Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Hasbídí Bikooh éí 0.5 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 735 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Béégashii Ndaʼniłhodii éí Dibé Nitsaa Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Chʼółání Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ, áádóó Chʼółání Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biwááshindoon éí díí kin dah shijaaʼíigi bił hazʼą́.

Chąąneiłmaasii bijáád nineezí éí chéłchaaʼ bideeʼ nteelígíí dah yikahjí atah daasdzoh. Ndaʼałkaahí éí "Sisyphus" deiłníigo deiyózhí. Chąąneiłmaasii bijáád nineezí éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́ (tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí), áádóó éí 90 ałʼąą ádaatʼé.

Díí mąʼii łitsooí éí 23–35 inch áníłnéez łeh, áádóó éí 6–24 dahidídloʼ áníłdáás; bitseeʼ éí 12–19di inch áníłnééz; bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłtso. Łaʼ éí daaltsxo, náánáłaʼ éí łichíiʼgo ndaashchʼąąʼ. Bikʼos dóó biteeldę́ę́ʼ éí daalgai.

Doo Alkʼahii éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Naatʼáanii Nééz Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́.

Nááná łaʼ tsétah dibé éí séí hólǫ́ǫgi dóó doo ayóo ndahałtingi dahiná ałdóʼ; ndaʼałkááhí díí tsétah dibé "Ovis canadensis nelsoni" deiłníigo dayózhí.

Dlozishzhiin Bikooh éí Dibé Nitsaa Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Tó Háálį́ Hátsoh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.

Dził Bílátah Łitsooí éí Dookʼoʼoosłííd Náhookǫsjígo siʼą́. Díí dził éí 8,042 adeisʼeez áníłtso bineelʼą́ąhgo (deigo), áádóó éiyá 35°21′56.09″N 111°30′02.35″W﻿-gi bił hazʼą́.

Łóóʼ biyaʼ éí chʼosh bikágí dantłʼizí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Siphonostomatoida" deiłníigo deiyózhí. Łóóʼ biyaʼ éí tónteel tʼáá ałtso biyiʼdi dahólǫ́; adóó éí 1,000 ałʼąą ádaatʼé.

Yaatʼáhí éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Tenuipalpidae" deiłníigo deiyózhí. Yaatʼáhí éí 880 ánéelą́ą́ʼ ałʼąą ádaatʼé.

Tó Sido Háálį́ Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biwááshindoon éí Tó Sido Háálį́ hoolyéedi kin dah shijaaʼíigi bił hazʼą́; áádóó éí kin dah shijaaʼígíí agháadi áníłtso, díí hahoodzooígíí biyiʼdi.
Biniʼantʼąąʼtsózí 09go yoołkááł yę́ędą́ą́ʼ Naakáí Hastiin Lt. Col. Manuel Antonio Chaves (Yootó Hahoodzo biVolunteer Militia) naatʼaanii abidiilyá, díí éí Shash Bitooʼgi siláołtsooí bikin siʼáánigi. Biyaagi nidaalnishígíí éí 7 officers daʼnilį́ áádóó 203 siláołtsooí. Naas hódéíshzhiizhgo éí Hastiin Manuel Antonio Chaves yáʼátʼééhgo naatʼáanii nilį́ʼ bidiiníʼgo bikʼéʼ hóstʼáá, biniináʼígíí éí chʼiyaan adóóleʼéʼ Naabeehó yiitéʼnį́į́hgo yaʼnaagáá bidiníʼ áádóó siláołtsooí ałdóʼ doo akʼéʼ daʼhóółį́ʼda dazlį́ʼ. Biniʼantʼąątsoh 10go yoołkááłgo éí łį́į́ʼ ałgáá dikáago baʼnidiildéí áádóó éí banaʼaldééhgo táá yiiskąąʼ. Naaná beezhee hólǫ́ʼniʼ ałdóʼ aadi daʼdlááhgo baʼnaʼaldééh, Hastiin Manuel Antonio Chaves yéélą́ aslį́į́hgo akwii tʼéíígo baʼnaʼaldééh. Áádóó saah hazlį́ʼgo Naabeehó dóó siláołtsooí ałkʼiʼjéé áádóó beeʼeldǫǫh łaʼ yiidéísdǫǫhgo táá oosdéíʼ. Áádóó 200 ánéelą́ąʼgo Naabeehó siláołtsooí yiʼkʼiʼjééhgo yaʼnidiikáí, áádóó siláołtsooí beeʼeldǫǫh déídeisdǫǫhgo 12 Naabeehó neezná áádóó 40go éí daasná. Akwiidaʼ hótʼį́ʼdiʼ doo bikʼíʼjįʼ Hastiin Gen. Edward Canby naaltsoos yiyiikééd. Díí éí Hastiin Chaves naaltsoos beeʼkééd, ákó ndi áádóó naaltsoos ayiiláda. Éí biniiná; Hastiin Chaves atsá bidooltʼé áádóó éí Hastiin Captain Andrew W. Evans akiʼ kééh iiyá. Áádóó Hastiin Chaves éí Beeʼeldííldahsinilgo aaná biʼdoolá, áádóó éí siláołtsooíjiʼ aahwiinítʼį́ bá hooghanji baʼhwį́į́stʼį́ʼdiʼ.

Chʼosh bikágí ntłʼizí ditłʼooígíí éí chʼosh bikágí dantłʼizí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Pilumnoidea" deiłníigo deiyózhí. Chʼosh bikágí ntłʼizí ditłʼooígíí éí tónteel tʼáá ałtso biyiʼdi dahólǫ́.

Chʼosh bitsʼaʼígíí bigaan dahólónígíí éí Chʼosh Bikágí Daalzhólígíí dah yikahjí atah daasdzoh; adóó éí tónteel biyiʼdi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí éí "Brachiopoda" deiłníigo dayózhí.

Tó wónaanídę́ę́ʼ tsísʼná éí 5–15 mm ádaníłtso. Bitsʼíís éí łizhin dóó łitsxogo naashchʼąąʼ łeh. Łeeyiʼdi éí dabighan. Chʼil bijeeh dóó tádídíín éí bichʼiyąʼ.

Séítahgi chʼosh bitsʼaʼí éí Chʼosh Bikágí Daalzhólígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Mactridae" deiłníigo deiyózhí. Séítahgi chʼosh bitsʼaʼí éí tónteel tʼáá ałtso biyiʼdi dahólǫ́.

Łeetsoii éí tséghádiʼnídínii átʼé áádóó chemical element éí (S); periodic table néélʼį́į́hgo naaltsoos bikáaʼgi, łeetsoii éí námboo 16 góneʼ yiisdzoh.

1838 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Mąʼii Deeshgiizhnii kʼéhgoʼ adaʼałį́į́hígíí ałʼą́ą́h aadza, díí éí Kiisʼáanii Towají yaʼdaałtíʼígíí Mąʼii Deeshgiizhnii yaʼniiná. Díí Kiisʼáanii nidaʼhaznáʼígíí éí bikin Pecos hoolyéʼdę́ę́go nidaʼhazná. Aadę́ę́ʼ Naakáí dóó Naałání bikʼé daʼadiiná. Mąʼii Deeshgiizhjį́ nidaʼhaznágoʼ Mąʼii Deeshgiizhnii dinéʼiʼ biłdaʼahéégoʼ Kiisʼáanii baʼnidaʼhazná (Mąʼii Deeshgiizhnii dóó Kiisʼáanii Pecosdę́ę́ʼ nidaʼhaznáʼígíí éí tʼaałá bizaad yéiyáʼ daałtiʼ, díí éí tʼaałá Towají yaʼdaałtí). 1936 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Wááshindoondi bee hazʼáanii ádeiłʼíní naaltsoos hadéídiilá, díí éí Mąʼii Deeshgiizhnii dóó Kiisʼáanii Pecosdę́ę́ʼígíí tʼaałá nilį́į́hgo aalyá. Diishjį́go Kiisʼáanii Pecosdę́ę́ʼ nidaʼhaznáʼígíí tʼaadiʼ akwéíʼé Mąʼii Deeshgiizhgi daʼbighan.
Tséʼédǫ́ʼii bitsiinézí atsahígíí éí chʼosh bijáád hastání dah yikahjí atah daasdzoh. Ndaʼałkaahí éí "Panorpidae" deiłníigo deiyózhí. Díí tséʼédǫ́ʼii bitsiinézí éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dóó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dahólǫ́.

Hashkʼaan éí "Musa acuminata" dóó "Musa balbisiana" wolyéego tsin bineestʼąʼ átʼé. Díí tsin éí Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi hahóólįįd, áádóó éí deesdoigi dóó honeezílígi tʼéiyá hólǫ́.

Tó Dah Siyíní éí Yootó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Tʼiis Názbąs Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.

Mąʼiitsoh éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí dóó Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyah dóó Chʼah Diʼilii Bikéyah dóó Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyahdi dahólǫ́. Ałkʼidą́ą́ʼ éí Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah dóó Náhookǫsjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi daholǫ́ǫ́ ńtʼę́ę́ʼ ałdóʼ; dííshjį́į́góó éí ádaadin ńléidi.

Chaaʼ éí bitseeʼ nteel, áádóó éí 33–77 dahidídloʼ áníłdáás; áádóó éí 3.3di adéesʼeez áníłnéez łeh. Bitsʼíís éí dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ; bitseeʼ łizhin.

Tséndaashchʼąąʼító Bibąąh éí 220.8 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 189,885 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Dį́į́ nahaigo éí Wááshindoondi bee hazʼáanii ádeiłʼíní nidaʼaskáá (Congressional committee wolyéego nidaʼaskáá), díí éí Hwéeldi Naabeehó awaalyáʼiʼ daʼnilį́ʼígíí naaskáá. Áádóó Shash Bitooʼdi aadaʼ hótʼį́į́hdiʼígíí ałdóʼ naaskáá. Éí naʼaskááʼiʼgiʼ 20 éí doodaiiʼ éí 30 Naabeehó naastsééd beeʼeldlǫǫhtsoh howitzers wolyéígíí beeʼ. Áádóó nidaʼalkáágo ałdóʼ siláołtsooíłá naʼbidiikidgo anį́į́hlá, "Łaʼ siláołtsooí Naabeehó asdzani dóó baʼałchiʼní néístsééd". Akáʼajiilyééd nitʼééh, Hastiin Lt. Ortiz doodaiiʼ hódiinį́į́hdiʼgo biniiná áádóó akáʼajoolwodaʼ. Áádóó Atsá biyaazh biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí Hastiin Manuel Chaves siláołtsooí 400 ánéelą́ąʼgo, Naabeehó bikéyah bikáágo téídiʼéézh áádóó éí aad siláołtsooí Naabeehó yiikʼiʼjįʼ nidaazbaaʼ. Wááshindoondę́ę́ʼ tʼáá dooʼbeeʼlą́ʼ alééhgo.

Díí naʼagédí éí 3–8di inch áaníłtso łeh, áádóó éí łichííʼ dóó dibéłchíʼíigo ndaashchʼąąʼ; łaʼ éí binááʼ áłtsʼíísí, náánáłaʼ éí binááʼ ádin; biláshgaan éí ntsxaa dóó bigaan yitah hółdzil.

Kin Mąʼii Deeshgiizh wolyéígíí éí tʼáá Mąʼii Deeshgiizhnii dinéʼiʼ biWááshindoondę́ę́ʼ bikʼíʼ daʼdéízį́į́h áádóó yiiyoołwoł. Naaná tʼáá akwéíʼiʼ bee hazʼáanii aalį́. Mąʼii Deeshgiizhnii biWááshindoon éí bibéésh bąąh dah siʼání hólǫ́ áádóó naakigo bi Lt. Governor hólǫ́ (Łaʼ Lt. Governor éí tʼáá akwéíʼiʼ kin Mąʼii Deeshgiizhgi yaʼahólyą́, áádóó łaʼ éí kin Pecos/Village of Pecos/Pueblo of Pecos wolyéígíí yaʼahólyą́). Áádóó Mąʼii Deeshgiizh bisiláo ałdóʼ akwéíʼiʼłá hólǫ́.

Díí chʼoshtsoh bíláshgaantsohí éí tʼóó dį́į́ʼ inch ádaníłnéez łeh, áádóó éí tʼáá ałtso daʼalghałgo naaki; łóóʼ yázhí deilghal łeh. Táłtłʼááh gaanłání dóó yilcháazhii dahólǫ́ǫgi naakai.

Naʼashjéʼii nahachaʼí łichíʼígíí éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí éí "Phidippus johnsoni" deiłníigo dayózhí. Naʼashjéʼii nahachaʼí łichíʼígíí éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi hólǫ́.
Kin Náhálgaaí Bił Hahoodzo éí Wááshindoon Bikéyah biyiʼdi bił hazʼą́. Wááshindoondi alą́ąjįʼ dah sidáhígíí bikin dóó Wááshindoondi bee hazʼáanii ádeiłʼíní bighan áadi siʼą́.

Tʼiis Tó/Naaʼnideetiin éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Tséhootsooí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́.

Łeeʼdoolʼeezí éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi naazkaad, áádóó éí naaki dimíilgo da ałʼąą átʼé. Ndaʼałkaahí bikʼehgo éí "Orobanchaceae" daolyé. Łaʼ éí bílátaʼiigááh, náánáłaʼ éí bílátaʼiitsóóh.

Tséyiʼ Naayolí éí Dibé Nitsaa Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Tséyiʼ Naayolí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ, áádóó Tséyiʼ Naayolí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biwááshindoon éí díí kin dah shijaaʼíigi bił hazʼą́.

Díí naaldlooshii éí łigai dóó łizhingo ndaashchʼąąʼ. Bitsʼíís éí 18–21 inch áníłtso; bitseeʼ éí 5.5–8 inch áníłnééz; 3–4.5 dahidídloʼ ádaníłdáas łeh.

Chʼoshłóóʼ bitsʼáozʼaʼ łání éí Bijáád Ádaadinígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Tritonioidea" deiłníigo deiyózhí. Chʼoshłóóʼ bitsʼáozʼaʼ łání éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́.

Naʼníʼá Hótsaadi atsiniltłʼish bá hooghan "Navajo Generating Station" wolyéhígíí éí tsékǫʼ bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ atsiniltłʼish ííłʼį́; 36°54′12″N 111°23′25″W-di bił hazʼą́.

Tin Dineʼé Bahaneʼ bikʼehgo hastiin Éíwiksson éí kéyah dah siʼánígíí yikáaʼgi naayáago bilagáana áłtséhígíí nilį́į́ ńtʼę́ę́ʼ jiní; díí éí Hastiin Christopher Columbus tʼah bitséedi. Bizhéʼé éí Éíwik Łichííʼígíí wolyéé ńtʼę́ę́ʼ áádóó bizhéʼé éí Haʼaʼaahjí Hakʼaz Dineʼé Bikéyahgóó tsin naaʼeeł yee chʼaa naayá jiní. Leiw Éíwiksson éí áádę́ę́ʼ "kéyah ániidígóó" tónteel tséʼnaa niʼníłʼééł, áádóó díí kéyah "Vinland" ("Chʼil naʼatłʼoʼii bikéyah") aníigo yózhí. "Vinland" éí Haʼaʼaahjí Deeteel Bikéyah siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ jiní.

Hazéítsʼósii éí tsintahgi dahiná, áádóó éí daʼałchozh dóó daʼalghałgo naakai: chʼil binááʼ dóó neeshchʼííʼ dóó tsin bineestʼąʼ yildeeł; łahda chʼał dóó naʼastsʼǫǫsí yázhí deilghał ałdóʼ.

Díí táyiʼ naaldeehii danílʼį́įgo bił hazʼání éí 2011 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa; 5,000 ánéelą́ą́ʼ łóóʼ dóó táyiʼ chʼosh (300 ałʼąą ádaatʼéego) áadi danílʼį́.

Shashdą́ą́ʼ éí nahasdzáán bikáaʼgi 400–500go da áłʼąą átʼé; díí chʼil éí 3–10 adéesʼeez yaʼííʼáa łeh, áádóó bidzidzé éí łichííʼ dóó łitsooigo naashchʼąąʼ. Ndaʼałkaahí bikʼehgo éí "Berberis" daolyé.

Tłʼízí daʼałchinígíí éí Ásáí Dineʼé Bikéyah beʼałníiʼgi hadahóólįįd jiní, áádóó éí tłʼízí (bílaʼashdlaʼii bilį́į́ʼ danilínígíí) bizází ádaatʼé. Ndaʼałkaahí éí "Capra aegagrus" deiłníigo dayózhí.

Dlǫ́ʼiitsoh noodǫ́zígíí éí Shádiʼááhjí Binááʼádaałtsʼózíidi kéyah naaznilígíí dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́; ndaʼałkaahíkʼehjí éí "Hemigalus derbyanus" wolyé.

Díí naaldlooshii éí hodíłchʼilgi dóó tłʼoh naazkaadgi naaghá, áádóó éí nihookááʼ dóó tsinlátahgi naaldeeh, áádóó éí tłʼéeʼgo tʼéiyá yikááʼ naaghá. Jį́įgo éí tsin binástáán biyiʼ ałhosh łeh; haigo éí shashgi átʼéego naʼalkʼaash.
Naalʼeełí bitsiiʼ dootłʼizhí éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí dóó Binááʼádaałtsʼózíidi kéyah naaznilígíí dóó Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyahdi hahóólįįd jiní; dííshjį́į́góó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi hólǫ́ ałdóʼ. Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí dóó Naakaii Łizhiní Bikéyahdi éí ádaadin. Ndaʼałkaahí éí "Anas platyrhynchos" deiłníigo dayózhí.

Díí chʼosh éí bitsʼaʼ nímaz dóó áłtsʼą́ą́ʼí dóó tʼóó bíyó nineez. Tsékááʼ dóó tsé biyiʼdi dóó tóchʼil yooʼí biyiʼdi éí dahiná. Chʼosh doo yitʼíinii éí bichʼiyąʼ.

Chʼó deenínii bichʼosh éí kʼaalógii dóó iichʼąhii dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Chionodes" deiłníigo deiyózhí. Chʼó deenínii bichʼosh éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́.

Tó iishį́hí éí tłʼohdeeí hoshí dayikahjįʼ atah yisdzoh; ndaʼałkaahíkʼehjí éí "Suaeda nigra" wolyé ("Suaeda moquinii" jiníí ńtʼę́ę́ʼ). Hoochʼaʼ dabijiní ałdóʼ.

Áádóó índa nihighandi da ałdóʼ akǫ́ǫdí bee ádítʼoodí da nihitah daníłtsoozo ádeínóhsin da nihiłní. Éí doodao shį́į́ ákǫ́ǫdí naaltsoos da bee ádaa ditʼoodíí da dahóló éí átʼéhígíí da chodeinółʼį́. Jó danihiłní. Áádóó nihaʼáłchíní ałdóʼ akǫ́ǫ́ bidaaneʼé da dahólǫ́. Ákódaatʼéhígíí hazhóʼó tą́láwosh dóó tǫ́ bá bee tą́ą́hdaahgis. Bá bee tánádaahgis jó danihiłní.

Tó wónaanídę́ę́ʼ dibé ałchiní éí dibé dabilį́įʼii bizází ádaatʼé; ndaʼałkaahí éí "Ovis aries" (éí doodaiiʼ éí "Ovis orientalis") deiłníigo dayózhí.

Tó Chʼélʼá Nástłʼah éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Chʼínílį́ Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́.

Náshdóítsoh łikizhígíí éí yishtłʼizh dóó łitsxogo naashchʼąąʼ dóó łizhingo łikizh; biteeldę́ę́ʼ éí łigai; nááná éí bijáád nineez dóó bijaaʼ áłtsíísí. Bitsʼíís éí 3–6.25di adéesʼeez áníłtso; bitseeʼ éí 2–4di adéesʼeez áníłnééz; 82–200 dahidídloʼ áníłdáás.

Díí tsídii éí daʼałchozh dóó daʼałghałgo naakai, áádóó éí nihookááʼ naakai łeh; łaʼ éí tsinlátahgi dahiná. Łaʼ éí tʼóó 5 inch ádaníłsto, náánáłaʼ éí 40 inch ádaníłnééz.

Tsísʼná bideenézí éí chʼosh bijáád hastání dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Eucerini" deiłníigo deiyózhí. Díí tsísʼná éí nahasdzáán bikáaʼgi 500 ałʼąą ádaatʼé.

Dikwíí yiskánídą́ą́ʼ shį́į́ níłchʼi halneʼí dóó níłchʼi naalkidí biyiʼdóó da bisóodi bee wójíigo tsʼííh niidóóh éiyá baa chʼíhootʼá. Éí shį́į́ bikʼehgo ákótʼáo éí kodóó bee nihił hwiilneʼ dooleeł, tsʼííh niidóóhígíí. H1N1 éí bee yíníijíi dooleeł.

Tsísʼnáłtsooí bideeʼ ditání éí chʼosh bijáád hastání dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Sapygidae" deiłníigo deiyózhí. Díí tsísʼná éí nahasdzáán bikáaʼgi 80 ałʼąą ádaatʼé.

Tółání Biyáázh éí 2.8 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 288 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Díí taʼneeskʼání éí tó wónaaníidi hahóólįįd (Haʼaʼaahjí Naakaii Łizhiní Bikéyah dóó Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayahdi), áádóó éí deesdoigi dóó honeezílígi tʼéiyá sikaad.

Dííshjį́į́góó éí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Náhookǫsjí Naakaii Łizhiní Bikéyah dóó Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah bikáaʼgi dahólǫ́ ałdóʼ. Nááná łaʼ (tsétah dibé da, tsétah tłʼízí da) éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi dahiná. Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi éí ádaadin.
Naʼníʼá Hatsʼózí éí Dibé Nitsaa Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Naʼníʼá Hatsʼózí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin haalʼá, áádóó Naʼníʼá Hatsʼózí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biwááshindoon éí díí kin haalʼáagi bił hazʼą́.

Tó Łitso éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Tʼiistsʼóóz Ńdeeshgizh Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́.

Díí naaldlooshii éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah — ńléidi éí ádaadin (dibé dóó béégashii ńléidi dahólǫ́, áko ndi éí tʼóó bílaʼashdlaʼii bilį́į́ʼ danilį́).

Shash Bikooh éí Dibé Nitsaa Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Tsédiką́ Siʼání Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.

Atʼąąʼ yiyiidisí éí chéłchaaʼ dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Attelabidae" deiłníigo deiyózhí. Atʼąąʼ yiyiidisí éí nahasdzáán bikáaʼgi 2,100 ałʼąą ádaatʼé.

Díí chʼosh éí 1–2 mm ádaníłtso; bitsʼíís éí nímaz dóó tʼóó bíyó nteel, áádóó éí diłhiłgo ndaashchʼąąʼ łeh. Tsin dóó dííłdzid bikáaʼgi éí dahiná.

Áádóó índa nihidas dóó áaleʼé ʼáadoo yéo bąąh nihíniʼí ałdóʼ, jó áhótʼé. Áádóó hazhóʼó ohsą́ nihiłnóo, áhótʼáo nihił chʼíhooníʼą́ áko. Hazhóʼó ádaa áhółyą́ shidineʼé áko.

Díí naaldlooshii éí 11–16di inch ádaníłtso; bitseeʼ éí 9–13di inch áníłnéez łeh; bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłdáás. Łaʼ éí daaltsxo, náánáłaʼ éí dibéłchíʼíigo ndaashchʼąąʼ; áádóó éí tʼáá ałtso bitseeʼ łizhin.

Hastiin Leiw Éíwiksson (Tin Dineʼé Bizaad Sání bikʼehgo: "Leifr Eiríksson"), ~970 yę́ędą́ą́ʼ bidizhchį́, éí Tin Kéyahdę́ę́ʼ tsin naaʼeeł yee chʼaa naagháhígíí ńtʼę́ę́ʼ.

Nahachagii dootłʼizhí éí nahasdzáán bikáaʼgi 6,000go da ałʼąą ádaatʼéego dahólǫ́ (Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi éí tʼóó 250go daatsʼí ałʼąą ádaatʼé; deesdoigi éí tʼóó ahayóí). Ndaʼałkaahí éí "Tettigoniidae" deiłníigo dayózhí (nahachagii łibáhígíí dóó dibéłchíʼíigo ndaashchʼąąʼígíí éí "Caelifera" daolyé).

Tʼáá yéigo tahoniigááh átʼéego éí bílaʼashdlaʼí dikós nitsáʼiʼ bidiilnáʼ, áádóó tʼáá díí nidiʼ bitsʼąąʼ doo adein yilééh (díí éí naas dazʼlį́į́hígíí dóó áłchíní yázhí ayiisígíí). Atsʼiiʼ honiigaah dóó dikós naałniihígíí éí ałʼą́ą́h átʼé.

Díí chʼosh éí łeeyiʼ chʼosh ndahalin, áko ndi éí bikeeʼ dahólǫ́ (26–86); bikágí éí doo jááłánii bikágí nahalingo ntłʼiz da, chʼosh ditłʼooí bikágí nahalingo yilzhólíi ndi. Nááná éí bideeʼ naaki dóó binááʼ áłtsʼíísí. Bitsʼíís éí adshlaʼgo da inch áníłnéez łeh, áádóó éí daalbá dóó daalzhin łeh; łaʼ éí dadootłʼizh dóó daalchííʼ ałdóʼ.

Ndíyíliiłbáhígíí éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi hahóólįįd; dííshjį́į́góó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi sikaad (tʼáá hazhóʼó honeezkʼazgi; áadi díí chʼil ádin). Ndaʼałkaahí éí "Verbesina encelioides" deiłníigo dayózhí.

Łóóʼ bigaan neeznání éí Bijáád Ádaadinígíí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó tónteel tʼáá ałtso biyiʼdi dahiná; ndaʼałkaahí éí "Decapodiformes" deiłníigo deiyózhí. Łóóʼ bigaan neeznání éí 450 ałʼąą ádaatʼé.
Chʼosh doo yitʼínii influenzavirus A éí tsiidiʼ tóbąąhgo nidaʼtʼáʼigiʼ bitsʼąąʼdę́ę́ naałniih yiiłniʼ. Łahdaʼ hadaʼyiitʼééhgo chʼosh doo yiitʼínii naaldloshiʼ bitsʼiis bitáájiʼ iiʼnótʼį́į́ yiilééh áádóó éí naaldloshiʼ ałhidaʼdiilnáʼ lééh, áádóó diné binaaldloshiʼ naazjéégo ałdóʼ yidaʼdiiłnáʼ lééh, áádóó éí bílaʼashdlaʼí bitsʼiis bitáájiʼ iiʼnótʼį́į́ yiilééh, áádóó éí tahoniigááh / atsiiʼ honiigaah yilééh.

Séigoʼ biwooʼí éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Chactidae" deiłníigo deiyózhí. Séigoʼ biwooʼí éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́; adóó éí 190 ałʼąą ádaatʼé.

Tłʼohtah chʼosh chʼééh digháhii éí Bijáád Ádaadinígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Valloniidae" deiłníigo deiyózhí. Tłʼohtah chʼosh chʼééh digháhii éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́; adóó éí 70 ałʼąą ádaatʼé.

Táłkááʼ naalzheehí bitʼaʼ éí łizhingo naashchʼąąʼ, bitsiiʼ dóó biteeldę́ę́ʼ éí łigai. Táłkááʼ naalzheehí éí 1.75–2di adéesʼeez áníłtso; 3.5–4.5 dahidídloʼ áníłdáas łeh.

Díí naʼashjéʼii tsiizisí éí tʼóó 1–6 mm ádaníłtso; bitsʼíís éí diłhiłgo yishtłizh dóó łitsxogo ndaashchʼąąʼ. Binááʼ éí doo hólǫ́ǫ da łeh. Bijáád éí doo danineez da; áko łaʼ éí yaaʼ ndahalin. Dííłdzid biyaagi dóó tséʼáán biyiʼdi éí bighan.

Chʼosh chʼééh digháhii bitsʼaʼ náhineestsʼeeʼígíí éí Bijáád Ádaadinígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Vertiginidae" deiłníigo deiyózhí. Chʼosh chʼééh digháhii bitsʼaʼ náhineestsʼeeʼígíí éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́; adóó éí 95 ałʼąą ádaatʼé.

Tségad éí deesdoigi dóó honeezílígi hólǫ́; áadi éí niʼgóó dóó tsé bikáaʼgi ndaazkaad. Doo hóółtseiigi ndaazkaad łeh. Ndaʼałkaahí bikʼehgo éí "Selaginella" daolyé.

Tónteel bibąąh naʼashjéʼii éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Desidae" deiłníigo deiyózhí. Tónteel bibąąh naʼashjéʼii éí nahasdzáán bikáaʼgi 182 ałʼąą ádaatʼé. Łaʼ éí doo tónteel bibąąhgi dahináa da.

Díí dlǫ́ʼiitsoh éí diłhiłgo łibá, áádóó éí łizhingo łikizh łeh. Bitsʼíís éí 17–28di inch áníłtso, áádóó éí bighaaʼ ditsʼoz; bitseeʼ éí bitsʼíís aheeníłnééz, áádóó éí doo noodǫ́ǫz da. Hodíłchʼilgi dlǫ́ʼiitsoh éí 3–10 dahidídloʼ áníłdáas łeh.

Chʼínílį́ éí 16 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 4,518 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Tąądee naagháhii bitsʼaʼ heetsʼózí éí Bijáád Ádaadinígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Subulinidae" deiłníigo deiyózhí. Tąądee naagháhii bitsʼaʼ heetsʼózí éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́.

Hashtłʼish Tó éí 1.2 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 1,538 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Chʼoshtsoh bíláshgaantsohí biyaʼ éí Chʼosh Bikágí Daalzhólígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Cycliophora" deiłníigo deiyózhí. Chʼoshtsoh bíláshgaantsohí biyaʼ éí tónteel tʼáá ałtso biyiʼdi dahólǫ́; adóó éí naaki ałʼąą átʼé.
Dzeeh Bitooh éí 32.6 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 51,400 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Atʼééké bijish yázhí éí chʼil łigaii dahyikhjiʼ atah yisdzoh, áádóó éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi hahóólįįd. Chʼil nímazí yázhí daolyé ałdóʼ.

Kʼihooteelítah éí 1.5 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 183 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Łéʼétsoh yiljaaʼí éí nahasdzáán bikáaʼgi 600go da áłʼąą átʼé; laʼ éí shį́įgo bílátaʼ náʼiitsoh, náánáłaʼ éí bílátaʼ náʼiigah. Ndaʼałkaahí éí "Ranunculus" deiłnígo dayózhí.

Díí naaldlooshii éí łizhin dóó łigaigo łikizh; tʼááłáʼígo da adéesʼeez áníłnééz; 26-33 dahidídloʼ áníłdáás. Bitsiiʼ éí tábąąh mąʼii bitsiiʼ nahalin.

Chéłchaaʼ bitʼaʼ abaní éí chéłchaaʼ dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Cantharidae" deiłníigo deiyózhí. Chéłchaaʼ bitʼaʼ abaní éí nahasdzáán bikáaʼgi 5,000 ałʼąą ádaatʼéego dahólǫ́.

Chéchʼil Ńtʼiʼí Hahoodzo éí 53,819 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 9,535,471 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Dághaaʼ Łichííʼ éí Yootó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Kinteel Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.

Naakaii Łizhiní Bikéyah éí 30.2di míiltsoh km² (11.7di míiltsoh sq mi) aniiłtsoh, díí éí Mágí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyah bił yoltáʼgoʼ ałdóʼ. 1.1di biyóón diné kéhaʼtʼíʼ (2005 yę́ędą́ą́ʼ diné daaltá) áádóó 53 kéyah biłháʼdáʼhasdzóʼ. Díí Naakaii łizhiní bikéyah bikáaʼgi diné kédáʼhátʼį́ʼnigíí éí 14.2% néél ąąh, tʼáá átʼé dinéʼ díí náhasdząąn yikáá kédaʼhátʼį́ʼnígíí bił hałʼą́ą́naanilgoʼ. Naakaii Łizhiní bikéyah éí tó niteel biná hį́į́yįʼ: Médíwííyin sii náhokʼǫsjigoʼ tó náʼhį́į́yįʼ, Suez Canal dóó Tółichíí Dáʼsiyį́į́ Sii éí náhokʼǫs dóó háʼahah bitʼági tó siyį́į́ʼ, Bitsį́ʼ Yishtłizhiiʼ Tónteel éí haʼaʼahjigoʼ siyį́į́ʼ, áádóó Náhookǫs dóó Haʼaʼaahjí Tónteel éí éʼééʼaahjigoʼ siyį́į́ʼ. Mágí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyah éí kéyah daʼnááʼééł átʼé.

Tsézhiin Ádahiilínígíí éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Tó Naneesdizí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́.

Tsékooh Hayázhí éí 37°39′39″N 108°48′01″W﻿-gi bił hazʼą́, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́. Tsékooh Hayázhí éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,680 adéesʼeez.GNIS

Zhį́ʼii éí tsintahgi dóó tábąąhgi dahiná; daʼałchozh dóó daʼałghałgo naakai: tsin bineestʼąʼ dóó dzidzé deiłchozh; neeshchʼííʼ dóó chʼosh deildeeł; dóó naʼashǫ́ʼii yázhí, naʼastsʼǫǫsí, dóó dííłdzid deilghał.

Dahiitį́hídą́ą́ʼ éí dį́į́ʼ áłʼąą átʼé, áádóó éí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi tʼéiya sikaad; ndaʼałkaahí bikʼehgo éí "Silene laciniata" wolyé.

Tʼiistaʼkin éí Hoozdoh Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Tsézhin Deezʼáhí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Dził Łigaii bikáaʼgi éí sinil.

Naakʼaʼatʼą́hí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biwááshindoon éí Los Lunas hoolyéedi kin dah shijaaʼíigi bił hazʼą́; áádóó éí kin dah shijaaʼígíí agháadi áníłtso, díí hahoodzooígíí biyiʼdi.
1930’s biyihah yę́ędą́ą́ʼ Tooh Díkʼǫ́zhí dooniʼlį́į́hdaʼ silį́į́h, bilagáana tó yaʼdanichį́ʼgoʼ łáhjiʼgo adazlį́į́hgo adaʼyiilá. Áádóó 1974 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Naakétłʼáhí Naaltsoos nidéístsoos, Gila River Adjudication wolyéego naaltsoos niiltsoos. Díí éí Aahwiinítʼį́ bá hooghandi naaltsoos yaʼaltsooz áádóó aadi baʼhwį́į́ntį́ʼgo ákwii shį́į́h nahai. 2008 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Naakétłʼáhí daʼhóneisná: largest Indian water-rights settlement, haʼnį́į́hgoʼ naaltsoos bee nidaʼneisdéí.

Díí chʼosh éí bijáád tseebíí dóó binááʼ ádin; bitsʼíís éí áłtsʼíísí adóó éí bijáád danineez. Tónteel bibąąhgi tónteel naʼashjéʼii dahólónígíí éí tʼáá díkwíí millimeters tʼéiyá ádaníłtso; táłtłʼáahdiígíí éí dantsxaa łeh ndi (łaʼ éí tʼááłáʼíidi adéesʼeez ádaníłnééz). Tónteel naʼashjéʼii éí łigai dóó diłhiłgo ndaashchʼąąʼ łeh.

Chʼoshłóóʼ ałchozhígíí éí Bijáád Ádaadinígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Sacoglossa" deiłníigo deiyózhí. Chʼoshłóóʼ ałchozhígíí éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́; adóó éí 284 ałʼąą ádaatʼé.

Díí dibé ałchiní éí táaʼgo da adéesʼeez áníłtso (dį́įʼgo da adéesʼeez áníłnééz); bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh aniłdas. Dibé ałchiní éí bitsʼíís diłhiłgo łichííʼ dóó bijáád daalgai. Biteeldę́ę́ʼ dóó bíchį́į́h éí łigai ałdóʼ. Nááná éí bikʼiizgi hadzíjiní dóó dah dzilgai. Bikąʼígíí éí bideeʼ hólǫ́; díí bideeʼ éí ntsaa dóó shiyish.

Díí chʼosh éí 2.5–11 mm ádaníłtso łeh. Bitsʼíís éí áłtsʼóósí; bijáád ayóo danineez; áádóó éí yishtłizh dóó diłhiłgo ndaashchʼąąʼ łeh. Chʼil bijeeh dóó bitʼąąʼ éí bichʼiyąʼ.

Tséyaa kéłánii łichíʼígíí éí Chʼosh Bikágí yiiʼ Hańdaaʼnahii dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Typhloperipatus" deiłníigo deiyózhí. Tséyaa kéłánii łichíʼígíí éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bitsįʼ Yishtłizhii Bikéyahdi tʼéiyá dahólǫ́.

Ostseʼtsoh éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi sikaad; ndaʼałkaahí éí "Descurainia incanaincana" deiłníigo dayózhí. Díí chʼil éí naakigo da adéesʼeez áníłtso łeh.

Díí táyiʼ naaldeehii danílʼį́įgo bił hazʼání éí 2005 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa; 100,000 ánéelą́ą́ʼ łóóʼ dóó táyiʼ chʼosh (500 ałʼąą ádaatʼéego) áadi danílʼį́.

Naabeehó bikéyah bikáágoʼ éí Diné bighan beeʼdaʼdi dootsíʼ, chʼéí daʼaldah hooghan bigáájįʼ adaʼdoolnį́į́łígíí binaanish ayiilá áádóó kin adaʼdoolnį́į́łígíí ałdóʼ binaanish ayiilá (biidaʼhooghan doolééł biniiyé). Naaná hooghan biiyíʼ góneʼ tsé nadlééhiʼ niʼgoʼ naastłʼééʼ adaʼ doolnį́į́ł nį́į́hgoʼ, akwii tʼéígoʼ beeʼnidaʼazhnish. Áádóó hooghan góneʼ tó yaʼadaazlį́į́h doolééł nį́į́hgoʼ binaanish ayillá, áádóó béeso baʼchʼiʼdaʼhadéís tʼą́ʼ (Díí éí bitsįʼ yishtłizhii bikéyah bikáágoʼ beeʼhazʼáanii Public Law 86-121 / Indian Sanitation Facilities Act wolyéego beeʼdaʼiinish).

Díí atsiniltłʼish bá hooghan éí 1975 biyihah yę́ędą́ą́ʼ ályaa, áádóó éí 2280 megawatts ííłʼį́. Łid bá yaaʼííʼáhí éí 775 adéesʼeez yaaʼnaaʼá.

Iichʼąhii noodǫ́zí éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóío tʼéiyá hólǫ́; Naakaii Bikéyahdi éí tʼóó ahayóí; ndaʼałkaahí éí "Hyles lineata" deiłníigo dayózhí.

Nímasii Kʼidadilyéhé Hahoodzo éí 83,797 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 1,567,582 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ
Díí dlǫ́ʼii éí łizhin dóó dibéłchíʼíigo ndaashchʼąąʼ, áádóó éí bíchį́į́h łigai łeh. Bitsʼíís éí 14–20d inch áníłtso; bitseeʼ éí 4–7di inch áníłnééz; 1.5–3 dahidídloʼ áníłdáás.

Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi gah ádaadin; Tsiiʼyishbizhí Dineʼé Bikéyah dóó Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdi éí ałdóʼ doo hólǫ́ǫ da (gahtsoh ńléidi dahólǫ́ǫ ndi).

Díí naaldeehii danílʼį́įgo bił hazʼání éí 1963 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa; 850 ánéelą́ą́ʼ naaldlooshii dóó naʼashǫ́ʼii dóó chʼosh (156 ałʼąą ádaatʼéego) áadi shijééʼ; tsídii ałdóʼ danílʼį́.

Kʼaiʼtsoh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biwááshindoon éí Reserve hoolyéedi kin dah shijaaʼíigi bił hazʼą́; áádóó éí kin dah shijaaʼígíí agháadi áníłtso, díí hahoodzooígíí biyiʼdi.

Chʼosh bikágí ntłʼizí naʼałkǫ́ʼígíí éí chʼosh bikágí dantłʼizí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Portunidae" deiłníigo deiyózhí. Chʼosh bikágí ntłʼizí naʼałkǫ́ʼígíí éí tónteel tʼáá ałtso biyiʼdi dahólǫ́; adóó éí 300 ałʼąą ádaatʼé.

Dlozishzhiin Bikooh éí 2.3 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 250 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Dził Deeshchiiʼí éí 148.6 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 212,237 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Lókʼaaʼ éí tłʼoh dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí tábąąhgi sikaad łeh; honeezílígi lókʼaaʼ tʼóó ahayóí. Ndaʼałkaahí éí "Phragmites australis" deiłníigo dayózhí; tʼáá díí tʼéiyá tłʼoh "Phragmites" wolyéhíjiʼ atah yidzoh.

Hakʼaz bįįh éí ałchozhgo naaghá áádóó éí naaldlooshii ńdaʼatʼaałíjiʼ atah yisdzoh. Haigo dláád yiłchozhgo naagháa łeh; shį́įgo kʼaiʼ bitʼąąʼ dóó tłʼoh yiłchozh ałdóʼ. Łahda tsídii biyęęzhii yildeeł. Hakʼaz bįįh dabilį́įʼii éí ábishjaaʼ bił łikan ałdóʼ.

Béésh Łikoníiʼii éí 107.7 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 257,729 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Naakaii Tó Hadayiiznilí éí 36°55′27″N 109°36′13″W﻿-gi bił hazʼą́, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́. Naakaii Tó Hadayiiznilí éí tónteel bikááʼdóó deigo 4,928 adéesʼeez.GNIS

Naʼashjéʼii azisí éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Clubionidae" deiłníigo deiyózhí. Naʼashjéʼii azisí éí nahasdzáán bikáaʼgi 588 ałʼąą ádaatʼé.

2016 yihah yę́ędą́ą́ʼ 4,764 bílaʼashdlaʼii Tsédááʼgóó Tʼiisgaiídę́ę́ʼ Haʼałtsédii Ndeeltʼąʼgóó dóó Arcadia hoolyéégóó kǫ́ naʼałbąąsii bił naaswod.

Beʼekʼid Łání éí 58.4 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 382,578 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Díí chʼoshłóóʼ éí 1–30 inch ádaníłtso, áádóó éí bitsʼaʼ ádaadin. Bitsʼíís éí łibá dóó dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí dinilchííʼ dóó daaltso ałdóʼ.

Díí tsídii éí tʼáá ałtso bikʼos nineez dóó bikeeʼ nteel, áádóó éí beʼekʼid dóó tó ńlínígíí bikáaʼgi ndaalʼeeł łeh — tʼáá hozhóʼó zééjíjinii, díí éí tábąąhgi naagháa łeh. Táłkáaʼgi Tsídii bitsʼos dóó bitʼaʼ éí akʼah bee haltłah.

Dził Naaki Siláhí éí Yootó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Tʼiis Ńtʼiʼí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.
Chʼosh bitsʼaʼí nineezígíí éí Chʼosh Bikágí Daalzhólígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Solenidae" deiłníigo deiyózhí. Chʼosh bitsʼaʼí nineezígíí éí tónteel tʼáá ałtso biyiʼdi dahólǫ́.

Łeeyiʼ naałʼaashii yázhí éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Barychelidae" deiłníigo deiyózhí. Łeeyiʼ naałʼaashii yázhí éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyah dóó Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí; adóó éí 300 alʼąą ádaatʼé.

Bįįh Bitooʼ éí 35°59′46″N 106°51′33″W﻿-gi bił hazʼą́, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́. Bįįh Bitooʼ éí tónteel bikááʼdóó deigo 8,333 adéesʼeez.GNIS

Deestsiin Tóńlį́ éí Dibé Nitsaa Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Deestsiin Tóńlį́ Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin haalʼá, áádóó Deestsiin Tóńlį́ Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biwááshindoon éí díí kin haalʼáagi bił hazʼą́.

Mąʼii náʼoołjił azeeʼ éí Deeteel Bikéyah dóó Naakaii Bikéyah dóó Eʼeʼaahjí W.B.A.di hólǫ́; áadi éí dziłgi sikaad łeh. Nááná éí bílátahʼiitsoh, tsédédéehgo dootłʼizh dóó łigaii łeh.

Díí tsídii éí tsintahgi dóó hodíłchʼiltah dahólǫ́, áádóó éí niʼgóó naakai łeh. Bijáád éí nineez, bitsiiʼ áłtsʼíísí; bitsʼíís éí tʼááłáʼígo da adéesʼeez áníłtso, áádóó éí diłhiłgo ndaashchʼąąʼ łeh.

Díí naaldlooshii éí 1–2di adéesʼeez ádaníłnééz, áádóó éí łibáago ndaashchʼąąʼ; biteeldę́ę́ʼ éí daalgai; biniiʼ éí łizhin dóó łigaigo danéesdǫ́ǫ́z. Nááná éí bitseeʼ nineez dóó ditłʼoʼ.

Béégashii Ndaʼniłhodii éí 1.1 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 1,189 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Naʼashjéʼii nahachaʼí bitéél halchíʼí éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí éí "Habronattus americanus" deiłníigo dayózhí. Naʼashjéʼii nahachaʼí bitéél halchíʼí éí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi hólǫ́.

Áádóó índa éiyá, "Cover Your Cough," danihidiiʼní. Éí tʼáá áhótʼé. Shą́ąʼ éí nighéí hastʼį́įyaa dajinóo jidilkoso da éí áchʼą́ą́h dah nízhdidíílniho. Ákótʼáo éí éiyá hatsʼį́įyaa dajiníi łeh. Ákweʼé éí doo éí nighéígóó éí éiyá díí jidilkosígíí ahiłdaas da. Jó éí biniyé. Áko éí áhótʼéhígíí bee ádaa ádahwiinohdzin dooleeł. Áádóó índa éí éí nighéí nihinéʼéshtǫʼ dahólǫ́ǫ éiyá akǫ́ǫ́ naaltsoos ádaałtʼą́ą́ʼígíí chódeinołʼį́ danihidiiʼní áádóó tsʼiilzéí bá naaznilígíí kóneʼé biih dahohnííł ííshją́ą́ tʼááshoodį́.

Áádóó éí lį́į́ biʼoh andoolniił haniigoʼ beeʼdaʼdeiznish, iidą́ą́ miil tsoh ánéelą́ąʼgo dibé, łį́į́ʼ, tłʼízí nideis tséédiʼ beeʼeldǫǫh yeeʼyiiłdaʼdiiłdǫǫngoʼ.

Kinłání éí tádiin tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo; 28,068 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Nahachagii ntsaaígíí éí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼdi dóó Binááʼádaałtsʼózíidi dahólǫ́, áádóó éí 460 ałʼąą ádaatʼé; ndaʼałkaahí éí "Romaleidae" deiłníigo dayózhí.

Díí tábąąstííntsoh éí chį́į́h yee adilohii nahalingo bideeʼ naakigo hólǫ́; díí éí táaʼgo da adéesʼeez áníłnéez łeh; bikąʼígíí dóó baʼáádígíí éí tʼáá ałááh bideeʼ hólǫ́. Tábąąstííntsoh bideeʼ hólónígíí bitsʼíís éí 9–12di adéesʼeez áníłnééz, áádóó éí dibéłchiʼíigo naashchʼąąʼ; nááná éí 2,600–4,000 dahidídloʼ áníłdáás. Bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh áníłdáás.
76,569 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii Naakʼaʼatʼą́hí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzodi kéédahatʼį́ (2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ). Díí éí 27,500 hooghanígíí yiiʼ dabighan.DÍNE WÓLTAʼ

Díí giní éí łigaigo naashchʼąąʼ łeh (łaʼ éí dadiłhił ałdóʼ); nááná éí atseełtsoiigi áníłtso: bitsʼíís éí 19–26 inch áníłnééz; baʼáádígíí éí bikąʼígíí yilááh áníłtso.

Bízhiʼádiní éí 0.18 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 123 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Nidaʼhadzid yę́ędą́ą́ʼ ałdóʼ bilagáana tʼáá biʼałkʼiijééʼ (Civil War wolyéego beeʼwoojí, bilagáana bizaadjí), iidą́ą́ Bilagáana-Confederate daalyéʼígíí Yootó Hahoodzodi bisiláołtsooí yiikáí (akwééʼiʼ nitʼą́ą́ nahanéʼiʼgiʼ éí bilagáana tʼáá bidaʼhógą́ą́). Akwéé yihah yę́ędą́ą́ʼ Wááshindoon bisáołtsooí ahjígo binaanish hazlį́ʼ, áádóó éí Naakáí dóó ałʼąąh dineʼé Naabeehó yichʼiʼ nidaʼbaaʼ. Áádóó Naabeehó nitʼą́ą́ nidaʼdibaaʼgo yaʼnaakáí, Naashtʼézhí dóó Yootójiʼ nidaʼdibaaʼ. Iidą́ą́ bilagáana Hastiin William Hemsley Emory naaltsoos bikáaʼgi Naabeehó yaʼhalné, díí éí Naabeehó tʼáá yéigo Naakáí yikʼé daʼdidlį́į́h (Naakáí tʼáá chʼééh adaʼjí tʼį́ʼ łééh) áádóó éí biniiná Naabeehó "lords of New Mexico" yiiłnį́go yoozhí. 1862 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Wááshindoon bilsáołtsooí, Bilagáana-Confederate sáołtsooí Yootódę́ę́ʼ baʼchʼiʼ dazhjéé. Díí éí Akałii Bikéyahjigo baʼandaazhjéé. Áádóó éí Naabeehó bikʼíʼjigo daʼdéízhnish.

Díí néʼéshjaaʼ éí halgaiigi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi naakai; áadi éí dlǫ́ǫ́ʼ baʼáán yiyiʼ dahiná. Jį́įgo éí naʼastsʼǫǫsí dóó nahatʼeʼii haalzhéehgo naatʼá; nihookááʼ naalzheeh ałdóʼ (tʼáá díí tʼéiyá néʼéshjaaʼ jį́įgo naakai — néʼéshjaaʼ éí tłʼéeʼgo ndaaldeeh łeh). Nááná éí chʼosh yázhí dóó naʼashǫ́ʼii yiyą́.

Díí chʼosh éí bitsʼíís dóó bíchį́į́h ayóo nineez łeh; áádóó éí łibá dóó yishtłizhgo ndaashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí daalchííʼ dóó dadootłʼizh. Chʼil bitʼąąʼ éí bichʼiyaʼ.

Naʼashjéʼii tsiizisí yázhí éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Cyphophthalmi" deiłníigo dayózhí. Naʼashjéʼii tsiizisí yázhí éí nahasdzáán bikáaʼgi 200 ałʼąą ádaatʼé.

Díí chʼosh éí deesdoigi dóó honeezílígi naakai; tsintahgi dóó niʼ hadláád naazkaadgi éí tʼóó ahayóí. Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi éí ádaadin.

Tábąąh bisóodiłchíiʼii éí 110–250 dahidídloʼ áníłdáás; 3–5di adéesʼeez áníłnééz; bitseeʼ éí 11–17di inch áníłnééz. Díí naaldlooshii éí łichíiʼgo naashchʼąąʼ áádóó bijáád éí daalzhin; bítáaʼgi dah dzilzhin. Bikąʼígíí éí biʼáádígíí yilááh áníłtso.

Gáagiitó Nʼdeetiin éí 24.6 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 59,466 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ
Bilagáana Yootó Hahoodzojiʼ nidaʼhaznágo, bitsįʼ yishtłizhii (Dziłghą́ʼí, Beehai, Naałání, Nóódaʼí, Kiisʼáanii, Naashgalí, áádóó Naabeehó) dóó Naakáí dinéʼiʼ ałhééʼdaʼnitʼį́ʼ áádóó ałchʼįʼ nidaʼdibaʼgo yaʼnákaiʼígíí yaʼakwiidaʼnizį́ʼ. Naabeehódę́ę́ʼgo yiinééłnígo éí ałʼááh dineʼé Naabeehó bikéyah bikáájíʼ daʼdahnééhígíí najį́ʼ kwii nidaalnį́į́ʼ áádóó Naabeehó bilį́į́ bitsáá daʼnitʼį́į́hgo biniiná, Naabeehó akéí nidaʼdibaʼ nitʼééh. 1846 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí bilagáana Yootójiʼ chʼiʼdaʼházná. 1846 dóó 1863 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí éí tʼáá yéigo anaa házlį́į́ (yéigo ałkéjiijáʼgo baʼnaʼaldééh), díí éí Naabeehó dóó Wááshindoon bisiláołtsooí áádóó Naakáí bisiláołtsooí (civilian militia wolyéígíí) ałkʼiʼnéíjáʼ. Díí Naakáí Naabeehó tʼáá yéigo déíjoołá áádóó yéigo yiikʼiʼjį́ʼ daʼnilį́ʼ.

Naalʼeełí bidaatsʼózí éí dį́į́ʼ ałʼąą ádaatʼé, áádóó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah, ńléidi éí ádaadin; Shádiʼááh biyaadi éí ałdóʼ doo dahólǫ́ǫ da. Ndaʼałkaahíkʼehjí éí "Mergus" daolyé.

Łaʼ éí atsįʼ tʼéiyá deilghał łeh, náánáłaʼ éí daʼalghał dóó daʼałchozhgo naakai; nááná éí nihookááʼ ndaaldeeh łeh (doo táyiʼjiʼ ndaakai da).

Chʼosh yighání éí 20–31di inch áníłtso; 19–30 dahidídloʼ áníłdáás. Nááná éí tééh łééchąąʼí dah yikahjiʼ atah yisdzoh, áko ndi doo alghałgo naagháa da – chʼosh tʼéiyá yildeeł. Chʼosh yighání bitsooʼ nineez dóó dijééʼ, áádóó bitsooʼ dijééʼígíí yee tsinaʼayąʼii dóó wáláchííʼ yighą́. Tʼáá ákwííʼ tłʼééʼ 200,000 chʼosh yildeeł.

Chʼil łichxíʼí éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí hahóólįįd, áádóó éí nímasii dóó ayęęzhii yiltʼąąʼí dahyikahjiʼ atah yisdzoh. Dííshjį́į́góó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi sikaad. Ndaʼałkaahíkʼehjí éí "Solanum lycopersicum" wolyé.

Tó Daazlíní éí 38°44′32″N 115°28′29″W﻿﻿-gi bił hazʼą́, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́. Tó Daazlíní éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,177 adéesʼeez.GNIS

Tsé Taahiʼáhídi naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání éí Akałii Bikéyahdi (Tsé Taahiʼáhí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi) bił hazʼą́; áádóó éí 35 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo hahoodzo.

Tsétah chaaʼ éí hazéí ndahalinígíjįʼ atah yisdzoh, áádóó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí tʼéiyá hólǫ́; ndaʼałkaahí éí "Aplodontia rufa" deiłníigo dayózhí.

Díí tsísʼná éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, áádóó éí 4–8 millimeters ádaníłtso. Łaʼ éí łizhingo dadisxǫs, náánáłaʼ éí daalchííʼ dóó dadootłʼizh; bitsiiʼ éí łitsogo nasshchʼąąʼ łeh. Chʼil bijeeh dóó tádídíín éí deiłchozh.

Tó Diłhił Bikooh éí Yootó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Tó Diłhił Bikooh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin haalʼá, áádóó Tó Diłhił Bikooh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biwááshindoon éí díí kin haalʼáagi bił hazʼą́.

Hwéeldidę́ę́ʼ hwéédaʼiisniigoʼ dibé naakihigoʼ hwiitáá dasníí (Naaltsoos sání biiyiʼ yiisdzo akwii ałhaʼdeetʼaah) áádóó éí naas hodeishzhiizhgoʼ dibé anéélą́ą́ʼígíí náneestʼą́ą́. 1870’s biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí dibé 15,000 ánéelą́ą́ʼ silį́į́h, áádóó 1920’s biyihah yę́ędą́ą́ʼ dibé 500,000 ánéelą́ą́ʼ silį́į́h.

Díí gólízhii éí tsintahgi dóó tłʼoh naazkaadgi naakai; dáʼákʼeh bikáaʼgi dóó bílaʼashdlaʼii bikin dah naazhjaaʼídi éí naakai ałdóʼ; áádóó éí abínígo dóó hííłchʼįʼgo yikááʼ naakai.
Díí naałʼaashii éí tʼáá díkwíí cm ádaníłtso. Bitsʼíís éí diłhiłgo dootłʼizh dóó łizhingo naashchʼąąʼ. Bijáád dóó bizééʼ éí daditłʼo. Łaʼ éí łeeyiʼdi dahiná, náánáłaʼ éí tsinlátah naakai. Chʼosh dóó naaldlooshii yázhí éí bichʼiyąʼ.

Naʼníʼá Hatsʼózí éí 12.5 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 16,400 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Díí naaldlooshii éí 3–5di adéesʼeez ádaníłtso; nááná éí łitsxo dóó yishtłʼizhgo ndaashchʼąąʼ, áádóó éí bitsʼíís łigaiigo daalkizh; biteeldę́ę́ʼ éí daalgai.

Shádiʼááhjí Tsé Noodǫ́ǫ́z éí Hoozdoh Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Tsézhin Deezʼáhí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Dził Łigaii Náhookǫsjígo éí sinil.

Dáʼákʼeh Hayázhí éí Dibé Nitsaa Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Dziłtaʼ Tó Sido Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin haalʼá.

Cháʼoł bidahtsʼaaʼ éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi hólǫ́, áádóó éí 42 ałʼąą átʼé (Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi éí 39 ąłʼąą átʼé). Ndaʼałkaahíkʼehjí éí "Arceuthobium" daolyé. Díí chʼil éí cháʼoł bitsʼáozʼaʼ yitaʼgi hólǫ́.

Mąʼiitsoh Bitooh Yílį́ éí 324 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 646,889 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Náshdóítsoh noodǫ́zígíí éí Haʼaʼaahjí Binááʼádaałtsʼózídi kéyah naaznilígíí dóó Naakaii Dootłʼizhí Bikédaayah bikáaʼgi hólǫ́; ndaʼałkaahí éí "Panthera tigris" deiłníigo dayózhí. Ałkʼidą́ą́ʼ náshdóítsoh noodǫ́zígíí tʼóó ahayóí ńtʼę́ę́ʼ, áko ndi kʼad éí noonééł (Ásáí dinéʼiʼ bikéyahdi dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łání bikáaʼdi éí dahólǫ́ǫ́ ńtʼę́ę́ʼ — dííshjį́į́góó éí ádaadin ńléidi).

Níłtsą́goʼ éí chéłchaaʼ dah yikahjįʼ atah daasdzoh, áádóó éí Náhookǫs dóó Eʼeʼaahjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi tʼéiyá dahólǫ́. Ndaʼałkaahí éí "Pleocomidae" deiłníigo dayózhí. Díí níłtsą́goʼ éí 26 ałʼąą ádaatʼé.

Áko ndi alą́ąjįʼ baa ákonohsin dóó nihił bééhózin dooleełígíí éiyá díí atsįʼígíí éí doo bitsʼą́ą́dóó da ííshją́ą́. Tʼáá ádaatʼínígi átʼíigo bitsóodi bitsįʼ daahsánígíí yéego daałtʼeesgo daahsą́.

Chʼoshtsoh dóó Chʼoshzhiin éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, tʼáá hozhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí, ńléidi éí ádaadin. Deesdoigi dóó Honeezílígi éí tʼóó ahayóí.

Táłkááʼ wóbitsʼaʼíchilí éí chéłchaaʼ dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Hydraenidae" deiłníigo deiyózhí. Táłkááʼ wóbitsʼaʼíchilí éí nahasdzáán bikáaʼgi 1,300 ałʼąą ádaatʼéego dahólǫ́.

Díí naaldlooshii éí tsintahgi dóó halgaigi naakai, áádóó éí tábąąhgi naakai łeh. Łahda mąʼiiłtsooí dóó nahashchʼidí baʼáán yiiʼ daʼałhosh. Nááná éí bílaʼashdlaʼii bikin dah naazhjaaʼídi dahólǫ́ ałdóʼ.

Yaaʼ bitseeʼ łání éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Tuckerella" deiłníigo deiyózhí. Yaaʼ bitseeʼ łání éí 30 ánéelą́ą́ʼ ałʼąą ádaatʼé.

Táłtʼááh łeeyiʼ chʼosh bikágí ntłʼizígíí éí chʼosh bikágí dantłʼizí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Gebiidea" deiłníigo deiyózhí. Táłtʼááh łeeyiʼ chʼosh bikágí ntłʼizígíí éí tónteel tʼáá ałtso biyiʼdi dahólǫ́.
Jádí bideeʼ dį́įʼii éí Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́; ndaʼałkaahíkʼehjí éí "Tetracerus quadricornis" wolyé. Tʼáá díí tʼéiyá jádí bideeʼ dį́į́ʼ.

Yootó éí Yootó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Yootó Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin haalʼá. Yootó Hahoodzo dóó Yootó Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biwááshindoon éí díí kin dah shijaaʼíigi bił hazʼą́.

Tó Sido éí 0.76 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 663 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Díí chʼosh éí bitsʼíís nineez (0.3–3 mm) dóó bigháhootʼį́. Bijáád éí ádin. Binááʼ ałdóʼ doo hólǫ́ǫ da. Łeeyiʼdi éí dahináa łeh. Chʼosh doo yitʼíinii éí bichʼiyąʼ.

Naʼashjéʼii bitłʼóól níbaalí éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Cyrtophora" deiłníigo deiyózhí. Naʼashjéʼii bitłʼóól níbaalí éí nahasdzáán bikáaʼgi 38 ałʼąą ádaatʼé. Naakaii Łizhiní Bikéyahdi éí tʼóó ahayóí.

Díí chʼosh éí 0.3–4 mm ádaníłtso; bitsʼíís éí nímaz, áádóó éí dibéłchíʼí dóó diłhiłgo ndaashchʼąąʼ łeh. Chʼil bitʼąąʼ dóó dííłdzid éí bichʼiyąʼ.

Tábąąstííntsoh łibáhígíí éí Náhookǫs dóó Haʼaʼaahjí tónteel bibąąhgi hólǫ́ (Haʼaʼaahjí Deeteel Bikéyah dóó Tin Kéyah dóó Náhookǫsjí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyah bibąąhgi). Ndaʼałkaahí éí "Halichoerus grypus" deiłníigo dayózhí.

Tsétah tłʼízí éí biké hałjizh, tʼáá tłʼízí nidaʼniilkáádiʼígíí naʼhalingo. Saad "Ore-" éí Dził oolyéʼ, áádóó saad "amnos" éí dibé biyazhí oolyé. Áádóó saadígíí éí Gwíík Dineʼé bizaad átʼé (όρος dóó αμνός).

Díí naakaii náásééł éí chʼil dóó chʼil bitʼąąʼ nahalingo ndaashchʼąąʼ łeh. Chʼilátah hózhóón yikáaʼgi éí dahináa łeh. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.

Tsxilghááh éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́ — tʼáá hazhóʼó Naakaii Łizhiní Bikéyah dóó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah, ńléidi éí doo dahólǫ́ǫ da. Tsxilghááh biyáázh éí chʼał biyáázh ndahalingo tayiʼdi dahiná.

Díí naaldeehii danílʼį́įgo bił hazʼání éí 1891 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa; 2,000 ánéelą́ą́ʼ naaldlooshii dóó naʼashǫ́ʼii dóó chʼosh (238 ałʼąą ádaatʼéego) áadi shijééʼ; tsídii ałdóʼ danílʼį́.

Chʼil Łitsxooí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzodi naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání éí Ahééháshį́į́h Hahoodzodi (Chʼil Łitsxooí Bitsiin Názbąs hoolyéedi) bił hazʼą́; áádóó éí 8 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo hahoodzo. Chʼil Łitsxooí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biwááshindoon éí yaa áhályą́.

Nahatʼeʼiitsoh łichíiʼii éí naaldlooshii bizaʼazis dahólónígíí dah yikahjí atah yisdzoh, áádóó éí nahatʼeʼiitsoh agháadi áníłtso. Ndaʼałkaahí éí "Macropus rufus" deiłníigo dayózhí.

Tó Sikʼaz Háálį́ éí Yootó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Yootó Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.

Díí naʼashjéʼii bitsʼíís éí tʼáá díkwíí mm ádaníłtso. Łaʼ éí bitsʼíís daalgai, náánáłaʼ éí diłhił dóó yihshtłizhgo ndaashchʼąąʼ. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.

Tóchxǫ́ʼíkooh éí 5.8 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 2,790 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Mąʼiiłgaii éí Hakʼaz Dineʼé Bikéyah dóó Náhookǫsjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi hólǫ́; ndaʼałkaahí éí "Vulpes lagopus" (éí doodaiiʼ éí "Alopex lagopus") deiłníigo dayózhí.
Tsʼah Biiʼ Kin éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Tó Naneesdizí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́.

Gah éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi tʼóó ahayóí. Nááná éí Naakaii Łibáhí Bikéyah dóó Naakaii Łizhiní Bikéyah dóó Binááʼádaałtsʼózí Dineʼé Bikéyahdi dahólǫ́ ałdóʼ.

Hastiin Christopher L. Clark Deschene éí Shádiʼááhjí Ahééháshį́į́h Hahoodzodi bidizhchíigo Łichíiʼiidę́ę́ʼ naaghá; dííshjį́idi Tsʼíhootsodi kééhatʼį́. Bimá éí Deinihootsodę́ę́ʼ naaghá; bizhéʼé éí Tó Naneesdizídę́ę́ʼ naaghá.

Chéchʼiltah Hátsoh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biwááshindoon éí Chéchʼiltah Hátsoh hoolyéedi kin dah shijaaʼíigi bił hazʼą́; áádóó éí kin dah shijaaʼígíí agháadi áníłtso, díí hahoodzooígíí biyiʼdi.

Díí náshdóítsoh éí tsintahgi dóó tłʼoh naazkaadgi naaghá, áádóó éí tábąąhgi hináa łeh; nááná éí tłʼéeʼgo tʼáá sahdii naagháa łeh. Díí naaldlooshii éí tsxį́įłgo náádílwoʼ (łahda 36go da mph náádílwoʼ), áádóó éí tsinlátahgi naaghá ałdóʼ.

Díí didzé éí tó wónaaníidi hadahóólįįd (Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah dóó Eʼeʼaahjí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi). Dííshjį́į́góó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́.

Níłtsą́goʼ éí łizhingo ndaashchʼąąʼ dóó daditłʼoʼ; 20–40 millimeters ádaníłtso. Díí chʼosh éí niʼtátʼahgi dahináa łeh; chʼil bikétłʼóól deiłchozh. Dąągo, hahałtįįhgo haakááh.

Jeeshóóʼ éí łizhin; bitʼaʼyaadę́ę́ʼ éí łigaii; bijáád éí łibá. Nááná éiyá Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí tsídii dahólónígíí tʼáá áłtso yilááh áníłtso; 42–55di inch áníłnééz, 15–31 dahidídloʼ áníłdáás.

Chʼosh naatsʼǫǫdí éí Chʼosh Bikágí Daalzhólígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Annelida" deiłníigo deiyózhí. Chʼosh naatsʼǫǫdí éí tónteel tʼáá ałtso biyiʼdi dóó nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́; łaʼ éí łeeyiʼdi dahiná; adóó éí 17,000 ałʼąą ádaatʼé. Doo ndahałtingóó éí ádaadin.

Naʼashjéʼiidą́ą́ʼ łibáhígíí éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi sikaad; tsékʼi dóó tábąągi dóó ńdíshchííʼ dahólǫ́ǫgi éí tʼóó ahayóí. Dąągo bílátaʼiigááh. Ndaʼałkaahí éí "Astranthium integrifolium" deiłníigo dayózhí.

Díí chʼosh éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́ — tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí, ńléidi éí ádaadin; deesdoigi dóó honeezílígi éí tʼóó ahayóí, áádóó éí naakidi dimíilgo daatsʼí ánéelą́ą́ʼ ałʼąą ádaatʼé.

Díí bisóodi éí 2.5–3di adéesʼeez áníłnééz (66–150 dahidídloʼ áníłdáás), áádóó éí łibáago naashchʼąąʼ; nááná díí bisóodi bikąʼígíí éí bikʼos yineʼdę́ę́ʼ dóó bighą́ąʼgi daʼditłʼoʼ.

Zhį́ʼii éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí dóó Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah dóó Binááʼádaałtsʼózíidi dahólǫ́; bisʼíís éí 22–27di inch áníłtso, 1.5–3.5 dahidídloʼ áníłdáás. Hakʼaz Dineʼé Bikéyahdi zhį́ʼii dahólónígíí éí Shádiʼááhdę́ę́ʼígíí yilááh ádaníłtso łeh.

Díí chʼosh chʼééh digháhii éí tʼáá díkwíí cm ádaníłtso; bitsʼaʼ éí yishtłizhgo ndaashchʼąąʼ łeh; áádóó éí bitsʼíís daalbá. Chʼil bitʼąąʼ éí bichʼiyąʼ.

Díí tąądee naagháhii éí 15–20 mm ádaníłtso; adóó éí bitsʼaʼ dahólǫ́. Bitsʼíís dóó bitsʼaʼ éí dibéłchíʼí dóó yishtłizhgo ndaashchʼąąʼ łeh. Chʼil bitʼąąʼ dóó tłʼoh éí bichʼiyąʼ.