Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
ئانىلارنى ئىززەتلەش، ئانا مىھرىنى تەشۋىق قىلىشنى مەقسەت قىلغان «ئانىلار بايرىمى »نى ،نۈۋەتتە نۇرغۇن دۈلەتلەر ئۆز دۈلەتلىرىنىڭ بىر تۈرلۈك مۇھىم بايرىمى قاتارىدا ئۆتكۈزۈپ كېلىۋاتىدۇ .

كېيىن، ئىشلىتىش جەريانىدا، بۇ خىل تۇنجى ئىشلەنگەن مانجۇ يېزىقىدا ئوقۇش قىيىن بولۇشتەك ئېغىر يېتەرسىزلىكلەرنىڭ مەۋجۇتلىقى بايقالغان. بۇ ھال ئۇنىڭ ئۆز- ئارا ئالاقىدىكى رولىنى جارى قىلدۇرۇشقا تەسىر كۆرسەتكەنىدى. شۇنىڭ بىلەن خان يەنە بىر داخەي ئىسىملىك كىشىگە بۇ يېزىقنى ئىسلاھ قىلىش پەرمانىنى چۈشۈرگەن. داخەي پەرمانغا بىنائەن 10 يىلدىن ئارتۇق تىرىشىش ئارقىلىق، ھەرپلەرگە بەلگە قويۇش، بەزى ھەرپلەرنىڭ شەكلىنى ئۆزگەرتىش، يېڭىدىن ھەرپ قوشۇش قاتارلىق ئۇسۇللاردىن پايدىلىنىپ ، خۇاڭتەيجى تيەنسوڭنىڭ 6- يىلى (1632- يىلى) ئىسلاھاتنى تاماملاپ، ئەسلىدىكى مانجۇ يېزىقىنى بىر قەدەر مۇكەممەل بولغان يېزىق قىلىپ ئىشلەپ چىققان. ئىسلاھ قىلىنغاندىن كېيىنكى مانجۇ يېزىقى « يېڭى مانجۇ يېزىقى» ياكى «بەلگىلىك مانجۇ يېزىقى» دەپ ئاتالغان.

ئىسكاندىناۋ تىللىرى دەپ بىلىنىگەن بۇ تىللار جەمئىي 22 مىلىيون كىشى تەرپىدىن قوللىنىلماقتا. ئىسكاندىناۋ تىللىرى شۋېتچە، دانيەچە، نۇرۋېگىيەچە، ئىسلاندىيەچە قاتارلىقلار.

شىخەنزە شەھىرى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن بۆرتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىتىگە قارايدۇ. شىخەنزەنىڭ يەر مايدانى 7،529 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2004-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 553،000.

ﺗﯜﺭﻛﯩﻴﯩﻨﯩﯔ ﺷﻪﺭﻗﻰ ﺋﺎﻧﺎﺗﻮﻟﯩﻴﻪ ﺭﺍﻳﻮﻧﯩﻐﺎ ﺟﺎﻳﻼﺷﻘﺎﻥ ﯞﺍﻥ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﭘﺮﻭﻓﯧﺴﺴﻮﺭﻯ، ﻫﺎﺷﺎﺭﺍﺗﺸﯘﻧﺎﺱ ﺋﺎﻟﯩﻢ ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺕ ﻛﺎﻣﺎﻝ ﺧﺎﻧﯩﻤﻤﯘ ﺋﻪﻧﻪ ﺷﯘ ﺯﻩﺭﺩﺍﺭ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﻟﯩﻤﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮﻯ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺋﯘ ﺋﯚﺯﻯ ﺋﯩﺰﺩﯨﻨﯩﭗ، ﻳﯧﯖﯩﺪﯨﻦ ﺑﺎﻳﻘﯩﻐﺎﻥ ﺑﻪﺯﻯ ﻫﺎﺷﺎﺭﺍﺗﻼﺭﻏﺎ ﺗﺎﺭﯨﺨﺘﺎ ﺋﯚﺗﻜﻪﻥ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻣﻪﺷﻬﯘﺭ ﺷﻪﺧﺴﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻧﺎﻣﯩﻨﻰ ﺑﻪﺭﮔﻪﻥ ﻫﻪﻣﺪﻩ ﺷﯘ ﺳﺎﻫﻪ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﺧﻪﻟﻘﺌﺎﺭﺍﺩﺍ ﺋﻮﺭﺗﺎﻕ ﺋﯩﺸﻠﯩﺘﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﯘﻏﺎ ﺋﺎﻳﻼﻧﺪﯗﺭﻏﺎﻥ.

11- ماددا بېقىۋېلىش بىلەن باقتۇرۇش ئىختىيارىي بولۇش لازىم. 10 ياشتىن ئاشقان قۇرامىغا يەتمىگەنلەرنى بېقىۋېلىشتا بېقىۋېلىنغۇچىنىڭ ماقۇللۇقىنى ئېلىش لازىم.

ئانىلار بايرىمىنىڭ كېلىش تارىخىنى بەلكىم كۆپلىگەن كېشىلەر بىلىپ كەتمەسلىكى مۈمكىن، تۈۋەندە مەن قىسقىچە چۈشەندۈرۈپ ئۆتەي. «ئانىلار بايرىمى»نى ئۆتكۈزۈش ، ئەڭ بۇرۇن ئامېرىكىدا پەيدا بولغان. 1906 – يىلى 5 –ئاينىڭ 9-كۈنى ئامېرىكىنىڭ فىلادىلفىيە شەھىرىدە ئولتۇرۇشلوق ئاننا جاۋىسنىڭ ئانىسى بەخىتكە قارشى ۋاپات بولىدۇ، ئۇ بۇ ئىشتىن قاتتىق ئازاپلىنىدۇ. ئىككىنجى يىلى ئانىسىنىڭ ۋافاتىنىڭ 1 يىللىق خاتىرە كۈنىدە، ئاننا جاۋىس ئانىلارنى ياد ئىتىش پائالىيىتىنى تەشكىللەپ،باشقىلارنىڭمۇ شۇنىڭغا ئوخشاپ كېتىدىغان ئۇسۇللار ئارقىلىق،كۆيۈمجان ئانىلىرىغا بولغان تەشەككۈرىنى بىلدۈرۈشكە چاقىرىق قىلىدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن، ئۇ ھەممە جايدا تەشۋىقات ئېلىپ بارىدۇ ھەمدە جەمىئيەتتىكى ھەر ساھەگە مۇراجىئەت قىلىپ ، «ئانىلار بايرىمى» تەسىس قىلىشنى چاقىرىق قىلىدۇ . ئۇنىڭ مۇراجىئەتى قىزغىن قوللاشقا ئىرىشىدۇ. 1913 – يىلى 5 –ئاينىڭ 10 – كۈنى ، ئامېرىكا كېڭەشپالاتاسى ۋە ئاۋام پالاتاسى قارار ماقۇللاپ، ئەل باشى ۋېلسۇننىڭ ئىمزا قويىشى بىلەن، ھەر يىلى 5 – ئاينىڭ ئىككىنجى يەكشەنبە كۈنىنى ئانىلار بايرىمى قىلىپ بېكىتىدۇ. كېيىنچە بۇ ھەرىكەت باشقا دۈلەتلەرنىڭ كەينى كەينىدىن دورىشى نەتىجىسىدە، 1948 – يىلى ئاننا ئالەمدىن ئۆتكەنگە قەدەر 43 دۈلەت ئانىلار بايرىمى تەسىس قىلىپ بولىدۇ.
ھەي دىرسە خان بەگلىك بەر بۇ ئوغلانغا، تەخت بەر ئەردەملىكتۇر. بوينى ئۇزۇن، بۈيۈك ئات بەر بۇ ئوغلانغا، مىنەر بولسۇن ھۈنەرلىكتۇر. ئېغىللاردىن ئون مىڭ قوي بەر بۇ ئوغلانغا، ئەتلىك بولسۇن ھۈنەرلىكتۇر. تۆگىلەردىن قىزىل تۆگە بەر بۇ ئوغلانغا، يۈك توشۇغۇچى بولسۇن ھۈنەرلىكتۇر. ئالتۇن باشلىق ئوتاق بەر بۇ ئوغلانغا، سايە بولسۇن ئەردەملىكتۇر. مۈرىسى قۇشلۇق تون، كىيىم بەر بۇ ئوغلانغا، كىيەر بولسۇن ھۈنەرلىكتۇر.

بۇ تىللاردا گرامماتىكىلىق جىنسىيەت يوقتۇر. شۇڭا جۈملىلەردە جىنس پەرقى يۈزىدىن توغۇلىدىغان ئۆزگىرىش بولمايدۇ: مۇدىر - مۇدىرە، مۇئەللىم - مۇئەللىمە، رەھىم - رەھىمە؛he – she دېگەندەك.

شىنجاڭ ۋاقتى، شۇنداقلا ئۈرۈمچى ۋاقتى ھەم دېيىلىدۇ. يەرلىك جۇغراپىيىلىك مەۋقىئى يۈزىسىدىن بەلگىلەنگەن ئۆلچەملىك ۋاقىتتۇر. بۇ ۋاقىت UTC+06:00 سائەتىنى ئۆلچەم ئالىدۇ، شۇنداقلا قازاقىستان ۋاقتى بىلەن بىردەك بولۇپ، بېيجىڭ ۋاقتىدىن ئىككى سائەت كېيىندۇر. بۇ ۋاقىت رايونى ئۇيغۇر رايونىدا بېيجىڭ ۋاقىتى بىلەن ماس قەدەملىك قوللىنىلىدۇ.

يۇقىرىقى تارىخىي پاكىتلار قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ موڭغۇللار ئارىسىدا 1204- يىلىدىن بۈگۈنگىچە قوللىنىلىپ كېلىۋاتقانلىقىنى تولۇق ئىسپاتلاپ بېرىدۇ.

ئەيىن جالۇت ئۇرۇشى (ئەرەبچە:عين جالوت (جالۇتنىڭ كۆزى))، 1260- يىلى 9- ئاينىڭ 3- كۈنى مەملۈك ئوردۇسى بىلەن ئىلخانىيلار ئارىسىدا، جەلىلە رايونىنىڭ ئەين جالۇت مەۋقىئىندە ئېلىپ بېرىلغان بىر مەيدان جەڭ.

ئىسىتىمال مەدەنىيتى زامانىۋىلىشىشنىڭ نەتىجىلىرىدىن بىرى بولۇپ، ئەنئەنىۋى جەمئىيەتتە ماددى بايلىقلارنىڭ ۋە مۇلازىمەتلەرنىڭ ئالماشتۇرۇلۇشى بۈگۈنكىدەك تىز ئەمەس ئىدى. ئەنئەنىۋى جەمئىيەتتە مەھسۇلاتلار ئاساسەن ئالماشتۇرۇش ئۈچۈن ئىشلەپچىقىرىلاتتى. بىراق، زامانىۋى جەمئىيەتتە مەھسۇلاتلار ئىستىمال قىلغۇزۇش ئۈچۈن ئىشلەپچىقىرىلىدىغان بولدى.

كومپيۇتېر ۋىرۇسى بىلەن ئادەم تېنىنىڭ سالامەتلىكىگە زىيان سالىدىغان ۋىرۇسقا ئوخشىمايدۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە بىر خىل ئالاھىدە پروگراممىدۇر. بۇ خىل پروگرامما ئىجرا بولغاندا، كومپيۇتېرنىڭ يۇمشاق ماتىرىياللىرى ئىقتىدارىنى يوقىتىپ، كومپيۇتېر سۈرئىتىنى ئاستىلىتىۋېتىدۇ ياكى كومپيۇتېردا ساقلىنىۋاتقان سانلىق مەلۇماتلارنى بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىتىدۇ، ھەتتا پۈتكۈل سىستېمىنى پالەچ ھالغا چۈشۈرۈپ قويۇپ، غايەت زور ئىقتىسادىي زىيان پەيدا قىلىدۇ.
ئىنسانىيەت ئومۇمىي ئۇچۇر دەۋرىگە قەدەم قويۇش ھارپىسىدا روھىيەتتىكى مىسلىسىز بوھرانغا دۇچ كەلمەكتە. ئىنسانىيەت تەبىئەتنى تېزگىنلەشتە ئېينىشتېيننىڭ « نىسپىلىك نەزەرىيەسى» ئۇتۇقلىرىدىن ئۈنۈملۈك پايدىلاندى. ئۇ، ماھىر ئېلېكتر ماتېماتىك، كائىناتتىكى ئۇچقۇر رېتسار، يادرو مۇشتلۇق بوكسچى بولىۋالغان. ئۇ يەنە شېكىسپر تراگېدىيىلىرىدىكى رەشىكچى، ئاچكۆز- خەسىس، سۈيىقەستچى ۋە نەسەب كۈشەندىگۈيلۈق تىپلىرىنى يېڭى نەسىل بىلەن كېڭەيتتى. بۇلغانغان كائىنات ۋە يەر- سۇ، بۇلغانغان تەن ۋە روھىيەت، بۇلغانغان ماددىي ۋە مەنىۋى ئوزۇق ئىنسانىيەتنى ساختا مۇھەببەت ۋە ھەقىقىي نەپرەت ماتېرىياللىرىدىن بارغانسېرى ئېنكوباتۇردىن ئاغزىنى ئېچىپ، تىرناقلىرىنى چىڭىتىپ چىقىۋاتقان چۆجىلەردەك كۆپەيتىپ چىقارماقتا. ئىنسانىيەت جەمئىيەتنى ۋە ئۆز-ئۆزىنى تېزگىنلەيدىغان « نىسبىيلىك نەزەرىيىسى كىشىلىك تەلىماتى» نى ياراتقىنى يوق! قەدىمكى ئەپسانىلار، كاھىن ۋە شامان ئەپسۇنلىرى، ئۈچ ئۇلۇغ دىننىڭ ئەھكاملىرى، روھىيەتچىل ئىزگۈ تەسەۋۋۇپ تەشەببۇسلىرى، موننىسكيونىڭ لىبرالىزىملىق مەسلەكلىرى، ماكىسنىڭ ئىجتىمائىي باراۋەرلىك غايىلىرى ھازىرقى مىسلىسىز روھىيەت بوھرانىنىڭ غايىسىزلىق كەلكۈنلىرىنى توسىيالماي تەمتىرىمەكتە. باشقا كىيگەن تۇماق- تەلپەكتەك ئىدىيلەر لەززىگە كېلىپ قالماستىن، يەنە باشتىن ئۈنۈپ چىققان ۋە كېلىشتۈرۈپ تۈگۈلگەن چاچتەك مەپكورىلارمۇ تىترەككە تولماقتا.

ماڭا كىشىلەرنىڭ ”بىزنى خەنسۇلار باشقۇرىۋاتىدۇ، خەنسۇلار بولمىسا ئۇيغۇرلار بىر بىرىنى يەيدۇ، ئۇيغۇرلار ئۆم بولمىغاچقا ئۆزىنى باشقۇرالمايدۇ، بىر بىرىنىڭ گېپىنى ئاڭلىماي ئەكسىچە خەنسۇنىڭ گېپىنى ئاڭلايدۇ“ دەپ قارىشى تولىمۇ قىزىقارلىق تۇيۇلىدۇ. بۇ خىل پىكىردە كۈچلۈك چوقۇنۇش پۇراپ تۇرىدۇ. بۇنداق ھۆكۈمەت بىلەن شۇ ھۆكۈمەتتە ھاكىم بولۇۋاتقان خەلقنى بىرلەشتۈرۈپ چۈشىنىۋېلىش، ھۆكۈمەتنىڭ قۇدرىتىگە بولغا چوقۇنۇشنى ھاكىمىيەت بېشىدىكى خەلققە بولغان چوقۇنۇشقا كېڭەيتىۋېلىش كىشىگە بېقىندى رىياللىقنىڭ ئاۋام روھىدىكى كىنايىلىك ئاقىۋىتىنى ھىس قىلدۇرىدۇ. ئەلۋەتتە، ئاۋام روھىدا ھۆكۈمەتكە بولغان چوقۇنۇشتىن باشقا خەۋپسىرەش ۋە نارازىلىقمۇ ئوخشاشلا خەنسۇلارغا بولغان نارازىلىق ۋە خەۋپسىرەشكە ئايلىنىپ كەتكەن. بۇنداق خاتا چۈشەنچە ئۇيغۇر ئاۋام ئۈچۈن ۋە ھاكىمىيەت ئۈچۈن ئوخشاشلا ئىنتايىن خەۋپلىك.
1930-يىللاردا شىڭشىسەي بىلەن سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئەمكارلىشىشى نەتىجىسىدە ئۇيغۇر يېڭى مائارىپى سوۋېتچە قېلىپقا چۈشۈشكە باشلىغان. ئۇيغۇرلار ئىچىدە سوۋېتنىڭ كومۇنىستىك مائارىپىدا تەربىيەلەنگەنلەر 50 –يىللاردىن كېيىن ئۇيغۇر ھاياتىنىڭ ھەر قايسى ساھەلىرىدە پۈتۈنلەي يېتەكچى ئورۇنغا ئۆتكەن. ئۇيغۇرلار ئۆز يۇرتىدىكى سوۋېتپەرەس مائارىپتا ۋە سوۋېت ئىتتىپاقىغا چىقىپ ئوقۇش، تەبىيىلىنىش نەتىجىسىدە روس مەدەنىيىتى ۋە روس مەدەنىيىتى ئارقىلىق دۇنيا يېڭىلىقلىرىدىن بەھرىمەن بولغان. بۇ ئۇلارنىڭ مەنىۋىيىتىدە ئۆزگىرىش ھاسىل قىلىپ ئۇلاردا ئۆزىنى يېڭى مەدەنىيەت، يېڭى بىلىم ۋە يېڭى ئاڭ بىلەن قوراللانغان يېڭى بىر ئەۋلاد دەپ سانايدىغان خاھىشنى پەيدا قىلىپ قويغان. نەتىجىدە ئوقۇغان كىتاب، كۆرگەن كىنو بىلەن تۈپتىن ئوخشىمايدىغان ئاۋام ئۇيغۇرنىڭ ھاياتى ئۇلارغا قەدىمىيلىقتەك، تەرەققىياتسىزلىقتەك، قالاقلىقتەك كۆرۈنگەن. ئانامنىڭ ئېيتىشىچە 50-يىللاردا تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپنىڭ ئوقۇغۇچىلىرىغا تانسا ئۆگىتىلگەنىكەن. مەكتەپتە پات-پات تانسا ئۇيۇشتۇرۇلۇپ تۇراتتىكەن. شۇ چاغلادا ئوقۇپ كادىر بولغان بىر تۇغقىنىمىزنىڭ 84-يىللىرى ئالى مەكتەپتە ئوقۇپ خىزمەتكە چىققان ئوغلى بىلەن بولغۇسى كېلىنىنى بىزگە تانسا ئوينىتىپ بەرگەنلىكى ھېلىمۇ ئېسىمدە. يۇرتىمىزدا يېقىنقى يىللارغىچە ئالى مەكتەپتە ئوقۇغاننىڭ بەلگىسى تانسا بىلىش، ھاراق ئىچىش، كىيىمنى ئالا بۇلىماچ، چاچنى غەيرى قويۇشلاردا ئىپادىلەنگەنلىكى ئېسىمدە. ئۇيغۇردا مائارىپنىڭ ئادەمنى يېڭىلىشى ۋە ”يېڭىلانغان“ ئادەمنىڭ ئۆزىدىكى ئۆزگىرىشىنى تەرەققىيات دەپ قاراپ قەۋمىدىكى ”كونا“لىقلارنى كەمسىتىشى 30 –يىللاردىكى سوۋېتچە مائارىپنىڭ بۈگۈنگىچە داۋاملاشقان ئاسارىتى خالاس. بۈگۈنكى مائارىپتا ئانا تىلنىڭ ئورنىغا يات تىلنىڭ دەسسىشى بۇنداق كەمسىتىشلەرنىڭ يەنىمۇ چوڭقۇرلىشىدىغانلىقىدەك شۇملۇقنى بۇرنىمىزغا پۇراتماقتا.

تەتقىقات مەزمۇنى تېمىدىن تېمىغا، ئاددىيلىقتىن مۇرەككەپلىككە، رايون سەۋىيىسىدن دۆلەت، خەلقئاراغا يۆتكەلگەندە ئەلۋەتتە مۇناسىپ ئىزدىنىش، ئۇسۇل، سەۋىيە، تەپەككۇر ئالدىن يېتەكچىلىك رولىنى ئوينىدى . بەزى زىددىيەت-خىرىسلىق ئىشلارنى ئازابلىق كەچۈرمىشلىرىنى باشقىلارنى ئاياپ پىنھان تۇتۇپ، باش چۆكۈرۈپ ئىشلىدى .
بەدى ئەل — زامان مىرزا سەفاۋىيلارنىڭ پاناھلىقىغا ئۆتكەندىن كېيىن، ئۇنىڭ ئوغلى مۇھەممەد زامان مىرزا بابۇرنىڭ ياردىمى بىلەن بەلخنى ئۆزبەكلەرنىڭ قولىدىن قايتۇرىۋېلىشقا ئۇرۇنغاندا، خوراساندىكى سەفاۋىيلار ھاكىمىيىتىنىڭ زىيانكەشلىكىدىن قۇتۇلۇش ئارزۇسىدا بولغان خاندەمىرمۇ ئۇنىڭ سېپىغا قوشۇلغان ئىدى. خاندەمىرنىڭ زاماندىشى بولغان ھېراتلىق زەينىددىن مەھمۇد ۋاسىفى <<بەدائى ئەل – ۋەقائى>> دېگەن ئەسىرىدە خاندەمىرنىڭ ھېراتتىن تۇنجى قېتىم ئايرىلىشىنى شۇ ۋاقىتتىكى خوراساننىڭ پىكىر ھاياتىدا كۆرۈلگەن كرېزىسنىڭ ئەلەملىك بىر باسقۇچى سۈپىتىدە خاراكتىرلەندۈرگەن. مەشھۇر فەقىھلەر(قانۇنشۇناسلار)دىن شەمسىددىن مۇھەممەد كۇھىستانى، ئەمدىلا 28ياشقا كىرگەن زەينىددىن مەھمۇد ۋاسىفى ۋە باشقا بىرمۇنچە ئالىم ۋە شائىرلار تىمۇرىيلار دەۋرىدىكى چۈشەنچە ۋە پىكىر ئەركىنلىكىنى تامامەن پىكار قىلغان مۇتەئەسسىپ شىئە ھاكىمىيىتىدىن بىزار بولۇپ، ۋەتىنىدىن ئايرىلىپ ماۋرەئۈننەھرى ۋە ھىندىستانغا كىتىشنى قارار قىلغان. ئۇلار بىر كارۋان تەشكىللەپ ھېراتتىن ئايرىلغان. ئانجۇي دېگەن يەرگە كەلگەندە خاندەمىر بىر مۇنچە سەپداشلىرى بىلەن بىرلىكتە كارۋاندىن ئايرىلىپ، ھىندىستاندىكى مۇھەممەد زامان مىرزىنىڭ يېنىغا قاراپ يول ئالغان. ۋاسىفى ۋە شەمسىددىن مۇھەممەد كۇھىستانى قاتارلىقلار ئامۇ دەرياسىنى كېسىپ ئۆتۈپ بۇخاراغا كەتكەن. مۇھەممەد مىرزىنىڭ ئۇرۇنۇشلىرى ھېچ بىر نەتىجە بەرمىگەندىن كېيىن، خاندەمىر يەنە پەشت يېزىسىغا قايتىپ كەلگەن ۋە ئۇ يەردىن ھېراتقا بېرىپ سەفاۋىيلارنىڭ خۇراساندىكى ۋالىسى دۇرمۇشخاننىڭ ھېمايىسىگە ئىرىشكەن. سۈننى مەزھىپىدىكى باشقا ئالىملارغا ئوخشاش خاندەمىرمۇ شىئە مەزھىپىدىكى سەفاۋىيلارنىڭ دىتىغا ياقمىغانلىقى ئۈچۈن، 1527-يىلى ھېراتتىن ئايرىلىپ، شۇ ۋاقىتتا ھىندىستاننى ئىشغال قىلىش بىلەن مەشغۇل بولىۋاتقان بابۇرنىڭ يېنىغا كەتكەن. خاندەمىرنىڭ ھىندىستانغا كېلىشى بابۇر ئۈچۈن ناھايىتى مەمنۇنىيەتلىك بىر ۋەقەگە ئايلانغان. <<بابۇرنامە>> دىكى مەلۇماتلارغا قارىغاندا، 1528-يىلى 9-ئاينىڭ 19- كۈنى بابۇر خاندەمىرنى ۋە ھۈسەيىن بايقارا دەۋرىنىڭ مەشھۇر سەنئەتكارلىرىدىن تېپىشماقچى شەھابىددىن بىلەن مۇزىكىشۇناس مىرزا ئىبراھىم قانۇنىنى ئاگرادا قىزغىن قارشى قالغان. <<بابۇرنامە>>نىڭ يەنە بىر يېرىدىكى مەلۇماتتا 1529-يىلى 6-ئاينىڭ 19-كۈنى بابۇرنىڭ خاندەمىر، موللا شەھابىددىن ۋە شەيخ زەينىددىن خۋافى قاتارلىقلارنى بىر يىغىلىشقا چاقىرغانلىقى يېزىلغان. ئۇلارغا ئەۋەتىلگەن مەكتۇپتا مۇنداق بىر بېيىت يېزىلغان:

نىيە ناھىيىسى كوئىنلۇن تېغىنىڭ شىمالىي ئېتىكىگە، تەكلىماكان قۇملۇقىنىڭ جەنۇبىي چېتىگە جايلاشقان. شەرق تەرىپى چەرچەن ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇب تەرىپى شىزاڭ ئاپتونوم رايونى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەر تەرىپى كېرىيە ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شىمال تەرىپى شايار ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 541 كىلومېتىر، شەرقتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى 120 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى 54 مىڭ 200 كۋادرات كىلومېتىر. ناھىيىگە بىر بازار، بەش يېزا، 32 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 1215 كىلومېتىر. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 30 مىڭ 500 بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار 90.86% نى، خەنزۇلار 9.01% نى، باشقا مىللەتلەر 0.13% نى تەشكىل قىلىدۇ.
پۇتىن 1990-يىلى لېنىنگراد شەھەرلىك كومىتېتتا مەسلىھەتچى بولغان، 1991-1992-يىللىرىدا مۇئاۋىن شەھەر باشلىقى ۋە شەھەرلىك كومىتېت تاشقى مۇناسىۋەت ئىشلىرىغا مەسئۇل بولغان. پۇتىن 1996-يىلىغا قەدەر سانكت پېتىربورگ ھۆكۈمىتىدە تۈرلۈك خىزمەتلەرنى ئۆتىگەندىن كېيىن، 1996-يىلى كرېمىل سارىيى مالىيە ئىدارىسى باشلىقىنىڭ ياردەمچىسى بولۇپ تەيىنلەنگەن ۋە بىر يىل ۋەزىپە ئۆتىگەن. 1997-1998-يىللىرى دۆلەت زۇڭتۇڭى تەكشۈرۈش ئىدارىسى باشلىقى بولغان.

ئەسكەرتىش:بۇ پارتىيە بارغانچە كۈچىيىپ 1996يىلى 6-ئايدا توغرا يول پارتىيىسى بىلەن بىللە ھۈكىمەت تۈزدى.نەجمىدىن ئەرباقان تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ54-ھۆكىمىتىدە باش مىنىستىر بولدى.بۇ پارتىيە 1998-يىلى 1-ئايدە تارقىتىۋىتىلدى.ئورنىغا [[<<فەزىلەت>>پارتىيىسى]] قۇرۇلدى

<قەشقەر ئەدەبىياتى> - قوش ئايلىق ئەدەبىي ژۇرنال بولۇپ، قەشقەر ۋىلايەتلىك مەدەنىيەت ئىدارىسى باشقۇرىدۇ، <قەشقەر ئەدەبىياتى> ژۇرنىلى تەھرىر بۆلۈمى نەشرگە تەييارلايدۇ. بۇ ژۇرنال 9721 - يىل 5 - ئايدا قەشقەر شەھەرلىك مەدەنىيەت يۇرتىنىڭ باشقۇرۇشى، قۇربان ئىمىن قاتارلىقلارنىڭ تەشكىللىنىشى بىلەن <قەشقەر ئەدەبىيات - سەنئىتى> دېگەن نامدا شاپىگرافتا نەشر قىلىنىشقا باشلىغان، 1976 - ۋە 1980 - يىللىرى مىخ مەتبەئەدە نەشر قىلىنشقا باشلىغان. 1981 - يىلدىن تارتىپ مەملىكەت ئىچىگە، 1988 - يىلدىن تارتىپ خەلقئاراغا تارقىتىلىشقا باشلىغان. ژۇرنالدا ھازىر <نەسرىي ئەسەرلەر>، <شېئىرىيەت گۈلزارى>، <ئەدەبىي ئىجادىيەتكە دائىر مۇلاھىزىلەر>، <بالىلار ئەدەبىياتى>، <شەبنەم>، <ئەدەبىي ساۋات>، <ئالىم ۋە ئەدىبلىرىمىز>، <جاھانناما>، <قېرىنداش مىللەتلەر ئەدەبىياتىدىن>، <خەزىنە> قاتارلىق سەھىپىلەر بار.

24- ئۈمىد ياكى 24- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 24- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 114. (كەبىسە يىللاردا 115.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 251 كۈن باردۇر.

مۇراتنىڭ سەنئەت ھاياتىمۇ مانا مۇشۇ ئائىلىدىكى سەنئەت مۇھىتىنىڭ تەسىرىدە، يەسلى ۋە مەكتەپتىكى چاغلىرىدىن باشلاپ كۆرۈلۈشكە باشلىغان. 18 يېشىدا ئارمىيە سېپىگە قاتنىشىپ، بۇ جايدىمۇ تالانتىنى جارى قىلدۇرۇپ، سەنئەت كۇرژۇكى قۇردى. ھەربىي مەجبۇرىيىتى ئاياقلاشقاندا موسكۋالىق سەبداشلىرى مۇراتنىڭ قابىلىيىتىگە قايىل بولۇپ ئۇنى موسكۋاغا بېرىپ ئوقۇشقا دەۋەت قىلىدۇ. مۇرات تەۋەككۈل قىلىپ، ئۆيىگە قايتماستىن ئۇدۇل موسكۋاغا بېرىپ، ئۆز تىرىشچانلىقى بىلەن گنېسوۋ نامىدىكى مۇزىكا ئىنستىتۇتىغا ئوقۇشقا كىرىپ، ئۇنى 1996-يىلى پۈتتۈرگەن. موسكۋادىكى ئوقۇش ھاياتى ئۇنىڭ ئۈچۈن ئاسانغا چۈشمىگەن بولۇپ، ئاتا-ئانىسىنى ئىقتىسادىي مەنبە قىلىشنى نومۇس دەپ بىلگەن بۇ ئۇيغۇر يىگىتى بىر تەرەپتىن ئوقۇپ، يەنە بىر تەرەپتىن ئېغىر-يېنىك جىسمانىي ئىشلار بىلەن شۇغۇللىنىپ، تۇرمۇش راسخودىنى ئۆزى ھەل قىلغان. ئۇ، قىيىنچىلىققا باش ئەگمەي، تىرىشىپ ئۆگىنىشنى داۋاملاشتۇرغانلىقى ئۈچۈن ئۇنىڭ تالانتى تېزدىنلا مەكتەپ رەھبەرلىرى، ئوقۇتقۇچىلارنى شۇنىڭدەك ئۇستازلىرىنى قايىل قىلغان.
-ئاسمايلى، بۇ خەنسۇچە گىلەمنى. ئۇيغۇرنىڭ ئۆيى بولغاندىكىن، ئاللاھنىڭ سۆزى، تەكلىماكان ياكى تەڭرىتاغلىرىنىڭ رەسىمى، راۋاپ دۇتارنىڭ سۈرىتى، يۇلغۇننىڭ ئوبرازى چۈشۈلگەن بولسا ئاسساققۇ مەيلىتى، دېدىم. -ياق ئاسسىڭىزمۇ ئاسىسىز، ئاسمىسىڭىزمۇ ئاسىسىز. بۇ گىلەمنى ئاپام ئامېرىكىغا مېڭىشىمدا يوللۇق تۇتقان. ئاپام ئامېركىلىقلارنىڭ جوڭگۇنىڭ قەدىمىي، ئەنئەنىۋىي بويۇملىرىنى، مۈشۈك ئېيىقىنى ياخشى كۆرىدىغانلىقىنى ئوبدان بىلىدۇ. شۇڭا مۇشۇ مۈشۈك ئېيىقنىڭ سۈرىتى بار گىلەمنى ئاتايىن ھەدىيە قىلغان، دېدى. بۇ گەپ ماڭا تولىمۇ غەلىتە تۇيۇلدى. ”تۆۋە، خۇدايىم ئامېرىكىغا ماڭغان بالىسىغا ئۇيغۇرنىڭ بىرەر ئەستىلىكىنى يوللۇق تۇتماي، ئامېرىكىلىقنى ياخشى كۆرىدۇ- دەپلا مۈشۈك ئېيىق سوغات قىلغىنى نېمىسىدۇر؟“

كۇچادىكى تەڭرىتاغ سىرلىق جىلغىسى ـــ تەڭرىتاغ تىزمىسىنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىدە بولۇپ، كۇچا ناھىيە بازىرىنىڭ شىمالىغا 64 كىلومېتىر كېلىدىغان تاغلىق رايۇنغا جايلاشقان. ئۇ دۆلەت يولى 217-لىنىيەسىنىڭ 1025.8 كىلومېتىرلىق ئورنىنىڭ شىمالىي تەرىپىدە بولۇپ، دېڭىز يۈزىدىن ئىگىزلىگى 1600 مېتىر، ئەڭ ئىگىز تاغ چوققىسى 2048 مېتىر كېلىدۇ. جىلغىنىڭ ئومۇمىي ئۇزۇنلۇقى 5 مىڭ مېتىردىن ئارتۇق بولۇپ، جەنۇپتىن شىمالغا سۇزۇلغان. ئۇ نەچچە مىليون يىللىق بوران چاپقۇننىڭ ئۇپرۇتىشى ۋە تاغدىكى كەلكۈن سۈيىنىڭ يالىشى نەتىجىسىدە شەكىللەنگەن بولۇپ، ئېلىمىزدە كەم ئۇچرايدىغان تەبىئىي مەنزىرە رايون ھېساپلىنىدۇ.

چوڭ ئوڭۇشسىزلىققا ئۇچرىغاندا ۋە ماڭىدىغانغا يول تاپالماي قالغاندا روھىي جەھەتتىن چۈشكۈنلىشىش ھەممە ئىنساننىڭ ئورتاق خۇسۇسيىتى. بۇ يەردىكى گەپ بۇنداق چۈشكۈنلۈكنى قانچىلىك ۋاقىت داۋاملاشتۇرۇشتا. بۇنداق چۈشكۈنلۈك ئۇزۇن مۇددەت داۋاملاشسا، ئۇ بىر ئادەمگە چوڭ زىيانلارنى ئېلىپ كېلىدۇ. ئەقىللىق كىشى ئۆزىدە يوق نەرسىلەر ئۈچۈن ئاھ ئۇرمايدۇ. ئۇنىڭ ئەكسىچە، ئۆزىدە بار نەرسىلەرنىڭ ھەممىسىنى تېپىپ چىقىپ، ئۇلارنىڭ كۈچىدىن ئەڭ زور دەرىجىدە پايدىلىنىشقا تىرىشىدۇ. ئادەم ئۆز كونتروللۇقى ئاستىدا بولمىغان ئىشلار ئۈچۈن قىلچە ئاھ ئۇرماسلىقى كېرەك. چۈنكى ئۇنداق ئاھ ئۇرۇشنىڭ ھېچ قانداق ئەمەلىي قىممىتى يوق. ئۇنىڭ ئەكسىچە، ئۆزى قىلالايدىغان ئىشلارنىڭ ھەممىسىنى تېپىپ چىقىپ، ئۇلارنى ئەڭ مۇھىمىدىن باشلاپ بىر-بىرلەپ قىلىشى كېرەك. يۇقىرىدا چۈشەندۈرۈلگەندەك «سۆڭگىچىگە تېپىش» كېرەك. شۇنداق قىلغاندا، ئۆزى ئۈچۈن ئىنتايىن تەتۈر كەلگەن بىر شارائىتتىمۇ مەلۇم دەرىجىدە نەتىجە قازىنالايدۇ. ۋاقىت ياكى ئۆمۈر ئىسراپچىلىقىدىن ساقلىنالايدۇ. ئۆزلۈكسىز ئالغا ئىلگىرىلىيەلەيدۇ. مەن ئۆزۈمنىڭ بۇ يازمىسىنىڭ يۇقىرىقىدەك بىر قانچە جەھەتلەردە ئۆزىنىڭ قايسى يۆنىلىشكە مېڭىشىنى بىلەلمەي قالغان ئۇيغۇر ياشلىرى ئۈچۈن بىر ئاز پايدىسى بولۇشىنى چىن كۆڭلۈمدىن ئۈمىد قىلىمەن.
مۇرات ناسىروۋ 1991- يىلى يالتا شەھرىدە ئۆتكۈزۈلگەن سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى بويىچە ياشلار فېستىۋالىغا قاتنىشىش پۇرسىتىگە سازاۋەر بولغان ھەمدە پوپ ناخشا تۈرلىرى بويىچە بىرىنچى ئورۇننى ئىگەللەپ، ئالتۇن مۇكاپاتقا ئېرىشكەن. يالتىدا قولغا كەلگەن مەزكۇر زور نەتىجىدە مۇراتنىڭ سەنئەت ھاياتىغا ئىلھام بولۇپلا قالماستىن، بەلكى ئۇنىڭ موسكۋا سەنئەتكارلىرى ئارىسىدا توئۇنۇلۇشى ھەم ئۇلارنىڭ دىققەت قىلىشىغا يول ئاچقان. مۇرات بىر ياقتىن ئوقۇپ يەنە بىر ياقتىن ئۆزىنىڭ "يېڭى پورت" ناملىق ناخشا-مۇزىكا گۇرۇپپىسىنى (توپىنى) قۇرۇپ، ئۇنىڭغا ئۆزى يېتەكچىلىك قىلىش بىلەن بىرگە كونسېرتلار ئۆتكۈزۈشكە باشلىغان شۇنىڭدەك يەنە بەزى كىنو ۋە تېلېۋىزىيە فىلىملىرىنىڭ مۇزىكىسىنى ئىشلەپ، ناخشىلىرىنى ئېيتىپ بەرگەن. بۇلارنىڭ ھەممىسى كېيىنكى ۋاقىتلاردا ئۇنىڭ ئاتاقلىق چولپانلارنىڭ بىرىگە ئايلىنىشىنىڭ ئاساسىنى ياراتقان ئىدى. موسكۋادەك ياتلارنىڭ شەھىرىدە ئوزۇپ چىقىش ئۈچۈن ئالدى بىلەن رۇس تىلىدا ناخشا ئېيتىپ تونۇلۇش زۆرۈر بولغانلىقتىن، ئۇ تىنىمسىز ئىزدەندى. ئۇنىڭ ئارزۇلىرى ۋە تىرىشچانلىقلىرى 1997-يىلىدىن كېيىن بىردىنلا ئەمەلگە ئاشتى. ئۇنىڭ نامى بىردىنلا پۈتۈن مۇستەقىل دۆلەتلەر ھەمدوستلۇقىغا كەڭ تونۇلدى. ئۇ، «تامبوۋغا بارماقچى بولغان بالا» ناملىق ناخشىسىنى ئېيتىپ، داڭ چىقاردى. ئۇنىڭ بۇ ناخشىسى رۇسىيە جۈملىدىن پۈتۈن مۇستەقىل دۆلەتلەر ھەم دوستلۇقىدىكى ياشلارنىڭ ئەڭ سۆيۈپ ئوقۇيدىغان ۋە ئاڭلايدىغان ناخشىسىغا ئايلاندى. ئۇنىڭ ناخشا ئېيتىۋاتقان كۆرۈنۈشلىرى مۇستەقىل دۆلەتلەر ھەمدوستلۇقىنىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى تېلېۋىزىيە قاناللىرى تەرىپىدىن كۈندىكىدەك نەچچە قېتىملاپ كۆرسىتىلىپ، ئۇنىڭ ئوبرازى ۋە ناخشىلىرى كىشىلەرگە چوڭقۇر تەسىراتلار قالدۇردى. مۇرات ناسىروپ ئارقىدىنلا ئاتاقلىق رۇس ناخشىچىسى ئاپىنا بىلەن بىرگە «ئايدىڭ كېچە» ناملىق ناخشىسىنى ۋە « مەن دېمەك سەندۇر» ناملىق ناخشىسىنى ئېيتىپ، ناخشا ھەۋەسكارلىرىنى يەنە بىر قېتىم زىل-زىلىگە سالدى. ئۇنىڭ بۇ ناخشىسى مەخسۇس كۆرۈنۈشلەر بىلەن كىرۈشتۈرىلىپ، تېلېۋىزىيە ئېكرانلىرىدا كۆرسىتىلدى.

مەلۇمكى، ئەقىدە - ئېتىقاد كىشىلەرنىڭ مەنىۋى دۇنياسىدا شەكىللەنگەن بىر خىل مەدەنىيەت ھادىسسىسى بولۇپ، ناھايىتى كەڭ دائىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئۇنىڭ بەزىلىرى تۇرمۇش ئادەتلىرى سۈپىتىدە ئىپادىلىنىدۇ. يۇقىرىدا ئېيىتقىنىمىزدەك ھەر قانداق ئەقىدە - ئېتىقاد ھادىسىلىرى مۇئەييەن بىر دىنىي قاراشنىڭ ئىنكاسى.

ئارشاڭ ناھىيىسى غار ئويمانلىق غەربىي چېتىگە، بۆرتالا دەرياسىنىڭ يۇقىرى ئېقىنىغا جالاشقان. شەرقتىن بورتالا شەھىرى بىلەن جەنۇبتىن قورغاس ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەرب ۋە شىمال تەرەپتىن قازاقىستان بىلەن چېرگىلىنىدۇ (چېگرا لىنىيىسىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 275 كىلومېتىر). شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 139.4 كىلومېتىر، شىمالدىن جەنۇبقىچە بولغان كەڭلىكى 64.8 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى 5663.7 كۋادرات كىلومېتىر. بۇ ناھىيىگە 2 بازار، 4 يېزا، 46 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. تەۋەسىدە ئىلشەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 5 - شىسىنىڭ 2 تۇەن - مەيدانى ۋە ئاپتونوم رايونغا بىۋاسىتە قارايدىغان بىر ئورمانچىلىق مەيدانى بار. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن ئارىلىقى 613 كىلومېتىر. 1995 يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 72 مىڭ 800، بۇنىڭ ئىچىدە موڭغۇللار 14.76% نى، خەنزۇلار 61.81% نى، باشقا مىللەتلەر 23.43% نى تەشكىل قىلىدۇ.
« باھارىم چىمەنزارىم » قاتارلىق 30 نەچچە ناخشىنىڭ ۋە بىر نەچچە نەغمىنىڭ ئىجادچىسى ، « 12» مۇقام نى چوڭ نەغمە ، داستان ۋە مەشرەپلىرى بويىچە ئەڭ تولۇق ۋە ئەڭ ساپ ساقلىغان مەشھۇر مۇقامشۇناس تۇردى ئاخۇن ئاكىنىڭ مۇقامچىلىقىمىزغا قوشقان زور تۆھپىسى بىلەن خەلقىمىز قەلبىدە مەڭگۈ ياشايدۇ .تۇردۇ ئاخۇن ئاكا بولمىغان بولسا 12 مۇقام بۈگۈنكىدەك دۇنياۋى شۆھرەتكە ئېرىشەلمىگەن ، يەنى سىستېمىلاشتۇرۇپ رەتكە سېلىنمىغان بولاتتى .

بۇ، خېۋىر تۆمۈر يازغان چوڭ ھەجىملىك، بىئوگرافىك قىسسە بولۇپ، 1990 - يىل 1 - ئايدا شىنجاڭ ياشلار - ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىنغان. بۇ قىسسە ئۇيغۇرلاردىكى يېڭى مەدەنىيەت ھەرىكىتىنىڭ سەركەردىلىرىدىن بىرى، داڭلىق ئالىم، مائارىپچى، ئەدىب ئابدۇقادىر دامۇللىنىڭ شانلىق ھاياتىنى بايان قىلىشقا، ئۇنىڭ ئۈچۈن يىقىلماس ئەدەبىي ئابىدە تىكلەشكە بېغىشلانغان. قىسسەدە، ئابدۇقادىر دامۇللامنىڭ قەشقەردە ۋە چەت ئەللەردىكى داڭلىق بىلىم يۇرتىلىرىدا ئىلىم تەھسىل قىلىپ ۋەتىنىگە قايتقاندىن كېيىن، بارلىقىنى كەڭ خەلق ئاممىسىنىڭ، جۈملىدىن ياشلار - ئۆسمۈرلەرنىڭ ئېڭىنى ئويغىتىش، ئۇلارنى ساۋاتلىق قىلىپ پەننىي بىلىملەر ئارقىلىق تەربىيلەش، مەرىپەتلىك، يېڭى دەۋر كىشلىرىدىن قىلىپ يېتىشتۈرۈش ئۈچۈن بېغىشلىغانلىقى؛ بۇ جەرياندا ئەكسىيەتچى ھۆكۈمەت ۋە پۈتكۈل ۋۇجۇدى شەخسىيەتچىلىك، ھەسەتخورلۇق، غالچىلىق بىلەن بۇلغانغان نادان، جاھىل دىنىي كۈچلەرنىڭ، شۇنىڭدەك چەت ئەل مۇداخىلىچىلىرىنىڭ زىيانكەشلىكلىرىگە، توسقۇنلۇقلىرىغا ئۇچرىغانلىقى ھەمدە بىمەھەل قازا تاپقانلىقى يېزىلغان. قىسسەدە تارىخىي ۋەقەلىكلەر بىلەن ئاپتورنىڭ بەدىئىي تولۇقلىمىسى ناھايىتى ماھىرلىق بىلەن بىرلەشتۈرۈلگەن؛ باش قەھرىماننىڭ ئولۇغلۇقى، تۆھپىسى، پەزىلىتى، پائالىيەتلىرىنىڭ قىممىتى كۆپ تەرەپتىن كۆرسىتىپ بېرىلگەن. قىسقىسى، <ئابدۇقادىر داموللا ھەققىدە قىسسە> - ئۇيغۇر ھازىرقى زامان ئەدەبىياتىدا مەيدانغا كەلگەن ئەڭ ياخشى قىسسەلەرنىڭ بىرى، شۇنداقلا خېۋىر تۆمۈرنىڭ ۋەكىللىك خاراكتېرگە ئىگە ئەسەرلىرىنىڭ بىرى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.

ئۈچىنچى خىلى ئاپتوموبىل ماتورىنىڭ گاز سىلىندىرىدىكى پورشېننىڭ ھەرىكىتى بولۇپ، ئۇ تەۋرىنىش (تەۋرەنمە ھەرىكەت) دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ تۈردىكى ھەرىكەتلەرنىڭ ئالاھىدىلىكى شۇكى، جىسىم ھامان مەلۇم بىر مەركىزىي ئورۇندىن بېرىپ - كېلىپ ئۆتۈپ قايتىلىما ھەرىكەت قىلىدۇ. سائەت ماياتنىكىنىڭ ھەرىكىتى، ئىلەڭگۈچنىڭ ھەرىكىتى، رەندىلەش ئىستانوكىدىكى رەندىلەش تىغىنىڭ ھەرىكىتى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى تەۋرىنىشتىن ئىبارەت بولىدۇ.

سائەت [saət] — سوتكىنىڭ 12/1 ىگە تەڭ بولغان ۋاقىت بىرلىكى، 1 سائەت 60 مىنۇت، 3600 سېكۇنتقا تەڭ. قەدىمكى بابىللىقلار بىر كېچە-كۈندۈزنى 24 ۋاقىتقا بۆلۈپ ۋاقىت ھېسابلىغان. ئۇنىڭ توغرىلىق دەرىجىسى ۋە قوللىنىلىشچانلىقى ياخشى بولغاچقا، باشقا ئەللەرگىمۇ تارقىلىپ كەڭ قوللىنىلغان.
مەنچە گېرمانىيىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ خەن ئاشخانىسىغا بېرىشى ۋە قەشقەر يىگىت قىزلىرى ۋە مەستلەرنىڭ خەن تاماقخانىلىرىغا كىرىشى كۆنگەنلىكتىن ۋە كۆندۈرۈلگەنلىكتىن. يەنە بىرى ئىنساندىكى بايلىققا ۋە پاراغەتكە مايىللىق پاراغەتلىك ياشاۋاتقان خەنسۇلارغا مايىللىقتا ئىپادىلىنىۋاتقان بولۇشىمۇ مۇمكىن. قەشقەردە كىشىلەرنى پەرقلەندۈرۈپ تۇرۇۋاتقان ئامىل مىللىيلىك. قەشقەردىكى مۇتلەق كۆپ ئۇيغۇر ئاشخانىلىرى مىللىيلىك مىزانلىرىدا چىڭ تۇرۇغلۇق. شۇڭا زابويلارنىڭ تاللىشى خەنسۇ ياكى ئاتالمىش تۇڭگان ئاشخانىلىرى بولىدۇ. ھاراقتا ئۇيغۇرنىڭ مىللىيلىكى كۆيۈپ كۈل بولىدۇ ياكى ئەقىلسىزلىككە يەم بولىدۇ. زابويلار ئەسقاتمايدىغان، خەۋپسىرىتىدىغان،پىشكەللىككە سەۋەب بولۇۋاتقان مىللىيلىكتىن بىر دەم بولسىمۇ قۇتۇلۇش ئۈچۈن ھاراق ئىچىۋاتقان بولسىچۇ؟ قەشقەردە ئۇيغۇرنىڭ ۋە خەنسۇنىڭ مىللىيلىكىدىن مۇستەسنا غەرپچە تاماقخانىلار بۇ ئىككى مىللەت ياشلىرىنىڭ ئورتاق تاللىشى بولۇپ قالغان. لېكىن شۇنىسى غەلىتەدۇركى، ئۇيغۇرلار ئاچقان غەرپچە تاماقخانىلاردىكى خەنسۇلارنىڭ سانى ئۇيغۇرلارنىڭ ساندىن بەكلا ئاز. ئەكسىچە خەنسۇلار ئاچقان غەرپچە تاماقخانىلاردا ئۇيغۇرلارنىڭ سانى خەنسۇلارنىڭكىدىن كۆپ. بۇ بىر قىسىم ياشلاردىكى ئىتىقادنىڭ سۇسلىشىۋاتقانلىقى ۋە ئۇلارنىڭ ھالال ھارام چۈشەنچىسىنىڭ چوشقا گۆشى بار يوقلىقى بىلەنلا ئۆلچىنىۋاتقانلىقىغا تۇتىشىدۇ. ئۇيغۇرلاردىكى ئەنئەنە تەربىيىسىنىڭ ئاجىزلىشىشى، مائارىپ ۋە مەتبۇئاتلارنىڭ ئۆرپ-ئادەتلەرگە ۋارىسلىق قىلىش ۋە داۋام قىلدۇرۇشتىكى كۆۋرۈكلۈك رولىنىڭ يىگىلىشى، پەرزەنتلەرنىڭ مەدەنىيەتكە ۋارىسلىق قىلىش يېشىدا ئائىلىسىدىن ئايرىۋېتىلىشى، جەمئىيەتتىكى مودا مەدەنىيەتتە خەنسۇلارنىڭ يېتەكچى ئورۇندا تۇرۇۋاتقانلىقى…قاتارلىق ئامىللار ئۇيغۇر جەمئىيىتىدىكى يۇقارقى ھالەتنىڭ شەكىللىنىشىگە سەۋەب بولغان بولۇشى مۇمكىن. كىم چىرايلىق؟

ئەشئارىيە ياكى ئەشئارىيلىك (ئەرەبچە: الأشاعرة)، ئىسلام ئىتىقادىي مەزھەبلىرىدىن بىرىسىدۇر. ئەبۇل ھاسان ئەل ئەشئارى (ھ.؟-324\935-36) باشچىلىقىدا قۇرۇلغان كەلام مەزھىبىدۇر. ئەھلى سۇننە ۋەلجامائەدە، ماتۇرىدىيەبىلەن بىرگە كەڭ تارقالغان ئىككىنچى بىر ئىتىقادى مەزھەبتۇر. ئەقىلنى مۇئتەزىلە قەدەر مۇھىم كۆرمىسىمۇ، سەلەفىييە قەدەر سەل قارىمايدۇ.

ئالىم ئەھەت، ئەر، ئۇيغۇر، 1973-يىلى 6-ئاينىڭ 14-كۈنى شىنجاڭ شايار ناھىيىسىدە تۇغۇلغان. 1995-يىلى 7-ئايدا شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى ماتېماتىكا فاكولتېتى ھېسابلاش ماتېماتىكىسى كەسپىنى پۈتتۈرگەن. «قوللىنىشچان ماتېماتىكا» كەسپىدە ئاسپرانتلىق ئوقۇش تارىخىغا ئېگە، 2009-يىلى «كومپيۇتېر يۇمشاق دېتال قۇرۇلۇشى» ماگىستېرلىق ئۇنىۋانىغا ئېرىشكەن.

كەرىم مەسىموۋنىڭ سۆزىگە قارىغاندا، ھۆكۈمەتنىڭ ئالدىنقى قاتاردىكى مەقسىدى مۇقىم ئالغا ئىلگىرىلەش، مەمۇرىي ئىسلاھات، ئىختىسادىي قۇرۇلۇشنى يۇقۇرى كۆتۈرۈش، بولۇپمۇ خام ئەشياسىز ساھەدىكى قۇرۇلۇشنى سىلجىتىش. مۇھىمراق ۋەزىپىلەردىن بىرى قازاقىستاننى دۇنيادىكى رىقابەت كۈچىگە ئىگە ئالدىنقى 50 مەملىكەتنىڭ بىرى قىلىش ئوتتۇرىغا قويۇلدى.
ئىمام شافىئىي (ئاللاھ ئۇنىڭغا رەھمەت قىلسۇن!) بىر تەەرەپتىن ئىلىم ئۆگەنگەچ ۋە ھەدىس يادا ئالغاچ يەنە بىر تەرەپتىن تىلىنى كۆندۈرۈش، تىلىنى راۋانلاشتۇرۇش ئۈچۈن يېزىدىكى بەزى ئەرەب قەبىلىرىنىڭ ئارىسىغا دائىم دېگىدەك بېرىپ تۇرىدۇ.

تار مەنىدىكى ئاخبارات ئاخبارات يېزىقچىلىقى ژانىرلىرىدىكى «خەۋەر» نى كۆرسىتىدۇ، كەڭ مەنىدىكى ئاخبارات بولسا، خەۋەر، تەسۋىرىي خەۋەر، ئوچېرك قاتارلىق ئاخبارات ژانىرلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

مۇرات ئۇيغۇر پەرزەنتى بولۇش سۈپىتى بىلەن كېيىنكى ۋاقىتلاردا ئۆزىمىزنىڭ مىللىي سەنئىتىنى ھەرگىز ئېسىدىن چىقارمىدى. ئاتا-ئانىدىن، ئەجدادتىن قالغان ئەسلى قان بىلەن مىللىي تۇيغۇ ۋە مىللىي روھ زىچ يۇغۇرۇلۇپ كەتكەن بولسا كېرەك، ئۆز دۈشمەنلىرىنىڭ كۈلىنى كۆككە سورۇغان قەھرىمان مىللىي ئارمىيىنىڭ جەڭچىسى، بىرقولىدا راۋاب، بىر قولىدا مىلتىقىنى كۆتىرىپ، ئاقسۇ جەڭ مەيدانلىرىدا قان كېچىپ جەڭ قىلغان، جەڭ تىنجىغاندا بولسا، مىللىي ئارمىيە جەڭچى-ئوفېتسىرلىرىگە روھ بېغىشلايدىغان، ئۇلارنى ئازادلىق، ھۆرلۈك ئۈچۈن جان پىدا قىلىشقا ئۈندەيدىغان ناخشىلارنى ئېيتىپ، مىللىي ئىنقىلابقا ئۆز ھەسسىسىنى قوشقان ئىسمائىل ئاكىنىڭ مىللىي روھىي دۇنياسى ۋە ئارزۇ-ئارمانلىرى بەش بالىسىنىڭ ئەڭ كىچىكى بولغان مۇراتنىڭ تومۇرلىرىدا ھامان خۇددى ئىلى دولقۇنلىرى كەبى مەۋج ئۇرۇشقا نېسىپ بولدى.

بۈگۈنگىچە يېتىپ كەلگەن ۋەسىقىلەر ئىچىدە نۇرغۇن مېتال، تاش، ياغاچ ئويمىلار ۋە قول يازمىلار بار بولۇپ، ھەممىسى قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىدا يېزىلغان. مەسىلەن، قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى شەكلىدىكى موڭغۇلچە- خەنزۇچە « ۋاپانامە» ۋە « جاڭيىڭ رۇيشەن قەبرە تېشى» قاتارلىقلار، شۇنداقلا 19- ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرى، تەتقىقاتچىلار بېيجىڭنىڭ غەربىي شىمالىدىن 48 كىلومېتر يىراقلىقتىكى گۇەنگوۋشىيا جىلغىسىدا بايقىغان جۈيوڭگۇەن سوپىسى (1342- يىلى ياسالغان) دىكى قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىدا ئويۇپ يېزىلغان قاپىيىداش ئەسەر «جيەنتا تۆھپىكارلار خاتىرىسى» بۇنىڭ كۈچلۈك دەلىلى. بۇلار يەنە يۇەن سۇلالىسى دەۋرىدە قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى تەسىرىنىڭ بېيجىڭغىچە يېتىپ بارغانلىقىنى ئىسپاتلاپ بېرىدۇ.

ئىدىقۇت ئۇيغۇرلىرى بىر ھەپتىنى يەتتە كۈنگە بۆلۈپ، ئۇلارنى، باش كۈن (دۈشەنبە)، بوش كۈن (سەيشەنبە)، سوڭ كۈن (چارشەنبە)، كىچاتنا كۈن (پەيشەنبە)، ئاتنا كۈن (ئازنا-جۈمە)، ئاتناراس (شەنبە)، پازار كۈن (يەكشەنبە) دەپ ئاتىغان.

ئىنسان ئۈچۈن بۇنداق « ئۆز»، « ئۆزىدە» تۇرغان ئامىللار بارمۇ؟ ئەلۋەتتە، ئۇلار مەۋجۇد. بىز ئۇلارنى ئىنسانىيەتنىڭ مەڭگۈ ئۆلمەس غايە ۋە ئۈمىدلىرى، ئۆلچەم ۋە رىجە ھېسىياتلىرى ئىچىدىن تاپالايمىز. ئۇ خۇددى مىڭ يىللاپ قۇدۇققا قامالغان، ساقاللىرى ئاپئاق دانىشمەنگە ئوخشاش ھېلىمۇ ھايات. ئۇنى زىنداندىن ئازاد قىلىشتىن باشقا نىجادىيەت يوق. ئۇ، يىپەك يولى مەرىپەتپەرۋەر ئىدىيىلىرى غەزىنىسىدە. ئۇنىڭ تىنىقىدا يۈزلىگەن مۇتەپەككۇر، مىڭلىغان ئىنسانپەرۋەر ئۆلىما، مىليونلىغان ھەقىقەت قۇربانلىرىنىڭ روھى ھايات!

ئۇيغۇر تېبابىتى ھۆكۈمالىرىنىڭ قارىشىچە ، ئىنسانلار مەدەنىيەت دەۋرىگە كېرىشتىن ئىلگىرى ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى خېلى بىر مەزگىلگىچە ، كۈندىلىك تائام ھەم ئوزۇقلۇق ھەم دورىلىق رولىنى ئوينىغان .شۇڭا بەدەندە ھەر قانداق ساقسىزلىق كۆرۈنگەندە ، ئالدى بىلەن ئوزۇقلۇق بىلەن داۋالاشنى ئەمەلگە ئاشۇرغان . ئەجدادلىرىمىز تائاملارنى خۇسۇسىيىتىگە قاراپ ، غىزايى مۇتلەق(ئوزۇقلۇق رولىنى ئوينايدىغان يېمەكلىك ) ، غىزايى داۋا(ئىستېمال قىلغاندا ئوزۇقلۇق بولسىمۇ ئۇنىڭ ئۈنۈمى دورىلىق رولىنى ئوينايدۇ) ، داۋايى غىزا( كېسەل داۋاش مەقسىتىدە ئىستېمال قىلىنىدىغان ، كېيىن ئۈنۈمى قوشۇمچە ئوزۇقلۇق رولىنى ئوينايدىغان يېمەكلىك) دەپ ئاتىغان .
ئابدۇللا ئابدۇرېھىم گەرچە تىياتىر ئەرتىسى بولسىمۇ ، لېكىن يەنە ئۆز نۆۋىتىدە ئەلگە تونۇلغان تالانلىق ناخشىچىدۇر . ئۇ ئورۇنلىغان " سىرلىق تومان ، ئۇچىراشقاندا ، ۋاپادارىم ، مۇئەللىم ، كىچەلمەيمەن ، ئايرىلىش ، كۆزىڭنى ياشلىما ، تۇنجى سۆيگۈ ، سېغىنىش كۈيلىرى " قاتارلىق ناخشىلار تاماشىبىنلار ئارسىدا زور تەسىر قوزغاپ ، ئابدۇللانىڭ خەلىق ئىچىدىكى شۆﮬرىتىنى يۇقۇرى كۆتۈردى . 1994 - يىلدىن ﮬازىرغىچە " سىرلىق تومان ، سۈكۈتتىكى سادا ، پەرۋانەڭ بۇلاي " قاتارلىق ئۈنئالغۇ لىنتىلىرى ، " شىرىن چۈش ، تۇنجى سۆيگۈ " قاتارلىق بىر قانچە MTV سى نەشىر قىلىندى . ئۇنىڭدىن باشقا ئابدۇللا 1998 - يىلى 4 - ئايدا پاكىستانغا ئويۇن قويغىلى بېرىپ ، ئېقىن سۇدەك سۈزۈك ﮬەم مۇڭلۇق ئاۋازى بىلەن شۇ يەردىكى تاماشىبىنلارنىڭ ئالقىشىغا سازاۋەر بولدى . 1998 - يىلنىڭ ئوتتۇرلىرىدا خاربىندا ئۆتكۈزۈلگەن مەملىكەتلىك ناخشا مۇسابىقىسىغا قاتنىشىپ " مۇنەۋۋەر ناخشىچى " مۇكاپاتىغا ئېرىشتى . يەنە شۇ يىلى شىنجاڭدا ئۆتكۈزۈلگەن " يېڭى ئادەم ، يېڭى ئەسىر ناخشا مۇسابىقىسى " غا قاتنىشىپ ، ئاممىباب ئۇسلۇبدا ناخشا ئېيتىش بۇيىچە 3 - دەرىجىلىك مۇكاپاتقا نائىل بولدى ﮬەمدە 1 - دەرىجىلىك ناخشىچى بۇلۇپ باﮬالاندى . 1999 - يىلى بېيجىڭ ، شاڭخەي قاتارلىق جايلاردا ئۆتكۈزۈلگەن " بىزنىڭ شىنجاڭ ياخشى جاي " ناملىق چوڭ تىپتىكى سەنئەت كىچىلىكىدە " ياشلىق كۈيى " دىگەن ناخشىنى خەنزۇچە ئورۇنلاپ زور ئالقىشقا ئېرىشتى . 1999 - يىلى 9- ئايدا گېرمانىيەدە ئۆتكۈزۈلگەن " يىپەك يولى دىرامما بايرىمى " دا تەكلىپكە بىنائەن ئۆمەك رەﮬبەرلىرى بىلەن ئويۇن قويغىلى بارغان ئابدۇللا ناخشىلىرىدىكى مىللىيلىك ﮬەم ئاممىبابلىق بىلەن شۇ ئەل خەلىقلىرىگە ئۆزىنى تونۇتتى . ئۇنىڭ يېقىملىق ئاۋازى ، يارقىن سىماسى گېرمانىيە سەﮬنىلىرىدە پەيدا بولدى .

ئىمپېرىيە: گرېك ئىمپېرىيىسى • رىم ئىمپېرىيىسى • ئەرەب ئىمپېرىيىسى • پارس ئىمپېرىيىسى • ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى • ئوسمان ئىمپېرىيىسى • رۇسىيە ئىمپېرىيىسى • فرانسىيە ئىمپېرىيىسى • ئەنگلىيە ئىمپېرىيىسى • ئىسپان ئىمپېرىيىسى • تاڭ سۇلالىسى • سۇڭ سۇلالىسى • شەرقىي جۇ سۇلالىسى • موڭغۇل ئىمپېرىيىسى • غەربىي جۇ سۇلسلىسى • شاڭ سۇلالىسى • شيا سۇلالىسى

ھازىرغىچە دۆلەت «863 » يۇقىرى تېخنىكىلىق تەتقىقات پىلانىدىكى ئىقتىدارلىق ماشىنا تەتقىقات تۈرىدىن يەتتىگە، دۆلەت تەبىئىي پەن فوندى تەتقىقات تۈرىدىن ئۈچكە، يەنە مەملىكەت ۋە ئاپتونۇم رايونلۇق نۇقتىلىق تەتقىقات تۈرلىرى بولۇپ جەمئى 20 تۈرگە يېتەكچىلىك قىلغان . 20 دىن ئارتۇق كۆپ خىل يېزىق ئۇچۇرلىرىنى بىر تەرەپ قىلىش يېڭى سىستېمىلىرىنى تەتقىق قىلىپ، يېڭى ئۇسۇل، يېڭى تېخنىكىلارنى ئوتتۇرىغا قويغان . بۇ مۇۋەپپىقىيەتلىرى بىلەن مەملىكەتلىك پەن-تېخنىكا تەرەققىياتى بويىچە 2-دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ۋە 3-دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشكەن . ئۈچ تۈردە ئاپتونۇم رايونلۇق پەن-تېخنىكا تەرەققىياتى بويىچە 2-دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشكەن . ئالتە تۈر « مەملىكەتلىك تۇنجى ئىجادىيەت » ۋە « خەلقئارالىق ئىلغار سەۋىيە » دەپ بېكىتىلگەن . بەش تۈردە مەملىكەتلىك ئالدىنقى سەۋىيىگە يەتكەن . سەككىز تۈردە مەملىكەتلىك پاتېنىت ھوقۇقىغا ئېرىشكەن . نۆۋەتتە دۆلەتلىك ۋە ئاپتونۇم رايونلۇق تەتقىقات تۈرىدىن سەككىزگە يېتەكچىلىك قىلماقتا .
تولى خەن سۇلالىسى دەۋرىدە ھونلارغا قاراشلىق يەر ئىدى، سۈي - تاڭ سۇلالىرى دەۋرىدە تۈركلەرنىڭ چارۋا باقىدىغان يېرى بولغان. مىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئويرات موڭغۇللىرى تۇرۇغۇت قەبىلىسىنىڭ چارۋىچىلىرى تۇرىدىغان جاي بولغان. مىڭ سۇلالىسى دەۋرىنىڭ ئاخىرى، چىڭ سۇلالىسى دەۋرىنىڭ باشلىرىدا جۇڭغارلار ئىگىلىۋالغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ گۇاڭشۇ 14 - يىلى (1888 - يىلى) چۆچەك ناھىيىسىگە قارىغان. مىنگونىڭ 7 - يىلى (1918 - يىلى) يېڭىدىن قۇرۇلغان دۆربىلجىن ناھىيىسىگە قارىغان. جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن، دۆربىلجىن ناھىيىسىدىن ئايرىلىپ چىقىپ تولى مەركىزىي رايونى تەسىس قىلىنغان. 1952 - يىلى تولى ناھىيىسى قىلىپ ئۆزگەتىلگەن. ھازىر تارباغاتاي ۋىلايىتىگە قارايدۇ.

بۇ ئىشلارنىڭ تەكتىنى بىلمىگەن مېھمانلار ھەيران قاپتۇ. بايغا قاراپ كۈلۈشكىلى تاس قاپتۇ. مېھمان بايلاردىن بىرى بۇ كەلگەنلەر باينىڭ مالايلىرى بولسا كېرەك دەپ:

12-ماددا كەنت ئاھالە كومىتېتى، شەھەر ئاھالە كومىتېتى ۋە كارخانا، كەسپىي ئورۇنلار خەلق مۇرەسسە ھەيئىتىنىڭ خىزمىتىنى قانات يايدۇرۇشىغا ئىش شارائىتى ۋە زۆرۈر ئىش خىراجىتى ھازىرلاپ بېرىشى كېرەك .

14- ماددا ئۆگەي ئاتا ياكى ئۆگەي ئانا ئۆگەي بالىنى ئۆز ئاتا – ئانىسنىڭ ماقۇللۇقىنى ئېلىپ بېقىۋالسا بولىدۇ ھەمدە بۇ قانۇننىڭ 4– ماددا 3– تارماقچىسى، 5– ماددا 3– تارماقچىسى، 6– ماددىسىدىكى چەكلىمىگە ۋە بېقىۋېلىنغۇچى 14 ياشقا توشمىغان بولۇش ھەم بىرلا بالا بېقىۋېلىش دېگەن چەكلىمىگە ئۇچرىمايدۇ.

ئۇزۇندىن بۇيان تەتقىقاتچىلار 9-ئەسىردە شەرىقتىكى مەلۇم جايغا بېرىپ ئىسكەندەر زۇلقەرنەيىن سېپىلىنى كۆرگەن بۇ سالامنىڭ سەپەر خاتىرىسىنىڭ بىر ھەقىقىي خاتىرە ياكى بىرئەپسانىۋى رىۋايەت ئىكەنلىكى توغرۇلۇق كۆپ ئىزدەنگەن. ئەڭ ئاۋۋال شۇنىڭغا دىققەتقىلىش لازىمكى، بۇ خاتىرىنى « al-Masālik al-Mamālik »(يول ۋە ئەللەر تەزكىرىسى)دېگەن بۇ ئەسىرىدە بايان قىلغان ئىبنى خوردادبىھ خۇراساندىكى بىر ئەمەلدار ئائىلىسىدە تۇغۇلغان بولۇپ، ئاتىسى ئابباسىيلار خەلىپىسى مەئمۇن دەۋرىدە تەبەرىستاننىڭ ۋالىيسى بولغان. ئۆزى بولسا باشتا جەبىل ئۆلكىسىنىڭ(ھازىرقى ئىراننىڭ شەرقىي قىسمى) پوچتا ئەمەلدارى، كېيىن باغداد ۋە ساماررانىڭ پوچتا ئەمەلدارى بولغان. مەنسىپىدىكى بۇ قولايلىق ئۇنىڭغا ئابباسىيلار ئوردىسىغا ھەرتەرەپتىن كېلىپ تۇرىدىغان بەزى خەۋەرلەردىن ۋاقىپلىىنىش پۇرسىتىنى يارىتىپ بەرگەن. دەل مۇشۇ ۋەجىدىن ئۇ سالامنىڭ شەرىق سەپىرى جەريانىدىكى كۆرگەن-بىلگەنلىرىدىن خەۋەر تېپىپ، بۇنى ئۆز ئەسىرىدە خاتىرىلىگەن. يەنە كېلىپ مۇشۇ ۋاقىتتىن باشلاپ نۇرغۇن مۇسۇلمان ئاپتۇرلار، مەسىلەن، ئۇنىڭ زامانداشلىرىدىن ئىبنى رۇستا، ئۇنىڭدىن سەل كىچىك بولغان ئىبنى فازىخ، مۇقەددەسى، جەيھانى، قازۋىنى، ياقۇتى، ئىدىرىس قاتارلىقلار بۇ ۋەقەنى ئۆز ئەسىرىگە كىرگۈزگەن.ئەمما ئۇلارلا ئەمەس ، ئۇلاردىن كېيىنرەك ئۆتكەن بەزى ئاپتۇرلارمۇ بۇ ۋەقەدىن شۈبھىلىنىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن.
موللا بىلالنىڭ قاچان، كىم بىلەن توي قىلغانلىقى ئېنىق ئەمەس. بىراق، شۇنى جەزملەشتۈرەلەيمىزكى، ئۇ توي قىلىپ بىر قىز، ئىككى ئوغۇللۇق بولغان. چوڭ ئوغلىنىڭ ئىسمى ئايۇپ، كىچىك ئوغلىنىڭ ئىسمى قاسىم، قىزىنىڭ ئىسمى ئايشەم ئىكەن. موللا بىلالنىڭ نەۋرىسى مەھەممەتجان بىلالنىڭ ئالمۇتىدا چىقىدىغان « كوممۇنىزم تۇغى»گېزىتىنىڭ 1975- يىلى 26- ئىيۇندىكى سانىغا بېسىلغان «بوۋام توغرىسىدا» ناملىق ئەسلىمىسىدە مۇنداق دېيىلگەن:

7. ئۇزۇن مەزگىل تىز تاماقخانىدىن تاماقلىنىش ياكى تەييار تاماق يىگەندە ، ئوزۇقلۇق يىتىشمەسلىك ياكى ماددىنىڭ بىرخىللا بولۇپ قېلىشىنى پەيداقىلىپ ،مېڭىنىڭ ساغلاملىقىغا تەسىرى بولىدىكەن .

مۇرات بارغانسىرى رۇس ناخشىچىسى ئەمەس، بەلكى ئۇيغۇر ناخشىچىسى بولۇشقا قاراپ يۈزلەندى. مانا بۇ مەرھۇم ئىسمائىل ئاكىنىڭ ئارزۇسى ئىدى، دېمىسىمۇ، ئۇ ماناس دەرياسىدا مىلتىقى بىلەن راۋابىنى مەھكەم تۇتۇپ، تۆت يىل ياتقان كۈنلىرىنى ئەسلىگىنىدە خۇددى باشقا سەپداشلىرىغا ئوخشاشلا ئازابلىناتتى، ئۆكىنەتتى، " دائىم ھەي - ئېسىت ئەشۇ چاغلار !" دەيتتى. مۇرات موسكۋاغا ماڭغاندا، ئىسمائىل ئاكا " قېنى بارغىن ، يىگىت بولغاندىكىن ئۆز يولۇڭنى تاپ ! لېكىن ئۇيغۇرلىقىڭنى ھەرگىز ئۇنۇتما ! مۇمكىن بولسا ئەشۇ كۆك-كۆزلەرنى ياڭراق ناخشىلىرىڭ بىلەن بويسۇندۇر " دەپ جىكىلىگەن ئىكەن. بۇ سۆزلەرنى ئىسمائىل ئاكا ھايات ۋاقتىدا دوكتور نەبىجان تۇرسۇن ئەپەندىگە سۆزلەپ بەرگەنىكەن ئۇلار ئۇچراشقاندا. مۇرات ئاخىرى ئارزۇسىنى ئەمەلگە ئاشۇردى. 2004-يىلى دادىسىغا بېغىشلاپ «قالدىم يالغۇز» ناملىق ئۆزىنىڭ تۇنجى ئۇيغۇرچە ناخشا ئالبۇمىنى تەييارلاپ موسكۋا شەھرىدە نەشىر قىلىپ تارقاتتى. بۇ رۇسىيە تارىخىدا تۇنجى قېتىم مەيدانغا كەلگەن ئۇيغۇرچە ئۈن پلاستىنكىسى بولۇپ، مەزكۇر پلاستىنكا موسكۋا ۋە رۇسىيە بازارلىرىدا تارقالدى. مانا ئەمدى، ئورۇسلار ئۇيغۇرچە ناخشا پىلاستىنكىسى سېتىۋېلىپ ئاڭلايدىغان مەنزىرە شەكىللەندى. بۇنىڭدىن 10 يىللار ئىلگىرى ئۆزىنىڭ ئۇيغۇرلۇقىنى ئېتىراپ قىلسىمۇ، ئەمما تېخى ئۇيغۇرلۇققا تولۇق قايتمىغان مۇرات بۈگۈنكى كۈندە ھەممىلا يەردە «مەن ئۇيغۇر !» دەيدىغان، مەيلى چەتئەللەردە بولسۇن ۋە ياكى رۇسىيە ھەم باشقا جۇمھۇرىيەتلەرنىڭ سەھنىلىرىدە بولسۇن چوقۇم ئۇيغۇرچە بىر –ئىككى ئۇيغۇرچە ناخشا ئېيتماي قالمايدىغان شۇنىڭدەك ئەشۇ ئۇيغۇرنى ئاڭلاپ باقمىغان تاماشىبىنلارغا « مەن ئۇيغۇر » دەپ ئۆزىنى ۋە ئۇيغۇرنى تونۇشتۇرۇپ ئۆتمىسە كۆڭلى ئۇنىمايدىغان مۇراتقا ئايلانغان ئىدى. رۇسىيە گېزىتلىرىنىڭ مۇرات ھەققىدە ئېلان قىلغان ھەممە ماقالىلىرىدا، ئۇنىڭ «مەن ئۇيغۇر»، «دادام ئىسمائىل سوپى قەشقەردىن» دەپ تونۇشتۇرىدىغان جۈملىلەر ئورۇن ئالغان.مۇرات بىر ئىنتېرنېت گېزىتىنىڭ مۇخبىرىگە مۇنداق دەپ بىلدۈرگەن.

21. «تىل بىلەن كۈلتۈرنىڭ مۇناسىۋىتى توغرىسىدا»، «شىنجاڭ رادىئو-تېلىۋىزىيە ئۇنىۋېرسىتېتى ژۇرنىلى»، 2006-يىللىق 2-سان، ئۈرۈمچى. (ئۇيغۇرچە). كېيىن خەنزۇچىدە 22. «مىللەتلەر تەتقىقاتى توپلىمى»غا كىرگۈزۈلگەن، مەركىزى مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتى نەشىرياتى، 2008-يىل، بېيجىڭ. (خەنزۇچە)
1960 - يىلى 9 - ئايدا ئىران ، ئىراق ، كۈۋەيت ، سەئۇدىي ئەرەبىستانى ۋە ۋېنسۇئىلا باغدادتا ، غەرپ نېفىت شېركەتلىرىگە بىرلىشىپ تاقابىل تۇرۇپ ، نېفىت كىرىمىنى قوغداش توغرىسىدا يىغىن چاقىرغان . شۇ ئاينىڭ 14 - كۈنى بەش دۆلەت بىرلىشىپ « نېفىت ئېكىسپورت قىلغۇچى دۆلەتلەر تەشكىلاتى » (Organization of Petroleum Exporting Countries——OPEC) نىڭ رەسمىي قۇرۇلغانلىقىنى جاكارلىغان . ئەزا دۆلەتلەرنىڭ ئۈزلۈكسىز كۆپىيىشىگە ئەگىشىپ ، مەزكۇر تەشكىلات نۆۋەتتە ئاسىيا ، ئافرىقا ۋە لاتىن ئامېرىكىسىدىكى بىر قىسىم ئاساسلىق نېفىت ئىشلەپچىقارغۇچى ئەللەردىن تەشكىل تاپقان خەلقئارالىق مۇھىم تەشكىلاتقا ئايلاندى . باش شىتابى ئاۋستىرىيە پايتەختى ۋىيناغا تەسىس قىلىندى . مەزكۇر تەشكىلاتنىڭ ئاساسلىق فونكىسىيسى - زۆرۈر بولمىغان باھا ئۆزگىرىشىنى تىزگىنلەپش ئارقىلىق خەلقئارادىكى نېفىت باھاسىنى كونترول قىلىپ ، ئەزا ئەللەرنىڭ نېفىت كىرىمىنىڭ سىجىللىقىغا كاپالەتلىك قىلىش ، نېفىت ئىمپورت قىلىدىغان دۆلەتلەرنى ئۇزاق مۇددەت مۇقىم ، يېتەرلىك نېفىت بىلەن تەمىنلەشكە كاپالەتلىك قىلىشتىن ئىبارەت .

ئاۋۋال ئوڭدىن سولغا ئاساسىي گەۋدە (ىى) سوڭرە يوقرىدىن تۆۋەنگە ھەمزە (ء) يېزىلىدۇ. ئاندىن سوڭرە ئاستىدىكى ئىككى تىك چىكىت نەۋبەت بىلەن يوقىرىدىن تۆۋەنگە قويىلىدۇ.

— مۇراد، سىز ”12 مۇقام“ دەك، خەلق ناخشىلىرىدەك ئەجدادلىرىمىز قالدۇرغان سەنئەت مىراسىلىرىدىن ئۇيغۇر سەنئىتىنىڭ سېھرىي كۈچىنى ھېس قىلىپسىز. دادىڭىزنىڭ ۋۇجۇدىدىن تارقىغان ئوتلار بىلەن سىزدە ۋەتەنگە تەلپۈنۈش، مىللەتنى سۆيۈش ھېسلىرى ئويغىنىپتۇ. بۇ ئوتلارنى روسىيە مەدەنيىتىدە ئۆسۈۋاتقان بالىلىرىڭىزغا كۆچۈرەلەيمەن دەپ ئېيتالامسىز؟ بۈگۈنكى ئۇيغۇر سەنئىتى كېيىنكى ئەۋلادلىرىمنى ئاشۇنداق سېھىرلىيەلەيدۇ دەپ قارامىسز؟

32. «جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيتىنىڭ مىللەتلەر قۇرۇلمىسى ۋە مىللەت-نوپۇس ئالاھىدىلىكى»، «ھاجەتتەپە ئۇنىۋېرسىتېتى تۈركىيات تەتقىقاتى ژۇرنىلى»، 2009-يىلى كۈز 2-سان، 63-91 بەت، ئەنقەرە. (تۈركچە)

نەجىبلەرنىڭ ئاستىدا 58 نەپەر (بەزىلەر 70 نەپەر دەيدۇ) دائى جايلاردا تەشۋىق قىلدى. ھەرىكەت 746 - يىلى مەخپىلىكتىن ئاشكارىلىققا يۈزلەندى. ئىنقىلابنىڭ سىمۋولى بولغان قارا بايراق (ئەرەبلەر قارا يەكتەك كىيگەنلىكتىن ياكى ئابباسىيلارنىڭ چىرايى قارا بولغانلىقتىن قارا بايراق تۇتقان بولۇشى مۇمكىن) 747 - يىلى 6 - ئايدا خۇراساندىكى مەسچىت سىرتىدا چىقىرىلىپ، ئۇمەييەلەرگە قارشى قوراللىق قوزغىلاڭنىڭ رەسمىي باشلانغانلىقىدىن بېشارەت بېرىلدى. 749 - يىلى ئۇمەييە خەلىپىسى ئابباسىيلارنىڭ سىياسىي قارا نىيىتىنى تۇيۇپ، ئىبراھىمنى قولغا ئېلىش ھەققىدە بۇيرۇق چۈشۈردى. لېكىن، كېچىككەنىدى. ئىبراھىم جەمەت ئەزالىرىنى ھۈمەيمەدىن خىزمەت ئاساسىغا ئىگە كۇفەگە مەخپىي كۆچۈرۈپ، ئۇكىسى ئەبۇ ئابباس ئابدۇللا بىننى مۇھەممەد يەنى جەئفەر (750 - يىلىدىن 954 - يىلىغىچە تەختتە ئولتۇردى) نى ئىزباسار قىلىپ تەيىنلىدى. ئەبۇ مۇسلىمنىڭ قوشۇنى ئۈزلۈكسىز غەلىبە قىلىۋاتقاندا، ئەبۇ ئابباس 750 - يىلى ئابباسىيلار سۇلالىسىنى قۇردى. ئۇمەييە سۇلالىسى يوقىدى.

17-ماددا ئالاقىدارلار مۇرەسسە قىلىشنى خەلق مۇرەسسە ھەيئىتىگە ئىلتىماس قىلسا بولىدۇ ؛ خەلق مۇرەسسە ھەيئىتى ئۆزلۈكىدىن مۇرەسسە قىلسىمۇ بولىدۇ . ئالاقىدار بىر تەرەپ مۇرەسسە قىلىشقا زادى ئۇنىمىسا، مۇرەسسە قىلىشقا بولمايدۇ .
ئۆزبېكىستان جۇمھۇرىيىتى بولسا ئاسىيا جايلاشقان بىر دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا تاشكەنت، ئەڭ چوڭ شەھىرى بولسا تاشكەنت. دۆلەت تىلى بولسا ئۆزبېك تىلى（ ئۇيغۇر تىلى دەپمۇ ئاتىلىدۇ.）. ھازىرقى زۇڭتۇڭ ئىسلام كەرىموۋ. ھازىرقى باش ۋەزىر ساۋكات مىرزىيويەۋ. بۇ دۆلەت 1991 يىلى 9 ئاينىڭ 1 كۈنى مۇستەقىل بولغان، يار مەيدانى 447 مىڭ 400 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 27 مىليون 372 مىڭ.

242- ماددا ئىجارە بەرگۈچى ئىجارە نەرسىگە ئىگىدارلىق قىلىش ھوقۇقىغا ئىگە، ئىجارە ئالغۇچى ۋەيران بولسا، ئىجارە نەرسە ۋەيران بولغان مال- مۈلۈك ھېسابلانمايدۇ.

شاھادەت ئېيتىش: لائىلاھە ئىللەللاھۇ، مۇھەممەدىن رەسۇلۇللاھ(بىر ئاللاھتىن باشقا ئىلاھ يوق، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ئالاھنىڭ ئەلچىسىدۇر) دەپ ئىمان ئېيتىپ مۇسۇلمان بولۇش. ئەشھەدۇ ئەن لائىلاھە ئىللەللاھۇ، ۋە ئەشھەدۇ ئەننە مۇھەممەدىن رەسۇلۇھۇ(گۇۋاھلىق بېرىمەنكى، ئاللاھ تەئالادىن باشقا ھېچ مەبۇد بەرھەق يوقتۇر، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ئاللاھ تەئالانىڭ بەندىسى ۋە بەرھەق پەيغەمبىرىدۇر) دەپ گۇۋاھلىق بېرىش.

ئەرمەنىستان ۋە رۇسىيە، ئا ق ش، ڧرانسىيە ۋە باشقا دۇنيا ئەللىرىدە ياشىغۇچى ئەرمەنىي ئاز سانلىقلار تەرىپدىن قوللىنىلىدۇ، تەخمىنەن 5 مىلىيون كىشى.

2014- يىلى، ئامېرىكا ئالما شىركىتى يېڭى نۇسخا iOS سېستىمىسىنى ئېلان قىلغاندا، ئۇيغۇر رايونىدىكى قوللانغۇچىلار ئۈچۈن ئۈرۈمچى ۋاقتىنى كىرگۈزگەن. بۇندىن بۇرۇن بېيجىڭ ۋاقتى قوللىنىپ كۆنۈپ قالغان قوللانغۇچىلارنىڭ ئويغىتىشلىرى، ئۆز ۋاقتىدا چالماي قېلىپ، شۇ كۈنى بەزى قوللانغۇچىلارنىڭ كۈنلۈك تۇرمىشىغا بولىشسز تەئسىر كۆرسەتكەن.

4- تومۇز ياكى 4- ئاۋغۇست ۋە ياكى 8- ئاينىڭ 4- كۈنى، مىلادى تەقۋىمگە كۆرە يىلنىڭ 216. (كەبىسە يىللاردا 217.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 149 كۈن باردۇر.

شىبەلەرنىڭ تىلى مانجۇ تىلى بىلەن ئوخشىشىپ كەتكەچكە، شۇڭا مانجۇ سەككىز قوشۇنىغا قوشۇلغاندىن تارتىپ مانجۇ يېزىقىنى ئىشلىتىشكە باشلىغان. تەكشۈرۈشكە ئاساسلانغاندا، شىبەلەرنىڭ مانجۇ يېزىقىنى ئىشلىتىشى مانجۇ يېزىقى ئىجاد قىلىنىپ 96 يىلدىن كېيىنكى كاڭشىنىڭ 34- يىلى ( 1695) باشلانغان. بۇ، شىبەلەرنىڭ شەرقىي شىمالدىكى چېغىدىلا مانجۇ يېزىقىنى ئومۇميۈزلۈك قوللانغانلىقىنى ئىسپاتلاپ بېرىدۇ.

180- ماددا توك بەرگۈچى توك بېرىش ئەسلىھەلىرىنى پىلانلىق تەكشۈرۈپ رېمونت قىلىش، ۋاقىتلىق تەكشۈرۈپ رېمونت قىلىش، توك ئىشلىتىشكە قانۇن بويىچە چەك قويۇش ياكى توك ئىشلەتكۈچى توكنى قانۇنغا خىلاپ ئىشلىتىش قاتارلىق سەۋەبلەر بىلەن توك بېرىشنى توختىتىشقا توغرا كەلسە، توك ئىشلەتكۈچىگە دۆلەتنىڭ مۇناسىۋەتلىك بەلگىلىمىسى بويىچە ئالدىن ئۇقتۇرۇشى كېرەك. ئالدىن ئۇقتۇرماي توكنى ئۈزۈپ قويۇپ، توك ئىشلەتكۈچىگە زىيان سالغانلار زىياننى تۆلەش جاۋابكارلىقنى ئۈستىگە ئېلىشى كېرەك.

ھوشۇر ئىسلام دۆلەتنىڭ «863» پىلانىدىكى ئەقلىي ئىقتىدارلىق كومپيۇتېر تەتقىقات تۈرى (جەمئىي 6 قارار)گە، دۆلەتنىڭ تەبىئىي پەنلەر تەتقىقات فوندى تۈرى، 7-بەش يىللىق، 8-بەش يىللىق ئۆتكەلگە ھۇجۇم قىلىش تۈرى قاتارلىق 15 تۈرلۈك پەن تەتقىقات تۈرىنى ئىشلەشكە يېتەكچىلىك قىلغان، بۇنىڭ ئىچىدىكى 6 تۈر خەلقئارا ئىلغار سەۋىيىگە يەتكەن، تۆت تۈر دۆلىتىمىزدىكى ئىجادىيەت بولۇپ باھالانغان. بىر تۈردە دۆلەتنىڭ پەن-تېخنىكا تەرەققىياتى بويىچە 2-دەرىجىلىك مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن، بىر تۈردە 3-دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشكەن؛ 3 تۈردە ئاپتونوم رايوننىڭ پەن-تېخنىكا تەرەققىياتى بويىچە 2-دەرىجىلىك مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. دۆلەت ئىچى ۋە چەت ئەللەردە 60 نەچچە پارچە ماقالە ئېلان قىلغان. 7 پارچە دەرسلىك تۈزگەن ۋە تەرجىمە قىلغان.
32- ماددا مىللىي ئاپتونومىيلىك جايلارنىڭ خەلق قۇرۇلتىيى ۋە ئۇنىڭ دئىمىي كومىتېتى بۇ قانۇندىكى پرىنسپىلارغا ئاساسەن، شۇ جاينىڭ ئەھۋالىغا بىرلەشتۈرۈپ، جانلىق ياكى قوشۇمچە بەلگىلىمە تۈزۈپ چىقسا بولىدۇ. ئاپتونوم رايوننىڭ بەلگىلىمىسى مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىغا ئالدۇرۇلىدۇ. ئاپتونوم ئوبلاست، ئاپتونوم ناھىيىلەرنىڭ بەلگىلىمىسى ئۆلكىلىك ياكى ئاپتونوم رايونلۇق خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېىغا تەستىقلىتىلغاندىن كېيىن كۈچكە ئىگە بولىدۇ ھەمدە مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىغا ئەنگە ئالدۇرۇلىدۇ.

بۈگۈنكى دەۋرىدە، مائارىپتىن تارتىپ بىلىمغىچە، پاراۋانلىقتىن تارتىپ كەلگۈسىگە بولغان ئىشەنچلەرگىچە[2] ئىسىتمال مەدەنىيتىنىڭ مەقسىتىگە لايىقلاشتۇرۇلغان. كۈنىمىزدىكى پائالىيەتلەرنىڭ ھەممىسى بازاردا ئىقتىسادىي قىممەت يارىتىشىنى ۋە بەلگىلىك كىشىلەرنىڭ ئىھتىياجىنى قامداپ ئىستىمال قىلىنىشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ سەۋەپتىن، بۈگۈنكى زامان مەدەنىيتىنىڭ كۆپ قىسمى ئىستىمال مەدەنىيتىدۇر.

ئابباسىيلار سۇلالىسى دەۋرىدىكى داڭلىق خەتتات، باغداد ئوردىسىنىڭ ۋەزىرى ئىبنى مۇغەيرە سۇلۇس ۋە نەسخ خەت نۇسخىسىنىڭ ئۆلچەم-قائىدىلىرى، ھەرپلەرنىڭ چوڭ-كىچىكلىكى ۋە ئورنىنى تۇنجى بولۇپ بېكىتىپ چىققان، شۇنىڭدىن بۇيان خەتتاتلار بۇ ئۆلچەمگە رىئايە قىلىپ كەلمەكتە. ئىبنى بەۋاب ئىبنى مۇغەيرە كۆرسەتكەن دائىرىدە خەتتاتلىقنى يەنە بىر پەللە يۇقىرى كۆتۈرۈپ، ئۇنى تېخىمۇ مۇكەممەللەشتۈرگەن ھەم گۈزەللەشتۈرگەن.

ئۆزىنى چۈشەنگەن كامىل، ئۆزۈمچىلىكنى ئۇنتۇغان يېتۈك كىشىدۇر. ئۇ ئۆزىنى ئۇنتۇيدۇ ۋە بارلىق ئىنسانىيەت ئالىمى بىلەن قوشۇلىدۇ. بۇ ئارىدا ھەقىقەتنى يوشۇرغان پەردىلەر، چېگرلار، سېپىللار، تېرە ۋە ئىرق پەرقلىرى بىلەن ئەپسۇنكار رىسالىلەر ھېلىقى لاي قونچاقلارنىڭ كىشىلەرنى ئۆزىگە سەجدە قىلدۇرۇش كويىدا ياراتقان سېھىرلىق مەنزىرىسى بولۇپ چىقىدۇ. سەن تەڭرىلىك ماقامىدا تۇرۇپ ئۆز- ئۆزۈڭگە- ئىنسانغا سەجدە قىلىمەن. بۇ، ئېغىر ياتلىشىشتىن ئۆزلۈككە قايتىش ۋە پارچىلانغان ئالەمدىن ئۇلۇغ ۋەھدەت- بىرلىكنى قايتا تېپىشتۇر. سەن شۇ چاغدا ئىستىغپار ئوقۇيسەن: ئاددىي كىشىلەرنىڭ ئۇلۇغلىقىنى بىلمىگەن، ئۇلۇغ كىشىلەرنىڭ تاشقى ئالامەتلىرىنىلا تەن ئېلىپ، كامالەت تەرەپلىرىگە ئەقلىڭ يەتمىگەن ياكى ئۇنى تەن ئېلىشنى خالىمىغان، ھەتتا ئۇلارغا تۆھمەت ئوقۇپ، چەتتىن پېشىۋا ئىزدەپ يۈرگىنىڭگە پۇشايمان قىلىسەن. ئۇ چاغدا سەن ئۆز ئۇلۇغلىرىڭنى ئىغۋا كوھىقاپنىڭ تاش بورانلىرىدا يىقىتىپ، ئۇنى ئىيسادەك كرېست تاختىسىغا مىخلاپ، شەمسىددىن تەبرىزىينىڭ رەقىبلىرىدەك ئۇنى ئۆزگىلەر قۇلىدا قۇدۇققا تاشلاپ قەست قىلىپ، ئۇنىڭ ئەسەرلىرىنى بۇرمىلاپ، يەنە ھېچنىمىنى كۆرمىگەندەك ئۆپكىگە ئۇن سۈيى تولدۇرۇش بىلەن ئەرمەك بولۇپ يۈرىۋەرمەيسەن !

ئارشاڭ ناھىيىسى تەۋەسىدە ئارشاڭ بولغانلىقىدىن ئارشاڭ دەپ ئاتالغان. خەن سۇلالىسى دەۋرىدە ئۇسۇنلارنىڭ يېرى بولغان. سۈي، تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە تۈركلەرگە قارىغان. چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئىلى سالغۇتىغا قاراشلىق چاغار موڭغۇل لەشكىرى سول قاناتنىڭ بوز يەر ئۆزلەشتۈرىدىغان يېرى بولغان. مىنگونىڭ 27 - يىلى (1938 - يىلى) ئارشاڭ باشقۇرۇش ئىدارىسى تەسىس قىلىنىپ، ئىلى مەمۇرىي رايونىغا قارىغان، مىنگونىڭ 31 - يىلى (1942 - يىلى) دەرىجىسىنى ئۆستۈرۈپ ناھىيە تەسىس قىلىنغان. 1954 - يىلى ئىلى ۋالىي مەھكىمىسىدىن بۆرتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىغا ئايرىپ بېرىلگەن.
2- ماددا بېقىۋېلىش قۇرامىغا يەتمىگەن بۋقىۋېلىنغۇچىلارنىڭ بېقىلىشىغا، ئۆسۈپ يېتىلىشىگە پايدىلىق بولۇشى، بۇنىڭدا بېقىۋېلىنغۇچى بىلەن بېقىۋالغۇچىنىڭ قانۇنىي ھوقۇق – مەنپەئىتى كاپالەتلەندۈرۈلۈشى، باراۋەرلىك – ئىختىيارلىق پرىنسىپىغا ئەمەل قىلىنىشى لازىم. ئىجتىمائىي ئەخلاققا خىلاپلىق قىلىشقا بولمايدۇ.

ئابستراكت سەنئەت سەنئەتتىكى رېئالىستىك ۋە دېموكراتىك ئېقىملارغا قارشى قارىتىلغاندۇر، ئۇ باشتىن ئاياغ كوسموپولىتىزم روھىدا بولۇپ، ئۇ سەنئەتنىڭ مىللىيلىكى، ئۆزىگە خاسلقى، غايىۋىلىكى ۋە خەلقچىللىقىغا ئوچۇقتىن ئوچۇق قارشى تۇرىدۇ.

1992- يىلىدىن 1995- يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا، جۇڭگو شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ئۈرۈمچى شەھىرىدە ۋە جۇڭگو شياڭگاڭ شەھىرىدە تاشقى ئىقتىساد سودا مىنىستىرلىقىنىڭ جۇڭگودا تۇرۇشلۇق ئىش بېجىرىش ئورنىنىڭ مۇتەخەسسىسى بولۇپ ئىشلىگەن.

پەلسەپە （يۇنان تىلىدا:Φιλοσοφία)، مەنىسى ئەقىلنى سۆيۈش ياكى ئەقىلنىڭ دوستى دېمەكتۇر . غەرىب ئىلىم-پەن تارىخىدىن قارىغاندا ، پەلسەپە ئىلىم-پەننى مەيدانغا كەلتۈرگەن ، كېيىن ئىلىم-پەن بىلەن تەڭ ئورۇندا بولغان .

غۇيەشى سۇقۇتى تەڭرىقۇت - شىتۇڭشىجۇ قۇت تەڭرىقۇتنىڭ ئىنىسى ، مىلادىيە 63-يىلىدىن 85-يىلىغىچە تەختتە ئولتۇرغان ، ئۇ مىلادىيە 73-يىلى شەرقي خەن سۇلالىسى بىلەن بىرلىكتە خېشى رايونىغا بېسىپ كىرگەن شىمالىي ھونلارغا قايتارما ھۇجۇمغا ئۆتكەن ، ئۇرۇشتا شىمالىي ھونلار قاتتىق مەغلۇپ بولۇپ ، قۇملۇقتىن ئۆتۈپ قېچىپ كەتكەن ، بۇ ۋاقتتا شىمالىي ھونلار خېلىلا ھالسىرىغان بولۇپ ، ئالدى تەرەپتە جەنۇبىي ھۇنلارنىڭ ، ئارقا تەرەپتە تۇرالارنىڭ ، سول تەرەپتە سىيانپىيلارنىڭ ، ئوڭ تەرەپتە غەربي يۇرتنىڭ ھۇقۇمىغا ئۇچراپ ، خەلقى تېرقتەك چېچىلىپ كەتكەن . غۇيەسى سۇيۇتى تەڭرىقۇت مىلادىيە 85-يىلى كېسەپ سەۋەبىدىن ۋاپات بولغان .

قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى شەكلىدىكى موڭغۇل يېزىقى يۇەن، مىڭ ئىككى سۇلالىنى بېشىدىن ئۆتكۈزۈپ، 17- ئەسىرنىڭ باشلىرىغا كەلگەندە، ئىككى تارماققا بۆلۈنگەن: بىر تارمىقى بۈگۈن ئېلىمىزدىكى موڭغۇللارنىڭ كۆپ قىسىم رايونلىرىدا قوللىنىپ كېلىۋاتقان موڭغۇل يېزىقى؛ يەنە بىر تارمىقى شىنجاڭدىكى موڭغۇللار ئارىسىدا قوللىنىپ كېلىۋاتقان« تود موڭغۇل يېزىقى». بۇ توغرىلىق ۋىنگرېيىلىك د. كارا «موڭغۇللارنىڭ يېزىقى ۋە ئەسىرى» ناملىق كىتابىدا: «شەرقىي قىسىمدىكى موڭغۇللار بۈگۈنگىچە يەنىلا 13- ئەسىرنىڭ باشلىرىدا قوبۇل قىلغان قەدىمكى ئۇيغۇر يازما تىلىنى قوللىنىۋاتىدۇ. ئوتتۇرا ئەسىردىكى موڭغۇل يېزىقى بىلەن بۈگۈنكى قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى شەكلىدىكى موڭغۇل يېزىقى تاشقى ئالاھىدىلىكى جەھەتتە يەنى تاۋۇشلارنى قوشۇپ ئوقۇش ئۇسۇلىدا پەرقلىنىدۇ. 17، 18- ئەسىرلەردە، گەرچە بىر قىسىم ئىسلاھاتلار بولغان بولسىمۇ، لېكىن ھەرپلەرنىڭ ئاساسىي تىزىلىش قائىدىسىدە ئۆزگىرىش بولمىغان» دەپ يازىدۇ. دېمەك، قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى شەكلىدىكى موڭغۇل يېزىقى بۈگۈنگىچە قوللىنىلىپ كەلگەن.

لېكىن، كىشىلەر تۇغۇلغاندىن كېيىن، ئۆزىنىڭ كېيىنكى ھاياتىدا ئوخشىمىغان دەرىجىدىكى يېڭى تالانت، يېڭى بىلىم، يېڭى ماھارەت ۋە يېڭى ئىقتىدارلارغا ئېرىشىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، بىر ئادەمنىڭ ئۆز-ئۆزىگە بولغان ئىشەنچىسىمۇ بىر خىل ئىقتىدار بولۇپ، بۇ ئىقتىدار ھەممە ئادەم ئۈچۈن ئورتاق ئەمەس. مەن بۇ يەردە يۇقىرىقىلارنىڭ ھەممىسىنى يىغىنچاقلاپ "ئىقتىدار" ( ئىنگلىزچە "سكىللس") دەپ ئاتاشنى مۇۋاپىق كۆردۈم.