Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Маадыр-оол Ховалыг лириктиг чечен чугааларын моон соңгаар-даа хөйнү бижиир боза, бүгү Тывага элээн билдингир, чоннуң ынак чогаалчызы апаар дээрзинге бүзүрел бар.

Даа ноян — кожууннуң чагырыкчызы, баштыңы, чижээ: Тываның сөөлгү нояны: Даа кожууннуң нояны Хүн Ноян Моңгуш Буян-Бадыргы Хайдып Үгер-Даа оглу.

Тываның национал оркестри-биле кады бүгү-росссия, делегей чергелиг конкурстарга лауреат аттарны чедип ап, Дээди шаңналдарга төлептиг болган.

1925 чылда Совет чазактың чалалгазы-биле Биче Хуралдың даргазы Моңгуш Нимажап, чазак даргазы Куулар Дондук, даштыкы херектер яамызының сайыды Соян Далаа-Сүрүң суглар Москваже аалдап четкен. Москвага тургаш Коминтерниң Чөөн чүк секретариадынга баргаш Тывада тургустунуп келген берге таварылганы сайгарып чугаалашкан.

Логика азы билиглел (бур.-грек λογική — «шын боданылга дугайында эртем», «угаадыг уран-чүүлү». λόγος — «чугаа», «сөс», «угаадыг», «бодал») — шын угаалга кылырының тускай дүрүмнер шинчилээр эртем-дир.

Икаро испан болгаш англи дылдарны тергиин билир. Орус дылга хостуг чугааланыр болгаш шаандакы грек дыл кырынга номчуп билир. База ол ышкаш, оон чогаадыкчы ажыл-чорудулгазынынын бир угланыышкыны -литература болуп турар. Икаро Вальдеррама каш номнарнын автору, соолгузун 2014 чылдын октябрьда Колумбияга парлап ундурген база Сибирьге аян-чоруктарынга тураскааткан ("Сибирь в твоих глазах", El Peregrino Ediciones, Colección Inmigrantes 4, Bogotá).

Оруктуң Ачы-Буянныг Алыс Шыны - ол дээрге хилинчек-човулаңны соксадыр сес кезектиг Ортузунда Орук, өскээр чугаалаарга, Ачы-Буянныг Сестиң оруу-дур.

Дарыш азы Кылык (орус. Вспыльчивость, орус. Раздражительность) - кылыктаны бээри, хорадаары. Ортумак азы бичии күштүг даштыкы азы иштики ажындырыкчылар дээш чөптүг эвес байдалче кире бээри болгаш хөөннүң эмин эрте бээри.

Ампула - (лат.: ampulla - амфора деп грек сөстү бичеледир адааны; тыва: идижик) - амгы үениӊ утказы-биле алырга эмнээр азы кандыг-бир өске бүдүмелдер шыгжаар так дуглай дуӊзаалап каан шил сава.

ВАРЛАМОВ А. Н. Специфика историзма в фольклоре эвенков. АВТОРЕФЕРАТ диссертации на соискание ученой степени доктора филологических наук. Специальность 10.01.09 – фольклористика. Работа выполнена в секторе эвенкийской филологии Института гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера СО РАН, Элиста 2011 год.

Олимпий теннис маргылааларының 2 дакпыр шаңнадыкчызы (2008ч. эжештиг маргылдааның тиилекчизи, 2012ч. чаңгыстың маргылдаазының үжүүрлекчизи).

Эрги шагдан бээр тывалар тос таңдыга чүдүп, чажыын чажып база алгыш йөрээлин салып чорааннар. Тываның кайы-даа булуңунга баарга, мындыг чечен одуруглар дыңналыр:
Моолдуң Баян-Өльгий амайкта 88,7%, Кобду аймакта 11,5% болгаш каш муң Улаан-Баатор хоорайда чурттап чоруур казактар исламның суннит адырынга чүдүп чоруур. Ислам казактарның үндезин чүдүлгези болуп турар. Өске исламга чүдүп чоруур чоннарның саны каш чүстен ашпас болуп турар (узбектер, уйгурлар, татарлар болгаш оон-даа өске). Моолдуң соңгу-барыын талазында Увс аймакта биче-буурай 7 хире муң санныг хотоннарның эрги чүдүлгези ислам турган. Оларның төөгүзүн алырга 300 чыл бурунгаар Чөөн Түркестандан көжүрүп экелген чон болуп турар, а ол үе иштинде моол чоннар аразынга чурттааш моолчуп чүдүлгези база өскерилген. Хотоннар исламдан каш ёзулалдар арттырып алган. Амгы үеде хотоннар аразында исламчы кылдыр алдынар көрүштер көвүдеп турар.

Флавоноидтер дээрге, сугга багай эстир, медицинада эм кылдыр ажыглап турар бүдүмелдерниң каттыжыышкынын ынча дээр, латин дылда «флавум» дээрге, сарыг дээн сөс болур. Ынчангаш, ындыг сарыг өң киирер бүдүмелдерни медицинада флавоноидтер деп адап турар. Таакпыны ораап тыртар улустуң салааларының баштары флавоноидтерниң салдары биле сарыг болуп турарын улуска чижек кылдыр айтып болур.

Үениӊ аайы-биле чогаалчылар болгаш өскелерниӊ-даа чогаалдарында чаа үе-шагныӊ болуушкуннары арбыны-биле чырыттынып турар апарган. Чечен чогаалдыӊ бо турушбайдалын критик Антон Калзан эскерип чырыткан. «Прозаныӊ сан, шынар талазы-биле өзүлдези база шыырак… Прозачыларныӊ одуруу калбарган. Олар үе, социал амыдырал аайы-биле дөмейлешпес, хөй-хөй бир мөзүлеш чүүлдерни көргүзер аргалыг апарган».

Обычаи и традиции буддизма, почитаемые в семье. Религиозно-просветительское издание. Чотпун-оол оглу Чочагар. На тувинском языке. - Кызыл: ОАО "Тываполиграф", 2012

Аарыгдан, хорандан азы чер ээлеринден келген хай-халаптыг багай чүүлдер - бүгү-ле хилинчек-човулаңнар көңгүс арыгланып, аарыг-аржык эттине бээр.

Амгы тыва проза чогаалында Маадыр-оол Ховалыгныӊ киирип чоруур үлуг-хуузу улуг. Ооӊ проза чогаалынга бодунуӊ туружун ээлеп болур апаарын эрткен чүс чылдыӊ 90 чылдарында-ла чечен чогаал шинчилекчизи, критик Антон Калзаӊ эскерип демдеглээн. «Сөөлгү беш-алды чылда хөй прозачылар илерээн. Оларныӊ аразындан… Ш. Суваӊ, С. Хертек, М. Доржу, А. Доржу, Ч. Ирбижей, М. Ховалыг оларныӊ ат-сураа элээн калбарган» деп, А. Калзаӊ «Өзүлдениӊ демдектери» деп амгы тыва литература дугайында критиктиг шинчилекчилеринде бижээн.
1582 чылда католиктиг хүрээниң талалакчылары календарьны шажын-чүдүлге албан-ажылынга таарымчалыг кылдыр тургузары-биле, часкы дүн-хүн дуртунуң деңнежип эртер хүнү март 21 кылдыр календарьны катап эде тургузар дээш, 1582 чылдың октябрьның 4-түң соонда октябрь 5 эвес, а октябрь 15 кылдыр чарлаан. Ол эде кылыышкынның төлевилелин итальян эмчи, математик, астроном Алоизий Лилио тургускан болгаш хүлээп алган календарьны XIII дугаар Григорий деп Рим папаның ады-биле григориан календарь деп адаан. Ол календарьны чаа, а ооң мурнунда турган календарьны эрги санның деп ылгап адай берген.Октябрь революциязының мурнунда Россияга эрги санның календарын ажыглап келген. Ол календарьга чыл санаашкынын бөдүүнчүдери-биле бир чылда 365 хонук 6 шак, азы 365,25 хонук бар кылдыр хүлээп алган. Календарьга үргүлчү бүдүн хонуктар турары-биле, үш чылдың иштинде 365 хонук, а дөрт дугаар чылда - 366 хонук бар кылдыр санаар болгаш ол артык хонук февраль айга 29 дугаар хонук кылдыр немежир.

Уфа — Россияның экономика, уран-чүүл, спорт, эртем болгаш чүдүлге талазы-биле улуг салдарлыг хоорайларның бирээзи база орук-харылзааның чугула адыры. 2015 чылда Уфага Демниг ажылдаашкынның Шанхай Организациязы болгаш БРИКС-тиң саммиттери болур.

Каш хонук эрткенде, Умань адаанга, Чүргүй-оол Хомушкунуң экипажы 24 самолётту болгаш 80 машинаны хоругдааннар, чүс ажыг солдатты база удурланыкчыларның офицерлерин тутканнар, оон улаштыр дараазында аткаарлаашкынче орукту ажыдып алганнар.

Клара Чамыяңовна 1957 чылда «Кыстың оруу» деп шиини чогааткан. «Чаңгыс көжегелиг шиилер» деп ному 1963 чылда чырыкче үнген, дараазында «Тыва театрның тывылган төөгүзү» (1973), «Кыстың оруу» (1985) деп номнары парлаттынган. Бижээн шиилерниң чамдыызы 1976 чылда үнген «Чалым-Хая» деп бөлүк чогаалчыларның чыындызында кирген. Ооң чогаалдары орус, хакас, бурят дылдарже очулдуртунган.

Бурган башкы 250 кижилиг, 3 түме ( бир түме –он муң), 8 муң бурганнар-биле кады бодунуң олурар ордузундан чаларап үнгеш, Да Би Чиу дээр дөңге моорлап четкен турган. Бурган башкы бир хүн дуңмаларын эдертип алгаш, мурнуу чүкче аян-чорук кылыр чорааш, орук кыдыында оваа-довурак чанында чыткан кижиниң куу сөөктериниң чанынга баргаш, шимчевейн туруп , бурунгуларын эргим хүндүлеп, бажын черге дээскеш, дөрт даяктап мөгейип чыдыпкаш, ол куу сөөктерге чалбарып, ёзулал кылып тейлээн. Ооң ужурун дуңмалары айтырарга, Бурган башкы ада-иениң ачы-буянын канчаар харыылаарының дугайында сургаалын айыткаан: “Аа берге-ле,кижиниң куу сөөктери болза,эрте-буруңгуларывыстың сөөктери болгай. Ада-ие бурунгуларынга тейлевес кижи таанда чок боор”

Романовтарның төрези дүжерге Буян-Бадыргы кыдаттар-биле эптиг харылзаа тудуп алган. Ынчан-на ак биле кызыл орустар аразынга дайын база эгелээн. Буян-Бадыргы-биле Тактаң камбы, чейзең деп дужаал адын Дондукка хүлээдип бергеш, Белоцарскиде Галцан-Хамбо деп кыдат лама кижиниң бижээчизи бооп туруп ал деп дужааган. Ол орустар аразынга кирип, олар-биле-өңнүктежип тургаш кымга-даа билдиртпейн, орустар дугайында шупту херек чүвени кыдаттарга көрүп дамчыдып турган.
Дүжер-меде кадыырзыг (орус. Люцерна серповидная, лат. Medicágo falcata) - Бобтар (Fabaceae) өгбезиниң дүжер-меде үнүштүң хөй чылдыг 20-80 см бедик хевири. Эм кылдыр ажыглап турар.

1. Экииргек сеткил парамитазы (щедрость) - кандыг-даа байдалга дузаны кадып билири болур.Экииргек сеткил материалдыг тала-биле, өөрүшкү-биле, эртем-билиг-биле болгаш оон-даа аңгы деңнелге дузалаары. Өөредиг бээри экииргек сеткилдиң эң-не буянныг талазы болур.

Аяна Самыяа урууның ынак эжи – Эдуард Моңгуш, Ак-Довурак чурттуг. Олар өг-бүле тудуп чуртааш, Дозураш деп оолдуг болганнар. Ол ам Краноярскиниң юридиктиг институдунуң студентизи. Эдуард Даңзычыевич база уран чүүлге салым-чаяанныг, баянга хостуг ойнаар, Ак-Довурак хоорайның уругларның уран чүүл школазының директорунга 7 чыл ажылдаан. Амгы үеде РФ-тиң кеземчелер күүселдезиниң талазы-биле албанның Тыва Республикада эргелелиниң истелге изоляторунда инспектор бооп ажылдап, байырлалдарда баянын туткаш, кады ажылдап турар эш-өөрүн хөгледип, ойнай бээр. Культура ажылдакчызы чораан болгаш өөнүң иштиниң ажылын эки билир, бодунуң арга-сүмезин берип, деткимчезин көргүзүп турар.

Чаш уругларның ишти чазалзын дээш, чаа сагган бе сүдүн бичиилеп ижиртир. Бурун шагда тыва кижилер он үш хар чедир уруг-дарыынга бе хымызын чай санында ижиртир чаңчыл турган. Саар бези чок улустуң ажы-төлү бе саап турар аалга баргаш, бе хыызын албан ижер турган.

Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң Хүндүлүг бижии-биле шаңнаткан. Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы атты алган. 2012 чылдың январь 9-та мөчээн.

Төрелзек чорук чоннуң шаг шаандан бээр ада-өгбе, салгал дамчып келген буянныг чаңчылы. Тыва кижи бодунуң хан,чоок, ырак, элеге төрелдерин,төрел чонун хүндүлеп,эргелиг адаар. Улуг назылыг элеге төрелдерин, өске кижилерни-даа "ачакым","авакым","угбакым", "ирем", "кадам" деп, бичиилерин "сарыым", "дом", "хунам", "ыдым" , "эниим", "оглукум", "кызыкым", "уруукум" деп эргеледип,чассыдып,улуг-даа, биче-даа кижиге ёзулуг кижизиг, төрелзек хамаарылгазын илередип чораан. Кижизиг чорук бистиң чоннуң бижиттинмээн -даа болза, сагыш-сенткилдиң ыдыктыг хоойлузу бооп келген.

Баштайгы шүлүктери 1950 чылдар эгезинде 1950 чылдар эгезинде «Сылдысчыгаш» солунга парлаттынган. Ол «Чаа-Хөлдүң айдыңында» (1966), «Шүлүктер» (1971), «Хөөрээрниң чугаалары» (1971), «Кокпалар» (1975), «Сүзүглелим» (1979), «Назын» (1981), «Демисел» (1987), «Танышпазым чээннер» (1993), «Тыва кижи» (1995), «Сеткилимниң хөөннери» (1996) деп шүлүктер болгаш проза чыындыларының автору. А. Блоктуң, С. Есенинниң, А. Прокопьевтиң, В. Тельпуговтуң чогаалдарын тыва дылче очулдурган.

1925 чылда Дондук чазактың даргазы апарган, чазакты ол 1927 чылга чедир удуртуп чораан. Дондук болза хемчик кижи-дир. Тыва Арат Республиканың удуртукчу ажылынче ону Буян-Бадыргы боду дешпип үндүрүп турган.

Сат Бүрзекейниң маадырлыг чоруун Совет Чазак бедии-биле үне­лээш, Кызыл Сылдыс ордени-биле шаңнаан. Ол ышкаш ТАР-ның чазаа Республика Ордени-биле шаңнаан.
Ук туманналчак бичии кезекчигештерниң бот-боттарының аразында тыртыжыышкынының салдарында чоорту чыырлып эгелээн. Ооң хемчээли чоорту бичелеп эгелээн. Механиканың хоойлузун ёзугаар дескинип турар телолар чыырлырга, ооң дүргени болгаш төвүнче чүткүлдүг күш улам улгадыры билдингир болгай. Ону мындыг чижек-биле бадыткап болур. Хендир азы баг ужунга даштан баглааш, ону долгандыр чаяр болза, чайыышкын дүргедээн тудум-на, хендир азы баг улам дыңзыыр болгаш адак сөөлүнде үстүп чаштай бээр болгай.

Хан төрел оол, кыс ашак-кадай болбас ужурлуг. Ынчангаш өске аймактың улузу-биле кудалажыр. Чижээ, Хемчиктиң сарыгларлары Алаштың монгуштары-биле, Улуг-Хемниң кыргыстары туматтар-биле, Тестиң сояннары Эрзинниң чоодулары-биле уруг-дарыг өглээр дээн ышкаш.

Үште, аныяктар, ол дээрге он алдыдан чэрби тос харга чедир назылыглар. Аргалыг болза бо назынның оолдары, кыстары тускай өглүг-баштыг, уруг-дарыглыр болгаш балдыр дыңзыг амыдыралдыг болур.

Муң шаа Оожум океанда тоо быдараттынган ортулуктар оттуг дагларның аттыккан соонда бүткен. Оларның чамдыктарын кораллдар шыва өзе берип чораан, ынчангаш түңнелинде барып ортулуктар катап далай адаанче кире бергеш, боттарының соонда коралл дээрбектер — атоллдар, артырып турган.

Шаалдалаары дээрге, кандыг-бир ортумак унелиг ыяш-биле өскелерин хынаары ол — бир эвес оон күштүг ыяштыг кижи бар болза, ону чээш, өг өглеп алыр, а өске артканнары аңаа чиш каап бээр болгаш оларның холунда оон күштүг ыяш чок дээрзи билдине бээр.

Ажыглаары: чечектерин довурактай белектеп алгаш, сөөктер, ылаңгыя баш сөөгү кемдээнде, ажыглаар. Айның чимистерин уруг савазындан ханзыраашкын болганда, доктаамал ажыглаар турган. Дазыл-чемижин хораннаныышкынга удур ажыгдаарын сүмелеп турар. Күзүн айның дазыл-чемштерин хээндектээш, хөлегелиг черге кургадып алыр. Ону шаралыг карттарның (слизистые оболочки) дегдириишкиннеринде болгаш кызыл-өөштүң оюлган аарыында суглуг изиг чиң хевирлиг салып эмнээр. Бүрүлеринден суглуг ханды белеткээш, оюлганнар балыын чуур.

Марсты долганып турар Фобос (Коргунчуг) болгаш Деймос (Сүртенчиг) деп ийи эдеринчи бар. Космос аппараттарының шинчилээни-биле алырга оларның хевирлери боп-борбак эвес, шала шөйбексимээр, картошка хевирлиг. Фобостуң дооразы 21 км, узуну 26 км, а Деймостуң дооразы 12 км, узуну 13,5 км. Фобостуң-даа, Деймостуң-даа кырында метеориттерниң дүшкенинден тывылган оңгул-чиңгилдер барын космос аппараттары тодаргайлаан. Ол эдеринчилер ала-чайгаар бүткен деп чүвени эртем бадыткап турар.

Чечен чугаада кол маадыр Сергее-Байырның овур-хевиринде ажылчын кижини көргүскен. Олут орбас, чыдын чытпас амгы үениң кижизи деп чүве билдинер. Ол үргүлчү-ле ажылга хаара туттунупкан чоруурун «чүгле бээр кээрде агарты чугдунган холдары» херечилеп турар. «Кызыл-дус чүдүрүп алган «Камазын» чуруп бижээни-даа ооң ажыл-агыйжызын сөглеп турар».

Оюнну эгелээр эргени холунда бир түү 4 шындавалдыг кижиге бээр. Бир эвес кымда-даа түү улуг ыяш чок болза, бичези-даа хамаан чокка бир түү дөрт ыяштыг кижи, чижээлээрге, 4 күске, 4 мандан азы дөрт үүлүлүг кижи эгелээр.
Чер, Ай, Хүн болгаш сылдыстар кайыын, канчап тыптып келгенил? деп айтырыгны кижилер шагдан тура сонуургап келген. Ынчалза-даа аңаа харыыны бээрде, Октаргайда турган телолар чогум чүден бүткенин, оларның канчаар шимчеп чоруп турарын база физиктиг мөзү-шынарын билири чугула.

Воевода (ийиги о узадыр адаттынар) (орус. Воевода) - Эрте-бурунгу Руська болгаш чамдык славян күрүнелерде: шеригниң, ол ышкаш можунуң, округтуң баштыңы.

Өөнүң ишти Сара Моңгушовна ТР-ниң Улуг Хуралының Төлээлекчилер палатазында комитет даргазы, Россияның уруглар фондузунуң Тывада республика салбырының баштаар чериниң даргазы. Олар 5 уругну эртем-билиглиг кижилер кылдыр өстүрүп кижизиткен. Хеймер оглу Ооржак Андриян ТР-ниң Улуг Хуралының Хоойжудулга палатазының ийиги чыыжының депутады.

База бир чижек: хову-шөлдүң өңү шинчи кире берген, арга-ыяштың бүрүзү четчи берген, эзимнер иштинде болгаш дөргүнектерде бора-хектер чайтыңайндыр эдип турар үени хек эдер үе дээр, ол болза майның 20-ден июньнуң 23-ке чедир үе болур. Ынчан чер суггарып тараа тарыыр үе келгенин, аалдарның чайлаглаар, хой кыргыыр, дүк салыр үези келирин сагындырар.

Кыдаттар алдан чыл эргилделиг календарьны 1911 чылга чедир ажыглап келгеннер. Ол система делегейде эң хоочун - 2600 чылдар дургузунда туруп келген. Ынчангаш Азияның чурттакчы чонунуң ортузунда бир делгереңней системаның бирээзи болу берген.

Apple Inc. — американың корпорациязы, хууда (ПК) болгаш биче (планшет) компьютерлер, ааадың ойнадыкчылары (ауидоплеер), телефоннар, программа херекселдериниң болгаш оон-даа өске амыдыралга ажыктыг чүүлдерниң бүдүрүлгези. Персоналдыг компьютерлерниң болгаш амгы үениң хөй функционалдыг техникаларының чогаадыкчызы. Эң кол ээлекчизи Калифорния штаттың Купертино хоорайында турар.

Тооруктан алган эмнерни ижин-шөйүндү аарыгларынга болгаш тоолгадыр эм кылдыр ажыглап турар. Улустуң ажыглап турары-биле алырга, малярия деп аарыгны эмнээринге ажыглап чораан.

Моңгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.

Ие кижи хензигие чүүлдү-даа чаптап,камнаар боор чүве.Чаш төлүн дүне кавайынга эвес,орнунга ичелэээш орун-дөжээн-даа өттүрүптер.Бо таварылгада авазы боду өл черинге чыдып алгаш,кургаг черинге уруун чыттырып,кургаглаар болгаш өл черинге удуурун бергезинмес-даа. Харын чаш төлү эки удуп турар болза,боду доңуп-дожаан-даа бол, ооң сеткили бичии-даа човавас.Ие кижиниң ийи эмии чаш кижиниң эң-не ээлдек ордузу болгаш чылыгны берип,тодуг-догаа,кадык-шыырак доруктурар боор чүве.Ие кижиниң ийи холу ажы-төлүн хүннүң шонуундан,хат-салгындан камгалаар.Ада-ие болуксаарлар уругнуң ижер-чиир,удуп дыштаныр байдалын үргүлчү хайгаарап,шинчилеп турар.Харын уруг эки өзүп доругуп,мага-бодун дүрген сайзырап турар болза, ие кижиниң сеткили сергек болур,өске кандыг-даа чүүлдү негевес.
Селчук-бей (турк дыл: Сельчу́к-бей, Түркмен дыл:Seljuk beg / Сельджу́к бег Дукак) (Сaл-Чик) Араб дыл: السلاجقة As-Saljaq; Seljak, Saljuq, Seljuq) — Сельджук ибн Дукак ( Дукак оглу Селчук бей — Түрк Огуз чон сөөктүг, селджуктaр күрүнези тургукчузунуң aдaзы.

Игорь Иргитович Бадра (август 24, 1952 чылда төр.) — тыва журналист, шүлүкчү, очулдурукчу, чогаалчы. ССРЭ-ниң Журналистер эвилелиниң кежигүнү.

Тываларның өске бөлүк чоннарындан ылгалып турар онзагайы болза иви мал азырап турар бооп турар. Оон кат-мөөгү чыыр, аңныыр ажылын болгаш балык тудар ажылды база кылып турарлар. Тайга тооруу база чыып турарлар.

4. Үе көргүзер эртен, кежээ, шак, ай, чыл, хүн, дъүш деп сөстер бээриниң падежинге тургаш чет- деп кылыг сөзү-биле каттышкаш үени көргүзер. Бо таварылгада ол сөстер сан ады-биле кады чоруур: беш хонукка (шакка, айга, хүнге) чедер. Олар домакка үе байдалын көргүзүп турар.

Эрзин кожууннуң Бай-Даг сумузундан үнген Иргит (ол 1899 чылда ядыы арат өг-бүлеге төрүттүнген) бичиизинден-не байлар, дүжүметтерге хөлечиктеп, дарлаашкынның бүгү аар-бергезин, дорамчылалды көрүп эрткен. Ол боду мынча деп сактып бижээн : "Бай-Дагга төрүттүнген мен. Базым санында "бай-ла", "бай" дээр, а ол сөстерге хамаарылгам чок - ада-ием эң ядыы улус чораан. Дөргүл-төреливис дөгерези Оруйгу чагырыкчыга (ынчагы тус чер чагыргазының даргазы) биле Далаа-Сүрүң ноянга ажылдап берип чораан. Ядыы кижиге ол үеде чаңгыс хуу-салым - кыштың соогунда, чайның изиинде, харлыг-чаъстыгда байга бараан боору онаажыр чүве. Чылдың дөрт үезинде, хоругдал адаанда дег, амыр-дыш чок иженип билир. Мен база байларга хөлечиктеп чордум. Оруйгу муң ажыг малдыг, Далаа-Сүрүңнүү оон-даа хөй. Ынчангаш бодумну, өг-бүлемни, чоок кижилеримни бодаар чайым кайда боор".

Бистиң бурунгуларывыс сүттен янзы-бүрү чемнерни кылыр чораан. Сүттен кылган чем кончуг хоолулуг, ол курлавыр бооп чораан. Амданныг болгаш хоолулуг чемни сүттен кылып аарга, кижиниң кадыынга тергиин херек болгаш аарыг-аржыкты эмнээринге дузалаар. Чазын мал төрүптери билек, оларның төлдерин тускайлап үзер, аңгылап кажаалаар, бир черге баглаар, ол чүл дээрге саар малдың сүдүнден ак чем кылып алырының бир аргазы болур. Шай сүдү. Хой, өшкү, инек, иви, тевениң сүдүн арыг пашка хайындыргаш, шай сүттээр. Ылаңгыя хой сүдү-биле болгаш инек соңгузу-биле сүттээн шай кончуг амданныг болгаш хоюг болур. Чай шагда шай сүттээр сүттү бичии хууңга куткаш, соок суг иштинге суп каар, ол сүт иривес болур. Тос хууңга кудуп каан сүт база белен иривес. Шай сүттээр сүттү тускай хууңга кудуп алыр. Ава кижи шай сүттээр сүттүбир савага куткаш, онзагалап кадагалаар. Өгге кым-бир кижи кээрге, шай артыы чылдып ижирпес, чаа шай хайындырып чораан. Шай сүттээр сүттү хүн дүъш эрткиже дээр савазынга кадагалаар, ооң соонда таарыштыр ажыглаптар.
Кызыл-тас, чиңге-тараа, арбай тарып чораан улус-тур. Тараалыг шөлдер, суур азы бажыңнар чанынга турган. Кижилер чер-бажыңнарга чурттап чораан-дыр. Бажың кылырда борбак азы дөрт ханалыг оңгар казып алыр турган, хана биле шаланы тос карты-биле шып алыр турган улус-тур. Бажың серин кылырда кургаг сыраларны алгаш, черге хана дургаар шанчып алыр турган. Сыраның өрү көрген бажын бөле-хаара тыртып алыр турган. Ыяш будуктар аразындан чаъс суу кирбезин дээш, малгашты сиген-биле булгааш сери кырын чаап каар турган. Чамдык суурларны чалдаан чер биле оңгар куржалып турган. Дайын үезинде ындыг суурларга улус чаштынып турган. Суур иштингде чөөн талада мал кажаалары турган. Мал-маган аразында теве база чоруур турган. Аъжын-чемин, ажыл-агый херекселдерин бажың чанында оңгарларга шыгжап турган улус-тур. Кончуг дарган улус чораан-дыр, суур бүрүзүнде бо-ла дарган кижиниң үңгүзү бар болган. Ол улусту үргүлчү суур иштинге чурттап турган улусөтур дизе арай шын эвес боор оң, оода чадаарда, чылдың чартык хире үезин аалдарга чурттап турган боор олар. Чер-бажыңдан аңгыда чадыр биле өглерге база чурттап турган улус-тур.

Кино болза Холокост үезинде Польшаның эң тергиин пианистериниң бирээзиниң, Владислав Шпильман дээр еврейниң, төөгүзүн үнелээн. Кол маадыры — Владех Шпильманны (англ. Vladeckh Spilman) өг-бүлези-биле Варшавада геттоже өске еврейлер-биле чурттадып каар. Ында оларны соп-эттеп, караан шарып турар. Үе эрткенде шупту геттода турар еврейлерни концлагерьже чоргузуптар. Владехти ооң немец эжи камгалап каар. Оон Владехтиң чуртталгазы өскерлий бээр: ону кым-даа камгалап турар, оон совет армия Варшаваны хостап эгелээр...

Аяна Самыяа уруу даанган ажылын ак сеткилдиг күүседип чоруур болгаш аныяандан алдар-атка четкен, чонунуң хүндүткелин чаалап алган аныяктарның бирээзи. Ооң көскү херечизи – 2014 чылда ону №9 соңгулда округунга хамааржыр Өвүр, Чөөн-Хемчик (чартыы) кожууннарның чону ТР-ниң Дээди Хуралының депутадынга соңгааны-дыр.

Тывага чылгы мал өстүрери таарымчалыг чер. Ылаңгыя Эрзин, Тес, Таңды кожууннарында совхозтарга, дуржулга станциязынга чылгы мал өстүрер черлерни тургузуп, аңаа өстүрген малдарны спортка ажыглаар болза эки.

Организмниң клеткаларының кургаг тургузуунуң барык-ла 70—80 хуузу олардан тургустунган. Кижиниң болгаш дириг амытаннарның эът-мага-бодунга углеводтар өскерлип хуулуп, солчушкаш, хөй болгаш улуг энергияны үндүрүп турар. Углеводтарны моносахаридтер, олигосахаридтер болгаш полисахаридтер деп үш бөлүкке, химиктиг тургузуунуң аайы-биле чарып турар.
В 1945 в Туве создан профессиональный национальный театр. В 1947 при театре создана русская труппа. В 1950 при Национальном театре организована актерская студия. В 1958 Национальный театр реорганизован в Музыкально-драматический театр; музыкальные комедии идут на русском и тувинском языках (в 1955 труппу пополнили выпускники тувинской нац. студии при Ленинградском театральном интернате). Тувинская труппа музыкально-драматического театра поставила пьесы тувинских драматургов, в т. ч.: "Стремление" (1949), "Пробуждение" (1957), "В одном сельсовете" (1954) Саган-оола, "Ах, красавица!" (1959), "Самбажык" (1963) Кок-оола, "Тонгур-оол" (1950, 1961), "Осуществл„нная мечта" (1954) Тока, "Товарищ директор" Мунзука (1961), "Дорогу осилит идущий" ("Счастье трудных дорог") В. Журавл„ва (1964), "Любовью надо дорожить" С. Пюрбю (1964).

Кыдырали Дархан Куандыкулы (орус. Кыдырали Дархан Куандыкович) (1974, Казахстан) - эртемден, публицист, төөгү эртемнериниң доктору. Улуслaр aрaзының Түрк Aкaдемиязының (2014 чылдан эгелеп) дaргaзы.

- Хүрээлерге номналдар үезинде лама-башкыларга бо таринаны ол хире (ынча катап) номчуур деп, ном-судур иштинде айтып каан болур. Ол болза, номналдарны кылырының ёзу-чуруму болур. Бөдүүн кижилерге таринаны ынчаны номчуур деп, кызыгаар турбас. Аргалыгла болза, миллион-миллион-даа катап номчуур болза улам эки. Таринаны хөй номчаан тудум-на, ооң күжү улгадып олурар.

Аныяк салгалды амыдырал–чуртталгага ынак болурунга, арыг-шынчы ынакшылды камнап, үнелеп билиринге, өскен төрээн черинге ынак болурунга кижизидип, кижиниң сагыш–сеткилиниң эң дээди куюмнаашкынын хайындырып, тааланчыг уян аяны-биле сеткилдерни чылдып чоруур.

Ийиде, эртем-билигниң дыка сайзыраңгай үезинде чурттап чоруур бис, ынчангаш үе-шагның негелдезинге дүгжүп турар Бурган шажынчылар болурувус чугула;

Моңгуш, Кечил-оглу Валерий (орус. Монгуш Валерий Кечилович) – Тыва Республиканың улустуң Хөөмейжизи деп хүндүлүг аттың эдилекчизи (1995 ч.), хөөмейниң кол хевирлериниң тергиин күүседикчизи, бот-тывынгыр композитор, ус-шевер, тыва үндезин ёзу-чаңчылдарның эдилекчизи.

Ийме суурнуң чөөн чүгүнден эгелээн, 30 хире км узак, Баяжы дагларында Кызаа деп черни эрткеш, Шаңчы суурга келир орук бар. Иймеден Элезинниг-Ховуну эрткеш, Сесегелээш, Чаа-Хөл кожуунче ажар орук бар. Иймениң барыын чүгүнде Баян-Тала суур биле Чадаана хоорай бар, а Хемчиктиң солагай талазында Ишкин сумузу бар. Иймежилер шаг-төөгүден бээр бо сумуларның чурттакчылары-биле чоок төрел харылзаалыг.

Уран-чүүлге сундулуг, хөөмейлээрин оралдажып турар оолду төрелдери база киноже билет база чигирзиг конфеталар-биле шаңнап турган. Ол деткимче бичии кижиниң бодунга бүзүрелин оттуруп, улуг-улуг бедиктерже чүткүдүп үнеринге «дузаламчы» бооп турганы чадапчок. Чажындан тура хөөмейлээр, тыва национал хылдыг хөгжүмге ойнаар болгаш шаптараазын чокка Тываның Күрүне ансамбли «Саянга» школа дооскаштың, ажылдай берген.
Аът аксы тыртар черге (финишке) баштай четкен аът эрткени болур. Чамдык доктаамал чүгүрүк аъттар кырып, баксырааже чедир черле аътка четтирбес, үргүлчү эртер суг болгулаар. Ындыг аъттарга кандыг-бир мактаан шола тыпсыр. Чижээ: «Чүгүрүк-Доруг», «Сыын-Бора», «Бора-Хартыга», «Эзир-Кара», «Хартыга-Доруг» дээш, оон-даа өске.

Марстың кырында метеориттерниң дүшкенинден тывылган оңгарлар барын аңаа ужуп четкилээн космос аппараттары тодаргайлаан. Ооң кырында вулкан демдектеринден тургустунган даглар, дээрбектелчек, кыдыы чалданчак оңгарлар дыка хөй. Узуну 2500 км, калбаа 100 - 250 км бооп шөйлүп чоруй баргылаан 6 км ханы сайырлар база бар. Чер болгаш Ай кырында чок сыныксымаар-даа, үзүк-боолук-даа дүрзүлүг хевирлер, бассейн ышкаш 1,5 км диаметрлиг болгаш ң км ханы-даа хевирлер көзүлгүлээр. Чамдык эртемденнерниң шинчилеп турарын ёзугаар алырга дөңнелчек доң каъттарның адаанда суг база туруп болгу дег. Марстың кырында базыышкын эвээш болганда, суг ооң кырынга чүгле дош азы бус хевирлиг туруп болур. Хемнер унунга дөмей узуну 1500 км, дооразы 200 км хевирлер база көзүлгүлээр. Аңаа кажан-даа чаъс чагбас. Ында суг бары, чогу ам-даа эки шинчилеттинмээн. Марстың кырында амыдырал-чуртталга бар дугайында дыка хөй янзы-бүрү чугаалар тургулаан. Ынчалза-даа оларның чаңгызы-даа амдыгаа чедир бадыткаттынмаан.

Кезедири, хемчег алыры-биле эттээр, согар. Девеш дизе-ле теверин билир, карбаш дизе-ле кагарын билир, оон өске билир чувези чок (О. Саган-оол).

Астыг (адаары: [аъстыг]) (орус. кожаное кольцо, соединяющее один предмет с другим) - кандыг-бир чүвени өске чүвеге тудуштуруп турар хөм дээрбек, ылдырткы.

Билдингир совет эртемден академик О.Ю. Шмидт (1891 - 1956) астрономнарның, геофизиктерниң, геологтарның болгаш өске-даа эртем ажылдакчыларының киржилгези-биле Хүн системазының планеталарының болгаш Черниң тывылганының дугайында чаа гипотезаны тургускан. Чер болгаш өске-даа планеталар кажан-даа Хүн болгаш сылдыстар дег ындыг изиг газтар болуп трубаан, а соок кадыг бүдүмелдерниң кезекчигештеринден тургустунган деп, ол бодунуң гипотезазынга чугаалаан.

Ооң соон дарый Даш-Чүректиң кижилерге хамаарылгазы тодарап кээр. Баштай дээрезинде дөрткү каътче сыртык туткаш үнүп чыткан кыска дузулажып, «Улуг-ла сыртыкты чараш херээжен кижи дөрткү каътче үндүрүп бар чыдар эвес аан» деп сагыш човаан чугаазы ооң даштын чаган хоозун чугаазы кылдыр билдинер. Ам ооң ёзулуг арны ажыттынып келгенде, ооң кижилерге хамаарылгазы билдинип турар кээр. «Чогаалчы кырган кырза чорта берген болза, хамаан бе, тууйбу өртээ чеддер чеддер үнези кайыл оң!» дээн ооң сөстери бадыткаар.

Ол дуңмазы-биле сүзүп ойнап турган хөл малгажынга ьаргаш, бодунуң база дуңмазының истерин тып аар. Дуңмазының истерии бар малгашты ол кадырып алгаш, хүннүң-не сайзанаангн дуңмазы-биле ойнааны дег ойнап турар. Бир хүн ол малгаш бусту бээр. Шак ынчаар «Бутчактарның» сюжеттиг шугуму чештинип бадар.

2) Соңгу таңды Хайыракан, ол болза кандыг-бир аалдың соңгу талазында турар бедик дагны ынчаар адап турар. Соңгу Таңды дээрге Соңгу Саяннар бооп турар.
Бирээде, бистер Бурган шажынынга сүзүк-бүзүрелдиг улус чүгле чүдүп-тейлээривис-биле кызыгаарлаттынмайн,Бурган Башкының Өөредиин үндезин ном-судурларга даянып тургаш, дыңнаар, сайгарар арга-биле шиңгээдиривис кол чугула;

Улус Иймени шыдыраачылар чурту деп адап турар. Маңаа билдингир шыдыраачылар турганы шын. Оларга Моңгуш Дамбаа, Балган Ламаш-оол хамааржыр. Бо шыдыраачыларның салдарындан боор, Иймеден шыдыраага спорт мастерлеринге кандидаттар Т. Мөңгүн-оол, М. Максим, Бегзи Өнер-оол, Ондар Алдын-оол Содунамович ышкаш шыырак шыдыраачылар бар.

Манжур династия Айсин-Гёро ынчан ол күрүнелерни шуптузун Кыдаттың империязынче киирген. Моол аңгы күрүне кылдыр чүгле 1911 чылда Сиңхай хувискаалдың соонда тургустунган.

Самагалдай — Тыва Республикада Тес-Хем кожууннуң төвү. Чонунуң саны 3.5 муң хире кижи. Самагалдай - Тываның бир дугаар төвү болгаш Тывада эң-не бир дугаар туттунган суур.

Шиитпирлиг хөделир үе кээрге, И.Шагдыржап ТАРЭ-ниң IV съездизинге отчеттуг илеткелинге : Аревэ бүгү бодун эде тургузар организация апаар ужурлуг. Аревэжилерниң кол кичээңгейи араттарның экономиктиг, политиктиг эрге-ажыын камгалаарынче угланзын" - деп быжыы-биле медеглээн. Съезд ТАРЭ ТК-ның чиңгине секретарының туружун бүдүнү-биле деткээн.

Ийме сумузунуң төөгүлүг черлери хөй. Көжээ-Шөлүнде бурунгу уйгурларның шивээзиниң орну бар. Ону Иймениң чурттакчылары «Малгаш-Бажың» деп адаар. Ооң барыын чүгүнде, 100 хире метр ырак черде даш көжээ-кижи база турар. Ону херимней тургускан даштарның бирээзинде бурунгу түрк руналыг бижик база бар. Шак ындыг бижимел турааскалдар Ийме девискээринде Хая-Бажы деп черде бар. Оон ыңай Ийме I руналыг бижикти база суурнуң чоок кавызындан тыпкан. Ол бижикте домакты бурунгу түрк дылдан тыва дылче очулдурар болза, мынча деп каан: «Ыдыктыг чуртумга маадыр болганым ужун уйгур хаандан бээр келдим».

Иймежилер Сесеге ховузунга советтиг үеде тараа аймаан хөйү-биле тарааш, дүжүдүн ажаап алгаш, бүдүн Тываның кожуун сумуларының аразынга шылгарап, ажыл-ишчи ады чалгып чораан.

Бүрзекей Сурасович Сат (1912 чыл, август 22; Хөндергей, Даа кожуун (амгы Чөөн-Хемчик), Таңды-Тыва — 1944 чыл, февраль 11; Дубно хоорай, Украина) — тыва фронтучу, Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи. Украинаның Дубно деп хоорайның чанында Сурмичи суурну немец-фашистиг ээжелекчилерден хостап тургаш маадырлыы-биле өлген. Мааадырлыг чоруу дээш аңаа ТАР-ның Республика Ордени-биле шаңнаан.

Чартык көшкүн амыдырал башкирлерниң культуразынче, ёзу-чаңчылдарынче болгаш аъш-чеминче хөй салдарны киирген. Суурга кыштагга чайын чайлагга амыдырал чемнерниң янзы-бүрү болуруңга идигни берип турган. Башкир чоннуң үндезин чеминиң бирээзин бешбармак дээр. Ол хайындырган эът биле халмадан кылыр, кырындан ногаа болгаш согунаны хөй немээр. Башкир чемнер хөйү-биле ак чемнерден тургустунган (курут, катык дээн оон-даа көвей).

Парамита дээрге бирги биле ийиги алыс шыннарны узуткаарынга азы хосталга чедип алырынга ажыктыг алды сырый харылзаалыг күштер дээн. Парамита деп сөстүң утказы хосталга чедире бээр хөделиишкин деп база болур.
Кыйгыртыр - оюнну эгелээн кижи бир тии (күштүг) ыяшты, чижээ, шындавалды алгаш кыйгыртыр, кымда-даа ону чиир чүве чок болганда, кижи бүрүзү аңаа чиш каап бээр, а кыйгырткан кижи бир «өгну» «өглеп» алыр.

б) Бир эвес өске ойнакчылар негээр болза, ойнакчы ажыглап турар сөзүнүң утказын тайылбырлаар ужурлуг. Өскээр чугаалаарга, утказын бодуң билбезиң сөстү ажыглап болбас.

Башкир үндезин культура элбек-бай. Эрги шагның аас-чогаалдан кубаир деп поэзия хевири билдингир турган. Башкирлер аразынга ыраажы-импровизаторлар көвей турган, оларны сэсэннер дээр турган. Олар чаңгыс ууда чогаал бижээш аялганы база чогаадыптар турган.

Англия Хааннаашкыны (Англия, англ. England) — Улуг Британияның болгаш Соңгу Ирландияның Каттышкан Хааннаашкынының иштинче кирип турар күрүне (хааннаашкын). Соңгу Ирландияның болгаш Улуг Британияның Каттышкан Хааннаашкынының дээди административтиг болгаш политиктиг кезээ. Англияның чурттакчы чонунуң саны — ниитизи-биле Улуг Британияның 84%.

Черниң болгаш өске-даа планеталарның тыптып келгениниң дугайында эң-не баштайгы эртем-шинчилел ажылдарын 1755 чылда немец философ И. Кант кылган. Ол-ла үеде француз эртемден Лапластың кылган түңнелдери Кантыныы-биле дүгжүп турар. Кант биле Лаплас - Хүн Черге дөмейлешпес, тергиин изиг, хемчээл талазы-биле Черден хөй катап улуг, а Чер болза, Хүн системазының планетазының бирээзи болур деп тодаргайлааннар. Оон ыңай планета бүрүзү бодунуң орбитазы-биле Хүннү чаңгыс аай углуг дескинип турар, бойдуста бүгү-ле чүве үргүлчү өскерлип, хөгжүп, сайзырап турар деп түңнел үндүргеннер.

Бо дудагдалды улам ханылап, бак кижи-биле каттыжып,ада-ие,өг-оран,чер-чурттундан чарлып,элдеп-эзин херек үүлгедип,ынчап-ла назыны кырыыр.Бир чамдыктары хары черге баргаш,кадайланып,ада-иезиниң ачы-буянын уттуп,өлгүже дээр төрээн чуртунче,төк дүшкен черинче,баштай чунган суунче эглип келбес, канчаар өзүп,кижи болганын безин биликсевестер.

Бир чылда - он ийи айлар азы 354 хонук бар кылдыр чыл санаашкынын чорудуп, чылды - час, чай, күс, кыш деп дөрт үелерге чарып, үе бүрүзүнге үш-үш айларны онаап турган. Айлар тускай ат чок: башкы, ортаа, адак деп сөстер-биле илереттинер. Чижээ, частың башкы айы (март), чайның ортаа айы (июль), күстүң адак айы (ноябрь) дээш оон-даа ыңай. Чылды дөрт шагга үзүп турганын бо үениң айлар аттарынга дүүштүрерге: час айларынга - март, апрель, май; чайның - июнь, июль, август; күстүң - сентябрь, октябрь, ноябрь; кыштың - декабрь, январь, февраль хамааржыр.

Айлыг-хүннүг өртемчей оранында бистиң оглувус чок болган-дыр, бир төрел аралчаан-дыр. Ам човулаңныг Эрлиг-Хаанның он сес тамызында барган-дыр..

Улус ажыл-агыйында, банкыда, садыг черинде үр үе иштинде даштыкының хамаатылары ажылдап турар-дыр. Олар ажыл-агыйының багай, четпес талаларын билир хирезинде, ажылын таарымчалыг бүдүрүп албас улус-тур. Сандайда ужазын шанчып алгаш хүн эртирип олурар, ол-ла.

Сөөскен зверобой бүрүлүг (орус. Таволга зверобоелистная) - чадаң-даа, узун-даа хөй чылдыг Розалыглар аймаандан сөөскен оът үнүш янзызы. Бедии 50-90 см. Чечектери ак, бүрүлери шөйбексимээр - дедир чуурга хевирлиг, куузумаар-ногаан, бүдүн кыдыгларыг.
Улус аңнап, балыктап амыдырап чораан. Тываларның арат ажыл-агыйы Афанасьев үезинден эгелээн. Азырап турган амытаннары - чылгы; шээр мал: өшкү, хой; бода мал: инек. Буганы, аътты шанактавайн чораан. Кижилер оран-таңды кежии биле амыдыраар болганда хөй мал тутпас чораан. Эвээш каш борбак хой инээ суур чанынга оъттап чоруур. Кижилер тараа тарып, ажааган тараазын даш согааш биле чууруп аар турган.

а) Бир эвес ол сөс чүве ады болза, адаарының падежинге турар ужурлуг. Чижээлээрге, «даглар» тааржыр, а «дагларга», «даглардан», «дагларны» б.о.= таарышпас.

2013 чылда Европа эвилелиниң коррупцияга удур «Greco» деп килдизиниң илеткели-биле болгаш Ernst & Young деп немец компанияның шинчилелдери-биле Финляндия Европейжи эвилелдиң коррупция талазы-биле эң чаагай байдалдыг чурттарының санынче кирбишаан.

Ш.Ч. Сат 1926 чылдың сентябрь 15-те Тыва Арат Республиканың Улуг-Хем кожууннуң Чаа-Хөлде Кашпал деп черге төрүттүнген. Ооң чаш назыны Үрбүн, Кашпал, Доозуннуг-Хем, Аданныг-Арт, Чиңге — деп, ада-өгбелериниң алыс төрээн черлеринге эрткен. Эртем-билигже оруун Чаа-Хөлдүң чайлаг школазындан эгелээн. Чаа-Хөл школазының соонда, Шагаан-Арыг школазынга өөренип эгелээн, улаштыр өөредилгезин 1947 чылда Кызылдың В.И. Ленин аттыг каттышкан школазынга (амгы Кызылдың №2 школазы) дооскан. Школаны ол мөңгүн медаль-биле дооскан.

Юлиан календарьда саарзык айлар үжен бир-үжен бир, а саарзык эвес (февральдан аңгыда) айлар үжен-үжен хонуктарлыг турган. Ынчалза-даа Октавин Августка алдар болдуруп, февральдың хонуктарындан бир хонукту августче шилчиткен соонда, август 31, а февраль 29 хонуктуг апарган. Үш ай улаштыр үжен бир хонуктуг болбазы-биле сентбрьның бир хонуун октябрьже, ноябрь6ың бир хонуун декабрьже көжүрген. Чылды айларга ынчаар үлээни бо хүннерге чедир олчаан арткан. 321 чылдан эгелээш, айны неделяларга, неделяны чеди хонуктарга үлээш, чеди дугаар хүннү - Хүн хүнү (воскресенье) деп адааш, ону неделя санында эрттирер христиан шажын-чүдүлгениң байырлалы кылдыр доктааткан.

2. Кылдыныгның чүүже угланганын, чүү кылдыр, чүү болурун көргүзер: белекке бээр, чарышка кыйгырар, өртекке бээр. Ындыг чүве аттары домакка доора немелде бооп кирер.

Салчак Көк-Каракович Самба-Люндуп (декабрь 21, 1916 - февраль 6, 1981) — тыва шүлүкчү, чогаалчы, редактор. Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы.

1917 чылга чедир орус карталарга Чөөн океан деп ат ажыглаттынып турган, ындыг ат орус аян-чорукчуларның баштай ынаар үнген үезинден тыптып келген.

Төп хана-карак (сылдысчыгаш-биле демдеглээн) сарыг өңнүг дээрзин эскерип көрүңер. Ындыг болганда, бирги сөстүң саннарда үнези ийи катап көвүдээр.

Чаа-Хөл кожуун - Тываның бир кожууну. Девискээри 2,9 муң км². Мурнуу-чөөн чүкте Улуг-Хем кожуун-биле, мурнуу чүкте Өвүр кожууну-биле, барыын чүкте Чөөн-Хемчик кожуун-биле, соңгу-барыын чүкте Сүт-Хөл кожууну-биле, сонгу чүкте Красноярск крайы-биле кызыгаарлажып турар.

И. Бадра 1952 чылдың август 24-те Тыва автономнуг областың найысылалы Кызыл хоорайга төрүттүнген. Ортумак школаны дооскаш, Иркутскиниң өлүк-кеш техникумун, М. Горький аттыг Литература институдун дооскан.
Ажылчын намдарын 1959 чылда университет доосканының соонда, ТДЛТЭШИ-ден эгелээн. 1960-1985 чылдарда ТДЛТЭШИ-ниң археологтуг экспедициязын удуртуп-баштап тургаш, Тываның археологиязын шинчилеп-тыварынга эң ажыктыг үлүүн киирген. Тываның төөгүзүнге хамаарышкан ажылдарны Моңгуш Хүргүл-оолович хөйү-биле бижээн. «Скиф үезинде Тыва» (Тува в скифское время, 1970), «Тыва феодализм үезинде» (Тува в эпоху феодализма, 1986), «Тывалар: аймактың тывылган дөзү болгаш хевирлеттингени» (Тувинцы: происхождение и формирование этноса, 2004) деп монографияларны чырыкче үндүрген.

Өг-бүлениң чурталгазы үргүлчү чаңгыс аай, оожум турбас. Аңаа бергелер тыптып, шиитпирлээри нарын айтырыглар бо-ла үнүп кээр. Оларның чылдагааннары базы янзы-бүрү бооп болур. Чижээ: опеяның аарый бергени, кырган-авазының шаг-шинек чок апаары, ачазының шөлээже үндүрбээни, оглунуң “2” демдек алганы, кырган-ачазының ойнаар шыдыраазын чидир шыгжапканы, авазының ажылдан кел чорааш, хөй кижилиг автобуска иткилешкени, уруунуң аар өртектиг чүвүрүн школага будукка борап алганы дээш кайызын ол дээр. Чылдагаанныр-ла, чылдагааннар... Олар чамдыкта чыгшып келгенде, өг-бүлеге “ частыышкын” болуп, алгыш-кырыш үнер. Улус бот-боттарын чемележир. Буруулуг кижини дилээрлер. Оон бичии болганда, оожургап, “ой канчаарывыс ол, азарганчыг чүве дээш аас былаажып” деп боданы бээр. Угаанныглары бот-боттарынга буруузун миннип, эптежип алырын кызыдарлар. А кыдыра угааныглары аас-дылды катап эгелеп, чылдагаан дилеп, үргүлчү алгыш-кырыш кырынга туруптарлар. Ындыг өг-бүлелерге шөлээн дыш, оожум уйгу, омак-хөглүг чурталга деп чүве чок апаар. Ындыг байдал катаптаттынып тургаш, өг-бүлениң буурап дүжеринге-даа чедирип болур.

Иймежилер Көк-Терек ховузунга кызыл-тас, арбай, чиңге-тарааны болгаш суланы суггаргаш, тарып ап чораан. Советтиг Тыва үезинде Көк-Терекке тараа аймаандан аңгыда ногаа аймаан, кукурузаны, медэни база оон-даа өске үнүштерни тарып турган. Ынчаарда Көк-Теректе алдыы, үстүү дээр шөлдер суггарар ийи бугалар (арыктар) бар. Ону час келирге-ле септеп ап, сугну үндүрүп, дагып турганнар. Ол арыктарның суунга кижи эштип болур, ортумак хемчээлдиг хем хире улуг. Амгы үеде-даа ында иймежилер тараазын тарып, сигенин кезип ап, Көк-Теректиң дүжүткүр шөлдерин кагбааннар.

И.Ч.Шагдыржаптың намдарының чырыткылыг арны - Тывага солун парлалгазын тургузарынга киржилгези улуг болган. 1926-1930 чылдарда ол моол дылга үндүрүп турган "Танну-Тывагийн Үнэн" ("Таңды-Тываның шыны") солунну редакторлаан. Ооң удуртулгазы-биле "Шын" солуннуң баштайгы дугаары төрээн дылынга үнүп кээрге, дыка-ла өөрээн. Баштайгы тыва журналистерниң бирээзи Иргит Шагдыржап бодун чалбыыштыг, дидим публицист кылдыр көргүзүп, парлалга сөзүн улусчу революцияга билдилиг бараан болдурган.

Төөгү материалдарында аът чарыжында улуг аъттарны анаа чарыштырарындан өске, оларның назы-харын ылгап, челер, чыраа аъттарны аңгы чарыштырарының дугайында чүнү-даа чугаалавайн турар. Ынчалза-даа бистиң уевисте аъттарны назы-харын ылгап, чоруунуң аайы-биле аңгылап чарыштырар.

Моолдуң культуразы колдуунда үндезин көшкүн амыдырал болгаш сарыг шажын болуп турар, оон аңгыда сөөлгү үеде кыдат болгаш орус культуралар база салдарын киирип турар апарган.
Кызыл-каттың суун ижин-шөйүндү аарыгларынга, витамин четпестээнде, өл-шык, соокка кагысканда, организмге чыылган янзы-бүрү дустарны дүрген ылгап үндүреринге, аъш-чемге хөөн кииреринге ажыглап турар.

Тыва Автономнуг Совет Социалистиг Республика (Тыва АССР) — ССРЭ-ниң бир автономнуг республиказы, 1944 чылда Тыва Арат Республиканың ССРЭ-ге каттышканының түңнели.

Аракчаа Раиса Аижиевна - даш чонуп, уран-шевер чүүлдер кылыр талазы-биле чуртта баштайгы хережээн кижи. Ол 1967 чылда ССРЭ-ниң Чурукчулар эвилелиниң кежигүнү апарган.

Беш Грэмми шаңналының, MTV-ниң 30 премиязының, Эмми премиязының эдилекчизи. Ырлаар стильдери глэм-рок, диско, электро, R&B. Ооң бир дугаар альбому бүгү делегейниң хит-парадтарының бирги черлеринче көдүрлүп үнген.

Өл ааржыны аяк ортуже өйлеп алгаш, ооң кырындыва хайындырып каан соок сүт куткаш, чаш уруглар чемгерер. Бир чамдыкта өл ааржыны ол хевээрзин база чиир. Тывалар ааржыны суксун чеми дижир. Чай шагда тараа суггарган кижи суксай бергеш, өл ааржыны соок сугга хоюдупкаш, суксун кылдыр ижип алыр. Өл ааржылыг сугну ижерге, кижиниң боостаазы ыжып аарбас дижир. Кеден хапта азы кеден шоодайда өл ааржыын шары кежинге төккеш, хүнге кургадыр. Улуг шыгы үне берген өл ааржыны деспиге ургаш, -г кырынга кааң хүндүс каап каарга, хүн караанга кончуг кадар. Кадырып каан ааржыны хаш алгыдан кылган хаптарга ургаш, аксын шарып каар. Ааржы белен үрелбес болур. Аңчыкижилерниң тайгага чадырынга бир хап ааржы кажан кезээде турар. Ол чадырга келген кижи ол ааржыны өйлеп чип алгаш, ол-ла черинге хавы-биле азып каар бурун чаңчыл бар.

Уйгур аймакты Иологэ сөөгүнүң хааннары баштап турар. Сеяньто аймактың соңгуу талазында, кыдат төвүнден 7000 хире ли ыракта, Солин хемниң унун эжелей Иологэ сөөгүнүң улузу чуртап турар дыр. Аймак улузунуң саны 100 000 кижи, оларның чартык кезии: 50 000 чедир шериг кижилер болур. Чери кургаг хөрзүнү сай-даштыг. Малдан колдуунда узун буттуг хойлар азырап турар улус тур.

2001 чылдың демдеглээни-биле алыр болза ниити чурттакчы чонунуң 73.6% католиктер, 4.7% лютеране, 6.5% өске чүдүлгелиг чурттакчылары (ислам – 4.2%, православия – 2.2%, иудаизм – 0.1% ниитизи-биле 12 конфессия бар, оларның аразындан 3000 кижи сикхов чүдүлгелиг (2009 ч)) санаашкыны-биле алыр болза, 12% чурттакчы чону боттарын кайы-даа конфессияларга санавайн турар.

Иймениң кашпал дагларында, хаяларында, ховуларында кандыг-даа аңнар биле куштар бар. Те-чуңма, ирбиш, дырбактыг, дас, эзир, дуруяа, аңгыр дээш оон өскелери-даа бар.

Бел аржааны угаан-медерел сергедиринге, нерви системазынга, шыңганнарга, чүстер аарыгларынга дузалаар. Ол шыктан, хей-сооктан тывылган аарыгларга дузалаар. Хан-дамыр, ижин-шөйүндү, кудуку органнар аарыгларынга дузалаар. Аас, думчук, карак, кулак база шупту аарыгларны эмнээр. 3-5 минут кирер. Чартыктаан улустарга дыка таарымчалыг. Хол-буттуң шимчей бээринге дыка эки дузаны аржаан чедирип турар.

6) Буура-Тайга хайыракан. Чонунга кончуг хумагалыг, ынаар эртен сүт чажып каарга, ол хүн аяс хүн болур дижир. Буура-Тайганың ээзи хорадаанда, шуурган шуурганнадыр, улуг харны урдурар азы кааң халапты болдурар дижир. Буура-Тайганың ээзи алаты чонунга чазык чаңнаанда, кыш хүр болур болгаш тараан тараа кончуг үнер дижир.
Оон арткан 48 ыяштар: 4 даалы, 4 үүлүү, 4 шокар-он, 4 кызыл-он, 4 дагыр-тос, 4 кызыл-сес, 4 докпак-алды, 4 хана, 4 докпак-беш, 4 мандан-иези, 4 мандан, 4 күске деп тус-тус аттарлыг болур.

Эртемденнер Марсты шагдан тура улуг сонуургал-биле шинчилеп келген болгаш сөөлгү үеде космос техниказын ажыглааш, аңаа хөй шинчилелдерни кылган. Эдеринчилерин барымдаалааш тодарадырга, Марстың массазы 6,423*1026 грамм, бодунуң хевири боп-борбак эвес эвес, кашпыксымаар, бүдүмелдериниң дыгыйы 3,94 г/см3. Ук планетаның бодунда болгаш ооң чоок-кавызында сула магниттиг шөл бары илерээн. Аңаа дүн-хүннүң үргүлчүлээшкини ортумаа-биле 24 шак 37 минута болур. Марстың өзээ орбитазынга 25 градус ийленчек. Марстың өзээ ол хире улуг ийленчек болганда соңгу болгаш мурнуу чүктери хүн херелдерин дески эвес сиңирип ап турар. Чамдык черлери чырык, чылыг турда, өске черлеринде соок, караңгы болгулаар. Ында шагның эргилдези Чер кырында болуп турар (чай, күс, кыш, час) үелерге элээн дөмей болза-даа, үргүлчүлээшкин, температура талазы-биле улуг ылгалдыг. Марстың кырында базыышкын Чер кырында базыышкындан 200 катап эвээш. Чер кырында өй-тап базыышкын 1013 миллибар болза, а Марстың кырында базыышкын чүгле 3 - 10 миллибар хире. Агаарның базыышкыны ооң кырынга үргүлчү өскерлип турар болганда, күштүг, доозунналчак шуурганнар үр үениң иштинде хадып тургулаар.

Шулуу Чыргал-оолович Сат (сентябрь 15, 1926 – май 18, 1992) — тыва эртемден, баштайгы тыва профессор, филология эртемнериниң доктору, тыва дылдың эң кол шинчээчилериниң болгаш суртаалчыларының бирээзи, 200 ажыг тыва дылга хамаарышкан эртем ажылдарының автору, ТКУ-нуң тыва дыл болгаш төрээн чогаал кафедразының үндезилекчизи база баштайгы удуртукчузу. Тыва АССР-ниң школаларының алдарлыг башкызы, Н.К. Крупская аттыг медальдың эдилекчизи, Улус өөредилгезиниң тергиини, Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң президиумунуң Хүндүлел бижииниң болгаш хөй санныг Хүндүлел бижиктерниң эдилекчизи, «ХХ чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери» деп Тыва Республиканың Күрүне номунуң номинатору. Тыва АССР-ниң Сайыттар Чөвүлелиниң чанында терминнер комиссиязының, республиканың Чырыдыышкын яамызының өөредилге-методиктиг Чөвүлелиниң, ТДЛТЭШИ-ниң эртем Чөвүлелиниң кежигүнү, СЭКП Тыва обкомунуң педагогика болгаш эртем Чөвүлелиниң даргазы база педагогика институдунуң өөредилге-методиктиг комиссиязының кежигүнү чораан.

Шаанда эртем-техника хөгжүп, сайзыраваан турда делегейниң тургустунганының дугайын чүгле янзы-бүрү тоолчургу чугаалар тайылбырлаар чораан. Шажын-чүдүлгениң сагыкчылары боттары тайылбырлап билбес болганда, чоннуң бүдүүлүк чоруун ажыглап бүгү-ле чүвени бурган чаяап чогааткан деп турганнар. Бурганга тейлеп, чүдүп, чаннып чорааш, салым-чолду экижидип алыр деп суртаалды нептередип, бурганның номналын чонну дарлап, чагырарының чепсээ кылдыр ажыглап чораан.

Үези: бистиң эрага чедир III дугаар муң чылдың ийиги кезее – бистиң эрага чедир II дугааар муң чылдың эгези. Хакасияда Батени суурнуң чанында Афанасьев даа бар. Аңаа А. С. Теплоухов 1920-1923 чылдарда бурун үениң базырыктарын казып турган.