Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Lirica: represchentant d’ina religiusadad intima en il senn da la romantica (Novalis ha pretendì che l’Europa returnia a l’unitad catolica); surtut ‹Hymnen an die Nacht› che furman ina prosa ritmica en la quala l’autur elavura t.a la mort da sia spusa da 15 onns (brama suenter la mort, ‹murir suenter› a l’amanta.

Il term ‹Romantica da Heidelberg› deriva dal fatg che plirs auturs che sa laschan attribuir a la romantica èn sa trategnids tranter il 1804 ed il 1809 en la citad universitara da Heidelberg. Achim von Arnim e Clemens Brentano han lavurà là vi da lur ediziun da ‹Des Knaben Wunderhorn› ed han edì la ‹Zeitung für Einsiedler›. A medem temp ha instruì là in temp Joseph Görres, il qual ha scrit durant ses segiurn il tractat ‹Die deutschen Volksbücher› e concepì sia ‹Mythengeschichte der asiatischen Welt›. Sco filolog classic instruiva Friedrich Creuzer, il qual ha publitgà ils medems onns sia lavur davart la mitologia greca. Sco students sa trategnevan ils frars Joseph e Wilhelm von Eichendorff a Heidelberg; quels èn s’associads cun Otto von Loeben, ma n’han tgirà nagin contact cun Arnim e Brentano. Er il liricher da Tübingen Friedrich Hölderlin ha passentà da quel temp blers onns productivs a Heidelberg.

Fats dals apostels (in rumauntsch grischun fatgs dals apostels) es ün cudesch dal Nouv Testamaint illa Bibgia, partieu aint in 28 chapitels.

Ils pajais federativs cumpiglian 80 districts e radund 2350 vischnancas. L’aglomeraziun per lunsch or la pli gronda furma la regiun da metropola da Vienna cun radund 2,4 milliuns abitants. Radund in quart da la populaziun da l’Austria viva pia en la regiun da la chapitala.

Zaccaria Pallioppi è naschì sco figl dal giurist e filolog Jon Pitschen e sia dunna Chatrina, n. Zamboni. Cur ch'el aveva otg onns è mort ses bab, nov onns pli tard sia mamma. Dapi il 1828 enfin il 1833 ha Pallioppi frequentà l'Institut à Porta a Ftan, silsuenter ha el entschet il 1832 in emprendissadi sco pastizier a Turin. Tranter il 1835 ed il 1841 ha el frequentà il gimnasi a Cuira. Lura ha el fatg in emprendissadi sco giurist a Curia, Jena e Berlin. En quest temp ha el scuvert la nova scienza da la romanistica. Il 1844 ha el maridà Ursina Mengia Vicedomini.

Lieus d’acziun èn en la romantica savens santeris, ruinas (romantica da snuizis resp. romantica naira) u veglias turs, guauds stgirs, palids, l’intern d’ina muntogna u taunas sco er autras cuntradas natiralas. Quai che vegn represchentà ha savens in caracter magic, surnatiral u fabulus. Tenor il tractat ‹Das Unheimliche› da Sigmund Freud (1919) è tut quai che para somber e sul collià cun ina malsegirezza da giuditgar. Tut tenor sa lascha quest targlinar applitgar sin las figuras en l’ovra poetica u sin il cumportament receptiv dal lectur u auditur en vista als elements en la represchentaziun che fan tema. En il ciclus d’operas ‹Der Ring des Nibelungen› da Richard Wagner chattan quests aspects in’expressiun musicala spezialmain ferma.
Tranter il terz e l’emprim tschientaner a.C. èn vegnids erigids adina pli gronds centers da commerzi e fortificaziuns. En il conturn da Hallstatt sa lascha cumprovar in’explotaziun sistematica da sal; quest lieu dat er il num al temp da fier tempriv. Il temp da fier tardiv, er numnà temp da Latène, stat lura sut l’ensaina dals Celts. Quels avevan populà l’ost ed il sid dal pajais, entant ch’il vest è marcà da la cultura dals Rets.

Il Cussegl naziunal cumpiglia 183 deputads e furma la chombra politicamain dominanta. Ella vegn elegida da tut las burgaisas e burgais sur 16 onns tenor il dretg d’elecziun da proporz. Per evitar ina sparpagliaziun memia gronda ston las singulas partidas cuntanscher almain 4 procent da las vuschs per pudair far part dal cussegl naziunal. La perioda d’uffizi dura tschintg onns.

Entaifer la litteratura designescha la romantica tardiva l’epoca tranter il 1815 ed il 1848 (entant che quella tanscha en la pictura fin la fin dal 19avel ed en la musica fin l’entschatta dal 20avel tschientaner). Centers da la romantica tardiva han furmà Berlin, Vienna, Nürnberg, Karlsberg e Heidelberg.

La clameda dad Abraham in chapitel 15 significha il cumanzamaint d'üna nouva: Dieu fo partir ün movimaint per furmer üna umanited recreeda chi sanctifichescha sieu nom danöv. Cun Abraham cumainzan ils raquints dals uschedits archbaps chi cumpiglian sper Abraham eir a sieu figl Isaac e'l abiedi Jacob. Il ciclus da quistas istorgias tendscha fin al 36evel chapitel.

Martin Haspelmath: The European Linguistic Area: Standard Average European. En: Martin Haspelmath et al. (ed.): Language Typology and Language Universals. Tom 1, de Gruyter, Berlin 2001, p. 1492–1510.

Malgrà tut ils svilups da restauraziun menziunads è il dumber dals stadis tuttina restà suenter il Congress bundant pli pitschen che en il temp prerevoluziunar. Quai surtut per dus motivs: Per l’ina n’è la secularisaziun dals territoris ecclesiastics ch’aveva gì lieu ils ultims onns betg vegnida revocada, e quai malgrà ils protests dals prinzis pertutgads. Per l’autra aveva gì lieu durant ils onns da guerra in vast process da mediatisaziun; quai vul dir che territoris dal Sontg Imperi roman che suttastevan pli baud directamain a l’imperatur èn vegnids suttamess da nov a pussanzas situadas sin in plaun intermediar. Er quest process n’è betg pli vegnì revocà.
Precursura da l’OSCE è stada la Conferenza per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa (CSCE), la quala era sa furmada sin iniziativa dal Patg da Varsovia. Gia a partir dals onns 1950 aveva l’Uniun sovietica clamà suenter ina tala conferenza, ma las pussanzas dal vest, surtut la Germania dal Vest, l’avevan refusà. Bonn aveva tema che tals discurs hajan l’effect che la divisiun tudestga vegnia acceptada a nivel internaziunal. Cun la nova politica da l’ost da la coaliziun social-liberala sut il chancelier federal Willy Brandt a l’entschatta dals onns 1970 è l’idea d’ina CSCE puspè daventada actuala. L’emprima da questas conferenzas multinaziunalas ha gì lieu dal 1973 al 1975 a Helsinki. Sa participads a quest inscunter èn tut ils stadis da l’Europa (cun excepziun da l’Albania), l’Uniun sovietica sco er ils Stadis Unids ed il Canada.

Punct da partenza dal pensar da Rousseau è en general l’aversiun envers la cultura e societad etablida da ses temp. El reproscha als umans che vivan en societads sviluppadas a moda civilisatorica dad esser egoistics, nunvardaivels e vanitus. Il motiv vesa Rousseau en il fatg istoric da la socialisaziun da l’uman; quella giavinia ils individis da sa cumparegliar tranter per e creeschia scuidanza, malvulientscha ed engion. Da quai resultian conflicts d’interess che surmainian ils burgais socialisads en questa moda da zuppentar in visavi l’auter lur vairas intenziuns. L’inegualitad natirala sa rinforzia uschia ad inegualitad politica e sociala.

Paltoga sa chatta var sis kilometers en il sid dal Lai Onega. Tras il lieu maina la strada regiunala R37, che collia Paltoga cun Wytegra, il center dal rajon, che sa chatta 16 kilometers en l'ost.

Il raquintader ei extradigetics. El enconuscha las pesunas fetg bein e sa buanmein tut dad ellas. Il bia sa el, co las persunas sesentan. Sulet inaga tier la scena egl uaul di el, che mo Simon sez sappi, con levgiaus ch'el segi. Denter ils capetels midan era savens ils loghens. Inaga discuora il raquintader dil dafar egl uaul, lu puspei dil dafar ella centrala dalla collona d'agid. Ni ch'el raquenta dil spital, inaga ella combra da Simon e lu gest suenter ella combra da Milo. L'autura drova savens era plaids onomatopeics. Sco «pip pip pip» per il schular da l'ura ni «tec dededctec tec tec» per il spluntar vid igl esch. Mieds stilistics vegnan strusch duvrai, damai ch'il cudisch ei ina translaziun e quels ein buc vegni surprendi.

Dal 1880 fin il 1914 era s’etablì en Germania in antisemitissem ch’era derasà en las uniuns da gimnastica, en bleras uniuns da students, en il corp d’uffiziers ed en intginas partidas naziunalisticas e rassisticas. En il decurs da la guerra èn questas gruppaziuns daventadas adina pli radicalas. Il program da la Deutschvölkische Partei per exempel ha declerà «l’extirpaziun dal giudaissem» sco «dumonda mundiala dal 20avel tschientaner». Suenter la guerra ha l’Alldeutscher Verband sut Heinrich Claß vulì far culpants ils gidieus per la sconfitta tudestga e stgatschar quels cun la forza. Blers dals aderents da talas finamiras èn la finala sa rimnads en la NSDAP.
Radund 85 % da la surfatscha da l’Austria vegnan tratgs a niz tras l’agricultura (45 %) e la selvicultura (40 %). L’agricultura è segnada da manaschis pitschens e mesauns ch’han difficultads da star a per cun la concurrenza internaziunala. Perquai èn blers manaschis sa spezialisads sin products da qualitad. Da tut ils pajais da l’Uniun europeica ha l’Austria la pli auta procentuala da producents da bio.

Tras questas sconfittas sa chattava l’imperatur er a l’intern en ina posiziun flaivlentada. Perquai è el stà sfurzà d’acceptar refurmas. Cunter sia veglia e resistenza èsi reussì a ses cussegliaders da transfurmar il stadi en ina monarchia constituziunala (1861).

Merone as chatta lung il cunfin traunter las Provinzas da Com e da Lecco, sülla spuonda süd-ovest dal lej da Pusiano, ed es traverso vi dal Fiüm Lambro.

Las finamiras da l’OSCE èn da segirar la pasch sco er la reconciliaziun e reconstrucziun suenter conflicts. L’organisaziun vesa sasezza sco factur stabilisant en l’Europa. Sco cunvegna regiunala entaifer il chapitel VIII da la Charta da las Naziuns unidas figurescha l’OSCE, tenor il princip da subsidiaritad, sco emprima organisaziun da contact internaziunala en cas da conflicts entaifer sia sfera d’acziun. L’OSCE vegn resguardada sco sistem da segirezza collectiva e stat en quest senn tuttavia en concurrenza cun l’Organisaziun dal pact da l’Atlantic dal Nord (NATO), la quala ha però in’orientaziun bundant pli militara. Tenor il princip ‹l’emprim l’OSCE› collavura ella er cun autras organisaziuns internaziunalas. Pervi da l’inscunter suprem dal 2010 che n’ha betg purtà ils resultats giavischadas, è la dumonda areguard l’intent futur da l’OSCE restada averta per in temp.

En pli è vegnì declerà explicitamain che la Confederaziun tudestga na furmia betg il successur legal dal vegl Imperi tudestg. Il cuntrari duaja quel avair in caracter puramain defensiv e servir exclusivamain a la segirezza a l’intern dal territori tudestg e vers anora. Cumbain ch’ina politica da l’exteriur activa n’era betg pussaivla a questa basa, è la Confederaziun tudestga daventada in element impurtant e necessari entaifer il sistem d’equiliber europeic.

Il cas spezial en il Surmeir furma danovamain Beiva. En il temp da la refurmaziun vulevan ils Bregagliots daventar refurmads, ma ils Sursetters vulevan restar catolics. Uschia è sa dà ch’ina mesadad da Beiva è restada catolica, entant che l’autra mesadad è daventada refurmada. Il problem era che Beiva veva be ina baselgia. Quai chaschunava adina puspè charplinas tranter las confessiuns. Suenter grondas dispitas ed intervenziuns dal parlament da las Trais Lias han ils protestants sistì l’onn 1657 lur dretg vi da la baselgia communabla ed han bajegià lur atgna baselgia. Ils catolics han persuenter regalà in zain.
Suenter avair pers pliras battaglias (Abensberg, Eggmühl) e cumbats disfortunads sper Regensburg, era l’armada da l’archiduca Karl sa retratga en la Boemia. Ils 13 da matg èn las truppas franzosas entradas a Vienna. En la Battaglia sper Aspern han ils Austriacs bain pudì impedir ch’ils Franzos avanzian; ma ulteriuras battaglias (Raab/Győr, Wagram) han necessità l’Austria da far il Contract d’armistizi da Znaim. Ils 14 d’october 1809 han l’Austria e la Frantscha concludì la Pasch da Schönbrunn.

Ils sistems da suns da las singulas linguas europeicas sa differenzieschan fermamain in da l’auter. I sa laschan plitost chattar criteris communabels cun definir caracteristicas che cumparan en naginas da questas linguas, sco per exempel suns da clic.

Da l’entschatta dals onns 1960 enfin la mesadad dals onns 1970 èn lavurers esters tircs ed in pau pli tard lur famiglias immigrads en Svizra. A medem temp èn era lavurers esters da las parts islamicas da la Jugoslavia vegnids en Svizra. Durant la Guerra da la Bosnia e la Guerra dal Cosovo èn bleras persunas fugidas en Svizra tar lur parents. Perquai è l’islam en Svizra tudestga plitost d’influenza bosniaca–cosovara e tirca, entant ch’ils Arabs domineschan en Svizra romanda. Surprendent è che la gronda part da la populaziun muslima na viva betg en las metropolas (cun excepziun da Basilea), mabain en citadinas industrialas e vitgs da la Svizra da lingua tudestga. Ils pli paucs muslims datti en Svizra taliana.

Ils cudeschs da Vitali sun gnieus tradüts in Frauntscha, Germania, Serbia, Grecia, Rumenia, Portugal, Pajais Bass, Belgia, Spagna e Ungiaria.

Sumvitg (tudestg e fin il 1985 uffizialmain Somvix) è ina vischnanca politica svizra en il chantun Grischun. Ella è situada en il circul Cadi dal district Surselva.

Il district da la Sarine è sortì il 1848 ord ils anteriurs districts da Friburg e da Farvagny, ch'existivan dal 1831 fin 1848; quai sin basa da la nova constituziun chantunala friburgaisa.

La historia gioga el temps suenter igl uost 1992 demai ch’il camp da concentraziun ha existiu naven dils 25 da matg tochen ca. ils 30 d’uost 1992. Il camp sesanflava duront l’uiara dalla Bosnia ad Omarska el nord dalla Bosnia-Herzegovina. El camp ein dapli che 3000 Bosniacs e Croats vegni teni. La versiun ufficiala dalla regenza haveva num ch’ei seigi in camp per anflar lur inimitgs. Tenor la dertgira internaziunala per l’anteriura Jugoslavia ein perschuniers vegni assasinai, torturai, mazzacrai e violai.

Silsuenter entaupa el a Sunaric, il Bosniac, che raquenta dil KZ ad Omarska nua ch’el ei staus e danunder ch’el ha saviu mitschar. Co san ins viver vinavon suenter aschi ’in’experientscha? Denton era la curascha per murir ha Sunaric piars. El ha enconuschiu in da ses torturaders dad Omarska sin in’insla da tram. Uss vulen lez mazzar el per ch’el sappi buca tradir. Blanche surmeina Kauer da gidar Sunaric.
L’onn 1830 è la Revoluziun greca ida a fin cun l’independenza dal pajais e cun la fundaziun d’in stadi naziunal che sa basava sin la constituziun dal 1824. Ultra da quai ha la Revoluziun beltga manà a l’independenza da la Belgia dals Pajais Bass. La constituziun beltga dueva daventar l’ideal dals liberals en Germania.

Il nov Imperi austriac era in stadi multinaziunal, en il qual i vegniva, sper il tudestg, er discurrì ungarais, talian, tschec, polac, ucranais, rumen, croat, serb, slovac e sloven. Las parts ch’avevan appartegnì al Sontg Imperi roman han tutgà a partir dal 1815 a la Confederaziun tudestga; las sesidas da quella presidiava mintgamai il represchentant da l’Austria. Il 1816 è er il pajais da Salzburg vegnì integrà sco ducadi en l’Imperi austriac. A partir dal 1328 aveva Salzburg furmà in prinzi-uvestgieu.

Il Col de la Croix è in pass da muntogna da dal chantun Giura en la Svizra. Il pass maina da Saint-Ursanne ad Courgenay. Il pass fa 789 m.s.m.

Ils naziunalsocialists han festegià la surdada da la pussanza politica ad els e lur associads da la conservativa da dretga sco «surpigliada da la pussanza» e «revoluziun naziunala». Quai n’è però betg correct. Ils 30 da schaner 1933 è Hitler vegnì designà formalmain sco chancelier imperial ed incumbensà cun la furmaziun da la regenza. Perquai vegn discurrì en l’istoriografia pli nova d’ina «surdada da la pussanza». Er blers Tudestgs che n’eran tuttavia betg da tenuta naziunalsocialistica han beneventà che Hitler ha surpiglià las fatschentas. En il decurs dals proxims mais ha cumenzà il process da far passar e consolidar ina dictatura naziunalsocialistica. Cun sia furmaziun da la regenza ha Hitler accentuà la voluntad da cooperar cun las veglias elitas: be trais ministers derivavan da la NSDAP, ils ulteriurs eran commembers da la DNVP u dal Stahlhelm.

Igl cumegn da Brinzauls consista or dallas dus vischnanchettas Brinzauls ved la veia Lantsch-Tavo ed Vazarouls sper la veia digl Gelgia Lantsch-Casti da vart dretga dalla Val Alvra sen la costa digl Piz Linard (2768 m s.m.) Igl territori sa restrenscha digls binaris dalla viafier tranter Casti e Surava anfignen segl Corn da Lantsch (2906 m s.m.).

Vinavon ston ins gir che Maria Madleina ei ina persuna cun fetg bia humor. La maniera ch'ella ha da formular e raquintar ei fetg divertenta. Ella fa bia sgnoccas ironicas dad auters, mo era da sesezza. Denton ha ella era in temperament sanguinic e siu caracter ei nuncalculabels. Ei sa esser che sia luna semida naven dad ina secunda tier l'autra. Quei muossa ch'ella ha ton in caracter ualti difficil, denton eis ella era ina persuna fetg speciala el senn positiv ed il lectur ha bia simpatia per ella naven dall'entschatta entochen alla fin dil cudisch.

Il prim da zercladur 2008 ha la suprastanza centrala da la PPS sclaus l’entira PPS dal Grischun da la PPS Svizra. Sinaquai è ina gronda part da la PPS dal Grischun s’orientada da nov ed ha fundà la Partida burgais-democratica (PBD) dal Grischun. La simpatia da la populaziun svizra per Eveline Widmer-Schlumpf è sa manifestada ils 10 da schaner 2009 cun eleger ella sco ‹Svizra da l’onn 2008› en rom da la surdada dal SwissAward.
Il temp medieval valeva sco ideal ed è vegnì glorifitgà. L’art e l’architectura da quest’epoca vegnan stimads, tgirads e rimnads; las mendas ed ils abus percunter tschessentads. Igl èn schizunt vegnidas fundadas lias da chavaliers tenor l’exempel medieval.

Betg tut questas caracteristicas cumparan mintgamai en finadina lingua europeica; ma ellas dattan en egl tras quai ch’ellas collian linguas ch’èn uschiglio betg parentadas directamain. Ins suppona che quests tratgs sajan sa sviluppads dal temp da la migraziun dals pievels. Perquai vegn il Standard Average European er numnà l’‹areal linguistic da Carl il Grond›.

En il temp modern è la rescuverta da Dante stada sut l’ensaina da l’interess romantic per il temp medieval. Medemamain è si’ovra vegnida duvrada per concepir ina nova schientscha politica e culturala durant il temp dal risorgimento (en rom da la furmaziun da la naziun taliana). Dante è vegnì utilisà e per part instrumentalisà da circuls conservativs e reacziunars, catolics e protestants, esoterics ed anticlericals, quai ch’ha agiuntà a si’ovra baininqual defurmaziun.

La Val d’Alvra vegn percurrida dal flum cun il medem num. Il flum ha sia funtauna damanaivel dal Pass da l’Alvra. Paucs meters sut la funtauna sa chatta il Lai da Palpuogna ch’è enconuschent per sia natira alpina intacta. En ses viadi aval percurra l’Alvra ils vitgs da Bravuogn e Filisur. Questas duas vischnancas tutgan tar la Val d’Alvra Dadens. Radund in kilometer dador Filisur s’unescha l’Alvra cun la Landwasser ch’è en quest lieu bler pli pussanta che l’Alvra sezza. La Landwasser deriva da Tavau e curra tras la chavorgia da Tain fin Filisur. La chavorgia da Tain furma il cunfin tranter la regiun da Tavau ed il Surmeir. Sut Ferrera, pauc avant che la Landwasser sbucca en l’Alvra, sa chatta il viaduct da la Landwasser. Quest viaduct è bain il monument il pli enconuschent sin l’entira rait da la Viafier retica. Al lieu nua che l’Alvra e la Landwasser conflueschan cumenza la Val d’Alvra Dadora. Suenter cuntinuescha l’Alvra ses viadi vers Casti. A Casti, che furma il center politic dal Surmeir, sbucca la Gelgia en l’Alvra.

La proxima coaliziun cunter la Frantscha han la Gronda Britannia e l’Austria furmà il 1809. Entant che la Frantscha era londervi d’abatter la sullevaziun spagnola, ha l’Austria cumenzà la guerra ils 9 d’avrigl 1809. La finamira era da terminar la predominanza napoleonica en l’Europa. L’Austria vuleva avair chapì sia guerra sco acziun da liberaziun tenor l’exempel spagnol; ella speculava sin in moviment dal pievel che dueva sfurzar la Frantscha da sa retrair da la Germania. Il champ da battaglia principal furmava la Germania dal Sid. A medem temp han gì lieu offensivas cunter il Reginavel talian ed il Ducadi da Warschau; ulteriuras acziuns militaras èn succedidas en la Dalmatia sco er en la Franconia e Saxonia. L’insurrecziun dal pievel principala ha gì lieu da la primavaira fin l’atun 1809 en il Tirol ed era drizzada cunter l’occupaziun bavarais-franzosa. Sullevaziuns pli pitschnas e cun damain influenza han er gì lieu en la Germania dal Nord.
Cun excepziun dal Surses cun sia chapitala Savognin n’ha la Val d’Alvra nagina chapitala per propi. Il motiv è ch’il Surses furma politicamain in circul cun la chapitala Savognin, entant che la Val d’Alvra è partida en trais circuls, numnadamain Bravuogn, Belfort ed Alvaschagn.

Cuntrari a las finamiras e spetgas oriundas n’ha la Prussia betg retschet l’entira Saxonia, mabain be la part settentriunala, la quala è per part vegnida incorporada en la nova provinza Saxonia. Persuenter ha la Prussia obtegnì vasts territoris supplementars situads en il vest, or dals quals ella ha furmà la provinza dal Rain e la provinza Westfalen. En l’ost èn vegnids vitiers la citad da Danzig; percunter èn ids a perder ils territoris da la terza spartiziun da la Pologna e per part er da la segunda. A la Baviera èn ids Ansbach e Bayreuth, al Reginavel da Hannover la Frisia da l’Ost, Hildesheim, Goslar e la gronda part superiura dad Eichsfeld; persuenter ha la Prussia prendì possess da la Pomerania svedaisa cun Rügen, dond per recumpensa al Danemarc il [Ducadi da Lauenburg]].

‹De vulgari eloquentia› (ca. 1304) è in’ovra nunfinida davart l’adiever da la lingua discurrida en poesias concepidas en in stil elevà (u tragic).

Il punct il pli bass da la vischnanca è en il Bubental ad ina autezza da 647 m; il punct il pli aut è en la exclava Obergampen ad ina autezza da 1061 m. La staziun sa chatta ad ina autezza da 800 m.

Returnond Rousseau il mars 1728 pir tard d’ina spassegiada da la dumengia, era la porta da la citad serrada. Quai era gia capità repetidamain e mintga giada era el vegnì punì cun in chasti corporal. Sinaquai è Rousseau revegnì ad in’idea ch’al occupava gia dapi in temp ed è sa decidì da girar per il mund. En la Savoia ha el emprendì d’enconuscher suenter in pèr dis in spiritual catolic ch’ha intermedià il contact tar Madame de Warens ad Annecy. Lezza era gist emigrada da la Svizra en la Savoia ed era daventada catolica; ad Annecy viveva ella sut la protecziun (e surveglianza) dal clerus catolic. Madame de Warens ha prendì si Rousseau, ma tenor il cussegl da la baselgia al ha ella gia tramess vinavant suenter trais dis vers Turin; il viadi ha el fatg a pe ed accumpagnà d’in pèr puril. A Turin è Rousseau vegnì instruì en il Hospice des catéchumènes ed è vegnì battegià catolic suenter intgins mais. Ses da viver gudagnava el sco servient e pli tard sco secretari en chasas signurilas.

Trzeszczyna (lingua tudestga: Heinrichsfelde, pronunzia: [tʂɛʂˈt​͡ʂɨna]) è in lieu da la Pologna nord-occidentala. El appartegna a la vischnanca da Łobez ch'è situada en il circul da Łobez dal voivodat da Pomarania dal Vest. Il vitg sa chatta var 5 kilometers al nord da la citad da Łobez e 73 kilometers al nord-ost da la chapitala dal voivodat, Szczecin.. Trzeszczyna è ina part da sołectwo da Dalno e dumbra 40 habitants.

la furmaziun dal passiv cun agid dal particip perfect e d’in pled auxiliar; en il passiv sa transfurma l’object da l’acziun en il subject (‹jau hai mangià il mail – il mail è vegnì mangià da mai›)
Dals Surmirans vegn il Surses per gronda part numnà be ‹Surses› e betg ‹la Val Surses›. Ed anc ina curiusitad linguistica: Da Casti van ins ‹se› Savognin ma ‹aint a› Bravuogn, era sche Bravuogn giascha bunamain 200 meters pli aut che Savognin.

Las activitads da l’OSCE sa repartan sin trais champs tematics (‹dimensiuns›) che correspundan als trais ‹chanasters› da l’Acta finala da Helsinki. Igl èn quai la dimensiun politic-militara, la dimensiun economica e da l’ambient sco er la dimensiun umanitara e dals dretgs umans.

Tranter il 1983 ed il 1990 fascheva Bezzola part dal cussegl communal da Scuol. Ils 21 da schaner 1991 è el entrà en il Cussegl naziunal nua ch'el era commember da pliras commisiuns. Ils 4 da mars 2007 ha el remess ses mandat.

L’Emprima Coaliziun (1792–1797) han las pussanzas europeicas furmà cun l’intenziun da franar las consequenzas da la Revoluziun franzosa u schizunt d’abatter quella dal tuttafatg. Da l’autra vart sto vegnir suttastritgà che la Frantscha sezza ha cumenzà ils acts guerrils cun la decleraziun da guerra dals 20 d’avrigl 1792. La Coaliziun è vegnida concludida cun la Decleraziun da Pillnitz dal 1791, en la quala l’Austria e la Prussia han decidì d’agir communablamain cunter la Frantscha revoluziunara. Pass per pass èn s’alliadas ulteriuras pussanzas europeicas a questa Coaliziun: sco emprim il Reginavel da Sardegna-Piemunt, pli tard (suenter l’execuziun dal retg franzos Louis XVI) la Gronda Britannia, la Spagna ed il Reginavel da Napoli. Il 1793 ha la Frantscha er declerà als Pajais Bass la guerra per avair sustegnì la Gronda Britannia. Sin las smanatschas nà da l’exteriur ha la Frantscha reagì cun ils meds da la levée en masse e dal terrur a l’intern dal pajais, ma er cun novas tecnicas e tacticas da guerra ch’èn naschidas or da las transfurmaziuns radicalas a l’intern da l’armada.

Il Chastè da Glérolles (Château de Glérolles) è in chastè che sa chatta sin la riva dal Lai da Genevra en Rivaz, en il chantun svizzer da Vad. Oz il Chastè da Chillon è in museum ed è avert al public.

Tranter ils impurtants auturs dal 19avel e 20avel tschientaner tutgan: Franz Grillparzer, Ferdinand Raimund, Johann Nestroy, Bertha von Suttner (Premi Nobel per la pasch 1905), Marie von Ebner-Eschenbach, Hugo von Hofmannsthal, Rainer Maria Rilke, Georg Trakl, Franz Kafka, Karl Kraus, Ödön von Horvath, Joseph Roth, Stefan Zweig, Robert Musil, Gustav Meyrink, Franz Werfel, Ingeborg Bachmann, Fritz Hochwälder, Thomas Bernhard, Ernst Jandl, Wolfgang Bauer, Johannes Mario Simmel, Peter Handke ed Elfriede Jelinek (Premi Nobel da litteratura 2004).
L’Austria ha stuì desister da sias anteriuras possessiuns al Rain Superiur. En general è l’Austria plitost sa retratga dal vest dal territori tudestg. Persuenter l’è vegnida attribuida la Galizia (incl. la cuntrada da Tarnopol), entant che la regiun da Krakau è daventada in’atgna republica sut garanzia da las trais pussanzas da partiziun. Er l’Illiria è crudada enavos a l’Austria. En l’Italia dal Nord èn l’anteriura Republica da Vaniescha e la Lumbardia vegnidas colliadas al Reginavel lumbard-venezian. Sper quel è la Toscana vegnida attribuida a l’archiduca Ferdinand e la citad da Parma a Marie-Louise, la dunna austriaca da Napoleun, uschia ch’ils Habsburgais avevan en l’Italia dal Nord ina posiziun anc pli ferma che avant la Revoluziun. En il nord èn vegnids vitiers Salzburg e l’Innviertel. En cumparegliaziun cun ils gudogns territorials da la Prussia e da la Russia èn ils gudogns territorials da l’Austria però restads limitads. Surtut èn idas a perder las anteriuras possessiuns austriacas en ils Pajais Bass (da las qualas dueva sa sviluppar pli tard la Belgia). Quests territoris èn vegnids attribuids als Pajais Bass ch’èn sa furmads da nov sco Reginavel Unì dals Pajais Bass. La chasa d’Orange-Nassau ha collià en uniun persunala betg mo il retg dals Pajais Bass, mabain er il gronduca da Luxemburg. Tut en tut è l’Austria d’ina vart sa separada geograficamain da la Germania, entant ch’ella ha surpiglià da l’autra vart la direcziun entaifer la Confederaziun tudestga ch’è medemamain vegnida furmada tras il Congress da Vienna. La Prussia percunter è sa sviluppada per entant – geograficamain e politicamain – gist en l’autra direcziun.

Las teorias da Rousseau han influenzà Immanuel Kant e blers pedagogs da num sco per exempel Johann Heinrich Pestalozzi, Joachim Heinrich Campe, Adolph Diesterweg, Maria Montessori, Ellen Key, Hartmut von Hentig e Dietrich Benner.

La Vuclina (lumbard Valtulina, talian Valtellina, tudestg Veltlin) è ozendi ina part da l'Italia dal Nord, ma era ina terra subdita da las Trais Lias (davent da 1512). Ella va dal Pass dal Spleia enfin il lag da Com (Com/Como), e da là encunter ost sur Tirano enfin Buorm (Borm/Bormio). I ha dà battaglias per quest territori, sco descrit en la “Chianzun da la guerra dagl chiaste da Müs”. Suenter che Napoleon ha occupà il Grischun (1797) avessan las Lias pudì tegnair la Vuclina sco territori cun ils medems dretgs, ma malperinadad interna ha impedì quai.

Guglielm Gadola raquenta el present. Ei setracta d'in bi lungatg romontsch ch'ei in pau pli vegls. Certas construcziuns ein buc diltut semplas da capir.

La litteratura da teater austriaca dals davos decennis tanscha da la legendara ‹Publikumsbeschimpfung› da Peter Handke sur ‹Der Himbeerpflücker› da Fritz Hochwälder, che tracta il temp naziunalsocialistic, fin al drama ‹Heldenplatz› da Thomas Bernhard che tematisescha ils tratgs catolic-reacziunars da l’Austria.
Da l’autra vart sto vegnir resguardà il moviment litterar dal Sturm und Drang, il qual è vegnì purtà vers la fin dal 18avel tschientaner da blers litterats dal territori da lingua tudestga. Entant che romans da snuizi vegnan plitost attribuids a la litteratura triviala, eran las ovras dal Sturm und Drang – represchentadas tranter auter tras il roman da brevs ‹Die Leiden des jungen Werther› da Johann Wolfgang Goethe e dal drama ‹Die Räuber› da Friedrich Schiller – situadas sin in pli aut nivel litterar. Impurtantas persunalitads da la romantica tudestga tempriva, che vegn surtut situada a Jena, han furmà Schlegel, Novalis e Ludwig Tieck.

La realisaziun pratica surtut da questa davosa finamira collidava però cun ils differents interess da politica da pussanza. Metternich aspirava in’Europa Centrala sut l’egida da l’Austria che dueva furmar in cuntrapais a las duas pussanzas d’ala Frantscha e Russia. L’intent da la Russia eri percunter da gudagnar la gronda part da la Pologna; per cuntanscher sia finamira giugava il zar cun il patratg da transfurmar la Pologna en in stadi constituziunal da model. Il delegà britannic sa chattava sin la lingia da Metternich d’ina Europa conservativa e vuleva a medem temp prevegnir ad in’ulteriura extensiun da pussanza da la Russia. La Frantscha da sia vart cumbatteva las tendenzas d’unificaziun en Germania per proteger uschia si’atgna posiziun da pussanza gronda. E la Prussia vuleva rinforzar si’atgna posiziun cun acquistar la Saxonia e cuntanscher in’egemonia prussian-austriaca entaifer la Germania. A questas tendenzas s’opponivan però ils stadis tudestgs pli pitschens ed er l’Austria.

Sper Voltaire vala Rousseau ultra da quai sco in dals pli impurtants avrapista da la Revoluziun franzosa. Er l’exponent il pli activ dal domini da terrur giacubin Robespierre era in grond admiratur da las ideas da Rousseau.

24 Heures (rumantsch: "24 uras") è il num d'ina gasetta regiunala dal chantun Vad da la Svizra franzosa che cumpara mintga di. L'editur è Edipresse da Losanna. 24 uras ha quatter ediziuns localas, cun secziuns per las regiuns specificas dal chantun.

Il dretg penal dal Terz Reich n’era per gronda part betg orientà al delict, mabain al delinquent (cf. per exempel la Lescha davart ils delinquents per disa dal 1933 u l’Ordinaziun cunter las persunas nuschaivlas al pievel dal 1939). Quai signifitga ch’il chasti na vegniva betg determinà surtut tenor la grevezza dal delict, mabain tenor il privel presumtiv che smanatschava al pievel da vart dal delinquent.

Il 1765 ha Rousseau passentà dals 12 da settember fin ils 25 d’october sin l’Insla da S. Peder en il Lai da Bienna ils pli bels mais da sia vita, sco ch’el s’exprima sez. El è sa retratg en la natira, ha tschertgà sin l’insla la solitariadad, ha cumenzà a registrar las plantas ed ha scrit ina ‹Flora Petrinsularis›. A medem temp al han visità là persunalitads or da tut l’Europa. La finala al ha il cussegl da Berna bandegià.
Maria Madleina ei adina dil meini, che tschella glieud dueigi gl'emprem scuar avon sia casa enstagl da catschar en il nas en autras caussas che pertuchien els nuot. Ella ha era ina certra raschun da patertgar aschia, cunquei ch'ella ha vegniu a saver bia fatgs dubius entras sia lavur sco lavunza e sa perquei che buca tut ils signurs ein aschi bia megliers co els vulan far crer. Ella ha perquei ina certa gretta encunter la "megliera glieud" per la quala ella ha da luvrar ed accentuescha era adina puspei siu punct da vesta en quei grau.

Il pli impurtant rival da Metternich era zar Alexander I. Daspera han giugà in’impurtanta rolla il mess britannic Castlereagh ed il represchentant da la Frantscha victorisada, Talleyrand, ch’ha gì grond’influenza tant sut il vegl reschim franzos sco sut il nov. Cun Karl August von Hardenberg e Wilhelm von Humboldt era er la delegaziun da la Prussia occupada a moda prominenta; tuttina n’ha quella betg giugà ina rolla fitg ferma, damai ch’il retg Friedrich Wilhelm III intervegniva per part persunalmain en l’andament da las tractativas.

Pervia da lur provegnientscha e cultura multifara datti grondas differenzas tranter ils muslims. Perquai existan bleras differentas societads e gruppas che n’han betg grond contact ina cun l’autra. Quellas s’entaupan savens en uscheditgas moscheas da la curt, en moscheas inuffizialas.

Il Contract da Saint-Germain dal 1919 ha prescrit il num Republica da l’Austria ed ha refusà l’adesiun dal nov stadi a la Republica tudestga. Intgins territoris cun maioritad tudestga n’han plinavant betg pudì s’alliar a l’Austria, perquai ch’ils victurs da l’Emprima Guerra mundiala avevan qua auters interess. Quai vala en spezial per las regiuns da la Moravia dal Sid e da l’Egerland (ch’èn daventadas parts da la Tschecoslovachia) sco er dal Tirol dal Sid (ch’è vegnì attribuì a l’Italia). La Carinzia dal Sid, ch’avess subì il medem destin, ha percunter pretendì ina votaziun dal pievel ed è la finala tuttina vegnida attribuida a l’Austria (e betg a la Jugoslavia).

Leif Eriksson, islandais Leifur Eiríksson (* ca. 970 en l'Islanda; † ca. 1020) era in scuvrider islandais. L'onn 985 era el gia da la partida cura ch'ils Vikings han colonialisà la Grönlanda. L'onn 1000 parta el danovamain e scuvra probablamain sco emprim european l'America dal Nord. Eriksson ha scuvrì grondas parts da la riva americana ed è riva fin al "Neufundland" dad oz. Il frar da Leif ha era fatg pliras expediziuns ed è probabel stà l'emprim european ad inscuntrar ils Indians ed è mort ad ina blessura d'ina frizza. Tuttina èn ver 150 Vikings sa colonialisads en la terra dal vest. Ma la colonialisaziun ha betg gì success: entras il clima pli fraid vers il 1500 è la mar schelada e la via da mar stada bloccada. Latiers è suenter la pesta en il 13avel tschientaner en Norvegia il contact vegnì interrut. Uschia ha l'America dal Nord stuvì vegnir scuverta ina secunda giada l'onn 1492.
Rousseau, ch’era immediat scappà, è vegnì recepì d’in ami, Daniël Roguin, ad Yverdon, è però bainprest vegnì auxilià. Anc en il decurs dal fanadur è el sa drizzà sur il guvernatur Keith da l’exclava prussiana Neuschatel a Friedrich il Grond. Quel al ha dà asil ed in pau pli tard schizunt il dretg da burgais. Rousseau è sa stabilì en la citadina da Môtiers, en la quala el ha er fatg vegnir suenter Thérèse e nua ch’el ha cumenzà a sa vestgir sco Armen (perquai che questa moda da sa vestgir al pareva pli cumadaivla). Anc da la fin dal 1762 datescha in emprim tractat apologetic da Rousseau en furma d’ina brev averta drizzada a l’archuvestg da Paris.

L’Europa occidentala sa definiva dapi il temp medieval sur ils terms Christianitas e Latinitas. Pir en quel mument ch’è sa dasdà in sentiment naziunal han ins er cumenzà a sa fatschentar cun las singulas linguas dal pievel. Quai ha manà a discussiuns da standardisaziun e normaziun ed a la fundaziun d’ina entira retscha d’academias da linguas: 1582 Accademia della Crusca a Firenza, 1617 Fruchtbringende Gesellschaft a Weimar, 1635 Académie française a Paris, 1713 Real Academia de la Lengua a Madrid.

Las duas baselgias grondas n’han ins a l’entschatta betg suttamess al process d’unifurmaziun. Tras il concordat dal Reich han ils uvestgs catolics mantegnì lur uffizis ed uvestgieus; las baselgias evangelics dals singuls pajais federativs èn s’unidas il zercladur/fanadur sco mesira preventiva ad ina baselgia dal Reich sut la direcziun d’in uvestg dal Reich. La baselgia evangelica è però sa separada en ils cristians tudestgs ed en la baselgia confessanta. Ils cristians tudestgs propagavan in evangeli «nettegià dals gidieus» ed eran obedaivels al Führer. Entaifer la baselgia confessanta èn percunter s’unids cristians che refusavan violaziuns da la libertad da cretta tras il stadi e l’exclusiun da commembers da derivanza gidieua. Malgrà quai n’han els betg furmà in’opposiziun unitara cunter il reschim naziunalsocialistic; grondas parts dad els èn stads fidaivels al stadi dal Führer ed han approvà la Segunda Guerra mundiala. Suenter emprims success è er la baselgia confessanta vegnida persequitada adina pli ferm a partir dal 1937.

Il flum da funtauna principal dal Brenno nascha sut il Piz Medel sper il Pass Crap (Greina). El percurra la Val Camadra, prenda si il scul dal lai da fermada Lago di Luzzone e s'unescha en la foppa d'Olivone cun il Brenno di Santa Maria che cula giu dal Pass dal Lucmagn. En il curs inferiur – tranter Malvaglia ed il cugn da bova Buzza di Biasca – sa mussa il Brenno fermamain selvadi. Ils sediments da crappugl dal Brenno e ses affluents da sanestra Orino e Lesgiüna cuvran là l'entira vastadad dal fund da la val.

Perquai ch’il Danemarc aveva sustegnì Napoleun, è il pajais vegnì obligà da surdar la Norvegia a la Svezia (en rom da la Pasch da Kiel). Percunter èn vegnids attribuids al Danemarc l’insla Rügen e la Pomerania svedaisa. Quests territoris èn vegnids surlaschads suenter curt temp a la Prussia; per recumpensa ha quella surdà al Danemarc il Ducadi da Lauenburg (che la Prussia aveva barattà avant cun Hannover cunter la Frisia da l’Ost) ed ina summa da daners.
En ils dialects lumbard-tessinais da ses intschess vegn il Brenno numnà ‹Tessin/Ticino›. A Biasca din ins Tesin de Bregn (pronunzià [te'ziɲ dɛt'brɛɲ]), en auters parts simplamain Tesin (pronunzià [ul ta'ziŋ] ad Olivone).

Il Congress da Vienna è vegnì dirigì da Klemens Wenzel Lothar von Metternich, il minister da l’exteriur da l’Austria. Sut si’egida han negozià plenipotenziaris da betg main che 200 stadis, dominis, corporaziuns e citads; las impurtantas pussanzas europeicas eran represchentadas tuttas cun excepziun da l’Imperi osmanic. La rolla centrala han giugà ils quatter imperis resp. reginavels da la Russia, Engalterra, Austria e Prussia, en pli la monarchia franzosa restaurada ed il Vatican.

L’onn 1989 è vegnida fundada la Societad d’organisaziuns islamicas da la Svizra. Il 1994 è sa furmà independentamain da quella l’Organisaziun da muslims e muslimas da la Svizra. Plinavant sa chatta a Turitg – en la pli gronda vischnanca islamica da la Svizra – l’Associaziun tetgala da las plaivs muslimas a Turitg.

Belmopan è la chapitala dal Belize (fin il 1972 las Honduras Britannicas), in stadi en l'America Centrala. La citad dumbra radund 17'000 abitants. Il num Belmopan è in term artifizial cumpost dals pleds Belize e Mopan, in flum da la regiun. La citad da Belmopan è vegnida fundada il 1. d'avust 1970.

Ils 31 da december 2008 dumbrava la vischnanca da Caselle Landi in total 102 esters, quai che correspunda a 5,92 % da la populaziun. Tranter las naziuns las pli preschentas sa chattan:

Davo il stüdi e fin 2009 d'eira Bianca Mayer chantadura da rock aint illa gruppa Alba da la Clozza, provocativa, cun chavels cuorts e blondats, sunond la guitarra da jazz.

Il Glatscher dal Rodan (en tudestg: Rhonegletscher u Rottengletscher, en franzosa: Glacier du Rhône, en talian: Ghiacciaio del Rodano) sa chatta a l'extremitad nord-ost dal Chantun Vallais en la Svizra. El è la funtauna dal Rodan che percurra alur en la Val da Conches.

Dal 1994 preschantet la gruppa la versiun "Eurodance" da Fade to Grey, chanzun dal 1984 dals inglais Visage, in collavuraziun cun Steve Strange, chantunz da la medemma gruppa. Sülla vart B da listess disc daiva que la chanzun El Sueño, chi gnit fich suno illas discotecas e dvantet eir ün chaunt da fan da ballapè. Zieva gnit our la chanzunThe 7th Allucination e gnittan ils Datura elet scu megldra gruppa da musica da disco da l'an 1994.

Ils commembers da la gruppa haun tschernieu quist nom, perque ch'els haun paschiun pel misticissem, elemaint fich preschaint in sias chanzuns.

Manfred Jakubowski-Tiessen, Die Leiden Christi und die Leiden der Welt. Die Entstehung des lutherischen Karfreitags (= Las suffrentschas da Crist e las suffrentschas dal muond, in: Wolfgang Behringer, Hartmut Lehmann e Christian Pfister (edituors), Kulturelle Konsequenzen der "Kleinen Eiszeit" (= Consequenzas culturelas dal temp da glatsch pitschen), Göttingen 2005, pag. 195-213.
Fin il 1955 è l’Austria stada sutdividida en zonas d’occupaziun. La gronda da quella, al nordost dal pajais, furmava la zona sovietica. Ils 15 da matg 1955 han las quatter pussanzas victuras e represchentants da la regenza austriaca segnà il contract statal da l’Austria. Suenter esser s’obligada da betg pli vulair s’alliar a la Germania e suenter avair declerà la neutralitad è l’Austria puspè daventada ils 27 da fanadur 1955 in stadi cumplainamain suveran. Ils 26 d’october 1955 èn las davosas truppas d’occupaziun sa retratgas; quest di vegn commemorà fin oz sco festa naziunala.

Eveline Widmer-Schlumpf (* ils 16 da mars 1956 a Favugn sper Cuira) è ina politicra svizra da la Partida burgais-democratica (PBD). Dapi il prim da schaner 2008 è ella en uffizi sco commembra dal Cussegl federal svizzer. Eveline Widmer-Schlumpf è actualmain scheffa dal Departament da finanzas.

Dizionari dels idioms romauntschs d'Engiadin' ota e bassa, della Val Müstair, da Bravuogn e Filisur con particulera consideraziun del idiom d'Engiadin'ota (Internet Archive)

Ils 5 da mars 1933 han gì lieu las elecziuns en il Reichstag. En in inscunter secret dals 20 da favrer 1933 aveva l’industria fatg per quest intent a la NSDAP ina donaziun da trais milliuns marcs. Malgrà quai ha la NSDAP manchentà il pli absolut; ella ha però stgaffì quel cun annullar avant l’emprima sesida dal parlament ils mandats ch’eran ids a la KPD. Commembers da la SA ch’eran preschents en las sesidas dal Reichstag servivan ad intimidar ils deputads restants.

Sia famiglia fascheva part da la noblezza citadina che s’orientava politicamain als Guelfs. L’appartegnientscha a l’aristocrazia para da derivar da l’antenat Cacciaguida (* 1091), l’urat da Dante da la vart dal bab, e da la participaziun da quel a la segunda cruschada. En la ‹Commedia› frunta Dante en il paradis sin ses antenat Cacciaguida. Il bab da Dante, Alighiero II, era tranter auter activ sco emprestader da daners. En l’emprima letg è el stà maridà cun Bella, la mamma da Dante, e suenter la mort prematura da quella (tranter il 1270 ed il 1273) cun Lapa di Chiarissimo Cialuffi; el è mort il 1281/1282. Da ses geniturs e da sia madrigna na fa Dante nagina menziun en si’ovra; il medem vala per sia dunna Gemma di Manetto Donati (contract da dota 1270, maridaglia ca. 1285) e per ses quatter uffants ch’èn sortids da questa relaziun: ils figls Pietro, Giovanni e Jacopo – numnads tenor ils trais apostels preferids da Jesus – e la figlia Antonia.

La gronda part dals Tudestgs è stada d’accord cun questa politica. Ils onns 1935, 1936 e 1938 èn las decisiuns da Hitler vegnidas approvadas cleramain a chaschun da votaziuns dal pievel. Quai sa lascha explitgar cun allegar ils suandants quatter motivs principals:

Aschia tuna il text sin la cuviarta dil cudisch. Ina historia che setracta dad in um che sto ir agl exteriur a spindrar in buob per ch’el anfli sesez.

La scola vegn per gronda part manada dal stadi, uschia ch’il sistem da furmaziun è en tut ils pajais federativs il medem. Scolas privatas furman plitost l’excepziun.
easyJet (Belfast-International, Berlin-Schönefeld, Birmingham, Bristol, East Midlands, Edinburgh, Glasgow-International, Liverpool, London-Gatwick, London-Luton, London-Stansted [seasonal], Manchester, Newcastle)

Huang Xianfan ei naschius ils 13 da november 1899 a Fusui. Uffanza a Qusi. Dus onns scolasta a Qujiu. 1917 tochen 1921 ha Huang frequentau la scola claustrala a Fusui. Suenter ha el absolvì il seminari da scolasts a Nanning(1922-1926). Studi d'istorgia, geografia, filosofia e englaisa a l'Universitad Docenti da Beijing(1926-1935, Beijing è la chapitala da l'China) e a l'Universitad da Tokio(1935-1937). Il 1938 ha el abilità a l' Universitad da Guangxi e curt suenter è el vegnì promovì sco assistent professur e trais onns pli tard sco professur extraordinari. Da 1941 fin 1942 Huang Xianfan è el professur da per istorgia e cultura a l'Universitad da Sun Yatsen. Da 1943 fin 1953 è el professur da per istorgia e cultura a l'Universitad da Guangxi. Da 1954 fin 1982 è el professur da per istorgia e cultura a l'Universitad Docenti da Guangxi. Là miera el ils 18 da januar 1982.

Ina retschertga che l'Institut da statistica da la provinza (ASTAT) ha fatg l'onn 2005 ha mussà che Radio Gherdëina Dolomites ha sulettamain en la Provinza da Balsaun (che cumpiglia be las valladas da Gherdeina e Badia) mintga di passa 13'000 auditurs e 25'000 auditurs mintg'emna.

Il 1867 èsi reussì da rumper il boicot statal da l’aristocrazia ungaraisa; l’anteriur stadi unitar è vegnì transfurmà en la Monarchia dubla Austria-Ungaria. Questa posiziun privilegiada dals Ungarais ha dentant be anc incità ils moviments naziunals da vart dals Tschecs, Slovacs e Croats.

Entaifer la romantica tudestga ha Heinrich Heine in pau ina posiziun speziala. Quai che s’exprimiva tar auters be a moda vaga è s’accentuà tar el ad ina critica sociala explicita areguard las relaziuns en il territori tudestg, e quai surtut en ‹Deutschland. Ein Wintermärchen›.

L’ideologia da la cuminanza dal pievel ha dà a blers Tudestgs il sentiment da viver pli e pli en ina societad egalitara senza cuntrasts da classa.
„„Far in'excursiun a Curaglia e buca visitar Sur Gualino, era sco ded ir a Roma e buca ver il Papa."(Ord il necrolog: Sur Gualino, G.R. no. 28,1887) La historia setracta dils Medelins e co els han retschiert in plevon. Entuorn ils 1860 vegn di da bial'aura in pauper pader brin, numnaus sur Gualino, si dall'Italia per ir a Cuera tier gl' uestg e dumandar suenter ina pleiv, nua ch'el savess restar. Aschia marscha el dil Pass Lucmagn giudora encuter ils vitgs da Medel. Ils purs sils praus restan in mument e contemplan il pelegrin. Els discuoran sch' els dumigniassen da far star il bien caplon en sia val. Pia banduna in dils purs siu fein per persequitar plaunet il pader e surmanar el da daventar ses caplon. Il pur meina el en caplania, nua ch'il pader stat sur notg. L'autra damaun tegn el priedi en baselgia da Curaglia. Silsuenter less el bandunar la Val Medel per serender giu Cuera. Ils indigens denton han dubis, ch'igl uestg da Cuera vegni a lubir al bien pader da restar en lur vischnaunca. Ei havevan pupragnau il pader cun spisas e bubrondas sco da perdanonza. Lez leva buc cugliunar il uestg e semplamein restar el liug. Aschia vegnan Toni Tuargia, Vigieli dallas Islas ed Giachen Giap delegiai viers Cuera per sclarir la caussa. Cura ch'els arrivan a Cuera avon igl uestg ein els in pau temeletgs e schenai. Mo lura sedat tut sin la buna via. Igl uestg dat la lubientscha da salvar sur Gualino schebein els seigien buns cun el. Ils treis delegiai ein tut ventireivels e serendan viers la Cadi per far public la novella. Aschia resta sur Gualino plevon dils da Medel per 30 onns. El ei vegnius enconouschents lunsch entuorn ella regiun per sia bunaveglia. Renomaus ei el per siu parter cun ils paupers, per sia buna luna ed era per las bunas spisas ch'el sez ha racoltau e cuschinau. Als indigens da Medel muossa el in sedepurtar cordial e gentil. Bia pelegrins laschava el entrar en sia casa per ruassar. Perquei era il proverbi: „Far in'excursiun a Curaglia e buca visitar Sur Gualino, era sco ded ir a Roma e buca ver il Papa."

Giavischs na vegnan betg formulads cun duvrar directamain l’imperativ, mabain circumscrits en furma da dumondas u cun far diever da verbs auxiliars, dal conjunctiv u da tscherts adverbs.

Cun Eveline Widmer-Schlumpf han per l’emprima giada trais dunnas fatg part a medem temp dal Cussegl federal. Suenter Eugène Ruffy è ella il segund commember dal Cussegl federal, dal qual il bab è gia stà Cusseglier federal.