Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
13 kwietnia 2006 ogłoszono zamówienie w trybie negocjacji na opracowanie „Studium wykonalności budowy drugiej linii metra w Warszawie na odcinku Rondo Daszyńskiego – Dworzec Wileński wraz z dostawą taboru metra”. Do negocjacji zaproszonych zostało 5 z 15 zgłoszonych wykonawców i 5 października zostali oni poinformowani o wynikach postępowania. 12 października do Metra Warszawskiego wpłynęły protesty 2 przedsiębiorstw. W związku z ich oddaleniem przez zamawiającego oraz braku odwołania do Urzędu Zamówień Publicznych przetarg został ostatecznie rozstrzygnięty. 30 października 2006 konsorcjum Sudop Praha i DB Projekt podpisało umowę na wykonanie studium, które miało polegać na przedstawieniu koncepcji realizacji projektu dotyczącego odcinka centralnego II linii, technologii wykonania poszczególnych elementów projektu oraz zaplanowaniu finansowania inwestycji i poszczególnych jej elementów z podaniem czasu potrzebnego do realizacji. Termin opracowania dokumentu wynosił 330 dni od daty podpisania umowy, a jego realizacja została podzielona na etapy:

Tutaj także urodził się syn Juliusa, Jiří Pelikán (1923 - 1999) - czeski publicysta, działacz komunistyczny, od 1969 r. na emigracji we Włoszech.

Bruce Middleton Hope Shand (ur. 22 stycznia 1917, zm. 11 czerwca 2006 w Dorset) – brytyjski oficer kawalerii, weteran II wojny światowej, ojciec księżnej Kornwalii Camilli.

Gwangyang Football Stadium – stadion piłkarski w Gwangyang, w Korei Południowej. Został otwarty w 1992 roku. Swoje mecze rozgrywa na nim drużyna Chunnam Dragons. Obiekt może pomieścić 14 284 widzów. Stadion był jedną z aren piłkarskich Mistrzostw Świata U-17 2007 oraz Pucharu Pokoju 2007.

W programie oprócz przemówień, pokazów (scenek), wywiadów, wyświetlono krótkie filmy nawiązujące do tematów poszczególnych punktów: „Zmartwychwstanie – już wkrótce”, „Docenianie korzyści panowania Królestwa”, „’Ubodzy’ odziedziczą Królestwo”, „Rey Baltasar Perla: Postawiłem Jehowę ponad politykę”.

Jestem, który jestem – najczęściej spotykane w języku polskim tłumaczenie formuły ’ehjeh ’ăšer ’ehjeh zawartej w Księdze Wyjścia 3,14. Stanowi ona odpowiedź Boga na pytanie zadane przez Mojżesza o jego imię. Próby ustalenia sensu tej odpowiedzi wciąż stanowią przedmiot dyskusji biblistów, filozofów oraz teologów. Dla jednych Bóg jedynie potwierdził swoje istnienie, dla drugich była to deklaracja aktywnego działania Boga.

BGM-71C – zbudowana w ramach programu ITOW (od Improved TOW – ulepszony TOW) wersja, zdolna przebijać nowoczesne typy opancerzenia. Główną modyfikacją pocisku była głowica wyposażona w większą wkładkę kumulacyjną i wystającą sondę z zapalnikiem uderzeniowym powodującym detonację w optymalnej odległości od pancerza. Sonda wysuwała się po wystrzeleniu pocisku. Przebijalność pancerza przez pocisk BGM-71C wynosiła 700 mm. Wersja ćwiczebna pocisku – BTM-71C.
Osobliwością aglomeracji wrocławskiej jest fakt, że bezpośrednie zaplecze miasta - powiat wrocławski - wykazuje małą gęstość zaludnienia. Żadne inne spośród miast Polski nie jest pod tym względem podobne, a wśród pozostałych dużych miast tylko Szczecin i Bydgoszcz wykazują analogiczne stosunki. Powiat wrocławski jest bowiem obszarem niemal czysto rolniczym, posiada tylko trzy małe miasteczka - Kąty Wrocławskie, Sobótkę i powstałe niedawno Siechnice. Uprzemysłowienie jest również bardzo słabe, nie posiada ani jednego wielkiego zakładu, a tylko parę średnich zakładów przemysłowych.

Aleksandr Pstyga, ros. Александр Михайлович Пстыга - Aleksandr Michajłowicz Pstyga, błr. Аляксандр Міхайлавіч Пстыга - Alaksandr Michajławicz Pstyha (ur. 27 lutego 1966 w Ufie) – radziecki i białoruski hokeista pochodzenia rosyjskiego, reprezentant Białorusi. Trener hokejowy.

Ukształtowanie powierzchni przeważnie równinne i wyżynne, w środkowej części rozległa Wyżyna Edwardsa, należąca do Wielkich Równin, na północy zachodzie równina Llano Estacado, na południowym wschodzie Nizina Zatokowa; na południowym zachodzie skrawek Gór Skalistych, z największym szczytem Guadalupe Peak 2667 m. Klimat podzwrotnikowy, na wschodzie, zwłaszcza na wybrzeżach Zatoce Meksykańskiej, dość wilgotny (w Houston średni opad ok. 1100 mm), na zach. i płn. suchy (w El Paso poniżej 200 mm); średnia temperatura w styczniu od 0 °C na północy do 15 °C na południu, lipcu 25–29 °C, główne rzeki: Rio Grande del Norte (z dopływem Pecos), Colorado, Brazos, Trinity, Red River (dopływ Missisipi); w świecie roślinnym dominują prerie: na południowym zachodzie roślinność półpustynna, na północnym wschodzie lasy dębowo-hikorowe, w dolinie Rio Grande kolczaste sawanny subtropikalne.

1905 – austriacki lekarz okulista Eduard Zirm przeprowadził w miejscowym szpitalu pierwszą w świecie udaną operację przeszczepienia rogówki.

Na kongresie regionalnym, który odbył się w dniach od 26 do 28 września 2014 roku w Issyku w Kazachstanie, członek Ciała Kierowniczego, Gerrit Lösch, ogłosił wydanie Pisma Świętego w Przekładzie Nowego Świata w wersji zrewidowanej z roku 2013 w języku kazachskim. W kongresie uczestniczyło 3721 osób.

Engelthal – miejscowość i gmina w Niemczech, w kraju związkowym Bawaria, w rejencji Środkowa Frankonia, w regionie Industrieregion Mittelfranken, w powiecie Norymberga, wchodzi w skład wspólnoty administracyjnej Henfenfeld. Leży w Okręgu Metropolitarnym Norymbergi, około 21 km na wschód od Norymbergi i ok. 8 km na południowy wschód od Lauf an der Pegnitz.

Jan Kacper Heurich, Jan Heurich starszy (ur. 21 czerwca 1834 w Warszawie, zm. 24 marca 1887 tamże) – polski architekt, przedstawiciel eklektyzmu; ojciec Jana Fryderyka.
Według Władysława Jażdżewskiego (1888) trójkąt na brzuchu kozła przypominał jeden ze znaków umieszczonych na kamieniach mikorzyńskich. Uważał koziołka za prasłowiańskiego bożka. Według Janiny Rosen-Przeworskiej (1964) znaki były runami i nawiązywały do mitologii celtyckiej. Rzeźba mogła mieć proweniencję średniowieczną (technika wykonania i wyobrażenie ikonograficzne), jednak nawiązywała do rozwiązań znacznie starszych. Helena Cehak-Hołubowiczowa (1965) widziała w figurce analogie do koziołków z Opola i uważała, że rzeźba związana jest z magią urodzaju. Jerzy Gąssowski (1972) interpretował figurę jako posążek Welesa, a jego ikonografię wiązał ze znakami ze Ślęży. Jan Leśny (1974) poddał rzeźbę szczegółowej krytyce, przede wszystkim opierając się na doskonałym stanie koziołka, który według niego nie mógł się dochować w takiej postaci do XIX wieku. Podważył też pochodzenie kozła z wykopalisk archeologicznych. Włodzimierz Szafrański (1976) porównuje ryty z brzucha zwierzęcia do późnohalsztackiej śląskiej ceramiki malowanej i także uważa go za podobiznę Welesa. Jacek Wrzesiński uważa, że znaki podobne do tych zawartych na kamieniach mikorzyńskich były przykładem fałszowania zabytków archeologicznych. Obrzędy z użyciem rzeźb kozłów do dnia dzisiejszego mają miejsce przy okazji obchodów godowych, zapustnych i innych. Koziołka lednickiego wiązać według niego należy z obchodzonym w Imiołkach za życia Albina Węsierskiego podkoziołkiem. Ryty w kształcie krzyżyków mogły być w takim przypadku znakami zabezpieczającymi przed wszelkim złem. Oryginał figurki nie dochował się do czasów obecnych. W Muzeum Archeologicznym w Poznaniu znajduje się 16-centymetrowa kopia koziołka.

Piosenka wykorzystywana była w bardzo wielu filmach, programach telewizyjnych, a także reklamach telewizyjnych i radiowych. Pojawiła się ona w filmie Primary Colors (1996) oraz w obrazie braci Coen O Brother, Where Art Thou (2000), a następnie w filmie „Siedem żyć” (2006). W odcinku „Someone to Watch Over Me” serialu telewizyjnego Star Trek: Voyager Doktor wykorzystał piosenkę, by nauczyć Siedem z Dziewięciu, czym jest muzyka. Poza tym utwór pojawił się w serialach: Drużyna A, The Fresh Prince of Bel-Air, a także Queer as Folk. Piosenkarz Brother Love stworzył cover „You Are My Sunshine” do reklamy samochodów Saturn. Piosenka była kilkakrotnie słyszana w serialu Cuda w odcinku zatytułowanym „You Are My Sunshine”. Utwór wykorzystany został również w serialu Ally McBeal.

Wielokrotnie reprezentował X w turniejach drużynowych, m.in.: siedmiokrotnie na olimpiadach szachowych (w latach 1994, 1996, 1998, 2002, 2004, 2008, 2010) oraz pięciokrotnie na drużynowych mistrzostwach Europy (w latach 1997, 2005, 2007, 2009, 2011).
Ko e ʻakau foʻou mo e ngoueʻia ia, kā ʻoku toe manakoa ʻi Tongá ni. Ko e erythrophylla × philippica, ʻopku ui foki ko e Mussaenda queen Sirikit.

Ko Mango ko e motu ia ʻi he ʻOtu muʻomuʻa, ʻa ia he tafaʻaki tonga ʻo Haʻapai. Ko e hakau ki heʻene hahake (tonga ʻo Fonoifua, ʻoku ui ko Lua tafitu.

Ko Lupepauʻu Fusituʻa ko e ʻalo fefine ia, ko e ʻilamutu ʻo e tuʻi, Siaosi Tupou V. Ko e kau ʻalo fefine ʻa Pilolevu, ʻoku toe ʻiloa: fuifuilupe.

Ko e kālepi (mei he lea fakapilitānia) ko e fuʻu ʻakau siʻi ia. ʻOku ʻikai ʻilo ʻi Tongá ni, kā ko hono foʻi fua, ngaahi foʻi kālepi, ʻoku fakahū mai mei muli pea ʻoku fakatau atu ʻi he maketi.

Kā ʻi he liliu fakalakalaka ʻo e ngaahi faʻahinga ko e ngaahi ika ʻeni ko e foʻi kupu mahuʻinga taha ia ʻi he vahaʻa ʻo e ngaahi meʻamoʻui ʻi tahi (ika) mo e ngaahi meʻamoʻui ʻi fonua (monumanu veʻefā). Naʻe hoko ia taʻu ʻe 400 miliona kuo hili pe ofi ki ai. Fakatātā ko e faʻahinga ʻo e Gogonasus andrewsae (ʻasi ʻi he faitā).

Ko Tofua ko e motu lahi ia, ko e moʻungaafi ia mo ha ngotoʻumu ʻi loto, ko e anovai. ʻI he tokelau ʻo e vai, ʻoku tuʻu ha ngotuʻumu siʻi kae loloto mo ha afi taʻengata: ko Lofia ia. ʻOku tuʻu ʻa e fonua ʻi he hihifo ʻo Haʻapai ʻi he tuʻahivi fakamoʻungaafi ʻo Tonga. Hono māʻolunga ʻo e moʻunga: ko ʻe mita ʻe 515. Hono māʻolalo ʻo e anovai: ʻikai ʻiloa.

Ko e moa kaivao ko e manupuna ʻomi ki Tongá ni naʻe fuoloa. Ko hono lahi ko e senitimita ʻe 60. ʻOku ne toi ʻi he ngaahi feituʻu vao lahi, nofo pē ʻi he ngaahi motu vaotā. ʻOku ne lava fakafānau mo e fanga moa tauhi lālata (Gallus gallus domesticus).

Ko Vakaʻeitu ko e motu ia ʻi he tafaʻaki hihifo ʻo e pupunga motu ʻi he tonga ʻo Vavaʻu. Mahalo pē ʻi he taimi fuoloa naʻe taha ai mo Nuapapu. ʻOku ʻikai te ne nofo ha kakai, kā ko e kau ngāue pē maʻa e Pōpoa village resort.

ʻOku tuʻu ʻi ai ko e kolotau ko Hule. ʻOsi ʻene ikuna ʻi he tau ʻo Sānuali 1837, ko e kau toa ʻo Siaosi Tupou I, naʻa nau tāmateʻi ʻa e kakai kotoa.

Ko e tono ko e fuʻu ʻakau siʻi ia, ʻoku lahi ʻene tupu ofi ki he matātahi. ʻOku sai maʻa e moʻui ke ke kai ia. Hono ʻuhinga tatau: Hydrocotyle asiatica.

Ko hono ngaahi ʻuhinga tatau: Arachnis × maingayi (ʻoku sai ange ia, koeʻuhi ʻoku paʻa ʻa e ʻakaú ni), Arachnis hookeriana, Arachnis flos-aeris.

Ko ongo motu ko e moʻungaafi kinaua, ko e ngaahi toenga ʻo e ngotoʻumu lahi ʻe taha. Ko e feituʻu laku ʻi 1912 mo 1937 naʻe tuʻu kilomita ʻe 3.0 ki he tonga ʻo Hunga Tonga. Kae ko e puna ʻa e afi fakamuimui ʻi 1988, naʻe hoko mei ha feituʻu kilomita ʻe taha tongatongahahake ʻo Hunga Haʻapai.

Ko ʻUiha ko e motu lahi mo e mahuʻinga ia ʻi he tokelau ʻo Haʻapai. Ko hono hingoa fakatenetene ko e Ongo Haʻangana, (ko Haʻano ko e taha ia).

Ko e feifai (pe mohemohe) ko e fuʻu ʻakau lahi ia, meimei tatau ʻene ʻasi mo e siale mohemohe. Ko hoino ʻuhinga tatau: Schleinitzia forsteri pe Leucaena insularum pe Leucaena forsteri. ʻOku sai hono ʻakau maʻa e tufunga.

Ko Tuʻanuku ko e kolo ia ʻoku tuʻu ʻi he tongahihifo ʻo e motu lahi ʻo Vavaʻu, ʻi he takinga vai ki Neiafu. Ko e muitolotolo ʻi he hūʻanga ʻoku ui ko Tavakefaiʻana, ko e hingoa tenetene ia ʻo e kiʻi kolo mo ʻene ʻeiki foki.
Tokua ko e ongo pango, ko Tapu mei Hahake, ko Kitea mei Hihifo. Pea fanongo ai ʻa Kitea ʻoku ʻi ai ʻa e pango ʻi Hahake, pea mole ai ʻo ʻalu ki Hahake ʻo kumi ki ai. Pea aʻu atu ʻa e pango fefine ko Kitea, ʻoku fai ʻa e huo maʻala ʻa e pango tangata ko Tapu. Pea nofo leva he toumui maʻala ʻo ui atu: «Pango tangata haʻu ki heni». Pea tuku leva ʻene huo kae ʻalu atu ʻona feʻiloaki. Pea na ō ki he ʻapi ʻo Tapu, ʻo fafanga ai ʻa e fefine, pea na nonofo ai ʻo fai hono ʻapi. Naʻe faifai pea feitama ʻa Kitea pea lea ange kia Tapu ke na ō muʻa ki Hihifo ke fāʻele ai.

Ko e tisaipale ko e fuʻu ʻakau siʻi ia. ʻOku toki ʻomi ki Tongá ni, ʻikai fuoloa. ʻOku ʻikai (teʻeki ai) te ne tupu pē ʻi Polinisia hahake. Ko hono ʻuhinga tatau: Solanum hermanii.

Ko Churchward naʻe pehē ko e mālōlō ko e ʻakau siʻi pē mo e matala engeenga ia, pea ʻoku ui ko e masikoka ʻi Vavaʻu. Pea ʻoku ʻi ai ha masikoka kehe, (vakai ki he ngaahi masi).

Ko e ahi siaina ko e faʻahinga mohuku ia. ʻOku ui foki ko e Vetiveria zizanioides mei he foʻi lea vetiver ʻi he lea faka-tamil mei ʻInitia, ko e feituʻu tupunga ʻo e ʻakaú ni.

Kā ta naʻe ʻikai hounga ki he loto ʻo Kae ʻa e ʻofa ʻa Sinilau, ʻo ne tuʻutuʻuni ke tāmateʻi ʻa e ongo ika. Pea ko ia naʻa ne tala ke na fakaafe ki he potu naʻe toafa, koeʻuhi ke na mahaia lolotonga ʻene tānaki ʻa e kakai. Pea nau toki hifo ki ai ʻo tai, pea mate a siʻi Tununga, kae fai fakapotopoto a Tonga ʻo ne hao. Pea toki fekau ʻe Kae ke tafa ʻa e ika kuo maʻu, ʻo ne tufa ki he houʻeiki ʻo e ngaahi feituʻu ʻo nau tao ʻo kai.

Ko e kalosipani ko e fuʻu ʻakau siʻi ia mo e ngaahi matalaʻiʻakau hinehina, engeenga, kiʻi kulokula pea kulokula ʻaupito. ʻOku namulelei, kae ko e ʻakau ʻomi, ko ia ai ʻoku ʻikai te ne kau ki he ngaahi kakala. ʻOku ui foki ko e pua (pālangi).

Ko e uhiuhi ko e fuʻu ʻakau lahi ia, mahalo pē tatau ʻene ʻasi mo e uhi, kā ʻoku kau ki he ʻakau paini, ʻoku ʻikai ʻi ai hano matalaʻiʻakau. ʻOku taha ʻana ia maʻa Tongá ni.

ʻUmukisia, ʻofefine ʻo e Tuʻihaʻamea; hako ʻe taha: Uiliami Aokatoa Tuʻivakanō (kā moʻui ia taʻu ʻe 200 ki mui !). Tatau mo Papa, ko e ʻofefine ʻe taha ʻo e Tuʻihaʻamea.

Ko e fue moa pe fue pulū (ʻoku ʻikai ʻi ai haʻane hingoa fakalakanga ʻi Tongá ni, kā ʻoku ʻi ai ʻi Haʻamoa) ko e fuʻu ʻakau siʻi mo e totolo ia. ʻOku ui foki ko e Ipomoea congesta pe I. mutabilis pe I. cathartica pe I. acuminata pe I. insularis pe I. learii. ʻOku ui foki ko e fueʻaepuaka ʻe he tokotaha, kā ko e hala ia ?

Ko Pierre Bataillon, ʻoku ui ko ʻEnosi ʻi Tongá ni, (1810-1877) ko e ʻepikopō ʻuluaki ʻo e Siasi Katolika Loma naʻe nofo ʻi loto Polinisia, ʻa ia, naʻa ne nofo ʻi ʻUvea.

Ko e lole ʻe taha pe pekōnia ko e fuʻu ʻakau ʻomi ki Tongá ni. Ko haʻane anga fakaofo ko e taʻepotupotumālie ʻo e ngaahi lau. ʻOku lahi ʻaupito ʻa e ngaahi faʻahinga ʻo e pekōnia, mahalo pē ko e faʻahinga ʻoku manakoa ʻi he ngaahi ngoue Tonga ko e B. semperflorens ia, ka ʻoku ui ko e 'lole' ko e faʻahinga kotoa pē.

Ko e tauʻolunga ko e faiva faka-Tonga matalelei ʻaupito. Ko e tau'olunga ia 'oku fai 'I he kau tonga ki ha mali pe ko ha koniseti. Pe ko ha me'a pe 'oku nau fiefia ke 'ai ki ai.
Ko e kāpisi (mei he lea fakapilitānia) ko e ngaahi fuʻu ʻakau siʻi ia, ʻomi ki Tongá ni, kā ʻoku manakoa he taimí ni maʻa e meʻatokoni, pea maʻu paʻanga lahi ʻi he maketi.

Ko Afā ko e kiʻi kolo ʻi he vahe hahake ʻo Tongatapu, matāfonua tokelau, ʻi he Hala Tāufaʻāhau ʻi he vahaʻa ʻo Kolonga mo Niutōua. Ko hono hingoa tenetene ko Ngalufānifo.

Ko e hingoa ʻo e feituʻu: ko e malaʻe naʻe kulokula, koeʻuhi naʻe ʻai ʻa e teunga kulokula ʻe he kakai kotoa pē ʻo Nukuʻalofa lolotonga he kātoanga kula, ko e ʻaho kumi sōvaleni (paʻanga) ia maʻa e Kolisi Tonga ʻi he taʻu 1885.

Ko e ngaahi kahoa kakala, ko e ngaahi kahoa fakaʻeiki ia fonu he heliaki. Naʻe tuia he ngaahi kakala, ʻa ia ʻoku ʻi ai ʻa e ngaahi kahoa maʻa e houʻeiki pea maʻa e tuʻa.

Ko Vainī ko e kolo lahi ia ʻi he vahe loto ʻo Tongatapu. ʻOku tuʻu ʻi he Hala Tāufaʻāhau ʻi he vahaʻa ʻo Veitongo mo Malapo, ʻoku manga ʻa e hala ki Longoteme.

Ko e akataha ko e hingoa ʻo e ngaahi fuʻu ʻakau siʻi ia. ʻOku ʻi ai honau akatuʻutakele, ko e aka lahi ʻe taha pē. ʻOku meimei tatau ʻenau ʻasi.

tongo taʻane, Rhizophora mucronata, Rhizophora stylosa, [Giant mangrove]; ʻoku meimei tatau mo e tongolei, kā ʻoku ʻi ai ʻa e lau muʻamāsila ʻa e R. mucronata

Ko e Siasi moʻoni ʻa Sēsū ((True (Jesus Church)) pe Siasi ʻa Sēsū moʻonia ((True Jesus) church) ko e siasi tauʻatāina, naʻe fokotuʻu ia ʻi Beijing ʻi Siaina ʻi he taʻu 1917. ʻOku ʻi ai haʻane takilotu ʻe 1.5 miliona pe ofi ki ai ʻi he ngaahi fonua ʻe 40. Ko e siasi ko e huli fakasiaina mei he lotu Penitikosi fakakalisitiane naʻe hā mai lolotonga he kamataʻanga ʻo e taʻuteau hono 20. ʻOku lotokehekehe ʻa e siasi ki he Tokotolutapu, kae ʻoku muimui ia ʻa e akonaki ko Sīsū hono huafa. Talu mei he 2005 mo hono fokotuʻu ʻo e siasi ʻeni ʻi Tonga ni ʻe he kau muli mei ʻEsia hahake.

Pe kakau ai ʻa Kae ʻo tūʻuta ʻi he motu naʻe nofo ai ʻa e manu ko e Kanivatu. Pea tūʻuta atu ʻa Kae ʻoku tuku ai ʻa e tofuaʻa ʻe valu, pea mohe ai ʻa Kae he vahaʻa tofuaʻa. Pea haʻu ai ʻa e manu ʻene siutaka ʻo tuʻu hono vaʻe ʻe taha ki he tofuaʻa ʻe taha mo hono vaʻe ʻe taha ki he tofuaʻa ʻe taha, kae mohe ʻo foʻohifo ia Kae. Pea mohe pē ʻa Kae mo katakata heʻene ʻiloʻi, pea teitei mafoa mai e ata pe pea fanongo hake ai ʻa Kae kuo tutufulu ʻa e manu pea teitei puna, pea kapakapa. Pea ʻohofua leva ʻa Kae ʻo pipiki ʻi hono fatafata, pea ko e siu pe ʻa e manu ʻi he loto moana, kae tāupe pea Kae ʻi hono fatafata. Pea toki sio hifo ʻa Kae he ʻoneʻone pea fakatopatu leva ki he ʻoneʻone. Pea tuʻu hake ai tā ko Haʻamoa pea ko ʻAkana ko e fonua naʻe fakatopatu ki ai. Pea ʻalu ai leva ʻene ohu kava kia Sinilau, pea takanga ʻaki leva ʻe Sinilau.

Ko Haʻavakatolo ko e kiʻi kolo ia ʻi he vahe hihifo ʻo Tongatapu. ʻOku tuʻu ʻi he Hala Hihifo ʻi he vahaʻa ʻo Foʻui mo Kolovai. Ko hono hingoa fakatenetene ko e Vai ko hiva pe Pua ko fanongo talanoa (ko e pua ia). Ko e tofiʻa ia ʻo ʻAhomeʻe. ʻOku lahi ʻa e ngaahi mātanga ʻoku ʻiloa koeʻuhi ʻenau ʻasi ʻi he ngaahi hiva ʻo Tuʻimala Kaho, ko e kaumeʻa ʻo ʻAhomeʻe.

Ko e ʻungongo ko e ngaahi ʻinisēkite ia, meimei tatau ʻenau ʻasi mo e pī hone, ka ʻoku tafu pea nofo ʻi he ngaahi fuʻu ʻakau (pe nāunau fale).
Ko e monumanu unu (lea fakalatina (lea fakasaienisi): ecdysozoa) ko e vahe lahi (superphylum) ia ʻo e ngaahi monumanu ʻoku unu (kā ʻoku ʻikai kau ki ai ʻa e monumanu huituʻa ʻoku unu, fakatata ʻa e monumanu ngaolo pe totolo ). ʻOku fefeka ʻaupito honau kili, ko e ngeʻesi ia. ʻOku ʻikai te ne lava ke tupu. Taimi ʻe niʻihi ʻoku fōfoa ʻa e kili, pea ʻoku ne tupu ʻa e monumanu ki muʻa ʻa e fakafefeka hano kili foʻou. ʻOku toe ʻa e kili motuʻa, ko e ngeʻesi ʻoku ngeʻesi (faitā: ngeʻesi ʻo e hina).

Ko e lupe ko e manupuna ʻomi ki Tongá ni, ʻoku ne nofo pē ʻi he ngaahi kolo lahi. ʻOku tokua, naʻe ʻomi ʻe he tuʻi ʻi heʻene fiemaʻu ʻa e fanga lupe ʻi he puna matavai ʻi kolo; tatau mo e ngaahi kolo lahi ʻi muli. Naʻe ʻikai puke ia ʻe he vaʻa kolonitini. ʻA ia ʻoku tatau he taimí ni ko Nukuʻalofa mo e ngaahi kolo muli: ko e fanga manupuna taʻefiemaʻu, siko ʻi he ngaahi feituʻu kotoa. Mo e pālasi foki.

Ko e sinaitakala ko e hingoa ia ʻo e ngaahi ʻakau mo honau matalaʻiʻakau hoihoifua. Ko e ʻakau ʻomi mei muli, ʻa ia ko e Kalipea mo e ʻAmelika tonga. Naʻe ʻave ki Tonga ʻe he minisitā ngoue kamata Tisema 2013, pea ʻi he ngaahi māhina siʻi, oku manakoa ʻaupito ʻe he kakai fefine ʻi honau ngoue. Ko e ʻuhinga ʻo e hingoa 'Sinaitakala' ko e fefine alo ia, ko Sinaitakala Tuʻimatamoana ʻi Fanakavakilangi Tukuʻaho (Fakafānua)

Ko e māhoaʻa ko e fuʻu ʻakau siʻi ia. ʻOku lava ke kai hono ʻaka (ʻa ia ko e foʻi lea māhoaʻa maʻa e meʻa ʻaonga tanu mā). Kā ʻoku ngāueʻaki pē maʻa e kokaʻanga (māhohaʻa kokaʻanga).

Ko e ngaahi laʻi paʻanga onopooni ko e fakahū ki tuʻa ia ʻo e taʻu 2008 mo e 2009, ʻosi he hilifaki kalauni ʻo Siaosi Tupou V. Ko honau lahi ko e milimita ʻe 150 x 70

Ko e fatai ko e fuʻu ʻakau siʻi ia, ko e ʻakau totolo mei he matāfonua. Ko e kakala vale ia. He onoʻaho naʻe kau ʻa e ʻakaú ni ki he kāinga ʻo e Cassythaceae, kae ʻoku tatau he taimí ni mo e Lauraceae.

Ko Niutōua ko e ʻafioʻanga ia ʻo e Tuʻi Tonga ko Momo, mo ʻene kakai, ko e Haʻamenuʻuli. Naʻe tupu ʻi he feituʻú ni ʻa e fuʻu niu ʻe ua, ko e niu kula mo e niu tea, naʻe tō ʻi he luo ʻe taha.

Ko e kiu foaʻunga ko e manupuna ʻoku ʻasi fakataʻu ʻi he Sēpitema ki ʻEpeleli, kā ʻoku siʻisiʻi pē ʻi he ngaahi motu ʻikai nofoʻi. ʻOku toe ʻa e ngaahi manuopuna siʻisiʻi pē ʻi māmani, mahalo pe ko e 7000 pē. Ko hono lahi ko e senitimita ʻe 42, ko e kiu lahi taha ia. ʻOku ʻilonga ʻene tangi.

Ko e lile lalahi (hingoa taʻefakalakanga) ko e fuʻu ʻakau siʻi ia, ʻomi ki Tongá ni. ʻOku tatau ʻene ʻasi mo e ongo lile (ʻa ia ko e tolotalo mo e samoa), ka ʻoku kulokula ange pea oku lalahi ange.

Ko e ʻAlotolu ko e ʻotu fetuʻu ʻe tolu, ko e belt of Orion ʻi he lea fakapilitānia. ʻOku tatau mo e Haʻamonga ʻa Maui, kae naʻe ʻi ai ha matāpule ʻe taha, Lehāʻuli, naʻa ne tala ange: ko e tamai, ko e ʻalo, mo e laumālie māʻoniʻoni.

Ko e toa ko ha fuʻu ʻakau fakaʻeiki ia. Sai maʻa e ʻā ʻo e ngaahi ʻapi meʻaʻanga pē. Pe maʻa e moʻunga (faʻitoka). Fakatātā, vakai ki he Halatoaongo (ʻUiha).

vahe lahi ange: monumanu ngutu hono ua (deuterostomata) ko e luo ʻuluaki ʻo e monumanu kei ʻi he foʻimanu (pe kete) ʻe hoko ki he ʻusi, ko e luo hono ua ʻe hoko ki he ngutu
ʻI he onoʻaho ʻi Lapaha naʻe ʻafio ʻa e Tuʻi Tonga pea naʻe meʻa ʻa ʻene houʻeiki. ʻI taimi ki mui (~1470) naʻe meʻa foki ʻi ai ʻa e Tuʻi Haʻatakalaua, kae naʻe toe pē maʻana ʻa e matātahi ʻo e fangaʻuta. Ko ia ai ʻoku ui ʻa e houʻeiki ʻo e Tuʻi Tonga ko e Kauhalaʻuta pea ko e houʻeiki ʻo e Tuʻi Haʻatakalaua pea ki mui ange (~1600) ʻo e Tuʻi Kanokupolu foki ko e Kauhalalalo.

Ko ʻĀhau ko e kolo lahi ia ʻi he vahe hihifo ʻo Tongatapu. ʻOku tuʻu ʻi he Hala Hihifo ʻi he vahaʻa ʻo Kolovai mo Kanokupolu. Ko hono hingoa fakatenetene ko e Ahi ʻo Ulakai ia. Ko e kolo mo hono takatakai ko e tofiʻa ia ʻo e puleʻanga ʻo Tonga mo ha kiʻi konga ʻi he tafaʻaki tonga ko e tofiʻa ʻo Lasike, ko e taha ʻo hono ngaahi Lakepa.

Ko e pele ko e ʻakau mo e ngaahi matalaʻiʻakau engeenga meimei tatau mo e fau. ʻOku moʻoni he onoʻaho naʻe vahevahe ʻa e pele ʻe he kau saienisi ki he kāinga ofi ʻo e hibiscus, kae he onopooni naʻa nau fili ʻa e kāinga ofi kehe, ko e abelmoschus.

Ko e tofiʻa ia ʻo e tuʻi ʻo Tonga, kae naʻe ʻoatu ʻe Siaosi Tupou II ki he punake Fakatava koeʻuhi naʻe saiʻia lahi ʻa e tuʻi ki he ngaahi taʻanga ʻo Fakatava.

Ko e St Peter’s College (Kolisi St Peter), ‘Aokalani, ko e Kolisi Katolika ma‘a e tamaiki tangatá ‘oku tu‘u ‘i loto ‘Aokalani, Nu‘u Sila. Ko e ‘apiako Katolika lahi taha eni ‘i Nu‘u Silá. Na‘e fokotu‘u ‘a e ‘apiakó ni ‘i he ta‘u 1939 ‘e he kautaha felela ko e Christian Brothers, ka ‘i he ta‘u 2008 ‘oku ‘ikai te toe ‘i ai ha taha ‘o e kau mo‘ui fuakava ‘e kau atu ki he faiako. Ko e tokolahi ‘a e fānau ‘oku ako he apiakó ni ko e toko 1200 mei he ngaahi matakali kehekehe. ‘I he mala‘e ‘o e fekumi faka’atamai ‘oku ‘oatu ‘e he ‘apiakó kiate kinautolu ‘i honau ngaahi ta‘u faka’osí ‘a e NCEA pe ko e Setifikeiti fakapule‘anga ki he A‘usia Fakaakó, pea toe kau atu foki ki ai mo e Sivi Fakavaha‘a Pule‘anga ko e Cambridge (CIE).

Ko e folau ʻa Kae ko e tala tukufakaholo mei Tonga. Ko e taʻanga ʻoku ʻasi ʻi heni kuo toʻo mei he Makasini ʻa kolisi, 3, 1876 (ngāueʻaki ʻa e sipela onopooni). Ko e hingoa Kae ʻoku hoko ʻAe ʻi he lea fakahaʻamoa, ko hono ʻuhinga ko e taʻe.

Ko Loʻau ko e eiki naʻe nofo i Haʻamea, pea naʻa ne faʻu ha vaka ke folau ʻi hono lepa, ʻa e lepa ko ia ʻoku kei ʻilonga ofi ki Fatai. Kā naʻe lahi ʻa e lau mo e manuki ʻa e kakai ki ai, pe ko e hā ʻoku ikai ke toho ki tahi ʻa e vaka. «He ko e folau ʻi ha lepa ke hā?»

Pea faifai pea foki atu ʻa Tonga ki Haʻamoa, pea ofo ʻa Sinilau pē ko e hā ʻoku ne tokotaha ai. Pea fakahā ʻe Tonga ʻa e lapa naʻe fai mo e tuʻutāmaki ʻa siono hoa; pea naʻa mo ia naʻa ne mei moʻua, hē naʻe hangē ha faletao a hono tuʻa. Pea ʻita ʻa Sinilau ʻo ne fakataha ʻa e faʻahikehe ʻo Haʻamoa, ʻo ne fekau ke nau langa kato ʻo ʻalu ʻo tānaki ʻa e kinohaʻa ʻo e ngaahi fonua naʻa nau kai ʻa Tununga, pea tokanga lahi ke ʻomi ai ʻa Kae. Pea nau fai, ʻo nau maʻu ʻa e tangata ko ia ʻoku kei mohe, pea nau ʻomi ʻo tuku ʻi he alafolau ʻo Sinilau.

Ko e fuiva ko e manupuna ʻi Tongá ni pea mo Fisi mo Haʻamoa, nofo ʻi he vaotā ʻi he ngaahi motu siʻi pē, ʻa ia ʻoku ʻikai faingofua ʻene ʻilo. ʻOku holo hifo ange hono lahi.
Ko e mavaetangi ko e fuʻu ʻakau lahi ia, mo kiʻi matalaʻiʻakau violeti pea mo e foʻi fua lanukoula. ʻOku ui foki ko e D. repens, ko e ʻakau ʻomi mei Mekisikō mo Kalipea.

Ko e ngaahi ʻapi ʻuta tatatakai ko e tofiʻa kinautolu ʻo e puleʻanga ʻo Tonga, kae ko e kolo, ko e tofiʻa ia ʻo Lasike, ko e taha ʻo hono ngaahi Lakepa.

Ko e hau ʻo Pea ia. Naʻa ne langa ʻa e kolotau ʻo Pea ʻi 1799. ʻOsi he pekia ʻo Vahaʻi ʻUtoikamanu ʻi he taʻu tatau naʻe hoko ia ʻko e hau lahi ʻo e vaheloto 'o Tongatapu meimei tatau mo e Tuʻi Kanokupolu.

Ko Hunga ko e motu lahi ia ʻi he hihifo ange ʻo Vavaʻu. Ko hono hingoa tenetene ko Fā-ko-Avahungalu pe Vaonukonuka ia. Ko hono kolo ʻoku ui foki, ko Hunga (kolo) (18.685° S 174.122° W).

ʻOku ʻiloa foki ko Falcon island, koeʻuhi ko e kau papālangi naʻe sio ki ai ʻuluaki ko e kauvaka ʻo e HMS Falcon ʻi 1865. Mei he taimi ē ki he taimí ni naʻe ʻasi mo pulia tuʻonima ʻa e motu. Naʻe laku ʻi 1885, 1927, 1933.

Ko e fanga veʻe hongofulu (decapoda), ko e holongā ia mei he ʻuo moʻoni. ʻOku 16 ʻa e ngaahi vaʻe moʻoni ʻo e ʻuo moʻoni, ka ʻoku toe pē 10 ki he ngaahi faʻahinga ʻeni. Ko e toenga, ko e ngaahi vaʻe ʻe ono ʻi muʻa, naʻe nau hoko ʻa e kiʻi 'nima', ʻoku nau tokoni ʻi he maʻu meʻakai (ko e monumanu kai kiki ʻa kinautolu) pea ʻave ki he ngutu. ʻOku lahi ʻa e ngaahi faʻahinga naʻe hoko ʻa e ongo vaʻe ʻi muʻa ki he nifo.

Naʻe ʻita ʻaupito ʻa Fīnau mo hono foha Fangupō. Naʻe talaʻofa ʻe Tukuʻaho ke liua ʻa e hau ʻo Vuna kapau ʻe tokoni mai ia ʻe Fīnau. ʻI 1797 naʻe hoko ʻa Tukuʻaho ki he Tuʻi Kanokupolu, kā naʻe ʻikai fakahifo ʻa Vuna. Naʻe pekia ʻa Fīnau uike siʻisiʻi pē ki mui; pekia ʻi he lotomamahi?

Ko e poumuli ko e fuʻu ʻakau lahi ia. ʻOku moʻoni ko e pou mei muli (mei Vanuatu pe hihifo ange), ʻoku tupu pē ʻi Niuatoputapu mo Tafahi, pea ʻi Haʻamoa. Sai maʻa e faʻu ngaahi pou (langa fale). ʻOku ʻikai kei ngāueʻaki hono ʻuhinga tatau: Securinega flexuosa (Müll. Arg.) Müll.Arg. pe Securinega samoana Croizat.

Ko e ngaahi ika kaponga tala (actinopterygii) ko e pupunga mahuʻinga taha ia ʻo e ngaahi ika. Ko e konga ʻe taha ʻo e ngaahi ika huihui ʻoku toe, ko e ngaahi ika kaponga uoua ia.

He onopooni ʻoku fakataha ʻa e longaʻi fānau ʻi he pō fakahifo ʻo e tuʻi pe ha kātoanga kehe mahuʻinga, ʻi Tongatapu he matātahi ʻo Nukuʻalofa, Pangaimotu (Tongatapu), Fafā mo e ʻAtatā, pea nau fakahulungia.

Ko e maveuveu lahi. Ko e foha ia ʻo Hokoniumui, foha ʻo Moʻungalangi, foha ʻo Teukiheʻaloʻi ? Pe ko e foha hangatonu ʻo Teukiheʻaloʻi ? Pea naʻe moʻui ʻa Teukiheʻaloʻi ʻi he teautaʻu hono 17 pe 18 ?

Ko e ongo tangata, ko e fetuʻu ʻe ua ia, ofi ki he kaniva. Ko Toliman mo Agena ia, (alfa Centauri and beta Centauri). ʻOku ʻikai tatau mo Lua tangata.

Ko e siale mohe pe siale mohemohe ko e fuʻu ʻakau lahi ia. ʻOku ui ko mohe koeʻuhi ʻene pelu ʻa e lou lolotonga he pō. Mahalo pē ʻoku tatau mo Leucaena leucocephala.

Church of England (Anglican) pe Siasi ʻIngilani 1902—; naʻe kamata ʻe Shirley Waldemar Baker, pea kamata foʻou ʻe he kau hoa ʻo ʻOfakivavaʻu, pea kamata moʻoni ʻe Alfred Willis.
Ko e kalaka ko e fuʻu ʻakau lahi ia. Mahalo pē ʻoku tatau mo e Planchonella garberi pea mo e Planchonella grayana. ʻOku ui foki ko e ahikaulolo pe kakalaʻuli (kā vakai ki he kakalaʻuli ʻoku lahi).

Naʻe ʻikai ʻoatu hano hingoa fakatonga ki E. indica ʻe Yuncker, kā ki he F. autumnalis pē. Naʻe ngalo ʻia te ia? ʻOku ʻikai ʻiloa ko hai ko Leala.

Ko e ʻuhinga: Naʻe toitoi ʻa Talafaiva ʻi heni lolotonga ʻa e kumi ʻo e ngaahi toʻa ʻo hono ʻohoana. Naʻe ʻikai te nau ʻilo ia. Pe, naʻe nofo heni ko e mānaʻia ko Tūtone.

Ko Vaotuʻu ko e kiʻi kolo ia ʻi he vahe hihifo ʻo Tongatapu. ʻOku tuʻu ʻi he Hala Liku ʻi he vahaʻa ʻo Houma mo Fāhefa & Haʻutu. Ko hono hingoa tenetene ko Keleʻa Maka.

Ko hono ʻohoana pele, ko Talafaiva ia. Lolotonga ʻena ʻafifio, ko Teleʻa mo Talafaiva ʻi ʻEuakafa, naʻe hū ki loto, ngāueʻaki ʻa e fuʻu foʻui ʻa Lolomānaʻia pe Lepuhā. Pea naʻa na toka ko Talafaiva mo ia. Naʻe ʻita ʻaupito ʻa Teleʻa, pea naʻe tala ange kia ʻAuka pe ʻUka ke tā ʻe ia ʻa Talafaiva. Ko e tā, pe ko e tā ia, naʻe pekia ʻa e taʻahine. ʻOku toe hono faʻitoka ʻi ʻolunga ʻo ʻEuakafa.

haʻa: ika kaponga uoua (sarcopterygii) ko e ika mo e kaponga malohi, ngāueʻaki he vaʻe, pea ʻoku ʻi ai honau laumea mo e maʻamaʻa foki, faʻahinga ʻe 100 pē

ko e ngaahi fetonginauna tefitoʻi tuʻu ʻi muʻa kātoa ʻoku ngaohi ʻa e silapa ʻe taha pē (ku, u, ma, te, ta, ke, mo, ne, na), ko e ngaahi foʻi lea fiepipiki kinautolu. ʻOku ʻikai teitei te nau maʻu ʻa e fakamamafa. Fakatātā: ʻóku nau mo e ʻokú na

Ko Tokomololo ko e kolo ia ʻi he lotomālie ʻo e vahe loto ʻo Tongatapu. ʻOku tuʻu ʻi he Hala Loto ʻi he vahaʻa ʻo Haʻateiho mo Lomaiviti ʻi he laine hahake–hihifo pea ko Pea mo Fonongahina ʻi he laine tokelau–tonga. Ko hono hingoa fakatenetene ko Vai ko Tuʻilokomana.

Ko e momili (mei he lea fakaniuē) (hingoa taʻefakalakanga) ko e fuʻu ʻakau siʻi ia. Ko e ʻakau ʻomi mei ʻAmelika, ka ʻoku lahi ʻene tupu ʻi Tongá ni.

Ko Malaʻe lahi ko e faʻitoka mahuʻinga ia ʻi ʻUiha, ʻoku toka pe tōfā ʻa e houʻeiki mo e fale ʻalo ʻi he kamataʻanga ʻo e puleʻanga ʻo Tonga, he taimi naʻe meʻa ʻa Tāufaʻāhau I ʻi Vavaʻu mo Haʻapai.

Ko hono tafa tokelau (mo Tatakamotonga) ʻoku tafe ʻi ai ʻa e vaitafe ʻi lolofonua ko e (Funga) Tolopona, lataʻanga kaukau ʻo e Tuʻi Tonga. Naʻe ofi tuʻu ʻa e ʻovava lahi, ko e Malumalu ʻo Fulilangi (pe Fala-e-Tuʻipelehake; ʻoku pulia he taimí ni, neongo ʻa e tō ʻo e kiʻi fuʻu ʻakau). ʻI lalo he fuʻu ʻovavá ni naʻe feʻiloaki ʻa e ʻeikivaka ko Semisi Kuki mo e Tuʻi Tonga ko Pau.

Mahalo pē ko e «fangu» (Benincasa hispida) ʻo e Polinisia hihifo ʻoku ʻikai tatau mo e «hue» (Lagenaria siceraria) ʻo e Polinisia hahake. Naʻe ʻomi mei ʻAmelika tonga ʻa e «hue», ka naʻe ʻomi mei Maleisia ʻa e «fangu» ʻoku fuoloa ange. ʻOku ngāueʻaki ʻa e fangu ki he fangu lolo (vakai foki ki he folau ʻa Kae), ko e foʻi lea «roro» ʻi Tahisi mo ʻOtu motu Kuki.

Ko Lomaiviti ko e kiʻi kolo ia ʻi he lotomālie ʻo e vahe hihifo ʻo Tongatapu. ʻOku tuʻu ʻi he Hala Loto ʻi he vahaʻa ʻo Tokomololo mo Matangiake. ʻOku tafola lahi ʻa e ngaahi fale ʻo e kakai ʻi he feituʻú ni, kae naʻe kamata ha ʻelito ʻi he 1990 tupu, pea naʻe fokotuʻu ʻa e kolo foʻoú.
Ko e fanga Monumanu nofo ʻuta mo vai (amphibia) ko e pupunga siʻi ia ʻo e ngaahi monumanu veʻefā. ʻOku ʻikai te nau nofo ʻi Tongá ni, ka ʻoku ʻi ai ʻi Fisi mo Haʻamoa. Taimi ʻe niʻihi ko e poto ʻe taha ʻoku ʻomiʻi ki Tonga, ka ʻoku ʻikai fiemaʻu ia.

ʻOku ui ia ʻi he talanoa ʻe taha pē kia Tatafu-mei-Muʻa (tangata tatau ?). Ko ia mo hono tehina ko Nganatatafu, naʻe ʻeva kinaua ki he fineʻeiki hoihoifua ʻi Haʻamoa, ko Hina.

Ko Matangiake ko e kiʻi kolo ia ʻi he lotomālie ʻo e vahe hihifo ʻo Tongatapu. ʻOku tuʻu mamamamaʻo he Hala Loto ofi ki Liahona, pea mo kiʻi mamaʻo ange mei Lomaiviti. Ko e tafaʻaki tokelau ʻo e koló ni ʻoku ui ko Haʻafeva.

Ko Soakai ko e toʻa lahi, naʻe ʻafio ia ʻi Felemea ʻi he taʻu 1800 pe ofi ki ai (ko e kui ʻo Henele Maʻafuʻotuʻitonga mo e houʻeiki Fielakepa).

Ko e ongo kiʻi motu ko Teleki Tonga mo Teleki Tokelau, ʻoku foki ʻiloa ko Hakau Mineva. (ʻOku kehe ia mei he Telekitonga mo Telekivavaʻu ʻi Haʻapai).

Ko Numivalu pe Vunivalu hono hingoa? Ko e foha pe mokopuna ʻo Muni? (Muni > Tuʻi Motuliki > Vunivalu), ko e Tuʻi Motuliki kehe ʻo Fīnauhuʻia I ?

Ko e pua fisi ko e fuʻu ʻakau siʻi ia. Ko e ʻakau foʻou ia, ʻomi mei muli, ko Siapani mo e ʻEsia hahake, pea naʻa ne folau ki Fisi pea ki Tongá ni. ʻOku kehe mo e pua.

ʻI he saienisi ʻo e ʻakau ko "ʻakau tengaefuefu" ʻoku ʻikai ha fakafaʻafaʻahinga ʻe taha pē, kā ʻoku mavahevahe ʻi he ngaahi vahe ʻe 5. Ko honau hingoa ʻi he lea fakalatina:

ʻAho ʻe taha, ko ia mo Fehuluni naʻa mo feʻauhi. Naʻe foʻi ʻaupito ʻaupito ʻa Fehuluni, ko fefine talavou ʻaupito, ʻe he kākā ʻa Seketoʻa, ko e anga.

Ko Pea ko e kolo ia ʻi he lotomālie ʻo e vahe loto ʻo Tongatapu. ʻOku tuʻu ʻi he Hala Tāufaʻāhau ʻi he vahaʻa ʻo Tofoa mo Haʻateiho, pea ʻoku ʻi ai ʻa e hala ki Tokomololo. Ko hono hingoa tenetene ko Vai ko puna (ko e vaitafe ʻi lolofonua) pe Niuvākai (mei he tau ʻo 1852). Ko Pea ko feituʻu mahuʻinga ʻi he tau fakafonua naʻe kamata ʻi 1799. Naʻe langa ʻa e kolotau ʻe Takai.

Naʻe tupu ʻa e motu fakamoʻungaafi mo e foʻou ʻi Sune 1995, mita ʻe 43 ki ʻolunga. Kae ʻoku pulia ʻi lalo fukahi moana he taimi ni. Taimi ʻe niʻihi ʻe haʻu, taimi ʻe niʻihi ʻe ʻalu. Ko ia ai, ʻoku sai ange ko e hingoa Metis shoal (Afua Metisi). ʻI he taimi ʻene ʻasi, ʻoku ui foki ko Late iki.

Ko e kihikihitahi ko e fuʻu ʻakau siʻi ia. ʻOku lahi ʻene tupu ʻi he tuʻaliku. ʻOku ui foki Chamaesyce atoto, E. chamissonis, C. chamissonis, Euphorbia ramosissimum, E. tahitensis, C. fosbergii ʻi he lea fakalatina ʻe he kau saienisi ʻe niʻihi. ʻOku ui foki kavahuhu(tahi) pe ngingieʻuta ʻe he kakai Tonga, (vakai ki lalo).

Ko e lētisi lau (mei he lea fakapilitānia) ko e fuʻu ʻakau siʻi ia, ʻomi ki Tongá ni. ʻOku ui nounou ko e lētisi pē, ka ʻoku ʻi ai ha lētisi kehe. Ko hono lau ʻoku manakoa ki he meʻatokoni. ʻOku lahi ʻa e ngaahi fakakeheʻi.
Ko e kiu (pe kiu vaʻesiʻi ki he fakaʻehiʻehi maveuveu) ko e manupuna ʻoku ʻasi fakataʻu ʻi he Sēpitema ki ʻEpeleli, kā ʻoku lahi. Ko hono lahi ko e senitimita ʻe 23. ʻOku nounou hono vaʻe lāunga ha ngaahi kiu kehe. ʻOku hoihoifua ʻa hono fulufulu ʻi he taimi fakafānau, kā ʻoku nofo ia ʻi he taimi ko ia ʻi he tokelau mamaʻo ʻo e ʻāketika. ʻOku melomelo ange ʻa e fulufulu ʻi he taimi taʻefakafānau.

Ko hono ʻuhinga ʻe taha ko e Sterna fuscata ia. Koʻeni mo e tala tuʻalavilavi ʻoku na ui manutara ʻi he lea fakalapanui, pea ʻoku ne ui ko e ʻewaʻewa ʻi he lea fakahauaiʻi.

Mei he taimi ko ia, ko e hingoa fakatenetene ʻo Leimātua ko e pāuni ono (heliaki: manga ono), pea ʻoku ʻi ai ha tukutala foʻou. Taimi kotoa lolotonga ʻa e ngaahi kātoanga, ko e meʻaʻofa ʻo Leimātuʻa ko e ngaahi kapa pulu ia.

Ko e kōvana ʻo ʻEua ia ʻi 1793. Naʻe tau ia kia Tupoumoheofo, kae naʻe ikai maʻu ia ko e huafa Tuʻi Kanokupolu ʻi he taimi ko ia. Ko e tangata angafakamamahi mo e taʻmoʻoni ia. Naʻe tāmateʻi ʻia ʻe Fīnau ʻUlukālala II ʻi Feletoa (Fangupō) mo hono tehina Tupouniua.

Ko e sukau ko e hingoa ia ʻi he lea fakafisi maʻa e fuʻu ʻakau lahi ia. ʻOku ʻikai te ne tupu ʻi Tongá ni. ʻOku ui foki (ʻi Fisi): sikau, sukau, sukau buli, sukau motu.

Ko e talingelinga ʻi he saienisi ʻo e moʻui ko e taha pē ʻo e puleʻanga tuʻi ʻo e ngaahi meʻamoʻui ʻe 4 ʻoku fakatefito ki he ngaahi lokiʻimoʻui ʻoku lahi. ʻOku faingataʻa ʻo fakamatala totonu ʻa e ʻuhinga ʻo e ngaahi talingelinga. ʻOku lahi honau lokiʻimoʻui, kā ʻikai ha monumanu pea mo ʻikai ha ʻakau. Ngaahi fakatātā:

Naʻe fakanofo ʻa e ʻeiki ʻo Manase, ko Poʻoi, mo e hingoa Tuita, kae ʻosi ʻene pekia naʻe foki ʻa e hingoá ni ki he foha ʻo e taʻokete ʻo Poʻoi, ko Makahokovalu, ʻa ia naʻe ʻikai maʻu ʻa e huafa ni ʻe Manase. Monū, ko e tuongaʻane ʻo ʻAna, ko Manuʻatua Tuʻivakanō, ko e ʻeiki Tuʻivakanō, naʻe ʻikai haʻane hako. ʻA ia ʻi he kahaʻu naʻe fakanofo ʻa Tēvita Polutele mo e huafa ē.

Kā ʻoku ʻi ai ʻa e faʻahinga kehe, ko e ikuʻipusi kulaʻahoʻaho (hingoa taʻefakalakanga) [red-hot cat's-tail, chenille plant]. ʻOku lōloa ange mo e ʻahoʻaho ange mo e fakaʻofoʻofa ange hono "hiku". ʻOku manakoa ʻi he ngoue kakala. ʻOku ui ko e kalakalaʻāpusi ʻe he tokotaha, neongo ko e faʻahinga kehe mei he kāinga tatau pē ia.

Ko e hongohongo (pe nongonongo ?) ʻe taha ko e fuʻu ʻakau siʻi ia mei he kāinga Urticaceae, tatau mo e salato. ʻOku ui foki ko e Fleurya interrupta (L.) Chew.

Ko e vavae paluna (hingoa taʻefakalakanga, mei he lea fakapilitānia) ko e fuʻu ʻakau ia aʻu ki he mita ʻe 6 ʻi ʻolunga, ʻomi ki Tongá ni mei he ʻAfelika tonga, mahalo pe hili he taʻu ʻe 10 pē. ʻOku ui foki ko e Gomphocarpus physocarpus.

Ko e teʻeteʻemanu ko e fuʻu ʻakau lahi ia, mo e ngaahi matalaʻiʻakau hinehina, ʻoku meimei tatau mo e kalosipani. Ko hono ngaahi ʻuhinga tatau: Ervatamia obtusiuscula, Ervatamia orientalis, Tabernaemontana orientalis, Ervatamia pubescens, Ervatamia floribunda. Kā, ʻoku pehē ʻe he saienisi ʻe niʻihi ʻoku kehe ʻa e faʻahinga orientalis mo e pandacaqui.

ngingie, Suriana maritima L. (SURIANACEAE mei he Fabales); ko e matalaʻiʻakau engeenga, ʻoku meimei tatau ʻene ʻasi kā ko e faʻahinga kehe ʻaupito ia
Ko Kanokupolu ko e kolo lahi ia ʻi he vahe hihifo ʻo Tongatapu. ʻOku tuʻu ʻi he Hala Hihifo ʻi he vahaʻa ʻo ʻĀhau mo Haʻatafu. Ko hono hingoa fakatenetene ko e Folaʻosi ia, pe Niu tuʻu tolu.

ʻI onoʻaho naʻe vahavaheʻi ia ʻi he kāinga ʻo e Agavaceae pe Liliaceae, ʻoku teʻeki pau ʻa e kau saienisi. Pehē pē ʻoku toe lahi hano ʻuhinga tatau:

Ko e motelolo ko e fuʻu ʻakau lahi ia, ʻomi mei Fisi. Ko e kakala ʻiloa. He ʻaho ni ʻoku tātātahi lahi ʻaupito ia, ʻoku toe ʻa e ngaahi fuʻu ʻakau ʻe 7 pē ʻi Tongá ni (tupu ʻi ʻEua mo Tongatapu pē).

Ko Soane Patito Pompallier (pe Jean Baptiste François Pompallier ʻi he lea fakafalanisē) ko e ʻepikopō ʻuluaki ʻo Polinisia ia. (Kā naʻa ne nofo ʻi ʻAokalani, Nuʻusila pē. Ko e ʻepikopō ʻuluaki nofo ʻi loto Polinisia, ʻa ia ko ʻUvea, ko Pierre Bataillon ia.)

Naʻe tau ʻa e vaka mei Niuafoʻou, mo e ongo fefine ko Hekuau mo Siulolovao. Naʻe sō ʻa Hekuau ʻe Puakaʻilakelo, ka naʻe ʻikai te ne fiehoa, koeʻuhi ʻene hoa ʻi Niuafoʻou ko Mailetalamai. Pea naʻa ne sō ʻa Siulolovao, ko e ʻofefine ʻo Valamotu, ko e ʻofefine ʻo Fusituʻa mo Fotofili Alofi.

Ko hono hingoa fakatene ko Vai ko Latai pe Hoosi tea, koeʻuhi ʻa e hoosi naʻe tō mei ai ki hono pekia ko Siaosi U. Tukuʻaho, pe Maka ʻa kiu, koeʻuhi ʻoku tuʻula ʻa e fanga kiu ʻi ʻolunga ʻo e ngaahi maka ʻi he matātahi lolotonga he mamaha ʻa e tahi, pe Fanga ko fēfē ho loto.

Ko e vavae ko e fuʻu ʻakau lahi ia. He onoʻaho naʻe kau ki he BOMBACACEAE. ʻOsi ʻomi ʻe he kau papālangi ʻo e vavae lelei ange ['cotton'] ʻoku ngāueʻaki maʻa ia foki.

Ko e Takuilau , ko e ako māʻolunga ʻo e Siasi Katolika Loma ia. ʻOku tuʻu ʻi he ʻapi ko Niukuokai ʻi Lapaha, ʻoku ofi ka ʻoku ʻikai tatau ia mo e Takuilau ʻo onoʻaho, ko e meʻaʻanga ia ʻo e kau Tuʻi Tonga fefine, naʻe hoko he nofoʻanga ʻo e tāupoʻou he ʻaho ni.

Ko e tuʻunga fakaʻeiki pehē ʻoku kau ki hoto sino, ʻoku ʻikai lava huʻihuʻi ʻe he tokotaha, pea naʻe tupu mei heʻete faʻē (fehuhu): ko e fefine ko e fakahokohoko toto, pe: tama tuʻu he faʻē.

ʻOku lahi ʻaupito ʻa e ngaahi faʻahinga ʻi he puleʻanga tuʻí ni, neongo ko e konga lahi taha ʻoku siʻisiʻi ʻaupito, ʻoku ʻasi pē ʻi he meʻa fakaʻata efu. Ko e siʻi ngaahi faʻahinga mahuʻinga ange, ko e limutahi ia (lea fakapilitānia: algae):

Ko Navutoka ko e kiʻi kolo ʻi he vahe hahake ʻo Tongatapu, matāfonua tokelau, ʻi he Hala Tāufaʻāhau ʻi he vahaʻa ʻo Talafoʻou mo Manuka. Ko hono hingoa tenetene ko Funga ʻonetaka ia.

ʻI he kolo, ʻoku ʻi ai ha ngaahi fale ʻo e puleʻanga, mo e pangikē mo e hā fua. ʻI loto kolo, ʻi he ʻesi ʻoku ui ʻEsi ʻo Tāone, ʻoku tuʻu ʻi i ha fuʻu toa lahi, ʻoku ui ko Taha kae afe. Ko e hingoa tenetene ia ʻo e koló ni.

Ko e lofa pe helekosi ko e manupuna lahi ʻo e tuʻafanga ʻi Tongá ni. Ko hono lahi ko e senitimita ʻe 93, kapakau sm ʻe 218. ʻOku lahi ange ʻa e lofa lalahi ʻi he lofa iiki, neongo hono hingoa ʻi he lea fakalatina: helekosi siʻi. ʻOku meimei tatau ʻena ʻasi, kā ko e lofa lalahi ʻoku ʻikai ʻi ai ʻa hano konga hinehina ʻi hono fulufulu ʻi ʻolunga. Pea ʻoku toe hono tangai-monga kulokula, ʻoku ngāueʻaki ʻe he manupuna tangata ʻi heʻene fiehā ki he ngaahi fefine.
Ko e ongo kiʻi motu ʻi he vahaʻa ʻo Haʻapai mo Tongatapu, tuʻu ʻi he tuʻahivi fakamoʻungaafi ʻo Tonga. Ko Hunga Tonga ʻi hahake, ko Hunga Haʻapai ʻi hihifo, kae mahalo pē ʻoku na fakafetongi. ʻEna lōloa takitaha ko e kilomita ʻe 2, ʻena mamaʻo ko e kilomita ʻe 4. Ko Hunga Tonga hono māʻolunga ko e mita ʻe 149, ko Hunga Haʻapai ko e mita ʻe 128.

Ko e tiulipe (mei he tulip lea fakapilitānia) ko e fuʻu ʻakau lahi ia, ʻomi ki Tongá ni mei ʻAfelika loto. ʻOku ui pisse lʻeau (mimi vai) ʻi he lea fakafalanisē, pea ko e hingoa ofi ki ai ʻi he lea fakapolinisia ʻe niʻihi, koeʻuhi ʻoku ʻi ai ha vai ʻi hono moto.

Ko e nati (mei he lea fakapilitānia: nut) ko e fuʻu ʻakau faʻiteliha ia mo e tenga lahi mo fefeka, ʻaia ko e niu kelekele, telie, ʻai, mo e hā fua, kā ʻikai ko e niu. Kae ʻumaʻā hake ko e fuʻu ʻakau ʻeni, ʻoku ʻikai hano hingoa totonu, ʻoku ui ko e "nati".

ʻI he onopooni naʻe ʻi ai hano ʻapi ngoue ʻa ʻUlukālala (Siaosi Fīnau Mīsini) ʻi he feituʻú ni, ʻa ia naʻe ui ʻa hono foha ʻe Sālote Tupou III ko Siaosi Tangata ʻo Haʻamea.

ʻOku ui ko e fotulona ʻe Yuncker, kā naʻa ne fakafetongi kinaua. Ko e fotulona ʻoku tupu foki ʻi he matātahi, kā ʻoku kehe ʻaupito. Ko e meʻa fakangalingalikehe ʻoku ʻi ai ʻa e fetongi tatau ʻi he ngaahi lea kehe.

Ko Tokū ko e motu ia, ʻi he tokelau ange kae ʻoku ofi ki Vavaʻu, ofi ki he tuʻahivi fakamoʻungaafi ʻo Tonga. Ko e moʻungaafi ia, naʻe puna ʻa e afi fakamuimui ʻi 1846, kā mahalo pē naʻe puputuʻu ia mo e Fonualei (moʻungaafi).

Ko e moho pe matamoho pe matamoe ko e fuʻu ʻakau totolo ia. ʻOku ʻi ai ha ngaahi faʻahinga kehekehe ʻoku ui pehē, kā kotoa ʻoku ʻi ai haʻanau mataʻi moho ʻi honau ngeʻesi tenga, ʻa ia ko e ngaahi foʻi tenga fefeka ʻoku kulokula pe hinehina pe ʻuliʻuli pe lanu ua. ʻOku nau fakakona.

Naʻa ne fakafisi (?) mei he Tuʻi Tonga ʻi 1795, kae hala ʻi 1806. Naʻe tala ʻe Tokiukamea naʻe telio ʻa e Tuʻi Tonga he 2 Tisema 1806, ʻi he ʻaho hono 2 ʻo heʻene nofo ʻi Tonga. ʻI he ʻaho ko ia, naʻe kosiʻuluʻi kakai kotoa pē.

Ko e matavivi (hingoa taʻefakalakanga, mei he lea fakaniuē) ko e fuʻu ʻakau siʻi ia. Naʻa ne ʻomi ki Tongá ni ʻikai fuoloa, kā naʻe vave ʻene tupu ki he ʻakau vao.

Ko e tangato ko e fuʻu ʻakau lahi ia, ʻoku sai ʻaupito ʻene ʻakau maʻa e tufunga. ʻOku ui foki ko e Pleiogynium solanderi. ʻOku tatau ko e timoriense mo e timorense.

Ko e Tuʻi Tonga fakaʻosi ia, kae ʻe fakanofo ʻa hono foha ʻi he hingoa nōpele ko e Kalaniuvalu ʻe Siaosi Tupou I. Kae naʻe fieʻoatu ʻe Laufilitonga ʻa e mafai ʻo e Tuʻi Tonga ki hono ʻilamutu, ko Siaosi Fatafehi Toutaitokotaha (Tuʻipelehake), (mokopuna ʻo ʻene fehuhu Tupou Veiongo mo e ʻeiki kehekehe).

Ko e fue kula ʻahoʻaho (hingoa taʻefakalakanga) ko e fuʻu ʻakau siʻi mo e totolo ia. ʻOku taha pē ʻo e ngaahi fue kehe. Ko e matalaʻiʻakau ngaloi ha talupite mo e kula ʻahoʻaho. Ko e vao pē ʻi Tongá ni. ʻOku ui foki ko e I. coccinea.

Ko e taha ʻo e ngaahi lafu lahi ia, ko e manupuná ni. ʻOku ʻauhē ʻa e lafu tea, ʻaʻahi pē he potutahi ʻo Tongá ni, ʻoku ʻikai fakafānau ʻi ai. Ko hono lahi ko e senitimita ʻe 35, kapakau sm ʻe 83.
Naʻe fokotuʻu ʻi 1928 ʻe he kau takilotu naʻe ʻikai te nau loto ki he fakataha ʻi 1924 ʻo e Wesleyan mission mo e Free church ki he Siasi Uesiliana tauʻatāina ʻa Tonga, pea ʻoku ʻikai foki te nau loto ki he haeʻi hoko, ko Siasi ʻo Tonga tauʻatāina. Naʻe kamata moʻoni ʻi he taʻu hoko, ko e 1929 ia.

Ko e lile pilisipeni (hingoa taʻefakalakanga; mei he lea fakapilitānia) ko e fuʻu ʻakau siʻi ia, ʻomi ki Tongá ni, manakoa ʻi he ngaahi ngoue. Ko e ʻuhinga tatau: Eurycles amboinensis.

temata leka; ko e foʻi fua hono lahi ko e senitimita ʻe 2 pe 3, kā ʻoku ʻikai tatau mo e Solanum pimpinellifolium Jusl. pe Lycopersicon pimpinellifolium, [currant tomato], ko e faʻahinga ʻe taha mei Hauaiʻi (kei siʻi ange tuʻoua)

Taimi ʻe niʻihi ʻi heʻene puna ʻa e afi, ko Fonuafoʻou ko e konga fonua moʻoni. ʻOku tuʻu ʻi he vahaʻa ʻo Haʻapai mo Tongatapu, tuʻu ʻi he tuʻahivi fakamoʻungaafi ʻo Tonga.

Pea nau folau pē ʻo aʻu ki Niua, pea nau ʻalu pē, pea kite ai ʻa Haʻamoa, pea nau ʻalu pē, pea nau folau folau pea hoko ki he tahi tea; pea nau folau ai, ʻo toe aʻu ki he tahi fuofuanga, pea nau toe folau ai pea hoko ki he tahi pupulu, pea nau hopo ai leva ki tahi ʻo toho mo nau tangi. Ko e pehē mai pe ʻe Loʻau: «ʻE ʻikai tuku ʻetau folau, he ko e hā ʻoku mou tangi ai? ʻIkai ko hoʻomou kākā ai pē ke tau mole fua ai ā?»

Ko Tofoa ko e kolo ia ʻi Tongatapu ʻi he tonga ʻo Nukuʻalofa. Naʻe vave ʻaupito ʻene tupu lolotonga he taʻu ʻe hongofulu tupu fakamuimui, naʻe hoko ʻa e tuʻotuʻa kolo ʻo e kolomuʻa. ʻOku e tuʻu ʻi he Hala Tāufaʻāhau ʻi he vahaʻa ʻo Haveluloto mo Pea. ʻOku heni ʻi ai ʻa e manga ua mo Hala Vahaʻakolo. Ko e konga ʻi he tonga mei ai, ʻoku ui ko Koloua (21.162° S 175.229° W).

Ko e kihikihipālangi ko e fuʻu ʻakau siʻi ia, ʻoku kihi ia. ʻOku tupu ʻi he ngaahi fonua kotoa pē ʻo māmani, kā ʻoku tātātaha ʻi he Pasifiki. ʻOku ʻilo ʻi Nuʻusila, Viti, Hauaiʻi, mo e ngaahi feituʻu kehekehe ʻe niʻihi. ʻOku lahi ʻa e ngaahi faʻahinga ʻo e kihikihipālangi.

Ko e meleni ko e fuʻu ʻakau siʻi ia mo e ngaahi foʻi fua lahi mo huʻohuʻa, manakoa ʻe he kakai Tonga kotoa pē. Ko e hingoa motuʻa ko e C. vulgaris.

Lotu - Ko e lotu, naʻe kamata ʻe hotau ʻeiki mo e laumālie māʻoniʻoni lolotonga ʻa e taimi ʻo e ʻuha fakaʻosi, ko e siasi moʻoni mo fakaola ʻi he taimí ni.

ko e ngaahi fetonginauna tefitoʻi tuʻu ʻi muʻa, ko e fetonginauna noa pē, ngāueʻaki he supiesi pē; pea ko e ngaahi fetonginauna tefitoʻi tuʻu ʻi mui, ko e fetonginauna fakamatemate kapau ngāueʻaki he supiesi, pe ʻoku noa pē kapau ngāueʻaki he ʻopiesi (tānaki kia te). Fakatātā: ʻOku ou fehuʻi, ʻOku fehuʻi ʻe au, ʻOku ou fehuʻi (ʻe) au, ʻOku ou fehuʻi kia te koe, ʻOku ke tali kia te au.

Ko e foʻi lea pinophyta (lea fakakālisi) pe coniferae (lea fakalatina) pe conifer (lea fakapilitānia) ko e ʻuhinga ko e fuesia fuotuʻu ia, koeʻuhi ko e fakafuo ia ʻo e meʻa ʻoku tupu ʻenau tengaʻiʻakau ʻi loto. Taimi ʻe niʻihi ʻoku ui foki ko e ngaahi ʻakau hui-tuitui, koeʻuhi ʻoku ʻasi ʻenau lou tatau mo e hui.
Ko e lofa pe helekosi ko e manupuna lahi ʻo e tuʻafanga ʻi Tongá ni. Ko hono lahi ko e senitimita ʻe 75. ʻOku siʻi ange ʻa e lofa iiki ʻi he lofa lalahi. ʻOku meimei tatau ʻena ʻasi, kā ko e lofa iiki ʻoku ʻi ai ʻa hono konga hinehina ʻi hono fulufulu ʻi ʻolunga. Pea ʻoku toe hono tangai-monga kulokula, ʻoku ngāueʻaki ʻe he manupuna tangata ʻi heʻene fiehā ki he ngaahi fefine.

Ko Kao ko e motu lahi ia, ko e moʻungaafi ia. ʻOku tuʻu ʻa e fonua ʻi he hihifo ʻo Haʻapai ʻi he tuʻahivi fakamoʻungaafi ʻo Tonga. Hono māʻolunga ʻo e moʻunga: ko ʻe mita ʻe 1046, ko e māʻolunga taha ʻi Tonga. Neongo ia, neongo hono ofi ki Tofua, ʻoku mate ʻa e ngotoʻumu ʻo Kao.

Ko Foʻui ko e kolo ia ʻi he vahe hihifo ʻo Tongatapu. ʻOku tuʻu ʻi he Hala Hihifo ʻi he vahaʻa ʻo e manga fā (ʻo e Hala Hihifo ki Masilamea mo e Hala Liku ki Kalaʻau pea mo e Hala Loto ki Matahau) mo Haʻavakatolo. Ko hono hingoa fakatenetene ko e Lolo paongo pe ʻUmu tangata.

Ko Titilupe Fanetupouvavaʻu Tuita ko e ʻalo fefine ia, ko e ʻilamutu ʻo e tuʻi, Siaosi Tupou V. ʻOku nonou: Pilinisesi Titilupe, pe Pilinisesi Fanetupouvavaʻu. Ko e kau ʻalo fefine ʻa Pilolevu, ʻoku toe ʻiloa: fuifuilupe.

Mei he taimi ko ia, naʻe tupu ʻa e hingoa fakatenetene ʻo Fatafehi ko Fakaua-ki-Manuka. Ko e ngaahi kie hingoa ʻoku manatuʻi ki he hisitōlia ʻeni ko Valatauotuimanuʻa (Vala tau ʻo e Tuʻi Manuka) mo Vaofumoolosega (Vā ʻo Ofu mo Olosenga).

Naʻe ʻikai vahevaheʻi ʻa e ngaahi faʻahinga ʻo e ʻinisēkite ʻi he ʻulungāanga Tonga onoʻaho. Ko e ngaahi lea naʻe ngāueʻaki ʻe he kakai Tonga, ʻoku nau kau ki he ngaahi faʻahinga ʻo e ʻinisēkite pe ha ngaahi veʻehokohoko kehe:

ʻOku ʻikai te ne tatau mo e Melicytus ramiflorus, naʻe tui ki ai ʻi he kuonga kuo hili. He taimí ni ʻoku pehē ʻe he kau saienisi ko M. oblongifolius mei Norfolk Island pea mo e M. fastigiatus mei Fisi pea mo e M. samoensis mei Haʻamoa mo Tonga, ʻoku ʻikai te nau kei kau ki he M. ramiflorus mei Nuʻusila, kā ko e ngaahi faʻahinga kehe moʻoni.

Naʻe moʻui ʻanefē? Ko e toenga ʻo hono kāinga naʻe moʻui ~1725. Kae Vaea mo Moeakiola naʻe moʻui ~1650. Mahalo pe naʻa ne taʻane ki ha Vaea kehe?

Ko e vaʻepaka pe ngutukakā pe helikonia ko e fuʻu ʻakau siʻi ia. Ko e ʻakau ʻomi mei ʻAmelika-loto ia. Ko e H. psittacorum ʻoku faʻafai ʻi he ngaahi ngoue kakala ʻi Tongá ni, neongo ʻoku tupu ʻi ai foki ko e H. caribaea pea mo e H. stricta pea mo e H. rostrata pea mo e H. collinsiana var. collinsiana (manu ʻo e palataisi kulokula ?).

Ko e tavake toto ko e manupuna ʻo e tuʻafanga ʻi Tongá ni, ʻoku ne fakafānau ʻi ʻAta pē (?), ka ko ʻene ʻasi ʻoku ne tātātaha ʻi he feituʻu kotoa. Ko hono lahi ko e senitimita ʻe 78, kapakau sm ʻe 107 (ʻoku siʻi lahi ange ʻi he tavake). Ko e meʻa utua hono iku kulokula, ko e laveʻi-tavake, ka ʻoku faingataʻa ʻene ʻilo ʻi he langi ngingila. Naʻe ngāueʻaki ʻa e ngaahi lave ē ʻe Havea Hikuleʻo Helu ʻi heʻene ao ko e palatavake.