Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
1848-æм азы йæ скодтой Дыккаг республикæйы президент Луи Наполеон Бонапарты резиденци, фæлæ 1852-æм азы лæг рахуыдта йæхи император æмæ резиденцийæн райста, Тьюильрийы паддзæхтæн цы хæдзар ис, уый. Елисейы галуан та императоры барамындмæ гæсгæ рацарæзта архитектор Лакруа 1853–1867 азты æмæ уæдæй нырмæ агъуысты фæлгонц у æнæивгæ.

Сау хъæлæрдзыйæн арæх азгъæлы йæ дидинæг. Уый уаргæ бонты аххос вæййы, уæлдайдæр дидинæг æфтауын афон куы фæкъæвдатæ вæййы, кæнæ асæсты аххосæй мыдыбындзытæ æвзæр куы фæтæхынц æмæ рыгдзыд хорз куы нæ ’рцæуы, уæд.

Йæ æмдзæвгæты фыццаг чиныг «Хæххон къахвæндæгтæ» («Горные тропы») рацыдис Сухумы 1957 азы. 1950-æм азты кæроны мыхуыр кæнын райдыдта журнал «Юность»-ы.

1940 азы 11 апрелы Стыр Британийы сæйраг министр Уинстон Черчилль алыг кодта Торсхавны порты æрæвæрын крейсер. Стыр Британи сси Фарерты æфсады бардарæг 1940 азы апрелы, Данимæ Германы интервенцийы фæстæ. Бритайнаг оккупаци фæци 1945 азы сентябры. 8 мин бритайнаг салдаттæй фылдæр хайад истой Фарерты оккупацийы.

Цоциты Семёны фырт Уасил — хæстон тæхæг, Советон Цæдисы Хъæбатыр. Райгуырдис 1917 азы Цхинвалы районы Ортъеуы хъæуы. Уасил райдианы ахуыр кодта йæ райгуырæн хъæуы Ортъеуы. Уый фæтæ каст фæцис Сталиниры ирон авдазон скъола, стæй йæ йæ мады ’фсымæр Тбилисмæ акодта. Астæуккаг скъолайы ахуыркæнгæйæ, Цоцийы фырт уыцы иу рæстæджы куыста типографы дамгъæвзарæгæй, фæстæдæр та автотранспортон диспетчерæй. Фæстæдæр каст фæци Натлухы аэроклубы курсытæ æмæ дарддæр ахуырмæ ацыд Батайскы тæхджыты скъоламæ. 1938 азы йæ каст фæцис иттæг хорз бæрæгæнæнтимæ æмæ йæ рарвыстой Сталиниры аэроклубмæ тæхæг-инструкторæй. Цоциты Уасилы къухдариуæджы бын 62 хæххон лæппуйы æртæ-цыппар азы дæргъы Сталиниры аэроклубы базыдтой тæхыны иттæг хорз аивад.

Куыд дзурынц, афтæмæй Гицо уыд куырысдзау, хæйрæджытæй йын уыдис ус. Кæд бæрзонд лæг нæ уыд, уæддæр уыд бæрджын, æмæй йæм дзурын ничи уæндыд.

Кафыдысты йæ Ногбон æхсæв æртыты алыварс. Кафты архайдтой æрмæстдæр 30-45 аздзыд хъаруджын, цæрдæг æмæ арæхстджын нæлгоймæгтæ. Кафгæ-кафын кодтой заргæ дæр. Æддæгуæлæ кæфтыты архайын стыр кадыл нымад уыдис. Гуырысхойаг нæу, рагзаманты ритуалон равдыстан бæлвырд сакралон функцитимæ кæй уыдис, уый. XIX æнусы 1870-æм азты цæрджытæй ма чидæртæ кæнынц Æрæфитæйы æртæддæгуæлæ варианты кой дæр.

Фыццаг мухадзыртыл, традицимæ гæсгæ, нымад сты Мæхæмæт-пехуымпар æмæ йæ фарсхæцджытæ — фыццаг пысылмæттæ. Уыдоны бахъуыдис алидзын Ясрибы сахармæ (ныртæккæйы Мединæ), муртаччытæ сæ кæй сырдтой, уый фыдæй.

Хъæуы цæргæйæ, Суворовы æнæниздзинад февзæрдæр, райдыдта æнкъард кæнын æмæ сфæнд кодта моладзандонмæ ацæуын. Ныффыста курдиат Павел I-мæ. Дзуапп нæ райста. 1798-æм азы 6 февралы Кончанскы хъæумæ æрцыдис флигель-адъютант Толбухин æмæ æрласта Суворовæн фыстæг императорæй: «Граф Александр Васильевич! Теперь нам не время рассчитываться. Виноватого Бог простит. Римский император требует вас в начальники своей армии и вручает вам судьбу Австрии и Италии...».

Италийы стæры фæрцы цыбыр рæстæгмæ Цæгат Итали фервæзт Францы æлдариуæгæй. Цæдисонты уæлахизтæ къухы бафтыдысты, сæйрагдæр, Уæрæсейы æфсады бæрзонд моралон-хæстон миниуджыты руаджы æмæ Суворовы хæстон курдиаты, стæй йæ арæхст æмæ фæлтæрддзинады руаджы.
Месхидзе Д. И. Из истории кавказоведения: этнограф Григорий Филиппович Чурсин // Кунсткамера: Этнографические тетради. — 1993. — Вып. 2–3. — С. 396–405: портрет. — Библиогр.: с. 404–405.

Академи мыхуыры уадзы, æвзаджы ногдзинæдтæ фиксацигонд кæм æрцæуынц, ахæм документтæ. Уыдон сты, «Эсперантойы бындуртæ», зæгъгæ, уыцы документы уæлæмхасæнтæ.

Хими æвзæрын райдыдта 5000 азы размæ (æд-зонд адæймаджы дуджы). Адæймаг кæддæриддæр архайдта химион буаргъæдтимæ æмæ уымæн йæ фыццаг эксперименттæ — цæрмтæ æлдыгъ кæнын, хæринаг кæнын, арт кæнын — ис нымайæн практикон химийы райдианыл. Цадæггай практикон зонæнтæ фылдæр кодтой æмæ цивилизацийы рæзты райдианы адæймагæн йæ бон уыди иуæй-иу ахорæнтæ, эмальтæ, марг æмæ хостæ кæнын. Райдианы адæймаг пайда кодта биологон процесстæй: æнхъизын, æмбийын æмæ æндæртæй, фæлæ арт кæнын куы базыдта, уæд райдыдта пайда кæнын тайын кæныны, судзыны, æхсидыны процесстæй.

Рэймонд Дуглас «Рэй» Брэдбери (англ. Raymond Douglas "Ray" Bradbury; райгуырдис 1920-æм азы 22 августы, Уокеган, штат Иллинойс, АИШ — 2012-æм азы 5 июны) у зындгонд америкаг фыссæг-фантаст, «Марсы хроникæтæ» æмæ æндæр уацмысты автор.

Брытъиаты Аслæнбег райгуырдис Дзæуджыхъæуы. Йæ фыд Бушк уыдис заводы кусæг, 1942 азы фæмардис Фыдыбæстæйы Стыр хæсты. Аслæнбег бакастис астæуккаг скъолайы æмæ арæзтадон техникумы. 1958–1961 азты уыдиc Советон Æфсады. Уый фæстæ куыста заводы. 1964 азы ацыдис Узбекистанмæ æмæ дзы фæцис 27 азы бæрц. Куыста доны хæдзарады æмæ мелиорацийы министрады, бастдзинады министрады æмæ æндæр рæтты.

Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. - М.: Наукæ, 2013. I-æм том

Иероним Карл Фридрих уыдис, булкъон Отто фон Мюнхгаузены бинонты цы аст сывæллоны уыдис, уыдонæй фæндзæм. Лæппуйыл цыппар азы куы цыдис, уæд амардис йæ фыд, æмæ афтæмæй сывæллæттæ баззадысты сæ мады æвджид. 1735-æм азы 15-аздзыд Мюнхгаузен пажы чины бацыдис службæмæ Брауншвейг-Вольфенбюттелы герцог Фердинанд Альбрехт II-æммæ.

Мухадзыртæ (араб. المهاجرون‎‎ «ралидзжытæ»), зæгъгæ, ахæм номæй хуындæуы, æнæпысылмон бæстæтæй пысылмон бæстæтæм бирæйæ цы пысылмæттæ алидзы, уыдон. Алыгъды аххосæгтæ вæййынц æндæр æмæ æндæр. Арæх пысылмæттæ ацæуынц, уымæн æмæ сæ нæ фæфæнды цæрын, бæстæйы фылдæр хай æндæр диныл хæст адæм кæм сты, уым. Арæх ма алыгъд вæййы хæстон архайды фæстиуæг (цæвиттон, чырыстон паддзахад пысылмон территори куы бацахсы).

17 апрелы цæдисон æфсæдтæ бацыдысты Миланмæ. 15 маймæ Цæгат Итали асыгъдæг Францы æфсæдтæй. 6 июны цæугæдон Треббияйы былгæрон инæлар Макдональды æфсæдтæ схæцыдысты иугонд æфсадимæ. Æртæ боны фæстæ францæгтæ æмбис фесты. Уый фæстæ та инæлар Б. Жуберы æфсад ныддæрæн кодтой Суворовы æфсæдтæ. Авд мин францаг хæстоны фæмард уыцы тохы, уыдонимæ сæ командæгæнæг Жубер дæр, 4,5 мины та дзы уацары бахаудис. Уый уыдис Италийы стæрты фæстаг хæст. Уый фæстæ император Павел I бардзырд радта, цæмæй Суворовæн ахæм кад æмæ лæгтад уа, уымæй размæ æрмæст императорæн куыд уыдис.
Ротмистры чин ын куы рардæуыд, уæд Мюнхгаузен райста афæдзон отпуск æмæ ацыдис, æфсымæрты ’хсæн ныййарджыты бынтæ байуарыны фæстæ уымæн чи баззадис, уыцы Боденвердермæ. Барон дыууæ хатты адаргъдæр кодта йæ отпуск, æмæ æппынфæстаг балæвæрдта Æфсæддон Коллегимæ курдиат, цæмæй йæ отставкæйы рауадзой, йæ æнæкъæм службæйы охыл ын булкъоны чин ратгæйæ; дзуаппон фыстæджы Мюнхгаузенæн загъдæуыд, ахæм куырдиæттæ бынаты уæвгæйæ дæтгæ кæй сты, уый, фæлæ Уæрæсемæ уæддæр нæ ацыдис, æмæ уый фæстиуæгæн 1754-æм азы йæ æфсадæй рацух кодтой куыд æвастæй службæ ныууадзæджы, афтæ.

Чимборасо (исп. Chimborazo), — хуыст вулкан, Эквадоры уæлдæр цъупп. Фæстаг хатт сирвæзтис нæ эрæйы фыццаг миназоны. Йæ цъупп у Зæххы центрæй тæккæ дардгонд тæпп йæ уæлцъарыл.

1825 азæй 1838 азы онг бæстæйы хицау хуындис паддзахады сæргълæууæг (исп. Jefe de Estado), стæй 1858 азы онг — сæйраг разамонæг (исп. Supremo Director), фæстæдæр та — президент. Бæстæйы фыццаг президент уыд Фруто Чаморро, фæлæ йæ хонынц 30-æм президент, уый тыххæй æмæ уый размæ уыдысты 29 алыхуызон сæргълæууæджы, уыдонæй бирæтæ æрмæст иу-дыууæ мæйы дæргъы.

1807-æм азы Уæрæсейы æфсад фыццаг хатт бабырста Хъарсмæ. XIX æнусы дæргъы уыди цалдæр ахæм цауы, æмæ 1878-æм азы, Сан-Стефанойы бадзырдмæ гæсгæ, сахар Хъарс æд алфамбылай зæххытæ сси Уæрæсейы империйы Хъарсы облæсты сæйраг сахар.

Турчы ирæттæ (тур. Türkiye Osetleri) сты, XIX æнусы дыккаг æмбисы Османты империмæ цы ирæттæ афтыдис, уыдоны байзæддæгтæ. Ныртæккæ Турчы цæрынц бирæ ирæттæ: 20 минæй — 37 минмæ адæймаджы. Абон сæ фылдæр хай цæры стырдæр сахарты: Анкара, Стамбул æмæ Измиры.

Дунейы стырдæр административон иуæг йæ фæзуатмæ гæсгæ у Уæрæсейы Федерацийы субъект Республикæ Саха (Якути). Йæ фæзуат у 3,1 млн км² фылдæр, ома паддзахады фæзуатæй 17 %, дунейы сурзæххы 2,3 %. Йæ фæзуатæй Якути æмиас у Индиимæ (уый та у дунейы æвдæм стырдæр паддзахад).

Туризм райрæзти æрæджы, фæлæ уæддæр бæстæйы дыккаг стырдæр экономикæйы къабаз сси. Никарагуæйы президент Ортегæ куыд загъта, туризм хъуамæ фæахъаз уа мæгуырдзинады ныхмæ тохы бæстæйы алы къуымы дæр. Туризмы рæзт æххуыс кæны арæзтад, хъæууон хæдзарад æмæ æндæр къабæзтæн дæр.

Никарагуæйы экономикæйы сæйраг сектор у хъæууон хæдзарад. Йæ экспорты тæккæ ахсджиагдæр товартæ сты хæрзхъæд къофи, стурыфыд, æхсыры продукттæ, тамако, æнæкуыстгонд сыгъзæрин змис, арахис, сæкæры хъæзы æрдæгфабрикат.

Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. - М.: Наукæ, 2013. I-æм том

Æрнигон æхсæны хъуыддæгтыл æнувыд кæй уыд, ууыл дзурæг сты ноджы ахæм хабæрттæ: Харбины æмæ Бухедуйы скъолаты кусгæйæ (1924–1929 азты) поэт уыцы иу рæстæг уыди рухсады кусджыты профцæдисы бынæттон комитеты уæнг дæр. Йæ хъус дардта транспорты кусджытæм дæр: арæзта фæлладуадзæн изæртæ, къулы газеттæ уадзын дæр уымæ касти. 1931 азы сæрды Иласы райстой Коммунистон партимæ кандидатæй.

Хъæлæрдзы садзгæйæ, уый ахъуыдыйаг у æмæ садзын хъæуы, кæрæдзи хорз чи рыгдзыд кæна, ахæм мыггæгтæ. Хуыздæртыл нымад сты мах мæрон-климæтон уавæрты Лия плодородная, Боскопский великан, Восьмая Девисона, Голиаф, Крупноплодная, Отборная, Память Мичурина.
Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. - М.: Наукæ, 2013. I-æм том

1784-æм азы Суворовы снысан кодтой Владимиры дивизийы командæгæнæгæй, 1785-æм азы йæ арвыстой Бетъырбухмæ. Уым дæр уыд дивизийы командæгæнæг. 1786-æм азы 22 сентябры Суворов сси инæлараншев (инæлар-булкъон). Уæд уыдис Кременчугы дивизийы командæгæнæг. Уыцы аз архайдта, Уæрæсейы императрицæ æмæ Австрийы император кæмæ кастысты, уыцы æфсæддон ахуырты.

31 августы Уæрæсейы æфсæдтæ, æппынфæстагмæ, дыууæ колоннæйæ райдыдтой размæ цæуын. Райдыдта Суворовы зындгонд Швейцариаг стæр. Уый уыдис 1799-æм азы æмæ сси Уæрæсейы историйы, йæ азфысты кадджын сыф. Францæгтимæ фыццаг стыр хæстон фембæлд сын уыдис Сен-Готарды æфцæг штурмæй исгæйæ. Уый фæстæ байгом фæндаг Швейцаримæ. Уыцы æфцæг хъахъхъæдта Лекурбы Францы дивизи, уыдис дзы Уæрæсейы æфсæдты æмбисы бæрц. Хъæутæ Урзерн æмæ Госпитал байсгæйæ, 13 сентябры уырыссæгтæ райдыдтой штурмæй исын æфцæг. Тынг зынтæй, фæлæ йæ уæддæр байстой. 14 сентябры Уæрæсейы æфсæдтæ баиу сты æмæ иу къордæй ахæцыдысты сахар Швицмæ. Фæндагыл сæ бахъуыдис иттæг зын уавæрты францаг фидæрттæ штурмæй исын, уæлдайдæр цæугæдон Рейсыл цы «Хæйрæджыты» хид ис, уый районы. Сен-Готарды æфцæгыл уæлдай уæззаудæр фæлварæн уыдис бæрзонд митджын хох Бцнтнерберджы сæрты ахизын. Бирæ уырыссаг салдæттæ фæцагъды ис уым. Æппынæрæджиау, хæхты сæрты ахизгæйæ, Альтдорфмæ куы бахæццæ сты, уæд Суворов базыдта, цад Люцерны фæрсты фæндаг кæй нæй, уый. Уæд фельдмаршæл уынаффæ рахаста æфсæдты бæрзонд рагъ Росштокыл ахизын кæныны тыххæй. Дыууадæс сахаты бахъуыдис æфсæдтæ рагъы сæрты Муттены дæлвæзмæ æрхизыныл. Хъæу Муттены уæвæг францаг æфсæдтæ æнхъæл дæр нæ уыдысты, рагъыл сæм исчи æрхиздзæн, уымæн æмæ сæ уырысы æфсæдтæ лидзæг фæкодтой. 19 сентябры изæрмæ Суворовы æфсæдтæ æрæмбырд сты Муттены фæзы æмæ ам фехъуыстой Римский-Корсаковы корпусы ныддæрæны хабар, уыдон та йæм æххуыс кæнынмæ тагъд кодтой.

Проект сарæзтой æртæ æмбалæй: журналист Борис Акимовæй, IT сферæйы специалистæй Александр Михайловæй æмæ уæйгæнæгæй Василий Польшинæй Мæскуыйы уалдзæджы 2009-æм азы. Амалхъомадгæнджыты идейæ уыдис саразын иумæйаг площадкæ, кæцыйы уыдаид гæнæн уæй кæнын сыгъдæг экологикон хъæууонхæдзарадон продукт æнæ химикаттæй, кæцы нæй ссарæн æндæр магазинты. Сæ хъуыдыйы уыдис фермерты æмæ фæлахсгæнæгты æнæ æхсæнлæгæй баиу кæнын.

Брытъиаты Ауызбийы фырт Созырыхъо (райгуырдис 1892-æм азы 28 декабры, Куырттаты комы Дæллагхъæу — амардис 1961-æм азы 11 майы) уыдис ирон фыссæг.

Мыдгæрдæг кæнæ лæсыф, ст.дыг. ныхас. арæнгæрдæг (лат. Salvia officinalis, уырыс. Шалфей лекарственный) у, мыдыбындзытæ мыд кæмæй æмбырд кæнынц, ахæм бирæазон зайæгой.

Ахуыр кæнынмæ Къоста бацыд фыццаг Нары скъоламæ, стæй Дзæуджыхъæумæ куы ацыд, уæд байдыдта ахуыр кæнын прогимназы. 1870-æм азы, йæ фыд Нарыкомы цæрджытимæ алыгъдис Хъобаны облæстмæ, уым Лабæйы хъæуæн бындур сæвæрдтой æмæ дзы æрбынат кодтой. Уыцы хъæуæн фæстæдæр раддзысты Къостайы ном. Фæстæдæр Къоста Дзæуджыхъæуы ахуыр ныууагъта, æмæ йæ фыды фæдыл Лабæмæ ацыдис. Уым æй йæ фыд Каладжины скъоламæ бакодта.
Авраам Линкольн (англ. Abraham Lincoln, 1809-æм азы 12 февралы — 1865-æм азы 15 апреля) уыдис америкаг политик, АИШ-ы 16-æм президент (1861—1865), фыццаг президент Республикон партийæ, америкаг цагъарты сæрибаргæнæг, америкаг адæмы националон герой.

Суниттæ (араб. أهل السنة‎‎ Ахль ас-Су́нна — суннæйы адæм) — афтæ хуындæуы, пысылмон дины здæхтытæй иу, йæ дингæнджыты нымæцмæ гæсгæ тæккæ парахатдæр чи у, уыдоны.

Адæмон хосгæнджытæ дзы рагæй дзæбæх кæнынц, йæ игæр æмæ йæ зæрдæ кæмæн фæриссынц, уæлдайдæр та игæры циррозæй чи барæсыйы æмæ йæ зæнгтæ дондыппыр кæмæн свæййынц, ахæм рынчынтæн. Уымæн, æмæ хорз æххуыс у буарæй уæлдай дон федде кæнынæн. Амонынц ма йæ, йæ гуыбыны кæлмытæ кæмæн ис, йæ туджы арæзт нывыл кæмæн нал у æмæ хæлын кæмæн райдыдта (малокровие), витаминтæ хъуаг чи баййафы, ахæмтæн. Йæ гаччы сбадын кæны тъæнгты æмæ ахсæны донгуырæнты куыст; уыимæ — хæринаджы тайынад дæр.

Сих Лютфаллайы Мæзджыт (перс. مسجد شیخ لطف‌الله — masjed-e sheykh lotf-ollah) — дынджыр мæзджыт сахар Исфаханы артдзæсты, Имамы æхсæнвæзы скæсæнырдыгæй. Амаддзаг у Сефевидты дуджы персайнаг архитектурæйы зынгæдæр æвдисæйнæгтæй иу. Мæзджыт арæзт цыди 17 азы дæргъы (1602–1619 азты) Аббас Фыццаджы барамындмæ гæсгæ. Архитектор — Мохаммад Реза Исфахани.

Browse Happy, кæнæ Амондджынæй сгар, у æнæкоммерцион сайт, кæцы хæссы бæрæг сгарæнты нæуæгдæр фæлтæрты тыххæй. Дары йæ Automattic. Цы сгарæнты тыххæй хæссы бæрæг, уыдонмæ хауынц Google Chrome, Mozilla Firefox, Safari, Opera æмæ Internet Explorer.

Талышаг Муганаг Автономон Республикæ фæзынди хуссар Азербайджаны районты, талышаг адæм кæм цырынц, уым. Талышаг адæм дзурынц талышаг æвзагыл (ныгулæн ирайнаг æвзæгты къордæй), фæлæ сын автономийы бар никуы радтой нæдæр советон, нæдæр нырыккон Азербайджаны. Уыцы аххосæй уыдонæй бирæтæ стюрк сты, дзурынц азербайджанагау, се ’взаг нал зонынц.

Хачатур Аветичы фырт Абовян (сом. Խաչատուր Աբովյան; райгуырдис 1809-æм азы 15 октябры, Канакер — 1848-æм азы 14 апрелы æвæд сæфт фæкодта) — зындгонд сомихаг фыссæг, нырыккон сомихаг æвзаг æмæ ног сомихаг литературæйы бындурæвæрæг, педагог, этнограф, рухстауæг.

Дзаболаты Хазбийы æмдзæвгæ «Хæххон кæсаг»-ы та æмхъæлæсон мырты («р», «х») фæлхатты руаджы нæ хъустыл ауайы хæххон æхсæрдзæнты нæргæ абухын, йæ «рыхын»:

Ду́рбан (англ. Durban, зулу eThekwini) у Хуссар Африкæйы Республикæйы дыккаг стырдæр сахар. Æрбынат кодта паддзахады скæсæны, провинци КваЗулу-Наталы.

Грекъ æмæ Турчы ’хсæн дыккаг хæсты рæстæг Мустафа Исмет зындгонд сси, сахар Инёнюйы цур цы тох æрцыдис, уымæй. Фæстæдæр, Турчы хицауад мыггæгтæй пайда кæнын куы бауынаффæ кодта, йæхицæн мыггагæн райста уыцы сахары ном.

Азербайджаны парламент ног автономи нæ базыдта æмæ йæ фесафыны фæнд скодта. Республикæйы раздзог, æфсаддон булкъон Альакрам Гумматов (Гумбатов) сси ахæст. 1994 азы ахæстонæй алыгъди, фæлæ йæ ногæй байстой.

ÆККъ-ы куысты хайад исы Гуырдзыстоны ЕÆÆО-йы Мисси. Йе сконд æмæ йæ компетенцимæ гæсгæ ÆККъ-йы хæс у, дæсгай мин адæймæгты уавæримæ æмæ Гуырдзыстон æмæ Хуссар Ирыстоны хсæн кæрæдзимæ ахастытæ бæстон кæныны сабырадон процесс æнтысгæйæ æххæст кæнынимæ баст бирæ практикон фарстытæ скъуыддзаг кæнын.
Фæндзайæм азты кæрон уый ссыдис Дзæуджыхъæумæ æмæ архайдта Мæскуыйы ирон литературæ æмæ аивады декадæйы. Хаджумар сси музыкалон лекторийы солист. Уыцы рæстæг уым зарыдысты Аннæ Авдеенко, Зинаидæ Минович, Едзиты Нинæ æмæ, зæгъæн ис, Мæскуыйы консерваторийы æппæт рауагъдонтæ. Ацы ран æвæрдтой оперæтæй скъуыддзæгтæ, арæзтой музыкалон спектаклты композицитæ, æмæ се ’ппæты дæр Хаджумар архайдта зæрдиагæй. Концертты аритæ æмæ романстæй уæлдай зарыд адæмон зарджытæ: «Вдоль по Питерской», «Эй, ухнем», «Дубинушка», «Ноченьку», «Хорз ус кæмæн вæййы», «Толдзæ».

Владимир у Уæрæсейы рагондæр сахартæй иу. 1157 азæй уыд Владимиры-Суздалы кънйазады сæйраг сахар. 1299 азæй уый уыдис митрополитты резиденци, уымæй Владимир баци уырыссаг кънйазæдты ахсджиагдæр сахартæй иу. XIV æнусы астæу кæддæры Владимиры дæлбар чысыл сахар Мæскуы стыхджын и, уыцы рæстæг Владимир æдых кæнын байдыдта.

«Мæ Фыд, ныббар сын, уымæн æмæ цы аразынц, уый нæ зонынц» (Лк. 23:34) Нæ Уæларвон Фыд, сыгъдæг уæд Дæ ном. 10 Æрцæуæд Дæ Паддзахад. Уæларвы куыд у, афтæ зæххыл дæр уæд Дæ фæндон. 11 Абон дæр нын ратт цæрынваг къæбæр. 12 Ныббар нын нæ хæстæ, мах нæ хæсджынтæн куыд барæм, афтæ. 13 Ма нæ бафтау фæлварæны, фыдбылызæй нæ бахиз. [Уымæн æмæ Паддзахад, тых æмæ намыс мыггагмæ дæр Дæу сты. Амен.]“ (Мф. 6:9–13)

Алфавит хицæн кæны пиктографион (идеографион) фыссынадæй, кæцыйы мидæг дамгъæтæ (нысантæ) нысан кæнынц æмбарынæдтæ (шумераг цуркхуыз фыссынад), уый дарддæр ма морфемон æмæ логографион фыссынæдтæй, кæцыты мидæг нысантæ нысан кæнынц хицæн морфемæтæ (цæвиттон, китайаг фыссынады) кæнæ дзырдтæ. Бæрæг дарынц алфавитты ахæм хуызтæ:

Прозаикон уацмыстæ фыссын райдыдта 1962 азы. Чиныгкæсæг дзыллæтæ йæ ном базыдтой 1966 азы, йæ уацау «Созвездие Козлотура» журнал «Новый мир» куы ныммыхуыр кодта, уæд.

Дзагуырты Тембол. Географийы терминон дзырдуат уырыссаг æмæ ирон æвзæгтыл. Цæгат Ирыстоны АССР-ы паддзахадон рауагъдад — Орджоникидзе, 1941.

ÆККъ-ы уæвынады рæстæджы ауагъд æрцыдысты ÆККъ-ы Æмсæрдæртты 51 рабадт æмæ фембæлды, кæцыты ист цыдысты ахсджиаг уынаффæтæ конфликтгæнæг фæрсты барадхъахъхъæнæг оргæнты æмархайды æмæ гуырдзиаг-ирон конфликты зонæйы сабырад æмæ барвæтк хъахъхъæныны фæдыл Æмхæццæ тыхты архайды тыххæй, экономикæ æмæ ныпырхгонд адæмон хæдзарад сæндидзын кæныны, афтæ ма лигъдæтты æмæ æвæндонæй йæ цæрæнбынат фæивæг адæймæгты фæстæмæ раздахыны фарстыты фæдыл.

Голойы-фырт уыд Ирыстоны рагондæр журналисттæй сæ иу. Йæ егъау культурон æмæ аивадон бынтæй арф фæд ныууагъта ирон литературæ æмæ мыхуыры размæцыды хъуыддаджы.

Ног Фæдзæхст (гр. Καινὴ Διαθήκη, Kainē Diathēkē) у, Сыгъдæг Фыст кæнæ Библи кæй хуындæуы, уыцы чиныджы хай. Библийы фыццаг хай хуыйны Рагон Фæдзæхст.

Мидæггаг кратеримæ 1998-æм азы ссардæуыд æхсæз инкаг мумийы æмæ цалдæр артефакты. Уыдæттæ ссардта мæй куысты фæстæ экспедици кæцыйæн йæ разамонджытæ уыдысты Джон Рейнхард æмæ Хосе Антонио Чавес. Сарæггæгтæ æвæрд сты Андаг кувæндæтты музейы (исп. Museo de Santuarios Andinos) Арекипæйы.
Алыксандр тох кодта цæмæй Цхинвалы конд æрцæуа педтехникум. Техникум бакæнынæн хъуыд тых æмæ лæгдзинад. Ахæм тых разынд Алыксандр æмæ фыццаг ирон гимназ цы куырыхон адæмимæ байгом кодта, уыдонмæ. Æмæ сын 1924 азы бантыст Цхинвалы байгом кæнын педтехникум.

Барис диссертаци куы бахъахъхъæдта, уæд æй ныууагьтой Этнографийы институты. Уæдæй абонмæ уæхскуæзæй фæллой кæны ам, у хистæр зонадон кусæг.

Зæххы формæ (геоид) къорийæ кæй хъауджыдзинад кæны, уымæ гæсгæ географион уæрхад дæр цасдæр хицæн кæны геоцентрон уæрхадæй, т. е. къуымæй ацы тæппы здæхтмæ Зæххы цæнтрæй æмæ экваторы фæзойæ.

1895 азы бацыд Дзауы скъоламæ. Дзауы скъолайы фæстæ Алыксандр ахуыр кодта Калачы, лæппуты 5-æм гимназы æмæ йæ фæцис каст тынг хорз бæрæггæнæнтимæ 1897 азы. Уый фæстæ бацыд Одессæйы университетмæ историко-филологон факультетмæ, каст æй фæци 1915 азы фыццаг къæпхæны дипломимæ. Университеты фæстæ кусын райдыдта уырыссаг æвзаг æмæ литературæйы ахуыргæнæгæй Калачы, цы гимназы ахуыр кодта, уым (1915–1918 азты).

Мидхæсты рæстæг Орджоникидзе бирæ бацархайдта советон хицауад Цæгат Кавказ æмæ Фæскавказы сфидар кæныныл. Уый уыд советон политиктæй, æнæхъæн адæмттæ æндæр ранмæ чи фæлидзын кодта, фыццаг ахæм лæг, — 1918-æм азы йæ хъæппæрисæй Сунжæйы хъазахъ депортацигонд æрцыдысты, сæ зæхх та радтой мæхъхъæлон адæмæн.

Хъобаны хъазахъхъ кæнæ Кубаны хъазахъхъ (уырыс. Кубанские казаки) сты Уæрæсейы хъазахъхъаг адæмы хай. Уыдон цæрынц Краснодары край, Стъараполы край, Адыгей æмæ Хъæрæсе-Черкесы.

2009-æм азы Уæрæсейы Федерацийы экономикон парахаткæнынады министрад æмæ Уæрæсейы Федерацийы Æхсæнадон палатæйы æххуысæй лаборатори сорганизаци кодта æхсæнадæмон конференци «Уæрæсейы социалон рекламæйы эффективады фæуæлдæркæнынад».

Гардаба́ни (гуырдз. გარდაბანი) у сахар Гуырдзыстоны хуссар-скæсæны. Цæрынц дзы 19 мин адæймаджы бæрц, уыдонæй фылдæр — азербайджайнаг адæмыхаттæй.

Организацийы архайды ноджы здæхт у социалон рекламæ фæлдисын æмæ кондады тыххæй комплексон ахуыр кæныны программæтæ, тренингтæ, мастер-къласстæ, дистанцион курсыты бакуыст æмæ реализаци. Организацийы æмкусджытæ лæггæдтæ дæттынц консалтингы тыххæй социалон PR æмæ рекламæйы фадыджы; зонадон архайд, иртасæн куыстытæ æххæст кæнын æмæ экспертизæйы тыххæй; партнёрон æмæ спонсорон программæтæ социалон тематикæйы тыххæй реализаци кæнынц; социалон рекламæйы федералон æмæ регионалон фестивальтæн ахъаз кæнынц.

Ахуыры фæстæ оперон зарæггæнæг Абайты Хаджумары фæхуыдтой Алма-Атайы оперæ æмæ балеты театрмæ. Ацы ран кодта æнтыстджын куыст. Йæ бæрны-иу ын бакодтой сæйраг ролтæ, хорзæхджын æй кодтой Кады гæххæттытæй, фæлæ уæддæр йæ зæрдæ уыд йæ райгуырæн Ирыстоны. Уый фæндыдис зарын йæ фыдæлты уæзæгыл, вокалон культурæйы рæзтыл кусын. «Мæн Ирыстон сахуыр кодта, схъомыл мæ кодта, æмæ дзы хæсджын дæн»,— арæх-иу дзырдта Хаджумар.

Æфсæнæрзæт у æрдзон буаргъæдтæ, сæ мидæг æфсæйнаг кæмæн ис æмæ уыцы æфсæйнаг ратайæн кæмæй ис, ахæмтæ. Ис магнетитон, гематитон, лимонитон, сидеритон æмæ æндæр æфсæнæрзæты хуызтæ.
1859 азы фыццаг хатт Уæрæсейаг Империйы, Горыгорецкаг зæххон институты, баконди хæдхъом специалад «Экономикæ». 20 æнусы кæцыдæр бæстæты рæнхъы скондæуыд административон-командон социалистон экономикæ. Иннæ бæстæты та цыди капитализмы райтынгад. 20 æнусы дыккаг хайы райдыдта зонад-техникон революци, йæ фæстиуæгæн индустриалон æхсæнад æппæты размæдзыд стонты, байдыдта фæсиндустриалон кæнын.

Эномото Такэаки æрцыдис тæрхонгонд. Цы йын стæрхон чындæуыд, уыцы æмгъуыд ахæстоны фæбадыны фæстæ уый ахста алыхуызон паддзахадон бынæттæ, уыимæ иу рæстæг уыдис Японы минæвар Уæрæсейы империйы.

Æфсады хойраг æмæ нæмгуытæ фæуд кодтой, уæлæйы æмæ къахыдарæстæ баихсыдысты, салдæттæ æмæ афицертæй бирæтæ уыдысты бæгъæввад. Фæстаг австриаг бригад фæстæмæ куы раздæхтис, уæд Суворов алыг кодта æфсад Панкисы рагъыл рахизын кæнын æмæ Рейсы дæлвæзы Римский-Корсаковы корпусы баззайæццæгты æрбаиу кæнын. Фæстаг фæлварæн уыдис Панкисы хохы сæрæй бынмæ æрхизын (уый сныв кодта фæстæдæр Суриков: «Переход Суворова через Альпы»). 1799-æм азы октябры райдайæны уырысы æфсад æрбахæццæ ис Австрийы сахар Фельдкирхмæ. Ууыл ахицæн Суворовы стæр Швейцаримæ. Æмбал кæмæн нæй, ахæм зындзинæдтæ æмæ лæгдзинадæй æххæст стæры тыххæй Суворовæн лæвæрд æрцыдис генералиссимусы чин. Уый уыдис Уæрæсейы цыппæрæм генералиссимус.

1917 азы февралы революцийы фæстæ Ибрагим-Бек Саракаев куыста Абдул-Меджид (Тапа) Чермоевы Хохæгты хицауады (уырыс. Горское правительство) сæрмагонд хæслæвæрдты чиновникæй.

Урхо Калева Кекконен (фин. Urho Kaleva Kekkonen, 1900-æм азы 3 сентябры, Пиэлавеси — 1986-æм азы 31 августы, Хельсинки) уыд Финляндийы зындгонд политик, уыцы бæстæйы æстæм президент.

Тъеплейы уынд Мамысоны комæй, уыцы ранæй дæр (рахиз цъупп), уыцы ранæй дæр (рахиз цъупп), цæгат-скæсæнæй (Уациллайы хохæй) æмæ скæсæнырдыгæй. Эдуард Манукянцы конд къамтæ.

Хуссар Ирыстон у бæстæ Кавказы тæккæ астæу. Ис ын арæн Уæрæсеимæ цæгаты æмæ Гуырдзыстонимæ скæсæн, хуссар æмæ ныгуылæнæрдыгæй. Лæууы 42°01' æмæ 42°46' цæгат уæрхады параллелты æхсæн, æмæ 43°31′ æмæ 44°37′ скæсæн дæргъады параллелты æхсæн. Йæ зæххыты фæзуат у 3900 км².

2011-æм азы æртхъирæны мæйы къорд бацахста дыккаг бынат æхсæнрегионалон конкурсы «Хуссайраг стъалы», кæцы ацыд Доныл-Ростовы. Уый фæстæ та сайт «Explore-kavkaz.ru»-йы хуынды фæрцы радта йæ фыццаг концерт Мæскуыйы.

Номæвæрд ыл скодта анлисаг зоолог, профессор Томас Генри Гексли 1869-æм азы, "Метафизикон æхсæнад" дзы куы ракуырдта, цæмæй-иу уый дæр сæ ныхасы хайад иса.

Вашингтон (англ. State of Washington) у АИШ-ы 42-æм штат. Йæ сæйраг сахар у Олимпи, йæ стырдæр сахар та — Сиэтл. Штаты цæрынц 7,1 милуан адæймаджы бæрц. Штаты фæзуат у 184 824 км2.

Йæ радзырдтæ хицæн чиныгæй рацыдысты 1937-æм азы («Царды къæпхæнтыл»). Фæстæдæр мыхуыры рацыдысты йæ чингуытæ: роман «Фæлтæртæ» (1949), сывæлæттæн фыст радзырдты æмбырдгонд «Джерихан» (1941), пьесæ «Хъæбатыр лæппу» (1944), æмдзæвгæтæ æмæ поэмæты æмбырдгонд «Суадæттæ» (1942), радзырд «Адæмы мæт» (1943) æмæ æндæртæ.
Йæ мемуартыл Коммин кусын райдыдта 1489-æм азы, Вьенны архиепископ Анджело Катойы курдиат æххæстгæнгæйæ. Коммины мысинæгтæ дихгонд сты дыууæ хайыл: фыццаджы ис 6 чиныджы æмæ дзы дзырдæуы Æхсарджын Карлы æмæ Людовик XI-æмы хицауиуæджы тыххæй, дыккаджы ис 2 чиныджы æмæ дзы æвдыст æрцыдис Карл VIII-æмы балц Италимæ.

Агностицизм (рагон грекъ. ἄγνωστος - æнæфæсмæргæ, æнæбамбарæн) - философи, хаттæны теорийы æмæ теологийы терминологи, кæцымæ гæсгæ ницы хуызы ис айдагъ субективон фæлтæрдæй обективон бæлвырдад базонæн, æмæ кæй нæй гæнæн цыфæнды кæронон æмæ абсолутон реалады бындуртæн бамбарæн. Афтæ ма дзы тигъгонд цæуынц сбæлвырд кæныны, кæнæ мæнгæй равдисыны фадат идеатæн, йе та сæмæндзырдтæн, кæдон сты æнæхъæнæй дæр субективон хъуыдытыл бындурамад. Хаттæй-хатт агностицизм æмбæрстгонд цæуы куыд философон ахуырад, кæцы йæ ныфсхастæй зæгъы æмæ нæ дунейы февзæрдæн æмæ куыстгъæдæн, цыфæнды ма уа, уæддæр никуыд ис рафæсмæрæн.

Уазæгдзæрæн байгом уыд 2011-æм азы, цыппар иумæйаг номыры бафтаугæйæ (14-бынæттон, 10-бынæттон, 8-бынæттон æмæ 2-бынæттон), кухнæ, сахайраг телефон æмæ æнæфидгæ Wi-Fi-имæ улæфтуаты дæр. Хостелы иумæйæг хуылфас сыстади 40 адæймаджы.

Александр Василийы фырт Суворов (уырыс. Александр Васильевич Суворов) райгуырдис 1729-æм азы Мæскуыйы афсæддоны хæдзары. Йæ фыд Василий Иваны фырт Суворов инæлар æмæ сенатор — уыдис ахуыргонд адæймаг, фыццаг æфсæддон дзырдуаты автор, Пётр I та йæ номæвæрæг уыдис. Александры мад Авдотья Манукова, куыд дзырдтой, уымæ гæсгæ уыдис, чи суырыссаг, ахæм сомихаг мыггагæй. Потёмкин-Таврический хуымæтæджы нæ фыста, зæгъгæ, «солдатские шутки Александра Васильевича явно отзывают кавказским балагурством...».

Ленины номыл Фæсивæды Коммунистон Цæдис (Фæскомцæдис; уырыс. Комсомол) арæзт æрцыдис 1918 азы. 1918 аз уыдис революции фæстæ фыццаг аз. Уыцы зын рæстæджы фæсивæды съезд скæнын стыр хабар уыди. Съезды архайдтой 176 делегаты. Владимир Ленин дæр съезды райста хайад.

Ахадгæ сты Калойы-фыртæн йæ иннæ зонадон куыстытæ дæр: «Этнографи æмæ фольклоры цæвиттонтæ ирæтты равзæрды тыххæй», «Ирæттæм мард бавæрыны æмæ хисты æгъдæуттæ сты этногенезы суадон», «Ирæтты этнографион бастдзинæдтæ Астæуккаг Азиимæ», «Скифтæ-сарматтæ-алантæ-ирæтты параллельтæ», «Ирæтты этногенез æмæ этникон истори Абайты Васойы куыстыты» æмæ бирæ æндæртæ.

«سرود ملی جمهوری اسلامی ایران» («Sorude Melliye Jomhuriye Eslâmiye Irân») — Ираны Пысылмон Республикæйы националон гимн. Музыкæйы автор у Хасан Рияхи, ныхæстæ ныффыста авторты коллектив. Гимн сфидар кодтой 1990-æм азы. Уый размæ гимнæн пайда кодтой, аятолла Хомейнийы заман чи уыди, уыцы уацмысæй.

Фыссы 1960 азæй. Сергойы æмдзæвгæты фыццаг æмбырдгонд «Ныхас хуримæ» рацыдис 1966 азы Цхинвалы. Уый фæстæ ма рауагъта къорд поэтикон чиныджы. Йæ уацмысты æппæты æххæстдæр æмбырдгонд хуыйны «Ныфсы дзæнгæрæг» (Цхинвал, 1990).

Къæбысты Георгий у Хуссар Ирыстоны информаци, бастдзинад æмæ дзыллон коммуникациты паддзахадон комитеты сæрдар. 2011-æм азы уыдис Хуссар Ирыстоны президенты бынатмæ кандидаттæй иу.
2010-æм азы компани рамбылда æппæтуæрæсеон социалон амалиуæгдарты конкурс æмæ райста æнæпроцентон æфстау 1,7 млн ₽ регионалон социалон программæты фонд «Нæ фидæн»-æй. Разæнгардæй кæны æхсæнадон архайд; музейты æххæстаргъ пандустæй ифтонг кæныны проектты бакуыст æмæ реализаци кæны, цæмæй тулгæкъæлæтджынтыл адæмæгты бауадæн æнцонвадат уой. Турфирмæйы пъланты ис аслам хостелы æмæ къайады агентады арæзт, æмæ «аслам туризмы» фæндагамонджыты æмæ журналты рауагъд дæр.

Феликс бирæ скодта Ирыстоны музыкалон аивыды райрæзтæн. Йæ цард снывонд кодта йæ уарзон Ир æмæ йæ уарзон сфæлдыстадæн. 2005-æм азы уæззау низ æмæ æвирхъау мæлæт ын аскъуыдтой йæ цард, фæлæ йæ аивад æмæ йæ ном рох нæ уыдзысты.

Йæ дарддæры цард баст уыдис Кавказимæ. Сæвæрдтой йæ хъазахъхъаг дивизийы сæргълæууæгæй, 1912-æм азы январы сси инæлар-лейтенант. Фыццаг дунеон хæсты райдианы Дзамболат йæ дивизиимæ бахаудис Кавказы фронтмæ, ногæй хæцыдис османты æфсады ныхмæ.

1945 азы 6 мартъийы ССР Цæдисы сæйраг Советы Президиумы указмæ гæсгæ тохы быдыры командæгæнджыты хæстон бардзырдтæ цæсгомджынæй æххæст кæнын æмæ немыцаг тыхæйисджыты ныхмæ стыр арæхст æмæ хъайтардзинад равдисыны тыххæй Гæджиты Максимы фырт Александрæн лæвæрд æрцыдис Советон Цæдисы Хъæбатыры ном.

Парахатæй хъацыд сты фольклорон мотивæй Францы разагъды фыссæг Раблейы роман «Гаргантюа æмæ Пантагрюэль». Гётейы номхæссæн поэмæ «Фауст», немыц сæхи буц цы «Фауст»-æй кæнынц, уымæн йæ бындур у рагон адæмон таурæгъ. Фолкорон æрмæгыл арæзт сты Шиллеры «Вилгельм Телль», Вальтер Скотты балладæтæ æмæ иуæй-иу романтæ, Милтоны «Сæфт дзæнæт», Байроны «Манфред», Лонгфеллойы «Гайаватайы кадæг», Пушкины «Руслан æмæ Людмилæ», стæй йæ «Аргъæуттæ», Лермонтовы «Калашников-къупецы кадæг» æмæ ноджы бирæ хæрзаив поэтикон сфæлдыстытæ æгас дунейы литературæйы дæр.

Уæнгон алфавитты мидæг дамгъæтæ нысан кæнынц æнæхъæн уæнгтæ, уыйхыгъд иухуызон æмхъæлæсон, фæлæ æндæрхуызон хъæлæсонтимæ уæнгтæ нысангонд куы цæуынц хæстæг нысантæй (индиаг фыссынады абугидæ кæй хонынц, уыйхуызæттæй), æмæ куы дамгъæтæ нысан кæнынц æрмæст æндæрхуызон уæнгтæ (цæвиттон, канæ). Уæнгон фыссынад уынгæг нысаниуæгмæ гæсгæ нымайæн ис æнæалфавитон фыссынадыл.

1204-æм азы Гуырдзыстоны æфсад байста денджызы цур сахартæ: Трапезунд, Лимни, Самсун, Синоп, Керасунт, Котиорæ æмæ Гераклей. Стæй ацы раны рæвзæрди Трапезунды импери æмæ уый Гуырдзыстоны тæваджы бын бахауди. 1207-æм азы Сослан-Дауыт амарди æмæ Тамар барадмæ æркодта сæ фырт Гиуæрги-Лашæйы.

Скæсæнырдыгæй йемæ æмарæн у дыккаг облæст — Москитон былгæрон. Никарагуæйы Карибы былгæрон у цъымараджын æмæ дæлиау æвæрд ран, æмæ фæци мангровæ хъæдтæ æмæ зындзæуæн джунглиты бын.
Астæузаманон араббаг-персайнаг, славяйнаг, бердзейнаг, гуырдзиаг, сомихаг æмæ латинаг æвзагыл цы фыстæуыди, уыцы азфыстыты Каганад бæрæг æвдыст цæуы куыд Скæсæйнаг Европæйы паддзахад-гегемон. Каганады æддагон политикæйы бындур уыди сыхаг бæстæты байст: хазар кодтой стæрон бабырстæ Фæскавказ, Цæгат Кавказ, скæсæн-славяйнаг знæмты цæдисты зæххытæм æмæ алыхуызон цæугæцардгæнæг адæмыхæттытæм. Дæргъвæтин рæстæджы дæргъы тох кодтой арабимæ. Фæстæдæр Каганады æддагон политикæ арæзт цыди æхсæнадæмон базарады руаджы: Каганад æрбынат кодта сæйраг базарадон фæндæгты цур. Хазар джиппыуагътой сæхи æвзист æхца, фæлæ ацы фарста нырма у иртасинаг.

А́дидже (итал. Adige, [ˈaːdidʒe]; вен. Àdexe, фриул. Adis, нем. Etsch, лат. Athesis) у цæугæдон Италийы цæгаты. Йæ дæргъ у 410 километры, бассейны фæзуат — 12 100 км². Цæугæдоны былыл лæууы сахар Веронæ.

Суворовы æфсады уыдис 80 мин адæймаджы. Францæгтимæ сæ фыццаг хæстон фембæлд уыдис Италийы зæххыл 10 апрелы сахар-фидар Брешиайы (уыцы тохы фесгуыхтис инæлар-майор, къниаз Багратион). 15 апрелы байстой сахар Лекко. 16 апрелы райдыдта тохты сæйрагдæр цæугæдон Аддæйы былгæрон. Уæрæсейы æфсæдтæ бахызтысты доны иннæ фарсмæ æмæ ныддæрæн кодтой зындгонд æфсадхон Жан Моройы æфсæдты. Æртæ мин адæймаджы фæмард францæгтæй, фондз мины та дзы уацары бахаудис. Цæугæдон Аддæйыл хæсты кæронбæттæн къæпхæн уыд Вердериойы цур тох. Инæлар Серрюрье уацары радта Францы дивизи.

Армадил (згъæрдар) (лат. Dasypodidae) у, Хуссар æмæ Централон Америкæйы чи цæры, ахæм къаннæггомау æхсырæйхæсгæ цæрæгой; йæ буар æмбæрзт у уартгондæй; хауы гæзæмæдæндагджынты къордмæ (уырыс. отряд неполнозубых).

Калойы-фырт райдианы йæхæдæг службæ кодта артиллерион полчъы, фæстæдæр æй арвыстой политкусджыты курсытæм. Ам хæстон цæттæдзинады фæзилæнтæ базыдта Фыдыбæстæйы Стыр хæсты сгуыхт капитан Бухреидзейы батальоны. Фашистты ныхмæ тохты архайдта Калинины фронты, стæй та знагæй горæттæ Курск, Воронеж æмæ Белгород ссæрибар кæныны хæстыты. 1943 азы фæцис уæззау цæф æмæ æрвыст æрцыдис фæсчъылдыммæ, службæ кодта Мæскуыйы гвардион-минæхсæн æфсæддон хæйттæ цæттæгæнæг штабы политхайады инструкторæй.

Филипп де Коммин райгуырдис 1447-æм азы, йæ бинонтæ уыдысты Фландрийы бæстæгтæ. Æхсарджын Карлмæ службæ кæнынмæ æрцыдис 1464-æм азы. 1467-æм азы йын лæвæрд æрцыдис рыцары ном. Уыцы азы Филипп бацыдис герцоджы æввахсдæр адæймæгты къордмæ æмæ сси йæ æууæнкджын уынаффæгæнæг. 1468-æм азы Коммин алыгъдис Людовик XI-æмы ’рдæм.

Лурæгтæ (перс. لر) сты ирайнаг адæмыхатт ныгуылæйнаг Ираны, Загросы хæхты. Адæмы иумæйаг нымæц у 2,6 милуан адæймаджы. Лурæгтæ дихгонд сты цыппар хæстæг знæмон къордыл: пиш-е куха æмæ пошт-е куха Лурестаны, мамасани æмæ кухгилуйе та Фарсы.

Ивано-Франковсчы облæст (укр. Івано-Франківська область, уырыс. Ивано-Франковская область) у облæст Украинæйы ныгуылæны. Административон центр — Ивано-Франковск.

Уырызмæг (дыгуронау Уорæзмæг, Урузмæг) у нарты кадджыты хъайтары ном, Æхсæртæг æмæ Дзерассæйы фырт, Хæмыцы фаззон æфсымæр. Елдайы стæй Сатанайы лæг.
–стан (–стон) у бирæ бæстæты нæмттæ кæмæй фæуд кæнынц, ахæм фæсæфтуан. Йæ ратæдзæн у индоевропæйаг уидаг *stā- «лæууын» æмæ персайнаг æвзаджы амоны «бынат, бæстæ». Нырыккон персайнаг æмæ таджикаг æвзæгты ацы фæсæфтуанæй (-истан /-истон) фæпайда кæнынц топонимтæ аразгæйæ.

Хуымæтæг буаргъæдтæ нæй хæццæгæнæн æмбарынæдтæ «атом» æмæ «химион элемент»-имæ Химион элемент у, йæ аппæн бæрæг æвæрццæг ифтыгъдæг кæмæн ис, ахæм атомты тип. Æппæт химион элементтæн ис сæрмагонд бынат (бæлвырд атомон номыримæ) Менделеевы элементты Периодон системæйы. Элементы фæткон номыры нысаниуæг æмæ уыцы элементы атомы аппы нысаниуæг сты æмхуызон, ома химион элемент у, иу фæткон номыр кæмæн ис, уыцы атомты æмдзыгуыр. Хуымæтæг буаргъæдтæ сты химион элементты хибарæй уæвыны формæ. Алы элементæн (ифстагæй фæстæмæ) уайы цалдæр хуымæтæг буаргъæды (химион терминтæй: аллотропон формæйы). Уыцы хуымæтæг буаргъæдтæ кæрæдзийæ хицæн кæнынц се скондмæ гæсгæ (зæгъæм, атомон туаггуыр О, æнæуый туаггуыр О2 æмæ озон О3) кæнæ сæ кристаллон хызæджы арæзтмæ гæсгæ (зæгъæм, элемент æвзалыгуырæн (С) уайы дыууæ хуымæтæг буаргъæды: алмаси æмæ графит). Кæй зæгъын æй хъæуы, хуымæтæг буаргъæдтæ вæййынц иуатомон æмæ бирæатомон.

Екатеринæ II куы амардис, уæд ын йæ бынат бацахста Павел I. Нæ бафидыдта пруссаг æфсæддон системæйы фарсхæцæг императоримæ Суворов. Уый салдæтты ахуыр кодта йæхирдыгонау. Дзырдта: «Русские прусских всегда бивали, что ж тут перенять?», «Пудра не порох, букля не пушка, коса не тесак, и я не немец, а природный русак». Смæсты йæм ис император æмæ йæ отставкæйы арвыста. Æрцардис Кобрины, йæ зæхмулкдоны (уырыс. имение), мæйы фæстæ йæ арвыстой Новгороды губернæйы хъæу Кончанскмæ цæрынмæ. Кобрины йемæ цы афицертæ уыдис, уыдоны æрцахстой.

Хъæбатыр скъæрджытæ куынæг кодтой знаджы фронтты æмæ хъазуатон фæллойгæнджытæ фæсчъылдым арæзтой хæдтæхджытæ. Алы советон хæстон хæдтæхæг дæр йæ хайбавæрд хаста знагыл фæуæлахизы хъуыддагмæ. Авиацион сæудæджерад фронтæн радта 100 мин хæстон хæдтæхæгæй фылдæр: куынæггæнджытæ Яковлев æмæ Лавочкины, штурмгæнæг Ильюшины, бомбæкалджытæ Петляков, Ильюшин, Туполевы.

Полтавæ, Новороссийск, Астрахань, Казань, ногæй та Кубань — уыдон уыдысты А.В. Суворовы дарддæры службæйы бынæттæ. Ногъайаг тæтæйрæгты Уæрæсемæ кæй æрбаиу кодта, уый тыххæй йæ схорзæхджын кодтой Сыгъзæрин Владимиры орденæй.

Испанийы зынгæ ахæлиу сты араббаг æмæ бербераг æвзæгтæ — Африкæйы Испанийæн цы дыууæ сахары ис, уыдоны, стæй бæстæйы стырдæр сахарты бирæты. Уымæй фылдæр бæстæмæ æрбацæуынц бирæ румынаг кусджытæ, Румыни Европæйаг Цæдисмæ куы бацыд, уыцы рæстæгæй, — уыдон дзурынц румынагау. Европæйы хъæздыгдæр адæм Испанийы хуссар былгæронмæ æрбацæуынц-иу сæ фæллад уадзынмæ, уыдонæй иуæй-иутæ дзы æдзух цæрынц, фæзыны сæм иувзагон цæрæнрæттæ, суанг иу чысыл финнаг цæрæгран дæр.

Парамарибо (нидерл. Paramaribo) у Суринамы сæйраг сахар, лæууы Атлантикон фурды былгæрон Хуссар Америкæйæн йæ цæгаты. Цæрынц дзы 244 мин адæймаджы.
Госпитæлы фæстæ Солтаны арвыстой ног полкъмæ. Уыцы æхсæг полчьы дæр карз хæстыты фæстæ баззадис æрмæстдæр 37 адæймаджы. Уæд йæхиуыл дæр сæмбæлдис немыцаг снайперы дыууæ намыджы. Ныфсджын ирон лæппу згъæрхуд никуы дардта, фæлæ йæ уыцы бон скодта æмæ йын æй йæ сæрæй уайтагьд нæмыг ахаста. Дыккаг нæмыг та фæцæф кодта йæ фарс. Уæд æй мæлæтæй фервæзын кодта йе ’мзæххон, хæтæлдойнаг Хъулаты Хъылцыхъо. Æфсæддон дохтыр уæвгæйæ, йæ дадзинты бауагъта доноры туг. Уæд Солтан мæймæ сдзæбæх æмæ ногæй атындзыдта фронтмæ. 1944 азы августы ногæй фæцæф æмæ та бахауд Къылцыхъомæ. Уый йæ пырх зæнгмæ куы ’ркаст, уæд ын загъта, цалынмæ, дам, дæ цæф сдзæбæх уа, уæдмæ хæст дæр фæуыдзæн. Фæлæ афтæ нæ рауад. Цалдæр мæйы фæхуыссыд госпитæлты, фæлæ уæдмæ нæдæр йæ къах кæронмæ сдзæбæх, нæдæр хæст фæци.

Ног Фæдзæхсты æмæ æппæт Библийы фæстаг чиныг у Иоанны æргомады чиныг. Афтæ уымæн хуыйны, æмæ дзуры, йæ ныффыссæгæн, апостол Иоаннæн, Хуыцау цы раргом кодта, уыдæттыл. Хуыцау Иоаннæн æргом кæны, рæстæджы кæрон цы хъуамæ æрцæуа, уый — дунейы абон цы фыдæх паддзахиуæг кæны, уымæн Хуыцау сæвæрдзæни кæрон.

Уыцы бæстæ испайнæгтæ сæхи бакодтой 1522-æм азы (Хиль Гонсалес Давила). Хуссар-хурныгуылæйнаг зæххытыл (цад Никарагуæ æмæ Сабыр фурды былгæроны ’хсæн цы зæхкъубал ис, уым) цы индейæгтæ (ацтекаг знæмтæй иу) цардис, уыимæ испайнæгтæ саразтой бадзырд, æмæ уыцы знæмы фæтæджы ном — Никарао хуындис — рахуыдтой æгас бæстæ. Фæлæ цæгатаг территоритыл испайнæгтæн цалдæр азы бахъуыди хæцын æндæр индейаг знæмтимæ.

Фиджийы сакъадæхты Республикæ (фидж. Matanitu Tu-Vaka-i-koya ko Viti, хинди फ़िजी गणराज्य / Fidźi Dwip-samuh Ganaradźja, англ. Republic of the Fiji Islands) у паддзахад Сабыр фурды архипелагтæйы иуыл.

Æндæр æмæ ’ндæр адæммæ ис гæнæн ссарын абанаты уникалон æмæ сæхиформæ амайæнфæтк ’мæ сæ куыд пайдагæнгæуа. Рагон грекъаг историк Геродоты фыстытæм гæсгæ, сколоттаг (скифаг) знæмты абанатæ уыдысты йуртæты хуызон. Уæллаг кæрæттæй æмбаст, къулгондæвæрд æндзæлмттæ-иу нымæтæй стыхтой, астæуæй та-иу дзы сæвæрдтой стыр цуайнаг йæ мидæг алыхуызон кæрдæджытæ фыцгæдоны, ахæм, æмæ-иу дзы цæхæр дуртæ баппар-баппар кодтой, кæдон-иу развæлгъау дардтой уæларт йуртæ ’ддейæ. Уат-иу фитоницидтæй дзаг умæл пъарæй байдзаг ис, кæцы бактерицидон тæфаг кодта агъуысты мидатмосферæйыл. Хъуыстгонд ма у, скифтæ бæласы цъарæй дæр хæрзархайд кæй кодтой сæ буар сыгъдæг кæнынмæ. Цъар-иу уый размæ афæлмæнтæ кодтой дуртæй. Ахæм гигиеникон процедурæты практикæ цæ æнæнизæй дарта æмæ сæ хызта цæрмнизтæй сæ дæргъафон хæтæнты.[кæцæй ист у?]

Цæрджыты нымæц у 1 361 006 адæймаджы (2002). Сæ фылдæр (92,5%) уырыссæгтæ. Облæсты ис карелаг адæмы рагон дæлкъорд (Тверы карелæгтæ), 14 мин адæймагæй фылдæр сты. Сахарты цæрынц сомихæгтæ, тæтæйрæгтæ æмæ æндæр адæмыхæттытæ.

Инструмменттæй цагъта æмæ музыкæ фыста фондзаздзыдæй. 1781-æм азы æрцарди Венæйы æмæ тагъд рæстæджы сси уыцы сахары хуыздæр пианист. Уым ныффыста йæ оперæ «Аскъæфт сералæй» (нем. Die Entführung aus dem Serail), кæцыйы фыццаг равдыст æрцыдис 1782-æм азы 16 июлы; оперæ театрдзауты зæрдæмæ тынг фæцыди æмæ уымæй Моцарт зындгонд сси куыд композитор дæр.
Лауызгæнæн у ирон адæмы бæрæгбон, кæцы аразынц Стыр мархойы æртыккаг æмæ цыппæрæм сабатæхсæв. Уыцы бон ирон адæм нымайынц мæрдты боныл æмæ сæ номыл кæнынц лауызтæ.

Хъырымаг-тæтæйраг æвзаг (Qırımtatar tili, Къырымтатар тили) кæнæ хъырымаг æвзаг (Qırım tili, Къырым тили) у Хъырымы тæтæйрæгты æвзаг, хауы тюркаг æвзæгтæм.

1939-æм Брытъиаты Созырыхъо рацыдис цæрынмæ Цæгат Ирыстонмæ. Ам уыдис Цæгат Ирыстоны зонадон-иртасæн институты кусæг, чиныгуадзæны директор.

Молекулæ у, дыууæ кæнæ фылдæр атомтæй арæзт чи у стæй хибарæй уæвынхъом чи у, ахæм хайыг. Ис ын иудадзыгон хъæдон æмæ бæрцон сконд. Молекулæйы миниуджытæ баст сты цалдæр хъуыддагимæ: 1) йæ сконды цы атомтæ ис, уыдонимæ; 2) куыд баст сты кæрæдзиимæ атомтæ; 3) цавæр бынат сын ис молекулæты хуылфы. Молекулæйæн вæййы цалдæр уавæры (уыцы иу рæстæджы молекулæ вæййы иу уавæры). Молекулæ исты æддагон факторты руаджы иу уавæрæй иннæ уавæрмæ хизынхъом у. Буаргъæды миниуджытæ баст сты, йе сконды цы молекулæтæ ис, уыдоны уавæр æмæ миниуджытимæ.

Малый диалектологический атлас балканских языков. Под ред. А. Н. Соболева. Пробный выпуск. Muenchen: Biblion Verlag, 2003. Серия лексическая. Том I. Лексика духовной культуры. München: Biblion Verlag, 2005. Серия лексическая. Том II. Человек. Семья. München: Biblion Verlag, 2006. Серия грамматическая. Том I. Категории имени существительного. München: Biblion Verlag, 2005.

Республикæ фæзынди, 1883-æм азы Желтугæйы сыгъзæрины хабæрттæы куы ныппырх сты, уæд. Сыгъзæринкъахджытæ багуылф кодтой уыцы ранмæ, сæ фылдæр уыдысты уырыссæгтæ, фæлæ æрбацыдысты китайæгтæ æмæ корейæгтæ дæр. Цæрæнран тагъд рæстæджы райрæзти: 1883-æм азы йæ царджыты нымæц уыдис 120, 1885-æм азы цардысты дзы 15 мин адæймаджы.

Амалиуæгдартæ стартапмæ бавæрд кодтой æрмæст хицæн æхца, банктæй кредиттæ дæр. Инвестициты иумæйаг бæрц 1,5 млн ₽ сыстади. Фыццаг афæдзы дæргъы дæргъы компани убыточной уыд, фæлæ дыккаг азы хи хардзæмбæрзтыл æрцыд.

«Æз Абайты Хаджумаримæ куыстон, ирон театры музыкалон къорд куы байгом, уæдæй фæстæмæ. Уый канд Ирыстоны курдиатджындæр зарæггæнджытæй нæ уыд, фæлæ æнæхъæн бæстæйы дæр. Мæн фæнды йæ вокалон сфæлдыстады иу цауы тыххæй радзурын.

Стыр Британийы цæрджыты нымæц у 63,4 милуаны бæрц. Стырдæр сахартæ сты Лондон (8,4 млн. ад.), Бирмингем (935 000 ад.), Глазго (654 000 ад.), Шеффилд (500 000 ад.), Ливерпуль (450 000 ад.), Эдинбург (421 000 ад.), Манчестер (398 000 ад.), Белфаст (280 000 ад.). Цæрджыты нымæц рæзы, фæсæрæнттæй кусынмæ чи æрбацæуы, уыцы адæймæгты фæрцы. Стыр Британийы цæрджытæй 4% бæрц у Инди, Пакистан æмæ Бангладешы рацæуæг бинонтæ.

Æз ма Хаджумаримæ зарыдтæн Ленинграды Кировы заводы Культурæйы галуаны сценæйыл. Уæд уыдис литературæ æмæ аивады декадæ. Уыцы бæрæгбонæн композитор Гæбæраты Илья ныффыста дуэт бас æмæ тенорæн Ленинграды тыххæй. Уыцы уацмыс фыццаг хатт мах азарыдыстæм. Хаджумары бирæ рæстæг адæм сценæйæ нал уагътой. Йæ рæсугъд æмæ тыхджын хъæлæс зæлыд Советон Цæдисы бирæ горæтты», — зæгъы нæ республикæйы адæмон артист Мыкагъаты Пётр.
Ригоберто йæ хæлæртты къордимæ бадзырдтой диктатор Анастасио Сомосæ амарын стæй революци саразын. 21 сентябры кадджын изæры рæстæг Ригобертойы къухы бафтыд диктатормæ бахæстæг уын æмæ йæ дамбацайæ фехсын. Уыцы иу ран æрыгон революционер бирæ цæфтæй фæмард, фæлæ йæ цыппар нæмыджы Сомосæйы буармæ бацыдысты.

Бирæ азты дæргъы концерттæ лæвæрдта куыд дирижёр, пианист, органист. Йе стыр курдиат æмæ йæ уæздандзинад æй скодтой адæмæн уарзон. Уæлдай зынгонд æмæ зæрдæмæдзæугæ сты йæ уацмыстæ кинонывтæ «Ах, любовь», «Во всём виновата Залина»-йы, оперæ «Фатимæ», бакуыста «Мæхæмæты зарæг»-ыл, бирæ зарджытæ æмæ цæгъдтытæ æрæмысыд ирон фæндырæн. Уымæй уæлдай ма ныффыста Хуссар Ирыстоны гимн. Стыр куыст бакодта ирон адæмы музыкалон аивады фарстатыл, йæ бындурыл рацыд чиныг «Музыкальная культура осетин».

Уый у æхсызгонддæр транспортон æлхынцъ. Сахары ис 6 аэропорты, 9 æфсæнвæндагон вагзалты, 3 доны портты. 1935-æм азы Мæскуыйы кусы метрополитен.

Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. - М.: Наукæ, 2013. I-æм том

Приднестровьейы сом (уырыс. приднестровский рубль, укр. придністровський рубль, молд. рублэ транснистрянэ; æнæофициалон код у PRB) у Приднестровьейы валютæ.

1570-æм азæй 1821-æм азы онг Никарагуæ уыди инæлар-капитонад (уырыс. генерал-капитанство) Гватемалæйы сконды. Инæлар-капитонад — афтæ хуынди испайнаг колониалон системæйы административон иуæг. Никарагуæйы территори байуæрстæуыд, латифундист-помещикты ’хсæн. Бынæттон зæхджынтæ пайда кодтой адæмы эксплуатаци кæныны формæ энкомьендæ æмæ пеонажæй.

29 декабры — Садриддин Айни (æцæг ном Садриддин Саид-Муродзода) (райгуырдис 1878), зындгонд таджикаг фыссæг æмæ поэт, фыста таджикагау æмæ узбекагау дæр.

Ацы калм адæймагæн ницы зиан хæссы. Марг ын куы нæй, æмæ уый тыххæй йæхи хъахъхъæнынмæ тæрсын кæны: йæ сæр размæ æрбаппары, афтæмæй йæ дзыхх дæр гом нæ кæны.

Экономикæ — зонад, кæцы ахуыр кæны спайда кæнын алыхуызон гæрæнгонд ресурстæй, адæмы хъæуындзинад æмæ ахаст хицæн адаеймæгты æхсæн æнæмæт цæмæй кæнын, кæцы æвзæры хæдзарадон процессы.

Ирон литературæмæ стыр хайбавæрды тыххæй Мамсыраты Дæбе хорзæхджын æрцыдис Ленины орденæй, Хетæгкаты Къостайы номыл литературон премийæ. Мамсыраты дæбе амардис 1966-æм азы 21 августы.

Æхсæз суткæмæ Уæрæсейы æфсæдтæ ацыдысты 150 километры Александрийæ Таверномæ. Ам сбæрæг, австриæгтæ сæ дзырдæн хицау кæй нæ разындысты, уый. Хъуамæ сын уырдæм, Таверномæ, æрбахæццæ кодтаиккой 1429 хæргæфсы сæ мулк, фæллой æмæ артиллери аласыны тыххæй. Цыппар боны фæстæ æрбахæццæ кодтой æрмæст 650 хæргæфсы. Уæдмæ уырыссæгтæ сæ артиллери æмæ уæрдæттæ арвыстой æндæр фæндагыл. Австрийы афицертæ сæ асайдтой Францы æфсады тыххæй бæрæггæнæнтæ дæтгæйæ æмæ, цад Люцерны былгæрæтты къахвæндаг кæй цæуы, уымæй. Нæ дзы уыдис къахвæндаг.

Сау хъæлæрдзы уымæлуарзаг у. Хус мæр æмæ хус уæлдæф ын тых кæнынц. Йæ уидаг дæр уæлæнгай у. Уымæ гæсгæ йæ садзын хъæуы хъæздыг мæры. Цы мæры йæ садзæм, уый хъуамæ уидæгты рæзтæн фадат дæтта, фаг дзы уа уымæлад.
Райгуырдис тæрхоны лæджы бинонты ’хсæн. Медресейы сахуыры фæстæ райдыдта кусын йæ фыды бæсты тæрхондоны, фæлæ рæхджы йæ бахъуыди ныууадзын уыцы бынат. Етим Эмин уыди фыццаг ахæм лекъаг, йæ мадæлон æвзагыл æмдзæвгæтæ фыссын чи райдыдта (араббаг дамгъæтæй). Йе сфæлдыстады ис куыд граждайнаг («1877-æм азы растад», «Хæлæрттæн», «Дунейæн»), афтæ лирикон уацмыстæ дæр. Эмин сфидар кодта лекъаг поэзийы ног формæтæ, уыдонимæ астуæнгон силлабикон рæнхъ æмæ рефренон рифмæ.

— лæвæрд тæппы уылты цы мередианы фæзой цæуы, æмæ райдайæн нулон мередианы (уымæй райдайы дæргъады нымад) астæу къул. Ныр Зæххыл нулоныл нымад у Гринвичы зæронд обсерваторийы уылты, Лондоны хуссар-цæгаты цы меридиан цæуы, уый. Уымæ гæсгæ хуыйны Гринвичы меридиан. Дæргъæдтæ 0 -æй 180° скæсæны 'рдæм нулон меридианæй, хонынц скæсæйнæгтæ, ныгуылæны 'рдæм та ныгуылæйнæгтæ. Бахахх кæнын хъæуы æмæ уæрхæдтæй хъауджыдæр, дæргъæдты системæйы райдайæны меридиан хибар у, æмæ баст вæййы исты меридианыл фидыдмæ гæсгæ. Афтæ, Гринвич йæдтæмæ, раздæр нулонтæй æвзæрст цыдысты меридиантæ обсерваториты Парижы, Кадисы, Пулковойы (Уæрæсейы паддзахады территорийыл) æмæ а.д.

Имамы æхсæнвæз æрбынат кодта Исфаханы историон хайы, район Гольбахары. Æхсæнвæзы хуссарварс ис Имамы мæзджыт, ныгуылæнварс — Али-Гапу-йы галуан, скæсæнварс — Сих Лютфаллайы мæзджыт, цæгатварс — Стыр базар. Пысылмон революцийы фæстæ Имамы æхсæнвæзы майрæмбонты райдыдтой кæнын пысылмон ракуывдтытæ.

Сырхæхсырæг кæнæ цъиукъуымæл у кæрдæг зайæгой. Ацы кæрдæг дæр йе ’ддаг бакастæй у æхсыргæрдæджы хуызæн, у æхсырджын, сырх, кæнæ та вæййы бурсырхгонд, зайы бæрзонд уазал рæтты. Фысгæсгæ йæ хæрынц адджынæн, кæнынц æй басыл. Уый фысгæстæн у сæ фыццаг хос тъæнгтæ æмæ ахсæн риссыны рæстæджы, хос дзы кæнынц хъæдгомæн. Фосы хъæдгом куы скæлм вæййы, уæд æй æхсынц уый донвыхæй.

Рахизфарсы район у Цæгат Ирыстоны муниципалон район, лæууы Терчы рахиз былыл, Цæгат Ирыстоны скæсæйнаг хай. Йæ административон центр у сахар Беслæн. Районы фæзуат у 441.29 км². Йæ сæргълæууæг у Дауыраты Руслан.

Бартангаг æвзаг у Памиры æвзæгтæй иу; æмбæлы Бартанджы цæугæдоны былтыл æрбынатгæнæг цалдæр хъæуы. Дзурджыты нымæц у 3000 адæймаджы. Фыссынад ын нæй.

Къорд мæйы дæргъы Харбины сахары æгуыстæй фæрахау-бахау кодта, стæй йæ райстой Хандаохедзцзыйы станцæйы къантормæ. Фæстæдæр раивта Хинганы станцæйы скъоламæ. Куыста дзы ахуыргæнæгæй. 1913-æм азы ацыдис Владивостокмæ: бæллыдиc Cкæсæйнаг институтмæ бахауынмæ. Уыцы аз ын нæ бантыстис æмæ та ахуыргæнæджы куыстыл ныххæцыдис, ацы хатт Приморсчы облæсты Бринеровкæйы хъæуы. Афæдзы фæстæ ногæй афæлвæрдта Скæсæйнаг институтмæ бацæуыныл. Раздæр уал ын лекцитæм хъусыны бар радтой, стæй 1915-æм азы уалдзæджы фæлварæнты йæхи сæрæнæй равдыста, æмæ йæ дыккаг курсмæ баивтой. Кодта ахуыр дæр æмæ кусгæ дæр (Бархи флоты управленийы къанторы). Институт каст фæци 1918-æм азы сæрды. Йæ аттестаты йын кæсæм:

Æппынфæстаг уыцы æгъдау райста символикон мидис æмæ-иу гекатомбæ хуыдтой, адæм-иу дзыллæгай куынæг куы æрцыдсты, кæнæ-иу тынг бирæйæ иумæ куы бабын сты, уæд уый.