Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
4. (mot d' éndjolisse) tecse ki aparexhe sol waitroûle ki vs mostere ene sacwè so l' ovraedje di voste éndjole. Tins d' l' astalaedje Linux, on toume so on messaedje: "dji so ki rwaite après les éndjins"

1. volêye di côps (po coridjî èn efant, dins ene apougnåde, evnd.). I s' a vlou bate, mins i nd a yeu ene, di dobleure. Loukîz al pådje "sinonimeye". F. "raclée, tripotée, rossée, trempe". >> fote°; u : diner ene dobleure: bate comifåt. Il a fotou ene dobleure å råpén, et k' i n' è pleut rén. F. "rouer de coups". >>ramasser°; >>atraper; u : aveur; u : riçure ene dobleure:esse batou. F. "être roué de coups". >>ene dobleure di Diè l' pere: ene foite dobleure. F. "raclée mémorable".

II. [addj., todi padrî] a vey avou ene sacwè ki dischind assez roed. >> baxhaedje avalrece: (economeye) baxhaedje (des boûsses, di l’ economeye) ki s’ etertént. F. "tendance baissière".

Adon, li cowaidance [solidarité] nåcionåle djouwa et on evoya des "crompires" dins les provinces k' avént fwin. Come c' esteut novea, on loma l' amagnî come on l' loméve dins l' province k' aveut evoyî les amonucions => did la li siebe eyet l' crowate "krompir".

3. (tot cåzant d' on moumint) al mitan di. Oyi, mins, i m' faleut fé m' båbe tos les djoûs, et laver mes pîs emey samwinne (J. Lahaye). Disbåtchî, disseulé, Marco Pantani a stî rtrové moirt en ene tchambe d' otel, emey fevrî 2004 (L. Mahin). F. en milieu de.. >> emey cwareme: al mitan do cwareme. F. à la mi-carème.

III. [prono sins djin] divant les viebes di movmint, replaece et anonce li sudjet metou padrî. Lacobén k' i gnè vneut ene pitite froede air do bwès, ca on-z åreut yeu stofé. I gnè moussive 10 tones a l' eure. Gn arive èn ome ki s' dit evoyî pa l' Werbechtele. I gn a aspité ene peclêye di coirnayes. On dit eto: Lacobén k' i vneut...; I moussive...; Arive èn ome...

Dinltins, èn djin d' 50 ans esteut ddja waiteye come ene viye djin. Asteure, sapinse li spot del gazete Tintin, on s' loucreut voltî come djonne disk' a 77 ans. Adon, les "vîs", c' est les cwate-côps-vint.

fleur di boure [f.n.] 1. boton d' ôr (fleur). F. renoncule des prés. 2. Ranunculus bulbosus. Etimolodjeye: pa stindaedje des dessins d' fleurs k' on meteut so les lives di boure u a cåse k' on n' saléve li boure ki cwand les botons d' ôr estént floris.

Li 25 d' octôbe, c' est li 298inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 299inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 67 djoûs divant l' fén d' l' anêye.

zone [f.n.] aroyeye sitindowe di tere. Dj' els aveu veyou ki buziként ttåtoû del zone militaire. Ene zone frontîre; ene zone dandjreuse. F. zone.

e galo: Le galo est yunn dez dóz laungg de la Bertaèyn. Le galo est unn laungg romaènn (oreinaéy deü latein). Nan poet corr li donae le non de brito-romaen. L'autr laungg de la Bertaèyn (le berton) est yèll unn laungg celtiq. Nan cauzz galo dan la partiy oriantall de la Bertaèyn.

Li latén d' eglijhe, c' est l' latén k' esteut dins les paroles des messe, vepes, ôtes ofices et priyires catolikes, do tot cminçmint di l' Eglijhe disk' å djoû d' ouy, po sacwants ofices eternåcionås.
on : scrijha do betchfessî ô ki mostere on prononçaedje toprès d' on /ɔ̃/ (on) corant so l' Årdene ey e Roman Payis: on bon conp; li tron ås fons

Mågré des rclamaedjes al dierinne broke del Walonreye, les martchandaedjes ont stî clôs li 18 d' octôbe 2016, eyet l' acoird siné li 30 d' octôbe del minme anêye.

Les fåcons, c' est on djinre d' oujheas, ki c' est des sôres di moxhets voyaedjeus. I sont ratroplés dins l' famile des fåcnidîs e sincieus latén, Falco.

Etimolodjeye: calcaedje riwalonijhî do picård bagnole (pitit batch po bagnî, schadrea), pu stindaedjes di sinse come po "batch", calkés eto på francès.

| ponete [f.n.] pitit batch po les poyes aler ponre. On-z årè l' tins, did ci å Dierin Djudjmint, do rovyî l' Kéke e si ptite ponete (A. Laloux). F. "pondoir".

Li rfondaedje d' ene langue (on dit eto: normålijhaedje u normålijhåcion), c' est èn ovraedje tecnike so çou k' on lome li coir do lingaedje, dj' ô bén li motlî eyet l' croejhete.

Å cmince des gueres gueres del Gåle, Commius, li tchîf des Atrebates, s' aloya-st avou Djule Cezår; mins pus tård, i s' meta-st avou Vercingetorix et s' bate siconte des Romins. Il ont pårticipé å sidje d' Alesia. Pus tård, on côp batous, il a bagué avou ene pårteye di s' peupe viè les iyes britanikes, dins l' boket nonnrece di çou ki dvénrè l' Inglutere, wice k' il ont basti leu novele mwaisse veye Calleva Atrebatum (Silchester).

Li pont Sint-Lambiet, besti sol ruxhea d' Orcîmont et d' Bayamont, date di 1774 et il esteut etertinou pal fabrike d' eglijhe. On estiméve adon k' i sierveut å vicåre po-z aler dire messe al Forêt, e passant l' wé k' est djondant. La ledjinde rapoite ki Sint Lambiet (patron d' Vresse) et Sinte Agate (Laforêt) ni s' etindént nén foirt. Adon, po-z espaitchî Sinte Agate di vni a Vresse, leye ki s' displaecive todi e caleze, li pont aveut stî fwait si stroet k' on n' î pleut passer k' a pî u a bourike.

Mins, avou Lucyin Mahin eyet Djan-Pire Dumont, ces noveas romantîs la ont ça d' bea : i fwaiynut passer leus spoûles dins on monde la k' on n' djåze nén walon podbon. Et renairer insi li djinre d' on bea côp !

E l' arabe, c' est l' prononçaedje di sacwants payis (Aldjereye…) del lete ج (jim) ki s' prononce j e l' arabe classike ey e l' arabe marokin.

discheure (si discheure) [v.pr.] si dcweli, amwinri pår. Dispu sacwants moes, ele s' aveut leyî aler et si discheure tote: hodêye, li djin (E. Gilliard). rl a: alanmi. Coinrece walon do Mitan.

Les scrijheus d' romans e walon si polnut conter so les doets des deus mwins (V. Georges). Paski on n' pout nén conter come romantîs tos les scrijheus e walon k' on fwait del prôze.

1. refoirci gamén, djonnea (13-16 ans). C' est on ptit galopea ki frecante dedja (F. Deprêtre et R. Nopère). Nos gamenes corèt dedja après les galopeas (Motî d' Nivele). F. adolescent.
båboter [v.s.c.] begyî. Åyîz des wants ubén des guetes, vos n' m' etindroz nén båboter po vs evoyî båjhî bréjete. F. balbutier, bégayer. Disfondowes: bâboter, barboter, bârboter, båboter. | båbotaedje [o.n.] beguiaedje. F. bégaiement, balbutiement. | båboteu, båboteuse u båbotresse [o.f.n.] beguieu(se). On n' direut k' les båboteus sont pus assotis ki ls ôtes po djåzer. F. bégayeur, euse. Disfondowes: bauboteu. Coinreces Payis d' Lidje.

ustiyî (codjowaedje) [v.c.] diner les usteyes k' i fåt a (ene sakî). Lacobén k' il esteut la po m' ustiyî. Loukîz a : enustiyî, ahessî. F. outiller, équipper.

3. vî mousmint. Ci n' est pus metåve, ç' n' est pus k' ene foufe (A. Carlier & W. Bal). Dji va cachî dins mes foufes po trover ene pîce po mete a vosse marone (F. Deprêtre et N. Nopère). On dit eto: clicote, håre, nipe, gobeye. F. nippe, défroque, haillon, oripeau, guenille.

IV. si siervi di [v.pr.] eployî. Li bwès d' poye wåde li tchaleur cwand k' on l' toutche; c' est po ça k' on s' endè sierveut po fé des djoks ås poyes. Dispu todi, on s' sieve d' årzeye po fé des panes (A.Howaerts). Dj' ans yeu ç' casrole la avou l' fornea, et s' è siervi et s' è siervi toltins (L. Remacle).

2. siervi di: esse eployî come. Èn ålea, c' est ene pîce ki sieve d' astoca ås poes. Cwénze djoûs pus tård, mi rodje nåze sierveut d' essegne å teyåte del Coû d' Infier, et on ptit Tchantchès d' bwès acoreut sol sinne (J.D. Boussart).

disnorter (codjowaedje) [v.c.] rinde tot pierdou. Li spotchaedje do walon fourit on goulag sicolodjike k' end a dzôrnyî eyet disnorté ene peclêye, di Walons (L. Mahin). rl a: troubler, dizôrner. F. perturber, désorienter.

Ele sieve a fé cnoxhe les rcwerances sol walon des mimbes del societé, dins les dominnes di diyalectolodjeye del toponimeye et d' l' antroponimeye. Gn a yeu k' on côp on papî sol sociolinwince (e 1988). Ele ni fwait nén åtoû do linwe-ehåyaedje ni do rfondaedje. Tos les papîs sont scrîts e francès.

sipér u espér (ambedeus råles) spér (pacô minme après cossoune) [o.n] djin k' est moite, mins ki rvént sol tere, sins coir, po fé sogne ås vicants. Les calins n' veyèt måy di spérs (J. Dejardin). Li spér di cwand dji vs racontéve, c' esteut ene loumrote (W. Marichal). Gn aveut on spér avå l' fagne ki s' pormoennéve e fôme di fabrike. On dit eto: rivnant, rivnåd

asgur [f.n.] cwålité di çou k' est sgur. "C' est come ça avou l' sida !" vos amake-t ele avou l' asgur d' on mådjuster d' univiersité. (L. Mahin) F. assurance, aplomb. rl a: sigur. >> d' asgur: ki tént bén droet, ki tént bé so ses pîs. rl a: assene.

| coirnixhea [o.n.] 1. traitoe k' on-z î emantche li tripe après, po bôrer les boudins. rl a: boudinoe. F. entonnoir à boudin. 2. coine di fier metowe a l' evier so on long baston, po distinde les ciedjes a l' eglijhe. Disfondowes: cwarnichia, cwèn'hê, cwan'chê, côrnichia.

Po dire li veur, les rais alfa et bêta sont asteure waitîs come des bokets d' atôme (påtroûle atomike) et pus come des waches electromagnetikes.

| pixhaedje [o.n.] no d' fijhaedje et no di çou k' est fwait (accion eyet si adierça) pol viebe "pixhî". I s' ravoeye å mitan di s' pixhaedje. F. "miction". >> rodje pixhaedje: sôre di maladeye.
On l' seme voltî e l' Årdene, e l' Almagne, el Swisse. Mins, e 1977, g è dmoréve pus ki 25 ectåres di speate dins l' Province do Lussimbork. Did la li foice ki fjha li tchambe d' agricoûteure pol renonder, avou des novelès varyistés.

2. ki n' sait pus rén dire. Li ptit did mon Hérin ? Il a dit l' prumire sitrofe di s' rima, pu il a toumé astok. Li cmere a dmoré astok: ele droveut l' boke mins nén moyén d' fé rexhe on mot. F. à quia.

tchôd modou u tchôd-modou, tchôde-modowe [o.f.n.] sakî novea dins on mestî, ene binde, ki n' a nol apriyesse, ki n' conoxhe rén a rén. rl a: mode, rl a: rsouwer. Pl. des tchôd-modous, tchôde-modowes. F. novice, néophyte, débutant(e), bleu(e), nouveau, elle. Etimolodjeye: no d' acolaedje adv. + addj.

caracteristike [f.n.] sacwè bén da vosse, ki les parey a vos n' ont nén. Dji croe ki li rîle des troes cossounes, c' est ene sacwè k' i fåt di tote foice wårder; c' est ene caracteristike, ene piceure tipike do walon (L. Mahin). rl a: piceure. Etimolodjeye: calcaedje do F. caractéristique.

Li grand Rbek (a l' atake : Erbek ou Ribek; dins ene fråze : a Rbek; fr: Rebecq), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Roman Payis.

Diviè 1921, il evoye on live "privé" a sacwants soçons, ki l' tite, c' est "L'unionisme wallon pendant l'occupation allemande en belgique - 1917-1918", eplaidî a Bårçulone (a l' Imprenta catalana, Cambo & co). Il î mostere ki, wårder les administråcions ås mwins des Walons tins del guere, c' esteut lweyå et nén ene traitrijhe, come les tribunås et toplin des efoufeyès djins el pinsént.

Etimolodjeye: mot bodje: "copete", cawete -urner, rissaetchante betchete si- (2), => "sicopeturner" (rissaetchî l' copete), pu rispotchaedje do shuvion -eturner => erner.

I. [v.c.] sipåde. Il ont dispårdou l' fôraedje po l' fener. Il est evoye dispåde li fumî. Il ont dispårdou tote l' aiwe so l' plantchî. Vola m' laecea dispårdou. Les petotes sont dispårdowes totavå l' aire del gregne. Les puns sont tot dispårdous so l' gurnî. Deus rigletes di posteas electrikes dispårdèt ene tene djaene loumire (J.P. Dumont). rl a: rispåde, sitramer, sitårer, bardouxhî. F. épandre, répandre, épancher, renverser, éparpiller. >> Kî dispåd ses djotes ni les ra måy totes: cwand on fwait ene sacwè d' måhonteus, minme k' on saye del fé rovyî, les djins endè wårdèt todi kéke sovnance. >> dispåde ses liårds: furler ses cwårs, elzès dispinser a non-syince. F. gaspiller. >> dispåde les eures: (tot djåzant d' ene ôrlodje) mostrer les eures ki passèt. Ene ôrlodje tote dislabrêye Dispåde ses eures sins souner (C.Thonet). F. égrener.

Wanrote [n.pl.] viyaedje di Flande, di l' arondixhmint d' Lovén, e flamind Waanrode. Vî scrijha: Walrode (1139). Etimolodjeye: flamind Walen-rode (sårt des Walons); rl a: Waleme, Wancene, Walin.
Les cis ki critikèt li rfondaedje do walon, i sont payîs (ou, pol moens, ecoraedjîs pår) pa les francès-cåzants po semer l' margaye inte les Walons. Les Francès ont-st eployî cisse tecnike la tocosté et di tos tins, metans po mete li bisbrouye inte les Marokins et les Aldjeryins. Pu s' vini prezinter grandiveuzmint divant les margayeus avou des « nos estans la po vs fé rexhe foû do broûlî ; vola çou k’ i fåt fé... » (nén dit : cial, cåzer tertos francès) (on djonne Walafrikin, li 2 d’ nôvimbe 2015).

å Durant Indicatif Erirece singulî: eu, -eus, -eut, estô di -éve(s) (prumire troke) et -ive(s) (deujhinme et troejhinme troke). Ces cawetes la del cwatrime troke si trovèt el cénkinme.

Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "rilén", "dislén" et "disdjale", et li spårdaedje di ces alomåcions la e 20inme sieke el mape A.L.W. 3.25 (notûle 3.86).

El Beldjike, on djåze afeye di "vîs tchômeus" u "tchômeus di longue durêye" : c' est les cis ki sont payîs d' l' ONEM dispoy pus di deus ans.

1. >> si tuzer moirt: tuzer foirt, si casser l' tiesse a. Dji m' tuze kécfeye tot moirt, dji cwir, dji m' casse li tiesse po trover on moyén d' ariver al ritchesse (E. Remouchamps).

seucea [o.n.] sawou (åbe). Li måjhone esteut a mitan catcheye pa ene håye di seuceas k' el waerantixheut del bijhe (E. Gilliard). Li seucea a metou s' grand tchapea d' djårdinî (J. Mathot). F. sureau.

(Ti sovénss di ces djoûs la k' ont fritchî evoye, / La wice ki les Francès ont divnou mo rlomés ? / Èt sovénss ki, so les piramides d' Edjipe, / Nos avans tertos oizou schaver nosse no / Mågré les (laids) vints, mågré l' (såvadje) daegn et les (waeraxhès) aiwes // Nos avans wangnî l' guere et fé floter noste åbarone sol banstea do monde. / Mins twè, valet, l' sôdård, t' endè sovénss eto ?)

Nén dandjî del noere pinteure. Si on maxhe do bleu, do rodje et do djaene, c' est tot djusse li boune coleur po fé rsinti mes sintimints (p. 8).

I screye des longuès rimêyès paskeyes, a môde des powinmes greks et laténs, sol vicaedje e l' Årdene. Els a ramexhné dins “A, c' esteut l' bon tins” (1971); “Li ptite vatchresse” (1972); “"Facteurs, djindårs et li cpagneye” (1979).

Cwand il esteut po ploure des walêyes d' oraedje et les djåbes dressêyes a croupetes, on pleut råyî les påtes ki briként foû del djåbe (elle årént stî schoyowes pal plouve, et pierdowes).

1. ribote, tournêye des caberdôxhes. Il ont fwait l' guintche tote li shijhe (ramexhné pa M. Francard). Ene boune guintche, ça rind d' l' ahé. On dit eto: guindaye, flinke. F. bamboche, ripaille, fête, réjouissance, noce, guindaille, beuverie, orgie. >> peter ene guintche; u >> esse e guintche: guintchî. F. faire la fête. >> peteu d' guintche: guindayeu. F. noceur.

ladsu [adv.] a ç' moumint la, adon. Ladsu l' coirbå, si fir ki s' tiesse è divneut sote, Por lu lyi tchanter ene tchanson, Vout drovi s' betch... et leye tchaire ès bôrlote ! ([[Lafontinne, ratourné pa L. Bernus). Ladsu dji lyi a espliké l' ortografeye Feller, et k' i gn aveut ene grammaire walone (Y. Paquet). F. là-dessus Tcherpetaedje : aplacaedje di 2 adviebes : "la" + "dissu 2".
On cråmignon, c' est ene tchanson e walon ki s' tchante tot dansant avå les voyes, e s' dinant l' mwin. Li movmint des danse, c' est des crawiaedjes, did la li viebe «cråmignoner».

| grijhon [o.n.] bådet, ågne. El monde est, sins tcherbon, come on payis sins pwin, come on hape-tchå sins liård, come on grijhon sins strin (F. Dewandelaer). F. âne, baudet.

| ponou [o.n.] (imådjreçmint) novele. >> li ponou et l' cové: les pondants et les djondants. Loukîz a : pona. F. "tous les détails, tenants et aboutissants".

1. fé onk u sacwants oûs, tot djåzant d’ èn oujhea. Les poyes alént ponre et ponre ; des oûs a deus casses, dandjreus (A. Laloux). F. "pondre". >> Les poyes pondnut på betch: i lzî fåt dner a magnî po k’ ele pondexhe bén. >> i gn a metch: les poyes pondnut på betch. >> I ploût a Palijhoû, les poyes ponèt, les coks tchantèt: rime-rame.

Li 27 di djanvî, c' est li 27inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin. I dmane 338 djoûs (339 po ls anêyes bizetes) po-z ariver å dbout d' l' anêye.

| tuzaedje [o.n.] no d' fijhaedje et no di çou k' est fwait (accion eyet si rzultat) pol viebe "tuzer". Signeur, aidîz mu co å mitan d' l' ovraedje po k' mi tuzaedje ni s' pierdaxhe nén pattavå (E. Pècheur). Li live "Ya Basta et vos nd åroz", rashonne sacwants bokets, contes, tuzaedjes et scrijhaedjes, temons do voyaedje e walon da Yves Paquet. F. pensée, réflexion, méditation, songerie. >> evoyaedje å lon do tuzaedje: evoyaedje di pinsêyes a ene sakî sins djåzer avou lu, et sins l' riwaitî. F. transmission de pensée.

| edjalaedje [o.n.] no d' fijhaedje et no di çou k' est fwait (accion eyet si adierça) pol viebe "edjaler". F. gel, congélation, solidification.

Li Påjhûle Oceyan ou Påjhire Oceyan ou Oceyan Pacifike, c' est èn oceyan k' est metou inte l' Azeye, l' Ostraleye, l' Amerike et l' Antartike.

rihagnî u erhagnî / rhagnî (codjowaedje) [v.c.] hagnî on deujhinme côp. Li veye î hagne après l' moirt, Et l' rihagne, Cwand l' vint d' bijhe el kihagne (G. Appolinaire, ratouné pa L. Mahin).

Li vexheye, c' est ene boûsse metowe dins l' sistinme pixhrece des biesses ås tetes, po rashonner li xhlé ki vént des rnos, divant del fé rexhe e-n on côp, å pixhaedje.

Li discomuniaedje, e li rlidjon catolike,c' est l' "fotaedje a l'ouxh" di l' Eglijhe d' on crustin (catolike) k' a fwait on grand petchî ou k' a fwait do toirt å catolicisse.

Li ci ki l' atrape est lomé "tigneus". Il est rlomé come onk ki s' måvlêye voltî, et minme diner des côps d' pougn (did la l' viebe «tignî».

Po distrîxhî, gn aveut cobén on martchî d' fwait inte on moustî et on signeur. L' abeye ahessive li signeur del mwin d' ouve des moennes. Li signeur dinéve li tere, mins dveut payî l' eglijhe ki, come di djusse, serè å mitan do viyaedje.
4. disconte (po des cayets ki s' tchokèt). rl a: vini astok, aler astok. >> astok ! c' est l' pus roed ki dogue ! u: astok, vî stok: dijhêye cwand des djins s' bukèt. >> toumer astok avou: rescontrer des djins k' on n' vôreut nén. Dj' î a toumé astok avou les vijhéns. F. se faire accrocher par. 5. a fond, fer, foirt. I ronfele astok. F. fermement, fortement. >> bouxhî, luter astok: bouxhî, luter d' totes ses foices. >> serer d' astok: serer, siplinctrer ene sakî, ene sacwè, propmint u imådjreçmint. F. serrer de près. >> cortizer astok, u: frecanter d' astok, u: hanter d' astok: esse toltins avou l' minme kimere, cortizer po l' mariaedje. F. faire la cour assidûment. >> travayî d' astok: travayî fer. F. sans désemparer, d'arrache-pied, avec ténacité. >> èn ome d' astok: a) on foirt ome. b) on vayant, on coraedjeus. F. énergique. >> èn ovraedje d' astok: èn ovraedje bén fwait. F. du bon boulot. >> doirmi astok: doirmi come on sodoirmant. F. dormir comme un loir. >> djouwer astok: a) djouwer sins s' djoker. b) djouwer seré. I djouwe astok: i doet fé 15 po wangnî. >> waitî d' astok: riwaitî sins baxhî les ouys. rl a: carwaitî. F. fixer, regarder fixement. >> esse d' astok, u: si sinte d' astok: esse presse a l' atake, a l' ovraedje. rl a: adrame. F. être en forme. >> shuve d' astok: shuve di tot près. rl a: shût-cawe.

Xhorisse si trove a 30 km di Lidje et 30 km di Huy, so on tiene inte les vås di l' Aiwe-d'-Oûte et d' Ambleve. Li boket do viyaedje metou a bijhe est sol Calistinne (redjon), c' est la k' on trove les tchamps; li boket a nonne c' est ddja l' kimince di l' Årdene, avou ses bwès. Li pont l' pus hôt c' est l' tchapele Sint-Rok, 346 metes hôt.

Li xhmer a-st avou des consecantsè influwinces do Sanskrit, eyet do Pâli, åd triviè di l' influwince do boudisse eyet do hindouyisse dins l' tuzance Xhmere.

3. emantchî (sicroter des cwårs). C' est on voleu: i m' a schoircî d' on franc å kilo (Motî d' Nivele). I m' a schoircî sol pris d' mes petotes (F. Deprêtre et N. Nopère). F. voler, rouler, escroquer. >> cwand on schoirceye èn ome, on n' a kel pea: (djeu d' mot inte les sinses 1 & 3) li ci k' emantche les ôtes, i n' frè nén long feu.

C' est on live d' apocalipe. Li live pretind ki l' mådjustér Esdrasse åreut sitî veyou pa des andjes, ki lyî årént raconté l' difén do monde, eyet les poennes et les djoyes des cias k' ont morou.

| schoirçaedje u eschoirçaedje 2 [o.f.n.] no d' fijhaedje et no di çou k' est fwait (accion et si rzultat) pol viebe "schoircî (2)". F. dépeçage, dissection, épluchage, dépouillement, dépiautage, équarissage, écorchure, excoriation, égratignure, éraflure. >> schoirçaedje e vike (u: evike): discotaeyaedje d' ene biesse co vicante, po des sayes di biyolodjince. F. vivisection.

2. sitouwåcion, po li lwè, cwand deus djins sont maryîs. Mins après, il a raboirdé å Belin, pu il a dmandé å cinsî po-z awè l' comere e mariaedje (G. Lucy). >> mariaedje dimande manaedje: i fåt aveur ene måjhon si on s' vout maryî. >> e plin mariaedje: do tins k' les djins sont maryîs, sins contrat. On-z a atchté ç' tchamp la e plin mariaedje: ça fwait k' i m' endè rvént l' mitan.
II. si disfirlotchî [v.pr.] toumer a firlotches. On dit eto: toumer a brimbådes, si dislinner, si disfligoter, tchaire a bokets, a fligotes.

1. ki bodje toltins, tot djåzant d' èn efant. A les hårpiyants djonnes ! Motî del Gléjhe. Dimeure trankiles, sacré ptit hårpiyant (Motî d' Bastogne). Loukîz a : ramxhiyant, arnåjhe, hodåve, hodisse, wespiyant, taenisse, haeyimåve. F. remuant.

Li halcrosse H provént å pus sovint di des mots laténs ki cmincént pa H : hominem (ome, vî scrijha home), hibernum (ivier, vî scrijha hiviér), hirundo (oronde, vî scrijha horonde, haronde). Mins eto di des mots greks hôrologion (ôrlodje, vî scrijha hôrloge).

2. meubes, ekipmint d' ene måjhon. >> awè totes ses ahesses: a) awè ene bele måjhon avou tot çk' i fåt, tot cåzant d' ene djin. F. être bien installé(e). b) awè tos ls ekipmints (såle di bagn, cabinets, radjondaedje al corante aiwe, al loumire, å telefone), tot cåzant d' ene måjhon, d' ene veye. Voess totes les ahesses des grandès veyes, djo ! F. commodité, facilités, luxe, confort, standing.

1. sôre di coraedje d' on tchvå, la k' gn a k' ene pate ki toutche daegne a côp, mins les deus di dvant djusse ene après l' ôte, pu les cenes du drî sifwaitmint. Loukîz a rotaedje, traftaedje, ambe. F. galop.

2. (pus stroetmint) djin ki djåze li lussimbordjwès. I s' maria avou ene des Tîxhes, ene grande curêye, ki lyi frè vey li diåle tote si veye (A. Lenfant). F. Allemand(e), (d'expression) germanique.

1. schate. F. bord, limite. >> a l' aschate: a schate, a schipe sol boird, presse a toumer. Ni dmeure nén a l' aschate do taessea d' four. On dit eto: a aschape. >> Schwele a l' aschate soune a si etermint: Ni metoz nén les cassons å fén boird (d' ene tåve, d' ene dresse); i vont tchaire et si spiyî. >> c' est des cas a l' aschate: ki n' shuvèt målåjheymint ene rîle. I fåt rloukî s' i gn a pont d' cas a l' aschate. F. à la tangente.

Ene des ståcions do metro a Rennes, li mwaisse-veye del Burtaegne, a les plakes metowes e francès eyet e galo; mins çoula dmeure foirt råle, eyet l' lingaedje galo est sovint bén moens veyåve et do côp moens cnoxhou, kel burton.

Li mizrete (on dit eto : li tchike, li sucete, li linwe, li savon, li cråxhe, li shû, li marinde), c' est come ene pitite misse ki flote dins l' bouye des aiwes des cavales, des bådes et des vatches. Elle muzeure 10 a 15 cm. Si coleur va do blanc å brun.

1. siervi a: esse eployî po. Les "Gott mit uns", "Allah akbar", "Au nom du Christ" ont trop sovint siervou a-z escourci les djins pol pus grand crime so cisse tere ci: li guere (P. H. Thomsin). Si dji n' dene nén m' cour å penin d' voste amour, a cwè çk' i pôreut bén siervi ? (M. Meurée).

4. pû (piou). Les galopeas lyi corèt sol tiesse. Ås gamenes ki n' si vlént nén leyî spuyter, on djheut "Les galopeas vos moennront-st e Mouze (Motî da Haust). F. poux.

Atrivå [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Hatrival, rebané avou 6870 Sint-Houbert; limero diyalectolodjike: [Ne 15]; vî limero del posse: 6902. Ortografeye disfondowe UCW pol posse: Atrivau. Sipot des dmorants: Coirbås (Disfondowe: Cwarbaus).
لویي په کالونیو کې د ظلم کولو خلاف وو، او له خلکو سره ېې خاص همدردي لرله، د هر ډول غلامي انعطاف ناپذیره دشمن وو، د خلکو د رفاه لپاره ېې ډېرې هلې ځلې کولې، ډېره هڅه ېې دا وه چې په افریقا کې د ځایي خلکو ټولنه جوړه کړي، کله ېې چې تولنه جوړه کړه د دوي مشرانو باندې ېې د فرانسې د گټو ساتنه زدکړه او حتی داسې یو بنسټ ېې کېښود چې د دوي بچي چې وروسته به قدرت ته رسېږي د فرانسې گټو ته وفاداره پاتې کېږي. لویي کوښښ وکړ چې سېنېگال داسې یوه بنسټیزه زاویه کړي له کوم ځای چې ټولې فرانسوی کالونی یا مستعمرې کنټرول کېدای شي.

ـــ په ۵ رجب ۱۴۲۹ هـ ق كال دوانت وايگل ولسوالي دجمچگل په سيمه كې داشغالگرو عسكرو خورا ستر بيس چې دوئ ته يې خورا ستراتيژيك اهميت درلود دمجاهدينو دمسلسلو بريدونو له امله تخليه كړ او گڼ شمیر غنيمتونه دمجاهدينو لاس ته ورغلل .

د ننۍ نړۍ واقعيتونه دا دي چې د نړيوال کيدنې پروسه کې د ورسته پاتې او لږ پر مختللو هيوادونو رول او ونډه د شتمنو او پرمختللو هيوادونو په پرتله په هيڅ حساب ده . زما په نظر د نړيوال کيدنې په ځای به د نړيوال کولو اصطلاح حقيقت ته نژدې وي . همدرانگه د شتمنو هيوادونو په منځ کې په نړيوالو سياسي او پوځي سازمانو (ملگري ملتونه ، د امنيت شورا، ناټو) او نړيوالو اقتصادي جوړښتونو (نړيوال بانک، د پيسو نړيوال صندوق، د سوداگرۍ نړيوال سازمان، پورته ذکر شوې کميټې) کې د امريکا متحده ايالاتو رول او ونډې، همدارنگه د نړۍ په هیوادونو د نوو ليبرالانو د امپراطورۍ او اصولو منل او د امريکايی لوړپوړو چارواکو له خوا په ښکاره او ډاگه د نړۍ د مشرتوب او لارښوونې ادعا ته په کتو سره زما په فکر د نړيوال کولو د اصطلاح په ځای به د نړې امريکايی کولو اصطلاح کارول د اوسنيو واقعيتونو سره سمون ولري . گلوباليزم د پانگه وال نظام په امپرياليستي پړاو کې د نوي ښکيلاک په شکل کې نسبتاٌ نوی پړاو دی . د نړۍ په هيوادونو کې چې د ديکتې له لارې د نوو ليبرالانو د اقتصادي کړنلارې او ايدیالوژۍ د منلو کومه پروسه روانه ده، دا نړيوال کيدنه نه خو نړيوال کول دي ، بلکې امریکايي کول دي په امريکايي موډل سره يعنې د نړۍ امریکايي کوونه . په نورو هيوادونو او ولسونو باندې د خپلې ارادې او موډل د منلو او تپلو له پلوه امریکايي کوونه د سويتيزم سره پرتله کيدای شي . ځکه شورويانو ته هم د شوروي موډل پرته نور شکلونه د زغم وړ نه وو. د چين، پخوانۍ يوگوسلاويا سره د اختلافونو، په هنگري او پخوانۍ چکوسلواکياد بريدنو يو مهم علت هم په همدغه ټکي کې نغښتی ؤ. په اوسني شکل سره د گلوباليزم يا د نړۍ امريکايي کوونې موخو، طرز تفکر، تکتيک او ستراتيژۍ ته په کتلو سره هغه هيڅکله نه شي کولای چې د نن او سبا ورځې بشري ټولنې ادراه او سوکالي تاُمينه کړي . د تکامل د عمومي قانونمندۍ سره سم چې د متضادو او اختلافمنو اړخونو تر منځ مبارزه او سيالي چې په ترڅ کې يې نوی د زوړ او عدالت د بې عدالتۍ ځای نيسي، اميد چې د وروستني استکبار ځای هم عدالت، اعتدال او د نړۍ د ولسونو ارادې ته درناوی ونيسي . ځينې علمي وړاندوينې دغه زيری ورکوي چې په لاندې توگه يې هم دنړيوالو اقتصادي ځواکونو د کورنيو ناخالصو توليداتو د څرنگوالي څخه اټکل کيږي .

که يو ليکوال په خپل کتاب کې خپل يا پردي نوي جوړ کړي لغتونه راوړي دا يې خپل کار دى، که د خلکو نه خوښېږي نو د دۀ کتاب به يې نه خوښېږي، د بل چا يې څۀ؟

شیبه راډیو خپلو اورېدونکو ته سم معلومات، دقیق او پر وخت خبرونه، د خبرو اترو متوازن چوکاټ او سالمې تفریحي خپرونې په نوښتګر انداز کې وړاندې کوي.
نن ټکی اسیا په خپل کاري مجال کې وتوانېدل چې په نړیواله سطحه د مهمو خبرونو لومړنۍ سرچینه وګرځي او نوم یې په نړیوالو خبري ویب پاڼو کې راسي، د مثال په ډول: ډیلي میل اونلاین نیویارک ټایمز افغان تحلیل ګران او سلګونو نوري نړیوالي خبري ویب پاڼي.

د ایزو ۹۰۰۰ هغه گڼه چی په ۱۹۹۴ کی په چاپ ورسیده. پدی ځای کی د کیفیت په تضمین نور هم تاکید وشو. هغه نوی کار چی پدی برخه کی وشو د مخنیوونکو فعالیتونو د جوړولو څخه عبارت وو. ددی معنی دا چی مخکی لدی چی کومه ستونزه د محصول په کیفیت کی رامنځ ته راشی نو باید دهغه څخه د مخه تری مخنیوی شوی وی. علاوه ددی د اسنادو او پروسیجرو په جوړولو او ساتلو یی تاکید وکړ.

کوشانيان د مسيح تر زېږېدو ١٦٥ کاله د مخه ځينی قبيلې چې د آريايي ساکانو او سيتيانو سره په وينه او نژاد کې شريکې وې او دڅيرو او اوږدو پزو او نورو جوله ييزو او ژبنيو ځانگړنو له مخې د شمال ختيز آريايي نژاده چخه گڼل کېږي او چينيانو دوی يو چی بللي دي. له خپل پخواني ټاټوبي يعنې ختيځ چين څخه د سير دريا وادي ته راورېدل، ددغه ځای ساکان يې و ختيز ته او په باختر کې د آريانا سيمو او د اينډوکوښ سويل ته وشړل او ځای يې يوچيانو ونيوئ. يوچيان د ٧٠ ق. م په شاوخوا کې تر آمو راپورې وتل او د تخاريانو په مرسته يې باختر ونيوئ. تر دې وروسته يوچيان او تخاريان سره گډ شول او يو غښتلی او بېل ټبر ځنې جوړ شوی چې د کوشي، کوي کوشانگ:کوشان مشهوره قبيله د همدې خلکو له پنځگونو قبيلو څخه وه. دکوچی (پونده) کليمه په پښتو او دری کې د دې ريښې نمايندگي کوي. د دې قبيلې لومړی پاچا کيو- تسيو- کيو KIU-TSIU-KIU(= کوجوله کره کدفيزيس KUJULA-KARA-ADPHIZESN (د ٣٠م شا و خوا) دی چې زموږ په هېواد کې يې د يوې سترې امپراتورۍ بنسټ کېښوئ. ددې کورنۍ نور پاچهان او مشران دويم کدفيزس، کنيشکا، واسيشکه، هوويشکه، واسوشکه دي. د لويو کوشانيانو د شاهنشاهۍ دوره د کنيشکا له جلوسه ١٢٥ م پيل او پر واسوشکه ٢٥٠حدود باندې ختمېږي.په دې دوره کې د هېوادد دوېد او اوستايي پخواني فکري او کلتوري مبادي د هخامنشي هندي، يوناني، بودايي د مدنيتو له آثارو سره کډ شول او د شمالي توراني آريايانو د ساکانو او سيتي تهذيبي عناصر هم پرې ورننوتل او يو قوي افغاني کلتور يې منځ راوړ. د کوشانيانو څخه ډېرې سکې او کتيبې په يوناني ، برهمني او خروښتي رسم الخطو پاته دي.

علامه سېد د خپلو افکارو، نظرياتو څېړنې او تبليغ لپاره په ځوانه ځوانۍ د هند په لور وخوځېد. او پدې لار کې په نه ستړې کېدونکي تلاښ لاس پورې کړ، او له هېڅ ډول کوښښ او سعي يې سرفه ونکړه. علامه سېد په ۱۸۵۶ز کال د هند په لور خوځي ترڅو د انگريزي ښکېلار ځواک پر وړاندې د خپلواکۍ د غورځنگ فکري مشري په غاړه واخلي. د علامه سېد لومړنې بهرنې سفر د هند په لورې ؤ. او تر هغه ځاى پورې چې د سېد د ځوانۍ اړيکې وى، نو دې سفر ته يو تجربوي او څېړنيزه سفر ويلاى شو.
ملاله يوسفزۍ (په انگرېزي: Malālah Yūsafzay) یا د بي بي سي اوردو څانگې يادښت پاڼې (بلاگ) گل مکۍ چې په خپل نوم ملالې يوسفزۍ نړۍ وپېژندله د پښتونخوا د سُهېل لوېديځې خوا سوات سيمې مينگوره ښار کې په ۱۲م د جولايي ۱۹۹۷م ز.کال زېږېدلې . ملاله يوسفزۍ يوه ۱۵ کلنه فعاله زده کوونکې وه او د سوات سيمې د ماشومو نجونو د زده کړې لپاره يې د ځايي مرستندويو اورگانونو په مرسته خپل غږ پورته کړی و . هغه يوه د سيمې په کچه تر ټولو وړه فعاله کارکوونکې وه . د همدې کار او فعالیت له کبله د پاکستان سخت دريځه طالب اورپکو د اکټوبر په ۹مه ۲۰۱۲م زېږدي کې پرې مرگونی بريد وکړ چې په پايله کې په ټېک او غاړه وويشتل شوه او سخته ټپي شوه. دوه اوونۍ پورې د پاکستان په پوځي روغتون کې بستر وه چې هلته يې درملنه ونشوه نو وروسته يې انگلينډ ته د درملنې لپاره ولېږدوله .

صوابۍ د پاکستان يو ښار دی، دا ښار د پاکستان په خيبر پښتونخوا ايالت کې دی.په کال 1998 کې ددې ښار د وگړو شمېر 78,960 و. د 1998 وگړ شمارۍ له مخې دا د پاکستان 63م لوی ښار دی. او دا د خيبر پښتونخوا ايالت په لوی ښارونو کې حسابيږي.

(۱۲)شکل:دساده کپيس سيستم يوه نمونه ښايي Coppice with standard: دا هغه سيستم دی په کوم کې چې نيالګي او د مختليفو عمرونو ونې په کاپيس ځنګلونو کې د مختليفو مودو لپاره ساتل کېږي.د ساتل شوو معياري ونو موده شايد د کاپيس د ژوند دوران څو چنده وي ددې مهم اهداف په لاندې توګه دي. 1) د غټ سايز چارتراشو لاسته راوړل. 2) د يخوهنې په مقابل کې دفاع ترلاسه کول. 3) کاپيس ځنګلونه لاپسې هم ښه کوي. 4) کاپيس د نيالګيو طاقت برقرار ساتي. 5) د يوي ټاکلي سيمي څخه زيات عايد تر لاسه کيږي. دا به دوه چته ځنګل مينځ ته راوړي لاندې چت به يې هم عمره کاپيس ځنګل وي خو پاسنی چت به يې مختلف عمرونه ولري. په همدې توګه هر چت د ژوندځانکړی دوران لري.

دیوان: د عبدالقادر دیوان د لومړۍ ځل لپاره په ۱۹۳۸ ع. کال په کندهار کې د استاد حبیبي په سریزه او سمونه چاپ شوي دی. دوهم ځل په پیښور کې د همیش خلیل لخوا په ۱۹۶۷ ع. کال کې چاپ شوی دی. درېیم ځل په ۱۹۶۹ ع. کال کې د انورالحق په زیار د چاپ میدان ته راوتلی دی. څلورم ځل په ۱۹۷۲ع. کال کې په پيښور کې بیا چاپ شوی. په دیوان کې ۲۶۹ غزلي، ۲۳۳ څلوریزي، او ۱۱ بوللي راغلي دي. پنځم ځل د پروفیسور جهانزیب نیاز لخوا په کال ۲۰۰۲ ع. کې چاپ شوی.

يو وخت الوتکه نه وه. د الوتکې لپاره د کلمې د لرلو اړتيا هم نه وه. خو وروسته بيا الوتکه راغله. الوتکه پېلوټ چلوله. هغۀ ته هوايي ډگر پکار ووچې الوتکه راکوزه کړي، او په دې ډول د گڼو نويو مفهومونو لپاره د کلمو د لرلو ضرورت پېښ شو.

Military strength is a term that describes a quantification or reference to a nation's standing military forces or the capacity for fulfillment of that military's role. For example, the military strength of a given country could be interpreted as the number of individuals in its armed forces, the destructive potential of its arsenal, or both. For example, while China and India maintain the largest armed forces in the world, the U.S. Military is considered to be one of the world's strongest, although the certainty of such a claim cannot be ascertained without a detailed analysis of opposing military forces in relation to one another as well as taking into account the field(s) of battle and tactics used in such a conflict. The UK and in some regards Israel have also been described as the best trained and operating militaries in the world.
د هني او منگلو تر وتلو وروسته دغو خلکو د خپل پير پر لار ښوونه د بنو سيمه په خپلو مينځو کې په دې ډول سره وويشله چې د کيوي د مشر ځوی او لا دې ته يې سهيلي بر خه، چې اوس په مير ي مشهوره ده د ککي تر ختيزو بر خو پورې چې په هغه وخت کې ز يا ته ابا ده وه ورکړه. دکيوي دويم زوی سمي ته يې په مينځ کې تر نا ر پورې ځمکې او د سو راڼې او لادې ته د کو رمې د رود شمال ته تهل پورې سيمې ور کړل شوې.

مېبېندازول (په انگرېزي: Mebendazol) يو بېنزيميدازول درمل دی چې د جانسن فارمسۍ شرکت لخوا د وېرموکس، اووېکس، انټي اوکس او پريپسېن سوداگريزو نومونو جوړېږي. دا درمل د جينجيانو د ناروغيو په درملنه کې کارېږي چې په دغو کې د ستن وزمه چينجيانو، گردي چينجيانو، اوږده چينجيانو، چنگک وزمه چينجيانو او قمچين وزمه چينجيانو ناروغيو درملنې شاملې دي.

ميخانيکې يا(scarification)ميتودونه هغوتخمونو دميخانيکې اوفزيکې استراحت د ختمولولپاره چې کلک اوډبل (Seed coats) او دميوې پوستکې ولري تطبيقېږي. تخم په (Seed coats) اويا دميوې په پوستکی کې واړه سوري کول يايې غوڅول دچاقو،فلزي سوان يا تراشوونکو اوسپنو په واسطه چې داوبوجذب اجازه ورکړي،ځيني ميخانيکې ماشينونه هم ددې هدف لپاره موجوددي. د (scarification)څخه و روسته تخمونه معمولاً ديوې ورځې لپاره په يخواوبوکې خيشتول کېږي. داميتودو دهغو سپيشزونو دتخمونو لپاره چې مخکې دګرمو اوبوپه واسطه معالجه کې ذکرشواستعمالېږي اوهمدارنګه د(Eusideroxylon zwageri)(Ulin or ironwoo) لپاره هم استعمالېږي دځينومېوو چې پوستکې يي کلک وي دڅټک په واسطه وهل کېږي او ياديوې ورځې لپاره په يخو اوبو کې اچول کيږي.

ښکارندوی غوري٥٨۰ هجري: ښکار ندوی د غور و او پلار يې احمد د غور د فيروز کوه کوټوال و ده يوه بوللۀ په لاندې ډول ده: دپسر لي ښکلوونکو بيا کړه سينگارونه - بيا يې ولونل په غرونو کې لالو نه

له هغه بوديجي نه عبارت ده چي تخميني فروشات او مصارفات د راتلونکي کال اوهمدارنگه په تقريبي ثابت او متغيرقٻمت باندې شامله ده. دا يو مثبت حالت دى چي په درست پلان باندٻد گټي د زياتيدو برابرشامل دى

د پښتون لور یم د چا زوی خو نه یم، د فرشتې هغه لنډه کیسه ده چې د ډیرو پام یې د هغې لیکوالۍ ته واړاوه، په دغه کیسه کې د هغې نجلۍ د ژوند تصویر ښودل شوی چې په پښتنه ټولنه کې د دودونو په نامه په تیاره قفس کې بنده ده. فرشتې غني د خبریالۍ له دندې سره ځښته زیاته مینه ددې سبب شوه، چې هغه اوس په یوه خصوصی رسنۍ کې د خبریالې په توګه کار وکړي، د هغې د ریپوټونو ډیری موضوع ګانې د افغان ښځو د ژوند په اړه دي. اغلې غني د کلید رادیو تر څنګ، مرسل اونیزې ته هم د افغان ښځو پر وضعیت ریپوټونه چمتو کوي چې ډیر کله خپاره شوي دي.

The Physics of Antisthenes contained a theory of the nature of the gods, in which he contended for the Unity of the Deity, and that man is unable to know him by any sensible representation, since he is unlike any being on earth.

مهبل (په لاتين:Vagina )د ښځينو تی لرونکو ژويو د داخلو تناسلو غړو څخه یوه نلي عضله ده چې د مقعد او متيازو نل په منځ کې پرته ده. نوموړي غړه فرج د رحم سره لگوي او د حيض (د ښځې مياشتۍ ناروغی)، زیږولو او جنسي اړيکو (جماع) په وخت کې عمل کوي.

پوهاند ضمیر بېرته خپل هېواد ته راستون شو او د خپلو خلکو چوپړ ته یې ملا وتړله . هغه د۱۳۳۵ لمریز کال د وري په میاشت کې د کابل ښار د دارالامان په ښوونځي کې د ښوونکي سپېڅلې دنده پیل کړه او د هېواد د بچیانو په ښوونه او روزنه بوخت شو .

د دوى دوه وزرې الوتکې, په لومړنۍ ازموينه کې چې ويلبر رايټ چلوله, د 120 فټه واټن په 12 ثانيو کې طى کړ, او په اخرنۍ او اوږده الوتنه کې چې بياهم ويلبر رايټ چلووله, ددوى الوتکې 852 فټه واټن په 59 ثانيو کې وواهه.
پپخه خولۍ ته په تورکي ژبه کې قراقل وايي . دغه خولۍ په ډېر زيار جوړېږي او د ځانگړو روزونکو پسونو څخه په لاس راځي چې د پسونو گډوری يا ماشوم پسه پیدا شي نو سمدلاسه يې حلالوي او پوستکی يې تر باسي .

نو ايا دى له نويو لغتونو بېخې تېر شي او اول نورو رسنيو ته فرصت ورکړي چې نوي لغتونه امتحان کړي چې که خلکو ومنل او زده کړل بيا دې يې دى استعمال کړي؟

ماتريديه يوه كلامي ډله ده، چې بنسټ يې د برهان او عقلي دلايلو څخه اېښودل شوې، ترڅو د كلامي مسائلو په حلونه كې ورڅخه په گټې اخيستو سره خپلو مخالفو ډلو (معتزله ؤ او جهميانو) ځواب وايي. او دارنگه د اسلام له نېغې گروهې څخه په حقه سره دفاع وكړي.

دا نوم د اوسني افغانستان دغرب پلو خلكو چې اوسيني ايران کې اوسېږي پرې ايښى دى ځكه پر هغو لمر له دغې خوا څخه ورخاته نو هغو دېته خراسان ووايه" د افغان تاريخپوه عبدالشکور رشاد لخوا چې زياتوي ، "په خراسان كې هم عين دغه موضوع ده، چې دا كلمه د افغانستان يا د هغه وخت د خراسان يا لوېديځو گاونډيانو چې د نن ورځې ايران بلل کېږي ورباندې ايښې ده او بله مهمه خبره دا ده، چې ياقوت حموي د شام مخور ليكوال، چې معجم الادبا ،معجم البلدان او مراصدالاطلاع کتابونه يې ليكلي دي، هغه سړي خراسان په څلورو ايالتونو ويشلى دى، يو ايالت يې د ابرشهر په نامه راوړى دى، چې نور خلك بيا لكه عبدالحی گرديزي په زين الاخبار كې هغه د هرات ولايت په نامه راوړى او په دې هرات، بادغيس، پوشنج، د ايران طوس، چې اوس يې مشهد بولي، قاين، طبس او نيشاپور شامل و. بل ايالت يې بلخ و، چې تر بدخشان پورې دا سيمې په كې شاملې وې خو دوه نور ايالتونه يې له اوسيني افغانستان څخه دباندې و، چې يوه ته يې د ماورالنهر ايالت وېل، چې په هغه كې بخارا،سمرقند، تاشكند او فرغانه شامل و، او بل يې د مروې ايالت باله، چې په هغه كې له مروې څخه بيا د جيحون يانې اوسنى آمو تر روده پورې بيا د هرات تر حواشيو او حواليو پورې دا سيمې په كې شاملې وې٬٬ نو د هغه تاريخي خراسان په څلورو ايالتونو كې، دوه ايالته تر افغانستان دباندې دي. چې يو د مروې ايالت دى، چې هغه اوس په تركمنستان كې واقع دى او بل د ماورالنهر ايالت دى، چې هغه اوس په اوزبكستان كې دى او د ايران د ختيځې پولې سيمې، چې دا هم په خراسان كې شاملې وې يادې شوي . اوس هم ايرانيان د ستان خراسان په نامه دا سيمه يادوي او مشهد يې، چې پخوا طوس بلل كېده هغه يې اوس مركز دى٬٬ . لدې ښکاري چې خراسان څو خپلواکې سيمې يادې شوي چې د پیر مختلفو ولسونو پرې خپلې واکمنۍ چلولي او بېرته ترې څه پاتې څه ېې پرې ايښي او څه ېې هم وېشلي دي چې د افغانستان بشپړه نوم نه دی پاتې شوی ٬٬

سيير بهادرزاده ته الله (ج) نه يواځې فيزيکي ځواک ورکړی بلکه دی د فکري وړتيا خاوند هم دی. نوموړی د خپل د هېودا د ژبو سره سره په انگرېزي، آلماني، نيدرلنډي او اسپانيوي ژبو غږېدی شي.

وشرابوته په انګلیسي ژبه کي واین (Wine) وايی، چې داتوری دجرمنی ژبې له (Winam) څخه اخیستل شویدی،دجرمنی ژبې داتوری دلاتیني ژبې د(Vinum) څخه اخیستل شویدی ، چې ددې لاتیني توری معنی شراب ده اودالاتینی توری بیاد(Vine) څخه اخیستل شویدی چې وانګوروته ویل کيږي، لکه څرنګه چې قوي شراب دانګوروڅخه جوړېدل نوځکه سرچینه ئې همداتوری دی.

پژواک د يوې ځانگړې پروژې په توگه د اساسي قانون د تاريخي لويې جرگې د پوښښ لپاره د ٢٠٠٣ زېږديز کال د د سمبر په مياشت کې په کار پيل وکړ او د ٢٠٠٤ کال د اپرېل په مياشت کې د يوه خپلواک خبري اژانس په توگه جوړ شو، چې مرکزي دفتر يې په کابل کې دى.
ډپټي محمد حيات خان په خپل مشهور اثر تاريخ حيات افغاني کې چې دده له خوا ١٤١ کلونه وړاندې په اردو ژبه کښل شوی و او بيا ورو سته په انگر يزي او پښتو ژبو ژبا ړل شوی دی د دوی د پخو انۍ سيمي او د بنو سيمې ته د بنو څيو د راتلو په اړوند داسي ليکلي دي:" د بنو څيو د استو گني اصلي ځای د سليمان د غره يوه لړۍ يعني د شوال غر و او دبنو څيو تر راتگ دمخه په بنو کې دهني او منگلو قبيلي ميشته وې، چې بيا ورو سته ددغو قبيلو پير شيخ شاه محمد رو حاني(رح) د دوی نه له دې کبله خپه شو چې د غلو دانو عشر يا لسمه بر خه يې چې هغه ته ور کو له ور باندې بنده کړه، چې له هما غه و خته نو موړي پير د شيتک له او لادې نه د کيوي او سوراڼي اولاده د خپل زوی شاه نيکبين سره يو ځای د شوال دغره نه دې سيمي ته راو ليږل او اجازه يې ورکړه چې دوی بايد دهني او منگلو قبيلي له دې ځايه وباسي او دغه سيمه چې دبنو څيو تر راتلو دمخه په ډنډ با ندې مشهوره وه په خپل واک کې راولي. څر نگه چې دشيتک اولاده د شوال په غره کې د وزيرو قبيلې د زور زياتي په وجه په تنگ شوي وو ،نو د نو موړي پير دغه خبره يې غنيمت و گڼله او دغې سيمې ته يې ډله ايزه ليږ ديدنه پيل کړه چې لو مړی د تو چي سين سهيل او دگبر غره په شمالي لمنې ورغړ کې ميشته شول. بنو څيو د خپل پير د زوی شاه نيکبين په غو ښتنه درې کو ترې راوړې. ديوې کو ترې نه يې هيڅ بڼکې ونه ايستلي، ددويمې کو ترې نيما يې بڼکې او ددريمې کو ترې ټو لې بڼې يې وايستلې او درې واړه کو ترې يې دخپل يوه استازي په لاس د هني او منگلو قبيلو ته واستولي او دا پيغام يې ور وليږه که چيري هر هغه څوک چې خپل مالونه له ځا نه سره واخلي او له دې ځايه و ليږدي نو دوی به د هغې کو ترې په شان په امن کې وي چې بڼکې يې نه دي ايستل شوي او دوی ته به هيڅ ډول ځا ني او مالي زيان ور ونه رسيږي او هغه خلک چې په دې کار کې ځنډ وکړي نود دوی سره به د هغې کو ترې په څير چلند وشي چې نيما يي بڼي يې ايستل شوي وي يعني دوی ته به ځا ني او ما لي تا وانونه ور ورسيږي او پښيما نه به شي او هغه څوک چې نه ځي موږ به هغه د خپل پير په بر کت د هغې بې بڼکو کو ترې په څير لوڅ کړو.کله چې هني او منگلو قبيلو د کو ترو دغه حال وليد او نو موړی پيغام يې واوريده نو په خپلو مينځو کې يې سره سلا او مشوره وکړه چې که چيرې له دوی سره جگړه وکړي نو دبر ياليتوب هيله نشته. همداراز دوی د خپلې بې اتفا قۍ او د خپل پير د خپگان په وجه خو اشيني وو. له بلې خوا بنو څيو ددوی کرنې او زراعت ته تا وانونه رسول،چې په پای کې هني او منگل قبيلې مجبوره شوې چې خپله سيمه پر يږدي. دهني يو شمير خلک د هندوستان خو اته وليږ ديدل او لږ شمير د منگلو سره د سپن غره په سهيلي بر خه کې ميشته شول او په دې تو گه بنو څيو پر دغې سيمې خپله واک ټينگ کړ او په بشپړه تو گه يې دغه سيمه په خپله ولکه کې راوسته. که څه هم د بنو څيو له خوا ددغې سيمې د نيو لو نيټه نه ده معلومه، خو دوی د شيخ شا ه محمد روحاني(رح) په وخت کې چې دشاه رکن عالم همعصره او مر يد و دلته ميشته شوي دي او شا ه رکن عالم د ٨٨ کلو نو په عمر په(٧۰٥لمريز) کال له دې نړۍ نه ستر گې پټې کړي دي." خو علامه استاد رشاد(رح) د حيات افغا ني د پښتو ژباړې،پيښور په ٥١۰ مخ په پايليک(پاورقي)کې دشيخ رکن ا لعالم په باب داسي کښلي دي:" شيخ رکن العا لم د شيخ صد رالدين عارف زوی او د شيخ بهاؤ الدين زکر يا ملتا ني سهر وردي لمسی دی، دده د مړ ينې کال په مقا ما ت ار شا ديه (٨٥) مخ کې، د خز ينته الا صفياپه٢/٥١ مخ،د او ليا ملتان په ١٩٨ مخ او داوليا هند و پا کستان په ٣١٣ مخ کې٧٣٥ هجري قمري ليکل شوي دي."
سردار حيات الله خان د امير حبيب الله خان او صندل بېگم زوی و. هغه دوه مېرمنې درلودې، لومړنۍ ښځه يې زليخا بېگم لقب يې شاه بوبو و هغه د سردار محمد رفيق خان کشرۍ لور وه او دويمه مېرمن يې يوه چترالۍ ښځه وه. حيات الله خان درې زامن درلودله چې هر يو يې:

دېگان په لوی ننگرهار کې د يوې پښتني قبيلې نوم دی چې ځينې څېړونکي يې د دهقان اوښتې بڼه گڼي. دېگان هغو دري ژبو ته هم ويل شوي چې د پلار ريښه يې پښتنه ده . په افغانستان کې ډېری پښتون توکمه وگړي شته چې دري ژبي شوي او خپله مورنۍ ژبه او دود دستور يې هېرکړي ، د هغو له کتاره محمد زیان ، پوپلزیان ، شېخ محمديان ، د کابل يوه ډله يوسفزيان ، ساپيان او داسې نور يادېږي .

ده غوښټل ترسو د هند له روانې سياسي او ټولنيزې وضعې څخه ځان خبر کړي، نو پدې اړه يې د هند له پوهانو، مشرانو او سياسي وتلو څېرو سره ليدنې کتنې پېل کړې. د هغوې له افکارو څخه يې ځان خبر کړ، او د ښوونيز نظام په اړه يې د هغوي کړه وړه له نظره تېر کړ. علامه سېد دا تريخ واقعيت هم درک کړ، چې په هند کې واک او چارې د مسلمانانو له لاسو څخه په ټولييز دول وتلې دي. نو لدې امله د هغه مخالفت او کينه د انگرېزانو په وړاندې له هرچا زياته وه، او د مسلمانانو څخه يې غوښتنه دا وه چې خپلې اړه يکې له پرنگيانو سره وشلوي. علامه سېد په هند کې څه کم يو کال تېر کړ، او بيا د حج مبارکې فريضې اداکولو لپاره د حجاز په لور وخوځېد.

معمولي آلوبالو (په لاتينPrunus cerasus: ) د مېوې ونه ده چی په لويديځی آسیا او اروپا کی شنه او کرل کېږي. نوموړي ونه تروه او سره مېوه لري. د ونې لوړوالی د ۳ متروڅخه تر ۱۰ مترو پورې دی. د ونې تاج مخروطي یا کره ای شکل لري. آلوبالو په حمل کی په لومړنی هفتې کی گل کوی. گلان یی سپين رنگ لري. د آلوبالو هر مېوه د قند، کلسیم، فسفر، اوسپنی او ویټامینونو (A,B,C) محتوی لري. د آلوبالو لرگی ښه کیفیت لری او د دې په سبب د موبلونو د جوړولو لپاره ورڅخه کار اخیستل کېږی.

دا مطلقې هوازي باکتریاوې دي، بطئ میتابولیزم، بطئ رشد او بطئ تکثر لري. غیر مرضي ډولونه یې نسبتاً سریع تکثر لري او مقاومت یې هم لږ دی. دا باکتریاوې د رنګونو (ملاشیت ګرین)، پنسلین، اسید، قلوي او وچې هواء په مقابل کې مقاومت لري او کولی شي په وچه هواء کې ترډير مودې پورې ژوندۍ پاته شي.

ملا نجم الدين اخونزاده ( ۱۲۵۰ ل. - ۱۳۲۰ ل.) چې په هډی صېب هم شهرت لري يو افغان مجاهد و چې له انگریزي ښکېلاکگرو سره د لوی ننگرهار په سیمو کې جنگیدلی.
3 – دځمکې دبال سره دنيالګيوکرنه(planting with Ball of Earth) :- دهغوانواعولپاره دغه ميتودوړاندې کيږي چې ريښې يې دخاورې څخه بهرخپل ژوندله لاسه ورکوي.بوټي بايددخاروسره دځمکې څخه ويستل شي همدغه دخاورې دحصې څخه ونيول شي اودتنې (Stem)څخه بايد ونه نيول شي.دغه بوټي دډېراواوږدوخت لپاره کيدايشي چې ژوندي پاتې شي. اوترهغه به مړه نشي چې دکرنې پروسه سسته شوې نه وي. خاوره دريښوسره تړلې وي کوم چې کولاي شي دڅوورځولپاره دنبات لپاره غذاوړاندې کړي.چې شکل يې په لاندې ډول دی.

دشیخ دوست محمد صاحب دجهادي ژوند معمول دا وو ، چې زیاتره وخت به دخپل مسؤلیت په ساحه کې په جهادي سیمو گرځیده ، کلي په کلي او جبهه په جبهه به یې دمجاهدینو او عام اولس حال اخیست ، هغوی ته یې دیني موعظې او هدایات اورول او کله ناکله خو به یې دقرانکریم ترجمه او تفسیرهم ورته کاوو ، دغه راز به یې دخلکو دیني پوښتنې او استفتاء وې ځوابولې .

ځينو کسانو وويل چې له بل ځايه راغلې کلمې ولې پښتو کوو؟ پېلوټ ته به پېلوټ وايو، او که ډېر تصرف پکې کوو نو د خپلې ژبې له صوتي قواعدو سره سم به يې برابروو، نور نو د بلې کلمې جوړولو ته حاجت نه شته. هره کلمه چې په يوه ژبه کې راشي هغه د هغې ژبې مال دى.

لومړنۍ اومنځنۍ زده كړي يې دكابل په سپين كلي ليسه كې نورى زده كړى يې د كابل د برېښنا د تخنيک په څانگه كې پاى ته رسولي دي . دكابل په تخنيك ثانوي دپيښور په سيدجمال الدين اودميدان وردگو ولايت دخالد بن وليد په ليسو كي يې دفزيك اورياضياتو په څانگه كي ښوونه كړې، دغه راز دباختراطلاعاتي اژانس كي يي دسياسي مبصراوخبريال ،په راډيو افغانستان كي دنطاق ،دسولي اوجگړي نړيوال انستيتوت ، دملگروملتوپراختيايې ادارې ،دافغانستان سره دمرستودسمون ادارې اويوشميرنوروملي اونړيوالو څانگوكي يې دخبريالۍ اوليكوالۍ په برخه كي كاركړى په سل گونه ليکني،خبرونه ، رپوټونه ،تبصرې اوشعرونه يې دهيواد په بيلابيلوورځپاڼو ،مجلو ،راډيواوتلويزيون او ويب پاڼو كې په پښتواودرى ژبو خپاره شوي . دهيلوغوټۍ په نامه لومړنۍ شعري ټولگه يي نوى خپره شوې . دوه ټولنيز كتابونه يې ليكلي اودوه درسي كتابونه يې ژباړلي چې چاپ شوي نه دي .
د لومړي ځل لپاره دغه ناروغي (H1N1) د خوګ انفلوينزا د امريکا په شمال کې په (١٩١٨ – ١٩١٩) کال په انسان او خوګ کې وپېژندل شوه او د ډير وخت لپاره په دې سيمه کې محدوده وه . دغې ناروغۍ به هرکال په ژمي کې په ناڅاپي ډول د خلکو پام ځان ته وراړاوه .نوموړې ناروغي د شمالي امريکا د خوګانو د تنفسي ناروغيو ډيره خپرونکې ناروغي وه . همدارنګه لس ګونه کلونه وروسته په (١٩٥٠)م کال کې د اروپا په ځينوسيموکې لکه پخوانۍ چکوسلواکيا ، انګلستان او د پخواني لويديځ المان په شاوخوا کې دغه ناروغي (H1N1) يا د خوګ انفلوينزا وپيژندل شوه . وروسته بيا د دې ناروغۍ وايرس په (١٩٧٦) زکال کې په شمالي ايټاليا کې خپور شو. په (١٩٧٩) کال کې له ايټاليا څخه بلجيم اود فرانسې جنوب ته ورسيد. له دې وروسته بيا دغه ناروغي (H1N1) يا د خوګ انفلوينزا ډيره په تيزۍ سره نورو اروپايي هيوادونو ته لار پيدا کړه . د (H1N1) ناروغۍ له پيدا كيدا او خپريدا څخه يو کال وروسته په (١٩٦٨) کال کې کاناډا ، جنوبي امريکا ، آسيا او افريقا هم ددې ناروغۍ راپور ورکړ. د خوګ د والګي دا وايرس په (١٩٧٩) کال او له دې کال نه وروسته په اروپا کې بيل وپيژندل شو. د دې ناروغۍ د پيژندلو لارې چارې د امريکا له کلاسيکو سويو سره بشپړ توپيردرلود. يوازې يو اروپايي هېواد چي سويې يې د امريکا له سويو سره ورته وې هغه ايټاليا وه. د انټي جن او جنيټکي ځانګړتياوو له ليده د (H1N1) ورته والى پېژندل شوى له همدې امله ويلاى شو چې د (H1N1 ) د خوګ انفلوينزا وايرس دوه ډوله انټي جنونه چې د (H1N1) ټايپ پورې اړه لري دنړۍ په بيلابيلو سيمو كې خپور شو.. خوګ د انسان يا الوتونکيو له لارې د (H3N2) سويې د انفلوينزا په وايرس هم اخته کيداى شي چې دا يو ډول پټه ناروغي ده. د نويو برياوو له مخې د جاپان په بيلابيلو سيمو کې په خوګانو کې د دواړو سويو يعنې (H1N1) او (H3N2) راپور ورکړل شوى دى خو ددغه وايرس (H3N2) تر اوسه پورې په انسانانو کې د ناروغۍ دعامل په توګه او په خوګانو کې د جدي او خطرناکې ناروغۍ په شکل راپور ورکــــــــــــــــــــــــړل شوى نه دى.

(۳۹)شکل:دتخم دتصديق يوه نمونه ښايي دتخم دخيره کول(Storage of seed) پرته دهغه تخمونوڅخه چې دکرلوپه وخت کې پخيږي نورټول تخمونه بايددکرلوتروخته پورې ذخيره شي . دذخيره کولودليلونه دتخمونودپخيدلواوراټولولووخت دکرلودوخت سره برابرنه وي، دتخم منبع دکرلوساحې څخه لرې وي، په هروخت کې ددهقان دلاس رسۍ لپاره تخم موجودوي. که څه هم چې زياتره انواع هر کال تخم نه کوي. نوددې له امله ضروري ده چې په ښه تخمي کال دلږاوکمزوري تخمي کال داستفادې لپاره تخمونه داسې ذخيره شي چې کيفيت ياکيميت يې خراب نه شي دعام اصل له مخې دتخمونودهدفي ذخيره کونې لپاره داسې حالت رامنځ ته کيدلوته اړتياده چې پکې دتنفس اوتبخيرکيدلومعيارپرته لدې چې دتخم جنين زاتي قوت اومظبوتياته کوم زيان ورسوي ټيټوي. په عادي ډول دذخيره کولوښه طريقه چې دانواعولپاره مناسبه ده يوه ده په کوم کې چې دذخيره کولوشرايط دطبعي دخيره کولودشرايطوپه شان وي .څرنګه چې دذخيره کولوطريقې ياميتودونه دانواعوپه اساس فرق کوي.

په رسمي چارو کې په برتانيوۍ انگليسي کې د , "military" يا پوځ وييکه د يوه صفت په توگه کارېږي او کله ناکله په ځانگړې توگه د جگړه ايزو زمکني قواؤ پورې اړوند وي، او د سمندري ځواک او هوايي ځواک لورې ته اشاره پکې نه وي. خو په نوې برتانيوۍ انگليسي کې همدا لغت ځانله ددې موخې لپاره هم کارول کېږي چې ټول جگړه ايزو ځواکونو لوري ته اشاره پکې وي، او دا د پوځي ځواکونو هغه ټولې څانگې په ځان کې رانغاړي.

مرکز په عمومي سويه په هېواد کې د دولتي او نادولتي ادارو په گډون په کلي ډول هڅه کوي چې ژباړنان وهڅوي او د شونتيا په صورت کې د دوى لپاره غونډې او سيمينارونه پيل کړي.