Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
1. dirî on viebe. Dji n' vos vou pus vey ci. Gn a bråmint del djin, cial. Si t' es did ci, cåze come ciddé. Vinoz par ci. Cial, vla on diale avou s' trimouye et s' gueuye å lådje (L. Somme). F. ici.

bladje [addj., purade padvant] blanc d' vizaedje, soeye-t i d' aveur sogne (peu), d' esse sibaré, d' esse contraryî, soeye-t i d' aveur sitî malåde, d' esse må, d' aveur dimoré recloyou, sins vey li solea. Tos les pokîs, les mezalyîs, Les cis k' ont stî ritches di disbene I seront la, bladjes di colere; I vos racontront leu-z istwere. Cwè lzî diroz ? Cwè lzî diroz, Bon Diu d' mizere ? (F. Dewandelaer). Vos n' l' avez nén manké, Bert, dit-st i Cranasse, bladje d' emocion (F. Barry). Vos avoz l' air tourminté : vos estoz la tot bladje, grand-pere (C. Tombeur). Loukîz a : blanc moirt. F. blême, pâle, livide.

djåzofone [o.n.] agayon k' on mete dilé l' ouxh ou l' poite d' on bastumint, ki permete ås cias d' ådfoû d' djåzer avou les cias d' ådvins, afîse k' on lzî drove l' ouxh dispoy l' ådvins. F. parlophone, interphone. Etimolodjeye: djåzer+-fone, 2011. I sont padvant l' poite do bastumint et soner å djåzofone. Ôma lzî respond : « Dji vos va drovi l' ouxh. Mins n' prindoz nén l' monte-et-dschinde; il est djoké ! » (G.S. & N.S.)

II. [v.c.] tchanter tot doûçmint. Des fåbites, des råskignoûs et des goreas-moxhons Voltinént, glawzinént, gruzinént des tchansons (F. Nyns). F. chantonner, fredonner.

Ene fåve do vô vî tins rapoirtêye el Walonreye, c' est ene sipoûle ki les djins des viyaedjes di Walonreye î croyént fer disk' al mitan do 20inme sieke, et raconter al shijhe.

1. li ci (cene) k' on lyi fwait todi fé çou k' les ôtes ni vlèt nén fé, et ki n' pout nén dire non. Cwand elle aveut dandjî di s' fé remoenner å hamtea, del nute, cwand avént dvou travayî disk' a meynute meyzeure, c' esteut l' Esmayel li mandaye di siervice (L. Mahin). F. homme à tout faire, manœuvre, petite main.

recsisse I. [o.f.n.] 1. (istoricmint) li ci (cene) ki shût l' pårti Rex (li Crisse Rwè), askepyî diviè 1932 pa Leyon Degrelle. F. Rexiste. 2. onk (ene) k' a des idêyes del foite droete. F. extrémiste de droite, fachiste. II. [o.n.] atûzlêye des recsisses u des noûrecsisses. F. rexisme, fachisme. III. [addj.] a vey avou l' recsisse. F. rexiste, fachiste, fachisant. rl a: noûrecsisse.

Ene viye terêye a des dijhinnes di boyeas (pa des côps disk' a céncwante), ki rexhnut ådfoû a des diferinnès plaeces, sovint bén muchieyes dizo on bouxhon u dins ene hourêye di côrîs. Les voennes sont grandes assez po on tchén basset î passer. I gn è pout awè 90 metes inte deus rexhowes di taesnire. Les tchambes polèt esse disk' a 5 metes dizo tere.

I dvreut esse pus cnoxhou el Walonreye, ca c' est lu k' a compôzé l' muzike di deus rlomêyès tchansons e walon : "Lolote" eyet "Li pantalon trawé".
ciedje [o.n.] grande tchandele fwaite avou del cére di moxhe k' on mete dins les eglijhes. Les ciedjes sont estént. Po nozôtes, a Djernitchamp, li tchandleur, c' est cwand k' on va atchté des ciedjes adlé Matî po les fé beni (A. Lenfant). I tént on nukieus baston el droete mwin; l' ôte poite on pezant ciedje (J.P. Dumont). On dit eto: tchandele di cére. F. cierge.. >> beni ciedje: beneye tchandele. F. cierge bénit.. >> ciedje di Påke: ciedje avou toplin des fioriteures, k’ on benit a Påke. Pu, i fwait tchåfer des sôres di gros cwårés clås et les stitchî dins l' bea grand novea ciedje di Påke (A. Henin). F. cierge pascal. >> dressî come on ciedje di Påke: bén droet. Les tchéns d' tchesse, narene a raeze del tere et cawe dresseye come on ciedje di Påke, shuvèt (J.P. Dumont). On dit eto: droet come èn I.

| rayixhoe [o.n.] oujhene wice k' on rayixh les coirs, les cadaves di biesse, les mannestés d' måjhone. Gn a ene peclêye di Djwifs ki les Nazis ont-st evoyî åzès rayixhoes. rl a: broûloe. F. incinérateur, four crématoire. Disfondowes: rayichoû, rayichwè, (rahiheu).

Il est fiesti li 4 di djulete (c' est l' Sint-Mårtén d' esté), eyet li 11 di nôvimbe (Sint-Mårtén d' ivier). Cwand gn a ene termene di bon tins a ç' moumint la (fén octôbe, kiminçmint d' nôvimbe), ça s' lome l' esté Sint-Mårtén.

2. sôre di grawe ki les coks ont padrî leu pate, et s' endè siervi po s' bate. Li cok si disfind avou ses sporons. On cok k' a des fameus sporons. F. ergot. >> si dressî so ses sporons: esse presse a-z ataker. >> il est vite so ses sporons: i s' måvele åjheymint. On dit eto : i n' a waire di cur. F. susceptible, hypernerveux. >> diner on côp di sporon: escoursi ene sakî, renonder ene sacwè. F. doner un coup de pouce, encourager. >> Walon sins l' walon, cok sins sporons: spot waloneu, ki mostere ki, po s' disfinde et esse foirt, les Walons ont dandjî d' leu lingaedje.

2. boket do coir des biesses a ploumes ki sieve di rexhowe ås boyeas, al xhlé, et ås oûs. F. cloaque. >> i n' fåt nén vinde l' oû k' est co e cou del poye: i n' si fåt nén rafiyî d' ene sacwè k' on n' a nén co. >> tourner a cou d' poyon: s' elaidi, tourner a rén, tot djåzant d' on handele. F. péricliter.

| ecråxhe [f.n.] sacwè k’ on mete so ene tere , ki våt d’ l’ ansene. Di l' ansene, des ecråxhes, tot çou k' vos vloz, li cinsî end aveut metou sins cawyî (C. Bentz). F. engrais. >> a tote ecråxhe: di tote ses foices: Les schoters si bôret, si cbôrèt po waitî d' aveur ene plaece Rén k' pol seul plaijhi D' vos fote yene conte di l' ôte, sins rlåtche, a tote ecråxhe (H. Pétrez). F. massivement.

Li 19 di måss, c' est li 78inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 79inme po ls anêyes bizetes); i dmeure co bén 287 djoûs po-z ariver å coron d' l' anêye.

3. dischindaedje d’ on martchî. Les pris do cawoutchou s' ont metou so ene avalrece la cwénze ans did chal (L. Mahin). F. "tendance baissière".

2. fé berlondjî. Ni hossîz nén tant l' termosse; vos l' sipiyroz. >> cwand ti l' årès, tel hosrès: dijhêye a onk ki s' rafeye d' ene sacwè k' i n' a nén co. On dit ossu : "Ni vind l' oû k' est co å cou del poye." F. Ne te réjouis pas trop vite.
Ene afitche, c' est en grande foye di papî imprimêye, plakêye so on hôt meur, po siervi d' reclame po fé vinde ene sacwè : cacaye, siervice, voyaedje, po k' on våye vey on fime evnd.

2. sierveu, esclåve. Li ci k' a fwait l' må est l' mandaye do diale (Sint Matî rat. pa J.Cl. Rigaux). Po n' pus esse li mandaye mesbridjî på Tins, sôlez vos d' vén et d' powezeye (C. Baudelaire, ratourné pa J. Schoovaerts). F. serviteur, esclave.

3. sins mirlifitche, sins grandiveusté. Les cmeres sol soû cactèt l' alnute co pé k' des wesses, … Cial, tot l' monde vike sins nole manire, al viss al vass (J. Morayns). Les eures passèt l' pus sovint Al viss al vass, sins rahour (J. Rode). Loukîz a : al disgoviene. F. "à la bonne franquette, sans façon, simplement".

pådrinne [S117], pådroune [S104], pârdrin.ne [S117], paudrène [S117], paudroume [G152, S104], paudoume [G152], pondrome [G252], padrole [G89].

On-z a des ptitès minêyes di listeriôze dins les bedjreyes cwand on sogne a l' essilaedje. Les biesses ni toumèt nén malådes tertotes eshonne, mins ene après l' ôte.

Li halcrosse H, c' est ene lete H ki s' meteut dinltins el tiesse di des mots k' i gn a, mins ki n' si prononcive gote, nén ddja e Payis d' Lidje, et leyî spotchî u candjî les årtikes metous padvant.

1. rinde foirt malåde (des djins, des biesses), tot cåzant d' on må. Li pesse, Ås pôvès biesses, livréve li guere; S' ele ni morént nén totes, totes estént bouxheyes djus (P.H. Thomsin). F. frapper, atteindre. >> esse bouxhî djus: a) esse coûtchî, malåde. b) esse coûtchî sol costé, tot djåzant d' on tchvå, d' ene vatche. F. être sur le flanc, en décubitus latéral.

Par egzimpe, li Cobal 59 a ene dimeye veye di 5,27 ans. Dj’ ô bén k’ après 5 ans et troes gros moes, gn a pus ki l’ mitan di çk’ i gn aveut å cmince. Pu co cénk ans et des pus tård, end a pus ki l’ cwårt, et hay vos nd åroz.

Des omes et des diès, ki l' mwaisse tite, e francès, c' est Des hommes et des dieux, c' est on fime prodût pa Xavier Beauvois, et k' est rashiou so l' afwaire do touwaedje des moennes di Tiberene e 1996.

1. esse li sierveu(se) (d' on mwaisse). Li corå, c' est li pitit gamén ki sieve li priyesse, a l' åté. C' est siervi les cis ki n' ont måy assez d' povwer et d' poûxhance (J. Lebois).

| houplaedje u houpaedje [o.n.] no d' fijhaedje et no di çou k' est fwait (accion eyet si adierça) po les viebe "houpler" & "houper". F. appel (au secours), cri (de détresse), hurlement, hululement, rire bruyant.

2. ecråxhe des pasteures (k' i gn a bråmint d' nitrodjinne divins). I flaxhèt tant d' azote so les waides, k' i nd ont rtrové dins les poujhåvès aiwes co cint metes dizo tere. rl a: nitrate.

Po totes les djins poleur danser, on a metou so pî les bals, copurade tins des dicåces. Diviè les anêyes 1960, on-z a eto drovou des dancignes, k' on-z î danse foû des termenes di dicåce.

Il a-st eplaidî on seu live, mins on spès : On côp d' ouy so l' agricoûteure å 20inme sieke, e l' Årdene (live). Sacwants d' ces bokets la ont stî rprins dins l' Rantoele-gazete.

Mins li grand mwaisse del sôre, ci serè seur li Gusse Laloux, pask' i va amoenner totès tecnikes foirt lon do simpe contaedje d' ene paskeye e prôze.
Vresse est cnoxhou dispwis mwintès anêyes pol prezince, dins l' viyaedje, di pondeus celebes, come Albert Raty, (k' î aveut si måjhon), Marie Howet et co bén ds ôtes. L' ancyin otel "La Glycine" est l' sidje d' espozicions foirt kinoxhowes. Vresse a ene rilomêye foirt estimêye pås tourisses k' î vnèt dispwis dpus d' on sieke.

L' estîle da sinne a mårké pår les noveas corants del danse, come les cis des danseuses Mary Wigman ou Martha Graham. Elle ourit ene sicole da sinne, eyet cwand li Teyåte des Champs-Elysées a Paris a stî constrût e 1913, li vizaedje da Isadora fourit sculté dins les bas-reliefs på sculteu Antoine Bourdelle ey eto pindowe på pondeu Maurice Denis.

| catchî, catcheye [o.f.n.] onk (ene) k' est muchî ene sadju. >> djeu do catchî: djeu la k' on djouweu s' va muchyî ene sadju, et les ôtes cweri après. Evoye les voyès gregnes, les bårs et les cous d' for wice ki nos djouwéns å catchî al vesprêye (J. Houziaux) On dit eto : al clignete. F. cache-cache.

Beldjike : les redjons : Flande, Walonreye & Brussele, mins les deus dierinnes n' ont nén les droets po les lingaedjes et l' acsegnmint (c' est l' kiminålté Walonreye-Brussele et l' kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike k' els ont).

7. (imådjreçmint, mot d' cibernaivieu) sacwè ki s' vént stitchî e voste éndjole, a pårti d' ådfoû et ki l' espaitche di bén aler. F. virus informatique, ver.

5. costé metou padrî (copurade s' il est rond). On s' ashideut sol cou do tchår. rl a: coulot, coulêye. F. derrière. >> aler a cou: po les tcheretes (a deus rowes), toumer l' dirî al tere (et stårer l' tchertêye). >> cou d' l' eglijhe: dirî d' ene eglijhe, sovint on rond costé, li ci k' est l' pus lon erî del poite d' intrêye. On s' aspoyive sol cou d' l' eglijhe et vey çou k' on-z aléve fé al nute. >> cou do for°.

| rifjheu u erfijheu / rfijheu, rifjheuse u erfijheuse / rfijheuse udonbén rifijhresse u erfijhresse / rfijhresse [o.f.n.] li ci (cene) ki rfwait ene sacwè, ene sakî. F. réparateur, grérisseur.

L' ome al berwete : tecse a môde di biyet d' oumeur filozofike : èn ome trevåtche li voye avou ene vude berwete divant ene oto ki rôle volegåz, et dveur sitater; reyaccions des deus moenneus (p. 25-28)

sorlon li pus lådje oyowe : on va tchoezi les prononçaedjes do pårler k' å mitan do payis, minme s' i gn a pont d' grande veye drola : romantche, neyerlandès, amazir cabile.

Li 6 d' awousse, c' est li 218inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 219inme po ls anêyes bizetes), avou 147 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.

aspanse I. [o.n] onk (ene) ki n' sondje k' a s' panse. F. gourmand, goulu. >> les Aspanses: sipotaedje des cis d' Andene. II. [no d' crodjambot] crodjambot ki magne les efants. Gn aveut l' Aspanse ki n' esteut måy a rpaxhe et k' i lyi faleut tos les djoûs des ptits efants a croxhî (E. Gilliard).
hårpiyî (codjowaedje) [v.s.c.] bouter fer, sovint po n' waire wangnî. Il ont dvou hårpiyî po-z atchever les fours (Motî d' Bastogne). C’ est des romans, rimplis fok di bråvès djins, ki vont a messe, a vepe et å salut, ki cherbinèt et hårpiyî po wangnî ene crosse di pwin, mins ki les rascråwes si dårèt sor zels come li mizere sol monde (L. Mahin). Loukîz a : greter, cherbiner, trimer, haimyî. F. travailler dur, besogner.

recahouter (si recahouter) (codjowaedje) [v.pr.] rivni a houte (å rcoet e s' måjhone). rl a: recouloter. F. rentrer à l'abri. Disfondowes: si rècayuter, su racahuter, si / ès rècahouter.

Li floriconte då sint Nicolai, c' est on floriconte ki mete el sinne sint Nicolai et on botchî k' aveut touwé troes ptits efants, ki l' bon sint va fé raviker.

les cis di Bouyon, di Brafe, di Dweyon, di Djerpene, d' Emtene-dilé-Hamwè, di Foy di Macon, di Sorene, di Wajî, di Wahå et les fameus "Tiyoûs do Vî Payis" a Biou et "Tchabote di Sint-Nicolai a Furnå.

II. betchteu d' waibes u betchteu waibe [o.n., pl des betchteus waibes] programe po naivyî sol Daegntoele Al fén, dj' a candjî d' betchteu, paski dj' aveu di trop di rujhes avou l' Netscape. F. navigateur, butineur. Inglès: browser.

| edjaloe [o.n.] meube di manaedje, des botchîs, la k' on mete di l' amagnî a edjaler por lu s' wårder tant k' on vout; ça pout esse èn eclôstea do frigo. F. congélateur. Ingl. deep-freezer. Disfondowes: èdjalwè, èdjaleu, adjalwè, adjaleu, adjaloû, indjaloû. Etimolodjeye: viebe edjaler, cawete -oe, 1993.

E moes d' måss 2008, ele fourit rnetieye des milicyins da Moqtad Es-Sadr et ds ôtès sfwaitès milices pa l' årmêye irakyinne, avou l' aspalaedjke des Amerikins. Dispu don, il î rfait pus coe.

Pol tchanson e walon, il a stî filmé li Fiesse del tchanson e walon. Il î a fwait responde Michel Azais. Adon, il a shuvou e leu måjhone li binde «Luttig Transopera» et Jean-Pierre Vandel et s' feye. Mins gn a ds ôtes tchansons e walon tot åd dilong do fime, des cenes da William Dunker, Elmore D, Guy Cabay. Julos Beaucarne est lu ossu dins l' fime, mins ki dit si rlomêye fråze «Li walon, c' est l' latén vinou a pî do fond des ådjes».

| sipanixheuse u espanixheuse / spanixheuse, sipanixhresse [f.n.] (v.m.) feme ki s' ocupe d' èn efant djusse sipani. Dj' a mezåjhe d' ene boune sipanixhresse po m' feye (H. Forir).

sol divant d' l' acopleure, gn a èn oxhea a pårt, li rôlete do djno ou djouwete ki tént après l’ femur pa troes niers (tindons). C’ est on ptit macasse oxhea, sins miyôle.

I n aveut todi a poirtêye ene boesse di råcions "cénk e-n onk" (dins les camions GSM des sôdårds amerikins). On-z î tchoezixheut çou k’ on voleut: des tchikes-gomes, des ptitès boesses di tchâr, et minme ... des capotes inglesses ki nos parints, tot come nozôtes ‒ såf nos grandès cuzenes ‒ prindént po des balons a gonfler.

Ci sôre di melkin la (prezintaedje des persounaedjes, coûte esplikêye del sinne pu longs dvizaedjes) est oridjinå, tant emey les belès-letes walones ki francesses. Ça rshonne ene miete å tecse des pîces pol radio ki vont divni al môde bénrade après lu (come sacwants ouves da Jean Rathmes).
I s' aveut anuti dins on grand bwès, et i cwereut après ene djîsse po passer l' nute, aspoyî so s' crosse d' eveke, et moennant si ågne avou ses bagaedjes.

2. sûteye manire di fé. Por mi, çou k' est bén seur, c' est ki ci n' serè nén Tot-z ovrant k' on såreut s' saetchî l' tiesse foû des strins; Do tins do vî Bon Diu, ça s' f'jheut motoit; asteure, I fåt, po parvini, bén des ôtès piceures (E. Remouchamps). Louke, dji t' va acsegnî l' piceure po-z ariver a tes aiwes (A. Maquet). Insi... li dimegne, minme ki ses mwaisses estént fén presses po-z aler a messe, et leye nén lavêye ni mousseye et todi-z ovrant divins ses casroles, elle arivéve tchaeke côp l' prumire a l' eglijhe; nouk n' a saizi s' piceure, nén ddja les masseurs, nén seulmint nosse curé (L. Chastelet). Al vesprêye, divant d' aler chlop, i meta ses côres e tonea del gotire po lzî fé prinde l' aiwe; li londmwin, i ndè djåza azès ôtes et on lyi dna l' piceure po les aveur a pont (A. Lenfant). Les beguenes ourît l' piceure di leyî li båshele moyate avou les ptits påpåds, et ele s' etinda bén avou zels (L. Mahin). Loukîz a: toû. F. technique, astuce, méthode, manière de faire, trait de génie.

2. dire ene sacwè tot fjhant ene xhinêye. Zanzan xhinårda: merci, saiss, vî fré, ti pinséves mi språtchî et ti m' as fwait wangnî ene dimeye eure ! (J. Bosly).

L' etimolodjeye do no vént d' èn aplacaedje tîxhon vî lussimbordjwès "fundel" (poncea) + lô (bwès, clairisse). Vîs scrijhas: Funderlo (840), Ponderlaus (1143), Pondrelos (1162), Pondreloes (1180).

Li cénkinme sôre, c' esteut les tapreces ås caracteres arabes, ki l' rôlea ride sol droete cwand on tape, li contråve des ôtes, paski li scrijhaedje arabe va di droete a hintche. End avént vindou bråmint so l' Iran, ki cåzèt piersan, mins scrijhèt avou des caracteres arabes. L' Iran, c' esteut cåzu l' seule cliyintele k' el Buro Marinov aveut ådfoû del Crimêye, et fé d' espôrtaedje.

Sint Liård [n.dj.] forveyou sint, djeu d' mot avou "sins liårds" (sins cwårs). Sint Liård, c' est on pôve sint. rl a: Sint û‡anse, rl a: liård.

Les dschindants da Commius vont esse les moenneus di leu novea payis disk' a tant ki Claudius finirè pa concweri eyet mete li Britannia dizo l' mambornance rominne. Li payis des Atrebates divénrè li royåme romin-amishtåve des Regnenses.

II. [o.n.] noereur (d' ene nûlêye). Tenawete, gn a l' brouzant d' ene nouwêye ki vént rafroedi vos vayantès souweurs (vos, èm cwårtî d' Walonreye) (H. Haas). F. grisaille, obscurcissement.

A cmincî a scrire e walon diviè 1975. Ene ramexhnêye di ses scrijhaedjes fourit publiyeye dins les Cahiers Wallons (1977). Dins les anêyes 1980, i va scrire sacwantès pîces di teyåte so des tinmes do moumint, et eto des sketchs bastis so des ratourneures walones.

Po les ortografeyes di dvant Feller, ele sont rerîlêyes e sistinme Feller]]: boukèt tot fêt (ZAK = E125); dins l' mwaisse sourdant: bouket to fait (disfaflotaedje et rsaetchaedje des halcrossès cossounes å coron).

... ou d' on viebe avou ene betchete e- d' emantchaedje: Padecôps, li bodje n' est nén clair, ca i n' vike pus dins l' walon d' ouy. Si fåt i rmonter å vî walon, et å latén et pår å gayel po comprinde l' emantchaedje :
Les capotes inglesses ont cmincî a esse bén cnoxhowe el Walonreye avou l' avnowe di l' årmêye amerikinne al fén del guere di 40, e 1944-1945. François Nyns sicrît :

II. [o.f.n.] li ci (cene) k' est dzeu vos dins ene schålance administrative. Ene axhlêye, c' est on gueuyaedje d' on dzeutrin, ki vos lyi avoz djouwé on toû, u paski voz avoz fwait ene biestreye.

Emile Gilliard, al fén d’ on raploû di l’ SLLW, vént rhåyner li teze oficire vî-waloneuse come cwè on n’ pout nén bodjî ene faflote a nosse langue.

On lét d' l' angouxhe dins les ouys des politikîs ki nos vnèt vey tchanter. Pask' i si djhèt : « Mi ki s' prezinte come li disfindeu do peupe walon, s' i mi dmandèt di dire on ptit mot e walon, dji n' såreu ddja. » Adon, nozôtes, les tchanteus e walon, on est ene miete des « nén-criticåves ». Mins s' i vlèt mete so pî ene politike culturele, i n' nos houkèt nén nerén. »

3. (so l' imådje do spanixhaedje, målåjhey moumint mins k' i fåt passer par la) fé çou k' i fåt, sorlon l' djustice des omes u do Bon Diu, po s' fé pardoner on petchî, ene flotche. Li cfessaedje vos dene moyén di spani vos petchîs. On n' såreut spani on sfwait crime (H. Forir). F. expier, réparer.

Il a parexhou dins on live di maxhaedjes d' årtikes ofris a Jean Haust e 1939 (Mélanges de linguistique Romane offerts à Mr Jean Haust, on live eplaidî mon Vaillant-Carmanne a Lidje. L' årtike da Maurice Piron est so les pådjes 289-310.

chnik [o.n.] blanke gote. rl a: bacachnik. | chniker (codjowaedje) [v.s.c.] boere del gote. rl a: pecter. | chnikeu, chnikeuse u chnicresse [o.f.n.] boeveu(se) di gote. rl a: pecteu.

Elle a stî radaptêye e walon sol tite "Li pantalon trawé" pa Charles du Vivier de Streel, tot racontant a pô près li vicåreye da Tchårlî Djambe-di-bwès (lu eto, èn ancyin di l' Årmêye da Napoleyon).

Li Basse Årdene, u walon nonnrece, u walo-lorin, c' est èn accint do walon k' on djåz(év)e dins l' Mitan del Province do Lussimbork (Nonne di l' arondixhmint d' Måtche, grande pårt di l' arondixhmint d' Bastogne; arondixhmint do Tchestea), et dins l' arondixhmint d' Djedene, el Province di Nameur (Årdene namurwesse).

II. si maryî [v.pr.] divni ome et feme, divant l' eglijhe u divant l' mayeur. Li Bon Diu vs el wåde, Lisbete, alez; Et si vs maryîz cwand vos pôroz (Simon li Scrinî). Leu feye s' aléve maryî; bénrade, gn åreut des ptits gnognots (J.P. Dumont). >> si maryî et n' saveur dedja cure èn oû: dijheye po ene kimere ki s' mareye et ki n' sait fé a magnî. >> si maryî al plate pire; u: >> dizo des lincoûs; u: >> å ptit sacramint: viker aclapés (viker eshonne sins esse maryîs).

Mins i s' fwait ki sacwants estats dinèt l' droet a des contrêyes otonomes di siner avou. Çou ki fwait 38 sinateures. Come çoula prindrè do tins. Adon, l' acoird si metrè ddja e-n alaedje li 1î djanvî 2017, po troes ans.
tchåte 1 [f.n.] 1. el moyinådje, contrat inte ene otorité et ses sudjets, ki våt mwaisse-lwè. Ç' a stî l' prumire tchåte wice ki l' Prince-Eveke a ricnoxhou des droets azès bordjoes. C' est on no k' est dins l' tchåte d' askepiaedje di l' abeye di Malonne, e 8inme sieke. 2. papî oficir ki li cour del veye ou do viyaedje dinéve ås djins ki volént aveur on documint po prouver k' il avént atchté oudonbén vindou åk. 3. acoird inte djins d' oneur, ki dene ene djivêye di rîles di boune codujhance ki tchaeke sineu s' oblidje a shuve. Minme li Djåke Chirac a prometou åzès Burtons di siner li tchåte des formagnîs lingaedjes d' Urope. Disfondowes: tchaute, chârte. Etimolodjeye: calcaedje riwalonijhî do F. "charte, chartre", 1980.

Les Atrebates (çou ki vout dire colons) estént ene tribu gålwesse; i viként e l' Atrebateye, k' esteut a pô près so çou ki dvénrè pus tård l' Artois. Leu mwaisse veye, Nemetocenna, divénrè Arras.

2. (mot d' éndjolisse) fé roter, mete e dalaedje (on sistinme, ene gayole en on tåvleu, evnd). I vs fåt aviker vosse gayole po poleur sicrire didins. F. activer.

Cwand l' mangon (ki s' loméve "Hanscroufe") a veyou l' miråke do ravicaedje des efants, il a zoupté evoye, et cori come li vint d' bijhe ès muchyî dins l' bwès.

Les capotes inglesses d' asteute ont ene pitite bounete al copete po rascode li verzin après li stritchaedje. Ey insi, èn nén xhiyî dizo l' pression, et anixhiler l' såme di n' nén mete li cmere grosse.

1. rastrinde so l' amagnî, so l' aboere, so ses ptits plaijhis. Dji n' avéns pus k' po on djoû u deus a magnî, e si spanixhant bråmint, hin (Y. Gourdin).

Li Zavî, i lyi faleut trover des walon-cåzants « vraiys ». Dj' ô bén des cis ki vicnut leu walon djoû après djoû. Et nén les cis ki pretchèt pol walon, mins n' sont nén capåbes di rexhe troes fråzes e walon divant on micro. Schoûtans Michel Azayisse dins l' fime :

5. tijnaedje po fé araedjî. Dji n' mi rtoûne nén d' leu betchtaedjes, savoz, mi, nosse mame. F. taquinerie, plaisanterie. Disfondowes: betchtèdje, betchtadje, bectâdje.

Po les scoles des ptits Walons, il aprindront pus åjheymint li prononçaedje do minme son e rfondou flamind et e l' almand. Li pronçaedje do G neyerlandès est simpe come bondjoû po les djins d' Vå-Xhavane, u d' Lîssin, ki prononcèt "coxhe" [koç], et "i djéreye po ploure" [i dʒeriç].

Il a stî rfondou dins les anêyes 1960, après l' dislaxhaedje do payis del pouxhance coloniåle, les Bas Payis (inte 1816 eyet 1830, les Walons endè fjhént pårteye).

| fivlote u fivlete [f.n.] pitite five, waire ådzeu do soû del timperateure. Li maladeye va pacô avou ene fivlote, mins l’ biesse n’ est cwand minme waire malåde (L. Mahin). Loukîz a : fivrer. F. "fébricule".

Cwand les erûlès teres ont divnou trop råles po nouri les djins, aprume a cmincî do 13inme sieke, il a bén falou rwangnî des teres so les bwès.
flater 2 [v.c.] platchter. C' est po m' flater k' i m' a dit çoula ! | flateu, flateuse u flatresse 2 [o.f.n.] li ci (cene) k' endè flate èn (ene) ôte. A on flateu, on lyi respond cobén: "Ci n' est nén m' gosse, da, del flate !" (ramexhné pa: F. Deprêtre et N. Nopère). rl a: platchtåd. | flatreye 2 [f.n.] çou k' el flateu(se) dit po flater ene djin. rl a: platchtreye.

II. [addj., purade padvant] po ene djin : ki n' cåze nén k’ on cåze di leye, k’ on sepe çou k’ ele fwait. L' Ardwine do roman, ele riprezinte l' Årdene et les femes d' Årdene, ki sont fideles et catchetes, mins ossu mo sinsuweles et tchôdès robetes cwand ele s' î metèt (L. Mahin). F. discret, secret, mystérieux.

| coirnixheus, e [addj.] (mot d' biyolodjisse) deur come del coine. Les igwanes ont ene coirnixheuse cresse k' elzî court tot do long do dos. F. corné. Disfondowes: cwarnicheus, cwèrniheus, cwèn'heus, cwan'cheus.

2. a vey avou les peupes k' eploynut ene langue latene. >> Amerike latene: Mîtrinne Amerike et Amerike nonnrece. Dj' a tuzé ås Amerikes, k' on lome latenes, sapinse les civilijheus (Y. Paquet).

| sipanixhant u espanixhant / spanixhant, e [addj.] (rilidjon, djustice) ki spanixh (on petchî). Ene sipanixhante penitince. F. expiatoire, purificateur, trice, réparateur, trice.

Tîle [no d' aiwe] aiwe, e F. la Dyle, e Ny. de Dijle, ki prind sourd a Tiyi, raiwî l' Såt Tavlene. Ele riçût l' Ône, pu l' Trén, pu egoline e payis Flamind (Lovén), po s' maxhî a l' Escô.

adrovaedje [on] sicrijhaedje metou el tiesse d' on live, d' on papî. C' est l' minisse Mahoux k' a scrît l' adrovaedje di s' live so les ptitès djins d' Salzene. F. préface. rl a: aroyaedje, divant-z-ouve, adviertixhmint, atacaedje, apougnî, rataker.

Elle esteut metowe sitampêye dins on trô do meur di l' aisse dins les måjhones walones did dinltins. Li take prindeut l' tcholeur do feu e l' aisse, et insi, tchåfer li bele plaece, avou. Eto, li bele plaece si loméve cobén li tchambe al take. Come di djusse, les dessins estént metous do costé del bele plaece.

1. djin avou ene brune pea. Rafûlêye dins ene cabonete di soye, t' aveus ene pitite morete ki gruzinéve des ratchouftaedjes avou s' vijhén, ki ti n' åreus yeu dit on bouteu ås tcheretes arivé tot djusse du Beijing u del Nouve-Deli (R. Rochez, rat. pa L. Mahin). F. brunette, basanée, métisse. >> Iye Morete: no d' ene plaece di Botôssåt.

Li fime da Istasse mostere çou ki lyi plait d' mostrer, et n' dit waire çou k' est nosse walon. Rén so l' istwere des langue, si literateure et totes les cenes et les cis ki fjhèt viker l' walon ådjourdu. Mins i n' roveye nén les cis ki rfondèt l' walon (Bernard Louis, Cotcorico, l° 34, 2/2015).

doviet, doviete [addj., purade padvant] drovou, drovowe. El Daegne sereut ele co doviete ås grandès åmes (Nietsche ratourné pa J. Schoovaerts). F. ouvert.

h pa imitåcion do rashiaedje des minmes mots a Lidje, aprume dins l' Motî da Haust. Adon, on n' pout nén dire, rén k' å lére, si c' est on prononçaedje ixh-låté u nén.

Ervenowe a l' måjhon, el feme d' èm pårén m' dimande d' endaler cweri on gros pavé et del mète å d' dibout del coû. El fème couminche a taper les pôvès biesses dissu.
2. bråmint. I magnèt foirt. C' esteut foirt des cis k' estént po rivni des camps, des cis k' estént ddja drenés. F. beaucoup, principalement. >> aveur foit a fé: aveur bråmint d' l' ovraedje. >> dj' a foit a fé: xhinaedje do brut d' on trin al wapeur.

3. (d') a costé. Si vs avoz dandjî d' mi, dji so astok. A l' escole do travay d' astok, On n' vos aprind nén-z a viker, Oyi, sorviker, c' est ddja bea ! (A. Gauditiaubois). F. à proximité, voisin(e). >> l' ome d' astok: li vijhén.

Ti n’ as nén co ene copene :: Non, dj' a des rva-et-rvén :: t’ end a veyou ene ? (…) o ! mins ça c’ est pus åjhey, saiss, cwand elle a boevou (55.58-56.16)

On leye souwer 2 grands kertons d' maigue lård evoye dins ene paile; (adon, s' i gn a nén del cråxhe assez, avou l' foû maigue lård des pourceas d' asteure, rimete on boket d' boure).

Dispu les anêyes 1990, on-z a diswalpé èn eploctaedje disconte des coccidiôzes, k' est eployî asteure pa cåzu tos les poytîs di poyes pounresses et covresses.

tchike 3 [f.n.] estance d’ onk k’ est sô. Loukîz a : doufe, tchårmante, sogneye, crole, dasse, daye, pronne, sôlreye, tampone, taene, trimpe, biyoke, ploumet, loke, perzeure, paye 2. F. cuite, état d’ivresse, ébriété. >> aveur ene tchike, aveur si tchike, atraper s’ tchike, ramasser ene tchike: esse sô (sôle). Il a ramassé ene fameuse tchike al dicåce (Motî d’ Bastogne). Li papa del crapåde berloke d' aveur yeu d' tchike, ki l' mame end a tant d' tinre (E. Gilliard). F. être pompette. >> aveur ene tchike di permission, ene tchike carabinêye: esse fén sô (fene sôle). >> si fote ene tchike: boere po-z esse sô. Ci n' est nén ene råjhon po s' fote des tchikes a-z è piede li memwere (M. Robert). F. se saoûler. >> aveur ene dimeye tchike: esse nén trop sô. Il aveut sti boere sacwants gotes, et il aveut ene dimeye tchike (Motî da Pirsoul). F. lègère ébriété.

Li franke lûte (francombat), c' est spôrt di toursiyaedje francès, ki rshonne å jiu-jitsu. I a stî creyé e 1988 par Alain Basset eyet Dominique Dumolin.

Il amoussa come replaeçant mimbe el Comission Royåle d' Istwere li 20 d' nôvimbe 1874; divna mimbe soçon li 26 di måss 1891, et poy prezidint li 6 di djulete 1891.

2. air, aleure. La des plantes k' ont boune kere (F. Forir). F. mine, air.. >> onk avou a ene drole di caire: drole d' apoticåre. F. mec bizarre. >> onk avou a ene laide caire: laid måmå. F. sinistre individu.

I. [v.c.] manni (avou des broûs). Eyu vos avoz stî brouzer insi ? A travayî dins l' souye, on riskêye foirt di s' brouzer. Atincion, vos alez co brouzer vo mantche ! On dit eto: anichî, anichter, eburtaker, eberner. F. salir, souiller. >> on n' est djamåy brouzé k' pa on noer pot: on n' est måy codjåzé ki pa onk k' est co pé k' lu. On dit eto: C' est todi l' crama ki dit å tchôdron "noer cou". F. On n'est jamais sali que par de la merde.

Isadora Duncan (San Francisco, 1878 - Nice, 1927), di s' vraiy no Dora Angela Duncanon, fourit ene danseuse estazunyinne. Ele fourit-st ene des grandes moderniveuse del danse, la k' ele metou sol costé tot çou k' esteut pår academike, po dner pus di liberté eyet d' creyativité åzès årtisses, askepiant insi li danse modiene.
Come cåzu totes les djonteures do coir, li djno est ecråxhî pa d’ l’ ôle di djonteure ou sinoveye. Cisse-ciale sûne di finès peas ki tapissèt li dbout des oxheas, lomêyes mimbranes al sinoveye.

Eppillius, li fi da Commius li djonne, fourit roy di 7 a 10 di noste ere; i fourit eto displaecî pa on fré da lu. Après cwè i s' ebaga eyet divni roy des Cantiaci.

L' aroke, ci n' est nén tant les costindjes. I n' fåt 12 € po médyî on malåde 6 moes å long. C' est purade ki, e mwints payis e l' Afrike, gn a pupont di ptits spitås d' viyaedje, la k' les malådes pôrént sins må sins rujhes, aler cweri leus droukes.

måye 1 [f.n.] pitite bole k’ on fwait rôler al tere, et taper so des ôtes, en on djeu d’ efants. Loukîz a : tchike, casse, cassidône, djasse, kinike, ma, biscayin. F. "bille".

L' aiwe di Niemen (litwanyin: Nemunas; bielorûsse: (Nyomane); polonès: Niemen; almand: Memel; suwedwès Njemen) est ene des grandès aiwes di l' Urope Levantrece, ele prind sourd el Belaruss et cori so 937 km åd triviè del Litwaneye divant d' s' aler egoliner el Mer Baltike nén lon d' Klaipeda. L' aiwe di Niemen sieve di frontire, e des plaeces k' i gn a, inte l' Oblast di Kaliningrad (redjon rûsse, k' esteut dins l' tins li Prûsse Levantrece) eyet l' Litwaneye.

2. li molén a cafè lu-minme. Tot serant l' trimouye inte ses djnos, Grand-mere moud l' cafè dins l' coujhene (A. Vierset). Atrapez bén vite li trimouye, et s' moloz, Bete, a toû di bresse (C. Wérotte). F. moulin à café manuel.

Li mot vént do tîxhon meer (fagne) avou on S d' apårtinance. On voet bén ki li viye troke RS va candjî d' prononçaedje diviè l' 14inme sieke. Sorlon Ch. Th. Goossen (Französische Scriptastudien, Wîne, 1967), li lorin, a ç' moumint la, a motoit eto prononcî ixh-låté, divant d' passer å prononçaedje CH d' ouy.

| margouleu, margouleuse u margoulresse [o.f.n.] li ci (cene) ki margoule. F. margoulin, tricheur. >> Ti n' es nén pus margouleu k' on martchand d' vatches: T' es-st on frawtineu.

Eto, al fén, on n' sårè måy si l' curé k' a stî touwé e 1952 aveut margougnî Djåke Mamé. Cwand l' comissaire lyi dmande pocwè k' i n' a pus volou fé l' åcolete, sacwants moes pus timpe, noste ero respond:

Pol cado, on n' mete ki deus oûs avou do laecea et del farene, et passer maxhoe electrike; si l' cadon shonne trop spès, rimete do laecea; s' i shonne trop aiwiaesse, rimete del farene.

Emey les sôdårs moirts al guere, Odin endè relît li mitan po k' i passexhe dilé lu, acdûts pa les valkireyes (l' ôte mitan va amon l' deyesse Freya).

Adon-pwis, li live serè ratourné e-n inglès på spiroutî lu-minme. C' est l' prumî côp k' ene binde d' imådjes tuzêye e walon va esse ratournêye e-n inglès.

bouldoke [o.n.] sôre di grand gros tchén, avou on spotchî muzea. Li cok di l' eglijhe va vir çou k' c' est d' on bouldoke ki n' a nén peu (H. Pétrez).

Dins les tchôdès aiwes di l' Oceyan atlantike et des mers k' î sont raloyeyes (Mîtrinne Mer, Noere Mer). Mins eto e l' Amerike, l' Azeye nonnrece, l' Ostraleye.

Videyo so on responda da Valmy Féaux sol tevé walon-cåzante (côde: youtu.be/G8ZUJqrE1-4). Loyén so les egurniyaedjes 2015 di l' Aberteke (ciddé).
| eguigneu, eguigneuse [o.f.n.] onk (ene) ki cwire les eguegnes ås ôtes. Si on prind les emiles å buro, gn årè des eguigneus po-z aler fé peter leu linwe et dire k' on piede si tins po ds afwaires ki n' ont rén a vey avou l' bezogne. F. emmerdeur.

C' est on pô come l' HTML: on fwait on fitchî tecse (.tex) avou des etiketes (tag). On compile adon l' fitchî sourdant po fé on PDF ou l' fé rexhe ou co d' ôtès cognes di fitchî.

| oniesté u oniestruté [f.n.] cwålité d' ene oniesse djin. Li petroleu s' arestêye dilé les cinses, les tchesteas et les houtes, et on pô pus lontins, et pa oniestruté, e tot dierin cafè, po boere deus, troes tchikets (L. Piron). Li rwè a felicité sint Elwè po si oniesté (P. Otjacques). F. honnêteté, politesse, binséance, loyauté, civilité, chasteté.

Li pus grand boket do live des såmes, c' est li roy Dåvid ki l' a scrît, cwand il esteut co bierdjî et pus tård ome di guere. I gn a des såmes di dlamintaedje, cwand li scrijheu priyéve li Bon Diu conte les afronteus, des psåmes di louwandje, des såmes istorikes, ki tchantént l' istwere do peupe djwif.

I. [v.s.c.] dire tot bas. Vinoz dé mi, dji vs gruzinrè ene sacwè. Li veye ki monte gruzene eyet vént mete ene låme Al coine di l' ouy del veye ki dschind Eviè l' ripoize des pôvès åmes (L. Lagauche). Dj' oya ene vwès claire et tinrûle mi vni gruziner doûcetmint (L. Lagauche). On dit eto: suziner F. murmurer, chuchoter.

| marieu [o.n.] hanteu ki dmande li mariaedje. On-z aléve a perlinaedje a sinte Matrice po les crapådes trover on bon marieu. Si Mamjhele Djulia vout trover on marieu, sereut tins k' ele si decide, ca ele kimince a passer (F. Barry).

Cwand l' vôte kimince a cure, el trawer avou l' coutea po n' nén k' ça plake. Gn a des pailes esprès po les vôtes, ki n' aplakèt nén; mins i n' f les fåt nén dischaver avou des fortchetes.

Li cwatrinme live d' Esdrasse est on live do Vî Testamint. Dins l' bibe latinne, on l' lome deujhinme live d' Esdrasse. I n' est nén dins l' prumî-canon, nerén dins l' deujhinme-canon; on l' sondjreut purade dins l' troejhinme-canon.

Come gn a la ene djivêye di mots, arindjîs sorlon leus cawetes, il a stî rprins come motlî sol limero [E175] dins l' djivêye des motîs do walon.

I. [mot-criya]] criyaedje po on rwè, on mwaisse, èn årtisse, des sodårs k' ont wangnî. On creye "vivå" pa tocosté; Les patriyotes ont triyonfé (tchanson del Binamêye Revolucion).

Li galo est on lingaedje d' oyi djåzé el pårteye romane, metowe å Levant, del Burtaegne (France); dismetant k' å Coûtchant c' est l' burton, on lingaedje gayel, k' est l' lingaedje do payis.

Nadine Fabry est li ptite-feye del pondeuse Lucy Fabry, k' a-st aprins do pondeu Richard Heinz. Ci-la a fwait ene pondeure del Noere Rotche di Werisse.

sorlon li sistinme des betchfessîs scrijhas : cwand gn a sacwants pårlers, ossu consecants onk ki l' ôte : rifondou walon, burton. E l' amazir, les scrijhas tifinar polèt esse riwaitîs come des betchfessîs scrijhas. Les ideyogrames do chinwès eto.

2. pitit côp setch avou li dbout d' ene sacwè. Ene pitite souke d' ene rame di vagons et vla l' machine, k' on-z aveut rovyî d' mete li frin, evoye tot belmint (Henri Pétrez). F. choc, heurt, collision.
baltrijhe [f.n.] frawtinaedje ås contribucions. C' est leu mestî, ås inspecteurs des taeyes, d' aler naxhî dins les papîs et cachî des racsegnmints, po trover l' baltrijhe (C. Denis).

2. persounaedje avou on fås-vizaedje do cwarmea d' Vervî, ki shuvèt, e cawêye, les djins. >> cawea lamea !: criyaedje des efants cwand les "Caweas" arivèt å cwarmea d' Vervî.

partot [adv.] totavå, pattavå, tocosté. Nozôtes, dj' avans fini tård, dji n' avans nén yeu l' tins d' schover; minme les cis ki l' ont fwait ç' a stî po rén do tot; avou l' air k' il a fwait, gn a rieu do four partot. F. partout.

1. organe ki s' fwait sol coron del schene des biesses ås tetes, crålantès biesses, sacwantès glumiantès biesses eyet les pexhons. F. queue. >> li cawe di nosse tchet a bén vnou.

Les fôs dandjreus sont reclôs dins des måjhons d' sots. E walon, on cåze pus sovint di Dåve, a Guél (el province do Limbork, dinltins), ås Måjhires (La Clairière, Bietris)…

avirer (codjowaedje) [v.c.] diner on rzultat a l' idêye, sins mzurer. Ti pårt di bwès, dji l' a-st aviré a 10 coides. F. estimer. >> Ça m' avire ki: i m' shonne ki. Vosse craxhåd m' avire tot k' il årè on moncea d' cråxhe ? (P.J. Dosimont).

Li 14 di djanvî 2011, elle a parvinou a disdjoker Zine Aabidine Ben Ali, li prezidint do payis dispu 1987. Pu a fote a l' ouxh les gros minisses do pårti unike ki s' avént tchôkî todroet dins l' prumî govienmint provizwere (28 di djanvî).

tré [aloyrece] do côp (ki). Dj' a stî pokî mins, tré li crape toumêye, dji n' a pu veyou ki l' novele pea ki s' a fwait padzo (R. Mouzon). F. dès (que), une fois (que).

1. li ci (cene) ki tuze. Cwand vént l' alnute, et k' e m' coulêye li dseulance mi sieve di shuveu, dji leye cori totes mes pinsêyes, mes pôvès pinsêyes di tuzeu (L. Lagauche). F. penseur, songeur, rêveur. >> pitit(e) tuzeu(se): onk (ene) nén foirt sûti (-eye). I faleut ddja-z esse on ptit tuzeu, la po-z endè rexhe des sfwaites. >> tuzeus-bouteus: djins ki dvèt studyî on dossî, trover ene rexhowe, et mete so pås so fotches leus tuzêyes. Inglès: task-force.

1. no d' ene viye manoye foirdjeye a Florance. L' unité d' manoye a Lidje esteut l' florin, on no ki vént d' lon et d' hôt, puski les prumîs, k' estént des pîces d' ôr, ont stî foirdjîs a Florance, e l' Itåleye, l' an 1252 (N. Lequarré). rl a: cwårs.

"Dialectes de Wallonie" (Diyalekes del Walonreye), c' est ene sincieuse rivuwe, eplaideye pa l' SLLW, k' a cmincî e 1972, et ki rexhe co tenawete å djoû d' ouy.

| potchtêye [f.n.] çou k' gn a dins ene potche, dins ene boûsse. On begnon d' ansene, ça åreut ttaleure valou dipus k' ene potchtêye di napoleyons (L. Mahin). F. bourse.
ricrexhe u ercrexhe / rcrexhe (codjowadje) [v.s.c.] 1. crexhe tot djåzant d' ene waide ki vént d' esse soyeye. On dit eto: ripoûssî. F. repousser. 2. crexhe tot djåzant d' ene cawe d' ene cwarpece ki vént d' esse sicawêye. F. repousser, se régénérer. Etimolodjeye: bodje crexhe, betchete r(i)- / (e)r-. | ricrexhaedje u ercrexhaedje / rcrexhaedje [o.n.] no d' fijhaedje et di çou k' est fwait pol viebe «ricrexhe». F. repousse, régénéreration. | ricrexhance u ercrexhance / rcrexhance [o.n.] fenominne biyolodjike la k' on boket do coir d' ene biesse est rsaetcheye evoye, et k' ele ricrexhe. F. régénéreration.

2. viker sins s' mostrer å grand djou, pask' on-z est rcwerou del police, des innmis. I s' a catchî tote li guere. F. se planquer, vivre dans la clandestinité.

2. èn nén mostrer. Li govierneu Bolland n' a nén catchî s' contintmint so l' ovraedje ki nos fjhans tertos po ki l' walon n' åye nén co s' plaece pol Laid Wåtî (P. Habets). span lang=fr>F. cacher, dissimuler, masquer.

rimoure u ermoure / rmoure (codjowaedje) [v.c.] moure co on côp. El tins, on l' moût et on l' rimoût å grand molén del vicåreye (L. Lecomte). Des mwins tindowes ki rmolént leu mizerreyes dissu l' apas di m' vicåreye (D. Trempont). F. remoudre.

Dins l' djivêye Michael Hart des rlomêyès djins di l' Istwere, ene sincieuse ricwerance so les grands persounaedjes k' ont l' pus candjî l' vicåreye di tos les djoûs des cis k' ont vnou après zels, Mawoumet est metou prumî, divant Isaac Newton eyet Djezus-Cri.

Li scrijha qu, c' est on scrijha do walon ezès sacwants vîs sistinmes ey e sistinme Feller (purade après Nameur et Tchålerwè), po rinde li son K po des mots d' etimolodjeye latene (ki si scriynut avou "qu" e francès).

Come les ôtes viyaedjes do minme no, si lomaedje vént d' ene aiwe, Liernele, on ri ki passe a Forchiye, et eto èn ôte ki passe a Bealeusårt, et ki vént agoliner dins l' prumî.

On ri pout rçure ene pus ptite aiwe ki lu, on rixhot (on dit eto : on rixhea, on riyåd, on rouwåd). Ubén des co pus ptites k' on lome cobén des pixhlotes.

On memwere di licince ou asteure memwere di mwaistrijhe, c' est on rcweraedje k' on fwait al fén di ses studes ordinaires d' univ, po-z aveur on diplome di licince, rilomé mwaistrijhe.

Les pupes estént loyeyes eshonne; ça s' loméve on ni. On pleut saetchî a sacwants tireus sol minme ni. C' est l' ci ki casséve li dierin boket k' aveut l' cocåde.

mohynîre, moh'nîre, mouchnîre, mouchnêre; Vîs scrijhas : moxhuryer (1440); moxhenier (1497), mouseniere (1561), moixnier (1592), moshenier(1739).

eclairer [v.c.] loumer. Etimolodjeye: Calcaedje (disconsyî) do F. "éclairer". | eclairaedje [o.n.] loumiraedje (sistinme di loumaedje avou des loumires electrikes).

| ascwati (codjowaedje); s' ascwati [v.pr.] s' acwati. Vinoz vs ascwati addé mi; mi ptit poyon, dji vs voe voltî (L. Mahin). Loukîz a : s' ascropi, s' acovissî. F. se blottir, se tapir.

Dianthus barbatus: G100: boukèt tot fêt (BJ = E9, JFN = E150) bouquèt tout fét (Dasc) = O85); mins dins les sourdants: boukèt-tot-fêt E8; bouquèt-tot-fait E150; bouquèt-tout-fét O85.
C' est les linwincieus ki vont rnaxhî dins les vîs papîs ki studièt ces ponts la. Li pus sûti, sins manke, fourit Louwis Rmåke. I fjha tot on live so l' ixh-låte (k' i lome H sigondaire) e walon, Les variations de l' H secondaire en Ardenne Liégeoise. On rascourti di ces rcwerances la est metou dins l' hagnon 58 di s' dierin live, La différentiation dialectale en Belgique Romane avant 1600.

| houreus, houreuse [addj., purade padvant] ki fwait houri (dressî les poys, di peu, di froed). Les swerêyes estént bråmint pus houreuses (Guillaume Smal). Loukîz a: friskete. F. frais, rafraîchi.

Å 19inme sieke li comene est å pus hôt di si activité economike; mins les dierins beurs (Wrister, Homvint, les Cwate Djan) vont clôre dins les anêyes 1960.

Å dfwait do poirt del tiesse, li maladeye rishonne å tournisse (c' est come ça k' on l' lome e sacwants payis). Mins dins l' tournisse, les berbis rotèt co bén (tot tournant) et vikèt dipus d' on moes avou leu må. Eyet l' tournisse n' adjond nén les djonnes agneas, li listeriôze bén.

| setchmint [adv.] d' ene sitragne, d' ene deure manire. Po dire ces dierinnès paroles la, li hapeu d' boûsse aveut cåzé setchmint (G. Lucy).

Li cawete -ea, c' est ene cawete d' omrins nos; li femrin (cwand end a), c' est tipicmint avou -ale. Mins, so l' assaetchance do francès, po sacwants mots (novele, båshele, bele, payele), c' est l' cogne -ele k' a passé e rfondou.

Prinde on kilo di tchå å spiringue; eyet l' kitaeyî a féns bokets po fé l' marinåde : 5 coyirêye di vinaigue 1 coyirêye d' ôle; 7 emîtrinnès chalotes, 4 eschipes d' a; 3 foyes di lårî; 2 coxhetes di poli, ene grosse bohêye di pierzin, do sé, do poeve; on vere di blanc vén.

ridoblete i / a di « vass ? » (viebe « aler » a l’ atôtchî camaraedrece do prezint di l’ indicatif, cawete -ss), come tot-z oyant tote les djins vos dire « wice vass ? ».

| Tîxhnea [n.dj.] sipot po ene djin ki provént did mon les Tîxhons et k' est ptit. Djihan Tîxhnea dimoréve a Ståvleu e 1544. (Live des nos d' famile del Walonreye da Germain et Herbillon).

III. tîxhon, tîxhone u tîxhonde [addj., purade u padrî] a vey avou on peupe djermanike u lingaedje djermanike. L' etimolodjeye di "sipiter" n' a rén a vey avou on bodje tîxhon. F. germanique.

1. sôre di mascaråde, ki rprezinte on spér, ki rexhe li londi del dicåce di Fosse-li-Veye; e sacwants ôtes viyaedjes di l' Eter-Sambe-et-Mouze, i rprezinte ene vatche.

Paski Mawoumet est li seu askepieu di rlidjon k' åye defini pår les creyances eyet les pratikes del novele rilidjon di s' vicant, et k' åye kimincî a l' sipåde tot metant so pî ene tcherpinte politike et militaire po.

Li sint k' on lome å pus sovint sint Mårtén, c' est Mårtén d' Tours, eskepyî e 316 ou 317 a Sabaria (Szombathely) el Hongreye, et moirt a Candes e 397.

Les studias de diyalectolodjisses walons, dins l' A.L.W. et ådfoû mostrèt pår les mots k' estént prononcîs avou èn ixh-låte e walon e 20inme sieke, et la ki ç' prononçaedje la egzistéve adon.
Li motî Linåd, c' est onk des gros motîs do walon. Il est scrît e sicrijha Feller, tot cnoxhant l' Motî da Haust. L' ortografeye a stî raspepieye pa Jean Guillaume. Les decidaedjes ortografikes des deus djins vont esse lomés "sistinme Feller a môde des Relîs namurwès".

On lome ces-cial tchômeus, foû-posse, foû-plaece, u sins-ovraedje. Dinltins, cwand on lzî dnéve des ptitès ovraedjes dins les comenes, on les loméve eto les bineus. Li contråve d' on (d' ene) foû-posse, c' est on bouteu (ene bouteuse).

1. (v. m.) avion. On voyaedje en otomobile, En areyoplane, e balon; Les tchvås sont divnous inutiles Po les tcheretes, po les camions; Mins do tins di m' grand-mere, On n' pårléve nén d' tot ça (A. Trigaux). Eco k' t' as råyî des pådjes dins t' cayé po fé des areyoplanes (B. Genaux). Ça fwait, Ive, ki vos arivez a Abidjan en areyoplane et ki vs rescontrez des Olandès (L. Mahin). On dit eto : plane. F. avion.

Les rascråwants adjints, c' est des coccideyes, del nindje des Eimeria, ki s' vont edjîstrer dins les celures des finès peas des boyeas, copurade :

1. coleur fwaite di blanc et d’ noer. Loukîz a : tchenou. Des gris tchveas. Tes pîs wachént el grijhe poûssire /I>(L. Warnant). Ene bleuwe tchimijhe avou des rodjes botons, on col å lådje et ene grijhe cazake (G. Renson). F. gris.

| ragrancixhaedje [o.n.] no d' fijhaedje et no di çou k' est fwait (accion eyet si adierça) pol viebe "si ragranci". Ele raconte ses pinsêyes, åd triviè d’ ses strinses et d' ses ragrancixhaedjes divant tos les candjmints del veye d' ådjourdu (Emile Gilliard). F. attente, regret.

Les diferins scrijhaedjes do viyaedje di Moxhe nos mostrèt bén ki les scrijheus des vîs papîs estént amayîs po scrire ci son la, ki dveut esse novea por zels. Vocial les pus vîs scrijhaedjes di ç' no la:

Mélin-e-Payis-d'-Heve (la-minme Mélin, neyerlandès et francès Melen u Mélen, neyerlandès Melen), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Soûmagne, el province di Lidje.

I scrijha on ptit roman, «Å bea payis d' Han» (li s' passe a Han-so-Lesse), eyet eto des arimés, del prôze et do teyåte, tos scrijhaedjes eplaidîs dins des gazetes e walon : L' arsouye, Li coirneu eyet Li ban-cloke. Il esteut ossu publiyî dins des ptitès gazetes di Dinant.

atuzler [v.c.] atuzer, copurade des plans, des machines. T i possibe, bén seur, ki les sincieus k' ont-st atuzlé les carculeus éndjolikes, diviè 1960, n' ont nén tuzé ki leu sistinme vicreut pus vî k' 40 ans (L. Mahin). Li pere Grignârd aveut-st atuzlé l' idêye d' on walon po tertos, "Di Bince a Vervî, di Wåve a Djivet"; les mwaisses flaminds et franskiyons d' l' Ôre des Djezwites l' ont-st evoyî e l' Inde po-z aprinde li mundari et l' uraon (å lére d' El Bourdon). F. concevoir, créer, inventer.

C' est diviè 1961-1966 ki des rcwereus do Massachusetts Institute of Technology (MIT) et des militaires amerikins ont parvinou a raloyî leus éndjoles inte di zeles. Li prumire rantoele d' éndjoles si loma l' ARPANET (Advanced Research Projects Agency Network).