ئۆزلۈك- ئۆزىنى بىلمەكلىك! ئىنساننىڭ ئۇلۇغ تەبىئەت ئالىمى سۈپىتىدە تۇرغان ھازىرقى ھالىتى ئۇنىڭغا نىسبەتەن ساۋاتسىزلىقتىن ئىبارەت، خالاس. ئىنسان ئۆزىنى ئۇنتۇپ، ئۆزىدىن باشقا تەسۋىرىي ئالەم ھەقىقەتلىرىگە شۇنچىلىك ئىجىللىق بىلەن ئىچكىرىلەپ كىردىكى، ئۇ، يىپەك غوزىسىغا قامالغان جانىۋار- پىلە قۇرتىغا ئوخشاپ قالدى! روھىي زېمىندا ئىپتىدائىي ئىنساندىن تاكى تەقۋادار كاھىنلار ياكى ھازىرقى زامان مۇتەخەسسىسلىرى ۋەزخانلىق قىلىپ كەلگەن زامانلارغىچە نەچچە تۈمەن يىلدىن بېرى، ئىنسان تۈركۈملىرى خۇددى ئۆلگەن بۇغا بەدىنىدە قىمىلداپ يۈرگەن ئاچ چۆمۈلىلەردەك ئەۋلادمۇ- ئەۋلاد تىنىم تېپىشمىدى. بۇنداق بۇغا جەسىتىدىن نەپ ئېلىش پەن ۋە ماھارەت تارماقلىرىغا ئايرىلىپ، زىمىننى بارغانسېرى مۇرەككەپ ۋە ئىنچىكىلەشكەن قۇرۇلمىلار قاپلىۋالدى. ھەسرەتلىنەرلىكى شۇكى، ئىنسانىيەت تېخى ئۆزى ھەققىدە، ئۆزىنىڭ كائىناتتىكى ماھىيىتى، ئورنى ھەققىدە، بولۇپمۇ ئۆز ماھىيەتلىرىنىڭ ئۆز پائالىيەت ھادىسىلىرىدىكى قىممىتى ھەققىدە ھېچقانچە ئىزدەنگىنى يوق. ئۇ ھېلىمۇ بۇغا بەدىنىدىن ئايرىلىپ، ئۆزلۈك غەزىنىسىگە دادىل قەدەم قويۇپ، «مەن كىم؟» دېگىنى يوق! مەئىشەت ئىجىللىقى خېروئىن خۇمارىدەك ئۇنى دۇمىلىتىپ، ئاللاقاچان ئۆزىنى ئۇنتۇغان مەجنۇن- دەلدۈشكە ئايلاندۇرۇپ قويغان. ئېسىل بىنالار، ھەر خىل شەكىلدىكى ئايروپىلانلار، ئالتۇن قەلەملەر، ئوتلۇق قۇراللار تۇتقان قايسى ئادىمىزات ئۆزىنى ئۆ قۇلىدىكى يالتىراق « نام- ئەمەل كارتوچكىسى» دىكى مەن ئەمەسمەن، مەن بۇنىڭدىكى ئىبارىلەر ئىپادىلەپ بېرەلمەيدىغان بىر پۈتۈن روھىيەت دۇنياسىمەن، دەپ بۇ كارتوچكىنى مەسخىرە قىلالايدۇ؟!

ﻣﯘﮪﻪﻣﻤﻪﺩ ﻣﯘﺭﺳﻰ 1951-ﻳﯩﻠﻰ 8 - ﺋﺎﻳﺪﺍ ﻣﯩﺴﯩﺮﻧﯩﯔ ﻧﯩﻞ ﺩﻩﺭﻳﺎﺳﻰ ﺩﯦﻠﺘﯩﺴﯩﺪﯨﻜﻰ ﻣﻪﺷﺮﯨﻖ ﺋﯚﻟﻜﯩﺴﯩﺪﻩ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ, ﻗﺎﮪﯩﺮﻩ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﯩﺪﺍ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﺵ ﺋﯩﻠﻤﻰ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﺑﺎﻛﺎﻻﯞﯨﺮﻟﯩﻖ ﯞﻩ ﻣﺎﮔﯩﺴﺘﯩﺮﻟﯩﻖ ﺋﯘﻧﯟﺍﻧﯩﻐﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ. 1982-ﻳﯩﻠﻰ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﻛﺎﻟﯩﻔﻮﺭﻧﯩﻴﻪ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﯩﺪﺍ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﺵ ﺋﯩﻠﻤﻰ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﺩﻭﻛﺘﻮﺭﻟﯘﻕ ﺋﯘﻧﯟﺍﻧﯩﻐﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ, ﺷﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﻛﺎﻟﯩﻔﻮﺭﻧﯩﻴﻪ ﺋﯩﺸﺘﺎﺗﻰ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﯞﻩ ﻣﯩﺴﯩﺮﻧﯩﯔ ﻣﻪﺷﺮﯨﻖ ﺋﯚﻟﻜﯩﺴﯩﺪﯨﻜﻰ ﺯﻩﻗﺎﻗﯩﻖ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﯩﺪﺍ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. 2000-ﻳﯩﻠﻰ ﻣﯩﺴﯩﺮ ﺧﻪﻟﻖ ﭘﺎﺭﻻﻣﯧﻨﺘﯩﻨﯩﯔ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. 2005-ﻳﯩﻠﻰ ﻣﯩﺴﯩﺮ ﻣﯘﺳﯘﻟﻤﺎﻥ ﻗﯧﺮﯨﻨﺪﺍﺷﻼﺭ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﻠﯩﻚ ﺋﯩﺪﺍﺭﯨﺴﻰ (ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻗﺎﺭﺍﺭ ﭼﯩﻘﯩﺮﯨﺶ ﺋﻮﺭﮔﯩﻨﻰ)ﻧﯩﯔ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. 2011-ﻳﯩﻠﻰ 4 - ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ ﺋﺎﺧﯩﺮﻯ ﻣﯩﺴﯩﺮ ﻣﯘﺳﯘﻟﻤﺎﻥ ﻗﯧﺮﯨﻨﺪﺍﺷﻼﺭ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﻠﯩﻚ ﺋﯩﺪﺍﺭﯨﺴﯩﺪﯨﻦ ﺋﯩﺴﺘﯧﭙﺎ ﺑﯧﺮﯨﭗ, ﺋﻪﺭﻛﯩﻨﻠﯩﻚ ﯞﻩ ﮪﻪﻗﻘﺎﻧﯩﻴﻪﺕ ﭘﺎﺭﺗﯩﻴﻪﺳﻰ ﻗﯘﺭﯗﺷﻘﺎ ﻣﻪﺳﺌﯘﻝ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﮪﻪﻡ ﺑﯘ ﭘﺎﺭﺗﯩﻴﻪﻧﯩﯔ ﺭﻩﺋﯩﺴﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﻣﯘﺑﺎﺭﻩﻙ ﭘﯩﺮﯦﺰﯨﺪﯦﻨﺖ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﺪﻩ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﺗﯜﺭﻣﯩﮕﻪ ﻗﺎﻣﺎﻟﻐﺎﻥ.

تاتاتۇڭا (11-ئەسىر ) چىڭگىزخان ۋە چاغاتاي دەۋرىدە ئۆتكەن بۈيۈك ئۇيغۇر ئالىمى، مەشھۇر پېدالوگ، تالانتلىق مەمۇرىيەت باشقۇرغۇچىسى . بۇ كىشى نەچچە خىل تىلنى بىلىدىغان بولۇپ بىلىمى كەڭ دائىرلىك بولغاچقا نايمان خان تەرىپىدىن ئوردا باش مەسلىھەتچىسى ۋە ئوقۇتقۇچىسى بولۇپ تەيىنلەنگەن . چىڭگىزخان ئىممپىريىسى قۇرۇلغاندىن كىيىن چىڭگىزخان بۇ ئالىمنى ئوردىغا تەكلىپ قىلىپ ئوردا ئوقۇتقۇچىسى قىلىپ تەيىنلىگەن، چىڭگىزخاننىڭ ئوغۇل - قىزلىرىمۇ ئۇنىڭدىن تەلىم ئالغان . چاغاتاينىڭ ئۆزىمۇ بۇ ئالىمدا ئۇقۇپ ساۋادىنى چىقارغان .

تەرەققىي قىلىشى ئەبەيدۇللا جەمەتىنىڭ ئاتا مىراس ھۆكۈمرانلىق ئورنى تىكلەنگەندىن كېيىن، «باشقۇرۇشىدىكى سۇيۇرغاللىق زېمىن شەرقتە ئارا يۇلتۇز (شىڭشىڭشىيا) غىچە، شىمالدا ئارا تۈرۈككىچە، غەربتە لياۋدۇنغىچە كېڭەيدى». تەۋەسىدىكى ئۇيغۇرلارنى ئىشقا سېلىش، سېتىش ھوقوقىغا ئىگە بولۇپ، قومۇل دىيارىنىڭ ئاتا مىراس فېئودال خوجىسىغا ئايلاندى. ئەبەيدۇللاغا چىڭ سۇلالىسى ئوردىسى شەرىپىدىن تېخى ۋاڭ دەپ ئوتۇغات بېرىلمىگەن بولسىمۇ، بىراق ئەبەيدۇللا 1-ئەۋلاد قۇمۇل ۋاڭى دېيىلىدۇ.