Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
VietJet Air Ko te rererangi pūtea i roto i Whitināmu. Whakaturia tenei rererangi i roto i te tau 2007, ka whakaratohia whati tuatahi i roto i te Tīhema 2011. Mai i Hakihea 2011 ki te Tīhema 2014 Ua tavini i te rererangi 10 miriona pāhihi. I roto i te marama o Pēpuere 2015, te rererangi 20 rererangi, me te he rerenga ki te nuinga o rererangi i roto i te Whitināmu, e 5 nga pa i roto i te Ahia. I te 2014 ka hainatia e te rererangi kirimana ki te Airbus ki te hoko 63 rererangi.

Ko Te Kāreti o Whangaroa he kura tuarua mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata 7 tae noa ki te 15. Ko 2 te whakatauranga ōtekau; ā, e 154 te tokomaha o te rārangi ingoa.

Ko Te Parawhau (Ngāti Whātua) tētahi o ngā iwi o Ngāti Whātua. Kei te Te Tai-tokerau, kei Tāmaki-makau-rau rānei e noho ana, i Te Ika-a-Māui. Ko ngā waka ko Māhūhū, ko Kurahaupō.

Ko Komata Reefs he nohanga o te rohe whenua o Waikato. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi nohoia e te tangata, engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā. Ko te rohe whenua o Waikato he rohe whenua nui; ko ngā takiwā o roto ko Waikato, ko Hauraki. He takiwā ēnei o Aotearoa; kei Te Ika-a-Māui aua takiwā.

Ko Paiaka he nohanga o Te Tai-tokerau. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi nohoia e te tangata, engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei. Ko Te Tai-tokerau tētahi o ngā takiwā o Aotearoa; koia tonu te rohe o Ngā Puhi me ērā atu iwi rongonui o reira.

Nō te tau 1778 ka tae mai a James Cook. Ko te whakaaro, ko Cook te Pākehā tuatahi i kite i ngā tāngata o Hawaii; engari, ki ētahi, he Pāniora kē ngā Pākehā tuatahi.

Ko Rotoehu he nohanga o Te Moana-a-Toi. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi nohoia e te tangata, engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā. Ko Te Moana-a-Toi he takiwā o Aotearoa; kei Te Ika-a-Māui taua takiwā.

Ko Camp Valley he nohanga o te takiwā o Waitaha. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Ngāti Te Puta (Ngāti Toa) tētahi o ngā hapū o Ngāti Toa (Ngāti Toarangatira). Ko Ngāti Toa tonu tētahi o ngā iwi o Tainui. E rua ngā rohe noho a Ngāti Toa; kei Waikato tētahi, kei Raukawa tētahi. He iwi tēnei kei ngā whenua e pātata ana ki Raukawa Moana i waenganui i te Te Ika-a-Māui me Te Wai-pounamu, Aotearoa, e noho ana. Ko Te Rauparaha te rangatira rongonui nō te wā i tae mai ai te Pākehā.

“Ko te Hāpati, te rā tuawhitu o te wiki (Rāhoroi) he Rā Tapu, nā Te Atua i whakatapu, nāna i whakapai. He mea whai i raro i te tohu aroha o Te Ariki, hei whakamaumaharatanga i te orokohanganga me te whakaoratanga a Te Atua, ā, ki te tūmanako hoki o te whakangā mutungakore o te ao kei te haere mai.”
Ko Stafford he nohanga o te takiwā o Te Tai-poutini. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Naumai he nohanga o Te Tai-tokerau. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi nohoia e te tangata, engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei. Ko Te Tai-tokerau tētahi o ngā takiwā o Aotearoa; koia tonu te rohe o Ngā Puhi me ērā atu iwi rongonui o reira.

Ko Maromaku he nohanga o Te Tai-tokerau. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi nohoia e te tangata, engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei. Ko Te Tai-tokerau tētahi o ngā takiwā o Aotearoa; koia tonu te rohe o Ngā Puhi me ērā atu iwi rongonui o reira.

Ko te takiwā o Te Whanga-nui-a-Tara kei te tonga o Te Ika-a-Māui. Ko Te Whanga-nui-a-Tara te tāone nui o reira; koia tonu te tāone matua o Aotearoa.

Ko Rangatira Valley he nohanga o te takiwā o Waitaha. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Ngāti Uru (Ngā Puhi) tētahi o ngā iwi o Ngā Puhi. Kei te Te Tai-tokerau e noho ana, i Te Ika-a-Māui. Ko ngā waka ko Māhūhū, ko Māmari, ko Mataatua, ko Ngātokimatawhaorua, ko Ruakaramea.

E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Glengarry he nohanga o te takiwā o Heretaunga. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Mangaeturoa he nohanga o te takiwā o Manawatū-Whanganui. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Ngāti Whakatere (Tainui) tētahi o ngā hapū o Ngāti Raukawa. Ko Ngāti Raukawa he iwi nui, kei Waikato ētahi e noho ana, kei Raukawa moana ētahi. Ko Maungatautari te maunga, ko Waikato te awa, ko Tainui te waka.

Ko Te Māhurehure (Ngāti Tamaterā) tētahi o ngā hapū o Ngāti Tamaterā. Ko Ngāti Tamaterā tētahi o ngā tino iwi o Hauraki, arā, ko ngā uri o Hotunui. Ko Moehau rāua ko Te Aroha ngā maunga, ko Waihou te awa, ko Tainui te waka.

Ko Masons Flat he nohanga o te takiwā o Waitaha. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Benio he nohanga o te takiwā o Murihiku. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.
Ko Greerton he nohanga o Te Moana-a-Toi. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi nohoia e te tangata, engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā. Ko Te Moana-a-Toi he takiwā o Aotearoa; kei Te Ika-a-Māui taua takiwā.

Ko Te Puninga he nohanga o te rohe whenua o Waikato. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi nohoia e te tangata, engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā. Ko te rohe whenua o Waikato he rohe whenua nui; ko ngā takiwā o roto ko Waikato, ko Hauraki. He takiwā ēnei o Aotearoa; kei Te Ika-a-Māui aua takiwā.

Ko Āhia-ki-te-Rāwhiti he raro-rohe ā-ahurea, ā-matawhenua hoki o te paparahi o Āhia. Toha ana tōna rahinga ki ētahi km2 12,000,000, arā 28% o te paparahi o Āhia (arā, 15% nui ake i tō Ūropi rahinga whenua).

Ko Ngāti Hānui tētahi o ngā hapū o Ngāti Hauā. Kei Waikato taua hapū e noho ana i Te Ika-a-Māui o Aotearoa. Ko Maungatautari te maunga, ko Waikato te awa. Ko Tainui, ko Tākitimu ngā waka.

Ko Ngāti Ruawai tētahi o ngā hapū o Te Āti Haunui-a-Pāpārangi. Ko Te Āti Haunui-a-Pāpārangi tonu he iwi e noho ana kei ngā tahataha o te awa o Whanganui, kei te hauāuru o Te Ika-a-Māui, Aotearoa. Ko Aotea te waka; ko Ruapehu te maunga; ko Whanganui te awa; ko Turi te tangata.

Ko Stuarts he nohanga o te takiwā o Ōtākou. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Makomako he nohanga o te rohe whenua o Waikato. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi nohoia e te tangata, engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā. Ko te rohe whenua o Waikato he rohe whenua nui; ko ngā takiwā o roto ko Waikato, ko Hauraki. He takiwā ēnei o Aotearoa; kei Te Ika-a-Māui aua takiwā.

Ko Meroiti he nohanga o te takiwā o Te Tai-o-Aorere. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Utuwai he nohanga o te takiwā o Manawatū-Whanganui. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Otoroa he nohanga o Te Tai-tokerau. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi nohoia e te tangata, engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei. Ko Te Tai-tokerau tētahi o ngā takiwā o Aotearoa; koia tonu te rohe o Ngā Puhi me ērā atu iwi rongonui o reira.
Ko Ngāti Te Awariki tētahi o ngā hapū o Rangitāne. Whakapapa ai te iwi o Rangitāne i a Whātonga, te kaihautū o te waka a Kurahaupō. I pae te waka ki Te Māhia, kei te tai rāwhiti o Te Ika-a-Māui. I takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a Whātonga, a Rangitāne. Ko tētahi o ōna ingoa ko Tāne-nui-a-rangi.

Ko Ngāti Hāmua (Ngāti Awa) tētahi o ngā hapū o Ngāti Awa. Ko Ngāti Awa tonu he iwi kei te rohe o Whakatāne e noho ana. Ko Pūtauaki te maunga, ko Mātaatua te waka.

Ko Pori he nohanga o te takiwā o Manawatū-Whanganui. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Hokonui he nohanga o te takiwā o Murihiku. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Hannah's Clearing he nohanga o te takiwā o Te Tai-poutini. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Seagrove he nohanga o te takiwā o Tāmaki-makau-rau, i roto anō i te rohe whenua o Ākarana-ki-te-raki (AK). E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi nohoia e te tangata, engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei. Ko Tāmaki-makau-rau tētahi o ngā takiwā o Aotearoa, kei Te Ika-a-Māui taua takiwā.

Ko Ngāti Rangitunaeke tētehi o ngā hapū o Ngāti Whakaue. Ko Ngāti Whakaue tonu he iwi o Te Arawa waka. Ko Ngongotahā te maunga; ko Rotorua-nui-a-Kahu te moana.

Ko Makarau he nohanga o te takiwā o Tāmaki-makau-rau, i roto anō i te rohe whenua o Ākarana-ki-te-raki (AK). E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi nohoia e te tangata, engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei. Ko Tāmaki-makau-rau tētahi o ngā takiwā o Aotearoa, kei Te Ika-a-Māui taua takiwā.

Ko Ngāti Te Maruinga tētahi o ngā hapū o Rangitāne. Whakapapa ai te iwi o Rangitāne i a Whātonga, te kaihautū o te waka a Kurahaupō. I pae te waka ki Te Māhia, kei te tai rāwhiti o Te Ika-a-Māui. I takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a Whātonga, a Rangitāne. Ko tētahi o ōna ingoa ko Tāne-nui-a-rangi.

Ko Tiroroa he nohanga o te takiwā o Te Tai-poutini. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Colliers Junction he nohanga o te takiwā o Manawatū-Whanganui. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.
Ko Ngāti Takihiku (Ngāti Raukawa ki Waikato) tētahi o ngā hapū o Ngāti Raukawa. Ko Ngāti Raukawa he iwi nui, kei Waikato ētahi e noho ana, kei Raukawa moana ētahi. Ko Maungatautari te maunga, ko Waikato te awa, ko Tainui te waka.

Ko te takiwā o Te Whanga-nui-a-Tara kei te tonga o Te Ika-a-Māui. Ko Te Whanga-nui-a-Tara te tāone nui o reira; koia tonu te tāone matua o Aotearoa.

Ko Waiau Beach he nohanga o te takiwā o Tāmaki-makau-rau, i roto anō i te rohe whenua o Ākarana-ki-te-raki (AK). E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi nohoia e te tangata, engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei. Ko Tāmaki-makau-rau tētahi o ngā takiwā o Aotearoa, kei Te Ika-a-Māui taua takiwā.

Ko Tutaki he nohanga o te takiwā o Te Tai-o-Aorere. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Muhunoa he nohanga o te takiwā o Manawatū-Whanganui. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Levels Valley he nohanga o te takiwā o Waitaha. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

BirdLife International (2006). Hymenolaimus malacorhynchos. 2006 IUCN Rārangi whero o ngā momo mōrea. IUCN 2006. He mea kite i te 11 Haratua 2006.

Ko Rissington he nohanga o te takiwā o Heretaunga. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Merrivale he nohanga o te takiwā o Murihiku. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Opoutama he nohanga o te takiwā o Heretaunga. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

E ai ki te kautenui o te tau 2006, e 3,330 te taupori o South Titirangi. Mai i te kautenui o te 2001, e 321 te pikinga ake o te tokomaha tāngata.
Kei Āwherika te taupori rangatahi rawa o ngā paparahi katoa: 50% o ngā wae Āwherika i whānau mai i te tau 1991, ā muri rānei. Ko Aratiria te whenua rahinga nui rawa, ā, kei Ngāitiria te taupori maha rawa o te paparahi nei. He meka whakamihia whānuitia kei Āwherika te tūrangawaewae o te momo tangata, inarā, ki te Tai Rāwhiti o Āwherika. Ka noho a Āwherika ki ia taha o te weheruatanga o te ao, he maha ngā rohe āhuarangi rerekē, ā, koia anake te paparahi e toha ana mai te rohe hātai i te tonga ki te rohe hātai i te raki. He maha, he kanorau hoki ngā momopori, ngā ahurea me ngā reo e ora ana ki Āwherika. Nō te mutunga o te rautau t19 i tāmitia te nuinga o Āwherika e ngā whenua o Ūropi. He mea whakaputa te nuinga o ngā whenua motuhake ki Āwherika ināianei e te tukanga wetetāmitanga o te rautau t20.

He mātāpunenga he pukapuka kohikohinga mātauranga. Ko ētahi o ngā mātāpunenga rongonui ko te Encyclopedia Brittanica, ko te Encyclopedia Americana. Ko 'mātāpunenga' he kupu nā te Taura Whiri i te Reo Māori nō tō rātou papakupu kupu hou, nō Te Matatiki. I ēnei wā, ka taea te kohikohi mātauranga ki runga ki te ipurangi, ki tētahi paetukutuku pēnei i te Wikipedia Māori nei.

Ko Waiomio he nohanga o Te Tai-tokerau. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi nohoia e te tangata, engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei. Ko Te Tai-tokerau tētahi o ngā takiwā o Aotearoa; koia tonu te rohe o Ngā Puhi me ērā atu iwi rongonui o reira.

Ko Waiotapu he nohanga o Te Moana-a-Toi. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi nohoia e te tangata, engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā. Ko Te Moana-a-Toi he takiwā o Aotearoa; kei Te Ika-a-Māui taua takiwā.

Ko Porewa he nohanga o te takiwā o Manawatū-Whanganui. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Pahia he nohanga o te takiwā o Murihiku. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko te kura o Tauhoa he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata 1 tae noa ki te 8. Nō te tau 1879 i whakatū ai. Ko 7 te whakatauranga ōtekau; ā, e 53 te tokomaha o te rārangi ingoa.

Ko Anatimo he nohanga o te takiwā o Te Tai-o-Aorere. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Hamua he nohanga o te takiwā o Manawatū-Whanganui. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.
Ko West Eyreton he nohanga o te takiwā o Waitaha. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Grove Bush he nohanga o te takiwā o Murihiku. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Carrington he nohanga o te takiwā o Te Whanga-nui-a-Tara. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Ngāti Hineira tētahi o ngā iwi o Ngā Puhi. Kei te Te Tai-tokerau e noho ana, i Te Ika-a-Māui. Ko ngā waka ko Māhūhū, ko Māmari, ko Mataatua, ko Ngātokimatawhaorua, ko Ruakaramea.

Ko Pukerau he nohanga o te takiwā o Murihiku. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Waikokopu he nohanga o te takiwā o Heretaunga. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

He tino nui nga tangata Hāmoa e noho i nāianei ki waho o ratou motu. I te tau 2001, he 115,000 i roto o Aotearoa, me he nui hoki ngā Hāmoa ki Hononga-o-Amerika, Hawai'i me Ahitereiria.

Ko te kura o Oteha Valley he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata 1 tae noa ki te 6. Nō te tau 2004 i whakatū ai. Ko 9 te whakatauranga ōtekau; ā, e 285 te tokomaha o te rārangi ingoa.

Ko Riponui he nohanga o Te Tai-tokerau. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi nohoia e te tangata, engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei. Ko Te Tai-tokerau tētahi o ngā takiwā o Aotearoa; koia tonu te rohe o Ngā Puhi me ērā atu iwi rongonui o reira.

Ko Taieri Beach he nohanga o te takiwā o Ōtākou. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Kilbride he nohanga o te takiwā o Murihiku. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Calamus thwaitesii he momo o te puninga huaota Calamus. He ahua rite tēnei tipu ki te Nīkau o Aotearoa, engari he tipu kake rākau tēnei. Ko te ingoa reo Pākehā he rattan palm.

Ko Īrāna (reo Farsi: ایران, ʔiˈɾɒn) he whenua nui ki te tonga o Āhia; he nui rawa ngā reo o reira, nō te mea, he nui ake i te 75,330,000 te taupori o taua whenua.
Ko Rees Valley he nohanga o te takiwā o Ōtākou. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Ngāti Tamatehura tētahi o ngā iwi o Hauraki, ā, ko ngā uri o Hotunui. Ko Moehau rāua ko Te Aroha ngā maunga, ko Waihou te awa, ko Tainui te waka.

Ko te kura o Purua he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata 1 tae noa ki te 8. Ko 5 te whakatauranga ōtekau; ā, e 19 te tokomaha o te rārangi ingoa.

Ko Beaconsfield he nohanga o te takiwā o Manawatū-Whanganui. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Ngāti Tangatakau tētahi o ngā hapū o Rangitāne. Whakapapa ai te iwi o Rangitāne i a Whātonga, te kaihautū o te waka a Kurahaupō. I pae te waka ki Te Māhia, kei te tai rāwhiti o Te Ika-a-Māui. I takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a Whātonga, a Rangitāne. Ko tētahi o ōna ingoa ko Tāne-nui-a-rangi.

Ko Calamus nicobaricus he momo o te puninga huaota Calamus. He ahua rite tēnei tipu ki te Nīkau o Aotearoa, engari he tipu kake rākau tēnei. Ko te ingoa reo Pākehā he rattan palm.

Ko Ngāti Rangataua tētahi o ngā hapū o Ngāti Awa. Ko Ngāti Awa tonu he iwi kei te rohe o Whakatāne e noho ana. Ko Pūtauaki te maunga, ko Mātaatua te waka.

Ko Waimatuku he nohanga o te takiwā o Murihiku, i waenganui i Waihōpai me Aparima i te Huanui 99. He ahuwhenua te mahi o tēnei nohanga; ko te nuinga o ngā pāmu he pāmu hipi. Engari i ēnei rā, ka nui haere ngā pāmu kau. Ko ngā mahi o te wā whakatā o reira ko te Pēne Pūngawī o Waimatuku, me te kapa poi tarawhiti o ngā Waimatuku Warriors, he wāhine, he tāne ngā kaitākaro.

Ko Waitahuna West he nohanga o te takiwā o Ōtākou. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Houto he nohanga o Te Tai-tokerau. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi nohoia e te tangata, engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei. Ko Te Tai-tokerau tētahi o ngā takiwā o Aotearoa; koia tonu te rohe o Ngā Puhi me ērā atu iwi rongonui o reira.

Ko Ngāti Paeahi tētahi o ngā hapū o Ngāti Hako Ko Ngāti Hako te Iwi tūturu o Hauraki. Ka tae ami a Ngāti hako i mua i te taenga mai o ngā waka. Ko Moehau rāua ko Te Aroha ngā maunga, ko Waihou te awa.

Ko Torehape he nohanga o te rohe whenua o Waikato. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi nohoia e te tangata, engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā. Ko te rohe whenua o Waikato he rohe whenua nui; ko ngā takiwā o roto ko Waikato, ko Hauraki. He takiwā ēnei o Aotearoa; kei Te Ika-a-Māui aua takiwā.
Ko Tā George Gipps (1791-1847, Kāwana o New South Wales 1837-1846) te Kāwana tuatahi o Aotearoa. Nō te tau 1839 i whakarerekēngia te kupu whakamana i a ia, ā, i taua wā i tōhua ia hei Kāpene-Tianara, hei Kāwana Matua hoki mō taua rohe, mō New South Wales. Ka taka i ēnei taupā hou ngā whenua katoa o Aotearoa ki raro i tō Ingarangi mana. Ko te whakaaro, he te mahi nei he mahi rangitahi, he whakaruru mō te whakahaere o ēnei o ngā whenua, kia taea rawatia ai te whakatūturu i ngā whakaritenga. Nō te 18 o Whiringa-ā-rangi, 1840, ko te whakapūmautanga tūturutanga i aua whakaritenga. Taro kau ake kua tau te mana o Ingarangi ki runga o ngā moutere o Aotearoa, e rua wiki noa iho i muri. Nā te Kāwanatanga o te Emepaea i whakapuaki te Reta Whakamana, he reta whakarite i tēnei whenua hei koroni motuhake, i raro i a Te Hopihona, arā, i tōna Kāwana ake.

Ko Te Tōrangapū Māori (The Māori Party) he rōpū tōrangapū nā Tariana Turia rātou ko Pita Sharples mā i whakatūria nō te 2004, nō te wā i whakamanatia ai te Ture Takutai Moana 2004. I taua wā anō, ka puta a Tariana Turia i te Rōpū Reipa.

Ko Lagmhor he nohanga o te takiwā o Waitaha. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Ngāti Huaki tētahi o ngā hapū o Ngāti Tamainu. Ko Ngāti Tamainu tonu tētahi o ngā iwi kei Waikato e noho ana. Ka huri te titiro ki Taupiri maunga, ki te awa o Waikato, ki Tūrangawaewae marae, ana, ko ngā uri o Tainui waka.

Ko Wakarara he nohanga o te takiwā o Heretaunga. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Ūropi te wāhi whānau o te Tūpori Hauāuru. He tūnga whakaawe ō ngā whenua o Ūropi mai te rautau 16; tae noa atu ki ngā rautau 17, 18 hoki i raro iho te nuinga o Āwherika, ngā Amerika me Āhia i te maru o ngā whenua o Ūropi. I timu haere tō Ūropi mana maru o runga o ngā take aorere a muri i ngā Pakanga Aorere e rua, kia riro ai i te Hononga-o-Amerika me te Kotahitanga Soviet. Nā te Pakanga Mātao i waenganui i ēnei whenua e rua a Ūropi e weheruatia ki ia taha o te Ārai Rino. Ka puta te Rūnanga o Ūropi me te Kotahitanga Ūropi i te kōmitimiti ki te hauāuru, ahakoa kei te whakawhānui whakaterāwhiti ēnei whakahaere nō te hinganga o te Kotahitanga Sovet i te tau 1991.

Ko Tadmor he nohanga o te takiwā o Te Tai-o-Aorere. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Ngāti Tiroro tētahi o ngā hapū o Ngāti Tamaterā. Ko Ngāti Tamaterā tētahi o ngā tino iwi o Hauraki, arā, ko ngā uri o Hotunui. Ko Moehau rāua ko Te Aroha ngā maunga, ko Waihou te awa, ko Tainui te waka.
Ko Ngāti Rangi Te Pāia tētahi o ngā hapū o Rangitāne. Whakapapa ai te iwi o Rangitāne i a Whātonga, te kaihautū o te waka a Kurahaupō. I pae te waka ki Te Māhia, kei te tai rāwhiti o Te Ika-a-Māui. I takea mai te ingoa o te iwi i te mokopuna a Whātonga, a Rangitāne. Ko tētahi o ōna ingoa ko Tāne-nui-a-rangi.

Ko Eight Mile Junction he nohanga o te rohe whenua o Waikato. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi nohoia e te tangata, engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā. Ko te rohe whenua o Waikato he rohe whenua nui; ko ngā takiwā o roto ko Waikato, ko Hauraki. He takiwā ēnei o Aotearoa; kei Te Ika-a-Māui aua takiwā.

Ko Mangatawhiri he nohanga o te takiwā o Tāmaki-makau-rau, i roto anō i te rohe whenua o Ākarana-ki-te-raki (AK). E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi nohoia e te tangata, engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei. Ko Tāmaki-makau-rau tētahi o ngā takiwā o Aotearoa, kei Te Ika-a-Māui taua takiwā.

Ko Ngāti Rori tētahi o ngā hapū o Ngāti Te Ata. Ko Ngāti Te Ata tonu tētahi o ngā iwi kei Waikato e noho ana. Ka huri te titiro ki Taupiri maunga, ki te awa o Waikato, ki Tūrangawaewae marae, ana, ko ngā uri o Tainui waka.

Ko Pokuru he nohanga o te rohe whenua o Waikato. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi nohoia e te tangata, engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā. Ko te rohe whenua o Waikato he rohe whenua nui; ko ngā takiwā o roto ko Waikato, ko Hauraki. He takiwā ēnei o Aotearoa; kei Te Ika-a-Māui aua takiwā.

Ko Mariri he nohanga o te takiwā o Te Tai-o-Aorere. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Umere he nohanga o te takiwā o Te Tai-o-Aorere. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Hoteo he nohanga o Te Tai-tokerau. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi nohoia e te tangata, engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei. Ko Te Tai-tokerau tētahi o ngā takiwā o Aotearoa; koia tonu te rohe o Ngā Puhi me ērā atu iwi rongonui o reira.

Ko Forsyth he nohanga o te takiwā o Ōtākou. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Pahautane he nohanga o te takiwā o Te Tai-poutini. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.
Ko Kaiwaiwai he nohanga o te takiwā o Te Whanga-nui-a-Tara. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Rakopi he nohanga o te takiwā o Te Tai-o-Aorere. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Green Hills he nohanga o te takiwā o Waitaha. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Kiritaki he nohanga o te takiwā o Heretaunga. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

A muri ake ka rere mai ētahi atu no Kahiki ke (Tahiti) ko tētahi o rātou he tohunga rangatira ko Pa'ao te ingoa nāna i whakatakina mai te pure tapu, nōna hoki te tātai ariki o Hawai'i.

Ko Calamus bankae he momo o te puninga huaota Calamus. He ahua rite tēnei tipu ki te Nīkau o Aotearoa, engari he tipu kake rākau tēnei. Ko te ingoa reo Pākehā he rattan palm.

Ko Woodlaw he nohanga o te takiwā o Murihiku. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Waikoukou Valley he nohanga o te takiwā o Tāmaki-makau-rau, i roto anō i te rohe whenua o Ākarana-ki-te-raki (AK). E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi nohoia e te tangata, engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei. Ko Tāmaki-makau-rau tētahi o ngā takiwā o Aotearoa, kei Te Ika-a-Māui taua takiwā.

Ko Ngāti Pūkeko (Ngāti Awa) tētahi o ngā hapū o Ngāti Awa. Ko Ngāti Awa tonu he iwi kei te rohe o Whakatāne e noho ana. Ko Pūtauaki te maunga, ko Mātaatua te waka.

Ko Te Awa he nohanga o te takiwā o Heretaunga. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko te kura o Pinehill he kura tuatahi mō ngā taitama me ngā kōhine o ngā taumata 1 tae noa ki te 6. Nō te tau 1997 i whakatū ai. Ko 10 te whakatauranga ōtekau; ā, e 540 te tokomaha o te rārangi ingoa.

Ko Ngāti Putaitemuri tētahi o ngā hapū o Ngāti Maniapoto. Ko Ngāti Maniapoto he iwi nui, kei Waikato e noho ana. Ko Kakepuku te maunga, ko Waikato te awa, ko Tainui te waka.

Ko Calamus pachypus he momo o te puninga huaota Calamus. He ahua rite tēnei tipu ki te Nīkau o Aotearoa, engari he tipu kake rākau tēnei. Ko te ingoa reo Pākehā he rattan palm.

Ko Ngāti Te Tarawa tētahi o ngā iwi o Ngā Puhi. Kei te Te Tai-tokerau e noho ana, i Te Ika-a-Māui. Ko ngā waka ko Māhūhū, ko Māmari, ko Mataatua, ko Ngātokimatawhaorua, ko Ruakaramea.
Ko Rangiriri West he nohanga o te rohe whenua o Waikato. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi nohoia e te tangata, engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā. Ko te rohe whenua o Waikato he rohe whenua nui; ko ngā takiwā o roto ko Waikato, ko Hauraki. He takiwā ēnei o Aotearoa; kei Te Ika-a-Māui aua takiwā.

Ko Punaromia he nohanga o Te Moana-a-Toi. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi nohoia e te tangata, engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā. Ko Te Moana-a-Toi he takiwā o Aotearoa; kei Te Ika-a-Māui taua takiwā.

Kāore anō tēnei reo kia whakamōhiotia hei reo motuhake, otirā, kua karangahia kētia tēnei reo hei "reo-ā-iwi". E ai ki te ture o Wīwī, ko te reo Wīwī anake te reo e tiakina ana i raro i te maru o te ture.

Ko Te Ruki Kawiti (1770-80?-1854) nō Ngā Puhi, he tino rangatira, he toa tū taua, he mōhio ki te whakahaere pakanga. I te tau 1840, ka hainatia e ia Te Tiriti o Waitangi. I te 11 o Māehe 1845, ka tū tahi ia me Hone Heke i Kororāreka ki te whakawātea i te huarahi ki te puke ki Maiki, kia taea ai te tapahi i te pou haki. Ko te topenga whakamutunga tēnei, te topenga tuawhā.

Ko te takiwā o Te Whanga-nui-a-Tara kei te tonga o Te Ika-a-Māui. Ko Te Whanga-nui-a-Tara te tāone nui o reira; koia tonu te tāone matua o Aotearoa.

Ko Manawaora he nohanga o Te Tai-tokerau. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi nohoia e te tangata, engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei. Ko Te Tai-tokerau tētahi o ngā takiwā o Aotearoa; koia tonu te rohe o Ngā Puhi me ērā atu iwi rongonui o reira.

Ko Wendon Valley he nohanga o te takiwā o Murihiku. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko Westlake he nohanga o te takiwā o Tāmaki-makau-rau, i roto anō i te rohe whenua o Ākarana-ki-te-raki (AK). E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi nohoia e te tangata, engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu tēnei. Ko Tāmaki-makau-rau tētahi o ngā takiwā o Aotearoa, kei Te Ika-a-Māui taua takiwā.

Ko Te Patukirikiri tētahi o ngā hapū o Ngāti Tamaterā. Ko Ngāti Tamaterā tētahi o ngā tino iwi o Hauraki, arā, ko ngā uri o Hotunui. Ko Moehau rāua ko Te Aroha ngā maunga, ko Waihou te awa, ko Tainui te waka.

Ko Kopuarahi he nohanga o te rohe whenua o Waikato. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi nohoia e te tangata, engari kāore anō kia tae te nui o te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā. Ko te rohe whenua o Waikato he rohe whenua nui; ko ngā takiwā o roto ko Waikato, ko Hauraki. He takiwā ēnei o Aotearoa; kei Te Ika-a-Māui aua takiwā.
Ko Whangaimoana he nohanga o te takiwā o Te Whanga-nui-a-Tara. E ai ki Toitū Te Whenua, he nohanga (he 'locality' rānei ki te reo Pākehā) he wāhi e nohoia ana e te tangata, engari kāore anō kia tae te taupori ki te nui e taea ai te kī he tāone tonu taua wāhi rā.

Ko te Whio he manu waimāori o Aotearoa. He rakiraki whakamokeke. He ōrangihina te tuarā, he kōpure ura. He hina te poho, he māwherotea ngā ngutu, he parauri ngā waewae.
К. Торн. Черные дыры и складки времени. Дерзкое наследие Эйнштейна.. — М.: Государственное издательство физико-математической литературы, 2009.

2009 йисуз Азербайжанда кьиле фейи вири миллет сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна, уьлкведин агьалияр 8 922 447 кас тирди чир хьанай. 2010 йисуз и кьадар 9 миллиондив агакьнай.

А девирдин муькуь зурба алимар хьиз Умарни са шегьерда гзаф акъвазавачир. Кьуд йисалай кьулухъ ам Самаркаддай Бухара шегьердиз куьч хьанвай, гьина улубар хуьдай карханайра кӀвалахиз эгечӀнавай. Бухарада уьмуьр гьалнавай цӀуд йисан къене Умара математикадин кьуд асул дибдин трактат кхьенвай.

2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 467 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, КьванцIил хуьруьн агьалийрин кьадар вири лезгияр яз 636 кас тир .

Муьзеффер Меликмамедова хайи чӀал девлетлу авуник еке пай кутунва. Ада неинки лезги чӀалалди яратмишзава, гьакӀни ам илимдал бинеламиш хьана ахтармишзава, рикӀелай алуднавай хейлин гафар майдандиз ахкъуднава. Иллаки чкайрин, гьайванрин, къушарин, набататрин тӀварар. Къуба патан нугъатар ахтармишунални машгъул хьанвай ада лезги литературный чӀала Къуба нугъатдин саки 500-дав кьван агакьна гафар тун меслят къалурзава. Якъин, и теклиф кьабулайтӀа, адал чи алимри амал авуртӀа, лезги чӀал мадни девлетлу авунин карда им лап вижевай кӀвалах жеда. Хайи чӀалан нугъатра лезги, къадим хейлин гафар аваз, чун литературный лезги чӀала маса чӀаларай къачунвай гафар тваз ва абур ишлемишиз вучиз гьавалат жеда? Дугъриданни, Муьзеффер Меликмамедова лезги литературный чӀалакай ийизвай веревирдер чпел фагьум-фикир авуниз лайихлубур я.

Кечаари, Георгий Аветисович — удинни азербайжан чIаларал эсерар кхьизвай кхьираг, халкьдин арада чирвилер, илим чукIурдай кас, жемиятдин кархъанни алим.

XIX виш йисуз Шихидхуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Испик ва Хезерхуьр хуьрерихъ галаз Испикрин хуьруьнжемятдик акатзавай.

Нишапур шегьердин мукьвал алай Хайям хуьр. Ина 2004 йисан 18 февральдиз чӀехи хасаратвал гъанвай вакъиа хьанвай, ракьун — рекьин состав хъиткьиннай, хъиткьинунин къуват 180 тонн тротилдин эквивалентдиз барабар тир, нетижада 300 — дилай пара кас кьенвай ва Хайям хуьр чкӀанвай.

ГьакӀ ятӀани Кьиблепатан Кореядихъ вичин ажуз патарни ава. Гьукуматдихъ еке буржар ава. Дуьньядин капиталар инихъ-анихъ ужунрилай пара аслу я ам. Гьукуматдин пай еке тирвиляй экономикадин зиянар жезва.

1944 йисуз хуьр терг авунай ва агьалияр Андалал райондин Айти-Мохк хуьруьз (гилан Ножай-Юрт районда ава) Азиядиз акъуднавай чеченрин чкадал куьчарна ацукьарнай. Чеченар элкъвена хайи хуьруьз хтунин себебдалди, 1957 йисуз Гергентала хуьр Дагъустанда гуьнгуьна кухутунай.

Париждин пайдах вич язва кьве вертикал тир вилини яру рангар авай зулукай ибарат тир квадрат тир парча, рангар XIV виш йисалай гатIумна кIвалахарзава. Париждин мэриядин логотип вич язва вилини яру ранг авай горизонтал тир зул, адан эрчIи къерехдив гим ала, вили фондал лацудал кхьей "Париждин мэрия" лишан ала.
Гушенча хуьруьнсовет (азер. Quşence bələdiyyəsi) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак Гушенча, Балик, Енишдиби, Зогъаллыг хуьрер акатзава.

Уьлкведин кеферда арктикадин ва тундрадин зонайра песец, кеферпатан мирг, полюсдин къуьр, гьуьлуьн кицӀ, морж, лацу сев хьтин гьайванар гьалтзава. Тайгада машах, сев, росомаха, лось, хундуз, горностай, бурундук, хаз, тамун верч, биши кьукь, кӀекӀе, кедровка хьтин гьайванри уьмуьр гьалзава. Пеш алай тарарин тамара чӀуран къабан, мирг, норка, пара кьадар жуьре нуькӀвер ва хуьрлинкӀар гьалтзава. Приамурье ва Яргъал РагъэкъечӀдай пад дуьньяда мад санани авачир кьери гьайван — амурдин пеленг гегьенш хьанвай ареал я. Ина гьакӀни север, миргер ва маса гьайванар ава. Чуьлдин зонадин гьайванрин сиягь кьифрен хзандиз талукь тир гьайванри, сайгакри, барсукри, сикӀери, гьажилеглег, кьукь ва стрепет хьтин чӀехи нуькӀвери ацӀурзава. Къумадин баябанра миргер, чакъалар, къумадин пси ва чакъвалайдай гьайванар ава. Къавкъаздин регионда сувун цӀегь, къавкъаздин мирг, дикобраз, кицӀ-кафтар, барс ва пара кьадар жуьре рептилияр гьалтзава.

Гусейнов Гарун-Рашид Абдул-Кадырович (1948) — филология илимрин доктор, ДГьУ-дин урус чIалан ва литература кафедрадин доцент, пара кьадарда макъалайрин ва тарихдин улубрин кирам.

ТIигьир хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ЧIухар, Туькьуьлар, Чувалар, КьепIирар (Кьурагь райондин КьепIир хуьряй атанвайбурун несилар), Фекьияр .

Уьлкведин девлетлу набататринни гьайванрин алемар къати антропоген таъсирдик акатзава. Тарар атIунин ва малар хуьнин нетижада тамариз чIехи зарарар галукьзава. Тамар атIунин гьисабдай гьукуматди вичиз майишатдин чилер гегьеншарзава, фермаяр туькIуьрзава.

«Нугъай» тIвар XIII виш йисуз гьукум гьалай Къизил Ордадин Ногай бегдихъ галаз алакъалу я. Малум тирвал, XVI виш йисуз Урал вацIун дугунрилай рагъакIидай патариз куьч жедалди нугъаяр «мангытар» тIварцIелди малум тир. И тIвар абуру кипчакри ассимиляция авур са тIвар алай монгол тайифадикай къачунвайди тир.

2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 211 кас тир. Вири лезгияр, суни-мусурманар я.

2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1 683 касди уьмуьр гьалзавай . 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 1 690 кас тир .

Хуьруьн куьч хьунин себебкарар Дагъустандин ва Азербайжандин ССР-рин гьукуматар хьанай. ДАССР-динни АССР-дин регьберрин арада икьрар кутIуннай, гьа икьрардин тIалабунралди Ахцегь ва Докъузпара районрин кьибле пата авай лезги чилер Азербайжандиз вуганай. Гьа чилерихъ са шумуд лезги хуьр, чкадин эгьлйрин чIурар ва мулкар квай. Идан нетижада, мал-лапаг хуьдай, майишат тухудай чилер галачиз амукьай бязи лезги хуьрер Азербайжандик акатнай (месела Фил-Фил ва мсб.), бязи хуьрерни цIапарин гъиле гьат тавун патал Дагъустандин маса чкайриз куьч хьанай (месела ЦIийи Къуруш хуьруьз).
2002 йисуз Урусатда кьиле фейи агьалияр сиягьриз къачунин малуматриз килигна, Астрахань вилаятда уьмуьр ийизвай нугъайрин кьудай са пай Астрахань шегьердин къвалав галай Кири-кили, Янго-Аул, Свободный посёлокра ва муькуь гъвечIи хуьрера амукьзавай. Нугъай хуьрер виридалайни пара Красноярск районда ава ва са кьадар муькуь районра.

Ад-дийа 'ал-' Акли фи Мауд ал-'илм ал-шары — «Акьулдин экв, умуми илимдикай трактат» (философиядин трактат, гъилив кхьинар авай чка — мумкин Каир я)

ЧӀулавкьалар хуквадинни ратарин кӀвалах хъсанарунизни, яцӀу ратар сагъсуз хьайила, абур сагъар хъувунизни, жигерар нефес къачудай чкадихъ галкӀурзавай турбаяр — бронхияр азарлу хьайилани, абур сагъар хъувуниз куьмекдай дарман я.

Дяведин финифда 1703 йисуз Лиссабондин ва Метуэндин икьрарар къабул авур Португалия, ЧӀехибританиядин экономикадинни политикадин аслувилик акатзва. 1807 йисуз Португалиядиз I Наполеон кьушунар гьахьзава, 1808 йисузни англиядин кьушунри португалиядин патриотрин кьумекдалди абур чукурнай. XIX виш йис Португалиядин кьиспесда революциярин виш йис хьиз лишан кьунва (1820 йисан Португалиядин революция, 1836 йисан Сентябрьдин революция), гражданвилин дявеяр (Мигелист дявеяр, Мария да Фронтедин дяве), ва гьакӀни конституциядин пад хуьзвайбурунни аксиниз къарагънавайбурун арада хьанвай кӀеви женг. XIX виш йисан 2-лагьай зур пайдилай гькуматвилинни социалвилин гьерекат гегьенш жезвай.

АлайчIава Интернетдиз алакъадин путникар, радио-каналар, кабелдин телевидение, телефон, сотдин алакъа, хсуси оптикни-чIунин цIарар ва я электропровод куьмекдалди гьатиз жеда.

Урусри сувун чеченрихъ галаз туькIуьрай сифте алакъайрикай хабар гузвай чарар XVI виш йисан эхирриз талукь я. 1570 йисуз чеченрин виридалайни чIехи гьакимрикай сад тир Шир-Мирза Окоцкийди Москвадихъ галаз араяр туькIуьрна аниз садлагьай чечен делегация рекье тунай ва урусривай чеченар чпин гъилик кутун тIалабнай. I-й Фёдор Иоанновича абурун тIалабуниз разивал ганай ва тайин тир грамота акъуднай. Амма 1610 йисуз Ших-Мирза яна кьийдалай ва адан ирсдар Батай алудайдалай кьулухъ къумукъ князьри Окоц пачагьвал кьуна чпин гъилик кутунай.

И газетдин алатай йисарин нумраяр гъилелай алагъайла гьар са эпохадин, гьар йисан ял, атир чкIида, инсанар, кьисметар, вакъиаяр чи вилерикай лацу-чIулав кино хьиз крагда.

Европадал дегьчӀаван-грециядин мифологиядин героинядин, Зевса чуьнуьхнавай ва Критдиз тухванвай финикиядин пачагьдин рушан Европа тӀвар эцигна. Мумкин гьакӀни Европа эпитет Герадихъни Деметрадихъ галаз галкӀанвай тир. Француз чӀалархъан Пьер Шартрендин фикиррдай нетижа хкудун, и тӀварцӀин арадал атун тийижирди я.

Гелхен хуьр ирид гъвечӀи хуьрерикай арадал атанвайди я: Чфур, Туьхуьр, Никез, Келхен, К1еле, Кьерегь, Зупа. Гелхен хуьруьн тӀвар ибарат кьве гафуникай: ГЕЛ (кел) ва ХЕН, яни гелар яшамиш жезвай чка. Гелар- Кавказдин Албанияда яшамиш жезвай 26 халкьарикай сад тир.

Эхирки, 1453 йисуз Мехмеда ІІ 160 агъзур кас кьуршунар ракъурна Константинополь шегьер къачуна гьаниз чпин кьилин шегьер тухвана. Византий империядин девир куьтягь хьана. Амукьнавай грек чилер - Мореяни Трапезунд туьркери къачуна 1460-лагьайни 1461-лагьай йисуз къачуна.
Виридалайни чӀехи къумлух Рин къумлух я. Адан кьадар — 40 000 км² я, ам Волгани Урал вацӀарин арада ала, Къазакъстандинни Урусатдин чилерал. Садбуру Испанияда авай Табернас къумлухни Калмыкиядин, Дагъустандинни Чечнядин сергьятда авай Ногъай чуьлер зуркъумлухар хьиз гьисабзава. Инсанри авур менфят авачир кӀвалахдин гъиляй Калмыкияда пара чилер къумлухдиз элкъвена.

Гафунин туькӀуьр хьунин тегьер чирун патал, гилан чӀаван макитди (илимди) кьилди тир морфология тӀвар авай макит (илим) арадал гъанва. Вири санлай гафар кьве типдиз чара жезва:

Радуев Салман Бетырович (1967 йисан 13 февраль, Гудермес — 2002 йисан 14 декабрь, Соль-Илецк) — Чечнядин садлагьай ва кьведлагьай дявейрин девирда виридалайни тIвар-ван авай чечен террористрикай ва шанилрикай сад, Урусатдин Федерациядин чара-чара субъектра са шумуд зурба терактар тешкил авур кас. Жохар Дудаеван бубадин амлед хцин руш гъанай. Адаз терроризм паталай кар ганай ва Соль-Илецк шегьерда авай «Белый лебедь» колониядин дустагъ авунай. 2002 йисуз ам гьа колонияда кьенай.

Азербайжандиз чара чкайрай гъана чкадин климатдиз вердишарна кутунвай гьаванар агъадихъ галайбур я: тIвехер алай мирг, сайгак, енот хьтин кицI, америкадин енот, хундуз, скунс.

Кьиблепатан Къавкъаздик ЧIехи Къавкъаздин кьиблепатан гуьнедин чIехи пай, Колхид аран, Куьредин аран, ГъвечIи Къавкъаз, Эрмени суварин кефердинни-рагъэкъечIдай пад, Талыш сувар ва Ленкарандин аран акатзава.

Шари 1911 йисан 16 майдиз Куьре магьалдин Мегьарамдхуьре дидедиз хьана. Советрин девирда ада Бакуда кьилин чирвилер къачуна, гзаф йисара хайи хуьруьн мектебда, тарихдин муаллим ва директор яз, кIвалахна. «ДАССР-дин мектебрин лайихлу муаллим» тIвар ва кьве орден къазанмишна. И вири йисара ам гьикаятдин эсерар: "Элдин хва", "Къиргъин" ва мсб. кхьинални машгъул тир.

XVI виш йисалай 1839 йисал кьван хуьр Ахцегьпарадин азад жемиятдин «Ахцегьпара - 2» хуьруьн жемиятдик квай. Ахцегьпарадик квай чIавуз Мацара вичин кавхаяр авай, абурун кьадар хуьруьн агьалидин кьадардикай ваъ, хуьре авай сихилрин кьадардикай аслу тир, вучиз лагьайтIа гьар сихилди, хуьре регьбервал кьиле тухун патал чпин арадай са кавха хкязавай. ГьакIни, хуьре са чавуш (хабар гузвайди) жедай .

Урусри нугъаяр барбатI авурдалай кьулухъ кьери хьанвай халкь гьарнихъ чкIанай, са пай Кеферпатан Къавкъазда амукьнай, са пай Волга вацIун кьибле патариз акъатнай, муькуь пай Кубаньда амукьнай ва икI маса. 700 агъзурав агакьна нугъаяр Усманрин Империядиз хъфенай.

2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 1 216 кас яшамиш жезвай . 1941 йисуз хуьруьн немец агьалияр Азиядиз ва Къазахстандиз акъудна куьчарнай ва къазмайра мукьвал алай хуьрерай урусар куьч хьана ацукьнай. Алай чIавуз хуьре урусрилай гъейри аварар, даргияр ва мсб. яшамиш жезва.

Хуьруьнсовет Хуьр Дагъустан Республикадин кьибледа, Дербент райондин рагъакIидай пата, Дербент шегьердилай 15 км рагъакIидай пата, Барафтау суван гуьнеда чка кьунвайди я.