Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Jimmy Wales (1966-ngièn 8-ngie̍t 7-ngit – ), he Wikipedia chhong-sṳ́-ngìn chṳ̂-yit, Ngùi-kî Mòi-thí Kî-kîm-fi chúng-kîn-lî, thùng-sṳ̀ yúng-yû yit-ke chhṳ̂n-cho Wikia ke yàng-li kûng-sṳ̂. Jimmy Wales chó-ngièn sṳ̀n-li̍p ko "Bomis" miàng-chhṳ̂n ke fu-lièn-mióng kûng-sṳ̂, pin-chhiâ chhai 2000-ngièn 3-ngie̍t thûi-chhut ko mióng-sông pak-khô chhiòn-sû kie-va̍k, chhṳ̂n-cho "Nupedia" (Wikipedia ke chhièn-sṳ̂n) . M̀-ko Nupedia ke nui-yùng he oi kîn-ko kok fông-mien ke chôn-kâ phìn-sṳ́m, kiám-chhà khok-thin liáu-heu chhòi-nèn fat-phu, só-yî chin-chán ko-chhàng siông-tông man. 2001-ngièn 1-ngie̍t yung Wiki ngiôn-khien chok-vì pak-khô chhiòn-sû phìn-thòi, tet-tó Jimmy Wales thùng-yi chṳ̂-heu, fat-hí nang yit-ke hêm-cho "Wikipedia" ke kie-va̍k. Wikipedia yù chung-tô ngie̍t-sîm chhâm-kâ-chá chhṳ̀-siu̍k fat-chán. 2003-ngièn Jimmy Wales chhóng-li̍p Ngùi-kî Mòi-thí Kî-kîm-fi, ki-siu̍k chṳp-hàng Wikipedia kie-va̍k. Kîm-ha Wikipedia yí-kîn fat-chán sṳ̀n-vì muk-chhièn chhiòn-khiù chui-thai ke mióng-sông pak-khô chhiòn-sû, chṳ-yî Nupedia chhiu chhai 2003-ngièn 9-ngie̍t kiet-suk lâu lì-sien.

DNA, chhiòn-miàng thot-yong fu̍t-thông fu̍t-son (Yîn-ngî: Deoxyribonucleic acid) he yit-chúng fûn-chṳ́, he tô-su sâng-vu̍t ke yì-chhòn vu̍t-chṳt, ki-liu̍k yì-chhòn ke chṳ̂-liau, khúng-chṳ sâng-vu̍t ke sên-chóng fat-yuk yî-khi̍p sên-lî kî-nèn. Thot-yong Fu̍t-thông Fu̍t-son ke chû-sṳ̀n yit-pân pâu-hàm nucleotide (guanine, cytosine, adenine, Thymine) yî-khi̍ phosphate group.

Ngò-piên Yì-chhu̍k Chhṳ-chhṳ-yen (峨邊彝族自治縣) he Chûng-koet Si-chhôn‎-sén Lo̍k-sân-sṳ só kón-hot ke yit-ke Chhṳ-chhṳ-yen. Chúng mien-chit 2395 phìn-fông kûng-lî, 2002-ngièn ngìn-khiéu 15-van ngìn. Yù-khiu̍k phiên-ma vi 614300.

Tarn-et-Garonne-sén he Fap-koet ke yit-chak sén, vi-yî Fap-koet sî-nàm-phu. Su̍k-yî Midi-Pyrénées Thai-khî. Chúng mien-chit 3,718 phìn-fông kûng-lî, ngìn-khiéu yok 226,849-ngìn (2006-ngièn thúng-kie). Tarn-et-Garonne-sén he Fap-koet 1790-ngièn 3-ngie̍t 4-ngit só chhóng-kien ke 83-sén chṳ̂-yit.

Pâ-lì Thi-thiet hien yù Pâ-lì thai-chung yun-sû kûng-sṳ̂ fu-chit yàng-yun. Kâi Kûng-sṳ̂ yi̍t thùng-sṳ̀ yàng-yun khî-vet khoai thiet RER ke yit phu-fûn, Pâ-lì lu-mien thien-chhâ chûng ke 1 ho sien, 2 ho sien, 3 ho sien, 3 ho sien b sien yî-khi̍p Pâ-lì khi̍p-khì khiûn kau ke kûng-kâu chhâ lu mióng. RATP ke yun yàng kie-va̍k chhai Fap-làn-sî tó yun-sû lièn-ha̍p fi (STIF) ke chṳ́ phai hâ chin-hàng.

Edenburg he Nàm-fî chûng-phu ke sàng-chṳ́n, Chhṳ-yù Pâng-sén fu-chit kón-hot, khî-lì Bloemfontein yok 78 kûng-lî. Mien-chit 41.4 phìn-fông kûng-lî, 2011-ngièn ngìn-khiéu 6,460-ngìn. Ngìn-khiéu me̍t-thu mî-chak phìn-fông kûng-lî 160-ngìn. 1862-ngièn kien-li̍p.

Chechen-chhu̍k (Chechen-ngî: Нохчий), he Pet Kô-kâ-sok thi-khî chung-tô mìn-chhu̍k chûng ngìn-khiéu chui-tô ke mìn-chhu̍k. 1991-ngièn 1-ngie̍t chin-hàng ke ngìn-khiéu thúng-kie péu-mìn Chechen kin-nui ngìn-khiéu chúng-khiung 1,270,429-ngìn.

Chhai Yî-set-lie̍t-ngìn ngi̍p-he̍t Yâ-lu-sat-lâng chṳ̂-chhièn, chên-sûn yû Â-mô-li-ngìn lâu Het-ngìn fun-kî. tông Yî-set-lie̍t-ngìn chin-ngi̍p Kâ-nàm-thi sṳ̀, yit-kî Kâ-nàm phu-lo̍k —— Yâ-pu-sṳ̂-ngìn he̍t-chhai ke-sàng fu-khiun. Yî-set-lie̍t-ngìn ke Yù-thai kî-phai chṳ̂n-fu̍k liáu Yâ-lu-sat-lâng-sàng.
Khiâu-chhṳ Lû-khà-sṳ̂ (George Walton Lucas Jr., 1944-ngièn |5-ngie̍t 14-ngit -), he Mî-koet ke thien-yáng thô-yên, chṳ phién ngìn fò phiên khia̍k, khì chui chho̍k-miàng ke he sṳ́ sṳ̂ sṳt chok-phín 《Sên-khiù thai-chan》 fò 《 fap khui khì pîn》 hì lie̍t (chu: phiên khia̍k). Kì-ke chok-phín 《Sên-khiù thai-chan》 chhai Mî-koet ngìn ke sîm muk chûng yúng-yû chhùng kô ke thi-vi, ya chên-kîn tá pho Mî-koet pún-thú yî-khi̍p sṳ-kie sông tô-hong piàu fòng ki liu̍k. Li-yì chhai 1977-ngièn ke 《Sên-khiù thai-chan IV: sîn hî mong》 chhiòn-khiù chhóng hâ 7.7 yi Mî-kîm ke piàu fòng, sṳ̀n-vì tông-sṳ̀ ke piàu fòng kôn-kiûn. Yì kó kie-son lâu thûng fo phong-chong, mô li tiám kiùn chhṳ yî 《lon sṳ kâ ngìn》, sṳ̀n-vì Li̍t-sṳ́ sông thi-ngi chui mai chho ke thien-yáng. Chhai 2004-ngièn Fuk-pu-sṳ̂ chha̍p tsì kû-kie lû khà sṳ̂ ke ke-ngìn chhòi-fu tha̍t-to 30 yi Mî-ngièn.

Mò Kuk-kô chong-ho ke yung-fu yìn cho-tet chhṳ̍t-chiap kôn-khon Youtube chûng ke yáng-phién, than mò-fap sông-chhòn yáng-phién. Chu-chhak yung-fu chet khó-yî mò-han sú-liòng sông-chhòn yáng-phién. Tông yáng-phién tô-chhṳ pûn kí-po, kîn-ko Sṳ́m-chhà, fu̍t-sṳ̍t heu, khó-nèn chiông khí-yû phau-li̍t, chhìn-oi ke nui-yùng thin vì "18-se yî-sông chu-chhak yung-fu hí-khó kôn-khon", yì set-chhìn nui-yùng yî-khi̍p chhîm-fam Pán-khièn ke nui-yùng (pí-yì yìn chhai sông-yàng fe̍t fat-hàng Yáng-tia̍p ke thien-yáng, Thien-sṳ-khia̍k fe̍t Thûng-va̍k-phién) chiông-fi pûn san-chhù.

Sâm-sên Fó-châi Hói-song Pó-hiám (Hòn-ngî:：삼성화재) he chúng-phu vi-yî Hòn-koet Seoul ke khiam-koet Pó-hiám kûng-sṳ̂, chú-yeu kîn-yìn Khì-tsha Pó-hiám、Chhòng-khì Pó-hiám、Sông-ngia̍p Pó-hiám、Khî-ngia̍p Fûng-hiám Kón-lî lâu ngièn-kîm tén ngia̍p-vu.Sâm-sên Fó-châi Hói-song Pó-hiám Kûng-sṳ̂ sṳ̀n-li̍p yî 1952-ngièn 1-ngie̍t 26-ngit.

Seoul Thi-thiet 1-ho Sien he chhiùng Thai-hòn Mìn-koet Seoul Thi̍t-phe̍t-sṳ Chûng-khî Seoul lâu Tûng-thai-mùn-khî Chhîn-liòng-lî chhàm chṳ-kiên, tui Seoul Thi-thiet kîn-yàng ke thiet-lu.

Kuala Lumpur (Mâ-lòi-ngî: Kuala Lumpur, Hon-ngî: 吉隆坡) he Mâ-lòi-sî-â ke sú-tû kiâm chui-thai sàng-sṳ. Kîn-kí 2012-ngièn thúng-kie, sàng-sṳ mien-chit tha̍t-tó 243 phìn-fông kûng-lî, ngìn-khiéu yok-yû 160-van ngìn. Thai Kit-lùng-po he yit-ke yû 720-van ngìn ke thai tû-fi-khî, ya-he Mâ-lòi-sî-â ngìn-khiéu lâu kîn-chi sṳ̀n-chóng chui khoai-suk ke tû-fi-khî.

Thai-yòng-chû (Yîn-ngî: Oceania), he vi-yî Nàm Pan-khiù ke yit-ke thai-chû, chú-yeu fûn-vì lióng phu-fûn, Au-chû thai-liu̍k lâu Thai-phìn-yòng kok tó-yí, cham chhiòn-khiù chúng liu̍k-thi mien-chit ke 6%. Yû-sia koet-kâ li yì Mî-koet pin put sṳ̀n-ngin thai-yòng-chû vì yit-ke chû, ngin-vì chhai Thi-chṳt-ho̍k sông, Au-chû thai-liu̍k he yit-ke thu̍k-li̍p ke chû ── Au-thai-li-â chû.

70 sṳ̀-thoi, Ǹg Sṳ̀n-chṳ khôi-sṳ́ oi chok sîn ke kô-khiuk sṳ́-yung Hak-kâ-fa, chhṳ-kâ ke mû-ngî. Ǹg Sṳ̀n-chṳ lâu hó phèn-yû Ki Li-nàm (紀利男) lâu Thû Men-hên (涂敏恆) ha̍p-chok piong-chhut yit-chak Hak-kâ-fa chhong-phién Ngài he Hak-kâ-ngìn (捱係客家人).

iPhone 3GS he yit-chak Phìn-kó Kûng-sṳ̂ khì-hâ ke Chṳ-nèn Sú-kî, he iPhone Hì-lie̍t chûng ke thi-sâm thoi. 2009-ngièn 6-ngie̍t 8-ngit, liá-chúng Sú-kî chhai Phìn-kó Kûng-sṳ̂ chhiòn-khiù ngiôn-thí khôi-fat-chá ngièn-fi chûng chṳn-sṳt fat-hàng.
Hien-thoi Accent (Hôn-ngî: 현대 엑센트) he yit-khóan yù Hien-thoi Khì-chhâ sat-kie ke chûng-kip khieu-chhâ. Sán-phín yî 1994-ngièn chṳ-chok, chṳ̂-heu fûn-phe̍t chhai 1999-ngièn Accent LC, 2005-ngièn Accent MC, lâu 2010-ngièn Accent RB chhùng-sîn sat-kie.

Vòng Hien-fàm (Hon-ngî:黃現璠,1899-ngièn 11-ngie̍t 13-ngit—— 1982-ngièn 1-ngie̍t 18-ngit ), he Chûng-koet hien-thoi tông-yû-miàng ke li̍t-sṳ́ ho̍k-kâ ,Kau-yuk-kâ thùng ngìn-lui ho̍k-kâ, ya-he Chhòng-chhu̍k li̍t-sṳ́ tsṳ̂ -fu láu Chhòng-chhu̍k sú-tsak thai-ho̍k kau-su.Tu 1957-ngièn Chûng-khiung fat-thung ke fán-yu yun-thung ke-sṳ̀, fûn pet-hoi tso Chhòng-chhu̍k tshin-thai ke yu-phai, tshṳ̍t-tshṳ̍t-tó 1979-ngièn tsang fûn Chûng-khiung phiàng-fán ke. kì tshièn-heu su-nan ngi-sṳ̍p kí-ngièn. Vòng Hien-fàm tshai-sâng sṳ̀-tsiet tu li̍t-sṳ́-ho̍k,mìn-tshu̍k-ho̍k thùng ngìn-lui-ho̍k ke ho̍k-su̍t ngiên-kiu fam-vì, tshin sat-mâng fong-se ke thiàu-tshà ngiên-kiu, ku-só tet-tén tông-tô ho̍k-su̍t ke sṳ̀n-tshiu. kì khôi-tshóng ke "Pat-kui Ho̍k-phai"(八桂學派) he Chhòng-chhu̍k sú-tsak mìn-tshu̍k ke ho̍k-phai. kì siá-yû Thòng-thoi Sa-fi Kâi-yeu,Sung-thoi Thai-ho̍k-sâng Kiu-koet Yun-thung,Chûng-koet Li̍t-sṳ́ mò Nù-li Sa-fi，Chhòng-chhu̍k Kién-sṳ́ thùng Chhòng-chhu̍k-Thûng-sṳ́ tén-tén liá-têu khôi-phit sîn ke ho̍k-su̍t ngiên-kiu tho-lu ke tsho̍k-tsok .

唐朝蘇敬等合編《新修本草》曰：「蜆殼陳久者止痢。車螯、蚶蠣、之屬，亦可為食，無損益，不見所主。雉入大水變為蜃。蜃者，腎，云是大蛤，乃是蚌爾，煮食諸蜊蝸與菜，皆不利人也。〔謹案〕蜆，冷，無毒。主時氣開胃，壓丹石藥，及疔瘡，下濕氣，下乳，糟煮服良。生浸取汁，洗疔瘡。多食發嗽，並冷氣，消腎。陳殼，療陰瘡，止痢。蜆肉，寒，去暴熱，明目，利小便，下熱氣，腳氣，濕毒，解酒毒，目黃。浸取汁服，主消渴。爛殼，溫，燒為白灰飲下，主反胃，吐食，除心胸痰水。殼陳久，療胃反及失精。」

Yì-hòng-khî (餘杭區) he Chûng-koet Chet-kông-sén Hông-chû-sṳ só kón-hot ke yit-ke khî. Chúng mien-chit 1223 phìn-fông kûng-lî, 2002-ngièn ngìn-khiéu 1,170,290-ngìn.

Obon am-pû-sṳ̀, eisa thòn-thí fôn-ngiàng chú-siên ke yîm-fùn (Unke, ウンケー). Obon yî-heu, kì-teû sung-chón chú-siên chhai lu-hong thiau-vú eisa lâu chhong-kô.

Thiap-sat-lò-nì-kâ-heu-sû (帖撒羅尼迦後書) he Pó-lò thùng Sî-lâ lâu Thì-mô-thai ki-sṳ̀n Thiap-sat-lò-nì-kâ-chhièn-sû chṳ̂-heu, siá-pûn Thiap-sat-lò-nì-kâ Kau-fi ke yit-fûng sû-sin. Siá-chok thi-tiám chhai Kô-lìm-tô.

因1976年大圍的塌橋意外，間接令大圍臨時車站得以興建。而大圍臨時站於1983年8月啟用，設有售票處及洗手間。而月台則僅能容納6卡或9卡的電氣化列車。當時，大圍臨時車站由沙田站站務經理管轄。1986年4月23日，大圍站啟用，取代了大圍臨時車站。而1990年代，大圍站改由該站的站務經理管轄，結束了一站兩管時期。除了大圍臨時車站及大圍站的興建外，於1985年2月15日啟用的火炭站，也同時和大圍站一同疏導沙田站的乘客。可是，沙田站仍是大圍站及火炭站中，最為繁忙的車站。

N̂g Chok-tùng (吳作棟, Mên-nàm-ngî: Gô͘ Chok-tòng, 1941-ngièn 5-ngie̍t 20-ngit－), Sîn-kâ-po fà-ngìn, he ki-sṳ̀n Lí Kông-yeu chṳ̂-heu ke thi-ngi ngim Sîn-kâ-po Chúng-lî, 1990-ngièn chiap-ngim Lí Kông-yeu tâm-ngim Chúng-lî, 1992-ngièn tâm-ngim Sîn-kâ-po Ngìn-mìn Hàng-thung-tóng pi-sû-chóng chṳ 2004-ngièn vì-chṳ́. 2004-ngièn chṳ 2011-ngièn kiên tâm-ngim Koet-vu Chṳ̂-chṳn.

1998年，余伯泉領導嘅小組擬定通用拼音，為臺灣各語言注音，客家語通用拼音屬於其中之一。2000年，世界名著《小王子》分翻譯做客語，當中就用到矣通用拼音。2001年出版嘅《臺灣客家話辭典》也採用通用拼音。到矣2003年2月，中華民國教育部在客語部份採用矣邇套台灣客語通用拼音方案。2009年，臺灣採用撈大陸共樣嘅漢語拼音，為到撈邇套拼音接軌，有關部門修正矣部分客語通用拼音，使到其成為臺灣客家語拼音方案。
Thú-ngí-khì-ngî (Türkçe) he yit-tsúng ngî-ngièn, hien-kîm yû liuk-tshiên ńg-pak-van to tshit-tshiên sâm-pak-van ngìn sṳ́-yung. Su̍k-yî Â-ngì-thai Ngî-ne Thut-kiâ Ngî-tshu̍k, tsú-yeu tshai Thú-ngí-khì pún-thú song sṳ́-yung, pin thûng-yung tshai-yî Â-set-pai-kiông, Set-phû-lu-sṳ̂, Hî-lia̍p, Mâ-khì-tun, Lò-mâ-nì-â yî-khi̍p tshai Sî-Êu kî-tshu ke Thú-ngí-khì heu-yí yì-mìn. Thú-ngí-khì-ngî he Thut-kiâ Ngî-tshu̍k tsû-ngî chûng tsui phû-phiên sṳ́-yung ke ngî-ngièn.

Siong-sân-yen (象山縣) he Chûng-koet Chet-kông-sén Nèn-pô-sṳ só kón-hot ke yit-ke yen. Chúng mien-chit 1,382.18 phìn-fông kûng-lî, 2002-ngièn ngìn-khiéu 541,700-ngìn.
евральский революций деч вара чыла вереат национальный движений кумдан шарлен. Марийский республика территорийыште эртыше ты национальный движенийым первый жап контрреволюционный буржуазно-националистический интеллигенций вуйлатен. Октябрьский революций деч вара, утларакше чех-шамычын Озаҥыш наступатлымышт годым, нуно кулак-шамыч дене пырля Советский власть ваштареш ятыр вере контрреволюционный восстанийым нöлталыныт.

Шертне (курыкмарла Шӓртньӹ, рушла Шартнейка) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Виловат ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 20 еҥ (2010 ий).

Деревня Сосновка (Пӱнчерсола) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Деревня Чодраполко — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Деревня Новосёлово (Пантуши) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

В. Дмитриев-Ози – 5 почеламут да басне сборникын авторжо. Россий писатель ушемыште 1999 ий гыч. Тудын икымше почеламутлаже да кум басньыже «Висвис олык» (1999) сборникыш пуреныт. Басне циклже«Локама вондер» (1991) сборник гыч тÿҥалын, варарак«Локама пеледыш» (1997) да «Локамаште – мӱкш» (1990) сборник-влак лектыт.

Вик коеш: ынде утларак сылне, шӱмеш эшеат чот пижын кодшо лийын. Ты пример поэтын нойыде пашам ыштымыже, ямде возымым уэш-пачаш «пужарымыже» нерген ойла.

1948 ий — Валерий Леонидович Вшивцев, журналист да спорт пашаеҥ. Параньга посёлкышто шочын. Тудо гын Марий Тӱрек кундемысе «Знамя» газет редакцийыште шуаралтын. Шахмат дене модмо спортым вияҥден колтымаштат надырже моткоч кугу.

Деревня Мурзина Дубрава (Зеленовские, Ильина Дубрава) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

здательствыш 1937 ий шошым рукописьымат колтен, кокымшо книгам возаш тÿҥалын. Чаманен каласаш верештеш: романын рукописьше, печатлалт шуде, йомын: писательын мöҥгыштыжö личный архившат аралалт кодын огыл. Г.Ефруш 30-шо ийлаште марий литературышто кугун тыршыше писатель-влакым – О.Шабдарым, И.Олыкым, Йыван Кырлям, Я.Ялкайным – шке статьялаштыже пагален ушештарен, М. Казаковын, В. Чалайын поэзийыштым шокшын саламлен, нунын тÿҥалтыш книгашт нерген сай обзорный статьям возен.

Посёлок Красные Столбы (Пристань) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Деревня Кромка (Кромкасола) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.
«Эреҥерын» у сынже теве тыгай: тыште тÿҥ герой шотеш чумыр марий калыкым, тудын кокла гыч налме тÿрлö социальный лончын — кресаньыкын, интеллигецийын, пашазын, коммунистмытын — ятыр образыштым, пÿртÿс ден айдеме кокласе кылым, моло тÿрлö темым ужына. Икманаш, романым марий калыкын нэп илышыжым сылнын сÿретлыше энциклопедий шотан произведений манаш лиеш. Тудын сюжет мундыраже шемер кресаньыкын у илышым чоҥымо, тÿшка пашам ыштыме корнышко нелын вончымыж дене кылдалтын. Чыла тидыжым тунам коммунистмыт вуйлатеныт.

1670-шо ий шыжым С. Т. Разинын кучедалмашкыже шуко марий калык ушнен. Марий мландыш толын лекше атаман Прокопий Иванов марий, чуваш, руш кресаньык, сатум ыштен ужалыше, улазе, руш кугыжан салтакше-влак дене пырля икымше октябьыште Козьмодемьянск олам сеҥен налын.

Структура синтаксических фразеологизмов множественности в марийском и мордовских языках // Проблемы сохранения культуры и языка в условиях глобализации. Материалы VII Международного симпозиума «Языковые контакты Поволжья». – Казань: КГУ, 2009. – С. 11-13.

Мамык почан мангуст (лат. Bdeogale crassicauda ) – Африккыште (Кений да Танзаний) мангуст-влак (Herpestidae) йамагат гыч изи шӧр пукшышо. Капше 40—50 см, нелытше 0.9–1.6 кг.

23 октября 2005 года был проведён референдум по объединению Камчатской области и Корякского АО в Камчатский край. Предложение об объединении одобрено подавляющим большинством голосов. Объединение вступило в силу 1 июля 2007 года.

Памашэҥер (рушла Памашенер) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Сотнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 181 еҥ (2003 ий), 173 еҥ (2010 ий).

1936 ий — Михаил Николаевич Юхма, литератор да мер пашаеҥ, Чуваший, Марий Эл, Татарстан да Удмурт Республикыласе тӱвыран сулло пашаеҥже, Чуваш республикын калык писательже. Чуваш Элыште шочын. 1989-ше ийыште тудо «Вучах» газетын редакторжылан шогалын. Уста писатель йомакымат, пьесымат, почеламутымат серен. Мер пашаште гын калык-влакын тӱвыра кылыштым пеҥгыдемдымаште тыршен.

Санкт-Петербургысо СМИлаште ик жап информаций коштын: «Кресты» полатын у озаже тудым каныме вер але развлекательный комполексыш савыра. Но СИЗО полатлан инвестор-влаклан кӱлеш гарантийым пуен огытыл.

Котеновский (рушла Котеновский) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже верланыше Арде ял шотан илемыш пурышо посёлко. Калыкчот: 29 еҥ (2004 ий), 12 еҥ (2010 ий).

М. Шкетан тале мыскараче лийын, колымшо ийлаштак тыгай сынан ятыр произведенийым возен. Воштылчык – айдемын илышыже, йÿлаже, койышыж гыч тÿрлö уто-сите косам, изи-кугу ситыдымашым кожгатен, когартен лукмо куатле йöн, вес семынже тудым литературышто, литературоведенийыште «юмор», «сатир» жанр-влак манын палемдат. Писатель, марий калык мыскарам шымлен, шотыш налын, тудын ойыртемжым пален, мемнан сылнымутыш оҥай термин-влакым пуртен. Колымшо ийла тÿҥалтыште весела, калык мыскара шотан комедийже-влакым, нунын юмор тÿсан ойыртемыштым палемден, автор «оҥарчык», «койдарчык» манын, а сатир койышан «Ораде» пьесыжым арам огыл «мыскылчык» манын лÿмден.
???? ий — Светлана Горохова, тӱвыра пашаеҥ, мурызо. Шкеже тудо Куженер район Кокшародо ял гыч. Шинчымашым тӱвыра да сымыктыш колледжыште поген, театр пӧлкам тунем лектын. Паша корныжо Советский посёлкысо тӱвыра пӧрт дене кылдалтын. 2011 ийыште Светлана шкеж гаяк муро кумылан еҥ-влакым шке йырже поген «Мурызо тукым» ансамбльым чумырен.

Иван суртыштак мый ончыкылык марий писатель Георгий Ефруш дене палыме лийым. Иван Ефремович лачак Макарсола нерген тошто легендым каласкала ыле. Келгынрак шÿлалташ лÿдын, чыланат тÿткын колыштыныт. А Георгий гын кугызаж каласкалымым шÿм-чонышкыжак пыштен колыштын. Мыйын шонымаште, лач тыгай годым тудо сылнымутым йöраташ, илыш, поро ден осал нерген шонаш тунемын.

1923 ий гыч танле черке-влак (Руш, Иерусалим, Грузий, Серб, Афон черке-влакым шотлыде) григориан кечышотлан келшыше у юлиан кечышотыш куснат. Тихон патриарх Руш танле черкыш тудым 1923 ийыште 15 Шыжан пуртен ыле, но Черкыште тидын ваштареш шогалыныт, сандене Тихон у кечышотым жаплан кораҥден. У стиль РТЧ-ште 24 1948 ийыште Танле черке-влакын Москосо каҥашыштышт луктыныт: Кугечым юлиан кечышот почеш шотлыман. Кызыт григориан кечышот почеш Кугечым Финн танле черке пайремла.

Йошкар-Оласе музыкальный театрын штатыш мурызо ден музыканче-влакым 1968 ийыште поген теменыт да репетицийым ыштылаш тӱҥалыныт. Театрым почмо лӱмеш Э.Сапаевын «Акпатыр» опержым ончыкташ мутым пеҥгыдемденыт. Тыгак ыштеныт. «Акпатыр» оперым марла 1969 ийын 21 февральыште шынденыт. Ты гана тӱҥ рольым Арсений Венедиктов модын. Калык куанен колыштын, моланже пале: оперым марий композитор Э.Сапаев возен, тудын возымо нотыж почеш марий музыканче-влак шоктеныт да марий мурызо-влак муреныт. Тидыже шуко марий еҥым куандарен.

Хи‘мий тӱ‘ҥлык-влакын перио‘дик рада‘млыкше (Менделе́ев че‘тлык) — атом том татылын кугеммаш дене кылдатше химик тӱҥлык-влакын классификацийже. Тиде радамлык 1869 ийыште Менделеев дене почмо периодик тӧртыкын сӱретлыме ончыктымашыже улеш.

Мутшо мемнан деке Акрет Греций гыч толын. (грек. "gymnazo" — "ямдылем"; але акр. грек йылмысе "gymnos" — "чара" деч.) Пӧръеҥ-влак ондак вургем деч посна таҥасеныт.

Выльып-Леван почиҥга (рушла Филипп-Левинцы) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Масканур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 1 еҥ (2002 ий), 0 еҥ (2010 ий).

Принципы формирования моделей синтаксических фразеологизмов в марийском языке. Материалы VIII междунар. симпозиума «Языковые контакты Поволжья». – Йошкар-Ола, 2011. – С. 13-18.

Изи Нужанъял (курыкмарла Изи Нужанал, рушла Чермышево Второе) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Йоласъял ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 92 еҥ (2001 ий), 74 еҥ (2014 ий).

Тошто муро: ойлымаш // Николаев С. Муралтена: эстрадный сборник. Йошкар-Ола, Маргиз, 1944. С. 23-25; Тудак // Марий коммуна. 1939. 22 ноябрь.

Дом лесной охраны Токшенерский (Тошканерский) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.
Жап эртыме семын тидын шотышто куштылгырак лийын , но арестант-влакым пукшаш-йӱкташ, малыме принадлежность шотышто "Кресты" ончылно кызытат кугу йодыш шога. Санкт-Петербург оласе моло изолятор влакынат тыгай нелылык вашлиялтеш.

Кок ий гыч Георгий Арын шымияш школышто тунемаш тÿҥале. Ачамат туштак туныктен. Георгий ик теле мемнан дене илыш. Школышто чон йывыртен тунеме, поэт да драматург Н.С. Мухинын вуйлатыме литературно-драматический кружокыш куанен кошто. Тунам тыште тунемше А.Ф. Федорова, А.Т. Тихонова, Г.З. Ефремов да молат шке туныктышышт дене пырля лишыл яллашке концерт, спектакль дене лектын коштыт ыле. Тидак, очыни, Георгийым драматический искусство дек лишемдыш. Варажым, 30-шо ийлаште, тудо шкежат пьеса-влакым возаш пиже.

1960 ий — Роза Андреевна Попова, Марий Эл Республикын сулло эмлызыже. Куженер кундем Шой-Шӱдымарий ялыште шочын. Йошкар-Оласе медучилище деч вара Саратовысо мединститутым йошкар диплом дене тунем пытарен. Паша верже Куженер кундемысе рӱдӧ эмлымвер дене кылдалтын. Ынде ятыр ий тудо кундемын тӱҥ акушержылан шога, тӱҥ врачын алмаштышыже сомылымат шукта.

Тыгак, тӱрлӧ йӧн дене кечым шотлмашлан кӧра ме эртымгорным йоҥлыш палемден кертына. Мигель Сервантес ден Уильям Шекспир 23 Вӱдшорышто, 1616 ийыште коленыт, но тиде колымаш-влак коклаште 10 кече ойыртем уло (Испанийыште у стиль почеш тӱҥалтыш гычак иленыт, а Кугу Британийыште григориан кечышотым 1752 ийыште гына пуртеныт.

Валентин Колумбын творчествыже поснак кудлымшо ийлаште пеледеш. Мурпаша вияҥме корныштыжо икмыняр ужашым ончыкташ лиеш. Икымшыже, мутат уке, школышто тунеммыж годым возымо да «Сборникем ямде!» манын кычкыралме пагытше. Тиде 1950–1954 ийласе мурсаскаже. Кокымшо, студент жапысе 1954 – 1959-ше ийла. Тиде жапыште поснак йöратымаш темылан ятыр почеламут-влак сералтыныт. Мутлан, «Первый йöратымаш», «Йöратымаш шуаралтме жапеш» да тулеч молат. Валентин Колумбын поэзийже литературышто поснак ойыртемалтше. Уло мурпаша корныжым тудо ийгот да шÿм-чон шижмаш шот дене самырыкак эртен, санденак иктаҥаш тукымжо да комсомол нерген йöратен, шÿм шолын возен. Валентин Колумб шкежак комсомол пашаш кушкын, комсомол деч илаш, келгын шонаш тунемын. Арамлан огыл марий комсомолын Олык Ипай лÿмеш премийжым эн ончыч Валентин Колумблан пуымо.

Симферополь (рушла Международный аэропорт Симферополь, украинла Міжнародний аеропорт Сімферополь, крымтатарла Aqmescit Halqara Ava Limanı) — аэропорт Симферопольыште, Россий.

Пекшек (пошкыртла Бикшик) (рушла Бикшиково) — Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше Монаръял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 287 еҥ (2002 ий), 282 еҥ (2009 ий), 277 еҥ (2010 ий).

Верхний Мир (рушла Верхний Мир) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже верланыше Марий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 26 еҥ (2000 ий), 15 еҥ (2010 ий).

Садыгак, муро-влак деке шӱмаҥмаш Сапаевын пашаштыже кугу верым налеш. 1955 ийыште тудо шке ойпогыжым ямдыла. "Муро-влак" ойпого марий книга савыктышыште вес ийын лектеш. Тышке 20 муро пурен. Вара вигак вес муро ойпогым ямдыла.
Самырык педагог да Анатолий Бикын сар темылан возымо икымше почеламутшо «Ме миллионлын улына» манылтын. Ты возымыжо ончычсо Сотнур районын «Большевик» газетешыже 29 июньышто лектын да тетла нигушанат савыкталтын огыл. А. Бик фашист тушманым вурса, садыгак сеҥышашлан ӱшанымыж нерген ойла: Тый муат шканет шӱгарым, Врӱ ден лочышо пудий. Чӱктенат война пожарым; Тулешет йулет тый шке… Чӱктена ме эрык тулым Пич пычкемыш шем лукеш. Эрык илыш, эрык шӱлыш Лиеш мланде кумдыкеш! Тыгаяк шонымашан улыт «Нигунам!», «Ну, чеверын, таҥем, ну,чеверын», «Богатырь- влак ончык - талын!», «Учо», «Родина, тылат» да молат. Тунам А.Бик Сотнур велне илен да пашам ыштен. Кугу Корамас пеле кыдалаш школыш колтеныт, а икмыняр жап гыч Сотнур кыдалаш школыш налыныт. Сар туӱалмеке, вигак сар лоҥгаш ок логал. «Такше тыгай жапыште тыште кияш обидно»,-возен Миклай Казаковлан колтымо ик письмаштыже. Самырык журналист чоныштыжо фашист ваштареш оварыше шыдым почеламут корнылашке шыҥдарен. Лиеш учо -шыде,священный ты учо. Шке элжым йоратыше чыла калык деч! Но ынде мемнан деч чаманымашым ит вучо, Ты учо - шкендын шакше пашат верч! …15 мартыште 1942 ийыште армийыш каен. «Ну,чеверын » почеламутым возен. Нимогай книгашкат пурен огыл. Ну, чеверын. колхоз ялем, Пагыт шуын ойырлаш. Сылне нур ден олыклажым каем мый аралаш. Ну, чеверын, шӱмбел танем, Ок кӱл йӧршын ойгырмет. Йӧратымаш ден пиалетым Каем мые аралаш. Ну, чеверын,йолташем-влак, Мый каем осал бойлаш. Осал мут ден ида шарне, Шем тушманым сеҥымек, Сеҥымаш ден чапым налын, Толам угыч тендан дек… Армийыште А.Бик военный училищым тунем пытара, Калининский ден 2-шо Прибалтийский фронтлаште кредалеш. Латвий мландыште нелын контузитлалтме деч вара кужу жаплан госпитыльыш верештеш, 1945 ий июньышто пӧртылеш. Отечественный сар жапысе лирикыже - марий поэзийын ик эн сай страницыже.Тудо нигунамат ок тоштем да боевой подвиг дене иктӧр шога. Сар да йӧратымаш – нине кок умылымашым тунамсе жап пеш чот лишемден, ойыраш лийдымын кылден.Кунам айдеме йӧрата да шкежат мӱндыр таҥжын, пелашыжын йӧратымыжым шижын шога, тудо патырын кредалеш.

1955 ий — Татьяна Николаевна Михеева, кугыжаныш пашаеҥ, Россий Федерацийын сулло юристше, юстиций шанче доктор. Тудо Медведево район Новый посёлкышто шочын. Ончычсо паша корныжо министр-влак ушемыште шуйнен, а вара юстиций министерствышке куснен: тыште тудо министр сомылымат шуктен. 1997-ше ийыште «Мариэнерго» ушем вуйлатышын правовой йодыш-влак шотышто алмаштышыже лийын.

Данилиха (курыкмарла Данилихӓ, рушла Данилиха) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Кугусола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 16 еҥ (2001 ий), 14 еҥ (2014 ий).

Лопка Памаш (рушла Лопка-Памаш) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Марийсола ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 50 еҥ (2005 ий), 65 еҥ (2010 ий).

История марийской литературы. Йошкар-Ола, 1989. С. 188—206. М.Шкетан : аклыме да шарныме ойпого / Ф.Майоров чумырен. Йошкар-Ола, 2003. 160 с.

Купсола (рушла Эмеково) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше сола. Купсола ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 1570 еҥ (2003 ий), 1504 еҥ (2010 ий).
Кÿчык жапыште Валентин Колумб 12 сборникын авторжо лийын. Но уста поэтын пелед шушо илыш корныжо пеш ондак кÿрылтын. Тудын сылнымут вияҥме пашаже, шуко планже, шонымашыже шукталтде кодын. «Мыйын лу илышем лиеш гын, пöлеклем улыжге тылат», – возен тудо ик почеламутыштыжо.

Кафедрылаште литератур, руш йылме, руш йылмым туныктымо методике, журналистик дене аспирантур-влак пашам ыштат. Тыгак, факультетыште "Журналистик", "Руш йылме да литератур" пӧлкалаште заочно туныктат. Шанче лӱм да степеньым налше еҥ-влакын чотышт - 90%, нунын коклаште шанче доктор, профессор-влак - 20%.

Трифон да Пелагеян кечыже. Ты кечын ожно кресаньык-влак телылан шокшо вургемым ямдыленыт: ужгам ургеныт, тоштым уэмденыт. Тиде кечын эше ик оҥай йӱлам шуктеныт: шинчалтыме ковышта але кияр дене печкем эҥер вӱд йымак чыкеныт. Вет телым ий йымалне вӱдын температурыжо 0 градус деч йӱштӧ ок лий: тидын дене кияр ден ковыштат огыт кылме, да тыгодымак огыт локтылалт улмаш.

Юрий Чавайн (Юрий Сергеевич Чавайн) (1930 шорыкйол 3, Йошкар-Ола —30 теле 1965, Чавайнур) — марий поэт-лирик да музыкант. Юрий Чавайн марий сылнымутлан негызым пыштыше Сергей Чавайнын эн изи шочшыжо.

Шӱргыял (рушла Шургуял) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Тошто Торъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 37 еҥ (2002 ий), 35 еҥ (2010 ий)..

Лапсола (курыкмарла Лапсола, рушла Старое Правление) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Микряк ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 111 еҥ (2001 ий), 101 еҥ (2014 ий).

1955 ий — Раиса Шамратовна Попова, мер пашаеҥ. Пошкырт Эл Мишкан кундемыште шочын. Шкеже кызыт Пермь олаште ила да тушто Марий тӱвыра рӱдерым почын. Ынде 8 ий наре тиде ушем тӱрлӧ вашлиймаш-влакым эртара, Пермь олаште илыше марий-влакым пырля чумыра. Тыште Раиса Шамратовнан надырже моткоч кугу.

Салтак (рушла Салтак) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Марийсола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 4 еҥ (2005 ий), 1 еҥ (2010 ий).

Кышкар:Якорь Ниже приведен перечень существующих в настоящее время субъектов Российской Федерации. В таблице субъекты федерации приводятся в том же порядке, в котором они перечислены в статье 65 Конституции Российской Федерации: республики, края, области, города федерального значения, автономная область, автономные округа. В пределах каждой из этих категорий субъекты федерации упорядочены по алфавиту. Для каждого субъекта федерации приводятся его основные характеристики и сведения о его административно-территориальном делении. Кышкар:Автонумерация

Деревня Элекенер — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

1952 ий — Леонид Шакирович Баширов, армийын ветеранже да мер пашаеҥ. Пошкырт Эл марий. 2001 ийыште тудо «Марий Эл республикын президентше пелен мер да политик рӱдер» кугыжаныш тӧнежын вуйлатышыже лийын да кызытат тиде сомылымак шуктен шога.

Шуаръял (рушла Шуварово) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже верланыше Косолап ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 57 еҥ (2000 ий), 16 еҥ (2010 ий).
1974 — Светлана Альбертовна Яндукова, марий мурызо, семлызе. Лӱмжӧ 2005-ше ийысе «Ший памаш» фестиваль деч вара палыме лийын. Тушто Светлана гран-при пӧлекым сеҥен налын. 2007 ийыште Олык Ипай лӱмеш премийымат сулен. Мурызын йоҥгалтарыме мурыжо-влак «Марий Эл Радион» эфирыштыжат чӱчкыдын йоҥгат.

Деревня Кожланангер (Кожланӓнгӹр) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Лапта модмашым Российыште тӱжем ий наре палат. Каласаш кӱлеш, ятыр кундемыште тыгайрак сынан модмаш лийын. Кажне кундемыште модмашын шке лӱмжӧ уло. Мутлан, англичан калык – крикет манеш, американ-влак – бейсбол, софтбол семын палат, кубин калык – пелота, румын – ойма манын ойлат, финн-влак – песа пало дене модыт, а теве немыч-влак тиде модмашым шлагбал лӱмдат. Норвегийысе археолог-влак викинг калыкын илыме верыштым шымленыт, да тушто лапта тоям кычал муыныт. Историйым шергалын палдарена, Совет ушемыште 1957 ийыште лапта дене икымше официальный модмаш эртен. Ик ий гыч – ССРУ кÿкшытысö чемпионат лийын. Калыклан тиде модмаш моткоч келшен, да санденак тиде ийыштак тӱжем наре команде шочын. 1959 ийыште лаптам РСФСР калыкын Спартакиаде программышкыже пуртеныт. Туге гынат 1960-1970 ийлаште лапта модмаш шке кушмашыжым да виянмашыжым чарна. Чаманен каласаш логалеш, лаптам пытартыш жапыште мондаш тӱҥалыныт ыле. Тыгодым шукерте огыл Ростов олаште лапта дене Россий кӱкшытысӧ икымше таҥасымаш эртен. А 1995 ийыште чемпионат деч вара лапта модмашын у радамым пеҥгыдемденыт. 1997 ий гыч регионгокласе мер организаций – Российысе руш лапта Федераций пашам ышташ тӱҥалын.

У илышым чоҥымо дене пырля шемерын юмылан ÿшанымыже мöҥгештын, изем толын. Тидым писатель раш ужын да ятыр ойлымаште ончыктен. Теве «Нужна туныктен» ойлымашын тÿҥ геройжо, йорло марий Тымапи Вöдыр, попын опкын улмыжым ужын, йÿшывуя юмылташ толшо юмын еҥым, шоягоремже гыч кучен, тÿгö поктен луктеш. Почешыже юмоҥам уремыш луктын кудалта. Тыге Вöдыр юмылан ÿшанымым чарна.

Кроке́т (кроке́т, croquet) — спорт модмаш. Модшо-влак пу чӧгыт дене пайдаланен пасушто радам дене шогалтыме изи капка гоч шар-влакым колташ тыршат. Модмаш Кеҥежымсе Олимпий модмашын программыштыже лийын, сандене крокет олмеш чӱчкыдын йоҥылыш крикет (cricket) нерген кутырат.

Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник /П 34 сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола:Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 482-483.

Согласно Шпицбергенскому трактату 1920 года Россия осуществляет экономическую деятельность на архипелаге Шпицберген (посёлки Баренцбург, Пирамида и Грумант).

Ӱдырмо (курыкмарла Ӹдӹрмӹ, рушла Удюрма) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже верланыше Килемар ола шотан илемыш пурышо посёлко. Калыкчот: 168 еҥ (2004 ий), 105 еҥ (2010 ий).

Кундем Юл эҥерын шола серыштыже, Марий Элын касвелныже верланен. Угарман велысе Воскресенский, Воротынский кундемла дене, эрвелне — Килемар кундем, кечывалвелне — Курыкмарий кундем дене пошкудылана. Вӱтла эҥер Йӱрнӧ кундемым кок ужашлан пайла.
Ӱпӧ губерний (Уфи́мская губе́рния) — Россий империйын административ единицыже. Губернский ола — Ӱпӧ. Оренбург губернийым Ӱпӧ да Оренбург губерний-влаклан шелме дене 1865 ийыште чоҥымо.

…Марийжым тюрьмаш петырен шындымек, Татьяна Алексеевна Чавайн 1937 ий августышто ныл икшывыж дене Морко районыш, Чавайнурыш, илаш каен. Да ялжымат ынде вес семын- Шырканур- манаш тӱҥалыныт. Тыште илышыла, Юрий ачажын шочын-кушмо Изи Корамас ялыште шымияш школым тунем лектын. Тидыже фашист Германийым кырен шалатыме дене налме отметке-влак ончыкталтыныт: кумытан иктат уке, нылытан-визыт, визытан-кудыт. Шкем кучымо (поведений) денат визытаным шынденыт. Калык тушманын шочшыжо улат гын, шурген-осалланен коштын ончы-ян!

1917 ийыште нуно уэш Берлиныш пӧртылыныт. Тиде жаплан Марлен шке мастарлыкшым шижын моштен, да 1917 ий кеҥежым икымше гана калык ончылно скрипке дене шокта.

Поснак тидым палемдыман: писатель колымшо ийла тÿҥалтыштак озанлыкым йол ÿмбак шогалтымаште, илышым саемдымаште кооператив шемер кресаньыклан моткоч кугу пайдам пуэн кертмыж нерген раш умылтарен, шуко возен, марий калыкым кооператив ушемлашке ушнаш ÿжын.

Пÿртÿсым öрдыж гыч куанен гына ончымаш (созерцаний), ик-кок строкам сералтымаш – тиде моткоч шагал. Йытыра сÿретым сÿретлыше, лайка мурым возкалыше ожнат лийыныт. Совет писатель тиде пашам активный позиций гыч – Леонид Леонов семын! – ончалшаш. Вет кызыт пÿртÿсым уэмдыме да поянлыкшым аралыме, кугемдыме йодыш таклан огыл ончыл планыш лектын. Ю.Чавайнат тиде кÿлешан пашашке икмыняр ойжым ешарен.

Марий калык Семен Николаевым эн ончычак драматург семын пала. «Салика», «У саска», «Вӱдшӧ йога», «Айвика», «Кугу толкын», «Комиссар-влак» - нине да моло пьесыже-влакым калык йӧратен лудеш. Семен Николаевын усталык корныжо эше 30-шо ийла тӱҥалтыштак палемдалтын. Икымше произведенийже – «Ош когарш», ныл кыдежан пьесе. Тудо 1930 ийыште савыкталтын. Вес тӱҥалтыш опытшо – «Тревога» лӱман йоча пьесе. «Ош когаршыжат», «Тревогыжат» самырык авторын але тӱҥалтыш опытшо веле улмаш. Драматург семын тудо калыклан «Салика» музыкальный комедийым возымыж деч вара сайын палыме лиеш. Марий калык «Салика» пьесым шокшын вашлийыж дене драматурглан шулдыран усталык вий-куатым пуэн, тудым у сценический произведенийлам сераш кумылаҥден. 30-шо ийла мучаште Семен Николаевич моткоч тыршен пашам ышта: самырык годым возымо пьесыжым «18-ше ий» лӱм дене тӧрлатен луктеш, кӱчык жапыште «Вӱдшӧ йога» музыкальный драмым, «У саска» комедийым воза. 50-ше ийла тӱҥалтыште эртымгорно пагытым кумдан авалтыше, эпический сынан «Акпарс» драматический повестьым сера.
Музык ден поэзий акак-шÿжарак улыт: икте-весым пойдарат, икте-весылан полшат. Тунеммыж годымак Юрий Чавайн самырык композитор-влакым: Э. Сапаевым, И.Молотовым – вашлиеш. Тыге нуно лишемыт, икмыняр мурымат пырля возат. Юрий шкежат текст ден семым келыштара. Но тудын ура чонжо утларак поэзий деке ÿжын, сымыстарен. Юрий Чавайнын рÿдӧ корныжо – лирике, айдеме ден пÿртÿсым йöратыме кумыл. Нуно коктынат мемнан илыш дене кылдалт шогат, эн лишыл таҥ улыт. Нине кок факторым поэт пеш сайын кылден моштен, сылнымутшо дене тисте семынак нöлтал кертын. Юрий Чавайн марла да рушла книгам шымлен-шымлен лудын, нунын юзо вийыштым чон денак шижын налын. Ю.Чавайнлан марий поэт-влак кокла гыч утларак келшеныт И. Осмин ден В. Колумб. Нине мурызо-влак Ю. Чавайнын чоныш тулым пыштеныт, кумылаҥденыт. Юрий Чавайнын икымше почеламутшо 1957 ийыште «Рвезе коммунист» газетеш савыкталтын. Поэт утларак пÿртÿсым йöратымыж нерген возен, садлан тудым поэт-лириклан шотлат. Эн виян произведенийжылан «Сонарзе» поэмыже шотлалтеш. Тудо 1962 ийыште возалтын , а «Ончыко» журналеш 1964 ийыште савыкталтын. 1965 ий июнь тылзыште Юрий Чавайн Пошкырт марий-влак деке творческий командировко дене миен коштын. Тушто тудым пеш сайын вашлийыныт. Командировко гыч Юрий Сергеевич Чавайн Пошкырт кундем нерген сылне почеламутлам конден:

Синтаксические стилистические средства при описании внешности человека (на материале марийского романа) // Финно-угорский мир. №3. 2014 г.С. 38-41

Исай почиҥга (рушла Исаевка) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Токпайэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 12 еҥ (2003 ий) 7 еҥ (2010 ий).

Марешин Алексей Михайлович — II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

Тематика шотым налаш гын, Ефрушын пьесылаштыже тематика тачысе кечылан келшыше, актуальный улеш. Но тематика але чылажым ок решатле. Тема ден проблемым муаш йöсö огыл, нуно мемнан илышыште шкак лектын шогат. А тÿҥжö – тема ден проблема-шамычым ончыктен моштымаште, калыкын представительже-шамыч гоч калыкын шонымашыжым, чувствыжым кугу вий дене келгын ончыктымаште.

Келтей (пошкыртла Оло Кәлтәй) (рушла Большой Кельтей) — Российыште Пошкырт Элын Калтаса кундемыштыже верланыше ял. Келтей ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 907 еҥ (2002 ий), 923 еҥ (2009 ий), 759 еҥ (2010 ий).

«Вучо, йӧратен, иле,шӱлыклан вуйым ит пу, мемнан садак вашлийшашлан чот ӱшане» - тыгай шонымаш дене Бикын война годсо пӱтынь лирикыже шындаралтын. А. Бикын геройжо война корнышто нравственно ятырлан кушкын, шӱм-чонжым але марте улшо куштыра деч эрыктен, Родиным чот йӧратыше да тушманым ужмошудымо лияш тунемын, тудо лӱддымо салтак да яндар чонан. Тул коклаште тудын тыгай шонымаш шочеш: тыныс илышыш, шочмо суртыш, йоратыме тан дек портылмо корно Берлин гоч эрта.

Смирнов Никита Алексеевич (1903-1962) — марий семлызе. Маскасола кундемын Шихмамат ялыш шочын. Йоча годсек музекан дене шокташ тӱҥалын. 1919 ийыште Марий театр пеленсе тунемаш пурен, вара ик-мыняр ий театрыште пашам ыштен. 1929 ийыште музык-театран училищиш тунемаш пура (вара тиде училище музык училищыш савырнен).
Деревня Чумбари (Малый Тапшер) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

М. Шкетан кызытсе пагыт дене келшен толшо мыскарам шуко муын, устан сÿретлен. Тиде радамыште – «Ече», «Парашют» – мемнан элыште физкультур ден спортын кумдан шарлымыштым, таза да пеҥгыде самырык тукымым ончен куштымаште кугу верыштым ончыктат. «Ече» ойлымаште ик тыглай ешым ужына. Суртпечын озаже Васли (тудо мыланна шке «ече чер» дене уло ешге черланымышт нерген каласкала) эргыжын йодмыж почеш ечым налеш. Икмагал жап гыч ватыжат, Марпа, мунчалташ тÿҥалеш, тазалыкшым пеҥгыдемда. Ечылан верчын вате-марий коклашке «шем пырыс» кудал пура. Молан манаш гын, Васлилан «вожым торкален, ече дене коштшо ÿдырамаш» ок келше. Ончет гын, тудо шкеже илыш деч почеш кодын, тошто йÿла дене авыралтын. Ик теле кечын Марпам Горький олаш, крайысе ударник-влакын погынышкышт делегат семын колтат. Йошкар-Ола гыч Горький марте делегаций ече дене мунчалтен кая. Лач тидыже Васлим йöршеш öрыктара, да тудо кече еда тора вел гыч ойган уверым вуча: пуйто тудын ватыже корнышто, чот черланен, кылмен колен. Но икмыняр кече гыч газетыште ватыжын сÿретшым ужеш, ойлымо ойжым лудеш. Ватыже таза, весела кумылан пöртылмек, Васли Марпа дене сöраса, сÿмсыр койышым сеҥен, шкежат йÿдым, ватыж деч йышт, ече дене кошташ тÿҥалеш. Шуко гана камвозеш, но сайынак тунем шуэш. Мучаште Васли мыланна тыге увертара: ынде чумыр ешыже ече дене мунчалта, да тудын кум ияш эргыжат йодеш: «Ачий, мыланемат есе клес...» Пытартыш ойсавыртыш авторын йоча йылмым сайын палымыжым ончыкта.

Кириллице негызеш кызытсе осетин тиштер 1937 ийыште пеҥгыдемдалтын. Тудо руш тиштер гыч 33 буква да 10 сочетаний да тиште (йошкарге дене ончыктымо) гыч шога.

Деревня Учейкино (Учимсола) — «Волжский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Волжский район», 2003. — 320 с. ил.» книга гыч ужаш кылвер.

Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник /П 34 сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола:Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 303-307.

Икымше гана Йӱштӧ Кугыза 1910 ийыште Роштолан калыкыш лектын. Но кумдан шарлен огыл. Совет жапыште Йӱштӧ кугызан имиджше вашталтеш: тудо У ийлан йоча-влак дек пӧлекым конда. Тиде образым советысе кинематографист-влак 1930-шо ийлаште кучылтыныт. 1935 ийын Теле тылзынже Сталинын лишыл еҥже – Павел Постышев «Правда» газетыште статьям савыкта. Йоча-влаклан у пайремым темла. Харьковышто эн ончыч йоча-влаклан у ий утренникым эртареныт. Пайремлашке уныка – Лумӱдыр дене пырля толеш. Но ойлат, Йӱштӧ Кугызан кызытсе образшым Шнуй Николай – Санта-Клаусын, да славян-юмо-влакын койышышт гыч чоҥеныт. Совет Ушемысе фильм да мультфильмлан ӱшанаш гын, Йӱштӧ кугыза Йӱдвел Полюсышто ила.
Марий Эл Республикын рӱдолаже — Йошкар-Ола. Но рӱдолам сайлыме жапыште Марий кундемыште эн кугу олалан Козьмодемьянск ола шотлалтын. Юл эҥерын серыштыже, торгаймаш корнылаште верланен. А Царевококшайск ола палыдыме, мӱндырнӧ верланыше маска лукылан шотлалтын. Но Моско олашке делегат семын лач Йошкар-Ола гыч айдеме лийын, тудак тиде ола вер мутым кучен, сандене Йошкар-Ола кызыт Марий Элын рӱдолаже улеш.

1963 ийыште В.Колумб Сибирьыш, Абакан-Тайшет кÿртньö корным чоҥымашке миен коштын. Тушто тудо ончыл пашазе-новатор-влак дене мутланен. Коштмыж годым погымо поян фактический материал негызеш «Келшымаш ола» очерк книгам 1964 ийыште луктын.

Илен толын икымше гана солист семын 1999 ийыште руш калык муро дене сценышке лектын. Тылеч вара шкетын мурымо номер дене чÿчкыдынрак выступатлаш тÿҥалеш. Шкенжын репертуаржым марий муро-влак дене пойдара. Тудын кугу сценыште шкетын мурымыжо 2000 ийыште «Чолга шÿдыр» республиканский фестиваль годым лийын. Тунам Сеҥымашын XXX идалыкше лÿмеш тӱвыра полатыште композитор В.Куприяновын мурыжым курыкмарла йоҥгалтарен. Варарак Марий телевиденийыште икымше клипше лектеш. Композитор Валерий Кульшетовын «Мый мием чоҥештен» мурыжым калык ончыко луктеш.

Моштымашыжым кӱкшын аклен, Сапаевлан училищын педагогшо Л.Н. Сахаров деке келгырак шинчымашым погаш кошташ темлат. Скрипке специальность дене Сахаров тудым факультатив семымын туныкташ тӱҥалеш. Да лишыл жапыште Эрик марий поэт-влакын возымо почеламутыштлан семым келыштараш тӱҥалеш. Валентин Никитич туныктышыжо варажым тыгерак ойлаш тӱҥалеш:

Тудо ласка кумылан, яндар шонымашан рвезе ыле. Шарнем, ялысе йоча-влак дене модаш тÿҥалме годым тудо кугурак семынак пеш серьезно ойла ыле : «Тамара шÿжарем иктыланат обижаяш ом пу».

М. Шкетан «Ме тоштым сеҥена» (1931) очерк книгаште Марий кундемыште эн ончыч Оршанке МТС ыштымым ончыктен. Кугу верым кресаньыкым тÿшка озанлык дене илыме корныш вончыштарымылан ойырен. Ме ужына: колхозым виеш чоҥымо жапыште ялысе илыш граждан сар годсо гай, пачемыш пыжаш семын лийын. Вет лач тунам «совет элысе калыкмытын йöратыме ачашт», социализм чоҥымо годым класс кучедалмаш утларак пÿсемеш манме шояк теорийым шонен луктын, незер ден улан кресаньыкмытым икте-весе ваштареш таратен, кредалаш кынелтен. Тидын негызеш ялыште социальный конфликтын чот келгеммыжым писатель «Кодшо румбык» (1931) ден «Шурно» (1933) драмылаштыже моштен ончыктен. Нуно икте-весым ешарат, кокытыштыжат колхоз ыштыме жапыште ялысе калыкын илышыже пужлымым, икте-весе дене пуредылмым, туманлымым, ваш-ваш чогымым, улан-поян еҥым НКВД-лан кучен пуэн, ссылкыш колтымым, четлыкыш петырымым сÿретлыме. Кок драмыштыжат мыняр-гынат тиде ойган саманыште «класс кучедалмашын» келгеммыж нерген пунчеж шонымаш шижалтеш. Тунамак палемдыман: М. Шкетан кеч-кунам шке произведенийлажым пÿсö социальный конфликтеш негызлен, чоҥен, вияҥден. Тÿрыснек ончымаште, нине драме-влак коллективизаций годсо жапым пеш чын ончыктат.

1917 ий сӱрем тылзын эртыше пуламыр-влак дечын вара кӱчык жаплан революций деятель-влак В.А.Антонов-Овсеенко, П.Е. Дыбенко, Л.Б. Каменев, А.В. Луначарский, Ф.Ф. Раскольников, Л.Д. Троцкий,А.С. Булин шинченыт.
М. Шкетанын мыскара ойлымашлаштыже ик ойыртемым поснак палемдыман: автор лудшо еҥым эре ужын, шижын шога, тудын дене пеҥгыде кылым кучаш тырша, кумылаҥден мошта. Нине ойлымаш-влак калык мутланыме йылме дене возымо улыт да шонымашым кÿчыкын, сылнын да раш шыҥдарыме дене ойыртемалтыт. Тÿрлö йöрдымö койышым воштылын, автор лудшо еҥым яндар чонаным, поро ушаным, волгыдо йÿла дене илышым ужаш, ышташ шонен. Кеч-кунам шочмо калыкын вийжылан эҥертен, тудлан полшаш шонен, эре ончыко каен, у произведенийым возаш тыршен.

Творчество корныш чолган тошкалше авторын мурпашаже критикын шинчашкыже вашке пернен. Сылнымут тергызе-влак Валентин Колумбын поэзийже нерген кумыландыше поро шомакым каласеныт. Республикысе писатель – влакын кокымшо съездыштышт шке докладыштыже писатель ушем правленийын председательже Сергей Николаев тыге ойлен:

Война деч вара, 1948-1952 ийлаште А.Бик Н.К.Крупская лӱмеш Марий пединститутышто тунемеш. Лач тунамак «Чодыра патыр-влак» поэмым да «Опанасын рвезе жапше» поэмын туҥалтыш ужашыжым воза. Анатолий Бик – ныжылге шӱман поэт- лирик. Тудын произведенийлаштыже ме айдемын яндар чонжым, поро кумыжым, чот йӧратен да келшен моштымыжым раш шижына. А.Бик мыланна шуко почеламутым пӧлеклен.Иктышт изирак, весышт ятырлан шукырак улыт. Но кажныштыже ме еҥын ару шӱм-кылжым, йӧратен да ӱшанен моштымыжым, пиалым аклен да тудын верч кучедал моштымыжым ужына «Пиалем», «Салтак моҥго пӧртылеш», «Кузык»… Ятыр возымаштыже поэтын мыскараче кумылжо раш палдырна. А.Бик полмезе тукымлан «Кок йолташ» поэмым (1949), «Те тулык огыдал» пьесым, «Модыш пӧрт» почеламут книгам(1962), «Аршаш» поэма сборникым(1968) да молымат возен. Рвезылык – поэтын туҥ темыже. 1961 ийыште лекше «Шошо мардеж» почеламут ден муро книган лӱмжо гына огыл, а путынь содержанийже леве шошо мардеж гай! А. Бикын марий калык утларакше лирический поэзийын мастерже семын пала. Чынак, тудын эн кугу творческий сеҥымашыже поэзий дене кылдалтын. Но сылнымутышто ыштен кодымо пашаже поэзий кышкареш ок шыне. Уста лирик национальный музыкын эн массовой жаныржым вияҥдымаште кугу суапым ыштен – тудын шомакшылан композитор-влак витле утла мурым возеныт ( «Олмапу пеледме годым», «Ял покшелне, клуб воктене»…). Южышт калык муро семынак кумдан шарленыт. Вес йылме гыч кусарымым поэт чапле школлан шотлен да пашалан эреак мелын лийын. А. Пушкинын «Чыган- влак», М. Лермонтовын «Мцыри», чуваш литературын классикше Н. Ивановын «Нарспи» поэмышт, П. Ершовын «Пугыр имне» почеламутан йомакше да моло почеламутат А. Бикын тыршымыжлан кӧра марий йылме дене йоҥгалташ туҥалыныт. Поэт литература темылан ятыр статьям, рецензийым возен. 1976 ийыште Кугу Отечественный сар жаплан полеклалтше «Тул вӱд вошт» романжын икымше книгаже лектын. Пытартыш ийлаште автор тудым ӱмбакыже возен, но пашажым, тыгак ятыр моло творческий шонымыжым мучашке шуктен кертын огыл - 1980 ий декабрьыште ӱмыржо лугыч лийын.
М. Шкетанын колымшо ийла тÿҥалтыште возымо пьесыже-влак - «Сардай» ден «Ачийжат-авийжат» – кумдан палыме улыт, кызытат сценыште шындалтыт. Икымше драмыже – социально-психологический жанр дене возымо – марий поянын опкын тÿсшым келгын сÿретлен. «Кайыкат шке пыжашыжым шке пунжо дене ок опто, – манеш Сардай. – Илышыште эре тыге лиеш». Совет властьым сÿмырал шуымек, тудо шке кундемын озаже лияш шона. «Окса чер дене черланыше» еҥ айдеме тÿсшым йомдарен, ача-ава пуымо Вачай лÿмым-тÿсым амыртен, лавыртен. Пошкудыжо-влак тудлан ялысе сут поян Сардайын лÿмжым мыскылен, игылт пуэныт. «Шöртньö иялан» вуйжым пуышо, чын илыш корно деч торлышо Вачай-Сардайын шÿм-чонжо шÿч гай шемемын. Калык кокла гыч лекше, кöргö ÿнаран еҥ илышыште йоҥылыш корныш тошкалын, шуко шемерым ондален, пызырен. Сардайын арже йылт йомын огыл, садлан чонжым «пырыс удыркала», уш-акылжым йöсландарен, чот шоныкта. Малымыж годым пошырна, омо лугыч тöрштен кынелеш. Мо-гынат, Сардайын «йыпше темын». Совет кылкучем тыгай тÿшкалан корным петырен. Драме мучаште Сардай, осал пашаж дене пичкаен, шÿм-чон тургыжмым чытен кертде, нарÿмыжым йÿэш да кола.

Вӧдыр почиҥга (Писе Вӧдыр почиҥга) (рушла Урмыж) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Памашсола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 52 еҥ (2005 ий), 32 еҥ (2010 ий).

1946 — Зоя Георгиевна Зорина, филологий шанче доктор, профессор, Марий Эл республикын сулло шанчыеҥже. Шинчымашым Н.К.Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогик институтышто пойдарен, вара аспирантурышто келгемден. 1972-шо ий гыч Марий кугыжаныш университетыште туныктышылан пашам ышташ тӱҥалын. Вара йот йылме кафедра вуйлатыше, доцент лийын. 2 ий туныктымо паша шотышто проректор пашам шуктен. Ятыр шанче пашан авторжо. Россий Федераций кӱшыл школын сулло пашаеҥже.

Российшке крокет Англий гыч толын. Тÿвыра пашаеҥ шамыч, да аристократ-влак модмашым чот пагаленыт. Руш Кугыжан ешыже, Федор Шаляпин, Анна Павлова, крокет мастарлан шотлатыныт. Серызе-влак Максим Горький ден Герберт Уэллс эре ваш-ваш таҥасеныт. Кремльысе эмлызе-влак крокет модмаш дене политик-влакым эмленыт. Вет тиде спортодмаш суставым пеҥгыдемда, шÿмышкö тыныслыкым пурта. Вÿрыш адреналин логалме дене айдеме куана. Чаманен каласаш логалеш ССРУште крокет кугу пагалымашым сулен огыл. Кеч Санкт-Петербург олаште Регионгокласе Крокет Федераций почылтын гынат, тудо спортфедерацийлан ок шотлалт. Российште крокет спорт радамыш ок пуро. Тудым спорт тӱрлык реестрышкат пуртен огытыл.

Яраҥ кундем (йӱдв.-касв. Йӓраҥ кундем; рушла Яранский район) - административ кундем Киров велыште, Российыште. Рӱдыжӧ Яраҥ. Калыкчот 31,7 тӱж. еҥ наре.

Деревня Лопка-Памаш (Лопка Памаш) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Сурьянинов Александр Васильевич — II степенян Ачамланде сар орден, II степенян Чап орден да III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.