Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Боз филмҳои машҳур бо иштироки ҳунарманди аллакай овозадор ба экранҳо баромаданд ва чунин менамуд, ки дигар Санҷайро ояндаи хуше интизор аст. Вале қисмат ин дафъа низ ба ӯ бевафоӣ кард ва завҷааш Рича аз саратони мағзи сар вафот кард. Баъд аз панҷ соли марги Рича Санҷай оилаи нав барпо кард. Ӯ ба дӯсти деринааш Рҳея хонадор шуд.

Дар Тоҷикистон коэфитсенти умумии таваллуди аҳолӣ дар соли 2009 ба 1000 нафар 26,8, дар шаҳрҳо – 23,0, дар деҳот – 28,2; аз ҷумла дар ВМКБ – 17,9, вилояти Суғд – 27,6, вилояти Хатлон – 28,1, шаҳри Душанбе – 18,7, ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ – 28,4 буд. Бо сабаби баланд будани потенсиали демографӣ (бештар будани аҳолии синнашон ҷавон) шумораи аҳолии Тоҷикистон то соли 2030 зиёд шуда, минбаъд суръати он сол аз сол паст меравад. Мувофиқи ҳисоби мутахассисони Институти демография ва иқтисодиёти АИ ҶТ аҳолии Тоҷикистон соли 2026 тақрибан ба 10,2 млн ва соли 2056 ба 13,1 млн нафар мерасад.

Вячеслав Анатолевич Кириллов (русӣ: Вячеслав Анатольевич Кириллов; 20 июни 1989, Братск, ҶШФС Русия) — футболбози русӣ, зарбазананда (страйкер).

Яқуб Ғолибов - сарояндаи Театри давлатии академии опера ва балети ба номи Садриддин Айнӣ. Ҳунарпешаи хизматнишондодаи ҶШС Тоҷикистон (1968).

Дар ибтидои соли 1990-ум З. Миршакар консертинои «Respiro»ро барои скрипка, литавраҳо ва оркестри торӣ менависад. Ин асарро композитор ба дӯсти деринаи худ, хонуми скрипканавоз Радана Вданешевич, бахшидааст. Манзараҳои табиати зебо ва қадиму одии Помир дар достони симфонии «Рангҳои Помири офтобӣ», ки соли 1982 навишта шудааст, (нахустин иҷроиш Таллин, 1983) таҷассум ёфтааст. Силсилаи миниатюраҳои латифи фортепиании «24 байти мусиқӣ», бахшида ба ёдбуди Э.А. Хагагортян ба таври устувор ба репертуари пианинонавозон ва системаи таълимоти мусиқӣ ворид гардид.

Max Holste MH.52 (англисӣ: Max Holste MH.52) — як ҳавогарди сохтаи Avions Max Holste аст . Нахустин истифодакунандаи ин ҳавогард aero clubs будааст. Ин ҳавогард дар Август 21, 1945 нахустин парвози худро анҷом дод.

Фурудгоҳи Куева Лас Маравиллас (англисӣ: Cueva Las Maravillas Airport) (маҳаллӣ: Aeropuerto Cueva de Las Maravillas) — фурудгоҳи ҳамагона (умумӣ) бо Коди ИОТОи SPM аст, ки як бонди фуруди асфалт ва бутун дорад, ва тӯли бонди он 1009 метр аст. Ин фурудгоҳ дар кишвари Ҷумҳурии Доминикана қарор дорад .

Франсиско Хавйер Фалаган Эрнандес (испанӣ: Francisco Javier Falagán Hernández; 4 октябри 1969, Валадолид, Испания) — футболбози испанӣ, дарвозабон.

Тухмипарварӣ – фаъолият оид ба истеҳсол ё такрористеҳсол, коркард, сертификатсия, фурӯши тухмии растаниҳо, инчунин оид ба бақайдгирии навъҳо ва назорати тухмӣ мебошад.

Олмес Фернандо Гарсия Флорес (испанӣ: Olmes Fernando García Flórez; 21 октябри 1992, Барранкила, Колумбия) — футболбози колумбӣ, зарбазананда (страйкер).

Абулфазл Муҳаммад ибни Ҳусайни Байҳақӣ (арабӣ: أبو الفضل البيهقي‎; тақр. 996, Ҳорисобод, Байҳақ – октябри 1077) — таърихнигори тоҷик, муаллифи Таърихи Байҳақӣ, нависандаи даврони Ғазнавиён.
Соли 1993 Вашингтон бо ҳамроҳии Ҷулия Робертс дар филми Алан Ҷ. Пакула "Дело о пеликанах" нақш меофарад. Солҳои 90-ум Дензел нақшҳои зиёди низомиён, полис, афсарон, собиқ кормандони амниятро бозид. Ин солҳо ӯ дар филмҳои "Багровый прилив" Тонӣ Скотт (1995), "Виртуозность" Бретт Леонард (1995), "Дьявол в голубом платье" Карл Франклин (1995), "Мужество в бою" Эдвард Свик (1996), "Падший" Грегорӣ Хобит (1998), "Власть страха" Филипп Нойс (1999) нақшҳо офарид.

Фурудгоҳи байналмилалии овгусту сизор сондину (англисӣ: Augusto C. Sandino International Airport) (маҳаллӣ: Aeropuerto Internacional Augusto C. Sandino) — фурудгоҳи ҳамагона (умумӣ) ва низомӣ бо Коди ИОТОи MGA аст, ки як бонди фуруди асфалт дорад, ва тӯли бонди он 2442 метр аст. Ин фурудгоҳ дар шаҳри моногуо кишвари Никарагуа қарор дорад, ва дар баландии 59 метр аз сатҳи баҳр воқеъ шудааст.

Amiot 143 (англисӣ: Amiot 143) — як ҳавогарди сохтаи Avions Amiot аст ки дар соли 1935-1937 сохта шуд. нахустин истифодакунандаи ин ҳавогард French Air Force будааст. Ин ҳавогард дар 1931 нахустин парвози худро анҷом дод.

Шаҳристони Ардакон (порсӣ: شهرستان اردکان) номи Шаҳристонӣ дар Устони Язд, воқеъ дар Кишвари Эрон аст ки бар асоси Саршумории маркази омори Эрон дар Сали 1385 (2006 мелодӣ), ҷамъияти он 66900 нафар (18140 хонивор) буда аст.

Фурудгоҳи тровт лик (олбрто) (англисӣ: Trout Lake Airport (Alberta)) — фурудгоҳи ҳамагона (умумӣ) аст . Ин фурудгоҳ дар кишвари Канада қарор дорад, ва дар баландии 698 метр аз сатҳи баҳр воқеъ шудааст.

Гулҷон Молдаҷонова дар шаҳри Алмаато ба дунё омадааст. Диққати ӯро аз хурдӣ математика ба худ ҷалб мекард. Гулҷон духтарчаи закию тезфаҳм буда, дар вақтҳои кӯдакиаш орзу медошт, ки тамоми ҳаёти худро ба хизмати илм бахшад. Баъди хатми мактаби миёна соли 1983 ба факултаи физикаи Донишгоҳи давлатии Қазоқистон даромад ва бомуваффақият таҳсилашро давом дод. Ба гуфти Алия Аскарова, ки ҳоло декани факултаи мазкур мебошад, Гулҷон ҳам кори ҷамъиятӣ мебурд, ҳам дар дастаи варзишӣ аз номи донишгоҳ иштирок мекард. Ӯ то соли 1989 дар донишгоҳ хонда, соҳиби маълумоти олӣ гардид. Дар зарфи ду сол ба физикаи ҷисми сахт машғул мешуд.

Ross RS-1 Zanonia (англисӣ: Ross RS-1 Zanonia) — як ҳавогарди сохтаи Harland Ross дар кишвари Иёлоти Муттаҳидаи Амрико аст . Нахустин истифодакунандаи ин ҳавогард John Robinson будааст. Ин ҳавогард дар 1937 нахустин парвози худро анҷом дод.

Роҳи автомобилгарди Душанбе - Турсунзода - сарҳади Узбекистон - роҳи автомобилгарди байни Душанбе ва Тошканд мебошад, ки ба роҳхати М34 (Роҳи автомобилгард) дохил мешавад.

Луис Умар Эрнандес Эрнандес (испанӣ: Luis Omar Hernández Hernández; 8 ноябри 1985, Гуадалахара, Халиско, Мексика) — футболбози мексикагӣ, муҳофиз.
Фаъолияти илмию пажӯҳишии Сафар Сулаймонӣ хеле васеъ ва доманадор аст. Вай дар муддати сӣ соли фаъолияти илмию омӯзгориаш даҳҳо китобу рисола ва садҳо мақолаҳои пурарзиши илмӣ ва илмию оммавӣ интишор намуда, сатҳи донишандӯзии донишҷӯён ва ҷомеаро баланд бардоштааст. Ӯ масоили назария, таърихи кори китобхонаҳо, тамаддуни ҷаҳонӣ, фаъолияти китобу китобдорӣ, китобшиносӣ, истилоҳоти китобдорӣ ва педагогика, фарҳангу фарҳангшиносӣ, забоншиносӣ, масъалаҳои ироншиносӣ, фарҳанги исломӣ ва ғайра ақида рондааст. Чандин маротиба ба Ҷумҳурии исломии Эрон ва Афғонистон сафарҳои хизматӣ идома додааст ва дар натиҷа китобу мақолаҳои назарраси хонданбоб рӯи чоп меоянд. Асарҳои таълифнамудаи ӯ, ба монанди «Тамаддун» (дар чор китоб, 2002-2005, дар ҳамкорӣ бо Темур Атахонов), «Аз таърихи китобдории тоҷик» (1998), «Фарҳангшиносӣ» (2002), «Китобшиносии Ирон ва Ислом» ва «Китобшиносии насри навини форси тоҷикӣ» (2007) ва дигар то кунун китоби саримизии ҳар фарди маърифатпарвару фарҳангии ҷомеа гаштаанд. Рисолаҳои ӯ, ба монанди «Умури китобдорӣ дар Ҷумҳурии Демократии Афғонистон» (1987), «Китобдории ҷаҳони саввуми Шарқ» (1989) ва «Дирӯз ва имрӯзи Ирон» (ба забони русӣ, 1994), барои омӯзиш ва таҳқиқи соҳаи китобдории ҳориҷа ба муҳаққиқон шароитҳо мусоид фароҳам оварданд.Бо таваҷҷуҳ ба ин дар натиҷаи ҳамкорӣ бо академикон Каримова И.Х. ва Шарифзода Ф. ва номзади илмҳои педагогӣ Булбулов ҷ. китоби "Педагогикаи ибтикорӣ" (542 с.) барои чоп омода гардад. 28 декабри соли 2013 рўнамоии китоби профессор Сафар Сулаймонӣ «Педагогикаи фарҳанг» дар Академияи таҳсилоти Тоҷикистон баргузор гардид. Академикон Маҳмадулло Лутфуллоев, Ирина Холовна Каримова, Файзулло Шарифзода, профессор Бибиҳафиза Маҷидова ва чанде донишмандон ва хабарнигорон дар ин маҷлис паҳлуҳои илмӣ ва аҳамияти ин китобро баррасӣ намуданд.

Бори нахуст, соли 1999, як идда асарҳояш дар маҷмӯаи дастҷамъии «Чароғи маърифати Нигнот» ба табъ расидаанд. Маҷмӯаи очеркҳояш «Мардафкан» соли 2004, қиссаи ҳуҷҷатияш «Зевар» соли 2006 интишор ёфтаанд. Маҷмӯаи қиссаву очеркҳояш «Айём-ку бигзашт» соли 2010 ба чоп расидааст. Қиссаи мустанади таърихияш «Ҷабри таърих», ки аз рӯзгори нависандаи зиндаёд Ҷумъа Одина ҳикоят мекунад, соли 2013 ба табъ расидааст. Як силсила қиссаю очеркҳояш дар китобҳои дастҷамъии «Ғазали офтоб» (2005), «Гуфтугӯ бо худ» (2007), «То ҳаст оламе…» (2012), «Бузургбонуи матбуоти тоҷикӣ» (2012) ва «Орифе аз зодгоҳи орифон» (2013) чоп шудаанд. Дар бораи Мирзо Турсунзода, Сотим Улуғзода, Файзулло Ансорӣ, Убайд Раҷаб, Мастон Шералӣ,Раҳмат Назрӣ ва дигар адибони тоҷик мақолаҳо навиштааст, ки дар маҷаллаю рӯзномаҳо чоп шудаанд.

Фурудгоҳи шаҳри л морз (англисӣ: Le Mars Municipal Airport) — фурудгоҳи ҳамагона (умумӣ) баҳра‌бурдори ҳавоӣ бо Коди ИОТОи LRJ аст, ки як бонди фуруди бутун дорад, ва тӯли бонди он 1404 метр аст. Ин фурудгоҳ дар кишвари Иёлоти Муттаҳидаи Амрико қарор дорад, ва дар баландии 365 метр аз сатҳи баҳр воқеъ шудааст.

Вилояти Кӯлоб (порсӣ: ولایت کولاب) — воҳиди тақсимоти кишварӣ дар Ҷумҳурии Шӯравии Сосиалистии Тоҷикистон дар солҳои 1939—1955 ва 1973—1988 буд. Ин вилоят дар ҷануби кишвар, дар дараи рӯди Қизилсу ҷойгир буд.
Яке аз муҳимтарин рӯзе, ки дар ҷашни Хурдод пуррангтар мешавад, рафтан ба сарчашмаҳо ё канори дарёҳо, рудҳо, таншӯи дар об ва хондани ниёишҳо вижаи ин рӯз ҳамроҳ бо шодӣ ва сурур дар канори хонавода ва дӯстон будааст. Намунае аз суннатҳои роиҷ дар ин рӯзро метавон аз сурудаҳои “Дастури Дороби полон” мубади бузурги порсӣ дар манзумаи “Фарзиётнома” ба даст намуд, ки аз оинҳо вижаи хурдодрӯз ба таншӯи, кандани чоҳ, нав кардани корзор, ишора мекунад ва дар ҳамин маврид дар матни паҳлавӣ “Андарзи Анӯшервон равони озарпод, меҳри испандон” ёдоварӣ шуда, ки “дар Хурдод рӯзӣ ҷӯё кун” бар ин поя дар ин рӯз таваҷҷуҳи вижа мешуд ба нигоҳдорӣ ва навсозӣ дар ҷойҳое, ки об аз онҷо сарчашма мегирад ва дар он ҷо ҷорӣ мешавад чун чашма , чоҳ, ҷӯйҳо корезҳо ва рӯдҳо ки бо он об зиндагӣ бахши худ идомаи зиндагӣ барои зистан пайдо мекунад.

Абу-л-Фазл Бейхаки. История Мас'уда. Ташкент. Изд-во АН УзССР. 1962. Восточная литература. Санҷидашуда 19 февраля 2011. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 21 августи 2011.

Фурудгоҳи толтеҳили нруз вотр (англисӣ: Taltheilei Narrows Water Aerodrome) — фурудгоҳи хусусӣ аст, ки як бонди фуруди об дорад. Ин фурудгоҳ дар кишвари Канада қарор дорад, ва дар баландии 157 метр аз сатҳи баҳр воқеъ шудааст.

Хонзода - "Бой ва ғулом" пйиесаи Хамзы Хокимзода Ниязи (реж. Ҳоҷиқул Раҳматуллаев); Гонерилья - "Шоҳ Лир", У.Шекспир (реж. Тӯрахон Аҳмадхонов); Аманда - "Стеклянный зверинец", Т.Уильямс (реж. Барзу Абдураззоқов); Нигина - "Рӯдакӣ", Сотим Улуғзода (реж. Ҳоҷиқул Раҳматуллаев); Барбара - "Вей ветерок", Я.Райнис; Умеда - "Милые матушки", Ғафур Ғулом; Гурдофарид - "Рустам ва Суҳроб", Фирдавсӣ; Партизанка - "Мо аз боми ҷаҳон"; ва диг.

Андрей Владимирович Кривов (русӣ: Андрей Владимирович Кривов; 24 сентябри 1976, Моршанск, Вилояти Тамбов, ҶШФС Русия) — футболбози русӣ, маснадашро анҷом додааст, нимҳимоятгар, муррабӣ.

Фурудгоҳи шаҳри тунико (англисӣ: Tunica Municipal Airport) — фурудгоҳи ҳамагона (умумӣ) борбарӣ бо Коди ИОТОи UTM аст, ки як бонди фуруди асфалт дорад, ва тӯли бонди он 2590 метр аст. Ин фурудгоҳ дар кишвари Иёлоти Муттаҳидаи Амрико қарор дорад, ва дар баландии 59 метр аз сатҳи баҳр воқеъ шудааст.
Суонси бла Мамблзны темир джолу (ингил. Swansea and Mumbles Railway) — дунияда регуляр пассажир ташыулары болгъан биринчи темир джолду. Дунияда темир джолладан эм эскилени бириди. XX ёмюрню аллында джол шахар тёгереги трамвай халгъа келгенди. 1806 джылдан 1960 джылны 5-чи январына дери ишлегенди.

«Расизм» сёз бирични Ларуссну сёзлюгюнде 1932 джыл тюбейди, эмда «бир раса къауумну башханы аллында огъарылыгъын джакълагъан система» кибик белгилейди. Бусагъатдагъы магъанасыда андан узакъ кетмегенди, алай а политкалы дискурсда бир-бирледе кенгереди, раса огъарылыкъгъа миллет, дин неда башха ышанла къошады.

1943 джылны сентябрында ингилиз-американ аскерле Аппенин джарымайрымканны къыбыласына киредиле. Бадольо мамырлыкъ кесаматха къол салыб, Италияны къазауатдан чыкъгъанын баямлайды. Алай а Гитлер Муссолинини тюрмеден кюч бла чыгъартады, эмда къралны шималында Сало Республика атлы «гинджи» кърал къуратады.

1849—1854 дждж. Шарль Бурсель, инженер-механик эм париж телеграфны вице-инспектору, телефонлашыуну идеясын биринчи болуб ачыкълагъанды, ол кесини диссертациясында 1854 джыл биринчи болуб «телефон» деген терминни хайырланнганды, алай а аны идеялары практиагъа кирмегенди.

Къазауатда хорламдан сора СССР-ни экономикасыны демилитаризациясы бардырылады, оккупациядан заран кёрген районларындан экономика орнуна салынады. 1950 джылгъа къазауатха дери джыллагъа кёре индустрия чыгъарыу 73 % кёб болады. Эл мюлк индустриягъа кёре акъыртыныракъ кесине келгенди, уллу халатла, терс хыйсаб этиуле тыйгъыч боладыла. Алай болса да, 1947 джылгъа азыкъ бла болум тюзеле башлайды, карточкала къоратыладыла, ачха реформа бардырылады.

Аны атасы, Джон Шекспир, бай санагъатчы болгъанды, тюрлю-тюрлю джамагъат къуллукълагъа сайланнганлай тургъанды. Ол клисагъа джюрюмегени себебли, уллу тазир тёлегенди (католик болгъанды деген сёз джюрюйдю).

Къытайда японлула 1939-1941 джыллада къралны къыбыла-кюнчыгъыш кесегин кючлегендиле. Къытай, къыйын ич политика болумда болгъаны себебли керекли къаршчылыкъны кёргюзелмегенди. (Къытайда граждан къазауат). Францияны капитуляциясындан сора Французо Индокъытаны администрациясы виши правительсовну къабыл этгенди. Таиланд, Францияны къарыусузлугъун мараб, Француз Индокъытайны талай джерин даулагъанды. 1940 джылны октябрында тайланд аскерле Француз Индокъытайгъа чабхандыла. Тайланд виши аскерлени талай сермешиуде дженгендиле. 1941 джылны 9-чу майында Японияны басымына бойсунуб, Виши Режим Тайланд бла мамырлыкъ кесаматны къабыл этеди, ол кесаматха кёре Тайландха Лаос бла Камбоджаны кесеги кетеди. Африкада колонияланы асламысыны тас этгенинден сора, Индокъытайны британлыла бла деголлчуланы къолларына къоркъуу чыкъгъанды. Аннга джол бермез ючюн виши правительство колониягъа 1941 джылны июнунда япон аскер контингентни ийгендиле

ЮНЕСКО кесини компетенциясында халкъла арасы премияла береди. Аланы ичинде — Феликс Уфуэ-Буанья атлы мамырлыкъ премия эмда «Тиширыу бла Илму» Л’Ореаль-ЮНЕСКО премия.

Эркиши — эркиши ырхызда болгъан адамгъа берилген атды. Асламысы акъыл-палыкъ болгъанла ючюн хайырландырылады бу сёз. Эркиши сабийле ючюн «джашчыкъ» сёз хайырланады, алай а илму бла сабийлегеда эркиши дерге болады.
Гардош (лат. Solánum tuberósum) — кёб джыллыкъ Паслёнланы (Solanum) юйдегисинден битимди. Ашаргъа ёсдюредиле. Гардошну дунияны адам санындан 75% джашагъан, 130 къралда битдиредиле. Эм аслам гардошну Россияда, Къытайда, Польшада, АБШ-де, Индияда битдиредиле. Чий гардошну ичи 79% суудан, 18% углеводладан, 2% акъдан, 0,9% кюлден къуралады.

Аны бла бирге БССР-ге кирген Белосток область, Гродно эм Брест областларыны кесеклери, УССР-ге кирген Львов эм Дрогобыч областларыны кесеклери Польшагъа бериледиле.

1942 джылны августундан башлаб 1943 джылны февралына дери япон эм американ аскерле Соломонну айрымканлары архипелагдагъы Гуадалканал айрымкан ючюн сермешедиле. Бу сермешиуде Бирлешген Штатла дженгедиле. Гудаканалгъа аскер джиберирге кереклик Джангы Гвинеядагъы япон кючлени къарыусуз этеди, аны бла хайырланыб бирликчи аскерле 1943 джылны аллында айрымканны японлулада ариулайдыла.

28-чи майда британ парашютчуланы батальону Дарвин эмда Гуз-Грин джерлешимлени къатына джууукълашыб, андагъы аргентин гарнизоннга чабады. Ауур сермешиуден сора гарнизон джесир болады. Ол заманда 3-чю бригаданы бёлеклери Кюнчыгъыш Фолклендлени юсю бла белгили джаяу джюрюшюн этиб Порт-Стенлиге келеди. 5-чи пехота бригаданы бир-бир бёлеклери десант кемеледен Порт-Стенлини къатында тюшедиле. Ол заманда эки десант кемени эслеген аргентинлиле, авиацияны ашырадыла, ол чабыуулдан сора 50 британ аскерчи ёледи, «Сэр Галахэд» десант кеме эсе уа бузулады, бузлуулары тюзетилир мадары болмагъаны себебли, кеме британлыла джанындан батдырылады. Алай болса да, июнну биринчи декадасыны ахырына, британ бригадала аргентинлилени Порт-Стенлини къатында къуршоулайдыла, эмда штурм этерге хазыр боладыла.

1944 джылны 6-чы июнунда АБШ-ны, Уллу Британияны эм Канаданы бирлик кючлери талай аны эс бёлюб тарихни эм уллу десант операциясын башлайдыла, аскерле Нормандиягъа тюшедиле.

Къазауат Совет Союзну халкъына уллу заран салгъанды, 26,5 миллион адамны ёлюмюне себеб болады, бир джанындан Германия кючлеген джерледе джашагъан халкъны къурутуу, промышленностну чачыу, башха джанындан къралны кюнчыгъыш регионларында аскер-индустрия потенциялны ёсдюрюу, къралда дин джашауну бир кесек баш кёлтюрюую.

Еврозонагъа кирирни аллы бла Болгария банкноталада кириллицада джазылырын излегенди. ЕАБ быллай инициативагъа къаршчы чыкъгъанды, алай а 2007 джыл Болгарияны излемлерин къабыл этгенди, алай а банкноталада джызылыуу санлагъа кёре тюрленмезлигин билдиргенди: «…Бирликни законлары „евро“ сёзню баш болушда эмда бирчилик санда, бирча джазылырын излейди».

Алий улу назмула джазыб студент джылларында башлагъанды. Ол Омар Хаямны терттизгинлерин да къарачай-малкъар, орус тиллеге кёчюргенди. Исмаил 18 китабны авторуду. Аладан бири — назму китаб, бешиси этнополитиканы юсюндендиле, къалгъанлары — илму китабла. 2003 джыл Москвада «Педагогика» басмада «Карачаево-балкарские имена и фамилии. Толковый словарь» деген китабны (Алийланы Земфира бла бирге) джазыб чыгъаргъанды.

Либерализм (фр. libéralisme) — энчи азатлыкъны джамагъат эмда экономика системаны тамалы кёрген философия, политика эмда экономика теория бла идеологияды.
Литр (л, l, L, ℓ) — толулукъну метрик ёлчем биримиди. Литр ЁС-ге кирмейди, алай а сагъат неда сутка кибик «ЁС-ге кирмеген, алай а ЁС-деги биримле бла хайырланыргъа болгъан бирим» кибик ангылатылады. ЁС-де стандарт толулукъ бирим — кублу метрди (м³).

Афинле шахаргъа эки джол бла кирирге боллукъду: Афинле-Ламия миллет автомагистраль бла, джол шахаргъа шималдан киреди, эмда Афинле - Коринф миллет автомагистраль бла, ол шахарны кюнбатханындан киреди. Афинлеге Пирей, Рафина эм Лаврион портладан да кирирге болады. Хауа бла Афинлени халкъла арасы аэропорту «Элефтериос Венизелос» («Ελευθέριος Βενιζέλος») тюшерге да болады. Грецияда метросу болгъан джангыз шахарды.

Къыбыла флангда американ эм француз аскерле Германияны къыбыласsy, Австрияны кючлеб, 7-чи американ аскерни бёлеклери Альпладан Бреннер аууш бла ётюб, Шимал Италиядагъы 15-чи аскер къауумну кючлери бла бирлешедиле.

Танылмагъан къралла ала бла ала чыкъгъан кърал къуралышланы арасында керекли хакъ илишкле болмагъаны себебли къураладыла. Танылмагъан къралланы къуралгъан чурумлары бла ма быллайлагъа юлеширге боллукъду:

Налогла да тенг алынмагъандыла: къара терилиле минимал сумма джылгъа 360 ранддан, акъла уа — 750 ранддан тёлегендиле хайыргъа налог, алай а акъла налогну процентин кёбге мийик тёлегендиле.

1939 джылны къачында Эстония, Латвия бла Литва зорланыб СССР бла бир-бирге болушуу атлы кесаматлагъа къол салгъандыла, неда ол кесаматла базаланы юсюнден кесамат деб билинедиле, ол кесаматлагъа кёре бу республикаланы ичинде совет аскер базала орналгъандыла. 1940 джылны 17-чи июнунда СССР балтика къраллагъа, кеси джаратмагъан правительстволаны отставкагъа кетиулерин излеб ультиматум береди. Ол ультиматумда СССР аны тышында правительстволаны советле джанлы сол политикачыладан къуралыуну, кёзюусюз сайлауланы бардырыуну, къошакъ аскер кючлени киргизиуню излейди. Джакъсыз, болушлукъсуз къалгъан къарыусуз къралла бу излемлеге боюн иедиле. Прибалтикагъа аскерлени киргенинден сора, совет кючлени басымыны тюбюнде, альтернативасыз сайлаула бардырыладыла. Тинтиучюлени билдиргенлерине кёре бу сайлаулада кеб законну бузуу, алдауукъ болуб коммунист партияла хорлайдыла. Аны бла бирге прибалтика политикачыла НКВД джанында кёбчюлюк санда тутуладыла. 1940 джылны 21 июлундан джангы сайланнган, совет джанлы парламентле СССР-ни Баш Советине бу юч къралны СССР-ге алыгъыз деб тилек джибередиле. 3-чю августда Литва ССР, 5-чи августда — Латвия ССР, 6-xs августда — Эстон ССР къуралады.

1933 джылны 12-чи мартында байракъланы тагъылыуларыны ал низамгъа салыуню юсюнден бегим бла, къара-акъ-къызыл байракъ бла свастикалы байракъ (нем. die Hakenkreuzflagge) бирге тагъылыргъа керек болгъаны бегитилгенди, «бу байракъланы герман къралны махтаулу ётген заманы бла немец миллетни тири джангыдан айныуун бир бирлерине байлайдыла. Биргеала кърал власть бла немец халкъны ич байламын келечилик этерге керекдиле». Аскер мекямла бла башха къурушлада къуру кърал аскер байракъ тагъылыргъа керек болгъанды (нем. die Reichskriegsflagge).
Тюрлю (лат. species) — таксономия, систематика биримди, ала ортакъ морфофизиология, биохимия эмда къылыкъ ышанлагъа иедиле, талай тёлюге алгъа тёлю берирча боладыла, белгили бир ареалда джайыладыла, эмда тыш тёгерекни факторларындан ушаш тюрленедиле. Тюрлю - джанлы дунияны керти болгъан, генетика джанындан юлешинмеген биримиди, организмлени системасыны баш структуралыкъ биримиди.

Азербайджан Республиканы Конституциясыны кюню (азер. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya günü) — бусагъатдагъы Азербайджанда конституцияны къабыл этилиуюню байрамыды, 12 ноябрда байрамланады.

Афин конурбация, аннга Афинле номархия бла Пирей номархияны муниципалитетлери киреди (Α, Β, Γ, Δ, Σ, ΣΤ зонала), аны тышында Кюнчыгъыш эмда Кюнбатыш Аттиканы да талай муниципалитети киреди.

Буруннгу римлиледе байрым кюн Веренагъа аталгъан кюн болгъанды, кеси да буруннгу грекледен калька этиб алыннганды (Афродитес хемера). Римлилени бу адетлери буруннгу германлылагъа кёчгенди, ала Венераны кеслерини тиширыу тейрилери Фрейя бла ассоциация этгендиле.

1940 джылны 27-чи июнунда СССР-ни правительствосу румын правительствогъа эки ультиматум нота джибереди, анда 1812 джыл Орус-тюрк къазауатдан сора Россиягъа къошулгъан Бессарабияны (1918 джыл Совет Россияны къарыусузлугъу бла хайырланыб алгъанды Румыния) ызына излейди эмда Шимал Буковинаны (ёмюрю Россия империяныкъ болмагъан, алай а асламысы бла украинлиле джашагъан) «Бессарабияны Румыния 22 джыл къолда тутуб, Совет Союзгъа этген зараннга тёлеуге» излейди. Румыния СССР бла къазауат болса башха къралладан болушлукъ болмазын ангылаб бу ультиматумну къабыл этеди, 28-чи июнда аскерлери бла администрациясын Бессарабия бла Шимал Буковинадан къоратады, аны ызы бла эрлай совет аскерле киредиле. 2-чи августда Бессарабия бла анга дери Украинагъа кирген Молдаван АССР бир-бирине къошулуб Молдаван ССР къуралады. Шимал Буковина Украин ССР-ге къошулады.

Рим соруу (ит. La Questione romana) — Папалыкъ бла итальян правительствону арасында 1861 джылдан 1929 джылгъа дери баргъан тиклик болгъанды.

Терклениуню бирмине секундну ичинде секундха метр (m/s2, м/с2), дагъыда системаны тышында , графиметрияда хайырланнган Гал (Gal) барды ол мыннга тенгди :1 см/с2.

Абазашта — Къарачай–Черкесияда абаза тилде чыкъгъан джамагъат-политика газетди. Газетни къурагъанла — Къарачай-Черкесияны парламенти бла правительствосуду. Ыйыкъда 2 кере, А4 форматлы 4 полосада чыгъады. Тиражы — 3850 экземплярды.

Шахар, мода фирмала бла, виа Монтенаполеонеде тюкенле бла эмда Дуомо майдандагъы Виктор Эммануилни галереясында тюкенле бла белгилиди. Милан — моданы дуниялыкъ ара шахаларындан бириди.

Литрден къуралгъан биримле — сантилитр (cl, Эресейде хайырланмагъанды), миллилитр (мл, ml), микролитр, декалитр (дал, dal) эмда гектолитр (ГЛ).

Иводзиманы башында байракъны кётюрюу бла байламлы болгъан затла «Аталарыбызны байракълары» деген суратлау фильмде джазылыб чыгъарылгъандыла.

Къарачай-малкъар тил, Къарачай-Черкес («Къарачай-Черкес Республиканы миллетлерини тиллерини юсюнден» Закон, 1996) бла Къабарты-Малкъар («Къабарты-Малкъар Республиканы миллетлерини тиллерини юсюнден» Закон, 1995) республикалада кърал тилди.
Ахыр 5000 джылны ичинде, къул тутуу джамагъатланы кёбюсюнде болгъанды. Эм белгили къул тутхан къраллагъа Буруннгу Греция бла Буруннгу Рим саналадыла, эм кеч эмда эм белгилиге уа АБШ бла Бразилия. Буруннгу Кюнчыгъышда къул тутуу классика къул тутуудан бир тюрлю болгъанды. Марксизм къул тутхан джамагъатны айры социал-экономика формациягъа санайды, бу формация тарих аллы джамагъат бла феодализмни арасында орун алады, ол кёзюуде къулну урунуу кючю адам джамагъатны айныуунда баш къымылдатхан кючю болгъанды.

КъКъХАК юрист джанындан, не халкъла арасы, неда правительствола арасы организация тюлдю. Алай а аны магъаналы халкъла арасы кесаматлада танылгъаны, аны халкъла арасы статусу бла мандатын бегитедиле, БМО-ну иммунитети бла тенглешдирирча бир иммунитети барды. Аны тышында организация налогладан эмда таможня тёлеуледен бошду, мекямлары. документлери сюд къатышыудан иммунитетлидиле.

Сочини къатындагъы таулада (Ачишхо, Аибга, Чугуш, Псеашхо эм башхала — Красная Поляна деген курорт джер) 2014 джылгъы Къыш Олимпиада оюнла ётгендиле.

Россиядан продукцияны Украинада сатыу 2014 джылда 35-50 % азайгъанды. 2014 джылны майында украин супермаркетле Россияда чыкъгъан продукцияны белгилеб башлагъандыла. Россиядан джюк ташыу юч этиб бирге азайгъанды.

Совет Шимал-Кюнбатыш фронт чекде урушлада кесин хорлатыб ызына ыхтырылады. Алай а 14 июнь- 18 июлда Сольцаны къатында совет контратака немчаланы Ленинградха алгъа джюрюшлерин юч ыйыкъ чакълы бирге тохтатады.

Батчаланы Хаджи-Кишини джашы Мусса (туугъ. 1939 джыл, Къумуш эл, Къарачай АО, РСФСР, СССР — 14 июль 1982 джыл, туугъан джери) — къарачай джазыучу, фольклорист болгъанды.

1946 дж. — АБШ-ны Сент-Луис шахарында, AT&T Bell Laboratories компания автомобилден телефон байламны сынауун башлагъандыланачала эксплуатацию опытного сервиса телефонной связи из автомобиля. Ол джылда СССР-де Г. Шапиро бла И. Захарченко ишлеу радиусу 20 км дери болгъан автомобиль радиотелефонну сынауларын джетишимли тындыргъандыла.

25-чи апрелде британ кючле Къыбыла Георгия айрымканда тюшедиле, бу айрымкан Фольклендледен узакъда болгъанды, эмда аргентин кючлени саны аз болгъанды.

ЮНЕСКО-ну Уставы 1945 джылны ноябрында, Лонодон конференцияда къабыл этилгенди, 4 ноябрь 1946 джыл, 20 кърал къол салгъан актланы сакълаугъа берилгенден сора кючге киргенди. Бусагъатда организацияагъа 192 кирген кърал эмда 6 иш бирлик этген кърал барды. 173 кирген кърал, Парижде дайым келечиликлеге иедиле.

1990 джылны 2-чи майында АНК бла КъАР-ни Коммунист партиясыны келечилерини КъАР-ни правительствосу бла тюбешгендиле. Анда политика чурумла бла тутулгъанланы амнистия этиб, ызындан да реабилитация этерге келишгендиле. Политика тутмакъла тюрмеледен чыгъарылгъандыла, дисседентле джуртларына къайтыр мадар табхандыла. 1991 джылны 30-чу апрелине 933 апартеид бла кюрешчи азатланнганды, алай а 364 террорист тутмакъда къалгъанды. Бютеулей КъАР-ге 6000 политика эмигрант къайтханды (ызына джангыз 100 экстремист ийилмегенди).
Диктатор, кърал властны бютёую бла къолда тутханды. Диктатор сайланнганындан сора аны титулуна, чурум ат къошулгъанды (сёз ючюн, уруш къоркъууда сайланнган диктаторгъа — Dictator rei gerundae causa — «къазауат бардырлыкъ диктатор»). Б. э. д. IV ёмюрге дери диктаторну бегимине къаршчы халкъ джыйылыугъа (комициялагъа) апелляция берирге болмагъанды. Диктаторгъа бютёу оноучула, консулла да къошулуб бойсуннгандыла. Аллында диктатор болуб къуру патрицийле сайланыргъа болгъандыла, алай а б. э. д. 356 джылгъа дери плебейле да сайланыргъа болгъандыла. Бир-бирде диктатор джангыз бир джумушну толтурур ючюн салыннганды, сёз ючюн, «чюй урлукъ диктатор» (байрамны заманында дин адет).

1861 джыл немец физик эмда джаратыучу Иоганн Филипп Рейс тауушну эмда адам ауазны темир чыбыкъланы юсю бла берген бир башха аппартаны кёргюзгенди, атына да Telephon дегенди.

1877 джыл Аахда уруб чыкъгъан суу, Дунайны джер тюбю сууларындан ашам алыннганы белгили болгъанды: 100 центнер таш тузну, Дунай джерге кирген джеринден узакъ болмай суугъа къошхандыла, 55 сагъатдан сора бу туз Аахны сууларына джетгенди. Джазгъы толусуу кёзюуде бу джер тюбю агъым, бу джолун къуру 20 сагъатха ётеди. Суу джер тюбюнде уллу илипинле бла саркъа, Вимзен дорбуннга дери келеди, добрундан джер юсюне чыгъады. Дунай бла Аахны башыны арасында мийикликлени эниши 185 чакълы бир болады.

Бу законну юсю бла 50-ден артыкъ айрымкан ючюн дау айтылгъанды. Аладан бусагъат заманнга дери Бирлешген Штатланы иелигинде бу айрымканла турадыла: Бейкер, Джервис, Хоулэнд, Кингмен риф, Джонстон атолл, Мидуэй атолл. Къалгъанла энди АБШ-ны территориясы тюлдюле. Навасса айрымканла ючюн Гаити Республика даулашады. Серранилья бла Бахо-Нуэво айрымканла ючюн бюгюннге дери тындырылмагъан къыйын даулашыу барады. 1971 джылда АБШ бла Гондурас, Сисне (Свон) айрымканлада Гондурасны суверенитетин таныгъан кесаматха къол салгъандыла.

10-чу июнда Италия Франция бла Уллу Британиягъа къазауат баямлайды, итальяна аскерле Францияны къыбыла районларына киредиле, алай а терен баралмайдыла. Ол кюн огъунакъ француз правительство Парижден къачады. 11-чи майда немчалыла Шато-Тьеррини къатында Марну суудан ётедиле, 14-чю июнда урушсуз, тыйгъычсыз Парижге киредиле, эки кюнден Рона сууну ёзенине чыгъадыла. 16-чы июнда маршал Петен Францияны джангы правительствосун къурайды, 17-чи июнну кечесинде Германиягъа къазауатны тохтатыу тилек джибереди. 18-чи июнда, Лондоннга къачхан француз генерал Шарль Де Голль, французланы анданда ары къаршчыланыгъыз деб чакъырады. 21-чи июнда герман аскерле къаршчыланыу сынамай Луарагъа джетедиле, ол кюн огъунакъ Лионну кючлейдиле.

Рим статут апартеидни 11 адамлыкъгъа къаршчы аманлыкъланы бирине санайды. Бу аманлыкъ ючюн неда бу амалыкъны этиуде болушгъаны ючюн, къайсы къралны да болсун, гражданини Халкъла арасы криминал сюдню аллына чыгъарыллыкъды.

2009 джыл ЮНЕСКО-ну джангы генерал директоруну сайлаулары болгъанды. 2009 джылны 22-чи сентябрында Болгариядан дипломат Ирина Бокова, талай чёб атыудан сора, ЮНЕСКО-ну Толтуруучу кенгеши бла генерал директор постха теджелгенди. Бокованы кандитатурасы ЮНЕСКО-ну Генерал конференциясы бла 15-чи октябрда (2009) къабыл этиледи.
Ич ишлени кърал министрини буйругъу бла 1933 джылны 29-чу апрелинде бютеу саудюгерчи кемеледе 1933 джылны 1-чи майындан башлаб, кемени кормасында къара-акъ-къызыл байрагъыны тышында, фок-мачтада неда гюйс-штокда свастикалы байракъ тагъылыргъа керек болгъанды (нем. die Hakenkreuzflagge).

1948 джылда Миллет партияны валстха келиую бла апартеидни баямлауу, Африкан миллет конгрессни ишин актив халгъа кёчюргенди. Бу организация алгъындан эсе кёбге радикал позицияла алгъанды. 1949 джылда АМК джангы программасын къабыл этгенди, анда ачыкъ протестле, граждан бойсунмау акциялагъа чакъырылгъанды. Бу протестле бир-бирде къозгъалыулагъа келтиргендиле. 1955 джылны июнунда, Индий конгресс бла АМК Йоханнесбургну къатыда Клиптаун шахарда джыйылыб Азатлыкъны хартиясын къабыл этгендиле, анда КъАР демократ, раса дискриманициясыз кърал идеясы белгиленнгенди.

Европа бирликни бютеу къраллары еврозонагъа кирирге эркиндиле, алай ала кеслерини кредит-ачха политикаларында талай шартха сыйыныргъа керекдиле. Европа союзну джангы къралларына уа эртде кеч болсада еврогъа кёчюу зорунлу шартды.

Шайо сууда сермешиу (Сайо сууда сермешиу; Мохи ёзенде сермешиу) — 11 апрель 1241 джыл маджар король IV Бела бла аны къарнашы хорват герцог Коломанны аскерлери бла, Батый, Шибан, Кадан эмда Субэдэй башчылыкъ этген монгол аскерни арасында сермешиу болгъанды. Маджар-хорват аскер къаушатылгъанды.

2014 джылны апрелинден башлаб, талай россиячы компания кеслерини штрих-кодларын Россияныкъындан Украинаныкъыгъа кёчюргендиле. Артыкълыкъчыланы бойкот ат бла, Андроидде Россиядан продукцияны штрих-кодун тюрлендириб къралын тюрлендирсе да таныгъан программа чыкъгъанды.

Аны тышында ЮНЕСКО халкъла арасы кюнлени, джылланы эмда онджыллыкъланы бардырады, кирген къраллагъа магъанасы болгъан кюнлени байрамлаууна къошулады. 2006 джыл ЮНЕСКО Самаркандны 2750-джыллыгъын, латыш шахар Цесисни 800-джыллыгъын, Моцарт композиторну 250-чи туугъан кюнюн, Третьяков галереяны 150-джыллыгъын дагъыда башха белгили кюнленни байрамлагъанды.

Непа́л (непал. नेपाल [neˈpaːl]), Федерати́в Демокра́т Респу́блика Непа́л — Къыбыла Азияда Гималайлада орналгъан къралды. Индия бла эмда Къытай бла чеклешеди.

22-чи июнда Компьенде 1918 джыл Германияны капитуляциягъа къол салгъан вагонда француз-немча къазауат тохтатыугъа къол салынады, аннга кёре Франция кесини территориясыны кёбюсюн оккупация этдиртирге унайды, джерли аскерлени асламысын саутсузландырыргъа эмда аскер-тенгиз флотну интерн этерге разы болады. Эркин зонада кърал переворотдан сора 10-чу июлда Петен оноуну къолгъа алады (Виши Режим), бу правительстов Германия бла ишбирлик этерге курс алады (коллаборационизм). Франция аскер джанындан эм кючлю кърал болмасада, быллау къысха заманда, кесин бу халда хорлатханы бек сейирди, эмда акъыл ангылаталмазчады.

Француз Республиканы тыш ишлерини министри Жорж Боннэ бла Герман Рейхни тыш ишлерини министри Иоахим Риббентроп, 1938 джылны 6-чы декабрында француз-герман декларациягъа къол саладыла.
Технология — Джерни юсюнден хапар джыйгъан талай илмуду, кёбюсюне география илмуладыла, геосфераланы (биосфера, атмосфера, литосфера, гидросфера, топуракъ джабыу) тинтеди, дагъыда геосистемаланы тинтеди (джер юсю, табигъат зонала, биогеоценозла…)

Къобан муниципал район (къаб.-черк. Прикубанскэ район, орус. Прикуба́нский муниципа́льный райо́н) — Къарачай-Черкес Республиканы къурамына кирген административ районду.

Лос-Анджелес (Лос-Анжелос, Лос-Анжелес, Лос-Анхелес) (ингил. Los Angeles, исп. Los Ángeles, дагъада L.A. эмда City of Angels — Мёлеклени шахары деген атла бла белгилиди) — АБШ-да Калифорния штатны къыбыласында Шош океанны джагъасында шахарды. Джашагъан адамланы саны бла штатында эм уллу шахар болады, къралда — экинчиди (2006 джылда джашагъанланы саны 3 849 378 болгъанды). Шахар, кеси бла атлы округну административ аралыгъыды, 17 млн-дан кёб адам джашагъан Уллу Лос-Анджелес агломерацияны да аралыгъыды. Лос-Анджелесде джашагъанлагъа «Angelenos» (айтылыуу: анджеленос) дейдиле.

Японияны императору (яп. 天皇 Тэнно:) — Японияны миллетини бирлигини белгисиди (къралны конституциясына кёре, кърал башчы статус джокъду). Конституцион монархияны шартларында къуру келечилик функцияланы тындырады, кърал оноуда эркинликлери британ монархладан да азды. Къралда керти властха, министрлени кабинетини башчысы — Японияны премьер-министри иеди. Император титул эркиши тёлю бла кёчеди.

Революцияланы сылтауу бла къуралгъан къралла. Сёз ючюн: СССР-ни къуралыууну эмда РоссиядаГраждан къазауатны кёзюуюнде къуралгъан къралла (1917-1924).

Палестина 97 кърал бла танылады, бусагъатда Палестина де-факто эки къралгъа юлешиннгенди: Иорданны кюнбатыш джагъасы бла Газаны секторуна. ХАМАС террорист организация Газаны секторунда оноуну джюрютеди, алай бир деб бир кърал танымагъанды.

IV Бела австрий герцог II Фридрихде букъгъанды, болушлукъ ючюн аннга казнасы бла юч маджар комитатны бергенди. Ызларына къайтхан джолда монгол аскерле Сербия бла Болгарияны джерлерин тонаб къайтхандыла.

Аргенти́на (исп. Argentina), официал аты — Аргенти́на Респу́блика (исп. República Argentina [reˈpuβlika arxenˈtina]) — территориясы бла экинчи (Бразилиядан сора) эмда халкъыны саны бла ючюнчю (Бразилиядан эмда Колумбиядан сора) къралды Къыбыла Америкада.

11 апрель 1972 дж. британ фирма Pye Telecommunications, Royal Lancaster отелде Communications Today, Tomorrow and the Future атлы кёрмючдв Pocketphone 70 рациягъа салыннган автомат мобил телефонну теджегенди.

Гитче Кавказны Уллу Кавказ бла Лих аркъа байлайды, кюнбатышда Колхида алаша джер бла кюнчыгъышда Кура чунгур а уа бир-биринден айыргъан этедиле.

Чагъырны чыгъарыуда джюзюмню кёб тюрлю тукъумларын хайырландырадыла. Бютеулей юлешиу этилсе къара (бир-бирде къызыл дейдил) эмда акъ джюзюмлени айырадыла. Бетине кёре акъ, гюл бетли, къызыл чагъырланы айырадыла.

Дунияда мамырлыкъны эмда къоркъуусузлукъну тутууда баш джууаблыды, аны оноууна бютеу БМО-ну членлери бойсунургъа керекдиле. Беш хамандагъы члени (Россия Федерация, АБШ, Уллу Британия, Франция, Къытай) вето салыргъа хакълары барды.
Газет, Къыбыла Тегейде болгъан джамагъат, экономика эмда политика ишлени ачыкълайды. Тегейлилени тарихлерини, тиллерини эмда культураларыны юсюнден материалла басмалайды.

Электротехника илмуланы доктору, профессор Алий улуну 1992 — 1995 джыллада Россия федерацияны Миллетле министерствосуну кёчгюнчю халкъланы ишлерин джюрютген департаментинде джууаблы къуллукъну толтургъанды. Москвада Коммунал мюлк бла къурулуш институтда ишлегенди. Бусагъатда Къарачай-Черкес Республиканы правительствосуну председателини орунбасарыды.

Тёре — уллу къарачай-малкъар халкъны джыйылыуу. Бу джыйылыу баш джыйылыу эди, халкъны кючюн бирге тутхан, оноу салгъан хар бирине миллетден. Бу сагъатда Тёре джокъду, джыйылмайды.

Дунай башындан гирласына дери 10 къралны юсю бла неда чеги бла агъады (Германия, Австрия, Словакия, Маджар, Хорватия, Сербия, Болгария, Румыния, Молдова эмда Украина).

керти (ингил. real GDP) (инфляциягъа эс бёлюнюб) — ал джылны, неда башха тамал джылны багъаларында белгиленеди. Керти БИП-де, БИП-ни ёсюую багъаланы ёсюйлерине тюл, чыгъарыуну ёсюуюне байланады.

Бызынгы къабыргъа — 12 километрли тау массивди, Баш Кавказ аркъаны эм мийик бёлгесиди. Адетге кёре Бызынгы къабыргъаны чеклерине Ляльвер бла (кюнбатышда) Шхара (кюнчыгъышда) саналадыла.

4-чю мартда Миллетлени Лигасы урушну тыйылырн даулаб резолюцияны къабыл этеди. 6-чы мартда Къытай сермешиулени тохтатыр оноуну къабыл этеди. 14-чю мартда Лиганы келечилери Шанхайгъа келедиле. Алай а атышыула шахарда 5-чи майгъа дери баргъандыла. Шанхай мамырлыкъ кесаматха кёре Шанхай демилитаризацияланнган зона баямаланады, Къытай не Шанхайда, не аны къатында Сучжоу бла Куньшанда гарнизон тутаргъа эркин болмагъандыла. Япония эсе уа шахарда чекленнген аскер контингент тутаргъа эркинлик алгъанды. Къытайлыла бу кесаматны кеслерини сыйлырын тебленнген кибик кёредиле, аланы оюмларына кёре кюнбатыш къралла агрессиягъа кърашчы турур орнуна, къуру сермешиулени тохтатыб къойгъандыла.

), заманнга кёре теркликни чыгъарыууду, неда теркликни заманнга кёре тюрлениу терклигиди — нохтаны терклигини вектору джюрюшюнде заман биримни ичинде къаллай бирге тюрленнгени кёргюзген вектор ёлчемди (ол демеклик, терклениу къуру теркликни ёлчемини тюрлениуу бла къалмай аны векторунда эсебге алады).

Мила́н (ит. Milano, ломб. Milan, лат. Mediolanum — «тюзню арасында») — Италияны шимал кесегини баш шахарыды, Италияны эм уллу региону Ломбардияны административ аралыгъыды эмда бютеу къралны финанс-экономика джаны бла ара шахарыды.

1776 джылда испанлыла, Алтын Къабакъ ачыкъ богъазны къатында форт ишлеб эмда Ассизчи Францискге аталгъан миссияны тамалын салыб, Шош океанны джагъасында орналгъандыла. Миссияны къатында къуралгъан гитче шахарчыкъгъа Йерба-Буэна (исп. Yerba Buena) деб ат берилгенди. 1848 джылдагъы калифорний алтын безгек себебли шахар терк ёсюб башлагъанды. Ол джылда огъуна атына Сан-Франциско аталгъанды. 1906 джылда халеклик салгъан джер тебрениу бла ёртенден сора шахар къысха заманны ичинде бютеулей джангыдан ишленнгенди.

Къоркъуусузлукъну Кенгеши 15 членден къуралады — хамандагъы (Россия, АБШ, Уллу Британия, Франция эмда Къытай), къалгъанлары Кенгешге сайланнган этедиле.
АБШ кесини тыш политикасына джангыдан къарай башлайды. Уллу Британия кёбден кёб джакъ, дагъан ала башлайды АБШ-дан. 1940 джылны майында АБШ-ны Конгресси аскер бла флотну кереклерин баджарыр ючюн 3 млрд доллар джиберирге къабыл этеди, джай а уа — 6,5 млрд, аны ичинде 4 млрд «эки океанны флотун» ишлерге. Уллу Британиягъа сауут бла аскер керекни джибериуюда кёбден кёб бола баргъанды. 1940 джылны 2-чи сентябрында АБШ Уллу Британиягъа Кюнбатыш Джарымтобда 8 базаны бегендге бергени ючюн 50 эсминец береди. АБШ-ны Конгрессини бегимине кёре ( Ленд-лиз), Уллу Британиягъа 7 млрд доллар ассигнация этилгенди. Кечирек ленд-лиз Къытайгъа, Грециягъа эмда Югославия|Югославиягъада джайылгъанды. Шимал Атлантика АБШ-ны аскер флотуну «патруль зонасы» баямланады, аны бла бирге Уллу Британиягъа джол алгъан саудюгер кемеледа къоруугъа алынадыла.

Шпион — конфликтге къошулгъан эки къауумну бири ючюн ташатын башханы юсюнден билги джыйгъан адамды. «Тахчасы» деген сёзге магъанасы бла джууукъду, алай а хайырланыуда негатив коннотациясы барды.

Иудейликде байрым кюн — Шаббатха хазырланыу кюндю, иудейле эки кюннге аш-суу аллыкъларын аладыла, Иерусалимде башха кюнледен эсе алгъа тюкенле джабыладыла. Шаббатны башланнганына — байрым кюнде кюн батхан заман саналады, бошалгъанына уа — шабат кюнню ингиринде биринчи юч джулдузну кёрюннгени.

Къарачай поэзияны антологиясы. Ал сёзню Къараланы А. джазгъанды. Джарашдыргъанла: Акъбайланы М., Байрамукъланы Х., Къагъыйланы Н. Ставрополь, 1965.

1987 джылны январь пленумундан сора терен реформала башланадыла. Джангы кърал идеология «джангыртыу» — экономика эмда политика реформаланы джыйымы баямланады.

Японияны, Маньчжурия бла Шимал Къытайны оккупацисы 1931 джылда башланады. 1937 джылны 7-чи июнунда Япония Къытайны ич районларына джюрюшню башлайды. (япон-къытай къазауат).

Алжи́р (араб. الجزائر‎ аль-Джаза́ир, berber. ⴷⵣⴰⵢⴻⵔ , Dzayer), официал аты — Алжир Халкъ Демократ Республика — Шимал Африкада орналгъан къралды, Джерле арасы тенгизни бассейнини кюнбатыш кесегинде. Алжир Марокко бла кюнбатышда, Мавритания эм Мали бла къыбыла-кюнбатышда, Нигер бла къыбыла-кюнчыгъышда эмда Ливия эм Тунис бла кюнчыгъышда чеклешеди. Алжир — территориясыны уллулугъу бла экинчи къралды Африкада, территориясыны кёбюсю Сахара къум тюзледе джатады. Ара шахары — Алжирди.

13-чю сентябрда итальянлыла Ливияны джеринден Мисирге чабадыла. 16 сентябргъа Сиди-Барранини къолгъа алыб, ала тохтайдыла. Ингилизлиле уа Мерса-Матрухха ыхтырыладыла. Африка бла Джерларасында кеслерини болумларын игилер ючюн итальянлыла Грецияны къолгъа алыр мурат этедиле. Урум правительствону, итальян аскерлени кесини джери бла ётерге эркинлик бермеуюнден сора, 1940 джылны 28-чи октябрында итальяна аскерле Грециягъа чабадыла. Ал кюнлеледе итальян аскерле талай урум шахарны къолгъа аладыла, алай а 8-чи ноябргъа алгъа джюрюшлери тохтатылады, 14-чю ноябргъ эсе уа урум аскер алгъа джюрюш этиб къралны бютеулей къолгъа алады, итальянлыланы къолларында болгъан Албаниягъа огъунакъ киреди.

1964 джылда мардала бла ауурлукъланы юсюнден генерал конференцияда литр джангыдан бир кублу дециметрге (1 дм³) тенгди деген бегим алыннганды.
Эсебде 4 атылыу серия болгъанды: 20-чы ноябрны,Ганте; Виолеттаны; Рио Браво бла Рио Нилло; Гонсалес Гайо орамлада. Атылыуланы сериясы 4 сагъат бла 14 минут баргъанды. Джерни джарылыуу быргъыны башы бла бютеу узунлугъуна баргъанды.

Объектив чурумла Совет Союзнуда Версаль системагъа къаршчы этгендиле. Биринчи дуния къазауатны, Октябрь революцияны эмда Граждан къазауатны сылтауу бла СССР терен кризис джашагъаны себебли дуния политикада ауурлугъу азайгъанды. Алай а арт джыллада совет къралны кючлениую бла, къралны башчылары дуниялыкъ кърал статусну къайтарыр къайгъыгъа кириб, амалла излейдиле. Совет правительство официал дипломатия каналланы, Коминтерн мадарларын, социал пропаганданы, пацифист идеяланы, антифашизмни хайырланыб, агрессорланы къурманларына болушлукъ этгенча этиб дунияда мамырлыкъ эмда социал прогресс ючюн эм баш кюрешчи атха ие бола башлайды. «Коллектив къоркъуусузлукъ» ючюн кюрешиу совет правительствону тыш политика тактикасы болады. СССР башха къралланы, кесини тышлар мадарларын азайтыргъа кюрешеди. Алай а Мюнхен келишиу СССР алкъын дуния деу кърал статусдан бек узакъ болгъанын кёргюзеди.

1991 джылны 26-чы декабрында СССР официал халда кесини болууун бошагъанды. Аны орнуна талай бойсунмагъан кърал къурлагъанды (бусагъатда — 19, аладан 15-си БМО-гъа киреди, 2-си джарым танылгъан кърал, 2-си да танылмагъан кърал). СССР-ни чачылыуундан сора бирикген сом зона бла бирикген сауутлу кючле джокъ боладыла.

Маландан сора премьер-министр болгъан, Й. Г. Стрейдом къара терили африканлыланы къалгъан граждан хакъларын да сыйырады. Аны аллындагъы правительство 1951 джыл Сайлаучуланы айры келечиликлерини юсюнден законну алгъан эди, алай а аны конституциягъа келишиую, тёрт сайлаучудан къуралгъан къауум бла сюдде дау этиледи. Кап провинцияны Баш сюдю законну тюзге санагъанды, алай а Аппеляция сюд, конституцияны тюрлендирир ючюн КъАР-ни парламентини эки палатасыны да депутатларыны юч этиб экисини къабыл этиуу керек болгъаны кёргюзюб, аланы протестлерин къабыл этиб, законну кючю болмагъанын мюкюл этгенди. Ол заманда правительство Парламентчи баш сюдню юсюнден закон алгъанды, алай а бу законну Апелляция сюд бла Кап провинцияны сюдю закон тышы санаб, тохтатхандыла. 1955 джыл Срейдомну правительствосу Аппеляция сюдде сюдюлени санын бешден онбирге дери ёсдюргенди, джангы орунлагъа кеси джанлы сюдюлени салгъанды. Ол джыл огъуна Сенатны юсюнден закон чыкъгъанды, аннга кёре депуталаны саны 49-дан 89-гъа дери кёлтюрюлгенди, бу тюрлениуледен сора Миллет партия 79 орун алгъанды. Андан сора Сайлаучуланы айры келечиликлерини юсюнден закон къабыл этилгенди. Аны бла Кап провинцияда акъ болмагъан сайлаучуланы энчи сайлаучу списоклары къуралгъанды.

Европаны джерлерини кёбюсюнде климат сабырды (кюнбатышда — океан климат, кюнчыгъышда — континент климат къарлы эм сууукълу къышлары бла), шимал айрымканлада — субарктика эм арктика климат, Къыбыла Европада — джерле арасы тенгиз климат. Арктика айрымканлада, Исландияда, Скандинав, Альп, Кавказ таулада — бузлауукъла (майданы 116 минг км² чакълы бир)
Бюгюнлюкде обурланы мараугъа Ара Африканы къралларында, Индияда, Папуа — Джангы Гвинеяда тюберге боллукъду. Сауд Арабия бла Камерунну законларында обурлукъ бла байламлы статьяла бюгюн да бардыла.

1942 джылны 26-чы майына Германия бла Италия Ливияда алгъа джюрюшню башлайдыла. Ингилизлиле ызларына ыхтырылыргъа керек боладыла. 21-чи июнда Тобрукдагъы ингилиз гарнизон капитуляция этеди. Итальян-немча аскерле джетишимли алгъа джюрюб барадыла, 1-чи июлда, Александриядан 60 километр узакълыкъда, Эль-Аламейндеги ингилиз джакъ сызгъа джетедиле. Адай а былайда адам кёб тас этиб тохтаргъа керек боладыла. Августда Шимал Афиркадагъа британ аскер башчылыкъ ауушдурулады. 30-чу августда немча аскерле Эль-Халфаны къатында ингилиз джакъны юзерге кюрешедиле, алай къарыу этелмейдиле, адамларында кёб санда тас этедиле. Бу сермешиу бютеу кампанияны айланч нохтасыды дерге боллукъду.

Кёбюсюне хариф адамны сёлешгенинде тауушха келишеди, алай а бу джорукъ зорунлу тюлдю. Харифни, аны тауушу бла магъанасын тюрлендирмеген, талай тюрлю джазылыуу болургъа боллукъду.

Архив документле шагъатлыкъ этгеннге кёре Уллу театрны биринчи болджаллы мекямын 1775 джыл Антонио Ринальдини проекти бла салыб башлагъандыла. Алай а Ринальди басхычладан джыгъылгъанындан сора ол кеси къурулушха къараялмагъанды, Экинчи Екатерина немец театр декоратор эмда архитектор Людвиг Филипп Тишбейннге театрны джангы проектин салыргъа борч салады, бу проект бла кечирек архитекторла Ф. В. фон Баур бла М. А. Деденев мекямны къурулушун бардырадыла Театрны ачылыуу 1783 джыл болады. Алай а бир-бир къайнакълагъа кёре театр бир джылгъа кеч ачылгъанды. Бу уллу мекямны фасыды аз джасалгъанды. Георги Уллу театрны мекямын былай суратлайды: «Тышындан бу мазаллы къарамлы мекямды. Баш киришни башында каррара мермерден олтуруб тургъан Минерваны скульптурасы барды, къалкъанда : „Vigilando quiesco“ (рахатланыб да сакълайма)». Мекямда 6 кириш, 16 чыгъыш болгъанды%; Минерваны сюнгюсю шыбладан джакълагъанды." Театргъа 2 минг чакълы бир адам сыйыннганды, 3 къатлы болгъанды. Декорацияларын уллу устала П.Гонзаго бла Скотти этгендиле.

Нефть быргъыны къурулушу 1973 джылгъы энергетика кризисден сора башланнганды. Къурулуш 1975 джылны 26-чы мартында башланнганды, эмда 1977 джылгъа бошалгъанды. Ишлеб 1977 джылны 20-чы июнунда башлагъанды.

Тилле асламысы бла джазмасы болмагъан тил болса ёледи. Дагъыда бир чуруму глобализация бла миграцияды. Адамла элледен шахарлагъа кетедиле, тиллерин унутадыла.

Мингле бла джылланы адам улу, бир бири бла байлам джюрютюр ючюн тохтаусуз средада тауушну джайылыууну тамалында амалланы хайырланнганды, узакъ аралыкълада хапарлашыр ючюн а уа эм тынч мадарла алыннгандыла, сёз ючюн, тютюн, дауурбаз таууш. Электричествону тамалында тауушну бериу-алыуну аппаратланы джаратылыууну алланда, электрикалы телеграф болгъанды.