Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Aanaan Noonnoo aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Shawaa Dhihaa keessatti argama. Maqaan aanaa kanaa kan dhufee maqaa gosa Oromoo Maccaa kan naannoo sana jiraatu kan Noonnoo jedhamu irraayi. Aanan Noonnoo karaa kibba-lixaa Laga Gibeetin (kan Godina Jimmaatin addaan baasu), karaa kaab-lixaa aanaa Daannotiin, karaa kaabaa aanaa Calliyaatin, karaa kaaba-bhaa aanaa Xuqur Incinniitiin, karaa bahaa Godina Shawaa Kibba Lixaatin, fi karaa kibba-bahaa Mootummaa Naannoo Kibbaatin daangeffamee argama.

Oromoo Saba horsiisee bultoota (Pastoralist/nomadic) fi gartokkee qonnaan bultoota (semi-agriculturalist) jedhaman keessaa akka dhufe amanama.Jaarraa 16 keessatti eega mootummaan Habashaa fi Sulxaanetii Adaal wal hadhanii lachuu dadhabanii dhiisanii booda, ummanni Oromoo gara Kaabaatti (kaaba Oromiyaa ammaatti)babal'atan. Abbaan amantii "Baahiree" jedhamu akka bara 1593tti barreessetti jajjabeenya Oromoon yeroo sunitti qabu cimaa akka ture ibseera. Baahiree itti aanee Oromoon akka gara kaaba-dhihaatti gara Arsii, Shawaa, Wallagga fi Goojjam akkasumas gara kaaba-bahaan gara Harargee fi Walloo akka fafaca'e ibseera. Haroold G. Maarkas(Harold G. Marcus) akka jedhetti kaabi-dhihaa Boorana akka bakki Oromoon duran qubate akka ta'e ibseera. Jaarraa 17 jalqabee Oromoon Amaara irraa gargar bahuu jalqaban. Haa ta'u malee, Oromoon bulchiinsa Itoophiyaa bara suni keessatti bakka argachuu jalqabde. Keessattuu Emperor Iyo'as 1ffaan (1730-55) Oromoota saba haadha isaa ta'an ofitti dhiheessuu jalqabe. Akkasumas waltajjii Gondar keessatti Afaan Oromoo akka dubbatamu taasise. Bara "Zemene Mesafinti" keessatti dhaloota Oromoo kan ta'an Yejjuun bara dheeraaf waraanaan Imperoota Itoophiyaa dursaa turan. Akkasumas Bageemidir, Enderases jalatti qoodamuu jalqaban. Yejjuunis Raas Alii 1ffaa jala bulaa ture, haa ta'u malee, bara dheeraan duuba Tewodiroos 1ffaan Raas Alii 1ffaa injifate. Ta'us, ammallee Impereronni Itoophiyaa waan dadhabaniif waraanni Yejjuu Itoophiyaa keessaa tokkoffaa ture.

Eebba Abbaa Malkaa fi hangafootaan godhamu booda marga jidhaa fi abaaboo birraa qabatanii bishaaniin tuqani waaqa galateeffachaa irreeffatuu. Araraa fi wagii gaafatuu. Kaayyoon kadhaa kunis Waaqayyoo akka rooba, nagaa fi dhala ykn sanyii isaanii baayyisuu fi firii argataniidha. Yeroo baayyee Oromoonni bakka qubatanii gara horaatti loon isaanii wajjin itti godaanu. Kunis akka jalqabaa fi seena hojii bara haaratti fudhatamaa.

Yoo cafaqamee fi furdatu (concentrated) godhame, baayoogaazin konkolaataa geejjibaaf fayyaduu danda'a. Baayoogaazii cafaqamaan, biyyoota akka Iswiidin, Siwiizerlaandi fi Jarmanii keessatti ballinaan hojiirra oolaa jira. Baaburri baayoogaazin deemu, kan Biogaståget Amanda (Baabura Baayoogaazii Amanda) jedhamu, biyya Iswiidin keessatti bara 2005 kaasee hojjachaa jira. Baayoogaaziin otomoobilii hoofuf ni oola. Bara 2007tti, addunyaarratti konkolaatonni tilmaamaan 12,000 ta'an baayoogaazii fooyya'adhaan fayyadamuun kan deeman turan, keessumaayyuu Yuurooppi keessatti.
Walakkeesa 1960moota keessa wayita Magarsaan sadarkaa lammaffaa barachaa ture keessa qabsoon Oromoo fi sochiin barattoota Oromoo boqonnaa haaraa seenaa ture. Sochiin Waldaa Maccaa fi Tuulamaa fi Qabsoon Baalee yeroo sana geggeeffamaa ture. Magarsaan bara 1963 yeroo mana Barumsaa Sadarkaa Lammaaffaa Koomersii Finfinnee seene irraa qabee barattoota Oromoo yeroos Yuuniversitii Finnfinnee keessaa baratan wajjin quunnamtii akka qabu ni himama.

Asteer Gannoo (1872 - 1964) dubartii Macaafa Qulqulluu Onesmoos Nasib wajjin ta'uun Afaan Oromootti hiiktee. Macaafni Qulqulluun kunis bara 1899tti maxxanfame.

Asteer kitaaba waa'ee Mcaafa Qulqulluu (book of Bible stories) Afaan Oromootti hiiktee. Akkasumas hiiphoo Afaan Oromoo 500 ta'an, mammaaksa, oduu durii fi faaruu/weedduu walitti qabdee bara 1894 maxxansite. Boodarrammoo Onesmoos wajjin macaafa weedduu/faaruu Afaan Oromoo qopheessurratti hirmaatte. Arén akka barressetti kuusaan aadaa ishiin walitti qabde baayyeen isaa kan hin maxxanfamne akka ta'ee fi maatii HYlander harka olkaawwamee akka jiru dubbate.

Viinsentii Kaappoyaan (p. 148f) mormii guddaa humnoonni impeeriyaalistii yeroo Afrikaa gamboomsuf jedhan isaan muudate dubbata. Olaantummaan teknooloojii too'annoo jala glchuu fi gabroomsu isaan dandeessise. Afrikaanonni bilisa ba'uutti amanan ga'ee barnoonni Yuurooppi qabu hubatan. Afrikaanonni tokko tokko waldaa kiristaana mataa isaanii dhaabbatan. Afrikaanonni yeroo Waraana Addunyaa biyyoota Impeeriyaalistiitif gargaarsa godhaniif ragaan galataa isaanif kennamee kan warra kaanii wajjin walixxee akka hin taane hubatan.

Barnoota digirii lammaffaa itti fufuudhan, Baqqalaan bara 2001tti Yuunivarisiitii Finfinneerraa damee barnootaa Ingiliffa akka Afaan Biyaa Alaatti Barsiisuu jedhuun fudhate. Kana booda Koollejjii Barsiisota Adaamaatti qacaramee Afaan Ingiliffaa fi Afaan Oromoo barsiisaa ture. Bara 2005, sababa fincila barattootaa deeggarta jedhuun hojiirraa ari'ame. Baqqalaan kana booda gara Finfinneetti dhufuufhaan waggaa lamaaf kollejoota dhuunfa keessatti barsiisaa erga turee booda bara 2007tti Yuunivarsiitii Finfinneetti barsiisaa ta'ee mindeeffame. Achittis Afaan Ingiliffaa barsiisun tajaajilaa ture.

Bakkii da'annoosaanii haala yeroon jijjiirama ture. Lafti akka holqa Qacii, Aggataa, Macaqeddoo, Ondoloqqee, Doggaa, Walal, Cabal, Qilxuu Kaarraa fi Ulaa Biyyaa’oo bakka itti da’atan akka ture dubbatama.
Dhukkubichi kan uummamu kara RVF vaayirasii, gosti isaa filebovaayiras jedhamuuni. Dhukkubni kun kan dardarbuu danda’u dhiiga beeylada summaa’ee yootuqan, naannoo beeyladoonni summaa’an (dhukkubsatan) yeroo qalamannaannoo sanatti qilleensa waliin qaama keessa seenun, aannan dheedhii horii dhukkubsatee dhuguun, yookin ciniinnaa boookeedhukkubichaan faallamteen. Beeyladaaleen kan akka, saawwanii, hoolaa, re’ee fi gaalaa dhukkuba kanaan qabamuu danda’uu. Beeyladoota kanarratti baay’inaan dhukkubichi kan tamsa’u karaa bookewwaniiti. Namni dhukkubsate tokko dhukkubicha gara nama kan biraatti dabarsuun isaa hin mul’anne. Dhukkubicha qorannoodhaan bira ga’uuf ittistuu qaamaa/antibodies qaamni vaayirasii dhukkubichaa ofirraa ittisuuf uumu ilaalun yookin vaayirasichuma mataa isaa dhiiga keessatti ilaalun addaan baasun ni danda’ama.

Bara Giddu-galeessa keessa, keessoo Sahaaraa fi Saahel akkasumas qarqara bishaanii Siwaahilii hanga Moozambiikitti qorachuun pirojektii wara Islaamaa ture, kunis gitta bittaa fi daldala garbaatifi yaaddame. Moozambiik keessatti daandin abuurraa kan Porchugaalii fi kan Araboota walitti dhufe.

Oliiqaan, dubartii maqaanshee Gannatawarqi Ashanaa jedhamtu Gidaamiidhaa fuudhee jiraachaa ture. Walumaagalatti Oliiqaan lammii nagaa namaa fi biyyaaf yaaduu fi quuqamu yoo ta’u amalasaa kanaan ummata Oromoo biratti hedduu jaalatama ture.

Fibriniin kuni kan midhafame kutta isaa zymogen faayibrinoojiin, kan pilaasmaa glycoprotein ta'e kan bishaaniin makamu danda'u kan Tiruun midhafame of keessaa qaba. Adeemsa coagulation (walitti qabama dhigaa) kessatti zymogen prothrombin gara serine protease thrombinit jijjirama, kuniis jijjirama faayibrinoojiin irra gara faayibriinitti godhamuf sababa ta'a. Achiin booda faayibriiniin gara lachuun walitti qabame akka walitti qabami dhiga (clot) ta'u godha, faayibriiniinis kan walitti qabamu factor XIIIn.

Meetiroonni yaa'a altiraasoonikii (ultrasonic flow meters) meeshaalee muraasa naannoo baayoogaaziitti safaruu danda'an keessaa isaan muraasa. Meetiroonni yaa'a termaalii (thermal flow meters) nannoo baayoogaaziitti safara amansiisaa kennuu hin danda'an sababiinsaas jiidhni (moisture) dubbisa guddaa baayyee hin jijjiiramne fi yaa'a itti fufuun dabalaa deemu akka agarsiisan godha. Garuu, meetiroonni yaa'aa maasii termaalii (thermal mass flow meters) kan yaa'a baayoogaazii sirriidhaan safaruu danda'an ni jiru, gad bu'iinsa dhiibbaa xiqqoo qofas fidu. Isaan kun jijjiirama jiidhaa kan yaa'aa baayoogaazii keessatti uummamu, kan sababa jijjiirama tempireecheraa kan guyyaa fi kan waqtileen dhufuun hin dogoggoran, jiidha yaa'aa gaazii keessa jiru yaada keessa galchuun safara gaazii gogaa kennu.

Haaluma kanaan usamerica lammii isaa oromoo deggarsaa fi gargaarsa guddaa kan godhedha. Sabboonaan abbasaa Burqaa kitilaa fi Hadhaasa likkituu Dhugaasa irraa dhalatee guddaate.
Piyeer Kuriin balaa karaarraa kan Paaris keessatti isarra ga'een Ebla 19 1906 du'e. Karaa tiraafikiin itti baayyatu Rue Dauphine bokkaa keessa bakka Quai de Conti jedhamutti odoo qaxxaamuraa jiruu, Piyeer mucucaatee konkolaata fardaan harkifamu (cart) jalatti kufe. Lukti konkolaataa kanaa mataasarra bahee buqqee mataasaa waan cabseef battalumatti du'e.

Gadaan Melbaa Oromoodhaf Gadaa isa jalqabaa miti; isa durayyuu ganna kuma caaluuf Oromoon Gadaan bulaa akka ture ragaan nijira. Gadaan Melbaa garuu uummata bara saddeet saddeettin qoodee namoota waggaa 8 olii fi 80 gad jiraniitti dirqama adda addaa kenne. Bara Gadaa kanaa Oromoon jalqabaaf Abbaa Duulattiin of ijaaree, akka kana duraa yeroodhuma ormi ittidhufu ofirraa ittisuu qofaa dhisee biyya ofii deebifachuuf jecha lafa diinnonnisaa (Habashoonni) irraa fudhatan dhaqee loluu jalqabe. Waraani Oromoo bara sanaa akka waraana qaroomeetti hiriiree loluu eegale. Gadaan Melbaa Baale deebifachuuf yeroo lolu mooticha Habashaa Faasil jedhamu ajjeese. Gadaan kun lola irratti cimaa akka ture Abbaan Baahireefaa raggaa bahee jira.

Kuni qoqqodama tectonic plate adunya kana agarsisa. Tectonic plateiin kuta planeta kenya kana crust fi gubba mantle dha (kuni laman walii galatti lithosphere jedhamu. Plate kuni furdina hanga 100km (60 miles) kan qabu yoo ta'u, waan gossa lama ofii kessa qaba: tokko, oceanic crust (akkasumas sima kan jedhamu) kan silicon fi magnesium ofii kessa qabu fi continental crust (sial kan jedhamu) kan silicon fi almunium ofii kessa qabu dha. Qabenyii gossa crust laman gargari jirra, Oceanic crust (crustiin bishaan jalla) bayyinan cabbi (dhaka) basalt ("mafic") kan ofii kessa qabu yoo ta'u, continental crust (crust lafa jalla) immo cabbi (dhaka) granite ("felsic") kan walit-qabama (density) diqa qaban ofii kessa qaba.

Aanan Moyyaalee aanolee naannoo Oromiyaa keessaa tokko yoo ta'u Godina Booranaa keessatti argama. Moyyaalen kibba Godina Booranaa keessatti kan argamu yoo ta'u karaa kibbaa Keeniyaadhaan, karaa dhihaa Dirreedhaan, karaa kaaba-lixaa Areerodhaan, karaa kaabaa Laga Daawwaa kan Liibanirraa, fi karaa bahaa Mootummaa Naannoo Sumaaletiin daangeffama. Magaalaa guddaan aanaa kanaa Moyyaalee dha.

Ispoorin Baasiles Antiraasis biyyee keessa jiraata. Yeroo dheeraa jiraachuu waan danda'uuf, ispoorin antiraaksii addunyaa guutuu keessa jira keessaahuu iddoowwan awwaalaa bineensota dhukkuba kanaan du'aniitti argama. Iddoo awwaalaa tuttuqamerraan kan ka'e erga dhukkubsataan du'ee waggaa 70 booda dhibeen kun reeffarraa nama qabu danda'eera.
Waanen jajjaboo keessatti argaman bakka ta'eet akkataa ta'een walitti qabatanii ademuu. Kunis jabenya jajjaboof sababa ta'a. Qorannoo albuudotaa fi crystallograpy keessatti, fakkin (structure) kiriistaalii(crystal) tokko akkata walitti qabamu atamii kiriistaalii(crystal) sunii irratti hunda'a. Fakkiin kiriistaalii(crystal) kutaa xixiqqaa fi atamotta akkataa ta'een walitti qabaman of keessaa qaba, teesson isaanis irra dedebi'aa 3Diin adeema. Bakki duwwaan kutaalee kiriistaalii(crystal) jiduu jiruu kan karaa hundumaan argamu lattice parameters jedhamee beekkama. Amalli (property)iin teesso qixee kiriistaalii(crystal) fuula keessa kiriistaalii(crystal) walitti qabama. Fakkii (structure) fi akkata (property) tesson kiriistaalii(crystal) amalla (property) crystalla kan akka cleavage, electronic band structure fi optical properties hundessa.

Oromoon waggaa dheeran duraa jalqabee sirna Gadaatin bulaa ture. Sirni Gadaa sirna dimokiraatawaa kan ammaa wajjin kan wal fakkaatu yoo ta'u, aangoo waggaa saddeetitti wal harkaa fuudhama.

Kompitarri anaaloogii kan jalqabaa kan kalaqame Sar Wiiliyaam Toomsaniin bara 1872 ture, kompitarri kunis danbalii bishaanii (tide) tilmaamuuf gargaara ture. Diferensiyaal anaalaayizeriin, kompitara anaaloogii kan gaaffii diferenshiyaalii itegireeshiniitti fayyadamuun furuuf saxaxame, bara 1876tti Jeemsi Toomsan, obboleessa Loordi Kelviin kan ta'en, yaadni isaa dhufe.

oduu gaddisisaa yuunivaarsitii walloo caampaasii dasseetti barrattoonni naanoo amaaraa fi naannoo tigraay irraa dhufaan walii gaaluun mari,atan .kan boodaas ilmaan oromoo arraba gaallaa,haramanee jeechuun nu arrabsuu eegalanniru. nutis yeroo iyyannu oogganttoonni as keessaa deebisanii ijjoolluma keenyaa ari,uu jalqabaniiru.kuunoo hara,a jechuunis onkkoloolleessa 17 bara 2007 waanta gaadisisaa lama raawwataniiru.innis 1 ffaa baraataa alamuu guddataa shawaa kaabaa irraa dhuufee fi barataa boonaa fuufaa wallaggaa irraa dhufe waggaa 1 of ari,aniiru. 2ffaan immo baarrattoonni naannoo 1 fi3 baraataa gammaachuu girma maataa isaa koobiliin dha,uun madeessaniru.amma hoospitaal;a jira du,a raabbiin isa haa baasu.egaa maaloo laammiin biiyyaa keessaa fi alaa baraattoonnii yunivaarsitii fi sadaarkaa addaa addaarra barachaa jirtan nuuf ijjaa maallooo maalloo dhumnee maaloo .oromiyaa irraa dhufnee naannoo amaaraati baarraattota isaaniitin dabadabamaa jirraa maaloo nuuf iyyaa maaloo maaloo

Yaaliin dhibee antiraaksii fi dhibee baakteeriyaan dhufan kan biraa antiibayotiiksii akka fluoroquinolones (like ciprofloxacin), doxycycline, erythromycin, vancomycin, or penicillin doozii baayyee liqimsuu fi waraannachuu barbaada. TNQ kan mirkaneeffaman ciprofloxacin, doxycycline, fi penicillin dabalata.
Baalli kan Melba weeraruu jalqabe Muudannii dhufatee hamma qarqara laga Awaashitti irra qubatan. Barri Gadaa Muudanaa kun bara Muusliimonni Imaam Ahimadiin geggeefamanii kiristaanootaan waraanaa turani. Waraana diinoonni isaa lamaan godhaa jiran kana Oromoon faana bu’aa ture. Daareel Baates namichi jedhamu kana barreessee ture. Waan waaqni diinoota isaa lamaan wal waraansiseef, Gadaa kana waaqatu mirga muude jechuudhan Gadaa Muudanaa jedhee moggaase. Gadaa Muudanaatu dura laga Waabee ce’ee lafa qabate jedhe Abbaan Baahire. Kun seenaa ummata oromoof kan xumura osoo hin taane kan jalqabati kanarra ka'un lafa babalifanna itti fufe.

Afaan Oromoo afaan barnootaa taasisuuf yaaliin godhame amma mootummaan Dargii bara 1991 kufutti milkaa'uu hin dandeenye. Sana duraa garuu naannoowwan ABOn too'ataman keessatti afaan barnootaa taasifameera. Erga Mootummaan Naannoo Oromiyaa hundeeffamee booda, manneen barnootaa sadarkaa 1ffaa keessatti Afaan Oromoo afaan barumsaa akka ta'uufii afaan hojii kan naannichaa akka ta'u godhameera.

Baatiroonni dursaa haala duubatti deebifamuu hin dandeenyeen, anniisaa keemikaalaa gara anniisaa elektirikiitti jijjiiru. Yeroo ruuqonni walnyaatana dhuman, baatirii sanatti anniisaa deebisuun hin danda'amu.

Shawaa Bahaa (East Shewa) godinaalee kudhan-lamaan Oromiyaa keessaa tokko yoo tatu, maqaa kanas kan argatte kutaa bulchinsa Shawaa durii irratti.

Ji'a Sadaasa 1776, Mitteenin karaa saayinsiitin fiizisistii biyyaa Xaaliyaanii Alesaandiroo Vooltatiin haroo Maggiorestraddling kan Xaaliyaanii keessa jiruurratti fi biyya Siwiizerlaanditti argame. Alesaandiroo Vooltaan akka mitteenii barbaaduuf kan isa kakaase barreeffama Benjamin Franklinabout barreesse kan "qilleensa boba'uu" jedhu dubbisuusaa ture. Vooltaan gaazii caffee keessaa ba'u waraabe, bara 1778ttis gaazii kana gaazii kaanirraa addaan baasee kobaasaatti qulqulluusaa argate. Vooltaan mala ittiin qaanqee elektirikiitti (electric spark) fayyadamuun gaaziin kun akka ibidda qabatu godhanis agarsiise.

Gara Godina Wallagga Bahaa fi Wallagga Dhihaa, ummanni baayyen amantii Piroteestaantii kana hordofan yoo ta'u, ummanni Shawaa Kaabaa, Shawaa Dhihaa, fi Shawaa Bahaa amantii Ortodoksii, Piroteestaantii, Islaamaa hordofu. Godinaaleen Baha Oromiyaa kan akka Harargee Bahaa, fi Harargee Lixaa keessatti ummanni baayyeen, naannoo dhibbeentaa 98.5% kan ta'u, amantii Islaamaa hordofa. Harargeen Oromiyaa gara bahaa achi fagoo waan jirtuuf, kunis ollaa ummata Sumaalee kana Ogaaden keessa jiraatu fi kibba ummata Affaar kan Mootummaa Naannoo Affaar keessa jiraatu waan ta'eef, ummanni Sumaalee fi Affaar ummata Afrikaa keessa jalqaba amantii Islaamaa fudhate waan ta'ef, Oromoon Harargee baayyeen amantii Islaamaa fudhate. Ummatni muraasni godinaalee Arsii fi Baalee keessa jiraatu ammallee amantii Oromoo kan durii Waaqa tokkichatti kan amanu yoo ta'u, ummatni baayyeen garuu amantii Islaamaa hordofu. Ummanni amantii aadaa Oromoo Waaqatti amanan baayyen isaani gosa Booranaati.

Glasser, Otto (1933). Wilhelm Conrad Röntgen and the Early History of the Roentgen Rays. London: John Bale, Sons and Danielsson, Ltd. p. 305. OCLC 220696336.
Bara 1995tti, Aliin badhaasa Toroontoo Afrikaan meeritis Awwaard(Toronto African Merits Award) argateera. Bara 2010tti ammo, Yuunivarsiitii Jimmaa irraa Dokitreetii Kabajaa aragateera. Mudde 2012tti Dorgommii Daddaraaroorratti isa jalqabaa irratti marsa xumuraarratti keessummaa kabjaa ta’uun affeeramee argameera.

Piyeer Kurii Meerii Kurii (duraan Maariyaa Sklodowska jedhamti) karaa hiriyaasaa tokkootin wal bare. Wanti Piyeer Meerii akka jaalatu godhe tokko ishiin akka dubartoota kaanii miti - garaa guutuun saayinsii jaalatti. Yeroo inni fuudhaaf ishii gaafatu, ishiinis oduma isa jaalattuuyyuu, hin didde. Dhumarratti Adooleessa 26 1895tti gaaffii gaa'ilaa kana fudhatee.

Keessumatti, bara 1270 (bara ka'umsa Yukuno Amlaak) irraa eegalee hanga dhumaa jaarraa 15ffaatti Oromoon dhiibbaa fi roorroo humnoota Kiristaana fi Islaamaa jala akka ture ragooleen niibsu. Roorroo kana ittisuurratti gootota fi hayyoota hedduutu wareegame, kanarraan kan ka'e sabni Oromoo walakaansaa manaa fi biyya abbaa ofii gadi-lakkisee waan qabu fudhatee gara kibbaa fi bahaatti godaane. Achiittis dhiibaan ittuma fufe. Kana booda Oromoon gara waggaa dhibba tokkootif roorroo kana ofirraa ittisuuf mala dhahaa ture, keessumaa bara Gadaa Gadawwoo Galgaloo 1470n keessa haala karaa lolaattin biyyaa ofii falmanii deebifachuuf akka toluutti of ijaaruun barbaachisaa akka ta’e amanee, hawaasa umuriin ijaaree, akka umurii isaatti dirqama itti kenne. Gadaan inni jalqabaa akka haarati waan ijaarameef "Gadaa mala haaraa baase ykn Gadaa mala-baase" jedhamee hayyootan moggaafamee, meedhicha hidhate. Maqaan Gadaa kanaa seenaa keessatti Gadaa Melbaa (Gadaa mala-baase kan jedhurraa dhufe) jedhamee beekkama.

Warri Poorchugaal garuu, waan hunda caala, karaa gara Indiyaa nama geessu argachuu barbaadu ture, kanaafis Afrikaa garjallaa darbuuf yaalaa turan. Bara 1485, jilli João Afonso d'Aveiros, kan qorataa urjii lammii Jarman Maartin Behaayim of keessatti qabate, qarqara galaana Beeniin qorate, odeeffannoo mootii Afrikaa keessaa Ogaanees kenne.

Bunni kan inni jalqaba argame Itoophiyaa kessatti akka ta'e dubbatama. Boodarra garuu Itoophiyaadhaa ka'ee ardii hundumattuu tatamsa'e. Adunyarratti buna oomishudhaan biyyoota beekkaman keessa Biraazil sadarkaa tokkoffaarra jirti. Biraazilitti aanudhan biyyooni akka Veetinaam, Kolombiyaa, Indoneeshiyaa, Honduraas, Itoophiyaa, Indiyaa, Meeksikoo, Gu'aatimaalaa, fi Peeruun sadarkaa 2ffaa hanga 10ffaatti qabatanii argamu.

Maashinoonni kun jaarraa tokko dursanii kan dhufan turan. Qaamni maashinii kanaa hundi harkaan hojjatamuu qaba ture - maashiniin kun qaama mana kumaatti lakkaawwamu waan qabuuf kuni rakkina guddaa ture. Dhumarratti, mootummaan Biriiten fandii kennuu waan dhiiseef pirojeektiin kun ni dhaabbate. Chaarles Baabeeji anaalitikaal injiini odoo hin xumurin kan hafeef sababa fandii fi siyaasaa qofaaf odoo hin taane, sababa yeroodhaa gara yerootti kompitara bayyee ulfaataa fi xaxamaa ta'e hojjachuuf yaaduu isaati. Boodarra garuu, ilmi isaa Henirii Baabeeji, bara 1888tii anaalitikaal injiinii kan duraan yaaddamerraa salphaa ta'e hojjatee xumure. Faayidaa kompitara kanaas bara 1906tti gabatee hojjachuun agarsiise.
The Manchester Small-Scale Experimental Machine, maqaa masoon daa'ima kan jedhamu, kompitara jalqabaa sagantaa kuufame fayyadamuu. Kompitarri kun Yuunivarsiitii Viiktooriyaa kan Maanchisteritti argamu keessatti Frederic C. Williams, Tom Kilburn fi Geoff Tootilln hojjatame. Kompitarri kun sagantaasaa kan jalqaba Waxabajjii 21 1948titti raawwate. Sadarkaadhuma yeroo isaattu, kompitarri kun akka "xiqqaa fi dubatti hafaa" tti yoo ilaallameyyuu, kompitara hojjatu kan jalqabaa kan wantoota kompitara ammayaaf barbaachisaa ta'an qabu ture. Akkuma Small-Scale Experimental Machine hojjachuun akka danda'amu beekkameen, yuunivarsiitiicha keessatti pirojeektiin SSEM irratti hundaa'un kompitara faayyadamuun danda'amu hojjatu dhaabbate, kompitarri kunis Maanchister Maarki I jedhama.

Bishaan keemikaala beekkamaa ta'e kan lubbu qabeeyyii gosa hundaaf barbaachisaa ta'e dha. Maqaan bishaan jedhuu kan kan fayyadamu gosa bishaan kan dhangala'aa ta'e yokan akkatta isaa dhangala'oo ta'eef. Haa ta'u malee bishaan akkatta jajjaboo(solid) - Cabbii fi akkatta gaazitiin immo hurkaa bishaaniitti jiraachuu ni danda'a. Hamami bishaan hanga teratonnes 1,460 ta'u fulla lafa hanga parsentii 71% ta'u qabata, kan keessaa immo parsentiin 1.6% ta'u lafa jalaa (aquifer) keessatti argama, parsentiin 0.001% ta'u immo qilleensa keessatti akka hurkaa, duumessaa fi Walit-qabama ta'e argama. Bishaan galaana yookan garba keessatti argamu parsentii 97% bishaan fulla lafa yoo qabatuu, cabbiin fixee kaabaa fi kibbaatti argamu parsentii 2.4% fi gossi bishaan lafa kan birra akka lagaa fi haroo immo parsentii 0.025% qabatuu.

Impaayeroonni bubbulan, keessaahuu Biriiten, Poorchugaal, fi Firaansi, lafa bal'aa Afrikaa fi Eeshiyaa sana durayyuu kan keenya jedhanii labsatan, impaayeroonni haara dhufaa jiran kan akka Xaaliyaanii fi Jarmaniis akkuma kana kan godhan, haa ta'u garuu lafti isaanii xiqqaadha. Erga chaansilerii duulloomaa jiru Bismaarki Kaayizer Viilheelmi IIdhaan angoorraa buufamee booda, sirni koloneeffachuu duraan kallattii qabatee deemaa ture tokkichumaan saamicha garadhabaa ta'e. Korri Barliin 1885, kan Biismaarki qajeelfama addunyaalessaa kan ittiin lafa Afrikaa fudhatan hundeessuuf waame, "Impeeriyaalizummaa Haaraa" kana waaltesse. Waraana Firaankoo-Piraashiyaa fi Waraana Guddaa gidduutti, Yuurooppi lafa miliyoona isquweer maayilii 9 (23,000,000 km²) ta'u - kan ballina lafa addunyaa keessaa tokko-shanaffaa ta'u - kolonii isaanii fageenyatti argamutti dabalatan.
Bara 2012 walakkaa maraatoonitiin haala gaaridhan jalqabe, Walakkaa Maraatoonii Hiwuusten irratti sa'aatii riikardii dorgommichaa ta'e 59:22 galmeessun injifate. Ji'a ittaanu Walakkaa Maraatoonii RAK kan dorgome yoo ta'u daqiiqaa lamaan hirrisuun shanaffaadhan xumure. Ji'a Bitootessaa keessa, Walakkaa Maraatoonii Niwuu Yoorki irratti sadaffaadhan xumure, kunis atileetii Itoophiyaa kan biraa Dirribaa Margaatti aane jechuudha. Dorgommii 10K Addunyaa kan Baangaloor irratti gara dhumaa duubatti hafuun sadarkaa afraffaan xumuree medaaliyaa dhabe. Garee Itoophiyaa kan Olompiikii 2012 irratti hirmaatef odoo hin filatamin hafe. Ji'a Adoolessaa keessa Walakkaa Maraatoonii Bogotaa irratti lammaffaa ba'e. Maraatoonii Chikaagoo kan 2012 irratti, Fayyisaan maraatoonidhan sadarkaa gaarii agarsiise – Tsaggaayee Kabbadaa wajjin hanga dhumaatti wal morkuun sa'aatii dhuunfaasaa saffisaa ta'e 2:04:52 galmeessun lammaffadhan xumure. Jalqaba 2013 irratti injifannosaa Walakkaa Maraatoonii Hiwuusten kabachiise. Ji'a tokko booda Walakkaa Maraatoonii RAK irratti afraffaa ba'e. Fayyisaan dorgommii qaxxaamura biyyaa Jaan Meeda moo'achuun dorgommii addunyaaf filatame.

Qurciin waggoottan kumaatamaaf nama miidhaa ture. Dhukkubichii maqaa kana kan argate jecha Latin lepra, jechuun waan jabaataa "scaly", si’a ta’u jechi "Dhukkuba Hansen" ogeessa fayyaa Gerhard Armauer Hansenirraa moggaafame. Namoota qooduun/ofirraa fageessun leper colonies ammallee biyya akka Indiyaa keessatti, kan kumaatama caalan irratti; Chayina keessatti, namoota dhibbatamaan lakkaawwaman irratti; fi Afrikaa keessatti. Ta’us, qoodinis bakka baay’etti dhaabbateera. Qurciin Qoodinsa hawaasummaa waliin seenaa duubaa dhufeen wal qabata, kunis dhukkubsattoonni dursanii akka hin bakkesifannee fi dafanii yaalii hin arganne godhaa jira. Guyyaan qurcii addunyaa warra qurciidhan miidhaman biratti ubannoo uumuuf bara 1954 irraa eegale.
Kompitara baayyee keessatti, ajajni tokkoo tokkoonsaa akka maashin koodiitti kuufama, ajajni tokkoo tokkoonsaas lakkoofsa matasaa qaba (kunis oppereeshin koodi ykn gabaabaatti opkoodi jedhama). Ajajni lakkoofsa lama walitti idaasisu opkoodii tokko qaba; ajajni lakkoofsi akka baayyifamu godhu ammoo opkoodii kan biraa qaba, fi akkaatadhuma kanaan, ajajni kaanis opkoodii qabu. Kompitaroonni baayyee salphaa ta'an ajaja muraasa qofa raawwachuu danda'u; kompitaroonni ulfaataa ta'an garuu ajaja dhibbaan lakkaawwamu raawwachuu danda'u, ajajoonni kun hundi isaanii lakkoofsa addaa mataasaanii qabu. Kuufannoon kompitaraa lakoofsa kuusuu waan danda'uuf, koodii ajajaas kuusuu danda'a. Kunis gara sagantaa guutuun (kan tarree ajajoota kanaa ta'e) tarree lakkoofsaatiin bakka buufamuu danda'a jedhuu fi kompitara keessatti akkuma lakkoofsa kaaniitti hujeeffamuu danda'a jedhutti ol guddate. Yaadni sagantaa fi daata inni irratti hojjatu kuufannoo kompitaraa keessa kaa'uu jedhu bu'uura ijaarrii Voon Newuumaan ykn sagantaa kuufame ti. Yeroo tokko tokko, kompitarri ajajasaa muraasa ykn hunda kuufannoo keessatti, daataa irratti hojjaturraa gara biraa yeroon kaawu ni jira. Kunis ijaarrii Harvaardi jedhamee beekkama, kompitara Haarvaard Maark I jedhamu irraa ka'uun. Kompitaroonni ammayyaa kan ijaarrii Voon Newuumaan irratti hundaa'an saxaxi (design) isaanitiin amala muraasa ijaarrii Haarvaardi of keessaa qabu, kan akka caashii CPU keessatti.

Artisti Usumaayyoon Musaa weellisaa fi qabsaawaa mirga Oromooti. Usmaayyon jiruu fi jireenyasaa keessatti dalagaa aartii inni uummataf kaa‘ee darben yaddatama.

Oliiqaa Dingil lammii Oromoo yoo ta’u, ummata Oromoo naannawa Qeellem Wallaggaa keessa jiraatu jidduudhaa kanneen hidda ja’an Sayyoo warra Laaloorraa dhalate. Qorannoon seenaa hangaa har'aatiin maqaa hadhaasaa beekuun danda'amu baatus maqaansaa guutuun Oliiqaa Dingil Bookaa jedhama.

The district had 75 km gravel and 30 km dry weather roads, a semi-automatic telephone and regular post office. About 4.2% of the rural and 21.2% of the urban populations were supplied with potable water. Springs, wells, ponds and rivers are major sources of drinking water for about 95.8% of the district's total population. Hydro electric light and 3 fuel stations were available at Fugnan-Bira town. Firewood, charcoal, animals dung and agri-wastes are major sources of domestic energy supply in the district. Gursum district had one kindergarten (non-government), 26 elementary, 2 junior and one senior schools, holding 6,569 students 1,752 females) and 240 teaching staffs (75 females) in the indicated year. About 24.4% of the total enrolled students had left the school before the end of academic year. Students' participation rates in elementary and junior secondary schools were 19.8% and 6.0% respectively. Similarly, a health center, 4 clinics and a rural drug vendor with 2 doctors, 5 nurses, a lab technician, 27 health assistants and 12 beds, a veterinary clinic with 7 veterinary personnel and a Commercial Bank were available in the district.
Feyisa Demie. Historical Challenges in the Development of the Oromo Language and Some Agenda for Future Research, Journal of Oromo Studies, Volume 3, Numbers 1 & 2, July 1996

Gubban kessa lafa qoqqodama (layer) lama qaba: kan kessa tokko lithosphere gubbatti argamu yoo ta'u ofii kesssa immo crust fi gubba mantle jabba ofii kessa qaba. Jalla lithosphere immo asthenosphereit argama. Solid ta'ulle, yoo walitti madallan asthenospheriin viscosity fi shear strength diqqa qaba, akkasumas akka fesashi (geological time scalen) gaddii jiggu (lola'u) danda'a. Mantliin jalla kana asthenosphere jalatti argamu garu bayye jabba dha. Haa ta'u malee kuniin waan temprecherii qabana'a ta'ef miti, kuni waan dhibaan gudaan waan jirruf.

Intalli Piyeeri fi Marii Kurii Aayiriin Joliot-Kurii fi abbaan manaa ishii Fireediriik Joliot-Kuriis fiizisistii wa'ee raadiyoo'aktiiviitii qoratan turan. Isaanis Badhaasa Noobelii kan Fiiziksii qorannoo isaanii kanaaf argataniiru.

Baga waggaa haaraa 2015 geessan. Waggaan haaraa kunis waggaa ummatni Oromoo bittaa alagaa of irraa kuffisee bilisummaa fi walabummaa biyyaa isaa qabsoo isaatiin itti gonfatu akka tahu, akkasumas diinni ummatoota cunqurfamoo irratti roorrisaa jiru itti jilbeenfachiisamee, hawwii fi fedhiin ummatootaa itti guutamu akka tahu ABOn hawwa.

Ikkooloojiin (jecha Giriik: οἶκος, "mana"; -λογία, "qorannoo") qorannoo walitti dhufeenya lubbu-qabeeyyii fi naannoo isaaniiti, kunis walitti dhufeenya lubbu-qabeeyyiin waliin wajjin qabanii fi fi naannoo isaanii wajjin qaban qorata.

"Waggaa keessatti yeroo muraasa [Dajjaazmaach itti fufee yoo dubbatu], Shaanqillaa muraasni ooyiruu jirbii muraasa kan ani hundeesse keessa nihojjatu, kunis riqicha Dhedheessaarraa gara kaabaatti maayilii 15 fagaatee argama; garuu karaadhumti gabaabaan kun, akka jecha isaatti, "biyya qamalee fi jaldeessaf qofa mijatu". Gufuu guddaa nu mudatu cimsee yoo dubbatu: leemmana yabbuu, bosona, dhibee qaama oo'isu, fi harkasaa ol kaasudhaan gaarreen hamaa naanoo laga kanaa jiru agarsiise. Yaada biraa yoo kennu, yoo bakka itti Lagni Dhedheessaa fi Lagni Abbayi walitti makaman ilaaluu barbaaddan, Naqamterraa karaa hordofuun gara Najjoo deemudhaan, achii ammas karaa duraan jiru hordofuun gara sana deemun ni dandeessu".

Impayeera Itoophiya (Amaariffa: የኢትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት መንግሥተ, Mängəstä Ityop'p'ya), Abisiiniyaas nijedhamti, impaayera Eertiraa ammaa fi walakkaa gara kaabaa Itoophiya of keessatti qabatudha. Impaayerri kun tilmaamaan 1137 (ka'umsa Zaaguwee) kaasee hanga 1975 mootin fonqolchan hangoorra ari'ametti ture.

Kompitaroonni, sa'aatin elektiroonikii, fi too'atoonnii loojikii saganteeffamu (kan hojii industirii keessa jiru too'atu) sarkiyuutii dijitaalaa irraa hojjataman. Hujeessitoonni asattoo dijitaalaa fakkeenya tokko.
Yeroo Firaansi turetti, Hayileen Maarkisizimii Sooviyeetii fudhatee ture; Rene LaFort akka jedhetti Hayileen miseensa Paartii Koministii Firaansi ture. Waamicha Dargiin Itoophiyaanonni baratan gara biyya isaanitti deebi'anii akka tajaajilan godhe fudhachuun, Hayileen bara 1975 keessa gara biyyaatti achas deebi'e. Nagadee Goobazee, kan achuma Firaansitti barachaa ture wajjin naannoo Yuunivarsiitii Finfinneetti "mana kitaabaa tarkaanfataa" bane; kunis kitaabota Maarkisizim-Leeninizimii lammii biyyaattiitif dhiyeessuf ture. Manni kitaabaa dulloomaa fi dadhabaa ture kun barattootaan guuttame, kitaabonni haaraa dhufan battalumatti gurguramanii dhumu ture.

Erga warri isaa dhumanii booda, Taaddasaan wasiila isaa Beekaatti kan miseensa Arbanyoochi, riphxee-loltoota Xaaliyaanii lolan, turetti dabalame. Boodarras qabamee hidhaan umurii guutuu fi hojii humnaa itti murtaa'ee Moqaadishoo, Somaaliyaatti hidhame. Amma Biriitish bara 1940 Moqaadishoo qabattee bilisa ba'utti achi ture. Taaddasaanis erga hiikkamee booda leenjii waraanaa Keeniyaa deeme fudhatee bara 1941tti Itoophiyaatti deebi'e. Achii gara sadarkaa liyuutenaantiitti ol guddatee Akkaadaamii Waraanaa Hoolotaatti galmaa'e. Achi keessatti akka barsiisaatti yeroo dheeradhaaf tajaajillaa ture.

Dr. Abdulsemed M. Yousuf, Baha Oromiyaa, magaalaa Dadaritti dhalate. Barnoonni, leenjiifi ogummaan ittiin beekkamu wal'aansa fayyaa haatahu malee, hubannoo, leenjiifi ogummaan gara saayinsii afaaniitiin (linguistics) qabu baay'ee nama dinqisiisa. Hayyootaafi beektoota Oromoo seeraafi sirna Afaan Oromoo qu'atanii irgaya qu'annoo isaanii bara 1994 keessa bifa kitaabaatiin maxxansiisanii sabaaf gumaachan. Kitaabni isaan qopheessan 'Serlugaa Afaan Oromoo" kitaaba yeroo duraatiif qormaata karaa saayinsitiin godhameen barreeffame tahuudhaan yaadatama. Kabajaan saba isaaniitiif qabaniifi sabnilleen isaaniif qabu hedduu nama boonsiti.

Busaan (malaria) dhukkuba daddarbaa kan bayyinaan naannoo tiroopikii fi sab-tiropikii kessatti ardii Ameerikaa, Eshiyaa fi Afrikaatti argamu. Dhukubni kun tilmaaman hanga ummata miliyoona 400 ta'u wagga tokkotti kan qabu yoo ta'u, ummatta miliyoona 1 hanga 3 ta'an waggaatti ajjeesa. Ummatni dhibeen kun bayyinaan ajjesus ijolle xixiqqoo Sab-Sahaaraa Afrikaatti argamani.

Baatiriin liid-asidii saamsamaa vaalviin too'atamu (baatirii LAVT) industirii konkolaataa keessatti akka bakka bu'aa seelii jiidhaa liid-asidiitti tajaajila. Baatiriin LAVT akka elektiroolaayiitiitti salfariik asidii akka hin sochoone godhame fayyadama, kunis carra inni dhangala'uuf ykn yaasuuf qabu hirrisuun umurii baatirii sanaa dheeressa. Baatiroonni LAVT elektiroolaayitiin isaanii akka hin sochoone godhu. Akaakun lamaan:
Kompitara ammayyaa hunda keessatti, manneen kuufannoo lakkoofa lamee (binary number) garee biitii sadeeti ta'een akka olkaawutti hojjatame. Baayitiin tokko lakkoofsa adda addaa 256 bakka bu'uu danda'a (2^8 = 256); 0 hanga 255 yookan -128 hanga +127. Lakkoofsa guddaa kuusuuf, baayitiin walitti aananii dhufan baayyee fayyadamna (yeroo baayyee lama, afur ykn saddeet). Lakkoofsi nageetiivii ta'ee yoo barbaaddame, yeroo baayyee akka kompilimeentii lamaatti (two's complement) kaawwamu. Tooftan biraas ni jira, garuu iddoowwan addayaatti fi seenaa keessatti itti fayyadamuun ala gara biraatti baayyee hin mullatu. Yoo lakkoofsaan bakka buufamuu danda'e, kompitaroonni odeeffannoo gosa kamiyyuu kuufannoo keessa kaa'uu danda'u. Kompitaroonni ammayyaa kuufannoo baayitii biliyoonaa ykn tiriliyoona ta'u qabaachuu danda'u.

Yeroo tokko tokko, baayoogaaziin silookseenii qabaachuu danda'a. Kunis kan ummamu yeroo wantoonnii saamunaa fi diterjentii keessaa jiran haala ana'erobiik ta'een tortoranidha. Yeroo baayoogaaziin silookseenii qabu bobeeffamu, silkenii gadi lakkisa; silkeniin kun ooksijiinii ykn albuudota gaazii boba'u kana keessa jiran wajjin ri'aaktii gochuu danda'a. Kuusaan siliikaa ykn siliikeetis qabatu ummamuu mala, akkasumas kaalshiyeemii, salfarii, ziinkii, fi foosfarasii qabaachuu danda'a. Kuusaan albuudotaa adii ta'e kun yabbina miliimeetira baayyee ta'e qabaachuu danda'a; keemikaalaa ykn haala mekaanikaalaa ta'een balleeffamuu qaba. Teknooloojiin ittiin silookseenii fi wantoota biraa baayoogaazii faalan gatii salphaadhaan ittiin balleessan ni jira.

Antiraaksiin dhibee hamaa yoo ta'u kan inni dhufus baakteeriyaa Baasiles Antiraasis (Bacillus anthracis) jedhamuuni. Gosti dhibee kanaa baayyen isaa kan nama ajjeesu yoo ta'u dhibeen kun bineesotaa fi nama qaba. Yeroo ammaa dhukkuba kanaaf talaalliin kan jiru yoo ta'u erga dhibeen isaa nama qabeeyis antiibaayootiiksiidhaan yaalun gosa dhibee kanaa muraasarratti amma tokko ni hojjata.

Aanaa Qarsaa moggaasa maqaa kana kan argaatte barreessan seena kana qoraate tokko ibsutti jechi qarsaa jedhu iddo lagaa Qarsaa jedhamu kan dangaa Gobelle fi Qarsaa addan baasu iddo riqicha bishaan gamaas qarsuu irra fudhatame yaadne jedhuus ni jira. yaadni biraa ammaas moggaasa maqaa kanaatin kan wal qabaaate yeroo lola minilik wajjin calaanqo irrati gaafa godhaamu san dhakaa Qarsaa kan jedhamu ittiin qaraacha akka waan turaanif Maqaan Qarsaa jedhamu moggaafame kan jedhuus ni jira..... aanaa kenyaa teeysuma lafaa diriira kan qabuu yoo tahuu lafaa Investmentiif mijaawa kan qabduu yommuu magaalota umrii wagga dheera kan qabaan keessa isii tokko..baliina seena kana yeroo dhihoo booda barreessa Gutama Mahamad jedhamun isiinif gad dhisaama Inshallaah.

Waan jajjaboo hundi anniisaa hoo'aa(thermal energy) hanga ta'ee of keessaa qabuf, atamiin isaani ni chocho'a. Haa ta'u malee, sochiin kuni xiqqaa fi baayyee jarjaraadha, kanafuu sochiin kunii akkataa hundatti ilalamuus bekamuus hin danda'u.
Kaarteeji warra Roomaatin walitti buutee lolaa turte. Waraana kan sadaffaa fi kan dhumaatin, Waraana Puniikii Sadaffaa (150–146 BC), Room Kaarteejin guutummaan balleessite. Scullard (f. 37, 150, 216) karoora Gaius Gracchus jaarraa 2ffaa DhKD, Julius Caesar fi Augustus giddu-galeessa jaarraa 1ffaa DhKD kolonii Roomaa naannoo sanatti dhaabuuf qaban ibsa. Koloniin kunis dhaabbatee ture, bara Augustus akka magaalaa guddoo Konyaa Room kaan Afrikaa ta'ee tajaajile.

X-rays yokan Rontgen rays kan jedhamu kuni gossa Electromagnetic radiation yoo ta'u, Wavelengthiin issa 10-0.01 Nanometers fi Frequency issa immo 30 hanga 30,000 PHz ta'a. X-rayiin kan fayyadamanif Radiography fi Crystallographyiif. X-rayiin gossa Ionizing Radiation jedhamani jallatti qodama, kanafu bayye sodachisaa dha. Afaan Bayyettin X-rayiin Rontgen radiation jedhama kunis namicha radiation qo'atte Wilhelm Rontgen jedhamu irra ka'unni.

Yoo dhiifama gaafachuun narra jiraate, mana murtii yakka ani hin hojjanneen hidhaa natti murteesse odoo hin taane ummata Oromoo fi waaqayyon gaafadha; ummata Oromoo sababan hacuuccan isaanirra ga'aa jiru ammam hamaa akka ta'e itti himuu dhiisef, kanas kanan godhe saba kaan wajjin waliin jiraachuu akka danda'niif jedhee ta'usaa; Waaqayyoorraa ammoo yoo qabsoon ani mirga Oromoof jecha godhe fedhii dhuunfaa koof jecha ykn beekkamtummaa akka naa dabaluuf jecha kanan godhe yoo ta'e, ummanni biyya kanaa hundi bilisummaadhan, kabajaa fi walqixxummaadhan akka jiraatanif jecha yoon hin goone ta'e Waaqan dhiifama gaafadha."

Maalummaa Aartii Kan Ibsan Keessaa Tokko Diraamadha. Diraamaan Namoota Lamaa Ol Jidduutti Kan Taphatamuudha Kunis Diraamaa Gaddisiisaa,gammachiisaaf Knkf. Fakkeenyaaf Mee Diraamaa Kofalchiisaa Tokko Yaa Ilaalluu,

Kalaqni dhihoo kana dhufe ammoo baatirii elektirooniksii of keessaa qabu kan akka USBCELL baatiriin AA karaa USBtiin chaarjii gochuu nama dandeessisa, akkasumas qarqaba baatirii gamna (smart battery packs) kan too'ataa haalata-chaarjii fi sarkiyuutii ittisaa kan baatiriin sun garmalee chaarjii fixatee akka hin miidhamne ittisu qabu faa dha. Of-gadchaarjessan gadaanaan (OGG) seelonnii lammaffoon odoo gurguraaf hin bittimfamin dura akka chaarjeffaman godha.

Ji'a tokko kaanirraa addaan baasanii beekuf, marsaa addeessi irra jirtu urjii dhahaa wajjin walitti laaluun barama. Gareen urjootaa kun Lami (Triangulum), Busan (Pleiades), Bakkalcha (Aldebaran), Algajima (Bellatrix), Arba Gaddu (central Orion), Urji Walla (Saiph) fi Basa (Sirius) jedhamu.

Gareewwan ummataa Afrikaa Bahaa Jarman keessa jiran gibiraa fi hojii humnaa diqamaa morman. Jarmanoonni bara 1888titti guutummaan ari'amuuf qarreerra turan. Waggaa kudhan booda kolonii kun guutummaan qabatame, garuu "qabsoo dheeraa ture, akkasumas giddu-galli bulchiinsa kan kolonii keessaa buufata waraanaa xixiqqaa ture". Bara 1905tti, fincilli deeggarsa guddaa argate Jarmanoota mudata. Mormiin kun jalqabarratti milkaa'ee ture. Haa ta'u malee, waggaa tokko keessatti, fincillii kun loltuu qawwee maashinii hidhateen deeggaramee too'annoo jala oole. Yaali Jarmanoonni kibba-bahaa Afrikaa qabachuuf godhanis akkasuma mormii jabaan kan mudate yoo ta'u humna waraanatiin akka cabu godhame.
Bara 1482tti, Diogo Cão laga guddaa galaanatti galu argate, mootummaa guddaan Koongoo jedhamus akka jirus bare. Bara 1485tti, laga guddaa kana gara burqaasaatti asii ol deeme qorate.

Waaqoo Guutuu Kadiir Wariyootii fi Huseen Harcummaa futdhatee, Abdullaahii Usmaan, Muussaa Sheekaa, fi Abdurrahmaan Haroo dhaamsa waliin biyyatti ol deebisee gara biyya Sumaalee socho’e. “Ummata keenyaan wal ta’aa, Amaara ofirraa ittisaa, hafuura keenyallee nuhordofaa!” jedhanii Eela Baalantichaatti addaan bobba’uun, bakka bu’oota woraana gosoota: Ajjuurana, Karallee, Gurraa, Garri’ii fi wkf wajjiin walqabatanii Bulahawoon Sommaalee seenan. Warri dhaamsaan biyyatti ol-deebi’ellee, Gannaale Arba-Gabbaa bakka jedhamutti ummata walga’e kan maanguddoonni akka Waaqoo Luugoo, Camarrii Guutuu, Aadam Jiloo, Muussaa Dooyaa, Ibraahim Qurii tii fi kkf keessatti argaman qunnamuun dhaamsa isaanii dabarfatan.

Gadaan kun Birmajii Baarentuu fi Birmajii Booranaa ti. Gadaan Birmajii Baarentuu habashaa Kaabaa akka malee muddee qabuudhan, Dambiyaa rukutee Abooli fi Baahera Nagaash yeroo ajjeesu, Gadaan Birmajii inni Booranaa maqaa Maccaa fi Tuulamaatiin ijaaramee Amaaroota bakka hundaatii ari’ee, lafa fardi isaa seenuu danda’u hundaa qabate. Amaarris gaaratti, hallayyaatti, holqatti galtee dhokatte. “Utuu gaarrii, hallayyaa fi holqi hin jiru ta’ee namni hafu hin jiru jedhe” barreessaan habashootaa Alaqaa Atsimeen.

Sirni Nafxanyaa kan jalqabe, Amaari Oromoo waraanuu dadhabnaan araarfachuu calqabe. Walitti makamuu (wal fuudhudhaan) uummameen kan ka’e Oromoonni Gondarii fi Goojjam keessa jiraatanu Afaani fi Amantaa ofii irraanfachuudhaan kan Amaaraa fudhatan jedhama.

Malli baayyinaan baayoogaazii ol guddisuun ittiin hojjatamu miiccaa bishaanii yoo ta'u kunis gaaziin dhiibbaa guddaa qabu gara tarjaa yaa'uu fi bakka itti kaarbon daayi'oksaayidii fi wantoonni biraa hin barbaaddamne bishaan gara faallaa baayoogaazitti yaa'un qulqulleeffamu dha. Mala kanaan, mitteenii 98% argachuun ni danda'ama, yeroo kanas mitteenii dhibbeentaa 2% gadi qofatu bada. Sirna baayoogaazii ol guddisuu kana hojjisiisuuf humna oomishamu keessa humna amma 3%-6% ta'utu barbaachisa.
Aanaan Jajuu Aanaalee Godina Arsii keessatti Argaman 25 keessaa takka yoo taatu magaalaa guddittii biyattii Finfinnee irraa gara kibbaaatti 182km , Magaalaa Godina Arisii Asallaa irraa immoo gara bahaatti 125km fagaattee argamti. Magaalaa Gudditti Godina Sh/ bahaa Adaamaa irraa gara bahaatti 87km fagaattee argamti. Daanggeeffamaa fi argamni Aanaa Jajuu  Kaabaan ___ Aanaa Boosat  Kibbaan __Aanaa Sudee  Bahaan _Aanaa Martii  Lixaan _Aanaa sireetiin Daanggeeffamati. Bal’inni Lafa Aanichaa : Heektaara 75,200 yoo ta’u kana keessaa  Qonnaaf kan Oolu hek 29017  Bosonaan kan qabame hek 10998 yoo ta’u  Dheeedinsaaf hek 10925  Lafti Bishaanii hek 671 Haalli Qilleensa Aanichaa (Agro- Ecologiin isaa  Baddaan __________ (33%)  Badda Dareen ________ (47%)  Gammoojjiin ________ (20%)yoo ta’u,Baay’ina Ummata Aanichaa 141,252  invastaroonni qonna kuduraa fi muduraa irratti bobba’an fi oomisha habaaboo irratti hirmaatan 19. Hojii dhabeeyyiii 1,220f dhaabbiidhaan hojii kan uumaniif yoo ta’u, namoota 5,000 oliif immoo yeroof carraa hojii uumaniifii jiru.  Jallisiin Tibilaa kan Heektaara 5000 ol misoomsaa jiru anaa kana keessatti argama. jallisiin aadaa, paampii fi jallisiin hammayyas nijira.  Daandiin Arbooyyee Adaamaa fii Daandii Gandootaa fi gandoota walqunnamsiisu Daandii cirrachaa km 108 ta’u diriiree jira.

Seena Oromoo keesati jabana xibbaa-xibboo jedhame kan beekamu bara sirni gadaa laafatee gadaan lagati gale,bara abbootiin gadaa aangoo irra umurii isanii turfachuuf yaalii gochaa turan,bara Oromoon diinati duulu dhiisee ufii woltti garagalee wol loluu jalqabe, Bara beekan walaala ta’e,bara walaalan beeka ta’e,bara jaarsii ijjoollee ta’e,bara ijjoollee jaarssa ta’e,bara gootnii dabeessa ta’e dabeesii immo goota ta’e fi bari safuun bade bara xibbaa-xibboo jedhamee beekama.

Baqqalaan sochii siyaasaa ifatti kan jalqabe bara 2009 miseensa WFDO ta'udhan ture. WFDO keessattis miseensa koree hojii-raawwachiiftuu fi hoogganaa hariiroo uummattaa ture. Filannoo Itoophiyaa kan bara 2010 irrattis hirmaatee ture, garuu hin moone. Erga WFDO fi Kongiresin Ummata Oromoo bara 2012 walitti makamanii booda, Baqqalaan oduma mana hidhaa jiruu itti aanaa hoogganaa ta'udhaan filatame.

Harbuu_Cululleetti barattee. Akkasuma qormaata biyyooleessa qabxii gaarii fiduun yuunivarsiitti # Maddaa_Walaabutti rammadamtee. Tigist waggaa 1ffaa yuunivarsiitti maddaa_walaabutti osoo barachaa jirtuu FDG gaaffii mirgaa barattoota oromoo Ebla 28,2014 kaasaniin wal-qabatte rasaasa diinan wareega lubbuu saba oromoof jecha kafaltee.

Luba Guddinaa Tumsaan bara 1929 Wallagga keessatti iddoo Boojjii jedhamutti dhalatan. Luba Guddinaan obboleessa waa'ee Oromootif wareegame Baaroo Tumsaa jedhamu qabu.

Zelalem Tesfaye Sirna. Ethiopia: When the Gadaa Democracy Rules In A Federal State: Bridging Indigenous Institutions of Governance to Modern Democracy. Masters of Philosophy, University of Tromsø, 2012

Dhahaan Booranaa ji'oota 12 qaba. Dhahaan addeessarratti waan hundaa'uf, ji'a tokko keessa guyyoota 29.5 qabata. Kunis waggaa keessatti guyyaa 354 ta.a.
Dr Hayileen qubee Afaan Oroomoo uumuu keessatti ga'ee guddaa qaba. Yeroo Yuurooppi jiru, Hayileen miseensa garee barattoota Oromoo kan qorannoorratti xiyyeeffatu fi kan Garee Qorannoo Barattoota Oromoo jedhamuu ture. Gareen qorannoo kun barattoota Oromoo biyyoota akka Firaansi, Jarmanii, Iswiidin, Tokkummaa Sooviyet, Hangaarii fi Yugoslaaviyaa keessa jiraatan hammata. Gareen kun Afaan Oromoo afaan barreeffamaa akka ta'uf qorannoo bal'aa godhe. Haaluma kanaan, gareen kun bara 1972 barruu qorannoosaa kana kan Languages in Ethiopia: Latin or Geez for Writing Afan Oromo, Tatek, 1972 maxxanse. Barruun kunis Afaan Oromoo qubee Laatiniitin barreessun filatamaa akka ta'ee seera ittiin Afaan Oromoo Laatiniidhan barreeffamu bu'uura kan kaa'e ture. Qorannoo kanarratti Dr Hayileen gumaacha guddaa qaba.

Yeroo Waraana Addunyaa II, Biriitishoonni Bletchley Park ergaa iciteeffame kan Jarmaniin ergitu cabsuun milkaa'an. Maashiniin iciteessaa Jarmanii, Enigmaan, jalqaba meeshaa elektiroo-makaanikaalii ta'e kan boombe jedhamuun cabsuun yaalame. Garuu, maashinii Jarmanii Loorenzi SZ 40/42 kan sanarraa xaxaa kan ta'e, kan walqunnamtii waraana olaanaaf fayyadaman, Maksi Niwumaan fi gareen isaa Filaaworsi maashinii Kolooses jedhamu akka hojjatu muudani. Filaaworsis Guraandhala 1943 jalqabee Koloosesii jalqabaa saxaxuu fi hijjachuuf ji'a kudha tokko itti fudhate. Mudde 1943 akka seeran hojjatu erga ilaallamee booda, Koloosesiin sun gara Bletchley Park akka dhaquuf fe'ame gaafa Amajjii 18 1944 erga achi ga'ee booda Guraandhala 5 ergaa iciteeffame kan jalqabaa cabse.

Gootota woraana Minilik ummatarratti bane kana ofirraa qolachuuf waraana geggeessee duule tokko Bakar Waareeti. Bakar Waaree hoogganaa woraana Raaba Doorii ture.

Bara 1991/1992 yeroo ABOn Mootummaa Ce’uumsa Ithiopiya keessa jiru, waajjiroonni ABO bakka adda addatti yeroo banaman, hoggantonni ABO fi Koloneel Alamuu bakka hedduu deemanii ummata isaniif ibsa kennaa turaniiru. Baatii Onkoloolessa bara 1991 waajjirrii ABO Yeroo Jalduutti banamu, Koloneel Alamuu fi namoonni bebbeekkamoon ABO fi bakkoota biroo irraa argamaniiru. Waliga’ii kana nama qindeesse keessaa nama tokko waanan ta’eef Ummani Anaa Jalduu, Ginddabaratii fi Meettaa Roobii hedduminan akka argaman irratti hojjatameera.

Seelii-walakkaan tokko humna elektiroomootivii (electromotive force - emf) qaba, kunis dandeettii inni karantii elektirikii keessoo seelii irraa gara duuba seelitti oofuf qabuun murteeffama. emf dhugaa garaagarummaa emf walakkaa-seelii lamaani ti. Kanaafuu, yoo elektiroodonni emf