Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Ko’ág̃a katu iñe’ẽrendúma ha ijahy’okua rupi osẽ pe ñe’ẽ’apesã ojejeruréva ichupe ha oñeha’ã’anga ombohyapu ku purahéi “Allá en el rancho grande” ipuháicha; ha hasy chupe upe mba’e, ndaijaporãigui chupe pe ñe’ẽ’apesã upe purahéi retepýpe; upévare opuraheirãngue sapy’ánte ipu karẽmba. Jepémo vaicha ndoúi ha ndohóiva upe mba’e umi ijaheihárape. Ha’ekuéra, uvei, ojapysaka porã hese.

Hetaiterei especie de rálido (umi jueheguaty "Porzana", "Aramides", "Porphyrio" ha "Laterallus"), garzas, cigüeńas ha ype, oikóva umi aguara nidificación; umi paseriforme ha’éva vulnerable, ha’eháicha jetapa de collar ha tordo amarillo,ohecháva hábitat ha dificultada comunicación umi población paraguaya ha argentina, ojapóva disminución variedad genética;

Yvyty 3 hermanos ijyvate porã pe tendápe, pe mbytepegua guive ikatu ojehecha karanda’yty Paraguay ha yvy he’õ Pantanal Nabileque-gua ha avei Sierra de Bordón Brasil-pe.

Oguahẽvo masiva e inmigrante, ijapytépe oiméva heta artista europeo, omarkáva valiosa impronta ombokakuaávo arte nacional. Italiano Guido Boggiani, ohecha arte indígena; académico Héctor Da Ponte, omba'apo mitãrusu formación rehe, ha francés Julio Mornet, oime pokõi ary Paraguáipe, ko'ápe, ambue tembiapo mbytépe, omotenonde pintura ombojeguáva cielo raso Palacio de López-pe. Péicha ko'ã gestión Guido Boggiani ombohapéva ha oipytyvõva institución cultural-kuérape, umi mitã pyahu artista, Carlos Colombo, Juan Samudio, ambue tekove, oiméva oñemoarandu orekóvo umi becas de estudio Italia-pe, ko'ápe operfecciona técnica orekóva opávave mbo'ehao orekóva orientación académica. Oúvo, omba'apo, principalmente, pintura de paisaje ha retrato-kuéra rehe.

Santa Cruz do Sul (Avañe'ẽme:Ñemby Kurusu Marangatu) ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 118.374 áva (2010 ary).

Ko’ápe oĩ yvyjoja opa rupi, sa’i ipyko’ẽha, heta hendápe avei ojehecha ita hérava basáltica. Oguereko heta ysyry porã, ãva ha’e ysyry’ikuéra Tatĩ Jupi ha Pira Pytã, avei oĩ heta ysyry’ive oĩva yvate, yvyty árigui ho’áva ome’ẽva pe tendápe heta jehechapyrã iporãmbajepéva.

Pe kuña haihára Uruguáigua Cristina Peri Rossi, he'i akue Onetti ha'e "peteĩva mbovývagui jeikorekoha apohára (existencialista) karaiñe'ẽme". Mario Vargas Llosa, ohai akue peteĩ momba'eguasu Onetti-pe guarã, ohai ñemongetápe AFP atýpe jasypo ary 2008-pe "ipeteĩva umi haihára poguasúgui ko'ãgagua".

Hembiapokue apytépe jajuhu “Tava’i” (1942), mombe’upyrysu oñe’ẽva tavarandu rehe; “Río Lunado - Mitos y leyendas del Paraguay” (1951), “Madame Lynch” (1957), Mariscal López -tapicha katupyry omanova’ekue 1870-pe- rekove irũngue rekoasakue mombe’upyrusu; “Hechizos de Guarania” ha “Romance de la Niña Francia”, mokõivéva ojapóva ojejeroky haguáicha.

Opytahína Paraguái ha Brasil mbytépe. Oñemoañete kuri 1984-pe, ha oĩ 300 km norte gotyo táva Hernandarias-gui. Oreko 1.356 ha. Ko Refugio-re oñangareko ha ombokatu pe Binacional.

Hérava yma ojejogapóvo Burj Dubái (برج دبي,Óga yvate Nduvái), tapicha kuéra oñepyrũ ojogapo ára 21 jasyporundy ary 2004-pe, ha ojepe'a tee oñepyrũ hag̃ua tembiapo ha jeikove ipype ára 4 jasyteĩ ary 2010-pe.
Ko mba’apópe oĩ pe dramaturgo ha periodista Paraguaigua Alcibiades González Delvalle ndive, osẽ haguépe ã haipyre: Resedá, Naranjera, Ribereña , El arribeño, La Morena, Del Trigal, El Delegado ha Cañaveral. Neneco avei omba’apo pe dramaturgo Paraguaigua Mario Halley Mora ndive oguenohẽvo hikuái Promesera de Caacupé ha Mustafá.Crispulo Melgarejo ndive oguereko Marido de Contrabando, El Gringo de la Loma ha Escuela Pyhare. Rogelio Silvero ndive La Calandria de mi barrio ha ambue tembiapo.

Industria oñemoĩva upe jere rehe ha’e umi mandyju oñemoha’ỹiha, molino ka’a oñemongu’i haguã ha peti grain oñemondyky hag̃ua. Oĩ avei, katu mbovyve, aserradero ha tembi’u ojejapo hag̃ua, ha avei aséite mbokajágui ojejapo hag̃ua ha avei aramirõ; ojejapo avei tatapỹi.

Kirikiri kuña ipohýive ha ituichave kirikiri kuimba'ere. Kuña ipohýi 310 ha gotyo 360 gramo. Kirikiri kuimba'e ipohýi 280 ha gotyo 330 gramo. Ipukukue ha'ente 37 gotyo 46 cm.

Upéima oiko chugui Mbo’ehára Guarani ñe’ẽmegua, Instituto de Educación Superior Ateneo de Lengua y Cultura Guarani. Ombojoapy Curso de Actualización en Didáctica y Educación Bilingüe. IES Ateneo de Lengua y Cultura Guarani.

Ogaygua ñembohaperã ha'e hína ko tembiaporape ombohapéva ha oiporavóva mboýpa memby térã ta'ýra orekótaha peteĩ ogaygua ha mboýpa hi'aréne ku ára memby térã ta'ýra kuéra imbytépe heñói hag̃ua, heta jey ojejapo ku ogaygua ñembohaperã ñemboguéro rupi térã ñemoñakatu jehapejoko ambuéva rupi. Aipórõ katu, kuña ha hogaygua ikatu oiporavo araka'épa avei hyeguasúne.

Paraguái ha'e tetã mediterráneo oiméva América del Sur ñe'ãitépe. Ha'e tetã tembiapo agrícola ganadero-pe, ko'ã mba'e omopyenda pilar economía mbaretépe.

López ha iñorairõharakuéra oñemotenodémakatu. Tapykuépe Caballero oku’e mbeguekatu omotenondévo “Batallón 40” oĩháme mitãmimi oguerekóva 8 ary guive 14 ary peve; ha oñeha’ãva hikuái omongu’e ha ombotyryry -tapepo’i ha itakuéra pa’ũ rupi- umi mboka ipohyipohýivéva ha karretaita henyhẽva mbokaraỹ ha tembi’u umívagui. Ko’ã mitãmimi omondeuka kakuaáva ao ha avei omohendyvagua’u chupekuéra ojoguahag̃uáicha kakuaávape; ha ipópekuéra katu oguereko mboka ra’ãnga yvyrágui ijapopyréva. Ijapytepekuéra oĩ avei umi ituja ha ñorairõhára ojejapiva’ekue ha ne’irã okueraporãva; opavave oñembopy’aguasu ojoko hag̃ua Triple Alianza-guápe.

Estancia Ña Blanca, Tagatija Guasu ári, iporãitemi hi’y sakã’asy rehe ha orekóre ytororõ. Ikatu opyta upépe turista ndaheitéima guive, upéichante avei ojejapokuaa camping.

Campinas ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulo-pe. Ha'e mbohapyha tenonde táva oĩ tetãvore São Paulope. Oguerekove 1 088 611 tavayguakuéra.

Sapucaia do Sul ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-me. Ko távape oiko 130.988 áva (2010 ary).

Táva oreko pa 3.108,746 km² yvy, ha'e iguasuve táva paranagua ha oreko 10 rembe'y tavakuéra. Oreko 1,5597% yvy tetãvoregui paranagua, 0,5516% yvy tetãmirĩgui ha 0,0366% pa yvy vrasilgua.

Tai O ha'e tai papoha, pu'ae irundyha latinañe'ẽ achegety pegua ha oimeraẽ heta ñe'ẽme ijachegety oĩva, karaiñe'ẽ achegety tai papoteĩha avei. Avañe'ẽ achegety tai mokõi pateĩha avei, ha pu'ae pokõiha, pu'ae jurugua.
Volgogrado hína herakuã upépe oiko akue upe Ñorairõ Stalingrado (peteĩ umíva ivaivéva Ñorairõ Guasu Mokõiha pegua), ku ñorairõme umi kuimba'e ñorairõhára Tetã Soviétiko pegua oñangareko itáva umi Alemáña-gua ñorairõhára nási kuéra amo jasyteĩ ary 1942 ha jasykõi ary 1943 pegua, hetaiterei tapicha omano upépe. Oiko haguére ku ñorairõ ojejapo upe Sy Tetã Retera'ãnga, peteĩ tetera'ãnga orekóva 85 metro ha ku táva imba'eguasuite.

Misiones: ary 1 893-pe oikova’ekue Villa ramo. Ko táva ojeguerohory mayma ogakuéra oguerohorýgui yvotyty neporãmba jepéva. Ko’ápe hoñoiva’ekue Agustín Pío Barrios (Mangore), karai katupyry pupotýpe.

Ko árape, tuicha ñembyasýpe ñandereja karai aranduete hetaite omba´apo va´ekue Literatura Paraguaya ha ñane ñe'ẽ guarani osẽ hag̃uã tenondégotyo ha ojekuaa hag̃uã oparupiete. Ikatu ñambojoja Augusto Roa Bastos rehe añoite.

Kirikiri (Milvago chimachima)-(karaiñe'ẽ: Chimachima) ha'e umi guyra juehegua ha taguatoranaicha oiko Mbyteamérikape ha Ñembyamérikape aveinte. Oiko ñemby Kosta Rrika guive yvate Argentina ha Uruguái peve.

FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1982 (Copa Mundial de Fútbol de 1982, karaiñe'ẽme) ha'eva pe XII (12°) vakapipopo ñembosarái hetatetãrehegua kuimba'erehegua ojapova FIFA rehe, pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ. Ojapova Epañape, guive 13 jasypoteĩ ha 11 jasypokõi peve ary 1982, ko ha'eva peteĩha jevy Epaña ojapova peteĩ FIFA Tembiesarái Yvypavẽ. Ipu'akavéva ha'eva tetã Italia ha ipu'akavéva hekovia ha'eva Kuarahyreike Alemaña.

Pèicha gobierno omtenondévape, Paraguái oipyhy territorio Chaco-pe ome’ẽva veredicto arbitral presidente estadounidense Rutherford Hayes; oñemoĩva refección Palacio de López, omopyendàva colonia pyahu ha ojapo posible iñeguahẽ 1723 inmigrante tetãme. Pedro Juan Aponte ojeporavo obispo Paraguáipe ha oipyhyl Código Penal argentino. Ofirma, avei, tratado Decoud-Quijarro, Bolivia ndive, pero ndojeratifikái, Argentina ome’ẽ Paraguáipe ha territorio Villa Occidental, kòva Villa Hayes ko’àgã, oñemopyenda peteĩha fábrica de hielo tetãme, oikóva, conflicto ojapòva ko’ã poder legislativo ha judicial pèva ejercicio oñeha’ãva ituvichakuèra. Pẽicha 1 jasyrundýpe 1880 jave Cándido Bareiro omoñe’ẽ imarandu presidente ramo, pèicha oñembohovái Senado-pe umi proyecto financiero ha’èva Ejecutivo ha omonéiva lotería oipytyvõva.

Ára 20 jasypo ha'e ára 140ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 141ha umi ary hekope'ỹme. Umi 225 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.

Urdu ha hindi ha'e peteĩ ñe'ẽnguéra aty reheguánte (diasistema), ojeheróva hindustani. Hindu-urdu ha'e umi ñe'ẽnungakuéra aty kharivoli rehegua, ha ãvagui oñemoha'eño ohóvo sa ro'y X d. C. aja. Arapa'ũ sultanato Delhi-gua aja ha império Mongolia pegua (1526-1858), hindi-urdu-re (térã hindustani) ojehe'ava'ekue hese hetaiterei ñe'ẽ pyahu pérsa ñe'ẽ-gui (ha'erupi ñe'ẽ tee), áraveñe'ẽ-gui (ñe'ẽ ojeiporúva Tupã jeroviapýpe) ha sa'ive, ñe'ẽnguéra túrkika-gui (oñe'ẽva avakuéra sãmbyhyhára ikatéva).

Ãva omba’apo joa ha omopu’ã oratorio michĩ, karai Juan Blás korapýpe ha upete guive opavave oikóva ko barrio-pe omomorã Blás Marangatúpe, péicha opyta iñangarekoharakuéraramo.
Tetã Ehipto Ymaguare, pe mburuvichakuéra herava Faraõ hetekue ombokãva, jejapo hag̃ua peteĩ te'õngue kã, ava Inka ombokãva avei hapicha, China ha ambue tetã kuarahysẽ pegua ombokãva va'ekue he'õnguekuéra, ha imymbakuéra avei.

Membysẽ, ojeikuaáva avei ñemomembýicha, oiko hína opakuévo tyeguasu, peteĩ térã hetave mitãra'y osẽ rupi kuña membyryrúgui. Ary 2015-pe, oiko 135 sua membysẽ rupi arapy tuichakue javevépe. Umíva apytépe, 15 sua heñói 37 arapokõindy mboyve, ha 3% guive 12% peve heñói 42 arapokõindy rire. Upe arapy kakuaávape, hetave membysẽ oiko tasyópe, ha katu umi tetã kakuaátavape, hetave membysẽ oiko ógape, oipytyvõháme peteĩ machu chae.

Avakuéra Loma Plata-gua omba’apo kokuépe, mymba ñangareko ha industria-pe. Heta tapicha oĩ aty guasu hérava Sociedad Cooperativa Colonizadora-pe.

Plaza-pe ojejapo kora oguerekóva 20 m x 2,5 m apu’akue ha 3m ijyvatekuépe oñemongora karanda’y ha alambre rehe, oguereko brete po’i opáva tranquera rehe oikeha rupi toro ñarõ opyta hag̃ua corral – pe, oike aja torin – hápe. Yvate ojejapo oguapy hag̃ua oguerekóva ogahoja’imi, takuara ha pindo roguégui oñepyrũma toro ñemoñarõ.

Tomás Antônio Gonzaga ñe'ẽpoty omohechaukatee umi tekokuéra ymaguare: umíva mymba rerekua rehegua, tekoha ha ñu rehegua. Omohechauka avei heta jehai py'aite guive, temiandu ha'e oñandúva ha ñeimo'ã ha'e pegua, omombe'uanga Pindorama ape ha henda porã.

Laguna Blanca, opytáva Santa Rosa del Aguaray distrito-pe, avei peteĩ tenda ecológico ha turístico; hyepýpe oĩ peteĩ lago, oĩva yvyku’i ári ha y katu hesakã’asy.

Tupi ñe'ẽ ha'e ñe'ẽ aty guasu 80 ñe'ẽnguéra rekova, Ñembyamérika te'ýi ñe'ẽ aty tuichaveva. Oĩva Ka'aguy guasu Amasona guive Ysyry La Plata peve. Oguereko 10 aty'i, aty'i tuichave ha'e Tupi ha guarani ñe'ẽ.

Oike ñemuhaguasú rehegua ogueraháva mba’e joguapy tetã ambuekuérape, ha upe ambiéntepe ko mitãrusu de la Mora ohupyty ha omombarete heta angirũ hapichakuéra ha’éicha omba’apóvandi. Omanórõ guare túva 1801-pe, Fernando omyakã kuri hogayguakuérape ha avei imba’ekuéra.

Karai Tendota Patricio Escobar ohenói ichupe ministro de Relaciones Exteriores ramo ha upe tembiapópe ohupyty ichupe omba’apóvo umi ñemongeta guasu ñeko’õi Chaco rehegua.

Cláudia Abreu Fonseca (Rio de Janeiro, 12 jasypa, ary 1970), jekuaáva Cláudia Abreu ha'e peteĩ mba'eapohára jeikuaave eteva tetã Pindorama pegua. Ojapo akue heta ava tee Rede Globo hembiasagua'úpe.

Opa jepoko, ñeandu ha mba'e ambuéva ojehu tete apýrare (taha'e pyti'a, ajúra, atukupe, tetyma) ohasa tajyguére ha ku pujase'o karaku ombohasa apytu'ũme.

Oguereko mba’uruguata tuicháva ha iporãva ohóva tavaguasu tetãmeguápe ha ambue tetãvorépe; tetãvore ryepýpe guarã oĩ mba’uruguata michĩvéva ha sa’ive ava ogueraháva.

Aimarañe'ẽ altiplano Chile-gua: ha'e hína peteĩ aty mbytegua oñeñe'ẽva ypa Titikáka ñemby kuarahy reike gotyo (altiplanos Peru-pegua) ha ambue jere reheguakuéra.

Encarnación ha'e peteĩ táva oĩva Paraguáipe. Ha'e tavusu Itapua távaguasu. Oĩ Paraguái ñembýpe, ysyry Parana akatúa rembe'y. Ha'e avei umi távandi oĩva ijerére, mbohapyha táva ijava hetavéva, Paraguay (Paraguái távaguasu) ha Ciudad del Este kupépe. Oñembohero avei "La Perla del Sur".
Oñepyrũva 1867 péva Mariscal López ofensa omotenondéva Bareiro upe misión otransportáva Estados Unidos omoné{iva imburuvichakuèra oipytyvõva participación. Pèicha diligencia noñemoañetèiva Bareiro he’iháicha. Mariscal ohasáva peteĩha acto desobediencia ijehegui, pero oikéva umi mba’e responsabilidad orekóva. López ojerúre odelegáva Benítes Perú-pe ha pèicha declaración ombotovéva gobierno ohóval Tratado de la Triple Alianza-pe. Bareiro nombohapéi oipytyvõ ha omondóva kuatiañe’ẽ, 14 jasypakõi 1866 jave.

Paul Harris araka'eve ndahesaráiri ituvakuéragui ha jepémo itúva hetajey ohejareíkuri isýpe, amo ipahápe, ohasákuri hembirekóndi umi ára paha omano meve. Peteĩ jey, upe mba'ére imandu'ávo, Paul ohaíkuri itúvape, peteĩ kuatiápe, péicha: “Reñangarekókuri che sýre mborayhu pópe umi hi'ára pahápe, rehupímiva'erã chupe hupágui remboguapy hag̃ua apykápe. Chemandu'a porã mba'éichapa remongarúmi chupe kunu'ũ pópe, mba'éichapa reñangarekómi iñe'ẽmimíre ha mba'éichapa reikojepe hembiguáirõ”. Isy omanókuri ary 1919-pe ha itúvakatu ary 1926-pe.

Oiko ichupe novenario, porundy ára pukukue oñombyaty upepeguáva ha oñembo’e ichupe. Hi’ára mboyve oiko misa ha upéi serenata flauta ha tambor omoirũ purahéi.

Pyku´i (lasioñe'ẽ: Columbina picui, karaiñe'ẽ: picuí), pyku´i ningo ha´e pykasu ha jeruti joguaha, ha katu jepivénte oiko hetavai ojuapykueri.

Puerto Abente: puerto ojeporúva mymba oñemongakuaa ha oñemoña hag̃ua, ymave herava’ekue “Puerto Kemmerich”; ag̃ui opyta arroyo Napeque-gui. Peteĩ tape yvate Rio Aquidabán, Paso Horqueta, la Ruta Concepción – Vallemígui.

Jekái oñepyrũ amo 11:25 aravópe, oiko amove 800 tekove ogaguasu ipype. Tatamboguehára marandu he'iháicha, mba'etĩ mba'e guerahahára tembi'u apoha koty okapu, ohasa karuhápe ha upéi opaite ogaguasúpe, mba'yrumýi pytahápe avei. Upévare, heta tekove oñani ñesẽháme, oiko hetaite tatatĩ ha tesape opa. Oguahẽvo hikuái okẽme, ha'ekuéra ohecha nasẽmo'ãi, okẽnguéra mbotýgui.

Osẽ Licenciada Guarani Ñe’ẽmgua oipysyrõ tesis “Táva Aregua Marangatukuéra jeromandu’a-Fiestas Patronales de Aregua”. Universidad Nacional de Asunción. Facultad de Filosofía- Instituto Superior de Lenguas-pe.

Upe ñorairõ oñepyrũ 2 jasyrundy, opyrũha ára ypa'ũ argentina-kuéra; 14 jasypoteĩ peve ary 1982-pe, upérõ opyta hikuái ha omboguejy ipojoapykuéra, upémarõ Reino Unido oipuru jeýnte umi yvy pehẽ upépeygua.

"Hesu Tupão añete” ningo peteĩ tupão pentecostal, oñemohendáva Pentecostales-kuéra Hesu Kirito rerapegua apytépe, oñepyrũva’ekue Pekín, China-pe 1917-me. 2004-pe, ko Tupão he’i oĩha ipype amo 2 millones tapicha rupi 45 tetãme, 5 yvyrusúpe. Ko tupão rembirechapy hína omysãi ñandejára ñe’ẽ opa tetãme oujey mboyve Hesu Kirito Hemimbo’epy ha hemimbijeroviapy oñemomba’evéva:

Museo Nacional de Bellas Artes, oiméva tape Mcal. Estigarribia esq/ Iturbe tavaguasu Asunción-pe, ohechaukáva 650 obra de arte, pintura, escultura, cerámica,grabado, fotografía, umi artista paraguayo ha internacional. Péicha ojeguereko moneda yma guaréva, tembiporu ha opáichagua mueble ha tembiporu ijára oiporuva'ekue.
Peteĩva he’i: “Ñañepyrũ hag̃ua, epurahéi ñandéve sa jey “che peteĩ jagua” ha embohyapu México purahéi ipuháicha. Ndaikatúi. Ha’e ijurujái ha hesajerepa. Ijahy’o rakuvy. Upe opyrũva hese opyrũ hatãmive hyére

Urdu oguereko irundy ñe'ẽnunga ojeikuaavéva: dakhini (oñeñe'ẽva Maharashtra-pe, Hyderavad ha avei oĩ tenda Andhra Pradesh-pe, pinjari, rekhta ha Delhi-pegua (oñeñe'ẽva Lucknow, Karachi ha Lahore-pe).

Ty'ãi ha'e pe tembiporu ijapýra karẽ térã karapã, ku ijapýra ojeipuru oipyhy hag̃ua mba'ekuéra ambuéva, térã ojoko hag̃ua mba'ekuéra. Ijapýra ambuéva oñeñapytĩ inimbo omyatã hag̃ua.

Péicha ojeguereko umi mba’e oñembyatýva ha ojeguerekóva tetãme ha oikuaaukáva tetã membykuéra, péicha avei umi mba’e oiméva ambue tetã rehe ha’éva tavaguasu Nueva York, Madrid, París, Montevideo ha Buenos Aires.

Iñe'ẽ avei heraha hata jeýpe holandañe'ẽ, hákatu héra tee hína neelándañe'ẽ; holandañe'ẽ ha'e peteĩ ñe'ẽ nunga ambuéva oúva neelándañe'ẽ megua.

Henri Marie Raymond de Toulouse-Lautrec (Albi, 24 jasypateĩ ary 1864-pe - Saint-André-du-Bois, 9 jasyporundy ary 1901-pe), ojekuaavéva chupe Toulouse Lautrec, ha'e akue peteĩ mboparahára ha mboha'angahára Hyãsia megua omohechaukáva ha'agápe pyharére jeiko táva Parĩme saro'y XIX pahápe. Oĩ umíva mbopy'arasa riregua rape (postimpresionismo) pegua mbytépe.

Ko refugio biológico Tatĩ Jupi oguereko hetavéva ha’e ka’aguy yvate, ñanandy karape, javorái, yerbales oñeñotymbyre ha pinoty sa’ive. Ka’aguy yvate hetaitereive oguereko umi yvyra ijyvatetereíva ohupytýva 30 m, ko’ãva apytépe oĩ cedro, lapacho, ybyrá pytá, guatambú, umía.

Terminal de ómnibus Paraguaypegua guive oĩ mba’yruguata osẽva heta jey peteĩ árape, oporogueraháva Karaguataýpe. Eusebio Ayala guive arakue oĩ manterei mba’yruguata oho ha oúva ko távape.

Ko távape oikove 86.614 tapicha ha 2165,36 hab./km-pe. Ko tenda tavapáma, okaha ndaiporivéima. Tapichakuéra oikovéva ipype omba’apopa Paraguay rupi.

La aguja de navegar cultos con la receta para hacer Soledades en un día (1631), ñe'ẽ mbohoryha oñe'ẽ vai umi haihára oipurúva karaiñe'ẽ gongorino térã culterano.

Ñamoñepyrũ haguã ko chipa’apo ñambojehe’a ñandy imbaretemi meve. Ñamoi ipyte ryguasurupi’a peteĩ teĩ, kesu ñembyesa’ipyre, juky ha anís hykupyre kambýpe, ñambojehe’a porãmeve oñondivekuéra.

Ñe’ẽtéva juruguáva ndive jaipuruva’erã ko’ã ñe’ẽpehẽtai: che / nde / ñande / ore / pende / (h - i - ij hi' = avaite mbohapyha, papyteĩ ha papyetápe).

Angelo Giusseppe Roncalli heñóikuri ára 25 jasypateĩ ary 1881-pe Sotto il Monte-pe, Bérgamo tetãpehẽ, Italia retãme; ha’éniko irundyha paapy joyke’y apytépe. Upe arapevoi oñemongaraíkuri.

Sir Isaac Newton (4 jasyteĩ ary 1643-pe – 31 jasyapy ary 1727-pe) ha'e akue peteĩ mba'erekokuaahára, arandupykuaatyhára, tupãjekuaahára, juhupyahuhára (inventor), alkimista ha papapykuaahára tetã Ingyaterra pegua.

Potencia (P): ha'e mba'epa ku'erã térã omyaña japopapyre haguére tendyry ha'u techapirãicha, pe peteĩ momyiha tendyry. Ha'e ha'ãpapyre pe Watt(W).
Oikójekoraka’e Tovatĩme peteĩ ñande ypykue hérava Hose, ojapóva opaichagua ta’ãnga yvyrágui. Rasa jeko ikatupyry upe mba’épe. Ndaiporivoi hasaha. Oñemombe'u Franciscano-kuera, oikóva upépe, omongaraihague chupe ha upehaguére Hoseojeroviaitereiha Hesukirito ha Tupãsýre.

Ijyvy ha’e iporãitereíva kokuépe guarã agricultura ha avei oĩ mymbakuéra rendagua ganadería. Ko distrito ha’e mymakuéra rehegua imbaretéva oguereko rupi heta vaka, kavaju, ovecha ha kure.

Umi terajoapy oñemohenda oje’e porãve haguãnte español-pe, ha heta oreko gueteri oje’ehàichaite. Herakuãvéva ha’e; Aboud, Aid, Armele, Arar, Arroca, Arroce, Rossi, Atat, Ayala, Azar, Barchini, Buzarquis, Canan/Kanan, Nader, Cofure, Curi/Kuri/Juri, Daher, Damus, Diaz, Dibb, Elias, Esgaib/Zgaib, Esquef/Skef, Fadlala, Fadul, Farah, Garcia, Ghobril, Girala, Gosen, Haddad, Haitter/Haidar, Harare, Hueste, Ismael/Ysmail, Kalfat, Mohur, Maluff, Mancía, Mende, Musi, Ouchana, Rahi, Resck/Risk, Rosas, Sabag, Safuan, Sardi, Seifed din, Serrán, Yambay/Yampey, Yanho, Yauhari, Yore, Yunis.

Ary 1955 ipahápe oho jey táva Montevideo-pe ha oñepyrũ omba'apo kuatiañe'ẽ momaranduha Acción; omenda jey irundyhápe, peteĩ kuñataĩ Argentina-gua hi'ypykuéra Alemaña-gua, hérava Dorothea Muhr (Dolly).

Ko’ag̃aite peve ojehecha ko tembiapo, pyhare mbyte jave oñepyrũ serenata Marangatúpe g̃uarã, opavave compañía ha barrio omomaitei Marangatúpe hi’ára rehe.

Yvyrajeitypa apañuãi ndetuicháva ko departamento-pe heta tapicha ombyaipáre ha opokovaieterei ka’aguy rehe. Maríka rehegua tembiapo okakuaaitereíre avei opokovaiterei mymbakuéra rekovére pe región-pe.

Tetã Honduras (karaiñe'ẽme: República de Honduras) ha'e peteĩ tetã Ñembyamérikapegua. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Paraguasu Atlántiko, kuarahyreike gotyo Guatemala, ñemby gotyo Nikaragua ha Salvador. Ary 2010 Honduras oguerekova nunga 8.000.000 tetãyguakuéra ha ipukukue ha'e 112.492 km². Ko tetã oñe'ẽ karaiñe'ẽ. Itavusu ha'e táva Tegusigaypa (Tegucigalpa).

Refugio Tati Jupi: oguereko korapy oñeñembosarái haguã yno’õ guasu rembe’ýpe ha ysyry Tati Jupi rembe’ýpe avei, turista-kuéra ikatuhaguãicha ojapo safari fotográfico, visita ñeñangarekóva ha jeguata kanoa umívape.

Estados Unidos he'i oĩha ñorairõme Argentína ha Reino Unido hikuái, ha katu jaikuaaháicha Reino Unido Oisambyhýha. Argentína he’i upe yvype oîha oikereíva hikuái potencia invasora ha he'i umi yvy ha'eha provincia Yvy Tatápeygua. ipahaitépe upe ñorairõ omano 649 tahachi Argentina pegua, 255 tahachi Reino Unido pegua ha 3 tapicha upépeygua voi. Ohasa rire mbohapy pa ary Tetânguéra Ojoajúvape ndahesakâ porâinte gueteri mba’éichapa omyatyrôta ha máva mba’épa ko yvy, Argentina térã Reino Unido-mba'e.

Aty'i mawé-sateré: ñe'ẽ peteĩnte, pe mawé térã sateré, 7.130 avakuéra gotyo 9.000 avakuéra oñe'ẽ ko ñe'ẽ, tetãvore Pindoramapegua Pará ha Amazonas (ary 2000). En 1991 tenía 3.000 hablantes ha ary 1997 5.000.
Omba’apo ha oñemoarandu oñe’ẽ haguã castellano-pe ha avei guaraní, oñorãirõ guerra del Chaco-pe, oimeva’ekue hikuái civilización ha oipytyvõ omopu’ãvo ko tetã. Ofenda hikuái kuña ha kuimba’e Paraguái membýva rehe, ha omomba’eguasu identidad cultural tetã omokunu’ũva chupekuéra. Ombo’e ipeh{enguèpe tet0Ò jehayhu ha ikuaa ha ijerovia ko tetãme avei ombojoja ha omomba’e, upéicha omopyenda club ha asociación oñangarekóva tradición orekóva rehe.

La colección de pintura paraguaya cuenta con obras de artistas del siglo XIX como Saturio Ríos, Aurelio García, W:S: Scheler. Entre los artistas del siglo XX sobresalen Andrés Campos Cervera, Pablo Alborno, Juan Samudio, Héctor Da Ponte, Miguel Acevedo, Modesto Delgado Rodas, Roberto Holden, Jaime Bestard, Fabiola Adam, Ofelia Echagüe Vera, Laura Márquez, Olga Blinder, Edith Jiménez, Carlos Colombino .

Ombohape 1960 iñangirũnguéra ndive, ha oikuaauka producción literaria, oikévo literatura paraguaya pa’ũme. Oñepyrũ oguapy ñe’ëpoty apópe, mitãmimíme guarã. Ko’ã àrape ohai chupekuéra guarã. Hembiapo ñepyrũ: “Ojitos negros”, jasyapy 1965 jave.

Artículo l40: Ñe'ẽnguéra rehegua Paraguái ha'e tetã rembiakuaa arandu hetáva ha iñe'ẽ mokõiva. Estado ñe'ẽ tee ha'e castellano ha guaraní. Léipe he'iva'erã mba'éichapa ojeporúta mokõivéva. Mayma ypykue ñemoñare ñe'ẽ ha opaite imbovyvéva ñe'ẽ, ha'e tetã rembikuaa arandu.

Ko tekoha'ãngandy omombe'u jogapokuaahára Ted Mosby (Josh Radnor) ijeikove, ary 2030 Ted Mosby omombe'u imokõi ra'ýpe mba'eicha oikuaa akue isýpe, ary 2005-pe, imokõi angirũ omendavo, Marshall (Jason Segel) ha Lily (Alyson Hannigan). Ted opyta añóre, iñangirũ Barney-guáicha (Neil Patrick Harris), ha ko mokõi karai oheka hembireko hag̃ua.

Brochier ha'ehína peteĩ táva michĩ Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Opyta 75 km táva guasu Porto Alegre pegua.

Ijerére ojejuhu yvate gotyo China Tekoha Tetã (Yunan ha Guangxi) ha kuarahyreike gotyo ojejuhu Laos ha Cambodia. Itavusu ha'e upe táva Hanoi.

Ñe'ẽ aimara hekoresãi umi tenda okarayguaháre, péva he'íse, umi tenda yvytyháre tetãvore La Paz, tetãvore Oruro ha Potosi, ko'ã tendápe kuaapy ha ñe'ẽ jeporu ohupyty 99%. Umi ambue tetãvorekuéra altiplano Volívia, Peru ha Chile-gua, ñe'ẽ jeporu oguejyve, jepevérõ upéicha ko ñe'ẽ hesãi ha imbarete. Ko tendápe, España ñe'ẽ ohekojopy aimarápe ha, sapy'ánte avei ohekojopy chupe kéchua.

Paravisión ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Paraguáigua. Japopapyre 12 jasypa 2005pe. Ombohasa marandu, jetepyso ha heta série ta'angambyrygui.

Ko’ápe ojehechakuaa heta mba’e, péicha avei ojekuaa porã mba’apo Itaipu rehegua avavenunga ndoikuaáiva, ojehechahápe y yvatéguio ome'ẽva jehechapyrã iporãva.

Vallemí, Concepción-pe, ojejuhu Industria Nacional del Cemento, oguerekóva 150 plantas oñenohẽha cal, Río Paraguay rembe’ýpe. Oñenohẽ avei itatĩ Río Apa rembe’ýpe.
San Miguel Arcángel ha’e San Gabriel ha San Rafael ndive, umi mbohapy Tupãpysyrõhára oñeñe’ẽvagui Aranduka marangatúpe. Santa Iglesia ome’ẽ San Miguel-pe tenda iporavopyréva ha ohero chupe “Príncipe de los espíritus celestiales”, “milicia celestial myakãhára”. Héra he’ise “Mávapa Tupãicha”. Aña oryrýi ohendúvo héra ikatupyry, imbarete ha ojapokatúgui Tupã he’íva ichupe. Hembiapo tuichavéva ha’e ojapóva, ñanenohẽ mba’evai poguýgui. Ndaha’éi ku jaiko aja yvy’ape’árinte San Miguel oñangarekoha ñane ã rehe, katuete oĩ ñanendive pe aravoitépe, jajehekýi vove ñande retégui, jaha hag̃uáicha yvágape. Upe aravópe ndaje Aña ñandeguerahase hendive ha San Miguel oñangareko ani hag̃ua upe mba’e ojehu.

Upéicha inmigración libaneses omotenondéva Paraguay-pe, ikatu ñamohenda mokõi época-pe: ymaite ha ko’ágãguáva. Umi omoñepyrũva iñesẽ ikatu ja’e mokõi mba’e; motivo político, ha económico. Upe motivo político ombohovái tekotevẽ ha osẽvo apañuãigui ojoajúva Imperio Otomano ko’ã región gotyo.

Maymave tembi’u Paraguáicha, “chipa piri” oguereko heta proteína ha avei ome’ẽ mbarete he’iháicha umi tapicha oñemoarandúva ñane retã rembiasakuére.

Oĩ 222 sua kuñanguéra ndahyeguasuséiva umi tetã kakuaátavape ndoipurúiva memby'ỹrã tembiaporape ko'ag̃agua. Umi tetã kakuaátavape, memby'ỹrã jepuru ombosa'ive ñemano tyeguasu jave térã kuña hyeguasukuaa javépe 40% rupi (270.000 ñemano ojehapejoko 2008-pe), ha ikatu ojehapejoko 70% oñeme'ẽmbaite guive memby'ỹrã umi oikotevẽvape. Oñembopukuve rupive ára hyeguasu jey hag̃ua, memby'ỹrã ikatu ogueru mba'e porã kuñáme imembyvove ha avei imemby oikove hag̃ua. Arapy kakuaátavape, kuña viru mbyaty, mba'erepy, pohyikue, ha imemby rekombo'e ha resãi iporãveta ikatúrõ oipuruve memby'ỹrã. Memby'ỹrã ohupive virupurukuaa ñembokakuaa kuña imemby'i sa'imiehaguére, hetave kuña omba'apohaguére, ha oipuru'ỹvehaguére katupururã ipokãva.

Ary 1980 guive, heñói ha okakuaa arandupýpe haihára, omongakuaa iproducción omboguatáva estilo vanguardista. Heñói etapa pyahu, ñe'ẽpoty ohechaukáva peteĩ época pmbopy'amongetáva poetiza ha heta ñe'ẽpoty carácter amatorio orekóva. Ohaívo kakuaávape oplantea iñe'ẽ hesakãva ha ndaiky'áiva, oikuaauka hemiandu potĩ ombopiro'ýva moñe'ẽhárape.

Aka'ẽ morotĩ michĩ (karaiñe'ẽ: Frutero overo) / (latinañe'ẽme: Cissopis leveriana) ha'e peteĩ guyra oĩ Ñembyamérikape, Yvytyrysyi Andes kuarahysẽme. Oiko ka'aguy rembe'y ha ñúme.

Oujey Paraguaýpe ary 1950 jave, dictadura oĩramo guare, ha ho’a ka’irãime heta jave he’i aguére hemiandu umi kuatiahaipyre oñanimáva guivépe oguenohẽ ihaipyre.

Larson, G., K. Dobney, U. Albarella, M. Fang, E. Matisoo-Smith, J. Robins, S. Lowden, H. Finlayson, T. Brand, E. Willerslev, P. Rowley-Conwy, L. Andersson, A. Cooper. 2005. Worldwide phylogeography of wild boar reveals multiple centers of pig domestication. Science 307(5715):1618-1621.

Eldorado táva Argentinapegua. Oĩ Ysyry Paranarembe´ype ha oguereko 47.556 tavayguakuéra. Ha´e táva mbohapyha guasuvéva Misiones (Argentina)-pe. Opyta 207 kilómetro Posadasgui ohóvo ruta nacional n° 12 rupi. Oñemoheñói kuri ko táva Ary 1919 jave.
TetãInglaterra-pe oñembokatupyry literatura Francia ha Inglaterra-guape avei ñe’ẽ Alemania-gua. Hetá ára avei oñeha’ã avei oñembokatupyry haguã Derecho Internacional Público y Privado-pe upe King’s College oĩva Universidad Londres-pe.

“Chipa guasu” ojejapo hag̃ua ojeporu sevoieta ndatuichaitéiva, ha, juky hesa guasúva, kure ñandy, ryguasurupi’a, kesu pyahu, kamby ha avatiky (avati’ýva ikyrỹiva).

1870 rire upe yvy latifundistas pópe, ãva oity quebrachales ha omomba’apo ypykuérape tembiguái rekópe, péva omoñepyrũ arapa’ũ ojeheróva "ciclo del tanino" ha oipe’a okẽ oike hag̃ua industria curtiduría. Ojeitývo ohóvo ka’aguy, umi yvy guasu ojeporu ganadería extensiva vacunos-gua pevarã iporã pe yvy, haku rupi upépe; péicha Fuerte Olimpo-gui oiko peteĩ puerto fluvial ojeporúva oñemondo hag̃ua ambue tetãme mba’e repy ka’aguýpe guare ha avei vaka ro’o; Guerra del Chaco pa’ary 1930 ryepýpe, Bolivia ohatapyña oguerahapa hag̃ua ipoguýpe yvy guasu kóva ha Paraguái katu oñeha’ãmbaite opyrũ mbareteve upépe, jepémo iponandi nunga; upéramo Fuerte Olimpo ojeporujey ñoraiõ pyendáramo; Ñorairõ Chako aja tapichakuéra oikóva ko távape ári ho’a mboriahu ha avei tuicha ipokã hikuái (heta kuimba’e omano pe ñorairõme). Ko távape oñepyrũ oguata industria michĩmíva ojejapohápe teja karanda’ýgui ha avei ladrillo. Ambue mba’e oipytyvõva akãrapu’ãrã (ndatuichaitéiva) upe távape ha’e ojejapyhýre ko tekoha departamento de Olimpo tuja administración rembiapo rendáramo, ha upe rire Departamento de Alto Paraguay administración rendáramo.

Opakuévoma ñorairõ ojapyhy chupe peteĩ trinchera Villa Montes peguápe. Oikove ohasa rire peteĩ ary pukukue mba’asykuéra disentería ha paludismo reheve. Okuera oisu’uhápe “coca” rogue, ka’avo ogueruva’ekue umi ho’áva’ekue ka’irãime tetã Bolivia-gua. Hekove puku ñorairõháme ndaha’éi ikatupyry rupi ñorairõme, imbarete térã ipo’a, umi ambue hapicháicha, katu ohaiporãiterei rupi.

Oñepyrũramo guare colonia Loma Plata, tendaguakuéra oguerekova’ekue heta apañuái hekovépe, techapyrã, mymba saite rehegua ha avei ndaipórigui pohanohára mba’evéichagua, tasyo umíva. Oĩ 101 aldeas rupi ko’ã colonia-pe.

Upe rire ou umi ñehakã’i’o Brasil reko rehegua: “Itapecerica", “Campos de Jordao", ha ambueve, ñe’ẽmbyrã hovatavýva. Amo gotyove ou umi serie “Obrero" y “Guerra civil española" ha upéi heta ary rire og̃uahẽ serie xilograbados rehegua ajejapova’ekue 1948-pe amoha’anga hag̃ua aranduka “Pelo sertao", haihára Brasil-gua Alfonso Arinos rembiapokue… Umi mbohapy ary oúva upe rirépe, 1949, 1950 ha 1951, amba’apo deseño apópe añoite. Ko arapa’ũme osẽva’ekue umi diseño ha aguada oñe’ẽva "Río de Janeiro", "Macumba" ha "Negritude" rehe; pypekuéra añeha’ã ahechauka py’arory ome’ẽva táva Río de Janeiro ha "Dina" ra’anga, iporãngue ñanembotavyetéva. …Aju ypy ha sapy’amiramo guare Paraguaýpe 1956-me, oñepyrũ pe “fase paraguaya", ndopái gueteriva ko’ág̃a meve … Ko jeguata oñepyrũva heta mba’e rehe opoko: mba’e porã orekóva ñande rekoha ha avei yvypóra. Opaite árante che rembiapokuéra arte reheguápe añeha’ã ndaiporúi umi mba’e tee, vyrorei ha avei umi mba’e ojajaipáva…”
Ary 1930 pe omano Reusiendo ha Juan Blás itujáma avei upémarõ ombyaty Faustino Chávez ha Catalina Aguilera de Chávez, Lino Orué ha Juana de Díos de Orué, José León Núñez ha Obdulia de Núñez, Desiderio Aguilera ha Maria Lucia Benítez de Aguilera –pe ha ome’ẽrei Blás Marangatu ra’anga.

Tupão Guasu Sagrada Familia ojejogapopávo oguerekóta papoapy (18) óga yvate: irundy-rundy umi mbohapy jeiképe, óga, ha poteĩ óga yvate ambuéva omokarapã porãva óga ahoja apytépe —omomba'eguasu Hesu Nasaregua hag̃ua— oguereko 170 metro yvatekue, ha irundy ambuéva ojeréva chupe, omomba'eguasu umi karai Tupa ñe'ẽ maranduhára, ha peteĩ óga ahoja karapã porã omomba'eguasu Tupãsy.

Jepénte Guerra de la Triple Alianza (1864-1870), ohapejoko ñemongakuaa arte reheguáva, oikuave'ẽ escenario ideal ñemitỹrã peteĩ ilustración satírica. Umi revista “Kavichui” ha “El Centinela”, oeditáva ha oimprimi hovái, péva orepresenta mokõi techapyrã, péicha punto de vista histórico ha estético. Péicha upe impresión ojapóva ilustración rehe, ko'ãva oemplea técnica del grabado, ohechávo Gregorio Cáceres principal creador.

Jahei'ỹ (karaiñe'ẽ: paciencia) ha'e peteĩ temiandu ha peteĩ teko marangatu oipytaso peteĩ mba'e omoñeko'õva, máva jahei'ỹva opu'aka ñaña ha pochy, ipy'aporãva ha ohechakuaava.

Oĩ 33.976 óga ojeiporúva Concepción-pe, 13.768 tavaháre ha 20.208 katu okaháre. Y potable-va katu 1.094 oguereko. Peteĩ arýpe ojeporu energía 85.082 kwh.

Ñembosaraipavẽ Sochi-gua ha'e peteĩha Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe ojejapóva Rrusia retãme. Ary 1980-pe, Ñembosaraipavẽ Arahakúpe ojejapo táva Moskúpe.

Ojekuaa avei ko ñe'ẽ [dḗmos he'iséva "umíva táva pegua", upévare ko ñe'ẽ ha'eva'ekue peteĩ ñe'ẽpyahu (neologismo) oúva umi mokõi ñe'ẽngue demiurgi ha geomori, karai tembiasakue kuaahára héraha Plutarco he'iakue umíva geomori ha demiurgi, umíva eupátridas ndive, umi mbohapy pehẽngue oñemboja'óva Átika (ha Atena) avano'õ (ha ku avano'õme oikove avei umi meteko, tembiguái ha kuñanguéra). Umíva eupátridas hína karaikuéra; umi demiurgi hína umíva omba'apóva mba'yru ha japepo jejapóre tujúgui; ha umi geomori ha'eva'ekue umíva omba'apóva ñemitỹre. Umi mokõi pehẽngue ombohováiva umíva karaikupera ha upéva oñembojoaju joa ha ojapojoja ku "demos".

Ku tekoiterape añetegua (derecho objetivo) tekorã tekombojojaha aty: opaite umi teko me'ẽ, tembiapoukapy ha tekorã, ipota'ỹme ha itapiagua, Tetã hína ojapo omombarete hag̃ua avano'õ ñemoĩ porã. Añetehápe, ku tekoiterape oheka avano'õ oikotaha tekojoja, jakupyty ha joja guýpe.

Ky’ỹindýgui ouva’ekue katu ko’ãva: Rosa Agustina Quiñónez de Ramírez, Antonia Lovera de Ramírez, Saturnina Cárdenas de Cáceres, Isabel Samaniego, Francisca Sosa, Anselma Flores, Genoveva Recalde, Epifania Lataza, Asunción Bogado ha Tomasa Recalde.

Oñemoarandu música-peitío Marciano Echauri ndive ha uperõ oreko 16 ary, armonía, Juan Carlos Moreno González ndive. Ohupyty peteĩ beca gobierno paraguayo –gui oñembokatupyry haguã Buenos Aires-pe, Argentina, upépe oñemoarandu mbarakapùpe Consuelo Mallo López ndive ikatupyrýva mbarakapúpe .
Artesanía rehegua, ojejapo bolsos ha kyha karaguatágui, ava aty Enlhet rembiapokue, Pozo Amarillo pegua, oĩva 70 km ñemby kuarahy resẽ gotyo Loma Plata-gui. Avei jahecha mba’apopy yvyra palosanto-gui ojejapopyre.

FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1974 (Fußball-Weltmeisterschaft 1974, alemañañe'ẽme) ha'e akue pe X (10ha) vakapipopo ñembosarái hetatetãrehegua kuimba'erehegua ojapóva FIFA rehe, pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ. Ojapova Kuarahyreike Alemañape, ára 13 jasypoteĩ guive ha 7 jasypokõi meve ary 1974 jave. Ipu'akavéva ha'eva tetã Kuarahyreike Alemaña ha ipu'akavéva hekovia ha'eva Tetãnguéra Yvýi.

Ary 1963 guive pe Aty Baath Árave Tekoha oisãmbyhy Siria omoñe'ẽvo tetã sarambi (estado de emergencia) ha ary 1970 guive tendota Siriagua ha'e ñemoñare Asad pegua. Ko'ãga, Mburuvicha Siria pegua ha'e Bashar al-Asad, Hafez al-Asad ra'y, oisãmbyhy akue Siria retã ary 1970 guive imanópe ary 2000 peve.

Ava japopyre arandu (karaiñe'ẽ: inteligencia artificial) ha'e peteĩ aporeko oipurúva heta tembikuaaty ha papapykuaa ojapo arandu imba'eteéva, ohesa'ỹijóva ha oipapáva omohenda hag̃ua marandu ha mba'e apopyme'ẽ, omba'apo hag̃ua yvypórape guarã. Omoheñói mba'e pyahu ojoguáva ava apytu'ũre oheka hag̃ua mba'e porãvéva. Opa mba'e jeikove'ỹ omba'apóva tee oguereko hína ava japopyre arandu.

Cayo Sila Godoy heñói tàva Villarrica-pe, Paraguái, 4 jasypakõi 1919 jave. Oñemomba’e guasu Mbarara mbopuhàra ramo Paraguáipe, omboguatàha umi tembiapo ohejava’ekue compositor misionero Agustín Pío Barrios (Mangoré).

Opavave nunga yvy oĩva upépe oĩ opa hag̃uáicha. Mymba ka’aguykuéra avei péicha oĩhína. Umi oikovéva tesaparápe hína ko’ã mymba: leõpytã, jaguerete, gua’a, pytã, gua’ a hovy, tukã, takua guasu, mbói jagua, jakare hovéro, ha lobope.

Ko táva ofundava’ekue España 1792-me ha oñembohéra Fuerte Borbón ha ojapuka Gobernador Joaquín Alos y Bru ome’ẽva’ekue ko tembiaporã Comandante José Antonio de Zavala y Delgadillo-pe, ikatu hag̃uáicha imbareteve upépe defensa orekóva Virreinato del Río de la Plata ojoko potávo (fuerte de Itapacú ndive) Paraguái yvýpe jeike Brasil guive, ojapóva umi bandeirantes. Ñepyrũrã oñemopu’ã tenda ko’ag̃a opytáva Brasil yvýpe Forte Porto Carrero ha Fecho dos Morros mbytépe. Ova hag̃ua hendaiterãmema pe Fuerte Borbón ojeporavo peteĩ tenda oĩhápe yvyty ndaijyvatetéiva, ha ndahasymo’ãihápe oñedefende hag̃ua peteĩ "bahía" joguaha orekóva ysyry Paraguái renondépe. Oñefundaramo guare oñepeipirũ umi ypykuéra mbaja mburuvichakuérape.

Ndoikuaava ko juhuhára oguahẽva peteĩháme ko ypa'ũme, hakatu oĩ heta ñemo'ã he'i juhuhára oguahẽva peteĩháme ha'eva Esteban Gómez (ary 1520), térã Simón de Alcazaba y Sotomayor ha Alonso de Camargo (ary 1540 mboyve), térã John Davis (ary 1592) ha Richard Hawkins (ary 1594). Ary 1600-pe peteĩ ygapóra Holanda pegua, herava Sebald de Weert, oguahẽ Malvinape ha omoha'anga ypa'ũ. Jasyteĩ ary 1690 pegua, John Strong Ingyaterra pegua oguahẽ ypa'ũme, ha ombohera heta tendápe.

Ko “chipa asador” réra ou ñe’ẽ “chipa” ha España ñeẽ “asador”, he’iséva yvyrarakãngue ojeipurúva oñembojyhaguã tataypýpe ko tembi’u ñahenóva ñane retã Paraguái ha tetã ambue Argentina-pe ko téra “chipa” rupive.
Tetãnguéra Yvýi (neelándañe'ẽme: Nederland) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva Európa pegua oĩva Tavetã umi Tetãnguéra Yvýi pegua (Koninkrijk der Nederlanden neelándañe'ẽme). Oiko Európa Joaty ipype. Umi Tetãnguéra Yvýi oĩha óga guasu sãmbyhyha tavetã pegua.

estructura ha composición tembiapópe sector primario, omotenondéva anegamiento directo ioikéva modificación omohe’őva decena de miles hectárea odestináva agricultura ha explotación maderera. Péicha hetaiterei mymba ońehundíva proceso omyenyhęva yno’ő guasúpe;

Ary 1935-pe, Pa’i Juan del Rizzo og̃uahẽkuri jeikoha 20 Jasypokõime, ha’éva peteĩ tekoha ha’eñomi haimetete oikóva tesaráipe. Ñepyrũrãme Pa’i del Rizzo oguerekosékuri Hesu Tupãra’y Praga-yguápe upe jeikoha rerekuárõ ha ndaikatúikuri oĩgui peteĩ aty oñemomba’éva upe ta’ãngáre ha ombotoveva’ekue chupe. Pa’i del Rizzo akóinte ogueroviákuri Tupã ohechakuaaha umi omomba’eguasúva Hesu rekove imitãrõguare, oĩre hetaiterei pokatu ohupytyva’ekue Mitãmíre ojeroviávape; upévare Pa’i del Rizzo noñeme’ẽi ha ndaje ohókuri peteĩ mba’ejegua’apohára rendápe ha ojerure chupe peteĩ Tupãra’y ra’ãnga iporãvéva. Mba’ejegua’apohára ojapókuri peteĩ ta’ãnga neporãmbajepéva ha upéva, ary 1937-pe, Pa’i del Rizzo ogueroikékuri tupão pyahúpe, hérape oñemopu’ãva’ekue jeikoha 20 Jasypokõime. Upépe ha upete guive, oñepyrũ Tupãra'y Marangatu ñembojerovia ko’ág̃a iñasãiva yvóra tuichakue javeve.

Karapeguá oguereko pumbyry Copaco ha pumbyry popegua, avei pojoekuéra (medios de comunicación) ha opa hendápe oguahẽ kuatiahaipyre Paraguay pegua.

The Walking Dead omombe'u tembiasa omokyhyjeva, arakañy upei, te'õngue oikove herava sombi oiko ñande Yvýpe. Omembe'u máva manógui ojepe'áva hembiasa, ha ijepe'a monógui ára ha ára.

Oñembopupu sevói, y ha juky peteĩ mba’yrúpe 10 aravo’i pukukue ha upéi ojeheja upépe ho’ysã hag̃ua. Oñembovu porã ñandy ovuporã ha morotĩ porã meve ha oñemoĩ pype ryguasu rupi’a peteĩteĩ, ha avei kesu oñembosa’i pyre, ojepytu’u’ỹre ñembovúgui. Upéi oñemoĩ pype sevói hi’y reheve ha avei avatiky oñemongu’i pyre, ha avei kamby.

Akutiporã (poytugañe'ẽme: Cotiporã) ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Opyta 160 km táva guasu Porto Alegre pegua.

Karapegua ojekuaa capital del poyviramo (ha’éva hilo guaraníme), ojejapo rupi ko’pe mba’apo popegua hilo-gui, frazada, poncho, arambohahoja, tupahoja, kyha ha ambuéva. Kóva ojejapo aporeko ojehero poyvi, ojepuruhápe gueteri yma guare tembipuru.

Te'õngue kã (karaiñe'ẽ: momia) ha'e umi yvypóra hetekue térã mymba hetekue ñongatupyre, ipire ha hete pehẽngue ndombyaiva ha ndoñembohasova. Ko te'õngue kã reko ikatu ijaporeko ha'e ava ipotahápe ha ipotahápe'ỹre, ñande yvýpe oĩ heta renda ikãetéva, ha ko'ã renda ombokãva umi te'õngue.

Oĩnguévo pe Batallón Rojas Silva-pe omoñepyrũ pe mba’epu aty umi scouts hérava ndive, ko’ãva ha’e oĩva’ekue pype réra; Luis Osmer Meza, puraheihára, ko karai upéi hérava’kue Luis Alberto del Paraná; Rubito Medina mbarakápe ha clarinetista Benjamín Cabañas.

Tesa (karaiñe'ẽ: Ojo) mokõi mba’e apu’a oĩva mymba ha máva rováre ohecha ha oma’ẽ hag̃ua opa mba’e oikóva ijerére rehe. Oĩ isyva ha itĩ mbytépe.
Glória Maria Cláudia Pires de Morais (Rio de Janeiro, 23 jasypoapy, ary 1963), jekuaáva Glória Pires ha'e peteĩ mba'eapohára jeikuaave eteva tetã Pindorama pegua. Ojapo akue heta ava tee Rede Globo hembiasagua'upe ha heta ta'angamýipe avei.

Upe área ha establecimiento rural ikatúva ojeguerohory ñemitỹme takuare'ẽ, avati, mandi'o, petỹ, kafe, manduvi, arro, sorgo, tung ha mbaysývo, péicha avei ambue yva hetereíva, ome'ẽ jopói ramo Paraguái yvy, umíva apytépe ojejuhu aguacate, mango, mamón ha piña.

Ha upémaramo umi tovasy ojeréva hese oipe’a ijuru ha ondyvu hese heta jey, ndaha’éi peteĩ jeymínte ha upévare ha’e omboty hesa. Opávo ñendyvu hese, upe oñe’ẽva -ha’e oikuaa’ỹva mávapa- ojerehápe hese, he’ijey:

ÑE'ẼTÉVA TERARÃNGUÉVA: Ha’ehína ñe’ẽtéva hekopetéva, oñemosusũva terarãnguete moĩmbaha mbohasapyréva ndive. Oñemosusũ avaite peteĩha ha mokõiháme, papyteĩ ha papyetápe. Umi terarãnguete ndo-jokupytýi.

Pe “Historia de la Literatura Paraguaya” hérava ohaíva Hugo Rodríguez Alcalá pe haipyrére he’i: “Rivarola Matto ojapokuaa caracteres ha peteĩ tenda –tenda okaháregua...- ha ombojuaju pukarã ha tovasy rehegua (cómico y serio). Ha’e, piko, peteĩmíva haihárakuéra apytépe ikatúva oguereko pe ikatúva ja’e fino sentido del humor. Ko’ã haipyrépe jahechakuaa oĩva pe tembiapópe iñepyrũ ha mbyte peguápe mba’eporã, ndaha’éi opakuévo añónte”.

Kokue pegua, oĩ ñemitỹ ka’a, mandyju, petỹ, takuare’ẽ, mandi’o, sésamo, cedrón paraguay, soja, papa, alfalfa, yva, manduvi, naranha (hái ha he’ẽva), girasol ha ambue mba’e.

Kóva ha’e peteĩ korapy Brasil-gua ha paraguaikuéra ohechaukahápe jekupyty tembiapo rupive ha ñorairõse umía opytamaha tapykuépe, hendaguépe jahechauka iporãveha ñande rekoha, ñande yvy ha yvyporakuéra oĩva guive yvy ape ári.

Tibagi (téa Tyba'y avañe'ẽme) táva Pindoramagui (téa Vrasilgui) koápe tetãvore Parana ha ko mirĩ táva 200km Kuri'ytýva. Ojekuaa guáicha "iporavéva mirĩ táva Pindoramagui". Ha'e osasu'akue arýpe 1872. Oreko távayguakuéra 19.983 ava javeve oheka 2010-pe.

Upe ára 3 jasykõime ko’ẽ guive oñembosako’íma oho hag̃ua omoirũ Blás Marangatu procesión-pe oratorio jere rupi, ymave ojejapo óga jere rehe ivaietereígui tape.

Ambue mba’e tuichapajepéva ha’e umi ka’aguykuera ñangareko, ojapóva peteĩ aty pegua mba’apohára, oñeñotyháme hetaiterei yvyra ha oñemongakuaa hagua ka’aguy.

Rio Paraguay osyryre kuarahyreike gotyo Concepción-gui, ha umi ysyry ho’áva pype, Ríos Apa, Aquidabán ha Ypane, ohasa ijyvy rupi. Ysyry ombojahúva ijyvy hína ko’ãva: Estrella, Sirena, Apami, Primero, Quiensabe, Negla, Trementina, Chacalnica, Tapyanguá, Pitanohaga, Guazú, Mbui´i, Ypanemí, Capiibary, Mboi Guazú.

Jyva Sagitario opyta jyva Ekúdo-Sentáuro ha jyva Oriõ imbytépe (jyva Oriõme oĩha Kuarahy ha Yvy). Héra ou mbyjaty hérava Sahitário oĩha hi'aguĩ.

Ro'yrupa (karaiñe'ẽ: islote) ha'e peteĩ ypa'ũ michĩete térã peteĩ ita aty yguasúpe térã ysyrýpe. Yvypóra ndoikokatu ypa'ũmime, ha ko renda ha'e katu guyra, otyryrýva ha mymba ambueva hóga.
Jogapo oñepyrũ gótiko pyahu rapépe, hákatu Gaudí omotenonde jogapo ary 1883-pe ha omoambue opamba'e. Omoha'anga ha upei ojogapo. Gaudí oñepyrũ Sagrada Familia jogapópe orekóva 31 ary ha opaite ijeikove omba'apo tupão guasu jogapóre.

Mykũpopo pytã (Macropus rufus), ko mymba ha'e mykũpopo tuichave. Pe mykũpopo pytã oĩ ñu yvyku'ipasure Auteraliapegua. Ijyvatekue ha'e ikatu 1,5 m ha ipohyikue ha'e ikatu 85 kg.

Hetave mitã heñói iñakã gotyo; upéicharõ jepe, 4% heñói ipy gotyo térã humby gotyo raẽ; upéva ojeikuaa tumbykuévo. Imembysẽta jave, kuña ikatu okaru ha omýi oipotaháicha; ñemyaña naiporãi peteĩha arapehẽ jave térã osẽnguévo mitã akã, ha enéma naiporãi ojejapo. Upe ñeikytĩ ojejapóva tako jurúpe, ojeheróva tako pehẽ okapeguáva ñekytĩ, py'ỹi ojejpo, ha katu noñeikotevẽi jepi. Ary 2012-me, 23 sua membysẽ ojejapo pirekytĩ rupive; upéva ojehero tye pirekytĩ. Tye pirekytĩ ikatu ou porã kuña imembykõirõ, mitãra'y ohechaukárõ ojehechavaiha, térã oĩrõ tumbykuévo. Ko membysẽ tembiaporape ikatu hi'areve okuera hag̃ua.

Lucio Anneo Séneca (latinañe'ẽme, Lucius Annaeus Seneca; Corduba, ary 4 Kirito mboyve-Rróma, ary 65 Kirito rire), hérava Sénaka pe Karia'y ojejuavy hag̃ua itúva rehe, Séneka pe Tuja, ha'e akue karai arandu, ojokuaikuaáva ha haihára upe Mburuvi Rróma pegua, ojeikuaa hembiapokue tekoite ha tekoporã rehe ohóva. Omba'apo hetã rehe, umi mburuvichakuéra Tivério, Kalígula, Cláudio ha Nerõ oporokuái jave, oipytyvõ hetã ñesãmbyhýpe, ha oipytyvõ mburuvicha Nerõ ñembo'épe.​

ÑemuhaYcuá Bolaños jekái ha'e tembiasy guasuvéva oiko Paraguái retãme, ko'ã ára py'aguapýpe; ojejuhuva'ekue upe arateĩ 1 jasypoapy ary 2004-pe tavusu Paraguaýpe. Arateĩme, 1 jasypoapy ary 2004-pe, amo 11:25 aravo (Paraguái aravo) okapu mokõiha jey ogaguasúpe, oguerekóva ipype upe ñemuha guasu, peteĩ mba'yrumýi rógaguasu, óga mba'aporã ha peteĩ karuha. Umi tembi'u róga apoha oiko jekapu omoñepyrũ tata guasu.

Tenonderã ava tyba’ygua ojukue São Paulope ha, ha’e ihasýva ha aruru henda arýkuperape ñemomba'engue tendape, peve poravopapyre táva anãtegua tenda.

Ary 1953 ramo, ojerurégui Gobierno Nacional ombosako’í gira artístico-cultural, oipykúivo ruta ohejava’ekue Mangoré. Oikuave’ẽ umi concierto, oñe¨è aty guasu ñemoarandúpe ha ombyaty hetaiterei marandu ha documentación compositor paraguayo.arandúre ha’èva Mangore.

ÑE'ẼTEVATEE: Ha’ehína ñe’ẽtéva hekopetéva ha imo-susũme oipurúvajepi ko’ã ñe’ẽpehẽtai avaite ha papapy-gugua: a - re - o ja (ña) - ro - pe - o

Marandu (karaiñe'ẽ: noticia, información) ha'e mombe'u añete jekupytyrã ojehasa ahy'opúre térã kuatiáre, mba'ekuaarã aty oñemohendáva hekopete oporomyesakãporã hag̃ua. Marandu añetegua va'erã, hesakã porã ha mbyky.
Upe Escudo Distrital katu oñemohenda upe bandera mytépe umi sa’ykuéra pytãhũ ha morotĩ ári ha oguereko 6 mbyja he’iséva umi poteĩ tava’ikukéra Salinas, Mbocayaty, Pa’i Ñu, Rincón, Cañadita ha Caaguazú. Ipype avei jahecha upe yvyty, yno’õ, yvy ha avei mbokaja máta, ipahápe parrilla omombe’úva mba’éichapa ojehapy raka’e San Lorenzo. Yvyvy ohechauka upe oñehundipotámava ohóvo Yvyty Cerro Ñemby. Mbokaja máta katu ha’e upe hetaite va’ekue Ñembýpe iñepyrũrã. Pe Bandera Distrital oñemboveve opaite Institución Pública ko tetãvore’i Ñemby rupi.

Ñe’ẽtéva tĩguáva ndive jaipuruva’erã ñe’ẽpehẽtai: che / ne / ñane / ore / pene / (h - i - iñ - hi' = avaite mbohapyha, papyteĩ ha papyetápe).

Yacyreta oime 320 kilómetro sudeste Paraguaýgui. Kóva Ayolas tavusúpe, 100 kilómetro Encarnación yvy ha y gotyo, opytáva 2 kilómetros ohjeho pya’eramo Apipégui. Kóva peteĩ embalse opytáva isla Yasyretă ha Talavera-gui.

Jyva Sahitário (hérava avei jyva Karina-Sahitário) ha'e peteĩ pehẽngue hekojeremi ñande arapyvore pegua, Mborevi Rape. Ha'e mbyja ha mbyjajere aty karapã ha puku, peteĩ jyváicha.

Umi omotenondéva ha’e oĩha omoĩ chupe tapykuepeve ha’e ohai rupi chupekuéra kuatiañe’ẽ ikichĩháme guarã, techaga’u ha pya’e oĩtahajey oñondive rehegua.

Ko’ãva, ñamoĩvévo hendive ivirupotaha umi mamelucos portugueses, ohechauka avei ipirapire potaha (concepción materialista) tetã Paraguái rembiasakue omombe’uháicha Rivarola Matto.

Ogakuéra avei ijeguakapáva’erã, poyvi, yvoty, isa’y pyahu, oñemopotĩ. Tupão korapýpe térã hesakãháme oiko parque de diversiones ojeheróva avei kermese, upépe oĩ ñemuha, calesita ha carpa guýpe, lotería, dado kaguaka jekutu, aro rehegua, tiro al blanco, baraja, avei ojehepyme’ẽ tembi’u Paraguái, ojey’yva’erã, casa parroquial – pe oĩ jehepyme’ẽrã tataindy, marangatu ra’anga rosario ha mandu’ara opáichagua.

Opa tapicha ohóvape g̃uarã oñeme’ẽ: jegueraha (guía), ñomongeta educación ambiental rehe, safari fotográfico, avei ñembosarairã renda ha oñeime porã hag̃uã tendápe oĩháme opáichagua tembipuru rehepyme’ẽ’ỹre mba’eve.

Oguereko avei yvyra ijyvate mbytéva 3 ha 7 m . Ñanandy javoráipe katu oĩ hetaichagua yvyra michĩvéva, koãva ha’e: yvyra hovy, molle’i, kokũ, sapirangy, chirca.

Tomás Antonio Gonzaga (Miragaia, Oporto, 11 jasypoapy ary 1744 — Ypa'ũ Mosambike, 1810) ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára, teko me'ẽhára ha jokuaikuaa mba'apohára Poytuga pegua omba'apo Pindorama Kolóniape. Ojekuaa chupe ha'eha ñe'ẽpapára guasu ymaguare ha ko'ãga avei oñemoarandu hese mbo'ehaópe ha mbo'ehaovusúpe hembiapokue guasu Marília de Dirceu rehe.

Construcción ońepyrű 3 jasypakői 1983; 26 jasyryrundy 1989 ofirmŕva nota reversal odefiníva esquema definitivo umi obra ońangarekóva umi valle orkóva umi arroyo afluente ha embalse margen akatua (paraguaya)-pe. Jasypoteĩ upe arýpe omboty i jyva principal upe ysyrýpe, 19 jasypo Ańa Kua jyva. Péicha 1 jasypoteĩ 1993 ojeavilita esclusa navegación osalva agua joavy altura orekóva, ha 2 jasyporundy 1994 peteĩha unidad central hidroeléctrica-pe. Ko’ă 20 unidad programada ońemoĩva en función itotalidad péva 7 jasypokőime 1998.