Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
У Зеланди попугайвлӓ (латинлӓ Nestoridae) — Попугай йиш йыхыш пырышы У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ. Цилӓжӹ 9 тӹрлӹ У Зеланди попугайвлӓ улы.

Краснококшайск тергӹмӹ, пачкатан келесӹмӹ паштек 1921 ин 27 январьын кырык марынвлӓ Нижегородский губерняш пырышы Козьмодемьянский уездӹм МАО-н составыш ваштымаш гишӓн актым подписӓенӹт. Тенге 1921 ин 1 март гӹц ти уезд МАО составыш ванжа. Тенге гӹнят Ямангаш волость 1924 и яктеок эче Нижегородский губернян Васильсурский уездеш кодын. Историштӹ рушлажы «горномарийский вопрос» проблема шачеш. 1922 ин А.Григорьев, кырык мары дон алык мары лоштышы конфликтӹм решӓш манын, Москваш, РКП(б) ЦК-ӹш дӓ ВЦИК-ӹш, кеӓ.

Кордова (англла Cordova ) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын эяк халыкын халажы. Халан территорижӹ: 195.9 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 2 454 эдем ӹлен.

Кашакын пӹтӓриш лыдыш погымжы 1915-шӹ ин "Вагнерӹн маскы дон эпос" (Éпосз Вагнер масзкйáбан) маналтеш. Авторитетӓн "Ниугатат" тӹдӹн талантжым цаклен, но ти поэт докы нигынамат лишемӓш цацыде. "А Тетт" дӓ "Ньугат" журнал лошты сӹлнӹшая дон кунст гишӓн кынамжы цаткыды полемикӓт ылын. 1918-шӹ ин шагалтымы Совет Республика годым, Кашак пиш активно кунст пӓшӓм ӹштен, но парти сирӹзӹн пӓшӓжӹ доно мадаш цаца- тидӹм ынгылен, варажы тӹдӹ революци монгыр гӹц карангеш. Революцим лаксыртымы паштек, Кашак тюрьмӓш вӓрештеш, ирӹкӹш лӓкмӹкӹжӹ Венӹш эмигрируя дӓ сӹлнӹшая пӓшӓжӹм ак коды. 1926-шы ин туан сӓндӓлӹкӹшкӹжӹ мӹнгеш толеш, но пролетариатын организацивлӓштӹ нигынамат пӓшӓм ӹштӹде. Тӹ жепӹн махань-шон журналвлӓш культура дӓ политика гишӓн эссевлӓм сирӓ.

Кыльыкал (рушла Куликалы вторые) — сола Кырык сирӹштӹ, Акпарсын мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола. Изи Йынгы вургымла сирӹштӹ вӓрлӓнӓ, карем лишнӹ. Картук гӹц 2 уштыш нӓрӹ.

Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1859-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1893-шы ин солашты мардеж вӓкш дӓ вӹд вӓкш, кӹрпӹц завод ылыныт. Цартакышты цепошкам ӹштӹшӹ мастарвлӓӓт ылыныт. 1921-шӹ ин лыдмы пӧрт пӓшӓм ӹштен. 1930-шы ин Цартакышты «Социализмышкы корны» лӹмӓн колхозым ӹштӹмӹ. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Парфен Ермолаевич Илдаркин ылын. Ти сола гӹц Кого Вырсышты 41 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц коклы иктӹнжӹ коленӹт, а коклы эдем токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: рядовой Григорий Фёдорович Демидов, Дмитрий Васильевич Фёдоров дӓ молат.

Кырык мары йӹлмӹм тымдаш Мары Эл республикӹн конституцижӹ палшен. Конституци государствын сек тӹнг законжы. Мары Эл республикӹн конституциштӹ 15-шӹ статьяшты сирӹмӹ: "Государственными языками в республике Марий Эл являются русский и марийский (горный и луговой)".

Шакал (латинлӓ Canis aureus) — Кечӹвӓл-ирвел Европышты, Йыдвел Африкышты дӓ Кечӹвӓл Азиштӹ вӹд лишнӹ пивлӓн йыхыш пырышы хир йӓн. Сек коговлӓжӹ 80 см кыташ лин кердӹт. Массышты 7 - 10 кг якте шоэш.

Фындыклы (турокла Fındıklı ) — Турцин, ирвел Ризе илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 15.801 (пӱэргӹ: 7.770; ӹдӹрӓмӓш: 8.031) эдем ӹлен.

Шенпазар (турокла Şenpazar ) — Турцин, йыд-вадывел Кастамону илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 5.571(пӱэргӹ: 2.777; ӹдӹрӓмӓш: 2.794) эдем ӹлен.
Алхо Алхониеми (финнлӓ Alho Alhoniemi) — фенно-угристикын эмиритус-профессоржы. Über die Funktionen der Wohin-Kasus im Tscheremissisischen (Мары йӹлмӹн «кышкы» анжыктышы падежӹн функцижӹ гишӓн)лӹмӓн доктор диссертацижӹм 1967-шӹ ин Турку университетӹштӹ ӹшӹклен. 1971-шӹ и гӹц 1996-шы и якте, пенсишкӹ лӓкмешкӹжӹ ти университетӹштӹ финн-угр йӹлмӹвлӓм шӹмлӹшӹ профессоржы ылын. 1971 — 1979-шӹ ивлӓн Финн Йӹлмӹ Ушемӹн вуйлатышыжы ылын. Алхониемин тӹнг шӹмлӹмӹ йӹлмӹвлӓжӹ мары дӓ мордва йӹлмӹвлӓ ылыныт, тенге тӹдӹ 1985-шӹ ин Марӹ йӹлмӹм тыменьмӹ книгӓм лыктын, кышты кырык мары йӹлмӹн грамматикыжымат анжыктымы. Алхониемин инициативыжы доно Турку университетӹштӹ шукы мары лингвист стажировкым эртен, нӹнӹ логӹц сек пӹтӓришӹжӹ профессор Андуганов Юрий Владимирович ылын.

Йодотрофеус (латинлӓ Iodotropheus) — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ йодотрофеус улы. Кытшы 10.8 см лин кердеш.

«Тӧр Исус Церкӹ» — ӹшкевуя церкы. Тӹдӹлӓн Пекинӹштӹ (Китай) 1917 ин негӹзӹм пиштӹмӹ. Тагчы тӹдӹн 1,5 амион нӓрӹ эдем куд континентӹн нӹллӹ вӹц сӓндӓлӹкӹштӹжӹ ӹлӓ. Ти церкӹ Христианствын Протестант укшышкыжын ик лаштыкшы. 1995 ин ти церкӹ ӹшке пӧлкӓжӹм Российышты пачын. Виржӹ — Исусын Кокшы гӓнӓ Толмыжы гӹц анзыц улы халыквлӓ лошты Пуры уверӹм шӓрӓш.

Мэдисон (англла Madison ) — Америкын ушымы штатвлӓн Висконсин штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 219.4 км². 2010-шы ин тӹштӹ 233,209 эдем ӹлен.

Пипери (латинлӓ Piperia) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 15 йиш тӹрлӹ Пипери улы.

Кӓпшӹ доно 41—60 см. Кужы шылдыр дон пачшын палшымы доно рок лишнӹ юкдеок чонгештен кердеш. Тенге тӹдӹ ньымыштшы изи йӓнвлӓм, кек игӹвлӓм, шӓкшӓльӹвлӓм, мынивлӓм дӓ молы качкышым моэш. Кужы ялжы шуды лошты сӓрнӹшӹ качкышыжым роалташ палша. Йонган вӓрвлӓштӹ ӹла.

Калифорни (англла California ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 423,970 км². 2010-шы ин тӹштӹ 37 253 956 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Йыдвел Каролина кымдецшӹ доно 3-шы дӓ ӹлӹзӹ шот доно 1-шӹ ылеш. Штат статусым Йыдвел Каролиналан 9 сентябрьын 1850 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 31-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Сакраменто; сек кого халажы: Лос-Анджелес.

Лейолописмавлӓ (латинлӓ Leiolopisma) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Фиджи дӓ Маскарен ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ лейолописма улы.

Ур (латинлӓ Sciurus vulgaris) — Ньымыштшывлӓ йыхын урвлӓ йишвлӓш пырышы Европышты дӓ йыдпел Азиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ изи йӓн. Кытшы 19–23 см, пачшы 15–20 см, нелӹцшӹ 250–340 кг лин кердеш.

Якшар ялан ибис (латинлӓ Nipponia nippon) — ибис йишвлӓн группыш пырышы Ирвел Азиштӹ (Китай, Япони (Хоккайдо дон Кӱсӱ) дӓ Россий Мӹндӹр Ирвел) вӓшлиӓлтшӹ ибис. Кытшы 55–84 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 140 см якте шоэш.

Че́слав Ми́лош (полякла Czesław Miłosz [ˈʧ̑ɛswaf ˈmʲiwɔʃ ]; 30 июнь 1911, Шетени, Литва — 14 август 2004, Краков, Польша) — поляк поэт, сӓрӹзӹ, эссеист. Сӹлнӹшӹашты Нобель премин лауреатшы 1980 и сӹлнӹшаяшты 1980.

Калодактилодес (латинлӓ Calodactylodes) — геккон йишвлӓн группыш пырышы Индиштӹ ‎‎дӓ Шри-Ланкашты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ калодактилодес улы.
Туамасага (самоала дӓ англла Tuamasaga ) — Самоан покшал Уполу ошмаотышты районжы. Территорижӹ: 479 км². 2001-шӹ ин тӹштӹ 83 191 эдем ӹлен. Вуйхалажы: Афега.

Отофаринкс (латинлӓ Otopharynx) — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 14 тӹрлӹ отофаринкс улы.

Казымкарабекир (турокла Kazımkarabekir ) — Турцин, йыд-вадывел Караман илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 4.784 (пӱэргӹ: 2.379; ӹдӹрӓмӓш: 2.405) эдем ӹлен.

Цефалантера (латинлӓ Cephalanthera) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Евразиштӹ, Африкышты дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 18 йиш тӹрлӹ цефалантера улы.

Олд-Кроу (англла Old Crow ; гвичинлӓ Teechik ) — Канадашты йыд-вадывел Юкон штатын гвичин (Van Tat Gwich’in) халыкын солажы. Солан территорижӹ: 14,15 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 267 эдем ӹлен.

Акиак (англла Akiak ; юпиклӓ Akiaq ) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 7.9 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 309 эдем ӹлен.

Ахеродус (латинлӓ Achoerodus) — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди океанышты (кечӹвӓл дӓ кечӹвӓл-ирвел Австрали) вӓшлиӓлтшӹ тангыж кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ ахеродус улы. Кытшы 175 см, нелӹцшӹ 40 кг якте лин кердеш.

Тӱркели (турокла Türkeli ) — Турцин, йыд-вадывел Синоп илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 14.686 (пӱэргӹ: 7.141; ӹдӹрӓмӓш: 7.545) эдем ӹлен.

Трупиал йишвлӓ тенгеок Америка царамаквлӓ (латинлӓ Icteridae) — орави ганьывлӓ группыш пырышы Америкышты вӓшлиӓлтшӹ царамак гань ылшы мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 98 тӹрлӹ трупиал улы.

Ибисвлӓ (латинлӓ Threskiornithinae) — ибис йишвлӓн группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кого кеквлӓ. Цилӓжӹ 28 тӹрлӹ ибис улы.

Литературный йӹлмӹн сирӹмӹ дӓ попымы формывлӓжӹ улы. Шамакын сирӹмӹ формывлӓжӹм орфографи тыменеш, попымы нормывлӓм - орфоэпи. Литературный йӹлмӹ ӹшке нормывлӓжӹ доно наречи, диалект, говор гӹц айыртемӓлтеш.

Лироглосса (латинлӓ Lyroglossa ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ Лироглосса улы.

Тасмани (англла Tasmania) — Австрали кугижӓнӹшӹн штатжы дӓ ошмаотыжы. Территорижӹ 90 758 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 514 700 эдем ӹлен. Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Хобарт.

Вендавлӓ (вендала Vhavhenda ) — банту группыш пырышы венда йӹлмӹлӓ попышы йыд-ирвел Кечӹвӓлвел Африкышты дӓ кечӹвӓл Зимбабвештӹ ӹлӹшӹ халык. Вендавлӓн шотышты 600 000 - 1 000 000 лошты.

Дернекпазары (турокла Dernekpazarı ) — Турцин, ирвел Трабзон илӹн районжы (илчежӹ). 2010-шы ин тӹштӹ 4.305 (пӱэргӹ: 2.113; ӹдӹрӓмӓш: 2.192) эдем ӹлен.

Каяпобрикон (латинлӓ Caiapobrycon tucurui) — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш каяпобрикон веле улы. Кытшы 4.5 см лин кердеш.

Баскервилла (латинлӓ Baskervilla) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 10 йиш тӹрлӹ баскервилла улы.

Ипполит Иванович Лобанов — кырык мары поэт, 2-шы январьын 1951-шӹ ин Кожваж вел Немӹцсолаэш шачын. Кожваж тӹнгӓлтӹш школ дон Виловат школым пӹтӓрен, кыды паштек МарКугПедИ-ш тыменяш пырен.
Грей ала кӓдӹ (латинлӓ Ptilinopus greyii) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Соломон, Санта-Крус, Банкс, У Каледони дӓ Пен ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.

Шоды (латинлӓ pulmo, тошты греклӓ πνεύμων) — эдемӹн дӓ шӹшер качкын кушшы цилӓ вольыкын, рок мыч аваляныл каштшы йӓнвлӓн, кеквлӓн, тенгеок кыды колжын шӱлӹмӹ органышты.

Маркиз цӹвӹ кӓдӹ (латинлӓ Gallicolumba rubescens) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Француз Полинезиштӹ Маркиз ошмаотывлӓштӹ (Хатуту дӓ Фату-Хуку) вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.

Веракрус (испанилӓ Veracruz ; официал лӹмжӹ : Estado Libre y Soberano de Veracruz de Ignacio de la Llave) — Мексикан штатшы. Штатын территорижӹ: 71,820 км². 2010-шы ин тӹштӹ 7,643,194 эдем ӹлен. Штатын вуйхалажы: Халапа-Энрикес; сек кого халажы: Веракрус.

Якшар лепкӓн ыргышы кек тенгеок лачокла ыргышы кек (латинлӓ Orthotomus sutorius) — цистикола йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел дӓ кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы ыргышы кек. Кытшы 10–14 см, нелӹцшӹ 6–10 г якте шоэш.

Сола хозяйство политика дон fинанс ядмашвлäм дä кынам ик вал@тым, евром кычылташ тӹнгäлмӹ гишäн пäлдӹртӹмӹ. Вескид сäндäлӹквлä доно кӹлӹм кычымашты дä безопасность ядмашышты ик лини доно кеäш дä национальный армивлäн ӹшке операцивлäштӹм иквäреш эртäрен кердмӹ гишäн пäлдӹртӹмӹ. Правосуди дон полицилäн икань правилывлäм сирӹмӹ. Медицинӹштӹ, потребительвлäн политикӹштӹ, культурышты, виäнгäш цацышы сäндäлӹквлäлäн окса палшыкым дä пäшä ви политикышты иквäреш пäшäм ӹштäш лимӹ гишäн пäлдӹртӹмӹ. Манстрихтӹштӹш договор парламентлäн Комиссин Генеральный секретарьжы гӹц керäл годым импечмент ядмашвлäм анзыкы лыктын комиссим шäлäтен шуаш правам пуэн.

Караджасу (турокла Karacasu ) — Турцин, Ирвел Айдын илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 21,089 (пӱэргӹ: 10,406; ӹдӹрӓмӓш: 10,683) эдем ӹлен.

Миссисипи (англла Mississippi ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 125,443 км². 2010-шы ин тӹштӹ 2 967 297 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Миссисипи кымдецшӹ доно 32-шы дӓ ӹлӹзӹ шот доно 31-шӹ ылеш. Штат статусым Миссисипилӓн 10 декабрьын 1817 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 20-шы ылын. Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Джексон

xxx (турокла Türkoğlu ) — Турцин, кечӹвӓл Кахраманмараш илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 64.980 (пӱэргӹ: 33.056; ӹдӹрӓмӓш: 31.924) эдем ӹлен.

Коннектикут (англла Connecticut ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 14,357 км². 2010-шы ин тӹштӹ 3 518 288 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Коннектикут кымдецшӹ доно 48-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 29-шӹ ылеш. Штат статусым Коннектикутлан 9 январьын 1788 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 5-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Хартфорд; сек кого халажы: Бриджпорт.

Вестминстер (англ. Westminster) — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Колорадо штатын халажы. Халан территорижӹ: 85,1 км². 2010-шы ин тӹштӹ 106 114 эдем ӹлен.

Кырык марынвлӓ Козьмодемьянск халам столицеш ӹштӹмӹ верц пыт шалгенӹт. Малын? Ти хала Краснококшайск гӹц кок пачаш когорак ылын, Йыл тӹрӹштӹ кого портеш шотлалтын. Е.Чириковын сирӹмӹ семӹнь ти халам «столицей царства черемиссов» маныныт. Алык марынвлӓ тидӹ ваштареш линӹт. Лачокшымок, Козьмодемьянск хала столицӓ лимӹкӹ, алык мары мӱлӓндӹлӓн виӓнгӓш йонӓт чӹдӹ лиэш ылын.
Эпӓй (рушла деревня Эпаево) Цикмӓ-Яштуга когогорны лишнӹ вӓрлӓнӓ. Эмӓн якте 4 уштыш. Сола лӹм тӹдӹлӓн тӹнгӓлтӹшӹм пиштӹшӹ эдем лӹм гӹц лин. Перви сола эче Палатайкино маналтын.

Вануа-Лава (англла Vanua Lava ) — Вануатун йыдвел Торба провинциштӹ Банкс ошмаотывлӓн сек кого 2-шы ошмаотыжы. Территорижӹ 314 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 2623 эдем ӹлен. Ошмаотын сек кого халажы: Sola.

Пиабина (латинлӓ Piabina) — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ пиабина улы.

Комор фельзума (латинлӓ Phelsuma comorensis) — геккон йишвлӓн группыш пырышы Комор‎ ошмаотывлӓштӹ (Нгазиджа) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 12 см якте шоэш.

Мустафа Кемаль Ататӱрк (турокла Mustafa Kemal Atatürk, 19-шӹ май 1881-шӹ и, Салоники, Осман импери — 10 ноябрь 1938-шӹ и, Стамбул, Турци) — турок кугижӓнӹш вуйлатышы дӓ политик, Турцин пӹтӓришӹ Прeзидeнтжӹ, кыдым 29-шӹ октябрьын 1923-шы ин айырымы.

Оксибрикон (латинлӓ Oxybrycon parvulus) — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Перушты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш оксибрикон веле улы.

Янссонын персонажвлӓжӹ махань-шон лиӓлтмӓшвлӓшкӹ вӓрештӹт, лӱдӹшвлӓм эртӓт, иквӓреш лин, нӹнӹм сӹнгӓт дӓ соок соты корнышкы лӓктӹт. Сирӹзӹн геройвлӓжӹ цилӓнок мӓ логӹцӹннӓ, эдемвлӓ логӹцӹн ылыт: иктӹвлӓжӹ соок пурывлӓ, весӹвлӓ шаныкален каштшывлӓ, юморанвлӓ, кымшывлӓ туркавлӓ, нерӓнвлӓ, нӹлӹмшӹвлӓ эгоиствлӓ, вӹзӹмшӹвлӓ наивныйвлӓ, кудымшывлӓ шыквлӓ дӓ ӹшкӹлӓнӹштӹ келгӹ лаксакым капайышывлӓ... Дӓ седӹ, кыце пуры ямаквлӓштӹ лишӓшлык- пуры соок худам сӹнгӓ.

Стеноптера (латинлӓ Stenoptera) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ стеноптера улы.

Антил тыргӓдӹ (латинлӓ Zenaida aurita) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Антил ошмаотывлӓ дӓ Юкатанышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 28–30 см якте шоэш.

Микрохромис (латинлӓ Microchromis) — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ микрохромис улы. Кытшы 8.6 см лин кердеш.

Байраклы (турокла Bayraklı ) — Турцин, Измир илӹн дӓ йыд-вадывел Измир халан центр районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 303.816 (пӱэргӹ: 152.280; ӹдӹрӓмӓш: 151.536) эдем ӹлен.

Шанлыурфа (турокла Şanlıurfa ili ) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин илжӹ. Турциштӹ кого илвлӓ ло гӹц 9-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2008-шӹ ин тӹштӹ 1.574.224 (пӱэргӹ: 788.278; ӹдӹрӓмӓш: 785.946) эдем ӹлен.

Валентин Христофорович Колумб (3 Ага 1935 — 8 Теле 1974) — алык мары поэт. Морко кымдемӹштӹш Мызеҥер солаэш шачын. Вара йыхышты тӹ кымдемӹшток Пумыр починкӓш ӹлӓш ванжен.

Калкандере (турокла Kalkandere ) — Турцин, вадывел Ризе илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 13.086 (пӱэргӹ: 6.464; ӹдӹрӓмӓш: 6.622) эдем ӹлен.

Нарынзы логерӓн вӹцкӹж нерӓн попугай (латинлӓ Brotogeris jugularis) — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты (Мексика, Гватемала, Коста-Рика, Сальвадор, Гондурас, Никарагуа, Панама, Колумби дӓ Венесуэла) вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 17.5 см, нелӹцшӹ 53–65 г якте шоэш.
Тенге Мары республикӹштӹ кок культурный центр ылын: Йошкар-Ола алык марынлан дӓ Козьмодемьянск кырык марынлан. Но 1953 ин Йошкар-Олашты декабрь тӹлзӹн Мары научно-исследовательский институтышты йӹлмӹ шотышты эртӓрӓлтшӹ конференциштӹ ик литературный йӹлмӹм ӹштӹмӓш гишӓн решеним лыкмы. 1954 и гӹц Козьмодемьянск халашты кырык мары йӹлмӹ доно «Ленин корны» газет веле лӓктӹн. Тидӹжӹмӓт руш йӹлмӹ доно лӓкшӹ «Ленинский путь» газет гӹц веле сӓренӹт.

Корнан шылдыран рок тыргӓдӹ (латинлӓ Claravis godefrida, Claravis geoffroyi) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы south-eastern Бразилиштӹ, ирвел Парагвайышты дӓ йыд-ирвел Аргентинышты (Мисьонес провинци) вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 23 см якте шоэш.

Гӱнейсу (турокла Güneysu ) — Турцин, покшал-вадывел Ризе илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 13.585 (пӱэргӹ: 6.697; ӹдӹрӓмӓш: 6.888) эдем ӹлен.

Авокадо (латинлӓ Persea americana) — Персея йыхыш пырышы курым ыжар пушӓнгӹ. Авокадопу 20 м кукшӹцӓш лин кердеш, ӹлӹштӓшвлӓжӹ 12 - 25 см. Пеледӹшвлӓжӹ сарикӓ-ыжар цӹреӓн ылыт, яргатавлӓ моло агылеп, диаметрӹштӹ доно 5 - 10 мм. Кӹцкӹжӹ груша форман да 7 - 20 см кыташ дӓ нелӹцшӹ доно 100 - 1000 г якте лин кердеш, тотшы муӓн агыл, ширӹ, витаминӓн дӓ уӓн. Коргӹштӹжӹ 3 - 5 см тонг. Муландӹ вӹлнӹ сек кого авокадо (1,9 кг нарӹ) 1992 ин Австралиштӹ кушкын.

Марокко (арабла المغرب‎‎ ; официал лӹмжӹ — ‎‎المملكة المغربية) — Йыдвел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Мӱлӓндӹ лоштыш тангыж дӓ Атланти океан, вадывелнӹ Атланти океан, ирвелнӹ Алжир кечӹвӓлвелнӹ Western Sahara доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 32,200,000 эдем ӹлен. Вуйхалажы: Рабат.

Суезихтис (латинлӓ Suezichthys) — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Атланти, Инди дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 12 тӹрлӹ суезихтис улы. Кытшы 13.5 см лин кердеш.

Цӹгӓк качкашыжы шӹнгӓвлӓм чонгештӹмӹжы годым кыча. Цӹгӓквлӓн пачышты кужы дӓ вӹцкӹж. Ялышты пиш изи, седӹндоно рокышкы моло вӓрештӹт гӹнь, чонгештен кузашышты пиш нелӹ. ӱштӹм ак тырхеп дӓ кӓнгӹж мычашышток кечӹвӓл векӹ чонгештӓш манын, аравлӓшкӹ погынаш тӹнгӓлӹт.
Ӓ тяжӹ, Михаил Кедров дьӓкӹн, варажы свӓщенник ылын. И. М. Кедров 1865 ин Азан духовный семинарим тымень пӹтӓрен, кыды паштек Цермӹшӓл сола училищештӹ тымдышын пӓшӓм ӹштен.Тымдымыжы годым кырык марла тымдымы книгӓн керӓл ылмыжым ынгылен, седӹндонӓт кид доно сирӹмӹ тымдымы книгӓм сирӓш пижӹн дӓ ӹшке уроквлӓштӹжӹ кычылтын. Букварьым лыкмашты палшыкым М. А. Рождественский дон Г. М. Яковлев пуэнӹт. Ти букварь 3 ноябрьын 1867-шӹ ин лӓктӹн дӓ Упрощённый способ обучения чтению черемисских детке горного населени маналтын. Лин кердеш, ти кечӹм толшашышты, Кедровын пӓшӓжӹм шотеш пиштен, мӓ Кырык марла сирӹмӹ кечӹ семӹнь пӓлдӹртӓш тӹнгӓлӹна. Букварь 1200 экземпляр доно лӓктӹн, тӹдӹ 17 ӹлӹштӓшӓн ылын, алфавитӹштӹ 33 буква, тӹшкӹ пӹтӓри «ӧ» дон «ӱ» буквам пыртымы, «ӓ» дон «ӹ» буквавлам вара веле пыртымы лиэш, «ӹ» букважым эстон йӹлмӹзӹ Веске Михкель пыртен. Букварьышты халык шая дон тыштывлӓм материал семӹнь кычылтмы, арифметика упражненивлӓ дон йымын йылы текствлӓ улы. Ма ӹжӓлжӹ, Кедров ӹшкежӹ, книгӓн лӓкмӹжӹ инок школ гӹц карангеш – йыхшым пукшен лыкташ манын, 3-шы октябрьын 1867 ин тӹдӹ Пошкырт (Суасламарыштыш Изи Карачка сола) церкӹшкӹ причечникеш пырен. Кок тӹлзӹштӹ Рождественский тӹдӹм Изи Шӹндӹр церкӹшкӹ ӹшке докыжы дьӓкӹнеш ӱжеш. Тӹнӓмок школыштыт ӹнде тымден.

Келегарем (рушла деревня Сидуково) Изи Йынгы (ӓнгӹр) вургымла велнӹ вӓрлӓнӓ. Картук якте пел уштыш. Сола лишнӹ техень карем дон лидӹвлӓ улы: Петрам карем, Олмаву сир, Окша карем, Тютю лидӹ, Опан карем, Мыртекнер. Сола лӹм тӹдӹлӓн тӹнгӓлтӹшӹм пиштӹшӹ мары лӹм (Келе)дӓ «карем» (овраг) шамаквлӓ гӹц лин.

Аладжакая (турокла Alacakaya ) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Элязыг илӹн ирвел (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 8.412 (пӱэргӹ: 4.354; ӹдӹрӓмӓш: 4.058) эдем ӹлен.

Кансанши (англ. Kansanshi ) - Замбин Йыдпелвел-Вадывел провинциштӹжӹ вӓрлӓнӹшӹ хала. Халык тӹнг шотышты вӹргеньӹ шахтывлӓштӹ пӓшӓлӓ. Ӹлӹзӹ шот — 55 954 эдем (2012 и).

Измир (турокла İzmir ) — Вадывел Турцин халажы. Измир илӹн вуйхалажы. Турциштӹ кого халавлӓ ло гӹц 3-шы вӓрӹм нӓлеш. 2009-шӹ ин тӹштӹ 2 758 707 эдем ӹлен.

Вырсы, кӹл вeрц крeдӓлмӓшвлӓ, ушeмкымдeмӹштӹш нeлӹцвлӓ рeфoрмaцилӓн яжo рoкым йӓмдӹлeнӹт. Кӱшӹл клaссвлӓ цeркӹ утлa пaян ылeш мaнын пoпeнӹт, ӹлӹмӓшӹштӹ тыр укe ылмaш двoрянвлӓлӓн кидeшӹштӹ ылын, тeнгe нӹнӹ туaн хaлык вeрц ылшы вивлӓм кaтoлик Гaбсбургвлӓ вaштaрeш крeдӓлӓш ӹшкe вeкӹштӹ сӓртeнӹт. ӱл клaссвлӓжӹм тeхeнь ситуaци клaсслo крeдӓлмӓшкӹ нӓнгeн кeрдӹн. Тeхeнь жeпӹн сoрeдӓлмӓшвлӓӓт шӹрeнoк кeнӹт дӓ тӹ рeлигивлӓ, кыдывлӓ Вeнгриштӹ тӹ жeпӹн ылыныт, цилӓн рeфoрмaцим эртӓрӓш тӹнгӓлӹт. Вeнгрвлӓ лoшты пӹтӓриoк лютeрaнствo кымдaн шӓрлeн кeн ылын, нo XVII-шӹ курымын тӹнгӓлтӹшӹштӹжӹ тӹдӹм кaльвинизм шӹкeн лыктын дӓ кужы жeп цaткыды пoзивлӓм кычeн кeрдӹн.

Шӹпӓн океан кӹцкӹ кӓдӹ (латинлӓ Ducula pacifica) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Шӹпӓн океаныштыш ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 36–41 см, нелӹцшӹ 370–420 г якте шоэш.

Кого Сейшел фельзума (латинлӓ Phelsuma abbotti) — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты дӓ Сейшел ошмаотывлӓштӹ (Альдабра , Ассампшен, Норт-Казин) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 15–16 см якте шоэш.
Саккоглоссум (латинлӓ Saccoglossum) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 5 йиш тӹрлӹ саккоглоссум улы.

Пана Тинани (англ. Pana Tinani, тошты лӹмжӹ Joannett Island) — Луизиада ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 78 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 225 эдем ӹлен.

Тӹшкӓ шапренгӹ йишвлӓ (латинлӓ Malaconotidae) — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 45-48 тӹрлӹ тӹшкӓ шапренгӹ улы.

Spilopelia senegalensis ermanni – Казахстан, Узбекистан, Туркменистан, Кыргызстан, Таджикистан, йыдпел Афганистан дӓ вадывел Китай (Ирвел Туркестан)

Константинос Кавафис (греч. Κωνσταντίνος Π. Καβάφης, 29 апрельӹн 1863, Александрия, Египет, Кого Британин протекторатшы — 29-шӹ апрель 1933, тӹшток) — грек поэт.

Келкит (турокла Kelkit ) — Турцин, кечӹвӓл Гӱмӱшхане илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 41.523 (пӱэргӹ: 20.883; ӹдӹрӓмӓш: 20.640) эдем ӹлен.

Якшар пӹлӹшӓн ара (латинлӓ Ara rubrogenys) — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Боливиштӹ вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Кытшы 55–60 см якте шоэш.

Нужголвлӓ (латинлӓ Esocidae) — Нужгол ганьывлӓ (Esociformes) группыш пырышы Йыдпел полушарин Палеарктика дӓ Неарктика регионвлӓштӹ (Йыдпел Америкын, Евразӹн дӓ Африкын) вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы колвлӓ. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ нужгол улы. Нужголвлӓн сек изижӹ 40 см, сек когожы 1,80 м.

Балышейх (турокла Balışeyh ) — Турцин, йыдвел Кырыккале илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 8.851 (пӱэргӹ: 4.488; ӹдӹрӓмӓш: 4.363) эдем ӹлен.

Пирр (англла Pierre ) — Америкын ушымы штатвлӓн Кечӹвӓлвел Дакота штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 33.7 км². 2010-шы ин тӹштӹ 13 646 эдем ӹлен.

Петителла (латинлӓ Petitella georgiae) — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ дӓ Перушты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш петителла веле улы.

Эпигениум (латинлӓ Epigeneium ) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 35 ӓль 40 йиш тӹрлӹ эпигениум улы.

Кечиӧрен (туркла Keçiören) — Турцин, Йыдвел Анкара илӹн дӓ Анкара халан центр районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 779.905 (пӱэргӹ: 385.062; ӹдӹрӓмӓш: 394.843) эдем ӹлен.

Черепахывлӓ (латинлӓ Testudines) — Reptilia (Пресмыкающиеся) группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты, Океаништӹ, Австралиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 327 тӹрлӹ черепаха улы.

Лепидархус (латинлӓ Lepidarchus adonis) — алестесвлӓн йиш группыш пырышы Ганышты, Сьерра-Леонышты дӓ Кот-д’Ивуарышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш лепидархус веле улы. Лепидархусвлӓн кытышты 2 см лин кердеш.

Коримборкис (латинлӓ Corymborkis) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 8 йиш тӹрлӹ коримборкис улы.

Халцеус (латинлӓ Chalceus) — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ халцеус улы. Халцеусвлӓн сек изижӹ 20 см, сек когожы 25 см.
Икманаш, 1953 ин эртӓрӹмӹ йӹлмӹ шотышты конференцин решенижӹ политический характерӓн лин, тӹдӹн нимахань научный негӹц ылде дӓ нимахань научный ынгылдарымашым пуде. Кӱшнӹ анжыктымы литература республикӹш кок-кым экземпляр доно веле толын. Шамак толшеш, «Языки народов СССР» книгӓ МарНИИ-н дӓ авторын библиотекӹштӹжӹ веле ылын. Седӹндоно техень книгӓвлӓ ылмы гишӓн КПСС обкомышты, МАССР Верховный Советӹштӹ веле агыл, ученыйвлӓжӓт цилӓнок пӓлӹделыт.

Йӓргӹльӹ (латинлӓ Circus aeruginosus) — вӓрӓш йишвлӓн йыхыш пырышы кек. Кытшы 49-60 см, нелӹцшӹ 500—750 г, шылдырын кытшы 36 — 43 см, шылдырын шӓрӓлтӹшӹжӹ 110—140 см. Ӓвӓ кеквлӓжӹ озывлӓ гӹц когораквлӓ.

Чула-Виста (англ. Chula Vista) — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 132,61 км². 2010-шы ин тӹштӹ 243 916 эдем ӹлен.

Остаткаэш иктешлен келесӹмӹ шоэш: у Российӹн Конституцижӹ семӹнь каждый эдем ӹшкӹмжӹм сакой халыкеш шотлен кердеш, хоть рушын, алык марын ӓль кырык марын манжы.

Мустафакемальпаша (турокла Mustafakemalpaşa ) — Турцин, вадывел Бурса илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 102.171 (пӱэргӹ: 50.375; ӹдӹрӓмӓш: 51.796) эдем ӹлен.

Коллоэц ӱнгӹ (латинлӓ Bubo blakistoni, Ketupa blakistoni) — тымана йишвлӓн йыхыш пырышы Ирвел Азиштӹ (Россий, Китай, Япони дӓ Корей) вӓшлиӓлтшӹ ӱнгӹ. Кытшы 60–72 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 180–190 см якте шоэш. Нелӹцӹштӹ 2.95–3.6 (озыжы), 2.95–4.6 (ӓвӓжӹ) г якте лин кердеш.

Петерсиус (латинлӓ Petersius conserialis) — алестесвлӓн йиш группыш пырышы Танзаништӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш петерсиус веле улы.

Шанавӹл тукан (латинлӓ Ramphastos sulfuratus) — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Мексика, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шанавӹл цӹреӓн тукан. Кытшы 45–50 см, нелӹцшӹ 362–550 г якте шоэш.

Якшар онган тукан (латинлӓ Ramphastos dicolorus) — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы sydöstra Бразили гӹц ирвел Парагвай дӓ йыд-ирвел Аргентина якте вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 40–46 см, нелӹцшӹ 265–400 г якте шоэш.

Шоляжы гӹц лыдаш, сирӓш тыменьӹн. 1867 ин Моркы волостьыш пӓшӓлӓш кен, Варангуш, Уньжа дӓ Арин школвлӓштӹ тымден. Тымдымы процесс алык марла кен, но тымдымы материал уке ылмы велдӹк, тӹдӹ тымдымы книгӓм йӓмдӹлӓш тӹнгӓлеш. Тенге тӹдӹн пынжы лӹвец 1870-шы ин «Упрощённый способ обучения чтению черемисских детей лугового населения» книгӓ лӓктӹн. И. М. Кедровын кырык марла букварьжым алык марлашкы сӓрен.

Кырык паян попугай (латинлӓ Polytelis anthopeplus) — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-вадывел Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 40 см, нелӹцшӹ 153–206 г якте шоэш.

Ош шылдыран важыкнер (латинлӓ Loxia leucoptera) — алавирӹк йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел Америкышты дӓ Йыдпел Скандинавиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы важыкнер. Кытшы 14–16 см якте шоэш.
2. XVI курым гӹц тӹнгӓлӹн, черемис вырсывлӓ годым кырык марылан ӹшке ӹлӹмӹ вӓрӹштӹжӹ ӹлен лӓктӓш йӧн уке лин. Ти жеп гишӓн А.Бахтин теве кыце сирӓ: «Ожесточение дошло до того, что в восставших районах каратели выжигали селения, нарушали хозяйство и убивали все взрослое мужское население, а женщин и детей уводили в плен и обращали в холопов». Кырык мары халыкын Руш государствыш пурынок пырымы гишӓн тагынамок миф шачын, кыдым 1546 ин кырык мары каштанвлӓ Москваш миэн толмы доно кӹлдӓт. ӓнят, тидӹн семӹньок Акпарс преданилӓн шачаш йӧн лин. Кӹзӹт яктеӓт раш пӓлӹ агыл, ма гишӓн ти вӓшлимӓштӹ лачокшымок попенӹт, махань шанымашыш кок монгырге шоныт.

Хейростилис (латинлӓ Cheirostylis) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты, Азиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 53 йиш тӹрлӹ хейростилис улы.

Aulacorhynchus sulcatus calorhynchus (Сарикӓ нерӓн туканет) – Санта-Марта (йыд-ирвел Колумби) дӓ Сьерра-де-Периха (вадывел Венесуэла) кырыквлӓштӹ

Респу́блика Каре́лия (Каре́лия, Ка́рьяла; карелла: Karjalan tazavaldu, Karjalan respubliekku, финнлӓ: Karjalan tasavalta, вепслӓ: Karjalan Tazovaldkund) — Россий Федераци кӧргӹштӹ ылшы Республика, Россий Федерацин субъектшӹ, Йыдвел-Вадывел федерал йӹрвелӹшкӹ пыра.

П. Веселов-Сталь — лачокла лӹмжӹ Веселов Пётр Яковлевич 13 январь, 1905 и, Пӹзӹкныр вел Сарансола — 1941-шӹ ин шӹжӹм Мӧскӓ хала лӹвӓлнӹ халык ополчеништӹ ямын. 1926-шы ин Шур Педтехникумым тымень лӓктӹн. 1930-шы ин Мӧскӓ халашты пӓшӓлен, кырык марла лыкмы книгӓвлӓн редакторышты ылын. Литература пӓшӓжӹм 1927-шӹ ин тӹнгӓлӹн. Социализм шӱлӹшӓн пӓшӓвлӓм сирен. Лӹмӹнок прозышты виӓн ылын.

Тенге 1922–1924 ивлӓн кырык мары халыклан сек нелӹ жеп толын. Тӹнӓм кырык мары йӹлмӹ доно ни газет, ни журнал, ни учебник пецӓтлӓлтде. Тенге гӹнят кырык марынвлӓ логӹц интеллигенци ӹшке халыкшы, традицижӹ, йӹлмӹжӹ, культурыжы верц тыргыжланен, пыт кредӓлӹн дӓ ӹшке шанымашыжым кердмӹжӹ семӹнь ӹштен шокташ цацен. 1924 и гӹц Москва кырык мары халыкын шамакшым шотыш нӓлеш. Векӓт, нӹнӹ ӹняндӓрен кердӹнӹт: 1551 ин кырык марынвлӓ пурынок руш халык докы ушненӹт. Тенге ӹнде 1924 и гӹц Москвашты кырык мары йӹлмӹ доно учебниквлӓ лӓктӓш тӹнгӓлӹт, а кок иштӹ Козьмодемьянскышты «Кыралшы» газет пецӓтлӓлтеш. Маргосиздатын Кырык мары филиалжы 1927 ин пачылтын гӹнят, книгӓвлӓм кырык марла пецӓтлӓш кок и гӹц веле тӹнгӓлӹнӹт. 1930 и гӹц «У сем» журнал лӓктӓш тӹнгӓлӹн.

Стоктон (англ. Stockton) — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 144.9 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 302 389 эдем ӹлен.

Герменджик (турокла Germencik ) — Турцин, Вадывел Айдын илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 43.524 (пӱэргӹ: 21.435; ӹдӹрӓмӓш: 22.089) эдем ӹлен.

Трикуспидалестес (латинлӓ Tricuspidalestes caeruleus) — алестесвлӓн йиш группыш пырышы Покшал Африкышты (Конго Демократи Республика) вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш трикуспидалестес веле улы. Трикуспидалестесвлӓн озыжы 8.5 см, ӓвӓжӹ 6 см якте шот.
Ненец автономи йӹрвел (йыдвел, йыд-ирвел), Ямал-Ненец автономи йӹрвел (йыд-ирвел, ирвел), Ханты-Мансийск автономи йӹрвел (кечӹвӓл-ирвел, кечӹвал), Свердловск область (кечӹвӓлвел), [[Пермь край (кечӹвӓлвел), Вичӹ область (кечӹвӓлвел, кечӹвӓл-вадывел, вадывел), Архангельск область (йыд-вадывел, йыдвел) доно йӹгӹре ылеш. Комиштӹ финн-угр да урал халыквлӓ лошкы пырышы комивла: комивлӓ дон ненецвлӓ ӹлӓт.

Вичӹ область - Россий Федерациштӹш область, Мары Элын йыдпелвел пашкудыжы. Кымдецшӹ 120,4 тӹж. км². Ӹлӹзы шот - 1396,8 тӹжем эдем. Административ покшал — Вичӹ хала, рушла Киров. Вичӹ областьышты 39 000 нӓрӹ марын ӹлӓ (2002).

• 1942 и – пединститутыш тыменяш пыра • 1943-1947 ивлӓ – армиштӹ служымаш • 1944 и – «Сӹнгӹмӓшӹн корны дон» романым сирӓ • 1947-1950 ивлӓ - пединститутышты пакыла тыменеш • Г. Матюковский Литературный институт сагашы • высший литературный курсышты 1965-1967 ивлӓн тыменьӹн • 1950 ин Мары научно-исследовательский институтышты пӓшӓлӓш тӹнгӓлӹн • 1968 ин Мары АССР писательвлӓн ушемӹн ответственный секретарьжы лин, 1970 ин – правленин председатель • 1953 и гӹц – профессиональный писатель • «Сӹнгӹмӓшӹн корны дон» романым 1945, 1983, 1984 ивлӓн сирӹмӹ. Тӹнг геройвлӓ - Мишук Ошпатров дӓ Нина. Действи война тӹнгӓлмӹ кечӹн сӱӓн доно тӹнгӓлеш, фронтышты, партизанский отрядышты кредӓлмӓш, тылыштышы ӹлӹмӓш, война паштекшӹ колхоз ӹлӹмӓш анжыкталтеш. • Пӹтӓриш мары опера - «Акпатыр» опера (1963) Оперын авторжы – композитор Эрик Сапаев. Либреттом сиренӹт: Геннадий Матюковский, Михаил Якимов, Осмин Йыван.

Кечӹвӓлвел кугижӓ альбатрос (латинлӓ Diomedea epomophora) — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел океаныштыш Кэмпбелл, Эндерби дӓ Окленд ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 112–123 см, нелӹцшӹ 8.5 кг якте шоэш.

Иван IV кугижӓн сек лишӹл эдемжӹ, тӹ жепӓш ик кого государственный деятельжӹ А.Курбский, марынвлӓ гишӓн сирен коден: «... они жили самостоятельною жизнью, не были ничьими подданными и всячески старались сохранить свою политическую самостоятельность...» Тишец шанымаш шачеш: Казань ханство лач марынвлӓ шотеш веле ӹлен. Кынам рушынвлӓ Кырык сирӹм роалтен нӓлӹнӹт, ти ханствылан ӹлӓш шукы кодде.

Сӹлнӹшая пӓшӓм 1920-шы ивлӓн тӹнгӓлӹн. 1929-шӹ ин тӹдӹн пӹтӓришӹ «Улы сола доно» лӹмӓн сборникшӹ лӓктӹн. 1930-шы ивлӓн И.Ломберский «Миллион-влак» («Миллионвлӓ») романым сирен. Тӹдӹ сирӹзӹн колымыжы паштек веле 1959-шӹ ин пасна книгӓ дон лӓктӹн. Эргӹжӹ Р.Токмурзин попымы семӹнь, Илья Ломберский романын кокшы книгӓжӹм сирен, тӹдӹн рукописьшӹм Йошкар-Олаш колтен, но тӹдӹ тагыш-ӓнят ямын. Сирӹзӹ тенгеок ик кӹдежӓн пьесывлӓм, очерквлӓм сирен. 1920-шы ивлӓн Ломберын, Ломбер, Менчла марий, Токмырзан псевдонимвлӓ дон сирен.

Кӹрӓн волаан попугай (латинлӓ Psittacella modesta) — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дӓ Папуа-У Гвиней) эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 14 см, нелӹцшӹ 42 г якте шоэш.

Хойш фельзума (латинлӓ Phelsuma hoeschi) — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Атсинанана) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 8,5 см якте шоэш.
Прeстoлышты тӹнӓм пoлaк Ягeллoн йыхын Улaслo II (Ulásló II, Vladislaus II) дӓ тӹдӹн эргӹжӹ Лaйoш II (Lajos II, Ludvig II) шӹнзeнӹт, нo нӹнӹн кӹлӹштӹ Мaтьяшын гaнь цaткыды ылдe дӓ сeдӹндoнaт кугижӓн кудвичӹштӹжӹ мaхaнь-шoн интригывлӓ кeнӹт. Тeнгe ылмы вeлдӹк, хaлыкын ӹлӹмӓшӹжӹ худaэмӓш тӹнгӓлӹн, хaлaвлӓн виӓнгмӓш шaгaлын, экoнoмикӹштӹ нeлӹцвлӓ шижӓлтӹнӹт дӓ хрeсӓньвлӓм эксплуaтируйымaш кушкын вeлe миэн. Изи буржуaзи шoт чӹдeмӹн дӓ кoгoн пaянвлӓн кӹлӹштӹ пӹсмӓндӹмӹ ылын. Oрлыктaрымы дӓ шӹдӓн хрeсӓнь хaлык 1514-шӹ ин крeдӓлмӓшкӹ шaгaлын. Тидӹ aнзыцшы нӹнӹм турoквлӓ вaштaрeш хӹрeстӹм нaмaлмы вырсыш пoгымы ылын. Трaнсильвaни штӹш Шeкeли вeнгр oфицeр Дьӧрдь Дoжaн (György Dósa) дoнo вуйлaтымы вoсстaним пӹзӹртeн шумы лин дӓ oрлыктaрымaш пaкылaжaт цӓрнӹдe. Ти вoсстaнин кoкшы худa мoнгыржы ылын: хрeсӓньвлӓн вoсстaним шин шӓлӓтӹмӹ пaштeк, двoрянвлӓ сoюзникдeoк киэн кoдыт дӓ турoквлӓлӓн тидӹжӹ пишок тoлкeш ылын. Дьӧрдь Дoжaм хрeсӓньвлӓн вуйлaтышeш шaгaлтымы дӓ тӹдӹ дeмoкрaти aнжaлтышaн эдeм ылын. Вoсстaним лaксыртымы пaштeк Дoжa кoлымaшeш суйымы лин. Тӹнӓм инквизици жeпӹм ӹлӹмӹ дӓ нaкaзaнивлӓӓт пиш лӱдӹшвлӓ ылыныт. Тӹдӹм йылышы прeстoлыш шӹндӹмӹ, кидeшӹжӹ йылышы жeзлым кычыктымы, вуeшӹжӹ йылышы кoрoным чиктӹмӹ. Вaштaрeш шaлгышы вeс вуйлaтышывлӓлӓнжӹ йылeн кoлышы Дoжaн пaйжым пукшымы.

Индиана (англла Indiana ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 94,321 км². 2010-шы ин тӹштӹ 6,483,802 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Индиана кымдецшӹ доно 38-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 16-шы ылеш. Штат статусым Индианалан 11 декабрьын 1816 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 19-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Индианаполис

Перистери (латинлӓ Peristeria) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 11 йиш тӹрлӹ перистери улы.

Эдемӹн анатомижӹ ( тошты греклӓ ἀνατομή — эдемӹн органвлажӹн морфологиштӹм, системыштым да органвлаштӹм шӹмлӹшӹ биологин полкажӹ. Эдем кап махань-шон клеткавла гӹц шалга, кыдывлан ӹшке лӹмыштӹ улы: гаметывла, нейронвла, миоцитвла. Клеткавла тканьым ӹштат. Тканьвла шукы йиш лин кердӹт, нӹнӹ лач икань клетка типвла гӹц веле фрмируялтыт. Шамаклан шӹл клеткавла шӹл (мышцы) тканьым формируят. Тӹрлӹ клеткавла тканьвлашкӹ погынен, эдем капӹн органвлажӹм шачыктат, шамаклан шӹл ткань, нервы ткань да вес тканьвла, шумӹм ӹштат. Ышке церотыштышты ? доно органвла органвлан системыш погыналтыт, кыдывлан эдем организмышты ӹшке задачышты улы. Ти органвла икӹжак-иктӹштӹ лоштышты цаткыды кӹлӹштӹ ылыт да ти кӹлвла ямыт гӹнь, эдемӹн капшӹ ясланаш тӹнгалеш. Шамаклан вӹр сарнӹшӹ система эдемӹн орган системыжы ылеш.

Камбоджа ыргышы кек (латинлӓ Orthotomus chaktomuk) — цистикола йишвлӓн йыхыш пырышы Камбоджышты вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы ыргышы кек. Кытшы 8–9 см, нелӹцшӹ 7–8 г якте шоэш.

Абрамитес (латинлӓ Abramites) — аностомусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ качкыш йогы кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ абрамитес улы. Кытшы 14-15 см лин кердеш.

Канар кӓдӹ (латинлӓ Columba bollii) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Канар (Пальма, Тенерифе, Гомера дӓ Иерро) ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 35–37 см якте шоэш.
Ыжар шылдыран ара (латинлӓ Ara chloropterus) — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Панама дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты (Колумби, Венесуэла, Бразили дӓ Аргентина) вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Кытшы 90–95 см, пачшы 31–47 см, нелӹцшӹ 950–1700 г якте шоэш.

Татьяна Толстова - мары сем мастар. 20 февральын 1959 ин Кӹлемар кымдемӹн Вӹтлӓмары солашты шачын. Йошкар-Олашты И. С. Палантай лӹмӓн училищӹм пӹтӓрен.

Акчадаг (турокла Akçadağ ) — Турцин, вадывел Малатья илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 33.431 (пӱэргӹ: 16.973; ӹдӹрӓмӓш: 16.458) эдем ӹлен.

Арторима (латинлӓ Artorima erubescens ) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Мексикаышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Арторима улы.

• «Война веремӓн кого палшыкым К. Беляев пуш: «Родина верц» альманахын редактор семӹнь мӹньӹн шукы сирӹмемӹм тӹшкӹ пыртыш, «Сӹнгӹмӓшӹн корны дон» пӹтӓриш сборникым лыкты».

Хоббит, ӓль Тӹшкӹ дӓ мӹнгеш (англ. The Hobbit, or There and Back Again) — Джон Рональд Руэл Толкинӹн сек кымдан пӓлӹмӹ фэнтези романжы дӓ ӓзӓ книгӓжӹ. Сек пӹтӓриок 1937 ин Кого Британиштӹ пецӓтлӓлтӹн.

Суситна (англла Susitna ; атнала ? ) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл Аляска штатын атна халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 411.4 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 37 эдем ӹлен.

Моносепалум (латинлӓ Monosepalum) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ моносепалум улы.

Адроризон (латинлӓ Adrorhizon purpurascens ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. йыдвел Индиштӹ дӓ Шри-Ланкаышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Адроризон улы.

Кампилоцентрум (латинлӓ Campylocentrum) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 64 йиш тӹрлӹ кампилоцентрум улы.

Сауэ (эст. Saue) — Йыдпелвел Эстоништӹ хала, Харьюмаа уездӹш пыра. Хала статусым 25 август 1993 и гӹц намалеш. Ӹлӹзӹ шот - 6,0 тӹжем эдем (2012), 93% жӹ нӹнӹ логӹц — эстонвлӓ.

Рауф Денкташ (турокла Rauf Raif Denktaş, 27-шӹ январь 1924-шы и, Баф, Кипр - 13-шы январь 2012-шы и Левкоша, Йыдвел Кипр ) — турок кугижӓнӹш вуйлатышы дӓ политик, сирӹзӹ, Йыдвел Киприн 1-шӹ прeзидeнтжӹ, кыдым 15-шӹ ноябрьын 1983-шы ин айырымы.

Жоффруа попугай (латинлӓ Geoffroyus geoffroyi) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ, Папуа-У Гвинейиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 22 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 135–155 мм, нелӹцшӹ 130–180 г якте шоэш.

Морен йишвлӓ (латинлӓ Talpidae) — цымыни ганьывлӓн группыш пырышы йыдпелвел Евразиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изи шӹшер качшы вольыквлӓ. Цилӓжӹ 46 ыдыр улы.

Кестель (турокла Kestel ) — Турцин, Бурса илӹн дӓ ирвел Бурса халан центр районжы (илчежӹ). 2010-шы ин тӹштӹ 38.028 (пӱэргӹ: 18.971; ӹдӹрӓмӓш: 19.057) эдем ӹлен.

Хемихромис (латинлӓ Hemichromis) — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел дӓ вадывел Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр, йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 11 тӹрлӹ хемихромис улы.

Казуар ганьывлӓ тенгеок казуарвлӓ гань ылшывлӓ (латинлӓ Casuariiformes) — Palaeognathae йыхыш пырышы Австралиштӹ дон У Гвинейӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого кеквлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ казуарвлӓ гань ылшы кек улы.
Studies in Upper Kuskokwim Athabaskan, a language of interior Alaska, Andrej A. Kibrik (Institute of Linguistics, Moscow), Tomsk, June 26, 2002

Таткансола (рушла Тятькино) Йоласал гӹц пел уштышышты вӓрлӓнен. Кӹзӹт тӹдӹ Йоласалешок шотлалтеш. Сола лӹм «Татка» (пӹтӓри ӹлӓш толшы мары лӹм) дӓ «сола» шамаквлӓ гӹц лин. Солам Кого Шудермар гӹц ӹлӓш ванжышывлӓ ӹштенӹт.

Эмпузелла (латинлӓ Empusella endotrachys ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Эмпузелла улы.

1943-шы ин Якшар Армиш нӓлӹт. Мӹндӹр Ирвелнӹ служен. Япон ваштареш кешӹ вырсышты кредӓлӹн. Вырсы паштек институтым пӹтӓрен дӓ МарНИИ-штӹ шӹмлӹзӹ ылын, вара Сирӹзӹвлӓн Ушемӹш ванжен. 1953-шы и годшен сирӹзӹ дон журналист пӓшӓм ӹштен: "Марий Коммунышты", "Марийская правдашты" дӓ "Ленин корнышты" пӓшӓлен. 1968-шӹ ин Мары Сирӹзӹ Ушемӹм вуйлатен.1973-1974-шӹ ивлӓн "Пачемыш" журналын тӹнг редакторжы ылын Писатель ушемӹн членжӹ (1949), халык писатель (1986).

Ош пӹлӹшӓн шимӓкӓ какаду (латинлӓ Calyptorhynchus baudinii) — какадувлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-вадывел Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ какаду попугай. Кытшы 48 см, нелӹцшӹ 400–500 г якте шоэш.

Хельсинки университетӹм пӹтӓрен, студеннт ивлӓжӹн финн йӹлмӹ дон фольклор докы мелӓн ылын. Йӹлмӹ материалвлӓм погаш манын, 1838-шӹ ин саамвлӓ докы кен, 1839-шӹ ин Карелиштӹ дӓ 1841-шӹ ин Лӧннрот Элиас дон коктын кым иэш Йыл дӓ Урал регионышты ӹлӹшӹ финн-угр халыквлӓ докы экспедици доно кеӓт. Тидӹ гӹц анзыцракшы тӹдӹ Лӧннротын «Калевала» эпосшым швед йӹлмӹш сӓрен. Руш Эл мыч сӓрнӹмӹжӹ паштек Кастрен кок монографим сирен: «Elementa grammatices Tscheremissae» дӓ «Elementa grammatices Syrjaenae» (коктыге 1844). Кырык марынвлӓн мӱлӓндӹштӹ ылын дӓ пӹтӓриш грамматкыжы, кыдым латин йӹлмӹ доно сирӹмӹ, кырык мары грамматика ылеш, кыды туан халыкнан историштӹжӹ сек пӹтӓришӹ ылеш.

Пальгата кырык кӓдӹ (латинлӓ Gymnophaps solomonensis) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Соломон ошмаотывлӓштӹ (Бугенвиль ошмаоты гӹц Гуадалканал дӓ Малаита ошмаоты якте) эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.

Трематокранус (латинлӓ Trematocranus) — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ трематокранус улы. Кытшы 25 см лин кердеш.

Фрагмипедиум ( латинлӓ Phragmipedium ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 24 йиш тӹрлӹ фрагмипедиум улы.

Луды вуян шӓргӓшӓн попугай тенгеок Никобар шӓргӓшӓн попугай (латинлӓ Psittacula caniceps) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Никобар ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 56–60 см якте шоэш.

Гагаэмауга (самоала дӓ англла Gaga'emauga ) — Самоан йыд-ирвел Савайи ошмаотышты дӓ Уполу ошмаотышты (Саламуму-Уту дон Леауваа солавлӓ) районжы. Территорижӹ: 223 км². 2001-шӹ ин тӹштӹ 7 108 эдем ӹлен. Вуйхалажы: Салеаула.

Ош пачан морен ( латинлӓ Lepus townsendii ) — Йыдвел Америкышты вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш Eulagos лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Массышты 3 - 4 кг якте шоэш.

Бела Барток (венг. Béla Viktor János Bartók, 25 март 1881, Надьсентмиклош, Трансильвани — 26 сентябрь 1945, Нью-Йорк) — венгр композитор, пианист, музыкым шӹмлӹзӹ фольклорист. Мары халыкын музыкыжым келгӹн шӹмлен.
Картепе (турокла Kartepe ) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Коджаэли илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 65.121 (пӱэргӹ: 32.973; ӹдӹрӓмӓш: 32.148) эдем ӹлен.

Пунгу (латинлӓ Pungu maclareni) — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Камерунышты (Баромби Мбё) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш птерохромис веле улы. Кытшы 10 см лин кердеш.

Пингвин ганьывлӓ дон пингвин йишвлӓ (латинлӓ Sphenisciformes дон Spheniscidae) — Austrodyptornithes йыхыш пырышы Антарктидышты, кечӹвӓл Африкышты, кечӹвӓл Австралиштӹ дӓ кечӹвӓл Америкышты тӹрвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ коллоэц тангыж кеквлӓ. Цилӓжӹ 18–20 тӹрлӹ пингвин улы.

Той шӓкшӓльӹ йишвлӓ (латинлӓ Anguidae) — той шӓкшӓльӹ ганьывлӓн группыш пырышы Евразиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 94-120 тӹрлӹ той шӓкшӓльӹ улы.

Кристиненхамн (швед. Kristinehamn) – Швециштӹшӹ хала, Верманд лен Кристинехамн коммунын вуйхалажы. Ӹлӹзӹ шот — 17 836 эдем. Кристиненхамн 1642 ин хала лин.

Ош тыртня (латинлӓ Leucogeranus leucogeranus) — тыртня йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого кек. Ош тыртнян кӱкшӹцшӹ 140 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 210–230 см, нелӹцшӹ 4.9–8.6 кг якте шоэш. Озы тыртнявлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.

Айзенворт Анатолий (Деревяшкин Анатолий Карпович)1910 ин 6 мартын Советский район Шуарсолаэш тымдышывлӓн йишеш шачын. Оршанка кокшы ступенян школ паштек Азан халаштышы Восточно-педагогический институтыш тыменяш пырен. 1931 ин тӹдӹм тымень пӹтӓрен. МарНИИ-штӹ пӓшӓлен, мары йӹлмӹ дӓ сӹлнӹшаям шӹмлен. «Марий коммуна», «Марийская правда» газетвлӓ дон кӹлӹм кычен шалген. 1937 и гӹц Н.К.Крупская лӹмеш Марпединститутышты мары сӹлнӹшая курсым виден. Сӹлнӹшая пӓшӓжӹм 1926 ин тӹнгӓлӹн. Анзыц руш йӹлмӹ дон лыдышвлӓм сирен. 30-шы ивлӓн мары сола гишӓн шукы шайыштмаш шачын. 1935-1937 ивлӓн «Вӹц лӱддӹмӹ» («Пятеро смелых») тетявлӓлӓн повестьӹм сирен. 1942 и тӹнгӓлтӹшӹн Деревяшкинӹм Якшар Армиш нӓлӹнӹт. 1942 ин 25 декабрьын тӹдӹ Сталинград верц кредӓлмӓштӹ колен. Волгоград кымдемӹштӹш Клычково сола лишнӹ тайымы. Повестьшӹм сирен пӹтӓрӹде.

Робин Гуд – Вальтер Скоттын романын персонажшы, кыды Шервурдын шӹргӹвлӓштӹ кӹдӓлӓш ивлӓн ӹлен, «пурым шанышы» йолдук, кыды паянвлӓм шолышт сӓрнен дӓ шолыштмыжым незервлӓлӓн пайылен. Сӓмӹрӹквлӓн яратымы персонажышты.

Оскарсхамн (швед. Oskarshamn) – Швецин Кальмар ленӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ хала, Оскарсхамн коммунын вуйхалажы. Тӹдӹ сек пӹтӓрижок Дёдерхультсвик лӹмӓн сола ылын. Хала статусым 1856 ин нӓлӹн дӓ Оскарсхамн маналташ тӹнгӓлӹн.

Кайнашлы (турокла Kaynaşlı ) — Турцин, кечӹвӓл Дӱздже илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 20.713 (пӱэргӹ: 10.268; ӹдӹрӓмӓш: 10.445) эдем ӹлен.

Парекбасис (латинлӓ Parecbasis cyclolepis) — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Боливишӹ, Бразилишӹ дӓ Перушты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш парекбасис веле улы.

Бурмалы Минаре мечеть (турокла Burmalı Mescit Camii тенгеок Burmalı Minare Camii ) — Турциштӹ Стамбул халан Фатих районын тошты (1550 ин) мечетьшӹ.

Шим йӱксӹ (латинлӓ Cygnus atratus) — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ когорак йӱксӹ. Йӱксӹн кӱкшӹцшӹ 110–142 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 1.6–2 м, нелӹцшӹ 3.7–9 кг якте шоэш.
Филиппинвлӓ (тагалогла Republika ng Pilipinas, англла Republic of the Philippines) — кечӹвӓл-ирвел Азиштӹш кугижӓнӹш. 2015-шӹ ин тӹштӹ 101 514 100 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 300 000 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Манила.

Ihmisen anatomia tunnettiin jo 1600 eaa., josta on viitteitä egyptiläisten papyruskirjoituksista. 1600 eaa. tunnettiin jo sydän, maksa, perna, munuaiset, kohtu ja virtsarakko.

1920 ин 20–24 июль. Мары коммуниствлӓн пӹтӓришӹ Всероссийский конференци эртен, кышты Мары автономный областьым ӹштӓш тӹнгӓлмӹ гишӓн шая кеен.

Ош шӹргӓн выльдырцан кӓдӹ (латинлӓ Zentrygon albifacies) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Мексика (Сан-Луис-Потоси) гӹц йыд-вадывел Никарагуа якте вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.

Замбези (англла Zambezi) — кечӹвӓл Африкышты йогы. Кужыцшы 2,574 km км. уштыш. Йыл вӹлнӹ техень сӓндӓлӹквлӓ вӓрлӓнӓт: Ангола, Мозамбик, Замби дӓ Зимбабве.

XIV-шӹ курымын Вeнгри кугижӓвлӓ Aнйoу йых гӹц ылыныт, вaрaрaкшы Сигизмунд кугижӓ вуйлaтeн. Ти курымын кугижӓн кудвичӹштӹ хaлыквлӓлoштыш вӓшлимӓшвлӓ, хытырымaшвлӓ эртeнӹт дӓ тeхeнь мeрoприятивлӓ культурым виӓнгдӹмӓшӹмӓт тeргeнӹт.

Махмудие (турокла Mahmudiye ) — Турцин, покшал Эскишехир илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 9.202 (пӱэргӹ: 4.575; ӹдӹрӓмӓш: 4.627) эдем ӹлен.

Нгатпанг (палаула ? ; англла Ngatpang ) — Палаун вадывел Бабелдаоб ошмаотышты штатшы. Штатын территорижӹ: 47 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 464 эдем ӹлен. Штатын вуйхалажы: Нгереклмадел.

Тукуман амазон (латинлӓ Amazona tucumana) — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Аргентина дӓ Боливииштӹ вӓшлиӓлтшӹ амазон попугай. Кытшы 31 см якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.

Шим тупан сиргек (латинлӓ Oenanthe lugens) — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Йыдпел Африкышты дӓ Покшал Ирвелӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 14,5 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 26–27,5 см, нелӹцшӹ 19–25 г якте шоэш.

Линкольн (англла Lincoln ) — Америкын ушымы штатвлӓн Небраска штатын вуйхалажы дӓ сек кого 2-шы халажы. Халан территорижӹ: 195.2 км². 2010-шы ин тӹштӹ 258,379 (метропол: 302,157 ) эдем ӹлен.

Уэльсвлӓ — Уэльс ( Кого Британиштӹ) ӹлӹшӹ кельт халык, ӹшкӹмӹштӹм нӹнӹ "кимрвлӓ" маныт. Ти халык лӹм доно Англиштӹ Камбри область лӹмжӹм намалеш. Уэльсвлӓн шотышты 16 миллион якте шоэш, кыдывлӓ логӹц кым миллионжы Уэльсӹштӹ ӹлӓ.

Шлемӓн игуана йишвлӓ (латинлӓ Corytophanidae) — игуана ганьывлӓн группыш пырышы Мексика гӹц Эквадор якте Йыдпел, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 9 тӹрлӹ шлемӓн игуана улы.

Уэльс (англла Wales ; инюпиакла Kiŋigin ) — Америкын ушымы штатвлӓшты вадывел Аляска штатын эскимо инюпиак халыкын халажы. Халан территорижӹ: 7.3 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 153 эдем ӹлен.

Иван Михайлович Кедров (1844 – кышты дӓ кынм колен, пӓлӹ агыл). Пӹтӓриш мары букварьын авторжы. XIX-шӹ курымын алыкнам соты корышкы лыкташ цацышывла логӹц иктӹжӹ.

Пазарьери (турокла Pazaryeri ) — Турцин, вадывел Биледжик илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 11.722 (пӱэргӹ: 5.821; ӹдӹрӓмӓш: 5.901) эдем ӹлен.

Оби ошмаоты тенгеок Обира (индонезилӓ Pulau Obi, Obira) — Индонезиштӹ Оби ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Мӱлӓндӹн сек кого 44-шы ошмаотыжы. Территорижӹ 2,542 км². 2010-шы ин тӹштӹ 29 642 эдем ӹлен.