Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Прага куоракка төрөөбүтэ. Музыкаҕа аан бастаан таайыгар Йозеф Рейха (бэйэтин кэмигэр аатырбыт дирижер, виолончелист) сыстыбыта. 1785 сыллаахха Бонн куоракка көһөн кэлбиттэрэ. манна Бетховены кытта ыкса билсибитэ, иккиэн К. Г. Неефеҕэ композицияҕа уруок ылаллара. Антонин Бонн национальнай театрын оркестрыгар флейтаҕа оонньуура, Бетховен альтка оонньуура. 19 үйэ саҕаланыыта Рейха Венаҕа үөрэҕин үрдэтэ барар. Альбрехтсбергер уонна Гайдн кинини үөрэтэллэр. Манна эмиэ Бетховены көрсөр. Антонин Рейха үтүө музыканын туһунан сурах императорга тиийэ иһиллэр. Кини суруйбут опералара ситиһиилэнэллэрэ. Олоҕун тиһэх күннэрин Рейха Парижка көрсүбүтэ. Париж консерваториятыгар контрапункт уонна фуга инструменнарга оонньуурга үөрэтэрэ.

Сахалыы саҥаны таба өйдүүргэ «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини хайаан да тутуһуу, олоххо туһаныы туһалыыр. Хаһан баҕарар туох барыта икки өрүттээҕин билэн олохторугар, саҥаларыгар куруук туһаналларыттан саха тылыгар иккилии, утарыта турар өйдөбүллээх тыллар элбэхтэр. Ынырык диэн олус куһаҕаны этэр буоллахпытына, биирдэ эмэ ынырык үчүгэй диэн аһара үчүгэйин биллэрээри этэн кэбиһэбит. Бу үчүгэйбит уларыйан ынырыкка кубулуйара чугаһаабытын биллэрэбит.

Наталья МАРЬЯНЧИК. Александр Лесун: «Я показал, кто в доме хозяин!» / Олимпиада — Рио-2016 — Современное пятиборье. Спорт-Экспресс. // sport-express.ru (21 Атырдьах ыйын 2016). Тургутулунна 28 Атырдьах ыйын 2016.

Бэлиэтэнэр күнүнэн 1720 сыл олунньу 28 күнэ (саҥа истиилинэн кулун тутар 10) талыллыбыт. Бу күн Бүөтүр I аан бастакы судаарыстыбаннай аахха илии баттаабыт — «Генеральный регламент или Устав». Бу дөкүмүөн или салайыы олоҕун оҥорбут, ил тэрилтэлэригэр архыыптары оҥортуурга дьаһайбыт.

Айыы диэн тыл биллэр уратытынан аан маҥнай оҥоруллубут айыы, саҥаны айыы үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана биллибэт, арай барыта үчүгэй буолуон баҕарабыт. Ол эрээри төһө эрэ кэминэн бу айыыбыт хайдаҕа дьэ быһаарыллан тахсар уратылаах. Улуу Өктөөп өрө туруута кыайан салайар былааһы дьадаҥылар уонна үлэһиттэр ылбыттара куһаҕана 74 сылынан биирдэ биллэн тахсыбытыттан, үлэ-хамнас сатарыйбытыттан бу былаас эстибитэ. Төһө эмэ уһун кэмҥэ саҥаны айыыбыт үчүгэй дии сылдьыбыттара кэлин куһаҕана биллэн тахсан салайар былаас уларыйбыта.

Сахалар былыр-былыргыттан киһи өйө-санаата икки өрүттээҕин арааран билэллэр. Ол билиилэрэ барыта «айыы» диэн икки өрүттээх өйдөбүллээх тылбытыгар иҥэн, түмүллэн сылдьар. Итэҕэлгэ олоҕурбут бобууну, үгэһи кэһии, дьон сиэригэр баппат быһыылары оҥоруу эмиэ айыыны оҥоруунан ааҕыллар. (1,16). Ол аата киһи куһаҕаны оҥоруута дьон оҥорбот быһыылара буоларынан эмиэ айыы буолан тахсарын билиэ, онтон сэрэниэ, “айыы үчүгэй” диэн эппэккэ эрэ сылдьыа этибит.

3. Тыыммыт салгыны муннунан үрүү. Итиннэ иһи кыратык босхо ыытыллар. Ити кэмҥэ салгыны маҥнай агда үөһээ, онтон алын өттүттэн үрэн, төттөрү таһаарыллар.

Сүллүүкүн таҕыстаҕына бит-билгэ дэлэйэр. Бу кэмҥэ түһээбит түүл иччилээх, тойоннооһуна дьиҥнээх буолар, биттэммит бит олоххо киирэр диэн этэллэр.

Эр кuhu түнэ уонна сарыы үтүлүгэ. Түнэ чараас өттүттэн тигиллибит үтүлүгү истииллэр, ол улэлииргэ ньымса, бөҕө буолар. Сарыы үтүлүгү кыһын кэтэргэ анаан түүлээх истииллэрэ. Маннык үтүлүк ханнык да киэргэлгэ наадыйбат.
Омуктара: сахалар — 96,6%; нууччалар — 1,5%; эбэҥкилэр — 0,4%; эбээннэр — 0,4%; атыттар — 1,1%. Дьонун ахсаана 1989 с. — 25,3 тыһ. киһи эбит.

Састааптарынан уонна тутулларынан сомоҕо тыллар араастара үгүс. Оҕурдук, холобур, билигин туттуллар тыллартан оҥоһуллубут сомоҕолору кытта сэргэ эргэрэн өйдөммөт буолбут компоненнардаах ситимнэр бааллар: ньүдьү балай, оруо маһы ортотунан, хой баһын туой уо.д.а. Оттон тутулларын көрдөххө, айах адаҕата, улар мэйии, кус сүрэх, бас баттах, аат харата курдук холбуу тылларга маарынныыр ситимнэри кытта тыҥалааҕы тыыннарбат, иһигэр былас муостаах киирбит, (кимтэн эмэ) сыарҕатын сыҥааҕа иҥнэр, кутуйах иинин кэҥэтэр, бэлэһигэр биэс иннэлээх, муннугар сыттаах курдук этиигэчугас тутуллаах ситимнэр эмиэ элбэхтэр.

Биһиги таҥарабыт үөрэҕин саха киһитэ барыта билэр. «Yтүө санаалаах киһи буола улаат» диэн үтүө баҕа санааны оҕолорбутугар иҥэрэн, төрөппүтүн көрдөрөн, батыһыннаран, үтүгүннэрэн улаатыннарабыт. Таҥарабыт «Киһи» диэн ааттаах. Бука бары оҕолорбутун «Киһи буол», «Хаһан бу улахан киһи оҥорорун курдук оҥорор буолаҕын», «Киһи оҥорорун курдук онор» диэн үтүө киһи быһыытын үтүгүннэрэн үөрэтэбит, киһи буолар баҕа санааны кыра эрдэҕиттэн иҥэрэбит, «Yчүгэй киһи» буоларыгар ис сүрэхпититтэн баҕарабыт, «Yчүгэй киһи буол» диэн күн аайы этэн баҕа санаабытын тириэрдэбит. Киһи буолуу баҕа санаатын оҕобутугар иҥэрэр буоламмыт таҥарабыт үөрэҕин аата «Киһи буолуу» диэн ааттанар.

Остяков Иван Яковлевич - майор, 1742 сыл бэс ыйын 28 күнүттэн 1743 сыл балаҕан ыйын 19 күнүгэр дылы Саха сирин бойобуодатынан ананан сулууспалаабыт киһи. Бэрик ыларын иһин ууратыллыбыт.

Дьон оҥорор бары куһаҕан быһыыларын төрөппүттэр бары билэр буоллахтарына, оҕолорун бу быһыылары оҥорумаҥ диэн үөрэтэр кыахтаналлар. Сахалыы хаһыаттар дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын барыларын дьоҥҥо биллэрэн суруйуохтара этэ. Хаһыаттар күннээҕи солуннары суруйалларынан куһаҕан быһыылары дьоҥҥо тириэрдэр кыахтара улаханын туһаныахтара этэ.

Бэйэтэ үчүгэй суолталаах да тылга «ы» дорҕооно уһаан «ыы» диэҥҥэ уларыйдаҕына бу тыл суолтата куһаҕан өттүгэр улаханнык уларыйар. Холобур, кыр – кыыр, кыра – кыыра, кырыс – кырыыс, бары – барыы. Уһаабыт «ыы» дорҕоонноох тыллары киһилии киһи элбэхтик туттубат, сэрэхтээх, куһаҕан суолталара элбэх тыллар. Бу дорҕоон дьайыыта хаһан баҕарар куһаҕанын ити тыллар куһаҕан суолтаҕа уларыйыылара бигэргэтэр.

Олоххо сыыһаны оҥорооччулар билигин да элбэхтэр. Сыыһаны оҥорбуту көннөрөн биэрэр туһунан эттэххэ ким да сөбүлээбэт курдук. Бу быһаарыы кириитикэни, куһаҕаны булан этэри сөбүлээбэттэр, бэйэлэрин аһара үчүгэйдэр курдук сананааччылар сэбиэскэй былаас кэмиттэн элбэхтэринэн быһаарыллар.

Галкин, Максим Александрович - Россия биир биллэр артыыhа уонна Шоу ыытааччыта Калашников, Исай Калистратович - СССР улуу суруйааччыта, "Чингиз" онорбута

1943 сыл сэтинньи 9—18 күннэринээҕи кыргыһыыларга майор Филатов, полк хамандыырын эбээһинэһин толорон, полкатын сатабыллаахтык салайбыт. Кимэн киирии түмүгэр полк хас да нэһилиэнньэлээх пууну ылбыт; өстөөх контратакаларын барытын, кини сэриилэригэр уонна техникатыгар улахан хоромньуну оҥорон туран, төттөрү охсубут. Кыһыл Знамя уордьанынан наҕараадаламмыт.
United States African Development Foundation (Вашингтон) диэн федеральнай аналитик быһыытынан Джулия Курниа Нигерга уонна Кенияҕа бара сылдьан микрофинансирование рыногын уонна бырабыытылстыба граннарын тарҕатыы систематын үөрэтэ сылдьыбыта. 2006 сыллаахха кини бииргэ үлэлиир дьонун кытта Senegal Ecovillage Microfinance Fund диэн Аан Дойдуга бастакы микрофинансовай тэрилтэни тэрийбитэ. 2009 сыллаахха бастакы проект опытын туһанан Zidisha диэн бэйэтин тэрилтэтин тэрийэр. 2012 сыллаахха харчы өттүнэн кыһалҕа үөскээн Kiva Senegal Ecovillage Microfinance диэн тэрилтэни кытта бииргэ үлэлээн бүтэр. 2014-с сыл саҕаланыытыгар Zidisha-ҕа көмөлөһөөччү Y Combinator диэн венчурнай пуонда буолар

Е.Е. Старостин Илин Хаҥалас улууһун II Нөөрүктээйи нэһилиэгэр баай ыал кэргэнигэр төрөөбүтэ. Кыра үөрэхтээх эбит. 1921-22 сс. үрүҥ повстанчествоҕа уонна сорох дьон ахтыытынан пепеляевщинаҕа кыттыыны ылбыт эбит. Повстанчествоҕа кыра этэрээти хамаандалаабыт.

1956 с. Дьокуускайдааҕы уус-уран училищены бүтэрбитэ, онно С. Л. Александровка үөрэммитэ. 1959 с. Таатта Харбалааҕар олорбута, 1974 с. олохтоох хартыына галереятын тэрийбитэ, уопсастыбаннай дириэктэрдээбитэ, онтон галерея 1989 с. Саха национальнай уус-уран түмэлин филиала буолбутугар дириэктэринэн ананан үлэлээбитэ.

Саха дьоно сахалыы таҥара үөрэҕин олоххо киллэрэн оҕо ийэ кутун иитиитин тупсардахтарына элбэх көрсүө, сэмэй, киһи быһыылаах дьон улаатаннар сыыһа-халты туттубакка үлэни-хамнаһы кыайа-хото тутаннар омукпутун сайыннарыахтара. Күн таҥара үөрэҕэ сахалары бииргэ түмэр, сомоҕолуур кыаҕын туһаналлар.

Кыр диэн туох эрэ алдьанар, үлтү барар тыаһа. Бу тылга «ыы» диэн ытааһын сыһыарыыта эбилиннэҕинэ кырыы диэн тыл үөскээн биилэнэн, өргөстөнөн тахсар, киһини эчэтиэн сөбө быһаарыллар. Манна салгыы «с» диэн элбэтэр, тарҕатар сыһыарыы эбилиннэҕинэ кырыыс диэн бары билэр, абааһы көрөр, букатын сөбүлээбэт тылбыт үөскүүр. Бары саха тыллара бу курдук дорҕооннорунан тутулугу туһанан үөскээбиттэрин умнубатахпытына табыллыахпыт этэ.

Также десятилетие свободно употребляется в смысле «любой промежуток времени в 10 лет», например: Десятилетие грамотности Организации Объединённых Наций (2003—2012 годы).

Захаров А. И. «Кыым» — олох историята: [партия уонна тыыл ветерана А. И. Захаровтыын кэпсэтии / кэпсэттэ Ж. Стрюкова] // «Кыым». — 1996. — Ахсынньы 24 к.

Кини кыыһа Феодора кэлин Венгрия бастакы салайааччыта буолбут Матьяш Ракоши кэргэнэ. Иккис кыыһа Любовь 1931 сыллаахха Дьокуускай педтехникумугар дошкольнай салааны олохтообута, Амма Аччыгыйын кэргэнэ. Федор Григорьевич сиэннэрэ: Ли Пахомов уһун сылларга Москубаҕа үлэлээбитэ, Плеханов аатынан норуот хаһаайыстыбатын иснтитуутун проректора этэ, Чаҕыл Мординов поэт этэ, эрдэ өлбүтэ, Муза Мординова биллиилээх учуонай, ХИФУ БГФ үлэлиир.

Олохтоохторун ахсаана 7 мөл кэриҥэ киһи, агломерацияҕа барытыгар — 12,8 мөл кэриҥэ (2008 сыллаахха). Олохтоохторун ахсаана сыл аайы 4,2 % элбиир, тыалартан дьон көһөн киирэр. Суругу-бичиги билэр дьон ахсаана — 68,3 %. Олохтоохторун үксэ (90 % кэриҥэ) ислам итэҕэллээх, 9 % — индуизм. 1 % — христианнар уонна буддистар. Дьон баһыйар үксэ бенгаал тылынан саҥарар.
Helicobacter pylori (спиралевиднай бактерия-транскрипция — Х(Г)еликоба́ктер пило́ри)-спиралевиднай грамотрицательнай бактерия, куртах араас облаһын уонна двенадцатиперстнай оһоҕос инфицируйдур.

1999 — Артемьев Михаил Константинович (1888—1928) — XX үйэ саҕаланыытыгар үлэлии-хамныы сылдьыбыт Саха сирин политическэй диэйэтэлэ реабилитацияламмыта.

Элбэх үйэ аннараа өттүгэр Египетка кумааҕыга майгынныыр папирус диэн материалы айыбттар. Греция уонна Рим дьонноро ону эмиэ үөрэппттэр. Рим дьонноро тирииттэн оҥоһуллубут тэрилгэ суруйаллар эбит.

Үчүгэйи оҥоро сатаабыт табыллыбатаҕына, сыыһа-халты буолара үгүһүнэн куһаҕаҥҥа кубулуйан хаалара куһаҕан быһыылары элбэтэр. Саҥаны айыы табыллыбата, сатаммата элбэҕиттэн үгүстүк куһаҕаҥҥа кубулуйан хаалан куһаҕан быһыылары элбэтэр.

Айылҕа айбытын быһыытынан киһи аһылыгын чааһыгар төһө эмэ элбэх саппаастаах сылдьар. Олох араас ыарахан кэмнэригэр аһылыгы булунуу олус ыараханынан Айылҕа киһиэхэ ити чааһыгар олус элбэх саппааһы биэрбит. Эбиискэ аһаабакка, аҥардастыы ууну эрэ иһэн киһи ыйы быһа сылдьыан сөп диэн үөрэхтээхтэр этэллэр.

2. Бэйэтэ бичтии сылдьар, үлэлиэн-хамсыан баҕарбат эдэр киһи төрөппүттэрин эрэйдиирэ, муҥнуура, харчы көрдүүрэ, кинилэр бэлэмнэригэр олороро элбээтэ. Төрөппүттэр оҕолорун кыра эрдэҕинэ киһи быһыылаах буолууга, үлэни-хамнаһы кыайыыга ииппэтэхтэрин, үөрэппэтэхтэрин бэлиэтэ буолан бэйэтэ таҥара накааһыгар кубулуйан төрөппүттэрин эрэйдиир.

Мэйии диэн дьоҥҥо, кыылларга тула буолары өйдүүр уонна толкуйдуур этин чааһа. Билгэ органнартан даннайдары ылан туттары-хаптары уларытыан сөп. Дьоҥҥо мэйии тылы хонтуруоллуур, уонна абстрактнай толкуйу оҥоруон сөп.Мэйии эти барытын хонтуруоллуур киинэ буолар. Мэйии аналлаах килиэккэлэртэн турар. Кинилэр бэйэ бэйэлэрин кытта уонна атын органнарын кытта ниэрбэнэн холбоноллор. Кыылларга барыларыгар мэйии хаххалаах, дьоҥҥо чиэрэп оннук хахха буолар.

1735 — 1736 сыллардаахха аан маҥнай каартаҕа киллэрбитэ Прончищев экспедицията. Экспедиция манна кыстаабыта, 1736 сыл балаҕан ыйыгар экспедиция салайааччыта Василий Прончищев уонна кини кэргэнэ өлбүттэрэ уонна Өлөөн өрүс төрдүгэр көмуллүбүттэрэ.

Юта (State of Utah) диэн АХШ арҕаа штата. Холбоhуктаах Штаттарга 45-с кыттыспыт штат (тохсунньу 4 1896). Олохтоохторун ахсаана 2,736,424, олортон 80% кэриэтэ Солт Лэйк Сити киин куоракка уонна кини тулалыыр эйгэтигэр олороллор. "Юта" аат юте индианнар тылларыттан "хайа дьоно" диэн тылбаастанар.
Көрсүө, сэмэй буолуу таҥара накааһын үөскэппэт аналлаах. Ол курдук көрсүө, сэмэй киһи сыыһа-халты туттубат, сиэри аһара барбат, оҥорор быһыытын дириҥник толкуйдаан, ырытан баран биирдэ оҥорор. Таҥара накааһа оҕону хайдах иитэртэн үөскээн тахсарынан, көлүөнэлэр уларыйыыларыттан баар буолбута, дьайыыта тиийбитэ биллэр. Көлүөнэлэр уларыйыыларыгар, солбуйсууларыгар өй-санаа куһаҕан өттүгэр уларыйыыта үөскээһинэ таҥара накааһа кэлбитин биллэрэр. Куһаҕан быһыыны оҥоро охсон баран дьон бары тоҕо таҥара накааһа кэлбэтин муодарҕыыллар, таҥара суох эбит дии санааҕа оҕустараллар уонна өссө бу быһыыларын хатылаан оҥоруохтарын сөп. Таҥара үөрэҕэ диэн кэлэр көлүөнэлэри үөрэтэр үөрэх. Киһи бу оҥорор куһаҕан быһыылара элбэхтик хатыланан үгэс буолан ууруллан, аны үөрүйэххэ кубулуйан, буор кутун үөскэттэҕинэ, кэлэр көлүөнэлэригэр, оҕолоругар бэриллэн, кинилэр өйдөрүн-санааларын буорту оҥорор кыахтанарыттан харыстыыр аналлаах үөрэх, таҥара үөрэҕэ буолар.

Эдэрдэр хаһан баҕарар илин былдьаһар кыахтаахтар. Ханнык баҕарар илин былдьаһыыга, күрэхтэһиигэ аналлаах быраабылалар бааллара уонна олору толоруу кытаанахтык ирдэнэрэ ордук. Холобурга, биир-бииргэ сутуругунан киирсиини ыллахпытына, урукку кэмҥэ хайаан да тутуһуллар быраабылалардаах буолар этэ. Онно туох да сэбэ-сэбиргэлэ суох киирсии кэмигэр охтубут, сытар киһини атаҕынан тэбии, охсуу бобуллара, маҥнайгы хаан таҕыстаҕына киирсии тохтотуллара.

60 лет со дня рождения А. П. Лыткиной, заслуженной артистки Якутской АССР и РСФСР: (1927 г.) // Якутия-1987: Крат. список лит. к знаменат. и памят. датам республики. — Якутск, 1988. — С. 26.

1924 сыл күһүнүгэр дойдутугар кэлэн Дьокуускайдааҕы советскай-партийнай оскуола үөрэҕин чааһын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Сотору буолаат кинини эппиэттээх партийнай, государственнай дуоһунастарга анаан үлэлэтэн барбыттара — партия уобаластааҕы тэрилтэтин бюротун чилиэнинэн, Саха АССР 4-6 ыҥырыылаах быыбардарыгар Киин ситэриилээх Комитетын чилиэнинэн, ССРС төрдүс ыҥырыылаах Киин ситэриилээх Комитетын чилиэнинэн талыллыбыта. Ити сылларга Михаил Мегежекскэй киэҥ мастаабтаах тэрийэр талаана толору арыллыбыта.

Андаҕайыы: [историческай наука доктора Е. Е. Алексеев оҕо сааһын, олоҕун, үлэтин туһунан уус-уран очерк, сыһыарыылар, биобиблиогр. ыйынньык] — Дьокуускай: «Бичик», 2009 — 224 с.

Трагедия — хаһан да эйэлэһэр кыаҕа суох утарыта турар күүстэр хабыр киирсиилэрэ тыҥааһыннаах түмүккэ тиэрдиитин көрдөрөр айымньы. Манна олох чыпчаал көстүүтэ (возвышенное) көстөр, олох уонна өлүү, олоххо икки суолтан биирин талыы, тыын боппуруоска быһаарыныы («Быть или не быть?!») курдук киһи санаатын оонньотор быһыы-майгы арыллар, үрдүк иэйиилэр ойууланаллар. Ол иҺин айымньы философскай күүрээнэ күүстээх. Холобур, Суорун Омоллоон «Айаал» трагедията.

Аан Дойдуга биллэр улахан эстуарийдарынан буолаллар: Эуропаҕа - Жиронда, Эльба, Рейн, Темза; Азияҕа - Янцзы, Обь, Енисей; Саха сиригэр - Анаабыр.

Уһун кэмҥэ бытааннык тыыныыга үөрэнии, эрчиллии киһи организмын, ордук мэйиитин, кислородунан аччыктааһынтан харыстыыр механизмнарын күүстэрин, резервэлэрин элбэхтик туһаналларынан улахан суолталаах.
Сугун абаҕата (лат. Lédum palústre, нууч. багульник болотный) — маарга, мыраан сииктээх тэллэҕэр, намыһах сиргэ үүнэр үүнээйи. Сугуну кытта кэккэлэһэ үүнэрин иһин маннык ааттаабыттар. Бу үүнээйи ураты сыттаах буолар. Кыһыннары-сайыннары хараҥа от күөҕэ өҥнөөх буолар, уһун синньигэс сэбирдэхтэрэ мастыйбыт умнаһын төгүрүччү үүнэллэр. Умнаһын төбөтүгэр үрүҥ эбэтэр тэтэркэй сибэккилэрдээх. Бэс, от ыйыгар сибэккилэнэр.

Канадиан инглиш үксэ Канаадаҕа тарҕаммыт. Канадиан инглиш IELTS экээмэни ирдиир. Канаадаҕа көһөн киирэр иммиграннар ахсааннарынан Канаада тылын носителлэрэ элбии турар, сылга 500 тыыһынча курдугунан.

Уһаабыт «ээ» дорҕоон дьайыыта көмүскэл, харысхал, көмөлөһүү наада буолбутун киһиэхэ илэ биллэрэр. «Э» дорҕоонтон саҕаланар тыллар эйэ, эһэ, эбэ, эйгэ, эрэл бары эйэлээх буолууга, харыстыыга, көмүскүүргэ аналлаахтар. Кыра оҕо ытыыра «ээ» диэн эйээрэриттэн улаатан истэҕинэ «ыы» диэн дорҕооҥҥо уларыйара өйө-санаата сайдан иһэрин быһаарар.

Булт саатын ыйга биирдэ хайаан да ыраастаныллыахтаах. Ону тэҥэ булт кэмэ бүттэҕинэ, ууруох иннинэ, сааны кичэйэн туран буорах, сибиньиэс суола суох буолуор диэри кылбаччы сотуллуохтаах.

Корнилов Федор Григорьевич (1879 — 1939) - бастакы саха идэтийбит музыкааннарыттан биирдэстэрэ, самодеятельнай композитор, хормейстер, саха норуотун музыкатын чинчийээччи, педагог.

Сахалыы өй-санаа үөрэҕин уратылара айыы диэн тылбытыгар иҥэн сылдьалларын таба быһааран туһаныа этибит. Айыы диэн тыл өй-санаа өйдөбүллэринэн эрэ табатык быһаарыллар уонна киһи үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны оҥорор кыахтааҕын холбуу иҥэринэ сылдьарынан былыр-былыргыттан икки өрүттээх өйдөбүллээх уонна бу тыл соҕотох буоллаҕына эрэ, биир мэйииттэн оҥоруллан тахсар тус-туспа быһыылары; үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорууну таба быһаарар кыахтанар. Үчүгэйи оҥоруу хайҕанар уонна үрүҥ айыы диэн ааттанар буоллаҕына, куһаҕаны оҥоруу хара айыы диэн араарыллан ааттанар уонна умнуллууга аналланар. Ол иһин былыр-былыргыттан сахаларга бу тыл соҕотох этэ уонна куһаҕан өттө баһыйарынан сэрэхтээхтик, биирдэ эмэтэ туттуллар тыл буолара.

Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215

Сахабыт тылын, сахалыы өйү-санааны дьиҥнээх харыстааччыларынан, оҕолорун кыра эрдэхтэриттэн үчүгэй үгэстэргэ, үлэҕэ-хамнаска иитээччилэринэн, киһи буолууга үөрэтээччилэринэн уонна ахсааннарын элбэтээччилэринэн бары үлэһиттэри, тыа сирин олохтоохторун эрэ ааҕыахха сөп.

Kиһи тыыннааҕын тухары өйө-санаата хамсыы, уларыйа, эбиллэ турар. Өй-санаа киһи тыыннааҕар биир сиргэ турбат. Куруук хамсыыр. Сайдар. Үүнэр. Улаатар. Хаһан баҕарар саҥаны арыйыыны — айыыны оҥорор кыаҕа хаалан хаалбат.

Түүллэри үөрэтии - өйү-санааны үөрэтэр. Киһи мэйиитигэр ханнык өй-санаа, куттар үөскээбиттэриттэн уонна иҥэн сылдьалларыттан түүл көстүүлэрэ уратыланаллар, киһи бэйэтин туспа сылдьар куттарын эмиэ түүлүгэр көрөр, сорох кэмнэргэ куттара бэйэ-бэйэлэрин кытта сөбүлэспэттэр. (1,19).
Арыгыны иһэ үөрүйэҕэ суох киһи арыгыны элбэҕи истэҕинэ өйө көтөр эбэтэр өйө баайыллар. Тугу оҥорорун өйүнэн-санаатынан кыайан хонтуруоллаабат кэмэ кэлэн ааһар. Маннык кэм кэлэн ааһарын кут-сүр үөрэҕэ эрэ таба быһаарар. Сыыһа туттан быстах быһыыны оҥорор дьон кыра эрдэхтэринэ илии барбат буолуута диэн үөрэҕи билбэтэхтэрин туоһута буолар. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутугар киһини охсуолаама, быһаҕынан сэрэнэн тутун уонна да атын куһаҕан быһыылары оҥорбот буол диэн үөрэхтэр дириҥник үгэс буолан иҥэрилиннэхтэринэ быстах быһыыга түбэһэрэ аҕыйыыр, өйө көппүт кэмигэр ийэ кута хонтуруолу ылынан сыыһа туттууну таһаарбат. Кыра эрдэхтэринэ чиҥник, кытаанахтык бэрээдэккэ үөрэммит дьон улааттахтарына быстах быһыылары оҥороллоро отой аҕыйах. Киһи өйө көтөн, өйө баайыллан ылар кэмнэригэр кыра эрдэҕинэ үөрэммит үгэстэрэ, ийэ кута быһаччы салайаллар диэн быһаарыы итинник дакаастанар.

1937 сыллаахха Индигир экспедицията тэриллибитэ. Ити экспедиция үлэтин түмүгэр 1942 сыллаахха Победа уонна 1943 сыллаахха Панфилов приисктэр тэриллибиттэрэ.

Быстах быһыылары оҥоруу оҕо кыра эрдэҕиттэн ийэ кута киһилии өйгө-санааҕа иитиллибэтэҕиттэн элбиир. Оҕо улаатан баран сыыһа-халты туттара өссө эбиллэр. Бу дьон үгүстүк сиэргэ баппат сүөргү быһыылары оҥороннор атын дьону эчэтэллэр, бэйэлэрэ хаайыыга түбэһэллэр. (1,50).

Билиҥҥи бириэмэ кумааҕыта диэн мас фибралара бииргэ пресстаммыттара аатырар. Дьоннор кумааҕыга суруйарга тутталлар, ол иһин кинигэлэр кумааҕыттан оҥоһуллар. Кумааҕы ууну уонна атын убаҕаһы иҥэрэллэр, ол иһин ыраастыырга эмиэ туттуллар.

Билиҥҥи бириэмэ кумааҕыта мастан оҥоһулларpulp. Бастаан маһы бытарыталлар, ууну уонна атын химическай материаллары кытта убаҕас буолуор дылы булкуйаллар. Сороҕор отбеливайданар, оччоҕуна ыраас маҥан кумааҕы буолар. Бу убаҕас кумааҕы буоларыгар пресстанар. Хаппытын кэннэ быһыллар. Араас технологиялар бааллар, ол курдук туой эптэхтэринэ глянцевай кумааҕы буолар.

Өлүөнэ хочотугар уонна уҥа салаата Ангаҕа маннык уустар олорбуттара: Баяндай, Басай, Хадалай, Хэнгэлдэр, Шоно. Өлүөнэҕэ шоно ууһа Тутура уонна Уус-Кут сирдэригэр диэри олороллоро. Куленга диэн Өлүөнэ хаҥас салаатын баһыгар уонна төрдүгэр Олзон уус олохсуан олорбута. Манзурка үрэх хочотугар Абазай, Балтай, Шоно уонна Хэнгэлдэр уустар бааллара.

Саха тылыгар Е. Исаев «Суд памяти», С. Островскай «Мама», В. Шекспир «Макбет», «Гамлет», «Король Лир» уонна Эврипид «Медея» поэмаларын тылбаастаабыт.

Хара хаан диэн баһылык титула дииллэр. Хара хааннар чигил диэн омук сорҕото эгдиш/эдгиш диэн биис ууһуттан төрүттээхтэр дииллэр. Чигиллэр карлук конфедерациятыгар киирэллэрэ. Хара хааннар илин салаалара Кашгары ягма диэн биис ууһун аатыттан баһылаан олорбуттар.

Паркер Уилсон диэн ааттаах университет профессора Японияттан Америкаҕа ыытыллыбыт вокзалга ыт оҕотун булар. Кинини ким да көрдүү кэлбэт, ол иһин ыты бэйэтигэр хаалларар. Ыт профессор дьиэтигэр олорор бириэмэтигэр олус доҕордоһоллор. Саҥа табаарыһыгар олус күүскэ сыһыан үөскүүр. Хас күн аайы үлэтигэр барарыгар Хатико кинини вокзалга дылы атаарар, уонна киэһэ кэлэн көрсөр. Биир күҥҥэ профессор университетка сырыттаҕына сүрэҕэ мөлтөөн өлөн хаалар. Хаһаайынын кэтэспэккэ Хатико хас күн аайы вокзалга көрсө кэлэр.
Саҥа кэмҥэ «кыһыл көмүс кронанан» (ниэм. Goldkrone) 1857 сыллаахха тахсыбыт ниэмэс манньыатын сойууһун манньыаттарын ааттыыллар. Кыһыл көмүс крона ыйааһына 11,111 г этэ уонна 10 г кыһыл көмүстэн турара. Манньыат сирэй өттүгэр (аверска) — манньыат сойууһугар баар дойду баһылыгын мэтириэтэ. Итини кытта 1/2 кроналаах кыһыл көмүс манньыаттары быспыттара.

1915 сыл муус устар 11 күнүгэр төрөөбүтэ Корнилова Матрена Матвеевна (11.04.1915—04.09.1991) — Социалистическай Үлэ Геройа, оҕуруот аһын үүннэрээччи.

«Земельные отношения якутов во второй половине XVIII в. в освещении сотрудников Сибиряковской экспедиции» (Тр. ИЯЛИ ЯФ СО АН СССР. — Вып. 2. — Якутск, 1960).

Аан дойдутааҕы айылҕа харыстабылын сойууһа (фр. Union internationale pour la conservation de la nature, IUCN, нууч. ВСОП) 1948 сыллаахха айылҕаны харыстааһыҥҥа араас судаарыстыбалар, наука уонна уопсастыба тэрилтэлэрин үлэтин холбообута уонна баһылаабыта.

Старостин Егор Егорович – Тоҕурууса, Урдус Кулуба Уола (1898-1944) – уустук, чаҕылхай олоҕу олорбут саха киһитэ, Гражданскай сэриигэ икки өттүттэн кыттыбыт, ЯЦИК чилиэнэ, Сэбиэскэй Сойуус сэриилэрин кытта саа-саадах тутан сэриилэһии кыттыылааҕа, Финляндия дьоруойа.

Говоров Иннокентий Степанович (1856—1925) — Саха Сиригэр XX үйэ саҥатын биллэр-көстөр уопсастыбаннай диэйэтэлэ, Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа, муосчут.

Данилова Анастасия Петровна (1916-1993) – общественнай-политическай деятель, талааннаах салайааччы, эрэллээх үлэһит, ыччат наставнига, РСФСР Υрдүкү Сэбиэтин депутата, Президиумун бэрэссэдээтэлэ, Саха АССР Υрдүкү Сэбиэтин депутата, сэкэрэтээрэ, партия обкуомун пропагандаҕа уонна агитацияҕа сэкэрэтээрэ, Саха Республикатын дьахталларын хамсааhынын тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ. Υлэ Кыhыл знамята уонна Бочуот знага орденнарынан наҕараадаламмыта.

Дьоппуон Кытайга 1937 сыллаахха саба түспүтүгэр сэриилэрин тохтоппуттара. Аан дойду иккис сэриитэ бүппүтүн кэннэ сэрии өссө улаханнык тарҕаммыта. Чан Кай Ши уонна кини дьоно куораттарга уонна орто кылаас дьон быыһыгар, Мао уонна хоммунньуустар тыа дьон быыһыгар өйөбүллээхтэрэ. Ол бириэмэҕэ тыа сиригэр элбэх киһи олороро, ол аата Мао Чан Кай Шитааҕар өйөбүллээх этэ.

Үөһээ Бүлүү өҥ буоруттан... / СР «Үөһээ Бүлүү» (оройуона) муниц. тэриллии дьаһалтата, Үөһээ Бүлүүтээҕи кыраайы үөрэтэр салаата [хомуйан оҥордулар : О.Д.Федорова, Г.А.Саввинова]. – Дьокуускай, 2012. – С. – 190-215
«Олох ыарахан» диэн этиини билигин, сэбиэскэй былаас эстибитин кэннэ, син сыаналыыр буолан эрэбит. Олох ыарахана үчүгэйи уонна куһаҕаны икки аҥы арааран билииттэн, олоххо туһаныыттан ыла саҕаланар. Сахалар үөрэхтэринэн «Киһини санаата салайар» диэни билэн, кытаанахтык тутуһан, оҕо аан бастаан элбэх үтүө санаалары санаан, олору үгэс оҥостон иҥэринэн, кыра эрдэҕиттэн ийэ кутун үөскэтинэн эрэ баран, атын араас санаалары санаталаатаҕына даҕаны, өйө-санаата уларыйа-тэлэрийэ сылдьара суох, туруктаах буолар, оҥорор быһыыларыттан үчүгэйдэрэ элбиир. Бука бары араас элбэх баҕа санааларбытын, санаабытыгар оҥорон көрүүбүтүн кимиэхэ да эппэккэ илдьэ сылдьабыт. Үчүгэйи уонна куһаҕаны ситэ арааран билбэт оҕо, үгүс куһаҕан да санаалары санаталыы сылдьарыттан, сахалыы таҥара үөрэҕин тутуспаппытыттан кыайан ыраастаммакка үгэскэ кубулутан кэбиһэргэ тиийэриттэн куһаҕан быһыылары оҥорооччулар элбииллэр.

В марте 2012 году Александр выиграл этап Кубка мира в Бразилии, в мае стал чемпионом мира, а в июне одержал победу на престижном Кубке Кремля. К лондонской Олимпиаде Лесун возглавлял рейтинг UIPM, в первой шестёрке находились ещё трое россиян (Моисеев, Карякин и Илья Фролов), в то время как у страны было только две лицензии (максимальное количество) на соревнования. Выбор тренеров был сделан в пользу Лесуна и Моисеева. По итогам фехтования, своего любимого вида, Лесун делил 2-е место, плавание и конкур провёл не так успешно, но к комбайну занимал 3-е место с 9-секундным отставанием. Последний вид прошёл для него неудачно, Александр стал 4-м с большим отставанием от призёров.

Үрүҥ хаххан (нууч. Длиннохвостая неясыть, лат. Strix uralensis) — бөдөҥ мэкчиргэ. Уһуна (үрдүгэ) 70 см тиийэр, кынаттарын далааһына 115 см дылы буолар, биир кынатын уһуна 35-40 см кэринэ, кутуруга 30 см Үөһээ өттө — сиэрэйдиҥи үрүҥ, хараҥа хоҥор усталыы кылгас балаһалардаах. Тыһыта атыырыттан тас көрүҥүнэн уратыта суох.

1942 сыл от ыйыгар Кыһыл аармыйаҕа ыҥырыллыбыт. 1942 сыл сэтинньитигэр дылы Иркутскай уобалас Мальта ст. байыаннай үөрэҕи барбыт. Сэтинньигэ 1310-с полк 3-с стрелковай батальонугар ыыппыттар. Харьковтааҕы операцияҕа кыттыбыт. Ст. Миллерово аттынааҕы кыргыһыыга бастакы бойобуой сүрэхтэниини ылбыт. 1943 сыл кулун тутар ыйыгар 1310-с полк Холодная гора, Новоселовка, Рубановка оройуонун көмүскүүргэ бойобуой сорудах ылбыт. Байыас Апросимов кыргыһар батальона оборонаны, биир да хардыынан чугуруйбакка, күүскэ туппут, өстөөх аҕыс кимэн киириитин тохтоппут, сэттэ автомашинатын эспит. Печенеги пуун иһин өстөөхтөр 1310-с стрелковай полканы иккитэ атаакалаабыттар. Үс суукка устун кыһыл байыастар элбэх сүтүктээх, өстөөҕү утары туруулаһан кыргыспыттар. Бу кыргыһыыга, Апросимов бааһырыы ылан, Балашов куоракка госпитальга эмтэммит.

Саха тыла олус былыргы кэмҥэ үөскээбит буолан үгүс тыллар дорҕоонноруттан тутулуктарын билигин да сүтэрбэккэ сылдьаллар. Саха тыла дорҕоонноруттан тутулуктарын биһиги «Дорҕооннор өйгө-санааҕа дьайыылара» диэн үлэбититтэн булуохха сөп.
1939-40 сс. советскай-финскэй «Кыһыҥҥы сэриигэ» үһүөн Финляндия армиятыгар ыҥырыллан хорсуннук сэриилэспиттэрэ. М.Ф. Корнилов ол кэмҥэ 51, С.К. Старостин – 39, Е.Е. Старостин – 41 саастаахтара. Е.Е. Старостин «Кыһыҥҥы сэриигэ» «Көҥүл» мэтээлинэн (медаль «Свободы») наҕараадаламмыта. «Көҥүл» мэтээл статуһа Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойун Кыһыл Көмүс мэтээлигэр тэҥнээх. Онон, Е.Е. Старостин – Тоҕурууса Финляндия Дьоруойа буолан тахсар эбит. Е.Е. Старостин 1944 сыл сайын Советскай Армия сэриилэрэ күргүөмүнэн кимэн киириилэригэр Валкесаари диэн арыыга сэриилэһэ сылдьан сураҕа суох сүппүт. Финляндияҕа олорон кэргэннэммит эрээри оҕолоро суох эбит.

1857 сыл иннинэ Кубаҕа испанскай реаллар эргийбиттэрэ. 1857 сылтан Кубаҕа банкноталары бэчээттээһин саҕаламмыта, банкноталар дойду иһигэр эрэ туттуллалара, номиналлара песо, 1 песо = 8 реал. 1869 сылтан сентаво номиналлаах банкноталар тахсыбыттара , 100 сентаво = 1 песо. 1881 сыллаахха песо АХШ долларыгар тэҥнэһэрэ. Бу валюта 1915 сыллаахха, бастакы манньыаттар тахсыахтарыгар, дылы банкнотанан этэ.

1927 с. кинини «харчыны итэҕэстээтэ» диэн, онтон П.В. Ксенофонтов хамсааһыныгар кыттыан сөп диэн хаайыыга уган баран 1928 с. Соловки лааҕырга элбэх сылга хаайыыга ыыппыттара. Онно сылдьан М.Ф. Корниловы (Өлүөхүмэ), С.К. Старостины (Боотуруускай улууһа) кытта 1931 с. бэс ыйын бүтүүтэ холобура суох хорсуннук Финляндияҕа күрээбиттэрэ.

Дьонун ахсаана 373-400 тыс. киһи. Олортон 170 тыс. Бүрээт омуга. Онтон ордубута - Нуучча, Кытай, Тывалар, Татаардар, Ниэмэстэр, Сахалар, Монголлар, Азербайджанецтар, Грузиннар, Эрмээннэр, Кэриэйдэр. Уопсайа 200 араас омук олорор куората. Ол кынан баран Бүрээт уонна Нуучча омуктара куорат олохтоохторуттан 70-75% ылаллар.

19) киһи хайааһынын ис номоҕунан көрөн этии: айаҕын абатын, айахха киирбиччэ (саҥар), аллараа сыҥаах буол, аһаабыт иһиккэр холун, атах балай (бар), атахха биллэр уо.д.а.;

П.Брэгг тыыныы дириҥиирин ситиһэргэ иһинэн тыынар буолуу ордук көмөлөөҕүн бэлиэтиир. Киһи өрөһөтүн хамсатан тыынарыгар салгын элбэхтик киирэринэн тыыныы дириҥиирэ ситиһиллэр. Өрөһө аллараа диэки хамсааһыныгар киирэр салгын үтүрүйэн ис эмиэ улаатар, онтон өрөһө өрө диэки тахсыытыгар ис хапсыйар, салгын таһаарыллар. Иһи хамсатан тыыныы диафрагмальнай, өрөһөнү хамсатан тыыныы диэн ааттанар. Маннык тыыныыны кэлин кэмҥэ быраастар эмиэ туһанарга сүбэлииллэр. Салгын киһи тыҥатын үөһээ уонна аллараа өттүлэрин барыларын толорорунан ордук туһалааҕынан ааҕыллар.

Өй-санаа үөрэҕин сабыдыала хас да көлүөнэ дьон олоҕун кэнниттэн биирдэ биллэр. Коммунистар өй-санаа үөрэҕин, итэҕэли суох оҥороннор, оҕолору сыыһа хайысхалаахтык үөрэппиттэр. Эдэр ыччаттарбыт, уолаттарбыт атаах, бас-баттах иитиилээх буола улаатаннар түптээх үлэ-хамнас да кыаттарбат, бэрээдэктэрэ быста мөлтөөтө, ону тэҥэ саҥаны айыыны, ол аата, дьон билбэттэрин, оҥорботторун оҥороору уонна туохха барытыгар аһара бара, аһара туттуна сылдьалларыттан, араас быстах быһыыга түбэһэн хаалаллара олус элбээтэ. Улаатан эрэр уолаттарбыт отучча бырыһыаннара хаайыыга киирэн тахсаллара өй-санаа үөрэҕэ төрдүттэн сыыһа хайысханан баран иһэрин биллэрэрин билиммэттэр.
Виноба Бхаве (Винаяк Нарахари Бхаве; 1895 сыллахха балаҕан ыйын 11 күнүгэр төрөөбүтэ, 1982 сыллаахха сэтинньи 15 күнүгэр өлбүтэ) – Индия бөлүһүөгэ, религиовед-учуонай, бэлиитик, Индияҕа “Бэлэх сир” диэн улахан хамсааһыны төрүттээбит киһи.

Сахалар оҕолорун үөрэтэллэригэр ытык сирдэргэ мэниктээбэт, айдаарбат куолу уонна киһи уҥуоҕар ону-маны тыытар улахан айыы диэн этэллэр. (2,13). Былыргыттан үөскээбит үгэстэри кэһиини саха дьоно ордук сөбүлээбэттэр. Өлбүт киһи кута иҥмит малын-салын ыстахха, алдьаттахха кута айманыан, хамсыан, ол иһин дьоҥҥо биллэ сылдьыан сөп дии саныыллар. Айыыны оҥоруу диэн куһаҕаны оҥорууну этэллэр. Сахалар ойууннара киһи өйүн-санаатын олус дириҥник үөрэтэннэр куһаҕаны оҥорууну дьон билбэттэрин, туттубаттарын оҥоруу буоларын быһааран эмиэ айыы диэн ааттаабыттар.

Сиэтл (Seattle) диэн АХШ Уашиҥтон штатын ордук улахан куората. Аан дойдуга биир ордук сайдыбыт куорат. Манна Boeing фабрикалара бааллар. Улахан порт. Олохтоохторун ахсаана 2 000 000.

Киһи оҥорор куһаҕан быһыыларыттан таҥара накааһа үөскээн киһини бэйэтин буолбатаҕына, кэлэр көлүөнэлэрин кэһэтэрин сахалар билэн “Бэйэҕиттэн буолбатаҕына, бэдэргиттэн иэстэһиэҕэ” диэн этэллэр, куһаҕан быһыылары оҥороллоруттан куруук туттуна сылдьаллар. Көрсүө, сэмэй буоланнар оҥорор быһыыларын эрдэттэн дириҥник ырытан, сыаналаан, үчүгэй, олоххо туһалаах эрэ буоллахтарына оҥороллор.

«Ыы» дорҕоон куһаҕан эрэ өйдөбүллээх. Маннык бүтүүлээх тыл саха тылыгар хаһан да үчүгэй тыл буолбат. Дорҕооннорун тутулуга оннук. Ытааһын хаһан баҕарар ытааһына уларыйбат. Үөрүүттэн биир эмэ киһи хараҕын уута ыгыллан тахсыбытын «ыы» диэн ытааһыҥҥа буккуйбат ордук буолуо.

1. Аҥардас дьахтар оҕотун киһи быһыылаахтык ииппэккэ, үлэҕэ-хамнаска үөрэппэккэ атаахтата сырыттаҕына, аһара атаах оҕото арыгыһыт буоллаҕына эбэтэр сыыһа туттунан быстах быһыыга түбэстэҕинэ, кырдьар сааһыгар соҕотох хаалыыта, соҕотохсуйуута таҥара накааһын үөскэтэр.

Нэhилиэнньэ ахсаана 2015 киhи, хаhаайыстыбата – 532 ыал. 30 араас тэрилтэ, 2 кооператив, 11 бааһынай хаһаайыстыба, 44 бэйэ дьыалатынан дьарыктаначчы үлэлииллэр. Маны таһынан 9 уопсастыбаннай тэрилтэ, 9 түөлбэ бааллар. Нэhилиэнньэ сүрүн дьарыга - сылгы-сүɵhү иитиитэ, бултааhын, урбаан. Нэһилиэк бас билэр суола 57,67 км. Бөртөлүөт түһэр былаһаакката. Сайын Марха өрүһүнэн Ньурбаттан “Заря” нэдиэлэҕэ 4 сырыыны оҥорор. Салгынынан күһүн, сайын 3 сырыы бөртөлүөтүнэн оҥоһуллар.

Киһи истэр дорҕоонноруттан ытааһын саамай куһаҕан дорҕоон, өйү-санааны аймыыр. «Ээ» диэн кыра оҕо ытыыра киһиэхэ көмүскүүр, харыстыыр, көмөлөһөр санаа киириитин үөскэтэр.

Аһыыр аһылыктан туттунуу, аһара элбэҕи аһаабакка эрэ сылдьыы өйтөн-санааттан эрэ тутулуктаах, киһи буолууну быһаарар биир сүрүн көрдөбүл буолар. Кыылларга, көтөрдөргө аһылыктан туттунуу диэн суох.

1. Куһаҕан санаалары умнуу. «Былыргыны былыт саптын» диэн этии этэҥҥэ ааспыты умнан иһэр туһалааҕын быһаарар. Куһаҕаны умнан иһии өй-санаа ыраастаныытыгар тириэрдэр.
Оҕо барыны бары бэйэтэ оҥоро үөрэниитэ, онтун үгэс оҥостуута өйө-санаата сайдыытын төрүттүүрүн, ийэ кута иитиллэрин төрөппүттэр билиэхтэрэ этэ. “Үлэ киһини айбыта” диэн этии хаһан да уларыйбат. Эт-сиин араас хамсаныылартан үөрэнэн үөрүйэх буолуута буор кута сайдыытыгар тириэрдэрэ үлэни-хамнаһы кыайарыгар олук буолар.

Александр Леонидович Лесун (1988 сыллаахха от ыйын 1 күнүгэр Борисовка төрөөбүт) — Арассыыйа пятибореһа, 2008 сыллаахха диэри Белоруссия аатыттан киирсибитэ. 2016 сыллааҕы Олимпиада кыайыылааҕа, Аан дойду, Дьобуруопа хас да төгүллээх чөмпүйүөнэ. Араассыыйа үтүөлээх маастара (2013). РФ Сэбилэниилээх күүстэрин старшай лейтенана.

7. Оҕону атаахтатыы, аһара маанылааһын, киһиргэтии, “айыы үчүгэй, айыыны оҥор” диэн сыыһа үөрэтии быстах суолга түбэһэн олохторо кылгыырыгар тириэрдэн төрөппүттэр кырдьар саастарыгар соҕотох хаалыылара үксүөн сөп.

Филатов Алексей Алексеевич (15.05.1913, Иккис Нөөрүктээйи нэһилиэгэ, Өлүөхүмэ улууһа, Саха уобалаһа — 11.08.1984, Москва) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Саха Сириттэн Александр Невскай уордьанын бастакы кавалера.

1947 сыллаахха ликвидацияламмытын кэннэ Садын уонна Чуона нэһилиэктэр Сунтаар оройуонугар тиксибиттэрэ, онтон Ботуобуйа нэһилиэгэ Ленскэй оройуонугар.

Кирпииччэ билигин тутар матырыйааллартан биир ордук тарҕаммыт сэп. Куораттар улахан өттө кирпииччэттэн тутуллаллар, тоҕо диэн бөҕө уонна кытаанах буолаллар.

Бу ааттаммыт дьон бөлөхтөрө бары тус-туспа баҕа санаалаахтар, ол баҕа санааларын толорууга олохторун аныыллар. Үөһээ ааттаммыт үс бөлөх дьон бары сайдыыны, үөрэҕи-билиини нууччалартан, арҕааҥҥы омуктартан аан бастаан ылынааччылар, иҥэринээччилэр буолаллар. Санааларын улахан өттө кинилэри “үчүгэйдэр” диэн быһаараллар, үтүктэ, батыһа сатыыллар.

Сахаларга айыы буолуу диэн умнуллубат өйдөбүл баар. Бу өйдөбүл үөскүүрүгэр өй-санаа уларыйар уратыларын билиилэрэ олук буолбут. Арай бу быһыы киһи өлбүтүн, өйө-санаата Үөһээ дойдуга көппүтүн кэннэ биирдэ кэлэр. Өлүү-сүтүү кэнниттэн өй-санаа эттэн-сиинтэн арахсан эбиллибэт, уларыйбат турукка киирэр. Киһиттэн, мэйииттэн ылар эньиэргийэтэ суох буоларыттан кыайан уларыйбат буолар. Мастыйар. Kиһи өлөн, куттара ыһыллан, үөр, айыы буолан Үөһээ дойдуга бараллар. Үгэс буолбут өйдөр-санаалар, ол иһигэр саҥаны арыйыылар — айыылар бэйэлэрэ туспа куттарга арахсаннар Үөһээ дойдуга сылдьар кыахтаналлара айыы буолуу өйдөбүлүн үөскэппит. Билиҥҥи эньиэргийэ мунньуллуутун сокуонугар өй-санаа, кут бу курдук уларыйан тус-туспа айыы буолан сылдьыыта сөп түбэһэр. Ол курдук түүлбүтүгэр өлбүт дьон айыы буолбут өйдөрүн-санааларын кытта көрсөбүт.

2. Эдэрдэргэ ситэ билбэттэн сыыһа туттуулар ордук элбэхтэр. Оҕо хоһун иһигэр саһан олорон испиискэни умата оонньууруттан улахан баһаардар бараллар. Оҕолор уотунан оонньуу сылдьан остуоруйаҕа улахан оруоллаах пааматынньыгы таах уматан кэбистилэр. Араас улахан баһаардарга дьон өлүүлэрэ элбэҕин тэҥэ баай-мал умайыыта эмиэ элбэх.

Оҕону “Айыы диэмэ” диэн куһаҕан тыллары саҥарыма диэн үөрэх куһаҕан тыллар сабыдыаллара оҕо өйүгэр-санаатыгар иҥэн хаалыыларын суох оҥорон, куһаҕан үгэстэнэрин тохтотор. Куһаҕан тыл оннук санаалары үөскэтэринэн, куһаҕан үгэһи иҥэрэн кэбиһиэн сөбүттэн төрөппүттэр харыстаныахтара этэ.
ЫБСЛКС КК иһинэн Киин комсомольскай оскуоланы, А. М. Горькай аатынан Литературнай институт иһинэн Үрдүкү литературнай курстары үөрэнэн бүтэрбит.

XVII үйэҕэ Тибет уонна Монголия ламаистара Чингисхан көмүллүбүт сиринэн Ордоска баар Ихи-Эджен-Хоро (Хоро ыраахтааҕыта диэн) диэн сири биллэрбиттэр. Нуучча айанньыта Потанин манна Чингисхан ытык уӨуоҕун көрдүм диэн суруйбута, бу сири көлүөнэттэн көлүөнэҕэ ураанхай бииhин гвардеецтара харабыллыыллара үhү. Сылга биир күҥҥэ ытык сылгыны сиэртибэлииллэрэ үhү, онтон былыр дьону кытта сиэртибэлииллэр эбит. 1939 сыллаахха, Чан Кайши уурааҕынан, японецтартан күрэтэн бу ытык маллары Тибекка биир манастыырга көhөрбүттэр. Онтон кэлин Ордоска төнүннэрбиттэр. Кытайдар этиилэринэн өссө 1950 сыллаахха Чингисхан уҥуоҕа Цинхай провинцияҕа булуллан, мавзолей тутуллубут үhү. Ол эрээри доктор этэринэн, бу Чингисхан уҥуоҕа буолуон сатаммат. Кытай бэйэтин инник Чингисханы арбаан, Улуу Кытай норуотун киhитэ этэ дии сатыыр.

Кэргэнэ Федорова Мария Иннокентьевналыын үс оҕону төрөтөн,иитэн, үөрэттэрэн, 8 сиэннэнэн Покровскайга олорон 81 сааһыгар 1996 сыллаахха от ыйын 12 күнүгэр өлбүтэ.

Кырыым татаардарын тыллара (Qırımtatar tili, Къырымтатар тили) эбэтэр сороҕор кырыым тыла (Qırım tili, Къырым тили) — кырыым татаардарын тыллара, Алтаай тылларын бөлөҕүн түүр тылларыгар киирэр. Суруга-бичигэ латыын уонна кириллица олоҕор оҥоһуллубут.

20) киһи хайааһынын тас быһыытынан көрөн этии: ааннарын саппат (буол), аат харата, айаҕа хам буолбат, айаҕа хараарар, буута быстарынан уо.д.а.;
Киһи өйө-санаата маннык уратылааҕын таҥара үөрэхтэрэ былыргыттан билэн бэйэлэрин туһалара улаханын дакаастыырга табан туһаналлар. Православнай таҥара дьиэтэ маннык аһаабакка сылдьар постары оҥорон дьон өйүн-санаатын бэйэтигэр тарда сатыыр. Аһаабакка сылдьар постары киһи тулуйан туораатаҕына уонна аһаан тоттоҕуна тулуура эбиллэрин тэҥэ, аһаабытыттан дьоллонор.

Тохсунньу 30 — Уус-Алдан улууһун Танда сэлиэнньэтигэр олохтоох учуутал уонна краевед Готовцев И.П. инициативатынан история уонна революция музейа аһыллыбыта. Петровскай Г.И. аата иҥэриллибитэ.

Балатон биир дэҥҥэ көстүүтэ кыра дириҥэ буолар. Орто дириҥэ 3 м кэриҥэ, муҥур дириҥ сирэ — Тихань оҥхойо (12,5 м) Тихань тумул арыытын таһыгар. Күөл түгэҕэ кумах. Кыра дириҥэ күөл уутун үчүгэйдик сылытар, сайынын күөл уутун температурата 21-22 °C, ардыгар 26 °C дылы сылыйар. Балатон уута ыраас, ол гынан баран планктонтан сылтаан дьэҥкирэ суох. Уу өҥө сырдык от күөҕэ, погодаттан уонна күн кэмиттэн тутулуктаах.

Таҥара үөрэҕэ диэн биһиги бэйэбит, сахалар өй-санаа туһунан үөрэхпит буолар. Таҥ, таҥар диэн тылларбытыттан үөскээбит үөрэхпит; таҥара, хомуйара, мунньара диэн өйдөбүлү биэрэрэ өй-санаа мунньуллан, тус-туспа элбэх үгэстэртэн таҥыллан эбиллэн иһэрин биллэрэр.

Киһи атын аһы аһаабакка ууну эрэ истэҕинэ бэйэтин этигэр-сиинигэр мунньуммут саппааһынан аһылыктанар. Этиттэн-сиинииттэн аан маҥнай мунньуллубут сыа саппааһын уларытан эньиэргийэҕэ кубулутан туһаммытынан барар. Мунньуллубут сыатын саппааһа бүттэҕинэ, биирдэ эрэ быччыҥнарыттан сыыйа көҕүрэтэр. Киһи этэ-сиинэ лаппа аҕыйыар диэри аһаабакка сылдьар кыахтаах. Ити барыта киһи айылҕаттан айыллыаҕыттан аһылыгар олус улахан саппаастааҕынан, эт-сиин барыта айылҕа эттиктэриттэн хомулларынан быһаарыллар.

Существует два варианта календарного счёта десятилетий. В первом случае цифра десяток всех годов этого десятилетия одинакова, например 390-е до н. э. (включает года с 399 по 390 до н. э.). Согласно второму варианту отсчёт сдвинут на один год, то есть началом десятилетия в данном примере станет 400, а концом — 391 до н. э. В случае годов нашей эры, единица прибавляется, как например 2000-е (с 2001 по 2010 вместо с 2000 по 2009).

9-с артиллерийскай бригада подпоручига, холбоһуктаах славяннар уопсастыбаларын чилиэнэ (1825 ыам ыйыттан). Дворянин уола. Саллааттар уонна норуот өрөбөлүүссүйэҕэ кыттыахтаахтар диэн санаалаах эбит, холбоһуктаах славяннар уопсастыбалара Соҕуруу декабристар уопсастыбаларын кытта холбоһорун утарбыт.

Бары өйдөөх-санаалаах, үөрэхтээх, билиилээх дьон таҥара накааһа кэлэриттэн сэрэниэ, харыстаныа, оҕолорун көрсүө, сэмэй буолууга иитиэ, үлэҕэ-хамнаска үөрэтиэ этилэр. Ол иһин таҥара накааһа хаһан уонна хайдах кэлэрин билии туһалаах буолуоҕа:

Кини сиэннэрэ Ужгород куоракка олороллоро биллэр. Суруйааччы Харысхал этэринэн 1929 с. элбэх киһи, П.Ксенофонтов дьыалатыгар түбэһэн, сыылкаҕа (үксүлэрэ Соловкига) ыытыллыбыттара. Капитонов, быһыыта, ол дьону кытта утаарыллан баран, дойдутугар төннүбэтэх.
Турукаан (очковая гага, Somateria fischeri Brandt.) - кылгас моойдоох, улахан төбөлөөх орто кус. Атыырыгар харахтарын тула үрүҥ "ачыкылаах". Төбөтүн түүтэ сырдык. Сүүһүгэр, оройугар, кэтэҕэр уонна иэдэстэригэр күөхтүҥү түүлэрдээх. Хабарҕата, моонньо, саннылара уонна кохсүн улахан аҥаара маҥаннар. Көхсүн кэлин өттө уонна өрөҕөтө, кутуругун анна - харалар. Тумса оранжевай, атахтара буровато-оливковай.

Киһи өйө-санаата, тулуурдаах, өһөс буолуута аһылыгы элбэҕи сииртэн туттунар күүһүн улаатыннарар кыахтаах. Өйү-санааны бөҕөргөтүүгэ, тулуурун улаатыннарыыга аһылыктан кыайан туттунар буолууну туһаныы туһата улахан. Аһылык хаһан баҕарар баарынан куруук өйү-санааны бөҕөргөтө, күүһүрдэ сылдьыы хас биирдии киһиттэн ирдэнэр.

Билигин саха дьонугар олох ыарахана хантан үөскээн, сайдан тахсарын таба быһааран ону суох оҥорорго дьулуһан, олоххо киллэрии сүрүн сыал буолар. Биһиги үлэлэрбит барылара ити сыалы булууга уонна толорууга аналланаллар.

ФРАЙСБУРГ диэн Баден Вүртемберг Германия сиригэр баар улахан куорат буолар. Бу улахан туристическай куорат буолар. Элбэх иммиграннар олороллор. Дьонун ахсаана 211 тыс.

Саха тылыгар өйү-санааны быһаарар «ай» диэн тыл баар. Өйгүттэн саҥаны булан, оҥорон таһаар; кими, тугу эмэ баар гын, олохтоо диэн киэҥ өйдөбүллээх. (1,15). Бу тыл киһи саҥаны айа сатыыр өйүттэн-санаатыттан «айыы», саҥаны арыйыы оҥоруллан, чочуллан, үөскээн тахсарын чуолкайдык быһаарар. Ол аата ай диэн биһиги тугу эмэ айа, арыйа сатыырбытын баспыт иһигэр саныыр буоллахпытына, онтубутун илэтигэр оҥорон таһаардахпытына уонна киһи билбэт, оҥорбот быһыыта буоллаҕына айыы буолан тахсар, «ыы» диэн ытааһыны биллэрэр дорҕооннонор, бу саҥаны айыыбыт аан маҥнай үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана араарыллан быһаарыллыбат уратылаах. “Ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллэринэн куһаҕана элбэх буолара өйдөнүллэр.

Быстах быһыыларга киирэн биэрбэт өй-санаа туруктаах өй-санаа диэн ааттанар. Өй-санаа туруктаах, быстах быһыыга киирэн биэрбэт буоларын оҕо ийэ кутун иитэн-үөрэтэн ситиһиллэрин «Кут-сүр үөрэҕэ» диэн үлэбитигэр быһаарбыппыт. Таҥара үөрэҕэ кут-сүр үөрэҕиттэн тирэх ылан салгыы сайдан иһэр уонна киһи үйэтин тухары бу үөрэҕи тутуһа сырыттаҕына өйө-санаата туруктаах буолар.

Уоруйаҕы кытта биир санааланыы үгүстэргэ кыаллыбат, арай бары уоруйах буоллахтарына тапсыахтарын, бииргэ кыттыһан уоруохтарын сөп. Бу уоруйах киһи үчүгэй диэн быһаарыыта уорарыттан, баҕа санаата туоларыттан үөскээн тахсар, элбэх эрэйэ суох, үгүһү уордаҕына “үчүгэйэ”, тупсара дьэ тиийэн кэлэр. Ханнык баҕарар тутуллаах дойдуларга дьон бэлэмин туһаналларын иһин уоруйахтары туораталлар.

1937 сыл сэтинньи 5 күнүгэр Москваҕа «антисоветскай националист тэрилтэ чилиэнэ» иһин аресттанар. 1938 сыл тохсунньу 15 күнүгэр сууттанар уонна ытарга приговордаммыт. 1938 сыл тохсунньу 16 күнүгэр ытан өлөрбүттэр.

1944 сыллаахха сэттэ приискэлээх Индигир хайа-промышленность салалта тэриллибитэ. Дьааҥы өрүс тардыыта Дальстройга бэриллибитэ. Манна хайа-промышленность салалтата тэриллибитэ.
1972 сыллаахха ыам ыйын 23 күнүгэр Мугла куоракка төрөөбүтэ. Орто оскуоланы бүтэрэн баран Стамбул университетыгар экономика факультетыгар үөрэммитэ. Үөрэҕин салгыы Швейцарияҕа Монтре университетыгар барбыта. Университет баскетбольнай хамаандатыгар оонньообута.

Аан Алахчын (Аан Алахчын Хотун) — айыылартан биирдэстэрэ. Кини аата элбэх. Сороҕор Күөгэл Хотун, Иһэгэй Хотун эҥин дииллэр. Аан Алахчын үксүн хатыҥ маска олорор. Атын мастарга, кэрэ томторго, тумулга эмиэ олоруон сөп. Кини нүөл эттээх-сииннээх дьахтар буолан көстөр. Сороҕор сир-дойду алдьаннаҕына, кээһэннэҕинэ, аас баттахтаах эмээхсин буолан түүлгэ көстөр, ытыыр, соҥуур. Аан Алахчын Иэйэхсит сирдээҕи күлүгэ буолар. Онон кини үүнээйилэри, кыыллары, көтөрдөрү араҥаччылыыр. Кини Иэйэхсит күүһүн айылҕаҕа биэрэр. Алахчын олорор сирэ ытык сир буолар.

Саха тылын сомоҕо тылларын түмэн көрдөххө, ис хоһоонноро сүнньүнэн киһиэхэ эрэ сыһыаннааҕа көстөр, атын эйгэ туһунан тыл букатын аҕыйах. Оҕурдук сомоҕо тыллары ис хоһооннорунан наардаан манык бөлөхтөрү булуохха сөп:

Эква́тор — Сир эргийэр ньууругар параллель Сир күн сирэйин быһа охсор. Устата 40 075,696 км. Экватор кэтирээһинэ 0° буолар. Мантан хоту диэкки кэтирээһин "+", онтон соҕуруу "-".

Былыргылар курдук оҕону иитиигэ-үөрэтиигэ киһи буол, тугу барытын киһи оҥорорун курдук аан маҥнай оҥоро үөрэн, оччоҕо үчүгэй буолар, атыннык оҥордоххуна табыллыа суоҕа, куһаҕан, айыы буолуо диэн үөрэтиини оннугар киллэрдэхпитинэ эрэ, кэлэр көлүөнэлэрбит өйдөрө-санаалара туруктаах, көрсүө, сэмэй буолан олохпутун салгыы сайыннарар кыахтаныахтарын сөп.

ОНТАРИО (Ontario) улууhа, Канаада саамай улахан административнай сирэ. Дьонун ахсаана - 12 миллион, олортон 4-8 миллион ТОРОНТО куоратка олороллор. Киин куората - Торонто.

Урут (2002 сыллаахха дылы?) архыып үлэһиттэрэ бэс ыйын 1 күнүгэр идэтийбит күннэрин ылаллара. 1918 сыллаахха бу күн Норуот хамыһаардарын сэбиэтэ (СНК) декрет ылыммыт: «О реорганизайии и централизации архивного дела в РСФСР».

Михайлов Иннокентий Поисеевич (Харачаан(с)) (1872—1927) — гражданскай сэрии геройа, Кыһыл Знамя уордьан кавалера. Дьиҥ төрдө-ууһа — Бабаҕа, Одьулуун. Сулҕаччыга көмүллүбүтэ.

Ити этиилэр, саҥарыылар, хамсаныылар барылара олус соһуччу оҥоруллаллар уонна «Олус кыыһыраммын эбэтэр ыксааммын тугу саҥарбыппын, бырахпыппын өйдөөбөккө хааллым ээ»,- диэн чуолкайдыыр дуу эбэтэр бырастыы гыннарарга аналлаах быһаарыылаах буолаллар.

Дьон оҥорор быһыылара хайдахтарын быһаарыыга Аан дойду, Сир уонна Күн сүрүн тутулуктарыттан саҕалаатахпытына уонна сахалар «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиилэрин тутустахпытына быһаарыыбыт таба буолар кыаҕа улаатар. Сир уонна Күн икки өттүлэриттэн халбаҥнаабат гына тутулуктаахтара хаһан да уларыйбат. Сир Күҥҥэ олус чугаһаан хаалыыта күн уота аһара ититэн тыынар-тыыннаахтар эстиилэригэр тириэрдэр, онтон Сир Күнтэн тэйэн, ыраатан биэриитэ космос тымныыта сабардааһыныгар тириэрдэринэн сиргэ олох эстиитин аҕалар кыахтааҕын билигин киһи барыта билэр.
Айыы диэн тыл өссө биир суолтатынан уратыны, саҥаны, атын ханныкка да маарыннаабат өйү-санааны быһаарар. Өлбүт киһи өйө-санаата этиттэн-сииниттэн арахсан Үөһээ дойдуга барыытыгар атыттартан ураты буолан атын ханнык да өйгө-санааҕа маарыннаабатынан, туспатынан, уратытынан бэйэтэ туспа айыы буолар. Ол иһин тыыннаах киһини «айыы буол» диэн этии, өйүҥ көттүн диэн олус куһаҕан өйдөбүллэнэрин иһин тыыннаах дьоҥҥо туһаайан туттуллуо суоҕа этэ.

Онон кини өлбүтүн кэнниттэн Киевкэ Изяслав III төннөн киирэн ыраахтааҕы буолбут, оттон Суздальга уола Андрей Юрьевич (Георгиевич) Владимир-Суздальскай бөрөстүөлгэ олорбут.

Эдмонтон (Edmonton), Альберта улууhун киин куората. Нэhилиэнньэтэ 1 миллион киhи (2008). Куоратка Университет улэлиир. Нефть хостууллар уонна переработкалыыллар. Химикат зовадтара бааллар. "Канаада Байанайа" - диэн Сахалар тумсуулэрэ улэлиир 2001 сылтан ыла.

III (R) — сэдэх көрүҥнэр, аҕыйах популяциялаах, билигин сүтэр кутталлара суох гынан баран кэбирэх көрүҥнэр, тоҕо диэтэххэ ареаллара кыра эбэтэр экологияларын диапазона кыараҕас уонна ареалларыгар ахсааннара аҕыйах;

Кыаттарбыт киһи аһара кыйаханан, охсуоланан сыыһа-халты хамсанара, илиитин биэрбэтэ кыайбыт киһини сэниирин, аанньа ахтыбатын көрдөрөрүн курдук, кыайбыт киһи аһара баран үөрэрэ, мээлэнэн ыстаҥалыыра кыаттарбыты кыһытан, кыйахалаан биэрэри биллэрэрин тэҥэ, тулуура суоҕун эмиэ көрдөрөр.

Сахалар олохторун үөрэҕин үөрэппэккэ сылдьыбыт буоламмыт сорох өс хоһооннорун суолталарын билигин саҥа быһааран эрэбит. «Уу чугаһа, уруу ырааҕа ордук»,- диэн өс хоһоонун ааспыт үйэлэр тухары араастаан быһаара сатаан бараммыт дьэ саҥа таптыбыт. Бу өс хоһооно омук сайдан, этэ-сиинэ күүһүрэригэр аналлаах. Ыраах сиртэн кэргэн ыл, урууҥ ыраах буоллун, чугастан кэргэн ылан аймахтаһыыны таһаарыма диэн өйдөтөр. Урукку кэмнэргэ саха дьоно ити өс хоһоонун табатык сыаналыыр эрдэхтэринэ бары ыраах сирдэртэн кэргэн ылан, ыал буола сатыыллар этэ. Саха омуга олус уһун үйэлээх буолуутугар бу өс хоһоонун табатык өйдөөн туһана сылдьыбыттара олус улахан көмөлөөх буолбут.

1 тугрик 100 мунгуга (монг. мөнгө, ᠮᠥᠩᠭᠦ) тэҥнэһэр. Мөнгө (ᠮᠥᠩᠭᠦ) монгол тылынан «үрүҥ көмүс», «харчы», «манньыат» диэн суолталаах. Билиҥҥи кэмҥэ мунгу туһаныллыбат.