Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
हिंगोली हा महाराष्ट्रातील ४८ लोकसभा संसद मतदारसंघांपैकी एक आहे. ह्या मतदारसंघामध्ये सध्या हिंगोली जिल्ह्यामधील ३, यवतमाळ जिल्ह्यामधील १ व नांदेड जिल्ह्यामधील २ असे एकूण ६ विधानसभा मतदारसंघ समाविष्ट केले गेले आहेत.

भोगी हा सण मकर संक्रांतीच्या आदल्या दिवशी साजरा करतात. या दिवसात मिळणाऱ्या सर्व भाज्या एकत्र करून त्यात तिळाचे कूट घालून ही भाजी तयार करतात. तीळ लावून बाजरीची भाकरी करतात. मुगाच्या डाळीची खिचडीही या दिवशी विशेष केली जाते.

यष्टिरक्षक सय्यद किरमाणी यांची कर्नल कोटारी कंकय्या नायडू सी.के. नायडू जीवनगौरव पुरस्कारासाठी निवड झाली आहे. ट्रॉफी आणि २५ लाख रुपये असे या पुरस्काराचे स्वरूप आहे.

गूगल शोधयंत्र साध्या शब्दशोधाव्यतिरिक्त इतर अनेक प्रकारांची माहिती शोधण्याची सोय पुरवते. यांत शब्दकोश , हवामान, बातम्या, समभागांच्या किमती इत्यादींचा समावेश आहे. त्याचप्रमाणे काही साध्या आकडेमोडी (जसे गुणाकार/भागाकार), वेगवेगळ्या देशांच्या चलनी किमतींची गणिते (उदा. १ अमेरिकन डॉलर म्हणजे किती भारतीय रुपये, इत्यादी) गूगल शोधयंत्रावरून करता येतात.

सर्वोच्च शिखरांवरील पहिली चढाई नंगा पर्वतावर सन १८९५ मध्ये झाली या मोहिमेचे नेतृत्व आल्बर्ट ममेरी यांनी केले होते. मात्र त्यांचे प्रयत्‍न असफल झाले. अर्ध्या शतकानंतर मॉरिस हेरझॉग व लुईस लॅचेनाल यांनी अन्नपूर्णावर जून ३, १९५० रोजी पहिली यशस्वी चढाई केली.

आचरा किंवा आचरे महाराष्ट्राच्या सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील गाव आहे. हे गाव मालवणजवळ आहे. मुबईपासुन सुमारे ४७७ कि.मी. वर असलेले हे गाव देव रामेश्वर व सुंदर समुद्रकाठासाठी प्रसिद्ध आहे.

त्यांनी अद्वैत तत्त्वाचा प्रसार केला आणि स्वस्वरूप प्राप्त करण्याकडे भक्तांनी लक्ष पुरवावे म्हणून कष्ट घेतले; भारतातील सर्व जातिधर्मांच्या आणि पंथांच्या लोकांत त्यांचे भक्त आहेत .

विकिमिडिया फाउंडेशन (इंग्लिश: Wikimedia Foundation, Inc., विकिमीडिया फाउंडेशन, इन्कॉ. ;) ही ना-नफा तत्त्वावर चालवण्यात येणारी व सॅन फ्रान्सिस्को, अमेरिका येथे मुख्यालय असलेली संस्था आहे. ही संस्था विकिपीडिया, विक्शनरी, विकिक्वोट्स, विकिबुक्स, विकिमीडिया कॉमन्स, विकिस्पीशीज, विकिवर्सिटी, विकिमीडिया इन्क्युबेटर व मेटा-विकी या प्रकल्पांचे आर्थिक व इतर व्यवस्थापन करते

क्रांती रेडकर (१७ ऑगस्ट, १९८२:मुंबई, महाराष्ट्र, भारत - ) ह्या मराठी चित्रपटांमधील अभिनेत्री आहेत. त्या दूरदर्शन व रंगमंच अभिनेत्री, मराठी रंगमंच आणि मराठी चित्रपट आणि दूरचित्रवाणी या क्षेत्रातील त्यांच्या भूमिकांबद्दल प्रसिद्ध आहेत.

एनसीआरए मधील संशोधन कमी वारंवारतेच्या रेडिओ खगोलशास्त्राभोवती केंद्रित आहे. यामध्ये अनेक क्षेत्रात संशोधन केले जाते, जसे सौरभौतिकी, पल्सार, सक्रिय दीर्घिकीय केंद्रक, आंतरतारकीय माध्यम, ताऱ्याच्या महास्फोटानंतरचे अवशेष, दीर्घिकेचे केंद्र, जवळील दीर्घिका, उच्च-ताम्रसृतीवरील दीर्घिका इत्यादी.

साधार पुरावा हाती आल्याने वारकऱ्यांमध्ये उत्साहाचे वातावरण होते. याच उत्साहात गावोगाव माणसे पाठवण्यात आली. सांगावे गेले. दहा वाजता सर्वांनी कोर्टात टाळ-मृदुंग-पताकांसह जमावे , असा निरोप गेला.

ईस्टरचा आठवडा पवित्र आठवडा म्हणून ओळखला जातो. यातील शेवटचे तीन दिवस म्हणजते मौंडी थर्सडे, गुड फ्रायडे व होली सॅटर्डे होत. त्यानंतरचा रविवार हा ईस्टर असतो.

दूब (फ्रेंच: Doubs; ऑक्सितान: Dubs) हा फ्रान्स देशाच्या फ्रांश-कोंते प्रदेशातील एक विभाग आहे. हा विभाग फ्रान्सच्या पूर्व भागात वसला असून येथून वाहणार्‍या दूब नदीवरून ह्याचे नाव देण्यात आले आहे.
गोपाळ बाबा वलंगकर हे रत्नागिरीमधील अस्पृश्यता निमूर्लनाचे कार्यकर्ता होते. महार समाजात जन्मलेले हे नेते इ.स. १८८६ मध्ये ते लष्करातून हवालदार म्हणून सेवानिवृत्त झाले. त्यानंतर १८९४ साली त्यांनी मुंबई प्रांताच्या मुख्य लष्कराधिकाऱ्याला लांबलचक ‘विनंतीपत्र’ लिहून महार समाजाच्या व्यथा मांडल्या. हे विनंतीपत्र कोकणातीलच नव्हे तर संपूर्ण महाराष्ट्रातील दलितांचा पहिला लिखित दस्तऐवज समजला जातो. एका परीने हे ‘विनंतीपत्र’ म्हणजे महार जातीच्या लढवय्या बाण्याचा इतिहासच आहे. इ.स. १८८८ मध्ये त्यांनी "विटाळ विध्वंसन" या पुस्तकातून अस्पृश्यतेचे खंडन केले. त्यांनी स्थापन केलेली अनार्य दोष परिहार ही पहिली अस्पृश्योद्धारक संस्था समजली जाते.

अक्ष राष्ट्रे (अक्ष सत्ता, अक्ष ऐक्य किंवा नुसतेच अक्ष) ही दुसऱ्या महायुद्धात दोस्त राष्ट्रांविरुद्ध लढणारी राष्ट्रे होती. जर्मनी, इटली व जपान यांनी सप्टेंबर १९४०मध्ये त्रिपक्षी तह केल्यावर त्यांना अक्ष राष्ट्रे हे नाव दिले गेले. या राष्ट्रांची युद्धात सरशी होत असताना बहुतांश युरोप, आफ्रिका व नैऋत्य आशियात त्यांची सत्ता होती. युद्धांती सगळ्या अक्ष राष्ट्रांचा सपशेल पराभव झाला.

गावात पाच शासकीय पूर्व-प्राथमिक शाळा, दोन शासकीय प्राथमिक शाळा, एक शासकीय कनिष्ठ माध्यमिक शाळा, एक शासकीय माध्यमिक शाळा व एक शासकीय उच्च माध्यमिक शाळा आहे. सर्वात जवळील पदवी महाविद्यालय चिपळूण येथे पंधरा किलोमीटर अंतरावर आहे. सर्वात जवळील पॉलिटेक्निक व अभियांत्रिकी महाविद्यालय पेढांबे येथे चार किलोमीटर अंतरावर आहे. सर्वात जवळील वैद्यकीय महाविद्यालय व व्यवस्थापन संस्था कर्‍हाड येथे दहा किलोमीटरहून जास्त अंतरावर आहे. सर्वात जवळील व्यावसायिक प्रशिक्षण शाळा खणे येथे सहा किलोमीटर अंतरावर आहे. सर्वात जवळील अपंगांसाठी खास शाळा व अनौपचारिक प्रशिक्षण केंद्र रत्‍नागिरी येथे आहे.

चिंतामणराव कोल्हटकर हे इ.स. १९४६ साली अहमदनगर येथे भरलेल्या ३५व्या, आणि इ. स. १९४९ मध्ये कोल्हापूर येथे भरलेल्या ३६व्या नाट्यसंमेलनांचे अध्यक्ष होते.

बाहेर जयघोष चालला होता. गजर, पताका मिरवत समूह उत्साहात होता. फुलांनी सजवलेली एक मोटार खास बुवांसाठी आणली होती. पण बुवा गाडीतून गेले नाहीत. चालतच दिंडीबरोबर मुक्कामी गेले. संध्याकाळी 'धर्माचे पालन' या विषयावर बुवांचे प्रवचन झाले. त्यानंतर ते पुण्याला गेले.

१९७५ साली फ्रान्सपासून स्वातंत्र्य मिळालेला कोमोरोस राजकीय व आर्थिक दृष्ट्या अस्थिर देश असून येथील अर्ध्याहून अधिक जनता आंतरराष्ट्रीय दारिद्र्यरेषेखाली राहते.

तिरुपूर (तमिळ: திருப்பூர்) हे भारत देशाच्या तमिळनाडू राज्यामधील तिरुपूर जिल्ह्याचे मुख्यालय आहे. तिरुपूर शहर कोइंबतूरच्या ५० किमी पूर्वेस वसले असून २०११ साली येथील लोकसंख्या सुमारे ४.४ लाख होती.

काजल अगरवाल (जन्म: १९ जून १९८५) ही एक भारतीय सिने-अभिनेत्री आहे. प्रामुख्याने दक्षिण भारतीय चित्रपटंमध्ये झळकणाऱ्या काजलने २००४ साली क्यूं! हो गया ना... ह्या हिंदी चित्रपटाद्वारे बॉलिवूड मध्ये पदार्पण केले. त्यानंतर २००७ सालापासून तिने तेलुगु सिनेसृष्टीत अनेक चित्रपटांमध्ये काम केले ज्यांपैकी काही प्रचंड यशस्वी झाले. २००९ सालच्या मगधीरा ह्या सिनेमामधील भूमिकेसाठी काजलला सर्वोत्तम अभिनेत्रीचा फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाला.

नरेंद्र अच्युत दाभोलकर (नोव्हेंबर १, इ.स. १९४५ - ऑगस्ट २०, इ.स. २०१३) हे मराठी बुद्धिवादी, विज्ञानवादी, समाजसुधारक व सामाजिक कार्यकर्ते होते. त्यांनी अंधश्रद्धांच्या निर्मूलनासाठी इ.स. १९८९ साली समविचारी कार्यकर्त्यांना जमवून महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती ही संघटना स्थापली.
हिमाचल प्रदेश हे उत्तर भारतातील एक पहाडी राज्य आहे. हिमाचलच्या उत्तरेला जम्मू आणि काश्मीर, पश्चिमेला पंजाब, आग्नेयेला उत्तराखंड व दक्षिणेला हरियाणा ही राज्ये आहेत. हिमाचल प्रदेशाचे क्षेत्रफळ ५५,६७३ चौ.किमी आहे. लोकसंख्या ६८,५६,५०९ एवढी आहे. हिंदी व पहाडी ह्या येथील प्रमुख भाषा/बोली आहेत. शिमला ही हिमाचलची राजधानी व सर्वात मोठे शहर आहे. हिमाचल प्रदेशाची साक्षरता ८३.७८ टक्के आहे. गहू, बटाटे, तांदूळ, आले ही येथील प्रमुख पिके आहेत. हे राज्य हिमालयाच्या कुशीत वसले असल्यामुळे येथे अनेक निसर्गरम्य ठिकाणे आहेत. पर्यटन हा येथील प्रमुख व्यवसाय आहे. कुलू, [[मनाली], सिमला], धरमशाला यांसारखी पर्यटन स्थळे या राज्यात असल्यामुळे पर्यटनाच्या बाबतीत हे राज्य आघाडीवर आहे.

ज्या इंपीरियल गॅझेटियरचा दाखला बघून जोगमहाराज निर्दोष सुटले, त्या गॅझेटियरच्या नवीन आवृत्तीत डॉ. भांडारकरांच्या सांगण्यावरून पुढे दुरुस्तीही करण्यात आली. या दुरुस्तीला हा खटला कारणीभूत ठरला आणि अशी दुरुस्ती गॅझेटियरमध्ये व्हावी यासाठी महानुभावी महंतांनीच डॉ. भांडारकर यांच्याशी संपर्क साधला होता.

अमेरिकन अवकाशयानांची क्षेत्रमार्गदर्शक पुस्तिका (विदागारातील आवृत्ती वेबॅक मशिनवर):(इंग्रजी मजकूर) ली स्लेज् व जेम्स एच. गेरार्ड यांनी एकत्रित केलेली अमेरिकन अंतराळ पोशाखांबद्दची यादी व वस्तूसंग्रहालयांचे स्थान जेथे ते ठेवण्यात आलेले आहेत.

एडवर्ड स्मिथ-स्टॅन्ली, डर्बीचा १४वा अर्ल (इंग्लिश: Edward Smith-Stanley, 14th Earl of Derby) (२९ मार्च, इ.स. १७९९ - २३ ऑक्टोबर, इ.स. १८६९) हा ब्रिटिश राजकारणी व तीन वेळा युनायटेड किंग्डमचा पंतप्रधान होता. तिन्ही वेळा त्याचा कार्यकाळ संक्षिप्तच राहिला.

लॅपरोस्कोपी (इंग्लिश: Laparoscopy ;) म्हणजे दुर्बिणीच्या साहाय्याने उदरपोकळीमध्ये केली जाणारी किमान फाडतोड असणारी पद्धतीची शस्त्रक्रिया आहे.

येओचिवातल हा एक नावातल शब्द असून तो स्त्री लढवय्यांसाठी वापरला जातो. त्याचा शब्दश: स्पॅनिशमध्ये (mujer guerrera) भाषांतर केल्यास "स्त्री योद्धी" अथवा "योद्धी" असा होतो.

गजदंडस्वामींचा आश्रम सोडण्यापूर्वी त्यांनी गळ्यातील इष्टलिंग काढून तेथेच ठेविले आणि ते यात्रेला निघाले. या यात्रेमध्ये ते अखंड भारत हिंडले; काश्मीर ते कन्याकुमारी पर्यंत ते पायी चालत प्रत्येक तीर्थक्षेत्राला भेट देत आणि वाटेतील भक्तांच्या, मुमुक्षूंच्या वेदांतशास्त्रातील तसेच साधनेतील अडीअडचणी दूर करून त्यांना मोक्षमार्गी लावीत. आत्मज्ञानप्राप्ति हेच मानवी जीवनाचे परमोच्च ध्येय असून त्याने ते प्राप्त करण्याकरिता अखंड परिश्रम करावेत असे ते सांगत.

युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थान यादीत नोंद असणाऱ्या च्यापासमध्ये माया संस्कृतीमधील अनेक ऐतिहासिक स्थळे आहेत. येथे अनेक वंशाचे स्थानिक अदिवासी स्थित आहेत.
Мазае революциэм яуж 1917 гъэм пэштыхьыгъэр Урысей империэм хэкӀуэда, ӀэнатӀэр зыубыдахэр буржуаз-демократ КӀэх ӀэнатӀашъхьэ, Дунейпсо зауэм къыхэмыкӀа техьэ яуж. А гъэ дыдэм и жэпуэгъуэм Урысейм Жэпуэгъуэ револуциэ къохъур, ӀэнатӀэм инхэр Ӏохьэ Владимир Ленин я шъхьэщыту. Къэралым Джылэ зауэ кӀедзэ, 1922 гъэм нэгъунэ екӀуэкӀа, текӀуахэр а зауэм инхэра.

Истамбыл — Тыркуем и къалэмэ анахь иныр. 1923-рэ илъэсым нэс Осмэн Империем и къэлэшъхьаIэу щытыгъ. Дунаем тет къалэмэ анахь жъы дэдэмэ, ыкIи анахь дэхэ дэдэмэ ащыщ. ЦIыф млн 13-м нахьыбэ дэс и Iэгъо-благъохэри дэплъытэмэ. ПсыдэкIыпIэу Босфор ынэпкъмэ атет.

Cornus-ымрэ Benthamidia-мрэ я мэрэкӀуэ пшхы хъунур, ауэ Ӏарысу ягъэкӀхэкъым. Swida-м и мэракӀуэхэр цӀыхум ишхмэ хуэзэранын хъуну ( ауэ бзухэм кӀасэ я хохъу )

Лъэгум и лъапэм щыкӀэдзауэ сантиметрэ тӀу-щыкӀэ дэкӀуэуэ бжъэгъу фэ пӀакӀыу миллиметрэ зытӀущ хъууэ и Ӏувагъыр телъ, абым лъэгур ехъымэ псы зкӀимгъэфу.

Рабий Iул-аууал мазэм, муслъымхэм ягъафIэр Мухьэмэд Бехъымбар (с.а.у.) къыщалъхуа махуэр. Муслъым-суннитхэм ялъытэр бехъымбарыр къыщалъхуар, мазэм и махуэ 12-рауэ. Муслъым-шиитхэм зэралъытэмкIэ ар махуэ 17-ращ зэхуэкIуэр. А бы къыхэкIыу суннитхэмрэ шиитхэмрэ Мулид махуэ лъапIэр, махуэ зэрызщ щащIыр.

Хэкум адыгэхэм щымыхъукӀэ лъэпкъ бжыгъэхэри исащ. Адыгэхэм яуж, бжыгъэкӀэ кӀуэхэтэр абазэхэмрэ азгъэхэмрэ (зы лъэпкъу), яужым къущхьэ лъакъуэхэр: осетинхэр, балъкъэрхэр, ингушхэр, къэрэшейхэр. А лъэпкъ псом щымыхъукӀэ хэкухэсу Адыгэ Хэкуми исахэщ. XV лӀэщӀыгъуэм, Хэкум ермэлхэр къыхохьэщ, Кърым хъанейм къикӀахэу, лӀэщӀыгъуэ зытӀущ текӀауэ нэгъуейхэми адыгэ щӀыгухэм я къуажэхэр халъхьэщ. Лъэпкъ Ӏув-Ӏуву зэхэсахэм щымыхъукӀэ Хэкум цӀыкӀу-цӀыкӀурэ хэсахэр бжыгъэрт, абыхэм нэхъ цӀэрыӀуэу ящыщхэр Кърымым къикӀа хъаныкъуэхэращ, Джэрий цӀэуэ зезыхьахэр.

Еуропэхэм ящыщу, япэу къупэр зылъагъуу къэзыплъыхьар голлэнд плъыхьакIуэ Уиллем де Фламингщ. Ар 1697 гъэм къуапэм деж къитIысыкIри, къиплъыхьа иуж, абы «Steyle Hock» (гуэхупIэ къуапэ) фIищауэ щтащ.

1940 гъэм ЕДЗ-м и пэм, Рузвелтыр ещанэрейэ хокӀыр президенту. 1941 гъэм дыгъэгъазэм и 7-м, япон уэгузауэдзэр Перл Харборым теуа яуж, АШЗ-р ЕДЗ-м хохьэ къэрал-зэгуэтхэм я лъэныкъуэр къиштауэ. 1942 гъэм шӀычылэм и 1-м Уашингтоным тхылъ кӀатхэ Лъэпкъ Зэгъуэтхэм яр, дунейпсо-палъэ къэлъытэгъуэр дэкӀыгъу абым.

Езы шӀыпӀэр нэхъыбэм къуэкӀэ-бгыкӀыу щыт. Къэралым и нэхъыбэр Къажэр Ӏуащхьэхэм хэт. Ишъхъэрэ лъэныкъуэм Бактрий губгъуэр хэлъ. ШӀыпӀэ куэдыр пшахъуалъэ Регистанымрэ Гармсирымрэ яубыд, абым пэмыкӀыу мывэ-пшахъуалъэ Дашти-Маргоми.

Индустриал револуциэ (Индустриал револуциэшхуэ) — мэкъумэш лэжьыгъэ экономикэм и хэкӀыгъу индустриал лэжьыгъэм и пыхьыгъу хъуа зэманыгъэ тхыдэм, абым дежь Мэкъумэш лъэпкъэгуъур трансформациэ мэхъур индустриал хъууэ. Индустриал зэхъуэкӀыгъуэр къэрал къэс зэманкӀэ зэтемыхурэ екӀуэкӀахэ, ауэ гулъытыгъу абы и зэманыгъуэкӀэ уеджу хъунур XVIII лъэхъэнэм и етӀуанэ лъэныкъуэм щыкӀэдзауэ XIX лъэхъэнэм и япэрей ныкъуэм нэс. Гулъытэгъу индустриал револуциэм епт хъунур лъэжьыгъэм и къэрур куэдкӀэ зэр хэхъуар, машинэ индустриэм и къышъхьэпэгъуэкӀэ, абым пэмыкӀыу капитализымым дуней ӀэнатӀэгъуэр ишта, мэкъумэш системэ зэхэтыкӀэм.
1915 гъэм ЦІагъуэ Нурий и фІыгъэкІэ Алий макІуэ Темырхъан-Шурэ ( иджы Буйнакск) щыІэ егъэджакІуэ курсым. ЕхъулІэныгъэ хэлъу мы курсыр къызэриухам папщІэ, 1916 гъэм ар ягъакІуэ Кърымым, Бахъшысэрай къалэм дэт педогогэ еджапIэм. Али абы щыІэху Урысейм щокІуэкІ мазае буржуазнэ револуцэр. Кърымым йокІри 1917 гъэм Алий и хэкум къигъэзэжын къемыхъулІэу Тыркум макІуэ. Абдеж щыщIотIысхьэ егъэджак1уэ щагъэхьэзыр еджапIэм. Тыркум щыIэхукIэ Алий гугъуехь куэд ешэч: еджэнымрэ хьэлъэзехьэу лэжьэнымрэ абы зэдихьын хуей мэхъу, мэжэщІэлІагъэмрэ щыгъыныджагъэмрэ еныкъуэкъу зэпытщ. Абы щыІэху Алий фІыуэ зэрегъащІэ тыркубзэмрэ фрэнджыбзэмрэ.

Щхьэм напэр фӀыуэ къыхощыр, натӀэри къыхэкӀыу ину. Щхьэр инщ, щхьэ къупщхьэр лъэшщ, жьэпхъуэбгъухэр жыжьэу зэпэшылъыу. ТхьэкӀумэхэр инкъым, хуэхуреуэ щытхэщ. Щхьэбгъум жьакӀэ тетщ. ПащӀэцхэр кусэ 4-5 тетщ, хужхэщ, я лъабжьэм дежкӀэ зэзэмызэ гъэбжафэу, быдэхэщ, я щӀыхьагъыр см 16,5 нэсу. Нэкугъуэр хъурей, нэ гъунэр гъуэж.

1920-1930 гъэхэм КъуэкӀыпӀэ Еуропэм и къэрал куэдым авторитар диктатор ӀэнатӀэхэм къэралхэр яубыд. Дунейпсо экономкэ кризисым («Депрессиэшхуэ») 1929 гъэм дунем и къэрал нэхъыбэм Ӏэуэ я экономикэхэм къэуа. Зи Ӏоху нэхъ хьэлъу щытар Джэрмэныра. Джылэм и тхьэмышкӀагъэм 1933 гъэм ӀэнатӀэм егъакӀуэ Национал-социал (нацист) лэжьакӀуэ партиэр Гитлер и тхьэмаду. Джэрмэным и демократ парламент къэрууншэр («Веймар республикэ») токӀри и пӀэр тоталитар нацистхэм я режимым ирет.

Къауъказым дудакъхэр щыплъагъур щӀымахуэращ. ЩӀыӀэ зэрыхъуу ахэр гупхэурэ къолъатэ. Нэхъыбэуи уахуозэ псынэ мыщтхэм я гъунэгъуу, мэз лъапэхэм, бгы лъапэхэу уэсыр нэхъ псынщӀэу здэткӀум. КӀэпкъ дагъэ зэримыӀэм къыхэкӀыу щӀыӀэм щошынэ — щӀэх мэпӀыщӀэ, и щыр псыф мэхъуи. Апщыгъуэм лъэтэфкъым. Мис ар къагъэсэбэпурэ дудакъхэм исраф халъхьа Къаукъазм дежи, нэгъуэщӀ щӀыпэхэми. И бжыгъэмкӀэ кӀуэдынхэм нэса къуалъэбзу лӀэужьыгъуэхэм ящыщщ.

Лъэпкъыгъуэ Къазхужьхэр — Chen (зэзэмызэкӀэ къыхагъэкӀ щӀэныгъэлӀхэм Къазхэм я лъэпкъыгъуэ къуэдзу)Къазхужь — Anser caerulescens — Ишъхъэрэ Америкэм и арктикэ е субарктикэ лъэныкъуэхэм, щӀымахуэм ипщэ щӀыпӀэхэм.

Латвиэ (лат.-бз. Latvija; ицlэдыдэр псоуэ — Латвиэ Республикэ, Latvijas Republika) — къуэкӀыпӀэм Еуропэм хэт къэрал. И гъунапкъэхэр здыӀухьэр: Литоум, Урысейм, Эстониэм, Урысыхум. Къалэ нэхъышъхьэр — Рига.

И гъунапкъэхэр къуэхьэпӀэмкӀэ Краснодар къэралымкӀэ ирокӀуэ, ишъхъэрэмкӀэ Ставропол Къэралым, къуэкӀыпӀэмкӀэ Къэбэрдей-Балъкъэр къэралым, ипшъэмкӀэ Апхъазымрэ Курджымрэ.

Шамыр куей 14-кӀэ мэгъуэчыр, абыхэм я тхьэмадэхэр къэралкӀуэцӀ Ӏохугъуэ министериэм хехыр, куей къэс езым и парламент иӀэ. Кунейтрэ куейр Исраэлым оккупациэ ишъауэ иӀыгъ, куейм и лъэныкъуэ гуэрэхэр ЛъЗ-ым и ӀэнатӀэм кӀэт.

1946 гъэм, Адыгей обком СЗКП щӀегъэхьэри 1950 гъэм къеухыр Киров и цӀэ Къарс и нэхъыщхьэ хыдзэ еджэщ Баку къалэм дэтыр. Киров и цӀэ КъНХЕ къызэриуху щӀалэпс лейтенант Тхьэгъэпсо М. пашэу трагъэувэ минэхэмрэ торпедэхэмрэ ящыщ къудамэм хъумакӀуэ кхъухьым Хы ФӀыцӀэм и хыдзэм. Къулыкъур ихьащ апхуэдуи хыдзэ быдапӀэхэм я кхъухьхэм, абым щыщ къалэ Поти, Керч, Севастопол джоуэ. 1951 гъэм хэтауэ щытащ минэ быдапӀэхэр хэхыжыным Луфтвафем ягъувахэтэмрэ Кригсмаринемрэ Хы ФӀыцӀэм къыхэнахэтэр Одеса и гъунэгъуу.
Щхьэщыгур, пщэр щхъуэ-гъуэбжафэщ, жьэгъум гъуэжь ӀэпапӀэ хэлъщ, бгъэр, ныбэ щӀагъыр гъуэщ, тхыцӀэр гъуэбжафэщ, нэхъуреягъхэр тэхущ. Анэр нэхъ фагъуэщ.

МэкъупӀэджэдхэр щӀылъэ къуалэбзухэщ, хьэщӀапӀэу къыхах къэкӀыгъэ Ӏув здэщыӀэ щӀыпӀэ псыӀэ, псыпцӀэ, хыкъум Ӏуфэхэр. ПсынщӀэу къэкӀыгъэ Ӏувым щызокӀуэ. Лъэтэн къаухьэлъэкӀ, амал иӀэуи заӀэтынукъым, къэкӀыгъэхэм зыщагъэпщкӀуну нэхъ къыхах. ХытӀыгухэм щыӀэ лӀэужьыгъуэ гуэрэхэр лъэтэжыфхэкъым, куэдрэ фӀыуэ йос, я зы ныкъуэми псым фӀыуэ зыщӀагъэмбрыуэ.

Къуалэбзу жьгъейщ, къешэч г. 150-м нэс. Адрей лъэпкъыгъуэхэм яхуэдэу тхьэкӀумэц кӀыхьи хьэгуауи иӀэкъым. И тхыцӀэр фӀыцӀэщ, ныбэщӀагъыр хужь-фӀейщ.

623 гъэм ди лъ. и пэм щыкӀэдзауэ 543 гъэм ди лъ. и пэм нэс щыпсоуа Сидхартха Гаутамар бодхим нэсар, буддэдиным пылъхэм я нэхъыбэм ар япэрей Буддуи яужырей Буддуи къалъытэкъым. Буддэдин хабзэмкӀэ Будду хэтми хъуфыну, зи дхармэр зэӀусхыфауэ губзыгъэм нэсыфар, и кармэр фӀэгъуэкӀэ ирыригъэкъуамэ. «Уафэгу» тхыдэмкӀэ апхуэдэ бжыгъэ къэхъут. Апхуэду зэрыхъумкӀэ Гаутама Буддар (Шакиямуни) зыуэ къахокӀыр Буддэ бжыгъэхэм, пэсырей дыдэм къыщыкӀэдзауэ къэкӀуэкӀ зэпытым ди япэрей джыжьэм нэсым. Абы и япэрыту щытар будда Дипанкара, ауэ абы яужырыт буддэм зэреджэр Майтрейя.

Япэрейдыду Еуропэмрэ Азиэмрэ я гъунапкъэ зэхуаку ягъуватэр Хы ФӀыцӀэм хэлъадэ псы Риони (апщыгъуэм цӀэ зэрихьэтэр Фазис) иджырей Курджым. Яужым гъунапкъэр Керч Ӏузэвым нэса, Хы МыутӀэмрэ Тэнымрэ ирикӀу, иджырей Урысейм.

И инагъкӀэ къуалэбзу курытщ. ТхыцӀэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ, ныбэ щӀагъыр нэхъ хыжьыфэщ, кусэ зэрызхэр зэпекӀуэкӀыу хэсу. И кӀэм фӀыцӀэ кусищ ирокӀуэкӀ.

Бжъом ипсэукlэмкlэ шъыхьым ехьч, ауэ абы хуэду псэупlэ къыхэхынымкlэ зэхэдз ишъкъым, нэхъыбу здыхэсхэр уэздыгъей мэзхэм иэ мэзкъуийхэм. Икlи шъыхьым хуэду гумаху, сакъу щыткъым ауэ ипсынкlагъымрэ, джэнагъымрэкlэ къыкlэрыхукъым. Бжъор ишхыным къэкlыгъэ фlэкlа хэткъым: удз, жыг тхьампэ. Зэзэмызэкlэ пхъафэр къыкlэратхъурэ яшхыр, ауэ шъыхьхэм хуэду жыгхэм зэран яхуэхъухэкъым. Щызэпыхьахэр фокIадэм къыщыкlэдзауэ щакIуэгъуэм нэгъунэ. Абы щыгъуэм бжъохъухэр ину гоун кlадзэ, бзыхэр ираджу, я шlыпlэхэм пlалъэ яlар ягъэлъагъу. Хъу нэхъ къэрууфlэхэм я пlалъэр зэрагъэлъагъуэр шlыр мыкууэ кыратlыкlыу, игъуалъхьу, абы илъу гоун, бзыхэр ираджу. Бзыхэм гуп цlыкlурэ заlыгъхэ, хъу нэхъ къэрыуфlэхэм я шlыпlэхэм лъыхъу. Шъыхьыхъухэм ялъытауэ бжъом зы гупышху зэхихуэхэкъы бзыхэр, яужкlэ ежьэжьхэми зэран яхуэмыхъу еутlыпщхэ.

ХанаанымкӀэ мэлацӀэ малӀэхэрэ багъ. Иаковым икӀалэхэмэ яриӀуагъ Мысыр ехынхыу дэщхынрэ псырэ шӀэщынхыу фахьныу. Ахэр Мысым яхыхэм къаӀуычагъ Иосифэр. Иосифэр ахэмэ къашӀэжьгъэп, Иосифым къишӀэжьгъэх. Иосифым ЯриӀуагъ яшныхьэкӀ Вениамин къахьныу Мысыр. Вениамин къахьым тгъуакӀо Иосифым риӀуи хьэпсым чигъэцӀхьэгъ, Иосифым адрэ ишыхэр Ханааным чигъэкӀыжьгъэх. Иосифым ишыхэр Ханааным чекӀыжьхэм Иаковым Вениамин къэшъухьыжь яриӀуи Мысыр ригъэхыжьгъэх. Иосифым илъэгъом ягъэ зэракӀрэ, яриӀуэтэжьэгъ зэрэ Иосифэр ежь. Иосифым ишыхэр Иосифым раӀуагъ зэрэчэгъожьхэрэ псынэм зэрадзагъэр. Иосифым яриӀуагъ Ханааным чикӀыжьнэхыу Иаковэр къыращэхныу Мысыр. Мысыр Иаковэр къыращэхым фэпшӀылъгъэх Иаковымри Иосифым ишыхэри Иосифым. Иосифым ишӀагъ зэджарэ пчыхьыу илъэугъагъэ.
КъатехъукӀащ Ипщэ, Ишъхъэрэ Америкэм зэпэщхьэхуэу щыпсэу лӀэужьыгъуэ къуэдзитӀым. Еуропэм япэ дыдэу япэрей унэ гуэгушхэр къыщашар 1418-1519-рэ гъэхэращ. Ди къэралым деж унэ гуэгушхэр зэхагъэкӀ, къызтехъукӀа лӀэужь елъытакӀэ, Америкэм, Инджылызым, Нидерлэндхэм къикӀа лӀэужьыгъуэхэр Урысей лӀэужьыгъуэхэурэ. Иужьырейхэм ящыщщ гуэгуш гъуэбжафэр, гуэгушхужьыр, фӀыцӀэр, абыхэм я лӀэужьхэр зэхагъэхьаурэ къагъэхъуахэр.

И инагъкӀэ къуалэм нэхърэ тӀэкӀу нэхъ инщ. Анэр хъум нэхърэ нэхъ цӀыкӀущ икӀи лъэджажэ иӀэкъым. Къешэч г. 450-800; и кӀыхьагъыр см. 32-39. И теплъэр щхъуафэщ, гъуэжьыфэ къыщӀэуэу. НатӀэм къыщыщӀэдзауэ нэхэм ирикӀуэу пщэм и гупэ хъуреягъым кусэ фӀыцӀэ ирокӀуэ. Ныбэ щӀагъыр гъуэжь-хужьыфэщ. Ибгъухэм кусэ гъуабжэ, фӀыцӀэ зэхэлъхэр йохыр.

Афганистэным и гъунапкъхэр здырикӀуэхэр: ишъхъэрэм — Тыркумэнистэным, Узбэчыстэным, Таджыкыстэным; къуэкӀыпӀэм — Китаймрэ, Пакистанымрэ; къуэхьэпӀэм — Къажэрым Ӏохьэ. Хым Ӏухьэгъуэ иӀэкъым Афганистэным. Къэралым и шӀыпӀэм и инагъыр — 647 500 км².

Къыздэхъуар Гайд Парк къалэм, Ниу-Йорк штатым, унагъуэ къуэлем. Гаруардымрэ Колумбиэ университетхэм щеджа, абыхэм юрист щӀэныгъэр зэригъэшъа. Теодор Рузвелт АШЗ-м и президенту щытар и Ӏыхьлыуэ хуэхъут.

Табаско идежь эспанхэм къэралышхуэ Мешико и хъыбар къашъэр, материкым и кум хэлъу, абым цӀэ «Мексикэр» къыхокӀыр. 1519 гъэм бадзэуэгъуэм Кортес и экспедициэр Мексикэ хыжэм иде къокӀыр, абдежым Веракрус быдапӀэр халъхьэ, иджырей къалэм км 70 пэщылъу. АбымкӀэ Кортесыр эспан пщым и ӀэнатӀэм занкӀыу кӀохьэр. И джылэм заӀэту пэмыувэн шъхьэкӀэ Кортесым унафэ етыр кхъухьхэр ягъэсыну. Гарнизоныр къэгъанэри Кортесыр къэралыкум йохьэр. Япэреуэ лъэпкъ хэхьахэр тотонакхэра, я къалэ Ӏэташъхьэ Семпоалум Кортесыр зауэншу дохьэ. Абдежьым лъэпкъ хасэ пщы 30-м унафэ къыдахыр ацтекхэм зауэ иратыну. Иджы Кортес и дзэм и нэхъыбэр къыхэхьа лъэпкъ тотонакхэм ящыщт. Тотонакхэм тхылъ кӀатхэ Мексикэр яубыда яуж лъэпкъыр хуиту къэнэну, ауэ а тхылъым итар ягъэзэнкӀэжьакъым эспанхэм.

Бхагиратхимрэ Алакнандамрэ я псы зэхэлъэдахэр бгы Шиваликхэм хожыр, лъэгапӀэ 403 метрэм хуэдизым ауш къалэ Харидварым дежь, яужым псыпцӀэ губгъуэ Терам холъадэ, абым хэжа нэуж Инд Ганг губгъуэм хохьэ. И пшъэ лъэныкъуэм Гангыр уэр псыуэ йожэхыр, и нэхъыбэм ипшъэ лъэныкъуэм, къушъхьэхэм къыхэжа яуж, нэхъ хом мэхъури ипшъэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ егъазэ. Губгъуэм илъэда яуж псым кхъухьхэр ирикӀуэфын щыхъур, ауэ, Ганг каналыр ямышъа кӀышъэ кхъухьхэр, псымкӀэ дэкӀуэифхэт иджырей Раджаджи паркым нэгъунэ.

Унэ къазым хуэдизынщ, ауэ нэхъ быдэу зэхэщӀыхьащ. И теплъэкӀэ гъуабжэ-щхъуэуэ зэхэлъщ, и пэр фӀыцӀэщ, кусэ гъуэжьхэр и гъунэхэмкӀэ ирикӀуэу. Хъумрэ анэмрэ я теплъэкӀэ зэщхьэщыкӀхэкъым, ауэ анэр нэхъ цӀыкӀу щытщ.

Хъухэм я лъэужьыр нэхъ ин икӀи нэхъ щӀыхьщ бзыхэм ям елъытамэ, Ӏэпхъуамбэ курытхэр нэхъ къыхэщу япэ къыхокӀхэр. Лъэужьым и инагъыр см 15-16 щӀыхьагъуу, см 13-14 бгъуагъу хъухэм; см 14-15 щӀыхьагъуу, см 11-13 бгъуагъу бзыхэм.

Псыу (ур-бз. Псоу) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, Къауъказ Тхышхуэм хэт Ажэпс Ӏуащхьэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 57 хуэдиз мэхъур.
Къуапэ ГугъэфI (африк. Kaap die Goeie Hoop, нид.-бз. Kaap de Goede Hoop, порт-бз. Cabo da Boa Esperança, ин-бз. Cape of Good Hope) — дунейм и нэхъ цIэрыIуэ дыдэхэм ящыщ къуапэ. Ипшэ Африкэ Республикэм хиубыдэ Кап тIыгуныкъуэ и кIэух къуапэ.

Афганистэн Мыслимэн Республикэ (пушту د افغانستان اسلامي جمهوریت, дари جمهوری اسلامی افغانستان) — Азиэ курытым хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр — Кабул. Дунем и зы къэрал нэхъ тхьэмышкӀэхэм ящыщ. 1978 щыкӀэдзауэ иджыри къыздынэсым къэралым джылэ зауэ йокӀуэкӀыр.

ЯтIэкъуэ республикэм и бгытехьэ Iыхьэм тетщ. Ику лъэгагъыр 570 метрэкIэ хы Iуфэм къыщхьэщокI. Релефыр и нэхъыбэу уэрп бгытехьэ щIызахуэу щытщ. КъухьэпIэ лъэныкъуэмкIэ къуажэм къыщхьэщытщ Iуащхьитху бгыхэр.

XVII лъэхъэнэм Кувейтым и шӀыпӀэр стрэтегиэмкӀэ мыхьэнэ зэриӀэм шъхьэкӀэ зэпэубыдыгъуэ мэхъу Уэсмэн империэм, Британиэшхуэм, Фрэнджым, Къажэрым джоуэ. ТхылъхэмкӀэ Кувейтыр Уэсмэн империэм и ӀэнатӀэм кӀэтт - ӀохумкӀэ хэкур зыӀыгътэр къэралым щыщ хьэрып пщыхэрат.

И лъэгагъыр см 30-40 мэхъу. Гъэгъа мм. 5-8 нэхъ зи мыинагъхэр и щхьэкӏэм гъатхэм, гъэмахуэм къыпедзэ. И тхьэмпэхэр кӏыхьщ, пагуэщ, и лъабжьэр инкъым.

Урысейм, Къаукъазымрэ абы и щӀыбымрэ къанэмыщӀауэ, хамэ къэрал куэдым я бгылъэ, кхъуакӀэ мэзхэм щопсэу. Абгъуэр — жыг гъуанэхэм. ДэнэкӀи щыӀэхэр лъэтэжкъым, ауэ мэӀэпхъуэ.

Сонэ (ур-бз: Сваны, кур-бз.: სვანები) — хъырцэхэм ящыщ зы лъэпкъ. Зэрзэджэхэр - mushwan, лъэпкъ псом - lushnu. Зэрыпсалъэхэр сонэбзэ, хъырцэ-унагъуэбзэм ящыщ. Лъэпкъым куэдым хъырцэбзэ, урысыбзэ яшъэр.

North Slope Iñupiaq Grammar Second Year (Preliminary Edition for Student Use Only) by Edna Ahgeak MacLean, Alaska Native Language Center, University of Alaska Fairbanks, seventh printing 2000

Антон Чехов (ур-бз. Анто́н Па́влович Че́хов, 1860 мазаем и 29, Таганрог — 1904 бадзэуэгъуэм и 15, Баденвайлер) — урысейм щыщ усакӀуэ цӀэрыӀуэ.

Шlыбзу-бзым мы кууэ шlым абгъуэ ешъыр, ипкlашъхьа хъуреуэ щытыр шlым къыхэщу - джэдыкlэ игъэтlылъахэр дыгъэм игъэхуэбын шъхьакlэ. Игъэтlылъыр джэдыкlыу 100 хуэдиз, къыкlхэр псомкlи инхэм яхьчу щытхэ нэхъ нэху щымыхъукlэ. Илъэс зытlущкlэ зэфlоувэхэ.

Дон Мартин Кортес и Рамирес де Орелиана, 1532 гъэм къэхъуа. И Ӏыхьлы де Орелиа къычауэ щыта, унагъуэм бын ягъуэтакъым. Мартин Кортесыра маркиз дел Вадже пӀэр къызлъысар.

Мыр Къаукъазым къинэмыщӀауэ, къэрал куэдым щопсэу, псалъэм папщӀэ: Азиэ Курытым, Хъутейм, Ипщэ Къазахъстэным. Гъуэлъыгъуэм анэмрэ хъумрэ тӀурытӀу хэхокӀхэ, джэдыкӀи 7-22 егъэтӀылъ. Махуэ 24 теса яуж къырешыр.

ЩыӀэщ Еуропэм, КъаукъазщӀыбым, Анадолейм, Къажэрым, Африкэм и Ищхъэрэ-КъуӀэпӀэм. ЩӀымахуэр Африкэм щрах. ПсыхауэщӀыбыпцӀэхэр щогъуалъхьэ къуажэхэм я гъунэгъуу, псэуалъэ зэхуэмыдэхэм я щхьэхэм, жыгхэм, телджырам пкъуохэм.

Джылу дэсым и бжыгъэр - 2 053 355 цӀыху (2009 гъэмкӀэ). ЛъэпкъкӀэ зэхуэлъытэгъу зэрзэхэкӀхэр - словенхэр (83,1 %), сербхэр (2,0 %), хорватхэр (1,8 %), нэмыщӀхэр.
И Ӏус нэхъыщхьэр мацӀэ лӀэужьыгъуэхэращ. Зы къуалэбзум мацӀэ 200 нэс махуэм ешх, езым и хьэлъагъым хуэди 2,5 хъууэ. КъинэмыщӀауэ, мыхьэмышх гуэри къыхэмыхуэу къуалэбзу гупым пхъэщхьэмыщх жыг хадэхэм япытыр псынщӀэу къыпагъэкъэбзыкӀыр. ЗэрышхакӀуэм къинэмыкӀауэ икӀи хахуэщ. Езыхэм ялъытауэ куэдкӀэ нэхъ пӀащэ къуалэбзухэм, вындхэм, къуалэхэм, къуанщӀэхэм, я абгъуэхэр яхъунщӀэ, зейхэм къытырах, щогъуалъхьэ.

Абы намыщӀ пэрламентым хэтщ Ӏыхьэ зыбжанэ. Пэрламентым хэмыт Ӏыхьэхэр - комунист ӀыхьитӀырэ зы "удзыфэ" Ӏыхьэрэ. Зы комунист Ӏыхьэм уIэщыгъэ дзэхэмкӀэ илъэс 1969-м щыщӀэдзауэ зэгъэпэщащ. А дзэхэм яцӀэр - Жылэ ДзэщӀэ (илъэс 1980-хэм уэрылӀ мин-25-м фӀокӀ, иджыпсту зэманым - миниплӀым нэскъым). Филипинхэм ислам уIэщыгъэ гупхэри я лэжьыгъэр щырагъэкӀуэкӀ - хуитынагъэм щхьэкӀэ мэзауэхэ (фронт моро Абу-Сайаф).

УщыпэщӀохуэ КъухьэпӀэ Еуропэм, Хы Курытым и Ӏуфэхэм, Кърымым, Хы ФӀыцӀэ къуэдмэзым, Къаукъазым деж — Азэрбиджаным. Нэхъыбэу здэпсэур щӀы тафэ зытемылэжьыхьхэращ. Ищхъэрэ лъэныкъуэмкӀэ щыӀэхэм щӀымахуэр Африкэм щырах, Ипщэ-КъуэкӀыпӀэ Къаукъазым щӀымахуэми щыплъагъунущ.

Франсиско Хосе де Гойя и Лусиентес (эсп-бз. Francisco José de Goya y Lucientes; 1746 гъатхэпэм и 30 — 1828 мэлыжьыхьым и 16) — эспаниэ лэчтыгъакӀэ, романтизм лъэхъэнэм и нэхъ цӀэрыӀуэщ.

Кувейт (хьэр-бз. كويت‎‎), и цӀэдыдэр псоуэ Кувейт Къэрал (хьэр-бз. دولةالكويت) — КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум хэт къэрал. Къалэ нэхъышъхьэр — Эл Кувейт.

Къалэ жылагъуэ — Урысей Федерациэм и зы муниципал къэхъугъэ тип. Абы хеубыдэр къалэ ерэ къалафэ къуажэ. Иныкъуэм деж къалэтIысыпIэм хэтынкIэ хэлъщ къалэм пэгъунэгъуу щылъ къуажэ цIыкIухэр. Къалэ тIысыпIэхэм мыдрей муниципал къэхъугъэхэм хуэдэуи я къалэ унафIэщIхэр яIыжщ, езы къалэдэсхэм илъэс бжыгъэкIэ къыхахыжу.

Щэмэз (ур-бз. Цемез) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 20 хуэдиз мэхъур.

Махуэ 335 - 340 хуэдизкӀэ (мазэ 11)шыр псэф. Нэхъыбэм ядежь, шыбзым зы шыкӀэ къелъхур, ауэ зэзэмызэкӀэ тӀуани къохъухэр. Лъхуэныр тэрэзу екӀуэкӀмэ дэкъикъэ 15 щыӀкэдзауэ 45 нэс зэфӀокӀхэр. ШыкӀэ бзыхэр махуэ 2-7 нэхъ кӀэху къохъухэр хъухэм елъытамэ. ШыкӀэм и нэр къэплъауэ дунем къытохьэ, дэкъикъэ зытӀущ текӀауэ, къэхъуа нэуж и лъэ тоувэфыр икӀи зокӀэфыр, быдзычэм мазэ 4-6-кӀэ кӀэс, апкӀэнтӀэху и япэрей дзэхэр къыхокӀыр, япэрыт дзитӀхэр махуэ 8-14 текӀауэ къэхъуа яуж къыхокӀхэ, адрейхэр къыкӀэлъыкӀуэхэр тхьэмахуэ 2-3 текӀауэ, мазэ 5-6 текӀауэ къэхъуа яуж дзэжъхэр къахэпшын кӀадзэ. Япэрыт дзэхэр илъэситӀым я тӀуанэм зызэрахъуэкӀхэр, абыхэм яуж итхэм илъэсищым я ӀтӀуанэм тежь, яужырытхэр илъэсиплӀым я тӀуанэм, абыхэм ядэкӀыгъу дзасэхэри къыхопшхэ; абым яуж ныбджыр дзэхэмкӀэ къашъэ, апэрыт дзэ жэпкъым хэтхэм гъуанэ тетхэмкӀэ, зэбгъэгуэт япу щытхэм илъэс 5-6 токӀхэ, къакӀэлъыкӀуэхэм илъэсиблым дежь, дзэжъхэм илъэсийм, абым яужым гъуэнэхэр апхуэдэ зэманыгъуэ къабзу ишъхьэдзэхэми текӀын кӀадзэ. Илъэс 11-12 щыкӀэдзауэ, дзэуэ хъуам гъуанэхэр щытекӀам, шым и ныбдж къэшъэныр нэхъ гугъу мэхъур. Илъэсищ ирикъуа шыр ӀэплъэпкъкӀэ зэфӀэувауэ щыт.
1510 гъэм Кортесыр Диего Веласкес и дзэгупым дэкӀыгъу ежьа, Кубар яубыдыну. Дзэгупым Кортесыр мылъкумкӀэ и нэхъышъхьу утт, Эспаниэм ирагъэхьын хуэй мылъку къахьам пщым и ныкъуэм, абыми кӀэлъыплът. Веласкесым игу ирихьт Кортесыр, абым шъхьэкӀэ илъэс 26 хъу конкистадорым кӀэх зыкъыӀэта колониэм. Куэд темыкӀауэ Веласкес и секретар мэхъури Сантиаго де Куба и алкалду тохьэр. Бей хъуа Кортесыр, индей лъэпкъ унэӀуту, дышъэ къыздыкӀах шӀыпӀэхэр, хадэхэр къыратри. 1514 гъэм Кортесыр колонис гупым яшъхьэщыту, индей унэӀут нэхъыбэ зыхуэныкъу зыубыдынхэм ягугъэхэм я мылъкухэм щылэжьэным шъхьэкӀэ. Губернаторымрэ Кортесымрэ я зэгурыӀуэгъуэр зэӀохьэри Кортесыр тӀо хьэпсэм ягъэтӀысыр, ауэ Ӏэуэ къышъышъ Ӏэкъым. Ар къызхэкӀа хъуныр Кортесым хуэмеуэ Каталина Суаресыр ирагъэча, Веласкес и благъэ хуэхъур.

Къуалэбзу пӀащэщ; лъакъуэ, пщэ, пэ кӀыхьщ. Къешэч ч. 3,5-4, дамэ лъэныкъуэр см. 58-61. Теплъэ нэхъыщхьэр хужьщ, дамэкӀэхэр фӀыцӀэ-лыдщ, абы папщӀэ щыщыткӀэ дамэ зэгуэлъхьахэм и щӀыб щӀагъым къыщыщӀэдзауэ и кӀэм нэс зэфэзэщу фӀыцӀэу болъагъу. Пэмрэ лъакъуэхэмрэ плъыжьщ. Анэхэр мащӀэу нэхъ цӀыкӀущ, ауэ теплъэкӀэ хъум ещхьщ. Моногамнэхэщ — зэхъузэбзхэр я гъащӀэ псом зэгъусэщ.

Къызэрыхъуар бзэм хуэду ди лъэхъэнэм ипэкlэ II. Ди лъэхъэнэм ипэкlэ I икlэдзэгъуэм, лэтинэбзэкlэ хэку Лациэм (лат. Latium) здэпсалъэтэр, а хэкур Апеннин хы тlыгуныкъэм икъуэхьапlэм лъэныкъуэм хэта Тибрэ ипсыхъуэкlагъымкlэ.. Лъэпlкъ Лациэм дэсам латинкlэ яджэт (лат. Latini), бзэми зэреджэр арат. А хэкум иlаташъхьа къалэр Риму щыта (лат. Roma), абы ицlэ яужкlэ ихъуреягъым щыса лъэпlкъхэм зытраlуар зэгуэхьа нэужыуи, рим хъуахэ (лат. Romani)

1924 гъэм, Владимир Ленин дунем ехыжьа яуж къэралым и нэхъышъхьу увыр Иосиф Сталин. РССЗ-м «кӀэ эконом политикэ» (КӀЭП) ирагъэкӀуэкӀ, щэхуэн лэжьыгъэм и пӀалъэр зыубыдыфу щыта, ауэ 1930-хэм КӀЭП-ыр хомхомурэ колликтивизациэ къэрукӀэ иригъэкӀуэкӀын кӀедзэ абым пэмыкӀыуи индустирализациэ.

ХьэпӀа́цӀэхэр (лат-бз. Insecta) — псэушъхьэхэм я зы класс артроподхэм ящыщ, къэлъытэгъуэхэм ящыщхэр: пакӀитӀ, лъакъуих, дамиплӀ (ахэри цӀыкӀу щытыфынухэ иэ имыӀэнкӀи мэхъуфыр).

Езы ЩоджэнцIыкІум зэрыжиІэгъащи, абы и тхыгъэхэм зыужьыныгъэрэ Іэзагърэ халъагъуэмэ, ар зи фIыщІэр япэрауэ, адыгэ ІуэрыІуатэрщ, етІуанэрауэ, А.С.Пушкин, М.Ю.Лермонтов, А.М. Горькэм, Т.Г.Шевченко, А.Н.Некрасов сымэ, нэгъуэщІхэми я тхыгъэхэрщ.

Мы Ӏэсу хывхэр здэпсохэр Индиэм, Непалым, Бутаным, Таилэндым, Лаосым, Камбоджам, Шри-Ланкам джоуэ. ХХ лъэхъэнэм и кум нэс Малайзиэми щыпсоуахэ, ауэ джыпсту хыв мы Ӏэрысу къыщынэжьакъым. Хы тӀыгу Миндором (Филиппинхэм) специал хъумакӀуэ Иглит зицӀэм щыпсоуа хывцӀыкӀу лӀэужъыгъуэцӀыкӀу (В. b. mindorensis). Гукъэуэ, ауэ зэрыгугъэмкӀэ а лӀэужъыгъуэцӀыкӀур дунем къытенэжьакъым.

Дунейпсом, лъэпкъ бжыгъэхэм шыр лэжьыгъэ бжыгъэхэм шъхьэкӀэ къагъэсэбэпт, и псынкӀагъэр, лъэшыгъэр абым ешъхьэпу. Иджыр къыздынэсым нэхъыбэм дежь псэушъхьэ лэжьыгъэм щыхэдэм нэхъыбу къыхаххэр шыхэра. МакӀыу, зэзэмызэкӀэ хом, зэнкӀэ зекӀуэным щыхуэныкъуэхэм дежь шым ипӀэкӀэ нэхъ шъэху щыт къыдырхэр, выхэр иэ махъшэхэр къагъэсэбэп шым и шэн джаным зэраныгъуэ къыхэмыкӀын шъхьэкӀэ.
XVIII лъэхъэнэм пщы-хэку зытӀущу афганистэныр зэхэт, яужым къажэр пэштыхь Надир шахым иубыдхэр. 1747 гъэм афган лъэпкъхэм я хасэм унафэ яшъыр Дуррани къэрэлыгъу зэхэхьануху, тхьэмаду теувар абым Ахьмэд шах Дуррани.

Гуэгушыхъухэм къашэч ч.12-16, нэхъ пӀащэ дыдэхэм — ч. 20-м нэс, анэхэм ч. 7-9. КӀэцӀын щӀадзэ мази 10-11 ныбжым нэсахэмэ, и нэхъыбэм щӀышылэм-гъатхэпэм. Илъэсым мэкӀэцӀ 90-рэ, нэхъыбэ дыдэм 150-рэ. Зы джэдыкӀэр г. 80-88 мэхъу. Махуэ 28-кӀэ къыраш. Зы анэм гъэм шыр 40-60 ебгъэпӀыфынущ. Хъубжапхъэ гуэгуш анэхэр илъэсищым нэскӀэ къагъэсэбэп. Гуэгушыхъухэр илъэсищ ныбжым нэсмэ я бгъэгум цы пхъашэ кӀыхь Ӏэрамэ къыхокӀ я пкъыр жьы хъун зэриублэм и щыхьэту. ЩӀыпӀэ гуэгуш тумэхэр къэхъуащ хамэ къэралхэм къраша лӀэужьыгъуэхэр зэхыхьэурэ.

Липецк област (ур-бз. Липецкая область) — Урысей Федерациэм и субъект (хэку), Курыт федерал округым хэт ящыщ. Администрацэм и къалэр — Липецк.

ХабзэмкӀэ Кортес тӀо къыча фыз: Кубэм Каталинэ Суарес Марсайда, 1522 гъэм дунем ехыжьа Койоаканэ идежь. Абым бын щагъуэтакъым. 1529 гъэм Кортес Хуана Рамирес де Орелиано де Сунига къэчэр, Карлос Рамирес де Орелиано ипхъу, Агилиара и етӀуанэ граф. А унагъуэм Кортес быних иӀа:

ЭкономикэмкӀэ къэралым и Ӏохур къэлъытэгъуэкӀэ фӀыуэ зэфӀэту щыт. ВКӀуП-ыр зэрыхъуар млрд 71, 7 АШЗ-м и доллару, ВКуП хэхъуэкӀэр 2005 гъэм зэрыхъуар 2,3%.

Бэуэ щопсэу Еуропэмрэ Азиэмрэ я псей, уэздыгъей мэзхэм, апхуэдэ мэзхэми щогъуалъхьэ, ауэ бжьыхьэ, щӀымахуэ зэманыр мэз зэхэпхъахэм щегъакӀуэ. Абгъуэр къудамэ щӀагъым щӀегъэзагъэ, апщыгъуэми куэду къегъэсэбэп бэджыхъ. Ищхъэрэ Къаукъазым бэгъуауэ мылъэтэжу щопсэу.

Курытхэщ е пӀащэхэщ, псалъэм папщӀэ жьэдзыуэиным ч. 13-м нэс къешэч. Цы Ӏув зытетхэщ, хьэӀулэщӀхэщ. Лъакъуэ кӀэщӀхэщ, я лъэпхъуамбиплӀми я зэхуакур зэпхащ фэ ӀувкӀэ. ФӀыуэ мэлъатэ, хуарзи къахокӀ, ауэ емыси, зыщӀэзмыгъэмбрыуи яхэтщ. Я теплъэкӀэ зэщхьэщокӀхэр.

1488 гъэм Микеланджело лэчтхыгъэ цӀэрыӀуэ Доминик Гирландайо идежь еджэну Ӏохьэ, илъэскӀэ абым идежь щыӀа, яужкӀэ мывэӀэшъагъэм зырегъасэ Бертолдо ди Джованни идежь.

Адыгэшхэм я лъабжъэ быдагъэмрэ я сурэтымрэ къыхагъэкӀ адрей шы лӀэужъыгъуэхэм. Адыгэшхэм я лъэгудыгъуэр езы лъабжъэм кууэ, кӀуэцӀым илът, езы лъабжьэр хъуреуэ, лъагу щыту, къумшъхьэм хуэду быду.

Иджы къуажэм мыофициалнэу «Къэбэрдей-Балъкэрым и куэбжэу» ироджэ, абдежым республикэм и хьэщIэ лъапIэхэр къыщрагъэблагъэу щырагъэжэжыу щыщытым щхьа.

ТеплъэкӀэ къызэрыкӀуэ дыдэщ. Щхьэр — щхъуэ-гъуэбжафэщ, тхыцӀащхьэр гъуабжэ-улъиящ, гъуабжэ-фӀыцӀафэ кусэхэр ирехыу. Жьэгъумрэ хулъащхьэмрэ щхъуабзэщ, ныбэ щӀагъымкӀэ гъуэжь-хужьыфэм хуэкӀуэжу.

Классикэ латиным изэфlэувэныгъмрэ игъэгъэнымрэ дэlапыкъутэр Римыр ипшъэ еуропэм икъэрал нэхъ ин зэрыхъуар, къэхьапlэ, къэкlыпlэ Еуропэр иубыдауэ, ишъхъэрэ Африкэмрэ Азиэ цlыкlумрэ. Рим къэралым икъуэкlыпlэ хэкухэм (Алыджым, Азиэ цlыкlум, Африкэм ишъхъэрэ хы lуфэхэм) римхэм щаубыдам иде алыджыбзэмрэ алыдж културэ гъэпсамрэ зэрахьати, латиныбзэр зэрапэсакъым. Пэмыкlыу lоху зэртетар къуэхьапlэ Еуропэм.

Ныкъуей (ур-бз. Джельтмесские высоты) — Урысейм хиубыдэ Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 920 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм къыщӀож псы бжыгъэхэр, абыхэм я нэхъ инхэр: Хуарзэпс, Пыжьынэкъуэ, Шыбэрыт.
Къуапэр къэралым и Бгы лъэпкъ паркым хеубыдэр, абы къыхэкIыуи къуапэм цIыхухэм я IуэхущIыгъуэхэр а щIыпIэм щрагъэкIуэкIкъым, ар вымпIухэмрэ нэгъуэщI зэмылIэужыгъуэ бзухэмрэ я хъумапIэ пIэуэ зэрыщытым щхьа.

Илъэс пщӀыкӀуий щыхъуам авариэ хьэлъэм хэхуащ. И узыншагъэр Ӏеуэ абым хэкӀуэда хъуащ. Операциэ бжыгъэ къехъуалӀауэ, илъэскӀэ гъуэлъыпӀэм къэмытэджу ихьащ, а зэманыгъуэра Фрида тхэн щыщӀидзар. Нэхъыбу итхтэр езым и теплъэхэрат (гъуэлъыпӀэм и щхьэшыгум гунджэ палъауэ фӀэлъырт, абым иплъурэ и сурэт итхыжырт).

Къалэ Браунау Инным къэхъуа (а зэманым — Аустрэ-Венгриэ) Алоис Гитлеррэ и шъхьэгъусэ Кларэра я унагъуэм. Алоис Гитлерым 1876 гъэм нэгъунэ унэгъуэцӀэ Шиклгрубер зэрихьэ, абы шъхьэкӀэ куэдым ар Адолф Гитлер и унэгъуэцӀэдыду къащохъур ауэ ар апхуэду щыткъым.

Щызэпыхьахэр гъатхэпэм. Тхьамэхуитхукlэ псэфа яужым 5 иэ 7 чыру къэлъху, яшъхьщыту кlэлъыплъу епlхэр. Згуэрэ зэран я хуэхъун игугъэмэ пэмыкl абгъуэм зэрызурэ ехьхэр, жэдэлъу.

Прото-Адыгэбзэ аспирированный кьʰ [kʰʲ] хъугъэ аспирированный чʰ [t͡ʃʰ] Бжъэдыгъубзэкӏэ, кь [kʲ] Шапсыгъэбзэкӏэ ыкӏи ч [t͡ʃ] адрэ адыгэбзэхэмкӏэ :

Къэрал куэдым щыӀэщ, мэзхэм, жыг хадэхэм щопсэу. Къаукъаз бзукӀэплъхэр мэлъэтэж. Абгъуэ щащӀ жыг гъуанэхэм, мывэ зэтелъхэм, бжьыхьэкӀапэхэм, къинэмыщӀ щӀыпӀэхэм. Гъэм тӀо къыраш.

1904-1906 гъэхэм я зэманыгъуэм зэреджэр «Плъыжьыху зэман» - а бым щыгъуэ нэхъ фэ къуэлэнхэр къэгъэсэбэп («КӀалэцӀыкӀу шы зычэр» (1906), «ПшъашъэцӀыкӀурэ бджэнрэ» (1906), помыкӀхэр джоуэ).

И пэр Ӏувщ, мащӀэу къэгъэшауэ, кӀэ кӀыхь дахэщ. Жыгыщхьэпысщ, щӀылъэм щытӀысыр зэзэмызэ дыдэщ, жьажьэурэ зегъазэ, мэлъатэ. Хъум и теплъэр плъыжь-мамкъутыфэ, щхъуафэ мащӀэ къыщӀэурэ жыпӀэу. Нэхъ плъыфэщхулъащхьэр, жьэгъур, гъэр. Анэр гъуэжьыфэ-щхъуантӀафэщ. Щылъэтэжхэр хэкӀэсауэщ щакӀуэгъуэ-дыгъэгъазэм.

Ныджыпсыхъуэ е Ныгьыпсыхъу (ур-бз. Нечепсухо) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 29 хуэдиз мэхъур.

Хьэщомыщхэм я псэупӀэ щӀыпӀэхэр куэду зэщхьэщокӀыр: тропик мэзхэм щыщӀэдзауэ, мангрэ псыпцӀэхэмрэ шамбыр пабжьэхэмрэ, тафэ гъущэхэмрэ, кумхэмрэ, бгылъэхэмрэ ищхъэрэ мэздэгухэмрэ. Къущхьэхэм м. 3000 хуэдизым я лъэгагъэу дэкӀуейхэр.

Куэдым ядежь псалъэр къызэрагъэшъхьэпэр пэсырей динхэм щатепсэлъыхьхэм ядежь, псалъэм папшъу: алыдж мифологиэ, урым мифологиэ, скандинав мифологиэм яхуэду. Ауэ, гулъытыгъуэ етын хуей шъэныгъэлӀ гуэрэхэм ящыщхэм скандинавхэмрэ келтхэмрэ я гъэсэпэтхыдэхэр таурыхъ къуедеуэ къалъытэм, адрейхэм ахэр диныжъу щытху гулъытэгъуэ ярат (мэжусиикӀэм еплъ). Апхуэду хъуну лъэпкъ гуэрэм (Ипшъэ Америкэ индейхэм я мифологиэрами) и мифологиэр къапшту анализ ептмэ, иджыри къыздынэсым лъэпкъым хэлъыфыну хабзэ гуэрэ зэрихьу и уней диныжъым щыщу.

Адрей кӀырыкъ лӀэужьыгъуэхэм къахэгъэщхьэхукӀыгъуафӀэщ и теплъэмкӀэ. Хъум и щхьэр, тхыцӀэ лъащӀэр, ныбэ щӀагъыр зэрыщыту хужьщ; тхыцӀэкур, дамэхэр, кӀэр — фӀыцӀэщ. Анэм и тхыцӀэр фӀыцӀэ-щхъуафэщ.

Чыщбалъкъ (ур-бз. Кичмалка) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Балъкъым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 63 хуэдиз мэхъур.
Андэгурэпкъыр, гъэгъахэр къыпимыдзэ щӀыкӀэ, адыгэхэм, абазэхэм, къэрэшейхэм, балъкъэрхэм яукъэбзурэ яшх, коротин, витамин зэмылӀэужьыгъуэхэр хэлъщ. Адыгэхэм андэгурэпкъыр хущхъуэу, маркуэхэр ирагъэкӀуэду, къагъэщхьэпэ.

Къэрал-хэхыгъуэм хэтыфхэр еджа хулъхугъэ къэдейхэра, илъэс 21 зи ныбдж фӀэкӀа, Кувейтым 1920 гъэм нэгъунэ дэтӀысхьэхэр иэ илъэс 30 текӀахэр зэр дэсрэ, къэралым хэгъэзыхьэ хъуауэ.

Курыт температурэр губгъуэ лъэныкъуэхэм шӀычылэм зэрыхъур +1°С щыкӀэдзауэ 3°С нэс, къушъхьэхэм 5°С—11°С. Уэуэ къехыр 200—300, 600—800 мм зэрыхъумкӀэ.

Щопсэу КъуэкӀыпӀэ Еуропэм, Сыбырым, Азиэм. ЩӀымахуэр щрех Индиэмрэ Хъутейм и ипщэ-къуэкӀыпӀэмрэ. Щогъуалъхьэ мэз лъапэхэм, гъурцхэм, псыхъуэ мэзхэм, жыг хадэхэм, дзэл, екӀэпцӀэ гуэрэн зэрыт мэкъупӀэ псыӀэхэм. Абгъуэр зыщӀри гъуэлъхьэжри анэм и закъуэщж

Дуней хым и хуэзэгъуэмкӀэ и лъэгагъыр ерэ алтитудэ (лат-бз. altitude) — координатхэ, дунейм и сытхуэдэ щIыпIэри хы Iуфэм къызэрыщхьэщыкIр ерэ зэрынэмыс къагъэлагъуэу.

Хыхэр — Баренцэ хы, Карскэ хы, Хы Лаптехэ, Сыбыр-ДыгъэкъуэкIыпIэ хы, Чукоткэ хы, Бофорт хы, Линколн хы, Гринлэнд хы, Норуег хы, Хы Хужь, Баффин хы.

1801 гъэм Картли Кахетиэр Урысей империэм хохьэ. XIX лъэхъэнэм Курджейм и хэку хъуари Урысейм зыхеубыдэ, абыхэм щымыхъукӀэ Къаукъаз кӀыбагъум хэт къэралу хъуари.

Зи лъэгагъыр см 100-150-м нэс удз лӀэужьыгъуэщ. Удзым ипкъ кунэщӀым, занщӀэу дэкӀейм, цы тетхэр мащӀэу пхъашэщ, и тхьэмпэхэр тхьэмпэ цӀыкӀу куэду зэхэтщ, и лъабжьэр куу дыдэу екӀыхыркъым. Амур бадзэуэгъуэм икӀэхэм къощхьэлъэ, гъэгъа хужьыфэ цӀыкӀухэр, Ӏэрамэ хъуреуэ зэхэту, купсэхэм къапедзэ.

Къэралым фӀыуэ зэфӀэгъувауэ щытхэр: фатэгыным и экспорт, фатэгын къыкӀэхыныр хохъуэ кӀэлъыгъуэ кӀэуэ зэрагъуэтам шъхьэкӀэ, къыдэгъэкӀыгъэуэр хохъуэ зэпимыуду, аграриэр лъэшу, сэбэпыгъуэкӀэ зэфӀэгъува.

1978 гъэм трагъэувэ Ищхъэрэ хыдзэ бэщым и тхьэмадэм и дэӀэпыкъуэгъу нэхъыщхьэ зэуэгъуэ унафэхэмкӀэ. А ӀэнатӀэми тету фӀыуэ къэунэхуа хыдзэ пашу, кхъухь зэхэтыныгъэ зэгъэзэхуэнымкӀэ. РССЗ-м и Министырхэм я Хасэм и ӀэдакъэкӀэ Тхьэгъэпсо М. контр-адмиралу ягъэувыр
Тхыдэлэжьыгъэ Ананд Алтакарым къызэрилытэтэмкӀэ Гуптэхэр кастэ вайшиям къыхэкӀхэт, ар идиэ пэсырей тхылъхэмкӀэ гурыӀуэгъуэ ишъауэ, зэритхэмкӀэ вайшияхэм къахэкӀыу хъуам я цӀэм икӀэм «Гупта» пагъувэт, ауэ а хабзэм куд ебакъуэхэт. Иджырей тхыдэлэжьыгъэ К. Джаяшуалым зэрилъытэмкӀэ Гуптэхэр джат лъэпкъым къыхэкӀахэ. А къызхихар дзэз тхылъ Пунэмрэ Риддхэпурэмрэ Вакатака регентым, Прабахватигупта тхьэмадэм, Чандрагупта II и пхъум ямкӀэ. А тӀум зэритымкӀэ пхъур Дхарана готрам щыщу. ЗэрыхъумкӀэ а лъэпкъэгъу готрам и шъхьэгъусэр щымыщамэ абым Гуптэхэр къыхэкӀа мэхъур. А гупшысэгъуэр яужми пэмыкӀ тхыдэлэжьыгъэми къыубыда Дашаратха Шармэм, абым пэмыкӀыуи хыгъэхьауэ готра Дхаранар иджыр къыздынэсым Раджастханым идежь щыӀэ. Иджыри зы иджырей тхыдэлэжьыгъэ Х. Райчаудхури къыубыда гупшысыгъэр Гуптэхэр готра Дхаранам къызэрхэкӀахэр. Абым пэмыкӀыу къызэрилъытэмкӀэ гуащэ Дхариним епхауэ щытаху, Агнимитра пщым и нэхъышъхьэ фызым. А аргументымкӀэ япэрей джэз тхылъым зэреджахэр мы тэрэзу къыхэкӀынкӀи мэхъу, тэрэз еджэным къызэригъэлъагъуэмкӀэ Прахаватигуптахэм я анэр, Куберангам готра Дхаранам къыхэкӀауэ. Куэд мышъауэ тхыдэлэжьыгъэ Ашвини Агарвалым Гуптэхэр Брахман лъэпкъым благъэ зэрахуэхъуамкӀэ гугъэ къыхегъэкӀ ахэр Брахманхэм ящыщу.

Я щӀыпӀэм и инагъыр куэду зэлъытар здэпсэум, шхыныр куэду игъуэтмэ, хъухэм деж бзыхэр щӀыпӀэм исмэ. Хьэщомыщ бзым и щӀыпӀэр км² 20 хуэдиз хъуфынущ, хъухэм яр куэду нэхъ инщ, км² 60-100 хуэдиз мэхъур. Зы хъум и щӀыпӀэм деж бзы зытӀущым я щӀыпӀэ щхьэхухэр хэтыфынущ. Я екӀуапӀэхэр, гъуогухэр я щӀыпӀэхэм зэи зэрахъуэкӀкъым. Хьэщомыщ бзыхэр зэзэмызэкӀэ зэныкъуэкъу зэзауэ щхьэкӀэ я щӀыпӀэхэр зэхэхьу щытыфыну, апхуэдэм деж нэхъыбэм псэущхьэхэр зэщымыхьу псэуным пылъхэ; хъухэрамэ зэи къагъэхъукъым я щӀыпӀэм нэмыщӀ хъу исыну.

И лъэгагъыр см 50-100 мэхъу. Къабзийм ещхь и тхьэмпэхэр кӀыхьщ, зэгуэбза куэд яӀэщ, я щӀагъыр хужьыфэщ. Гъагъэ хужьхэр, Ӏэрамэ хъурейуэ зэхэту, удз щхьэкӀэм мэкъуауэгъуэм къыпедзэ, къапщӀийхэм мм 4-5 я кӀыхьагъщ, лэдэх яӀэщ.

Цыр щӀыхькъым, Ӏувкъым, кӀэщӀу щытщ ипщэ лӀэужьыгъуэ къуэдзэхэм яр; ищхъэрэ лӀэужьыгъуэ къуэдзэхэм яр Ӏуву кӀыхьу щытщ. Фэм и теплъэр нэхъыбэкӀэ гъуэплъыфэ-гъуэбжафэу щытщ: ныбэр, бгъэгур, лъакъуэбгъухэр нэхъ нэху щытщ. Абым нэмыщӀу нэху ӀэпапӀэхэр тхьэкӀумэ щӀыбагъхэм яӀэщ. ЩӀыфэм кусэхэр ирокӀуэ, гъуабжэм къыщыщӀэдзауэ фӀыцӀэм нэсу я фэр. Пкъымрэ пщэмрэ кусэхэр къохыр захуэу. Езы пкъым кусэхэм я ныкъуэр щӀагъ дыдэм къехыфынухэ, адрейхэр тхымкӀэ дэкӀуейфыну, е ныбэщӀагым нэсу къоххэр. Кусу хъуар, гу лъытыгъу, я щӀагъ иухыпӀэм деж памцӀу щытхэщ, зэзэмызэкӀэ дыкъуакъуэхэу яужкӀэ, иухыпӀэм идеж зы хъужхэу. ТхыӀунэмкӀэ кусэхэр нэхъыбэ мэхъухэ. ТхыӀунэм деж къыщыщӀадзэ кусэхэр куэм и щӀыбагъкӀэ йокӀуэкӀхэ е куэм и кум деж зэпоудхэр. Кусэ гуэрэхэр, лъэдийм и щӀэдзэгъуэм щынэскӀэ къагъэшри лъакъуэ кӀуэцӀымкӀэ йокӀуэкӀхэщ.

Микеланджело Буонарроти (1475 гатхэпэм и 6 — 1564 мазаем и 18) — Урымым щыщ цӀэрыӀуэ хулъхугъэ, ЗэфӀэувэжьыныгъэм техуауэ щыпсоуа — лэчтхыгъэм, мывэӀэшъагъэм, усэм теухуауэ и лэжьыгъэхэр.
Губгъуэ лъашӀэм км 160 хэкӀа яуж Бжагиратхирэ Джаланги жэхэр зыуэ зэхолъадэхэ Хугли жэ джоуэ, абым къалэ Калкуттар тет. Псы Дамодарым Хуглимрэ зэхэлъэда яуж, къалэ Чанданнагарым де, хы кхъухьхэр ирикӀуэфын мэхъур Хуглим, хы тӀыгу Сагар идежь, Калкуттам и кӀагъымкӀэ ехамэ Бенгал хыжэм холъадэ. Псым и ныкъуэр жэ Хуглим ирита яуж Ганг и жэ нэхъ ин Падмар ипшъэ-къуэкӀыпӀэ лэныкъуэм темыкӀыу йожэх, жэ цӀыкӀу бжыгъэкӀэ зэхэжу, сэмэгурабгъумкӀэ псы иныфӀ Махананду зыхиубыду, къалэ Раджбарим дежь Джамунар зыхеубыдэ, Брахмапутрам и жэр.

Шым и скелетым къумшъхьу 205 хэт. ЗэшъхьэщыкӀыгъу щытыр цӀыхумрэ шымрэ я къумшъхьэ зэхэтыкӀэм, шым блыпкъ къумшъхьэ зэримыӀэр - шым и гупэлъакъуитӀыр джабэм лъыпцӀэ увхэмкӀэ пышъауэ щытхэ, и дамэ къумшъхьэри и пкъым тракъузу. Шым и лъэхэмрэ и лъэгухэмрэ гъэшъэгъуэныгъу щытхэ. Я лъэ къумшъхьэхэр, цӀыхум ехэм елъытамэ, зэхуэзанкӀэху макӀуэхэ. Зэхуэлъытэгъуэ шъыным шъхьэкӀэ, шым и лъэгуанджэр къумшъхьэ зэрзэхэтхэр цӀыхум и Ӏэпшъэр зэрзэхэт къумшъхьэхэм хуэдэ къэрабзэ. Апхуэдэ зэхуэлъытэгъуэкӀэ и кӀыбымкӀэ щыӀэ лъэхэри зэфӀэт, и кӀыбым ит лъэгуанджэхэр цӀыхум и лъапшъэмрэ-лъэдакъэмрэ я зэфӀэтыкӀэм хуабгъэлъытэ хъуну. Абым пэмыкӀыу шым и лъэгуанджэ кӀагъхэм лыпцӀэ кӀэлъкъым - фэ, цы, къумшъхьэ, хуэ, хъыщтхэр, зэпыдзэхэр джоуэ а и лъэгур фэ бжыгъэкӀэ зэхэт-зэтеубыдахэм къыхокӀыр.

ПсалъэӀыхьэ тхыпкъылъэхэр — хьэрыфхэм псалъэӀыхьэ псоуэ къыщырагъэкӀыра, икӀи псалъэӀыхьэхэм я консонантхэр зэхуэду щытхэ, ауэ, вокал зэщымыщхэмкӀэ дэмыгъэ зэщхьхэр къырагъэкӀыфыну.

Британиэшхуэмрэ Фрэнджымрэ зауэм хэхьахэр, къуэхьэпӀэ зауэгъунапкъым зауэ хъэрзыну ирагъэкӀуэкӀтэкъым. А лъэхъэнэм траӀуар «гъэшъэгъуэн зауэ». Зауэшхуэхэр хым идежь здырагъэкӀуэкӀтэр. Зэгуэтхэм Ӏохуншу зэрщысым шъхьэкӀэ Джэрмэным къышъхьопэри Даниэмрэ Норвегымрэ оккупациэ ешъыр 1940 гъэм. Зэгуэтхэм зекӀуэ яшъыр Норвегым ауэ къышъхьэпэгъуэ къыхэкӀкъым хэукъуэгъуэ бжыгъэ зэрашъым шъхьэкӀэ икӀи Джэрмэным и дзэр къуэхьэпӀэ зауэгъунапкъымкӀэ хэкӀын зэркӀидзэм шъхьэкӀэ.

Я кӀэр, дамэхэр кӀыхьщ, жьабгъуэхэщ, лъакъуэ кӀэщӀхэщ, цы Ӏув пхъашэхэщ. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэр лъэтэжкъым. ТеплъэкӀэ хъухэмрэ анэхэмрэ щӀагъуэкӀэ зэщхьэщыкӀкъым. ЛӀэужьыгъуэ 80-р гъуалъхьэкъым, шыри япкъым, адрей хэкӀыгъуэхэм щыщ къуалэбзухэм я абгъуэм джэдыкӀэхэр кӀэщӀалъхьэурэ къырырагъэш, ирагъэпӀ, илъэсым зэ цы япхъыж.

Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр (Совет Зэгуэтхэр, РССЗ, ур-бз. Союз Советских Социалистических Республик, Советский Союз, СССР) — социал къэрал, Урысей империэу щытам и шӀыпӀэ нэхъыбэм къыхэкӀауэ 1922 гъэм щыкӀэдзауэ 1991 нэгъунэ, къэралышхуитӀым я зы (АШЗ-м дэкӀыгъу). Къалэ нэхъышъхьу щытар Мэзкуу.

Къуажэ тIысыпIэм и щIым хеубыдэр Тэмбыкъан псыхъурейм и къуэкIыпIэ Iыхьэр. Абы къыщыщIах ятIэ пцIа псыхъурей псыщIагъым щIэлъыр, санаториэхэм щхьа.

Тхьэрыкъуэм хуэдизынущ. ТхыцӀэр щхъуэ-сырыхущ, дамэхэр кусэ хужь-фӀыцӀэу зэхэлъщ, кӀэ дэхар фӀыцӀэщ. Щхьэр гъуэ-плъыжьыфэщ, щхьэгуагуэшхуэ иӀэщ къиӀэт-игъэтӀылъыжь хъууэ. Жьэгъур, хулъэр, бгъэр гъуэ-плъыфэ фагъуэщ, ныбэ, кӀэ щӀагъыр тэхущ. Анэхэр нэхъ фагъуэщ.
Советхэм я пхырыкӀыгъуэ щыхъум Курск къалэм идежь пхырыкӀыгъуэ иӀэ хъуа, абым джэрмэныдзэр лъэныкъуитӀкӀэ къэуэн игугъа. Курск зауэр Армиэ Плъыжьым и текӀуэныгъэкӀэ иуха. 1943 гъэм шъакӀуэгъуэмрэ дыгъэгъазэмрэ Тегеран идежь (Къэжэрым) конференциэ щекӀуэкӀа Сталин, Черчилл, Франклин джоуэ хэту, зтеухуатэр етӀуанэ зэуэгъунапкъэ Еуропэм шъын шъхьэкӀэ.

Азиэ Курытым и къумылъэхэм щопсэу, чыцэ зэрызхэр здит джабэ лъапэхэм. Лъэтэжкъым. Абгъуэ иныр пабжьэм хещӀыхьыр, м.1,5 Ӏэтауэ. ДжэдыкӀи 4-6 егъэтӀылъ, махуэ 16-19 яуж тесауэ анэм къреш. АпщӀэндэху хъум ар егъашхэ.

Мэзкуу къыщыхъуа. И цӀэдыдэр Валериэ Дудинскэ. Ядэр Игор Дудинскэ, хъыбарышъэлэжьыгъэ. Иджырей и цӀэр и нанэмкӀэ къухуэкӀуа Рым император Луций Корнелий Сулла ицӀэкӀэ траӀуауэ.

Хьэры́п Респу́бликэ Шам (хьэр-бз. الجمهورية العربية السورية) — КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум хэт къэрал. И къалэ нэхъышъхьэр Дамаск - дунейспом джылэ здыдэс къалэ нэхъышъхьэхэм я нэхъыжъ.

ЩӀымахуэм Къауъказым щыплъагъунущ жыг хадэхэм, мэз лъапэхэм, сэхуран, гуэдз, щӀэп зыщащӀэ хьэсэхэм, псом хуэмыдэу вэнвеищӀэ зыхалъхьам, апхуэдэуи силос мащӀэ гъунэгъухэм, щхьэлхэм екӀуалӀэ гъуэгу гъунэхэм.

Дронтхэр — дунем темытыж къуалэбзу мылъатэ пӀащэ. ЛӀэужьыгъуищ хъухэр, лъэпкъыгъуитӀым хиубыдэхэу. ХытӀыгу Маврикий, Родригес, Рейунион жыхуиӀэхэм щыпсэуахэщ.

Фатэгын къыкӀэхыныр щыкӀадзар 1930 гъэхэм ядежь; абым ипэкӀэ къэралым лэжьыгъу иӀэр былым зэхуэнрэ оазыс-хадэ лэжьыгъэрэ. Фатэхын къыкӀэхынымкӀэ Кувейтыр дунем ещанэреуэ щыт Сауд Хьэрыпеймрэ Къажэрымрэ яуж иту. Илъэс къэс къэралым 100 млн. тоннэ фатэгыну къыкӀах.

Iестуарийхэр къыщыхъу хабзэр, псым къихь техьахэр хым и и уэрпхэм дилъэсыкIыурэ щыIуаххэм дежщ. А пIэхэм деж кууагъэхэр зэуэ ин мэхъу. Апщыгъуэхэм деж псым къихь техьэхэр куэд хъухэу къихьхэми, псыпэм деж ахэр щызэтрихьэкъым.

Мыр къызэрыкӀуэ бжэндэхъум хуэдизщ, и лъэтэкӀэкӀи ещхьщ, ауэ теплъэкӀэ къыщхьэщокӀ. И щхьэр, пщэр, дамэхэр, кӀэр фӀыцӀафэщ, адрейхэр плъыфэщ. Адрей бжэндэхъухэм ялъытауэ и пэр гъум кӀэщӀщ, щхьэгуагуэщ.

Мексикэр убыдын мурадыр зеяр Веласкес, ахъчэкӀэ зекӀуэр зэфӀэзгъувари ара. 1518 гъэм Кортесыр дзэзэшу трагъува, ауэ губернаторымрэ езымрэ аргуэру зэхъуэна яуж а унафэр Ӏуахри Кортесыр трагъэкӀыжьа. ТӀум щыгъуи Кортесым бзэдагагъэ иӀэмкӀэ дзэгупрэ дэкӀыгъу гупрэ къэгъуэт, уасэ яретри Сантиаго де Куба кхъухьыхэм исху докӀхэ. Экспедициэр хъэрзыну зэфӀэгъувауэ щыттэкъым шхынкӀэ абы шъхьэкӀэ конкистадорхэр Кубам щыдэкӀахэр 1519 гъэм мазаем и 10. Экспедициэм хэтар кхъухь 11 (абыхэм я зым шъхьэщытар лейтенант Алварадо, Кортес и лъэужырыт).