Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Heenan PB, Dawson MI, Wagstaff SJ 2004. The relationship of Sophora sect. Edwardsia (Fabaceae) to Sophora tomentosa, the type species of the genus Sophora, observed from DNA sequence data and morphological characters Botanical Journal of the Linnean Society 146, 439–446.

Naʻa ne huluhuluʻaki ʻa ama ʻa e hala ko ia ʻo e toutai ʻo e Tuʻi Tonga, ʻaia ko hono hingoa ko Pahulu pe Pasulu. Nofo ʻi Lapaha, ko e ʻafioʻanga.

Naʻe pau ʻe hoko ʻa e moheofo ko Luseane. Kae naʻe ʻikai fieloto ki ai ʻa hono tuongaʻane, ko Tāufaʻāhau, koeʻuhi ko Laufilitonga ko hono fili ia. Ko ia ai, naʻe fekau ʻuluaki ʻe Tāufaʻāhau ʻa hono tuofefine ki he Tuʻihaʻateiho. ʻOsi ʻene fāʻele, naʻe fekau ia ki he Tuʻi Tonga. Kae naʻe ʻikai kei taupoʻou, naʻe ʻikai te ne lava fāʻele ha hako kia te ia. English translation available GO

Ko e pakopako ko e fuʻu ʻakau siʻi ia. ʻOku ʻikai kau ki he ngaahi mohuku. ʻOku tapatolu hono kau. ʻOku sai ʻene manongi ʻo e aka maʻa e lolo (ʻikai pako failolo pē).

Ko Sioeli ko e tangata poto ʻaupito, ko e kāpiteni ia ʻo Kolisi ko Tupou ʻi 1878, pea naʻa ne kau ki he kalasi makehe ko e helohelo. Tatau ia mo hono foha ʻe tokofā (Fatai, Viliami Tāvao, Tēvita ʻOfa, Sione Kulī) (naʻe mate kei siʻi ʻa Sione Mateaki mo Siosifa Holati (mo e kiʻi taʻahine ko Tohi Koula)).

Ko e punake ia, naʻa ne fatu ʻa e ngaahi taʻanga tauʻolunga: ʻOtolose vaioleti (~1910), Hiva ʻo Takipō (tuongaʻane ʻo Muimui) (1911 pe 1918).

'Oku 'iloa 'a Tonga ko e ʻOtu Motu Angaʻofa koeʻuhi ko e anga'ofa 'a e kakai Tonga ki he kaivai Pilitānia ko Kapiteni Semisi Kuki lolotonga 'ene 'a'ahi ki Tongá ni, kā 'i he lau ʻa Tokiukamea (William Mariner), naʻe feinga e kau houʻeiki ke fakapoongi ʻa Kuki ka naʻe ʻikai ke nau lototaha ki ha fokotuʻutuʻu.

Ko e Kapakau ʻo Tafahi, ko e pupunga fetuʻu, ngaahi fetuʻu ʻe valu, tuʻu ʻi ʻolunga ʻo Tafahi tatau mo e moa ʻoku ʻōʻōfaki ʻene fanga fānau. Mahalo pē ko e pupunga ʻo Cassiopeia ia ʻi he lea fakapilitānia. Ko Tafahi ko e motu ia, pe ko e tangata toʻa ko Tafaki ia (Tawhaki ʻi he lea fakamauli; Tafaʻi ʻi he lea fakatahisi). Ko e kaveinga ia maʻa e kau folau mei Vavaʻu ki he ongo Niua pea foki.

Ko e musie ko e faʻahinga mohuku ia, ngāueʻaki maʻa e musie (ko e feituʻu ʻi he ngoue). Kā ʻoku ʻi ai lahi faʻahinga musie kehe maʻa e funga musie.

Ko e fue ʻa e puaka pe fue fakahinga pe aka pe aka taha, ko e fuʻu ʻakau siʻi mo e totolo ia. ʻOku kehe ʻa hono kāinga mo e ngaahi fua kehe. Ko e vao ia, ʻoku vave ʻene tupu. ʻOku ui pehē koeʻuhi ʻoku manakoa ʻaupito ʻe he fanga puaka. ʻOku ui foki ko e Pueraria montana var. lobata, Pueraria thunbergiana, Pueraria triloba pea mo e Dolichos lobatus.

Ko e huni kula ko e fuʻu ʻakau ia, mita ʻe 2 ʻi olunga, mo e matalaʻiʻakau iiki mo e kulokula. ʻOku meimei tatau ʻene ʻasi mo e huni, kā ko e faʻahinga ʻakau kehe ʻaupito. Ko e ʻakau foʻou mo e ʻomi ia, kā ʻoku manakoa ʻi he ngaahi ngoue ʻapi kolo. ʻOku lahi hono ngaahi fuo mo e matalaʻiʻakau lanu kehekehe.

Ko e fetaʻu pe tamanu ko e fuʻu ʻakau lahi ia, mo e ʻakau kula mo fefeka. Ko ʻene ngaahi foʻi fua ʻoku ʻikai lelei ki he kai, kā ʻoku ʻi ai ha lolo faitoʻo ʻi loto. ʻOku meimei tatau ʻenau ʻasi mo e tuitui kā ʻoku kehe ʻa e ngaahi lau.
Kae ko e ongo kolo eni, ʻoku mahaloloto pē. Taimi ʻe niʻihi ʻoku ngāue ha kakai ʻe 20 pe 50 pē, kae nofo kinautolu ʻi Matuku pe Kotu pe ko e hā motu ʻo Lulunga. Ko e ngāue heni ko e ngoue fakatupu kava.

Mahalo pē ko Havea ʻoku ʻikai ko e ʻeiki, kā ko e kui pē ʻo ongo Ngana (tamai ko ʻEiki Tatafu mei Muʻa). Mahalo pē ko ʻEikitatafu ʻeni ʻoku tatau mo Tatafumeimuʻa ʻoku tatau mo Tatafuʻeikimeimuʻa (vakai ʻi hē). English translation available GO

ʻI he onoʻaho ko Talasiu, mo ʻene kiʻi vaitafe ʻi lalofonua, ko Fangafeʻatu mo Vai-ko-Tālanga-mo-e-vale ko e peito ia ʻo e Tuʻi Tonga. Naʻe ʻafifio ʻi heni ʻa e kau Tuʻi Tonga fefine mo Tamahā (ʻi muʻa ʻenau hiki ki Tungua). Ko e hingoa leva ʻo honau ʻapi ko e ʻApi ko Poulalahi pea ʻoku kei tuku fakaholo mai ai pē ʻa e laine ko ia ʻo aʻu mai ki he ʻaho ni mo hono hako ki he kelekele.

Ko e kiʻi motu ʻi he hihifo ʻi he tafaʻaki ʻe taha ʻo e ava siʻisiʻi, ʻoku taʻehingoa ia. ʻOku puli ʻi lalo fukahi tahi kapau ʻoku tahi lahi ʻaupito.

Ko ʻene tamai naʻe he Tuʻi Kanokupolu mo Tuʻi Haʻatakalaua. Ko ʻene foha naʻe he Tungī, ko e hako ʻo e Tuʻi Haʻatakalaua. Kae Fatukimotulalo naʻe moʻui ia ʻi he taimi tau fakafonua. Ko e ʻeiki, ʻio, kā naʻe ʻikai maʻu hano hingoa fakanofo.

Naʻe lahi ʻene folau ʻi māmani. Naʻa ne haʻu ki Tahisi ʻi Mē 1910 ʻo fakaʻata ki he fetuʻu esiafi ko Halley, kae naʻe movete koeʻuhi he ʻaoʻaofia. ʻOsi ko ia naʻa ne folau ki Nuʻusila pea ki Vavaʻu. ʻI he ʻaho ʻo 29 ʻEpeleli 1911 naʻa ne mamata ki he mate ʻa e laʻa kakato ʻi he tumuʻaki ʻo Fungamisi, ʻi he feituʻu ʻoku toe he taimí ni ʻa e kiʻi maka fakamanatu. Naʻa monūʻia ʻa Štefánik he taimi ē koeʻuhi naʻe tafitonga ʻa e langi, naʻe ola ʻaupito ʻene fakaʻata ki he laʻā fakasaienisi.

Ko Niutōua ko e kolo ʻi he vahe hahake ʻo Tongatapu, matāfonua tokelau. Ko e kolo fakamui ia ʻi he Hala Tāufaʻāhau ʻosi Afā. Ko hono hingoa fakatenetene ko e Tuitui ʻa Tamale.

Kaekehe, mei heʻene taʻu ʻe 21, ʻoku ui ko 'Ulukālala, pea Tupoutoʻa ʻUlukālala, ʻe ʻikai ʻaupito ngāueʻaki ʻa hono hingoa papitaiso ʻe he tokotaha.

Ko Hōfoa ko e kiʻi kolo ia ʻi he vahe hihifo ʻo Tongatapu. ʻOku tuʻu mamamamaʻo mei he Hala Hihifo ʻi he vahaʻa ʻo Nukuʻalofa mo Puke. Ko hono moʻoni, he onopooni naʻe kamata ʻo hoko ki ha tuʻotuʻa kolo pē ʻo Nukuʻalofa. Ko hono hingoa fakatenetene ko Fonu mo e moa pe Ko e vai ko lomoloma.

Ko e sākisi (mei he circus, lea fakapilitānia) ko e fuʻu ʻakau siʻi mo e vao ia, ʻomi ki Tongá ni. ʻOku ui foki ko e Euphorbia hirta L., Euphorbia pilulifera. ʻOku ne tupu ʻi he feituʻu mafana kotoa ʻo māmani.

Naʻe tuku ʻa e hingoa ʻo e Tuʻi Haʻatakalaua ʻi 1799 ʻosi ʻa e pekia ʻo Mulikihaʻamea. Naʻe ʻeiki pē, taʻehuafa, hono foha ko Maealiuaki Fatukimotulalo. Kae ʻosi ʻene pekia ʻi 1842 naʻe fokotuʻu ʻe Siaosi Tupou I maʻa hono hako, ʻa e huafa fakanofo foʻou, ʻa ia ko Tungī. ʻI he 1885 naʻe filia ia ki he hokohoko ki he Kalauni ʻo Tonga.

ʻOku meimei tatau ʻenau ʻasi ki he fuʻu paame pe fuʻu niu pea ʻoku meimei tatau foki ki he ʻakau tengaefuefu (ko e ponga mo e hā fua), kā ko e pupunga ʻoku kehe ʻaupito.
Ko e puakatau ko e ongo faʻahinga mohuku ia, kae ko e ongo kāinga kehe. ʻOku na tātātaha. Ko e ngaahi ʻuhinga tatau ʻo e U. mutica: Brachiaria mutica , Panicum muticum, mo e hā fua

Ko e kihikihi ko e fuʻu ʻakau siʻi ia, ʻoku kihi ia. ʻOku ʻi ai lahi ngaahi faʻahinga kehekehe mo e hingoa ʻeni. Ko e kihikihí ni ʻoku ʻi ai ʻene ngeʻesitenga ʻoku pipiki ʻaupito ki he vala kotoa pē, koeʻuhi ʻa ʻenau ngaahi kiʻi fulufulu.

Ko e pīnati ko e fuʻu ʻakau siʻi ia, mo e ngaahi ngeʻesi tenga tupu ʻi loto kelekele. Ko e ʻuluaki ia ʻo e ngaahi niu kelekele (niu ʻomi mei muli).

Ko Vaimalō na 'e toki fakahoko pe ia ko e "Kolo" ʻi he tofi fonua Fakavahe Kolo ʻa e Puleʻanga na ʻe fakahoko ʻi he ongo taʻu 1881 mo e 1914 (Fkkt: V.K.FkF.-ʻO.Kov.,1881,1914). ʻI he ki muʻa ai ko Vaimalō hono kotoa, ko e "ʻApi" meʻaʻanga pe ia ʻo e tama ʻa Finau Fisi mo Luseane ʻIfangahihifo ko Naufahu Mapilitoa. Naʻe mali ʻa Naufahu Mapilitoa mo Tulukava ʻo Taoa ʻo ʻi ai ʻe na tama, ko e tamasiʻi naʻa na fakahingoa ko Avala-ʻae-tau. ʻI he pekia atu ʻa Naufahu Mapilitoa naʻe hoko atu ho no nofoʻi ʻo Vaimalō ʻe hono foha mo hona kainga.

Ko e ngutulei veʻekula ko e taha ʻo e fanga ngutulei ia. Ko e manupuna ʻo e tuʻafanga ʻi Tongá ni. Ko hono lahi ko e senitimita ʻe 69, kapakau sm ʻe 141.

Ko Uoleva ko e motu lahi ʻi he tokelau ʻo Haʻapai, pea ʻoku lahi ʻa e ngaahi ʻapi ʻuta ʻi ai he taimi ni, kae ʻoku ʻikai tuʻu ʻa e kolo. Ko e ʻuhinga naʻe ʻikai nofo pē ʻa e kakai, ko e feituʻu heilupe ʻo e Tuʻi Tonga ia, ko Kauʻulufonua (fekai). Naʻe nofo ʻa e kakai tauhi mei Lifuka pē, pea ko Mataʻuvave I mei Muʻa ko e kōvana.

Ko e pua engeenga (hingoa taʻefakalakanga) ko e fuʻu ʻakau siʻi ia, ʻomi mei Palāsili, kā ʻoku manakoa ʻi he ngaahi vao kakala. ʻOku meimei tatau ʻene ʻasi mo e pua tonga pe ko e kaute engeenga.

Ko Fuaʻamotu (ʻoku ʻikai ko Fuʻamotu) ko e kolo ia ʻi he vahe hahake ʻo Tongatapu, tafaʻaki he Hala Liku ʻi he tonga ʻo e motu, ofi ki Nakolo ki he hahake, pea ʻoku ofi foki ki Pelehake ʻi he tokelau.

Ko ʻenau akoʻanga: ko ʻApifoʻou ʻi Maʻufanga, Kolisi Takuilau ʻi Lapaha, Kolisi Petelō Sanele ʻi Fungamisi, Montfort ako fakaengāue ʻi Popua, Sangata Sōsefo ako fakapisinisi (Sesemani) ʻi Fasi, ʻAhopanilolo ʻi Maʻufanga mo e hā fua.

Naʻe ʻikai ʻalu ʻa e ʻUlukālala ʻia Fīnau Moengangongo neongo naʻe lahi, naʻe ʻalu ʻa e huafa ki hono tehina ko Fīnau Tuapasi. Naʻe ʻikai moʻui ʻa Takai ʻo aʻu ki he 1820, ko Tupoutoʻa pē ka naʻe ʻikai kau ia ai he ko ia ko e tehina ia ʻo ʻUlukālala II Feletoa (Fangupo) pea ko e ʻUlukālala ia naʻe Tuʻi Vavaʻu pea fietaʻa pea ilifiaʻi ʻi Tonga kotoa (kau ai ʻene fekau ʻa Tupouniua ke fakapoongi ʻa Tukuʻaho), ka naʻe lahi nofo ki Haʻapai pea ne taaʻi Port de au Prince ʻi he foʻiloto he matāfanga ʻo Koulo pea ne maʻu ai ʻa Tokiukamea Malina ʻo tauhi hono ʻohoana ko Mafihape.

Ko e misa ʻuluaki ʻi Tonga ʻo e Siasi Katolika Loma naʻe ʻi heni ʻi 2 Siulai 1842 ʻe he ʻepikopō ko Soane Patita Pompallier (Jean Baptiste Pompallier), ko e pātele Sevelo (Chevron) mo e felela ko ʻAtalo (Attale), naʻe ō mai kinautolu mo e kakai ʻo e Lavelua, (Soane-Patita Vaimua Lavelua) ʻi he vaka Sancta Maria mei ʻUvea mai.
mo e ngaahi tohi kehe lahi ʻaupito, ko hono ʻaho fanauʻi ko 1689, 1700, 1711, 1716, 1732; ʻi Kanokupolu pe Haʻavakatolo pe Nukuʻalofa; fehuhu= Papa; Ko e kau Afualo kehe?

Ko e ʻaselola (mei he lea fakapilitānia) ko e fuʻu ʻakau lahi ia, ʻomi ki Tongá ni. ʻOku sai ke kai hono foʻi fua, meimei tatau mo e ʻāpele siʻi.

Ko e taʻetaʻe ko e fuʻu ʻakau siʻi ia, tupu ʻi māmani kotoa, ngāueʻaki ʻi he tī pe ʻaonga ʻi he kai. Naʻe ako ia ʻe he kau pālangi, ʻa ia hono hingoa ʻe taha: ʻakau papālangi. Ko hono hingoa fika tolu, ko e sanga māhalo pē ko e sipelahalaʻi ia mei he foʻi lea sauga, ko hono hingoa ʻi he lea fakahaʻamoa. Ko e hingoa mili, ʻoku ngāueʻaki ʻi he kāungafonua ʻe niʻihi, ʻoku ne haʻu mei he mint, ko e hingoa ʻe taha ʻi he lea fakapilitānia.

Mormon church, Church of Jesus Christ of the latter day saints pe Siasi Māmonga, Siasi ʻo Sīsū Kalaisi ʻo e kau māʻoniʻoni he ngaahi ʻaho ki mui ní 1891—;

Ko e ʻāmaka motuʻa naʻe tapu ʻaupito, naʻe ʻikai ha tokotaha fakatoʻotoʻa ʻo tangutu ʻi ai. Ka naʻe ʻikai tui ki ai ʻa e tuʻi ʻi 1990, pea naʻe langa ʻa e ʻa taiamoni foʻou. Pea naʻe fakamālohiange ʻa e ngaahi matapā ʻi 2000. Naʻe tui ʻoku teʻeki feʻunga ia, ʻa ia ko e langa ʻo e ʻā foʻou, māʻolunga ange, ʻi he 2010.

Kā tatau ai pē mo e grass ʻi he lea fakapilitānia ʻoku ʻikai tatau ʻa e ngaahi mohuku kotoa pē ki he poaceae, pea ʻoku ʻi ai ha poaceae ʻoku ʻikai ha mohuku. Ko e fakatātā mahuʻinga taha: ko e tō pe kaho pe pitu (kofe) ʻoku nau kau ki he poaceae, kā ʻikai ui ha mohuku.

Kā ʻoku ʻi ai ha kakai ʻoku pehē ʻoku tatau ʻa e tongo taʻane mo e tongo (Bruguiera). ʻOku ʻi ai ha kakai ʻoku pehē ʻoku tatau ʻa e tongolei mo e Bruguiera, pea ʻoku tatau ʻa e tongo mo e Rhizophora.

Ko e taha ʻo e ngaahi lafu lahi ia, ko e manupuná ni. Ko hono lahi ko e senitimita ʻe 34, kapakau sm ʻe 78. ʻOku ʻaʻahi pē ki Tongá ni taimi ʻe niʻihi, ʻi heʻene folau fakataʻu ki he tahi Perengi mei Nuʻusila pea foki.

Ko e kauli ko e fuʻu ʻakau lahi ia. ʻOku vave mo e tonu ʻene tupu, sai maʻa e tufunga. Ko e ʻakau ʻomi mei Nuʻusila. ʻOku ne tatau mo e A. vitiensis he onopooni, kā naʻe pehē ʻe he kakai ʻe niʻihi ko e faʻahinga kehe ʻosi he taʻu siʻisiʻi pē.

Ko Rev Tōk ʻAhio ko e Tangataʻeiki Palesiteni Lolotonga ia ʻo e Siasi Uesiliana tauʻatāina ʻa Tonga. Naʻa ne hoko hake ki he lakanga Palesiteni ko e fetongi ʻo Rev Tōk ʻAlifaleti Malakai Mone. Naʻa ne ʻi he Lakanga ko e Puleako mo e Tiuta Lahi ʻo e Kolisi ko Siaʻatoutai pea pehe foki ki he Lakanga ko e Sēkelitali Lahi ʻo e Siasi Uesiliana mei he 2005-2009. Ko hono hoa ko Loukinikini ʻAhio.

Ko e taha ʻo e ngaahi lafu lahi ia, ko e manupuná ni. Ko hono lahi ko e senitimita ʻe 44, kapakau sm ʻe 105. Ko e manupuna lahi mo hono fulufulu lavilavi (ka ko e ʻila tea ʻi he kapakau).

Ko e lautengaʻitaha ko e haʻa ʻe taha ʻo e vahe ko e ʻakau matala. ʻOku ui foki ko e monocotyledones pe liliopsida, neongo ʻoku ʻi ai ʻa e saienisi ʻoku pehē ʻoku ʻikai tatau tonu kinaua.

Ko e koko (mei he lea fakapilitānia) ko e fuʻu ʻakau lahi ia, mo e ngaahi foʻi fua ʻoku nau ʻoatu ha koko ki he siokoleti. Ko e meʻa lahi ia ʻi Haʻamoa, ka ʻoku siʻisiʻi pē ʻa e tupu ʻi Tongá ni.
Ko e tukuikolo mei he tokelau ki tonga: Houma, Taʻanga, ʻOhonua, Tufuvai, Angahā *, Pangai, Futu *, ʻEsia *, Mataʻaho *, Sapaʻata *, Fataʻulua *, Muʻa *, Tongamamaʻo *, Petani *, Haʻatuʻa, Kolomaile. Ko e tukuikolo mo ha (*) ʻoku kau ki he vahenga ʻEuafoʻou pe ʻEua-Niuafoʻou, ko e toenga ʻo e ngaahi kolo ʻoku kau ki he vahenga ʻEuamotuʻa.

Ko e ʻakau matala ʻi he saienisi ʻo e ʻakau ko e taha pē ʻo e vahe ʻo e fanga meʻamoʻui ʻe 5 ʻi he ʻuluʻivahe ko ʻakau tengaʻiʻakau (spermatophytes). Kā ko e vahe ʻiloa taha.

Ka ko e pālasi moʻoni, ko e pālasi ʻi Nukuʻalofa (Kolomotuʻa) ia, langa ʻe Tāufaʻāhau I ʻi 1867. ʻOku tapu ʻaupito ʻa e ʻafioʻanga, ʻa ia ʻoku lahi hono hingoa fakaheliaki:

Ko e ʻaposetolohina ko e fuʻu ʻakau siʻi ia, manakoa ʻi he ngoue. Naʻe ʻomi ki Tongá ni ʻikai fuoloa. Ko e matalaʻiʻakau ʻene lahi ko e sm. ʻe 5 pē, mo e mata (stigma) lōua ʻi loto. ʻOku ui foki ko e Marica gracilis

Mahalo pē ʻoku ʻi ai ha hala ʻi he ngaahi tohi hokohoko. Kapau naʻe moʻui hono taʻokete Paleinangalu ʻi 1670, ko Fehokomoelangiʻifisi ʻi heni, mali mo Sinaitakalaʻifanakavakilangi moʻui he 1725, ko e foha pe mokopuna pe ʻo Fehokomoelangiʻifisi ko e tehina. English translation available GO

Ko Lapaha ko e kolo lahi ia ʻi he vahe hahake ʻo Tongatapu, tafaʻaki fangaʻuta ʻi he Hala Tāufaʻāhau ʻi he vahaʻa ʻo Tatakamotonga mo Talasiu. Ko hono hingoa ʻoku tupuʻanga taha mo Labasa ʻi Fisi. Ko Lapaha ko e kolomuʻa ʻo Tonga he onoʻaho mo e kolomuʻa ʻo e vahe hahake he onopooni, kae naʻe fakataha mo Tatakamotonga pea ʻoku na ui ko Muʻa, mo hono hingoa pauʻu ko Pakimoetoʻi pe Kolokakala pe Kolosalusalu pe Koloveʻeveʻe mo e hā fua.

Ko e kaleva pe kaleveleva ko e manupuna ʻoku nofo pē ʻi Tongá ni, ʻi he taimi momoko (ʻEpeleli ki ʻOkatopa]]. Ko e toenga ʻo e taʻu ʻoku nofo ia ʻi Nuʻusila pē pea ʻoku ne fakafanau ʻi ai. Ko e anga ʻo fakafanau ʻo e ngaahi cuculiformes ko e kainikavea kinautolu. ʻOku nau fakatō ʻi he pununga ʻo e manupuna kehe. Pea ʻoku fehiʻa kinautolu ʻe he fanga manupuna siʻi. ʻOku ʻikai te ne fakafanau ʻa e kaleva ʻi Tonga ni, neongo ʻoku fehiʻa ʻi ai ʻe he fanga kiʻi manupuna kehe.

Ka ko e lolo moʻoni mo fakatonga, ko e lolo milimili pe lolo pani ia, maʻu mei he tatau niu, pea tuku pē ha ngaahi kakala ʻi ai maʻa ʻene manongi.

Ko e meʻa makehe ko Matoto. Ko e feituʻu ia ʻi he lotomālie ʻo e vao, ka ʻoku ʻikai tupu ha fuʻu ʻakau ʻi ai, ko e musie pē. ʻOku tokua ko e ʻuhinga naʻe nofo ʻi ai ha tēvolo ko Tuʻi Matoto hono hingoa. Ko e kiʻi maka ʻi he tafaʻaki tokelau ʻoku ui ko e kali ʻa Mototo.

ʻOsi he ngaahi tau lahi ʻi Tongatapu lolotonga he taʻu 1799, naʻe foki ʻa Fīnau ʻUlukālala II ʻi Feletoa (Fangupō) ki Haʻapai pea ne ikuna ʻa e kaungātau ʻo Tukuʻaho. Naʻe tauteaʻi kinautolu angafakamamahi ʻaupito. Ko e houʻeiki ʻe niʻihi naʻe nonoʻoa ʻi he matatahi ʻo Lofanga ki he mate. ʻOku ui ko e kafavaka ia. Naʻe fai tatau ʻa Fīnau ʻ he 1808 ʻosi he tau ʻi Vavaʻu.

Ko e kumukumutahi pe kumukumutane ko e fuʻu ʻakau siʻi ia, ʻoku meimei tatau ʻene ʻasi mo e limuʻuta (talingelinga), kā ko e ʻoketi, ko e ʻakau matala moʻoni koʻeni. ʻOku tupu ʻi he ngaahi fuʻu ʻakau ofi ki he tahi.
Ko e talatala ko e fuʻu ʻakau siʻi ia. Ko e vao taʻeʻaonga ia, mo e ngaahi talatala, mo e namu mālohi. Kā ʻoku lanulahi ʻene pupunga matalaʻiʻakau. ʻOku ʻi ai hinehina mo engeenga ʻi loto, pe engeenga mo lanumoli ʻi loto, pe lanumoli ki kulokula, pe kulokula ki lanufekika. Mahalo pē kātoa ʻi he pupunga ʻe taha.

Ko e sipela fakaonoʻaho ngāueʻaki ʻe he kau Polataʻane, ʻa ia ko e ʻeikivaka Semisi Kuki mo e hā fua, ʻi muʻa ʻa e aʻu ki Tonga ʻo e kau faifekau mei muli. (Manatuʻi, ʻi he kamataʻanga ʻo e teautaʻu hono 20, naʻe puʻaki ko e s ki he j pe ch (lea fakapilitānia).)

Ko e lole ʻe taha pe lou ʻileʻila (hingoa taʻefakalakanga) ko e fuʻu ʻakau ʻomi ki Tongá ni mei Vanuatu. ʻOku faʻa ngāueʻaki he ʻā, ko e ʻā ʻileʻila. Ko e meʻa taau ke tokangaʻi hono lau ʻileʻila mo e lanumata, kulokula pea mo e hinehina.

Ko e tukutala ia; kapau ʻoku faʻeleʻi ʻa e tokotaha ʻi he feituʻú ni, naʻe ʻave ʻe heʻene motuʻa ʻa e maka ʻe taha ki he tuʻunga maka ʻi he muitolotolo fakatonga. ʻA ia ko e hingoa ʻo e kolo: maka ave.

Ko e laukau poʻuli ko e fuʻu ʻakau lahi ia mo e ngaahi matalaʻiʻakau hinehina pea mo e foʻi fua ʻoku hinehina. Taimi ʻe niʻihi ko e matalaʻiʻakau kiʻi engeenga (fakakeheʻi kehekehe?). ʻOku fonu he matalaʻiʻakau ʻi heʻene tangitangi, mo e manongi lahi (lolotonga he pō pe), ko e meʻa fakaʻofoʻofa. Neongo ko e ʻakau fakakona mo e vao ʻaupito. Ko e ʻakau ʻomi mei he Kalipea, ʻoku taʻefuoloa. ʻOku kona ʻa e ʻū foʻi fua.

Ko Uonukuhahake ko e kiʻi motu ʻi he hahake ʻo Haʻapai, ʻokú ne tuʻu ʻi he Hakau fakangataʻanga (Barrier reef) ʻi he tonga ʻo ʻUiha, ofi ki Uonukuhihifo.

Ko Lo'au ʻe taha, naʻa ne meʻa ʻi Haʻamea ʻi he vahe hihifo ʻo Tongatapu. Naʻa ne tukufolau ʻa hono kalia, tūkufua ki he ngaahi fonua taʻeiloa mo mamaʻo ʻaupito. (Vākai ki he talatukufakaholo ʻo e folau ʻa Kae.)

Ko e faʻitoka he onopooni ko e konga pē ia ʻo e Malaʻeʻāloa ʻo Tuʻimala. Ko e feituʻu moʻoni ʻoku kamata ʻi he pālasi ʻi hahake, ʻa ia ko e ʻapi ko Talakaipau (ʻapi houʻeiki), mo e Niukāsā (ʻapi ʻo ʻUlukālala), mo e Polataʻane (ʻApi e konisela, ko e nofoʻanga ʻo e konisela Pilitania), pea ʻosi ʻi he faʻitoka ʻi hihifo.

Ko e teʻekosi sivilaise (hingoa taʻefakalakanga) ko e fuʻu ʻakau siʻi ia. Mahalo pē ʻoku namukū hono lau, kā taʻekaivao hono matala. Ko e ʻakau toki ʻomi mei Palāsili, manakoa ʻi he ngaahi ngoue. ʻOku lahi ʻene ngaahi fakakeheʻi, ʻoku ʻi ai ha ngaahi fuo mo e honau matala ʻoku fekika pe hinehina.

ʻOku potupotutatau ha meʻa (pe ha pupunga ʻo e ngaahi meʻa) kapau ʻoku tatau ʻi he ngaahi fua ʻe 2 pe lahi ange mei heʻene lotomālie. Fakatātā ko e fetuʻu.

Ko hono hingoa moʻoni, ʻoku pehē ʻe he kakai nofo ʻi Vavaʻu, ko ʻEueiki ia. ʻOku hala ʻa e hingoa ʻEuaiki ʻe he puleʻanga Tonga. Ka ʻoku kehe ia mo e kiʻi motu ko ʻEueiki ʻi Tongatapu.

Ko e fue pulupulutuʻi (mei he lea fakapilitānia) (hingoa taʻefakalakanga) ko e fuʻu ʻakau siʻi ia, ʻomi ki Tongá ni mei ʻAfelika pea mo e ngaahi kāungafonua ʻoku ʻikai fuoloa.

ʻOku lotokehekehe ʻa e kau saienisi ki he vahevahe totonu. ʻOku pehē ʻe he tokoniʻihi ko e lycopodiophyta mo e psilotophyta mo e ophioglossophyta ko e konga pē (haʻa pe fokotuʻunga) ʻo e pteridophyta.
Ko e ʻohonoa mahuʻinga taha ʻo Tāufaʻāhau. Kae naʻa ne alangamahakiʻaki pea mo vave ʻa e pekia ʻo hono ongo tama. ʻI he taimi ko ia naʻe faʻa haʻu ʻa Shirley Waldemar Baker mo ʻene faitoʻo ki pālasi, pea naʻe kamata ʻa ʻene kaumeʻa mo Siaosi Tupou.

ʻI he lakalaka ko Nailasikau (ko e ʻotua motuʻa ia), fatu ʻe Sālote Tupou III ʻi he 1931 pe 1932, ʻoku ʻi ai ha kiʻi hokohoko ʻo e ngaahi pupunga fetuʻu, kae ʻoku ʻikai te nau kau ʻe kinautolu kotoa ki he sōtiaka.

Ko e kaute mohe (hingoa taʻefakalakanga) ko e ʻakau mo e ngaahi matalaʻiʻakau lahi mo e kulokula. Kā ʻoku toe mapuni ʻa e ngaahi matalaʻiʻakau, pea ʻoku nau tāupe ki lalo. ʻOku manakoa ʻa e ʻakau ʻi he ngoue kakala pe ngāueʻaki he ʻā koeʻuhi ʻoku tangitangi meimei taimi kotoa pē.

Ko e ngongo lavilavi ko e taha ʻo e fanga ngongo ia. Ko e manupuna ʻo e tuʻafanga ʻi Tongá ni. ʻOku ne tātātaha, ʻoku nofo ʻi ʻEua mo ʻAta pē. ʻOku tatau ʻene ʻasi mo e ngongo pulupulū, ka ʻoku ne nofo pē ʻi he tokelau mamaʻo. Naʻe tui ʻe he kau saienesi ʻi he taimi kuo hili, ko e ongo faʻahinga naʻe taha pē. Ko hono lahi ko e senitimita ʻe 27, kapakau sm ʻe 60.

ʻE maʻu ʻe ha paati ha ngaahi sea ʻo makatuʻunga ʻi he lahi ʻo e ngaahi fili paati ʻi he paati ko ia, ʻo kapau te ne maʻu ha taha ʻo e ongo meʻa ko ʻeni:

Ko Kapa ko e motu lahi ia ʻi he tonga ʻo Vavaʻu. ʻOku tuʻu ʻa e kolo ʻe fā: ʻOtea, Vakataumai ʻoku pipiki mo Falevai, pea mo Kapa (kolo) ʻi he tongahahake (18.719° S 174.024° W).

Ko e lose ko e fuʻu ʻakau siʻi ia, ʻomi ki Tongá ni, ʻa ia neongo ʻoku manongi ʻaupito ʻa hono ngaahi matalaʻiʻakau ʻoku ʻikai kau ki he kakala ia. Kā ko e matalaʻiʻakau heliaki mahuʻinga taha maʻa e kau pālangi ia, ʻoku ngāueʻaki foki ʻa e heliaki ʻo e lose ʻi he hiva kakala ʻo Tonga. ʻOku ʻikai sai ʻa e tupu fuʻu lose ʻi he ʻea mafana ʻo Tongá ni.

Ko e ʻakau lahi, ko e Sophora ko e kāinga ofi mei he fabaceae ia. ʻOku ʻi ai mahalo pē ko e faʻahinga ʻe 60 ʻoku kau ki ai ʻi māmani. ʻI loto pasifiki, ʻa ia ko Tonga, ʻoku tupu ʻa e taha pē: ko e lata, S. tomentosa.

Ko e fanga manupuna ʻoku ui ko e tala ʻoku nau kau ki he kāinga ofi ʻo e sternae. Ka ʻoku ʻikai lototaha ʻe he kau saienisi. Mahalo pē ko e sternidae ko e kāinga fakamavahe mei he laridae, pea ʻoku ʻikai ha kāinga iiki ʻoku falala ki ai, ko e sterninae. Pea hoko mahalo pē ʻoku ʻikai kau ngata pē ʻa e sterna (fanga tala ʻoku tea mo lalahi) ki ai, ka ʻoku tānakiʻi foki ʻa e ngaahi kāinga ofi ʻo e gygis mo onychoprion mo procelsterna (ngongo) mo thalasseus (fanga tala ʻoku tomokosi honau tope) mo e hā fua.

ʻI he talatupuʻa ʻo e ongo Maʻafu ko e toloa ko e manupuna fekai ia, kae ola ʻe he ongo māhanga, pea tuʻu ʻi he langi mo e Humu pea mo e ongo Maʻafu kinaua. ʻI he talatupuʻa ʻe taha, ko e Toloa, naʻe lavea hono kapakau ʻi hihifo koeʻuhi hono lisingi maka ʻe he Ongo tangata. Ko e fetuʻu ʻi hē ʻoku ulo siʻi ange.

Mahalo pē naʻe hala ʻa e PIER, ʻoku ʻikai piti ko hano hingoa fakatonga, ko hono hingoa fakatahisi pē. Ka pehē ʻoku ʻosi he taimí ni ʻene taʻehingoa.
ʻOku ui TP Tuʻivakanō, ʻosi ʻene fakanofo ʻi he huafa nōpele Tuʻivakanō. Ko ia ai, ʻi heʻene lakanga palemia. Ko e tupuʻanga ʻo hono hingoa ko Saga Upolutele ia, ko e hingoa fakahaʻamoa ia, pe ʻoku nounou Polutele pe Poutele.

Kapau ʻokú ke taʻu 17 pea ʻe ngofua pē ke ke lēsisita fakataimi. Ko hoʻo lēsisita pē pea kuo pau ke ke tokanga ʻo fakapapauʻi ʻoku tonu maʻu pē ʻa e ngaahi fakamatala ʻoku kau kia koe he lēsisitá.

Ko e mateloi talatala lalahi (hingoa taʻefakalakanga) pe mateloi tahiti ko e fuʻu ʻakau siʻi ia, meimei tatau mo e mateloi, ka ʻoku lahi ange ʻene lōloa, (ki he mita ʻe 2 ʻi ʻolunga kapau taʻemaveu), mo loa ange hono talatala masila. Ko e ʻakau taʻefiemaʻu ʻaupito. Naʻe ʻohofi ia ʻi he Pasifiki (tupuʻanga mei Palāsili) pea naʻe nofo ʻi he kāungafonua kotoa, tukukehe Tongá ni. Naʻe hā ʻi Tonga ʻi ʻEpeleli 2009 ʻi he malaʻe Fangatongo ʻi Neiafu, ka naʻe toʻo ʻa e ngaahi ʻakau kotoa ʻe he vaʻa kolonitini ʻo e puleʻanga ʻi he māhina hoko.

ʻI he lea fakatonga fakatupunga ko e mohuku ko ngaahi fuʻu ʻakau kinautolu ʻoku ngāueʻaki ki he kai maʻa e fanga monumanu, ʻa ia pulu, hoosi, kosi, mo e hā fua. ʻOku lahi ʻene tupu ʻi he kaikaiʻanga lahi ʻi ʻuta.

Ko Haʻakame ko e kiʻi kolo ia ʻi he vahe hihifo ʻo Tongatapu. ʻOku tuʻu ʻi he Hala Liku ʻi he vahaʻa ʻo Haʻalalo (ʻoku pipiki ki ai) mo Houma.

Ko e poui (hingoa taʻefakalakanga, mei he muli (ʻAmelika tonga?)) ko e fuʻu ʻakau lahi ia, ʻomi ki Tongá ni mei he ʻAmelika tonga naʻe ʻikai fuoloa. ʻOku lahi mo e fuoloa hono matalaʻiʻakau lanupulū, ʻoku matala (ʻi Tongatapu) lolotonga he kilisimasi.

Kae mahalo pē ko e faʻahinga kehe ia, (kā ʻoku tatau ʻene ʻasi) ko e Albizzia lebbeck pe Acacia lebbeck. Ko ʻĒsia tongahahake ko ʻene potu fonua tupuʻanga.

He ʻaho ni ʻoku ngāueʻaki foki maʻa e ngaahi pī, pea ʻi he lea fakapilitānia, kā peas kapau ʻoku lahi. Mahalo pe ʻoku sai ange ʻoku ui ʻa e peas ko e piʻisi, kā ko e pī ʻe taha ia.

Ko e kahivaʻe ko e fuʻu ʻakau siʻi ia. ʻOku ne fakafanau ngāueʻaki he tengaefuefu. ʻOku teʻeki loto-taha ʻe he kau saienisi ko e fē kāʻinga, pe ko e fē fokotuʻunga ʻoku kau ʻa e ʻakaú ni ki ai.

ʻOku ʻi ai ʻa e kolo ʻe taha pē ʻi he tafaʻaki tokelau: Tafahi (kolo) 15.840° S 173.716° W. ʻOku ʻi ai ha sitepu ongoongoa ki ʻolunga mei he matātahi mo hono taulanga.

Ko e vaine ko e fuʻu ʻakau siʻi ia (fuʻu vaine). Ko e ʻakau ʻomi ia, tatau mo hono hingoa (lea fakapilitānia: vine). ʻOku ifo ʻene foʻi fua (foʻi vaine).

Ko Pelehake ko e kiʻi kolo ia ʻi he loto mālie ʻo vahe hahake ʻo Tongatapu. Ko e kolo foʻou ia, naʻe ʻikai hoko ha kolo kae ʻoua he tau māmani hono ua pe ofi ki ai. Ko hono hingoa tenetene ko Ī ʻo Lupea pe Vaomapa. Ko e hingoa ʻo e lautohi ʻi hihifo ko Lōtolu ia.

Ko Taunga ko e motu siʻisiʻi kae motu mahuʻinga ʻi he pupunga motu tonga ʻo Vavaʻu. Kapau momoʻa ʻa e tahi, ʻoku pipiki ʻa ʻene afua mo Ngau.

Ko e patele Sānele (Pierre Chanel) naʻe aʻu ki Talau ʻi 1837, feinga ʻo kamata he Siasi Katolika Loma ʻi Vavaʻu. Naʻe ʻikai te ne ola, kā ʻosi he taʻu siʻisiʻi, naʻe tupu ʻa e siasi.
ʻI loto kolo ʻoku ʻi ai ʻa e ngaahi maka (liku) lahi ʻe fā, ʻoku ui ko e makatolo ʻa Maui. ʻOku pehē naʻe lī ʻa e ngaahi maka ni ʻe Maui mei ʻEua ki heni, ʻi he taimi tatau naʻe keli ʻe ia ʻa ʻAnahulu.

Ko Matoto ʻoku tuʻu ʻi he matāliku hahake, ʻoku ui foki Hopo ʻa e māhina. ʻOku ongoongoa ʻa e ngaahi hopo ʻa e māhina kātoa ʻi Matoto. ʻOku tokua kapau ʻe ʻikai te ke longolongo ʻi he taimi hopo, ʻe pulia ʻa e māhina ʻi he ʻaoʻaofia pea ʻe ʻikai te ke lava sio ki heʻene hopo.

Ko ʻEuakafa ko e kiʻi motu ia ʻi he ʻotu motu tonga ʻo Vavaʻu. ʻOku ʻikai nofo ha tokotaha, ka ʻoku ʻi ai ha ngaahi ʻapi ngoue ʻo e kakai mei he ngaahi motu kāungaʻapi. ʻI ʻolunga ʻo e motu ʻoku toe ʻa e faʻitoka ʻo Talafaiva, ko e pele ʻo e Tuʻi Tonga Teleʻa.

Ko Soakai naʻe nofo ʻi Lapaha ʻi 1750 pe ofi ki ai, ko e Soakai kehe ia, mahalo pē ʻene kui ? Ko e tangata ngāue ki he Tuʻi Tonga ia. Naʻá ne feʻauhia ko e taumafa (soa-kai pe hoa-kai). Ko e kaumeʻa mo Pahulu.

Ko e hakau, kilomita ʻe 27 tokelautokelauhahake mei Tafahi, mita ʻe 33 ʻi lalo fukahi he taimí ni. Naʻe laku ʻi 1973 pea mo 1979, naʻe tupu ha fofōʻanga.

ʻOku ui ko e motu malaʻia, ko e uhi ʻi 1 Fēpueli 1887, Tuʻuhetoka, ko e minisitā polisi ʻi he taimi ko ia, naʻe tāmateʻi fakalao ʻe ia ʻa e toko ono ko Tōpui, ʻAisea Kaumoto, Lavuso, Naisa, Lātū mo Fehoko. ʻI he fekau ia ʻo Siaosi Tupou I, koeʻuhi naʻa nau feinga tāmateʻi ʻa Shirley Waldemar Baker.

Ko e ʻakau fakatuʻi ia, tupu ʻi Malaʻepangai (ko e ngaahi Paini muʻa) mo e Hala Paini (Hala Tuʻi, mei he pālasi ki Malaʻekula, vakai he faitā). Kae ʻoku pulia ʻa e konga lahi he taimí ni koeʻuhi ʻenau motuʻa. Ko e hala paini ko e kupesi manakoa ia.

Ko hono hingoa ʻi he leafakalātina trifolium, ko e ʻuhinga lau ʻe tolu ia. Kā taimi ʻe niʻihi ke ke ʻilo ʻa e ʻakau ʻe taha mo hono lau ʻe fā (pe lahi ange!). Ko e fakaʻilonga ʻo e monūʻia.

Ko e hingoa ʻo e kāinga fakasaienisi onopooni ko e Clusiaceae ia, kae ʻoku ui foki Guttiferae pe Hypericaceae. Kae māhalo pē ʻoku ui ʻa e fetoʻumaka ki he kāinga Sapindaceae. ʻOku ui ʻa e fetoʻomaka ʻe Yuncker.

Ko Masilamea ko e kiʻi kolo ia ʻi he vahe hihifo ʻo Tongatapu. ʻOku tuʻu ʻi he Hala Hihifo ʻi he vahaʻa ʻo Teʻekiu pea mo e manga fā ofi ki Foʻui. Ko hono hingoa fakatenetene ko Vai ko lele ʻa lulu.

Ko e situlōpeli (pe situloapeli) (mei he lea fakapilitānia) ko e fuʻu ʻakau siʻi ia. ʻOku ʻikai sai ʻene tupu ʻi Tongá ni, ka ʻoku utaʻi mai ʻa hono ngaahi foʻi fua; ʻoku nau ifo.

Naʻe fānauʻi ʻena tamasiʻi, ko e tama tangata, pea na alea ai ke hingoa pē kia te kinaua ko Tapukitea. Pea lahi ʻa e tamasiʻi, pea kehe ange ʻene pauʻu. Pea naʻe ʻikai te na momoi maʻu ha fiemālie ʻi he ʻita ʻa e houʻeiki mo e kakai ʻi he pauʻu ʻa e tamasiʻi. Pea na alea ai ke lelei muʻa ke tāmateʻi ʻena tama ke ʻalu ʻo tuʻu pē mei langi ke na sio hake pē ki ai, he kuo na matuaki fui heʻene anga. Pea na fai: pea ʻalu ʻa Tapukitea ʻo tuʻu mei langi, ʻo talu ai eni ʻene tuʻu ʻi langi. English translation available GO

Mahalo pē ko e ʻuluaki ia ʻoku ngāueʻaki ʻa e huafa Tuʻi Kanokupolu. Naʻe kamata ʻa e maʻongoʻonga ʻo e haʻa, ʻo ngofua ʻene mali mo ha tamahā, ko Tuʻimala ia. Pea ko Mataeletuʻapiko, ko e ʻeiki ia ʻo e Haʻa Havea lahi.
Ko e tofiʻa ʻo e puleʻanga ʻo Tonga, kā ko e takatakai ʻo Holopeka ko e tofiʻa ia ʻo Tuʻiʻāfitu. ʻOku toe foki ha ngaahi tofiʻa fakatuʻi pe fakafaleʻalo, ko ia ai: Tauʻakipulu (pālasi) mo Leaʻaetohi ʻi Pangai, Niuʻakalo ʻi Holopeka, mo e hā fua.

Ko e ʻakau talatala ia. ʻOku ui ko e kāinga ʻo e ngaahi kakatisi kotoa pē ʻakau kovi ʻoku mafola mo tupu vao ʻe he palemia ʻi 1926 (lao fakalahi 1988, vahe 128) maʻa Tonga kotoa pē. Neongo ia, ʻoku ʻiloʻi kinautolu ʻi he ngaahi ngoue Tonga ʻe niʻihi.

Ko e Au-o-ʻUvea (havilivili mei ʻUvea) pe (?) Ao-ʻo-ʻUvea (tatāsiʻi ʻo ʻUvea) ko ha pupunga fetuʻu ʻi he langi tokelau, ʻoku ne ʻaaʻi ʻa ʻUvea. Ko e kaveinga folau ki ʻUvea. Mahalo pe tatau mo e Corona borealis (CrB, kalauni tokelau). English translation available GO

Naʻe kolotau ia ʻi he kamataʻanga ʻo e teautaʻu hono 19, pea naʻe tau lahi ʻi 1807 pe 1808 ʻe Fīnau ʻUlukālala II ʻi Feletoa (Fangupō) mo Toeʻumu. Naʻe tanu ʻa Fīnau ʻi heni, ʻoku toe hono faʻitoka he ʻahó ni.

Ko e kānume ʻoku meimei tatau mo e mapa. Ko hono ʻuhinga tatau: Diospyros sandwicensis pe Diospyros ferrea sandwicensis (A.DC.) Bakh. pe Diospyros ferrea var. degeneri.

Naʻe ʻikuna ʻa Tāufaʻāhau, ko ʻene manga ʻuluaki ki he Tuʻi ʻo Tonga. Ko e mole ʻo Laufilitonga naʻe tuku ʻa ʻene ʻamanaki kotoa ke hoko ko e hau lahi ʻo Tonga.

ʻOku siʻi pē ʻa e ngaahi faʻahinga ʻi he vahe ʻo e ʻakau sukau, kā ʻoku ʻi ai ha ʻakau fakatāfuʻua, fakatātā ko e Welwitschia mirabilis ʻi ʻAfelika (vakai ki he faitā).

Ko e Tangataʻeiki Palesiteni Mālōlō ia ʻo e Siasi Uesiliana tauʻatāina ʻa Tonga mei he 1998-2009. Ko e Tangataʻeiki Faifekau ni ko e foha ia ʻo e Faifekau Misinale ko Tevita Tuʻikupulau Mone ʻo Folaha Tongatapu pea mo Lātū Faiva ʻo Kolomotuʻa. Naʻe Hilifakinima ʻa ʻAlifaleti ʻi he Konifelenisi ʻa e Siasi Uesiliana ʻi he 1977. Naʻa ne hoko foki ko e Talekita `o e Potungāue ʻEvangelio ʻa e Siasi ʻi he ngaahi taʻu lahi. Pea ne toe hoko foki ko e Faifekau Pule ʻo e Siasi ʻi Nuʻusila.

mahalo pē tatau mo e kōkauʻuli mei ongo Niua, kae mahalo pē ʻoku tatau ʻa e kōkauʻuli mo e ngatata, Elattostachys falcata pe Alectryon sp (SAPINDACEAE)

Pea ʻofa ʻiate ia ʻa e eiki ʻo e potu, ko Sinilau, pea na takaua, pea kā ne loto ʻa Kae ke nofo ai pē pehē ne tuʻumālie. Kae hohaʻa ʻa e siana ni ke foki ki Tongatapu ke talanoa ia ʻa e ngaahi meʻa kuo ne mamata ai. Pea naʻe ai ʻa e ongo tofuaʻa ʻa Sinilau, ko Tonga mo Tunungatofuaʻa; ko e māhanga kinaua pea ne ongo ko e ika kā ko ʻena faʻē ko e fefine ko e kāinga ʻo Sinilau. Pea tala ʻe Sinilau ki he ongo ika ke ʻomi ʻo ave ʻa Kae ki Tongatapu, pea toki haʻu. Pea ne tuʻutuʻuni foki ke ʻomi meʻaʻofa ʻe he kakai Haʻamoa, ke ʻoua naʻa foki mola ʻa e tangata ni kuo aunofo kiate ia. Pea heka ʻa Kae ki he ongo ika ʻo nau folau ki Tonga.

ʻOku hanga pē ʻa e talanoa ki he tupuʻanga mo e hisitōlia ʻo e Makahokovalu ko ha toe mātanga ʻi Tonga ʻo ʻikai taha pe. He taumaiā ne hiki mo lekooti- ne fanongonongo tokoto pē.

Ko e mavu ko e fuʻu ʻakau lahi ia. ʻOku ui ko e mavu-ni-toga (mavu mei Tonga) ʻi Fisi. Kā ʻoku ʻikai ʻiloa kapau ʻoku tupu ʻa e mavu ʻi Tongá ni pe ʻikai. Kapau ʻoku ʻi heni, ʻoku tātātahi ʻaupito. Fakakonā.
Ko e Siasi Uesiliana tauʻatāina ʻa Tonga (SUTT), (Free Wesleyan church, FWC), ko e taha ʻo e ngaahi siasi ʻi Tonga. Ko e siasi mahuʻinga taha (neongo ʻoku ofi he taimí ni ʻa e Siasi Māmonga).

Free church of Tonga pe Siasi ʻo Tonga tauʻatāina pe Siasi ʻo e palesiteni 1928—; konga ʻo e Free church, naʻe ʻikai te ne fiefakataha mo e SUTT; palesiteni: kau papālangi, pea ko e kāinga ʻo Fonua.

Ko e piu pe niupiu ko e fuʻu ʻakau lahi ia. ʻOku meimei tatau ʻene ʻai mo e niu, kā ʻoku tupu ʻene lou tatau mo e ī, ʻoku ui ia ko e sakiki. Taimi ʻe niʻihi ʻoku ʻikai vahevaheʻi ʻa e ngaahi lou, kā ʻoku tatau mo ha mimiha, ʻoku ui ia ko e fepiupiuaki.

Ko e faʻahinga kehe ko e Glochidion concolor Müll.Arg., ko e ʻakau lahi ia ʻoku siʻisiʻi ange, ʻoku pehē ʻe he kau saienisi. Ka ʻoku tatau ʻena ʻasi ki he kakai. ʻOku tupu ʻi ʻEua mo Tongatapu pē ʻa e G. concolor, ʻoku tupu ʻi Tonga kotoa pē ʻa e G. ramiflorum.

Ko e talatā tuʻa lavilavi ko e tala ʻe taha ia. Ko e manupuna ʻo e tuʻafanga ʻi Tongá ni, ʻoku tātātaha, ʻoku ne fakafānau ʻi Nomuka mo e ʻotu Muʻomua pē. Ko hono lahi ko e senitimita ʻe 36, kapakau sm ʻe 74.

Ko e fangu ko e fuʻu ʻakau siʻi mo totolo ia. ʻOku ui foki, lea fakapikopiko, ko e kalapasa. ʻI he onoʻaho ko e fangu mo e hina (ongo fuʻu ʻakau) ko e fangu pe hina (ʻaiʻanga) pē kinaua, ʻa ia hona hingoa. Ko e fangu onopooni, ʻomi ki Tongá ni ko e Lagenaria ia, sai ke kai kapau mata, sai he ʻaiʻanga kapau moho, motuʻa mo mōmoa. Kā ko e fangu onoʻaho, ko e Benincasa ia (ʻoku fakatautalaʻi ʻe Yuncker), ʻoku sai ke kai, ka saisai pē he ʻaiʻanga. ʻOku loi hono hingoa fakapilitānia: ʻoku ʻikai ha meleni, ʻoku ʻikai melie, ʻoku ʻikai tupu ʻi he taimi momoko (faʻolaki pē).

ʻOku makehe ʻaupito ʻa e ngaahi fuʻu ʻakau mei he kāinga ʻo e Bryophyllum pe Kalanchoe. ʻOku nau tupu honau fānau, ko e ngaahi kiʻi fuʻu ʻakau, ʻi ʻolunga ʻo honau lau. ʻOku ʻikai aʻu ki he taha ʻafe, mano, pe miliona, kae toe lahi. Pea ʻoku nau tō, pea tupu ʻi he fuʻu ʻakau foʻou. ʻOku ʻi ai hono matalaʻiʻakau kulokulamaama, kā ko e taimi nounou pē, pea ʻoku ʻikai he taʻu kotoa.

Ko e matataha pe matatane ko e fuʻu ʻakau siʻi ia. ʻOku lahi ʻene tupu ʻi Polinisia kotoa, kā ʻi Tongá ni, ʻoku (naʻe ?) tupu ʻi ʻEua pē. ʻOku ui foki ko e Peperomia blanda var. floribunda

Ko e monumanu kilikili talatala (lea fakalatina (lea fakasaienisi): echinodermata) ko e vahe lahi (superphylum) ia ʻo e ngaahi monumanu ʻoku ʻi ai honau kilikili talatala. ʻOku ui foki fingota talatala koeʻuhi ʻoku nofo ʻa e konga lahi ange ʻi he tahi.

ʻAho ʻe taha naʻe manako maʻu pē ʻa e Tuʻi Tonga ke fakahā ki Poulalahi ki hono tuofefine ha fononga ki ai pea mo ʻave polopolo ki ai. Ko ia naʻe ui ai pe e tafaʻaki ko ʻeni ko "Talasiu" ko e hono ʻuhinga ko e tala ʻo ha fononga pe ha ʻaʻahi ki he Tuʻi Tonga.
ʻI he aʻu ko ē ki he senituli 12, na'e 'iloa e Tu'i Tonga he loto Pasifiki- mei Niuē, Haʻamoa, vahe hahake ʻo Fisi, Lotuma, ʻUvea mo Futuna, Niu Kaletōnia ki Tikopia; ʻo talanoa ai e kau fakatotolo 'e ni'ihi ki ha 'Emipaea Tonga. 'I he teautaʻu 15 ki he 17, na'e lahi hake ai e ngaahi tau fakalotofonua 'i he fonua. Ko e vaha'a taimi 'eni na'e lahi ai e 'a'ahi 'a e kau papālangi ʻo kamata meí he ongo folau mei Holani ko William Schouten mo Jacob Le Maire (naʻá na 'a'ahi ki Niuatoputapu) he 1616, Abel Jaszoon Tasman 'i he 1643 (na'á ne 'a'ahi ki Tongatapu mo Haʻapai). Na'e toki hoko ki ai ha kau kaivai 'iloa mei ʻEulope 'o hangē ko Kapiteni Semisi Kuki (tautahi ʻa Pilitānia) he ta'u 1773, 1774 mo e 1777; Alessandro Malaspina (tautahi 'a Sepeni) he ta'u 1793; fuofua ha'u 'a e kakai fakamafola lotu mei Lonitoni he ta'u 1797, pea mo e tangata fakamafola lotu mei he Siasi Metotisi Faka-Uēsiliana ko Rev. Walter Lawry ʻi he taʻu 1822.1826 hake mai ai misinale ko misa Tomasi 'i Hihifo mo hono kaunga fononga ko hutchinson.

Ko e ʻakau sukau (gnetophyta) ʻi he saienisi ʻo e ʻakau ko e taha pē ʻo e vahe ʻo e ngaahi meʻamoʻui ʻe 5 ʻi he ʻuluʻivahe ko e ʻakau tengaʻiʻakau (spermatophytes). ʻOku ne kau ki he pupunga ʻo e tengaʻiʻakau telefua (gymnospermae), tatau mo e

Ko e pua kalipea (hingoa taʻefakalakanga) ko e fuʻu ʻakau lahi ia, mo e ngaahi matalaʻiʻakau engeenga pea mo e lou lausiʻi. Naʻa ne ʻomi mei he Kalipea ki Tongá ni. Ko e ngaahi ʻuhinga tatau: Thevetia nerifolia, Cascabela thevetia, Cascabela nerifolia, Cerbera peruviana. ʻOku ʻikai tatau moe pua, neongo meimei tatau ʻa e ʻasi ʻo hona matalaʻiʻakau.

Ko e kelosia (hingoa taʻefakalakanga, mei he lea fakalatina) ko e fuʻu ʻakau lahisiʻi ia, ʻomi ki Tongá ni mei ʻAfelika. ʻOku ʻi ai ʻa e ngaahi fuo ʻe tolu, koʻeni ko e totonu (C. argentea var. normalis pe argentea). ʻOku sai ke kai.

ʻI he touliki tongahahake ʻo e ʻā ʻo e fale lotu ni, ʻoku tuʻu ʻa e maka feo ʻoku ui ko e Levulevukefu. Naʻe tuʻu ʻa e maka ni ʻi he lotomālie ʻo e matapā ʻo e ʻapi ʻo e Tuʻi Tonga, kā naʻe ʻunu mei ai ʻi he taimi fakahisitōlia. Kaekehe ʻoku pehē ʻe he kakai naʻe lī ʻe Māui ʻa e maka mei ʻEua ki hono tuʻuʻanga onopooni.

Ko e tenga-efuefu (lea fakapilitānia: spore) ko e meʻa fakafanau ʻa e ngaahi ʻakau ʻoku ʻilo ko e ʻakau tengaefuefu. ʻOku kehe mei he ʻakau tengaʻiʻakau, ʻoku ne ngāueʻaki mo e ʻū tenga.

Ko e pī kula (pe piisi kula, ka vakai ki he pī (ʻakau) ki he meʻafihi mo e hingoa eé) ko e fuʻu ʻakau lahi ia, ʻomi ki Tongá ni taʻefuoloa, mahalo pē ʻe he kakai ʻInitia mei Fisi. Ko e feituʻu tupunga ʻo e pī kula ko ʻAfilika ia, pea naʻe mafola ki ʻInitia. ʻOku tātātaha ʻi Tongá ni, ka ʻoku mafola. ʻOku lahi hono ngeʻesi tenga, mo e tenga ʻe fā (pe ofi ki ai) ʻi loto. ʻOku sai ke kai ʻosi haka. ʻOku fai ʻa e dahl (mā fakaʻinitia) mei ai ʻi Fisi.

Ko e kiekie ko e konga ia ʻo e vala fakatonga, ʻoku faʻa haʻi ʻe he kau fefine ʻi he taimi taʻefāinoa, kā taimi ʻe niʻihi ʻoku tui foki ʻe he tamasiʻi, (ko e taʻovala) ko honau vala fai fakalelei). ʻOku manakoa ange ʻa e kiekie ʻi he ngaahi ʻaho mafana, koeʻuhi ʻoku vevela mo e kekeva ʻa e taʻovala.
Naʻe ʻi ai ʻene taokete, ko Pungakaitofola, ka naʻe puke ia ʻi he ihu, ʻa ia naʻe ʻikai ke hoko ki he Māʻatu. (Naʻa ne hoko ki he Māʻatu ia, ʻosi Kulīhaʻapai, ka mahalo pē ko Pungakaitofola kehe ia). Kaekehe ʻoku pehē ʻe he tokotaha ko Pungakaitofola ko e Māʻatu hoko, pea ʻosi ko ia ko Puakaʻilakelo.

Ko e koane (mei he lea fakapilitānia:corn) ko e fuʻu ʻakau siʻi ia, ʻomi ki Tongá ni, kā ʻoku tupu he taimí ni ʻe he kau ngoue maʻa ʻenau meʻatokoni.

Naʻe toki hāʻele ʻa Fatafehi ki Haʻamoa, ki Manuka he taimi ni, ke fakakakato hono tātatau. ʻOsi he ngāue, naʻe puke foki ʻa tufunga tātatau ʻeni, ʻoku pupula hono sino, pea naʻa ne mate.

Ko hono hingoa ko ʻIlaheva ia, kae naʻa ne nofo ofi ki Vaʻepopua ʻi Tongatapu. ʻEne ʻeiki mahalo pē naʻe nofo ʻi Tongatapu, māhalo pē ʻi Niutoputapu, pe Niuē pe Haʻamoa.

Ko e teuila pe tēvunga, ko e fuʻu ʻakau siʻi ia. ʻI he ngaahi fonua lahi taha ʻo Polinisia ʻoku pehē ʻe he kakai ʻoku tatau ko e teuila mo e tēvunga. Kā ʻosi he fakakaukau, ʻoku ʻi ai ʻa e teuila tea mo e teuila kula.

Ko e fuehina (Thunbergia) ko e fuʻu ʻakau siʻi foki ia, ʻoku siʻi ange hano matalaʻiʻakau, kae ʻoku lahi ʻene tupu he taimí ni ʻi Tongá ni, ko e vao ia. Ko e ʻakau ʻomi pē ia, ʻoku foʻou hono hingoa, ʻoku teʻeki fakahingoaʻi ʻi he ngaahi kaungāfonua.

Ko e hongohongo ʻe taha ko e fuʻu ʻakau siʻi ia mei he kāinga Acalypha (lau kopa). ʻOku ui foki ko e Acalypha boehmerioides Miq. ʻOku tupu pē ʻi Vavaʻu mo e Ongo Niua.

Ko e taimi foki naʻe pekia ai ʻa e taʻahine ʻalo ko Fusipala (tehina ʻo Sālote Tupou III) ko Sikei (Siale) naʻe ʻi ʻolunga ʻi he fatā fakataha mo e taʻahine, mei hono fakahāʻele mei pālasi ki Malaʻekula.

Ko e ponga paame (cycadophyta) ʻi he saienisi ʻo e ʻakau ko e taha pē ʻo e vahe ʻo e fanga meʻamoʻui ʻe 5 ʻi he ʻuluʻivahe ko e ʻakau tengaʻiʻakau (spermatophytes). ʻOku ne kau ki he pupunga ʻo e tengaʻiʻakau telefua (gymnospermae), tatau mo e:

ʻI he taʻu 1793 pe ofi ki ai, naʻe fekau ke ʻalu ʻa Fīnau ʻe Tupoumoheofo (naʻa ne hola ki Vavaʻu ʻosi ʻa heʻene fakahifo), pea naʻe hoko ʻa e tokotaha, ko Vuna (hako ʻo Vuna Tuʻiʻoetau), kōvana mo Tuʻi Vavaʻu. Naʻe pehē ʻe Alejandro Malaspina mei Sepeni, (kuo aʻu ki Neiafu he 20 Mē 1793) naʻe tali ia ʻe he kōvana ko Vuna ʻi Pouono.

Ko e polo hauaiʻi ko e fuʻu ʻakau siʻi ia naʻe ʻomi ki Tonga naʻe ʻikai fuoloa. He taimí ni ʻoku ne tupu pē ʻi ʻEua mo Vavaʻu, pea ʻoku sai feʻunga, koeʻuhi ko e ʻakauvao ia mo e ngaahi talatala māsila mo fakakona. ʻOku ne mafola. Ka ʻoku sai faikahoa mei he ngaahi foʻi fua lanumoli, aʻu ki he senitimita ʻe 3.

Ko e fāʻonelua ko e ʻakau ʻiloa ia tuʻu ʻi he toafa ʻo Lapaha. Ko e tongo ia, kā mahalo pē ko e faʻahinga kehe, koeʻuhi ʻoku kulokula ʻaupito hono foʻi matalaʻiʻakau.

'Oku tui kofu pea vala tupenu mo e ta'ovala 'a e kakai fefine 'o a'u hifo ki honau tui. 'Oku teunga pehe ni 'a e kakai fefine ki he lotu mo e ngaahi feohi'anga mahu'inga hange ko e katoanga pe mali. 'I he taimi 'oku hoko ai ha me'afaka'eiki pe putu, 'oku na u kofu mo tupenu uli pea ta'ovala lanu faka'ahu pe ko e fala motu'a.
sameloki; ko e ʻakau ʻe taha mei he kāinga ofi ʻo e kihikihipālangi (kā ʻoku ʻikai ʻiloa ko e fē), ko e fakaʻilonga fakafonua ʻo e ʻAealani. Ko e ngaahi lau ʻe tolu ko e fakatātā ki he tokotolu tapu.

Ko e tēvunga muli (hingoa taʻefakalakanga) ko e fuʻu ʻakau siʻi ia. ʻOku ʻomi mei ʻĒsia tongahahke mo Mikolonisia, ko ia ai ʻoku ʻikai hano hinga fakatonga, kā ʻene ʻasi ʻoku meimei tatau mo e tēvunga. Ko hono matalaʻiʻakau ʻoku fuʻu lahi ange.

Ko e olavai pe tutuna ko e fuʻu ʻakau lahi ia. ʻOku tupu pē ʻi ʻEua (pea mo Haʻamoa). ʻOku manakoa ʻa hono foʻi fua ʻe he ngaahi manupuna. Ko hono ʻuhinga tatau: Villaresia samoensis.

Ko e fā ko e fuʻu ʻakau ia, ʻoku tupu ofi ki he tahi, sai ʻene tupu ʻi he matāliku. ʻOku ui foki ko e Pandanus odoratissimus (fā namulelei).

Ko e feuʻu ko e fuʻu ʻakau siʻi ia. Ko e ngaahi lau, ʻoku tatau mo e mohuku ʻenau ʻasi. Ko e foʻi fua ʻuliʻuli, ko e fuopotopoto ʻe 3 ʻosi fēpaki.
Ормаменьксэнь верень лоткавтыця тикше (лат. Sanguisorba officinalis, руз. Кровохлёбка лека́рственная, или апте́чная, или желе́зистая) — ламо иень перть касыця тикше. Якстере цецянсетнень (Rosáceae).

Цивилбуе (ветьк. Çĕрпӳ районĕ) — административной таркань буе Чувашонь Республикасо, Россиясо. Административной куншка таркась — Цивильской ош. Покшолмазо — 790,80 вп².

Ха́нтт (руз. ханты; хант. ханти, хандэ, кантэк;икеле лемдильть — остяки́) — суоми-угрань раське Урал-юкагирэнь покш семияньте совиця, кона эри пелеве ёнксо Чивалгома Сибирьсэ.

Инари-саамонь кельсе кортыть ансяк 300—400 ломаньть, конат эрить Суоминь Инари коммунасо. Те ансяк вейке саамонь келесь, кона ули эрямо ансяк Суомисэ. Од ломаньте сонзе эйсэ акортыть, секс келесь састынге ёми.

1995 иестэ совавтозель Россиянь Сёрмадеень Пурнавксос. 1999 иестэ тензэ максови «Мордовия Республикань культурань заслуженной важодиця» покш лемесь.

С выходом первого альбома Земфиру сравнивали с группой «Мумий Тролль». На саму же певицу имело влияние творчество групп Radiohead, Queen, Deep Purple, «Аквариум» и «Кино». Впоследствии она выработала собственную манеру исполнения песен и поведения на сцене, тем самым уйдя от сравнений. Лирическим содержанием своих альбомов певица сумела выразить проблемы вступавших во взрослую жизнь молодых людей. В 1999 году журнал «Огонёк» назвал Земфиру «прорвавшимся голосом поколения».

ЛопаПарцун:Врезка Земфира стала олицетворением нового движения в русском роке, которое журналисты окрестили «женский рок». Тихон Романов в своей статье «Роковые женщины» для «Еженедельного журнала» писал, что в таких исполнительницах, как Земфира и Чичерина, «женский рок получил своё идеальное воплощение». Автор отмечал, что большую роль в успехе певиц сыграл правильно построенный образ и стиль. «Каждая из них, и особенно, конечно, Земфира, вернули року нерв, искренность, безыскусность чувств и подлинные эмоции. Поначалу все это и правда было настоящим. На сцене появилась эдакая талантливая Девушка, у которой в жизни было много всего такого, что пережили и остальные девушки, но она умеет рассказать об этом трогательно и убедительно, так, что даже юношей пробирает», — писал журналист. Евгений Белжеларский в журнале «Итоги» писал, что Земфира стала «недосягаемым эталоном» женского рока: «Одни видели в ней чуть ли не реинкарнацию Янки и от „Ангедонии“ и „Продано!“ легко переключились на „девочку созревшую“, „девочку-скандал“, „девочку с плеером“ и все остальные девочкины ипостаси». Журналист писал, что под влиянием продюсера Леонида Бурлакова, певица радикально сменила имидж, «немытую челку и дутый жилетик сменили модный кожаный плащ — кажется, от „Гуччи“ — и стильные очки». В итоге, по мнению автора, Земфира выработала свой стиль, и её перестали сравнивать с Дженис Джоплин и Янкой Дягилевой.

башка тарка саить лирической поэманзо, конатнень юрс путозь народной моротнень мотивест («Кода Родя поланзо микшнизе ды одов рамизе», «Моро одпорадо ды сыречиде», «Наян моро», «Симицянь моро» ды лият).

Буесь шабрацек ашти Маринь Республикась марто, Мариинско-Посадонь, Цивилбуе, Красноармейской ды Моргаушонь буетне марто. Покшолмазо — 790,8 вп².
Верхнеуслононь буе (печк. Югары́ Осла́н районы́, руз. Верхнеуслонский район Татарии) — Татаронь Республикань буе. Прявт таркась — Верьце Услон веле.

ЛопаПарцун:Listen Дебютный альбом получает название «Земфира» (его носит финальная песня). Релиз планируется на 24 апреля, но переносится на 10 мая. Но уже с середины февраля в эфир радиостанций поступают песни «СПИД», «Ракеты» и «Ариведерчи». Первая из них становится хитом сезона и вызывает у публики «бурю противоречивых эмоций». 5-6 марта в Праге был снят клип на данную композицию, по сценарию Павла Руминова. 24 апреля в Москве был снят клип на песню «Ариведерчи», который вышел в эфир раньше первого.

Теде мейле 2007 иестэ ульнесь изницякс раськень чемпионат, сиянь медаль Европань чемпионатсонть. 2008 аштемковонь 15 чистэ ульнесь Кизэнь Олимпиень налксематнесэ Пекин ошсо.

Трязовка леесь ушодксозо саеви вирьсэ, чуди пелеве-чилисема ёнов. Лейпрязо ашти Ало веленть вакссо 36 вп вить чирева Покш Сарка лейганть. Леенть кувалмозо 13 вп.

Э́ршег (мад. Őrségi Nemzeti Park) — раськень вирьпусмо чивалгома ёно Мадьяронь Масторсо, Чивалгомо-Дунайтомбале крайсэ Ваш медьесэ (мад. megye).

Транспозиционные отношения между частями речи в эрзянском языке // Изменения в волжско-финских языках: (Симпозиум по волжским языкам в г. Турку. 1-2. 9. 1993). – Турку, 1994. – С. 87-91.

Тесэ сонзэ редизе сонсь Н.И. Ильминский, кона панжовтызеяк те школанть. Мейле сынст — тонавтыцянть ды тонавтницянть — ламо иес сюлминзе кеме ояксчи. Тенень кемевтить вейкест-вейкест туртов сёрматне, конат ванстовсть Казанень архивсэ.

Бибин М. Т., Осовский Е. Г. Макар Евсевьевич Евсевьев // Просветители и педагоги Мордовского края. — Саранск: Мордов. кн. изд-во, 1986. — С.45-59.

Те ковонть прядовома лангсо маряви весь доброк изнясы чинть, читне пек нурькинеть, 21-це чисте ушоды чинь Раштамось, эрзятне ушодыть ютавтомо эрьва кодат койть конат лездыть раштыця чинть азорксчинзе виевгавтоманзо, ютавтневить озкст, панить пачалксеть, кирякснить.
ЛопаПарцун:Рейтинги альбома Второй альбом был достаточно тепло принят критикой. Сергей Ерёмин в Allmusic писал, что «альбом состоит из нескончаемых рефренов, сложных гармоний и смены тональностей», и на нём артистка показала свою изобретательность, сумев построить песни на двух нотах так, чтобы их невозможно было выкинуть из головы. В журнале Fuzz отмечали, что «лирическая составляющая этого альбома продолжает нервно-терпкую тенденцию первого. Становится окончательно очевиден факт, что Земфира одна такая, поскольку помимо таланта поэтического ей принадлежит трогательность по-детски чистого голоса». Алексей Мажаев в InterMedia писал: «„ПММЛ“ оказался жестче, резче, разнообразнее, в нём можно более четко разграничить суперхиты („Созрела“, „Хочешь“, „Город“, „Доказано“, „П. М. М. Л.“) и просто хорошие песни».ЛопаПарцун:Рейтинги альбома Третий студийный альбом «Четырнадцать недель тишины» получил полярные оценки критиков. Некоторые назвали его одним из лучших в карьере Земфиры, особо обратив внимание на качество записи. Другие критики были разочарованы тем, что альбом оказался не похож на прежние творения певицы. Юрий Сапрыкин из журнала «Афиша» положительно описал альбом и говорил: «Я совершенно не понимаю, насколько стране все это окажется интересно, но даже если нет, все равно этот альбом уже является фактом искусства, фактом вполне состоявшимся». Дмитрий Шпакович в Music.com.ua дал альбому высший балл (10 из 10-и возможных). Алексей Мажаев из Intermedia дал отрицательную оценку альбому. По его мнению, пластинку не хочется слушать повторно, и это звучит как приговор.

21 марта сборник би-сайдов «Z-Sides» неожиданно появился в Интернете. Ранее певица два года откладывала выход релиза под разными предлогами. За это время она выпустила альбомы «Вендетта» и «Спасибо». 30-31 марта на Первом канале был показан фильм Леонида Парфёнова «Птица-Гоголь», выпущенный к 200-летию Н. В. Гоголя, где Земфира читала отрывки из произведений классика.

«Тонавтомак, тетяй, чатьмонеме…»: «Зярдо ськамот…»; Сёксень виренть чатьмонемась валдо…»; Мезе кадынь мон тезэнь, а содан…; Мон эзинь эря, он мон неинь…; Кандтнинь кемема потсом салавине [и др.]: [стихть] // Сятко.- 2004.- № 4.- С. 24-31.

Бибин М. Т., Осовский Е. Г. Макар Евсевьевич Евсевьев — первый мордовский учёный, просветитель и педагог. (В помощь лектору). — Саранск, 1988.

Саран ошсо эйзюрковонь 23-це чисте ютась II Эрзянь Инекужо, конань эйсе ульнесь кемекстазь Эрзянь раськенть алкуксонь лемензэ коряс мельяволявтомась, Раськень коцтось ды кочказь Эрзянь Инязор.

14 февраля 2013 года на сервисе «Яндекс.Музыка» был выложен шестой студийный альбом «Жить в твоей голове». Официальный его релиз состоялся 15 февраля 2013 года. 14 февраля альбом появляется на сервисе iTunes, впоследствии исчезает и появляется вновь 16 февраля.