Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Күйгөн ырларында бозойдун, селкинин сүйгөнүнө жетпей арманда калган кусасы, өкүнүчү, ички муңу-зары муңканган, обондо ырдалган. Күйгөн ырларынын жаратуучулары карапайым калктын арасынан чыккан ырга шыктуу уландар, кыздар, төкмө акындар, ырчылар ж. б. болушкан. Залкар обончу, төкмө акын Боогачы Күйгөн ырларынын атасы аталган. Анын 1927-ж. «Күйгөн» аттуу жыйнагы Фрунзеден араб тамгасында басылып чыккан.

Калкы - 369 киши(2013-ж.). . Аянты - 8,43 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 13 0 54 002. Муниципалитеттин башчысы — Фолькер Клемц.

Шпардорф - Германиянын [[Бавария|Бавария Жериндеги] шаар. Эрланген-Хёхштадт районуна карайт. Орто Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 1924 (2013-ж.). Аянты – 3.22 км2.

Гардэн Сити (Миссури) (англ. Garden City) — Миссури штатынын Касс округуна караган АКШ шаары. Шаардын аянты — 4.5 км². FIPS коду — 29-26434.

Жеңүүчүлөр: М. Хахаров, А. Дөңбаев жана Б. Базаргуруев (Кыргызстан), Р. Марцинкевич (Польша), А. Сватковский, Карбагай (Казакстан), А. Присяжнюк (Өзбекстан).

Вона — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Летняя дарыясынын оң жээгинен 18 алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.

Түк узун жана кыска болот. Чач, сакал, мурут, колтуктагы жана жыныс органдарынын тегерегиндеги жүн — узун, кирпик, каш — кыска. Ал эми майда түк бүт денени каптап турат.

Ладелунд (нем. Ladelund) — Германия Федеративдик Республикасынын Шлезвиг-Гольштейн жеринде жайгашкан муниципалитет. Түндүк Фризия районуна кирет.

ArNH2+HNO2+ HCI  ArN2+ CI- + 2H2O Ушундай эле шартта экинчилик ароматтык А. N-нитрозаминдерге айланат. Алифаттык биринчилик жана экинчилик А. СI2 жана Br2 менен аракеттенишип, N-галоген орун алмашкан туундуларын пайда кылат Биринчилик А. фосген COCI2 менен изоцианаттар RNCO же мочевина суутек эки атому орун алмашкан туундуларын NH2CONR2, экинчилик А - суутектин төрт атому орун алмашкан туундуларын R2NCONR2 берет. Биринчилик А. альдегиддер менен азометиндердин (Шиффтин негиздери) пайда болушу менен оңой аракеттенет, мис., С6Н5СНО+H2N-C6H5C6H5CH=N-C6H5+ H2O Ө. ж.-да аминдерди негизги синтездөө жолдору:

Саясий система өзүн-өзү тескөөнүн белгилерине ээ. Системанын кирүүсүнө социалдык-саясий импульстар келип түшөт.а) талап, б. а. Жарандык саясий, экономикалык, социалдык, руханий ж. б. кызыкчылыктарын жана күткөндөрүн чагылдыруучу маалыматтар;б) колдоо, б. а. саясий системанын ишмердүүлүгүн айкын аракет, билдирүү же унчукпастан макул табуу менен колдоо көрсөтүү;в) жашап жаткан, жок болуп бараткан же пайда болуп жаткан социалдык күчтөрдүн активдүү же пассивдүү каршы аракеттери;г) Саясий системанын өзү тарабынан, анын башкаруучу элитасы тарабынан иштелип чыккан «ички» импульстар (элде жактырылуучу же жактырылбоочу). Саясий системанын бул импульстарды кайра иштетет: өзүнүн чыгуусунда колдойт, же басат, же жок дейт, же нейтралдуу мамиле жасайт. а) саясий чечимдерди, б) саясий аракеттерди; в) кайра жаратуу импулсун, б. а. системанын кирүүсүнө түздөн түз түшүүчү саясий акцияларды берет.
Эл аралык эсептешүү акча бирдиги - жасалма ойлоп табылган акча бирдиги; бул бирдик ар кайсы өлкөлөрдүн валютасын салыштырып өлчөй турган жана алардын ортосундагы пропорцияны чыгара турган шарттуу өлчөмдүн масштабын түзүүгө багытталган.

Эсептерди жабуу – мамлекеттик бийлик органдары тарабынан банк эсеп ээлерин каражаттарын эркин пайдалануу укугунан ажыратуусу. Белгилүү экономикалык же саясый максаттарга жетишүү үчүн ишке ашыралат. Алардын 3 түрүн бөлүп көрсөтүүгө болот: башка өлкөгө экономикалык санкциялар; волюталык жана кредиттик чектөөлөр; сот органдарынын эсеп ээсине коюлган доо боюнча чечимдери. Э. ж. толук жана жарым-жартылай болушу ыктымал. Адатта, толугу экономикалык санкция катары (негизинен согуш учурларында же саясый катуу каршылашуулардын кырдаалында), жарым-жартылайы – капиталдын чет жакка агууларын кармоо максаттарында пайдаланылат.

Акчий-Кара-Суу көрүстөндөрү - биздин заманга чейин 6-4-кылым - биздин замандын 1-5-кылымдагы сак жана гунн урууларына таандык археологиялык эстелик. Кетмен-Төбө өрөөнүндөгү, азыркы Токтогул суу сактагычынын алдында калган Акчий-Кара-Суу кыштагынын ордунда жайгашкан. Мүрзөлөр төрт чарчы келип, тереңдиги 2 м болгон. үстү устундар менен кыналып, таш же топурак менен бастырылган. Алардан карапа, айнек идиштер, көп сандаган асемделген алтын жана күмүш буюмдар (шакек, сөйкө, медальон, скиф-сибирь айбанаттар стилиндеги сүрөттөрү бар буюмдар, коло мончоктор, тогоолор, күзгүлөр, ошондой эле канжар, кылычтын сыныктары, сооттор, жебелер, жаанын бөлүктөрү), айрымдарынан арча табыт табылган. Көрүстөнгө коюлган адамдардын сөөктөрүнө караганда ошол доордогу адамдар антропологиялык жактан монголоиддик аралашмасы бар европеоид тибине кирген.

Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча:

1966-жылы М.Күрөңкеев атындагы Кыргыз мамлекеттик музыкалык-хореографиялык окуу жайында окуп, ошону менен бирге №6 балдардын музыкалык мектебинде иштеп, өздүк чыгармачылык кружокторун жетектеген. 1976–1981-жж. Б.Бейшеналиева атындагы Кыргыз мамлекеттик искусство институтунда окуган. 1980-жылдан Кыргыз ССРинин Маданият министрлигинин илимий-методикалык борборунун музыка жана фольклор бөлүмүнүн башчысы, 1986–1998-жж. Биринчи Май районунун Балдар чыгармачылыгы жана жаштар үйүндө «Алтын балалык» ыр-бий ансамблинин көркөм жетекчиси жана дирижеру, 1998-жылдан П.Шубин атындагы балдар музыкалык мектебинде окутуучу жана элдик аспаптар оркестринин жетекчиси, 2006-жылдан Кыргыз мамлекеттик циркинин оркестринде башкы дирижеру.

Манъяга (Ману-Яга) — Орусиядагы дарыя. Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Баренц деңизи орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
«Кожожаш» эпосунда да эркин күйөө тандоо идеясы айтылат. Бирок, мында мотив башкачараак талкууланат. Каракожонун кызы Зулайка Кожожаш мергенди жактырып баш кошот. Зулайканын Кожожаштын жаман кийимине карабай, адамдык сапатына карап мамиле кылууга жасаган аракети, «чарыкчанга тийди деп, чапаны жокту сүйдү деп», — кээде бир акылы тайкы мырзалардын ушагы, таптык жиктелүү ачык көрүнүп, социалдык карама-каршылык тереңдеп турган учурду көрсөтөт. Кандын кызы Зулайканын көп адамдын ичинен карапайым мергенди жактырышы, ага чын берилген татыктуу жар болушу аркылуу элдин адамгерчилик, карапайымдык жөнүндөгү түшүнүктөрүнүн элеси берилген. Эпостун өзүндө да Күлайым менен Зулайканын эркин жар тандоо үлгүлөрүнөн бардык адам бирдей, аял менен эркек тең деген демократтык көз караштын жыйынтыгы чыгарылган.

Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Кама бассейндер округу жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сим дарыясы башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Белая, дарыя бассейни — Кама.

Неоклассицизм (франц. neo-classicisme) – антикалык мезгилдин, Кайра жаралуу доорунун жана классицизмдин классикалык традицияларынын негизинде 19-кылымдын 2-жарымында – 20-кылымдарда пайда болгон көркөм агымдардын жалпы аталышы.

Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.

КР ИИМдин БЖММ түзүлгөндөн бери КР ИИМдин ички аскерлеринин жана катардагы органдардын бөлүмдөрү үчүн жогорку квалификациядагы кызматкерлерди даярдоодо жана кайрадан даярдоодо бир кыйла тажрыйба топтолду.

Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.

Россия, Австрия жана Пруссия 1794-жылдагы Польша көтөрүлүшүнө байланыштуу Польшаны үчүнчү жолу бөлүүгө 1795-ж. 13(24)-октябрда кол коюшкан. Ал боюнча Россияга Буг д,— Немпров — Гродно — Неман д. чегинин чыгышындагы жерлер, Австрияга — Краков, Сандомир, Люблин воеводду­гу ж. б., Пруссияга Мазовец воеводдугунун көп бөлүгү (Варшава менен кошо) ж. б. өткөн.

1925-жылы банкротчулук алдында турган Warner Brothers компаниясы опурталдуу ишке - үн коштоосундагы проектке бел байлайт. 1926-жылы Warner Brothers музыкалык номерлерден турган бир нече үндүн коштоосундагы фильмдерди чыгарат, бирок анчейин ийгиликтүү боло алган эмес. Алар ийгиликке «Джаз ырчысы» фильми менен гана жетише алышты. Фильмде Эл Джолсондун аткаруусундагы бир нече музыкалык номерлер жана анын кыскача репликалары чагылдырылган. жаз ырчысы» фильминин бет ачаар күнү болгон 6-октябрь [[1927-жыл] үндүн коштоосундагы фильмдин жаралган күнү болуп эсептелет.
Литва аймагындагы археологиялык эстеликтер таш дооруна таандык (биздин заманга чейин 11–10-миң жылдык). Калк уруулук түзүлүштө жашап, аңчылык, балыкчылык менен оокат кылып, таш, сөөк куралдарды пайдаланышкан. Биздин заманга чейин 2-миң жылдыкта мал чарба, дыйканчылык менен кесиптенген балтика урууларынын ата-бабалары Литва аймагына отурукташкан. Биздин замандын башында уруу жамааты бузулуп, 5–6-кылымда уруулук байланыш аймактык байланыш менен алмашылган, мүлк теңсиздиги жана жеке менчик пайда болгон. 12- кылымдын аягында Литвада алгачкы княздыктар (Лиетува, Делтува, Дайнава, Судува, Скалва, Нальшя, Каршува, Упите жана башка) пайда болуп, кошуна аймактарга кол салып турушкан. 13-кылымдын башында Лиетува, Нальшя, Дельтува, Нярис, Жемайтия жана башка аймактар камтылган жалпы литвалык конфедерациянын түзүлүшү бирдиктүү мамлекеттик бийликтин калыптанышына түрткү болгон. 13-кылымдын аягынан 14-кылымдын аягына чейинки мезгилде Литва мамлекети орус жерлерин каратып, өз аймактарын кеңейтүү менен Литва улуу княздыгы (ЛУК) орногон. Ушул учурда немис рыцарларынын Литва жерин басып алуу жортуулу башталып, алар менен күрөш 200 жылдан ашык убакытка созулган. 1387-ж. Литва католик динин кабыл алган. 1410-ж. 15-июлда Грюнвальд салгылашында (1410) Л. менен Польшанын бириккен күчү Тевтон орденин талкалаган. 1569-ж. Люблин униясы түзүлүп, натыйжада Литва менен Польшанын бирдиктүү мамлекети – Речь Посполита пайда болгон. 15-кылымдын ортосунда Улуу князь совети Пандар радасына айланган. 16-кылымдын башында Пандар радасы менен Сейм мамлекеттин башкы органы болгон. 17-кылымда Литва Польша-Швеция согушуна жана Россияга каршы поляк интервенциясына катышкан. 1795-ж. Речь Посполита үчүнчү жолу (буга чейин 1772-, 1793-ж. Россия, Пруссия, Австрия тарабынан бөлүнгөн) бөлүнүп, мамлекет катары жашоосун токтотушуна байланыштуу Литва Россияга кошулуп, алгач Виленск, кийин Литва губерниясы (1796) түзүлгөн. 1801-ж. император Александр Iнин указы менен Литва губерниясы Литва-Виленск (1840-жылдан Виленск) жана Гродненск губернияларына бөлүнгөн. 1812-ж. июнда Наполеон I Литва губернияларын басып алып, Литва княздыгын (курамына Виленск, Гродненск, Минск губерниялары жана Белосток облусу кирген) түзгөн. 1812-ж. декабрда Литва княздыгын орус аскерлери басып алган. 1831-ж. мартта Литвада орус бийлигине каршы көтөрүлүш башталып, бирок ийгиликсиз аяктаган. 19-кылымдын аягы – 20-кылымдын башында Литванын коомдук-саясий абалы өзгөрүлө баштаган. 1887-ж. Литвада алгачкы социал-демократиялык кружок, 1896-ж. Литва жумушчулар союзу жана Литва социал-демократиялык партиясы (ЛСДП), 1905-ж. Литва дыйкандар союзу жана башкалар түзүлгөн.

Дезинфекция станциясы - жугуштуу ооруга чалдыккандарды эвакуациялап, акыркы жана алдын алуу дезинфекция, дезинсекция, дератизация иштерин жүргүзүп, эпидемия чыккан жердеги дезинфекциянын сапатына көз салуучу санитардык жана эпидемияга каршы мекеме.

Калкы - 4851 киши(2013-ж.). . Аянты - 17,61 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 07 3 40 054. Муниципалитеттин башчысы — Сигрун Клотц-Бишофф.

Калкы - 1475 киши (31-декабрь, 2006-жыл). Болжолдуу аянты - 14,73 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 15 0 85 345. Муниципалитеттин башчысы — Уве Луц.
Калып:Елді мекен Хаусхам (нем. Hausham) — Германия Федеративтик Республикасынын Баварияжеринде жайгашкан муниципалитет. Жогорку Бавария административдик округуна карайт. Мисбах районуна кирет.

1797-ж. 15(25)-январда Россия, Авст­рия жана Пруссия ортосунда түзүлгөн конвенция Речь Посполитаны бөлүүнү бекемдеп, анын мамл. өз алдынчалыгынын калдыктарын жойгон.

дейт. Демек, акындын бул ырдагы эскертүүсүнө караганыбызда анын жаш кезинен эле ыр чыгарып, казал жазууга киришкенин көрөбүз. Токтораалы Талканбаедин чыгармачылыгы Октябрь революциясына чейин башталгандыгын анын айрым чыгармалары да ачык далилдейт. Мисалы, кожо – молдолорго арналып жазылган ыры, автордун эскертүүсүнө караганыбызда, 1990 – жылы жазылган. Бирок, тилекке каршы, Т. Талканбаевдин Октябрь революциясына чейин жазылган ырларынан ушул чыгармадан башкалары бизге жеткен жок. Азыркы биздин колдогу ырлары дээрлик Октябрь революциясынан кийин автор тарабынан кагазга түшүрүлүп, 20 – жылдарда республиканын билим комиссиясына тапшырылган, айрымдары ушул жылдардын аралыгында “Эркин Тоо”, “Кызыл Кыргызстан” газетасында, акын ырчылардын ырларына арналган эң алгачкы “Кызыл гүл” аттуу жыйнактары жарык көргөн Токтораалы Талканбаевдин ырларынын көпчүлүгү да 20 – жылдарда жана 30 – жылдардын баш ченинде жазылгын. Чыгармаларынын мазмунун ошол мезгилдеги окуялар, социалисттик курулуштун түрдүү процесстери түзгөн. Бул жылдары эзүүчү таптар кылымдар бою караңгынын торунда оор түйшүктөрдү тартып келген эмгекчилердин аң - сезидеринин али төмөндүгүнөн, учурдагы окуялардын маанисине жеткилең түшүнбөгөндүктөрүнөн пайдаланышып, аларды өз таасиринде кармоого, Совет бийлигине каршы курал кылып колдонууга аракеттенишкени белгилүү. Ушул айыгышкан жылдары айланасындагы окуяларга туура ба берип, өз чыгармасында баарынан мурда эзүүчү таптардын талоончулук саясатын айгинелөөгө умтулду. Т. Талканбаев ар дайым өз элинин тилегин тилеп, оюн жактаган чындыкты бетке айткан акын болгон. Ал кожо – молдолор сыяктуу дин өкүлдөрүн өтө жек көргөн. Алардын жүрүм – турумдарын көп сынга алган. Т. Талканбаев жалаң өз элинин оозеки чыгармачылыгы менен гана эмес, башка чыгыш элдеринин адабияты менен да тааныш болгон. Анын ырларынан араб, фарсы, өзгөчө казак адабиятынын айрым белгилери, таасири ачык сезилет. Акындын көп ырлары “Кыргыз тили менен өлөң”, “Аз гана өлөң” деп атаганындай казак элинин адабиятында кеңири кездешүүчү өлөң формасында жазылган.

Калкы - 534 киши(2013-ж.). . Аянты - 4,55 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 07 1 43 078. Муниципалитеттин башчысы — Вальтер Шиндлер.

Чурку — ички органдардын, ткандардын өз ордунан жылып тубаса же кийин (операция, травмадан) пайда болгон тешиктер аркылуу теринин астына дөмпөйүп чыгышы.

Өкмөттөр аралык эларалык уюмдар – эларалык келишимдин же башка уюштуруучу актынын негизинде, өкмөттөрдүн белгилүү бир эларалык маселелерди чечүү боюнча аракеттерин координациялоо жана аркыл социалдык түзүлүштөгү мамлекеттердин ар тараптуу кызматташууларын өнүктүрүүгө өбөлгө болуу максатында түзүлгөн мамлекеттердин туруктуу бирикмеси. Эларалык уюмдардын баардык белгилерине ээ. Ө. а. э. у. бүткүл дүйнөлүк (БУУ, ЮНЕСКО, ЭЭУ, ЭЭББ, ЭДУ ж. б.) жана аймактык (ЛАГ, ОАЕ ж. б.) болуп бөлүнөт.
Базистик сорт (марка) – 1) болочок (фьючерс) бүтүмдөрдүн негизин түзгөн товар сорту (маркасы). Болочок (фьючерс) баа биржаларында келишим базасы адатта товарлардын кеңири таралган сортторунун (маркаларынын) эсебинен кеңейтилет да, базистик сорттун наркына ар кандай кошумча же төмөндөтүлгөн баалар коюлат; 2) келишимде үлгү катары каралган товар сорту.

Магниттик тешилүү – магнит талаасында металлдагы электрондордун өткөрүмдүүлүктүн классикалык орбиталарынын биринен экинчисине туннелдик өтүшү.

Термодинамика экинчи башталышы. Анын эмпирикалык негизделишин Клаузиус төмөнкүчө формулировкалаган: аз ысытылган нерседен көп ысытылган нерсеге жылуулуктун өзүнөн өзү өтүүсү мүмкүн эмес. Томсон жана Планк формулировкасы: жылуулук резервуарын муздатуу менен гана механикалык жумушту жасай турган мезгилдүү иштетүүчү машинаны куруу мүмкүн эмес (экинчи түрдөгү түбөлүк кыймылдаткыч мүмкүн эместик принциби). Бул эки формулировканын жалпылыгы аз, бирок чындыгында алар эквиваленттүү. Томсон жана Планк постулаты б-ча, жылуулукту жумушка айландыруучу мезгилдүү иштөөчү машина, жумушчу зат (мис., суу буусу) ар кандай темп-радагы эки жылуулук резервуары ортосунда айланып жүрүүчү процессти жасаганда гана иштейт. Ал көп ысытылган резервуар (ысыткычтан) Q1-жылуулук санын алат да, өтө муздак резервуарга (муздаткычка) Q2 санын берет, Q1-Q2 айырмасы жумушка айланат. Ошондуктан айланма процесс (Карно цикли) пайдалуу аракет коэффициентин (ПАК) төмөнкү катыш менен аныктаса болот: (1) Клаузиус постулатынан Карно теоремасы келип чыгат: кайталанма цикл пайдалуу аракет коэффициенти жылуулук резервуарынын темп-раларына гана көзкаранды болуп, жумушчу нерсеге көзкаранды эмес. Томсон көрсөткөндөй, Карно теоремасы термодинамикалык же абсолюттук температураны аныктоодо колдонулушу мүмкүн: (2) Темп-ралык шкаланы алуу үчүн нормалдуу басым астында (1 атм), суунун эрүү жана кайноо темп-ралары ортосундагы кайталанма циклди карашат жана темп-ралык интервалды 100 бирдикке бөлүшөт: (3) өлчөөлөр Х=273,15оК берет. Ошентип темп-ралар абсолюттук шкаласы же Кельвин шкаласы түзүлгөн. Эгерде (2) теңдемеде жылуулукту белгилери менен жазса, анда Кельвин теңдемеси үчүн төмөнкү теңдеме туура келет: (4) Эгерде Р-V координатада ар кандай кайталанма циклди карасак, анда аны Карно чексиз кичине цикдери суммасы катары көрсөтүүгө болот. Ошондуктан төмөнкү катыш сакталышы керек: (5) Эгерде dS= (6) чоңдугун киргизсек,анда (5) теңдемеден dS- дифференциал, ал эми S-абал функциясы экендиги келип чыгат. Бул абал функциясын Клаузиус системанын энтропиясы деп атаган. Ошентип абс. температура dQ толук эмес дифференциалынын интегралдык бөлүмү болуп саналат. Бул ырастоо кайталанма процесстер үчүн термодинамика экинчи башталышынын математикалык формулировкасы болуп саналат. Аныктамадан энтропия турактуу мааниге чейин эсептелинишин мүмкүн экендиги келип чыгат.

Калкы - 994 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 15.63 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 09 3 75 153. Муниципалитеттин башчысы — Рихард Виттль.
Боз-Кемпир, софора (Sophora) өсүмдүктөрдүн чанактуулар тукумундагы дайым жашыл, анча чоң эмес дарак же бадал. Жалбырагы татаал канаттай. Гүлү сары, саргыч, агыш, сыякөк түстө, чачы же шыпыргыдай топгүлдүү. Чанагы цилиндрдей же төрт кырдуу. Май айында гүлдөп, мөмөсү августта бышып жетилет. КМШ өлкөлөрүндө 6 түрү бар. Гриффит Боз-Кемпир Кыргызстанда Разансай капчыгайында, Эчкилүү-Тоодо гана сейрек кездешкендиктен Кыргызстандын Кызыл китебине катталган. Япон Боз-Кемпир Кыргызстанда кооздук үчүн өстүрүлөт. Фергана тоолорунда жапайы түрү өсөт. Суукка чыдамсыз. Уулуу өсүмдүк. Андан дары, инсектициддер, боёк алынат.

Диалектикалык материализм - «Марксизмдин философиялык окуусу жана коммунисттик партиялардын дүйнөгө көз карашы» (советтик философиялык аныктамадан). Диалектикалык материализм жана анын негизги принциптери 19-кылымдын 40-жылдарында К. Маркс менен Ф. Энгельс тарабынан түзүлүп, В. И. Ленин аны андан ары өнүктүргөн. Диалектикалык материализм бирден-бир жеткилең иштелип чыккан философиялык система деп эсептелинген. В. И. Лениндин сөзү менен айтканда, марксизмдин философиясы Диалектикалык материализм немис классикалык философиясына, айрыкча, Л. Фейербахтын материализмине, филос. теориянын туу чокусуна жеткен Гегелдин улуу диалектикасына таянган. Табият таануу илимдери жаатындагы улуу ачылыштар (энергиянын сакталуу закону, клетканын ачылышы, Дарвиндин эволюциялык теориясы), коомдук өнүгүүнүн индустриялык баскычка өсүп жетилиши, тарыхый жана социалдык изилдөөлөрдүн деңгээли турмуш алдыга койгон орчундуу, түпкү болмуштук маселелерге жооп бере ала турган жаңы, чыныгы илимий теорияны иштеп чыгуу милдети дүйнөлүк коомдук ой-пикирдин алдына курч коюлган тарыхый чакырык Диалектикалык материализмди турмушка алып чыкты,делет марксизм тарыхынын баянында. Диалектикалык материализм теориясынын ырастоосуна ылайык, материя дүйнөнүн жападан-жалгыз негизи, чордону. Ал эми аң-сезим болсо, анын касиети. Дүйнөнүн кыймылы жана өнүгүшү, Диалектикалык материализм окуусу көрсөткөндөй, анын ички карама-каршылыктарынын натыйжасында, башкача айтканда карамакаршы жактардын биримдиги менен күрөшү, сандык өзгөрүүлөрдөн сапаттык түргө өтүү, танууну тануу (үч баскычтуу өнүгүү: тезис антитезис-синтез) сыяктуу бүт баарына жалпы таандык мыйзамдардын негизинде жүрүп турат. Диалектикалык материализмдин предмети жалпылык жана жекелик, маңыз жана көрүнүш, мазмун жана форма, бүтүн жана бөлүк, себеп жана натыйжа, мүмкүндүк жана чындык, зарылдык жана кокустук сыяктуу категорияларында ачылат. Диалектикалык материализмдин эң маанилүү принциби тааным теориясы: жаратылыштын өнүгүү, өсүү мыйзам ченемдүүлүктөрүнө ойлоонун (ой жүгүртүүнүн) өсүп-өнүгүү тенденцпяларынын дал келишин, болмуш менен ойломдун мыйзамдарынын бипбирдейлигин көрсөтөт.
Көз боочу (фокусчу– иллюзионист) – көрүүчүнүн көңүлүн алаксытып – чыныгы нерсени бурмалап ишендирүүгө машыккан эстрада жана цирк артисти. Ар кандай буюмдарды көз көрүнөө жок кылып же жоктон бар кылып – «таң каларлык» кубулуштардын пайда болуусуна ишендирүү үчүн алар көбүнчө байкалбаган кыймыл-аракет жасап – айрым учурда татаал аппараттарды жана механизмдерди пайдаланышат. Көз боочулардын айрым номерлери химия – физика закондорунун жардамы менен көптөгөн адам – айбанат катышкан театрлашкан программа түрүндө да көрсөтүлөт. Көрүнүктүү орус Көз боочулары: Э. Кио – А. Акопян – Кыргызстанда Ф. Мукушева.

Левират (латын тилинен levir — күйөөсүнүн бир тууганы, кайнага, кайни) — бүлө, нике мамилелериндеги жесир калган аялды кайнисине же кайнагасына, же өлгөн күйөөсүнүн жакын туугандарынын бирине алып берүү салты. Дүйнөнүн дээрлик бардык элдеринин, алардын ичинде кыргыздардын да турмушунда орун алып келген салт. Адатта кандайдыр бир кырсыктан, оорудан эри каза болуп жаш аял жесир калса анда ал бир нече убактан кийин (адатта кара ашын берип, кийимин алмаштыргандан кийин) бир тууган кайнисине тийген (кайнисинин чоң кичүүлүгү эске алынган эмес). Бул салт патриархалдык, уруулук-жамааттык мамилелерден келип чыккан. Калың төлөнүп (ага бүт уруу, жамаат мүчөлөрү катышкан) алынгандан кийин аял киши толугу менен башка уруунун карамагына өткөн жана андан чыга алган эмес. «Чыккан кыз, чийден тышкары» деп төркүндөрү да кабыл алган эмес. Сагымбай Орозбаковдун вариантында кытай мамлекети кыргыздарды бөлүп кеткенде Алтайга барганда Жакыптын Чыйыр деген агасы өлгөн. Чыйырдынын Шакан аттуу (кийин Шакан аты унутулуп Чыйырды аталып кеткен) аялын Жакыптын алышы Л. салты менен байланыштуу. Ошондой эле «Семетей» бөлүгүндө да Манас өлгөндөн кийин анын ашын бере электе эле аталаш туугандары Абыке, Көбөш Каныкейди алмакка аракет жасашкан. Бул эпизоддо элдин бүлө, нике тарыхындагы реалдуу салты эпосто да чагылдырылганын айгинелейт.

Брокгауз Ф. А., Ефрон И. А. Энциклопедиялык сөздүк (БЕЭС), 1890—1907, 86 томдук — бул энциклопедиядагы тарыхый макалалар жана биографиялар дагеле эскире элек. PD

Калкы - 804 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 20 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 03 2 56 035. Муниципалитеттин башчысы — Херман Хойерман.

Административдик укук бузуу (административдик жорук) – мыйзамдарда административдик жоопкерчилик каралган, мамлекеттик же коомдук тартипке, жарандардын укуктары менен эркиндиктерине, башкаруунун белгиленген тартибине, менчиктин баардык түрлөрүнө кол салган, укукка каршы багытталган күнөөлүү (атайлап же байкабастыктан) аракет же аракетсиздик.

Исландия депрессиясы, Исландия минимуму – Атлантика океанынын Түндүк бөлүгүндөгү атмосферанын төмөнкү басымдуу облусу. Түндүк жарым шардагы атмосферанын аракеттеги негизги борборлорунун бири. Негизинен кышкы мезгилде болот. Исландия дарыясынын таасиринен Атлантика океанынан соккон нымдуу аба Батыш Европанын басымдуу бөлүгүндө деңиздик климаттын түптөлүшүнө өбөлгө түзөт. Климаттык карталарда анын негизги борбору Исландия менен Түштүк Гренландиянын аралыгына жайгаштырылат. Исландия дарыясынын борборунда январдагы басымдын өлчөмү 1000 гПадан төмөн.
Азыркы күндө, университеттин 11 факультетинде 12000ге жакын студенттер менен 8000дей аспиранттар жана докторанттар окуп, илимий изилдөө менен алектенишет.

Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча:

Эренберг (Рөн (нем. Ehrenberg (Rhön))) — Германия Федеративдик Республикасынын Гессен жеринде жайгашкан муниципалитет. Кассель административдик округуна карайт. Фульда районуна кирет.

Калкы - 804 киши(2013-ж.). . Аянты - 21,27 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 07 3 40 029. Муниципалитеттин башчысы — Герхард Андреас.

Кайрымдуулуктун айкын теорияларынын ичинен айрыкча маанилүүсү, Аристотель менен Канттын теориясы эсептелет. Аристотель кайрымдуулукту бакыт менен байланыштырат да, аны бакытка жеткирчү жол жана бакыттын өзүнүн негизги бөлүгү деп эсептейт. Кайрымдуулукту ички жан дүйнөнүн эң жакшы, телегейи тегиз түшкөн абалы деп эсептеп, Аристотель ал абалды жан дүйнөнүн пас-аффективдүү бөлүгү анын акыл-эстүү бөлүгүнүн көрсөтмөлөрүн аткаргандыгынан көрөт. Жыйынтыгында дал орто жерин тапкандык болуп чыгат. Кант боюнча кайрымдуулукту дал орто жери катары аныктоого болбойт, кайрымдуу менен кайрымсыздыктын ортосунда айрымачылыктын табияты өзгөчө сапатка ээ. Кант кайрымдуулуктун бакыт менен байланышын үзүп, аны милдетке баш ийдирет. Аристотель үчүн мораль инсандын моралдык жактан айрыкча таза (Кайрымдуу) калыпында көрүнөт. Кант үчүн мораль абсолюттук мыйзамга дал келет. Сократтан Платонго чейин кайрымдуулуктун кардиналдуу төрт түрүн бөлүштүрүү салты уланып келет: акылмандык, сабырдуулук, адилеттик, эрдик. Аристотель кайрымдуулуктун аймагын кеңейтип, ага токтоолукту, марттыкты, абийирдүүлүктү, достукка бекемдикти, кичи пейилдикти жана чынчылдыкты кошкон.

Лаваль Эфиопия жагынан Муссолининин «колу бош» экенине макул болгон. Рим Пактысы Франциянын Африкадагы ээликтерине (Туниске) Италия көз артуудан баш тартканын, Италиянын Эфиопияга агрессия жасашына Франция көмөктөш экенин билдирип, Австриянын көз карандысыздыгын сактоону ырастаган.

Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча:

3)Нитробирикмелер калыбына келтирүү: ArNO2 + 3H2  ArNH2 +2H2O Cуутек менен калыбына келтирүү суюк же буу фазада катализаторлор катышуусунда (Ni, Pt, Pd) ишке ашат. Бул реакция биринчилик ароматтык А. алууда колдонулат.

Гүлмира 1981-жылы айылынан орто мектепти аяктагандан кийин, ошол эле жылы Фрунзе шаарындагы Кыргыз мамлекеттик академиялык драма театрынын алдындагы театралдык студияга өтөт.

Штаттык тизме – ишкана мүлкүнүн ээси, жетекчиси же жогорку органы тарабынан бекитилүүчү туруктуу кызматкерлердин, окшош кызматтардын саны жана кызмат маяналарынын өлчөмү көрсөтүлүү менен бекитилген тизме. Ш. т. ошондой эле тийиштүү уюмдун түзүлүшү да чагылдырылат.
Социализм гана эмгекчил элге жапырт мелдешууго толук шарт тузөт. Анткени ал күнкор эмгекти эркин эмгек менен алмаштырат. Адам өзү жана коом учун эмгектенет. В. И. Ленин Окт. революциясы эмгекчи элди жаңы турмуш нугуна алып чыккандыгын, пролетариаттын саясий үстөмдугү камсыз кылынгандан кийин негизги экономикалык милдет — социалдык өндурушту уюштуруу, эмгек өндүрүмдүулүгүнүн тынымсыз жогорулашын камсыз кылуу экендигин эскерткен. Социалдык мелдеш интервен­ция жана Граждандык согуш убагындагы коммуннсттик ишембиликтен башталган. В. И. Ленин коммунисттик ишембилик коммунизмдин башталышы жана коммунисттик мамиленин жаралышы деп эсептеген.

Коскобальцы — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Улень (Чоң Улень) дарыясынын сол жээгинен 34 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.

Лойтерсхаузен - Германиянын [[Бавария|Бавария Жериндеги] шаар. Ансбах районуна карайт. Орто Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 5549 (2010-ж.). Аянты – 84.11 км2.

Тери шым (чалбар шым) ичи түктүү келет да, суукта кийилген. Анын жердиги көбүнчө кой-козунун терисинен болот. Аны адегенде челдеп, ашатып алып, анан өңдөп (бордоп), ага ышкын түп жабат. Же ошол өңдөлгөн боюнча эле бычылат да, тигиштери көк, кара өңдө милтеленип, багалегинин учу да адими кездемден төрт-беш элидей көбөөлөнөт.

Жылуучул, ысыкка байымдуу өсүмдүк. 2-3 жылдыгынан 15-20 жылга чейин мөмөлөйт. Сулпунда 80-90% суу, 6-14% кант, 0,5-1,2% пектин заты, 0,08- 1,01% кислота, 9,4-20 мг% С витамини, 0.6-1,0 мг% каротин, данегинде 20-60% май, 0,4-0,7% эфир майы бар. Мөмөсү жаңы кезинде же кургатылып желет, компот, шире, кыям жасалат. Гектарынан 20-40 т түшүм алынат.

Кичи Пиярга — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Пиярга дарыясынын сол жээгинен 2 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.

Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча:

Элдердин кийинки доорлордогу коомдук турмушундагы үйлөнүү каада-салтынын чагылышы. Мында эпикалык баатырлар куда түшүү жолу менен калың берип же зордуктап тартып алуу менен үйлөнгөн. Баатырдык үйлөнүү темасындагы эпостун байыркы түрлөрүнүн белгилүүлөрүнүн бири катары эпикалык баатырлар алп кыздар менен жекеме-жеке кармашып жеңишке ээ болгондон кийин гана ага үйлөнүшү жөнүндөгү салттык сюжет эсептелет. Бул түрдөгү салттык сюжеттер түрк-моңгол элдеринин эпикалык чыгармаларында ар түрдүү версияларда кеңири учурайт. Мисалы, хакастар менен якуттардын бир катар алптык эпосторунда, алтайдын «Ай-Маныс», шордун «Оглак», буряттардын «Аламжи Мерген», казактардын «Таласпай Мерген», огуздардын «Коркут атанын китеби», башкырлардын «Алпамша жана Барсын-Хылуу» жана башкалар элдик эпостордо сакталган.

Калкы - 698 киши (31-декабрь, 2010-жыл). Болжолдуу аянты - 22.42 км². Мамлекет ичинде бекитилген расмий коду — 16 0 65 006. Муниципалитеттин башчысы — Мартин Брюкнер.
Тарбагатай, Жунгар Алатоосу, Тянңшанң, Памир-Алай. Кыргызстанда – Күңгөй, Тескей Алатоо, Фергана, Кыргыз тоо кыркалары, Сарыжаз жана Кайыңды сууларынын бассейниндеги тоолор.

Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Обь Бия жана Катунь дарыялардын чогулган жеринен Алей дарыясын кошпогондо, Барнаул шаарына чейин . Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынан Томго кошулган куймасына чейинки суу бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.

Райондун борб. Теплоключенка (Ак-Суу) кыш-нан 15 км түн.-батыш тарапта, Рыбачье т. ж. станңиясынан 221 км. Калкы 3800 (2014); негизинен үрөн даярдоодо, алма өстүрүү, мал багуу жана картошка өстүрүүдө эмгектенишет. Орто мектеп, балдар бакчасы, маданият үйү, китепкана, медпункт бар. Кыштакта Соң. Эмг. Баатырлары К. Абдуллаев жана Э. Акматов туулган.
Nimi Szombathely tulõ ungari keele sõnost szombat 'puulpäiv' ja hely 'kotus'. Nimi om tulnuq tuust, et keskaol peeti tan egä nädäli puulpäivilde laatu.

Pisiläne vai bakter (kreekakeelidsest sõnast bakteria 'kepp') ommaq kõgõ tsillemb (mikroskoopilinõ) üterakulinõ rakujüväldä elolinõ, kiä sutt esiq pall'onõdaq ja kassuq.

Lindoravaq püsüseq väega üten ja saman elopaigan. Pall'o edesi nä säält ei liiguq. Päämäne hädä om näile lakõq alaq – noorõndiguq ja lakõs raoduq langiq, kost näil om rassõ ja eloohtlik üle saiaq, selle et nä ommaq maa pääl liikun väega aigladsõq ja kohmaguq. Talvõund lindoravaq maka-ai, a külmä ilmaga võivaq maadaq mitu päivä järest.

Ummamuudu om perimüsmuusiga- ja popansambli, miä tegotsõs Lõuna-Eestin ja mink juurõq ommaq Võro liinan. Ansambli mäng hindätettüisi poplaulõ ja hindä perrä säetüisi rahvalaulõ eesti ja võro keelen. Ummamuudu om edimäne ansambli, miä nakas' tegemä võrokeelist popmuusikat. Näide kõgõ suurõmbas hitis om Rahmani Jani kirotõt laul "Kõnõtraat", miä oll' Eesti edetabõlidõ tipon 1994. a. sügüse. Viil ommaq laembalt tunnõduq luuq "Tunnen ära", "Ka sisaliku tee", "Valgem pool", "A mille", "Vanaema Linda", "Kokkutulek", "Linnud ja sead" ja tõsõq.

Ku lukõq, et matõmaatiga uurmisobjektes ommaq päämädselt arv, struktuur, ruum ja muutuminõ, sõs noilõ vastasõq neli suurt matõmaatiga harro: arvoteooria (vai arvooppus; tuu ala käüjäs või lukõq ka arvokunsti), algõbra (vai arvamisoppus), geomeetriä (vai ruumioppus) ja matõmaatilinõ analüüs. Pääle tuu loetas matõmaatiga harodõs tihti viil loogiga, hulgateooria ja diskreetne matõmaatiga. Periselo probleeme lahõndamisega putussõq kõgõ ligembält kokko rakõndusmatõmaatiga ja matõmaatilinõ statistiga.

Uibojärve mõisa (sks. k. Appelsee) oll' perismõisa Põlva kihlkunnan põrõhõlladsõ Põlva valla alal. Mõisa jaeti ärq Pardsi mõisast 1805. aastagal.

Võrovara om võrokeeline raamatidõsari. Sääl ommaq ilmunuq Kangro Bernardi näütemäng "Susi" (võro kiilde pandnuq Kauksi Ülle), Bulgakovi Mihhaili jutt "Saadanajant" (võro kiilde pandnuq Jüvä Sullõv) ja Häniläse luulõkogo "Ma pühäpääväpõllõ mõsi".

Serbiä õigõuso kerik (Rác-templom). Tuu om ehitet aastagil 1784–1786 Zopfi stiilin. Sisekujondusõ ommaq rikkaq paigapäälitseq serbläseq telnüq kõgõ parõmbidõ Viini kunstnikkõ käest. Sääl om väega uhkõ pühäsesain.

16. aastagasaa keskpaigast om Häädemeeste tunnõt ku sadamakotus (Guedenn mans becke). 16. aastagasaa tõsõl poolõl teiq Tiesenhauseniq sinnäq üte ummist mõisist.

Võrokeelitside laulõ nimekiri lugõ üles võrokeelidseq lauluq, miä ommaq ilmunuq mõnõ helükandja (lasõrtsõõr, kasett, vinüülplaat) pääl. Lauluq ommaq jaotõduq artistõ perrä. Nuuq artistiq, kinkalt om rohkõmp laulõ, ommaq iinpuul. Laulu päälkirä takan sulgõ seen om albomi vai singli päälkiri, kost laul perit om, nink laulu viie ja sõnno autori nimi, ku nuuq teedäq ommaq.

1930ndil aastil luudi kildinisaami kiräkiil, midä kirotõdi ladina tähtiga. 1982. aastagast pruugitas keele kirotamisõs vahtsõt kirillidsapõh'alist tähistüt.
Pikembält tüüt' Heino Tarto ülikoolin ja Talliina pedagoogilidsõn instituudin. Lugi didaktiga, kasvatusteooria, korgõkoolipedagoogiga, arõngu- ja sotsiaalpsükoloogia nink pedagoogilidsõ psükoloogia kursuisi. Timä opilaisist (aspirandõst) om tiidüskraadi kaitsnu 23. Timä kirotuisi om ilmunu päält 390, timäst hindäst om kirotõt päält 70 kõrra.

Raatus (s'aksakeelitsest sõnast rathaus - raadimaja) oll' vanast (ja om mitmõn paigan s'oo ilma aigogi) maja, kon käve kuun liinavalitsus (raat).

Mäni (käänetäs Mänile, Mänil) om külä Põlva kihlkunnan Laheda vallan. Külän ommaq mõnõq elämiseq. Mäni küläst põh'a ja hummogu poolõ jääs Piksõlaan, lõuna poolõ Mustajõõ külä ja õdagu poolõ Sõrõstõ külä.

Invaliidsuspensionärin sai süvembält keskendüdäq kirändüsloomingulõ. Tuul aol kirot' tä põhilidsõlt luulõtuisi. Noidõ hulgan om pia poolõs võrokeelitsit ja eestikeelitsit. Küländ hulga om ka vaimolikku ainõt. Viil autori eloaol, 1980. aastagal trüküti ärq Iheri Rihhardi võrokeeline luulõkogo „Kassimärss”. Päält surma om ilmunuq viil võrokeelist luulõt valikkogon „Havvakivi. Ikupilli ja loriluku" (1998) ja jutustus „Kaheksa kellalööki" autori 90. sünnüpääväs Osola kooli iistvõtmisõl.

Pääle surmanuhklusõ läbitegemist võivaq vällä tullaq vahtsõq as'aq ja selgüdäq, et tapõt inemine oll' süüldäq. Tälle tettüt ülekohut olõ-i sääntsel johtumisõl inämb võimalik hääs tetäq.

Ku leeväq ah'ost vällä võet'evaq, sõs hämmete leeväpätse viiga päält. Hää naanõ hämmes, kuri naanõ koputas. Ah'ost vällä võetolt pant'evaq leeväpätsiq pingi pääle jahtomma ja katõtevaq päält rõivaga kinniq. Päält jahtomist viideväq aita vai sahvrehe.

Hargla kihlkunnan Kuutsi külän Mõnistõ rahvamajan oll' lõõdsamihe Lindmetsa Elmari 100. sünnüaastagapääväle pühendet lõõtspillikontsert ja tandsuõtak.

Piimäkuun matõti ümbre umaaignõ pääministre Nagy Imre, kiä tapõti pääle 1956. a. revoluts'uuni. Tuu tõi Kangõlaisi Platsi pääle kokko 250 000 inemist. Perämäne kõnõlõja, 26-aastaganõ Orbáni Viktor, kuts' Nõvokogo Liido väki üles Ungarist vällä minemä. Süküskuun kuulut' välisministre Horni Gyula, et Hummogu-S'aksamaa pagulaisi saadõta-iq inämb tagasi, a lubatas näil minnäq Õdago-Õuruupa maiõhe. Tuu pääle tekkünü pagulaisi vuul muut' kipõmbas Berliini müürü lammutamisõ. 23. rehekuu pääväl kuulut' president Szűrösi Mátyás Ungari vabariigis.

Põraaigu inemiseq käüväq kabõliaian ja toovaq tarrõ paiu ossõ. Seoilmaaolinõ kommõq om viil munnõ värvmine, noidõ tikkõlõminõ ja sõbrolõ ja sugulaisilõ kinkmine. Mõnõn paigan inemiseq veeväq noid ka matusõ pääle. Latsil võidsõ kävvüq ka lihavõttõjänes ja tuvvaq magahuisi. Lihavõttõq näütäseq ka keväjä algust ja taa pühä tunnismärgiq ommaq tsiigupujaq, jäneseq ja värvilidseq munaq.
4. piimäkuu pääväl 1920 sõlmit Trianoni raholepüngiga panti paika Ungari vahtsõq piiriq. Ungari kaot' 71% umast territooriumist ja 66% umast rahvastikust. Umbõs kolmandik ungarlaisist (3,4 mill'onat 10-st) jäi elämä välläpoolõ vahtsit Ungari piire. Ungari jäi ilma tüüstüse tuurainõst ja ainugõsõst meresadamast Fiumest (s'oo ilma aigo Rijeka). Lepüngi muutminõ sai Ungari jaos päämädses poliitilidsõs küsümüses. Mõnõq tahiq tagasi tetäq kuningriigi piire, tõsõq õnnõ saiaq Ungarilõ tagasi ungarlaisi inämbüsega maid.

Iiri Vabariik (iiri keelen Poblacht na hÉireann, inglüse keelen Republic of Ireland) om Õuruupa riik. Tuu võtt hindä alaq umbõs 5/6 Iirimaa saarõst Õuruupa ilmajao põh'aõdagu viiveere ligi, Suurbritannia saarõst õdagun. Muu osa saarõst – Põh'a-Iirimaa – om Suurbritannia ja Põh'a-Iiri Ütiskuningriigi osa. Iirimaa saarõ ammõtlinõ nimi om iiri keelen Éire (inglüse keelen Ireland).

Astmõvaeldus tähendäs tuud grammatilist nätüst, kon peethelüq vaeldusõq sõnatüve seen sis, ku sõnna käänetäs, nt sõnnon kurg' : kurõ (vaeldus rg : r) ja kõtt : kõtu (vaeldus tt : t). Astmõvaeldus om harilik inämbüsen õdagumeresoomõ keelin, nt võro, eesti, soomõ keelen, vällä arvaduq vepsä ja liivi kiil'. Mitmõn saami keelen om olõman ka säänest muudu nätüs (nt põh'asaami keele guolli : guoli ’kala’, kon om vaeldus ll : l).

1.Doonau (Donau; 2852 km) 2.Rein (Rhein; 1320 km) 3.Elbe (1165 km) 4.Oder (866,12 km) 5.Mosel (545 km) 6.Main (524 km) 7.Inn (510 km) 8.Weser (433 km) 9.Saale (413 km) 10.Spree (382 km)

Donneri David sündü 23. joulukuu pääväl 1810 Vahtsõ-Kuustõ mõisan. Timä esä Perkune Janka oll' sääl mõisan aidamiis. Janka (Janis) oll' lätläne ja käünüq Läti koolin. Vahtsõ-Kuustõhõ sattu tä tuuperäst, et mõisnik (de Villebois) taht' niimuudu. Perkune Janka võtt' 1809 naasõs Kangro Tuuma tütre Anna Vahtsõ-Kuustõst. David oll' näide kõgõ vanõmb poig, täl olliq viil veleq Carl (1812), Reinhold (1815) ja Peter (1820). Perkune Janka kuuli 1821. a. Luutvinan, ku oll' kõgõs 44-aastaganõ. David oll' toona 11-aastaganõ. Kas sugulaisi vai mõisaherrä tahtmisõ perrä saadõtivaq poisiq Lätimaalõ, kon nääq saiq kooliharidusõ, arvada et Aluliinan (Marienburgin).

Borsod-Abaúj-Zempléni maakund om Ungarin tõnõ nii suurusõ poolõst (pääle Bács-Kiskuni maakunda) ku elänike arvo poolõst (pääle Pesti maakunda).

Üts varratsõmpi tiidüisi Rõugõ mõisa kotsilõ om peri 16. aastasaast, 1544. aastagast, ku taa oll' Georg Kursi uma kuun Nursi, Sõmmõrpalo ja Kärgula mõisidõgaq. Tääd peetäs ka Rõugõ kerigu finantsiirjäs 16. aastasaa keskkotsil. Taad aigu peetäs ka kerigukihlkunna sündümiseaos.

Tõõsõ ilmasya aol tiinse tää Kodokaitsõhn ja tüüt’ BBC-hn. 1943 nakas’ tüühe aolehe Tribune toimõndusõhn, kirot’ poliitiga- ja kiränduskommõntaarõ.

Traditsioonilidselt peetäs etnoloogia uurmisalas rahvidõ kultuurõ. Seo ilma aigo pruugitas etnoloogia kotsilõ ka mõistõt "kultuuriantropoloogia".

S'aksamaa (S'aksa Liitvabariik, s'aksa keelen Bundesrepublik Deutschland) om föderaalnõ vabariik Kesk-Õuruupan. S'aksamaa S'aksamaa naabriq ommaq Taani, Poola, Tsehhi, Austria, Sveits, Prantsusmaa, Luksõmburk, Belgiä ja Holland. Põh'a puul om luudusligus riigipiiris Põh'ameri ja Õdagumeri.
Rapla maakund om põrõhõlladsõ Eesti Vabariigi 1. järgo valitsõmisütsüs, miä luudi 1990. aastagal, ku Eesti NSV Rapla rajuun nimetediq ümbre Rapla maakunnas.

Neo-gooti stiilin parlamendihoonõq, kon muuhulgan hoiõtas ungari kuningidõ kruuni, om maailma parlamendihuunidõ hulgan suurusõ poolõst kolmas. Umal aol oll' tä kõgõ suurõmb.

Võromaal Vahtsõliina kihlkunnan Lindoran peeti Lindora laata. Müüdi eläjit, tsirkõ, söögikraami, käsitüüd ja muud. Üles astsõvaq Loosi naasõq, seto leelokooriq nink Ilves, Pulk ja Rahman.

Surmanuhklus om üts kõgõ vanõmb karistusmuud, miä om olnuq umas võet kriminaal'karistus läbi aoluu. Om kinnütüisi, et inemiisi saadõti surma jo Babüloonian, Vanan-Egüptüsen, Vanan-Kreekan ja Vanan-Rooman, a usk, kultuur ja ao müüdäminek' ommaq muutnuq surmanuhklusõ vormi täämbädses pääväs.

Versailles' rahulepüng sõlmiti 28. piimäkuu pääväl 1919 liitlasriike ja S'aksamaa vaihõl Prantsusmaal Pariisin Versailles' lossi Piiglisaalin.

Suits oll' rühmä Nuur-Eesti vaimlinõ juht ni näide umanimelidse almanahhi ja aokirä toimõndaja. Nuur-Eesti edimädse almanahhi sissejuhatusõst om perit ka Suidsu pall'o perräüteld üleskutsõq „Olkõ iistläseq, a saagõq ka õuruuplaisis!“.

Üts suur vaih om tuu, et saami kiili astmõvaeldus võtt hindä alaq pia kõiki peethelle ja peethelükogohuisi. Tuuperäst om nt põh'asaami keelen üten umbõs 175 astmõvaelduslikku peethellü ja peethelükogohust. Päält tuu ei olõq tugõva ja nõrga astmõ köüdüs alasi ütesugunõ. Astmõvaeldust või tuu köüdüse perrä ärq jakaq tüüpehe nii:

Väikost Transilvaania aadliperrest perit Hunyadi Jánosist sai teno tollõ, et tä oll' võimõkas palgasõaväeläsest päälik, riigi üts tähtsämp miis. Tä valiti regendis. Tä oll' võidokas ristisõdija Ottomani türkläisi vasta. Üts timä suurõmbit võitõ oll' Belgradi piiraminõ aastagal 1456.

Päätnitsapäiv vai päätnits om seto rahvakallendri püha, märtri ni suurkannahtaja Paraskeva mälehtüspäiv. Päätnitsapäivä peetäs hainakuu viimätsel riidil inne iljapäivä (2. põimukuu pääväl). Saatse Päätnits om üts tähtsämbit kerkopühhi. Taal pühäl om avvo seeh märtri Paraskeva, kiä om peri Kreekast, Ikonioni liinast. Paraskevat peetäs Saatse kerko nimipühässes, immetegijäs, kiä või inemiisi terves tetäq. Tuupärast panti hindäle kaala või pää ümbre paprõlinte, kohe pääle ollivaq kir'otõduq sooviq, et Paraskeva näid terves teesiq.

Olümpiäl Antverpenin 1920. ja Amsterdamin 1928. aastagal oll’ Pütsepä Eduard kuvvõs. Pariisi suvõolümpiäl 1924. aastal võit' tä Kreeka-Rooma maadlusõn kärbläse kaalun kuldmedäli. Tuu oll' edimäne Võromaa inemise võidõt olümpiäkuld.

Kiräviie kriitiga om veenü ütelt puult ülembäntuuduidõ vahtsõ kiräviie paranduisini, a tõõsõlt puult võrokeelidse aolehe Uma Leht kiräviieni, kon märgitä-i kakkõhellü ega korgõt õ-d, a pehmehüst märgitäs. Osan välläandin, nt võrokeelidse laulupido Uma Pido matõrjaalõn, märgitäs kakkõhellü üläkomaga (').

Eestin om Koiva jõõ veeren kats kaitsõalla. Koiva ürgoro liivakivimüürega jago (oro lakjus om sääl 1-1,5 km ja süvvüs Siguldan 85 m) kuulus 1973. a. luud Gauja riigiparki (920 km², keskus Siguldan).
Van Goghi Vincent Willem (Vincent Willem van Gogh, 1853-1890) oll' hollandi peräimpressionistlik kunstnik. Timä luud ommaq mõnõq maailma kõgõ tunnõtumbist, populaarsõmbist ja kallimbist kunstiteossist.

Peräst Keldi (pääle 450 i.m.a.) ja Rooma (9 i.m.a. – u. 430 m.a.p.) aigo pand' Ungari riigile alossõ 9. aastagasaa lõpon valitsõja Árpád, kink pujapujapujapoig István krooniti Rooma paasti puult saadõdu krooniga aastagal 1000. Ungari Kuningriik kest' 946 aastakka ja tedä peeti mitmõl aol õdagomaa ütes kultuurikeskusõs. Pääle umbõs 150 aastaga pikkust (1541–1699) türkläisi valitsust osan Ungarin integreeriti Ungari Habsburgõ monarkiaga ja timäst sai Austria-Ungari katsikmonarkia (1867–1918) üts puul.

Arvamiisi "Puhastusõ" raamatust om olnuq egäsugutsit. Oksaneni om kitet Eesti aoluu käsitlemise iist ja taast tõisilõ rahvilõ kõnõlõmisõ iist. Tedä om ka süütet Nõvvokogo Eesti elo üteülbälidsen kujotamisõn. Ummohtõ om Oksaneni tüüq olnu populaarsõq ni raamatin ku ka lavastusin.

Pääle puulttõist aastagasata sõto Ungari ja tõisi riikega saiq türkläseq 1526. a. otsustava võido Mohácsi tapõlusõn, kon kuning Lajos II sai pagõdõn hukka. Keset poliitilist kaost valõq Ungari aadlimeheq kõrraga kats kuningat: Szapolyai Jánosi ja Ferdinand I Habsburgõ kuningasuust.

Võismõlilli om armõdu hulga egäl puul, ynnõ Antarktikan olõ-i ja Afrikan om veidüq. Eestin om võismõlill harilik kasv ja tuud om pääaśaligult sääl, koh om hulga inemiisi: nurmõ- ja tiiveerin, aian, pargin, kar´amaal, a ka luudusõn, sääl kon inemiisi olõ-i.

Vincent sündü 30. urbõkuu pääväl 1853 Zundertin Hollandin ja võtt' hindält elo 29. hainakuu pääväl 1890 Auvers-sur-Oisein Prantsusmaal. Umaq tüüq lõi tä elo 10 perämädse aasta kestel.

Lämmüs ehk lämmi om füüsikan (lämmäoppusõn) ütelt kihält vai kihhi süstemilt tõõsõlõ siseenergiä ülekandmisõ mikroskoopilinõ moodus. Ka vahtsõn süstemin jääs tuu energiä mikroosakõisi kõrraperäldä liikmisõ energiäs.

Ungari kiil om soomõ-ugri kiilkunna kiil, midä kõnõlõs umbõs 14.5 mill'onat inemist. Ungari kiilt kõnõldas päält Ungari viil Romaanian, Slovakkian, Serbiän, Ukrainan, Sloveeniän, Horvaatian ja Austrian.

Kehv kuuldminõ vai rassõ kuuldminõ om tuu, ku helü kuuldminõ om nõrgas jäänüq vai hoobis ärq kaonuq. Tuu või juhtuq ega elolisõga, kinkal kuuldminõ olõman om.

Lõunõhummogu-Aasia Maiõ Assots'ats'uun (inglüse keelen The Association of Southeast Asian Nations, lühkolt ASEAN) om geopoliitilinõ ja majandusorganisats'uun, kohe kuulusõq 10 Lõunõhummogu-Aasia riiki. Tuu luudi 8. põimukuu pääväl 1967 Indoneesiä, Malaisia, Filipiine, Singapuri ja Tai puult. Noilõ ommaq mano tulnuq viil Brunei, Birma, Kambodža, Laos ja Vietnam.

Riho Manivald Villem Grünthal oppõ 1983. aastagast Helsingi Ülikoolin fennougristikat ja õdagumeresoomõ kiili. Aastagal 1990 magistri, 1996 litsentsiaat ja aastagal 2003 filoloogia doktor. 2005. aastagast om Grünthal Helsingi ülikooli õdagumeresoomõ kiili profesri.
Riikevaihõlinõ Verevä Risti ja Verevä Puulkuu Seltse Liit (IFRC) luudi 1919 ja s'oo ilma aigu koordiniir tä 186 riigi Verevä Risti vai Verevä Puulkuu Seldsi ettevõmiisi. Muuhulgan liit juht ja kõrraldas abiandmist suurõmbidõ häti (kon pall'oq inemiseq kannahtaq ommaq saanuq) kõrral. Liido sekretariaat om Genfin. 1963. aastagal sai liit (toona Verevä Risti Seltse Liiga nime all) Nobeli rahupreemiä ütenkuun Verevä Risti Komiteega.

Orgaanilinõ keemiä om keemiä haro, miä uur ollussit, kon om sisen hüdsäsnik. Uuritas noidõ ehitüst, umahuisi, tõsõsminegi säädüisi, saamist, tarvitamist jm.

Agõntuuri põh'andiq 1957. aastagal 56 riiki. Timä pääkortin om Viinin nink täl om 144 liikmõriiki. Agõntuur tüütäs Ütitside Riike egiidi all.

Ollussõ lämmidüs sõltus tuust, ku kipõstõ molõkuliq timä sisen liigussõq. Midä virkampa nääq tuud tegeväq, tuud suurõmb om ollussõ lämmidüs ja vastapite kah.

Koolioppajas oppõ Iheri Rihhard Talliina Pedagoogiumin 1937. aastagal, tüüt' Võromaal algusõn Piitre ja 1939. aastaga sügüsest pääle Osola koolin kooniq 1944. aastaga radokuuni, ku naas' toimõndajas aolehe „Võrumaa Teataja” man.

Antropoloogia om inemist ja kultuurõ uurvidõ ütiskunna- ja humanitaartiidüisi ütisnimitüs. Nii olõ-i taa esiq periselt umaette tiidüs taa sõna hariligun mõttõn. Sõna antropoloogia tulõ kreeka keele sõnost anthropos (inemine) ja logos (mudsu, tiidmine, uurminõ).

Riikevaihõlinõ Verevä Risti Komitee (ICRC) om humanitaarinstituts'uun, miä om luud 1863 Genfin (Sveitsin) Dunanti Henry puult. Tollõ 25-liikmõlidsõl komiteel om õigus riikevihõlidsõ õigusõ perrä kaitsa nii riike vaihõl ku riike sisen peetävide sõto ohvridõ ello ja tervüst. Komitee om kolmõl kõrral (1917, 1944 ja 1963) saanuq Nobeli rahupreemiä.

Viinalill nakkas häitsemä jaanipäävä aigo ja häitsemän või tedä nätäq viil järgmädse paari kuu joosul, a rohos om tedä kõgõ parõmb kor'adaq suvõ algusõn. Tarvitõdas pia kõkkõ vart üten lehti ja häitsmidegaq – kasvo ürti, minkast tetäs tsäid ni õli- vai viinaleotust.

Alostusõn kaubõldi laadul õnnõ kodoeläjidega, kõgõ inämb lambidõga ja tuust omgi rahva sekkä lännüq "lambalaadu" nimi. Ildampa tulliq mano muuq kaubaq, umatettüq as'aq, käsitüü ja aiakraam, saiaq võisõ ka paigapäälist kangõmpa kraami. Tõnõkõrd ollõv laadu pääl eski tsirkust näüdät (kahruq, ahviq jm.).

Iva, Sulev 2007: Võro kirjakeele sõnamuutmissüsteem. Dissertationes Philologicae Estonicae Universitatis Tartuensis 20. Tartu Ülikooli kirjastus.

Ütel möldrel oll' kolm poiga. Möldre kuuli ärq ja jätt' uma vara poelõ: vanõmb sai veski, keskmäne iisliq ja noorõmb õnnõ kassi. Noorõmb poig oll' tuu pääle väega kurb, a sõs selgü, et tuu kass' olõ-õs määnegiq harilik kass' — tä küsse umalõ paari saapit ja ku nuuq kätte sai, läts' ja püüd' mõtsan üte jänesse kotti. Sõs vei tä tuu jänesse kuningalõ ja ütel', et seo om kingitüs tä esändält, markii de Karabaalt. Mõnõ järgmädse kuu joosul vei kass' kuningalõ viil umma jahisaaki kingitüses.

Raudsepä oja (ülembjoosul) vai Varstu oja (alambjoosul) om uja Rõugõ kihlkunnan. Tä juusk kur'a käe puult Mustajõkkõ paigan, kost Mustajõõ suuni om 37,9 km.