Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
1595 джылда Шекспир Лорд-камергерни къуллукъчуларыны труппасыны актёру кибик иш къагъытлада белгиленеди, ол документде Ричард Бёрбеджни ойнагъаны да сагъыннганды. 1599 джылда «Глобус» ишленеди, Шекспир хайырындан он этиб бирин алгъанды. Ол джыллада Шекспир атасыны сыйлы къауумдан болгъанын бегитеди, кеси да акъсюек болады. Биринчи Яковну заманында, Шекспир бла Бёрбеджни труппалары Патчахны къуллукъчулары боладыла (1603).

Телефо́н («узакъ таууш», грек. τῆλε, tēle — узакъ эм φωνή, phōnē — ауаз, таууш) — тауушну аралыкъгъа берирге эмда алыргъа деб джораланнган аппаратды. Бусагъатдагъы телефонла электрика сигналланы кючю бла бериу этедиле.

Джалгъан ачха чыгъарыучула бла кюрешир ючюн планда хар 7-10 джылда бир кере ачхаланы дизайнлерин тюрлендириргенди. Эски ачхала джюрюуден чыгъарыллыкъдыла, алай а чыгъарылмагъаны джараулу саналлыкъды.

1900 джыл Джёгетей элде туугъанды. Ол медреседе эмда эл орус школда билим алгъандан сора, 1929 джыл Москвада КУТВ-ны (орус. Коммунистический университет трудящихся Востока) бла Орджоникидзеде эл мюлк интитутну бошагъанды. Къаракет улу талай джылны Хумара округда — исполкомну, Учкулан районда — исполкомну, Къарачайда облсовпрофну председатели болуб ишлегенди.

Къыбыла Тегей — Гюрджюню конституциясына кёре талай районуну арасында юлешинибди. 1991 джыл эркинлик алгъанды, 2008 джылдан бери БМО-ну юч члени бла танылгъанды (Россия, Никарагуа эм Венесуэла).

Миллет-азатланыу кюрешде (сепаратизм) къуралгъан къралла, алагъа «кеслерин баямлагъан къралланы» санайдыла — ол деген, декларация бла неда башха закон бла, кесамат бла кеслерини бойсунмазлыкъларын баям этиудю: АБШ 1776 джылда бойсунмазлыгъын баямлайды;

1380 джылда Дания бла андан экономика джаны бла байламлы болгъан Норвегния, Даниячы Маргаританы башчылыгъында энчи уния къурайдыла. 1387 джыл Маргаританы джашы Олаф ёледи. Маргарита Швецияны иеси баямланады. 1389 джыл швед король Альбрехтни бирлешген дания-швед аскер къыстайды, сора королеваны башламчылыгъы бла, ол заманда Дания бла Швецияны чегинде болгъан, Кальмар къалада унияны къурауну юсюнден кесаматха къол салынады. Келишиуге кёре юч къраны бир монархы болургъа керек болгъанды, власть эркишиден эркишиге кёчерге керек болгъады; король къаратон къалса, юч къралны келечиси джангы монархны сайларгъа керек болгъандыла. Къазауатда неда башха къайгъыда къралла бир-бирлерине болушлукъ этерге керек болгъандыла. Королевстволаны ич автономиялары эм энчи законлары болгъаны чертилгенди.

Обурланы марау Европада 1480-1750 джылланы арасында болгъанды. Бу кёзюуде 40 000 — 60 000 арасы адам обурлукъ бла терслениб асылгъанды деген оюмла бардыла. Обурлукъ биринчи кере Ингилизде 1736 джылда терсликге саналмай, аманлыкъланы тизиминден чыгъарылгъанды.

Бу конвенция Уллу кёллени демилитарцизациясыны юсюнден келишиуден сора алыннганды, 1818 джылны апрелинде къралла арасында чабакъ тутар джер юлюшлени юсюнден келишиуле да болгъандыла.

Бу аралыкълада орналгъан федерал резерв банкланы къагъыт ачха басар хакълары бардыФ. Кюн сайын долларланы басар ючюн 18 тонна чакълы бир бояу кетеди.
23 январь 1870 джылда Локпорт шахарда (Нью-Йорк штат, АБШ) туугъанды. Спрингфилдни колледжинде (Массачусетс штат) окъугъан сагъатында 1892 джылда Морган, баскетбол оюнну ойлаб чыгъаргъан Джеймс Нейсмит бла танышханды. Нейсмит кибик, Морган да Джаш христианланы ассоциациясыны (YMCA) колледжинде, физика культурагъа юретиуден устаз болуб, карьерасын бардыргъанды. Нейсмитни эм баскетболну эткилерини юсю бла, Морган 1895 джылда Массачусетс штатны Холиок шахарында «минтонет» оюнну ойлаб чыгъарады. Кечирек, Альфред Т. Хальстед, оюннга къараб, атын волейбол деб тюрлендиргенди.

1941 джылны 7-чи декабрында Япония Пёрл-Харбор атлы американ аскер-тенгиз базагъа чабады. 1941 джылны декабрындан башлаб япон-къытай къазауат Экинчи дуния къазауатны бир кесегине саналады.

Пеляхны аллы бла талай кюн адамла хауада бензин ийисге тарыкъгъандыла, тинтиуле атылыуу боллугъуна 100% гарантия бергендиле, алай а адамла къоркъуулу джерден къоратылмагъандыла. Властла радио бла атылыу болмазлыгъын айтханлай тургъандыла.

Бусагъатда къул тутуу бютеу дунияда да джасакъланнганды, алай а шекили эмда ышанлары ушагъан официал тышында зор бла урундуруу кёб къралда барды.

Акъ болмагъанлагъа, энчи эркинликсиз «акъ Къыбыла Африкада» (уллу шахарла бла экономика зоналаны барысында да) предприятие ачаргъа эркинлик болмагъанды. Аллай иш бла кюреширик адам бантустаннга кёчюб анда ишлерге керек болгъанды.

БМО-ну Уставыны ахыр тексти Сан-Францискода бардырылгъан конференицияда 1945 джылны 26 июнунда къабыл этилгенди. Ол уставха 50 къралны келечиси къол салгъанды, кючге 1945 джылны 24 октябрында, Польшаны да къошулуу бла киргенди. Бу кюн Бирлешген Миллетлени Кюню кибик байрамланады.

1980 джыл — бютеукърал сайлаулада, 29-чу июнда сол кючлени кандидаты Эрнан Силес Суасо хорлайды. 17-чи июлда аскер путч этеди, властха генерал Луис Гарсия Меса келеди. Къралда граждан къазауат башланады.

Теберди́ (орус. Теберда́) — Къарачай-Черкесияда курорт шахарды. Уллу Кавказны шимал тёшлеринде, Черкесскеден 105 км къыбылада, Аскер-Сухум джолда орналыбды.

1901 джылда 3-чю Мардала бла ауурлукъланы юсюнден генерал конференциясында, литр - нормал атмосфера басымда (760 гс.шк.мм) эмда сууну эм уллу тыкълыгъында температурасы (3,98 °C) болгъан 1 кг кирсиз сууду. Алай бла 1 литрни толулугъу 1,000028 дм³ болады.

Лос-Анджелес — дунияда эм уллу культура, илму, экономика, окъуу аралыкъладан бириди. Андан сора да шахар, кёз ачыу индустрияны (кино, музыка, телевидение, компьютер оюнла) эм уллу дуниялыкъ аралыкъларындан бириди.

Либерал идеяланы джашауда бардырыуну сынамлары ал заманлада ахырына дери джетишимге джетмегендиле, бир-бирледе уа тамам терсине эсеб алыб огъунакъ койгъандыла (диктатура). Азатлыкъны эм тенгликни логузнгларын авантюристле хайырланыб башлагъандыла. Либерализмни ичинде агъымларыны джандашларыны арасында тикликле болгъандыла. Къазауатла, революцияла, экономика кризисле эмда правительствода табсызлыкъла, халкъны либерал идеаллагъа артын бурдургъадыла. Тюрлю-тюрлю кёзюуледе «либерализм» сёз тюрлю-тюрлю магъана джюрютгенди. Заман оза, бу идеологияны тамалларыны толу ангыламыда келе башлагъанды. Бусагъатда уб идеология тамалы болуб, дунияда эм джайылгъан политика система — Либерал демократияды.
«Бирлешген Миллетле» атны АБШ-ны президенти Франклин Делано Рузвельт теджегенди. Эмда биринчи кере Бирлешген Миллетлени Декларациясында 1942 джыл хайырланнганды, бу декларациягъа кёре 26 къралны келечиси кеслерини правительстволарыны атындан Фашист къралланы блогуна къаршчы кюреш бардырыргъа борчланнгандыла.

1943 джылда Къашхатауда КъМАССР-ни сыйылы артист тиширыуу, культураны белгили къуллукъчусу, кёб санда вокал ансамбллени къурагъан Таукенланы Галина туугъанды. 1930 джылда посёлокда РСФСР-ни сыйлы къурулушчусу Локьяланы Маштайны джашы Хаметгерий туугъанды.

1990 джыллада СССР бла Югославияны чачылыуундан сора, аны бла байламлы миллет-территория урушланы эсеби болуб талай танылмагъан къраллыкъ къурулгъанды (Тау Карабах Республика, Приднестровье Молдаван Республика, Къыбыла Тегей, Абхазия, Республика Сербска Краина, Республика Сербска, Косово). Бу джол дуния бирлиги къаты позицияны алгъанды, эмда "къралланы бютёулюгю" принципни "миллетни кеси джолун сайлау" принципден баш кёргенди. Джангы къраллыкъланы таныргъа унамагъанды. Аны себеби болуб, постсовет "танылмагъан къралланы" феномени чыкъшъанда-статуслары белигили болмаъан, танылмагъан, алай а къуралыб бошагъан къралла къуралгъандыла. 1995 джылда Сербска Краинаны территорисында Хорватия суверенитетин орнуна салгъанды, Сербска Краина джокъ болгъанды. 1999 джылда Россия Ичкерияны къурутуб, территорияны кесини хакъ майданына къайтаргъады, 2009 джылда Шри Ланка Тамил-Илам тутхан территорияланы ариулаб къралны бирлешдиргенди. 2008 джыл, Россия Гюрджюню Къыбыла Тегей кесиники санагъан джерню башында юрисдикциясын орнуна салыргъа излегенин, аскер кюч бла тохтатханды. 2001 джыл постсовет танылмагъан къралла кеслерини Танылмагъан Къралланы Бирлиги атлы организацияларын къурагъандыла.

Караева З. Проблемы соотношения историзма и современности в литературах Карачаево-Черкесии. // Современный литературный процесс. Проблемы историзма. Черкесск, 1989.

Уильям Дж. Морган (ингил. William G. Morgan, туугъ. 23 январь 1870, Локпорт, Нью Йорк штат, АБШ — ёлг. 27 декабрь 1942, туугъан джери) — биринчи аты «минтонет» (ингил. Mintonette) болгъан волейбол оюнну ойлаб чыгъаргъан устаз болгъанды.

ТКъУ кёб кърал бла къысха илму эм окъуу байламла джюрютеди, аланы ичинде: Уллу Британия, Германия, Иран, Испания, Польша, Россия, АБШ, Тюрк, Украина, Франция, Швеция, Швейцария.

Къызыл Къачны халкъла арасы комитети (КъКъХАК) баш нюзюрюн къазауатлада эмда ич сауутлу къаугъалада джарсыгъан адамлагъа болушлукъну эмда джакъны бериуде кёреди. Организацияны баш принципи, къазауат огъунада кесини джорукълары бла бардырылыргъа керекди, бу джорукъла сермешген джанла хайырланнган мадарла бла амалланы чеклендирирге керекдиле. Пу принципде тамалланнган джорукъланы джыйымындан, халкъла арасы гуманитар хакъ къуралады, бу хакъны тамалында Женева конвенцияла турадыла. Бу конвенциялагъа дунияны бютеу къраллары кхол салгъандыла эмда къабыл этгендиле, бу конвенция дунияда эм универсал халкъла арасы келишиудю десек алдарыкъ тюлбюз.
Абхазия — Гюрджюню конституциясын кёре Гюрджюню къурамында автном республикады; 1992 джылдан бери, танылмасада кертиликде бойсунмагъан къралды. Кърал багъымсызлыгъы 2008 джыл БМО-ну юч члени бла танылгъанды (Россия, Никарагуа эм Венесуэла).

Дунайны юсюнден эм алгъын билгиле буруннгу грек тарихчи Геродотда (б. э. д. V ёмюр) тюбейди, «Тарих» деген китабында, Истр суу (Дунайны буруннгу аты) кельтлени джерлеринде башланыб Европаны юсю бла агъады деб джазылады. Истр суу Эвксин понтха (Къара тенгиз) джети дженг бла саркъады. Бусагъатдагъы атын кельтле бергендиле, ала былайлада бизни эрагъа дери 1-чи мингджыллыкъны биринчи джарымында джашагъандыла. 105 джыл Траян Дунайны юсю бла биринчи таш кёпюрню ишлегенди.

Ингилиз джанлы къралланы къазауатдан чыгъыулары бла, Ингилиз Франция бла къазауатны кеси бардыргъа керек болгъанды, алай а къазауат къарыуун таусханы себебли мамырлыкгъа разы болур зорунда къалгъанды. Наполеон Бонапартха да солуу керек болгъаны себебли, ол да Эддингтонну ингилиз правительствосуну мамырлыкъ теджеулерин къабыл этеди. 1801 джылны 1-чи октябрында Лондонда ингилиз тыш ишле министри лорд Гоуксберини француз келечи Отто бла кёрюшюулеринде мамрлыкъны прелиминар (ал) шартларына къол салыннганды.

Рапалло кесамат — Италия королевство бла Серблилени, Хорватлыланы эмда Словенлилени королевствосуну арасында Адриатика тенгизни шимал джагъасында, Далмацияда, Венеция-Джулияда территория дауларын тюзетир мурат бла алыннган кесаматды.

Француз Гвиана, Суринам, Гайана, Венесуэла, Колумбия, Перу, Боливия, Парагвай, Аргентина эмда Уругвай бла чеклери барды. Джер чеклерини узунлугъу — 16 минг километрди. Кюнчыгъышда Атлантика океан джууады. Океан джагъаны узунлугъу — 7,4 минг км.

Дунияда эм бек джакъланнган быргъыладанды. Трансаляска нефть быргъы 8,5 балл джер тебрениуню чыдарча ишленнгенди. 2002 джылны ноябрында Денали’де 7,9 магнитудалы джер тебрениу болгъанынды, быргъы сау къалгъанды.

1991—1992 джыллада Гюрджю бла аннга кирген Къыбыла Тегей бла Хачыпсыны арасында къазауат башланады. Аны эсебинде Россия бла талай башха кърал Хачыпсы бла Къыбыла Тегейни бойсунмазлыкъларын таныйдыла.

Бызынгы (Холам) Черек, Уллу чырандан саркъыб башланады эмда узакъ бармагъанлай Кюнлюм-Мижирги чырандан келген сууну алады. Андан ары Бызынгы Черекге Къоргъашынлы тау аркъа бла Ухбани аркъадан чыран суула къошуладыл эмда Бызынгы Черекни къуюлуб келген кёмюкленнген кючлю суу барыуун къурайдыла.

22-чи апрелни эртденинде хауаны температурасы Цельсий бла 31 градусха чыкъгъанды. Исси хауа канализациядагъы тылпыуланы башына чыгъартханды. Джилтинни канализация люкланы тинтгенле берген болурла, темир темирге тийириб.

Генерал Ассамблея сессия халда хар джыл сайын сентябрны ючюнчю гюрге кюнюнде джыйылады. Генерал Ассамблеяны башчылыгъы бла (неда 21 заместителини бирини башчылыгъы) пленум олтуруулада, неда баш комитетледе сорууну бошалгъынчы дери олтурады.
Рим, дунияда эм къарт шахарладан бириди, Рим империяны эски ара шахарады. Аны ючюн Римге «ёмюрлюк шахар» дейдиле. Дагъыда Римге «джети дуппурда шахар» дейдиле. Алгъа бурун джерлешим, Палатин дуппурда болгъанды, андан сора аны къатындагъы дуппурлада да — Капитолий бла Квириналда — орналыб башлагъандыла. Бираз кечирек, арт тёрт дуппурда (Целий, Авентин, Эсквилин эм Виминал) джерлешимле къуралгъандыла.

12-чи июнну кечесинде британ тенгиз пехотаны 3-чю бригадасы, аргентинлиле кючлеген Маунт-Гарриет, Ту-Систерз эм Маунт-Лонгдон мийикликлени атака этедиле. Эртденблагъа бютеу мийикликле британлыланы къолларына тюшедиле. 14-чю июнну кечесинде 5-чи пехота бригаданы кёзюую келеди. Аны нюзюрюнде Маунт-Тамблдаун, Уайрлесс-Ридж эм Маунт-Уильям мийикликле боладыла. Иги хазырлыкълыкъла бардыралмасала да Уэльсчи эмда Шотлан ышанчыла муратларына джетедиле, британ аскерни элитасы гуркхланы батальону уа сермешиугъа къатышыргъа да джетмейди.

Къытай Республика Тайвань айрымкан бла талай ууакъ айрымканланы тутады къолда. Къытайда 1949 джыл граждан къазауатда хорланыб, закон правительствосу Тайвангъа къачыб къутулады коммунист кючледен. 1971 джыл Тайвандагъы правительство дипломат таныуун тас этеди, аны орнуна бютеу халкъла арасы организациялада Къытайны территориясыны кёбюсюн къолда тутхан Къытай Халкъ Республика алады.

1941 джылны джайына Шимал Африкада ингилиз аскерлени болумлары игилешеди.Эфиопияда итальянлыланы дженгилиую британлылагъа Кюнчыгъыш Африкадан шималгъа кючлени джиберирге мадар береди.

1944 джылда Бреттон-Вуд келишиуге къол салыннганды. Алтындевиз стандарт киргенди, аны тамалы алтын бла эки валютада — АБШ-ни доллары бла Уллу Британияны стерлинглерини фунтунда болгъанды, аны бла алтын стандартны ахыры болгъанды. Джангы джорукълагъа кёре алтыннга байланнган валюта болуб доллар джангыз къалады. АБШ-ни Казначействосу тыш къралны правительстволарына эмда ара банкларына долларны алтыннга ауушдурургъа борчланады, курсуда бир троя унциягъа 35 $. Алай бла алтын баш валютадан резерв валюта статусха тюшеди.

Утверждение литературных традиций. Исса Каракетов. // Чанкаева Т. Эволюция карачаевской литературы: проблематика, поэтика, межлитературные связи. М.-Ставрополь, 2004.

Бютеу фронтлада кесин хорлатыб, Муссолини Гитлерден болушлукъ излер керекли къалады. 1941 джылны февралында Ливиягъа Роммелни башчылыгъында немча экспедицион корпус келеди. 1941 джылны 31-чи мартында итальян-немча аскерле алгъа уруб, ингилизлидене Киренаиканы сыйырадыла, сора Мисирни чеклерине чыгъадыла. Аны бла 1941 джылны ноябрына дери фронт шош болады.

Шпиона́ж — тыш къралланы органларыны башха къралда тахса джыйыууду. Асламысы бла джашырылгъан билгилени (кърал тахсаны) кючлер мурат бла бардырылады.

Къыбылада болуб, немчалылагъа Донбасс бла Ростовха джол ачадыла. 24-чю октябрда Харьков кючленеди, октябрны ахырына Донбассны баш шахарлары немчалыланы къолларына тюшедиле. 17-чи октябрда Таганрог тюшеди. 21-чи ноябрда 1-чи танка аскер Ростовха киреди, аны бла «Барбароссаны» къыбылада планы толады. Алай а 21-чи ноябрда совет аскерле немчалыланы Ростоданы къыстайдыла. 1942 джылны джайына дери къыбылада фронту сызы Миус бла барады.
Гарвард университет (ингил. Harvard University) — АБШ-да эмда дунияда эм белгили университетледен бириди, Массачусетс штатны Кембридж шахарында орналады. Гарвард — АБШ-ны университетлеринден эм эскиди, 8 сентябрь 1636 джылда къуралгъанды. Ингилиз миссионер эм игилик этиучю Джон Гарвардны сыйы ючюн аталгъанды. Бир заманда да официал халда клиса бла байламы болмагъанлыкъгъа, колледжде эм алгъа унитар эм конгрегационалист дин къуллукъчулагъа юретгендиле. XVIII ёмюрню барыуунда Гарвардны программалары лаикли (дин бла байламлы болмагъан) бола баргъандыла эм XIX ёмюрню аягъында Бостонну акъсюек къаууму колледжни культураны ара окъуу организациясы деб таныгъанды. АБШ-да граждан къазауатдан сора, университетни къыркъ джыл (1869—1909) оноуда тургъан президенти Чарльз Эллиот, колледж бла аннга бойсуннган профессионал окъуу школланы бир къолгъа джыйылгъан тинтиу университет этгенди эмда Гарвард 1900 джылда Американ университетлени ассоциациясын къурагъанладан бири болгъанды.

Версаль кесамат Германияны аскер джаны бла уллу тыйгъычда тутханды. 1922 джылны апрелинде-майында Шимал Италияда Раппало шахарда Генуэз конференция бардырылгъанды. Ары Совет Россияны келечилери: Георгий Чичерин (председатель), Леонид Красин, Адольф Иоффе эмда башхала чакъырылгъандыла. Германияны (Веймар республиканы) Вальтер Ратенау келечилик этгенди. Бу конференцияны баш темасы Биринчи дуния къазауатдан сора келген заран ючюн бир-бирлерине дау этмеу болгъанды. Бу конференцияны ахырында Раппало кесамат алыннганды. Ол кесамат РСФСР бла Веймар республиканы арасында дипломатия илишкилени орнуна келтиргенди. Совет Россиягъа бу кесамат тарихинде биринчи халкъла арасы келишиу болгъанды. Ол заманнга дери закон тышында болгъан Германиягъы бу кесамат уллу магъана тутханды, бу кесамат бла Германия дуния джамагъат бла танылгъан, къабыл этилген къралланы сафына къайтханды.

Чегем (къаб.-черк. Шэджэм; орус. Чеге́м) — Къабарты-Малкъарны Чегем районунда саркъгъан сууду, Минги таудан кюнчыгъышда Баш Кавказ аркъаны ёмюрлюк къарлары бла чыранларындан чыгъады.

Шахарлада «артыкъ адамланы», аланы ичинде мингле бла адам бусагъатдагъы Кюнбатыш Кейпден: бу джерле «башха бетлилени урунууун сайлагъан область» баямланнгандыла, къара африканлыла Сискей бла Транскей бантустанлагъа кёчюрюрлгендиле

Югославия къаушатылгъандан сора талай кесекге юлешинеди. Германия шимал Словенияны, Маджар — кюнбатыш Воеводинаны, Болгария — вардар Македонияны, Италия — къыбыла Словенияны, Далмацияны джагъасыны бир кесегин, Черногория бла Косовону кючлейдиле. Хорватия итальян-немча протекторат тюбюнде бойсунмагъан кърал баямланады. Сербияда Недични коллаборационист правительствосу къуралады.

Бир-бир къраллада къазауатны заманында къуралгъан партизан къозгъалыула,къазауатдан сорада кюрешлерин бардырыргъа кюрешгедиле. Грецияда коммунистле бла къазауатха деричи правительствону арасында уруш граждан къазауатха ёсгенди. Антикоммунист сауутлу кючле къазауатдан сора талай джылны Кюнбатыш Украинада, Прибалтикада, Польшада къазауат этгендиле. Къытайда 1927 джылда башланнган граждан къазауатандан ары баргъанды.
Монголланы баш кючлери Галични кючлеб, Маджаргъа чабхандыла, ала Карпатладагъы Мункач бла Унгвар ауушладан 12-чи март 1241 джыл ауадыла, 16-чы мартха монголланы аллында баргъан бёлеклери (Шибан, 10 минг атлы) Пештге джууукълашадыла. Каданны корпусу къыбыла маршрут бла Молдавия эм Трансильванияны юсю бла баргъанды, ала Варадин, Арад, Перг, Егрес, Темешвар кибик маджар шахарланы чачыб, сермешиуню заманына баш къауумгъа къошуладыла.

Сентябрда итальян аскер Римге киреди. Папа, зуавлары бла швейцар гвардиягъа къаршчыланыу буйрукъ бериб, Ватикан дуппурдагъы Квиринал къалагъа кетеди, анда кесин «ватикан джесири» баямлаб, Италия бла компромиссге барыргъа унамайды. Алай бла 1870 джылда Папа область джокъ болады, Рим, Ватикандан тышында Италияны къолуна тюшюб, де-факто да ара шахары болады. Квиринал къала, II Виктор Эммануилни резиденциясы болады. Лацио бёлге да итальян правительствону контролуна кёчеди.

Кесаматны шартларына кёре Италия Далмациягъа дауларын къойагъанды. Эки къралны арасында чек Соча бла Сава сууланы суу джыйыу айрылыуры бла баргъанды. Аны тышында Италиягъа чачылгъан Австрия-Маджардан Истрияны асламысы, Опатия, Риека (Фиуме) бла байлам болур ючюн тенгиз джагъада бёлге, далматин джагъаны къатында Црес, Лошинь, Ластово эм Палагружа айрымканла Зара порт (Задар). Риека бла аны тёгереги бёлге эки джаны бла бойсунмагъан кърал кибик танылады.

Индоевропей тил юйюрге киреди (роман группа, галло-роман тюбгруппа). Къара халкъ сёлешген латындан чыкъгъанды, башха роман тилледен узакъ кетгенди андан. Латин алфавитни хайырландырады джазаргъа.

Демократияны баш ышаны - гражданланы, закон бла баджарылгъан, властда келечиликни сайлар хакъларыды эмда оюм азчылыкъланы кёбчюлюк бла тенг хакълагъа ие болуууду.

4-чю майдан сора сермешиуледе тёрт ыйыкълыкъ аралыкъ болады. 15-чи майны кечесинде британ спецназны энчи бёлеги - SAS Пеббл айрымканда аргентин аэродромгъа чабыб, 11 самолетну къурутады. Аны бла бирге БМО-ну болушлугъу бла къазауатны тыяр муратда кёрюшюуле бардырыладыла. 20-чы майлагъа къазауатны тыйыу перспективалагъа болмагъаны ангыланады. Бу заманнга Уллу Британияны тенгиз пехотасыны 3-чю бригадасы Фолклендлеге десант тюшерге хазырлыкъ эте тургъанды, 5-чи бригада эсе уа айрымканлагъа джолну алыгъанды.

Еврону джалгъан чыгъарыудан джакъларыны бири — банкнотадагъы номериди. Номер кеси бир хариф бла онбир тархдан къуралады. Бютеу тархланы бир-бирлерине къошсанг эки белгили сан чыгъады. Аны ызындан куралгъан санны эки тархын бир-бирине къошабыз, сора бир белгили сан чыгъады . Сёз ючюн 79 сан чыкъса, 7 бла 9 бир-бирине къошабыз, 18 болады, 1 бла6 къошабыз хыйсабда — 7 болады. Бу сан, номердеги хариф бла бирге чыгъаргъан къралны белгилейди. Бу сан къралгъа бегитилген харифге келиширге керекди. Сёз ючюн номерде Х хариф (Германиягъа бегитилгеди) болса сан а уа 2 болмаса, ачха джалгъан ачхады. Дагъыда бир башха амал: номердеги бютеу тархланы бир-бирлерине къошугъуз, аннгада харифни ингилиз алфавитде номерин къошугъуз, сора чыкъгъан санны тархларын бир-бирине къошугъуз бир белгили сан болгъунчу. Ахырында 8 болургъа керекди. 8 болмаса ачха джалгъанды.
«Time» журнал, бютёу дунияда миллионла бла адамланы он-лайн бирге ишлеулерин махтаб, «Сени» 2006 джылны адамына таныгъанын да, айтылгъан веб-сервиследен Википедия биринчи болгъанды, аны ызындан YouTube эм MySpace баргъандыла.

Дин байрамла, айгъакълы динни тутхан адамланы бирлешиуюне себеб болады. Муслиман динни тутхан халкълада эм бек байрамланнган дин байрамлагъа Ораза Байрам бла Къурман Байрамны санаргъа боллукъду.

Мобил телефо́н неда Хурджун телефон— тынч ташынылгъан, кабелсиз телефон системаны хайырланнган коммуникация эмда мультимедия керекди. Бусагъатда мобил байлам бусагъатда радиобайламланы эм бек джайылгъан тюрлюсюдю.

Джоуль биринчи кере, Джеймс Джоулну ёлген джылында бардырылгъан (1889) Электриклени экинчи халкъла арасы конгрессинде джюрютюлюб башланнганды.

Роскилле мамырлыкъ — Дания бла Швецияны арасында 26 февраль 1658 джыл Роскилле шахарда (Дания) къол салыннган мамырлыкъ кесаматды. Бу мамырлыкъ кесаматха кёре Дания бла Норвегияны униясыны королу III Фредерик башлагъан 1657–1658 джылладагъы дания-швед къазауат бошалгъанды. Дания, X Карл Густавны аскерлерине дженгилиб, шведлилеге мазаллы джерлени берирге борчланнганды. Швециягъа Сконе джарымайрымкан кетгенди, аны тышында Швеция, Эресунн ачыкъ богъаздан ётген кемелери ючюн таможня пошлинадан башына бош болгъанды. Дания эсе уа Швеция бла джау бютеу къралланы кемелерин ачыкъ богъазлары бла Балтика тенгезге ётерлерине тыйгъыч болургъа борчланнганды.

1942 джылны 23-чю октябрында ингилизлиле алгъа джюрюшню башлайдыла, джауну джагъын юзюб Мисирни бютеу территориясын ариулайдыла.Ливиягъа кириб Киренаиканы кючлейдиле.

Порт-Стенлини къуршоуланыуу къаты болгъаны себебли, кеслерини къарыу этелмезликлерин ангылаб, аргентин аскер башчылыкъ капитуляция этеди. Уллу Британия кесине Фолкленд айрымканланы къайтарады.

Чорх - аберни бир затны тегерегине алгъадан берилген координатлагъа бла анга жетген кючлеге кере айланып жюрюген жолу. Аламда ол уллу ауурлугъу болгъан затны тегерек жолуду - чорху (планетни, астероидни, мырытны ортасында къара тешикни тегерегине айланнган алам затла ауурлукъ). Чорхда айланнган неда чорхуна айланнган затны ауурлугъуну себебинден чорхну тюрю талай тюрлю болаллыкъды (тюз тегерек, жалпакъ, жайылгъан тегерек). Кекде (аламда) жерни тегерегине журумла да чорхларында айланадыла. Ала чорхларындан узакъгъа не да жуукъгъа кетмей турурча алагъа тохтаусуз терклик (чорх терклик) берип турургъа керекди.

Францияны капитуляциясындан сора Германия Уллу Британиягъа мамырлыкъ теджейди, алай а къабыл этилмейди. 1940 джылны 16-чы июлунда Гитлер Уллу Британиягъы чабыуну юсюнден директива этеди («Тенгиз Аслан» операция ). Алай а немча АТК бла джаяу аскерлени башчылыкълары, британ флотну кючлюлюгюн сылтаугъа салыб, алгъы бурун авиацияны кёкде бийликни къолгъа алырын излейдиле. 1940 джылны августунда герман авиация Уллу Британияны аскер-экономика потенциялын бузаргъа, халкъны моралын тюшюрюр муратда, айрымканны бомбалаб башлайды. Ахыр нюзюрю къралны капитуляциясы болгъанды. Немча АХК бла АТК Ла-Маншда ингилиз тенгизлеге чабыуул этедиле тохтаусуз. 4-чю сентябрдан башлаб немча авиация къралны къыбыласында орналгъан шахарланы бомбалаб башлайды: Лондон, Рочестер, Бирмингем, Манчестер.
Алай а бир талай замандан немча флот джангыдан инициативаны къолгъа алады. АБШ-ны къазауатха къошулгъанындан сора немча суу тюбю кемелени иги кесеги Американы атлантика джагъаларына кёчеди. 1942 джылны биринчи кесегинде ингилиз-американ кемелени Атлантикада батдырылыуу эмда заран берилиуюню саны кёлтюрюледи. Кечирек кемелеге къаршчы джакъны амалларын игилитегенлери себебли эмда американ аскер флотну талай урууундан сора немча суу тюбю кемеле Атлантиканы ара районларына ыхтырыладыла.

Арктика айрымканлада эмда Шимал Бузлауукъ океанны джагъасында — арктика тюзле эм тундра, андан къыбылада — чегет-тундра, тайга чегетле, къатыш эм кенгчапракъ чегетле, чегет-аулакъла, аулакъла, субтропик джерле арасы тенгиз чегетле эмда кёкенле; къыбыла-къюнчыгъышда — джарым къум тюзле.

! scope=row | Туугъаны | 15 апрель 1452Винчини къатында |- ! scope=row | Ёлгени | 2 май 1519 (67 джылда)Кло-Люсэ къала, Амбуазагъа джууукъ, Турень, Франция |-

Болумну алагъа таб болгъаны бла хайырланыб, ингилиз аскерле 1941 джылны 18-чи ноябрында алгъа урадыла. 24-чю ноябрда немчала контратака этерге кюрешедиле, алай а къарыу этелмейдиле. Ингилизлиле Тобрукну блокадасын юзедиле, сора алгъа джюрюшню тохтатмай Эль-Газалны, Дернаны эмда Бенгазини кючлейдиле. Январгъа Киренаиканы къолгъа аладыла, алай а аскерлери уллу джерде джайылгъаны бла Роммель хайырланыб, немча-итальян аскерлени алгъа урады, ала ингилиз фронтну юзюб шимал-кюнчыгъышха джюрюйдюле, алай а Эль-Газальны къатында тохтатыладыла. Аны бла фронт 4 айгъа шош болады.

Магистр Рогерий. Горестная песнь о разорении Венгерского королевства татарами / пер. с лат. яз. и коммент. А. С. Досаева. СПб.: Дмитрий Буланин, 2012, 304 с.

ГКЧП-ны дженгилиунден сора, 1991 джылны 24-чю августунда Баш Рада (Украин ССР-ни парламенти) Украинаны бойсуманзлыгъын баямлайды, бу баямлау 1991 джылны 1-чи декабрында Бютеу Украина референдумда бегитиледи.

Чёб атылыуда тюз кёбчюлюк алгъан кандидат сайланнганнга саналады (50%-ден аслам). Хорлагъан белгиленмесе, парламент эки палатасыны да ортакъ олтуруунда эм кёб чёб алгъан эки кандидатдан президент сайлайды.

Таргъулу шаухаллыкъны эм Дагъыстанны башха джерлерин Россия империягъа къошулуулары 1813 джылда Гюлистан мамырлыкъ кесамат бла бегитилгенди. 1867 джылда Таргъулу шаухаллыкъ къоратылгъанды, аны джерлеринде Дагъыстан областны Темир-Хан-Шура округу къуралгъанды.

12 минг адамы ишлеген, организацияны келечиликлери дунияны 80 къралда барды. Сауутлу къаугъа болса, КъКъХАК Къызыл Къач бла Къызыл Айны миллет джамагъатларыны эмда аланы бирлешдирген Халкъла Арасы Федерацияны ишлерин бирлешдиреди.
Организацияда баш орунну алады, баш кенгешиу, оноулашыу, эмда келечилик органына саналады. Генарал Ассамблея халкъла арасы мамырлыкъны эмда къоркъуусузлукъну юсюнде ишбирликни принциплерине къарайды, БМО-ну Къоркъуусузлукъ Кенгешини болджаллы членлерин, Экономика эмда Социал Советни членлерин сайлайды, Къоркъуусузлукъну Кенгешини теджеую бла БМО-ну Генерал Секретарын сайлайды, Къоркъуусузлукъну Кенгеши бла бирге БМО-ну Халкъла арасы сюдюне сюдюлени сайлайды. Экономика, социал, маданият эмда гуманитар сфералада халкъла арасы ишбирликни координация этеди; БМО-ну уставында белгиленнген башха полномочияланыда бардырады.

Геология джанында бусагъатдагъы тенгизле джаш къуралышладыла: аланы барысыда бу чеклеге палеоген-неоген заманда къуралгъандыла, ахыр тюрлениуле уа антропогенде болгъанды. Эм терен тенгизле, джер къабукъну сыннган джерлеринде къуралгъандыла (сёз ючюн, Джерле арасы тенгиз). Ууакъ тенгизле Дуния океанны сууларыны тюбюнде къалгъан континент къыйырлада къуралгъандыла.

Чикаго (ингил. Chicago, МФА: [ʃɪˈkɑːgoʊ] неда [ʃɪˈkɔːgoʊ]) - АБШ адам саны бла ючюнчю джерде тургъан шахарыды. Бек уллу темир джол эм мешна тёмчек. Джангы Йоркдан сора экинчи уллу финанс ортакъ. Иллинойс штатда Мичиган келню джагъасында орналыпды. Чикагону адам саны (2012 джылны санаууна кере) 2695000 чакълыды (акъ американлыланы саны 45%). Чикагогъа дагъыда "Экинчи шахар" неда "Джеллени шахары" дейдиле.

Вишист аскерлени башчысы Франсуа Дарлан бютеу француз флотну Француз Шимал Африканы джагъаларына элтирге деб буйрукъ береди. Бютеу француз флот Германия бла Италияны къолуна тюшеди деген къоркъууда, 1940 джылны 3-чю июлунда братин авиация Мерс-эль-Кебирде француз флотну бомбалайды. Июлну ахырына британлыла бютеулей француз флотну джараусуз халгъа келтиредиле.

Талай эволюциялыкъ теория барды, аланы бирлешдирген бир нохта барды, барысы да, бусагъатда джашагъан джашау формала, алгъаракъ джашагъан башха джашау формаладан къуралгъандыла деген оюмду. Эволюциялыкъ теорияла бир-бирлеринден эволюцияны механизмлерини ангылатыуу бла айырыладыла. Бусагъатда эм джайылгъан, эволюцияны синтетика теориясы атны джюрютген, Дарвинни теориясыны баргъаны болгъан теория саналады.

Бусагъатдагъы тиллени джарымы чакълы бири XXI ёмюрню ортасына хайырланыудан чыгъарыкъдыла. Тилни джюрютген андан кючлю тил система бла контактха кирсе тилге къоркъуу болады, ол себебден ал сафда гитче халкъланы тиллерине эмда къраллыкълары болмагъан халкъланы тиллерине барды. Сабийлени 70% азы окъуса ана тилин, ол тил тас болургъа къоркъууда тилге саналады. ЮНЕСКО-ну «Тас болуугъа къоркъууда дуния тиллени атласына» кёре Европада 50 тил чакълы бирге тас болуу къоркъуу барды.

Къара африканлыла, 1957 джылны Тыш джерлиле бла клисаланы юсюнден законуна кёре, «акъ» клисалагъа кирелмегендиле. Алай а бу закон къаты болмагъаны себебли, клисалада къарала бла акъла тенг болгъандыла.

1964 год — генерал Рене Баррьентос Ортуньону башчылыгъында аскер путч. Кечирек, 1966джылда, Рене Баррьентос Ортуньо президент болуб сайланады.

а) къолдагъы, ол деген, тыш кърада тёлеуню закон мадары болгъан, джюрюудеги ачха белгиле. Дагъыда джюрюуден алыннган, неда алына тургъан ачха белгиле (банкнотла, темир ачхала, казначей билетле).
Фолкленд къазауат 1982 (ингил. Falklands War, исп. Guerra de las Malvinas) — Уллу Британия бла Аргентинаны арасында Фолькленд айрымканланы (Аргентинада Мальвин айрымканла дейдиле) кючлер мурат бла бардырылгъан къазауатды. Не Аргентина, не Уллу Британия ачыкъдан къазауат баямламагъандыла бир-бирлерине, эки джанындан да кеслерини закон территорияларында контролну орнуна салыр нюзюр болгъанды. Къазауат Уллу Британияны хорламы бла бошалгъанды. Бусагъатда да айрымканла аны къолундадыла.

1861 джылдан чыкъгъан АБШ-ни бютеу федерал банкнотлары бусагъатха дери закон тёлеу мадаргъа саналадыла. 1971 джылдан башлаб АБШ-ни доллары алтыр резерв бла баджарылмайды. Эркин джюрюуде бусагъатда бу номиналлы банкнотала бардыла:

8-чи - 9-чу августда «Шимал» аскер къауум Ленинградха алгъа джюрюшню джангыдан башлагъанды. Совет аскерлени фронтлары талай джерде джыртылгъанды, ала Таллинн бла Ленинградха ыхтырылыргъа керек боладыла. Талинни джакълау немча аскерлени бир кесегин былайда тохтады, алай а 28-чи августда совет аскерле эвакуацияны башларгъа керек боладыла. 8-чи сентябрда Шлиссербургну кючлебЛенинградны тогъайгъа аладыла.

Къарала бла башха бетлилеге (бояулулагъа) профсоюзла ХХ ёмюрню башында огъунакъ къуралсала да, къара африканлыла ол профсоюзлагъа закон тамалда член къуру 1980-чи джылланы реформаларындан сора болалгъандыла.

40-чы джылланы аллына СССР-ни промышленносту асламысы бла аскер продукция чыгъарыугъа кёчеди (аннга мобилизация дерге боллукъду) 1939 джылны 11-чи январында (Европа да къазауатха джораланыб) Аскер кереклени наркоматы (халкъ комиссариаты, министерствосу) эмда Сауутланы наркоматы къуралады. Чыкъгъан джюк мешинала бирида къалмай джакъчы бояу бла боялыб башлайдыла.

Филиппинледе декабрны ахырына японлыла Минданао бла Лусон айрымканланы кючлейдиле. Американ аскерлени къалгъан кесеги Батаан джарымайрымкан бла Коррехидор айрымканда бегийдиле.

10-чу декабрда Гуам айрымкандагъы американ базаны, 23 декабрда — Уэйк айрымканны кючлейдиле, 25-чи декабрда Гонконг тюешеди. 8-чи декабрда японлула Малайны британ фронтну юзюб къызыу алгъа джюрюйдле, британ аскерле Сингапургъа ыхтырыладыла. Аннга дери британлыла «хорланмазлыкъ къалагъа» санагъан Сингапур 1942 джылны 15-чи февралында тюшеди. 70 минг чакълы бир британ эмда австралиячы аскерчи джесирге тюшедиле.

Байрамла бизнес бла да хайырланадыла, ала да кърал байрамлада салыннган нюзюрню тутадыла. Адамланы ала чыгъаргъан затны тёгерегине джыйыу, джакъ этдириу, сёз ючюн, Сыраны байрамы.

СССР къазауатха къызыуда хазырланыб кюрешгенди. Джашыртын мобилизация бла кюнбатыш чекледе сауутлу кючлени санын ёсдюрюу бардырылады. Халкъны ичиндеда аскер юретиу бардырылгъанды.

Байрамлашыуда хайырланыу бек уллу орун алады. Хайырланыу ашау-ичиуде, саугъа бериуде, байрам ючюн сатыб алыннган омакъ кийимде кёрюнеди. Хайырланыуну джамагъатыны къуралыуу бизнесни хар байрамны да чыгъарылмазлыкъ къошулуучусу этеди. Байрам — маркетингни адырыды.
Саха́ра (араб. صحراء) — Дунияда эм уллу къум тюздю, Шимал Африкадады. Кюнбатышдан кюнчыгъышха 4800 км, къыбыладан шималгъа 1200 км узунлугъу барды; джери 8,6 млн км² (Африканы джерини 30%). Кюнбатышдан Атлантика океан джууады, шималдан Атлас таула эм Джерлеарасы тенгиз бла чеклиди, кюнчыгъышда уа Къызыл тенгиз барды.

Немча аскерле сакъланмай тургъанлай, совет чекде юч уллу аскер къауум («Шимал», «Орта» эмда «Къыбыла») совет коммуникациялагъа кючлю ургъанды. Биринчи кюн огъунакъ, герман аскер кёб совет сауутну, джаныучуну, аскер техниканы къурутханды неда къолгъа алгъанды: 1200 самолет кёкге чыкъмагъанлай джокъ этилгенди.. 23-25 июнда совет фронтла контр уруу этерге излейдиле, алай а джетишимли болалмайдыла.

Sound of The Music / «Музыканы макъамы» музыкасы: Ричард Роджерс, либреттосу: Ховард Линдсей & Рассел Круз, джыр сёзлери: Оскар Хаммерстайн (1959)

Кёбчюлюк информацияны мадарлары (къысхасыча «КИМ», неда — масс-медиа) — кёбчюлюк коммуникцияны нюзюр этиб, сёз, сыфат эмда музыкалыкъ информацияны къуралыууну, кёзюулю бериуюню эмда тиражланыууну баджаргъан къуралыш-техника комплексди.

Шимал Тегей — Алания Республика (Терк Башы Тегей, Шимал Тегей; тег. Республикæ Цæгат Ирыстон — Алани эшитилиую) — Россия Федерацияны къурамына кирген республикады (къралды), Россия Федерацияны субъектиди, Шимал-Кавказ федерал бёлгени къурамына киреди.

Таулада башланнган джетеклери, башында тау халилери барды. Тюзге чыкъсала уа тюздеги сууланы халилерин алыб, рахатлайдыла, уллу узунлукъда кеме джюзерчадыла.

Электрика биримле бла эталонланы юсюнден халкъла арасы конференция (Лондон, 1908) «халкъла арасы» электрика биримлени, аны ичиндеда «халкъла арасы Джоульну» бегитгенди. 1948 джылны 1-чи янаврындан башлаб абсолют электрика биримлеге къайтыудан сора: 1 халкъла арасы Джоуль = 1,00020 абсолют Джоулгъа марда бегитилгенди.

{| class="infobox_v2 vcard" cellspacing="7" border="0" style="border-color:#8888AA;" | colspan="2" class="entete personne" style="background-color:#EEEEFF;color:black;" | Уильям Дж. Морганингил. William G. Morgan |-

Адамны хакъларыны тамал декларациясы БМО-ну Генерал Ассамблеясыны ючюнчю сессиясында 217 А (III) резолюциясы бла къабыл этилгенди (Адамны хакъларыны юсюнден халкъла арасы пакт) (10-чу декабрь 1948 джыл). Декларация адамны тамал хакъларын белгилейди.
Сентябрда бирликчи кючле Бельгиягъа джюрюшню башлайдыла. 1944 джылны ахырына немчалыла кёб къыйын салыб кюнбатышда фронтну шош этедиле. 16-чы декабрда немчалыла Арденнледе алгъа джюрюш башлайдыла, бирликчилени аскер башчылыгъы уа Арденлеге фронту башха кесеклеринде эмда резерв аскерлени болушлукъ иеди. Немчалыла Бельгияны ичине 100 километрге киредиле, алай а 1944 джылны 25-чи декабрына немча алгъа джюрюш тохтайды, бирликчиле уа алгъа урадыла. Иницатива ызына къайтмаздан Бирликчилеге тюшеди.27-чи декабргъа немчалыла Арденледен ызына ыхтырыла башлайдыла. 1945 джылны январында, немчалыла Эльзасда Берликчилени эслерин бёлюрге талай контруруу этгендиле, алай а джетишимли болмагъандыла. Андан сора американ эмда француз аскерле Кольмер шахарны къатында 19-чу немча аскерни бёлеклерин къуршоугъа алыб, 9-чу февралгъа къаушатадыла («Кольмар чоюн»). Бирликчиле немча джакълыкъланы юзюб («Зигфридни Сызы») Германиягъа киредиле.

Чагъы́р — джюзюм сууну неда башха кёгет сууну толу неда джарым спирт быжылдауундан (бир-бирде спирт эмда башха затла къошулгъан, сёз ючюн, «Кючленнген чагъырла» къуралгъан алкоголь ичкиди (кючлюлюгю: натурал — 9–16 %, кючлендирилгенле — 16–22 %).

1933 джылда Германияда властха Адольф Гитлер башчылыкъ этген Миллет-социалист ишчи партияны келиуу бла, Германия Версаль кесаматны тыйгъычларын къулакъгъа алмай башлайды. Сёз ючюн джасакъ болгъан аскерге чакъырыуну орнуна салыб, сауутлу кючлени санын терк кёлтюреди, сауут бла аскер техниканы чыгъарыуда да уллу кёлтюрюу болады. 1933 джылны 14-чю октябрында Германия Миллетлени Лигасындан чыгъады эмда Сауутланмауну юсюнден бардырылгъан Женева конференциягъа къошулургъа унамайды. 1934 джылны 26-чы январында Польша бла Германияны арасында бир-бирлерине чабмауну юсюнден кесамат къабыл этиледи. 1934 джылны 24-июлунда Германия Австрияны ара шахары Венада правительствогъа къаршчы путч этиб, аншлюс этерге излейди, алай а итальян диктатор Бенито Муссолинини къаршчы болгъаны себебли тохтатады.

1940 джылны ноябрында ингилиз авиация Тарантода итальян портну урады. Бу атакадан сора Шимал Африкадагъы итальан аскерлеге керекле эмда азыкъ ташыу къыйын болады. Аны бла хайырланыб, 1940 джылны 9-чу декабрында ингилиз аскерле Мисирде алгъа джюрюш этедиле, январда Киренаиканы бютеулей кючлейдиле, февралгъа уа Эль-Агейлагъа чыгъадыла.

Акъла да сауутланыб башлагъандыла. 1990-1992 джыллада кюннге сауут тутаргъа 500 лицензиядан артыкъ берилгенди. Африканер халкъ блок къуралгъанды (АХБ), ары 20 акъ организация киргенди. Аны кенгешини башчысы Ф. Харценберг, директоратха башчы уа Анголада къазауатны джигити — генерал Констанд Вильюн (Constand Viljoen) болады. АХБ-ни баш нюзюрлери Бур халкъ аскерни къурау эмда африканерлени айырылыуу болгъанды.

Этиология деб аурууланы чурумларына - инфекцион агентлеге айтадыла. Ала кёбюсине: вирусла, бактерияла, грибокла, сууалчанла, дагъыда башха ауруу чыгъаргъан затладыла.

Растдзинад (тег. Рæстдзинад — «тюзлюк») — Владикавказда (Шимал Тегей) тегей тилде хар кюн сайын (ыйых кюн бла баш кюнден къалгъан) чыкъгъан джамагъат-политика газетди. Бир джылгъа газетни 250 номери чыгъады.
3000 япон аскерчи джагъагъа тюшюб темир джол станцияла кибик нюзюрлеге джюрюб башлайдыла. 19-чу къытай аскерни бёлеклери алагъа кючлю къаршчылыкъ этедиле. японлула ызларына ыхтырыларгъа керек боладыла. Шанхай кюнбатыш къралланы эткисини сферасына киргени себебли, АБШ, Уллу Британия бла Франция аллындан да Японияны аскер операцияларын тыярын излегендиле, алай а анда мобилизация тохтамагъанды. 30-чу январда Чан Кайши ара шахарны Нанкинден Лояннга кёчюреди. 12-чи февралда кюнбатыш къралланы инициативасы бла кюнлюк от тыйыу болады, ол заманда граждан адамлагъа болушлукъ этиледи. Япония эсе уа джангы ультиматум салады, аннга кёре къытайлыла аскерлерин шахардан 20 километрге узайтыргъа керек болгъанды.

Индия Инд сууну ёзенини Цивилизациясыны эмда башха буруннгу цивилизацияланы джурту болады. Тарихини асламысында, Индия сатыу-алыу джолланы арасы болуб, мийик маданияты бла байлыгъы айтхылыкъ болуб тургъанды дунияда.

1991 джылны 17-чи мартында СССР-ни сакълауну юсюнден бютеусоюз референдум бардырылады, референдумгъа къошулгъанладан 77,85 % союзну сакълауу ючюн, 28 % къаршчы чёб атадыла.

Кавказгъа джюрюш этген Аскерлени «А» къаууму 23-чю июлда Ростовну алыб, Къобан регионнга джюрюуню бардырады. 12-чи августда Краснодар тюшеди. Алай а Кавказ таулада эмда Новороссийскде совет аскерле джауну тыядыла.

Еврогъа Франкфуртдагъы Европа ара банк (ЕАБ) бла еврозонагъа кирген къралланы ара банкларындан къуралгъан Ара банкланы европа системасы (АБЕС) оноу этедиле. ЕАБ бойсунмагъан ара банкды, эмда аны къолунда еврозонада монетар политиканы бардырыуу турады. АБЕС эсе уа къагъыт ачхала бла темир ачхаланы, еврозонаны къралларында къолда джюрюрюк ачханы джайыу аны тышында еврозонада тёлеу системаланы ишлеулери барды.

Кяхта кесамат, Эресей бла Цин империяны арасында илишкилени хакъ тамалы болуб XIX ёмюрню арасына дери баргъанды. Аны шартлары эки джанны да разылыгъы бла кечирек тюрлендирилгендиле (Айгун кесамат, 1858; Пекин трактат, 1860).

Адам башына БИП 2010 джылда — 4,8 минг долл. (дунияда 150-чи орун). Ишсизлик — 8,5 % (2009), джарлылыкъ дараджадан энишге — халкъны 60 % (2006).

Официал болмагъан атлары: «Невада шахар», «Шимал Пальмира», «Питер», «Шимал ара шахар», «Шимал Венеция», «Акъ кечелени шахары», «Культураны ара шахары», «Петербург», «СПб», «Юч революцияны бешиги».

Обурланы марау неда къуртхаланы марау — обур неда къуртха болгъанына ийнанылгъан адамланы ызлау, тутуу эмда къазаларына тюбетиу. Тарихде обур марау, асламысы бла обурланы от салыб неда асыб ёлтюрюу бла бошалгъанды. Бусагъатда къуртхаланы марау термин, «оюмлары бла, къарамлары бла джамагъатха къоркъуу болгъан, неда алай кёрюннген адамлагъа къаршчы бардырылгъан компания» ангыламында, метафорача хайырланады.

Огъары Эбзе, сейирлик пейзажлары эмда архитектура хазнасы бла бек белгилиди. IX—XII ёмюрледе ишленнген адамла джашагъан къалала кёб санда сакъланнгандыла. Дагъыда буруннгу таш православ клисала сакъланнгандыла. Огъары Эбзе — ЮНЕСКО-ну Бютеудуния осуйлукъ объектлени тизимине киреди.
Рандстад (нидерл. Randstad — тогъай шахар; неда — Рандстад Голланд) — Нидерландланы кюнбатышында кёб аралыкълы шахар агломерация-конурбацияды, аннга къралны эм уллу шахарлары киредиле — Амстердам, Роттердам, Гаага эм Утрехт. Аны чеклеринде Нидерландланы эм магъаналы шахарлары орналгъанды: Амстердам - ара шахар, Гаага парламент бла правительствону эмда халкъла арасы къуралышланы резиденциясы, Роттердам - дунияда эм уллу тенгиз портладан бири; Лейден — Европада эм къарт университет шахарладан бири.

Апартеид бла кюреш БМО-ну 1970-1980 джыллада эм баш ишлерини бири болгъанды. Бу кюрешге башха хакъ джакълагъан организацияла да къошулгъандыла. КъАР-ни кесинде да актив диссидент къымылдау болгъанды. Апартеидни курууу Нельсон Мандела бла аны Африкан миллет конгрессден (АМК) джандашларыны кюрешлери бла байламлыды. Кечирек, кесини кюреши ючюн Нельсон Мандела Мамырлыкъны Нобель премиясын алгъанды. АМК-дан сорада, апартеидни тюшюуюню баш чуруму, акъ адамланы саны азайгъан болгъанды (1940 джыл — 21%, 1990 джыл — 11%), аны тышында Фредерик де Клеркни кърал башчы болгъан заманында апартеидни демонтажы башланнганды.

Евро (валюта белгиси — €, банк коду: EUR) — «еврозонаны» 18 къралында официал Валютады (Австрияда, Бельгияда, Германияда, Грецияда, Ирландияда, Испанияда, Италияда, Кипрде, Люксембургда, Мальтада, Нидерландлада, Португалияда, Словакияда, Словенияда, Финляндияда, Францияда, Эстонияда, Латвияда, Литвада). Аны тышында бу валюта дагъыда 9 къралда джюрюйдю, аладан 7 — европа къралла. Алай бла евро 320 миллиондан артыкъ европачыгъа официал валютады, официал тышында хайырланнган территорияла бла бирге уа 500 миллион адам бу валютаны баш тёлеу амал кибик хайырланадыла. 2006 джылны декабрында къолда 610 млрд евро джюрюгенди, бу кёргюзюм дунияда джюрюген ачхалада эм кёбдю, бу кёргюзюм бла АБШ-ны долларын огъунакъ озгъанды.

1966—1967 джыл — Эрнесто Че Гевара, башчылыкъ режимни къурутур ючюн партизан къозгъалыу къараргъа кюрешеди. 1967 джылны октябрында АБШ-ны тири болушлугъу бла, правительствону кючлери Че Гевараны къауумун къурутадыла.

1956 дж. — Стокгольмда, Гётебергда эмда Мальмода (Швеция), Mobile System A (MTA) автомат автомобил телефон ауну биринчи кёзюую ишлеб башлагъанды.

Славян тиллени кёбюсюнде, аланы ичинде орус тилде да, байрым кюнню аты, ыйыкъны (баш кюнден башлаб) бешинчи кюнюне саналгъаны себебли, «беш» деген тархдан келеди: орусча — пятница, белорусча — пятніца, болгарча — петък, чехча — pátek, полякча — piątek, сербча — петак, хорватча — petak, словенча — petek, словакча — piatok, украинча — п’ятниця. Маджар тилде péntek сёз — славян тилледен алыннган сёздю.

1990 джылны февралында парламентни сессиясыны ачылыуунда, президент Фредерик де Клерк АМК, Панафрикан конгресс, коммунист партияны ишлеуюне джасакъны къоратылгъанын баямлагъанды, Нельсон Мандела азат ийилгенди.

Алай а, башха къраллада (сёз ючюн, АБШ-де) дискриминация законла къоратылгъандыла, КъАР-де уа тамам терсине, расаланы арасында илишкилерин регуляция этген джангы актла чыгъыб тургъанды. Акъланы апартеид политиканы джакълаулары демография бла да байламлы болгъанды, аланы санлары, къаралагъа кёре аздан-аз болуб баргъанды, апартеидсиз властны къолда тутхан къыйын болгъанды.
Джангы заманны къралларында эм белгили диктаторлары быладыла: Адольф Гитлер, Бенито Муссолини, Иосиф Сталин, Франсиско Франко, Аугусто Пиночет, Пол Пот, Николае Чаушеску, Ким Ир Сен эмда башхала.

Уния, Германияны XIV ёмюрде Скандинавияда экономика эм политика экспансиясына къаршчылыкъгъа къуралгъанды. Ол кёзюуде эркин шахарла бла Ганза акъыртын-акъыртын Скандинавияда сатыу-алыуну къолгъа джыйгъандыла. Немецлени былайгъа келиую скандинав интеграциягъа джангы къарыу бергенди. Кальмар унияны къураууна себеб болгъан экинчи фактор — XIII—XIV ёмюрледе климатны сууукъ болууу бла чыкъгъан экономика кризис болгъанды. Кёб бай скандинав юйюр Шимал Европада джерлеге ие болгъанды, бирикген король аланы иеликлерини тийилмезлигине гарант болгъанды. Дания, джангыз кеси политика амбицияларын тындыралмагъанды: Шлезвиг бла Балтиядан кетерге керек болгъады. Норвегияны патчахларына эсе уа тири политика бардырыр ючюн энчи къайнакълары джетишмегенди. Бу бютёу шарт, унияны къуралыууна себеб болгъанды. Кальмар униягъа биринчи атламгъа швед-норвег унияны санаргъа боллукъду.

Немча суу тюбю кемеле Атлантика океанны бютеулей акваториясына джайыладыла: Африканы, Къыбыла Американы джагъаларында, Кариб бассеинде. 1942 джылны 22-чи августунда, талай бразил кемени немчалыла батдыргъандан сора, Бразилия Германиягъа къазуат баямлайды. Андан сора Къыбыла Америкадагъы башха къралланы ачыуландырыргъа излемей, немча суу тюбю кемеле бу регионда сермешиулерин азайтадыла.

Тергеулеге кёре шахарда эм джайылгъан ингилиз бла испан тилди: 42,2 % бла 41,7 %. Къалгъанланы туугъан тиллери: корей (2,4 %), тагал (2,3 %), эрмен (1,7 %), къытай (1,5 %), къаджар (1,3 %) эм башха тилледи.

Викимедиа фонд (ингил. Wikimedia Foundation, Inc., къысхасыча WMF) — саудюгерчи болмагъан игилик этиу организацияды, талай краудсорсингли вики-проектлени (аланы ичинде — Википедия, Викисёзлюк, Викисёз, Викикитаб, Викитека, Викигид, Викигёзен, Викибилгиле, Викитюрлюле, Викиджангылыкъла, Викиверситет, Викимедиа Инкубатор, Мета-вики) ишлеулерин юзмей тутады, бусагъатда ишлемеген Nupedia деген энциклопедиялы проекти иесиди. Фонд, Wiki Loves Monuments (Вики эсгертмелени сюеди) деген конкурсну къурагъанды.

Аны бла бирге къралда джылыныуну ахыр кесеклери да таукел джукълатыладыла. Брежневни кърал оноугъа келгени бла, кърал къоркъуусузлукъну органлары система бла разы болмагъанлагъа къаршчы кюрешни кючлендиредиле. 1968 джылда СССР-ни аскери Чехословакиягъа анда политика тюрлениулени тохтатыр мурат бла киреди (Прага джаз).