Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
sénsa prunóm, a part quél ad prim livèl (d'l ugèt) ch'l è sèmpar ubligatòri: [On]Op1VSn eśémpi: [al pui] 'l è magnâ da Stévan (itagliàṅ: [il pollo] è mangiato da Stefano)

La vècia strêda statêla 468 ed Curèz (SS468) (strada statale 468 di Correggio in italiân) adèsa strêda pruvincêla 468R ed Curèz (strada provinciale 468R di Correggio in italiân) in pruvîncia ed Rèz e in pruvîncia ed Mòdna e strêda pruvincêla 67R ed Curèz (strada provinciale 67R di Correggio (SP 67 R) in italiân) in pruvincia ed Frêra, l'é 'na strêda pruvincêla italiâna ch' la cór int la Pianûra padâna emiliâna

Al nòm Vâlj al deṣvîn da la parôla latèina Vagus, oséja Vagante vagabònd, ch'al sèmbra arcurdêr al scuriasêdi di tânt pôpol tra quî i Lègor che s' în fermê per un pô ed tèimp in sté teritôri. Dō burghêdi divéden al paèiṣ: Vâlj Vècia e Quercêra. A Vâlj Vècia 's vèden soquânti cà in prēda cun stablidûra in tèra crēta, al vâschi da bughêda e la céca piasèta dal paèiṣ. Da Quercêra 's pōl vèder óna dal pió bèli vidûdi, difâti as pōl vèder la Prēda ed Bismântva, al Preêlpi, al Mûnt Cùşna, al Mûnt Caṣarôla e al Mûnt Vintâs

La Prēda l’é fâta da ‘na rôcia ed prēda da depôsit ed séngia sōvra un livèl ed mêrni, al tót al s’è uriginê cme fònd marèin int al peréiod miocènich. A gh’în dèinter di gós ed cunchéli i e rèst insasî carateréstich ed ‘n’ambiĵnt ‘d un paèis africân.

Al cocodréll marèin (Crocodylus porosus, Schneider 1801) l'è al pió grôs cocodréll vivèint, cun 'na lunghèża màsima ażertèda ed 6,3 méter e 'na lunghèza màsima prubàbil ed pió ed 7 mèter; tòttavia, l'è prubàbil c'agh sìen anch d'i esemplèri lónghi pió ed 8 mèter. Al pês al pò tuchêr e superêr la tunelèda. In generêl, i mâs'c lónghi pió ed 6 mèter, i én di mòndi rèri. I fèmni i crássen ed méno (in mèdia 2 o 3 mèter).

Dôp la vitôria ed Matélda dimòndi sitê cme Milân, Cremòuna, Lôd e Piasèinsa a s’êren pugêdi a la Cuntèsa Canosiâna per tōres via dal contròl imperiêl. Al ‘stès fiōl ed l'Imperadōr, Corrado, tgnû in sudisiòun da l’avtoritê ed Matélda, al s’é arlbê al pêder e l’à cumincê a brachêrel sèinsa trēgva. Matélda l’à liberê e l’à dê rifûg perfîn a la mujêra ed l'imperadôr Enrico, Prassede, fiōla dal Rè ed Rósia e vèdva dal Marchèiş ed Brandeburgo, ch’l ‘îva denuncê al cuncéli ed Piasèisa dal 1095: le inaudite porcherie sessuali ch’l‘ îva pretèiş Enrico da lē e per còl la gnîva cunfinêda in ‘na spêci ed persunía a Veròuna. S’ēra impiê dòunca ‘na lôta a l'intêren ed la faméja imperiêla, che l’îva indeblî sèimper di pió Enrico IV.

Pôrta ed Pûnt Levòun (Porta di Ponte Levone in italiân) l'é óna dal pôrti dal sucōrs dal mûri ed Rèz che cumbînen cun al percōrs di viêl ed la circunvalasiòun dal dé 'd incō.

Dòna ed prém piân sèinsa lémit per quânt a l'època al dòni, ânca nôbili, fósen cunsiderêdi ed râsa inferiōr, l’ēra rivêda a cmandêr tót i teritôri itâlich a mezanôt di posedimèint ed Ròma.
Paulone Bovini (Bruini secònd êter documèint), in virtó ed la dunasiòun ed la cuntèsa Rolenda, al dvèinta al prém fevdatâri ed Queriêgh, e ânca al patriêrca ed la râsa ch ‘la fà da padròuna per quâter sècol. Fîn al 1077, l’ ân dōve l’Imperadōr Enrico IV l’à chinê la tèsta a Canòsa. Queriêgh l’é armêṣ ed proprietê ed Matélda ed Canòsa. Pó, vêrs la fîn ed l’XI sècol i queriaghîn a s’în unî a j arzân ind la lôta cûntra l ‘Impêr, ch’ la finirà, int al 1167, ind la Lêga Lumbêrda.

La léngva latèina la s'é şvilupêda grâsia ânca a l'ajōt ed tóti al léngvi di pôpol ch' l'é gnûda in cuntât al tèimp ed l'època rumâna, e in partoiculêr cun i dialèt itâlich, l' etrósch e cun al léngvi parlêdi in al Mediterraneo orientêl (préma ed tót al grēch).

Dante Alighieri al nass al 29 ed mèrz dal 1265 a Fiuränza int'una famajja guélfa biänca. L'é stè al piò grand poéta d'la langua itaglièna. Al muré in esélli a Ravänna dal 1321. L'è l autåur d'la Divénna Cumêdia, un chèplavåur ch'al dscårr d'un viaz a l'inféren, po al purgatòri fén al paradîs. Al fén ed 'sta poesî épica l'é ch'al n è brîsa pusébil arrivèr da par sé al paradîs. Nuèter tgnän dmandèr sänper l'aiût ed Dio e avän da èser sänper mudèst. L'era al scritåur dal "dolcestilnovo" e l'era apasionè d'la scola siziglièna. Al scress anch la Vita nova, un lîber ed poesî e prôsa dedichè al so amåur, Beatrice.

In Miranduléś gl'agetìṿ dimustratìṿ (ch'i càmbian in relasiòṅ a 'l gènar e a 'l nùmar) i ś dróan sèmpar insém a gl'avèrub ad puśisiòṅ cuma in francéś.

FRANCO SETTI, (10/01/1943 - 30/11/2001) artésta ed grând carâter, l’îva incumincê dimòndi zôven a cantêr e èsregh in tânt concōrs in dōve al s’êra fât cgnòser ind l’ambiĵnt musichêl arzân. A 18 ân l’é andê a sunêr cun al gróp de I Madison, dôp l’êra pasê per pôch tèimp cun al gróp de I Selvaggi, insèm îven tachê a sunêr fōra Rèz e a zibîres in divêrs lochêl dl’ Èlta Itâlia. In sègvit l’îva fât pêrt dal gróp de I Peccatori, per conclóder j-ân ssânta cun al gróp de I Carbonari. Al só repertôri l’êra réch e al gh'îva dèinter dal cansòun, sia italiâni che furastêri, adâti a la só vōş fôrta e pîna, cun la preferèinsa per cóli dal cantânt itâlo-bêlga Adamo. Andê fôra ed sēna per dimòndi ân, l’êra turnê in môd preputèint insém al pelchsènich ind al 1996 cun al Gaudio e il Duetto, tersèt musichêl ed varietê dialetêl e italiân. Cun al tersèt l’à girê la pruvîncia ed Rèz, e in còli asvèin, in lòngh e in lêregh, l’îva prupôst un nōv môd artestéch cun l’unîr al só bòuni qualitê ed vōş e èser ‘na bòuna spâla per Gaudio Catellani, cun al presiōş ajòt 'd l'amîgh Uberto Pieroni al pianefôrt.

Łobez (a s lèś [ˈwɔbɛs] in Pulàc, Uòbès da 'l nòstri bandi, cun 'l asènt su la O e 'l vucàli vèrti) l è na cmónna ed 10.409 (2015) abitànt in pruvénzia ed Zachodniopomorskie in Pulògna.

Insém al muntâgni aşvèin a l'abitêt a s' êren fermêdi divêrsi cumpagnéi partigiâni fât da atîv lochêl e da suldê furastêr cmandê da un cumisâri soviètich mèinter al paèiş l'é stê ocupê da fôrsi tedèschi in ritirêda che a s'în fermêdi al Fariōl e a j àn bruşê la frasiòun ed Runcròfi ch' la ghîva dimòndi abitânt e che per rapreşâlia àn fâ na strâge ed civîl.
Tóta la rôba catêda int i schêv dal Schenoni ch'la's présa purtêr via (lucêrni ed tèra côta, pcòun ed vêṣ bèin lavurê ed vēder culurê, cêvi, ciôld ed diferèint metâl, fébi, anê e gulâni) l'é tgnûda adèsa da cât int al Muṣéo Nasionêl dal j Antichitê ed Pêrma. Un descòurs a pêrt al vōl fât pr'al munèidi, ch'j în stêdi catêdi in grân quantitê e despès sâni, ed tót i gèner e grandèsi, ed brónz e ânca d'argînt, e cun di arvêrs interesânt perché mia comûn. Al perèiod ed produsiòun al và da l'etê republicâna a còla dal têrd impêr (quêrt sècol), e l'ûltma l'é dl'imperadōr Aurelio Valerio Valente (316-317 d.C.).

Fâta l’unitê d’Itâlia, Rubēra l’à més via la só carateréstica militêra trând zó al mûri che circundêven al bōregh, mèinter al Fôrt ind al 1873 al pâsa dal Stêt ai privê arnunsiând al só rōl ed perṣòun da paûra pr’ al tremèndi cundisiòun ed véta che gnîva tgnû chi gh’è stêva. A chi tèimp l’é i rubierèiṣ al ciamêven «Sâs» prôperia perché dirochê e bandunê. Ind al 1922, per drisêr la via Emélia, é stê butê zò la pêrta centrêla; al rêst a gh’è stê fât d’j-apartamèint. La stòria modêrna ed Rubēra la cumbîna cun la spînta che tót al comprensôri industriêl ‘d la zôna l’à avû. La zôna comunêl l’é tóta in pianûra e còst l’à permés al sparpagnamèint masés sia dal coltivasiòun agriécoli che ‘d l’ attivitê industriêla ed vâri genér. Al recupêr fât da pôch ed dimòndi palâs stòrich dal cèinter l’à fât turnêr in pusès di rubierèis i pôst ed grând nômina de stòria sitadèina.

La séma dal mûnt l'é ins*m al cunfîn tra Emélia e la Tuscâna, tra i cmûn ed Culâgna, (pruvîncia ed Rèz), e Fivsân , Mâsa-Carêra, in Lunigiâna. Al mûnt a 's câta int la pêrta a mezdé dal Pâs dal Cerēto.

Al ungherais (nàmm natîv magyar, IPA:[mɒɟɒr]) l'è 'na léngua appartenèine al grópp ugre d'al râm d'al léngui ugrofinnich d'la faméja d'al léngui urali. L'è léngua uffizièla in Ungherî; l'è inólter parlê e ampiamèint in pèrti d'la Rumanî e d'la Slovachî.

Quand su pàdar al l'ha vést végnar inàns pian pian, d'avzìn a la sés dal curtìl, cui òcc bas, al s'è mès a tuvàr, da la cuntentésa; al gh'è curs incùntra e l'ha bazà ins la frunt, ins i guànsi e ins la bùca.

Purtôp dimòndi stâbil, cunvèint, cêṣi ecc. în stê guastê, mó an n’é mìa difécil catêr ind al vèci strêdi cun i pôrdegh bâs e silensiōṣ i sègn ed l'antîga dignitê. La Rôca la gh’à incòra, ind al mûri, ind di turiòun angolêr cun camèin ed rònda e piombarôli, strutûri medioevêli e rinascimentêli. Ed rêra belèsa l’é ‘na colesiòun ed vêṣ per farmacéia in cerâmica, rèst ed l'antîga farmacéia di Geṣvît. Sèimper ind l’antîga Rôca a’s pōl vèder ‘na sêla dedichêda a Augusto Daolio, ûn di fundadôr del gróp muṣichêl "I Nomadi" môrt int al 1992. Dèinter in sté sêla, druvêda sōl per conferèinsi e incûnter, a’s pōl vèder soquânt quêder e disègn ‘d Augusto che în stê dê in depôṣit da l'Asociasiòun "Augusto per la Vita". Adèsa ind la Rôca a gh’é j ufési dal cmûn, al sêli dal muséo cèvich e ‘ dla civiltê cuntadèina e ânca un bèin teâter, fât cme ‘na miniadûra dal Teâter Municipêl ed Rèz
A l’impruvîṣa mōrt dal pêder sucèsa int al 1500, Ludovico al ‘s é catê a tgnî adrê a la faméja; per còst as véd "ublighê" a tōr l'incâregh ed capitân dla rôca atâch a Canósa. Dôp turnê a Fréra, l’é andê a lavurêr pr'al cardinêl Ippolito d'Este (fiôl d’ Ercole e fradél d’ Alfonso d'Este), pr’ utgnîr soquânt benefési ed cêsa, dôp al ‘s é fât ânca cèregh. In sté peréiod dòunca, a câṣva dal facèndi diplomâtichi e pulétichi ch’ as duvîva impgnêres, an gh’îva mìa al tèimp d’intresêres a la leteratûra. Dôp la môrt dal pêpa Giulio II della Rovere, l'é stê numinê pêpa Leone X (Giovanni de' Medici) ch’ l’ îva despés manifestê stéma e amicésia ind i cunfrûnt ed l’Ariôst. Al povēta al cunsidrêva Róma al cèinter culturêl italiân ed préma impurtânsa, decidènd acsé d’andêr a la cória papêla cun la sperânsa de spustêres là dôp avèir utgnû ‘n incâregh, mó nisûn incâregh a gh’é stê ufêrt.

Con lunbèrd (lumbaart) as riferèss a un grópp ed dialétt inparentè stra låur bacajè såura tott in Svézzra ed såtta (Tizén e i Grisón), Èlta Itâglia ('na gran pèrt d'la Lunbardî e onna 'd cäl regiån atais).

La stasiòun l'é fâta da 16 chilômeter ed pésti 'n dóve a 's pōl fêr dal scì alpèin, per un totêl 'd 11 pésti servî da 4 impiânt per turnêr só. Dal piasêl dal Lêgh Ceretân a 's và int la zôna d' ariv e partèinsa dal pésti Zêro, Ûn, Dû e Trî ch' a fân l' istèsa rîva cun divêrs percōrs atravêrs un bôsch ed pêla e sèr. La partèinsa se de sté pésti divêrsi l'é int la pêrta d'ed sōver dal bôsch, aşvèin al rifûg La Pièla a 1.650 mēter. Int la zôna atâch a l' arîv ed la segiovéia a quâter pôst cun partèinsa dal Lêgh Ceretân a gh'é 'n êter impiânt a trî pôsta ch' al pôrta fîn a la séma dal Mûnt La nûda. Da la séma dal mûnt a 's pōl fêr 3 disèişi divêrsi ch' a vân a unîres int al j êtri quâter pésti ed préma e in pió l'é pusébil girêr vêrs la pésta Belfiore, ch' la fà la rîva ed la muntâgna ch' la và int al fiânch a sîra. Tóti sté pésti e i relatîv colegamèint a 's pōlen arfêr a la categoréia dal "pésti ròsi" mēno 'na disèişa divêrsa dal Mûnt La nûda, giudichêda tr' al "nîgri". A sté pésti a vân zuntê al câmp e-scōla cun di tapi roulant e al skilift Tornello aşvèin al Legh Ceretân cun l'arîv fîn sòta al Lêgh Prânda. Sté ûlma pésta, acsé cm' al circuît ed fònd 'd atōren al Lêgh Pânda (12 km), a pōlen èser sarê perché an gh'é mia j impiânt per la nèiva artificêla preşèint invēci in ch' al j êtri pésti. A círca metê strêda tr' al rifûg La Pièla e al Lêgh Ceretân, ch' a s' égh pôl rivêr dal pést 1 e 2 , l'é stê preparê un snow-park (ZanziPark) per a chî 'gh piêş al snowboard. A chî 'gh piêş i spòrt invernêl al pōl in pió druvêr al Palsèt dal Giâs ch' l' é lòngha la pruvincêla préma dal cèinter dal bōregh. L' impiânt l'é dal gèner olimpiônich e lì* apruvê per ògni gèner 'd ativitê al quacê. Ed règola l'é avêrt int al tèimp ed la stagiòun ed l'invêren e in istê cun 'na fermêda int i mèiş ed mâg e zógn.

La lûş dal fêr dal dé préma l'é 'd culōr léla-lavânda, pó la pîga al pêrsegh-arâns. Al luşôr al deşvîn dal cambiamèint ed diresiòim di râg dal sōl: difâti i râg, che próm cunsidrêr paralēl, int al fêr dal dé a dēven traversêr i fôder pió fònd ed l'âria.
L'è stè prémma sénndic ed Råmma: i l'àn elèt par la prémma volta dal 2001 e dåpp i l'àn riconfermè int'äli eleziån d'la cmónna dal 2006 con 61,8% ed vûd, al s'è diméss al 13 ed febrèr dal 2008 par candidèrs ali eleziån puléttichi d'avréll.

Dimòndi alghê a la sô tèra, al l’à scrétt anch di eter cant in dialett, Fer l'amaur (ed l’album Certi momenti), Prega Crest e La bala (tót e dô ed l’album Eppure soffia)

Marino Piazza (Bazàn 1909 - Bulåggna 1993), cgnossò cme Piazza Marino l'à tachè a fèr al fuléssta dal 1927 int'äl fîr e int'î marchè d'l Emégglia-Rumâgna cun l'armònica dal fradèl Piero e lò al sunèva l'ucarénna e al clarén. Ai piasèva ed mètter al cugnòmm davänti al nomm par fèr la rémma "Piazza Marino, poeta e contadino". L'èra acsé famåus cme imbunidåur stra la zänt che tott i al ciamèven incanta bess. Marino Piazza l'à vént al premi ed truvadåur d'Itâglia a la Sagra dei Cantastorie dal 1970. In chî ân la tachèva a murîr la figûra dal fuléssta e par quasst al fò custratt a fèr al cumerciànt. Al n'avèva mai smèss ed fèr al fulèssta parchè ai piaséva ed trèr la zänt a la so bancarèla ed pici poci cun dal zirudèl e dal fôl impruvisè lé par lé. Stra i artéccuel ch'al vindéva l'era specializè såura tott in curtlén da bèrba e al fundè anch'na mèrca sò: la PIMAR.

Ind al dôp guèra, al ruvîni purtêdi da la lôta àn pegiorê la situasiòun ed povertê ind al campâgni e dimòdi faméj zôvni àn abandunê la só tèra per migrêr in pianûra ind i cèinter industriêl, préma ed tōt Rèz e Milân.

Al cartòun l'ha avû dimondi sucès in tótt al mònd, anch perché i persunag' i discòren in "pinguines", 'na léngua inventèda ch'l'arcorda quela ed La Linea.

Matélda (Matilde in italiân - Mathildes in latèin medievêl ) ed Canòsa (di Canossa in italiân) l’é stêda fevdatâria medievêla, e ‘n'ardèinta sustgnidōra dal Papêt ind la lôta pr’ al j invistidûri.

Sêrsna (Sarsina in itagliàṅ) 'l è un cumùn itagliàṅ ad 3.696 parsòni (a fiṅ 2008) in dla pruvìnsa ad Furlé e Zisèna in Rumâgna. La s cata in d'l Apenèṅ tosc-rumagnól a 243 mètar dal livèl dal mar, in dla riva sinìstra dal fiùm Savio, e la dista a 'l incìrca 35 km da Zisèna e 50 da Furlé.

Al turèint Ôşla al nâş int la zôna dal bargetân a i pē dal Mûnt Prêd. Dōp al prém trât tr' al piâni d'êlta muntâgna, al turèint al cōr a i pē dal Mûnt Cùşna tra fés bôsch ed fâza ed la "vâl ed l' Ôşla" al rîva a la "Prèişa Êlta" un lêgh artificêl céch ch' al mantîn l'âcva per fà andêr la Centrêla Elètrica ed Ligûnchi. La vâl ed l' Ôşla la sew stréca pó in la gōla di "Schiôch", in dó a 's câta un secònd pûnt ed prèişa dal j âchev (travêrsa) ciamêda "Prèişâ Bâsa". Int la vâl bâsa ed l' Ôşla al turèint al cōr int la zôna bâsa ed Ligûnchi e l và dêr int al Sècia dal pêrti ed la frasiòun ed "Sinchsèr". Al turèint l'é lòngh 14 chilômeter cîrca e al gh' à 'na purtêda mèdia al şbòch cun al Sècia ed 6 mc/s.

Int al 1987 al gh'à 'na pêrt ind l'ôpra teatrêla Der Lechner Edi schaut ins Paradies ed Jura Soyfer sòta la regía ed Georg Mittendrein ind al festivâl Ruhrfestspiele Recklinghausen e la pêrt 'd un spasèin int al félm Müllomania ed Dieter Berner.
La pruvîncia l’è traversêda p'r al lêregh da la Via Emélia, fâta da i rumân, che a's gh’é més ed fiânch int al XX sècol l' Avtostrêda dal Sōl e, préma incòra, la lénia feroviâria Milân - Bològna. A gh’în ânca presèinti al léni lochêli dal Ferovéi Arzâni. P'r al lòngh, da mezanôt a mezdé, la pruvîncia l’é traversêda da la Strêda Statêla dal Pâs dal Cerêto(SS 63)

Quand al môr Gian Galeazzo Visconti (dal 1402), Franchino II Rusca ai tänta d'instaurèr a Còm 'na signurî persunèla. Pô la tâca un'êpoca ed devastaziån e 'd amazamént, fin al 1416, quand Còm la s cunsègna a Filippo Maria Visconti.

Di stódi fât da pôch àn dê pió valōr a sté poēta, prèma stimê pôch. Se int l'insèm la Vita Mathildis la dà al pió grôs intèresi cme documèint stôrich, a và cunsiderê ch' l' é un scrét fât per ludêr i mêrit dal personâg, e ch' al têş tót còl ch' a prîva dispiaşèir a Matélda.

Al tèimp ed la secònda guèra mundiêla al paèiş l'é stê tirê dèinter int al muvimèint ed la Reşistèinsa dôp l'armistési ed l ' 8 setèmber 1943, i cumbatimèint pió dûr a s'în visû préma ed l'atraversamèint ed la Lènia Gôtica da pêrt d' j Ânglo-Americân.

Al fabrichêt l'é adèsa fât sōl da 'na tòr êlta e sfûşlêda da la fatûra carateréstica dal Quatersèint, fâta cun dal prêdi squadrêdi ch' êren l'usadûra dal mûri, ch ' êren bèle in ruvîna ind al 1491.

Dōlsi rîvi 's mûden a trât rât e scarughê a fân un paeṣâg dimòndi particulêr e descumpâgn. Int i pûnt pió êlti 's vèden i sègn d' j antîgh giasêr ed l'ûltma època giasèinta. La pió grôsa pêrta dal teritôri l'è quacêda da bôsch, ind la pêrta pió bâsa: quêrsi, carpèin e castâgn e ind la pêrta pió êlta: faṣ e pîn biânch secolêr dal pôst. D'ed là dal lémit d' j êlber a se ṣvilópen fōrmi d'êlber ed séma, piâni e prê. L'è rèch ed fiôr e bèsti ed gèner pió rêr (gèli salvâdegh, orchidèi, ginsiâni – caveriôl, cêrev, muflòun, marmôti, rés, lōv e âquili).

Al nòm itagliàn "Cibeno Pile" al vin pròpria dal dialèt carpśàn: un tèimp a gh' era dō pilàster davànt a 'l óss 'd intrèda 'd un vèć mulèin. Sti dū pilàster chè i parìven dō péli 'd semèint, e infàti la vélla l'à ciapê al nòm da chè. In veritê sti dō péli chè i éren dū cuntenidōr p'r al furmèint e p'r al furmintòun. Adèsa i i àn tirê zò, e anch al mulèin.

Ed sòlit l'è 'd culó zal sbiadê, mo al varia da zal impiê a quèsi bianch. Pió o meno, al butér sèinsa tratamèint al vin fóra bianch d'invéren e zal d'istê, per via ch'i dan da magnèr di lavór advérs al vach a secànda dla stagiòun.

Al Municépi al vîn inavgurê al 23 otòber 1889, préma l'êra, dal 1860, in soquânt lochêl ed la canônica. Prugetê da l'architèt Giuseppe Aimi ed Curèz in stîl dal '700 al gh'à 'na piânta a fōrma ed T. Ôt mdajòun che figûren i fundadōr dal Cmûn: don Giovanni Battista Branchetti, Luigi Brunetti, Luigi Carbonieri, Fortunato Galantini, Luigi Nicolini, Sante Santachiara, Tomaso Terrachini, Frumenzio Bernini în j elemèint decoratîv ed la dubadûra in tèra côta urdnê dal Séndech Pier Giacinto Terrachini al fiōl ed Bruto.
Ûno di fât centrêl ed la stôria ed Queriêgh l’é sicûr quând àn trê zò al castèl. Tót al cumîncia int al 1482: Queriêgh l’é incòra ed Teofilo Calcagnini, mó Ercole I d’Este (Dóca ed Frèra, Mòdna e Rèz) l’é andê in guèra cûntra i venesiân jutê da i cûnt Rossi ed Pèrma e da Guido Torello ed Muntchiaróghel. Prôpria al Torello, prufitând ed ‘n’ erōr stratègich d’ Ercole I, al cunquésta e al sâcza Muntèc, pó al và a l’atâch ed Queriêgh. I queriaghîn, stóf dal tâsi êlti mési da j Este, a’s cunsègnen ed sô volontê a Torello, a fân gnîr la râbia a j arzân e a la Sgnuría ed Frèra. .

Don Camél l’é un félm dal 1952, dirèt dal regésta Julien Duvivier. L’é la préma dal j-avintûri ‘d la furtunêda sèria cun al ‘stès nòm, trâta da i lèber scrèt da Giovannino Guareschi.

Ice Age: Dawn of the Dinosaurs (L'era glaciale 3 - L'alba dei dinosauri in Itagliàn). 20th Century Fox. Manny, Diego, Sid, Ellie, Crash, Eddie, Scrat, Scratte, Buck.

Quâra (Quara in italiân) (da ché indrē "Aquaria") l'é 'na frasiòun ed 247 abitânt (a lòj 2006) dal cmû ed Toân, ind l'Apenèin arzân in pruvîncia ed Rèz l'é a mezdé e a quêṣi 54 chilômeter dal cèinter ed Rèz.

Int al 962 al vèsch Emeraldo l'à spustê al só arléqui int la catedrêla ed Santa Maria int al cèinter ed la sitê, mèinter a s'ērea drē tirêr só la cēşa dedichêda a Prôsper. Còsta l'é pó stêda finîda dal vèschev ch' é gnû dôp Tenzo (Tenzone) int al 979 cun al nòm ed "Sân Prôsper ed Castèl", per arcgnòserla da còla int al bōregh di Strinê fōra dal mûri, la nōva cēşa la vîn cunsacrêda da Gregorio V int al 997. Int al XVI sècol la cêsa la vîn arfâta dal Luca Corti e Matteo Fiorentino só incâregh dal Cmûn e cunsacrêda int al 1543, al côrp ed Prōsper l'é sòt al grôs l'altêr.

Quant a multiplicän un nómmer e 'na lettra int'l algebra, a scrivän al nommer davänti la léttra. Quant al nómmer l'è on, dåpp al nè brîsa un nommer parché s'a multiplicän pr'on as à sänper cal nommer.

L'è stè vicepresidänt dal cunsélli e minîster dî bén culturè dal guêren Prodi II e segretèri dî Democrâtic ed Mancénna da utåbber 1998 a avréll 2001.

Druvèr al lunbèrd l è ed sòlit stigmatizè int'i sît lumbardòfun che puliticamänt i fan pèrt d'l'Itâglia, mo ed sòlit l è mia acsé in Svézzra, indovv che i varietaa linguistich lumbaart lucai i è da sòlit püssée ben cunservaa e püssée vitai. Un quei prugrâm d'la radio e d'la televisiån in lunbèrd i én trasméss däl volt da la Radio e televisiån svézzra ed langua itaglièna. L'istituziån d'arzairca pió inpurtanta ch'la lavåura atâch al lunbèrd l'è a Belinzòna, in Svézzra (CDE - Centro di dialettologia e di etnografia, una istituziån dal guéren (cantunèla)). An gh'è inciónna istituziån cunpâgn in Itâglia.

Boletus calopus, da cui si distingue principalmente per il sapore dolciastro (molto amaro nel B. calopus), per il gambo obeso E per i pori gialli.
L'é a i fiânch orientêl dal mûnt Frecâna, Gaṣōl l'é 'na frasiòun céca. Aṣvèin al cèinter a gh' în al pôchi ruvîni armêṣi dal castèl ch' l' êra ciamê dal gâṣi. La cēṣa tirêda só int al 1637 l'é dedichêda a Sân Rôch, la preṣèinta un purtêl a quâter cantòun cun d' ed sōver un fruntespési mudlê ròt cun 'na figûra ed mêrmel ed Sân Rôch. In 'na cà a tòr a l'intêren dal bōregh, ch' la subî soquânt arnuvamèint, a 's vède soquânti fnèstrèini per s'ciôp a mécia, un curdòun ed clumbêra cun 'na fnestrèina e 'na prêda squadrêda cun al milèiṣem 1745. A l'usîda ed l'abitê, atâch a la cēṣa, a 's pōl vèder 'n' êtra cà a tòr ind al grandiōṣ gróp ed Cà Cavalieri, dóve a 's vèd la ṣlansêda tòr insèm a 'na sèria de stâbil cun carâter architetônich che 's arfân dal XV al XVIII sècol, dóve a's vèd un purtêl a tavlèini bumbêdi, 'na fnestrèina e un secònd purtêl decorê da 'na rōṣa a quâter foj da fiōr. D'ed sōvra a l'ingrès a gh'é un êrch a tót sèst datê 1756, un têrs purtêl cun êrch a bòt e stèpit decôre a bògni al pôrta la dâta 1639.

Av dìgh dónca che ind i témp dal prim rè ad Cìpri, dòp che Gofrè ad Bügliòn l'ha avü vint Tèra Sànta, è sücedü che una zentildóna ad Guascógna l'è andàda in pelegrinàcc al Sepùlcar, e quand l'è turnàda da 'd là, arivàda ch'la fü a Cìpri, da chi óm ch'an g'ha cör, da vilàn la fü insültàda. Lé, tüta duluràda sènsa nesün ch'la cunsulès, lamentàndas la pansè d'andàr dal rè a dar zò la sò denünsia; ma 'gh fü dét da alcün ch'la gh'andarè per gnènt, perchè l'éra tant al gran balòs e pòch ad bòn che, invéze ad far giüstìsia ai àltar, quand lór i éra ufés, l'éra tant vil ch'l'an supurtàva tànte d'insolènse per sua màrsa vargógna, e tüt quèi gh'avévan di dispiazér, i sa sfugàvan col fàragh ün quàlch insült o svergugnàral. La pòvra dóna, sènsa sperànsa 'd far vandèta, per cunsulàras ün pòch dla sò nòia, la s'è decìza 'd volér musgàr la mizéria dal rè; e, pianzènd, la gh'è andàda davànti e la g'ha dit: "Car al mè siór, mì an vègn mìnga a la tò prezènsa parchè mì am aspèta che tì a fàsi vandèta dl'ingiüria ch'm'è stàda fàta ma, in cumpèns ad quèla, at prégh che at m'insègni cóme at sufrìsi quèle che a sò ch'i 't fa, parchè imparànd da tì, mì a pòsa supurtàr la méa, che lü, al nòstar Siór, al sa se mì a podès far, luntéra at la darìa, parchè tì 't sè bòn ad purtàran ün mücc".

Tr' al 1988 e al 1989, al gh'à un ingâg al Jura-Soyfer-Theater a Vièna e 'd j êter ingâg in teâter pió céch, al lavôra etertânt cme regésta, diretōr artéstich e produtōr. Pó l'é int al 1989 ind la sèria ed la televisiòun avstríaca Calafati Joe. Dal 1990 al 1991 l'é diretōr artéstich dal Hernalser Stadttheater a Vièna.

Campgajàn (Campogalliano in italiàn) l'è un cumùn ed 7.745 cristiàn dla pruvèinsa ed Mòdna. Campgajàn al fà pèrt di quàter cumùn dl'Uniòun Tèri d'Èrzen.

Int al 2008 a s' é tgnû l'inavgurasiòun de la facoltê ed Giurisprudèinsa, spustêda dal vèc pôst ed véia Universitê al stôrich complès dal vèc cunvèint dal sōri ed Sân Zemiân, int la véia cun l'istès nòm, per l'ucaşiòun l'é stê restarvê dal tót.

La Baséllica ed San Petròni, onna däl pió grandi dal månd (l'avéva da guintèr pió granda ed San Pîr a Råmma, mo al Pèpa Pio IV an al vlé brîsa).
Cun d' atōren 'na fâza, i Prê 'd Sara (Prati di Sara in italiân) în 'na splèndida piâna ed muntâgna ch' la se şlêrga insém al fiânch a sîra ed la muntâgna particularmèint bèla al tèimp ed la fiuridûra e in avtûn., Al nòm al deşvîn da un personâg tra stôria e fôla, 'na sêrva, a 's dîş la prâtica 'd ûn di marchèiş Bernardi ed Piōl, ch'ēren padròun ed Caşalèin da la metê dal XVII sècol a la fîn dal Setsèint.

La cunfîna a sira cun la Pruvîncia ed Pèrma ( al cunfîn l’é al fiòm Èinsa) a matèina cun la Pruvîncia ed Mòdna (al cunfîn l’é al fióm Sècia), a l’abaṣèin cun la Lumbardìa (Pruvîncia ed Mântva ) e a mezdé cun la Tuscâna (Pruvîncia ed Massa-Carēra e Pruvîncia ed Lóca ).

La cunfèina a nord cun la Lumbardìa (Pruvèinsa ed Mantua), a est cun la Pruvèinsa ed Frèra e la Pruvèinsa ed Bulägna, a sud cun la Tuschèna (Pruvèinsa ed Lócca e Pruvèinsa ed Pistója), a ovest cun la Pruvèinsa ed Rèz.

Térza forma (ciameda anch 1°+2° forma): La vìn useda quand as vôl raffurzèr al sugèt, o quand al sugèt an l'è mènga un pronàm persunèl: Me a sun andé a cà. Ràma l’è propria bêla.
Dôp la lâvrea a la scōla mèdica ed l’ Universitê ed Buenos Aires int al 1953, Guevara l’à turnê a viaṣêr, l’é andê a vèder la Bolévia, Perù, Ecuador, Panama, Costa Rica, Nicaragua, Honduras e El Salvador. L’é rivê finalmèint in Guatemala dóve al presidèint Jacobo Arbenz Guzmán al guidêva un gvêren populésta che al serchêva ed purtêr avânti ‘na rivulusiòun socêla cun divêrsi rifōrmi, préma ed tót ed la tèra. Intōren a sté peréiod a Guevara a gh’àn tachê al famōṣ scutmaj "Che", perché al druvêva despès al môd ed dîr argintèin "Che". Secònd Jon Lee Anderson, al principêl cuntât ed Guevara in Guatemala l’é stêda la socialésta peruviâna Hila Gadea, ch’ al l’à fât andêr dèinter in abiĵnt aṣvèin al gvêren Arbenz, Hilda la fêva pêrta ed l’American Popular Revolutionary Alliance (APRA), un muvimèint polétich guidê da Víctor Raúl Haya de la Torre. Guevara al tôṣ ânca cuntât cun divêrs prôfugh polétich cubân, lighê a Fidel Castro, tra quisché Antonio "Ñico" López, ch’ l’îva tôt pêrt a l’ asêlt ed la caṣêrma "Carlos Manuel de Céspedes" a Bayamo, ind la pruvîncia cubâna ed “Oriente”, e ch’al saré môrt al pûnt” Ojo del Toro” pôch dôp al ṣbêrch a Cuba dal Granma. Guevara al s’é unî a sti "moncadistas” ind la vèndita ed bagàj religiōṣ lighê a la religiòun dal Crést Nîgher a l’à ânca ajutê dû dutōr venesuelân spacialésta ed la malâria Vega e Peñalver. La só situasiòun conômica l’êra crética e l’é stê custrèt a dêr in pègn soquât giuiê d’ Hilda. Al 15 ed mâg 1954, cun la nēva ṣvedèiṣa Alfhem, l’é rivê un câregh d’êrmi d’ êlta qualitê per la fanterèia e per l’artilierèia alzêra ed mêrca Skoda, inviê da la Cecoṣlovâchia cumunésta al gvêren Arbanez. Al câregh l’é stê stimê in 2.000 tonelêdi da la CIA e, abastânsa stranamèint, in apèina dō tonelêdi da Jon Lee Anderson (a’s pèinsa però che la stéma d’ Anderson la sia un erôr de stâmpa). Guevara l’êra andê per pôch tèimp ind al Salvador per procurêres un nôv vést e in sègvit l’êra turnê in Guatemala. Ind al mèinter l’îva avû inési al côlp de stêt ed Carlos Castillo Armas, més in ât cun al sustègn ed la CIA. . Al fôrsi cuntrâri a Arbanez êren mìa stêdi bòuni ed fermêr al traspôrt dal j êrmi cecoṣlovâchi per ferovéia. In sègvit però, a s’în urganiṣêdi ed mèj e cun l’ajót ed l’aviasiòun àn cumincê a vînser. Guevara al s’é unî a ‘na milésia armêda urganiṣêda da zòven cumunésta, mó bèin prèst l’êra turnê a i só impègn mèdich. Dôp al côlp de stêt, Guevara al s’êra preṣentê vuluntâri, mō Arbenz l’à cunsiliê a i sustgnidōr cun la citadinânsa furastêra d’ andêr via dal paèiṣ. Dôp che Hilda l’é stêda arestêda, Guevara per un pô ed tèimp al s’é rifugê ind al consolê argintèin e pó al s’é spustê in Mèsico. Al côlp de set cûntra Arbens, sustgnû da la CIA, l’à cunvînt incòra di pió Guevara che i Stêt Unî fósen ‘na potèinsa imperialésta, ch’ la sré sèimper stêda cûntra a i Gvêren ch’ a gh’îven l’intensiòun d’ardûṣer al diferèinsi conômichi, carateréstichi in Amèrica Latèina e ind i êter paèiṣ adrê svilupêres. Còst l’à rinfursê incòra di pió la só cunvinsiòun che sōl al socialiṣem, avû cun la lôta armêda e difèiṣ dal pôpol cun al jêrmi, l’aré ctatê la rêva al problêma di paèiṣ pôver.
La stôria la sucêd atâch a l'ân mél. Pigo, Ligo, e Silo ēren trî fradê che s'în arblê al padròun perché al vrîva fêregh paghêr dal grôsi gabèli, per còst a l'àn masê e per lughêres în scapê int al nôstri muntâgni. A gh'în andê a drē di êter zōven e sēgh àn fât 'na bânda ch' la rubêva e la saczêva. Mès insèm un bèl pó ed rôba rubêda e stóf ed cla véta, i trî fradê àn decîṣ de spartîres al maghèt e 'd fundêr tri paèiṣ per andêregh a stêr per sèimper. Pilo al s'è fermê insém a un muntarôt suladajê e l'à fundê Piōl; Ligo l'à pasê al fiòm e quêṣi ed frûnt a Piōl l'à fundê Ligûnchi; Silo pasê al Pradarèina e aṣvèin al surzèi dal Sèirch l'à fundê Silân.

Don Camél e i sō fedēl (tétol in italiân: Mondo piccolo. Don Camillo e il suo gregge) l'é la secònda colesiòun ed racûnt (o rumânz a puntêdi ) dal giurnalésta e scritōr italiân Giovannino Guareschi.

Ewa Demarczyk (nè al 16 ed znèr 1941 a Cracovia, Pulånia) - cantânta, autoùr dì tést e musicésta dal Pulånia ad stìl di musica popolêr e jazz .

L'è stä fundà da Mark Zuckerberg (stüdëint a l'Üniversitä ad Harvard), al 24 ad fabrär dal 2004 in Amercia, è incö al g'ha püsä ad 500.000.000 ad parsòni iscrìtt. In dal 2009 al g'ha vìd al bilancio in atìu.

Int la préma metê dal quêrt sècol préma ed Crést l'invaṣiòun dal tribó di Gâl la scumpagina la situasiòun ed la piâna dal Pò a mezdé dal fióm. Tra mèz a sti pôpol ch'e vînen dal zôni di là dal Pò e ânca fîn da la Frância d'incō, a's câta i Gâl Insûber, i Gâl Cenomân, i Gâl Bôi, i Gâl Lingòun e i Gâl Senòun. L'Emélia di Etrósch la vîns alôra schisêda dla spînta di Gâl Bôi, ch'e gnîven probabilmèint da la pêrta pió svèin a l'Itâlia dal meṣgiòuren ed la Frância. Chilōr j ân ciapê int al 358-54 a.C. la sitê ed Velzna / Felsǐna, es e gh'ân cambiê al nòm in Bononǐa e l'ân fâta al só sît pió impurtânt. I pusès di Gâl Bôi e rivêven a sîra fîn al pruvînci ed Rèz e Pêrma. Int al teritôri arzân j în stê tirê sò dai Gâl i paèiṣ ed Brixellum (Bresèl) e Tannētum (Tanēt, int al cmûn ed Gatâtich).

L'ûltum pèpa-rà ch'l è vgnó a Bulåggna cme gvarnänt l'è stè Pio IX, ch'ai véns dal 1857 a inaugurèr una nôva facultè (qualla ed biologî) a l'Universitè. Dal 1859, al 12 ed zóggn i bulgnîs (insamm ai Tuscàn e ai Lunbèrd) i vûden pr'andèr såtta al Ràggn ed Sardàggna, ch'l advént Ràggn d'Itâglia un ân dåpp.

Da l'800 in avänti as taché a perder ste môd con la mûsica e la zirudèla l'è advinté 'na poesî da lèzer, magâra riferänds ai fât dal dé. I master ed sta tradiziån fonn Giuseppe Ragni, al rà dî imbonidûr d'la Piazôla e Marino Piazza, al povéta cuntadén, cum ai piaséva ed ciamères.
Famōş cme pôst naturêl l'é l' Oasi di Marmirolo, gestîda dal WWF. La zôna prutèta la se şlêrga per 'na metradûra 'd ôt èter (27 biōlchi arzâni) tra la Via Emélia a mezanôt, e Via ed la Pêş a sîra, circundêda da trèin lavurê ed proprietê privêdaa matèina e a mezdé. As trâta 'd un bacîn, fât per tirêr só la tèra crēta per la produsiòun ed la furnêş atâch a la chêva. Al schêv l'à scaravultê al paeşâg agrécol ed préma ch'al preşentêva, cme vidûda, la carateréstica piantêda arzâna. In urégin al bacîn l'ēra ed fōrma a retângol, mó cun al pasêr dal tèimp e cun al butêregh dèinter di rutâm e 'd la tèra è saltê fōra un bacîn zò ed fōrma mó dimòndi interesânt sia dal pûnt ed la belèsa sia dal pûnt naturêl perchè al sèmbra mia artificêl. Al bacîn al s'é impî in môd naturêl cun l'âcva piuvâna, de scōl di câmp a da âcva ch'la deşvîn dal fêlda d'ed sōver, e al s'é trasfurmê grâsia a l'abandòun e a la relatîva tranquilitê dal pôst in un spèc 'd âcva ed padól bòun per èser ocupê in môd naturêl da divêrs gèner ed bèsti e êrbi, carateréstich dal zôni ómdi ed la pianûra. Adèsa l'é pîn 'd âcva in grôsa pêrt ed surzéia, e, in soquânt pûnt, al fônd a s cât a 4/5 mēter.

La stasiòun ed Rèz (stazione di Reggio Emilia in italiân) l'é 'na stasiòun dal ferovéi ed la lénia Milân-Bulògna. L'é stêda inavgurêda int al 1859 e l'é caplénia dal trèi léni dal Ferovéi Arzâni:

Pôrta Sân Côşma l'ēra int al zôna a sîra dal cèintert stôrich ed Rèz, a la fîn ed còla che incō l'é véia Franchetti, aşvèin a la Caşêrma Zucchi. L'é stêda suplida cun la costrusiòun dal nōvi mûri int al 1551. Quând pó în stêdi butêdi zò tóti, ind l' 800, l'é stêda catêda dal tót intâta. L'ēra un êrch a pûnta, in quadrē, quacêda in sâs ed côch. Sibèin l'impurtânsa e l' antichitê ed la pôrta l'é stêda zachêda, cme al pôrti Bernòun e Sân Nasâri, per fêr girêr ed mèj al trâfich ch' a gh'é lòngh i viêl ed la circunvalasiòun.

Tott quasst l'è incredébbil s'as pänsa che Bulåggna con la só ârea metropolitèna la rîva såul a 550.000 abitànt: e pûr, in Itâglia e in Euròpa, la g'ha una consideraziån par la só indosstria, la só cultûra e al só cumêrzi anch' pió granda ed la só dimensiån. A sti nommer qué a arénn po anch' da zontèr anch' i 100.000 studént ch'i vénen da fòra a studièr a l'Universitè.

Tèra ed cunfîn, al paèiṣ al dvèinta pôst preferî da brigânt e criminêl ed tóti dō al sgnurèi. In sté peréiod, l’é probâbil, che nâs al dét popolêr (armêṣ in véta fîn al dé d’incô) : “A Qeuriêgh a piânten i fasō e nâsen i lêder”.

Ed grôs sucès, l'ôvra l'é stêda ternêda a publichêr dimòndi vôlti e a n'în vîn trâta, int al 1952 ânca un prém adatamèint pr' al cìnema dal tétol Don Camél, cun pruragumnésta Fernandel (Don Camél) e Gino Cervi (Pepòun),e ambijntêda a Bresèl, in pruvîncia ed Rèz.

L’ēra rivê al sucès, che l’é continvê per tót j ân trèinta, peréiod dóve Fernandel però l’à purtê avânti la carēra ed cantânt in dimòndi comèdi musichêli, che despès în stêdi dôp pôch spustêdi in adatamèint p'ral cinéma.

La zirudèla piò famåusa l'è “Al fatâz di Zardén Margarétta”, cgnossò anch cme “La Flèvia” (al nomm d'la protagunéssta, un componimänt spént ch'l è passè par dî ân ed man).
pasâ, fat miténd insém 'l infinî preśènt d'l auśiliàri e pò al partisìpi pasâ dal vérub (ÈSAR STÂ a cà sua 'l è un bèl quèl • AVÉR CGNUSÛ la fam al t à insgnâ a star a 'l mónd).

Ind j ân 2000 insém al trât Rèz – Bagnōl ed la lénia Rèz - Guastâla în stê fât di grôs cambiamèint in vésta ch' a vègna fât un servési ed metropolitâna. Al servési a gnirà inviê quând a srân finî i lavōr per fêr la Stasiòun EV ed Rèz e da còl che gnirâ fōra da i progèt dal Piân ed la Mobilitê.

Gl'agetìṿ interugatìṿ i sarvìsan par tacàr na dmanda e in Miranduléś in èṅ dū, che e quànt, druâ sèmpar sénsa artìcul e prima di nóm. I pōlan èsar mis in dmandi dirèti (Che bèstia tîṅ-la l'Èlide in cà? • Che animale tiene Elide in casa?) o minga dirèti (Dì-'m che bèstia tîṅ-la l'Èlide in cà. • Dimmi che animale tiene Elide in casa.). Quànd i agetìṿ ad prima i sarvìsan par furmàr di eslamasiòṅ, i tōśan al nóm 'd agetìṿ eslamatìṿ ma a gh'è da tgnir a mènt che al che interugatìṿ in Miranduléś al dvénta ac.

Dal mumèint che al Pâs ed Pradarèina l'é insém al crinêl l'é ânch al pûnt ed partèinsa gióst per dal şgambinêdi. As câta insém al sintēr 00 ciamê Grande Escursione Appennininica (GEA). In diresiòun Nôt-Sîra al sintēr 00 l'unés al Pâs Pradarèina cun al Pâs dal Cerēto atravêrs al Mûnt Ischia (1732 m), Séma Belfiōr (1815 m) e al Mûnt La Nûda (1832 m). In diresiòun Mezdé-Matèina a rîva invēci al Mûnt Silân (1726 m) e dōp al Mûnt Prêd (2054 m), la cadèina dal Mûnt Cùşna (2120 m) e i rifûg Bargetana e Batisti

La mêdra Beatrice, l’ēra ed la faméja pió impurtânta ed l' impêr, fiōla ed Federico dóca ed la Lotaringia e ‘d Matélda fiōla d’ Ermanno dóca de Svèvia e’d Gerberga, ch’ al deşgnîva da i Rè ed Borgògna.

Frânch arzân (Lira reggiana in italiân) êren i sôld ch' as druvêven a Rèz dal XIII sècol fîn a la Restaurasiòun; êren divîş in 20 Sôld e quisché in 12 Bèsi. Fîn al 1572 (dâta ed quând l'à sarê) la zèca ed Rèz l'à batû munèida in Frânch arzân, pó quisché în dvintê l' amzûra per dêr valōr a la rôba, dôp a s'în cumpagnê ai Frânch mudnèiş, cun quisché a s'é batû i sôld dal Duchêt ed Mòdna e Rèz fîn al 1796, ânca lōr divîş a la manēra ed la rifōrma fâta da Carlo Magno tr'al 781 e al 794 oséja in 20 Sôld e 12 Bèsi.

Sénd ch'l è fâzil da druvèr e ch'la cåssta anch pôc, l'è stè druvè anch dai giurnalésst e däl staziån radio e anch par trasmétter tànt fôrm ed divertimänt, cme dî film, dî telefilm e varietè bän cgnossó.

Al Mèrch (in itagliàn: Regione Marche) én na regiån dl'Itâglia centrèl cun 1,4 miglión d'abitànt. La só capitèl l'è Ancona. Al cunfénen cun l'Emégglia-Rumâgna, la Tuschèna, l'Onbria, l'Abrózz, al Lâzi, el Mèr Adriâtic.

Da l'ètra pèrt ed Piâza Vècia a gh'è al Dòm, la Capèla dal Coliù pinsè da l'architatt Giovanni Antonio Amadeo con dänter la tånba dal Bartolomeo Colleoni, al (battistero) e la cîsa ed Santa Maria Maggiore. L'ûltma cîsa, che l'è mia dal vàsscuv, la gh'à di séggn ed totti äli êpoch.
Int'al XI sècol i zitadén i fàn lêga e métten só un parlamänt zitadén, che la tâca a gvarnèr la cmónna da par lî. I tâchen bèli ad avairn só con Brèsa.

1959-1960 – Al dvèinta sitadèin cubân e al fà pêrt dal gvêren cme minéster ed l’Indóstria e presidèint ed la Bânca Nasionêla. Al spôṣa Aleida March ch’ l’ agh dà quâter fiō (Aleidita, Camilo, Celia, Ernesto). Al fà dimòndi viâṣ diplomâtich a l’èster

Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni, mej cgnossò cme Michelanzel, (Caprese, 6 ed mèrz 1475 - Råmma, 18 febrèr 1564) l'è stè on dî pió grand artésst itagliàn dal Rinasimänt. L'è stè scultåur, pitåur e architétt ma anch scritåur e povêta. Stra äl só ôver mèj cgnossò ai è La Pietà, al Giudèzzi universèl d'la Capèla Sisténa, a Råmma.

Al formi negativi i s fanan mitend N prima dal verb e la parola MINGA dopa al verb. Eśempi: A n voj minga ch'at dascor (non voglio che parli, lett. io non voglio mica che tu parli). Al post ad MINGA a s pol druar anc MIA o BRIŚA (ch'i en i sò sinonim) o di atar averb cun acesioṅ negativa/rafursativa (GNANC, MAI, GNINT, ...). 'L imperativ negativ a s fa mitend MINGA/MIA/BRIŚA e pò al verb. Eśempi: Minga magnar! Briśa durmir! Mia far 'l aśan!

L'Elt Égg’ (in itagliàn Alto Adige; in tudàssc Südtirol; in ladén Südtirol o Sudtirol) l'è 'na regiån geogrâfica dl'Itâglia, ch'la cunprànnd la pruvénzia autònoma ed Bulzàn (in tudàssc Autonome Provinz Bozen; in itàglian Provincia autonoma di Bolzano; in ladén Provinzia autonòma de Balsan; ), ch'l è onna däl dåu pruvénzi dal Trentén-Elt Égg’, e l'è la pió granda d'l Itâglia dåpp che la pruvénzia ed Sàssari l'è stè ridimensiunè. L'Elt Égg’ al g'à 485.000 cristiàn.

Da i vèc' arlói a pèndla a qui pió nóv a energéa solèra in dal tèimp l'arlói al à scavalchê al mutìv per cui l'è stê fat, osìa indichèr al tèimp, e a l'à finî per dvintèr un status symbol, atravérs i uś e tradiziòun dla ginta di advérsi pèrti dal mònd e di advérsi generaziòuni.

Int al 2007 l'é stêda elèta cme miōra universitê póblica a livèl nasionêl, per servési e rişultê a êlt livèl, dal giurnêl Il sole 24 ore, mèinter int al 2008 l'é calêda ed sōl dû pôst, drêda al Politecnico di Milano e a l' universitê ed Trièst (claséfica dal lój 2008).

Atåuren dal 500 prémma ed Crèsst ai é stè un progrès di mondi fenomenèl: dî pänsadûr grécc i àn strolghè la conosiänza geometrica d'incû däl definizión, di postulè e dî asiôm e i àn dimostrè che da quèsst as puré derivèr totta la geometrî. Ste process l'à purtè a la redaziån dî 'Elemént d'Euclîd. Lu qué al fundé qualla ch'as ciama anch'adês geometrî euclidea.

L'8 ed zóggn dal 1859 Giuseppe Garibaldi al dgé cazèr vî i tugnén d'l Austria da Bêrgum. Pórta San Luränz l'è stè ciamè Pórta Garibaldi. L'ân dåpp 178 bergamâsch i êren parté int'la Spediziån dî Méll insamm a ló.

J erēd ed la râsa di Canòsa àn dê véta al râsi di Baratti, int al Pramşân, e di Attoni (Iattoni o Jattoni) ed Antesica e 'd Beduzzo, int la Vâl Pèrma.

Dal 1428 Bèrghem la va såtta a la Repóbblica Venezièna, ch'la fà tirèr só i Müraine, e dal 1437 Filippo Maria Visconti al tôl Bèrghem mo Bartolomeo Colleoni la dà indrî a la Repóbblica.
Ind i j-ân '50 al rîva al straordinâri sucès cun la recitasiòun ind la fortunatésma sèria ed félm dedichêda al personâg leterâri ed Giovanni Guareschi, al sangvégn pâroch emiliân Don Camél. I félm ‘dla sèria a srân bèin sînch – al prém, Don Camél (1952) l’é dirèt da Julien Duvivier - e vèden Cervi ind i pâgn dal bèin dispôst mó ind l’istès tèimp fugōṣ séndech cumunésta Pepòun, sèimper in lôta cun al prête dal paèiṣ, l'etertânt fugōṣ Don Camél, recitê in môd grandiōṣ dal comîch francèiṣ Fernandel.

Ind i tèimp indrê l'ēra 'na tèra ch' la rendîva, ind al fiânch ed mezanôt a 's cultivêva dal granâj, mèinter ind al fiânch a mezdé l'ēra bundânta la cultûra di pèir, pòm, mó préma ed tót al tâs e la srèiṣa salvâdga, ch'al dêva, in pió di frût, la frûta pèsca: côla, cumpâgn a la gòma, druvêda da i marangòun. A Cavrîl, sòta i Vallisneri, a gh'ēra un pôst in dóve 's catêven i mercânt a tratêr j afâri; tra quisché i pió atîv ēren i Scaruffi, d'urègin ungherèiṣa. Ûn de sté famèja, dôp èser stê numinê per mêrit Cûnt, al s'è trasferî a Rèz dóve è nasû Gasparo Scaruffi mercânt, studiôṣ ed cunuméia, banchēr, che, al servési 'd Alfonso II ed Frêra, l'à prupôst ed druvêr un sistêma munetâri ind i scâmbi internasionêl ch' al vîn druvê incòra incō. Per côlpa ed 'na grôsa frâna ch' la rèiṣ mìa abitâbili dimòndi cà ed la pêrt vècia dal paèiṣ, al cèinter l'è drē ṣvilupêres a mezdé, vêrs Ligûnchi.

L’é cumprèiṣa fra al fióm Po a mezanôt e al crinêl ed l'Apenèin Tòsch Emiliân a mezdé. Mèinter la zôna ‘dla pianûra la presèinsa ed l’òm l’é dimòndi fôrta, l' Apenèin arzân al presèinta incòra un livèl ed naturalitê êlt, ch’al crês mân mân es se spôsta a mezdé vêrs al crinêl. Fra i magiōr arciâm ‘dla muntâgna a gh’é la Prêda ed Bismântva, ind al comûn di Castelnōv di Mûnt e ch’ l’ as vèd dal zôni ed dimòndi comûn ed la muntâgna. Al prufîl nèt ed la muntâgna l’à impresiunê Dante Alighieri ch' al la nômina int al Purgatôri ed la Divina Cumèdia.

Al Catalàn (nùm natìu Català) l'è 'na Léngua dal grùpp d'al Léngui Rumànzi, parlä da circa 9.118.000 ad parsònn in Spagna, Franza, Andòra e anca Alghero in Sardegna.

In Miranduléś al prunóm ubligatòri a gh vōl sèmpar anc s'al sugèt al gh'è listés (Marco al magna → Marco mangia • al gat ’l è bèl → il gatto è bello) o prima di vérub minga persunài (a piōṿ → piove • a gh'è al Sōl → c'è il Sole • a gh'è da lauràr → bisogna lavorare).

La strêda la và avânti vêrs matèina fîn a Finêl Emélia in dó la travêrsa al fióm Panêr mèinter cunténva d'ed là, la và int la pruvîncia ed Frêra, in dó la finés int al cèinter abitê ed Mirabèl cun al zuntêres cun la vècia strêda statêla 225 ed Sân Matteo ed la Dècima.

La costrusiòun, cun al pasêr dal tèimp, l'é stêda circundêda da 'na lêrga pinêra ch' la cuâcia tóta la zôna, ciamêda in sègvit Parco della Rimembranza, cun dèinter 'na capèla, 'n arlòj e dō campâni dóve insém a gh'é stê sculpî al nòm di môrt e còl ch' l' é stê ciamê Bollettino della Vittoria dal 1918.
A j inési dal XVI sècol la rôca la vîn ocupêda da Domenico Amorotto. Dîr ed precîş quând e per quânt tèimp l'Amorôt al s'é més a quêrt ind la tòra aşvèin a Civêgh, a rişûlta difécil da stabilîr. Sibèin che sta tòra la fós in pusès dal bandî fr' al 1510 e al 1523, la gnîva druvêda ôgni tânt cme ricôver, quând l'ēra conveniĵnt sparîr da la circolasiòun.

Ânca al nōv Pêpa Benedetto X l’ēra durê pôch e ânca ló l’ēra môrt a la cōrt ed Matélda int al 1061, a sté pûnt în gnû elèt dû pêpa: al Vèschev ed Pèrma Cadalo, cme Pêpa Onorio II elèt da pêrt ed l' Imperadōr e al Vèschev ed Lóca e ânca òm ed cêşa di Canòsa Anselmo da Baggio, cme Pêpa Alessandro II. La râsa ed Matélda l’à fât cûntra a Onorio II e dôp divêrs tribulêri la s’é mésa d’acôrdi per fêr un nōv Cuncèli ind al cōr dal pusès canosiân, a Mântva. Al Pêpa Onorio II l’îva preferî èsregh mìa per paûra perla só véta e a tót al manēri Alessandro II l’ à dimostrê la legalitê ed la só elesiòun; i Canòsa giódis da dōve dipendîva al Paparum Ducatus alōra àn decîş ed dêr al Papêt al lōr candidê Alessandro II. Matélda l ‘a ‘s catêva incòra cun un Pêpa amîgh o parèint.

In gramàtica, al sugèt l'è la pert d'la frès c'as concorda cun al véreb e che la dis chi è ch'a cumpiss l'aziòn. In tòt i dialètt emilian, al sugèt al pôl éser in trî formi:

Gli studenti della Salvezza Nazionale Movimento canzone，la Editrice commerciale，Shanghai，all'inizio edizione 1936，Taiwan Man Bookstore, Re-pubblicato，Taipei, 1956,1965.

I argumént ed Sócret i gnénn tolt zå dal só studänt di Platån. Pr'al fât ch'l è stè dimostrè ch'al fé rasunèr zänt cme Platån, as dîs ch'l è stè al miåur ed tott. Mo tgnänn anch arcurdèr ch'l è stè mandè a murîr da quî d'Atene. Al pseva scapèr mo al dezidé ed 'n fèrel brîsa. Socrate al dgiva che col cal sa le col cal sa ed saveir mia, tot chi eter i creden ed saveir mo an san gnint.

Al teritòri d'la cmónna ed Lècch acsé cum l'è al dé d'incû l'è stè trè só stra'l 1923 e al 1928, quand i àn mèss insamm i teritòri d'ónnds cmónni: Lècch, Castèl såura Lècch, San Zvân a la Castègna, Ranc ed Lècch, Laurca, Ulè, Aquè, Germanaid, Belaid, Magiànech e Ciùs.
Figûra quêşi da fôla ind al muntâgni ed Rèz, al bandî Domenico Amorotto, in realtê al só vèir nòm l'êra Domenico de' Beretti fiōl ed l'ôst ed Carpnèida ciamê "al Moròt", l'ēra 'na persòuna istruîda, al saîva lèzer e scréver e, ind la socetê dal tèimp, a gh'ēra chî an cherdîva mìa che al fós ûn dzunurê o un delinquèint e al li cunsiderêva mìa tânt caluniê ch' an 's prîva mìa cambiêr, j istès stôrich a spieghêven ch'l' êra gentîl, generōş e brêv a tratêr j afâri. L'à cumincê la só "carêra da delinquèint" int al 1510 quând al mâsa un só aversâri a curtlêdi, ind la piâsa ed Carpnèida al dé dal marchê. Ricerchê, l'é custrèt a nascondrés, al preferés a còl pûnt a butêres a la mâcia e dêres per sèimper al bigantâg. L'à mucê intōrna a ló, in pôch tèimp, 'n sèria ed delinquèint, e, cme l'à scrét Umberto Monti … quanti avevano conti da rendere alla giustizia ed erano vogliosi di menar le mani e ânch un quêlch sgnurôt ch' al cherdîva òtil druvêrel pr' al prôpri vindèti personêli. Dvintê padròun ed tóta la muntâgna, ed rôchi e castē, l'é rivê a cmandêr 'n' eşêrcit d'òm e cavâi e 'd avèir ânca di canòun. A ruvinêr la só putèinsa a gh'à pruvê Francesco Guicciardini, Gvernadōr ed Rèz só ustinê aversâri, che al l'à cunsidrê …ribelle alla Chiesa. L'ēra stê al Gvernadōr ed préma, Giovanni Gozzadini, a dêregh al tétol de Sgnōr ed Carpnèida, per cûnt dal Pêpa Giulio II, per i só mêrit ind la guèra ed la Cēşa cûntra a j Estèins.

J-urganîṣem che dirègen la Pruvîncia a gh’àn avû, a partîr da l'unitê d'Itâlia, divêrs nòm: Cunséli Pruvincêl guidê da un presidèint dal 1860 al 1923 e dal 1951 ad dé d’incô. Al tèimp dal fâsio agh’è stê un Comisâri prefetési ed l'Aministrasiòun pruvincêla e dal 1945 al 1951 a s’gh’à la Deputasiòun pruvincêla, ch’ la gh’êra bèle dal 1889 dipendèint dal Cunsèli, cme incô la Giûnta.

L'é stê tirê só a la fîn dal XVIII sècol cme pôst dal Gvernadōr in câmbi ed còl préma ch' l'êra un cunvèint. Int al 1814 l'é stê regalê da la sitê al dóca estèins e dal 1839 l'à subî dimòndi intervèint da pêrt ed l'Architèt Pietro Marchelli ch' al l'à sistemê ind la fōrma dal dé d'incô.

Int al 1111 insém a la véia dal ritōren l'Imperadōr dal Sâcher Rumân Impêr, Enrico V, al l’ incûntra a Bianèl, atâch a Rèz per cunfermêregh i fèdev més in dóbi dal pêder e per cunsgnêregh un nōv tétol. Acsé al fiōl dal só vèc aversâri al fà Matélda Regîna d'Itâlia e Vicâria Papêla. Incòra incō in chi pôst ed l' Apenèin arzân s’arcôrda l'avenimèint ed l'incurunasiòun tót j ân con l’arcurdânsa in custóm d'època.

Tót dû a tèinten ed dêres cûntra in tót i môd sibèin che dôp a 'gh la chêven dèspes a catêr ‘n’ acôrd che al vâga bèin a tó dû ind al sô quistiòun. Divêrsi vôlti Don Camél al vîn cridê dal crucifés ed l' altêr magiōr ‘d la cēṣa a câvṣa dal só temperamèint fugôṣ .

L'algebra l'introdûs dî diséggn e la formula fundamentèl y=mx+b cåun la b ch'l'è intersechè par y int'al grâfic e la m ch'l'è la pendänza. Sta fòrmula la s'àpplica al curdinè dal cuurdinati dal grâfic o (x,y).

sénsa prunóm, a part quél ad prim livèl (dal sugèt) ch'l è sèmpar ubligatòri: [Sn]Sp1VOn eśémpi: [Stévan] al magna al pui (itagliàṅ: [Stefano] mangia il pollo)