Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Niels Bohr (lair nang Kopenhagen, Denmark, 7 Oktober 1885 – seda nang Kopenhagen, Denmark, 18 November 1962 dong umure 77 taun) kuwe ahli fisika sekangDenmark sing tau olih hadiah Nobel Fisika dong taun 1922.

Setelah menghadirkan BlankOn versi 1 yang berbasis Fedora Core, YPLI dan Komunitas Ubuntu Indonesia mengembangkan BlankOn versi 2 (dengan kode nama "Konde") yang berbasiskan Ubuntu Linux. Informasi lebih lengkap bisa dilihat di wikipedia pengembangan BlankOn dan selalu terbuka kesempatan bagi siapa saja yang ingin terlibat dan berperan aktif dalam pengembangan BlankOn.

Saat ini ekonomi Indonesia telah cukup stabil. Pertumbuhan PDB Indonesia tahun 2004 lan 2005 melebihi 5% lan diperkirakan akan terus berlanjut. Namun demikian, dampak pertumbuhan itu belum cukup besar dalam mempengaruhi tingkat pengangguran, yaitu sebesar 9,75%. Perkiraan tahun 2006, sebanyak 17,8% masyarakat hidup di bawah garis kemiskinan, lan terdapat 49,0% masyarakat sing hidup dengan penghasilan kurang sekang AS$ 2 per hari.

Jaran mlebu nang siklus kewang 12 taun sing ana nang Zodiak Tionghoa sing terkait karo Kalender Tionghoa. Miturut crita rakyat Tionghoa, masing-masing kewan dihubungna karo ciri-ciri kepribadian tertentu, lan wong sing lairé nang taun jaran sifaté: cerdas, mandiri lan berjiwa merdeka. Deleng: Jaran (shio)

Keakehan sistem kepercayaan animisme memegang erat konsep roh abadi setelah kematian fisik. Dalam beberapa sistem, roh tersebut dipercaya telah beralih ke suatu dunia sing penuh dengan kesenangan, dengan panen sing terus-menerus berkelimpahan atau bahkan permainan sing berlebih-lebih. Sementara di sistem lain (misal: agama Nawajo), roh tinggal di bumi sebagai hantu, seringkali sing berwatak buruk. Kemudian tersisa sistem lain sing menyatukan kedua unsur ini, mempercaya bahwa roh tersebut harus berjalan ke suatu dunia roh tanpa tersesat dan menggeluyur sebagai hantu. Upacara pemakaman, berkabung dan penyembahan nenek moyang diselenggarakan oleh sanak sing esih hidup, keturunannya, sering dianggap perlu kanggo keberhasilan penyelesaian perjalanan tersebut.

Secara administratif, Jawa Timur terdiri atas 29 kabupaten lan 9 kota, menjadikan Jawa Timur sebagai propinsi sing memiliki jumlah kabupaten/kota terbanyak nang Indonesia.

3.Kata-kata sing benar (Samma vaca), maksudnya orang harus menjauhkan diri dari kebohongan dan membicarakan kejahatan orang lain, mengucapkan kata-kata sing kasar, serta melakukan percakapan sing tidak senonoh.
Olahraga sing paling populer di Indonesia adalah bulu tangkis lan sepak bola; Liga Super Indonesia adalah liga klub sepak bola utama di Indonesia. Olahraga tradisional termasuk sepak takraw lan karapan sapi di Madura. Di wilayah dengan sejarah perang antar suku, kontes pertarungan diadakan, seperti caci di Flores, lan pasola di Sumba. Pencak silat adalah seni bela diri sing unik sing berasal sekang wilayah Indonesia. Seni bela diri ini kadang-kadang ditampilkan pada acara-acara pertunjukkan sing biasanya diikuti dengan musik tradisional Indonesia berupa gamelan lan seni musik tradisional lainnya sesuai dengan daerah asalnya. Olahraga di Indonesia biasanya berorientasi pada pria lan olahraga spektator sering berhubungan dengan judi sing ilegal di Indonesia.

Nang jaman kiyelah Pembentukan Atmosfer Bumi dimolai. Anane atmosfer berarti ana cuaca, ning cuaca jaman kiye isine mung badai karo petir kuwe merga atmosfer sing molai kebentuk, isine mung gas-gas beracun antarane gas metana karo karbondioksida dadi urung ana sing jenenge oksigen. Banyu jane wis ana nang jaman kiye ning wujude esih uap merga suhu bumi esih panas.

Dari titik pandang ilmiah, Homo sapiens memang berada di antara spesies sing paling tersama-ratakan di Bumi, dan hanya ada sejumlah kecil spesies tunggal sing menduduki lingkungan beraneka-ragam seakeh menungsa. Rupa-rupa usaha telah dibuat kanggo mengidentifikasikan sebuah ciri-ciri kelakuan tunggal sing membedakan menungsa sekang semua hewan lain, misal: Kemampuan kanggo membuat dan mempergunakan perkakas, kemampuan kanggo mengubah lingkungan, bahasa dan perkembangan struktur sosial majemuk. Beberapa ahli antropologi berpikiran bahwa ciri-ciri sing siap diamati ini (pembuatan-perkakas dan bahasa) didasarkan pada kurang mudahnya mengamati proses mental sing kemungkinan unik di antara menungsa: kemampuan berpikir secara simbolik, dalam hal abstrak atau secara logika. Adalah susah, namun, kanggo tiba pada suatu kelompok atribut sing termasuk semua menungsa, dan hanya menungsa, dan harapan kanggo menemukan ciri-ciri unik menungsa sing adalah masalah sekang renungan-diri menungsa lebih daripada suatu masalah zoologi.

Kelompok menungsa sing lebih besar dapat disatukan dengan gagasan kesamaan nenek moyang (suku, etnis) atau kesamaan fokus budaya atau materi (bangsa atau negara bagian), sering dibagi lebih lanjut menurut struktur kelas sosial dan hirarki. Sebuah suku dapat terdiri sekang beberapa ratus individu, sementara negara bagian modern terbesar berisi lebih sekang semilyar. Konflik kekerasan di antara kelompok-kelompok besar disebut peperangan. Kesetiaan / pengabdian kanggo kelompok sing besar seperti ini disebut nasionalisme atau patriotisme. Dalam keekstriman, perasaan pengabdian terhadap sebuah lembaga atau kewenangan dapat mencapai keekstriman pathologi, sing berakibat hysteria massa (gangguan syaraf) atau fasisme.

Bupati dipilih nganggo sistem pasangan karo wakil bupatine, dipilih langsung dening rakyat nang Kabupaten setempat, pemilihane diarani pilkada.

Sebagian upacara adat nang duwur kuwe ana pengarueh sekang ajaran Agama Islam, sebagian maning ana pengaruh sekang ajaran Kejawen, Animisme lan liya-liyane.
Penganut Buddha merayakan Hari Waisak sing merupakan peringatan 3 peristiwa. Yaitu, hari kelairan Pangeran Siddharta (nama sebelum menjadi Buddha), hari pencapaian Penerangan Sempurna Pertapa Gautama, dan hari Sang Buddha wafat atau mencapai Nibbana/Nirwana. Hari Waisak juga dikenal dengan nama Visakah Puja atau Buddha Purnima nang India, Vesak nang Malaysia dan Singapura, Visakha Bucha nang Thailand, dan Vesak nang Sri Lanka. Nama ini diambil dari bahasa Pali "Wesakha", sing pada gilirannya juga terkait dengan "Waishakha" dari bahasa Sanskerta

Jawa Timur uga terdapat peninggalan sejarah pada era klasik. Situs Trowulan nang Kabupaten Mojokerto, dulunya merupakan pusat Kerajaan Majapahit, terdapat belasan candi lan makam raja-raja Majapahit. Candi-candi lainnya menyebar nang hampir seluruh wilayah Jawa Timur, nang antaranya Candi Penataran nang Blitar. nang Madura, Sumenep merupakan pusat kerajaan Madura, dimana terdapat keraton, museum, lan makam raja-raja Madura (Asta Tinggi).

”Para bhikkhu, cetana (kehendak)lah sing kunyatakan sebagai kamma. Setelah berkehendak, orang melakukan suatu tindakan lewat tubuh, ucapan atau pikiran.”

Yen musim ketiga utawa kemarau sawahe pada garing, merga banyune wis ora mili, kaline sat ora ana banyune. Dadi kudune neng Bumiayu perlu ana waduk cilik-cilikan. Terus sing penting pemrentah Brebes karo Banyumas apa Purwokerto piye carane alas neng siktar gunung Slamet lang pegunungan sakiwa tengene kuwi dijaga, ora ditegori terus, ora ditanduri maning. Kuwe mau sing nyebabake yen udan pada banjire, tapi yen mangsa ketiga banyune ora mili.

Tiratana atau Triratna berarti Tiga Mustika, terdiri atas Buddha, Dhamma dan Sangha. Tiratana merupakan pelindung umat Buddha. Setiap umat Buddha berlindung kepada Tiratana dengan memanjatkan paritta Tisarana ( Trisarana ). Umat Buddha berlindung kepada Buddha berarti umat Buddha memilih Buddha sebagai guru dan teladannya. Umat Buddha berlindung kepada Dhamma berarti umat Buddha yakin bahwa Dhamma mengandung kebenaran sing bila dilaksanakan akan mencapai akhir dari dukkha. Umat Buddha berlindung kepada Sangha berarti umat Buddha yakin bahwa Sangha merupakan pewaris dan pengamal Dhamma sing patut dihormati.

Karangjambu kuwe salah siji kecamatan nang Kabupaten Purbalingga, Propinsi Jawa Tengah, Indonesia. Kecamatan kiye kasil pemekaran sekang Kecamatan Karangreja sing dibagi loro.
Habitat menungsa dalam sistem ekologi tertutup di lingkungan sing tidak akrab dengannya (Antartika, angkasa luar) sangatlah mahal dan umumnya mereka tak dapat tinggal lama, dan hanya kanggo tujuan ilmiah, militer, atau ekspedisi industri. Kehidupan di angkasa sangatlah sporadis, dengan maksimal tiga belas menungsa di ruang angkasa pada waktu tertentu. Ini adalah akibat langsung sekang kerentanan menungsa terhadap radiasi ionisasi. Sebelum penerbangan angkasa Yuri Gagarin tahun 1961, semua menungsa 'terkurung' di Bumi. Di antara tahun 1969 dan 1974, telah ada dua menungsa sekaligus sing menghabiskan waktu singkatnya di Bulan. Sampai tahun 2004, tak ada benda angkasa lain telah dikunjungi menungsa. Sampai tahun 2004, telah ada akeh keberadaan menungsa di ruang angkasa berkelanjutan sejak peluncuran kru perdana kanggo meninggali Stasiun Luar Angkasa Internasional, pada 31 Oktober 2000.

Catetan: Australia, sing luas wilayahé 7.600.000 km², biasané dianggap dadi bawana tinimbang pulau. Nek umpamané Australia dianggep dadi pulau, Australia kuwe sing dadi pulau paling gedhe nang donya, dudu Greenland.

Berdasarkan pada Peraturan pemerentah nomor 8 tahun 2002, maka Kabupaten Pasir mengalami pemekaran lan pemekarannya bernama Kabupaten Penajam Paser Utara.

Kesenian barat kuwe, bentuk-bentuk utawa hasil-hasil kesenian sing lair, berkembang tur isi utawa werna muatane ialah nilai-nilai sing berkembang uga dianut masyarakat sing umume sekang negara-negara barat, contone negara-negara nang benua Eropa, benua Amerika uga benua Australia.

Popularitas industri film Indonesia memuncak pada tahun 1980-an lan mendominasi bioskop di Indonesia, meskipun kepopulerannya berkurang pada awal tahun 1990-an. Antara tahun 2000 hingga 2005, jumlah film Indonesia sing dirilis setiap tahun meningkat. Film Laskar Pelangi (2008) sing diangkat sekang novel karya Andrea Hirata menjadi film dengan pendapatan tertinggi sepanjang sejarah perfilman Indonesia saat ini.

Arjuna merupakan putra bungsu Kunti dengan Pandu. Namanya (dalam bahasa Sansekerta) memiliki arti "yang bersinar", "yang bercahaya". Ia merupakan penjelmaan dari Dewa Indra, Sang Dewa perang. Arjuna memiliki kemahiran dalam ilmu memanah dan dianggap sebagai ksatria terbaik oleh Drona. Kemahirannnya dalam ilmu peperangan menjadikannya sebagai tumpuan para Pandawa agar mampu memperoleh kemenangan saat pertempuran akbar di Kurukshetra. Arjuna memiliki banyak nama panggilan, seperti misalnya Dhananjaya (perebut kekayaan – karena ia berhasil mengumpulkan upeti saat upacara Rajasuya sing diselenggarakan Yudistira); Kirti (yang bermahkota indah – karena ia diberi mahkota indah oleh Dewa Indra saat berada di surga); Partha (putera Kunti – karena ia merupakan putra Perta alias Kunti). Dalam pertempuran di Kurukshetra, ia berhasil memperoleh kemenangan dan Yudistira diangkat menjadi raja. Setelah Yudistira mangkat, ia melakukan perjalanan suci ke gunung Himalaya bersama para Pandawa dan melepaskan segala kehidupan duniawai. Di sana ia meninggal dalam perjalanan dan mencapai surga.
Dong arep merdeka, Negara Kesatuan Republik Indonesia akeh ngrewangi negara Kamboja kiye. Buku - buku taktik perang karangan perwira militer Indonesia akeh sing dienggo nang militer Kamboja. Mulane kuwe, para calon perwira nang militer Kamboja, kudu sinau lan teyeng nganggo basa Indonesia.

Museum kiye anane nang desa Karanglewas, angger mlebu kota Purwokerto sekang arah kulon, Museum kiye keton megah nang sisi tengen dalan sedurung mlebu kota.

Ilustrasi poci teh sig digawe nang Porselen Pinxton lan nampilna Brookhill Hall sing dadi umaeh John Coke. Poci teh kiye dadi bagiane koleksi sekang porselen Pinxton nang Museum lan Galeri Seni Derby, Inggris.

Karangpucung, Pangawaren, Ciporos, Gunung Telu, Cidadap, Tayem, Bengbulang, Tayem Timur, Sindangbarang, Pamulihan, Surusunda, Babakan, Ciruyung, Sidamulya

8.Semadi sing benar (Samma samadhi) Semadi itu sendiri terbagi menjadi 2 bagian yaitu persiapan atau upcara semadi dan semadinya sendiri. Persiapan atau upacara semadi ini maksudnya kita harus merenungi kehidupan dalam agamannya seperti 7 jalan kebenaran sing dibahas tadi dengan 4 bhawana,yaitu: metta (persahabatan sing universal), karuna (belas kasih sing universal), mudita (kesenangan dalam keuntungan dan akan segala sesuatu), dan upakkha (tidak tergerak oleh apa saja sing menguntungkan diri sendiri, teman, musuh dan sebagainya. Sesudah merenungkan hal-hal tersebut barulah masuk kedalam semadi sing sebenarnya dalam 4 tingkatan yaitu: mengerti lair dan batinnya, mendapatkan damai batiniahnya, menghilangkan kegirangannya sehingga menjadi orang sing tenang, sampai akhirnya sukha dan dukha lenyap dari semuanya, dan rasa hatinya disudikan. Dengan demikianlah orang sampai pada kelepasan dari penderitaan.

Tidak dapat disangkal bahwa Bill Gates telah melakukan beberapa kesalahan dalam bisnis softwarenya. Hal ini terbukti dengan beberapa dakwaan yang diarahkan kepadanya berkaitan dengan cara - cara bisnis yang melanggar undang-undang bisnis Amerika Serikat, misalnya monopoli Internet Explorer pada sistem operasi Windows.

Pengaruhé Konfusius maring peradaban Tiongkok ora kena dianggep entheng; ajaranné uwis kesebar gutul Jepang, Korea lan Vietnam, khususé doktrin Konfusianisme, sing dikembangna murid-muridnya.
Tanpa Sam sadari, dia sekarang menjadi target utama Decepticon, termasuk pendekatan sing dilakukan oleh sebuah robot sing mampu berubah menjadi wanita cantik. Saat Sam sedang digoda lan hampir terbunuh, datanglah Mikaela sing membantu Sam. Decepticon itu mengejar Sam lan Mikaela. Tak sengaja teman kuliah Sam,Leo, ikut dalam pertempuran ini. Merekapun dibawa menghadap Megatron. Megatron pun mencoba mengoperasi otak Sam. Saat Sam dalam kondisi terdesak, datanglah Optimus Prime lan Bumblebee.Optimus membawa Sam pergi lan Megatron ikut mengejarnya lan mereka bertarung nang sebuah hutan.Megatron sing terdesak memanggil Decepticon lain termasuk Starscream.Dan keadaan pun berbalik.Prime sing terjatuh bangkit kembali lan mengalahkan satu persatu Decepticon.Namun saat berhasil mengalahkan sing terakhir,Prime ditusuk sekang belakang oleh Megatron.Tubuh Prime meledak lan ia pun tewas.Autobot sing lain pun datang lan bertarung dengan Decepticon,sementara Bumblebee membawa Sam lan kedua temannya kabur.

Awit 1950 - 1999, Kepulauan Maluku secara administratif dadi bagian sekang Propinsi Maluku. Kabupaten Maluku Utara ditetapna dadi Propinsi Maluku Utara.

Makam Kyai Telingsing nang daerah Sunggingan, Kudus. Kyai Telingsing kiye gurune Sunan Kudus lan Sesepuh sekang Kota Kudus sing asale sekang China lan nduwe jeneng asli The Ling Sing.

Jawa Timur uga dikenal sebagai propinsi sing memiliki sejumlah pondok pesantren ternama. Sedikitnya terdapat 1.500 pondok pesantren sing menyebar nang hampir semua kabupaten. Pondok pesantren Gontor adalah sebuah pondok pesantren (ponpes) modern sing terdapat nang Ponorogo. Kabupaten Jombang dikenal sebagai kota santri, karena memiliki pondok pesantren sing cukup banyak, nang antaranya Ponpes Tebuireng lan Ponpes Darul Ulum.

Dong bangsa Yunani kuno ngadopsi abjad, dheweke ora nggunakna konsonan celah suara (bunyi hamzah) sing dikandung aksara kiye nang basa Fenisia lan basa-basa Semit liyane, mulane kuwe dheweke nggunakna tanda kiye kanggo vokal /a/, lan mempertahankan jenenge karo owahan cilik (alfa). Nang prasasti-prasasti Yunani sing paling awal seuwise Zaman Kekelaman Yunani, sing kedaden dong abad kaping-8 SM, aksara kiye ditulisna turonan, ningen nang alfabet Yunani sebanjure, aksara kiye umume memper karo aksara gedhe A modern, senajan pirang-pirang variasi teyeng dibedakna.

Pandawa adalah sebuah kata dari bahasa Sanskerta (Dewanagari: पाण्डव; Pāṇḍava), sing secara harfiah berarti anak Pandu Cithakan:Sanskerta, yaiku salah satu Raja Hastinapura dalam wiracarita Mahabharata. Dengan demikian, maka Pandawa merupakan putra mahkota kerajaan tersebut. Dalam wiracarita Mahabharata, para Pandawa adalah protagonis sedangkan antagonis adalah para Korawa, yaiku putera Dretarastra, saudara ayah mereka (Pandu). Menurut susastra Hindu (Mahabharata), setiap anggota Pandawa merupakan penjelmaan (penitisan) dari Dewa tertentu, dan setiap anggota Pandawa memiliki nama lain tertentu. Misalkan nama "Werkodara" arti harfiahnya adalah "perut serigala". Kelima Pandawa menikah dengan Dropadi sing diperebutkan dalam sebuah sayembara di Kerajaan Panchala, dan memiliki (masing-masing) seorang putera darinya.
Desa Banjaran manggone nang pingir Kali Klawing, anak Kali Serayu. Desa kiye duwe industri cilik kerajinan anyaman dinding pring lan produksi gula kelapa.

Perkotaan menengah terdiri atas: Perkotaan Tuban, Perkotaan Lamongan, Perkotaan Jombang, Kota Mojokerto, Kota Pasuruan, Perkotaan Bojonegoro, Kota Madiun, Kota Kediri, Perkotaan Jember, Perkotaan Banyuwangi, Kota Blitar, Kota Probolinggo, Perkotaan Pamekasan lan Kota Batu.

Prambanan kuwe kompleks candi Hindu sing gedhe dhewek nang Indonesia, lokasine nang nusa Jawa, kurang lewih 20 km wetan kota Yogyakarta, 40 km kulon kota Surakarta utawa 120 km kidul kota Semarang, persis nang watese provinsi Jawa Tengah karo Daerah Istimewa Yogyakarta. Candi Prambanan enggone ana nang desa Prambanan sing tlatahe paron antara kabupaten Sleman karo kabupaten Klaten.

AntiTrust (2001), sebuah film tentang seorang penulis software komputer yang bekerja dalam sebuah perusahaan. Tim Robbins ialah Gary Winston, ketua perusahaan tersebut, dan ada yang percaya bahwa karakternya meniru Bill Gates.

Penelitian menunjukkan, mengurangi konsumsi garam dapat mengurangi risiko penyakit jantung. Konsumsi garam dapat meningkatkan tekanan darah. Pada percobaan diet rendah garam menunjukkan risiko penyakit jantung hingga 25% dan risiko serangan jantung hingga 20%

Waduk kiye debangun pemerintah kolonial Belanda taun 1930 bareng karo pembangunan Waduk Malahayu. Banyu sekang waduk kiye disiapna kanggo nyuplai irigasi Kali Pemali uga areal persawahan.

Pelabuhan Internasional Hub Tanjung Perak adalah pelabuhan utama sing berada nang Surabaya. Pelabuhan berskala nasional nang Jawa Timur meliputi Pelabuhan Gresik nang Kabupaten Gresik, Pelabuhan Tanjung Wangi nang Kabupaten Banyuwangi, Pelabuhan Tanjung Tembaga nang Kota Probolinggo, Pelabuhan Pasuruan nang Kota Pasuruan, Pelabuhan Sapudi nang Kabupaten Sumenep, Pelabuhan Kalbut nang Kabupaten Situbondo, Pelabuhan Sapeken nang Kabupaten Sumenep, Pelabuhan Paiton nang Kabupaten Probolinggo, Pelabuhan Bawean nang Kabupaten Gresik, serta Pelabuhan Kangean nang Kabupaten Sumenep

Wit dhuwet uga asring ditandur kanggo wit ayub-ayupan nang latar ngarep omah utawa nang pekarangan lan kebon (kayata kanggo ngayomi tetanduran kopi), utawa kanggo nahan angin (wind break). Kembang-kembangé apik kanggo pakan tawon madu

Rata-rata waktu tidur (dengan nilai minimal) adalah 8 jam per hari kanggo dewasa dan 10 jam kanggo anak-anak. wong sing lebih tua biasanya tidur selama 6 jam. Sudah umum, namun, dalam masyarakat modern bagi wong-wong kanggo mendapat waktu tidur kurang sekang sing mereka butuhkan.

Pemraktekan tradisi penyusutan kepala sebagaimana ditemukan di beberapa kebudayaan, berasal sekang sebuah kepercayaan animisme bahwa sewong musuh perang, jika rohnya tak terperangkap di kepala, dapat meloloskan diri sekang tubuhnya dan, setelah roh itu berpindah ke tubuh lain, mengambil bentuk hewan pemangsa dan pembalasan setimpal.

Pulau kiye dadi bagiane gugusan kepulauan Sunda Besar lan paparan Sunda, sing pas jamane sedurunge es mencair dadi pucuke sisi kidul-wetan bawana Asia.
«1945 сыллаахха атырдьах ыйын 5 күнүгэр пулемеппун сүгэн сэриигэ киирдим, атаакалааһан бардым. Улахан ытыатаһыы суох, куоттулар диэн буолла. Олору эккирэтэн сатыы айаннаа да айаннаа, күнүһүн сынньата түһэллэр. Ол курдук походтаан Хайлар станциятын кыратык сэриилии түһээт, атаакалаан ыллыбыт. Үөруу-көтуу, ырыа-тойук. Онно кыайыы буолбутун биллэрдилэр. Пулеметтарбытын хомуйан ыллылар. Нэһилиэнньэни тыытыман диэн хамаанда бэриллиннэ. Муклен куоракка тиийдибит. Аны барыбытыгар хал буолуохпутугар диэри винтовкабытын суктэрдилэр. Пулемекка холоотоххо чэпчэкитэ, үчүгэйэ бэрт. Ый кэринэ оккупацияламмыт куоракка сырыттыбыт,онтон билиэннэйдэри харабыллыыр буоллубут. Кэлин олору харабыллаан, Караганда куоракка тиэрпиппит. Чааспытыгар төннөн кэлэн кыраныыссаны,ыскылааттары харабыллыырбыт. Дойдубар ыыппакка сверхсрочнай сулууспаҕа хааллара сатаабыттарын буолумматаҕым. 1947 сыллаахха атырдьах ыйыгар төрөөбут дойдубун булбутум», - диэн кэпсиир этэ.

Манчаары сүрүн силиһигэр 5 % кэриҥэ эфир арыылаах, ол иһигэр хас да сесквитерпен киирэр — азарон, β-каламен (10 %), каламенон, каламендиол, изокаламендиол, сесквитерпеновай спирт каламеол, ону таһынан D-камфен (7 %), D-камфора (8,7 %), борнеол (3 %), эвгенол, метилэвгенол, кариофиллен, элемен, куркумен, проазулен, акорон, изоакорон, аколамон, каларен, неокарон, уксуснай уонна валериановай кислоталар, фитонцидтар уонна атын эттиктэр киирэллэр. Эфир арыыларын өлүүтэ диплоид үүнээйилэргэ ортотунан 2,2 %, триплоид — 3,1 %, тетраплоид — 6,8 % буолар.

Кимэ-туга чуолкай биллибэт. «Кыым» хаһыакка суруйбут суруга 1942 с. бэс ыйын 27 күнүгэр бэчээттэммит. Онно Чурапчы оройуонун Сылаҥ нэһилиэгинээҕи Энгельс аатынан колхуос чилиэннэригэр эҕэрдэ ыыппыт. Тиихэй Акыйааннааҕы флокка сулууспалыырын эппит..

Небоскребу тутуу 1999 сылга саҕаламмыта. Официальнай арыллыыта сэтинньи 17 күнүгэр 2003 сылга, онтон ахсынньы 31 күн 2003 сылга үлэтин тэтимнээхтик саҕалаан барбыта. Небоскребу тутуу сыаната 1,7 млрд дуоллар.

Кулун тутар 11 — Афанасьев Николай Егорович, саха омугун үөрэҕириитигэр улахан өҥөлөөх киһи, В. В. Никифоровы уонна С. А. Новгородовы кытта бииргэ үлэлээбит Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, үөрэҕирии наркомун солбуйааччыта.

Таҥара диэн биһиги сахалар өй-санаа туһунан үөрэхпит. Биһиги сахабыт тылынан таба этиллэр, суолтата уонна өйдөбүлэ эмиэ сөп түбэһэр. Таҥара үөрэҕэ баар буолуута оҕо үчүгэйи уонна куһаҕаны таба арааран билэригэр, олоҕор туһанарыгар аан маҥнай улахан дьону үтүктэн үөрэнэрэ туһата улаханын биллэрэр. Оҕо үтүө, үчүгэй быһыылары оҥорууну улахан дьонтон ылынан, олору үгэс оҥостунан ийэ кутугар иҥэринэн, иитинэн улаатара уонна үчүгэй санаалары санаан салгын кутун, өйүн-санаатын киһилии суолунан сайыннарарыгар таҥара үөрэҕэ көмөлөһөр.

Күрэхтэһии быраабылаларыгар уларытыылары, саҥаны киллэрии, ол аата айыыны оҥоруу олус уустук, уһун кэми ылар, бука бары сөбүлэстэхтэринэ биирдэ киирэр, туттуллар кыахтанар. Күрэхтэһээччилэр айыыны оҥорууга олус улахан сэрэхтээх буолуулара итинник дириҥ төрүттээх.

Хас биирдии тыл тус-туспа дорҕооннортон хомуллан үөскүүр. Тылы сурукка киллэрэрбитигэр хас биирдии дорҕоону тус-туспа буукубаларынан бэлиэтээн суруйабыт.
Биһиги үлэһит дьон кыра эрдэхпититтэн эбэбит «Айыыны оҥорума» диэн этиитин истэн улааппыт уонна ханнык баҕарар быһыыны киһи оҥороруттан атыннык, тиэрэтик оҥордоххо киһи билбэт, оҥорбот быһыыта, саҥаны оҥоруу, ол аата айыы буола охсорун билэн, элбэхтэ кэһэйбит дьон, бу айыы диэн икки өрүттээх тылбытын харыстыырга турунарбыт наада буолла.

Виноба Бхаве хаан-сиин тохторун өлөрдүү абааһы көрөр, сөбүлээбэт буолан, хаан-тохтуута, күүһүнэн өттөйүүтэ суох утары туруулары тэрийэрэ. Ол курдук кини 1979 сыллахха соруйан хоргуйарын (голодовка) туһунан биллэрэн, федеральнай бырабыыталыстыбаны ынаҕы өлөрбөт туһунан (Зокон “О запрещении убоя коров”) сокуон ылынарыгар күһэйбитэ.

Хоютанова Мария Иустиновна - физика учуутала, Российскай Федерация үтүөлээх учуутала, Российскай Федерация президенин гранын хаһаайына, РСФСР норуотун үөрэҕэриитин туйгуна, Династия пуондатын 5 төгүллээх стипендиата, учууталлар учууталлара.

Оҕурсу Оҕурсу сүмэһинин туһатын туһунан бары билэбит. Бу сүһүөх араас ыарыыларыгар көмөлөһөр диэн этэллэр. Тиис, миилэ куһаҕан туруктаах буоллаҕына оҕурсу сүмэһинин иһэллэр. Оттон саҥа үргэммит оҕурсуну күн аайы киилэ аҥарын сиэтэххэ, баттаҕын уһуур. Оҕурсу сибиэһэй сүмэһинэ тирии бааһын түргэнник үтүөрдэр, оһоҕос ыарыытын намырытар, араас пигментнэй бээтинэлэри, хатааллары эмтиир. Сирэй тириитэ мэлдьи ыраас, сибиэһэй, тэтэркэй буоларыгар дьахталлар оҕурсуну, яблоконы теркалаан нэдиэлэҕэ биирдэ мааска оҥостоллор.

Биир улахан астеризм бөлөҕү бэлиэтиир. Ураты ааттардаах — Эскимо, Халлаан Үөнэ эбэтэр Парашют. Астеризмҥа киирэр сулустар: α (Арктур), ε (Ицар), δ, β, γ уонна ρ.

Ыты профессор аймахтара ыла сатаабыттарын да буоллар, кини син биир станцияҕа төттөрү кэлэр. Станцияҕа үлэлиир дьон Хатикоҕа ас биэрэллэр эбит. Сотору буолан баран журналисттар ол историяны билэн Хатико пресса геройа буолар. Ол да буоллар өлүөн диэри Хатико хас күн аайы станцияҕа кэлэр уонна киэһэ бүтүөр дылы хаһаайына бу поездтан тахсыа диэн кэтэһэр. Ол же станцияҕа бэйэтин олоҕун бүтэрэр.

Түмэн уобалаһа (нучч. Тюменская область), Арассыыйа биир саамай сайдыылаах уобалаһа. Киин куората - Түмэн. Урал Федерал Эргимтэтэ диэн дойду эргимтэтигэр киирэр. Араас омук барыта олорор уобалаһа буолар.

Айыы диэн тылбыт сатаан саҥарбаттан буолбакка киһи оҥорор быһыыларыттан тутулуктанан икки аҥы арахсан, утарыта өйдөбүллээҕин билбэт араас тыл үөрэхтээхтэрэ, учуонайдар, сымыйа экстрасенстар, ойууннар билигин элбэхтэр. Бу дьон бары эстибит сэбиэскэй былаас тобохторо ордубуттара буккуллан сылдьаллара буолаллар.

Даппарай сэлиэнньэ өрүс уҥа кытылыгар турар уонна нэһилиэк манна көһөн эрэр. Ол халаан уутун сабыдыала. Сылтан сыл аайы арыы саас ууга барар буолбута.

Дыраама — олоҕу буола турар көстүү быһыытынан ойуулуур, дьоруойдар саҥаларынан, дьайыыларынан, утарыта киирсиилэринэн көрдөрөр литэрэтиирэ көрүҥэ.
Улуус кииниттэн 350 км. хотугулуу- арҕаа диэкки Дьааҥы өрүскэ сытар.Революция инниттэн биллэр Хотугу эргимтэҕэ нэһилиэнньэлээх пуун.Нуучча хаһаахтара төрүттээбиттэрэ 17 үйэҕэ. Кэлин 1957 с-ха диэри улуус киинэ.Баай историялаах нэһилиэк.1960 с-тан "Усуйаана" диэн бөдөҥ сопхуос киинэ.Орто оскуола, интэринээт, оҕо саада,улуустааҕы култуура дьиэтэ,ДЭС, квартальнай котельнай, почта, атыы-эргиэн тэрилтэлэрэ үлэлии тураллар.

Өй-санаа сайдан истэҕинэ ситиһэ сатыыр баҕа санаа уларыйарынан дьон таҥаралара эмиэ уларыйан биэрэн, саҥа таҥаралар үөскээн испиттэр. Сахалар бэйэлэригэр холбоспут атын омуктары ыкпатах, бэйэлэрин өй-санаа үөрэхтэрин эрэ ордорон атыттарга соҥнуу сатаабатахтарын бэлиэтээн элбэх таҥаралаах буолбуттар.

Былыр-былыргыттан киһи өллөҕүнэ өйө-санаата туспа арахсан барарын сахалар ойууннара билэр этилэр. Сэттэ уонтан тахса сыллар усталарыгар сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэҕин суох оҥоро сатаабыта. Ол да буоллар өй-санаа үөрэҕин оннооҕор наука билигин итэҕэйэн үөрэтэн эрэр. Билигин өй-санаа үөрэҕэ сайдан, сыыйа-баайа оннугар түһэн барар кыахтанна.

Сатаан тыына, салгыны дириҥник сыыйан тыына үөрэнии салгыны сиэһиҥҥэ тириэрдэр. Сахалар ону былыр-былыргыттан арааран билэллэрин биллэрэр. Салгын тыынары таһынан өссө сиэнэр кыахтаах эбит. Сиир диэн салгынтан күүс-уох киллэриниитэ ааттанар.

6. Таҥара накааһыгар түбэһии диэн оҕолору, кэлэр көлүөнэлэри кыайан киһи быһыылаах буолууга, киһилии быһыыланарга, үлэни-хамнаһы кыайарга үөрэппэт, ииппэт буолуу буолар. Бу быһаарыыны тутуспакка эдэрдэрбит билигин буруйу-сэмэни оҥороллоро аһара элбээн 30 бырыһыаннарыгар тиийэ ахсааннаахтара хаайыы дьоно буолан тахсаллар. Оҕолоро хаайыыга түбэспит төрөппүттэр таҥара накааһыгар түбэһэллэр.

Дьон бары бэйэлэрэ тутан-хабан туох саҥаны арыйбыттарын барытын бэйэлэрин туһаларыгар туһана сатыыллар. Былыргы кэмҥэ экономикаҕа саҥаны арыйдахтарына, онтуларын сайыннаран сэрии сэбин оҥостон атын омуктары, кинилэр сирдэрин сэриилээн ыларга туһаналлар этэ. Туох саҥаны оҥорбуттарын барытын аан бастаан дьону утарарга анаан туһаналлар. Оннооҕор академик А.Д. Сахаров саҥаны арыйыытын водороднай буомбаны оҥорууга туһаммыта. Маҥнайгы гааһынан үлэлиир тимири быһары айбыт киһи харчылаах сиэйпэни дьөлө быспыт. Уорууну, куһаҕаны оҥорбут. Киһи итинник быһыытын, бэйэлэрин үйэлэригэр элбэх саҥаны арыйыылары оҥорон туһананнар сахалар билэллэр эбит. Ол иһин былыргы сахалар туох баҕарар саҥаны арыйыыттан сэрэнэн «Айыыны оҥоруу» диэн ааттыыллар. Ханнык баҕарар «Айыыны оҥоруу» дьоҥҥо куһаҕаны оҥорор, кинилэр олохторугар уларыйыылары киллэрэр, үгэстэрин, сиэрдэрин уларытарга тириэрдэр, олохторун оҥкулун уларытар. Ол иһин ханнык баҕарар саҥаны арыйыы дьоҥҥо куһаҕаны оҥорууга тэҥнэнэр буолара сөп. Ордук саҥа улаатан, тугу барытын билиэн-көрүөн баҕара саныыр эдэр киһи үгүс дьон билбэтин, саҥаны, айыыны оҥорор кыахтаах, онтуларыттан үгүстэрэ куһаҕаҥҥа кубулуйуохтарын сөп.

Сахалар Улуу уустара Кытай-Бахсылааны уус диэн ааттааҕа уонна бу икки аҥы арахсыбыт уустар билигин да бааллара тимири уһаарыыны уонна уһаныыны олус былыргы кэмнэргэ бу уустартан холбоспут дьон саҕалаабыттарын туоһулуур.
1913 сыллаахха Акутагава Токио үнүбүрсүөтүн тыл факультетын ааҥыл литературатын салаатыгар үөрэххэ киирэр. Бу үөрэнэ сылдьан доҕотторун кытта «Синситё» («Саҥа сүүрээн») диэн сурунаалы таһаарар. Бу сурунаалга «Оҕонньор» диэн бастакы кэпсээнэ тахсар (1914). Кини айар үлэтэ аан маҥнайгыттан киэҥник биллибитэ. Саамай биллэр кэпсээннэрэ дьоппуон орто үйэтээҕи олоҕун туһунан: «Расёмон аана» (1915), «Мурун» (1916), «Аллараа Дойду муҥа-соро» (1918) уо.д.а. Эдэр сырыттаҕына Сосэки Нацумэ уонна Огай Мори курдук Мэйдзи кэмин суруйааччылара күүскэ дьайбыттара. Ону таһынан Европа литературатыттан Мопассан, Франс, Стриндберг уонна Достоевскай дьайыылара күүстээҕэ. Акутагава Европа, ол иһинэн ньуучча литературатын үчүгэйдик билэрэ. «Бататовай хааһы» диэн кэпсээнин суруйарыгар Гоголь «Шинель» кэпсээнэ көҕүлээбитэ, «Мурун» кэпсээнин — Гоголь «Муруна», онтон «Сад» диэн кэпсээнин — Чехов «Вишнёвый сад» пьесата. «Вальдшнеп» диэн кэпсээнигэр (1921) сүрүн геройдара — ньуучча суруйааччылара Лев Толстой уонна Иван Тургенев.

3) аат туохтуурдар: суор хараҕын сиэбит (киһи);былдьаһыкка сылдьар (үлэһит); киһи илиитин туппат (киһитэ); ыһыгын аара ыйаабыт (киһи) уо.д.а.;

Капитонов Адриан Егорович (сорох докумуоннарга Андриан), юрист, Өлүөхүмэ улууһун биллэр-көстөр киһитэ, Сахалар 1912 сыллааҕы сийиэстэрин кыттыылааҕа.

Сахалар таҥараларын үөрэҕэ киһи өйө-санаата сайдыытыгар ордук сөп түбэһэрин икки тус-туспа киһи таҥара баара биллэрэр. Сымнаҕас майгылаахтар таҥаралара Үрүҥ Аар тойон буоллаҕына, кытаанах майгылаахтар, эр дьон таҥаралара Улуутуйар Улуу тойон буолар. Кырыалаах кыһыннаах сахабыт сиригэр кытаанах санааны иҥэрэр Улуу тойон таҥара эрэ дьон олоҕу сайыннаралларыгар кыах биэрбитин билиниэ этибит. Бу таҥарабытын умнаммыт тыабыт сирин ыарахан үлэлэрин кыайар кыахтаах дьоммут аҕыйаатылар.

1865 сыллаахха Боотуруускай улууЬун 3-с Дьохсоҕон нэһилиэгэр (Таатта Черкөөҕө) Сэркээччи аҕатын ууһугар терөөбүт. Кини оччотооҕу кэмҥэ төһө да ыараханын иһин бэйэтин өһөс дьүккүөрунэн, сырдыкка тардыһар бастыҥ баҕатынан уопсайа 22 сыл устата үөрэҕи дьаныһан туран эккирэппит. Ол тумугэр 1898 сыллаахха 33 саастааҕар Москватааҕы государственнай университет медицинскэй факультетын бүтэрэн уезднай быраас идэтин ылбыт. Кини Чурапчы улууһун киин балыыһатыгар өр сылларга бырааһынан улэлээбитэ. П.Н. Сокольников үрдук култууралаах, киэҥ билиилээх, сахатын дьоно чэгиэн доруобуйалаах үөрэхтээх-билиилээх буоларын туһугар ис сүрэҕиттэн кыһаллар этэ.

Бары өйдөрүн-санааларын туппут улахан дьон оҥорор айыылара дьоҥҥо туһалаах буолара элбэх буоллаҕына, билбэт, урут оҥорон көрбөтөх оҕону маны оҥор, айыыны, киһи билбэтин, оҥорботун оҥор диэн ыйыы, ыҥырыы, тиэтэтии оҥоруллара оҕо иитиитигэр төттөрү дьайыыны оҥорор, оҕону ыксатан, тиэтэтэн элбэх сыыһа-халты туттунуулары оҥороругар тириэрдиэн сөбүттэн сахалар харыстаан “Айыыны оҥорума” диэн үөрэтэллэр. (2,28).

1925 сыллаахха олунньу 22 күнүнээҕи Монголия Народнай Республикатын харчы реформатын ыытыы туһунан уурааҕар «тугрик» диэн ааттаах национальнай валютаны таһаарыы бырааба Монголбааҥҥа бэриллибитэ.

Бары кэриэтэ үчүгэй, туһалаах айыылары, үрүҥ айыылары оҥоро сатыыр буоллахпытына аҕыйахтар эрэ уоруу курдук биллэр куһаҕан, хара айыылары оҥороллор.
Сыыһаны оҥорбот киһи диэн суох. Киһи оҥорор сыыһаларын булан, олору көннөрөргө кыһаныы, көмөлөһүү, этэн биэрии ордук улахан туһаны аҕалар кыаҕын олоххо куруук туһана сылдьыахпыт этэ. Сахалар “Кырдьаҕаһы хааһахха сүгэ сылдьан сүбэлэт” диэн этиилэрэ итини биһиэхэ тириэрдэр.

1993 сыллаахха, кытаанах экономия кэмигэр, АХШ доллара дойду рыногар киллэриллибитэ. Кыра суолталаах табардары, өҥөлөрү оҥорууга туттуллубута, холобура косметикаҕа уонна бородуукта аҕыйах көрүҥэр. 1994 сыллаахха конвертируемай песо киллэриллибитэ, сыанатынан 1 долларга тэҥнэһэрэ. 2004 сыл сэтинньи 8 күнүгэр Куба салалтата АХШ саҥа санкциятын утаран доллары эргииртэн уһулбута. 2005 сыллаахха конвертируемай песо куурса АХШ 1,08 долларыгар тиийбэ үрдээбитэ, ол эрэн 2011 сыл кулун тутар 14 күнүгэр урукку таһымыгар дылы түспүтэ.

Үөһээ дойду, Ырай олоҕо олус үчүгэй, онно дьон талбыттарынан олороллор. Онно олус үчүгэйэ бэрт буолан барбыт дьон төннүбэттэр диэн эмиэ этэллэр. Бу этии сыыһатын, дьону өлүү суолугар сирдиирин биһиги урукку үлэбитигэр Ырай дойдута диэн ырытыыбыт чуолкайдык быһаарар.

Аммаҕа Федот Потапов аатынан культура дьиэтин тутуутугар сүрүн кылаатын киллэрбитэ, Абаҕаҕа сэрии бэтэрээннэригэр анаммыт панорама уо.д.а. Төрөөбүт дойдутугар Абаҕаҕа туппут дьиэтэ 2007 Саха сирин тиэргэннэрин күрэхтэригэр бастаан турардаах.

Атын омук үөрэҕин киллэрии, ол аата сайдыыны ситиһиибит сахалар сомоҕолоһуубутун улаханнык алдьатар кыахтанан иһэр. Сайдыыны ситиһиигэ тириэрдэр омук үөрэҕэ төһө да киирбитин иһин өйбүтүн-санаабытын уонна тылбытын уларыппатын туһугар бэйэбит кыһаллан үлэлиэхпит этэ. Саха тылын харыстааһын туһунан биһиги былааммыт “Чолбон” сурунаалга 2004 сыллаахха бэчээттэммитэ. (1,61).

Киһи оҥорор быһыылара диэн киһи барыта оҥорор быһыыларын барыларын холбоон ааттыыллар. Саха дьоно киһи оҥорор бары быһыылара туох барытын курдук икки өрүттээхтэрин билэллэр. Ол иһин бу курдук икки аҥы араараллар:

Ньургуһун сибэкки төһө да элбэх сиргэ үүннэр, син биир кыралаан аҕыйыыр, сүтэр. Кини үүнэр сирин усулуобуйата уларыйарыттан, киһи-сүөһү тэпсэриттэн, ынах-сүөһү мэччийэриттэн, маһы-оту кэрдэллэриттэн, дьон аһара үргүүрүттэн аҕыйыыр эбит. Ол иһин кинини Кыһыл кинигэҕэ сүтэн эрэр үүнээйи быһыытынан киллэрбиттэр.

1924-25 сс. биллэр саха буржуазнай националиһа, советскай былаас хаан өстөөҕө М. Артемьев Маайа өрүс оройуонугар революцияны утары бууннааһыны туруорбута. Атыыһыт Ю.Галибаров, буржуазнай националист А.Новгородов, эбэҥкилэр баайдара П. Карамзин көмөтүнэн холуобунай буруйдаахтартан уонна албыҥҥа үктэммит эбэҥкилэртэн үрүҥ баанда этэрээттэрэ үөскээбиттэрэ. Саха сиригэр саҥа куттал суоһаабытын билэн, Строд бэйэтин баҕатынан Саха правительствотатыгар үрүҥ баанданы эһэргэ бэлэмин биллэрэр. Дьокуускайга кэлээт Саха АССР Амма-Нельнан сэриитин фроҥҥа аттаммыта. Үрүҥнэр нэһилиэнньэ өйөөбүтүн билэн уонна Строд этэрээтэ эккирэтэн иһэриттэн, 1925 сыл ыам ыйын 9 күнүгэр Сулҕаччы дэриэбинэтигэр сааларын-сэптэрин ууран бэриммиттэрэ.

Төгрөг — кытай «юань» (тылбааһа «круг», «круглый», «монета») диэн тылыттан киирбит тыл (калька). Билиҥҥи монгол тылыгар төгрөг диэн тыл харчыттан ураты сыһыаннаахха сэдэхтик туттуллар, арай төгрөг сар («полная луна», «төгүрүк ый») диэн туттуллар.
Ханнык баҕарар күрэхтэһии быраабылалара аналлаах хааччахтары аһара барбакка, кытаанахтык тутуһарга бары күрэхтэһээччилэри күһэйэллэр. Кинилэр ханнык баҕарар күрэхтэһии быраабылаларыттан аһара бараллара, атыннык, туспатык оҥороллоро көҥүллэммэт, бобуллар. Күрэхтэһиигэ кыттар спортсмен бары быраабылалары билэн аһара туттубат буолууга үөрэнэрэ хайаан да ирдэнэр.

Үрүҥ айыы итэҕэлэ диэн урукку олорон ааспыт көлүөнэлэр билиилэрин, үөрэхтэрин билэн тутуһуу аата буолар. Үрүҥ диэн быһаарар тылбыт ааспыт көлүөнэлэр үөрэтэн билбит билиилэриттэн билиҥҥи, уруккуттан улаханнык сайдыбыт, уларыйбыт олоххо туһалааҕын, сөп түбэһэрин, ол аата үрүҥүн, үчүгэйин талан ылан туһаныыны быһаарар.

Одун хаан чахчы баар буола сылдьыбыт Модун хаан аата буолара остуоруйа сөп түбэһиилэринэн дакаастанан эрэр. Чыҥыс хаан Чингис хаан сахалыы аата буолара быһаарыллыбыта ыраатта. Атын айыылар ааттара остуоруйа докумуоннарынан сыыйа-баайа бигэргэтиллэн иһэллэр.

Сомоҕо домох үксүн икки, үс, онтон да элбэх тыллар арахсыбат сиитимнэринэн бэриллэр. Харытыттан харбаппыт. Ытыһын соттон хаалла. Харыйаны таҥнары соспут курдук (киһи).

Ким эрэ хантан эрэ кэлэн бу айыы, куһаҕан, маны оҥорума диэн этэрин кулҕаахпыт таһынан истэбит, эгэ толоруохпут дуо, суох буоллаҕа дии. Ол иһин ким эрэ ыйан, көрдөрөн биэрэрэ биһиэхэ соччо наадата суох. Бэйэбит билэрбитинэн сылдьыахпыт. Ол аата бэйэбит билэн-көрөн туох үчүгэйин уонна туох куһаҕанын арааран билэн олохпутугар туһанарбыт ордук туһалаах. Тоҕо диэтэххэ кыра эрдэхтэриттэн үөрэҕи, билиини ылынан киһи буолууну баһылаабыт дьоҥҥо ким эрэ ону-маны этэн биэрэрэ, ыйара отой наадата суох.

Тохсунньу ыйга сааһы уонна сайыны билгэлииллэр. Тымныы буоллаҕына, сөрүүн буолар. Сьглаас буоллаҕына, сайын куйаас буолар. Тохсунньу ыйы от ыйа батыһар. Тибии түстэҕинэ, от ыйыгар сөрүүнү күүтэллэр.

13) киһи кыһалҕатын толонуута: айаҕын бүөлээ, айахта тарҕат, айаххын иитин, атах тардыһар, быаргын мэнэри, түөскэр силлэн, хайыҥна охсун уо.д.а.;

Олох сайдыыта, тупсуута аҥардастыы үчүгэйи эрэ аҕалар буолбатах, куһаҕаны эмиэ илдьэ кэлэр, тэҥҥэ улаатыннарар. Дьон өйдөрө-санаалара сайдыбытынан үчүгэйи куһаҕантан арааран олоххо таба туһаналлара олох көрдөбүлэ буолар. Сахаларга нууччалар кэлиилэрэ сайдыыны, үөрэҕи, сокуоннары аҕалбыт буоллаҕына, куһаҕаны эмиэ элбэҕи аҕалбыта. Араас урут суох ыарыылар, уоруулар, халааһыннар, бэрик ылааччылар, арыгыһыттар элбээһиннэрэ сайдыы кэлиититтэн ыла элбээбиттэрэ.

Ыарыы – киһи этигэр-сиинигэр үөскүүр ыгыллыы, күүрүү, хам тутуу, хаатыйаланыы, Ыарыы - олус куһаҕан, ыар ыарыыттан эт-сиин алдьаныыта саҕаланар.

Үлэлиир кыахтаах, үлэлиир сааһыгар сылдьар - 942 киһи Норуот хаһаайыстыбатыгар үлэлииллэр - 403 киһи Экэниэмикэ судаарыстыбаннай сиэктэригэр Күнүскү үөрэххэ сылдьар ыччат - 141 Кэтэх хаһаайыстыбанан дьарыктанааччылар - 227 киһи Учуокка турбут үлэтэ суохтар - 19 киһи Биэнсийэлээхтэр ахсааннара - 418 киһи о.и. үлэлиирэ - 101 киһи Биэнсийэ орто кээмэйэ - 15 607 солкуобай Инбэлииттэр ахсааннара - 146 киһи о.и. үлэлиирэ - 9 инбэлиит Ыал ахсаана - 542 о.и. кыаммат ыал - 149 Онно киһи ахсаана - 447 Сыл бүтэһигэр олоруу алын кээмэйигэр тиийбэт дохуоттаах ыал ахсаана - 265 ыал Тыыл бэтэрээнэ - 23 киһи
Күүдээхтэр кэргэннэрэ (лат. Soricidae, нууч. Семейство Землеройковые) — үөнү-көйүүрү сиэччилэр (аһылыктанааччылар) аймахтарыгар киирэр үүтүнэн иитиллээччи кыра кыыллар.

Өй-санаа сайдан, олох тупсан истэҕинэ үөрэх-билии, араас саҥаны арыйыылар кырдьык эбиллэн иһэллэр. Саҥа үөрэҕи арыйары ким да бопсубат, арай бу үөрэх уруккуттан баар үөрэҕи токуруппата, атыннык эргитэн таһаарбата ирдэнэр.

Улахан салайааччылар уһуннук салайар үлэҕэ олордохторуна атыттар аһара арбыылларыттан, хайҕыылларыттан сотору кэминэн бэйэлэрин «күн» курдук сананаллара үөскээн олохсуйар кыахтанар. Сайдыылаах дойдулар киһи өйө-санаата ити курдук уларыйарын билэн сокуоннарыгар киллэрэн, улахан салайааччы быыбарга икки төгүлтэн ордук талыллыбатын ситиһэллэр. Бу быһаарыы салайар былаас эйэлээхтик, кэмиттэн-кэмигэр уларыйан биэриитин ситиһэринэн уларыйан, түргэнник сайдан иһэр олоххо ордук сөп түбэһэр. Аныгы сайдыылаах олоххо үөскүүр уустуктары таба быһаарарга толору кыах баар буолла. «Ытаабат оҕону эмсэхтээбэттэр» диэн этиини таба өйдөөн туох эмэ ыарахан, бэйэ кыаҕынан кыаттарбат баар буоллаҕына, атын дьоҥҥо этэн, билиһиннэрэн биэриллэр.

Халыып:Главная Норуоттар икки ардыларынааҕы Таоюань көтөр аал порда (2006 сылга дылы норуоттар икки ардыларынааҕы Чан Кайши аатынан көтөр аал порда) — Тайваньҥа саамай элбэх киһини, таһаҕы тиэйэр көтөр аал порда. Икки терминаллаах, дойдулар икки ардыларынааҕы рейстары ылынар. Саҥа бырайыагынан, метро Тайпэйы уонна көтөр аал пордун ситимниэхтээхх.

Сахабыт тыла иччилээх диибит. Тыл иччитэ дорҕоонноругар саһан сылдьар. Куруук биир дорҕоону истэр уонна саҥарар буоллахха, бу дорҕоон суолтата, өйдөбүлэ киһи өйүгэр-санаатыгар дьайан өйү-санааны уларытар, онно сөп түбэһэр оҥорор. Дорҕоон дьайыыта киһи ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар быһаччы тиийэринэн тыл иччитэ диэн ааттанар.

Өссө студент эрдэҕиттэн Прокопий Нестерович общественнай олоххо ыалдьар эбит. Сотору-сотору Иркутскайдааҕы «Восточное обозрение» хаһыакка ыстатыйалара бэчээккэ тахсар эбит. Э.К. Пекарскай саха тылын тылдьытын оҥоруутугар Сокольников муспут медицина уонна анатомия сахалыы быһаарыытын туттубут эбит. 1903 с. император тохсунньу 1 күннээх ыйааҕынан П.Н. Сокольниковы III степеннаах "Святой Станислав" уордьанынан, 1907 с. — III степеннаах "Святая Анна" уордьанынан наҕараадалаабыт. 1913 с. Романовтар дьиэ кэргэннэрин 300 сыллаах үбүлүөйүгэр Саха Сирин делегациятын баһылаабыт.1917 с. ахсынньы 10 эмтэммэт ыарыыттан өлөн туораабыт.

Каратепе кириэппэс Хеттэр империэйэлэрэ б.э.и. 12 үйэҕэ урусхалламмытын кэннэ биллэр-көстөр оруолу оонньообута. Былыргы Ацативада куорат турбут оннун хаһыылар 1947 сыллаахтан ыытыллаллар. Хельмут Боссерт и Халет Чамбель диэн ааттаах археологтар бастаан хаспыттара. Булумньулар ортолоругар бааллар суруктаах таастар, булт, сэрии, эрдиилээх дьон ойуулаах аарыма боруоталар, хахай, сфинкс быһыылаах остуолбалар.

Кестхэй таһыгар «Шармеллек» диэн аан дойду таһымнаах аэропорт сытар. Аэропортан быыстала суох Берлиҥҥа, Цюрихха, Штутгартка, Копенгагеҥҥа уонна Лондоҥҥа көтөллөр. Чартер рейстэрэ сайынын Москваҕа, Франкфурт-на-Майне, Гамбургга, Дюссельдорфка көтөллөр.
Софронов Степан Феоктистович — Феоктист Софронов (1922—?) — поэт, тылбаасчыт, оҕо суруйааччыта. 1963 сылтан СССР суруйааччыларын холбоһуктарын чилиэнэ.

Саха сиригэр бурдугу үүннэрии сайдыыта ас-үөл саппааһа эбиллиитигэр тириэрдибитэ. 19-с үйэҕэ сахалар ахсааннара лаппа эбиллиитигэр ити ас-үөл саппааһа элбээһинэ ордук улахан оруолу ылбыта. Оччотооҕу ханнык да эмп-том суох кэмигэр саха дьонун ахсааннара лаппа биллэр гына эбиллибит. Бары Саха сиригэр сылдьыбыт үөрэхтээхтэр суруйалларынан ол кэмҥэ уһун үйэлээх кырдьаҕастар олус элбэх эбиттэр. 100 саастарын ааспыт дьон өссө үлэлии-хамсыы сылдьалларын элбэхтик суруйан бэлиэтээбиттэр.

Сэтинньи 4 — Александр Васильевич Колчак, гидрограф-учуонай, нуучча императорскай байыаннай флотун адмирала, Арассыыйа политикатын XX-с үйэ саҕаланыытын аатырбыт диэйэтэлэ.

Өлбүт киһи оҥорбут куһаҕан быһыыларын кэпсээбэт, ахтыбат буолууну еврейдэр эмиэ оҥороллор. Кинилэр өлбүт киһи быһыыларын ахтарга үчүгэйи эрэ оҥорбутун ахтыллыахтаах диэн кытаанах соҕус этиилээхтэр.

Кэссиэ Баһылай туһунан сиһилии «Өнөрдөр умнуллубат мөссүөннэрэ» (ааптар Н.А. Черноградскай) кинигэтигэр суруллан турар. Бу онно кэпсэммэтэҕи суруйа сатаатым.

Аныгы дьиэлэр араас соруктаргар арахсар хостордоох буолаллар, ол курдук аһы бэлэмниир хос, аһыыр сир, утуйар сир, суунар сир. Үксүгэр бу араас араас хосторго баар буолаллар. Кухня, гостинай, ваннай, туалет диэн аттаналлар.

Билигин дьоҥҥо өссө күүстээх талан ылааччы - наркотик киэҥник тарҕанан соҕурууттан кэлэн иһэр. Ити наркотик күүскэ тарҕанар биир биричиинэтинэн арыгы сыанатын аһара үрдэтии уонна арыгыны бобуу буоларын кэнники бириэмэҕэ, арыгыны улаханнык бобо сылдьыы кэнниттэн эрэ биллибит. Сити кэмтэн ылата биһиэхэ наркоманнар уонна токсикоманнар үөскээннэр эбиллэн бардылар. Арыгыны кытта охсуһуу диэн, улахан алдьатыылаах сэриитэ суох, дьон-норуот бэйэлэрэ олох иһин охсуһан, өйдөрүн-санааларын туруктаах оҥорон, бөҕөргөтөн инники диэки сайдан иһиилэрин лаппа сымнаабыт көрүҥэ буолар.

1938 сыллаахха ВКП(б) башкиир обкомун бюротугар кириллицаҕа көһүү туһунан бопуруос көтөҕүллүбүт. 1939 сыл, сэтинньи 23 күнүгэр саҥа алпабыыт ылыллыбыт, оттон 1940 сылтан туттуллан барбыт. 1950 сылга Ёё буукубаны эбэн биэрбиттэр, ол кэнниттэн алпабыыт билиҥҥи көрүҥүн ылбыт.

Эдэрдэр өйдөрө-санаалара сатаан иитиллибэтэхтэриттэн буорту буолуутун барытын полиция үлэтигэр түһэрэн кэбиһии сыыһатын уонна көнө охсоро кыаллыбатын ити хас сыл аайы эбиллэн иһэр чахчылар туоһулууллар. Итини тэҥэ бэйэлэрэ полицияҕа үлэлиир, бэрээдэги кэһиини көрүөхтээх-истиэхтээх дьоммут эмиэ араас буруйу оҥороллор. Ол барыта кинилэр эмиэ кыра эрдэхтэринэ ийэ куттара киһилии иитиини ылбатахтарын туоһулуур.

Истиэнэлэрэ уонна кырыысата араас мас волокнолардаах уонна цеменнах оҥоһуллубут дуоскалартан тутуллар. Ол доскалар чараас уонна таһарга чэпчэки уонна тутарга чэпчэки буолар курдук оҥоһуллар. Мастан уонна кирпииччэттэн чэпчэкитик туруоруллар.
Куһаҕан быһыылар элбээһиннэригэр куһаҕан санаалаах дьон үксээһиннэрэ ордук улахан сабыдыаллаах. Аан маҥнай өйү-санааны тупсарар үлэлэри дьоҥҥо, ордук оҕолорго, эдэрдэргэ өйдөтө сатааһын, кыра эрдэхтэриттэн үгэс оҥорон иҥэрии оҥоруллара туһалаах буолар. Манна эдэрдэр дьон оҥорор бары куһаҕан быһыыларын барыларын билэллэрэ, «Бу куһаҕан быһыы, манныгы аны оҥорума» диэн төрөппүтэ быһааран биэрбит, үөрэппит буоллаҕына уонна өссө көрдөрөн биэрдэҕинэ эрэ оҕото олору оҥорбот буоларга үөрэнэрин билбэккэ, сатаан туһаммакка сылдьарбытыттан, ол аата эдэрдэрбит куһаҕан быһыылары арааран билбэттэриттэн, олору оҥороллоро ордук элбээтэ.

Үчүгэйи оҥоруу буоллаҕына үчүгэй, үрүҥ айыы, онтон куһаҕаны оҥоруу куһаҕан, хара айыы диэн ааттанал¬лар. Элбэх өйдөөх киһи оҥорор куһаҕан быһыылара ордук ыар, улахан содуллаахтар. Улахан уоппуттаах буруйу оҥорооччуну, уоруйаҕы, халабырдьыты булан тутуу, хаайыы улахан уустуктары үөскэтэрин, эрэйдээҕин полиция үлэһиттэрэ үчүгэйдик билэллэр.

Кэлин кэмҥэ олохпутугар элбэх сыыһалардаах уонна сахаларга суох “айыы үөрэҕэ” тарҕанан эдэрдэр оҥорор куһаҕан быһыылара, бэйэлэригэр тиийинэллэрэ лаппа элбээбитэ бэлиэтэнэр. Бу уларыйыы буолбутун массыына абаарыйалара элбээһиннэрэ эмиэ биллэрэр.

Пекиннээҕи Олимпиада кэннэ Лесун Белоруссияттан Арассыыйаҕа көһөн кэлбитэ. Онуоха икки төрүөт баара: төрөөбүт дойдутугар доруобуйатын туругунан профессиональнай успуордунан дьарыктанарын көҥүллээбэт буолбуттара; тус тириэньэрэ бэйэтэ иитэн-такайан таһаарбыт үөрэнээччитин эрэ өрө тутар буолан, Лесун дойду сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирэрэ уустуктардаах этэ. 2010 сыл сааһыгар Арассыыйа сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирбитэ уонна ыам ыйыгар Венгрияҕа ыытыллыбыт Аан дойду кубогар бастакы миэстэни ылбыта. Балаҕан ыйыгар Аан дойду чөмпүйэнээтигэр Сергй Карякиҥҥи (Арассыыйа) кыайтаран, иккис миэстэ буолбута. Аныгыскы сезоҥҥа Лесун хас да төгүллээн эмиэ иккистээбитэ. Бу сырыыга Аан дойду чөмпүйэнээтигэр Арассыыйа спортсмена Андрей Моисеевка кыайтарбыта.

Айыы диэн тылбыт «Туох барыта икки өрүттээх» диэн сахалыы өй-санаа тутулугун, киһи оҥорор быһыыларын быһаарар буолан бэйэтэ үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорууну холбуу быһаарар аналлаах. Ол барыта киһи бэйэтэ бу быһыытын хайдах оҥороруттан эрэ тутулуктанан үчүгэй эбэтэр куһаҕан буолан тахсарын биллэрэр. Бу дириҥ өйдөбүллээх киһи оҥорор быһыытын олус табатык быһаарар тылбытын, бу сахалыы өйү-санааны билбэт дьон уларытаары сылдьалларын билбэтэҕэ буоларбыт сыыһа.

Хангаласский улус: история, культура, фольклор / Администрация муницип. р-на «Хангалас. улус (район)», ин-т гуманит. исслед. АН РС (Я); [сост. Д. С. Аргунов, Н. С. Попов, П. Н. Харитонов ; отв. ред. В. И. Федоров] — Якутск: «Бичик», 2007 — 416 c.