Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Ma se kewtime bınê bandora nê vergan? Verba nê vergan zaf sare berz kerdime, zaf dayime pêro, ancina ki nêkewtime ser, sebep çıko? Bedelo ke ma da, bedelê 'nê bedeli' no halê mayê ewroyi bi? Şaşiyê de gırse, xeletiyê de xori esto mêydan de.Na xeletiye u şaşiye heni zelalo ke. Sebebo ke ma veciyayime koyan u rayanê duriyan: Kamiya ma, zonê ma, edebiayt u kulturê ma nê bi? Şıma kê de zonê xo qesi kenê ya zonê 'neqebê vergan', yanê tırki?

Humanizm (Latinki: humanism) yew şiyayışo ke vano merdım miyanê her çi dero. Humanizm merdıman ra hes kerdışo. Humanizm pêro de şeno be ateizm, agnostisizm u dezim yew beno hema arezekerdışê humanisti seba ninan ra nêgırweniyeno. Humanizm de sekularite u hışk vındış estê. Seba raşti diyene de çiyê dini u nımni çıniyo. Rıstımê humanizmi şeno heta Ronesans u xetta Yunanıstano Antik rê şıro.

Portekizki (be Portekizki: Português, Língua Portuguesa) yew zıwano, aidê keyeyê Zıwanê Hind u Ewropao u zıwanê Portekizıcano. Portekiz, Brezilya, Angola, Gine Bissau, Gine-Bissau, São Tomé u Príncipe u Mozambik de zuano resmiyo. Dınya de texminen 250-300 milyon merdumi Portekizki qısey kenê. Amerikay Veroci de zuano en gırdo, terefê 200 milyon merduman ra qal beno, 51ê nıfusi Amerikay Veroci ra teqabul keno. Amerikay Latini de zuano dıyın, 35ê nıfusi ra qal beno. Portekizki, İspanyolki u Galiçyaki ra zaf nezdiyo. Ama zuanê İspanyolki ra deha nermo u melodiko. Zuanê Portekizki pê zuanê İspanyolki %70 nezdiyo, ema vatene de ferq esto. İspanyolki de zınci ra vate çıniyo ema Portekizki de zınci ra qalkerdış zaf esto. Eke vate de aqsan esto, ã (coração: zerre), õ (corações: zerri) beno, eke aqsan niyo peyniya vate ra herfa m yena, (bem: weş). Portekizki pê İtalyanki u Fransızki zi nezdiyo. Seserra 15 u seserra 16 de dınya ser de Portekizki hardê xo hera kerdo, zıwano gırd biyo.

Alfabeyê Farski (be Farski: الفبای فارسی Alifbā-ye Fārsi) yew varyantê Alfabeyê Erebkiyo. Alfabeyê Farski, İran u Efğanıstan de alfabeyo resmiyo. Alfabeyê Farski de herfê ژ ,چ ,پ û گ estê, ema alfabeyê Erebki de nê herfi çıniyê. Alfabeyê Usmanıcki zi nê alfabe ra yeno.

Ezane (Erebki: أَذَان) jewiya vateyano ke semedi wexti nımezi mocnayışi, cami de terefi muezini ra waniyeno. Teno ke ezane wano, cı ri muezin vaciyeno. Menay ezane goşdar biyayışo. Ezana verêne serra 622 de waniya. Veri ezane semedi mısılmanan ardene metodi binan vıraziyayi emma dıma ebe qarari Mıhemmedi, ezane waniya. Bilalo Hebeşi, raveri ezane wenda. Ezane sero Qurane de sura Cuma de çiy nuseni.

Logaritma (Logarithm) ebe menay luğati ra çarpkerdış u barkerdışê gırdi, seba kok u quwet gırotış kerdene yew raya matematikio. Mısal; gorey tebano 10ın ra logaritmaya 1000 3o. Çunki 1000 quwetê desio hirıno, yani 1000 = 10 × 10 × 10 = 103. Şekılê logaritmay ewroyên sesera 18ıne de terefê matematikşinaso İswiçreyıc Leonhard Euler ra keşf biyo. İşaretê logaritma

Helebce (bi Erebkî: حلبجة, bi lehçeyê Sorankî: ھەڵەبجە) verocê Îraqî de,15 km rojawanê sînor ê Îranî de, 61 km verocê rojvetişê Silêmanîya de, 241 m zimeyê rocvetişê peytextê Îraqî Beğdet de yew şarîstano Kurd o. Nufusê no şarîstanî nezdîyê 57.000 o.
Buenos Aires (veri Buenos Ayres nuştêne, resmiyet de Ciudad Autónoma de Buenos Aires / "Bacaro Xoser Buenos Aires") paytextê Arcantinio u merkezê politika u kultur u tıcaret u endustriyo. Namey bacari yew wayira kelek u gemiyan, Santa Maria del Buen Ayre (İspan. Meryema vaê xêria mıqedese) ra yeno, oyo ke ronaoğanê sûke heni name kerdo ke, wexto ke gemiye dana ra, ayam u hewa ke weş u rınd bo, cı ra mınete bıkerê.

Sundaki (Sundaki de; Basa Sunda, İndonezki; Bahasa Sunda) oyo ke zıwano ke adey İndonezya Sunda u dormey cı de qısey beno. Hirıs u panc (35) milyon ra zêde qıseykerdoğê xo estê. No zıwan, zıwananê Austronêzkiyan miyan de ca gêno u zıwananê İndonezki u Cawki ra nezdiyo. Teberê İndonezya de eyaletê verocê Malêzya de u Singapur de zi qısey beno. Zıwanê Sunda pê Alfabey Sunda u Alfabey Latinki ra nusiyeno. Çehar diyalektê nê zıwani estê:

Hîcret ra pey Ebu Bekîr Medîna de awankerdişê Mescîd-î Nebewî de xebitîyeno. Hetkarî kerda. Cengê Bedîrî de mecbur mendo lajê xo Abdurrahman de ceng bikero. Wefatê Muhammedî ra dima mişewreyî benê. Nê mişewreyan de Ebu Bekîrî ra bîyat beno û no rid ra o yeno xelîfe weçînayîş. Wextê ey de, ê kesê ke ey ra vanê pêxamber, qebîlayê ke nêwazenê zekatê xo bidê û hereketê ke seba dîn ra vejîyayîşî benê, înan de mucadele kerdo. Ebu Bekîr, seba ke tayê hafizî yenê kiştiş sey Mushaf Kur’an dano arêkerdiş. Nizdîyê di serrî xelîfeyî keno û mergê ey ra pey Omer beno xelîfe.

Fast foodi, hem ebe çiyê zerrê xo hem ebe qêydê potena xo hemı ki ebe ambalajanê xo gelê nêweşiya finê kar. Goştê hamburgeran pırê hormonan û antibiyotikano; nonê hamburgeran, seba ka rew kartû nêbo, pırê kimyasalano; cao ke hamburgeran tede pocenê teqeze ra rınd pak nêbeno, uca bakteriy kunê kar; çawo ke hamburgeran ebe tirica mikro-pêle kenê germın, xêlê kimyasalê newey kunê kar. Nê ki pêro piya ebe werdena hamburgeran derbazê ma benê. Welhasıl werdena hamburgeran gelê nêweşiyan silayi kena; riskê qanseri, alerji, xıtimiyayêna thamara, kolesterol, qelb, şekır, hêrsınêni, tansiyono berz. Hamburger teyna nino werdene, zafêteney hamburgeri de kola û çiyo karbonatın şımenê; ebe o qeyde wucıdê xo de kalsiyum kenê şenık, no ki beno sebebê nêweşiyanê astıkan. Gorê nıvıstê psikologê de Amêrikanıci, domanê ke şonê restorananê fast foodi, bêhemd benê nêweş, bêhewn manenê û hewnanê tersınan vinenê. Gere domani werdena hamburgeran ra bışevekiyê.

Nê zıwanê İrankiyê ewroyêni texminen 4000 serre ra aver be werezayanê xo zıwananê Hind-Ariyan (Urdu, Pancabi u ê bini) u Nurıstani (Aşkun uêb.) ra biyê ciya. Enê zıwanê Hind-İranki xo miyan de yewbini ra 4000 serre ra aver hetê gramer u xeznay kelıman ra zehf nezdi biyê. Oyo ke vacime, gramerê zıwanê Ewısta (Avesta) u Vêda hetê grameri ra %90 zey yewbini biyê. Ezbeta zıwananê Hind-İrankiyan ki anci aidê keyey (familya) zıwananê Hind-Ewropao. Yani, zehf dûri ra ta zıwanê İrlanda u Cêrmenki (Almanki, İngilizki, Danki) u Romanki (İtalyanki, İspanyolki) u Yunanki u Arnavutki u Ermenki ra heta Hind-Arki, yew ki zıwananê merdeyan ra Hititki u Toxarki ra pêro weretê.

Manamki yew zıwano ke zıwananê Schoutenki miyan dı ca gêno u adey Papua sero hetê rocvetışşê zımey dı dormey deryay dı qısey beno, namey eyo.
Mezg zerrey qafıka (estıkê serey) merdımi dero. Zerrey mezgi de pêro (kulli) zanayış, tecrube, his u hassasiyetê merdımi beno arê (top). Asayışê mezgi zey lulıkano.

.sy internet de namey bandıra sewiya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo u seba dewleta Suriya nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Suriya mocneno.

Midilli (ferus caballus) estorê do qıteko kı yew cınsê estorano. Midilli hetê fizyolociya xo ra, estoranê normalan ra baqılo, ganweşo, pizey xo herao, serey xo kılmo, hetê berziya xo tewr vêşi 150 cmyo. Midilliyê verêni, estorê kı verni dı dormey ferqıni dı weşiya xo ramıta, inan ra rıçıkê xo gênê. Enê estorê qıteki, yewbini ra cıya cayan dı gırweniyay, Nêmkurey Zımey dı biy heywanê keyi u merdıman ê kerdê terbiya.

Asatrian N. Kh. Gevorgian, “Zaza Miscellany. Notes on Some Religious Customs and Institutions,” in A Green Leaf. Papers in Honour of Prof. Jes P. Asmussen, Acta Iranica 28, Leiden, 1988, pp. 499-508.

Pîyê Van dammeyî, van damme ke kewtbî des serrî berd wendegehê karateyî. Eke kewtbî des û şeş serrî dersa balletî zî dî. Bi des û new serrî Van damme bî şampîyonê European Professional Karate Association.

Sabahattin Ali verba nasyonalitsan de xeylê mendo. Ali Ertekin (kamo ke nasyonaisto Tırkano) riyê "hissanê mılliyan tehriq kerdene" serê Sabahattin Ali zope dayo pıro u Sabahattin Ali uca de kışto.

Gineya Ekwatori ya zi Cumhuriyetê Gineya Ekwatori yew dewleta qıtay Afrikaya. Cayê xo verocê qıtay Afrika dero. Dorme ra Gabon, Kamerun, São Tomé u Principe u Okyanuso Atlantik estê. Paytextê Gineya Ekwatori Malaboyo. Nıfusê xo 504,000o. Zıwanê xoyo resmi Portekizki, Fransızki u İspanyolkiyo. Sistemê idarey cumhuriyeto. Gineya Ekwatori serra 1968ıne de xo reyna ra, xoser ilan kerd.

Zweifelhaft: ar-Radd al-jamil 'ala sarih al-Injil - daraus Alm. Wider die Gottheit Jesu, Franz Elmar Wilms, Brill, Leiden 1966 çarno Almunki

Sura Nehli (Erebki: سورة النحل) sura Quraneya şiyêsına (des u şeşına). Na sure 128 ayetan ra yêna pera. Na sure bê 3 ayetê ke peyni deyê, pêro Meka de ameya war. Ê bini zi Medina de amey war. Namey cı nehl be zıwanê Zazaki hınga.

Dêrık (be Tırki: Sarısaltık, Derikler) wılayetê Tuncêliye de dewê da qezay Xozatia. Muxtarê dewe mabeynê serra 1994ıne de Saycan Kahraman bi.

Nê herbi de ki ancia zey verêni, dı hetan miyan de ameyo kerdene u teyniya makinanê herbi ra nê, taktikanê herbkerdene qeydê/usılê newey tetbiqkerdene ra bıcê, tıfongan, roketan, tanqan, mêrmiyanê heway, sistemê radari, modelanê teyaranê neweyanê herbi, yanê her het ra tesir kerdo u weşiyeramıtena insanan vurna.

Adele Laurie Blue Adkins (b. 5 Gulane 1988) yew bestekar, senatkar u muzisyena İngılıza. Serra 1988ıne de sûka Tottenhami de biya. Serra 2008ıne de BBC ra xelata Vengê 2008i grewta. Bahdo 28ê Çeleyê 2008ıne de albumê xoyo verên 19 çap kerdo. Ebe nê albumi ra hem Qraliya Yewbiyayiye de hem zi cihan de zaf biya namdare.
Fekê Sauroni oyo ke feko ke romanê The Lord of the Ringsi de ca gêno, fekê Sauronio ke qısey Sauroni ano u beno. Fekê Sauroni Lecê Morannoni de Bero Siya ra veciyeno u Aragorn u Gandalf rê qal keno. Film de qal beno ke Fekê Sauroni dıma qalkerdışê xo terefê Aragorni ra kışiyeno hema romanê J.Tolkieni de waziyet wına niyo, dıma qalkerdışê xo Fekê Sauroni zerrey Berê Siyay ra peyser şono u kewno eskeranê Sauroni.

Fizikê Asmêni (ya zi Astrofizik) çiyê ke asmên derê, qeydeyanê fizikê inan sero xebetiyeno /guriyeno. İnsan nêşıkiyeno rehet yew raye de vaco ke hududê astronomiye u fizikê asmêni koti dero. Nê zaf kewtê têwerte /têmiyan u pıleşiyê ro yewbini.

İran yew cumhuriyeto de İslamiyo u İran rıstımı qanunanê İrani Şerieto. İdareyê İrani de serdarê dini, resiocumhur, serdar estê. Serdarê dini serdaro de tewr pilo. Bahdo reisocumhur yeno. İran de 30(hirıs) eyaleti estê. Paytextê eyaleti Farski: مرکز markaz / Zazaki: merkezo.Namey eyaleti استان (ostān) = eyalet u استان‌ها (ostānhā) = eyaletiyo. İdarekaro eyaleti استاندار ostāndāro.

Washington State Databases – Annotated list of searchable databases produced by Washington state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association.

CERN, bacarê İswiçre Cenova de yew enstituyê cıgeyrayışio . Namey xoyo oricinal Centre Européen de Recherche Nucleaire (Merkezê Cıgeyrayışê Nukleeri yê Ewropa) o. CERN serra 1954ine ame ronayış. Ewro 20 welati ezayê nê organizayoniê. CERN, dınya de warey fiziki de laboratuaro tewr gırdo. Nêzdiyê 2600 insani (her roce), u 500 universıte u ensituyan ra 7800 ra zêde merdumê ilmi CERN de guriyenê.

Taqiyuddin bin Meruf (be Usmanıcki: تقي الدين محمد بن معروف الشامي السعدي) yew asmêşınas, hezarfen, mıhendis u matematikero Usmanıco. O serra 1521ıne de İmperatoriya Usmanıcan de suka Şami de marda cı ra biyo. Dıma musnayışi cı, qadiyi tenısi biyo. Çı waxt o biyo qadi, o zaf cerrebi kerdo u erd sero çım eşto. Be karanê cı ra namdar biyo. Serra 1571 de dıma merdışi Mehmed Ii dewri Selim I de serêmunecıman biyo. 1574 de veciyo kuleyê Galata u asmên sero çım eşto. Be destegi Hoca Saadettin u Sokullu Mehmet Paşay ra padişah Selim I ey rê dayo yew resatxane. Emma resatxaney cı serra 1580 de be erziyayışi topi ra xırabe amey kerdene. Taqiyuddin Trigonometriye sero zaf kari kerdo u terimi sinus, kosinus, tancant u kotancanti rakerdo, isbati inan dayo u inan sero cetveli vıraşto. Ekliptik u Ekvator miyan de açı 23° 28' 40" diyo be eno hareketi cı ra zaf biyo namdare. Tayê nuşteyani Taqiyuddini ewro desti ma de esti u suka Estaboli deri.

Efğanıstan de zaf koyi estê u Efğanıstan zaf kohıno u berzo. Rocakewtış de Koyê Hindukuşi, veroc de Kohê Çeğayi u zımey de Koyê Pamir estê. Berziya Nowşaki 7492 metreya u Efğanıstan de tewr cayo berzo. Rocawan u verocê Efğanıstani koyın niyê ema enê erdan de roy çıniyê u cenaney nêbeno. Efğanıstan de royê Amu Derya, Helmend, Farahrud, Murgap u Herirudi estê. İklımê Efğanıstani iklimo serdıno. Zımıstan zaf serdo u amnani zi zaf germo.
Namey Ukrayna slawkiyê kehani de maney cı dewleta sinoriya. Tayê zi vanê namey cıyo kehan Rutenyaya. Ukrayna tarix de İskitıcan, Hunıcan, Xezarıcan, Kıpçakıcan, Peçenekıcan, Kumanıcan, Dewlata Usmanıcan û Cumhuriyetê Rusyaya Sowyetiyê Sosyalisti tiya de hıkum kerdo. Serra 860ıne de Vikingan tiya gırewto. Herbê Dınyayê Dıyıne de tarixê 22 Heziran 1941 eskerê Almanya tiya ke işğal kerd, 5.800.000 Ukraynayıci na herb de kışiya.

Çimeyê nuştekî: Kitabê tewr verênî yê kirmanckî, mewlidê ke hetê Ehmedê Xasî û Osman Efendiyo Babijî ra nusîyayê. Metnê nuştekî yê ke hetê ziwannasanê xerîban ra arêdîyayî.

İrlanday Zımey (İngılızki: Northern Ireland, İrlandki: Tuaisceart Éireann, İskoçki: Norlin Airlann) yew eyaletê Britanya Gırdeyo ke zımey adey İrlanda de estê. Paytextê xo sûka Belfasti, erdê xo 14,139 km² u nıfusê xo 1,710,300 keso. İrlanday zımey de zıwanê İngılızki u İrlandki zıwanê resmiyê u İskoçki (varyantê Ulsteri) qısey beno. Ekonomiya xo eyaletê Britanya Gırde de tewr xırabıno. %96 ê nıfusê İrlanday Zımey Xıristiyano u %99,5ê nıfusi sıpêyo. İrlanday Zımey de 6 kontiy estê.

Xilafet ya zi Xelifeyiye (erebki: خلافة), İslam de maneyê cı bahdoamayên ya zi herunkewtêno. Normal mana de zi bahdê peyğemberdê ma ra yew meqamo vıraziyayeyo.

Christopher William Bradshaw Isherwood (b. 26 Tebaxe 1904 – m. 4 Çele 1986) romannuştekaro namdaro İngılızo. Isherwood serra 1904ıne de sinorê dewa Cheshire-Derbyshire de maya xo ra ameyo dınya. Serra 1925ıne de embazê xo Edward Upwardi şınasiyo. O taw be ey ra kar zaf kerdo. Miyandê serranê 1920-128ıne de Almanya de mendo, uca de guriyo u romanê xo All the Conspirators çap kerdo. O taw Almanya de Cumhuriyetê Weimari biyo u Almanya xeylê akerde u xoser biyo, serbestiya merduman zaf biyo. Coke ra Berlin de o taw xısusiyetê cınsiyeti zey hemcınsbaziye u ê bini cayanê binan ra gore deha serbest biyo. A sebeb ra Christopher Isherwood zi hemcınsbaziya xo zaf nênımna, hema ke key ke rejimê Partiya Nazi ameya iqtıdar xoseriya merduman zi dariyaya we u Christopher Isherwood zi mecbur mendo ke Almanya miyan ra veciyo, terk kero. Isherwood uca ra şiyo İngıltere u uca ra zi vêrdo ra Amerika. Heta merdışê xo ita de be embazê xo Bachardy ra piya mendo. Isherwood serra cıya 81ıne de serra 1986ıne de riyê qanserê prostati ra Santa Monika de weşiya xo kerda vıni u merdo.

Tırkmenıstan yew dewleta qıtay Asyayo. Cayê xo qıtaya Asya miyan dero. Dorme ra Ozbekıstan, Efğanıstan, Qırğızıstan, Qazaxıstan, İran u Deryayo Xezar estê. Paytextê Tırkmenıstani sûka Aşqabadio. Nıfusê xo 5,090,000o. Zıwanê xoyo resmi Tırkmenkiyo. Sistemê idarey otokrasiya. Tırkmenıstani serra 1991ıne de xo reyna ra, xoser ilan kerd.

Rıstımê çekuya Xristiyani Yunanki khristos ra yeno u seba Mesihi vaciyeno. Mesih ki İbraniki maşiah ra yeno u mana xo yena be "ruwen ra miştdaene, mıbarek kerdene".

Şikefta Şanederî, qezaya Mêrgasor a pabesteyê Hewlêrî de ya. 2200 metre behrî ra berz a û serî koyanê Biradostî de ca gena. Tarixê ci hetanê serranê 80000 verî mîladî şino. Îraq û Kurdistan de şikefta tewr verîn a ke tede merdimî ciwîyayî.
Nimeta ki Allah-û teâlâ dawa, ca ki Huma teâla wazenu uca d’ xerc kerdış şıkıro, ca ki Wı nêwazeno xerckerdış kufran-i nimeto (nimet inkarkerdışo).

Tarixê Efğanıstani kıhano. Efğanıstan de tewr raveri İ.V 500 de İranıcan hukım kerdo. Bahdo İskenderê Gırdi erdê Efğanıstani işğal kerdo u o zeman ra pey zi Baktriya saz biya. Baktriya serra İ.P 50ıne de xırabe biya u İP. 50-125 de İskıtıcan hukım kerdo. Dewrê Miyanêni de erdê Efğanıstani de Tahiriyan, Samaniyan, Ğaznewiyan, İmperatoriya Selçukiyana Gırdi, Xarezmşahiyan, Moğolan u Timuriyan hukım kerdo. Mabeynê seserraan 14ıne - 19ıne de Efğanıstan de Baburıcan hukım kerdo u Efğanıstan zaf biyo quwetın. Seserra 19ıne de be gırdbiyayışê kolonizasyoni ra piya lecê İngıltere-Efğanıstani sıfte kerdo. 1839-1842 miyan de Lecê İngıltere-Efğanıstani I biyo u enê leci de Efğani ğelıb biyê. Serra 1878ıne de anciya lec sıfte biyo u enê leci de Efğani meğlub biyê. Tewr pey 1919 de yew lec ameyo meydan u Efğanıstan biyo xoser. Dewrê Moderni de Efğanıstan de dı leci biyê. Kanun 7, 1979 – Şıbate 15, 1989 miyan de Lecê Sowyet-Efğani ameyo meydan. Serra 2001ıne de anciya Efğanıstan de lec sıfte biyo u nêqediyo, ewro zi Efğanıstan de lec esto.

Blumenberg, Chorweiler, Esch/Auweiler, Fühlingen, Heimersdorf, Lindweiler Merkenich, Pesch, Roggendorf/Thenhoven, Seeberg, Volkhoven/Weiler u Worringen

Barmen (Barman) teno ke bar de xaptıno u merdıman ri alkol servis keno. Bar jew cayo ke tede alkol u çiyi alkolıni roşiyeno u servis beno. Vatey barmeni zuanê İngılızki ra vatey bari ra yeno, bar u man (camêrd) ra vıraziyeno. Eke tena ke bari de xaptina cı ri zuanê İngılızki de barmaid (zey barmene) vaciyena. Jew bar de barmen/barmene kokteyl, aperafiv, alkoli, likor u xetta şıt keno/a jew u heme ninan serê tezgahê bari de keno/a jew u dıma servis keno/a. Raveri kokteyl jew tase de pauno (zuanê İngılızki de cı ri shaker vaciyeno). Baro ke tede alkol şımiyeno, barmen /e uca de mustahdem xaptıno/a emma howl pere gêno/a. Karê barmeni/e karê garsonan ra deha aseno. Çunki barmen/a bar de zaf nêgerino/a u be meymanan ra nezdi beno/a.

Şarıstanê Fırdewsi (be Farski: شهرستان فردوس) şarıstananê eyaletê İrani Xorasanê Veroci ra yewo. Nıfusê şarıstani serra 2006ıne de pêro piya 61.346 amariyayo, merkezê idareyi zi Fırdewso. No şarıstan de 1 qeza (zıwanê Farski de bexş) u 3 dewi (zıwanê Farski de dehestan) estê.

Minyatur hunerê asayışano, asayışê ke zaf tenik vıraziyayê u asayışo ke qıteko, inan rê vaciyeno. Ewropa de Seserranê Miyanênan de, herfanê kıtabiyê serênan sero minyatur vıraziyêne. Minyatur kağıde ya zi dındanê fili sero keriyêne.

Ashleigh Adele Ball (b. 31 Adar 1983, Vancouver, British Columbia, DAY) yew aktor u merdıma namdara ke şowê Amerikayê têlevizyoni de program vırazena u medyay sosyale de ca gêna.

Emîn Elî Bedirxan serra 1851an de ame dinya, yanî sirgûnbîyayîş ra pey. Îstanbul de bi pîl. Mektabê Siltanan de wend. Mektebê Siltanan de tena gedeyanê mîran wendin û Osmanîyan bi no qeyde waştîn mîran pabesteyê xo bikî. No mekteb de hiqûq wend. Merdimêko xeylê jêhatî û zanaye û rewşvîr bi.
Muhsin Batur, Mehmet Muhsin Batur (1920, Üsküdar Estanbol - 25 Keşkelun 1999, Estanbo]) general u siyasetkarê Tırkiya (Senatoyê Cumhuriyeti, 1974 - 1980) biyo. Qumandanê Qeweta Asmêniê Tırki biyo.

Sîgmund Freud 6ê Gulana 1856ine de ame dinya, 23ê Êlûla 1939ine de merd. "Pîyê Psîkolojî" yeno qebulkerdiş; awankerdox û serverê psikoanaliz o; namdaranê seserra 20. ra yew o. Ey ziwanê Almankî, Latînkî, Fransizkî, Îngîlîzkî, Îbrankî, Îspanyolkî û Îtalyankî zanayêne.

Leonki (zıwanê xo de:Llionés) zıwano Hind u Ewropao, zıwano Latinkio u zıwananê Latinkiyan de zıwano İtaliko. No zıwan zımey İspanya u rocvetışê Portekizi de qal beno. İspanya de mıntıqa Kastilya u Leoni de qal beno u resmiyetê xo esto. Amarê qalkerdoğanê xo 25.000 merdumo, zıwano de qıteko.

Etimolociya çekuya İrani çekuya Ewıstki Aryan ra yena. Aryan maney dewleta Aryananra yeno. Wextê Hexamenişiyan û Sasaniyan de namey İrani Aryan/Ērān biyo. Bahdo seserra 6ıne (İ.V.) ra heta serra 1936ıne namey İrani biyo Persia û eno name qebul biyo. Bahdo serra 1935ıne de Rıza Şah namey Persia be anciya be namey İrani vurnayo. Tewr pey serra 1979ıne de namey dewlete Cumhuriyetê İranio İslami biyo.

Werênayışê ateizmi pêro konsept u şiyayışê ateizmi sero beno. Werênayışê ateizmi de teizm çıme nêbeno, pêro serê deizmi ra werêyanışi vıraziyenê. Homa esto ya zi çıniyo u persê bini, heme enê persan terefê werênayışvıraştoğan ra persiyenê. Vêrde de, ateizmi sero xeylê werênayışi est biyê.

Cumhuriyetê Tırkê Qıbrısê Zımey (be Tırki: Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti) ya zi Qıbrısê Zımey, yew de-facto dewleta qısmê zımey adey Qıbrısiyo. Paytextê Cumhuriyetê Tırkanê Qıbrısê Zımey Lefkosyayo.

Zey her zıwani, bılxassa coğrafyay Anadoli u Mezopotamya u Kofkasya de, Zazaki ki xeylê zıwanan de irtıbatê xo biyo, zıwanê bini tesir kerdê, tesirê zıwananê binan de ki mendo. Zazaki de hetê ra zıwananê İrakiyan’ê zey Farski u Kurdki ra çekuy kewtê cı, labelê tewr zêde qısey xami (ğeribi) Wextê İslami ra nat Erebki raê. Riyê hezar serre irtıbatanê ciranine (embıryanine) ra Ermenki u Suryanki ra ki kelımey kewtê cı. Zewbi, Yunanki, Latinki, Gurcki, Lazki ra ki qısey yenê diyaene. Oyo ke Tırki hem zıwanê wendışio resmiyo, hem pê Tırki politikay asimilasyoni ameya kerdene, serranê peyênan de tesirê Tırki Zazaki sero zêdiyao. Anci ki, Zazaki gorey şert u şurtê xo, oyo ke qet zıwanê nuşten u zıwano resmi nêbiyo, xeylê çekuyê xoyê mêrasi (kelımey xo çağê İrani ra) dardê we.

Hûmaritişê nufusî yê Împeratorîya Osmanîyan o ke mabênê serranê 1892 û 1893 de hetê Wezaretê Daxîlîye ra ame kerdene, pêro hemwelatîyê împeratorîye hûmaritî. Sey netîce yeno dîyene ke %80 yê nufusî musluman bî. Qaydeyanê hûmaritişî de seba muslumanan ferqê neteweyan nêame kerdene. Coka çi tirk bo çi kurd bo çi ereb bo, sey musluman tesnîf bî.
Wıni qebul beno ke Dr. Antonio Nores Martinezi no kutık vıraşto, aferno. Fêl u emelê Martinezi o biyo ke yew kutı vırazo ke o hem Xozan u Puma (Şêrê Koy) seyd kero, inan pey ra şêro, bıgêro u biyaro. Ey raver Kutıê Cordobay Pırodayışi (Perro Pelea Cordobes), ewro no kutık çıniyo, ra dest pêkerdo. No kutı zaf quwetın u gırd biyo ema nêşayo boye kero u kutıkanê binan ra piya nêşiyêne. Coka zi nêşayo seyd bıkero. Dr. Martinez xeylê serran miyan dı, no ırq be ırqanê binan kerdo têmiyan, u ani-wıni Dogo Argentino vıraşto, aferno.

Têkıliya şarê ena mıntıqa (Varto, Xınıs, Karêr) be Zazayanê Suniyan be gıraniye ticariyo. Çûnke çerçiyê ke hetê Çewligi, Palou Diyarbekıri ra yenê, şar inan Dılmıc name keno. Palayıcan rê Paloci ki vanê.

Meyxane (Farski: میخانه) cayê ke merdımi tede alkol gênê oyo, restoranto. Meyxane de merdımi wextê xo viyarnenê cı, çiyê şımenê, nan zi wenê. Kışta nani meze zi vıraziyeno, nan u alkol ra piya weriyeno.

Zazaki miyan de xeylê qısey Erebki ki estê, xora Erebki ra xeylê qısey kewtê zıwananê coğrafyay İslami’ê binan ki. Tırki, Yunanki, Lazki, Gurcki, Suryanki ki kışte ya ki nezdiyê Zazaki de qısey biyê ya ki benê. Oyo ke Tırki zıwano resmiyo u heto bin ra rivatanê politikay asimilasyoni ra 80 – 100 serra peyêne de tesirê Tırki Zazaki sero zêdiyao.

Franciscus (Jorge Mario Bergoglio: [ˈxorxe ˈmarjo βerˈɡoʎo]; b.: 17 Kanun 1936; Buenos Aires, Arcantin -) papayê kılisa Katolika 226ıno. Ezayê Cemaetê İsayo.

Şarê dewe Zazayê Elewiyê u Zazakiyê Puluri (Dêsımê rocawani, Zazakiyê zımey) qısey kenê. Tayê het ra şiwey ra goreyê Vacuğe tenê ferq keno, zey Ercıngon, non, Kırmoncki, ciron. Eşire ra Asüranê. Tayê dewê Asüran zi hetê Erzıngani de estê.

İdrıso Bıdlisıc (b. 1452-57 - m. 1520) idarekaro Kurdo ke zemanê İmperatoriya Usmanıcan de weşiya xo ramıta. İdris Bıdlisıc domê sultanê Usmanıci Selim I de siyasetê rocvetışi de rêza veri de ca gırewto. Ey Farski ra Heşt Behışt çarno ra Usmanıcki.

Antiteizm oyo ke verba çiyê dini de vındeno, zıwanê Yunanki ra yeno u sekulerizm u onyayışê sekuleri qebul keno. Antiteizm hem zeman de eke ke Homa esto, ey zi qebul nêkeno u metinê klasiki raşt nêvêneno. Yanê oyo ke estiya Homay rê bawer nêkeno. Homa esto ya zi çıniyo, metinê dini raştê ya zi niyê, peyğemberi estê ya zi çıniyê, wehy şeno bıbo, heme ninan kewnê zerrekê antiteizmi.

Claudia Rothe serra 1971ıne ra heta 1990ıne biye ezaya demokratanê royalan (Jungdemokraten); na heta serra 1982ıne yewına royalanê Partiya Azada Demokrate (FDP) ra biye. Serra 1987ıne ra nat Partiya Keskan ('Die Grünen) dera. 9ê Adarê serra 2001ıne de sereka partiya Bündnis 90/Die Grünen (Yewiya 90/Keski) çiniye we.

Pasxalya (be Latinki: Pascha, Yunanki: Πάσχα, Pascha) Xıristiyaniye de yew roşano u roşano tewr kıhan u tewr muhımo. Tarixê xo aşma Adar u Nisane miyan dero.

Banbişn (be Farski: بانبشنان بانبشن, Bānbishnān-e bānbishn) demê İmperatoriya Sasaniyan de qıraliçanê Sasaniyan rê vaciyaya. Sasaniyan qıraliçe rê bānbishnān-e bānbishn (zıwanê Zazaki de "Qıraliça qıraliçayan") vatêne.

Meg Griffin: Waye gênca u rınd niya. Goreyê xo ra bırayê cı Chris salax u obezo. Her roc be bırayê cı Chris ra qewğa kena/dana pêro. Goreyê Griffin Family ra muhim niyo.
Hokeyê vaşi hokeyo ke vaşi sero kay beno, dınya sero futbol ra dıme sporo dıyıno namdaro u populero ke xeylê mıxtelif cayan de merdumi kay kenê. Ancênayışê internasyonali de semedê (seba, qandê) cêniye u camêrdi ancênayışê abırriyayeyi u prestijıni estê.

Tasvir-i Efkar (Usmanıckiyê cı: تصویر افکار) qezetaya ke serra 1862yıne de İbrahim Şinasi çap kerda, xeberi u musayış zerrekê cı de ca gırewtê. Serra 1865ıne de ki Şinasi şiyo Fransa u ey ra tepeya Namık Kemal na qezeta çap kerda. O zi şiyo Usmanıcan teber u ey ra tepeya zi Recaizade Ekrem no Tasvir-i Efkar çap kerdo. Serra 1910ıne ra dıma zi qezeta be namê Yeni Tasvir-i Efkar (Tasvir-i Efkaro Newe) terefê Ebüzziya Tevfiki ra çap keriyaya.

Ado Newe ra gore Homa hirê şeklan ra yeno pêra. Ninan rê "Pi" (Heq/Homa), "Lac" (İsa) u "Roho Qudus" vaciyeno. Yanê Xristiyani İsay rê zey rebê xo u xeleskarê xo bawer kenê.

Rolê xoyo tewr girdî fîlmo Karate Tiger de kaykerd. Dima filmane sey Cyborg, Karate Tiger 3–Der Kickboxer, ya zî Ausweg oder Timecop(nameyê fîlman almankî yê) de kay kerd.

Hukmatê koalisyoni oyo ke hukmato ke tede dı ya zi dı ra zêde partiyê politiki estê, cı rê vaciyeno. Politika de cı rê hukmato kaotik zi vaciyeno.

Roşanê Qurbani ya zi Eydê Qurbani (Erebki: عيد الأضحى ’Īd al-'Adhā, Farski: عید قربان Eid-e Gorbān) ya zi Roca İsmail Peyğamberi, yew roşano dinio ke terefê mısılmanan ra gorey teqwimê hıcri 10ê aşma Zılhıce ra nat çar roci yeno mıbarek kerdene.

Kama Sutra (Sanskritki de: कामसूत्र ) zonê Hindıstani de yeno menay kama zewq u sutra kıtab. Eno kıtab ebe zıwanê Hindıstaniê zaf kıhani Sanskritki ra nusiyao. Tarixê nusiyayışê cı serranê İsay ra ver 400 u İsay ra ver 200 miyan dero. 1250 versiyonanê cı nusiyaê.

Ser 1955 dı zi enbazê cı Hagar Olsson dest nuşteyê (mektübê) cı miyanê kıtabê xü dı ano pêser u neşır keno. Nameyê kıtaberda Olsson no biyo "Ediths Brev" (Dest nuşteyê Edithi). Nuştoxêno Swêdi (Ernst Brunner) kı ser héyata Edith doktorey kerdo, nıka héyata cı miyanê kıtabê xü dı ano pêser. Labırê heta nıka nameyê kıtabı cı eşkere nêbiyo. Edith Södergran, dıma kıtabê Nietzche zaf etki yê Zerdeşti u Nietzche maneno. Nuştoxêno ê bin zi kı ser Edith tesir kerdo, Rudolf Steinero. Çiyê zaf écêb esto kı o zi noyo; zaf Nuştoxê Swêdi u Awrupi bın tesirê Zerdeşt mendo. Tabi kı no zi bı kıtabê Nietzche ya ameyo sınasnayenı. Héta Hitler zi nêy vano u idoloji yê xü dı ano kar.

Encamê xebatê rastnuştişî yê GXV serra 2005 de kitabê Rastnuştişê Kirmanckî (Zazakî) de weşanîya. Heme xebatê çekuyan yê GXV zî ferhengêko tim çapê hîrakerdeyê ci beno de yenê pêser. Ferheng destpêk de yew cîld weşanîya, dima serra 2009 de çapa hîrêyine yê hîrakerdeyî sey di cîldî hetê Weşanxaneyê Vateyî ra weşanîya. 2011 de çapa çarine zî vejîya. Ferhengê GXVyî Tirkî-Kirmanckî (Zazakî) 238 rîpelî yo û 7000 çekuyî tede estê. Ferhengê Kirmanckî (Zazakî)-Tirkî 624 rîpelî yo û bi varyantan reyde 34000 çekuyî ra yeno pê.

Xanedanê Zendi (Saltanat Zêndîyâh), eslê xo Kurdo. Tarixê hardê İrani de serra 1750ıne ra heta serra 1794ıne seltenet vıraşto. Zıwanê hıkumeti Leki, Kurdki û Farski biyê.
Xebatê standardîzasyonî yê GXV, her çiqas ameya yew merhelaya muhîme zî hema zî nêqedîyaya. Xebata standardîzasyonî bi averşîyayîş dewam kena.

Unat, Yavuz, "Türk Teknoloji Tarihinden İki Örnek: Cezerî ve Takiyüddîn", 1. Türk Bilim ve Teknoloji Tarihi Kongresi Bildirileri (15-17 Kasım 2001), Türk Teknoloji Tarihi, Yayına Hazırlayanlar: Emre Dölen, Mustafa Kaçar, İstanbul 2003, s. 75-94

Ze ke cor qal kerd, fekê insani de 32 dındani estê. Fekê insani de ke dındani mebiyêne, insani beşar nêkerdêne xeylê çi rehet qısey bıkero, çıke zıwan ke gına ro dındanan, vengê herfan veciyeno. Zerrey fekê taê heywanan de ki dındani estê.

İklimê Fas vuriyeno. Rocawanê (ğerbê) Fasi de iklim weşo. Feqet rocvetışê (şerqê) Fasi de hewa zaf germıno; tici zaf erzena. Rocvetışê (şerqê) Fasi de erd çolo. Mıntıqa ra Oyanuso Atlantiki de hewa zaf honıko.

Kesê ke beşdarê kombîyayîşanê GXV bîyê kombîyayîş bi kombîyayîş bedelîyayî. Reyna wextî reyde tayê kesî grûbe ra aqetîyayî, tayê kesî zî newe beşdarê grûbe bîyê. Sebebê na rewşe ra yew no yo ke her kes bi zerrîya xo beşdarê kombîyayîşan beno, mecburîyetêk çin o. Sebebo bîn zî no yo ke kesê ke welat de ciwîyenê, verî cu îmkan nêdîyo ke daxilê kombîyayîşanê Awrûpayî bibê. M. Malmîsanij û Selîm Mûrat beşdarê heme kombîyayîşan bîyê; sey Munzur Çem, Îhsan Espar, Seyîdxan Kurij, Mehmet Taş, Haydar Diljen, Şukrî Urgun, Huseyîn Kulu endamê bînî zî beşdarê zafê kombîyayîşan bîyê. GXV, nika bi 25 endaman xebatanê xo domnena.

Zerduştıci, gorey adetê xo bawer kenê ke, gani cihan be mendanê insanan ra mexerebiyo. Na ri ra heruna defnkerdena cesedê merdan ê serbananê qulan de, serê inan akerdeyê, cesedi o şekl de verdanê ke duştê kesexur u tesiranê tebiiyan de mêro pawıtene.

Claudia Rothe serra 1974ıne de bacarê Krumbachi (bıwane Krumbax) eyaletê Bavyera de lisa Simpert-Kraemeri (Simpert-Kraemer-Gymnasium) qedêna. Aye dı termini zanayışê têatroy sero wend, hema nême ra ca verda. Labelê Memningen de têatroyê dewlete yê Swebya de terbiyetê dramaturciye qedêna. Dıma, a Dortmund de sehneyanê bacari û têatroyê Hoffmanns Comici (Hoffmanns Comic Theater) Unna de guriye. Serra 1982ıne de lewê Rio Reiseri de biye menecera bandoyê muzikê Rocki Ton Steine Scherben (Kile Kemeri Pırtleyi), heta ke no bando semedê dêndariye ra bi vıla. Miyanê serranê 1985 û 1989 de biye qıseykerdoğa medya fraksiyonê meclısê federali, yê Bündnis 90/Die Grünen (Yewiya 90/Keski)an.

Anatomiye (Yunanki ἀνατομία anatomia ra), zanışiya ke lızgey biyolociye rawa u awankerdışê cındeyan (yanê ê merduman, heywanan u nebati) sero geyrena cı.

Hemname, hem rıstımê xo de manay yewiyo. Hem u name bêrê têver beno hemname u manay ê zi beno ay merdım ya zi çiyanêke namey inan yewê. Ma vacê namey mın Şêrko bo, eger namey embazêke mınê bini zi Şêrko bo, ma benê hemnameyê yewbinan.

Materyalşınasiye (be İngılızki: materials science) şınasiya ke made u materyalan sero gureyena u inan sero cıgeyrayış kena, cı rê vaciyena. Konseptê ganiyan, rıçıkê materyalanê ganiyan ya zi bêganiyan, seramiki u polimeri heme ninan kewnê zerrekê materyalşınasiye.
Alfabeyê Fransızki (be Fransızki: Alphabet français) yew alfabeyo ke Alfabeyê Latinki ra vıraziyayo u alfabeyê zıwano Fransızkiyo. Alfabeyê Fransızki de 26 herfi estê. Dewletê ke tede Fransızki zıwano de resmiyo, zıwan ebe nê alfabe ra nusiyeno.

Tel Ebyad (Erebki de: تل أبيض; Kurdki de: Gırê Spi) suka Suriyaya ke dormey Royê Balıxi ra ca gêno u wılayetê Reqa ra gıreydaya. No wılayet de 12.490 teni estê. Şarê Tel Ebyadi pêro Erebo hama taê ki Kurdi zi uca estê.

Bacarê Atêna zaf moderna. Banê xeylê mımarinê mıkemmeli vıraziyaê. Atêna merkezê huner u zagon u siyaset u edustriy u iqtısadia. Sektorê turizm u umete (homete) zaf gırda. Semedê (sebeta) ziyara Zeus u Akrapolis u muzeyan ra zaf turisti şınê Atêna.

Mektebi ra dıme xeylê serri mıxtelıf cayan de kewt kar guriya. Mabênê na serran de kari ra dıme şandane şi mektebê şani (Abendschule) u tebera diplomê mektebê serêni (lisa) (Realschulabschluss) gırewt. Serra 1995ine de kewt yew firma tekstili (Blusen Neumann), senate mısa u bi derzi (deştoğê kıncan). Na firma de ancia moda u dizayni sero terbiyet di.

2011 de kılmfilmê Australya The Palace (serayiye) de ey serrol de Omer Argun kay kerd. Dı beranê filmi ra tepeya Nisana 2011ıne de o Folkwang Universität der Künste de, gêriya qısmê aktorine. Wextê xo'yê wendışi de o filmo Fransız Mustang de verê kamera de vınderd. Eno film dınya de gama verêne Festivalê Cannes 2015i'o Enternasyonal de mot ra. Mezuniyetê xo ra lez tepeya Eroli bınê idarey rejisor Züli Aladaği de qandê Filmê WDRi'ê Televizyoni (WDR-Fernsehfilm) Die Opfer – Vergesst mich nicht (Qurbani - mı xo vira mekerên) kay kerd. Yew ki ey kışta Til Schweigeri de polisiya Almanki Tatort, filmê sinema Tschiller: Off Duty verê kamera de ca gırewt. Afşini şeş qısmê rêzê (seriyê) US-Amerikani Homeland rolê Utkuy de kay kerd.

Erebıstan mısılmanan rê caygeyo muhim biyo. Erebıstan be rêze ra piya vêrdo ra destê dewletanê mısılmananê binan. Her dewletê İslami Meka u Medina gırewtê u mısılmanan çım de hakimiyetê xo kerdo quwetın. Erebıstan destê dewletanê mısılmanan de işğal, lec ya zi ceng nêdiyê. Teyna çağê miyanêni de Portekizıcan hicazi sero seferi vıraştê hema ê zi hetê İmperatoriya Usmanıcan ra ameyê meğlub kerdış. Rıciyayışê Usmanıcan ra tepiya, Erebıstan de qıraliya Seudiyan vıraziyaya, o taw ra nata zi uca de keyeyê Seudiyan serê Erebıstani de ca gêno.

Primatolociye, zanışiya ke lızgey antropolociye rawa u primatan (yanê heywanê cıcıkınanê zey meymun u insanan) sero geyrena cı, aye rê vaciyeno.

Mîreyîya Erdelan mîyanê serranê 1169 û 1867an de Rojhilatê Kurdistan de mîrektîya nêmxosere bî. Dewleta Merwanîyan ra dima awa bî. Hetanê awakerdişê bajarê Sîne paytextê ci Hewraman bi. Hetanê Mûsil û Kerkûk zî hikûm kerdo.

Uyezdê Kurdıstani (Azerkiyê cı: Kürdüstan qəzası, Ruskiyê cı: Kurdistanskiy uyezd) qezaya bınê Azerbaycaniya ke miyandê serranê 1923-1929ıne de niya ro. Cı rê Kurdıstano Sur zi (Kurdki: Кöрдьстана Сор Kurdistana Sor, Azerki: Qızıl Kürdistan, Ruski: Красный Курдистан Krasniy Kurdistan) vaciyayo.
Philippe Honoré (b. 25 Tışrino Peyên 1941 – m. 7 Çele 2015), be namê Honoréy ra zi şınasiyêne, zağantoğ u romannuştekaro Fransız bi. Vichy, Fransa de serra 1941ıne de maya xo ra bi. Honoré heme kariyerê xo de pêseroka Charlie Hebdoy de kar kerd.

Taverna cayo ke tede şımıteyo alkolik roşiyeno u şımiyeno. Taverna jew mena de restoranto qıteko. Zemani veri de merdumi ke raya duri ra yeni, i taverna de roniştêne u istırahet kerdêne u ê inca de mendêne. Wayiri taverna gorey meymanan ra inan ri ode dayêne u uca de kayi kumari zaf biyi. Vatey Taverna zıwanê İspanyolki u Amerikanani Latinıcan ra yeno u rıstımi cı tabernaya. Dewri miyani de taverna cayi merdumani ronıştışi u mendışi biya, ema ewro taverna de kalite deha berzo u herayo, bar u kulubi zaf esti.

Almankiyê Pensilvanya (Pennsylvanisch-Deitsch) ya zi Almankiyê Amerikani zıwanê Cermenkiyo ke Dewletê Yewbiyayey u tayê cayanê Kanada de qal beno. Amarê qalkerdoğanê nê zıwani 300.000 merdumo. No zıwan, tayê cayan de zey fekê Almanki vêniyeno.

Babi İmam Ğazali feqir u yo merdımo saleh bı. Babi İmam Ğazali tım véri alimun’dı bı, mışorê yın gueştari kerdin’. Dêst’ yı ra çend b’umên ehend yın ri ardım u xızmet kerdini. Waxtı go nasihati ‘âlimun gueştari kerdini, bermêni u Huma Teâla ra yo qıco ‘alim wâştên. Bacari Tus’dı yew dıkkun yı bı Purt ruetin’. Nızdiyê mergi xu di, lacun xu ‘Hemid Muhammed (İmam-i Ğazali) o Ahmed-i Ğazali teslimi yo ambazi (umbaz) xu kenu, tay perun u tay mal duno cı u wasiyet’ xu ken’; umbaz’ xura vunu: “Ez xu yo merdım ‘alim nêbiya. In rahar ra ez nêumaya kemâl. Waştey mı, ıni mertebê kemali ki mı remnê, ez wazena şıma ıni qıcun mı ri ardım bıkeri. Ini perun u erzaqi ki ez verdena qıcun mı ri u tehsil yın ri xerc bıkerin.!”

Elaqa “varayene” (yağmak, regnen, to rain) be “vewre” çıniya. Elaqa “varayene” be qısey “varan (> varon)” (şiliye, yağer) esta. Tayê fekan de vanê “varan vareno” (şiliye varena, yağer vareno). “Şiliye” wına/heni aseno ke Kırdaskiyo, “Yağer” zi Tırkiyo.

Eric Adrian Bauza (b. 7 Kanun 1979, Toronto, Ontario, DAY) yew aktor u merdımo namdaro ke şowê Amerikayê têlevizyoni de program vırazeno u medyay sosyale de ca gêno.

GXV, netîceyê xebata ke derheqê qaîdeyanê rastnuştişî de kerda, bi sernameyê Rastnuştişê Kirmanckî (Zazakî) kitabê klavuzî yê rastnuştişî de arêdayî.

Ali Haydar Öktem ya zi Haydar Rüştü Öktem (1885, Gumuşxane - 11 Tebaxe 1951) mıherir u wayirê qezetaya İmperatoriya Usmanıcan u Tırkiya, siyasetkarê Tırkiya biyo. Ezayê Meclısê wılayetê Manisa, Denizli u İzmiri, mebusê Denizli (1923 - 1939), Tuncêliye (1939 - 1943) u İzmiri (1946 - 1950) biyo.
Aseksuel oyo ke halo ke tede merdum seks nêwazeno yanê seks nêanceno merdumi ra ya zi fealiyetê seksi merdum ser de kemiyo. Merdumo ke aseksuelo, xo ser de fealiyetê seksi çıniyo yanê waştışê fealiyetê seksi ra kewtış, sekskerdış çıniyo. Aseksuel oyo ke oryantasyono sekuselo de çeharıneo u varyasyono oryantasyonio ke be heteroseksuel, biseksuel u homoseksuel ra oryantasyonanê seksuelan vırazeno. Serra 2004ıne de cıgeyrayış vıraziyao ke şarê dınya miyan de %1ê merdumanê dınya aseksuelê, yanê qet cınsi ra hes nêkeno. Tayê merduman riyê din u itıqadi ra, riyê kulturi ra seks ra dur manenê hama no hereket aseksuelite niyo, aseksuelite ninan ra cırayo. Hereketê seks ra dur mendış, oryantasyono seksuel nêvuriyeno, heyatê merdumi de her tım rameno heta merdışi ra. Tayê aseksuelan semedê partnerê xo şakerdene şenê bıkewê fealiyetê seksi ra u şenê wayirê qıci bıbê.

Destpêk de zehfê endamê GXV kesê ke Awropa de mendêne ra ameyêne pê; labelê no nîsbet nika nîme-nîme bîyo. GXV 2007 ra dima kombîyayîşanê xo hewelnayo welatî û no tarîx ra dima welat ra hîna zehf endamî beşdarê kombîyayîşan bîyê. Nika nîme ra zehfêr endamê xo welat de îqamet kenê.

Serra 1977 dı general Muhammad Ziya ul Haqi derbey eskeri kerdo, o ardo cêr u serra 1979 dı o kerdo idam. Keyna cı Benazir Butto zi dı reyi serdariya Pakıstani kerda, tarixê 27 Kanun 2007 dı yew miting dı kışiyaya.

GXV, hetanî hewce nêko çekuyanê neweyan nêvirazena, labelê wexto ke hewce bikero, mesela çekuyêke kirmanckî de çin bo çekuyanê neweyan virazena. Nê çekuyî beno ke warê cematkî, îlmî, huquqî, sîyasî, ekonomîk, kulturî, hûnerî û teknolojîkî de bê. Viraştişê çekuyan de îmkanê zîwanî, yanî îmkanê çekuyanê mewcûdan ra û metodê çarnayîşê çekuyan ra îstîfade beno.

Kovi, ay cındeyê ke nêhameyê kedi kerdışi ra yeno vatışi "kovi". Kovi zemanê veride dışmınê en pilê merdıman bi. Heywananê koviyan êrişê merdıman kerdêne u inan werdêne. Labelê merdıman dımay hezar seran eşkay zehfê heywanan bıkerê kedi. Ma vacê kutıki verêcu kovi bi, labelê merdıman inan kedi kerd. Ma eşkenê heywananê koviyan rê çend nımunan bıdê, peskovi, gakovi u zey enyan.

Ekinoksê wesari tarixê vistê aşma Adari de roc nêmkureyê veroci ra abırriyeno u yeno nêmkureyê zımeyi. Roc ekvatori sero vêreno ra, reseno zıme. Her serre tarixê vistê aşma Adari de no hedise çarnayışê cı keno temam. No hedise tayê şaran miyan de roşanê zey Newrozi zi mocneno.

Danso kılm (short dance) ancênayışanê dansê cemedi de yew lızgeyo. Federasyonê İnternasyonaliyê Patenê Cemedi Peten sezonê patenê cemedê artistiki 2010–2011 de danso kılm vıraşto, danso kılm vêrdo ra herunda dansê oricinali. Dansê cemedi zi zey disiplinê patenê cemedê artistikiyê bini (dı merdımi, cêniye, camêrd) dı lızgeyan ra kemniyayo.

Afro-Ewrasya yewbiyayışê qıteyanê Asya, Afrika u Ewropayo. Erdê Afro-Awrasya 84,980,532 km2yo. Nıfusê Afro-Ewrasya 6,151,810,000 (2013) keso. Sıxletiya nıfusi serê km2 ra 68 nefero. Afro-Ewrasya de 147 dewleti estê.
Zompci: Merdımo kı zomp gırweyneno u pa si şıkneno ey rê vanê zompci. Zompcılıxey rê xeylê qüwet lazım o. Zewbi zi vanê kes bızano si kotira şıkyêna yan zi kes seni dano pıro u şıkneno. Wexto kı kes nêzano hend şenê pıro dı, xemê si niyo. Zewbi zi vanê kes diqet bıkero. Wexto kı kes nêzano u salme pıro do, mümküno kı si ra bıxijıkiyo u biro cayêdê cı ro u cı seqet verdo. Ey ra venê kes alım u çalımê cı weş bızano kı, kes xo seqet nêkero u cayêdê xo nêtewno. Dı welatê ma dı xeylê merdıman zompcinı kerdena, si şıkıtena idarey kerdê xo kerdê…

Cematê Dêsımi yê Baseli (Dersim Gemeinde in Basel) , yew (jü) dezgey zagonê (kulturê) Dêsımi u Zazayano. Suka İswiçre Basel de serra 2005ine de amo ronaene. Cematê Dêsımi yê Baseli, seba zıwan u zagonê Zazayanê Dêsımi rê gurino, sewu vırazeno, sarê Dêsımiyo ke İswiçre de inan ano têhet, dustê vindibiyaena kulturê Dêsımi de vındeno.

Qabiliyetê xo 813 hêtan 833 de ferq beno. U sure azaye "Bone (Keye) Haqiqat"o, yê Halife Al-Ma'mun biyo u nazade pêro nuşte nu Halifa Al-Ma'mun çarno a zıwanê Erebki.

Biruni (b.: 973 - m.: 1048) ya zi be namê biyayışi Ebu Reyhan Muhammed bin Ahmed el-Biruni (be Farski: بیرونی) alımê matematik, tarix, fizik, astronomio ke Farso.

Wyoming (bıwane: Wayoming) yew eyaletê Dewletanê Amerikaê Yewbiyaiyano. Caê xo rocawanê (ğerbê) dewleta Amerika dero. Dormey Wyomingi eyaletê zey Colorado, Nebraska, Montana, Utah, South Dakota u Idaho estê. Paytextê Wyomingi suka Cheyennea. Nıfusê eyaletê Wyomingi 493,782o. Riyê erdê xo 253,348 km²o.

İngılız (zıwanê inan de: English people) şarê Cermenio ke zıwanê İngılızki ra qal keno. Zafêrê İngılızan İngıltere de weşiya xo ramenê. Vêrde de şarê ke İngıltere de iqamet kerdêne ê kewtê têmiyan, arê biyê u uca ra şarê İngılızi veciyê; Anglo-Saksoni Vikingi, Bretoni u Normani grubê etnikiê ke kamiya İngılızi vırazenê. Miyandê tarix de Britanya rê raveri şarê Britoni ameyi u rıçıkê inan Keltkio. İnan ra tepeya zımeyê Ewropa ra rıçıkê Cermenki Saksonan, Anglusan u Jûtan adeyi rê game eşta. Nê hirê şaran arê biyê u Anglo-Saksonan vıraştê. Şarê Bretoni xo zıme (İskoçya) u rocawanê (Galler) adeyi ra anto. Seserra 11ıne de Normanan ade istıle kerdo. İngılızi, domê İmperatoriya Britanya de dınya sero vıla biyê.

Muzikê şari muziko ke şar be xo vıraşto, dem be dem merdım be merdım reseno, tım xo rameno. Dınya sero her şar muzikê xo vıraşto, ardo ewro. Yew ra zêde xeylê kılami u deyri muzikê şari miyan de ca gênê.

Kakopetria ya zî Kakopetrîya (be Yunankî: Κακοπετριά, be Ingilizkî: Kakopetria), hetê Lefkoşe di jû dewa Qibrisîya. Serra 2001 di dew di 1198 merdimî estî bî. Paytext Lefqoşe ra 55 km verarocê rocawanî deya. Berziya ci 877 metreya. Çorşmeyê ci pêro darê. Layê Kargotîs û Garîllîs dew mîyan ra vêrenê ra.

Tew, tew ke tew. Xılamalê dınyayê. Hal ke no hal bo,'genduguyê' şari qey serê ma de ebe filımê 'neqebê vergan' kay mekero? Mı va 'neqebê vergan'.

.ms internet de namey bandıra sewiya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo u seba Montserrati nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê "Montserrat"i mocneno.
Usman Efendiyo Babıc (be Tırki: Osman Esad Efendi) nuştoğo tewr verêniê Zazakiyo. Ey serra 1903ıne de Bıyayişê Pêxemberi (Mewlıdê Nebi) nuşto. No eser serra 1933ıne de, sûka Şami de ebe herfanê Erebki çap biyo.

Zımey İtalya de İswiçre (740 km) esto, zımey rocawani de Fransa (488 km) esta, zımey rocvetış de Awıstırya (430 km) u rocvetış de zi Slowenya (232 km) esta. İtalya yew nêmadeyo u verocê dormey nêmadey İtalya de Deryayo Miyanên u rocvetışê dormey nêmadey İtalya de zi Deryayo Adriyatik esto.

Hinduizm dinê do mistiko. Merdum çiyo ke raşto zerreyê xo ra cıwiyeno u tewr peyên de ferqê cı ra reseno ke Homa u merdumo eyniyo. Hinduizm çı wext dest pê kerdo nêşınasiyeno areste niyo. Texmin beno ke vêrde u tarixê xo xeylê kıhano. İsay ra veri serranê 1500an de nuşte ra viyarnayışê Vedayan ra veri zi Hinduizm est biyo.

Ri yew leteyê serê insanan û yê mehluqatê çıçıkınano. Riyê insanan de, ê cıwamerdan de hêrdise / erdiş û zımêli veciyenê. Ê cıwamerd û ceniyan de muy, tenya buriy estê.

Zazaki de qesey zıwan ya zi juwan, hetê koki (rıstımi) ra Ewısta (Avesta) de hizū-, Hindkiyo Khan (Sanskrit) de jihvā- जिह्वा (bıwane: cihwā) Partki de izβān, Farskiyo Miyanên de izwān, uzwān biyo. Kurdki zıman, Farski zebān زَبان, Paşto žiba, Osetki äwzág vanê. Hindewropakiyo-Proto de dnghwa- Hind-Iranki de biyo cihwā-, bade İranki de biyo z. Yani Zazaki de vengê j'y khanêro u varyantey juwan tewr oricinal mendo.

Akademiya Gundişapuri (Farski: دانشگاه گنديشاپور, Dânešgâh Gondišâpur) demê antikê peyêni de akademiya İmperatoriya Sasaniyana ke merkezê cıresnayışê fıkıran biya. Akademiya Gundişapuri de tıb, felsefe, teolociye u fen sero musnayış daniyêne. Ena akademiya Sasaniyan de teyna İranıcan u dinê Zerduşti sero niyo, kulturanê Yunan u Hindan sero zi musnayış daniyêne, ê zi musniyene. Akademiya Gundişapuri dınyaya antike de (Ewropa de, Deryayê Miyanêni de u Asya de) seserranê 6. u 7. an miyan de merkezê tıbi biya, akademiya yewıne (universıteyo serên) biya. Her ca ra her mılet ra merdımi ameyêne İran Akademiya Gundişapuri.

“Nekotorye voprosy traditsionnogo miro-vozzreniya zaza” (Some questions concerning the traditional Zāzā cosmology), Traditsionnoe mirovozzreniya u narodov Peredneĭ Azii, Moscow, 1, 1992a, pp. 102-10, 210-12.

Kimya yew lızgey zunayişio. Çekuy Kimya zıwanê (zunê) Mısırkiyo Khun ra yeno, (kēme: dınya). Eke manê çekuy ra ifade kerime, yeno manê zênaata metali ra şêkil cıdayene. Kimya unca ilmo vıraştıso, hal u sêklê vurnayena elementan u ninan ra qanunê ilmi vıraşteneo. Kimyawa ke, ma na S.S (seserre) ra sınasneme seserrea 17ine u 18ine de vejiya meydan. Kimya eve cerevnayena vormelu ravêr şına, metal u bêmetal (ametal) ra laboratuwaran de eve numune virajina.

Çekuya hendboli İngılızki (hand dest û ball tope) ra yena, yanê topa desti. No kay, sehaya be 40m dergiye û 20m herayiye de, her taxım de 7 (hewt) neferan ra yeno kaykerdış. Gıraniya tope 425-480 gramo, dormeyê tope 58-60 santimetreyo. No kay lacekan de be 30 deqiqeyan ra 2 dewri, keynekan de be 20 deqiqeyan ra 2 dewri ra yeno kaykerdış.
Bacelanki (باجلانی Bajalani, Bajoran, Bejwan, Chichamachu, Gurani) jew zuano ke zuanê Zazaki u Goranki ra u zuanê İranki rayo. Bacelanki Iraq de qal beno. Serra 1976 de amorê Bacelanun 20,000 teni biyê. Ewro amorê inan nêşınasiyeno. Ê vini biyê.

Munzur Çem, serra 1970ıne ra nat be Tırki û Zazaki meqale, roman û hikayeyan nusneno; şanık û lawıkê ke şari miyan de yenê vatene, inan dano arê. Meqaleyê ey ekonomiye, politika û kulturi seroyê. Tepiya imla û gramerê Zazaki sero zi xeylê kar û gureyê xo estê.

No peybend Farski de zaf kewno kar. “Varan” xas Zazakiyo, çıra ke veng “v” cı rê xaso. Naye no xusus ra zaneno ke, tayê qıseyê ke Zazaki de be “v” ver kenê cı, Partki u Avestki de zi be “v” biyê, labelê Farski u Kırdaski de be “b” vanê.

Hermes (Yunanki: Ἑρμῆς) yew homao olimposıco, dıwês Olimposıcan ra yewo, dino Yunanki u mitolociya Yunani dı ca gêno, lacê Zeusio, maya cı Maiaya, dıwês Olimposıcan ra cıwano dıyıno, tewr gênco dıyıno. Hermes zey Homay kırıştışan u sinoran şınasiyao, zaf leze u baqıl biyo, dınya merde u dınya merdıman miyan dı geyrao, şao bıgeyro. Ey Homan ra mesaci ardê, erşawıtê. Ey Homan u merdımê ke merdê inan miyan dı raye diya, kewto inan miyan. Ey be homao bin Heraclesi, kewto mınasebet miyan.

Figuran kaykero ke seri, film, muzikal, kayê tiyatroy, opera ya zi bale de sehne de aseno u ca gêno hema qal nêkeno ya zi tayn qal keno, cı rê vaciyeno. Merdımê ke programê têlevizyoni derê, seri u filman de ya zi anciyayışê filman de kaykerê amatori be rolê merdımi, figuran amariyenê.

Ewıstki xeylê hetê gramerê Hind-Ewropakiyê verêni pawıtê/şevekıtê, zey: heşt halê namey, 3 cınsiyeti, 3 amarey (ededi), heme wextanê Hind-Ewropayiyê verêni ki şınasneno. Zıwanê İrankiyê Kıhani zıwanê Hindkiyê Kıhani ra hetê grameri ra hema zey yewbinio u çekuyan ra ki zaf nezdiyê. Dıme ra kewtena ilmê zıwani çım de, Ewıstki bente/mabênê dewrê 1200 u 600 İsay ra Verên (İ.V.) qıse biyo.

Osman Tunç, sera 1952 di Süregı di ame dınya. Mekteba sıfteyın, mabên (werte) u lise Süregı dı qedeyna u dıma sera 1979 dı Üniwersiteyê İstanbul Hıquq (İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi) wend u bi aboqat.

.cx internet de namey bandıra sewiya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo u seba Adey Krismasi nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê "Adey Krismasi" mocneno.

Hetan ewro rêça tesirê nê herbi beliya. Dınya de hetê siyaseti, iqtısadi, teknolociye, kulturi u sosyolociye ra ke niya da, rêça xo tesirına.

İklimê Atêna ê Deryaê Sıpêyo, ayamê (hewa) xo honıko. Labelê zımıstani zaf varan vareno. Tici zaf erzena. Erdê Atêna her daim kheweo (kıhoyo). Hama problemê trafik u leyşıniye ra hewa zaf gırano.

Al Jazeera (wendışê cı: El Cezire, ebe Zazaki: ade) yew qanalê têlevizyonio ke peykê qanalanê Tırkiya sera Qeter ra xeberan sero be Erebki pêl dano.

Xeylê serriyo ke zıwanê xo Zazaki sero gırweynena u nuşena. Niya vacime: Zazaki de cêniya vırêna. Heta nıka dı kıtabê Jêle veciyay: "ÇIMÊ ESQİ TO DERO", no kıtabê xoyo şiir, vetışxanê Peri de veciya, o bin zi "ANTOLOJİYÊ SAİRUNÊ DİNA" vetışxaney Belge de veciya. Zazaki de hewna xeylê dosyayê Jêle estê; Dêsımi sero, kultur u cêniyan sero dozkerdena xo esta.