еҥ (2004 ий), 349 еҥ (2010 ий).

Валентин Колумбын поэзий корныжо эре тура лийын манаш огеш лий. Коклан-коклан поэтын ушыжым неле шонымашат авалтен, поэтический шомакат куштылгынжак шочын огыл. Поэт лым лийде ончыко ончен, шке почешыже самырык тукымым ÿжын. Моткоч кугу лийын тудын творческий планжат.

С принятием новой Конституции Российской Федерации 1993 года все республики, края, области, автономные округа, города Москва и Санкт-Петербург, а также Еврейская автономная область (вышла из состава Хабаровского края) стали равноправными субъектами Российской Федерации.

Йыванын кечыже. Ожно ты кечын шыже ужатымаш пайремым эртареныт. Пайрем кочкышлан чыве шыл дене ямдылыме кочкыш шотлалтын: тудым шолтеныт, жаритленыт, тулеш куктен кочкыныт.

Репертуар синтаксических фразеологизмов марийского языка // Тезисы секционных докладов X Международного конгресса финно-угроведов: Лингвистика: II часть / Мар. гос. ун-т. – Йошкар-Ола, 2005. – С. 5-7.

Яков Павловичын ÿмыржö корно кыдале 1937 ий 18 Агаште кÿрылтын. Тудо Оршанке районысо больницеш шодо пуалме чер дене колен. Вилям кочшо курныж гай шем шулдыржым шарен, 1937 ийысе шучко жапын толмыжым ужын, писатель тÿргоч колянен, тургыжланен. Черланымыжым шижын, тудо шкеак Оршанкыш эмлалташ каен, тöрланаш шонен, но тушеч мöҥгеш пöртылын огыл.
5-ше класс гыч Лемде школыш тунемаш куснен. А 7 класс деч вара, ачажын корнышкыж шогалаш шонен пыштымеке, У Торъялысе педагогике училищыш тунемаш пура. Но 1948 ийыште телым тудын илышыже йӧршын вашталтеш.

Алевтина Александровна Сагирова — поэтесса. 1954 ий 29 сӱрем тылзыште Киров вел, Шанчара кундемысе Малое Притыкино ялеш шочын. У Роҥго кундемысо "Вестник района" газетын серыш пӧлкажым вуйлатыше. Советский поселкышто ила.

Училищыште абитуриент-влакын музыкальный данныйыштым тергеныт, тыгак руш йылме (письменно да устно) да СССР Конституций (устно) дене экземен-влак лийынынт. Шырканур рвезе тушто, кызытсе семын ойлаш гын, 18 баллым поген: кок визытан да кок нылытан. Юрийым дирижёрско-хоровой отделенийыш налыныт.

Кызыт Ефремов тукым гыч ятырышт уке улыт. Тыгак калыкын чапле эргыже Г. Ефрушат уке. Писатель, сылнымут мастар, сай йолташ, поро эрге, шке ешыжым йöратыше ача нерген шарнымаш эрелан кодеш.

«Эреҥер» роман 1936 ийыште Нижний Новгород оласе краевой издательствыште посна книга дене рушла лектын. Тудым марла гыч А. Айзенворт (Деревяшкин) кусарен, литературно А. Патреев тöрлен. Чаманаш перна: тыгодым оригиналым ятырлан иземдыме, кÿчыкемдыме. Туге гынат рушла лекше «Эреҥер» шуко лудшын кумылжым савырен, шÿм-чонжым вургыжтен.

"Тольым ош тÿняшке да илаш ом вашке..." Шарнымаш, сценарий, конференций гыч выступлений, почеламут да муро. Йошкар-Ола, 2010. 112 с. (Олык Ипай лÿмеш Кугыжаныш молодежный премийын лауреатше, поэт Валентин Колумбын шочмыжлан 75 ий темме вашеш).

Лесоучасток Кумьинский — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

1950 — Анатолий Яковлевич Спиридонов, серызе, кусарыше да редакций пашаеҥ, Марий Элын сулло тӱвыра пашаеҥже. Тиде айдеме ятыр марий писатель да поэтын пашашт-влакым руш йылмыш кусарен. Шке произведенийлаштыжат марий фольклорым кучылтын: мутлан, «Югорно» поэмыже. Тиде пашажым аклен Олык Ипай лӱмеш да Марий Эл кугыжаныш премий-влак дене палемденыт.

Расширение России возможно в том числе за счёт независимых государств, в частности, территорий, которые могут когда-либо получить такой статус. Из соседних с Россией государств, стремящимися к интеграции с ней, включая непризнанные (частично признанные), Белоруссия и Абхазия не планируют стать субъектами Российской Федерации (при этом соответственно вступив или пожелав вступить в Союзное государство), а Южная Осетия, Приднестровье и ранее Абхазия (в 1995 году), а также Принаровье и Рудный Алтай (попытки провозглашения республик в которых соответственно на северо-востоке Эстонии и на северо-востоке Казахстана предпринимались русскоязычным большинством в 1990—1994 гг.) такое намерение проявляли.

Ош Виче эҥер (рушла Белая, пошкыртла Ағиҙел, суасла Агыйдел, чувашла Шур Атăл, одыла Тӧдьы Кам) — Чолманын эҥерйолжо. Йогын кугытшо – 1430 уштыш.

Кириллице негызеш кызытсе одо тиштер 1927 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да 5 ешартыш тиште гыч (йошкар тӱс дене ончыктымо) шога.
Йоча-влак эн сай произведенийыштым «Ямде лий!» газетыш колтылыныт. Икана, Бикмурзинын заметкыжым печатлыме годым редакций пашаеҥ-влакын титакыштлан кора авторын фамилийже гыч «мурзин » ужаш ала-кузе лектын возын, «Бик» гына кодын. Илен-толын, тиде мутак фамилий поэтын псевдонимышкыже савырнен.( Г.Зайниев )

Поэзия Миклая Казакова. Новое осмысление традиций // Мана- ева-Чеснокова С.П. Художественный мир современной марийской поэзии : моногр. Йошкар-Ола, 2004. С. 65—69.

Вологда вел (рушла Вологодская область) — Россий Федерацийысе регион. Кас-Йӱдвел федерал йырвелыш пура. Мланде кумдык - 144,5 тӱж. км². Калык чот - 1 196 тӱж. еҥ (2013). Административ рӱдер — Вологда ола.

Гимнастике — ик эн чӱчкыдын вашлиялтше спорт тӱрлык. Спортгимнастикыште калык-влак кокласе турнирлаште 14 медаль комплектым пуат. Олимпиадын программыште 1896 ий гыч.

Образные средства марийского языка в словесном портрете (на материале марийского романа) // Проблема сохранения языка и культуры в условиях глобализации: Материалы VIIмеждународного симпозиума «Языковые контакты Поволжья». Казань. 2-5 июля. 2009. С. 195-196.

Агрыз (Агырзе) (рушла Агрыз; одыла Огырчи) — Российыште Суас Элын Агрыз кундемыштыже верланыше ола. Агрыз кундемын рӱдерже. Калыкчот: 19700 еҥ (1989 ий), 19739 еҥ (2016 ий).

Деревня Малоникольск — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Поэтын йылмыже моткочак лывырге, образный. Шуко примерым кондаш лиеш, но мый икмынярым гына ончыктем: «Мардеж, лÿс гыч чинчым пуалын, шинчасорташкем шава», «Кас канде каваште рудалт кайыш шÿдыр аршаш», «Шыве-шаве лышташ йылмыж дене мыйым кажне шопке саламла…» Мочол сылнылык, шинча ончылнак койшо сай сÿрет!

«Ачийжат-авийжат» (1923) драмыште марий калыкын XIX курым мучашсе, XX курым тÿҥалтышсе илышыжым ончыктымо: капиталын шеҥын пурымыжлан кöра ожнысо кугу еш, патриархальный йÿла вучыдымын шырпештеш, шалана. Шоҥго ача-авамыт ден икшывышт коклаште, рвезымыт радамыштат келшыдымаш тарвана. Тидын негызеш пьесыште пÿсö социальный проблемым шыҥдарыме. Амыше, шолдыргышо йыжыҥ дене кучедалаш ончыл шонымашан рвезе тукым кынелеш. Мачук, пьесын тÿҥ геройжо, тошто илыш радам гыч утен лекше самырык йыгыт, кугыжан кылкучем ваштареш шкетын сöйым, кугу тумам нöлталеш. Тудын шонымыжо, койышыжо радамышке Маюк ден Сану, ялысе кÿтÿчö Мичи лишемыт. Маюк, тошто йÿлам жаплыде, йöратыме качылан марлан кая, шке пиалже верч кучедалмаште сеҥымашке лектеш. Пьесе мучаште кугыжан пинерешкыже-влак Мачукым сорлыклат, арестоватлат, четлыкыш петырат. Но тудо ойырен налме корныжлан нимыняр ок öпкеле, вуянчык улмыжо ок вашталт. Мачукын революционер лийшашыжлан ÿшанаш лиеш, вет ожно казаматыште осал кашак гына огыл, сай еҥат шуко шинчен. Нунышт эрык верч кучедалмаште Мачуклан чын корным ончыктен, полшен кертыныт. Пьесыште тунамсе рвезе марий тукымын революционно-демократический уш-акылже помыжалтмым, кугыжан кылкучем ваштареш кредалме корныш шогалмыжым ончыктымо.
Александр Юзыкайнын произведенийже-влак (роман-влак кокла гыч чыланат) руш йылмышкат кусаралтыныт, Йошкар-Олаште да Москошто. Южо произведенийже-влак азербайджан, тувин, латыш, эстон, узбек, венгр, якут, казах, суас, пошкырт, чуваш йылмылашке кусаралтыныт.

1936 ийыште лекше 3 кыдежан, 5 сÿретан «Тайра» пьеса удачный лийын огыл. Тыште ончыкташ шонымо герой художественность шотышто раш почын пуымо огыл.

Актай корно чодырам аралыме пӧрт (рушла Дом лесной охраны Шелангушский) — Российыште Марий Элын Провой кундемыштыже лийын шогышо пытыше пӧрт.

Деревня Кугу Шурга (Кугу Шӱргӧ) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Салика : муз. пьеса / пер. на горномар. Йошкар-Ола, 1970. 76 с. Большая волна : драма / пер. на рус. П.И.Железнова. Йошкар- Ола, 1967. 54 с.

Иван Ноготков, тыгак князь Оболенский-Ноготков (???? – 1585) – Царевококшайск олан икымше воеводаже. 1584 ийыште воеводалан шогалын, но манеш-манеш почеш ола марте шуынат огыл.

Николаев С.В. «Мый пайдан улам» // Николаев Семен. Мутын нелыже да ямлыже: сылнымут очерк, почеламут. Йошкар-Ола: Мар. кн. савыктыш, 1993. C. 76–93.

Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник /П 34 сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола:Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с.

Деревня Шолнермучаш (Аслан почиҥга) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Деревня Данилиха (Данилихӓ) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Село Ежово — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Чумырен лукмо ойпого : 3 т. дене савыкталтеш [Собрание сочинений вЗ-хт.]. Йошкар-Ола, 1990—1991. 1-шет.: Почеламут, пьеса- влак. 392 с. ; 2-шо т. : Ойлымаш, мыскара, новелла, очерк, статья, корреспонденций, фельетон-влак. 608 с. ; 3-шо т.: Роман, ойлымаш, повесть, очерк, фельетон, новелла, статья, серыш-влак. 624 с.

Синтаксический параллелизм в описании словесного портрета (на материале марийского романа) // Ученый и общество: просветительство, родной язык, культура народов Поволжья и Приуралья. Материалы Межрегиональной научной конференции, посвященной Дню марийской письменности и 125-летию со дня рождения видного марийского просветителя, общественного деятеля, ученого-языковеда В.М. Васильева. Йошкар-Ола-Чебоксары. 2009. С.15-18.

Мальков Виктор Кириллович — кок II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

Компьютер графике (рушла компью́терная гра́фика (также маши́нная графика)) — компьютер полшымо дене графике ойып-влакым ыштыме да пашалыме технологий.
Илыш йогыным келгын шымлаш тыршен, Яков Павлович шке ойпогыжым мер паша дене чак кылден: шочмо ялыштыже колхозым ышташ полшен, ревиз комиссийым вуйлатен, Оршанке райисполкомын членже лийын, культур пашам виктарымаште тыршен, тыглай колхозник семынат пашам ыштен. Ӧраш логалеш: кузе тудо творческий пашалан, сылне произведений-влакым возаш жапым муын?! Мо-гынат, писатель шолын шогышо илыш дене илен, шочмо калыкын социализмым чоҥымаште сеҥымашыж дене кумылаҥын. «Вий шутымем семын социализмым ышташ полшем», - возен тудо ик серышытыже.

Варажым, студент пагытыште, 1954-ше ий гыч 1959 ий марте Валентин Колумбын ятыр сылнымут пашаже калык коклаште шарла. Сылнымут институтыш тунемаш пурымекыже икымше тылзынак «Лышташ велалтме годым» почеламутым возен.

Кӱкшымбал (рушла Кукшумбал) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Роҥго ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 2 еҥ (2004 ий), 1 еҥ (2010 ий).

1981 ийгыч Сернур посёлкышто ила. Сернур районын тÿвыра отделысе сылнымут мастерскойыштыжо, «Юбилейный» кинотеатрыште пашам ыштен, художественно-бытовой «Универсал» кооперативым вуйлатен. «Призыв» (кызыт «Шернур вел») район газетын тÿҥ секретарьже, редакторын заместительже да редактор лийын. 1998 ийыште «Земледелец» колхозын председательжылан сайленыт. Тушто март 2001 ий марте пашам ыштен.

Калмаш (пошкыртла Ҡалмаш) (рушла Калмаш) — Российыште Пошкырт Элын Калтаса кундемыштыже верланыше Калтаса ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 627 еҥ (2002 ий), 601 еҥ (2009 ий), 503 еҥ (2010 ий).

Практическая грамматика английского языка методические указания для проведения контрольной работы: методические указания для проведения контрольной работы. Мар. гос. ун.-т. г. Йошкар-Ола. 2010. 28 с.

7 декабря 2003 года был проведён референдум по объединению Пермской области и Коми-Пермяцкого АО в Пермский край. Предложение об объединении одобрено подавляющим большинством голосов. Объединение вступило в силу 1 декабря 2005 года.

Мурызын шочмыжлан 2015 ий 3 январьыште 85 ий темеш, кугезымыт дек кайымыжлан талук гыч пел курым лиеш, а пытартыш книгаже савыкталтмылан-36 ий. Чыла возымыжым иктыш чумырен лукташ жап шукертак шуын.

Деревня Янык (Яныково) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Шкеж гаяк уста еҥ-влак семынак репрессийыш логалын. 1938 ийыште Кылме тылзын 28 кечынже Василий Патрашым да эше икмыняр марий тӱвыра пашаеҥым лӱен пуштыныт.

Эрик Никитич Сапаев 1932 ийын Ӱярня тылзын 4-ше кечынже Йошкар-Олаште шочын. Йоча пагытым Моркышто да Йошкар-Олаште эртарен. Ачаже, Никита Никифорович Сапаев, педагог, партий пашаеҥ улмо годымжо шкенжым тале организатор семын ончыктен. Партийын марий обкомын кокымшо секретарь марте шуын. Но 1937 ийыште Кылме тылзын Никита Сапаевым "калык тушман" семын четлык коклашке шындат, тулыкеш кодшо ешлан нелылык деч посна шуко мыскылтышым чыташ логалеш.
В. Дмитриев-Ози тÿрлö кушкыл да янлык гоч кызытсе илышым сÿретла. Чÿчкыдын койдарен, воштылын герой-влакым тÿрлö ситуцийыште ончыкта. Кугу тÿткышым моральлан да чынлан ойыра. Тыгай кычалтыш-влак шке ÿмылыштым В. Дмитриев-Озин произведенийлаштыже муыныт. Автор у, шкешотан басне сюжет-влакым шочыктен да тушан илыш чыным серен кертын. Тудын басньыже-влак айдемын да обществын йоҥылышлажым почын пуат да тудын ончыкылык вияҥмыжым ончыктат.

1967 — Шыжа революцийын 50-ше идалыкшым пайремлыме лӱмеш турнир (руш. Турнир празднования 50-й годовщины Великой Октябрьской социалистической революции).

1928 — Василий Иванович Ижболдин, журналист, серызе. Пошкырт Эл Калтаса кундемысе Кокуш ялыште шочын. Йошкар-Олашке 1972-шо ийыште толын да Марий радиошто пашам ышташ тӱҥалын: тӱҥ редактор сомылымат шуктен. Вара «Пачемыш» журналын редакторжо лийын. «Кайыккомбо корно», «Настук» повесть, «Турий» романын, «Паяш» мыскара ойпогын авторжо. Суапле пашажлан кугыжаныш чап танык дене палемдалтын.

Деревня Пижанка — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Вара кушеч лектын пÿртÿсым тынар жаплымаш, тыге ныжыл кумылын моктен мурымаш? Молан тудо поэтлан моткочак лишыл да шерге: «эн ныжылге волгыдо семым тый, шочмо пÿртÿс, пöлеклет». Тыште кок велым ончалме лач толеш.

Деревня Медвежий Ключ (Епишенки, Мари Красная Горка) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Ермолайын кечыже. Тиде кечын ондак кӱшӧ олмам погеныт, но кочкаш тоштын огытыл – олма спас кечым вученыт. Эрдене вочшо лупс кечывал жаплан юзо вийым пога маныныт.

Деревня Горная Поляна — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Мануил Солнцестой. Ты кечын кум изак-шолякым: Мануилым, Савелийым да Исмаилым шарналтат. Калык ой почеш, ты кечын мӧҥгыштак шинчыман. Тулым чӱктыман огыл, шем вий тулым ужын толеш – маныныт.

Миндана́о (Бохол; англичанла Bohol) — Тыныс тептеҥызын Филиппин архипелагын отро-влак коклаште верланыше теҥыз. Касвелне Сулу теҥыз дене ушалтеш. Келгыт 1975 м марте. Лӱмым Минданао отро деч налын.

1912 — Анастасия Андреевна Филлипова, марий актриса, Марий театрыште модшо икымше актер кокла гыч. Ӱдыр-икшыве шочмеке, тудлан Яви лӱмым пуэныт. Тынеш пуртымо годым Анастасия лийын. Шымияш школым тунемын пытарен. Изинекак почеламутым возаш тӱҥалын. Варажым Эвий псевдоним дене савыкталтын. 1927-ше ийыште кок ийым шкаланже ешарен Марий студийыш тунемаш пурен. 16 ияшак Анастасия Филлипова «Мӱкш отарыште» Клавийын рольжым устан чоҥен. Тылеч вара тудо марий кугыжаныш драме театрыште пашам ышташ тӱҥалын. 1931-32-шо ийлаште Москваште сымыктыш техникумышто тунемын. Окса чӱдылан кӧра тунеммашым кудалтен. Актрисан пашажым Сергей Григорьевич Чавайн кӱкшын аклен. Анастасия Филлипова шкенжым режиссура пашаштат терген ончен. Чылаже марий театрыште 10 ий утла пашам ыштен. 1938-ше ийыште Анастасия Андреевна, пелашыже Маюк-Егоров, моло дене пырля репрессийыш логалыныт.
Мемнан радам гыч пеш ондак кайыш Юрий Чавайн – улыжат кумло вич ийым гына илен. Шуко поро шомакше ойлыде кодо, сай тÿналме муро семже пел корнешак кÿрылтö, кÿлеш семын атыланен ыш шу… Юрий изинекак сылнымут да музык деке шÿманын. Йöратен ачажын почын кодымо неле пашам, йöратен ныжыл марий семым, чоным савырен Морко велын мотор пÿртÿсшат. Самырык рвезын шÿм-кылеш нуно суапле пыжашым оптеныт, творческий корныш лекташ таратеныт…

Провой кундем Юл эҥерын шола серыштыже верланен, кечывалвелне Юл гоч Чуваш республик дене пошкудо улеш, касвелне — Килемар кундем, йӱдвелне — Маскасола да У Роҥго кундемла, эрвелне — Морко да Юлсер кундемла дене чек уло.

Мышкар Курык «Мӱкшпыжаш Курык» Шернур районышто верланен. (мышкар, таҥастаре удмуртла «муш» - мӱкш, «кар» - пыжаш, ола, карман. Родо-тукым йылмыла гыч кодшо апеллятив-влак. Удмурт (одо) апеллятив). [1, 46] Мышкар Курык дене (кызыт тушто Горняк посёлок верланен) шуко йомак, легенде кылдалтын. Рушлаже тиде верым Марийско-Вятский увал але Нолькин камень маныт. Каласен кодыман, Мышкар Курык гыч Мушко вӱд йоген лектеш. Тиде эҥер мучко Изи Мушко, Кугу Мушко, Мушкыдӱҥ да моло марий ялла верланеныт. Мушко вӱд Лаж эҥерыш йоген мия.

Кириллице негызеш кызытсе чуваш тиштер 1949 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да 4 ешартыш тиште гыч (йошкар тӱс дене ончыктымо) шога. Скобкышто альтернатив тиште-влак ончыкталтыныт. Ужар тӱс дене диалект тиште-влак ончыкталтыныт.

И йӹдеок, шошымшы ныр пӓшӓвлӓ паштек, июньын, Кырык сирӹштӹ пиш яргата, цевер «Мыры айо» традиционный празньык эртӓрӓлтеш. 2002-шы ин мӓмнӓн кымдемнӓн культурын историштӹ у страница пачылтын. Кырык мары районын цевер лыкышты, Когосола поселенин Сухин сола сага вӓрлӓнӹшӹ сӓрӓнӹштӹ, кышты мӹндӹрнӹ агыл Кого Йынгы ӓнгӹр Йылышкы йоген пыра, мыры празньык эртен.Тӹдӹ цилӓм цӱдейӹктен. Пӹтӓришӹ гӓнӓ хынавлӓ, анжаш толшывлӓ, «Пеледӹш айо»-н участниквлӓ кого хорым ужыныт. Тӹдӹ 700 нӓрӹ самодеятельный исполнительӹм иквӓреш поген.

Хутор Усманова — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Деревня Досметкино (Тошметсола, Ошторма, Вершина Шеши, Черемисский Уртем, Оштурма Уртем, Горелово) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

1914 ийыште сартÿҥалме дене Дитрих ешын илышыже моткоч вашталтын. Нунылан Дессаушко куснаш логалын. Школышто чыла пайрем сар событийлан келыштаралтын. Тунемше-влак фронтыш кайыше але сусыргышо салтак-влаклан концертым ончыктеныт.

Тыгай сай отметкан документ денат Юрий нигуш тунемаш каен огыл. Кум ий пашам ыштен Шырканур ялысе «Комбайн» колхозышто. Моло икшыве семынак тӱрлӧ пашаш коштын, кӱтӱм кӱтен.

Деревня Чирки — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.
Лаос (/ˈlaʊ/, але /ˈleɪ.ɒs/, официал лӱм - Лаос Калык-Демократикле Республик, англичанла Lao People's Democratic Republic) — эл Азийыште. Тиде элын теҥызышке але таптеҥызышке лектышыже уке. Пошкудо эл-влак: йӱдвел-касвелыште Мьянма да Китай, касвелыште Вьетнам, кечывалвелыште Камбоджо да эрвелыште Таиланд.

Марле́н Ди́трих (нем. Marlene Dietrich [maɐˈleːnə ˈdiːtʁɪç], тичмаш лÿм - Мария Магдалена Дитрих (нем. Marie Magdalene Dietrich); 27 теле 1901 — 6 ага 1992) — немыч да американ актриса да мурызо. Киношто пÿрымашыже Джозеф фон Штернбергын полшымыжлан кöра лийын. Лач тудо Дитрихлан тиде сылне киносо образым ыштен.

Марий театр 1919 ийыште драмкружок негызеш шочын, вер гыч верыш кусныл коштын, утларакшым ола воктенсе яллаште спектакльым ончыктен. Неле шужымо ийла жапыште тиде театр чот шолдырген, вара йöршеш шаланен, петырнен. М. Шкетан театрым почаш кÿлмö нерген «Йошкар кече» газетыште шуко статьям савыктен. Тудын тыршымыжлан кöра театр угыч 1923 ийыште писательын «Сардай» пьесыж дене почылтын. Тиде ийыштак писатель, газет деч кÿрылтде, Марий куснылшо театрыш пашам ышташ толын. 1924 ий 10 январьыште тиде театрын вуйлатышыже лиеш. Я. Майоров-Шкетан (шке лÿмжым тунам документлаште тыге возен) приказым луктын: «15 январь гыч мый антрепренерын обязанностьыш шке шогалам».

1941 ий — Александр Иванович Алтышев, редакций пашаеҥ, Марий Эл Республикын сулло журналистше. 20 ий наре тудо «Марийская правда» газет редакцийыште пашам ыштен. Республикынан ятыр ушем нерген книгам луктын. Суапле пашажлан кугыжаныш чап танык дене палемдалтын.

Эше историк-филологий факультетыштак чоҥалтше да пагалымашым сулышо "Логос" клуб у факультет пелен пашам ышта. Негызым пыштыше да вуйлатыше - Сергей Александрович Журавлев. Клуб погынымашыш толшо-влак ончылгоч палемдыме теме шотышто кутырат, каҥашат. Клуб тыглай конференцийла деч ойыртемалтеш. Эн чӱчкыдын кастене эрта. Ойырымо аудиторийыште электротулым йӧрыктат, сорта-влакым ылыжтат, южгунам чайым йӱыт. Кутырымаш руш йылме дене эрта, актуальный, чотым тургыжландарыше теме-влакым авалта. Каҥашымашлашке студент-влак гына огыл, туныктышо, политик, шанчызе, кумдан палыме еҥ-влак толедат.

«Кресты» — казамат изолятор веле огыл , тыгак историй памятник. Сандене тудым каныме комплексыш савырашлан полатын у планым перепланировкым ыштыман. А закон почеш тидым ышташ чарыме.
Георгий Ефруш 1916 ий вӱдшор тылзын 10-шо кечынже Россий империй Озаҥ губерний Чарла уезд Макарсола (кызыт Макарсола) ялыште кресаньык ешеш шочын. Ачаже ялысе туныктышо, аваже тыглай кресаньык пашам ыштыше ÿдырамаш лийын. Кок шольыжо лийын: Зоил ден Веней. Георгийын изиж годсекак тÿҥ шонымашыже тунемме нерген лийын. 1931 ийыште Шиньшинский шымияш школым тунем пытарен. Шкевуя чот тунемаш тыршен. Школышто тунеммыж годымак литературым йöратен лудын, калыкыште колмо сылне йомакым, мурым, шулдыран шомакым, легендым чон кöргышкыжö пыштен. Геогргий Ефрушын эн йöратыме сомылжо сылнымутан творчестве лийын. Тиде пашаш чонжо тудым изинек шупшын. Латвич-латкуд ияшыж годым газет дене кылым кучаш тÿҥалын, тÿрлö корреспонденцийым чулымын серен. А вара, возен кертмыжым ужын, вийжым сылнымутыштат тергаш пижын — газет редакцийлашке изирак очерк, зарисовко, почеламут-влакым колтылын. Кожмак рвезын илышыштыже мер пашат изи огыл верым айлен: комсомол вуйлатыше лийын, концерт, спектакль-влакым шынден. Тунам Ефремовмытын пöртышт клубыш савырнен. Тушто репетиций-влакым эртареныт, пырдыжгазетым луктеденыт, погынымашымат эртареныт.1930 ийыште, кум тылзан педагогический курсым тунем пытарымеке, Георгий Ефруш Горельский школышто туныктышылан пашам ышташ тÿҥалеш. 1933 ийыште Моркышто улшо медрабфакын 4 курсышкыжо тунемаш пурен. Тушто уста марий писатель Н.С. Мухин дене палыме лийын. Мухин дене вашлиймыже Г.Ефрушын сылнымут корныжым пеҥгыдемден. 1934 ийыште Георгий Захарович Марий педагогический институтын студентше лиеш. Тыге 1933-1934 ийлаште Г.Ефрушын икымше произведенийже-влак шочыт. Агитаций кумыл дене возымо почеламут ден очерклаште Георгий Ефруш шкенжын чон шижмыжым, у илышлан йывыртымыжым почын пуаш тырша, лудшо-влакымат у илыш дек мелын савырнаш, пагытын шÿлышыж дене шÿлаш ÿжеш. Институтышто тунеммыж годым Ефруш колхоз темылан «Ешем» да «Тайра» пьесе-влакым возен пытара, газетлаште шагал огыл почеламутым, ойлымашым, очеркым печатла, шке вийжым критика жанрыштат терген онча. Г.Ефруш писатель семын койын кушкын. Марий кундем, Совет эл илышым ужын сÿретлаш тыршен, Кугу Октябрьым, партий ден комсомолым, революций тулеш шуаралтше тале еҥ-влакым, «кÿртньö кидан тÿня пролетарым» патриот семын чапландарен. 1936 ий гыч Ефруш утларакшым прозаик да драматург семын тыршен. 1936 ийыште ВЛКСМ Марий обком тудым «Ямде лий» пионер газет редакцийыш пашам ышташ колта. Тудо тунам школыш, йочапöртлашке чÿчкыдын коштын. 1937 ийыште Георгий Захарович Медведево районысо Цибикнур кыдалаш школышто марий йылме ден литературым туныкташ тÿҥалеш. Нине ныл-вич ий Г. Ефрушын илышыштыжат, пашаштыжат эн лектышан лийыныт. Тунам тудын писатель лÿмжö йыр шарла, произведенийже-влак посна книгала дене лектыт, марий театр тудын пьесыже-влакым калыклан ончыкта. Тудо шочмо йылмыш А.С.Пушкинын почеламутлажым, М.Горькийын «Мещане» драмыжым, Д.Дефон «Робинзон Крузо» книгажым кусара, статья ден рецензийлам воза. 1939 ийыште тудым СССР писатель ушемышпуртат. 1936 ий гыч Г.Ефруш Москвасе историй,

Деревня Исаевка (Исай почиҥга) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.
Лесоучасток Васильсурский — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Присоединение Крыма к России, в результате которого были образованы 2 новых субъекта Российской Федерации (Республика Крым и город федерального значения Севастополь), не признаётся Украиной и большинством стран-членов ООН.

Микряк (курыкмарла Микрӓк, рушла Микряково) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше сола. Микряк ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 382 еҥ (2001 ий), 449 еҥ (2014 ий).

Сельхозпочинка (курыкмарла Сельхозпочинкä; рушла Сельхозпочинок) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже верлыныше Кумъя ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 88 еҥ (2004 ий), 62 еҥ (2010 ий).

1946 ий — Геннадий Михайлович Шитухин, кумдан палыме спортсмен да тренер, Марий Эл Республикысе капкультурын сулло пашаеҥже да сулло тренерже. Уло тӱнялан чапланыше Шитухинмыт спорт династий гыч. Тале спортсмен ик гана веле огыл Марий Эл Республикын чемпионжо лӱмым налын. 1976-шо ий гыч Марий кугыжаныш университетыште пашам ышта. 12 спорт мастерым ямдылен.

Практический курс иностранного языка (английского): Учебно-методические указания для проведения самостоятельной работы. Мар. гос. ун-т. Йошкар-Ола. 2013. 44с.

24 Пеледыш — Виктор Адлер, Австрий элысе социал - демократийын ик тале лидерже. 1918 ий кылме тылзын австрийысе правительствын йот элысе министрын сомылым шуктен.

Светлана Строганова У Торъял кундем Шӱвылак ялыште 21 Ага 1976 ийыште шочын. 10 класс марте У Торъялысе кыдалаш школышто тунемын, 11 классым Тошто Торъял кыдалаш школышто пытарен. 1993-1994 ийлаште Олег Иркабаевын вуйлатыме почеш Марий самырык театр пеленысе театр студийыште артист мастарлыкым поген. 1994 ийыште М.С.Щепкин лӱмеш кӱшыл театр училищыш (Моско ола) тунемаш пурен, училищым йошкар диплом дене пытарен. Тунеммаш деч вара Светлана Строганова М. Шкетан лӱмеш Марий кугыжаныш драме театрыш пашаш пурен.

Ильмянов Игнат Яковлевич — II степенян Ачамланде сар орден да III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

Использование компьютерной программы в исследовании синтаксиса марийского языка // II Вавиловские чтения: Материалы постоянно действующей Всероссийской междисциплинарной научной конференции. – Ч. 1. – Йошкар-Ола, 1997. – С. 261-262.

2005 ийыште Светлана Строгановам кумдан палыме российысе кинорежиссёр Александр Рогожкин «Перегон» фильмышкыж Валентинан рольжым модаш ӱжын. Вес ийын тиде фильм «Созвездие» киноактёр-влак калык-влак кокласе фестиваль программышкыже пурен. Тиде рольлан Светлана «За лучшую женскую роль второго плана» номинацийыште сеҥен.

1964 ий — Михаил Витальевич Байков, спортсмен да элкӧргӧ пашаеҥ шочын. Шкеже тудо Шернур кундем Мустай ял гыч. Полиций пашаеҥ, куштылго атлетика спортсмен.
Дитрих еш поян илен огытыл, Отто карьерым ыштен огыл. Аваж дене мутланымаште Марлен шкенжым пöръеҥ семын ончыктен, рольым модын. Шкенжым «Поль» лÿмдене ойлыктен. Мар-ленын аваже коштан лийын да нимомат монден огыл. Шочмо ешыштыжак Джозефинаман «дракон» манын лÿмденыт.1907 ий гыч Марлен ÿдыр-влаклан школышто тунемын. Йолташ ÿдыр-шамычшын шарны-машышт гыч тудо шкенжым «изи сур коляла» кучен. Ешым пукшен сеҥаш манын, аваже поян пӧртыш домохозяйкылан пашам ышташ пурен. Марлен музыкым пеш йӧратен, тудо лютне дене шокташ тунемын, а варажым скрипке денат. Йоча пагытыште тудлан туныктышо мадемуазель Бреганда да кино-экранын шÿдыржӧ Хенни Портен келшеныт. Дитрих историйыште талантан мурызо семын кодын. Тудын мурымыжо чылаштын шÿмыштым савырен кертын.

Валентин Колумбын кусарымаш пашаже тудын усталыкыштыже кумда верым налеш. Кÿчык ÿмырым илен гынат, талантан мутмастар тÿнямбалсе классик гыч тÿҥалын, пырля пашам ыштыме иза-шольо поэт-влакын мурсаскашт йотке эреак марлаҥден шоген.

Акрорхис (лат. Acrorchis roseola ) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Коста-Рикын да Панамынын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 1 еш куэ уло.

Стихи / пер. на венгер. 3. Йеке, Г. Девечери, Л. Сабо, Л. Кардоша, Д. Тандори // Медвеёнок. Антал. лит. финно-угор. нар. СССР. Будапешт, 1975. С 747-752.

Марий мландыш карательный экспедиций-влакым вуйлатен (1582–1584). Тиде айдеме нерген шуко пале огыл, ойлат, пуйто олык марий-влак дене кредалме годым вуйжым пыштен.

Выселок Черемисский Чембулат — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Деревня Урмыж (Вӧдыр почиҥга, Писе Вӧдыр почиҥга) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Поэт Анатолий Бик шкенжын изирак статьяштыже («Рвезе коммунист»,1960 ий 3 сентябрь) лач нине автор _Чавайн ден Николаев – нерген поро мутым каласен, нунылан муурпасушто пиалан корным тыланен.

Светлана Строганова (Светлана Васильевна Строганова) (1976 ага 21, Марий АССР, У Торъял кундем, Шӱвылак ял) — марий актриса, мурызо, вӱдышӧ, Марий Эл Республикын сулло артистше (2006), Марий Эл Республикысе М. Шкетан лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (2007), Марий Эл Республикын Калык артистше (2014).

Пелотро́ (рушла полуо́стров) — мландын ужашыже, ик вел денже континент дене ушалтеш, моло вел гыч - вӱд (теҥыз але ер). Изи пелотром сернер лӱмдат.

Пошкырт эллан пӧлеклалтше стихлажым поэт «Ончыко» журналыш пуэн. Но савыкталтмыштым ужын огыл. У, 1966 ий марте суткат пеле кодмо годым, 30 декабрьыште 11 шагат кечывал гутлаште, шкенжын илыме пӧртйымалне (подвалыште) лӱялтын. Сонарыш коштмо кок йытыран пычалым аваж дене (тудо вес вере илен) арален.Чодыраш каяш шонем манын, ик кечын куралым шкеж деке налын конден. Кӧ ынде каласа: шкем пытараш шонымашыже тунамак «кӱын шуын» улмаш мо? Ала илышыште лийше иктаж-могай вес амал тудлан тиде шучко ошкылым ыштыктен?