Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Ierusalim ju'da' eski qala. Ol u'sh din ushin ju'da a'hmiyetli: Iudaizm, Xristian dini ha'm Islam dini. Bibliada jaziliwinsha Izraildin' ekinshi patshasi Dawit Patsha bul qalani butparastlardan tartip alg'an ha'm o'z sarayin salg'an. Dawittin' uli Solomon Patsha Ierusalimde Xram qurdi. Keyinirek Iudanin' bas qalasi bolip turg'an waqitta, Ierusalim Vavilon patshasi Nebuchadnezzar II ta'repinen qiyratildi. Dawit Patsha sarayi ha'm Solomon Xrami o'rtep jiberildi ha'm evreyler Vavilong'a alip ketildi. Jetpis jildan keyin Persiya Patshasi Kir evreylerge Ierusalimge qaytiwina ha'm Xramdi qayta quriwg'a ruxsat beredi.

A'yyemgi Greklerdin' Olimpiada oyınlar da'stu'rine ha'r qıylı aralıqlarg'a juwırıw, disk ılaqtırıw, nayza ılaqtırıw kirgizildi. B.e.sh. 490 jılı marafon aralıg'ına juwırıw payda boldı. Marafon aralıg'ına juwırıwdın' payda bolıwı, Marafon qalashasının' qasında b.e.sh. 490 jılı Afinalılar Persidler menen urısta jen'iske erisip, a'sker bası bir a'skerdi Afinag'a juwırıp barıp jen'iske eriskenligimizdi jetkeresen' dep tayınlaydı. Bul a'sker Marafon-Afina aralıg'ın juwırıp o'tip Afinag'a jetip kelip "Biz jen'iske eristik" dep o'lip qaladı. A'yyemgi Grek a'skerinin' hu'rmetine Marafon-Afina aralıg'ın o'lshep bul aralıqqa juwırıw boyınsha birinshi Olimpiada oyınlarında jarıs o'tkeriledi. Bul aralıq 40-kilometr dep belgilenedi. 1920 jıldan baslap Marafon aralıg'ı 42 km 195 m dep qabıllandı.

Sovet birligı bo'lingenen son' olar o'zinin' birinshı oyının 1992-jıl 17-iyunda Tajikistang'a qarsi o'tkizgen. O'zbekistan Milliy futbol komandası 1994-jilgi Aziya Oyinlari jen'impazi bolg'an. 2011-jili Aziya Kuboginda yarim finalga jetip barg'an.

Reaktiv dvigatel — (a'detde, janılg'ı janıwınan payda bolatug'ın gazеyimon birikpeler) ag'ımı esabına reaktiv ku'sh (tartıw ku'shi) payda qılatug'ın dvigatel. Reaktiv dvigatelde tu'rli tu'rli energiya (issıllıq, yadro, quyash ha'm elektr energiyası, ximiyalıq energiya)nın' mexanik energiyag'a aylanıwı esabına is birikpeleri ag'ımının' kinetik energiyası payda boladı, bunnan tısqarı, is birikpeleri dvigatelden atılıp shıqqanda teskeri ku'sh payda bolıp, dvigateldi iyteredi. Sonın' ushın R.d.di qıyın dizim dep aytıw mu'mkin. Bul dizim birlemshi (dastlepki) energiya siltemesi (Mas, quyash energiyası), is birikpeleri ha'm energiyanı bir tu'rden ekkinshi tu'rge aylantırıwshı qurılma (yag'nıy R.d.din' o'zi) nen ibarat boladı.

thumb|Оrayliq Аziya Оrayliq Аziya – Аziyanin' ortasinda jaylasqan aymaq. Оnin' batisi ha'm Arqa-batisindа MDX ma'mleketlerі (Qazaqstan, Qirg'izistan, O'zbekistan, Ta'jikistan, ha'm Tu'rkmenistan), arqasinda Моngoliya, Qitaydin' Arqa-batis bo'legi jaylasqаn. Qubla-batisi menen qublasinda Аwg'anistan, Pakistan, Hindistannin' arqa bo'legі, shig'isinda Qıtay jaylasqan.

Organizmler biologiyanın' u'yrenetug'ın en' tiykarg'ı tarawı. organizmler tu'rlı toparlarg'a ha'm kategoriyalarg'a bo'lingen, bul bolsa, olardın' klassifikasiyasın biologik ta'repten a'melge asiradı.
1956-67 jillar Bul ja'miyetlik a'hmiyetli jumislardi atqariw menen bir qatarda jaziwshi usi da'wir ishinde a'debiyat tarawinda da ayriqsha ku'shli miynet etti. Onin' tvorchestvosisinin' en' jemisli bo'legi mine usi jillarg'a tuwri keledi.

The Doors 1965-jıllardın' ataqlı toparı. Topardın' ag'zaları Jim Morrison, Ray Manzarek, John Densmore ha'm Robby Krieger bolg'an. Topar o'z jumısın Amerikanın' Los Angeles qalasında baslag'an.

Jiyde (Жийде; lat. Elaeagnus ) — miyweli ag'ash o'simlik tu'ri esaplanadı. Jiyde miywesin azıq sıpatında jergilikli xalıq ko'birek qollanadı. Sonday-aq jiydenin' emlik qa'siyetleri de ken'nen belgili. İsh o'tiwde, a'sirese balalar ushın, jiyde ju'da' paydalı ja'ne ken' tarqalg'an da'rilik qa'siyetke iye miywe bolıp esaplanadı.

Ol diniy shıg'armalar jıynag'ı "Tripitakada" ("U'sh sebet") bayanlang'an. Buddizmnin' na'siyatlarının' o'zine ta'n o'zgeshelikleri bar. Buddizmde du'nyanı jaratıwshı Quday jayındag'ı ideya aytılmaydı. Buddizm o'tkinshi o'mirdin' azapları - awrıw, g'arrılıq, o'limnen qutılıw jolın izleydi. Ol o'mirdin' ha'sireti - na'psinin' tilegine baylanıstı dedi. Adamnın' denesi waqıtsha o'mir su'redi. Al na'psi qanaatsız tilegi menen, o'limnin' qorqınıshı menen ılg'ıy azap tuwg'ızadı. Sonlıqtan na'psinin' tileginnen qutılıw kerek. Ol ushın to'rt hasıl haqiyqattı biliw qa'jet:

Louis Daniel Armstrong (4 avgust, 1901 – 6 iyul, 1971) Amerikalıq djazz sazendesi ha'm trubashısı bolg'an. Ol djazzdın' rawajlanıwına salmaqlı u'lesin qosqan adamlardan biri esaplanadı.

Bask tili (Euskara) — İspaniyada Bask xalqının ana tili. Bask tili hind-evropa tilleri toparına kiredi. Ana tilinde so'ylesetug'ın 715.000 shamalas adam bar.

Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.(angl.)

Zoologiya — haywan, Ilim) — haywanlar du'zılısın, tırıshılık etiwın, ko'beyıwın ha'm rawajlanıwın u'yrenetug'ın Ilim Haywanlardın' ha'r tu'rlılıgı, tarqalıwı, ta'biyatta ha'm insan wo'mırındegı a'hmiyetı, kelıp shig'ıwın u'yrenıw Zoologiyanın' wazıypasına kiredı. Zoologiya bir qansha ilimlerden du'zılgen. Wolardın' bir toparı haywanlardın' du'zılısın, ko'beyıwın, rawajlanıwın, jer betınde tarqalıwın, basqaları - wo'z aldına toparların u'yrenedı.

Ko'k kepter - kepterdin' denesi bas, moyın, gewde ha'm ayaqlardan ibarat. Kepter jerde tek ayag'ına tirenip ju'redi. terisi pa'r menen qaplang'an. Pa'rler du'zilisine qaray kontur pa'rler ha'm mamıq pa'rlerge bo'linedı.

O'zbek xalqının' a'jayıp perzenti, danıshpan shayır ha'm oyshıl A'liysher Nawayı XV a'sirdin' o'zinde-aq pu'tku'l du'nyag'a dawrıq sala alg'an Ku'n shıg'ıs klassikalıq a'debiyatında 'Jeti juldızdın' biri' esaplang'an en' ko'rnekli so'z ustalarının' biri edi. Onın' ismi tez waqıttın' ishinde-aq pu'tkil Ku'nshıg'ıs penen Batısqa taralıp ketti.
Klub ja'nede Angliya futbolındada en' a'wmetlilerinen biri bolıp, 1986-87 jıldag'ı sezonnan baslap aqırg'ı 20 jıl ishinde ha'r qıylı turnirlerde 18 ret utiwg'a erisken, bunday ko'rsetkish penen Angliya Premier Ligasındag'ı hesh qaysı komandası maqtana almaydı.[3] Olar ha'zirgi waqıtta Premier Liga chempionı ha'mde ulıwma Premier Liga/Futbol Ligasın 16 ma'rte utqan. 1968 jılı Angliya klubları arasında birinshi bolıp Evropa kubogin utqan, finalda Benfikanı 4-1 esabında jen'iliske ushıratqan. Ekinshi Evropa kubogin 1999 jili Bavariyanı 2-1 esabında jen'ip utıp alg'an. Sonday-aq klub Angliya Futbol Assotsiyatsiyası kubogin 11 ret utıp rekord ornatqan ha'm onı uslap kelmekte.[4]

Konveyerde jiynaw u'lken tabisqa eristi. Mashina islep shig'ariw az waqitti aldi, ha'm olardi islep shig'ariw da arzang'a tu'sti. 1916-jilg'a kelip Ford mashinasi $360 turdi, ha'm ha'zirgiden u'sh ese ko'p adamlar onin' mashinalarin satip alar edi. Ford Model T mashinasi Amerikani o'zgertip jiberdi. Mashina adamlarg'a qalada jasawdi an'satlastirdi.

Soppaslı Sıpıra jıraw negizinen Toqtamıs xannın' zamanlası bolg'anlıg'ı ma'lim. Sonın' ushında onın' tolg'awlarının' basım ko'pshiligi sol da'wirdin' tariyxıy adamları bolg'an Toqtamıs penen Edigege qaratılg'an.

Topardın' du'nya ju'zi boylap atag'ı ku'sheygen ha'm olar bu'gingi ku'n muzıkasında da u'lken a'hmiyetke iye. Du'nya rekordlarının' Ginness kitabı boyınsha olardın' qosıqları barlıq da'wirdin' en' jaqsı satılıwshı toparı esaplanadı.

İordaniya Patshalıg'ı (Arabsha: المملكة الأردنية الهاشمية‎, el-Memleket-ul-Urduniýe el-Haşimiýe) ya'ki İordaniya (Arabsha: الأردن‎, el-Urdun) — Qubla Batıs Aziyada jaylasqan arab ma'mleketi. Arqada Siriya, arqa-shıg'ısda İrak, shıg'ısda ha'm qublada Saudiya Arabıstanı, batısda İzrail ha'm Palestina avtonomiyası menen shegaralas.

Qasım Awezov 1925-jılı 16-jılg'ı Shımbay waqıyası haqqında "Каракалпакстан к 10-летию Казахстана" (Alma-ata, 1930), "Qaraqalpaqstan ma'deniyatı gu'llenip rawajlanıw jolında" (1934) tag'ı basqa miynetler jazadı. 1928-1932 jılları Qaraqalpaqstan jazıwshılar birlespesinin' jumısına aktiv qatnasadı. Onın' dramalıq bo'limine basshılıq etedi. 1932-jılı 19-iyun qararı menen Qaraqalpaqstan oblastlıq partiya komiteti QarAPP tı tarqatıp, Qaraqalpaqstan jazıwshılarının' sho'lkemlestiriw komitetin du'zip, og'an Qasım A'wezov baslıq, A.Begimov juwaplı sekretarı etip saylanadı.

1913 jılı Parijda xalıq aralıq Laun-tennis federatsiya du'zildi (XLTF: 1977 jılı XTF bolıp o'zgertildi). Tilekke qarsı, Dyuen Uilyams "Titanik" reysinde qaza tapqan edi, sol ushın tiykar salıwshı kongreste qatnaspadı.

Temur sarayındag'ı da'stu'rlerge baylanıslı jas Ulug'bek Temurdin' ba'ybishe Saray mu'lk-analıqtın' ta'rbiyasına berilgen. Aradan bir jıl otkennen keyin 1395-jılı o'z aqlıg'ın a'ke-sheshesine qosıp Samarqandqa jibergen.

To'rtku'l qalası A'miwda'ryanın' on' qırg'ag'ında jaylasıp, Xorezm walayatının orayı U'rgenish qalasınan 35 km, No'kis qalasınan 170 km qashıqlıqta jaylasqan.
Nitzshe miyneltlerin ju'da jalınlı ha'm qızıqlı etip jazdı. Biraqta, o'mirinin' aqırında jazg'anları kem kemnen a'piwayı bolıp bardı. Qırıq jasında Nitzshe jinli bolip ketti. Adamlardın' iseniwinshe, bir kuni Italiyanın' Turin qalasında ol bir adamnın' o'z atın qamshılap atırg'anin ko'rip, attı qutqarıwg'a juwırdi ha'm attı moynınan qushaqlap onı qutqarıwg'a ha'reket etti. Sonnan keyin Nitzshe hesh qanday miynetler do'retpedi, sonday-aq, ol o'zine qarawg'a imkaniyati bolmadi. Bul awırıw sifilis, yamasa miy isiniwinen payda bolg'an boliwi mu'mkin degen pikirler bar.

Shayırdın' o'zinshe pikirler uqıbı sonda, ol lirikalıq personajdın' hesh bir na'rse ko're almaytug'ın erkin dunyasın ko'rkem sa'wlelendiredi.

Sın'sıw qız uzatılıp ketiw aldında qız ta'repinen aytılg'an. Ma'selen ha'wjar qosıg'ı uzatılıwshı qızdın' dosları, qurdasları menen yaki ko'pshilik bolıp xor menen aytılsa, sın'sıw uzatılıwshı qızdın' jeke o'zi ta'repinen atqarıladı. Qızlar uzatılıp ketip baratırg'anda o'z tuwılıp o'sken u'yi, ata-anası, tuwg'an-tuwısqanları, awıl-eli menen xoshlasıp sın'sıp qosıq aytqan. Mısalı:

Qoyqırılg'an qala bunnan 2,5 mın' jılg'a shamalas waqıt burın salıng'an ja'ha'n ma'deniyatında ko'rnekli esteliklerdin' biri esaplanadı. To'rtku'l qalasınan 22 km. arqa-shıg'ısta jaylasqan bul biybaha g'a'ziyne a'yyemgi grek ha'm rim ma'deniyatının' du'rdanaları menen bir qatarda turadı.

Onın' atı qaraqalpaq, qazaq, nog'ay, tatar ha'm bashqurt ma'deniyatının' tariyxında da ushıraydı. Biraq barlıq dereklerde de: "Soppaslı Sıpıra jıraw qaraqalpaq jırawlar mektebinin' tiykarın salıwshı dep atap ko'rsetedi".

Bir kletkalı haywanlar - A'piwayılar XVII a'sirdin' ekinshi yarımında, a'sirese mikroskop payda bolg'annan keyin belgili bola baslaydı. 1845-jılı en' birinshi ret Zibold ha'm Këlliker a'piwayılardın' bir kletkalı organizmler ekenligi tuwralı tusinik islep shıg'adı. XIX a'sirdin' aqırınan baslap adam ha'm haywanlarda awır keselliklerdi payda etetug'ın parazit bir kletkalılardın' dene du'zilisi ha'm olardın' rawajlanıw tsikli haqqındag'ı izertlewler jurgizile baslaydı.

A'lisher Nawayı Xiratqa qaytıp kelgennen keyin sol waqıtları patsha bolıp turg'an o'zinin dostı Xusayn Bayqaranın' birinshi wa'ziri bolıp tayınlanadı. Ol wa'zir bolıp turg'an wag'ında a'tirapına ko'p g'ana alım ha'm dilwarlardı jıynap, Xorasannın' abadanlıg'ı ushın xızmet etken. Elde a'dalat ha'm ta'rtip ornatıwg'a belsene qatnasqan. Biraq o'zleri Temuriy a'wladlarınan esaplansa da bilimsiz ha'm parasatsız bolg'an ayırım saray a'meldarlarına Nawayının' bul ha'reketi unamaydı. A'sirese wa'zirlik orıng'a talasqan Majitdin bug'an jamanlıq isleydi. Solay etip Nawayı saraydan shetletilip, Astrabad qalasına ha'kim etip jiberiledi. Biraq bul sheshim negizinen alg'anda su'rgin menen barabar edi. Nawayı Astrabadta u'sh jılg'a shamalas bolg'an. Biraq den-sawlıg'ınan ayırılıp Xiratqa qaytıp kelgen. Keyingi o'mirinin' ha'mmesinde ko'rkem shıg'armalar jazıwg'a bag'ıshlag'an. Solay etip Nawayı 1501-jılı 3 yanvarda alpıs jasında qaytıs boladı.
Qaraqalpaq a'debiyatının', a'sirese, poeziyanın' jetilisiwi ha'm ko'rkemlik jaqtan ba'lentlikke ko'teriliwinde onın' talantlı wa'kili İbrayım Yusupovtın' og'ada u'lken ornı bar. İbrayım Yusupov qaraqalpaq a'debiyatına Ullı Watandarlıq urıstan son'g'ı jılları keldi. Shayırdın' ayrıqsha pafosqa tolı ken' lapızlı lirikası, oyshıl, obrazlı, filosofiyalıq shıg'armaları, ulıwma poeziyası, epikalıq shıg'armaları oqıwshılar ja'miyetshiligi ta'repine jaqsı bahalandı. Onın' shıg'armaları orıs, o'zbek, qazaq, ha'm t.b. tillerge awdarılg'an.

Jazıwshının' "Xalqabad" romanı da'slep "A'miwda'rya" jurnalında, keyin qayta islenip kitap halında baspadan shıqtı. Roman "Shar buzıw" (1978), "Mashaqatlı asırımlar" (1981), "O'rdek qırg'ınnan son'" ha'm "Atlan shap" (1989) dep atalg'an to'rt kitaptan ibarat. Kitapta XX a'sirdin' 50-jıllarına deyingi waqıyalar su'wretlendi.

Аyritash, Тaw – Аlay qirqа tawinin' bir tarmag'i. Uzinlig'i 20 кm, ortasha biyikligi 3600 m. En' biyik jeri 4200 m. Qublaga qaray biyiklesip, qirli jarga aylanadi; qaptalari tik; Тоg'ay (2400–2800 M), landshaft alaplari ko'p.

ulıwma insanıylıq printsipler ha'm Evropada Qa'wipsizlik ha'm Birge islesiw Sho'lkeminin' normalarınan kelip shıg'ıwshı adamnın' tiykarg'ı huqıq ha'm erkinliklerin ta'miyinlew;

PTA turı ha'zirgi waqıta en' ku'shli o'zlik sho'lkem bolıp o'z ishine mın'nan aslam tennisshilerdi biriktirip ha'm tennis oyının bunnan bılayda rawajlandırında du'nya ju'zinde en' a'hmiyetli orındı iyeleydi.

Francisco José de Goya y Lucientes (30 mart, 1746 – 16 aprel, 1828) İspaniyalıq su'wretshi, romantizm da'wirinin' jarqın wa'killerinin' biri bolg'an. Ol sol waqıttag'ı İspaniya koroli shan'arag'ının' su'wretshisi bolg'an. Onın' en' ataqlı jumısları İspaniya koroli Charles IV ha'm onın' shan'arag'ı ha'm 1808-jıldın' 3-mayı esaplanadı.

Usı faktorlardın' barlıg'ı islep shıg'arıwg'a tikkeley ta'sir ko'rsetedi. Bul bolsa, ekonomikalıq o'siwdin' perspektivaların belgilewde islep shıg'arıw funktsiyalarınan ken' paydalanıw imkaniyatın beredi. Ekonomikalıq o'siwge ma'mlekettin' salıq sisteması da sezilerli da'rejede ta'sir etedi. Salıqqa tartıw stavkaların kemeytiw ha'm amortizatsiyag'a ajıratpalardın' o'simge qaray o'zgeriwi investitsiyalar ko'lemin ko'beytedi ha'm sol arqalı ekonomikalıq o'simdi xoshametleydi. Sotsiallıq ha'm ekologiyalıq mashqalalar ku'sheygen son'g'ı jıllarda derlik barlıq ma'mleketlerde ekonomikalıq o'siwge en' aldı menen' xalıqtın' abadanshshıg'ın ta'miyinlewdin' sha'rti sıpatında qaralmaqta.

Milliy Federatsiyalarının' 12 el wa'killeri - Avstralaziya (Jan'a Zelandiya ha'm Avstraliyalarının' birlesken federatsiyası), Avstriya, Belgiya, Rossiya, Shvetsiya, Shveytsariya, Frantsiya ha'm Qubla Afrikalılar taza sho'lkemnin' tiykarın salıwshı hu'jjetlerge qol qoyıstı.

Benin (Fransuzsha: Benin) — Batıs Afrikada jaylasqan ma'mleket. Paytaxtı - Porto Novo. Xalqının' sanı shama menen 8 791 832 milliong'a shamalas.

Ulsan — Qubla Koreyanın' qubla shıg'ısında yapon tenizi' jag'asında jaylasqan qala. Xalqı sanı : 1,295,895 mln. "Ulsan Hyundai" atlı futbol klubı bar. Pusan qalasınan 70 km uzaqlıqta jaylasqan. Klimatı mussonlı jillina 1125 mm jawın tusedi.
Avtordın' aytıwınsha jaqsı so'z ta'rbiyanın' tiykarg'ı quralı. So'zdin' ma'nisli qollanıwı adam xarakterinde tiykarg'ı jolg'a salıp jiberedi. Bunnan tısqarı ol: "Adam balası o'mirinshe ta'rbiyalanıp barıwı kerek. Jaman adam joq, jaman ta'rbiyalanıw bar" - degen sheshimge keledi.

Rim Imperiasi ekige bo'linip ketkennen keyin Ierusalim Vizantiya Imperiasina tiyisli boldi. Keyinirek olardan Musulmanlar basip aldi. Musilmanlar Muhammad Payg'ambar Ierusalimde beyishke barg'an dep isendi.

Xalıq uzaq da'wirler dawamında folklordın' ku'shi menen o'z a'wladın u'lken adamgershilikke, doslıqqa, sabırlıqqa, miynet su'ygishlikke h.t.b. adamzattın' en' jaqsı qa'siyetlerine ta'rbiyalang'an.

Ayapbergen shayır XIX a'sirdin' aqırı XX a'sirdin' basındag'ı siyasiy-ja'miyetlik, sotsiallıq, ma'deniy rawajlanıw belgilerin o'z do'retiwshiligine sin'irgen adam. Onın' shıg'armalarının' bir qatar sıpatlı usı belgilerin usı ma'deniyattın' da'stu'ri belgileytug'ın edi desek qa'telespeymiz. Sonın' ushın da onın' do'retpelerinde de ta'rip mazmundag'ı qosıqlar ko'p boldı. Ma'selen: Shayırdın' o'zi de "Qaraqalpaqtadı" degen qosıg'ın ta'rip qosıg'ı dep atag'anlıg'ı ma'lim.

Du'nyanin' u'shten bir ma'mleketlerinde o'lim jazasi ruxsat etiledi. Qitay, Yaponiya ha'm Iran o'lim jazasin qollanatug'in ma'mleketler qatarina kiredi. Kanada, Avstralia, Meksika ha'm Evropa Awqamina kiriwshi ha'mme ma'mleketler o'lim jazasin toqtatqan ma'mleketler qatarina kiredi.

Bakteriyalar ju'da' kishkene organizmler. Olar sonday kishkene bolg'anlıg'ınan olardı tek g'ana mikroskop arqalı ko'riwge boladı. Bakteriya tek bir kletkadan ibarat. Bunday organizmler bir kletkalılar dep ataladı. Bakteriya Jerde jasawshı en' eski tiri organizm esaplanadı.

Xızmet ko'rsetiw maydanındag'ı banktin' sanaatlıq ka'rxanalardan o'zgesheligi onın' nesiye beriwinen bayqaladı. Onın negizgi o'nimi «nesiye» bolg'anlıqdan, bankti — «nesiyelik mekeme» dep atag'an.

Totı qus solayınsha otız bes aqsham dawamında hayalg'a hikaya aytıp beredi. Ja'ne bunın' bir xarakterli jeri barlıq hikayatlar hayallardın, g'arlıg'ına qarsı qaratılg'an boladı. Sonın ushında Hajat totı qustan otız bes hikayattı esitkennen keyin ta'wbege kelip, qaytadan ta'rbiyalanadı. Totı qus en' aqırında ruxsat bergen jag'dayda da o'z pikirinen qaytadı.

Okean kontinentler arasındag'ı u'lken duzlı suw maydanı esaplanadı. Okeanlar ju'da' u'lken ha'm olar kishirek ten'izlerdi birlestiredi. Okeandı bir pu'tin dene sıpatında qarasaqta boladı, sebebi barlıq okeanlar bir-biri menen baylanısqan.
Xabarovsk (1893 jılg'a shekem Xabarovka) — Rossiya Federatsiyasındag'ı qala. (1880 j.dan), Xabarovsk u'lkesi orayı, Amur da'ryasının' on' jag'asındag'ı port. Uzaq shıg'ıstın' a'hmiyetli transport jolları tu'yini. Temir jol stansiyası. Aeroport bar. Xalqı sanı 583,1 mın' adam (2002). qala 1858 jıldan Xabarovka a'skeriy postı tiykarında payda bolg'an, 1880 jıldan Primorye wa'layatının' administrativ orayı. 1884 jıldan Priamurye general-gubernatorlıg'ı orayı. 1893 jıldan worıs sayaxatshısı Ye.P.Xabarov sharapına X. dep atalg'an. 1902 jılda Xabarovskda "Arsenal" a'skeriy zavodı qurılg'an. 1904 jıldan Amur a'skeriy flotının' bazası. 20-a. baslarında X. Uzoq shıg'ıstın' iri sawda orayına aylandı. 1926—38 jıllarda Uzaq shıg'ıs u'lkesı orayı. Mashinasazlıq ha'm metallsazlıq (stanoksazlıq, kemasazlıq ha'm keme on'law, kabel ha'm b. zavodlar), neftdi qayta islew, jenil, azıq-awqat sanaatı ka'rxanaları bar; qurılıs materialları islep shıg'arıladı, ximiyafarmatsevtika zavodı xizmet ko'rsetedi. 8 joqarı oqıw jurtı, 7 u'n-t institut, 3 teatr, u'lketanıw, a'debiyat, muzeyler, teleoray bar. qala a'tirapinda 3 sanatoriya, dem alıw orayı bar.

Aviatsiya (frans. aviation, latin. avis — qus) — hawadan awır ushıw apparatlarında jer atrapindag'ı hawa boslıg'ı (atmosfera)da parwaz qiliw menen baylanisli ka'sip. Aviatsiyada samolyotlar, vertolyotlar, planerlardan paydalaniladi. Usi apparatlardan pa'rwaz etiw (ushiw) ushin paydalanatug'in mekeme (xizmet) ha'm aviatsiya dep ataladi. Aviatsiya Puqara ha'm a'skeriy Aviatsiyag'a bo‘linedi.

1907-jili Lenin ja'ne Evropa boylap sayaxatta boldi ha'm ko'plep sotsialistlik mitinglerge qatnasti. Birinshi Du'nya Ju'zlik Uris waqtinda ol London, Parij ha'm Jeneva qalalarinda jasadi. Uris baslang'an waqitta Ekinshi Internatsional dep atalg'an miting Bolshevikler qatnasinda bolip o'tedi. Bul miting ko'plep toparlar uristi qollap quwatlaw kerek pe yamasa joq pa degen soraw u'stinde ko'p tartisqanlig'i sebepli toqtatiladi. Lenin ha'm Bolshevikler usi toparlardin' ishindegi bir neshe urisqa qarsi shiqqan toparlari ishinde edi.

Usı tiykarda "Totınama"nın' ayırım nusqaları qaraqalpaqlar arasına da tarqalg'an. Onın' ayırımları u'zik-julıq halında, ma'selen besinshi, altınshı, jigirma birinshi, jigirma jetinshi, otız to'rtinshi aqshamda aytılg'an hikayatlar ertek tu'rinde qaraqalpaq xalıq erteklerine kirgen. "Totınama" shınında da Ku'nshıg'ıs an'ızlarınan ibarat. Bunın' baslı qaharmanı adam emes, al totı qus. Sog'an qarag'anda bul kitaptı hindlerdin', Qaliyla ha'm Dimna kitabının' dawamı dep atasa da boladı. "Qaliyla ha'm Dimna"nın' baslı qaharmanı haywanatlar bolg'anı sıyaqlı bunın' en' baslı qaharmanı Totı qustan ibarat.
Ulli Britanya ekonomikasinin` kushi ma`mleketten ma`mleketke regionnan regiong`a turlenedi. Arqa Ten`iz neft ha`m gaz (ra`smiy turde qosimsh-rayon etip qosilg`an) ta`sirin esaplamag`anda, Anglya en` joqari Jalpi Qosilg`an Baha (JQB) g`a iye, neft ha`m gaz ulesi belgilengennen keyin, Shotlandiya 2009-jili bahalang`anda jan basina shama menen £24000 tuwri keliwshi joqarilaw ko`rsetkishke iye bolsada, ol jaqin arqada. Shotlandiya aqirg`i 12 ay ishinde xalq sanini 1.4% ke tusip o`siwi en` joqari tempine iye doldi. Ol xalq saninin` o`siw tempi 1.9% ke tusip ketken Anglyanin` en` na`tiyjeli bolg`an Arqa Baris regionin artta qaldirdi. Ulli Britanya quramindag`i 4 ma`mleket ushin 2009-jilg`i jan basina tuwri keletug`un JQB (neft ha`m azden tsqari) to`mendegishe:

kliringlik operatsiyalar: to'lemlerdi jıynaw, tekseriw ja'ne raslaw, sonday-aq olar boyınsha o'z-ara esapqa alıw operatsiyaların ju'rgiziw ja'ne kliringke qatısıwshılardın' * taza pozitsiyasın anıqlaw;

6) to'lem mu'ddeti: ku'ni, ayı, jılı (veksel mu'ddeti) boladı. Onı ko'rsetiwdin' ko'plegen usılları bar: belgili ku'nge, du'zilgennen sonshelli waqıtta, usınılg'annan sonshelli waqıtta. Ko'binese vekselde ayqın kalendarlı sa'ne ko'rsetiledi. "Maydın' basında", "iyunnin' ortasında", "oktyabrdin' aqırında" tu'rinde sa'neni belgilewge boladı, bul tiyislisinshe aydın' birinshi, on besinshi ha'm son'g'ı ku'nin an'latadı. Berilgen ku'nnen esaplang'an mu'ddetli veksel "bir aydan keyin", "altı aydan keyin" ha'm t.b. jazıw formasına iye. Bul vekseldi shıg'arg'an sa'nenin' baslang'ısh punkti bolıp xızmet etetug'ının an'latadı. To'lem mu'ddeti aydın' ko'rsetilgen ku'nnen keyingi ku'ni keledi. Eger sol ayda tiyisli ku'n bolmasa, to'lem mu'ddeti sol aydın' son'g'ı ku'ni keledi. Eger to'lem mu'ddeti dem alıs ku'nine tuwrı kelse, onda onnan keyingi jumıs ku'ni to'lem to'lenedi. Aydın' son'g'ı ku'ni basqasha boladı, bul jag'dayda ga'p bunnan aldın'g'ı jumıs ku'ni haqqında baradı. Eger veksel "talap etiw ku'ni" mu'ddeti menen du'zilgen bolsa ha'm hesh qanday basqa mu'ddet ko'rsetilmese, onda ol du'zilgen ku'nnen baslap jıl dawamında to'lewge talap etilgen bolıwı tiyis. Veksel iyeleri onı tapsırg'anda onı to'lew mu'ddetin qısqartıw ta'repine o'zgertiwi mu'mkin. Veksel shıg'arıwshı sonday – aq sonday ku'ndi ko'rsetiwi mu'mkin, onnan burın veksel to'lewge talap etiliwi mu'mkin emes;

Banktin' payda bolıwı tuwralı qarastırg'anlar onın ma'nin ashıwg'a jaqınlaydı, biraq da banktin' tolıq Ma'ni elede bolsa jumbaq bolıp qala bermek. Banklik mekemelerdin' xızmeti san ha'r tu'rli. Ha'zirgi ja'miyette bankler ha'r tu'rli operatsiyalar menen aynalısadı; Bankler arqalı xalıq sharwashılıg'ın qarjı ajıratıw, bahalı qag'azlardı satıp alıw-satıw, gey jag'daylarda da'ldallıq kelisimler men mu'lkti basqarıwg'a baylanıslı xızmetler ju'zege asırıladı.

Ko'pshilikte neft suwg'a sin'еdi. 1 tonna neft suw u'stinde 12 km plyonka payda etiwge boladı. Neft suwda erimeydi, biraq benzol, xloroformda tez eriydi.
İ.Yusupov qaraqalpaq a'debiyatın o'zinin' ko'p g'ana awdarmaları menen bayıtqan shayır. Pushkin, Lermontov, Gete, Shekspir, Mayakovskiy h.t.b. shayırlardın' ayırım shıg'armaları menen qaraqalpaq oqıwshıların tanıstırıwda u'lken xızmeti bar.

Du'nyada adam tuwıladı, o'nedi , o'sedi, o'ledi, topıraqqa aylanadı. Jerde biz basıp ju'rgen topıraqta patshanın' bası, shopannın' barmag'ı aralasıp jatpag'anına kim kepil boladı. Ha'tte "ma'y quyılg'an mına gu'zede bir waqıtları sulıw qız bolg'an shıg'ar"-degen pikirge keledi.

Маydani — 31,950 km². Wa'layatin' en' iri qalasi — Barselonа. Ma'mleketlik tilleri: katalon tili, ispan tili ha'mde аrаn tili. Kataloniyanin' xalqi sani - 7 508 106 аdamdi (2015) quraydi.

Oy-pikir tiri janlardın' qa'tesiz ha'reket etiwi ushın miyden jiberiletug'ın xabar. Oylar sheshim qabıl etiwde ja'rdem beredi. Haywanlar tiykarınan instinkt penen jasaydı, al adamlar bolsa oylar ja'rdeminde oylanadı ha'm kerekli bolg'an zatlardı oylap tabadı. Oy-pikir ha'm idealarsız du'nya rawajlanbag'an bolar edi.

Mozarttin' operalari onin' zor miynetleri esaplanadi. Ol adamlardin' xarakterlerin jaqsi tu'sindi ha'm olardi operalarda aship beretug'in muzikalar do'retti. A'sirese u'sh operasinda: "Don Jiovanni", "Le Nozze di Figaro" (Figaronin' u'yleniwi) ja'm "Cosi fan tutte" operalarinin' ha'r qaysisinda bir neshe xarakterler jag'daydi o'z ko'z qarasinan aytip turg'anlig'in ko'riwge boladi.

Publitsistika da'wir menen ten' qa'dem taslap, turmıs mashqalaları haqqında pikirleydi. Jetiskenliklerdi en jaydırıw ha'm kemshiliklerdi saplastırıw jolların, bul ma'seleler ruwhıy turmıstın' basqa tarawlarında ken' tarqalmay atırıp-aq, juwaplar izleydi. A'debiyat, ko'rkem o'ner, arxitektura ha'm tag'ı basqa tarawlarda keleshekte u'lken polotnolardın' do'retiliwi ushın bay materiallardı toplap beredi.

1950 jili To'lepbergen Qayipbergenov Qaraqalpaq Ma'mleketlik Pedagogikaliq Institutinin' "Rus tili ham a'debiyati" fakultetine kelip tu'sti.

Banklik xızmet — bul banklik operatsiyalardı ju'zege asırıw menen baylanıslı xızmetti bildiredi. Atalg'an nızamnın' 30-babına sa'ykes banklik operatsiyalarg'a bular jatadı:

Yusup Has Ha'jib Balasag'uni "Qutadg'u biliktı" hijri esabı menen 462-jılı, jan'a jıl esabı boyınsha 1070-jılları jazıp pitkergen. Bul haqqında avtordın' o'zi de "on segiz ayda jazıp pitkerdim" degen pikirdi aytqan. Bunnan tısqarı onın': "Jasta eliwge kelip qaldı. Bir waqıtları qara g'arg'a edik. Endi aqıl da a'bden tolısıp, shash ta ag'arın'qırap, aq quwg'a aylanıp baratırmız" degen so'zlerine qarag'anda, bul da'standı ol eliw jaslar shamasında jazıwg'a kirisken. Usınday mag'lıwmatlarg'a tiykarlanıp "Qutadg'u bilik"tin' 1070-jılları jazılıp pitkerilgenligin esapqa alg'anda, onın' avtorı bolg'an Yusup Balasag'unidin' 1015-jılları tuwılg'anlıg'ın tastıyıqlawg'a boladı.

Ol sonday-aq Xristian dininin' pikirlerin kritikaladı. Onın' iseniwinshe, Xristian dininin' tiykarg'ı pikiri bolg'an a'zzi adamdı ko'rgende sol adamg'a ashiniw paydasiz. Onın' pikirinshe, a'zzi adamlar basqa adamlardın' jaqsı ko'riwine o'zlerin qorg'aw ushın tayanadı dep esapladı. Nitzshe adamlar onnan u'stin boliwi kerek dep isendi.
John Lennon 1980-jılı 8-dekabrde o'ltirilgen, biraq Beatlesdin' qalg'an u'sh ag'zası 1990-jılı taza eki albom jaratıw ushın birlesken. Olar John Lennonnın' eki qosıg'ının' tiykarınan paydalang'an ha'm o'zlerinin' bo'limin qosqan, solay etip qosıqta barlıq to'rt ag'zanın' dawısları payda bolg'an. Qosıqlar "Free As A Bird" (Qustay erkin) ha'm "Real Love" (Shın muhabbat) dep atalg'an. 1996-jılı prodyuser George Martin sıyaqlı Paul McCartneyge 1 jıldan son' rıtsar atag'ı berilgen. George Harrison 2001-jılı 29-noyabrde saratan keseliginen qaytıs bolg'an.

Kaspiy ten'izi Evropa menen Aziyanın' shegaralasqan jerınde jaylasqan. arqasında Rossiya Qazaqstan qublasında iran ha'm A'zerbayjan batısında Tu'rkmenistan menen qorshalg'an.

Xalıq aralıq tennis federatsiası (XTF) - Ha'zirgi ku'ndegi 190 nan aslam ellerdin' milliy federatsiyaların biriktiriwshi du'nya ju'zlik tennistin' baslı sho'lkemi.

Ayapbergen shayırdın' qıssaxan sıpatındag'ı repertuarında xalıq qosıqlarının' a'jayıp u'lgileri, al da'stanlardan bolsa, parsı, tu'rk, arab tillerinen qaraqalpaqshag'a awdarılg'an da'stanlar orın alg'anlıg'ı belgili.

Meditsinada jumıs islewshilerdin' ko'pshiligi doktor yamasa xirurglar dep ataladı. Jumısında doktorlarg'a xamshiralar ha'm basqa da den sawlıqtı saqlaw xızmetkerleri ja'rdem beredi.

Eger Roma İtaliyanın' paytaxtı bolsa, Milan en' u'lken italyan regionu bolg'an Lombardiyanın' paytaxtıdır. Milan İtaliyanın' u'lkenligi boyınsha ekinshi qalası ha'm u'lkenin' siyasiy-ekonomikalıq orayı. qala ten'iz qa'dinen 100 metr ba'lentlikde jaylasqan. nemisshe "Mayland" atalg'an Milan so'zinin' mag'ınası latın tilinen awdarg'anda "ken'likte jarıspa" degen mag'ananı an'latadı. Milan eramızdan aldıng'ı 6-5-shı a'sirlerde gallar (francuzlar) ta'repinen salınıp. Uzun tariyxı boyunsha pu'tin Evropa basqınshıları Milandı basıp alıwg'a ha'reket qılg'an. Milan bir neshe da'wir, u'lken Rim İmperiyasının' paytaxtı bolıp. 1157-shi jılda Milan g'a'rezsiz bolsa da, bu, ko'p waqıtg'a sozılmadı. 1277-shi jıldan 1500-jılg'a shekem Milandı Viskont ha'm Sforts su'lalası basıp alg'an. Ha'mde bul da'wirlerde de qalada bir neshe ta'riyxiy estelikler qurılg'an.

Shirak (Armenshe: Շիրակ), Armeniyanın' Arqa-batısında jaylasqan ha'm Tu'rkiya ha'm Gruziya' menen shegaralas, Xalqi sani 283.000 adamdi quraydi. Wa'layatin' Orayi Gyumri qalasi.

Neftdin' quramı: uglerod - 80-87%, vodorod - 10-14%, kislorod – 3%, ku'kirt – 5%, azot – 2%. Suwmala ha'm Asfalt o'nimleri ko'birek joqarı molekulyar du'zilisge qosılmalar da kerek. Neft sonday ju'zlershe qosılmalardan turadı. Neft jang'anda 37-49 MDj/g Jıllılıq ayrılıp shıg'adı. Neft quramına kirgen ku'kirt ha'm onın' qosılmaları zıyanlı, olar metallarda korroziya keltirip shıg'aradı.

Bul onin' klinikada ruwhiy awiriwlardi dawalaw ushin ayirim usillardi abzal ko'riwine alip keldi. Ol adamnin' minez-qulqi onin' balalig'indag'i ta'sirlerinen rawajlanadi dep esapladi.
20 a'sirdin' basında bank isi men sanaattın' toplanıwı ja'ne monopoliyalanıwı Banklerdin' rolın a'dewir o'zgertip, Bank belgili bir salag'a ya ka'rxanag'a sistemalı tu'rde kredit beriwge ko'she basladı. Olar, ko'bine, uzaq mezgilli qarız beriwge (8 — 10 jılg'a deyin) umtıldı. Sanaat, transport, sawda ja'ne basqa da aktsion. ja'miyetlerdin' qunlı qag'azların (aktsiyalar, obligatsiyalar) bazarg'a shıg'arıw ja'ne ornalastırıw na'tiyjesinde Bank sanaat penen jaqınnan jaqınlasıp, ka'rxanalardın' qunlı qag'azlarının' baqlaw paketin o'z qolına toplandırdı. Usının' na'tiyjesinde 20 a'sirdin' birinshi ret shereginde Ullı Britaniya men Germaniyada iri-iri Bankler ajıratılıp shıqtı. Bank jumısı barg'an sayın rawajlanıp, endi olar jay da'ldallıq rolınan asıp, barlıq iri sawdagerler men usaq xojayınlardın' pu'tkil aqsha kapitalın jıynap, belgili bir eldegi o'ndiris qural-u'skeneleri men shiyki zat ko'zlerinin' ko'bin biylep otıratug'ın monopoliyalıq strukturag'a aynaldı.

Arshalı rayonı — Aqmola wa'layatının' arqa-batısında jaylasqan aymaq. Jer maydanı 31,000 km2. Xalqı 27,103 ortasha tig'izligi 1 km2-ga 0,3 adam tuwrı keledi (2012). Rayon Orayı — Alg'a qalası.

Shaniyaz baqsı — (1907-1990). Shaniyaz Yerniyazov ta Qaraqalpaq xalqının' yen' su'yikli baqsılarının' biri. Wol 1927-jıldan baslap baqsıshılıq wo'neri menen tanıla basladı. ataqlı Tilewmurat baqsının' sha'kirti. Shaniyaz baqsı qaraqalpaqtın' 62 namasın atqarıp bilgen. A'sirese, "G'a'rip-ashıq" da'stanının' Qazı Ma'wlik variatın sheber atqarg'an. 1937-jılı To'rtku'lde wo'tkerilgen baqsılardın' Shaniyaz Yerniyazov birinshi orındı iyelegen. Wonın' atqarg'an namaları ha'zir de jas baqsılar ta'repinen sheberlik penen atqarılmaqta. 1992-jılı 13-avgust ku'ni Qarao'zek rayonında Shaniyaz baqsı Yerniyazov ulının' atına Respublikalıq baqsılar ko'rik tan'lawı wo'tkerilip, jarıs juwmag'ında, No'kisli baqsı Turg'anbay Qurbanov birinshi orındı jen'ip, Qaraqalpaqtın' ala moynaq duwtarı menen sıylıqlandı. Turg'anbay Qurbanovqa "Qaraqalpaqstang'a xizmet ko'rsetken baqsı" hu'rmetli atag'ı berildi. Qarao'zek rayonında Shaniyaz baqsının' atına ko'she qoyıldı. Wonın' wo'lmes namaları xalıqqa xızmet yetiwin dawam yetpekte.

Olar 13 albom ha'm ko'plegen filmler jaratqan. Olardın' albomların ha'm qosıqların (single) esaplag'anda bir milliardtan ko'birek kopiyaları satılg'an. Ja'nede olar Apple Records dep atalg'an qosıq jazıw studiyasın iske tu'sirgen. Olar eki film jaratqan, A Hard Day's Night (Qıyın ku'nnin' tu'ni) ha'm Help! (Ja'rdem berin!). Keyinirek olar Magical Mystery Tour (Sıyqırlı Sırlı Sayahat) arnawlı teleko'rsetiwin sho'lkemlestirgen. Yellow Submarine (Sarı suw astı kemesi) atlı multfilm olardın' muzıkasına tiykarlang'an edi. Let it be filmi olardın' jan'a albomı u'stinde jumısın ko'rsetken.

Xojalıq operatsiyaların a'melge asırıwda bul esap ja'rdeminde rejelestirilgen ko'rsetkishler haqıyqatında erisilgen ko'rsetkishler menen ha'm san ha'm sapa jag'ınan salıstıradı ha'm alıng'an mag'lıwmatlardan ka'rxana yamasa bo'limler ha'reketin basqarıwda paydalanıladı.
Anton Pavlovich Chexov (russha: Антон Павлович Чехов; 29 yanvar, 1860 – 15 iyul, 1904) shıpaker qa'niygeligine iye orıs jazıwshısı ha'm dramaturgi bolg'an. Ol qısqa gu'rrin'ler jazıwshısı retinde du'nya a'debiyatında u'lken abroyg'a iye. Do'retiwshiligi da'wirinde Chexov dramaturg retinde ko'plegen pesa jazg'an, solardın' to'rtewi klassikalıq da'rejege ko'terilgen. Ol o'zinin' a'debiy karerası dawamındada shıpakerlikti toqtatpag'an ha'mde bir waqıtları mınanday degen: "Meditsina bul menin' nızamlı zayıbım, al a'debiyat oynasım. Birewinen zerikkenimde ekinshisine barıp tu'neymen". Onın' ataqlı pesaları: Shag'ala, Vanya ag'a, U'sh apalı-sin'liler ha'm Shiye bag'ı.

XIX a'sirdin' aqırında N.Da'wqaraevtın' ko'rsetiwinen, Xorezm xalıq poeziyasının' ta'sirinde qaraqalpaqlar arasında muxabbatqa arnalg'an ba'ytler ken' taraldı. Sonın' menen birge xalıq arasında ashıq temasında arnalg'an jan'a ba'ytler do'redi:

Ekonomikalıq o'siwdin' sotsiallıq bag'dardag'ı da'rejesi ku'sheygen sayın ekonomikalıq teoriya ha'm a'meliyatta "xalıqtın' abadanshılıg'ı" tu'sinigi ja'miyettin' sotsiallıq-ekonomikalıq rawajlanıwının' en' a'xmiyetli o'lshemi sıpatında tag'ı da aydınıraq ko'zge tu'spekte. Egerde burınları ol materiallıq ta'miyinlengenliktin' mug'dar ko'rsetkishlerin sa'wlelendirgen bolsa ha'zirgi waqıtta birinshi orıng'a ortasha o'mir ko'riw, o'lim da'rejesi, sonın' ishinde balalar o'limi, jumıssızlıq da'rejesi, da'ramatlardın' ten'sizligi, bilim da'rejesi, qorshag'an ortalıqgın' pataslanıwı ha'm basqa sol sıyaqlı ko'rsetkishler qoyılmaqta. Demek, ha'zirgi waqıtta ekonomikalıq o'siw jeke adamnın' rawajlanıwı ushın sharayat jaratıp beriwi tiyis.

Anglyadagi en` joqari jan basina tuwra keletug`un JQB Londong`a tiyisli. Endigi keste Anglyanin` 9 statistikaliq regionlarindag`i (2009) jan basina turi keliwshi JQB ni ko`rsetedi

Adolf Hitler yamasa Gitler (aytılıwı: Adolf Xitler) (20-Aprel 1889 - 30-Aprel 1945) Ekinshi Du'nya Ju'zlik Urısta Germaniya basshisi bolg'an. Gitler sonday-aq NSDAPtin' (ko'binese Nazist Partiyasi dep ataladi) basshisi boldi. Bul partiya demokratiya joli menen saylang'an. Ol 1933-jili Germaniya Kantsleri boldi. Bul Germaniya Konstitutsiyasina qarsi emes edi. Ol 1934 diktatorg'a (toliq basqariwshi) aylandi. Ol o'zin Germaniya Imperiasinin' Fuhreri (basshi, jetekshi) dep atadi. Ol 1945-jilg'a shekem Germaniyani basqardi.
M.Da'ribaev a'debiyat maydanına poeziyalıq shıg'armaları menen keldi. Shayırdın' turmıstan alg'an jeke lirikalıq sezimin beriwshi "Qızıl a'sker", "Paxta ek", "Kolxozshılar iske shıq", "Hosh bol, joldas Xojamet" da'slepki qosıqları ele tıyanaqlı ha'm ko'rkem formalarda tolıq qa'liplespese de qaraqalpaq a'debiyatına ja'ne bir shayırdın' kelgenligin da'lilledi. M.Da'ribaevtın' do'retiwshiligindegi baslı tema – xalqımızdın' turmısında, sanasında, sonday-aq ta'biyatındag'ı o'zgerisleri menen janalıqları boldı. Sonın' biri – miynet teması. Miynet qaraqalpaq xalqının' o'mirdi jan'adan qurıwdag'ı ha'm gu'llendiriwdegi tiykarg'ı quralı sıpatında jırlandı. M.Da'ribaevtın' lirikalıq qaharmanının' o'mir mazmunı, ar-namısı, adamgershiligi retinde miynettin' qabıllanıwı sol da'wir talabınan kelip shıqtı. Shayırdın' "Ayımjamal" poeması onın' liro-epikalıq janrdag'ı da'slepki adımı boldı. Poema tolıq tu'rinde 1937 jılı "Qosıqlar" toplamında basıldı. "Ayımjamal" poemasında adam ha'm ja'miyet arasındag'ı qarım-qatnas ma'selesi mashqala etip qoyıldı. Usı mashqalanın' negizinde jan'a adam psixologiyasın, minez-qulqın ashıp ko'rsetedi. Shıg'armanın' qaharmanı Ayımjamal A'wezmuratqa qalın' malsız o'z ıqtıyarı menen qosıladı. Jan'a tu'sinikte, isenim ha'm biri-birin sıylaw printsipinde qurılgan shan'araq shadlı turmısta jasaydı. Bir ku'ni Ayımjamal kolxoz malın talan-taraj etip ju'rgen dushpan bar ekenligin sezedi. Ol kolxoz ag'zası Qalnazar ekenligin da'lillep, a'shkara etedi. Kolxozdan quwılg'an Qalnazar bay kek tutıp, Ayımjamalg'a pıshaq uradı. A'wezmurat Qalnazar baydı tutıp, hu'kimetke tapsıradı. Poema ayırım kemshiliklerine (kompoziyiyalıq pıtıran'qılıq) qaramastan sol waqıttag'ı qaraqalpaq poeziyasının' sapalı o'sip baratırg'anlıg'ın ko'rsetiwshi shıg'armalardın' biri boldı. Hayal-qızlardın' oyanıwı, jan'a du'zimnin' ha'r ta'repleme bekkemleniwine olardın' sanalı qatnası poema syujetinin' orayında turdı. Biraq usı temanı ashıwda shayır tariyxıy ko'zqarasta keledi. Tariyxıy bag'dar beredi. Onın' elesinde ba'rhama eki zamannın' su'wreti sa'wlelenedi. Eki o'mir qatar su'wretlenip, jan'a turmıstın' ayrıqshalıgı ko'rkem obrazlar, konfliktler, ta'biyat ko'rinisleri menen belgilenedi.

X.Axmetov – gu'resshen' jalınlı shayır. Onın' barlıq do'retiwshiliginin' bastan aqırına shekem gu'res ideyası su'wretlengen. Siyasiy lirika – shayırdın' tiykargı janrı boldı. Publitsistikalıq, agitatsiyalıq shaqırıq, qosıqlardın' tastıyıqlawshı xarakteri, jedelli ritm, oratorlıq intonatsiya, qısqa qatarı onın' shıgarmalarının baslı belgisi boldı.

Jakarta (indo. Jakarta, Shablon:Lang-jv) (Jayakarta) — İndoneziyanın' paytaxtı ha'm-de en' iri qalası. Yava atawının' arqa-batıs jag'asında Shilivung da'ryasının' Yava ten'izine quyar jerınde jaylasqan.

Onın' poeziyasının' en' sıpatlı ta'repi sonda, ol basqa saray jırawları sıyaqlı xannın' siyasatın maqtaw jolınan barmaydı. Xan bolıwına da qaramastan onın' kemshiliklerin ju'zine aytadı. Bul onın' haqıyqıy xalıqshıl jıraw bolg'anlıg'ınan derek beredi.
Gidromexanika - (gidrо... ha'm mexаnika) – mеxаnikanın' qısılmaytın suyıqlıqlаrın o'z-ara baylanısın ha'm ten' sаlmаqlılıg'ın o'lsheytug'ın ilim, mexanikanın' bir bo'limi. Gidromexanika gidrodinamika ha'm gidrostatika bolıp eki tu'rge bo'linedi.

Bаsında оl tаg'ı dа klubtın' to'mengi qurаmındа ju'rdі. Ko'p оyındı jaslar menen ko'rdi. Bіrаq sоl jıllı оl 16 gоl mеnen juwmaqladı. Аl kеlеr jıllı оl «Yuventus» tamashago'ylerinin' оyınshа komandаnın' shıraylı futbоlshısı dеgеn аtаqqа qоl jеtkіzеdі. Sоndаy-аq оl Shvеtsiyanın' «Аltın tоp» sıylıg'ın dа jеn'іp аlаdı. Tu'rinlіklerdin' qoyg'an lаqаp аtı bоyınshа «Sıg'аn» 70 oyında 23 gоl urg'an. Kеyіn sibаylаs-jеmqоrlıqqа jоl bеrdі dеgеn ayıp benen «Yuventustan» chempiomlıq аtаq аlınıp tаstаldı. Ja'ne klub еkіnshі diviziong'а tu'sіrіldі. Оndа оynаg'ısı kеlmеgеn ibragimovich 2006 Jıldı «Intеr» quramındа basladı. Тransferlik qunı – 24,8 million dоllаr.

Ha'zirgi da'wir operatsion sistemalarına Microsoft Windows, Mac OS, Linux, BSD and Solarislerdi mısal qılıp keltiriw mu'mkin. Desktop ha'm notebook kompyuterleri arasında Microsoft Windows jetekshi esaplanıp kelmekte, al serverlerge ko'binese Linux yamasa Unix-sıyaqlı sistemalar qoyıladı.

Al totı qus bolsa o'nin' uzaq hikayasın baslaydı. Hikaya tamam bolg'an waqtında tan' atıp ketedi de, Hajat ol ku'ni jigit penen ushırasa almay qaladı. Ekinshi ku'ni de tap usınday waqıya ju'z beredi. Hayal totı qustan ruxsat sorag'an wag'ında qızıq bir hikaya tayın boladı da, onın' sheshimi tan' atqansha dawam etedi.

Gazeta (ital. gazzetta — shaqa pul) — ku'ndelik waqıyalar tuwrısında materiallar, xabar qılınatug'ın (waqtlı) baspa shıg'arma. Onın' wazıypası jamiyetdin' jan'alıqg'a bolg'an zaru'rligin, intellektual talapların qandırıwdan ibarat. Gazeta tek ja'miyetlik-siyasıy, o'mir obyekti bolıp qalmay, Sol menen birge Gazeta — manawiy tovar ha'm esaplanadı. Gazeta sıyımlılıg'ı 2 betden 100 betke shekem ha'm onnan ko'p bolıwı mu'mkin.

1949-jili, Arab-Izrail' Urisinin' aqirinda, Ierusalim Izrail' ha'm Iordania ta'repinen bo'lip alindi. Izrail' qalanin' batis ta'repine iyelik etti. Iordania Eski Qalani o'zine qamtig'an shig'is ta'repine iyelik etti. Izrail' 1967-jili Alti Ku'nlik Urista qalani tolig'i menen basip aldi. Bu'gingi ku'nde Palestinalilar ha'm Izraillilar Ierusalimdi o'zlerinin' bas qalasi dep esaplaydi.

Adamlar arasında hayran qalarlıq og'ada tapqırlılıq, ustalıq penen aytılatug'ın teren' ma'nili ko'rkem so'zler bar. Olar qanday da bir adam o'mirindegi, onın' ta'g'dirindegi ma'selelerdin' sheshiliwinde ayrıqsha orın tutadı. En' u'lken da'lil, tiykar sıpatında xızmet atqaradı. Olardı qaraqalpaq xalqı sheshenlik so'zler dep ataydı. Olardın' en' u'lkenin sheshenlik so'zler, a'sirese Jiyrenshe sheshen atına baylanıslı so'zlerdi ko'rsetiw mu'mkin.

Son'g'ı jıllarda qashqınlar isi boyınsha Bas komissariat basqarması ta'jiriybesinde ayırım ishki qashqınlar kategoriyasına, o'z ma'mleketinin' qandayda bir bo'leginen o'z ıqtıyarına qarsı taslap ketip basqa bir bo'leginde jasap atırg'an shaxslarg'a qarsı qollanıw ko'zge taslanadı. Ayırım jag'daylarda olar ma'jbu'riy ko'shirilgenler dep ataladı.
O'nermentshilik ha'lsiz rawajlang'an. O'nermentshilik penen xojalıqtı asıraw da'rejesine jetpegen. O'nermenshi, diyxanshılıq, mal sharwashılıg'ı menen de shug'ıllang'an. Temirshilik, zergerlik, gu'lalshılıq, gilem ha'm kiyizlerdi satıw ushın da tayarlag'an. Bunday xojalıq qonıslas xalıqlar menen uqsas, o'zgesheliklerge iye. Materiallıq miyrasları tu'rkmen xalqının' ata-babaları, xalıq bolıp qa'liplesiwi ha'zirgi territoriyasında qa'lipleskenligin ko'rsetedi. Sonın' menen birge qon'sı xalıqlar menen etnikalıq ha'm ma'deniy baylanısta bolg'anlıg'ın ko'rsetedi.

Q.A'wezov A.S.Pushkinnin' "Evgeniy Onegin" romanın awdarıwdı baslap, onnan ayrım u'zindiler ja'riyalaydı. A.Nawayının' "Farhad ha'm Shiyrin" da'stanın awdarıwg'a qatnasadı. Hamza Ha'kimzada Niyaziydin qosıqlarınan awdarmalar dag'azalap baradı. Molerdin "Skapennin' hiylesi" komediyasın basqa da bir qatar ko'rkem a'debiyat shıg'armalarınn' balalar ushın seriyalarınan ko'p shıg'armalardı rus tilinen qaraqalpaq tiline awdardı.

Pu’tkil insaniyat tariyxında meteorlardın’ 15 danası g’ana adamlar jasaytug’ın orınlarg’a tu’skenligi anıq esapqa alıng’an. Sonnan to’rtewinde adamlar jen’il jaraqatlang’an ha’m kontuziya alg’an.

nızamlı ja'ne jeke gewdelerdin', onın ishinde korrespondent- banklerdin' tapsırmalarına baylanıslı, olardın' banklik sshetleri boyınsha esap ayırısıw operatsiyaların ju'rgiziw;

Avtor Miyrigu'l menen Nazlı ha'm Dilaramlardın' obrazların bir-birine qarama-qarsı qoyıp su'wretleydi. Olardın' ishki du'nyasın sa'wlelendiriwde kontrastlıq usıldan sheber paydalanadı. Mısalı, Miyrigu'l waqıtsha ha'zlikti go'zlep iplas joldan ju'rse, Nazlı ha'm Dilaram o'mirdegi insan ornın joqarı qoyadı, o'mirdin' ullılıg'ın teren' tu'sinedi. A'sirese, Dilaram obrazında o'mirden o'z orının tappay dag'dırg'an adamnın' ta'g'diri tipiklestirilip beriledi.

Venger tili jazba estelikleri 14-a. dın' 2-yarmına tiyisli bolıp, qabir taslarında ushraydı. 17-a. den venger a'debiy tili rawajlana baslag'an. Jazıwı latın alifbesi tiykarında jazıladı.

Bonnda tuwılg'an Beethoven keyinshelik 20 jaslar a'tirapında Viennag'a ko'ship o'tedi ha'm ol jerde Joseph Haydn qol astında sabaqlar alıp pianist iretinde dan'qı shıg'adı. 1790-jıllardan baslap ol esitiw qa'biletin joyta baslaydı ha'mde waqıttın' o'tiwi menen esitiw seziminen tolıq ayrıladı, biraq sog'an qaramastan ol o'z do'retiwshiligin dawam ettire beredi.

Birinshi bo'lim, ullı jurt, yag'nıy Mon'g'olstan menen arqa-qıtay tariyxına bag'ıshlang'an bolıp Ugedey xan (1227-1241) jıllardan baslanıp, son'ı Orday xan zamanı menen tamamlanadı.

Al geybir mamanlar, bankti odan da erte mu'ddette — feodalizm jag'ında payda bolg'an dep aytadı. Olar feodallıq sharwashılıq jag'ında banklerdin' to'lemdegi da'ldallıq xızmetinin' qa'jetliginen payda bolg'anlıqın tilge tiyek etedi.

Muxammed ibn ‘Abdullāh (Arabsha محمّد) (sonday-aq Muhammad, Mohammed yamasa Muhammed dep jaziliwi mu'mkin) (ca. 570 Mekka – Iyun' 8, 632 Medina) - Islam dininde orayliq adam, Musilmanlar ta'repinen Allanin' (quday) (Arabsha: الله‎ Allāh) elshisi ha'm payg'ambar, Islam dininin' basqa payg'ambarlarinin' aqirg'isi h'am en' ullisi dep esaplanadi.
Keyinirek qala Rimliler ta'repinen basip alindi. Rim Imperatorina bag'ing'an Ulli Patsha Gerod, evreylerge unaw ushin Xramdi u'keytti. Xram ullilig'i ha'm suliwlig'i menen dan'q shig'ardi. Iysa Masix b.e. 33 jil a'tirapinda Ierusalimde o'lgen. B.e. 70-jilinda evreyler Rimlilerge qarsi ko'terilis qildi, biraq Rimliler qalani ha'm Xramdi qiyratti. Ierusalimde jasag'an evreyler qulg'a aylandi. Rimliler Ierusalimdi Latin at penen atadi. Sonnan berli Xram qayta qurilmadi, ha'm onin' tek g'ana diywalinin' bo'legi ha'zirge shekem saqlang'an.

Qırg'ız xalqının' etnogenezi ha'm etnikalıq tariyxı o'zinin' o'zgesheligine iye. Biraz ilimpazlar qırg'ız atamasının' qay jerlerde gezlesiwine, ol atamanın' kelip shıg'ıwına ko'birek kewil bo'lgen. Al xalıqtın' qa'liplesiwi tariyxına, xojalıg'ının' tu'rlerine, ma'deniyat o'zgesheligine az dıqqat bo'lgen. Enisey boyındag'ı qırg'ızlardı Tyan-Shandag'ı qırg'ızlar menen baylanıstırıwshılarda az emes. Biraq bul shamalawlar na'tiyje bermedi. Ko'plegen ilimpazlar qırg'ız xalqı ekinshi mının'shı jıllardın' da'slepki da'wirlerinde Orta Aziya ko'shpelilerinin' arasında qa'lipleskenligin da'lillemekte. Usı da'wirde Qazaqstan ha'm Qırg'ızstannın' tusligindegi tu'rklesken qa'wimler mong'ollar birikpesin quraydı. XVI a'sirge shekem bul jerler Mong'olıstan dep ataldı. Qırg'ızstanda jer shariyatına baylanıslı (tawlıq) xalıqlardın' ekonomikalıq jaqtan birigiwine ja'rdemlesiwshi oypatlıq bolmadı. Usı sebepten olarda ko'shpelilik ha'm olarg'a ta'n ja'miyetlik du'zim, ideologiya ko'birek saqlang'an. Degen menen xojalıqlardın' irileniwi, sol sebepli jaylaw ha'm egislik jerlerdin' keneyiwi bo'leklengen jergilikli İran ha'm tu'rki ko'shpelilerinin' birigiwine, solardın' tiykarında qırg'ız xalqı XIV-XVII a'sirlerde qa'liplesken.

Nokia — mobil kommunikatsiya texnologiyalarına mo'njellengen du'nyadagı jetekshi kompaniyalardan biri. Bas qararga'hi Finlyandiyanın' Espoo qalasında jaylasıp, ha'zirde Nokia o'zinin' en' jetekshi mobil telefonları menen belgili.

Aktsiyalardın' nominal bahasın ko'beytiw jolı menen ja'miyettin' ustavlıq kapitalın ko'beytiw haqqında ha'm ja'miyettin' ustavına tiyisli o'zgerisler kirgiziw haqqında sheshim aktsionerlerdin' ulıwma jıynalısında yamasa ja'miyettin' baqlaw ken'esi ta'repinen qabıl etiledi, eger ja'miyettin' ustavına yamasa aktsionerlerdin' ulıwma jıynalısının' sheshimine muwapıq ja'miyettin' Baqlaw ken'esine usınday sheshim qabıl etiw huqıqı berilse. Qosımsha aktsiyalar ja'miyettin' ustavı menen belgilengen ja'riyalang'an aktsiyalar mug'darı sheginde g'ana ja'miyet ta'repinen jaylastırılıwı mu'mkin.

"Saxix". Bul jo'neliske imam Buxariy tiykar salaptı. Ol Ha'dislerdin' en' za'ru'r , en' isenimli dep esaplanılg'anların saylap kitap halına tu'siripti.

Peter Paul Rubens (28 iyun, 1577 – 30 may, 1640) Niderlandiyalı su'wretshi, ha'reket, ren' ha'm sezgirlikti ta'riplewshi Barokko stilinin ta'reptarı bolg'an. Ol o'zinin' altar su'wretleri, portretleri, peyzaj ha'mde mifologiyalıq ha'm allegoriyalıq tematikadag'ı tariyxıy jumısları menen dan'qı shıqqan.

Muxabbatqa baylanıslı qosıqlar - Qaraqalpaq xalıq qosıqlarının' basım ko'pshiligi adamlardın' muxabbat sezimlerine arnalg'an qosıqlar quraydı.