Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
| schoyeu, schoyeuse u scheuresse [o.f.n.] li ci (cene) ki scheut ene sacwè. On schoyeu d' saetchs, c' esteut on gamén ki schoyeut les saetchs do môni, divant d' mete del farene divins. <!>> schoyeu ås ranxhes: dins C1, sins esplikêye> choyeu(se), cheuresse, skeuresse.

2. côper a ene sakî åk k' i boeveut, k' i fouméve, k' i magnive voltî, k' il inméve bén fé, el separer d' ene djin k' i veyeut voltî. Sipanixhoz vos do peket ! (H. Forir). Les gueres end ont spani pus d' onk (J. Haust). I dnèt del metadone åzès droukés po les spani des pikeures d' eroyene. Li pôve est spani d' djoyes (J. Haust). Il est spani, saiss, asteure ! F. sevrer, priver, supprimer, frustrer.

| avirance [f.n.] mezeure fwaite a l' avire. Cwand k' on rfrè l' avirance des djins k' on-z årè dandjî po pus tård, i n' fårè nén rovyî on zolodjisse (L. Mahin). F. estimation, évaluation, approximation. >> a l' avirance: a l' avire, sins mzurer. Gn årè 2000 kilos d' crompires o boket, a l' avirance, hin. F. à peu près, approximativement, grossièrement, au juger.

Belfontinne apårtineut e 1290 a Djîle di Bôhan. Å 17inme sieke, les tchesturlins estént des Maillet, k' onk a stî assaziné. Li veve Maillet, Catrene Tamison, a dné s' no a on pré k' est dzo l' viyaedje et k' on conoxhe come "Pré Tamijhon".

1. (metou padrî) ki c' est l' veur, tot djåzant d' èn etrevén. C' est ene tchôze di veritåve K' il a ouy nexhou dvins on ståve (Noyé walon). F. vrai, véritable, réel.

| hosseuse [f.n.] tchanson k' on tchante tot hossant ls efants. Mi mame mi tneut l' mwin et tchanter des viyès hosseuses (J.P. Dumont). F. berceuse.

2. (sitindaedje do sinse 1d) diplome. Avou si ptit rôlea di politecnicyinne, eyet si memwere so l' Etrernete, a on moumint ki ça esteut co tot bea tot novea, nosse Vera aveut ene plaece tote trovêye dins ciste eterprijhe la (L. Mahin).

Asteure, el Walonreye, on n' pout pus touwer les vexhåds, ni ls epayî. Portant, dins les bascolidîs, c' est ene biesse ki dmeure foirt corante, sins waire di risse d' esse dizindjnêye.

2. (médyince) esse djus d' sonk a cåze d' ene maladeye. Si dji boute ene miete ditrop, mi cour bat l' berloke, dji dmeure bladjot (E. Dumont). Loukîz a : sblari. F. pâle, décoloré, anémique, anémié, exsangue.

I fåt leyî trimper l' tchå deus djoûs et deus nutes, tot l' ritournant di tenawete. Aprester vosse påsse; li pårti e deus. Mete li prumî boket sol moule ås gozåds ki vos åroz bin ecråxhî. Vudi l' tchå dso; el rascovri avou l' deujhinme boket d' påsse. Sitinde l' oû batou sol crosse avou on pincea. Mete a cure ene eure et cwårt avou vosse for a 4.

4. si rinde conte di, aveur l' idêye (d' ene sacwè) sins saveur pocwè. Dji sin k' on cmince a s' fote di m' gueuye, cial. Çoula m' va pus lon k' ti nel pinse di sinte li pô d' fiyate ki t' as por mi (A. Maquet). F. sentir, ressentir.

hote ! [mot-criya] ôre a on tchvå d' tourner a droete. rl a: håre >> a håre et hote: di tos les costés. F. à droite et à gauche. >> èn pus saveur hote: èn pus saveur hay (esse flåwe ådla).
4. pîler u tchoûler, tot djåzant d' èn efant. F. "pleurnicher, ". >> gnåwer come on tchet d' traveure; u : >> come on tchet d' cina: todi pîler, po èn efant. Ké pîlåd, vosse zwer : i gnåwe tote djoû come on tchet d' traveure. F. "pleurnicher sans cesse".

Li yebe ås rates, c' est ene plante k' on mete voltî dins les cortis po fé såver les rates. Ele pout divni on ptit bouxhon. Come totes les ufôres, elle a-st on fås laecea dins ses montants.

2. tere k' on n' coûtive pus, po n' nén aveur on sorprodujhaedje agricole. Estô do dner des subzides pol leyî cori des bounès teres a djouxhire, on-z î plantreut do soya, do golzå, des poes et ki sai dj' (J. Lahaye). F. jachère, friche volontaire.

Li papî Piron so les noûmots des scrijheus lidjwès d' aviè 1900, c' est èn årtike sicrît pa Maurice Piron, ki s' tite e francès, c' est Formation de la langue littéraire des écrivains liégeois.

III. tuzer a [v.c.n.d.] pinser, reflechi (a). A cwè tuzez co, don, Tchofile ? Vosse cafè va-z esse froed ! (E. Benoit). Il a tuzé å moyén di rfé l' machine.

| schoyåjhe [f.n.] såjhon k' on scheut les fruts. F. récolte, cueillette. >> disk' a ene ôte schoyåjhe: a) årvey des ovrîs k' avént vnou scheure ås fruts; b) (po rire) årvey. F. au revoir.

Les rascråwêyès biesses si tnèt tofer conte les håyes. Adon, ele blonçnut, et tronner tote. Ele ni savèt pus roter, pu toumer al tere avou li hatrea stindou. C' est çoula k' on lome tetaneye.

2. pierdaedje sins rispiter a on djeu, ene lûte, ene bate, ene guere, on match. Il a atrapé ene dobleure ås cwåtes. Après l' dobleure ki les Prûsyins ont yeu e 1918, Måmdey a polou ridivni bedje (W. Seffer). Ça fwait k' c' est ene victwere po les Spådwès et ene dobleure pol Prince-Eveke (L. Mahin). F. défaite, échec cuisant, déconfiture. >> fén conte fén fwait mwaijhe dobleure: bate di dvize (u politike) di deus sûtis bateus dimeure sins k' onk des deus atrape en bel dobleure. F. "ni vainqueur ni vaincu".

I n' a eplaidî k' des noveles : onze lives di 1947 a 1958, avou, tchaeke, deus noveles. I sont enimådjîs plaijhanmint pa Jean T. Debattice..

beloyance [f.n.] (mot d' linwincieus) cwålité d' on grope di mots metous onk astok di l' ôte sins hicta. F. euphonie. >> letes di beloyance: letes ki s' sititchèt inte les mots e walon, po-z aspaitchi des ahikets. F. lettre euphonique de liaison. Egzimpes: z: on-z a tchôd; po-z aprinde; st: dji so-st evoye; neni, dit-st i; t: oyi a-t i dit, nonna, pinse-t i. Croejhete: les letes di beloyance si raloyèt å mot di dvant. Davance, on les scrijheut co bén a pårt "po z aprinde" (scrijhaedjes di dvant Feller), u radjondowes å mot di dvant et å ci do drî "po-z-aprinde" (scrijhaedjes Feller). rl a: béndjhance. Etimolodjeye: mot d' acolaedje addjectif (bele) + no (oyance), 1995.

sot, sote [addj. purade padvant & o.f.n.] ki n' est nén tot djusse. Loukîz a: fô, disgrapté. F. sot. >> toumer roed° bleu sot d' ene sakî. >> maladeye des sotès vatches: maladeye del tiesse des vatches, lomêye sincieusmint, ecefalimiyôlite spondjixheuse des boûs, u E.S.B., ki s' pout prinde ås djins ki magnèt del dispouye des rascråwêyès biesses. F. vache folle.
li definixhant årtike femrin est la; eto, ci n' est nén l' minme ki l' omrin, k' est lu. Dins tot l' restant del Walonreye, c' est l' minme a l' omrin et å femmrin (li, el 1). Foû-rîles : Viyaedjes djusse a Nonne del Fåmene, do Bork ås Boursegnes.

Les efants, ki n' avént pus magnî dispu 7 ans, on fwait ene cråsse gasse avou totes les amunicions del mangonreye. C' est a ç' moumint la ki Hanscroufe a rapliké, tot peneus. Et s' taper a djno divant l' veke po dmander pardon å Bon Diu.

a môde puriveuse : on va rcweri les vîs vîs mots do lingaedje, u riprinde des mots dins les lingaedjes parints, po tchessî l' motlî k' a-st amoussî dins l' langue a pårti d' on spotchant lingaedje k' on s' endè vout fé cwite : trouk, vî novedjin, catalan hard.

L' Acoird economike et comierçå globå, AECG, pus cnoxhou dizo si sike inglès CETA, c' est èn acoird di comiece ki dinrè les rîles di vindince po les martchandeyes et les siervices inte les payis di l' Union Uropeyinne eyet l' Canada.

On calcaedje do latén, c' est on epront k' a stî fwait pa on lingaedje d' asteure å latén ki s' a mintnou e l' Urope pal voye del rilidjon. Paski l' latén a stî l' lingaedje rilidjeus di l' eglijhe catolike disk' e 1965. I s' a eto mintnou pal voye des des mots administratifs et djuridikes.

Après l' franwal, gn a on walfran ordinaire, mins avou djusse ene pårteye des mots walons, riprins dizo l' rahouca G100 del djivêye des motîs do walon.

Al fén, Mitan d' cok rescontere on ptit tchén a deus liårds avou ene cawe et on cou d' veule. I saye di monter dso, mins gn a l' cawe ki si speye.

Salut en de kost (po dire arvey), on racourtixhaedje del ratourneure flaminde "Salut en de kost" (sohaitaedje ås marins k' end alént el mer, d' ariver a bon poirt, et d' aveur bon vint). Pout aveur li deujhinme sinse di «disca ! et dji spere ki dji n' vos rvoerè pus».

vierlete [f.n.] instrumint d' muzike, did dinltins, come on ptit violon. Li leu s' moussa-st e bierdjî, on sårot so les rins, A s' costé, ene vierlete (P.H. Thomsin). Lavola, on-z ôt l' tchant del vierlete ki s' enûleye (J.M. Warnier). >> djouweu d' vierlete: violoneu. Leye k' åreut polou maryî on comte, on prince, pocwè a-t i falou k' ele veyaxhe voltî on pôve pitit djouweu d' vierlete ? (J.M. Warnier). >> payî les vierletes: a) payî les muzicyins ki djouwèt bal. b) payî po èn ôte k' a fwait ene biestreye. F. être le dindon de la farce. >> ariver å bal cwand les violoneus roistèt les vierletes: ariver tot al fén, k' on-z a ddja tot fwait. F. arriver comme les carabiniers d'Offenbach. Etimolodjeye: sipotchaedje di "violonrete" (bodje violon, cawete -rete metowe po -rece.

I s' î trove les efants do pa, les efants del mame, et possibmint, les noveas efants del cope. A môde di djhêye : «les tinnes, les minnes, les nosses».

Les doûcès consounes å coron ni s' prononcént nén adureyes : ene gade si prononcive èn gad (nén gat, come cåzu totavå l' Walonreye). Did la li no di Magadês (ma gade, hê), prononcî avou d, dabôrd k' ås Boursegnes, metans, on-z aléve prononcî ma gat, ê

Come bråmint d' plaeces del redjon, l' economeye a lontins stî tournêye viè l' saetchaedje å tcherbon; des papîscrîts do 13inme sieke endè cåzént ddja.
1. gros vier ki vént dizo l' pea do dos des bovrin, et ki rexhe foû pa on ptit trô k' i fwait dins l' pea, ezès moes d' måss, avri et d' may el Walonreye; i provént del moxhe ki s' lome e sincieus latén e sincieus latén Hypoderma bovis. F. varron, larve d'hypoderme. >> tchåfer ses waerbeas å solea: si rpoizer å solea (po s' fé rayi u nén). F. bronzette, bain de soleil. >> Vouss fé rexhe tes waerbeas ?: dijhêye po balter ene sakî ki s' mete å solea e bontins.

edjaler (codjowaedje) I. [v.c.] 1. rinde deur come del glaece. Li froed a edjalé nos canadas el cåve. rl a: djaler, disdjaler. F. geler. 2. mete (di l' amagnî) dins èn edjaloe. F. congeler. 3. (imådjreçmint) espaitchî (des cwårs) d' esse rissaetchîs d' on conte, espaitchî (on pordjet) d' avancî. F. geler. II. [v.s.c.] 1. divni deur come del glaece, tot djåzant d' ene sacwè avou d' l' aiwe divins, ki dmeure dizo 0° C. Mes fleurs edjalèt di l' ivier. Nos canadas ont edjalé. Si to metes ditrop dins l' frigo d' on côp, ça n' edjalrè nén rade assez. 2. (pus stroetmint) aveur foirt froed. N' alez nén vaila; vos edjalroz. On-z edjaléve dins ces grands tchesteas la. F. geler, se congeler. III. s' edjaler [v.pr.] (imådjreçmint) haper froed. Dji m' a-st edjalé a vs ratinde. On s' edjale, cial. F. prendre froid, geler. Disfondowes: èdjaler, èdjalè, adjaler, adjalè, indjèler.

| fåtchaedje [o.n.] no d' fijhaedje et no di çou k' est fwait (accion eyet si adierça) pol viebe "fåtchî". Dins ses dierins moumints, li vî tchinne ervoet les bribeus a l' ombe di s' fouyaedje, li fåtchaedje des grins et l' rascodaedje (J. Boucher). F. fauchage.

| catchetmint [adv.] tot s' catchant. Mi cour, c' est come ene låsse di soye La k' dji retroclêye, catchetmint, Des poussires di bouneur et djoye Des spiyons d' båjhaedjes et d' siermints (E. Wiket). On dit eto: covietmint. F. en cachette, secrètement, furtivement, discrètement.

Mins a l' ospitå, gn a onk des policîs di lanawaire ki va rcweri s' mame k' a stî passer des egzamins. I ricnoxha l' Djåke, dabôrd. Et après co tote ene paskeye, vo l' rila avou des pôcetes. Mins i s' rischape co et, ci côp cial, Laroche nel ritrovrè nén dvant lontins.

Ele si pout fé eto pal volté di sacwants bouteus po ç' lingaedje la, k' on lome cobén les rfondeus. Les rfondeus, ça pout esse ene academeye, on linwincieus tot seu, èn imprimeu, ene soce di disfinse do lingaedje.

pôce [o.n.] onk des cénk doets, li pus gros, li ci nén metou avou ls ôtes. Cwand on doet rwaitî so on motî po cweri on mot scrît foneticmint, on pout bén prinde on salivet po mouyî l' pôce, ca on n' a nén co fini di tourner les pådjes (L. Baijot). F. pouce. >> lever l' pôce: fé d' l' otostop. >> å pair° do pôce:

| gruzinaedje [o.n.] no d' fijhaedje et no di çou k' est fwait (accion eyet si adierça) pol viebe "gruziner". On n' oyeut rén, ki l' gruzinaedje des oujheas et l' suzinaedje do rixhot (J.P. Dumont).

Les deus camaerådes : On vî ome di Ciergnon rescontere li rwè Albert II dins les bwès; i lyi cåze e walon, k' il a-st aprins avou les gaméns do viyaedje tot djouwant après messe, et pu sol Daegntoele (dandjreus avou l' Wiccionaire) (p. 13-18)
Les vås d' ene aiwe (on dit eto li bassén d' ene corante aiwe), c' est tote li stindowe di payis, la k' li dierinne gote di plouve ki toume va-st ariver, al fén, dins ciste aiwe la.

Sinte Ermulene åreut stî evoyeye pa Sinte Wådrou a e l' Otriche po trover on frumint ki n' edjaléve nén. Ele end åreut ramoenné a Sint-Houbert. Did la, les Årdinwès s' årént adût a l' ahiver.

tolu [o.n.] vicante sacwè des creyances u des doûcès creyances k' on n' sait nén si c' est ene djin u on spér. Come ene aveule, do dbout des doets, ele dessina londjinnmint l' ombion di ç' tolu la (A. Gauditiaubois). F. être (mystérieux, fantastique).

3. (v.m. d' droet rurå) passaedje po ndaler dins on tchamp reclô. >> voye d' ahesse: voye k' ene sakî est oblidjî di vs leyî so s' tchamp por vos aler å vosse, k' est reclôs sins voye. Dji vs waerantixh k' i gn a ene voye d' ahesse ki passe al coine di leu corti. F. servitude.

canada ås coines : s' a spårdou tot do long des corantès aiwes après l' guere di 40 pask' on nel coûtivéve pus (diclåré evayixhant el France, Otriche, Almagne, Slovakeye et Pologne.

Li vôte si prezinte come ene bele ronde assietêye ki tént bén eshonne. On pout mete do souke dissu. Avou les bokets d' lård, ça fwait salé et soucré.

2. cori, goter fer (aiwe). Kéne afwaire ! Maxhuré, croté, l' aiwe lyi pixhive foû d' ses bagues (A. Moors-Schoefs). On dit eto: sigoter, disgoliner. F. "couler, dégouliner".

Les cråmignons sont tipikes del veye di Lidje, et sacwants viyaedjes did ttåtoû. On cråmignonéve sol dicåce, åtoû des barakes et des tchvås d' bwès.

Li foleye u sotreye, c' est ene kidujhance d' ene djin ki n' va nén avou les dujhances d' ene metowe societé, cwand cisse djin la ni sait pus çou k' ele fwait.

Mins on-z a trové k' i ritneut foirt li radioactivité. Eto, on conseye di nel magnî k' on côp u deus so l' anêye. On n' magne nén s' pî ki n' passe nén åjheymint l' estoumak (deur a didjerer).

Li fime maxhe tofer des djins ki djåzèt co walon po des sudjets d' tos les djoûs — inte di zels, des djonnes — avou des sincieus k' esplicnut bråmint des sûteyès afwaires sol disparexhaedje di ç' lingaedje la.

Li cåze, c' est ene bactereye k' on lome Listeria monocytogenes, et k' on trove dins tere, dins et dins les essilaedjes, nén trop bén fwaits.

| asgurer [v.c.] mete d' asgur. Dj' a asguré l' schåle avou on ptit ablo; vos ploz bén monter dsu. F. mettre d'aplomb, équilibrer, stabiliser.

1. cogne. Pår ki l' båshele ni poirtéve ki l' hôt d' on tayeur et k' on lyi poleut vey li clapante caire d' ene plantiveuse divanteure ki tingléve l' unike boton di s' mousseure (R. Dambly). F. forme.

| mouwance [f.n.] grand voyaedje, grand bodjaedje. Camaerådes des nouwêyes, et vijhéns d' leu mouwance, Berlokîs pa les vints, parey ki des påwions? (L. Declercq).

El Walonreye, les pus corantès fetchires sont li fetchire måye eyet l' fetchire frumele. Dins ç' climat la, les fetchires vont souwer tins d' l' ivier, et rdjeter å bontins.
ene avou del septicemeye ki cmince dins l' estoumak et li ptit boyea, et avinde li foete. Cisse cogne la si rescontere dins les biesses å miersitoumak (rawiants, magneus d' tchå, evnd.) ey eto dins les ptits veas et djonnes agneas divant k' i n' roemiexhe.

Li revintreye tunizyinne u revintreye ås djasmins, c' est ene revintreye do peupe di Tunizeye k' a cmincî li 17 di decimbe 2010 a Sidi Bouzid, et tcheryî so les prumîs moes d' 2011.

Sol boirdeure do ban, conte li ban del Pitite Louwete, dilé Sint-Djan, nén lon do Ban Notru-Dame, onz a trové des tomboes belgo-romins ki datrént did divant Dj-C.

Li danse, c' est des mouvmints do coir d' ene djin ki s' repetèt et candjî, sovint fwaits sol tipetape d' ene muzike. Li danse est èn årt et pacô on spôrt (danse sol glaece, danse dins l' aiwe).

1. cweri pattavå après ene sacwè, sins rmete les cayets e plaece. Dj' a rtrové l' peloe, la, enute del vesprêye: i m' a falou randaxhî cåzu dins tote li cassene (L. Mahin). On dit eto: ranxhî, naxhter, rinaxhî. F. trifouiller, fouiner, fureter.

III. si sinti [v.pr.] sinti e lu-minme. S' i s' sintreut strapé, putete k' i freut apel a vos (C. Tombeur). Come dji vôreu viker, Vos vey crexhe co des ans, Ni m' pus tant sinti sol dischindant (R. Viroux). Kimint t' sinss? N' ass nén må? lyi dmandéve-t i (Fré Lucas). >> èn si pus sinti viker: esse tot disbåtchî. >> si sinti houzer dins ses clicotes°.

les damjheles et les monsieus, c' est ene sôre d' inseke avou cwate grandès aiyes ås fenès dintleures ki volèt come des areyoplanes, todi bén droet, et sins monter ni dischinde, åd dilong des aiwes, et magnî les moxhes. Ele ont ene tiesse come ene makete, et des gros ronds ouys. Leu halene vike dins la' aiwe, et scrote ene cåkêye di biesses, come les maclotes.

On côp k' i tchessive li djoû des åmes, la k' i rescontere on priyesse k' aléve enôlyî on malåde. Ci-cial lyi fwait li rprotche mins li signeur end a d' keure. Al nute, gn aveut on spès brouyård et l' signeur n' a nén veyou k' il arivéve dins ene fondreye. Et il a toumé dvins avou si tchvås et tote si meute di tchéns.

Les rbasteyès famile n' ont stî possibe po bråmint des djins ki cwand l' societé acceptêye li divoice . El Walonreye, on n' a cmincî a ndè cåzer come «fwit sociå» ki diviè les anêyes 1980.

1. programe ki schoûte cwand ds ôtes programes (lomés cliyints et å pus sovint enondés so des ôtès éndjoles) lyi dmandèt åk a fé, å dtruviè d' ene rantoele. >> sierveu waibe: sierveu ki schoûte les dmandes ki vnèt del rantoele et s' evoyî ås betchteus waibe (les cliyints) les pådjes k' i dmandèt. >> årtchitecteure° cliyint / sierveu.

1. si muchyî. Ça fwait ki, dvant d' ariver al copete, dji leye la l' pî-sinte po m' aler catchî dins les bouxhons k' i gn aveut, et did la, griper les dierins metes al schapete, e rotant so mes mwins et mes pîs (J.F. Brackman). Èm tchén n' a rén trovè d' mia ki di s vini catchî padrî m' dos (J. Goffart). F. se cacher.
xhuflet [o.n.] 1. usteye ki les djindåres, les årbites, les mwaisse-ovrîs, evnd xhuflèt dvins po cmander. >> novea mwaisse, novea xhuflet: On novea mwaisse ni fwait måy come li ci k' esteut dvant lu. >> roter å xhuflet: schoûter comifåt. Franwal: ahåyant po: "obéir au doigt et à l'œil". 2. pitit instrumint d' muzike a ene u sacwantès notes, fwait avou do frågne, del så, do havurna, des rozeas. F. flûte rustique, pipeau, flageolet. >> ... I n' a pus k' on ptit xhuflet Po xhufler o cou da Tchantchès: fén d' on rima d' efant, a môde di hopleuse, wice k' on rtoûne l' efant, eyet lyi shofler so s' dirî. >> Bate et bate al Sint Linåd; Cawe di vî vexhåd, Cwand vosse vatche årè velé, Vs åroz do boure et do stofè; Hê, xhuflets, vinoz !: rime-rame des efants ki batént les coxhes di havurna po fé des xhuflets (ramexhné pa J. Thiry). >> vochal mi trô di m' cou por vos fé on xhuflet: Dji m' fote di vos. 3. fôme d' ene sacwè k' est côpêye come on xhuflet rustike. F. biseau. >> e xhuflet: di bihair. Cisse få la n' est nén bén rawijheye: ele prind l' grin e xhuflet. F. en biseau. >> côper e xhuflet: côper d' bihair. rl a: bijhea, taeyant, ponte, xhuflete, xhuflot, cherbea. F. tailler en biseau. 4. gozî. >> côper l' xhuflet: a) côper l' parole. rl a: xhuflot. b) sigoziyî (côper l' goidje). rl a: buzea. 5. (plaijhant) seke do ptit gamén. 6. air ki passe pa on ptit trô et fé on xhuflaedje. F. vent coulis. Disfondowes: huflet, chuflet, choflet, chouflet. Pondants et djondants so les disfondowes: Li disfondowe di "xhuflet" est l' minme ki l' disfondowe di "shoflet" dins tote li Bassårdene (Bastogne, Bive), et dins on grand boket do Coûtchant walon (Cerfontinne, Payis d' Tchålerwè). | xhuflot [o.n.] 1. xhuflet (tos les sinses). Les ptits bierdjîs djouwént des airs di xhuflot. Si to n' clôs nén t' brayete, li ptite sori ti venrè rawyî ti ptit xhuflot. 2. hûfion (pitit vere å peket). 3. pîmåye. rl a: pîlåd. F. bouvreuil. Disfondowes: chouflot, chuflot. | xhuflotea [o.n.] pitit xhuflet (d' bwès). F. flûtiau. Disfondowes: (chuflotia, huflotê). Pc. chuflotiau. | xhuflete [f.n.] xhuflet (fôme d' ene sacwè côpêye come on xhuflet). Waite di n' nén côper les coxhes e xhuflete. F. biseau. >> bounet a xhufletes: bounet avou des coines. >> aler al xhuflete: aler rider sol nive tot s' ascropixhant. F. à croupetons. Disfondowes: chuflète, choflète, chouflète. Pondants et djondants so les disfondowes: Li disfondowe di "xhuflete" est l' minme ki l' disfondowe di "shoflete" dins tote li Bassårdene (Bastogne, Bive), et dins on grand boket do Coûtchant walon (Cerfontinne, Payis d' Tchålerwè). | xhuflotene [f.n.] 1. sôre di xhuflot (flûte rustike). F. fifre. 2. xhuflot, hûfion (vere a peket). 3. pitite gote di peket. 4. vî fizik. rl a: shoflete. F. chevrotine. 5. prijhon. Ti rirès co al xhuflotene, la. rl a: xhufler. Disfondowes: chuflotine. Coinrece Payis d' Tchålerwè.

C' est ene djins foirt mwinre, k' al tossa dispu ene tchoke. Dinltins, et co asteure dins les pôves payis, ci n' est k' cwand gn a do sonk dins l' raetchon ki les malådes vont docteur.
Li codjowaedje di "prusti" (on prind eto come modele "fini"), c' est l' essegne po codjower les viebes erîlés del cwatrinme troke da Hendschel.

novice I. [addj. & o.f.n.] novea (novele) po fé ene sacwè F. gauche, débutant, novice, inexpérimenté. Il est co novice dins l' mestî. C' est pask' il est novice k' i s' a leyî prinde. Li novele meskene est co novice. Mi, po on novice, dji n' aveu k' a hossî l' tiesse, shuve li movmint et fé çou k' on m' dijheut (L. Mahin). C' est on laid cas po on novea djudje, aprindisse et novice; i m' fåt des esperts (Fåve do dierin leu). II. [o.f.n.] (rilidjon catolike) djonne feye ki vout sayî l' vicaedje des beguenes, djonne ome ki vout moussî dins les ôres, divant d' s' î egadjî podbon. Disfondowes: novice, nôvice. | noviciat [o.n.] termene, onk a troes ans longue, k' ene djonne feye u on djonne ome est novice divant di divni beguene u pere (u rnoncî). I va a scole amon les Djezwites a Beziers, et fé s' noviciat e 1616 (E. Pècheur).

kinkin 2 (di kinkin) [advierbire] di kegn (di triviè, di cresse). Ene årmwere di kinkin. rl a: di sclimboigne. F. de guingois, bancal. >> aler avou l' tiesse sol kinkin: avou l' tiesse sol costé. F. incliné. >> rvini so s' kinkin: rivni ene miete sô. F. éméché, ivre, pompette. >> on manaedje ki va sol kinkin: ki n' va pus k' so ene fesse (ki n' s' atind pus bén).

Li hintche mwin si dvreut mete avou les cwate doets (pitit doet, doet a l' anea, grand doet, erî-doet so les letes del troejhinme rindjeye, QSDF po les tapreces AZERTY.

| edjalant [addj.] fé edjalant: fé foirt froed. I fwait co edjalant, on n' såreu co låtchî. rl a: djalant. F. temps glacial, rigoureux, polaire.

Etimolodjeye : cawete -êye (çou k' i gn a sol "heure") u pårticipe erîrece prins come no d' on forveyou viebe "hourer", mete a môde di heure.

Prinde deus oûs, et lzès bate al fortchete dins ene djate po les maxhî comifåt; radjouter ene djate di laecea, pus troes coyirêyes di farene.

A pårti do troejhinme, on-z a l' sinta ki les fjheus d' papîscrîts sont d' acoird inte did zels (dandjreus di s' aveur atôtchî n' onk l' ôte totavå l' Principåté d' Lidje), k' i fåt on scrijha speciå po on son speciå, k' i n' ont nén so Nameur u sol Braibant. Cial, on-z est pår a l' aschate.

| oniesmint u oniestrumint [adv.] d' ene oniesse manire. Èn tapez nén evoye vosse veye et vost oneur; vos estoz årtisse et vos wangnîz oniesmint vosse pwin; vos vôrîz divni marionete, e riscant vosse pea (M. Renard). Eto, foirt oniesmint, dji dirè k' c' est d' å lon Ki dj' a fwait l' conoxhance do camaeråde Dehon (J. Orban). Dj' arinna oniesmint èn ome bén moussî ki m' shonnéve on "monsieu" (J.P. Dumont). Cwand elle est sins malice, c' est foirt bén D' aveur por lu si ptite marote; Et l' ci ki passe oniesmint s' tins Ni s' frè cdjåzer ni håre ni hote (C. Gaspard). Li mwaisse controleuse sicrijheut tchaeke côp k' i djheut åk; et dmander a tot côp bon: "Et kibén k' ça våt, çoula ?" Zande respondeut oniestrumint (L. Mahin). Loukîz a : comifåt. F. honnêtement, poliment, correctement, vertueusement, pudiquement.
Li stindêye ricovrowe på diccionairî esteut sol Principåté d' Lidje, mins djusse astok del conteye di Nameur, sol Condroz et sol Fåmene; did la, li ritchesse do motlî.

2. afronté gamén, gamén d' rowe. Dji va låtchî l' tchén; gn a ene binde di galopeas an trin di scheure mes pemes (P. Defagne). Dirîz bén: "Å galop, galopea, li diale vs årè pa vos dijh årteas" ? (ramexhné pa J. Beaucarne). On ptit galopea ki court sol pavêye. Loukîz a: napea. F. garnement, galopin, polisson.

Èn åbe foû-ordinaire, c' est èn åbe ki n' rishonne nén ås ôtes, soeye-t i k' il a crexhou tot crawieuzmint (få d' Verzi), soeye-t i k' il est nouzome (secoya), ubén k' il est vî vî et k' i vike co.

1. pitit crestea des deus costés d' ene voye, d' ene aiwe. F. talus. >> fé les pôs dins les hourêyes: tuzer ene sacwè ki n’ si pout. F. bâtir des châteaux en Espagne. >> hourêye di nive: consire.

L' inscrijhaedje : ene cope la k' c' est l' pa ki n' a ki l' linwe vént fé inscrire leu fi amon on directeur di scole (ki cåze e francès dins l' tecse) (p. 49-57)

Li 22 d' avri, c' est li 112inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 113inme po ls anêyes bizetes), avou 253 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.

2. mete dins l' assîte, tot djåzant d' èn amagnî, dins l' vere, tot djåzant d' èn aboere. Li soper est ddja siervou fameuzmint al rassaetchete. Vos ploz radjouter sacwantès grevesses ki vos sievroz avou vosse sope ås pexhons (C. Massaux).

E rfondou walon, on pout ôre des prononçaedjes ixh-låtés avou les betchfessîs scrijhas "xh" et "jh" copuvite s' i sont metous å coron d' ene sillabe.

2. si råyî dins l' sinse des fyis, tot cåzant d' ene toele, kischirer d' esse trop rimpli (eye), trop tinkyî (eye). Èm djakete va sclefer, témint k' ele sere (Dopêtre & Nopère). rl a: veler. F. se déchirer, craquer. >> Il est crås k' i sclefe: il est foirt crås.

3. fé do disdut. Dinltins, on montéve ene guinguete sol plaece; et ça zimtéve et randaxhî cåzu disk å matén (E. Gilliard). On dit eto: ramxhyî. F. faire du boucan, aller et venir.

Ele provént del cawete latene -ellum, k' a divnou dins l' vî lingaedje d' oyi : -eal. C' est come ça k' elle a passé avou l' normand e l' inglès d' ouy

blanke kixhåde u blanke coxhåde (å singulî) / blankès cxhådes (å plurial) [f.n.] plante avou des foyes come ene kixhåde, et des blankès fleurs, mins ki n' schôde nén, e sincieus latén Lamium album. F. lamier blanc.

Po racopler les oxheas (onk k’ est plat et l’ ôte k’ est rond), gn a deus deus ptits cossinets d' tinroxh, les menisses, ki tnèt eshonne pa deus tindons, lomés les croejhîs loymints.

2. sondjreye, tuzinaedje. Mins c' est dins l' fond d' nos pinsêye et d' nos tuzreyes ki l' vint tchante co l' pus sovint (A. Marchal). F. songerie, rêverie.
| vôsseure [f.n.] plafond a môde di vôsse. Ele crombeye ès dos conte ene vôsseure, Ès bresse et s' baston conte el meur Tåstèt eshonne (F. Dewandelaer). Et, cwand l' esté lyi rind li spexheur di ses foyes, il enaire dizeu nosse tiesse ses hardeyès vôsseures (H. Simon). Les tchawes-soris criyént dins les vôsseures (A. Henin). Cisse muzike la pout aler rdognî conte les vôsseures di grandès eglijhes, ttossu bén k' dins les camousseas d' nos ptitès tchapeles (E. Gilliard). Adon, Diu derit: "K' i gn åye ene vôsseure å mitan des aiwes, po dispårti les aiwes d' avou les aiwes (Li Djeneze, ratournêye pa L. Hendschel). F. voûte, voussure, crypte. >> vôseure do solea: cogne do solea cwand i s' leve u s' coûtchî. Dirî l' hourêye, li vôsseure do solea s' avadjixheut di pitchote a midjote (L. Lagauche).

divancete / dvancete [f.n.] (mot d' croejhete) sôre di ptit mot, ki s' mete pa dvant on no, on prono, u ene troclete di mots, et ki mostere li sôre di coplemint k' c' est.

II. tîxhwès, tîxhwesse [addj., padvant u padrî] la k' on cåze di ces lingaedjes la. >> e tîxhwès payis: la-minme: è tchè payis) lomaedje des viyaedjes flaminds pa les Walons del vå d' Djer. >> tîxhwès braibançon: vî lingaedje tîxhon d' Brussele, ricnoxhou come lingaedje do payis pal kiminålté francesse di Beldjike. Loukîz a : marolyin.

| dispårdadje 1 [o.n.] no d' fijhaedje et no di çou k' est fwait (accion eyet si rzultat) pol viebe "dispåde" (F. épandage, épanchement, éparpillement), et copurade: lene ki monte et dischinde, dins on grafike, et mostrer les candjmints d' ene sacwè k' on studeye. F. courbe.

zinguezel dins l' ratourneure : a zinguezel [advierbire] metou (metowe) po n' nén toumer, mins foirt a schipete, k' i fåt bén tot po k' ça tegne. Li mande est a zinguezel sol moncea d' cayôs. Djulia est a zinguezel so ses talons d' bos (F. Deprêtre et N. Nopère). On dit eto: a l' asgur. F. en équilibre instable. >> a zinguezel di tot: sins esse seur so rén. A zinguezel inte on pavé et ene colete, nos savans danser sins tchaire, al Lovire (C. Quinet). C' est l' bouneur platezak Ki spite ubén ki chîle, Triviè des cafouyaedjes, Ranxhenreyes, berdelaedjes, A zinguezel di tot (J. Beaucarne). Franwal: ahåyant po: à la grâce de Dieu, sans aucune sécurité.

On faw (on dit eto: ene få , on fawea, on fawî, on faynî, ene hesse), c' est èn åbe ki crexhe dins les bwès del Walonreye et ôte pårt e l' Urope.

On rpassé tins, c' est on tins d' codjowaedje basti so l' viebe "awè" codjowé a l' indicatif prezintrece, shuvou do pårticipe erirece do viebe k' on codjowe.

Li tchåfornance economike, c' est cwand li dmande di béns eyet d' siervices est tofer å hôt, çou ki fwait monter les tôs d' interesses ådla, et ratchirit l' vicaedje.

Djôr Alexis sicrît avou on foirt ritche motlî. I mete voltî des cåzaedjes dins ses ptits romans. Pa côps, i prezinte les persounaedjes a l' intrêye so live, come dins ene pîce di teyåte.

raiwî (codjowaedje) [v.c.] amoenner d' l' aiwe. Li fond d' Bouname, c' esteut on ptit vå raiwî pa deus troes sourdants k' abrotchént foû do bwès do minme no. (J. Polet). F. irriguer, arroser.
Metans, so 30 ans di corwaitaedje des maladeyes des bedots å Marok, on n' a trové del listeriôze ki dins les anêyes 2000, å moumint ki les berdjîs ont cmincî a sognî å mayisse essilé dins des saetchs di plastike. Avou ça d' pus ki, e l' Izlande, on lome cisse maladeye la "må d' essilaedje".

Louis Piron a skepyî li 15 d' awousse 1906 ey a morou li 26 di decimbe 1987. C' esteut on scrijheu e walon do payis d' Sibret, mwaisse di scole di s' mestî.

Li tchôde des taessons, c' est diviè l' moes d' awousse. L' edjermoné oû dimeure al libe dins l' matrice, sins s' diswalper des masses. Ci n' est k' å moes d' decimbe, ås courts djoûs, ki l' oû s' agritche al måjhire del matrice, et l' djonne crexhe.

on motlî so les houyires a Lidje, Vocabulaire des Houilleurs liégeois (E171), eplaidî e 1863; il a siervou come sourdant pol ricweraedje sol houyreye lidjwesse da Jean Haust.

Tincommius, fi da Commius li djonne, i fourit roy -20 a 7 di noste ere, cwand i fourit displaecî pa s' fré. Sacwants tecses mencionèt si voyaedje a Rome po cåzer di s' cas a l' Impreur Ågusse.

Si vos lijhoz l' live, vos såroz pocwè li Djåke Mamé rshonnéve å portrait-robot. Vos såroz co ki s' vraiy no, c' esteut Djihan-Batisse Lagaesse. Mins sabaye s' el comissaire Laroche rimetrè l' mwin sor lu ?

Vaslui est on distrik (judeţ) del Roumaneye, el redjon del Moldaveye. Li mwaisse-veye, do minme no, a-st ene populåcion di 79.658 dimorants.

li gros tiyoû ås grandès foyes di Conneu k' a divnou li pus gros tiyou del Walonreye (dispoy ki l' tiyoû ås ptitès foyes d' Arkegnere a stî råyî pa l' timpesse do moes d'may 2007.

Les fåcons sont diferins des wôteus, e prumî li wôteu ås colons mansåds (Accipiter gentilis), èn ôte oujhea proylî ki pout esse aclevé po tchessî.

On curé a stî touwé a l' orfulinat après kel Djåke mamé, k' î fjheut åcolete, a yeu cwité. Did la, li comissaire Laroche va pinser k' c' est l' ancyin åcolete k' a touwé l' priyesse pask' el margougnive. C' est des cayets (sins djeu d' mot) k' on tuzéve bråmint di ç' tins la cwand on-z a yeu ramassé Dutroux e 1996.

cinse [f.n.] måjhon et tchamp la k' on cultive, et-z aclever des biesses. >> cinse po scolîs: cinse la k' les scolîs polèt aler po-z aprinde çou k' est k' l' agriculteure (cinse pedagodjike). F. ferme pedagogique. | cinsî, cinsresse [o.f.n.] li ci (cene) ki tént ene cinse.

Li live est dandjreus bråmint rashiou sol Live Carnoy so les viyaedjes, les hamteas et les aiwes del Beldjike. Mins gn a eto toplin des intrêyes ki n' sont nén dins l' Carnoy (metans «Botrange» («Bôdrindje»).

1. onk ki randaxhe toltins. Li Duk do Braibant ravadjive li Hesbaye et s' a-t i vnou fé l' randaxhe a Lidje, tins k' el prince esteut evoye (J. Brumioul). On dit eto: bardaxhe. F. fureteur, fauteur de troubles, casse-cou.
2. e plin mitan di. I s' batnut emey l' rowe. Cwand on tchait emey les schaesseus, i fåt waitî di n' nén atraper èn ôte sol capotene. Çoula clapéve come ene mwin al djaive emey l' vizaedje (J.M. Masset). Les årdjintenes, Ripordjetêyes di pieles, emey leus djondès foyes, Tchantént on grand magnificåte (A. Lovegnée). Pierdou emey ses tuzaedjes, Batisse fouri sbaré cwand ki l' telefone xhilta (L. Mahin). Et portant, la, pierdowe, florixhant emey ci dezert cial, emey l' ivier, mågré l' djalêye, une pitite coxhete di brouwire (A. Nicolet). Vola k' emey li plinne, dji m' sin tot disseulé (L. Remacle). F. au beau milieu de. >> emey djeu: å mitan do djeu, sins k' on vs preye. >> emey voye: djusse å mitan inte deus plaeces. F. à mi-chemin.

4. (imådjreçmint) feme k' on pout åjheymint ahessî (coûtchî avou leye) On voet bén a ses airs ki c' est ene ahesse. F. allumeuse, charmeuse, séductrice.

2. (radoucixhanmint) tchire. Ti dmorrès co lontins a ponde ? F. "déféquer". >> ponre pus hôt ki s' dirî: esse grandiveus ådla. On dit eto : peter pus hôt ki s’ cou pus hôt ki s’ cou. F. "ne pas se prendre pour de la merde".

contåbe [o.f.n.] ome (feme) di mestî responsåve di rapoirter les rzultats po çou k' est des afwaires di çanses, po ene eterprijhe, ene soce ou co ene mierdjin, sorlon les lwès do govienmint et les regues do mestî.

André Vellande fourit-st araedjî po trover li djusse mot francès po ratourner les mots walons, ey insi, diswalper les diferins sinses. Dins les spots, il esplike li prumî et l' deujhinme sinse, mins eto li cotoû d' etrevén k' on-z î dit ci spot la.

Li walon d' Beldjike a rprind kéconks di ces mots la mots vinous, dispu 1850, do francès d' Brussele. On n' les rtove nén, metans, dins l' walon del Walonreye di France.

E 2007, "Gaston" a stî ratourné e walon pol prumî côp, pa Yannick Bauthière, k' a atåvlé li no e walon. Loukîz a Gaston Libiestreye e walon.

| pona [o.n.] ponaedje. F. "ponte". >> li pona et l’ cova: tot çou k’ i rtoûne d’ ene sacwè. On dit eto : les pondants et les djondants, les ca et les ma. F. "tous les détails, tenants et aboutissants".

Il a cnoxhou Emile-Joseph Piret k' a stî s' mwaisse di scole a Rômedene. Mins i n' lyi a måy djåzé k' il esteut eto on scrijheu e walon (i scrijheut cåzu catchetmint).

2. toutchî et saveur çou k' on toutche. Ti sins bén k' c' est tchôd et deur. Dins mes tchåssetes, dji sinteu l' yô glissî (M. Dubois). F. sentir, percevoir.

Li Rwenea (la-minme, Rwènê; fr. Roannay), c' est ene corante aiwe ki court el Hôte Årdene, å pî do viyaedje del Gléjhe, ey egoliner divins l' Ambleve, ene miete e låvå des tcheyaedjes di Cô.

Vièrsèt [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Vierset-Barse, rebané avou 4577 Modave; limero diyalectolodjike: [H 45]; vî limero del posse: 5271

Comanster / Cmanster [n.pl.] ancyin hamtea di Bhô, en Alm. Gommelshäusen, rimetou e 1977 avou l' intité del Viye Såm; lingaedje do payis: walon (les ôtes hamteas di Bhô djåzèt lussimbordjwès). Etimolodjeye: aplacaedje tîxhon: Goma-ster (siter da Goma).
Les fetchires c' est ene indje di plantes avou a pô près 20.000 diferinnès especes, rindjeyes dins l' divizion Pteridophyta (dins l' tins Filicophyta).

L' internete (Intèrnet´ ) ou Etrernete ou Daegntoele ås éndjoles, c' est on raloyaedje di copiutreces totavå l' Daegne, tot-z eployant li protocole TCP-IP.

On fwait l' diferince inte les ptitès damjheles (dizo-ôre des zigopteres), k' on voet voltî, et les gros monsieus (dizo-ôre des anizopteres), k' on creyeut, dinltins el Walonreye, k' il estént foirt dandjreus, et vos plént tchôkî, did la leu no d' mårtea d' diale, et co ds ôtes.

Dinltins, les varyîstés estént fwaits po les pôvès teres, ça n' dinéve nén bråmint dpus ki 1500 kilos a l' ectåre. Asteure, on ndè fwait eto dins l' bon payis.

| siervete [f.n.] pitit drap k' on mete so ses djambes tot magnant po n' si nén taetchî. On fjheut do feu dizo l' cuvele di blanc fier po fé cure les linçoûs, les tîketes, les mapes et les siervetes (A. Schmitz).

6. zine. I lyi a prins ene five (Motî da Toussaint). Elle aveut l' five d' atchter on molén a fiyî (Rasgotaedje). On dit eto : maket. F. "envie folle, lubie, coup de folie, caprice, toquade".

A deus moes, les taesneas polèt rexhe ådfoû, et a doze moes, i cwerèt zels-minmes après leu-z amagnî. I dmorèt avou les parints disk' å waeyén-tins, kécfeye, minme disk' å bontins d' l' anêye d' après. A l' esté, li taessone (di 18 moes) pout ddja esse al tchôde.

Gn a yeu, come di djusse, ene wache d' ebagance del Walonreye eviè l' Braezi å cminçmint do 20inme sieke. Mins n' a nol situdiaedje k' a stî fwait ladsu.

li signorreye di Moreassårt, tinowe å cmince pal famile des "Nimal" (Limal). L' askepieu åreut stî "Ernols di Nimal, k' on lome li Morea" (vî papî do 30 di måss 1237).

psi [o.f.n.] sikiåte u sicologue. Nos grand-mames n' avént nén stî a scole, mins ele s' î cnoxhént bråmint mî ki bråmint des psis k' i gn a (E. Pècheur).

li kick-boxing djaponès: kick-boxing avou des côps di djno k' on dene tot droet, des côps d' pî tournants k' on dene sol coxhe (low-kick) eyet apougnaedje do coir;

2. copiutrece wice ki les programes sierveus sont-st astalés ey enondés. Nosse gazete so les fyis, l' Aberteke est edjîstrêye sol sierveu da Pablo a Rtene.

Po bén fé, li rlén doet esse doûs. On doûs rlén (on dit eto: on bon rlén, on bea rlén), c' est onk ki s' passe sins nou må. Sovint, i ploût; li nive ni fond nén trop rade, et on n' a nén des grandès aiwes.

Li spoûle do live mete el sinne ene pitite båshele, Luciye (mins ki dmeure ortografeye Lucy), k' est e vacances mon di s' grand-mame, a Sî (dilé Ferire), so l' Aiwe d' Oûte. Ele î va rescontrer on vî pondeu ki lyi va-st aprinde a ponde.

Djenvå [n.pl.] 1. ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Genval, rebané avou 1332 Ricsinsåt; limero diyalectolodjike: [Ni 22]; vî limero del posse: 1320. Ortografeye disfondowe UCW pol posse: Djèn'vau. 2. hamtea di Sint-Djermwin, e F. Jennevaux. Disfondowes: Djèn'vau; vî scrijha: Jusenneval (1218), Jussenvas (1244), Jenesval (1350). Etimolodjeye: walon djusrinne vå (vå metowe pus bas); rl a: Djenveye, Grinnveye.
I fwait eto del sociolodjeye comparêye, e mostrant l' diferince inte deus ome ki n' dimandént rén: Diyodjinne ki dmoréve dins on tonea do tins des vîs Greks, et ki pleut atôtchî on rwè, et Djåke Mamé, ki s' a dvou fé crexhe li båbe po poleur viker e påye.

Li decret Valmy Féaux, c' est on decret del Kiminålté Walonreye-Brussele k' a ricnoxhou pol prumî côp les lingaedjes dilérins del Walonreye.

| pice [f.n.] piceure (manire di s' î prinde). C' est ene k' a l' pice po ritni les candes. Tot rprindant l' pice da Jean Germain (li rfondaedje al pus lådje oyowe), i mostere comint, podbon, on pout foirdjî on rfondou walon (L. Mahin). Loukîz a : toû. F. manière, système, méthode, formule, secret, procédé, truc.

IV. tîxhon [o.n.] vî lingaedje soûmintrece k' a dné l' almand, li flamind, li frizon, li lussimbordjwès, et siervi di stok a mwints mots do walon. F. germanique.

Mins, dispu les anêyes 1990, ci cdujhance la est foirt riskeuse. On-z a veyou les rujhes ki Selman Rushdie ava avou si live "Les versets do Diale". E 2005, gn ourit l' afwaire des caricateures daenwesses di Mawoumet. Pu, e 2015, li macsådaedje å Tchårlî-samwinne, la k' tote l' ekipe d' ene gazete po-s'-fote fourit touwêye cåze k' il avént eplaidî et replaidî ces caricateures la.

1. prinde come feme, come ome. Il a maryî ene kimere did vaila. Leye k' åreut polou maryî on comte, on prince, pocwè a-t i falou k' ele veyaxhe voltî on pôve pitit djouweu d' vierlete ? (J.M. Warnier). On dit eto: spozer.

tchivå / tchvå [o.n.] biesse ås tetes, a cwate pate, avou å coron on seul doet ricovrou d' on shabot, e sincieus latén "Equus caballus". Insidon, tchaeke côp k' c' esteut martchî e viyaedje, on veyeut ariver tot timpe å matén on drole di tchår saetchî pa on vî etike tchivå (G. Brener). Loukîz a : roncin, polin, poliche, kinea, haricrûte, soçon. F. cheval. >> tchivås d' bwès: djeu d' dicåce avou des tchvås d' bwès ki tournèt et k' on saye d' apicî ene flotche ki pind, po wangnî on tour po rén. On dit eto tourniket. F. carousel. >> va dire çoula a on tchvå d' bwès, i t' pitrè: dji n' ti croes nén. F. tu exagères. >> tchivå a deus rowes: velo. >> li Rotche ås tchvås: no d' ene plaece di Rdû.

Par après, les signeurs estént del famile des "de Vaux". Dins l' tchapistrê d' l' eglijhe di Belfontinne, on pout co vey enute li pire tombale do Tchåle del Vå et d' si feme Marie-Christine di Maucour.

5. estance d' onk k' est rindou après on pasmint d' tins. Cwand on scrît l' walon å djoû d' ådjourdu, on-z a mwints côps "li five do discotaeyaedje", on scrît des dmeyès faflotes, des cwårts d' accint, des tîces di tchapeas (L. Hendschel). Il a l' five do djouwer al bale (Motî d' Cerfontinne). End a ene di five, avou ses pidjons (Motî d' Cerfontinne). Tos les viyaedjes ont l' five des årmonreyes (Motî da Pirsoul). F. "folie, passion, engouement".

1. (v.v.m) li diale (li ci k' a-st ene cawe). « Dji n’ sai pus asteure comint k’ ça s’ escrit, “Cahuet” avou h, ou “Caouay” avou a-o-u, ou co... ». Melaneye respond: «Cawet ou Cawea, c’ est todi l’ minme diale! (GS & NS, Gabriyel eyet Gabriyel)
1. serer ene sacwè en ene pitite plaece, des deus costés e minme tins. Ci grand vea la, i passe si tins a picî si ptite sour (Motî del Fagne).

2. setche: (mot d' acleveu) sins laecea, k' on n' mode pus, tot cåzant d'ene vatche ki va veler, u po-z ecråxhî. rl a: djus° d' laecea. F. tarie. >> aler setche: si djoker di dner do laecea, tot cåzant d' ene vatche. F. entrer en tarissement. >> fé, leyî aler (ene vatche) setche: ni pus mode eyet ni pus waire sognî, po k' li vatche ni dene pupont d' laecea, dins les deus dierins moes divant d' veler. F. tarir.

Inte li rfondaedje et l' linwe-ehåyaedje, mins foirt consecant po les deus, gn a li studiaedje, li rashonnaedje et l' askepiaedje et l' cossemaedje des noûmots.

Li viyaedje si trove sol boird di hintche di Mouze, a mitan voye etur Fumwè eyet Djivet; di l' ôte costé d' Mouze i gn a Vireu-Walran, avou l' minme limero del posse.

| edjaleure [f.n.] candjmint del pea (des doets, des pîs, des lepes) k' a stî edjalêye. Po ls edjaleures, fåt rafûler ses pîs avou des foyes di tchinne, u prinde des bagnes dins d' l' aiwe k' a cût avou on ni d' pixholetes. F. engelure.

1. fé, metans : fé rexhe di s' coir, mete å monde. C' est åjhey po vozôtes les omes, d' elzès fé, mins c' est nozôtes les femes ki les doet rfé (ramexhné pa L. Mahin). F. faire, mettre au monde, chier.

3. trinner a l'ovraedje tot sondjant, s' arester tofer tot rotant. Tot cagnåd, li Pere Noyé shût s' voye, piyane miyane, e tuzant (Y. Paquet). Loukîz a: tuziner. F. lambiner.

E vî walon, elle s' a scrît -eal ou -ea, ki les Lidjwès prononcît "-ê" (et cåzu "-in" e sacwantès plaeces, -é so ene pårteye del Basse Årdene) et les Namurwès et les Carolos "-ia".

On pleut ôre coramint on son ixh-låte dins tot l' grand Payis d' Lidje. Les plaeces li pus lon erî d' Lidje k' on prononcive co coramint l' ixh-låte e 20inme iseke:

Mågré s' no l' Sint Impire ni fourit måy peurmint tîxhon. Gn aveut, dispoy li cminçmint, des Walons, et des ôtes peupes avou des lingaedjes laténs u slåves. Gn aveut ene foite idêye rilidjeuse (did la l' addjectif di "sint") ki rashonnéve les diferins payis mimbes. Foû di ç' costé rlidjeus la, l' Impire ravizéve ene miete çou k' est l' Union Uropeyinne d' asteure. C' esteut li rwè d' Almagne k' aveut l' tite d' Impreur.

| bayeye [f.n.] (mot d' éndjolisse) dinêye. >> fond d' bayeyes, soumint d' bayeyes: coleccion di dnêyes, di nombes, di racsegnmints. F. base de données.

3. poyowe moxhe, e sincieus latén Hypoderma bovis, ki va rexhe do påpåd-lolô di ç' vier la, et taener l' bisteu å cminçmint d' l' esté, et l' fé bizer. rl a: bizete. F. hypoderme du boeuf.

On voet eto Lucyin Mahin et Djan Cayron divizer walon avou tchaeke si ptite feye. L’ efant a l’ air di esse contin di saveur ene ôte langue, et l’ dire a scole, sapinse a Djan. Lucyin, prezinté cial come èn egzilé linwistike ‒ i dmeure å Marok ‒ a sogne di rivni el Walonreye avou s’ feye. I dit k’ bråmint des Walons si cdujhnut come ene police linwistike disconte do lingaedje di leus tåyes. Et poleur dizôrner les aprindants efants, tot lzî fjhant sinti, motoit nén ddja voltrûlmint, ki ci n’ est nén bén d’ cåzer walon.
arabe marokin : 7aba9 el fîl, habaq el fîl (båzlike d' elefant), habaq el qna, 3n9ar, 3aysoub (aanqar, aaysoub), somsoq, rihan Dawoud (sint-bon da David), mrijana (calcaedje do F. marjolaine)

II. [adv.] dirî. Il a passé pa padrî. Et vla k' ene feme, k' aveut ene piete di sonk dispoy doze ans, avança pa padrî et apiça l' boird di s' mousmint (sint Luk, ratourné pa J.M. Lecomte). Contråve: padvant. >> aveur èn ouxh padrî: fé des sacwès k' i n' fåt nén, tot s' muchiant. Ele n' a pont d' ouxh padrî, mins on grand å lådje padvant (A. Gauditiaubois).

1. (lu-minme) tchoker si tiesse disconte ene sacwè d' deur, et s' fé må. Ele s' a souké l' tiesse ås montêyes del cåve. rl a: buker. F. se cogner, se heurter la tête.

Cisse tcherpinte politike la si va stinde pår avou ses shuveus al tiesse di l' estat moslimî k' on loma les califes Aboubaker Seddiq, Omar Ben Xhettab, Otman. Did la, li concwesse arabe ki va askepyî èn impire ki va des Pirenêyes disk' a l' Inde. Li pus grande pårteye di cist impire la a continouwz a djåzer arabe disk' ås djoûs d' ouy.

On drap d' taexhons (on dit eto : on drap d' schieles, on drap d' bidons, on drap d' bagaedjes), c' est ene fene sitofe po xhorbi les schieles.

Lidje halkene sovint, mins c' est cwand minme «qu» li pus préjhî. So Måmdey, li scrijha «k» est veyou evi. On a des «qu» minme po "ki" (quu).

Les hamteas d' Binne (ki rmonte pol moens disk' a 1321), Heuzea eyet Nouveye ont stî rebanés e 1796, dizo l' moennance francesse; divant çoula i fjhént pårtêye del Principåté d' Lidje. Li prumî mayeur do Binne-Heuzea rebané d' adon, e 1800, ci fourit F. Belleflamme.

3. (imådjreçmint) edvinter (on tecse, on cåzaedje). Dji n’ sai çou k’ i nos va co ponre come biestreye. Loukîz a : toirtchî, efåfiyî. F. "accoucher".

2. axhletes [t.pl.] plantches metowes so des montants, po roister des sacwès al varade, u mete bråmint åk k' est todi veyåve. So ls axhletes, gn a des tåtes å blanc souke des ôtes ås pronnes, å riz, å côrin, erîlêyes pa rindjeyes di cwate (Lucien Somme). F. étagères.

li boigne boyea, ki n' est pus k' on brostion dins l' coir des djins mins ki pout esse araedjeymint grand dins des biesses k' i gn a (tchivås). Ås oujheas, il est dobe.

L' istwere si passe a pô près cwand elle a stî scrîte, inte 1995 et 2000. Djåke Mamé a vnou å monde e 1940, et l' orfulinat la k' a crexhou catchént des efants djwifs. (Eto, c' est li ptit oujhea da Djåke Mamé k' on-z a mostré cwand les controleus almands î ont-st avoré, on djoû).

Otto von Bismarck (1î d' avri 1815 - 30 di djulete 1898), c' esteut on politikî prûsyin, pu almand. Come minisse-prezidint del Prûsse di 1862 a 1890, i va adjinçner li rashonnaedje di l' Almagne.

On crikion (on dit eto: cricri, tchantrê, crînon), c' est on ptit pitit potcha, sovint brun u noer, ki tchante e l' esté ou la k' i fwait bén tchôd (murea des feu e l' aisse).

Tot ratindant ki l' botchî finixhe di cotaeyî ene biesse, sint Nicolai ni s' sint nén a si åjhe. Mins i n' sait nén pocwè. Tot s' on côp, l' anea k' il a å doet si mete a rglati. Gn a ene pirete ki s' endè dismantche, et l' anea lyi dit cwè å dfwait do botchî ki l' riçût.