Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
 Okola enteekateeka okwang’anga embeera ezo , gamba okubuulirako abaagalwa bo bakuyambe oba genda mu bakugu mu kukakkanya embeera z’obuntu ezikyankalanye.

Ekyaleetawo okuva mu ntabaganyi eyasooka okudda mu y’Obuddu kwali ku nkulakulanya mu tekinologiya akola ebikola nekiyamba okukulakulanya “amaanyi g’obusobozi bw’ okutondeka(okukola ebikole)” okugondera etteeka ly’enkulaakulana ly’entabaganyamawanga erigamba nti : “Enkyukakyuka mu maanyi g’obusobozi bw’okutondeka eviirako enkyukayuka mu nkolagana(mu ntabagana) mu Bantu okugondera obwetaavu bw’obutonde”.

Oluvannyuma lwa Uganda okufuna obwetwaze mu mwaka gwa 1962, obwakabaka bwa Buganda bwaggyibwawo Ssaabaminista wa Uganda omubereberye Milton Obote mu 1966. Oluvannyuma wajjawo obufuzi obubi ku mulembe gw'Obote ne nnaakyemalira Idi Amin n'emyaka egy'okweyawulayawulamu mu kibiina ekiri mu bukulembeze ekya National Resistance Movement ekikulemberwa Yoweri Kaguta Museveni, akulembedde eggwanga erya Uganda okuva mu 1986 era nga yeeyazzaawo obwakabaka mu butongole mu mwaka gwa 1993. Kaakano Buganda bwakabaka obutambulira ku bukulembeze obw'ennono era nga erina obwetwaze obw'ekigero okuva ku gavumenti eya wakati. Kizibu okwogera ku by'obufuzi mu Uganda n'otoyogera ku bugulumbo wakati wa gavumenti eya wakati n'ey'emengo.

15/45 oyinza okukisonjola ne kiba nga kye kimu ne 1/3 ekitegeeza nti ku buli bawala 3 wabaawo omulenzi omu. Kyokka omugerageranyo gw’abawala ku balenzi guli 45/15. Era oyinza okusonjola bino:

Ekiddako, tandika okugula ensigo oba osobola okuggya mu nva endiirwa oba ebibala by'olina n'otandika okubisimba nga bwe wateekateeka era nga n'ennimiro ewedde.

Wakitegedde!! Empalirizo(forces) ziviirako ebintu bingi ebigenda mu maaso mu butonde ne mu ntondeka y’ennyanguyirizi (machines). Empalirizo ze:

Kyokka ate buli nkulungo erimu empalirizo egezaako okugiwaga eviire amakkati g’enjuba Muwanga. Eno y’empalirizo eviira oba eyewaggula ku makkati(centrifugal force) .

Awo nno enkola eyo ey'okweyambisa bbayo ggaasi yandyettaniddwa nnyo olw'emigaso nti ssinga olina ente, obusa bwazo buyingira mu kitogero nga bujama ate ne bufuluma nga buyonjo ne tufuna emmere y'ebisolo ebirala nga enkoko, ku ludda olulala ne tufuna amaanyi agafumba n'ettaala ate era n'ebigimusa by'omunnimiro zaffe nga ate ekyo kikolebwa mu kifo ekitali kigazi. Enkola eyo ejja kuyamba okuleetawo enkulaakulana eya nnamaddala eyettanirwa ennyo ennaku zino.

Mu bulaaya Abamaasita bano olwokuba tebaakolanga baalina ebiseera bingi ne benyigira mu kukozesa obwongo bwabwe mu bujjuvu ku buttonde bw’Ensi ne bafuuka bakakensa ku bintu ebyenjawulo era kino nekireetawo okuvumbula ebintu binji n’okwongera okukulakulanya tekinologiya.

• Mulengera the mind • Enkola za mulengera mental processes • Ekifaananyi kya mulengera mental image • Okukozesa mulengera okukozesa obwongo (to reason)
[NATURAL LIQUID MANURE] Emmereyonna nga mwotwalidde Amatooke kasooli, enva n’ebirime ebirala, ebiggwa mu kiti ky’emmere eyensibo, ennima yaabyo ekoseddwa nnyo endwadde, ebiwuka, embeera y’ettakka, n’ebirala bingi nnyo. Waliwo ebyazulibwa abakugu ebiyinza okuyamba mu kulongoosa ennima n’okuzza ensuku zaffe obuggya, ate era n’okuziyiza ebirime obutakosebwa nwdaddde. Muno nno mwe muli n’o wekolera ebigimusa eby]amazzi. ‘’’Engeri y’okukolamu ekigimusa kino’’’ ‘’Bino wansi by’ebintu ebyetaagisa okukola’’ Obusa bw’ente, embuzi, obumunyu ne kalimbwe w’enkoko. Ensawo (kutiya) engumu.,Ebikoola by’emiti oba omuddo nga birimu ekiriisa, n’okusobola okuvunda amangu. Emiti emigumu egy’ebikondo nga bino by’ebiwanirira ensawo. Tteeka ebimenyeddwa mu nsawo, bwe biba bisobola okuweza kilo 1 okutuuka ku kilo 50, obisibe ku muti waggulu nga mugumu okusobola okulengejjera mu ppipa ng’ensawo tetuddeemu. Ffuna amazzi amayonjo ebidomola kumi ogasse mu pippa mwotadde ensawo,. Oteekamu negakoma waggulu ,kuba gali gokka gaba n’obuka bungi nnyo. Buli nnaku 3 olina okujja n’osukundamu ,oba n’onyenyamu, mu nsawo okumala abbanga ery’ennaku 12 oba 14, amazzi gano agaba gakoze ekigimusa gaggya kuba gatuuse okweyambisibwa ku birime byo. Ekigimusa kino eky’amazzi ky’ekikola nga [Rapid grow] , wabula kyo tokissa ku bukoola, wabula okukifukirira ku bbali wansi w’ek irime okwetolola. Omulundi gumu mu buli nnaku musanvu okumala ennaku 14 okutuuka ku ennaku 21 ng’obungi bwoteeka ku birime nga emboga, bbiringanya, entula, ennyanya byandibadde gulamu 250 mu’nnaku musanvu ezisooka oba gulamu 500 mu ‘nnaku kumi nannya ezisembayo. N’omulimi atalina ppipa asobola okokozesa ekidomola oba ekintu ekirala kyonna omusobola okutabulirwa. ‘’ Eky’okwekkanya’’ buli lw’okunnganya eby’okuukozessa ekigimusa kino kilo 1 oba olina okussaamu kilo 5 oba 4 ez’ebigimusa ne zzissibwamu amazzi lita 20. ‘’Eky’okwekkanya ekirala’’ Bw’omala okukunnganya ebyo byonna, n’ossaamu n’amazzi bikkako bireme kubunguka nga bituyanye, ekiseera kyonna kyebimala mu ppipa, oba mu kidomola. <ref: wwf/lvceep>

Ate era kimanye nti nga ebitali biramu ebyo bwe birina omugaso eri ebiramu kyokka ate era buli kiramu kya mugaso eri ebiramu ebirala. Ekyo ky’ekibalo kya katonda abakafiiri kye bayita ekibalo ky’obutonde .

Kino kitegeeza nti ku buli mpalirizo eteekebwa ku kintu wabaawo empalirizo ekijja mu mbeera. Eno era yeyitibwa empalirizo ey’ensindikano (reaction force) ekyenkanankana mu maanyi naye nga eva ludda lwa kikontana. Kino kitegeeza nti buli ekintu lwe kisindika ekintu ekirala kisindikibwa emabega okuva ku ludda olwa kikontana n’’empalirizo y’emu.

Taata Peter addako okugezesa mutabani we era amuyita: Taata Peter: "Peter?" Peter: "Wangi taata" Taata John: "Genda okebere eka olabe oba gyendi" John: "Kale taata". Peter adduka n'agenda n'aleka kitaawe nga enseko zimutta ne munywanyi we Taata Peter.
Kyokka waliwo engeri endala ez’okukola okugerageranya nga tukozesa emigerageranyo egy’enkanankana(equal ratios).Okuzuula omugerageranyo ogwenkanankana, oyinza okukubisaamu oba okugabiza buli nnyingo mu mugerageranyo ne namba y’emu (naye si ziro). Eky’okulabirako,singa tugabiza enyingo zombi mu mugerageranyo 5:10 ne namba bbiri, tufuna omugerageranyo ogwenkanankana 1:2. Okiraba nti emigerageranyo gino gyombi gikiikirira omugerageranyo gwe gumu? Emigerageranyo emirala egyenkanankana: 15:30 = 30:60 = 60:120

Waliwo akakwaate akatasattululwa wakati w‘obwakalimagezi n’ebirowoozo ebisengeke (logic). Mu butuufu “ekipimo ky’obwakalimagezi” (EkyO) kisinziira ku ngeri omuntu gy’alaga obusobozi bw’alina okusengeka ebirowoozo bye nga alambulula oba ng’alambika ensonga ez’enjawulo. Ssessomo ly’ekibalangulo (mathematics discipline) liyamba nnyo okukulaakulanya obusobozi bw’okusengeka ebirowoozo. Omuntu atalina busobozi bwa kusengeka na kukwataganya birowoozo tasobola kubeera mubalanguzi (mathematician).

IALI NGO has been authorized by terminologist Muwanga Charles to post this article from his Luganda scientific terminology works to Luganda Wikipedia for free public consumption.

Ebbombo ligattibwa wamu n'olweza n'eruteekebwa mu kibbo ky'abalongo era ebombo gwe kugumu Ku muddo omukulu ogukozesebwa mu balongo. Ebbombo lino liriko ennyimba ez'obuwangwa eziritambulirako okugeza oluyimba lw'abalongo "abombo kaali ka baana" Singa omuntu yenna azaala abalongo ne basalawo okubayisa mu mpisa ey'Ekiganda, Ssaalongo emikolo gy'abalongo egisooka agikola yeesibye ebbombo nga akalombolombo.

Ekikyusabuziba=ekikolwa ekikyusa obuziba(chemical reaction) kiva ku busannyalazo obubeera ku kire ekyetoloodde obuziizi(nucleus). Obuziizi(Nucleus) tebulina kakwate konna na kikyusabuziba era busigala tebukyusiddwa n'akatono yadde mu bikyusabuziba ebisingayo amaanyi.

Omwana ono ajja kutandika okwewala ekyo ekimugaaniddwa kuba aba afunye okumanya nti kibi oba nga yewala kubonerezebwa ate atandika okukola ebirungi oluusi okufuna okusiimibwa n’okukungirizibwa okuva eri omuntu omukulu oba omuzaddewe. Kyokka kiba kirungi okumubuulira obubi bw’ekyo ky’oba omugaanyi so si ku kimugaana bugaanyi nga tomuwadde nsonga.

Wetegereze kino; Ettofaali Katikkiro wa Buganda lyasolooza ely'okuzimba amasiro ge Kasubi likuyingiza butereevu mu ndagaano y'ekitambo singa oba olitodde nowaayo.

Ekyava mu mbeera eyokwegugunga eyo kwe kuwa abaserafu eddembe okuva ku kukozesebwa ku ttaka basobole okufuna ekyagaanya okukozesebwa mu makolero agaali gabaluseewo olwenkulaakulana eyali yeyongera mu maaso mu sayansi ne tekinologiya.

Mu ntabaganya abalala bayinza obutamanya bikukwatako era oyinza okubeera mu kitundu nga tolinaamu mikwano , nga tewali akufaako mu kitundu ng’olina okutya buli gw’olaba kubanga tomumanyi.

Kubanga atomu erina kyagi eya kibogwe , eba n’omuwendo gwa konta n'obusannyalazo gwe gumu kyokka atomu efuuka(eyitibwa) vatomu(ion) bwefuna kyagi(ekitegeeza bw’esanyalazibwa). Okusanyalazibwa kwa atomu kubaawo ng’eviiriddwako oba efunye obusannyalazo. Kino kitegeeza nti vatomu(ion) teziba na muwendo gwa busannyalzo ne konta gwe gumu.
Lumu Akimeeddezi yayingira mu bbaafu erimu amazzi n’akizuula nti amazzi agaali mu baafu gaalinnya.Yakizuula nti gye yakoma okuyingiza omubiri gwe mu bbaafu y’amazzi, amazzi gye gaakoma okulinnya.

Abazadde abamu baboggolera abaana abetoola oba abetoolatoola nga babayita baddalu oba nti balimu embazuuulu, ekintu ekinafuya n’okukonzibya engerekera y’abaana baffe okunoonyereza n’okweyunira enkola eya sayansi (the scientific method) okuva nga bato. Abazadde oba abantu abakulu bangi omwana w’abaako ky’amubuuza, balowooza abamalira biseera oluusi ne bamuboggolera mu kifo ky’okubaako kye bamuddamu. Kino kye kimu ku bikonzibya obwakalimagezi mu baana aba afirika ne bakula nga sibakujjukujju ate nga beetya oba batya okubuuza kye batamanyi oba kye batategedde ne bwe baba batandise okusoma n’okutendekebwa.

Omukyala asooka okwekoona akagere ng’ali wakati w’emyaka 12 ne 15 naye ng’abamu batandika mangu ku myaka munaana. Ekiseera ekituufu omuntu w’aba alina okulwalira okuva ku kiseera ekyasooka okutuusa ku luddako waba wayina okuyitawo ennaku 21 ku 45 mu bakyala abato. Ate ennaku 21 ku 31 mu bakyala abakulu. Okulwala kukoma omukyala atuuse mu kiseera ky’okukoma okuzaala. Kino kitera kubaawo wakati w’emyaka 45 na 55. Okuvaamu omusaayi kutera okumala ennaku 2 ku 7.

Okuyimbulukuka kusinga kuleetebwawo omugatte gw’ebintu eby’enjawulo okuli okulya okuyitiridde, obutakola dduyiro,okufuna obutoffaali okuva ku bazadde obuleeta embeera eno. Okugamaba nti omuntuasobola okuba ng’alya katono wabula era n’ayimbulukuka oluvannyuma lw’omubiri okulemererwa okumenyamenya emmere eno tekirina byakulabirako bikiwagira. Okuyimbulukuka kuleetera abantu okubeera nga bakozesa amaanyi mangi okusinga bannaabwe abatono olw’okuba kiba kyetaagisa amaanyi mangi okukuuma obuzito bw’omubiri obweyongeddeko.

Komowedda okuyiiya tekinologiya ow’amayinja n’omuliro kyamusobozesa okusenga okulima n’okufumba emmere. Eno ye yali entandikwa ya sayansi ne tekinologiya ng’etandikidde mu “yenega” ava mu mayinja n’omuliro.

Sabasengekera y’obwengula eri awamu ennyonyolwa nga omugatte ogw’ekibalo ogw’ebitonde n’amaanyikasoboza mu kitundu ekiri mu bwengula ekiteekedwateekeddwa okukolagana kw’ebitundutundu by’ensengekera ebiri mu nsengekera yobwengula.

Enkulaakulana mu sayansi ne tekinologiya yasobozesa okukendeera kwa sikimanyinkitya olwokuba nti okutya obutonde okwavanga mu butamanya kwagenda kuvaawo olw’okuvumbula ebituufu okwatandika okubaawo olw’enkola ya sayansi(scientific method).
Buganda erina ebyafaayo bingi ebiviira ddala eyo mu mirembe egyedda ennyo. Ssekabaka eyasooka kato kintu ye yagireetera okwegatta awamu eyo mu kyasa eky'ekkumi n'ebina, era nga y'eyatandikawo ennono y'Abaganda bazzukulu ba Kintu. Buganda yagenda yeeyongera amaanyi n'efuukira ddala obwakabaka obumu ku businga obunene n'okuba obw'amaanyi mu buvanjuba bwa Afirika wakati w'ekyasa eky'ekkumi n'omusanvu n'kyekkumi n'omwenda. Mu biseera by'obufuzi bw'amatwale, Buganda yagezaako okulwana obutaggyibwako bwetwaze naye Abangereza ne bagisinza amaanyi. Bwekityo nno Buganda yafuulibwa entabiro y'obufuzi bw'amatwale mu Uganda mu mwaka gwa 1894. Erinnya Uganda, mu luswayiri eritegeeza Buganda abangereza lye baasalawo okuyita ettwale lino. Mu bufuzi obw'amatwale Abaganda bangi baafuna obwami obw'okuba ababaka b'abafuzi b'amatwale mu bitundu eby'enjawulo era Buganda yayitimuka nnyo mu kulima ppamba n'emmwanyi.

Bwenatukiridde omulunzi wabyo ku Kyalo lwazzi namusanze nga alundira wantu awafunda era natunyoyora nti ye tekimukalubiriza kubirabirira era ye namusanze nga alunda Mmale yatugambye nti emmale nyangu okulunda kubanga mu ‘’’kiffo ekifunda’’’ ye alundirako emmale eziwera olukumi (1000)

Negatiivu kitegeeza "kiddannyuma". Namba za negatiivu tuyinza okuziyita namba za kiddannyuma ate akaseregento aka negatiivu tuyinza okukayita akaserengeto aka kiddannyuma.

• Bboroni (boron) (akabonero B kava mu ky’olulattini Baurach ekiva mu kya Buperusi Borax)) • Kadimiyaamu(cadmium ) (akabonero Cd kava mu ky’olulattini Cadmus)

Obugunjufu kikwata ku kumanya buvune obuyinza okuteeka abalala mu mbeera ey’obuswavu oba okumanya engeri gy’okwataganyaamu embeera eno nga ebaddewo oba okugyewala.

Obulwadde buno omuntu asobola okubufuna ng’azaalibwa oba kadde konna mu bulamu bwe. Ebimu Ku biviirako obulwadde buno mulimu omuntu okufuna obulemu ku mutwe, okukuluusanyizibwa Ku bwongo, "Intra ventricular homorrhage" n'obulala.

Kino kitegeeza nti obubangirivu (volume) bw’omubiri gwe gwe yayingiza mu bbaafu bwali bulina okuseetula(to displace) amazzi asobola okugya mu baafu .N’olwekyo ekiseetuko(displacement) mu mbeera eno kibaawo nga ekintu kiseetula ekitengejjeso (Fuid) kisobole okubugaana obubangirivu ekitengejjeso mwe kibadde.

Kemisifiiya eyo mu makkati eya mulowooza. Kino kye kitundu kya kemisifiiya za mulowooza ekiri wakati wa kemisifiiya eyo mu maaso n’eyo mu nkoona. Kye kikola ku sensa ettaano ez’omubiri okutaputa kye zikesse oba ka tukiyite okusegeera (sense perception). Kino era kiyitibwa ekiroobe ekyo mu makkati (Parietal Lobe).

Waliwo embeera nga entebenta ey’entakyuka (oba ka tugambe kuba mu ntakyuka (constant accereration) nga waliwo empalirizo ey’entakyuuka eteekeddwa ku kintu. Ekyo’okulabirako ly’essikirizo (gravity). Okusika kw’essikirizo mu bintu kuba kwa ntakyuuka era kusikira mu makkati ga nkulungo. Essikirizo ery’enkulungo ya Ddungu lya njawulo ku eryo ery’enkulungo y’Ensi kubanga zirina enzitoya za njawulo. Yadde nga essikirizo liyinza okuba eddeneko oba ettonoko, liba lireetawo okutebenta okw’entakyuuka okumpi ne safeesi ya Ensi.
Ekigugubiro ky’empewo nakyo kireetera embiro okukendeera. Eno y’ensonga lwaki ennyonnyi n’emotoka bisongolwa (streamlined) okukendeza ekigugubiro ky’empewo. Kino era kye kiretawo obwetaavu bw’ekitondekamaanyi , ebidduka okukola amasoboza okw’ang’anga ekigugubiro ky’empewo. Wetegereze bino wansi :

• Okwebiriga or okwebirga (Squareing) means multiplying a number by itself two times.Okwebiriga (squaring) kuba kugamba nti y emirundi y ofuna y eya kyebiriga(y squared)

Ky’etagisa nnyo n’olwekyo buli muntu okuyiga embeera z’obuntu eziyinza okujja muntu munne mu mbeera ate era n’ayiga n’engeri ey’okufuga embeeza ze zino. Ekyo kye kiyitibwa obwakalimagezi mu mbeera z’obuntu (emotional intelligence).

Embeera z’okutya zaawulwamu ebika eby’enjawulo okuli; okw’ebintu eby’enjawulo, okw’embeerabantu, n’okuva ku bwetoloole bw’omuntu. Okutya okuva ku bintu mulimu; okuva ku bisolo ebimu, obutonde bw’ensi, omusaayi oba ekiwundu n’embeera ez’enjawulo. Oktya okusinga okulabika ennyo kwe kw’emisota, nnabbubi n’okubeera n’entengereze. Okutya kunooluusi kujja oluvannyuma lw’omuntu okufuna ekifaananyi ekibi ku bintu ebyo. Okutya kw’embeerabantu kwe kutya omuntu kw’afuna olw’okutya okulamulwa abantu abala ababalaba. Okutya okw’obwetoloole kujja olw’okuba ng’omuntu awulira ng’okuva mu mbeera gyalimu si kyangu.

Okutambuza obusannyalazo wakati wa atomu ez’enjawulo kye kiviirako ekikyusabuziba(chemical reaction) oba okukyuka okw'obuziba(Chemical change). Buli atomu eyawulibwa ku ndala okuyita mu muwendo gwa konta ne nampa by’erina kyokka endagakintu(element) zzo zawulibwa na muwendo gwa konta eziri mu atomu ezikola endagakintu(element) ey’ekika ekimu.

Lulyabimera(Herbivorous) eba nsolo efuna ebiriisa(nutrients) n'amsoboza(energy) gayo nga okusingira ddala erya bimera . Muni mulimu ente, embuzi,n'endala.

• Tewaliwo Sebasitula-kitegeeza tewaaliwo bisitula(bikulakulanya) ntabaganyamawanga nga gavumenti , enkola y’amateeka, ebitongole by’ebyokwerinda , obusuubuzi, ebyobuwangwa , eddiini, yadde empisa.

Oluvanyuma wajjawo enkola y’abawozi ba ssente okuyamba ba ssitakange abali mu kuvuganya okwamaanyi. Abawozi ba ssente bkulalana mu busuubuzi era nga bezza ne bizineesi singa Omukapitoola atandiseewo bizineesi takyalina sente zigiddukanya.

• Potasiyaamu (potassium) (akabonero K kava mu kya lulattini kalium (nakyo ekibbulwa mu potassa)) • Ladiyaamu (radium) (akabonero Rakava mu kya lulattini radius)

Omuntu ow’obuwangwa ky’ayita “okuwanga” butuufu kiva kukontana wakati w’empalirizo esikira mu makkati n’empalirizo eviira amakkati esangibwa mu nkulungo zaayo zonna kubanga enjuba nzitoya(mass) nnene nnyo okusinga enkuluingo zayo zonna ng’ozigasse wamu.

Mu sayansi mulimu emiramwa nga ekitangattisa (photosynthesis), amaanyimusikira mu njuba (sun’s gravity), empaliriza (force), amaanyikasoboza (energy), n’ amaanyimusikira ku nsi” (earth’s gravity), emiramwa eginnyonnyola enneyisa ya kalonda w’obutonde (natural phenomena).

Okuva obwakabaka lwe bwaddizibwawo mu 1993, Ssaabasajja Kabaka Ronald Muwenda Mutebi II y'abadde alamula Obuganda na guno guliko. Ye Kabaka ow'amakumi asatu mu omukaaga mu lubu lwa bassekabaka ba Buganda. Nnaabagereka aliko ye Maama Sylvia Nagginda.
Obutaba nga migerageranyo(ratios), mu kibalo ky’ebigerageranyo(rates) namunigina ziba za njawulo. Eky’okulabirako mu km 30 buli ssaawa, waliwo namunigina bbiri ez’obuwanvu bw’olugendo(obuwanvo), kiromiita, n’eza ebiseera, essaawa. Omulamwa gwa “ekigerageranyo” guggwayo “ekibalo ekigerageranya namunigina bbiri ez’enjawulo”. Kino mu bufunze kye kiba ekigerageranyo.

Tekinologiya w’amayinja n’okukuma omuuliro yasobozesa omuntu w’entababuvobwawamu okusenga n’okukola saapulaasi(ekisukulumye ku kye yeetaaga okwebeezaawo) ekyaleetawo kiraasi y’abaddu n’abamaasita abeefuula abafuzi era abalina abwannayini ku baddu olwekigendererwa okyokubakolera saapulaasi. Eno ye yali entandikwa y’obukulembeze . .

Okutebenta (acceleration) kyekuusiza ku mulamwa gwa ng’enda (velocity). Okutebenta kipimo kya nkyukakyuka y’eng’enda y’ekintu mu kiseera ekigere (ekitera okuba buli sikonda). Eng’enda ziyinza okulinnyisibwa oba okussibwa mu buli kiseera ekigere. Enzitoya mulamwa omulala ku kuva. Enzitoya (mass) kitegeeza obungi bw’ekintu obuliwo era enzitoya epimibwa mu ggulaamu (oba kiroggulaamu). Olubaawo luba n’enzitoya nnene okusinga olupapula. Ekidduka nga motoka kiba n’enzitoya, eng’enda n’ekigerageranyo ky’entebenta (rate of acclerartion).

(ii) Mu sayansi ez’ensibo “okulambulula tekinologia” oba “yinginiyologia alambulula tekinologia” mulamwa oguli mu matendekero ga yinginiyologia n’amakolero mu mawanga agavuganya mu nkulaakulana. Omulamwa gw’okulambulula tekinologia (reverse engineering) gugwata ku kukoppa tekinologia ekitongole oba eggwanga ery’ebweru gwe lyeyambisa okuyiiya, okubaga n’okuzimba masiini oba ekyuma kyonna. Wano okiraba nti ekigambo kulambulula kitegeeza kukoppulula.

Ate nno era waliwo abakuza, abazadde, oba abakulembeze abatayawula wakati wa kutulugunya na kugunjula oba okuwabula nga bbo okuwabula oba okugunjula tebakyawula na kikolwa kya kuboggola oba kukayukira muntu. Bino byonna biretera omwana okukula ng’embeera ze nkyankalamu.

Ekikula ye sipiisa(species) y’ekiramu. Mu essomabiramu(biologia) , ekikula(sitegeeza “nkula”) y’emu ku namunigina (units)omusengekebwa ebiramu mu nsengeka y’ebiramu ( taxonomic rank.) . Sipiisa oba Ekikula kisonjolwa nga ekibinja ky’ebiramu ebisobola okwegatta n’okwezaalamu ebito byakyo.

Omusujja ndwadde etawaanya ennyo abantu naddala mu ssemazinga wa Africa. Abatu bangi nnyo abafa nga balwadde omusujja guno. Omusujja guno guleetebwa ensiri bwe zikuluma. Osobola okuziyiza omusujja guno singa osula mu katimba ke nsiri. Mu Buganda, waliwo eddagala lingi erisobola okujjanjaba omusujja.Bino wammanga lye limu ku ddagala: 1.Omululuza 2.Nnaalongo 3.Ekigaji

(ii) Entababiramu( biome ) ennyonnyola entababuvo z’ensi enkulu ez’ebiramu. Entababiramu zisengekeddwa okusinziira ku entababimera esinga okusangibwa mu kifo olw’okugmira embeera eri mu kifo ekyo.

Engeri zino zirina ekigendererwa kimu: okutendeka asomesebwa okukozesa obwongo ng’asengeka ebirowoozo mu bwetengerevu (ng’asinziira ku fakikya (facts) oba obukakafu obulabika, okuyita mu kulambika oba okulambulula ensonga.
Our sun, “Enjuba Muwanga”, is also an eponym because it is named after the ancient Ganda Thinker, Muwanga, who was himself a student of Wanga and one of the ancient Philosophers of Buganda.

Ekiyumba ekigerere (Greenhouse) tekisibuka mu Ssaza ly’e Bugerere wabula kitekebwa mu embeera engerere oba ez’ekigero ekyetaagisa okukuza ekimera.Mu njogera endala ekiyumba kino kigererwa embeera yonna eba yetaagibwa ekirime okukuliramu.

Omulimi alina okuggya empumumpu ku kitooke nga singa ebiwagu byonna bibeera biweddeyo nga kino akikola akozesa omuti gw'amakabyo so si kambe okutangira okusaasaanya Obulwadde.

Abakapitoola abalina sente batandika okumira(okumaamira) abo abateesobola , ekintu ekyaleetawo “Obwassitakange obwa Namunigina”(Monopoly Capital).

Ekyokulabirako entabaganya eteeka essira ku ddembe ly’obwebange mu bantu b’ensi wonna we bali omuli eddembe okuba n’obulamu, eddembe ly’okusinza, eddembe ly’okutabagana; wano buli muntu wafunira eddembe okutabagana n’abantu abali wabweru w’obuwangwa bwe , ekintu ekitali nnyo mu ntabaganyi.

Okuvaamu olubuto[[1]] kwe kufa kw'omwana abeera akyali mu lubuto ng'akyakula era nga tannakula kutuuka kuzaalibwa. Obumu ku bu bubonera obutera okweyolekera mu kuvaamu kw'olubuto kuliko, okuvaamu ennyo omusaayi(nga guyita mu bitundu by'ekyama) era nga kino kitera okujjirako n'obulumi. Mu birala kuliko okuvaamu ebintu ebiringa ebitole by'omusaayi n'ebirala.

Enkulungo Ensi nsengekera ya biramu n’ebitali biramu. Ensi Sabasengekera omutono (small supersyetm) ow’ensengekera za Semawanga(national systems) omuli n’ensengekera ya entababutonde , omuli ebiramu n’ebitali biramu byonna.

(i) Mu kwogera okwa bulijjo okulambulula kuba kunnyonnyola ekintu nga bw’okiwulidde, nga bw’okisomye, oba nga bw’okitegedde nga kinnyonnyolwa.

Olina okwekkiririzaamu ne weenyigira butereevu mu bikolebwa. Tewali agenda kukyusa bulamu bwo okuggyako ggwe wennyini ngokola. Sooka kulowooza ku kwewaayo ngoweereza tosooka kulowooza ku sente kubanga obuweereza bwe bulina okukyusa obulamu bwo. Teweerowoozaako nti oli muto buli kiseera kubanga ojja kukula osigale ngolowooza nti oli muto ofiirwe emikisa. Olina okomya okulowooza ku bantu kye bagamba oba okukwogerako olowooze ku kyolina okukola.

Waliwo ddoozi ezitera okukkirizibwa okwongerezebwa ku ddagala eryo erigema omusujja gwa Typhoid okumalira ddala ebbanga lya myaka nga musanvu okusinziira ku mbeera eba eriwo. Eddagala lino eryeyambisibwa okugema Typhoid ennaku zino si lya mutawaana ku muntu, era ddungi ng'oggyeeko obumulumulu obutonotono, gamba nga obulumi obubaawo ng'omuntu akubiddwa akayiso. Era eddagala erikubibwa mu kayiso teririna buzibu bwonna eri abo abalwadde ba mukenenya/siriimu era n'eryo ery'omu kamwa likyayinza okukozesebwa eri abalwadde ba mukenenya kasita kiba nti siriimu tannalaga bubonero bwe.
Bino byonna nga byenkanyankanyizibbwa , ojja kuba omaze okutandika ekiyumba ekigerere kyokka faayo ku bipimo ne ky’obagisa (frame) ekiyumba kyo ekigerere. Ennaku zino basinga kukozesa bipooli bya aluminiyaamu (aluminium alloys) kubanga obutaba nga mbaawo , tebyetaaga kusiigako langi oba eddagala ly’ebiwuka so ng’ate emitayombwa gino emitono giyamba ekitangaala okuyingira obulungi mu kiyumba.

‘’Enkwa eya Bbululu’’ Eno enkwa tetera kulabikalabika naye nayo ya mutawaana nnyo eri ente n’ebisolo ebirala ng’embuzzi, ereeta omusujja gw’omusulo gw’omusaayi’’ <ref:wwf/lvceep/>

Tebaamanyanga nti bw’oba olima n’enkumbi ogiteekamu amasoboza okuva mu mubiri gwo, amasoboza ago ne galetawo empalirizo ewaliriza enkumbi okutema mu taka .

(a) Ensukuma = empalirizo esukuma (the force of thrust).Ensukuma ebaamu "emsukuma eya waggulu(upthrust) n'ensukuma eya wansi (down thrust).Ensukuma era oyinza okujiyita "amasukuma"=amasoboza agasukuma(energy of thrust).

Wano baalambululanga tekinologia w’ ebyokulwanyisa na buli kyuma kyonna kye baabanga bawambye mu lutalo okusobola okulaba nga bwe kikola n’engeri ensi eyo bw’eyinza okukitondekawo ku bwayo n’okulongoosa mu tekinologia wakyo omulabe gwe yakozesa nga akitondeka.

Amazzi kikulukusi, omusayi gwo nagwo kakulukusi. Ebikulukusi biri wakati wa enkalubo ne ggaasi(Omukka) era tebirina kuba nga bikolebwa ebipooli bye bimu. Bw’oba ne matiiriyo ez’enjawulo mu kakulukusi, kiyitibwa kimerenguso (solution).

Okusomesa omwana obugunjufu kyetaagisa nnyo okubayigiriza okuteeka ebirowoozo ku bintu birala eby’omugaso mu bulamu nga wabaddewo okukyayibwa oba okusuulibwa ebbali oba okusosolebwa ate era n’okumumanyisa obutateeka balala mu mbeera eyo naddala olw’enkula yabwe etali neyagalire nga obulema ku mubiri oba obulemu ku mubiri, obunene, obumpi n’ebirala. Okuwa enkizo (prejudice) kikolwa kya kusosola.

Okuva edda n'edda nga omugga guno gumanyiddwa era bajjajjaffe baagujjako n'enjogera egamba nti "oli mu kulya Katonga ajjula" nga erabula abantu obutaba bagayaavu naye balabuukirirenga embeera eza buli ngeri obudde bwonna. Kino kyava ku lugero olugamba nti lumu waaliwo abaali bagenze ku mbaga emitala w'omugga guno naye nga we baasomokera omugga guno nga gwakala olw'omusana. Ku mbaga baamalayo ennaku nnyingi, bagenda okudda nga omugga guzzeemu okukulukuta nga n'okubooga gubooze. Awo omu kwe kugamba banne nti obwedda tuli mu kulya (ku mbaga) nga Katonga ajjula!

Omwenkanonkano(balance) gw’empalirizo ebbiri zino gwe guleetera buli nkulungo okusigala buli emu mu buyitiro bwayo okwetoloola enjuba Muwanga awatali kugivaako ne zeyongerayo mu musittale omugolokofu mu entakoma.

Ekintu ekibbidde nu mazzi kyonna oba nga kibbidde kitundu , kiba kitengejjebwa okudda waggulu(is buoyed up ) olw’empalirizo eyenkana obuzito bw’entengejjeso eseetuddwa ekintu .

Obungi bw’ennabuzimbe(amount of matter) eba mu kintu kye kiyitibwa “enzitoya”(mass) yakyo.Enzitoya y’ekintu ekimu yekwata ku nzitoya y’ekintu ekirala okuyita mu mpalirizo eyitibwa essikirizo(gravity). Essikirizo eba “ensikirizo ennene”(big attraction). Awo okiraba nti waliwo akakwate wakati w’ensikirizo(attraction) n’essikirizo (gravity).
Nga Munnasayansi akozesea ekibalangulo okwekenneenya amateeka ag’ensibo, ntegeeza amateeka ag’obutonde n’okugakozesa, akozesa entakyuuka n’enkyuso. Enkuso(variable) gubamuwendo ogusobola okukyusibwa okusinziira ku mbeera z’ekibuuzo ekiba kiriwo ate entakyuka yo tesobola kukyusibwa yadde ekibuuzo(mbeera) kiba kikyuse..Enkyuso y’emu eyinza okuba entakyuka mu mbeera emu ate n’ebeera enkuso mu mbeera endala.

(iv) Wetegekere okukwesamba n’okutwalibwa obubi lw’osooka okukyogerako n’omuntu wo ono avudde mu mbeera . Yadde kino kibaddewo toggwamu maanyi. Nywerera ku nsonga ; sigalawo yadde nga akulaze nti takwetaaga.

Mu essomabiramu twogera ku butaffaali bw'omubiri (body Cells) kyokka mu essomabuziba(Chemistry) ne essomabuzimbe oba essomabutonde (Physics) tutera kwogera ku botoffaali(Particles).

Bino bya mugaso nnyo , si eri abakuza bokka naye ne bw’oba muvubuka oba mutiini nga oyita mu mbeera erimu okwennyika oba nga oyagala okuyiga engeri gy’oyambamu ow’omukwano ali mu mbeera ng’eyo.

Kino kitegeeza nto okuva oba obutabaawo kuva tekisoboka kukyusibwa awatali mpalirizo ekitekebwako. Singa tewabaawo kintu kyonna kikutuukako togenda kuva mu kifo. Bw’oba ogenda oludda olumu, okujjako nga waliw ekikutuseeko, oba weyongerayo ku ludda lwe lumu mu ntakyuka.

Okusobola okukulaakulanya obunyukufu, obuyivu, obukugu, n’amaanyi ga nakitondeka (production forces) mu ntabaganya yaffe okutwalira awamu, wateekwa okubaawo kawefube okwewola, okugandawaza oba okutondekawo emiramwa egyetisse amakulu aga sayansi, ekibalangulo ne firosoofa okutandika n’emiramwa egyekuusiza ku bwongo n’ebigenda mu maaso mu bwongo nga :

Eno entababuvobwawamu yakulootabuloosi kubanga mu butuufu tetuukirizibwanga mu nsi wonna. Bannatulikimu balowooza nte entabaganya eyinza okubeera mu mbeera nga tewali ggwanga oba Gavumenti yadde Kiraasi z’ebyenfuna zonna.

Mu mweyoreko ogwo, "a" ne "b" z'enkubisa ate "ekitondeko"(product) ye "enkubise"(multiple). Okiraba nti mu mweyoleko 2 x 3 = 6 , 2 ne 3 z'enkubisa ate 6 y'enkubise (Multiple).

 Wewale okusala omusango. Oyinza okweteekako omusango oba n’oguteeka ku muntu omulala mu nju. Kino kya kabenje nnyo kubanga kyongera kusajjula kiwundu kya mbeera eba eriwo mu maka.

Omuntu omukulu alina obuzibu buno afuna okulumizibwa mu mutwe, okukaluubirizibwa mu ngeri gy’alabamu ebintu ng’ekimu akirabamu bibiri, obutasobola kuyimirira bulungi n’atereera, okukyuka mu bunnabuntu bwe, n’okukyukako ku bwongo. Mu baana obulwadde buno butera okubaleetera okugejja mu bunene bw'emitwe. Obumu Ku bubonero obulala mulimu nga okusesema, obuteebaka n'ebirala.

Mu ntabaganyi obwetaavu buba bwa kutumbula mbeera ya bannansi okuyita mu byenfuna omuli agirikakya n’okusuubula , n’okubawa obukuumi n’enkola y’amateeka n’ebiragiro. Eno ye yali entabaganya ya Buganda empya abafuzi b’amatwale we bajjira wano.

Baakolanga emirimu ( work) emirimu naye nga tebafuddeyo nti okukola kuva ku kuteeka mpalirizo(force) ku kintu okukijja mu kiffo. Mu ngeri endala , okukola(work) kuba kuteeka masoboza (energy) mu kintu ne kiviirako empalirizo ekijja mu kifo.Ekintu ekiteekeddwako empalirizo bwe kitava mu kifo waba tewali kukola oba ka tugambe nti waba tewali kikoleddwa.
Ebbombo gubeera muddo nga gutera okusangibwa mu bisaka, ku ttale n'ebifo ebirala ku lukalu. Ebbombo libeera n'ebikoola bigazi era nga liranda era bwe likula obulungi litera okuteekako ekibala ekyekulungirivu. Ekibala ekyo bwe kyengera kibeeera kya kyenvu era kigambibwa okuba nti kiriibwa emisota. Abantu abamu ekibala ekyo bakiyita emmere y’emisota.

Ekisiisi kya y (y-axis) kiba kikoloboze(segment) oba olukoloboze(line) olwesimbu (that is vertical) olweyambisibwa okuggulaafula (to graph) "emiwendo gya y " (x values).

• Okulowooza nga yebuuza ku ky’alowozaako • Okwekebejja ekintu • Okwekenneenya • Okwefumiitiriza • Okulambika ebirowoozo (ensonga) • Okulambulula ebirowoozo (ensonga) • N’okusengeka ebirowoozo oba ensonga ezo (logic). Okusengeka ensonga kwe kusengeka ebirowoozo nga obikwataganya bulungi mu ngeri etegeerekeka ate nga ejjayo obukakafu.

Kizito yalangibwa paapa Benedicto XV mu lubu lw'abeesiimi mu mwaka gwa 1920. Yalangibwa paapa Paulo VI mu lubu lw'abatuukirivu nga 18 Gwakkumi 1964 mu eKlezia enkulu eya Petero omutume e Roma mu kitiibwa ekingi wakati mu lukiiko lw'eKlezia yenna olwokubiri olwa Vatikano olwali lugenda mu maaso e Roma mu biseera ebyo.

Mu butuufu oluvannyuma kyakakasibwa nti mu atomu mulimu ekibalo ekidda waggulu okuyita mu mitendera emigereke buli oli lw’ava ku ndagakintu emu okudda ku ndala.Ekibalo kino kisibuka mu kyagi eya nyukiriyasi esangibwa mu makkati ga atomu.

Empalirizo z’ekitambuzo zifa ku kukwatagana kwa bintu (contact). Empalirizo ennya ez’obutonde: essikirizo. Empalirizo za magineeti, empalirizo ez’amaanyi n’empalirizo ennafu zo si za kitambuzo kubanga zo tezibaamu kukwatagana kwa bintu butereevu. Empalirizo ezitambuza emotoka oba ennyonyi mu bbanga zonna mparirizo za kitambuzo kubanga wano waliwo ebitundu eby’enjawulo okukwatagana.

Emisinde era oyinza okukiyita embiro. Tunnyonnyola embiro ekintu kwe kiddukira nga “emisinde” gyakyo. Bwe tuba tusobola okupima disitansi (obuwanvo) ekintu kwe kitambula mu kiseera ekigere, tumanya emisinde gyakyo giba kiromiita emu buli ssaawa era kino kiwandiikibwa nga km1 bs (Kisomwa kiromiita emu buli ssaawa).

Okuva 1892 omusajja Dmitri Ivanovsky bwe yawandiika ng’annyonnyola ku kawuka akaali kakosa ekirime kya taaba okutuuka mu 1898, Martinus Beijerinck we yazuulira akawuka ka vayiraasi akayitibwa mosaic virus, ebika bya vayiraasi nga 5,000 bizze bivumbulwa ne binnyonnyolwa. Obuwuka bwa vayiraasi busangibwa kumpi mu buli mbeera ebaamu obuluma ku nsi (ecosystem).

"Kalonda" ky'ekigambo ky'Oluganda ekisinga okujjayo amakulu agali mu mulamwa gw'olungereza "data". Kalonda bw'amala okusengekebwa okumujjamu obubaka ,afuuka "kalonda omusengeke" oba "kalondomusengeke"(Statistics).Gino gy'emiramwa egyekuusiza ku kalonda(data):

Kubanga zaabbu mugumu nnyo okukola, mu bwengula mulimu zaabbu mutono ddala okusinga bwe guli ne atomu eziwewuka nga k-mazzi, kaboni oba sirikoni. Olw’okuba zaabbu alabika bulungi, atwalibwa okuba nga wa muwendo nnyo.

Enkula ez’emipimo oba ziyite enkula ez’ekibalo (mathematical shapes) nazo era zongera okwanjulirwa omwana ku myaka jino awamu n’ekibalo ky’okuzuula perimita, obugazi ne volima.
(vi) Nga omulwadde wo ali mu kujanjabibwa omukugu, kyolina okukola kwe kulaba ng’omulaga nti w’oli ku lulwe era omuyamba era atwalibwa okuba nga wa mugaso alina okufiibwako. Kino okikola okuyita mu :

Ekyalo, akabuga, ekibuga nabyo bisobola okuba n’amakulu ge gamu n’entababuvobwawamu olwokuba bikwata ku bubondo bw’abantu ababeera awamu mu ngeri y’okutabagana era nga batera okuba wansi w’amateeka n’ebiragiro ebya wamu yadde nga bakintabuli oba nga bava mu buwangwa bwa njawulo.

Mu butuufu essikirizo y’empalirizo esika seng’endo entono okuva mu seng’endo ennene. Eno y’ensonga lwaki enjuba Muwanga (our sun), ewanga enjuba zaayo zonna buli emu mu buitiro bwayo okugyetoloola .

Singa Uganda ebadde nabuzimbe (matter), Buganda bwe buziba bwa Uganda ate ekibuga Kampala ne kiba nga bwe buziizi bwa Buganda kuba y’entabiro ya Uganda yonna.

Yinginologia alambulula tekinologia (reverse engineering) yatandika okukozesebwa mu biseera bya sematalo ll, nga ensi ezaali mu lutalo buli emu etaddewo ekitongole kya yiginiyologia okukoppa tekinologia okuva ku byuma ebyali biwambiddwa okuva ku mulabe.

Wano omuntu era asobola okwogera ku “entababuvobwawamu y’ebiruubiriro”, obukugu, ekifo ekirimu ennyumba awookubeera, oba entababuvobwawamu y’ebiramu mu kifo.

Olw’okuba “Ekipimo ky’Obwakalimagezi”/Ekyo (IQ) mu bantu si kye kimu, abamu banguyirwa okuyiga nga balambululirwa ensonga ate abo abalina obwongo obwoogi bbo ne banguyirwa okuyiga nga bayambibwa okulambika ensonga
OKUYONSA Okuyonsa kwekuliisa omwana omuto oba omuwere nga omuwa amata agava mu mabeere g’omukyala. Omwana atandika okuyonka okuviira ddala ku ssaawa ye esooka era nga abakugu mu by’obulamu bategeeza nti kisaanye omwana n’ava yekka ku mabeere. Mu nnaku omusanvu ezisooka ez’omwana, omwana ayonsebwa buli luvannyuma lw’essaawa bbiri oba ssatu ng’amala eddakiika kkumi ku kkumi nataano (10 – 15) ku buli bbeere. Ositula otya omwana n’omuyonsa Obukodyo bungi maama bw’asobola okweyambisa okwewala okuzimba ennywanto z’amabeere ge n’okuyamba omwana okufuna amata ge yeetaaga. • Omwana bw’agaana okubikkula akamwa, osobola okunyonyogera amatama ge n’engalo zo n’obwegendereza obutamulumya ppaka ng’akamwa ke keebikudde awo n’osembeza mangu enywanto y’ebbeere ku bumwabwe. • Owanirira omutwe gw’omwana nga enkoona etudde mu nnyingo y’omukono gwo olwo nga omwana omwebasizza bukiika okudda ku ludda lw’ebbere ly’agenda okuyonka (cross-body hold) • Amagulu g’omwana ogeebasa kumpi n’omubiri gwo nga omutwe gw’omwana gukutunuddemu buwanvuyirivu (football hold) • Osobola okusalawo okugalamira ku mugongo gwo olwo omwana n’omwebasa waggulu w’olubuto lwo nga asobola okutuuka ebbeere (supine position) • Oba okwebakira kumbiriizizo n’omwana n’omwebasa nga akutunuddemu. Lwaki wetaaga okuyonsa? Singa ba maama beeyunira okuyonsa abaana baabwe, omuwendo gw’abaana abafiira wansi w’emyaka etaano gusobola okukendeera. Okuyonsa kuziyiza endwadde ez’enjawulo mu baana abato okugeza: okuddukana n’endwadde z’omu lubuto endala, kuziyiza Asima oba okuziyira, Lukemia, endwadde ezikugaana okulya ebika by’emmere emu (food allergies) n’endala. Okuyonsa kukendeeza ku mikisa gy’omukyala okufuna ebizimba by’omumabeere (breast cancer), kukendeeza ku buzito bw’omukyala, kuziyiza n’okuyiwa omusaayi omungi, kuyamba omukyala obutaddamu mangu kugenda mu nsonga n’ebirala bingi.

N’olwekyo omugereko (set) gwa namba ez'emigerageranyo (rational numbers) gwonna guba gwefaananyirizaako bwe guti: (5/9, -7, 2.15, -103/13, n’endala. Namba yonna eyinza okuwandiikibwa nga omukutule eyitibwa ya mugerageranyo(Rational Number). Kino kitegeeza singa x ne y ze namba kibalirampuyibbiri (integers), kitegeeza x/y namba ya mugerageranyo.

Omulamwa kiba kirowoozo ekitondekebwawo mulengera kwekyo ekiriwo ekirabika, ky’osegedde ne sensa zo/ekirowoozo ekisegeere (concrete idea) oba ekirowoozo ekigereese (absatract idea) naye nga kyeyolekera mu kigambo ekyogerebwa oba ekiwandiike. Mu ngeri endala, tuyinza okugamb nti omulamwa ky’ekigambo ekirimu amakulu ekisobola okulambululwa okuyita mu kukisonjola oba okukinnyonnyola, awatali kufaayo oba amakulu gano gesigamye ku kirowoozo ekisegeere ne sensa oba ekigereese obugereesi nga demokulasia, mwoyo gwa gwanga oba obulumgi.
‘’Omusubuzi owawakati’’ Abantu abawakati bebasubuzi abemirundi ebiri, abo abagula ebirime oba ebirundwa okuva ku balimi n’abalunzi mubyalo, ate nabo nebabiguza abasubuzi abalejjalejja. Ate nabasubula kubano ababitusizza mu bibuga okubigya gyebirimirwa oba ku malundiro, nebabiguza ababirya consumers Abalimi bandifunye ssente nnyingi singa betundira ebirime n’ensolo zaabwe butereevu mu katale. Abalimi okutundira awamu nga beggasse kijja kuyamba nnyo abalimi n’abalunzi era n’abaguzi ababirya. Kijja kukirizisa abasubuzi aba kolijja nabalongoosa ebirime ate naabo ababitwala emitala wamayanja okufunako akatono, basobole okuuwa abalimi emiwendo eminene mubirime nensolo zaabwe. Wano nno, Abalimi betaaga ebyaggi omuterekwa ebirime nga byamutindo ate nga biri ku kubo , basobole okukungaanya era n’okukuuma ebirime byabwe , awo era basobole okufuna entambula ennyangu. ‘’emigaso abalimi gyebafuna nga batundira wamu ebirime’’ gyegino. Byebatunda bimanyika mangu, ssente zonna ezetaagisa okukaza, okulongoosa, okupakira munsawo,mu bokisi [boxes], n’okubituusa gyebinatundibwa, zisondebwa okuva mu balimi bonna awamu. Tezinnyiga ssekinoomu. Abalimi bawalirizibwa okulongoosa ebirime byabwe nebitukira ddala kumutindo ogwawaggulu. Ate nga, Emirimu gyonna egikolebwa mu bweggassi, giwagirwa nnyo naddala Govumenti [Government] eya Uganda n’ebibiina ebirala ebya nakyewa NGOs

Ekisembayo nga buli kimu kiwedde, kibeera kiseera kya kulabirira wamu n'okukuuma ennimiro buli lunaku olukya. Osigaza obuvunaanyizibwa obw'okukutulako obutabi n'ebikoola ebiteetaagisa ku bimera, okubirambula okulaba oba nga tewali biwuka oba bisolo bya mu ttaka bibirumba era n'okuggyamu omuddo mu nnimiro yo obulungi ennyo. Njagala nnyo okukozesa ebimu ku bintu ebiri ku muko guno okwanguya ennima ya buli lunaku. Kya nkizo okwagala ennima ey'obutonde okusobola okufunamu ebibala ebirungi era ebijjudde ebiriisa. Beera musanyufu era weeyongere okulima.

Embwa kye kimu ku bisoro ebyasooka okuluundibwa omuntu anti ebyafaayo byonna biraga nti ensolo eno bweyajjanga okulya ku nyama omuntu gyeyabaanga asuude oba amagumba yafuukira ddala mukwano gw'omuntu nabuli kati.Embwa ya mugaso ddala anti ekuuma awaka era ye musirikale atasasulwa ate era omweesigwa.Embwa ezaala obubwa obuto wakati w'akamu n'ekumi.Okuzaala kw'ebwa omuganda akuyita kubwaagula.

Obugunjufu kikwata ku kumanya obuvune obuyinza okuteeka abalala mu mbeera ey’okuggwamu amaanyi oba okumanya engeri gy’okwataganyaamu embeera eno nga ebaddewo.

IALI NGO has been authorized b y terminologist Charles Muwanga to post this article from his Luganda scientific terminology research on Luganda wikipedia for free public consumption.

Ekibazabuufu(mathematical locus) kibalo oba kibalanglo kya buufu. Ekibazabuufu era oyinza okukiyita "obuufu" oba "ekibazabuyitiro". Soma ku ngeri Charles Muwanga gy'asonjolamu "obuufu" ey'ekibalo.Mu kibalangulo , Waliwo "Obuufu" bwa njawulo nga bwe bulagibwa wano wansi:

Obwakalimagezi kisonjolwa nga obusobozi okuyiga, okutegeera, okwang’anga embeera empya. Obwakalimagezi’ kiraga obusobozi okutuuka ku kulowooza okuzibuwavu n’okukozesa obwongo okuzibuwavu. Obwakalimagezi businziira ku mbeera enkulu bbiri.
Obadde okimanyi nti Bannabwengula (Astronauts) tebawulira buzito mu bwengula kyokka nga enzitoya y’emibiri gyabwe esigala y’emu nga bwe yandibadde ku Nsi? Ebitondekamaanyi (engines) by’ennyanguyirizi ezitambulira mu bwengula bwe bitandika okubasindikira mu kizungirizi, lwe batandika okuwulira nti bazito.

Etteeka lino buli muntu alimanyi mu kimpowooze. Buli muntu akimanyi nti ekintu gye kikoma okuzitowa gye kikoma okwetaaga empalirizo okukijja mu kifo oba ka tugambe okukiseetula okuyita mu disitansi y’emu ng’ekintu oba ebintu ebiwewuka. Kyokka etteeka ery’okubiri lituwa akakwate kennyini wakati wa empalirizo (force), enzitoya (mass), n’entebenta (acceleration). Kino kiyinza okulagibwa nga nakyenkanyanjuyi y’ekibalangulo eno:

Feeding animals okuliisa ekisolo kyonna oba enkoko , bwe tuba tuliisa tukiwa emmere n'enva. Bino by'otwala ng'emmere ate ere ne by'otwala okuba enva.

Entababutonde era kyeragirawo nti kikwata ku butonde bwonna, ebiramu n’ebitali biramu ng’amazzi ,ettaka, enjazi , ne nampewo(the atmosphere) .

EkkyO epimibwa akusinziira ku kigero kya 100. Omuntu ayinza okuba n’EkkyO eya 100 , eri wansi wa 100 , oba waggulu wa 100. Okunoonyereza okukoleddwa kulaze nti amawanga agakulaakulanye mu bulaaya, Amerika ne Aziya ge galina abantu abasinga okuba ne EkkyO eziri waggulu ate agaffe aga Afrika ne gakwebera nga ekigero kya EkkyO eky’abuddugavu kiri ddala wansi nga ku 65 ng’ate agasajjakudde gali 100 n’okusingako.

Kalitunsi aliko eddaga lingi naye nze okusinga ntegerako lino wamanga;- Kalitunsi nga obadde tonalwala kilwadde kya sukaAli osobola okukigema. Enzijanjabisa ya kalitunsi ku ku gemaa sukaali Otema kalitunsi omuto nomwokya oluvanyuma n’ofunamu evu eryo evu n’olitabulamu amazzi amafumbe nonywa.

Ekibalirizo (arithmetic) ly'ettabi ly'ekibalangulo erisooka. Ekibalirizo kiva mu kikolwa eky'okubalirira.Bw'oba okola okubalirira mu bwangu okola bino: (a) obazisa namba, si nnyukuta (b) ogatta (c)oyawuza (d)okubisa emirundi (e)ogabiza

Ensengekera z’ebiramu nazo ziri mu biti bingi nga muno mwe muli n’ensengekera za entababutonde omuli ebisolo n’ebimera. Ekigambo nsengekera era kikwata ku nsengekera z’ebikolwa by’enneeyisa y’ebiramu era n’ensengekera y’ebirowoozo ebiragibwa mu bubonero, ekiyitibwa “ensengekera z’emiramwa”.

Enjobe enkazi eba ya kitaka omucamufu, eba esingako katono ku mbuzi mu bunene n'obuwanvu era etera okuzaala omwana gumu. Yo ennume eba ya kikuusikuusi nga erina amayembe. Buli lwe yeeyongera okukula, amayembe gagenda geenyoola era geeyongera obuwanvu. Enjobe ennume eba esinga enkazi obunene nga egejja okwagala okwenkana ente. Enjobe ebeerako obwoya obweru obuba bwetobese mu birala ku matu, ku lubuto ko ne kumukira. Enjobe kisolo kya nsonyi nnyo era y'ensonga lwaki etera kulya kiro era nga emmere yaayo muddo.

Omuyembe kibala era nga kyetanirwa kumpi bulimuntu mu nsi eno Uganda n'amawnaga amalala. Omuyembe gunno mwattu simanyi lwaki okusingira dda gwetanilwa nnyo ebintonde ebikazzi naddala omuyembe omutoototo. Wesanga nga enamaba esinga ey'abkazzi bagiwomera nnyo.
Endagakintu mu mweso ogw’emigalamiro ( the periodic table) zisengekebwa mu migalamiro( rows or periods) n’ebibinja by’ obusimbalaala(Groups of columns) . Buli gumu ku misengeko omusanvu gujjuzibbwaamu omuwendo gw'obuziba oba namba y'obuziba(atomic number) mu kundingana. Ebibinja ebiri mu busimbalaala birimu endagakintu ezirina ensengeka(configuration) y’emu mu kisosonkole eky’ebweeru(outer shell), ekiviirako endagakintu eziri mu bibinja bino okuba nga zirina ebinnyonnyozo b'enkyusabuziba(chemical properties) bye bimu.

Omuntu avudde mu mbeera bw’atakozesa bwongo kuzza mbeera ye mu nteeko asobola okwekyaawa era omuntu bwaba nga tasobola kufuga mbeera ze za buntu enkyankalamu (control emotions) nga obusungu, bagamba nti ava mangu mu mbeera ze ez’obuntu era nga yetaaga kuyambibwa.

Ekibalo ky’omugerageranyo tekiraga namunigina (units) kuba ziba ze zimu. Singa oba n’ente 6 ate nga muliranwa alina ente 12, omugeranyo gw’ente zo ku zize guba 4/6, ky’osonjola okufuuka 1/2 oba 1:2.

Kavubuka oluusi areetera abavubuka abamu okunyigirizibwa okw’enjawulo , naddala kubanga baba bakyetaaga okuyiga engeri y’okweyisaamu n’eyokukolamu ebintu ebyetaagisa mu ntabaganya naye ate nga omubiri gukyali mu mbeera ey’obutonde(state of nature).

Ekipimo ky’empalirizo eteekebwa ekyenyanja ku mazzi kye kimu n’ekipimo ky’empalirizo amazzi gye gasukuma ku kyennyanja ku ludda olwa kikontana. Oludda olw’empalirizo eteekebwa ku mazzi (ekiddannyuma) lwa kikontana n’oludda lw’empalirizo esindikibwa amazzi eri ekyennyanja (mu kiddamaaso). “Buli kikolwa kireetawo ensindikano ekyenkanankana okuva ku ludda olwa kikontana”. Omugogo gw’ekikolwa–n’ensindikano gwe gusobozesa ekyennyanja okuwuga mu mazzi.

Ensolo endala zirina obwongo obukola naye tezirina busobozi kukozesa bwongo buno. Mu nsolo zonna, omuntu y’alina obusobozi obwa waggulu kukozesa obwongo bwe olw’okuba nga alina obwakalimagezi (intelligence). Bw’oba omuntu atafaayo kukozesa bwongo bwo, oba weyisa nga kisolo, si nga muntu.

(i) Sitakange owa Namukwakkula. Ono yali wa kuluvuubanira bya bugagga bya muttaka mu afirika, Aziya ne mu Amerika okutandika n’ekyaasa ekya 15. Mu bulaaya waaliwo n’okukozesa abantu ng’abakadde, abaana abato, n’abakazi ab’embuto mu makolero n’ebirombe omusimwa eby’obugagga ebyomuttaka. Ekigendererwa kawli kwegaggawaza so si ku lwa bulungi lwa Bantu bonna. Ekiseera kino kyaali kya kusuubula kwa ngendo mpanvu okwakolebwanga Bammakatale (Makantayiro). Mu Afirika mwalimu Abapotigo ate mu Amerika Abasipaniya.

(ii) Gezaako okukakasa oba nga n’abalala balaba ggwe ky’olabye era nga balina obukakafu; yadde tebamumanyi nga ggwe bw’omumanyi , bayinza okulaba enneeyisa ye oba endabika nga bikyusemu .

Omulimi alina okubikka olusuku ng’akozesa ebintu nga ebisoolisooli, ebisagazi ebikaze n'ebintu ebirala ebitamera singa babeera bikozeseddwa.

Konta tetambula nga busannyalazo. Eno ye nsonga lwaki obusannyalazo buyinza okujjibwa mu atomu oba okwongerwa mu atomu, ekifuula atomu eno vatomu, naye si konta.

• Ayinza okudduka awaka. Okukola kino kuba nga kwekalakaasa okusobola okufuna okufiibwako n’okukyuusa embeera ye gy’alowooza nti y’emuviirako obuzibu bw’alimu.