Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
“سکي پيا کي ملين ته چئجان چاندني تو سوا نه ٿيندي”. پرين ڏانهن اهو نياپو ته شاعر لکت جي صورت ۾ ڪتاب جي ورقن ۾ بند ڪري ڇڏيو. پر صادق ان کي پنهنجي آواز ذريعي جنهن سوز سان پرينءَ تائين پهچايو ته ان ضرور پرين جي دل کي موهي وڌو هوندو. هر قوم جي موسيقي جو انداز پنهنجو هوندو آهي. ساز ۽ سريلي آواز کي ڪڏهن به ترجمو ڪري نه ٿو سگهجي، ان کي فقط دل سان سمجهي سگهجي ٿو. ان ۾ دماغ جو گهٽ واسطو هوندو آهي. فنڪار ڪهڙي به ٻولي ۾ ڳائيندو هجي، ٻڌندڙ ڀلي سندس ٻولي نه به سمجهندو هجي. پوءَ به سر ۽ ساز سندن اندر کي ضرور موهيندو آهي. ٻولي بدران سر جا ورلاپ دل پاڻ ئي سمجهي ويندي آهي. جڏهن صادق سنڌ کان ٻاهر اهڙي هنڌ ڳائيندو هو، جتي سنڌي نه سمجهندڙ موجود هوندا هئا، پر پوءِ به اهي سندس راڳ تي جهومندا هئا. ٻولي نه سمجهندي به سندن دل اهو سمجهي وٺندي هئي ته فنڪار سندن اندر جي ترجماني ڪري پيو. ڇاڪاڻ ته فن ۽ موسيقي ڪنهن ٻولي جي محتاج نه هوندي آهي. صادق فقير جو فن سرحدن جو محتاج نه هيو. مٺيءَ جي مٽي مان ڳوهيل ماڻهو جو من نه فقط سنڌ جي درد جو ترجمان هيو، پر سندس نياپو انهن مڙني جڳ جهان جي ماڻهن لاءِ هيو، جيڪي درد، وڇوڙي ۽ ناانصافين جي ساڳي ڪيفيت مان گذري رهيا هيا ۽ آهن. صادق جو آواز سڀني عقيدن کان مٿانهون هو ۽ هن جو آواز سنڌ جو سڏ هوندو هئو. جنهن جو پڙاڏو سڄي سنڌ بڻجندي هئي.

هيءُ ڪتابڙو محمد صديق ”مسافر“ جو لکيل آهي. ڊيمي سائيز واري هن ڪتاب ۾ 32 صفحا آهن. ڇاپو ٽيون، ماڊرن سنڌ پبلشنگ هائوس طرفان، مسلم ادبي پرنٽنگ پريس، حيدرآباد مان سال 1939ع ۾ شايع ٿيو.

اسان گهڻون پوئتي نٿا وڃون پر ويجهڙائي واري تاريخ مان خبر پئي ٿي ته سومرن جي آخري دؤر ۾ پارسيءَ کي سنڌ جي حڪومت ۾ درٻاري زبان جو درجو ملي چڪو هو. ان کان پوءِ سمن، ارغونن، ترخانن، ڪلهوڙن، ميرن ۽ انگريزن جي شروعاتي دؤر تائين پارسي نه صرف سنڌ جي مڪتبن، مدرسن جي زبان رهي، پر ان کي درٻاري زبان جو درجو حاصل رهيو. انهن دورن ۾ نه صرف سنڌ جي عالمن، اديبن ۽ شاعرن ان جو اڀياس ڪيو، پر ان ۾ سخن سنجي ڪئي. انهيءَ زماني ۾ پارسيءَ جي اهميت جو اندازو هنن ٻن چوڻين مان، جي ان وقت مشهور هيون، لڳائي سگهجي ٿو.

4۔ملتان ، ملتان جي ماتحت سڪا، برهمپور ، ڪرور ، اشهار ۽ تاڪيا کان وٺي ڪشمير جي حد تائين جا علائقا هئا ۔ ۽ صوبي جي سرحد ڪشمير سان وڃي ملندي هئي۔

1995ع ڌاري عاصمه جهانگير کي انساني حقن وارين تنظيمن طرفان ’Maritin Ennal Award‘ ۽ ’Ramon Magsay Saya award ‘ به ملي چڪا آهن. انٽرنيشنل بار ايسوسيئيشن طرفان کيس 2000ع ۾ ’Bernard Simons Memorial Award‘ سان نوازيو ويو. تازو 10 ڊسمبر 2010ع (انساني حقن جي عالمي ڏينهن) تي اقوام متحده طرفان کيس دنيا ۾ انساني حقن لاءِ جاکوڙڻ واري جذبي کي هَٿِي ڏيڻ عيوض هڪ ڪيش اوارڊ، ڊپلوما ۽ برونز ٽرافي ڏني وئي. جڏهن ته جنوري 2011ع ۾ هن صدر آصف زرداريءَ هٿان ’هلال امتياز‘ اوارڊ به حاصل ڪيو آهي.

ان آلبم جا گيت پڻ فاغميغ ۽ بُوتونا لکيا. ان آلبم جو پهريون هيڪلو جَان ني ماغ فرانس ۽ فرانس کان ٻاهر ڪجھه ڪامياب ٿيو، پر ان آلبم جو انگريزي ورزن ايترو مقبول نه ٿيو جيترو اليزي جو پهريون آلبم Gourmandises مشهور ٿيو هو. ان آلبم جون محظ 2 لک کان ڪجھه وڌيڪ ڪاپيون وڪاميون. ان آلبم جي اشتهارڪاريءَ لاءِ 2003ع جي سرءُ ۾ ملڪگير دورو ڪيو ويو. سال بعد، يعني 2004ع جي سرءُ ۾ Alizée En Concert نالي لائِيو سِي ڊِي ۽ ڊِي وِي ڊِي جاري ڪئي وئي. ان ڊِي وِي ڊِي ۾ سندس رهرسل جا فوٽيج ڏيکاريا ويا.
ڪتاب تحفته الڪرام ۾ مير علي شير قانع ٺٽوي جو شجرو هن ريت درج ٿيل آهي. مير علي شير بن سيد عزت الله بن سيد محمد ڪاظم بن سيد محمد مقيم بن سيد ظهيرالدين بن سيد شڪرالله ثاني بن سيد ظهيرالدين المعروف سيد جادم اول بن سيد قاضي شڪرالله شيرازي بن سيد وجهه الدين بن سيد نعمت الله بن سيد عرب شاهه بن سيد امير سيد سيد نسيم الدين المعروف مير ميرڪ شاهه بن امير سيد عطاءُ الله جمال الدين محدث بن امير سيد فضل الله المحدث الحسيني الدشتڪي الشيرازي.

هرهڪ عضوي کان سپرد ٿيل ڪم چڱيءَ طرح وٺڻ ڪري، اُن ۾ رت جي گردش گهڻي ٿيندي ۽ اُهو عضوو مضبوط ٿيندو. انهيءَ ڪري ئي پڙهيل شخص اڻ پڙهيل کان سياڻو ٿئي ٿو ۽ لوهار جي ٻانهن سنياسيءَ جي بيٺل ٻانهن کان مضبوط ٿئي ٿي.

بازار هڪ اهڙي کليل جڳهه کي چئبو آهي جتي دڪانن ۽ ٺيلن تي شين کي وڪري جي لاء رکيو ويندو آهي۔ هي اصطلاح انگريزي جي اسٽريٽ مارڪيٽ جو هم معني آهي۔

بڇيري-، نواب شاهه تعلقي جو اهم ڳوٺ، بلڪه ننڍو شهر آهي. هتي زرداري، سهتا، عباسي، -بروهي-، رند ۽ ٻيون ذاتيون رهن ٿيون. بڇيريءَ ۾ هاءِ اسڪول، گرلس مڊل اسڪول، ۽ آسپاس پرائمري اسڪول گهڻا آهن. واپار به چڱو هلندڙ آهي. هن ڳوٺ کي اسپتال، واٽرسپلاءِ نظام ۽ بجليءَ جون سهوليتون پڻ مليل آهن. نوابشاهه ۽ پڊعيدن جي وچ تي ريلوي -اسٽيشن- پڻ آهي. بڇيريءَ جو موجوده شهر -اسٽيشن- جي سهوليت سبب ريلوي لائين ويجهو جڙيو، نه ته اصل ڳوٺ کي هينئر پراڻي -بڇيري- چيو وڃي ٿو، جيڪو موجوده شهر کان -اتر- اولهه طرف ڏيڍ ڪلوميٽر کن جي پنڌ تي آهي. جتان اڳ ۾ درياهه وهندو هو. -ان- کان سواءِ انگريزن جي دؤر ۾ پوليس -ٿاڻو- ۽ ڪورٽ جي بلڊنگ موجوده شهر ويجهو ٺاهي وئي هئي، -ان- ڪري ماڻهو آهستي آهستي موجوده شهر ۾ اچڻ لڳا ۽ پراڻي بڇيريءَ ۾ فقط هڪ مسجد وڃي -بچي- آهي، جيڪا سم جي پاڻيءَ جي وچ ۾ اڃا تائين بيٺل حالت ۾ آهي. -ان- کانسواءِ هڪ درويش سيد لهري شاهه جي درگاهه پڻ موجود آهي. پراڻي بڇيريءَ ۾ تمام وڏا واريءَ جا دڙا آهن، جيڪي شاهدي ڏين ٿا ته سنڌو درياءُ ڪنهن زماني ۾ هتان وهندو هو. هڪ مقامي روايت موجب هيءُ ڳوٺ درياهه جي ڪنهن ڇاڙهه جي پُڇڙيءَ ۾ -آباد- هو، اُن ڪري ’پُڇڙيءَ‘ مان بدلجي ’-بڇيري-‘ بڻيو. پر عقل اها ڳالهه تسليم نه ٿو ڪري، -ان- جو پسمنظر ڪو ٻيو هوندو، جنهن تي -تحقيق- جي ضرورت آهي.

ﺟﻴﺴﺘﺎﺋﻴﻦ ﺍﻧﮕﺮﻳﺰ ﭘﻨﻬﻨﺠﻲ ﺍﺻﻠﻲ ﺣﺎﻟﺖ ۾ ﻫﻮ، ﻟﻴﮑﺮﺍﺝ ﮐﻲ ڪﻮﺳﻮ ﻭﺍﺀُ ڪﻮ ﻧﻪ ﻟﮙﻮ، ﭘﺮ 1937ﻉ ۾ ﻧﻮﺍﻥ ﺳﮅﺭﺍ ﺁﻳﺎ، 1938ﻉ ۾ ﺍﻟﻠﻪ ﺑﺨﺶ ﺟﻲ ﻭﺯﺍﺭﺕ ﭠﻬﻲ، ﺟﻨﻬﻦ ﺟﻮ ﻣﺪﺍﺭ ﻭﭸﻲ ﻫﻨﺪﻭ ﻭﻭٽن ﺗﻲ ﭤﻴﻮ. ﻫﻨﺪﻥ ﻣﭥﺲ ﺯﻭﺭ ﺁﻧﺪﻭ ﺗﻪ ﺍﻭﻡ ﻣﻨڊﻟﻲﺀَ ﮐﻲ ﺧﻼﻑ ﻗﺎﻧﻮﻥ ﻗﺮﺍﺭ ڏﺋﻲ ﺣڪﻤن ﺑﻨﺪ ڪﻴﻮ ﻭﭸﻲ. ﮔﻮﺭﻧﺮ ﺍﭸﺎ ﺑﻪ ﺍﻧﮕﺮﻳﺰ ﻫﻮﻧﺪﻭ ﻫﻮ، ﺗﻨﻬﻦ ﺍﻫڙﻱﺀَ ﻗﺎﻧﻮﻧﻲ ﺩﺍﺩﺍﮔﻴﺮﻱﺀَ ﺟﻲ ﺍﺟﺎﺯﺕ ڪﺎ ﻧﻪ ڏﻧﻲ. ﻭﺯﺍﺭﺕ ﮐﻲ ﭼﻴﺎﺋﻴﻦ ﺗﻪ ﭘﻬﺮﻳﺎﻥ ﻫﺎﺀِ ڪﻮﺭٽ ﺟﻲ ﺟﺞ ﮐﺎﻥ ﺗﺤﻘﻴﻘﺎﺕ ڪﺮﺍﺋﻲ، ﺍﻥ ﺟﻲ ﺭﺍﺀِ ﻭﭠﻲ، ﭘﻮﺀِ ﻣﻨﺎﺳﺐ ﻗﺪﻡ ﮐﮣو. ﻫﺎﺀِ ڪﻮﺭٽ ﺟﻮ ﺟﺞ ﺑﻄﻮﺭ ٽربيونل ﻣﻘﺮﺭ ﭤﻴﻮ . ﺍﻥ ڪﻬڙﻱ ﺭﭘﻮﺭٽ ڏﻧﻲ، ﺗﻨﻬﻦ ﺟﻲ ﺧﺒﺮ ڪﺎ ﻧﻪ ﭘﺌﻲ. ﭘﺮ ﻣﻨڊﻟﻲﺀَ ﮐﻲ ﺑﻨﺪ ڪﺮﮠ ﺟﺎ ﺣڪﻢ ﺟﺎﺭﻱ ﭤﻲ ﻭﻳﺎ. ﻫﻨﺪﻥ ﺗﺎﻥ ته ڪﻮﭖ ﻟﭥﻮ. ﻟﻴﮑﺮﺍﺝ ﺟﻮ ﺍﻥ ﮐﺎﻥ ﭘﻮﺀِ ڪﻬڙﻭ ﻟﻴﮑﻮ ﺭﻫﻴﻮ، ان جو وڌيڪ احوال نه ٿو ملي.
اباڪس، سڄي واپار کي تمام تيزي سان وڌايو، ڇاڪاڻ ته ان ذريعي ڪنهن بـ قسم جو واپاري حساب ڪتاب ڪري سگهجي ٿو. يورپ ۾ 12صدي تائين اباڪس استعمال ٿيندو رهيو.سويت يونين ۾ تـ 20 صدي ۾ به استعمال ٿيندو رهيو. برقڳڻپيي جي اچڻ کان پوءِ اباڪس غائب ٿي ويو.

ڳوٺ ڏتل ابڙو، لاڙڪاڻي کان 15.7ڪلوميٽر پري آھي ھي ڳوٺ قمبر شھدادڪوٽ ڊسٽرڪٽ ۾ اچي ٿو. ھن ڳوٺ ۾ ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالھائڻ وارا رھن ٿا، جھڙوڪ؛ ابڙو، جنھن ٻہ وڏا پاڙا، اگھم ابڙو ۽ تاجاڻي ابڙو آھن. ھن شھر ۾ ٻيا بہ قبيلا آباد آباد آھن، جن ۾ سيد، بخاري سيد، سومرو، ميراڻي ، لاشاري، حاصلو، ملاڻو، چانڊيو، منگي ۽ ڪلهوڙو شامل آھن.

قرامطا (قرامطة) جي پيروڪارن بحرين ۾ پائيدار رياست قائم ڪئي. جنهن ۾ هر شهريءَ جون لازمي ضرورتون يعني اناج، لباس، علاج، گهر ۽ شادي رياست جي طرفان پوريون ڪيون وينديون هيون. هر شهري کي فڪري ۽ علمي آزادي پڻ مليل هئي. جيڪڏهن ڪو واپاري، واپار ۾ نقصان سبب ڏيوالپڻي جو شڪار ٿي ويندو هو ته ان کي بنا وياج جي قرض ڏنو ويندو هو ته جيئن اهو وري ٻيهر پنهنجي پيرن تي بيهي سگهي.

ويڙهه، جنگ يا وار (War) ٻن ڌُرين، قبيلن، مذهبن، قومن يا رياستن وچ ۾ هڪٻئي خلاف اڳرائيءَ جي سڌي سنئين استعمال جو نالو آهي. ٻن ڌُرين ۾ جنگ تڏهن ٿئي ٿي جڏهن سفارتي ۽ اهنسا وارن طريقن جي ذريعي ڪنهن به گهوٽالي جو حل ٿيڻو نه هُجي. جنگ جا ڪيترا نمونا ۽ شُعبا آهن ۽ هزارين سالن کان وٺي نت نون طريقن سان عمل ۾ آندي پئي وڃي.

آبنوس (Ebony) ھڪ قسم جو وڻ، جنھن جو ڪاٺ ڪارو، نھرو ۽ قيمتي ٿئي ٿو.ڪاري رنگ جي ڪاٺي، جا دوائن ۾ ڪم اچي ٿي ۽ گرم خشڪ مزاج رکي ٿي. حڪيمن جو چوڻ آهي ته اها ڪاٺي حڪمت ۾ استعمال ٿئي ٿي.

ٽنڊو الھيار جو شھر، حيدرآباد ميرپور خاص روڊ تي آھي. ھن وقت کيس، ضلعي ھيڊڪوارٽر جي حيثيت مليل آھي. جيڪڏهن ڪنھن کي حيدرآباد کان ٽنڊوالھيار وڃڻو آھي ته کيس ميرپورخاص واري رستي سان سفر ڪرڻو پوندو. جيڪڏهن حيدرآباد کان ڪراچي يا ٺٽو يا بدين روڊن تي سفر ڪندو ته، ٽنڊو الھيار ڪو نه پڄندو. ڇو جو غلط رستي تي هلبو ته منزل تي هرگز ڪين رسبو.

پاڪستان جي ٺھڻ وقت پاڪستان جو آئين نہ ھو آئين 1935ء ۾ ترميمون ڪري عبوري آئين جي طور تي نافذ ڪيو ويو پاڪستان ان وقت لاتعداد مسئلن ۾ گھريل ھو لکين مھاجر ھندستان کان پاڪستان ۾ پناھ وٺي رھيا ھئا انھن جي رھائش ۽ خوراڪ جو بندوبست ھڪ بہت تمام وڏو مسئلو ھو۔

اھڙي طرح قانون جائداد (property law) ، جيڪو غيرمنقولا جائداد (real property) جيئن گهر ، عمارت ۽ ملڪيت (estate) وغيرہ کي خريد ڪرڻ، وڪڙڻ ۽ ڪرائي تي ڏيڻ سان لاڳاپيل لازمي ڳالھيون ۽ فرض تعين ڪري ٿو۔

جسٽس ٿهيم کي ڪيترائي ايوارڊ ۽ اعزاز به مليا، جن ۾ صدر پاڪستان طرفان ’علامه اقبال سينچري گولڊ ميڊل‘، خدمتن جي اعتراف طور ’گورنرس ڪلاس I، سَنَد‘، رياست قطر جي امير طرفان ’ميڊل‘ ۽ سنڌ مدرسي طرفان ’سينچري گولڊ ميڊل‘ قابل ذڪر آهن. هو ’سنڌ مدرسه بورڊ‘ جو تاحيات ميمبر به رهيو.

اداري جو هڪ بورڊ آف گورنرس آهي، جيڪو اختياريءَ جي ڪم ڪار جي نگراني ڪرڻ سان گڏ، اختياريءَ جي مقصدن لاءِ پاليسيون جوڙيندو رهندو آهي. هن اداري جو پهريون بورڊ آف گورنرس، سنڌ جي نامياري عالم ۽اسڪالر ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سربراهيءَ ۾ جوڙيو ويو هو.اداري جي قيام واري وقت کان وٺي، مختلف عالم اديب هن اداري جا چيئرمئن مقرر ڪيا ويا، جن وقت بوقت پنهنجي علمي ۽ ادبي قابليت ۽ استعداد سان سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ ترويج لاءِ ڪم ڪيو. موجوده نشستمان ڊاڪٽر عبدالغفور ميمڻ تاريخ 14 آڪٽوبر 2016ع کان هن اداري جي نشستمان طور چارج ورتي آهي.
سنڌ جي صوبائي اسميبلي (Provincial Assembly of Sindh) سنڌ ۾ پاڪستان جو قانون ساز ايوان آھي جنھن جو گادي جو ھنڌ ڪراچي ۾ واقع آھي۔ ھي آئين پاڪستان جي آرٽيڪل 106 جي تحت قائم ڪئي وئي۔ ھن ايوان جون 168 نشستون آھن جن مان 130 تي سڌي سنئين چونڊون منعقد ٿينديون آھن جڏھن ته 38 نشستون عورتن ۽ غير مسلم اقليتن جي لاءِ مخصوص آھن۔

ڀڳوت گيتا اصل ۾ سنسڪرت زبان ۾ لکيل آهي، مهاڀارت جو حصوآهي، جنهن لاءِ چيو وڃي ٿو ته اعليٰ پايي جي فلسفي ۽ مفڪر ويد وياس جي تصنيف آهي، جيڪا اُپنشدن کانپوءِ واري فلسفيانه سرشتي ۽ اُن کي ’سُوترن‘ ۾ سموهڻ کان اڳ واري دور سان تعلق رکي ٿي، جنهن ۾ پوءِ مختلف واڌارا ڪيا ويا. ڀڳوت گيتا جي ٻاهرئين گهاڙيٽي ۽ اندروني معنائن جي حوالي سان سمجهيو وڃي ٿو ته اها عيسوي سن کان اڳ جي رچنا آهي، جڏهن ته اُن کي تحريري صورت۾ پنجين صديءَ ۾ آندو ويو، توڙي جو اُن جي متن۾ اُن کان پوءِ تبديليون آنديون ويون، جن تي سانکيه، يوگ ۽ ويدانت جي فلسفن جو اثر ظاهر آهي.ڀڳوت گيتا جي مقبوليت جو اندازو اِن ڳالهه مان لڳائي سگهجي ٿو ته دنيا جي اُها زبان ناهي، جنهن ۾ اُن جو ترجمو نه ٿيو هجي. سنڌي ٻولي ۾ پڻ ڀڳوت گيتا جا نثر ۾ توڙي منظوم ترجما ڪيا ويا آهن، جن ۾ پهريون ترجمو اين. وي. ٿڌاڻيءَ )هندو ڪاليج دهليءَ جو پرنسپال( جو چيو وڃي ٿو، جيڪو 1923ء ۾ شايع ٿيو هو. منٺار رائي جيساني ٽنڊوالھيار، ڊاڪٽر نيهالچند سوڍاڻي عمرڪوٽ، مينگهراج ڪولاڻي، چين راءِ بولچند ۽ مُولچند )جيڪي ٽيئي روينيو آفيس ۾ ڪم ڪندا هئا(، گهنشيام ڪرپالاڻي، ٽي. ايل. واسواڻي، پرسرام ضيا، هريرام پارداساڻي، نانڪرام ٿڌاڻي، گوبند حڪماڻي ’جيون‘ ۽ هري دلگير )امر گيت جي عنوان سان منظوم ترجمو( کان سواءِ ٻين ڪيترن ئي ليکڪن جا ترجما ڪيل آهن.

مندر جي سهڻي عمارت، صفائي سٿرائيءَ کان سوائيَ ان جي چوڌاي سهڻي نموني سان ڇانگيل وڻ ۽ ٻارين ۾ رنگين موسمي گل ۽ آسمان تي ڪڪر هجڻ ڪري ڪڏهن جھڙ ته ڪڏهن اس سٺو نظارو پيش ڪيو ٿي. مندر جي اوسي پاسي ويهڻ لاءِ ماربل ٽاپ جون بينچون رکيل آهن. مندر جو وچ شو لنگم آهي، جنهن جي چوڌاري ننڍا ننڍا نتراج، پنج مکي يعني پنجن منهن وارو مهاديو، پاروتي، گنيش، هنومان ۽ ناندي يعني ڍڳي جا مندر آهن. ڪجهه شاگرد سرسوتي ديوي اڳيان بيٺل هئا جيڪا بنارس هندو يونيورسٽي جي لوگو تي پڻ ٺهيل آهي.

ڀونءِ نگاريءَ جي لحاظ کان ضلعو ٿر اتر ۾ ويڪرائي ڦاڪ °24 '10 ۽ °25 '45 درميان جڏهن ته اوڀر ۾ ڊگھائي ڦاڪ °69 '04 ۽ °71 '06 درميان پکڙيل آهي جڏهن ته ضلعي جي ڪل ايراضي 19 هزار 6 سَو 38 چورس ڪلوميٽر آهي. ڪجھه سال اڳ ۾ هن ضلعي ۾ اسلام ڪوٽ ويجھو ڪوئلي جا تمام وڏا ذخيرا دريافت ڪيا ويا آهن. ماهرن جي اندازي مطابق اهي ذخيرا سَو سالن لاءِ سموري پاڪستاني بيٺڪ جون توانائيءَ واريون ضرورتون پوريون ڪري سگھن ٿا. انتظامي لحاظ کان ان ضلعي ۾ چار تعلقا مٺي، ڏيپلو، ننگر پارڪر ۽ ڇاڇرو آهن.
اهل- تشيع جي اُها شاخ، جيڪا اسماعيليه يا سبعيه جي برعڪس هن ڳالهه جي قائل آهي ته امامت ستين -امام- تي ختم نٿي ٿئي، بلڪ ٻين امامن ڏانهن منتقل ٿيندي رهي ٿي. هن فرقي موجب -امام- ٻارهن آهن، جيڪي معصوم ۽ -الله- جي طرفان مامور ٿيل آهن. انهن جو تفصيل هن طرح آهي: (1) حضرت علي ابن ابي طالب عليه السلام، (2) حضرت حسن -بن- علي عليه السلام، (3) حضرت حسين -بن- علي عليه السلام، (4) حضرت علي -بن- حسين (-امام- زين العابدين) عليه السلام ، (5) حضرت محمد -بن- علي (-امام- باقر) عليه السلام، (6) حضرت جعفر -بن- محمد (-امام- جعفر صادق) عليه السلام، (7) حضرت موسيٰ -بن- جعفر (-امام- موسيٰ ڪاظم) عليه السلام، (8) حضرت علي -بن- موسيٰ (-امام- علي رضا) عليه السلام، (9) حضرت محمد -بن- علي (-امام- محمد تقي) عليه السلام، (10) حضرت علي -بن- محمد (-امام- علي نقي) عليه السلام، (11) حضرت حسن -بن- علي (-امام- حسن عسڪري) عليه السلام، (12) حضرت مهدي منتظر (-امام- قائم) عليه السلام.

جھمر (هجي ۾ جُهمرِ) سنڌي لوڪ ناچ جو هڪ قسم آهي. سنڌ ۾ آباد مڙني قبيلن ۽ ذاتين جا فرد خوشيءَ جي موقعن تي جُهمر هڻندا آهن. جهُمر هڻندڙ دهلن جي تال تي گول دائري ۾ ٻئي ٻانهون اڌ اُڀيون ڪري، ساڄي پاسي ڪُلهن جي سامهون آڻي، آڱرين جون چوٽيون پٺئين پاسي موڙي يڪدم کڻي سامهون ڪندا آهن. مُنهن جي سامهون ٻئي هٿ آڻي، اِرڪن وٽ ٻانهن جي گوني ڪنڊ ٺاهي، رڳو هٿن کي اندرين پاسي گول ڦيرائيندا نچندا ويندا آهن. اهڙيءَ ريت کاٻي پاسي ڪلهي وٽ ”تال“ پورو ڪري وري اچي منهن سامهون هٿن کي گول چڪر ڏيندا آهن. جهمر مختلف ذاتين ۽ قبيلن جي حوالي سان سڃاتي وڃي ٿي، جيئن: پٺاڻڪي جُهمر، جتڪي جهمر، بلوچڪي جُهمر، مڪراني جُهمر، سنڌي سماٽڪي جُهمر، ٿري جُهمر، جابلو جُهمر وغيره. ان کانسواءِ جُهمرِ جا ڪجهه نالا انداز ۽ معيار تي به ٻڌل آهن، جن ۾ سنڌڙ جهمر اهم آهي، جنهن ۾ تال (تنت، تنت، ڌن، ڌنڻ ڌا تا. تن) ٻه دفعا ورجائبو.

هيءُ ڪتاب عبدالعليم انصاريءَ جو لکيل آهي. هيءُ ڪرائون سائيز ڪتاب ڪچي جلد ۾ آهي. هن ۾ صفحا 77 آهن. ۽ قيمت 3 رپيا ڄاڻايل آهي. ڇاپو پهريون، اداره علم و دانش، حيدرآباد وارن سال 1964ع ۾ ڇپايو.

شاهه لطيف جي مکيه سرن جون هيروئنيون به عورتون ئي آهن، جيڪي پنهنجي محرومي ۽ پاڻ سان ڏاڍائي خلاف آواز اٿارينديون رهيون. ان حوالي سان هڪ خيال اهو به آهي ته اهي سماج جي ناانصافين خلاف مزاحمتي ڪردار هئا، اتي اهي به سوال اٿن ٿا ته ڇا ڏاڍ فقط عورتن سان هيو. جي ها ته پوءِ عورتن سان جنسي مت ڀيد اسان جي سماج ۾ گهڻو اڳ کان موجود هو، پر جي اهو روايتي ڏاڍ خلاف هو ته به سماج ۾ انصاف گهٽ هئڻ جو اشارو ته ملي ٿو. هڪ طرف سنڌي سماج امن ۽ ڀائيچاري واري هئڻ جي دعوا ڪريون ٿا ۽ صدين کان سهپ واري ماحول هئڻ جي ڳالهه ڪريون ٿا پر اتي جي لوڪ داستانن جي حوالي سان ناانصافين جو اشارو ملي ٿو. ان جو سهپ وارو رويو فقط ڌارين ۽ مردن تائين محدود هو، عورتون ڏچي ۾ هيون. اهو ته پوءِ اسان جي سهپ ۽ ڀائيچاري واري دعوا تي سوال اٿاري ٿو.

مٿيون ڪوهستان ضلعو پاڪستان جي صوبي خيبر پختونخوا جو هڪ ضلعو آهي جيڪو 2014 ۾ وجود ۾ آيو. اڳوڻي ڪوهستان ضلعي کي 2014 ۾ ٽوڙي مٿيون ڪوهستان ۽ هيٺيون ڪوهستان نالن سان ٻه ضلعا ٺاهيا ويا.
عبدالرزاق، جسٽس (ر ):گهڻ رخي شخصيت جي مالڪ جسٽس (رٽائرڊ) عبدالرزاق ٿهيم، 8 آڪٽوبر 1927ع تي جيڪب آباد ضلعي جي ڳوٺ شيرانپور ۾ جنم ورتو. هن ڪراچي يونيورسٽيءَ مان ئي 1967ع ڌاري ايم. اي (سنڌي) پهرين پوزيشن سان پاس ڪئي. هو سنڌ ۽ بلوچستان بار ڪائونسل جو وائيس چيئرمئن رهيو، جولاءِ 1983ع ۾ هو سنڌ هاءِ ڪورٽ جو جج مقرر ٿيو، سيپٽمبر 2004ع کان مارچ 2007ع تائين بلديات ۽ ڳوٺاڻي ترقياتي کاتي جو وفاقي وزير مقرر ٿيو. جسٽس (ر) عبدالرزاق ٿهيم پيشوراڻا صلاحيتن سبب بلديات جو وزير پڻ رهيو، جسٽس (ر) عبدالرزاق ٿهيم علم، ادب ۽ تحقيق سان به دلچسپي رکندو هو. جسٽس عبدالرزاق ٿهيم 2010 ۾ وفات ڪَئي.

حفيظ شيخ شاديءَ کان 10 مهينن بعد 9-نومبر 1971ع تي خيرپور ۾ وفات ڪري ويو. هن کي حيدرآباد ۾ آڻي، اُميدن ڀرئي جي قبرستان ۾ دفن ڪيو ويو. اڄ سندس قبر جو نشان به مٽجي ويو آهي، ڇو ته سندس اُهي دوست نياز همايونيءَ ۽ ٻيا زندهه نه رهيا آهن، جن کيس اُتي دفن ڪرايو هو.

هاشم کان پوءِ مطلب ۽ مطلب کان پوءِ عبدالمطلب، هاشم جا پٽ قريش جا اڳواڻ ٿيا. عبدالمطلب جي شخصيت مانائتي هئي، انهن جي ئي زماني ۾ ابرهه ڪعبي تي حملو ڪيو ۽ پاڻ تباهه ٿي ويو، جنهن ڪري عبدالمطلب جي عظمت هٿئون وڌي وئي. پاڻ پنهنجي پٽ عبدالله سان گهڻو پيار ڪندا هئا. چوويهه ورهين جي ڄمار ۾ عبدالله جي شادي شريف نينگري آمنه سان ٿي.

صوفي آسورام ’آسو‘ گهڻو ڪلام چيو. محمد صديق ميمڻ ’تاريخ سنڌي ادب‘ ۾ لکي ٿو ته: ”سنڌ جي شاعرن ۾ ٻئي ڪنهن به شاعر جو ايترو ڪلام ڪتابي صورت ۾ موجود نه آهي، جيترو صوفي آسورام جو لکيل آهي“. سندس تصنيفن ۾: 1. ديوان آسو، 2. رساله آسو، 3. پريم غنچه شامل آهن. آسو رام ’ديوان آسو‘ 1897ع ۾ لکي پورو ڪيو پر انا کانسواءِ باقي ٻه ڪتاب شايع نه ٿي سگهيا. آسورام هڪ سچو صوفي هو، هن جي من ۾ مذهبي نفاق ۽ اوچ نيچ جو تصور ئي ڪو نه هو. هو حق جو طالب هو ۽ اها طلب سندس سموري ڪلام ۾ موجود آهي. هن جي ڪلام ۾ تصوف جو نظريو تمام گهڻو موجود آهي. هي پهريون هندو سنڌي غزل گو شاعر آهي، جيڪو تصوف ۾ ٻڏل آهي، هن جي غزلن ۾ مزاح آهي ئي ڪو نه، صرف تصوف آهي. هن ويدانيت ۽ تصوف جي خيالن کي ملائي هڪ ڪري پيش ڪيو آهي. آسو رام جي ڪم آندل ٻوليءَ بابت محمد صديق ميمڻ لکي ٿو ته: ”ٻوليءَ جي لحاظ کان آسو رام جي سموري ڪلام کي ٻن ڀاڱن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. هڪڙو اهو ڪلام اٿس، جنهن ۾ يوگ وديا ۽ ويدانيت سان خاص تعلق رکندڙ اهڙا ڏکيا سنسڪرتي لفظ ڪم آندا اٿس، جن جي معنيٰ ڪو به مسلمان ته سمجهي ڪو نه سگهندو، پر سڀ ڪو هندو به ڪنهن ڪوشش يا ڊڪشنريءَ کانسواءِ سمجهي نه سگهندو. ان کانسواءِ تصوف سان تعلق رکندڙ ۽ ٻيا اهڙا ڏکيا عربي لفظ پڻ ڪم آندا اٿس، جن جي معنيٰ ڪو به هندو سمجهي ڪو نه سگهندو، پر سڀ ڪو مسلمان به لغت کانسواءِ پروڙي نه سگهندو“. هن صوفي صفت درويش 1897ع ڌاري وفات ڪئي.
اڄ ڪالھہ يورپ ۽ آمريڪا ۾ ويلنٽائن ڊي ڪيئن.ملهايو ويندو آهي، ان جي تفصيلن کي ڄاڻڻ جي لاءِ محترم صديقي جو پيش ڪيل هيٺ ڏنل واقعو پڙهو فرمايو: ”اسان جو هڪ فاضل دوست جيڪو نہ صرف آمريڪا کان بين الاقوامي قانون ۾ پي ايڇ ڊي ڪري آيو آهي بلڪي اتي هڪ معروف يونيورسٽي ۾ پڙهائڻ جو اعزاز بہ رکي ٿو، هن پنهنجي اکين ڏٺل واقعن جي روشني ۾ ان جو پسمنظر بيان ڪيو تہ هاڻوڪن سالن ۾ آمريڪا ۽ يورپ ۾ هن ڏينهن کي جوش ۽ خروش سان ملهائڻ وارن ۾ هم جنس پرستي ۾ وڪوڙي نوجوان ڇوڪرا (Gay) ۽ ڇوڪريون پيش پيش هيا. هو بيان ڪري ٿو ٿہ هن سان فرانسسڪو ۾ ويلنٽائن ڊي جي موقعي تي هم جنس پرست عورتن ۽ مردن جا برهنہ جلوس ڏٺا۔ جلوس ۾ شرڪت ڪندڙن پنهنجي سينن ۽ خاص عضون تي پنهنجي محبوبن جا نالا چنبڙائي رکيا هئا۔ اتي اهڙو ڏينهن سمجھيو ويندو آهي جڏهن ’محبت‘ جي نالي تي آواره مرد ۽ عورتون جنسي هوسناڪي جي تسڪينن جي شغل ۾ غرق رهن ٿا۔ جنسي انارڪي جو بدترين مظاهرو هن ئي ڏينهن ڪيو ويندو آهي۔ “ (ايضاً: ص۳ تا ۴)

عطا محمد حامي (ڊاڪٽر پروفيسر) جو پورو نالو عطا محمد ولد قائم الدين سوهو هو. عطا محمد حامي سموري زندگي علمي ترقيءَ سان گڏ سماجي ڪمن لاءِ جدوجهد ڪندي گذاري.

ضلعي جيڪب -آباد- جي تعلقي ٺل جي هڪ ديهه، جنهن ۾ هيٺيان ڳوٺ -آباد- آهن: ’-بڇڙو-‘، ’سڪندر -آباد-‘، ’حاجي اٽل بنگلاڻي‘، ’الاهي بخش ڪندراڻي‘، ’-تاج- محمد ڪندراڻي‘، ’خيرمحمد ٻرڙو‘، ’گلاب ٻرڙو‘، ’حاجي رحيم بخش‘، ’-ڀائي خان- کوسو‘، ’راضي ڪندراڻي‘ ۽ ’لالومل‘.

گهريلو استعمال جو هڪ ٿانءُ ، جيڪو -ٺڪر- جو به ٿئي ته ڪاٺ ۽ -پٿر- مان به ٺهي ٿو . اُکريون ٻن ڪمن ۾ گهڻو استعمال ٿين ٿيون . هڪ ڪُٽڻ جي ڪم ۾ اچي ته ٻي ڇَڙهڻ جي ڪم اچي ٿي . ڪاٺ يا -پٿر- جي ننڍي -اُکري- ، جيڪا عام طرح گول ٿئي . جنهن ۾ -ٽن- کان چئن انچن جو گولائيءَ ۾ قطر وارو چُڍو ( خال ) پڻ ٿئي ، سا مرچ مصالحي يا ويڳر وڙي ڪُٽڻ جي ڪتب اچي . ڇَڙهه جي ڪم ۾ ايندڙ اُکريءَ جي بناوٽ ڪجهه ٻيءَ طرح سان ٿئي ٿي ، يعني هيءَ مٿان وڏي ۽ هيٺ سوڙهي -تري- واري ٿئي ، جيڪا ٺِڪر جي به ٿيندي آهي ته ڪاٺ جي به ٿئي . -ان- وڏي اُکريءَ ۾ هر قسم جي جنس ڇڙهبي آهي ، جهڙوڪ: چانور، ثابت مڱ ، مُهر ، مَٽر ۽ چڻا وغيره . ڇَڙهه جي ڪم ۾ ايندڙ اُکريون وڏيون به ٿين ته اُچيون به ، -جن- ۾ ماڻهو بيهي به ڪا شيءِ ڇڙهي سگهي.
ويهين صديءَ جي اوائل ۾ ، جڏهن سکر -بئراج- تعمير ٿي رهيو هو ، ته ڊي . جي . سنڌ ڪاليج جي پرنسپال جناب -ايس- . سي . شاهاڻيءَ ، -بئراج- جي تعمير جي سلسلي ۾ ، انجنيئرن ۽ ٻين هنرمندن جي ضرورت کي محسوس ڪندي ، ڪراچيءَ ۾ هڪ انجنيئرنگ ڪاليج جي قيام جو فيصلو ڪيو . بعد ۾ -ان- منصوبي جي خرچ جو پورائو ، شهرين جي چندي مان ڪيو ويو . ائين شهرين طرفان -ان- وقت 53 هزار رپين جي رقم گڏ ڪئي وئي ۽ 1922ع ۾ ” پرنس آف ويلز “ جي نالي تي هيءُ ڪاليج قائم ڪيو ويو ، جنهن جو انتظام سنڌ ڪاليجئيٽ ائسوسيئيشن جي حوالي ڪيو ويو . بعد ۾ ڪراچيءَ جي ممتاز سماجي شخصيت جمشيد نسروانجي مهتا ، پنهنجي ڪوششن سان ، -ان- وقت جي هڪ -امير- شخص ” نادرشاهه ايڊل جي ڊنشا “ جي وفات تي ، سندس وارثن کان ڏيڍ لک جي رقم عطيي طور وٺي ، ڪاليج تي خرچ ڪري ، ڪاليج سندس نالي سان منسوب ڪري ڇڏيو . 1947ع ۾ -پاڪستان- جي قيام کان پوءِ ، سنڌ حڪومت هن ڪاليج کي پنهنجي تحويل ۾ وٺي ، ” اين . اِي . ڊي انجنيئرنگ گورنمينٽ ڪاليج “ جو نالو ڏئي ڇڏيو . 14 -آڪٽوبر- 1955ع تي ڪاليج جو انتظام مغربي -پاڪستان- سنڀالي ورتو ، جنهن بعد 1 -جولاءِ- 1962ع کان 16 -اپريل- 1966ع تائين هيءُ ڪاليج خودمختيار بورڊ آف گورنرس جي حوالي ڪيو ويو . هن ڪاليج جو پهريون پرنسپال مسٽر جي . ايڇ . گوڪلي هو ، جڏهن ته هن ڪاليج جو پهريون گرئجوئيٽ جمناداس -تخت- رام نالي هڪ شاگرد هو . 1973ع ۾ هن ڪاليج کي يونيورسٽيءَ جو درجو ڏنو ويو ، ۽ يونيورسٽيءَ کي نئين عمارت ۾ ، جيڪا گلشن اقبال ۾ ڪراچي يونيورسٽيءَ سان لڳو لڳ آهي ، منتقل ڪيو ويو . هن وقت اين . اي . ڊي انجنيئرنگ يونيورسٽيءَ جي نالي سان مشهور آهي.

مور وڌيڪ حساس هئڻ سبب پنهنجي آسپاس جي ماحول ۽ موسمن جي ڦير گهير کان به وڌيڪ باخبر رهندو آهي. موسمن جي گرمي سردي جا اثر به مٿس وڌيڪ پون ٿا. انهن موسمن جي ڦير گهير سبب هو مختلف ٻوليون به ڪندو رهندو آهي.
سنڌ جي نامور -ترقي- پسند ڪهاڻيڪار ۽ اديب گوبند مالهيءَ جي ڪهاڻين جو هڪ مجموعو پڻ ’-اڳتي قدم-‘ جي نالي سان -اپريل- 1986ع ۾، سنڌي ٽائيمس پبليڪيشن الهاس نگر (ڀارت) پاران، نارائڻ ڀارتيءَ ڇپائي پڌرو ڪيو آهي، جنهن ۾ مالهيءَ جون 10 ڪهاڻيون شامل آهن. هي سنڌي ٽائيمس پبليڪيشن پاران مالهيءَ جي ڪهاڻين جو ڇپايل ٻيو مجموعو آهي، سندس پهريون مجموعو ’اها به -آکاڻي- آ‘ نالي سان ڇپايو ويو هو. ’-اڳتي قدم-‘، ڪرائون سائيز جي 136 صفحن تي مشتمل آهي، جنهن جي قيمت 10 رپيا رکيل آهي.

هيءُ ڪتاب محمد صديق ميمڻ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ 62 صفحا آهن ۽ قيمت 4 -آنا- ڄاڻايل آهي. سنڌي ادبي سوسائٽيءَ طرفان هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو، مسلم ادبي پرنٽنگ پريس حيدرآباد مان، سال 1940ع ۾ ڇپجي پڌرو ٿيو.

Simplified molecular input line entry specification کے لفظ کیلیے اختیار کیا جانے والا ایک اختصار ہے جو کہ ڪيميا میں کیمیائی صیغوں کو سادہ انداز میں تحریر کرنے کیلیے اختیار کیا جاتا ہے۔ یہ لفظ اس ویکیپیڈیا پر اسکے انگریزی نام کے اختصار کے ساتھ ہی اختیار کیا گیا ہے جو کہ بطور خاص کیمیائی مرکبات کے خانۂ معلومات میں دیکھا جاسکتا ہے۔ اسکی آسان اردو کی جاۓ تو اسے ------ سطری تخصیصی اندراج سادہ سالماتی ادخال ------ کہا جاسکتا ہے۔

اسماعيلين جي دعويٰ آهي ته امامت الله سائينءَ طرفان عطا ٿيندي آهي. هڪ گروهه جو خيال آهي ته جڏهن حضرت امام جعفر صادق عليہ السلام، حضرت اسماعيل کي پنهنجو جاءِ نشين مقرر ڪيو، ان کان پوءِ هو (حضرت اسماعيل) جلدي وفات ڪري ويو، جنهنڪري پوءِ سندس ٻئي فرزند حضرت موسيٰ ڪاظم کي پنهنجو جاءِ نشين مقرر ڪيو هئائون.

ان جي تاريخ عيسائي راهب ولنٽينس يا ويلنٽائن سان ايئن ڳنڍي آهي تہ جڏهن رومي بادشاھ ڪلاوديوس کي جنگ جي لاء لشڪر تيار ڪرڻ ۾ مشڪل ٿي ته هن ان جي وجهن جو پتو لڳايو ، بادشاھ کي معلوم ٿيو تہ شادي شده ماڻهو پنهنجي اهل و عيال ۽ گھر ٻار ڇڏي ڪري جنگ ۾ هلڻ جي لاء تيار نہ آهن تہ هن شادي تي پابندي لڳائي ڇڏي پر ويلنٽائن هن شاهي حڪم نامي جي خلاف ورزي ڪندي نہ صرف خود خفيہ شادي رچائي ڇڏي ، بلڪہ ٻين ماڻهن جون شاديون بہ ڪرائڻ لڳو. جڏهن بادشاھ کي معلوم ٿيو تہ هن ويلنٽائن کي گرفتار ڪيو ۽ 14 فيبروري تي انکي ڦاهي ڏئي ڇڏي .حوالو گھربل

پاڪستان ۾ عام موڪلون are celebrated according to Islamic or Gregorian calendars for religious and civil purposes, respectively. Religious festivals like Eid are celebrated according to the Islamic calendar whereas other national holidays like international labour day, Pakistan day, and Quaid-i-Azam Day are celebrated according to the Gregorian calendar.

1122هه ميان يار محمد ڪلهوڙو 1122هه / 1710ع ۾ سيد حسين اصفهاني کي وڏي بيدرديءَ سان شهيد ڪرائي، -ان- جي مال ملڪيت تي قابض ٿيو ۽ 1130هه / 1718ع ۾ نامور صوفي بزرگ شاهه عنايت شهيد ۽ -ان- جي فقيرن کي پڻ وڏي بيرحميءَ سان قتل ڪرائڻ واري سازش ۾ برابر جو شريڪ هو. امتياز خان خالص جا شعر نهايت دلچسپ آهن، غزلن جي ديوان کان سواءِ مرثيه، سلام، قطعه تاريخون ۽ هڪ مثنوي پڻ آهي. سندس هڪ شعر ڏجي ٿو: شاعري کو همه دم مدح و ثنامي گويد روز شب نيک و -بد- شاه و گدامي گويد گاهه گر مدح کندگاهه هجامي گويد اين همه از پئي آنست که زر مخواهد. (ترجمو: شاعر جيڪو مدح و ثنا ڪندو رهي ٿو، شاهه و گدا کي ڏينهن رات سٺو خراب چوندو ڦري ٿو. ڪڏهن ڪنهن جي واکاڻ ڪري ٿو ته ڪڏهن ڪنهن جي گلا ڪري ٿو، اهو سڀ انڪري ته کيس پئسا ۽ مال گهرجي.)

اي جي ڪي ٽي وي(AJK TV) ھڪ پاڪستاني ڪشميري ٻولي ۾ ٽي وي چينل آھي جيڪو پاڪستان جي زير اقتدار آزاد ڪشمیر جي عوام جي لاءِ شروع ڪيو ويو۔ ھي پاڪستان ٽيليويزن نيٽورڪ جو حصو آھي۔
ع. ڪنگراڻي 4 جنوري 1958ع ۾ سنڌ جي جوهيءَ تعلقي، ضلع دادوءَ ، جي ننڍڙي ڳوٺ حاجي ماڻڪ خان ڪنگراڻيءَ ۾ پيدا ٿيو. پرائمري تعليم ڀرواري ڳوٺ گل محمد گنب جي پرائيمري اسڪول مان 1971ع ۾ حاصل ڪيائين. سيڪنڊري تعليم گورنمينٽ هاءِ اسڪول جوهيءَ مان 1977ع ۾ مڪمل ڪيائين. گورنمينٽ استاد بخاري ڊگري ڪاليج دادوءَ مان انٽر ميڊيئيٽ 1979ع ۾ ۽ بي ايس سي جي ڊگري 1982ع ۾ حاصل ڪيائين. سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو مان بي ايڊ 1989ع ۽ ايم اي اسلامڪ ڪلچر 1985ع ۾ ٻئي ڊگريون فرسٽ ڪلاس ۾ پاس ڪيائين. جڏهن ته سنڌي ادب ڏانهن لاڙي سبب 1987ع ۾ سنڌيءَ ۾ ايم اي سنڌ ۾ پهرين پوزيشن ۾ پاس ڪيائين جنهن تي کيس سنڌ يونيورسٽي پاران ميڊل ڏنو ويو.

هن مشهور سياح پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو ايشيا، آفريڪا ۽ ڏکڻ آفريڪا ۾ تحقيق ڪندي گذاريو ۽ سفر دوران ڪيترائي ڪتاب لکيائين، جن مان “Arabian Nights” (الف ليليٰ يا هزار داستان) مقبول ترين ڪتاب آهي. هن 21 سالن جي عمر ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوجَ ۾ شموليت اختيار ڪئي ۽ کيس سنڌ ۾ مقرر ڪيو ويو. سنڌ ۾ هن سنڌي عالمن سان ملاقاتون ڪري، ڪيترين ئي مشرقي زبانن جي ڄاڻ حاصل ڪئي. 1853ع ۾ هن عربستان جي مقدس شهرن: مديني ۽ مڪي جو سفر ڪيو ۽ ان سفر جا تجربا “Personal Narrative of a Pilgrimage to ElMedinah and Mecca (1855) نالي ڪتاب ۾ درج ڪيائين. 1854ع ۾ رچرڊ برٽن، جان اسپيڪ (Johan Speke) سان گڏجي اوڀر آفريڪا ۽ نيل نديءَ جو منڍ معلوم ڪرڻ لاءِ سفر ڪيو ۽ 1856ع ۾”اوڀر آفريڪا تي پهريان قديم“ (First Footsteps in East Africa) ڪتاب شايع ڪرايائين. 1861ع ۾ هن اسئبل ارنڊل (Isable Arundell) سان شادي ڪئي، جنهن “Punified” جي عنوان سان پنهنجي مڙس جي سوانح عمري لکي.

بي. اي کان پوءِ هاسارام ڪجهه وقت ريوينيو کاتي ۾ نوڪري ڪئي ۽ پوءِ تعليم کاتي ۾ گھڙيو ۽ ترقي ڪري حيدرآباد ٽيچرس ٽريننگ ڪاليج جو هيڊ ماستر ٿيو. 1921ع ۾ مهاتما گانڌيءَ جي هلايل ”قطع تعلقات“ جي هلچل وقت نوڪري ڇڏي، ملڪي تحريڪ ۾ شامل ٿي ويو. قومي ڪم ڪندي روهڙي ۾ ’تلڪ قومي هاءِ اسڪول‘ ۽ ’تلڪ کاڌي فيڪٽري‘ کوليائين ۽ ڳوٺ ڳوٺ ۾ ڪانگريس جو سنيهو پهچائيندو رهيو.

ٽنڊو قيصر ۾ گهڻي آبادي نظاماڻي ٻروچن جي آهي. انهن کان سوا هتي سيد، خاصخيلي، ڪوري، شيدي، ڪنڀر، پٺاڻ پڻ رهن ٿا، ۽ هندن ۾ ڪولهي ۽ مينگهواڙ گهراڻا آباد آهن. يونين ڪاؤنسل جي آبادي ٿلهي ليکي 28 هزار آهي.

مليريا جا جراثيم اينو فليز مڇر جي معدي ۾ پلندا آهن، جيڪي معدي کان ان جي وات ڏانهن سفر ڪندا آهن، جڏهن ڪنهن ماڻهوءَ کي چَڪُ پائيندو آهي ته، هي جراثيم ان جي منهن مان نڪري انهيءَ ماڻهوءَ جي رت جي گردش ۾ داخل ٿي ويندا آهن ۽ هڪ خاص وقفي کان پوءِ بيماريءَ جون علامتون وقفي وقفي سان ظاهر ٿينديون آهن. مليريا جو خاتمو انهيءَ صورت ۾ ممڪن آهي ته، اينو فليز مڇر کي ختم ڪيو وڃي. ترقي يافته ملڪن ۾ جتي گندي پاڻيءَ جي نيڪال جو مناسب انتظام، صحت ۽ صفائي جا اصول آهن، اتي هن بيماريءَ سان منهن ڏيڻ لاءِ انسان داخلي طور پنهنجو دفاع ڪرڻ ۽ خارجي طرح ان کي ختم ڪرڻ جا ذريعا استعمال ڪيا آهن. داخلي طور ڪجهه دوائون، جهڙوڪ: ڪلورو ڪوئين (Chloroquin)، ڪونين (Quninine)، پيلوڊرين (Paludrine)، ڊاراپرم (Daraprim) ۽ ڪن نين دوائن وغيره جو استعمال آهي، جيڪي انساني جسم ۾ داخل ٿي مليريا جي جراثيم سان جنگ ڪري انهن کي ختم ڪري ڇڏينديون آهن. خارجي طور تي مڇر کي ختم ڪرڻ جون تدبيرون ڪيون وڃن ٿيون، ان جو طريقو اهو آهي ته، اهي سڀ جايون صاف ڪيون وڃن ٿيون، جتي اهو پلجي ٿو. بيٺل پاڻي خارج ڪيو وڃي ٿو. مينهن جي بيٺل پاڻيءَ يا ٻئي گدلي پاڻيءَ ۾ ڊي، ڊي ٽي يا ٻيون جيت مار دوائون استعمال ڪيون وڃن ٿيون، جنهن سان مڇرن جا آنا ۽ مڇرن جي ٻچن کي ختم ڪيو وڃي ٿو.
'اداسيء جون آھون هيءُ ڪتاب الھ بخش ٽالپر جو لکيل ناول آهي. هن ڪرائون سائيز ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 192 صفحا آهن. ڇاپو پهريون، اداره آواز ادب طرفان، سنڌ پرنٽنگ پريس، حيدرآباد مان، سال 1943ع ۾ ڇپيو. هن ڪتاب جو ٻيو ڇاپو، جنهن ۾ 167 صفحا آهن، آر. ايڇ. احمد ائنڊ برادرس طرفان مدينه پرنٽنگ پريس حيدرآباد مان سال 1967ع ۾ شايع ٿيو.

مهاراجا اشوڪ جي وقت ۾ سنڌ ۾، ڪن هنڌ ”سٽوپا“ (Stupa) ٺهيا ۽ اهي تيرٿن جا هنڌ ليکجڻ ۾ آيا. ان وقت ٻڌ ڌرم هيڪاري زور ورتو ۽ پالي ٻوليءَ به ترقي ڪئي. مهاراجا اشوڪ، عيسوي سنه کان 227 ورهيه اڳي گذاري ويو. کانئس پوءِ عيسوي سنه کان 180ع کن ورهيه اڳي، بختر (بئڪٽريا) طرف جا ڪي يوناني لوڪ پنجاب تي ڪاهي آيا ۽ پوءِ سنڌ جي به فتح ڪيائون. سندن وقت جي نشاني، بختي، بغدي، ۽ بلغاري لفظ آهن.

قطب الدين هڪ انتهائي مزاج بادشاهه هو، هو رحمدل ۽ بيحد سخي هو، سندس سخاوت جي ڪري کيس ”لک بخش“ ڪري سڏيندا هئا، هن ملڪ جي اندروني تحفظ جو سٺو انتظام ڪيو، تاج المائر جو مصنف هن جي شان ۾ لکي ٿو، ته ”سلطان پنهنجي عوام سان پورو انصاف ڪندو هو هن پنهنجي سلطنت ۾ امن امان قائم رکڻ جي پوري ڪوشش ڪئي، هن جي حڪومت ۾ خزاني تي پهريدارن جي ضرورت نه هوندي هئي هن جي دور ۾ چورن ۽ ڌاڙيلن جي پيدا ٿيڻ جو سوال ئي نه هو“. قطب الدين ڍل شريعت جي عين مطابق، يعني پيداوار جو ڏهون حصو مقرر ڪئي، جنهن ڪري رعيت جي خوشحالي ۾ اضافو آيو، قطب الدين هڪ بهادر سپاهي ۽ اعليٰ درجي جو سپهه سالار هو، هن ڪيترين ئي جنگين ۾ شرڪت ڪئي، قطب الدين کي اڏاوت جي فن جو ڏاڍو شوق هو، هن ڪيتريون عمارتون تعمير ڪرايون جهڙوڪ دهلي جي قوت اسلامي مسجد، قطب مينار وغيره.

سردار اختر مينگل بلوچستان جو اڳوڻو وڏو وزير ۽ بلوچستان نيشنل پارٽي جو صدر ۽ نامياري سياستدان عطاءُ الله مينگل جو پٽ آهي. سيپٽمبر 2008ع ۾ اختر مينگل کي اٽڪل 700 ڪارڪنن سميت گرفتار ڪيو ويو هو، ڇاڪاڻ جو هو مشرف حڪومت خلاف لانگ مارچ جي تياري ڪري رهيو هو. 9 مئي 2008ع ۾ پيپلز پارٽيءَ حڪومت ۾ اچڻ تي کين آزاد ڪيو ۽ سندس خلاف سمورا الزام واپس ورتا ويا.

برفاني دؤر جا ڪجهه آثار اتر آمريڪا، اتر يورپ، آئرلينڊ ۽ سئٽزرلينڊ ۽ ائٽلانٽڪ سمنڊ ۾ به نظر آيا آهن. آمريڪا جي جبلن جي ساخت ۽ ٻين نشانين مان بخوبي اندازو لڳائي سگهجي ٿو ته ڪنهن زماني ۾ اهو علائقو برف جي تمام ٿلهن ٿهن سان ڍڪيل هوندو هو.

ڏکڻ وزيرستان پاڪستان جو ھڪ قبائلي علائقو آھي جنھن کي ڏکڻ وزيرستان ايجنسي به چيو ويندو آھي. ھن جو صدرمقام وانا آھي. محسود قبيلو ھتان جو سڀ کان وڏو قبيلو آھي. ان کان علاوه وزير قبيلو به اھم آھي۔ 1895ع تائين ھي علائقو ڊيرا اسماعيل خان ۽ بنون جو ڊپٽي ڪمشنر ڪنٽرول ڪندو ھو۔ 1893ع ۾ افغانستان جو امير ھڪ معاھدي جي تحت ھنن علائقن جي دعوي تان دستبردار ٿي ويو۔
ان زال کي هزارين شاباسون ۽ جس هجن، جنهن پنهنجي سيل ستر بچائڻ لاءِ پاڻ پتوڙيو. عمر جي طرفان کيس ڳھہ ڳٺا، زيور، ڪپڙا ۽ ست اڇيو آڇيون ڏنيون ويون، ڊپ خوشيون ڏيکاريون ويون، مگر هو ڪنهن بہ ڳالهہ تي راضي نہ ٿي. عمر کي ايئن چوندي رهي تہ اهو ڪهڙي مذهب ۾ روا آهي تہ پنهنجي مڱيندي جو حق ڀڃي، تنهنجي بي بقا اسبابن جي چٽڪن تي لڳي ريجهي وڃان، پوءِ آخرت جي ڏينهن هلي شرمسار ٿيان. عمر جڏهن هن جي آهن دانهن کان متاثر ٿيو، تڏهن هڪ سال بعد سندس مڙس کي گهرائي ڳهن ڳٺن سميت ٻانهن ان جي حوالي ڪيائين ۽ کيس مارئي جي پاڪدامن هجڻ جي به تسلي ڏنائين. جڏهن مڙس ان کي وٺي ملڪ پهتو، تہ ان جو شڪ زال مان نه لٿو. آٿئي ويٺي کيس طعنا پيو هڻندو هو. هڪڙي ڏينهن اها خبر عمر کي وڃي پئي، جنهن تي کيس تڪليف پهتي تہ ڇا منهنجو صبر، ڇا مارئي جي پنهنجي بچائڻ جي مضبوطي ان جي هنن بيوقوفن کي ڪو بہ قدر ڪونهي! سو ڪاوڙجي هڪ وڏو لشڪر ماروئڙن تي چاڙهيائين تہ وڃي سڄو ملڪ تاراج ڪري چڏيو. جڏهن اهو لشڪر ملڪ ۾ پهتو ته ماروئڙا حيران ٿي ويا ۽ پڇيائون تہ هي فوج ڪنهنجي آهي ۽ ڇا جي لاءِ آئي آهي؟ عملدار چيو ته، توهان مارئي جي پاڪدامني تي ويساهہ نٿا ڪريو ۽ ان جو مڙس مهڻن طعنن سان مارئي کي روز ٿو وڍ وجهي، جنهن کان بادشاھہ توهان جي تباهي جو حڪم ڏنو آهي تہ ان نموني منهنجي بدنامي ٿيندي ٿي رهي، اهي ماڻهو ئي هت نہ هجن.

قانون جيئن تہ مڪمل معاشري تي لاڳو ڪيو ويندو آھي ان ڪري ھي ان معاشري ۾ وسڻ واري ھر فرد جي زندگي تي اثر انداز ٿيندو آھي۔ مثال جي طور تي ھڪ قانون عھد (contract law) ، جيڪو ھر خريد ڪئي ويندڙ شيءِ جي نظميت ڪري ٿو ڀلي اھا ھڪ ٽيليويزن ھجي يا اھا مالياتي پرزي (financial instrument) سان لاڳاپيل ڪنھن ماخوذ بازار (derivatives market) مان خريد ڪيل مبادليو (swaption) ھجي.

هن وقت جيڪي سنسڪرت مان پيدا ٿيل ڏيهي آريا ٻوليون (سنڌي، هندي، گجراتي وغيره) چالو آهن، سي مٿي ذڪر ڪيل پراڪرت ٻولين جي اپڀرنش يا بگڙيل صورتن مان هيٺينءَ ريت پيداٿيون آهن:

هيءُ مشهور گائڪ -استاد- شادي خان جو وڏو پٽ هو. -استاد گامڻ خان- ۽ -استاد ڪريم بخش خان- سندس ڀائر هئا، جيڪي پنهنجي دؤر جا ناميارا ڳائڻا ٿي گذريا آهن. -استاد احمد خان-، ’ڌرپد‘ ۽ ’ٽپا‘ ڳائيندو هو، ليڪن بعد ۾ هن ’خيال‘ جي گائڪي پڻ شروع ڪئي. نيپال جي راجا جي دعوت تي سندس درٻار ۾ ڳائيندو رهيو ۽ اتي ئي وفات ڪيائين.

تمام زبردست ڪمرشل ڪاميابيءَ باوجود موئا لوليتا کي گڏيل سڏيل تنقيدي موٽ ملي. تنقيدنگارن اهو محسوس ڪيو ته اليزي جو انداز ميلين فاغميغ سان تمام گھڻي مشاهبت ٿو رکي. ڪيترا ته ايئن چوڻ لڳا ته هُوءَ "جُونيئر مِيلين فاغميغ" ٿيڻ جي ڪوشش ڪري رهي آهي. ان ڳالهه تي به تنقيد ٿي ته لولِيتا وارو تصور اليزي جي ڳائڪيءَ واري فن تي حاوي ٿي رهيو آهي ۽ سندس انداز جي تنقيدي وضاحت "desperately trying to be sexy" جي لفظن سان ڪئي وئي، ۽ ڪيترن لاءِ ته هُوءَ ٻڙي هئي. جڏهن ته ٻين ڪيترن جي خيال ۾ کين اليزي جي گهري آواز ۽ قابل تعريف آوازي پهچ جو مظاهرو ڪرڻ واري صلاحيت موهيو آهي، سندس اهو ئي گڻ اڪثر ساراهيو ويندو آهي.

تاريخ جي شروعات کان به اڳي باهه جي اهميت ۽ قدر سبب ان جي پوڄا ڪئي ويندي هئي. باهه کي هڪ مقدس طاقت سمجهي ان کي هڪ ديوتا جهڙي اهميت ڏئي، پرستش ڪئي ويندي هئي. هندن جي قديم ويدن ۾ اگني ديوتا بابت بيان ملي ٿو. اگني ديوتا انسان ۽ ديوتائن وچ ۾ هڪ مقدس قاصد جي حيثيت رکندو هو. ديوتائن کي خوش رکڻ جي لاءِ، باهه جي قربانيءَ جو عملي تصور وجود ۾ اچي چڪو هو. ان ڪري گهرن ۽ مندرن ۾ سدائين باهه کي روشن رکيو ويندو هو. اگني ديوتا ڏانهن منسوب ٿيل ڪيترن ئي ڀارتي مندرن ۾ باهه کي قائم رکيو ويندو آهي.
هن نالي سان سلطان ڪوٽ (شڪارپور) مان ماهوار رسالو 1935ع ۾ -جاري- ٿيو. هن رسالي ۾ ديني مواد شايع ٿيندو هو. هي رسالو مولانا مفتي محمد صاحبداد ”ناصح“ ولد خميسي خان -جمالي- جي نگراني ۾، ۽ ”مسلم پرنٽنگ پريس“ هاٿي در شڪارپور مان ڇپبو هو. هي رسالو 32 کان 40 صفحن تي مشتمل، ڊيمي سائيز ۾ شايع ٿيندو هو. هي رسالو شڪارپور مان شايع ٿيندڙ رسالن ۾ وڏي اهميت رکندو هيو. هن رسالي ۾ ڪيترن ئي ديني مسئلن جو تذڪرو ۽ انهن جي موثر حل جو ذڪر ٿيندو هيو. هي رسالو 1938ع تائين شايع ٿيندو رهيو ۽ پوءِ -بند- ٿي ويو.

مدد علي، شاگرديءَ واري زماني کان سنڌ جي قومپرست سياست ۾ سرگرم رهيو. هي ’جيئي سنڌ اسٽوڊنٽس فيڊريشن‘ جي بانيڪارن مان آهي. 1969ع ۾ ’عوامي ليگ‘ حيدرآباد ڊويزن جو آرگنائيزر مقرر ٿيو ۽ شيخ مجيب الرحمان کيس عوامي ليگ جي ورڪنگ ڪاميٽيءَ تي نامزد ڪيو.

انساني جسم- کي -ٽن- حصن ۾ ورهائجي ٿو: (1) منڍي: جنهن ۾ مٿو، ميڄالو، مُنهن، -اکيون-، نڪ، ڪن، چپ ۽ وات اچي وڃن ٿا. (2) ڌَڙُ: هن حصي ۾ هٿ، ٻانهون، سينو، پيٽ ۽ چيلهه اچن ٿا. (3) پولُهه: هي چيلهه کان هيٺ وارو حصو آهي، جنهن ۾ ٽنگون، پير ۽ اخراج جا عضوا اچي وڃن ٿا. ڌڙ واري حصي مان پيٽ ۾ ڪيترائي سرشتا آهن، جيڪي زندهه رهڻ لاءِ -انسان- جي مدد ڪن ٿا. انهن سرشتن ۾ کاڌي، هوا ۽ رت جا مکيه سرشتا آهن. انساني جسم جي بناوت: -انساني جسم- جي هڪ خاص شڪل ۽ بناوت آهي. -ان- جو سبب هيءُ آهي ته -انساني جسم- ۾ هڏين جو هڪ فريم آهي، جنهن کي ”بوتو“ يا ”هڏائون پڃرو“ چئجي ٿو. انساني بوتي يا هڏائين پڃري ۾ 206 هڏيون ٿين ٿيون، -جن- کي چئن قسمن ۾ ورهايو ويو آهي. ڊگهيون هڏيون: اُهي ٽنگن، -ٻانهن- ۽ سيني ۾ ٿين ٿيون، انهن ۾ سوراخن جهڙيون خالي جايون ٿين ٿيون، -جن- ۾ هڪ نرم مادو ڀريل ٿئي ٿو، جنهن کي هڏين جو گُودو چئجي ٿو. تراکڙيون هڏيون: اُهي تراکڙي شڪل ۾ کوپڙيءَ ۽ ڪلهن ۾ هونديون آهن. انهن ۾ خالي جايون نه هونديون آهن. ننڍيون هڏيون: اهي ڪرائيءَ ۽ مُرين ۾ هونديون آهن. مڙيل هڏيون: ڪرنگهي ۾ وٽ واريون هڏيون. اهو هڏائون پڃرو گوشت سان ڍڪيل هجي ٿو جنهن ۾ مشڪون، ريشا وغيره ٿين ٿا رت جون سنهيون ٿلهيون ناليون، دماغي تنتون وغيره -ان- مان گذرن ٿيون. -ان- مٿان چمڙي ٿئي ٿي، جيڪا بدن کي ڍڪي ٿي.

علاج جو اهم بنياد ڪائونسلنگ، ڪم جي تربيت ۽ سماجي ڀلائي سان گڏوگڏ اينٽي سائيڪوٽڪ دوائون آهن. ٽپيڪل يا اَٽپيڪل سائيڪوٽڪ بهتر آهن يا نه، اها ڳالهه واصح ڪونهي. جن ۾ اينٽي سائيڪوٽڪ سان سُڌارو نٿو اچي، انهن لاءِ ڪلوزاپين استعمال ڪري سگهجي ٿو. وڌيڪ گنڀير حالتن ۾—جتي اهو پنهنجي يا ٻين لاءِ خطرو هجي— جبري اسپتال ۾ ڀرتي ضروري ٿي پوي ٿي، توڻي جو، اڳي جي ڀيٽ ۾ هاڻي اسپتال ۾ ترسڻ جو عرصو ٿوري کان ٿورو ۽ گهٽ کان گهٽ ڪيو ويو آهي

پاٺيون جان نه ڪجن، روئي ڌوئي اکڙيون، جر ڪجر جن اکين ۾، سي ڪيئن پرين پسن. روميءَ جي هن شعر کان متاثر ٿي چيل آهي: خار را از چشم دل گرير ڪني، چشم جان را حق به بخشد روشني.

آساوري ٺاٺ- جي اوڍو سمپورن راڳڻي جنهن جي آروهيءَ ۾ رکب ۽ ڌيوت ورج آهن. -امروهي- سمپورن اٿس- هن راڳ جي شڪل -ڀيم پلاسي- سان گهڻو ملندڙ آهي. پر -ڀيم پلاسي- ۾ ڌيوت تيور آهي- -اڀيري- ۾ ڪومل. هن راڳڻي جي آروهي: سا گا ما پا نا سَا ۽ امروهي: سَا نا ڌا پا ما گا ري سَا آهي، جڏهن ته وادي سُر مڌم ۽ سموادي نکاد، جڏهن ته ڳائڻ جو وقت منجهند آهي.
حجاز ۾ عرب جي معزز قبيلن منجهان قريش جو قبيلو سڀ کان وڌيڪ مانائتو ليکيو ويندو هو. پيغمبر جو پڙ ڏاڏو قصي بن قلاب حرمِ خدا (ڪعبي) جو متولي هو. قريش ڪيترن ئي نکن ۾ ورهائجي ويا هئا. انهن سڀني منجهان بني هاشم سڀني کان وڌيڪ وڏي رُتبي وارا هئا. حضرت هاشم بلند مرتبي وارو، ڏاهو ۽ مڪي وارن ۾ آبرو وارو سمجهيو ويندو هئو. پاڻَ مڪي جي رهواسين جي ڪم اچڻ ۽ سندن زندگي سولي ۽ سُکي بڻائڻ لاءِ سياري توڙي اونهاري ۾ واپار جو سلسلو شروع ڪري ڇڏيو هو.ان خدمت جي عيوض اتان وارن کين سيد جي لقب سان نوازيو ۽ ان ئي بنياد تي هاشم ۽ پيغمبر جي اولاد کي سيد سڏيو وڃي ٿو.

عيدي امين يوگنڊا مان ڀڄي سعودي عرب ۾ سياسي پناهه ورتي، سعودي عرب ۾ پناهه وٺڻ کان اڳ هن ڪجهه سال ليبيا ۽ عراق ۾ به گذاريا. انهيءَ کانپوءِ هو لاڳيتو سعودي عرب ۾ اچي رهيو، جتي هو الحمرا جي پوش علائقي جي هڪ ولا ۾ رهندو هو، سعودي عرب جي سياسي پناهه واري قانون تحت عيدي امين کي هر مهيني خرچ پکي لاءِ ڪيترا پئسا ڏنا ويندا هئا، اهي ڪڏهن به ظاهر نه ڪيا ويا، پر سندس ٻار سعودي عرب ۾ ننڍا وڏا ڪم ڪاريون ڪندا نظر آيندا هئا، عيدي امين جون پنج زالون هيون جن مان کيس 33 ٻار هئا.

پاڪستان جو صدر وفاق جو سربراھ ھوندو آھي۔ پارلياماني نظام ۾ ھي غير انتظامي عھدو ھوندو آھي ڇو ته صدر وزير اعظم جي نصحیت تي عمل ڪرڻ جو پابند ھوندو آھي۔

اترين ديوار: اترين ديوار اولهه کان هڪ شاهي برج مان منهن ڪڍي اوڀر طرف ڪينجهر جي ٿڌين ٿانورين لهرن سان گڏ 125 فوٽ اڳتي ڪوٽ اندر 35 فوٽ وڪڙ کائي ٿي. ان وراڪي وٽ ان کي هڪ شاهي برج ڏنل آهي. جتي ديوار جي قدمن مان چشما ڦٽي نڪرن ٿا، جن جو ذڪر مير علي شير قانع، مرزا قليچ بيگ ۽ لوڪرام ڏوڏيجا به ڪيو آهي. اترين ديوار کي ان هنڌان ان ڪري ورَ ڏنو ويو آهي، جيئن پاڻيءَ جا اهي چشما عام ماڻهن جي استعمال لاءِ ڪوٽ کان ٻاهر ڪڍي سگهجن. هن مقام کان ديوار وري پنهنجو سفر شروع ڪري 120 فوٽ اڳتي اچي اوڀر ڪنڊ وارو برج ٺاهي ٿي. اهڙيءَ طرح هن ٻانهن جي ڪل ڊيگهه 245 فوٽ بيهي ٿي.

(ب) بين الاقواميت: هن رجحان تحت قومن جي وچ ۾ ڀائپي، برابري ۽ ڳانڍاپو پيدا ڪرڻ مقصد هوندو آهي. هن رجحان تحت قومن کي هڪ ٻئي جي ويجهو آڻڻ، قومن جي وچ ۾ لاڳاپن کي سگهارو ڪرڻ، قومي نفرتن کي ختم ڪرڻ، قومن کي هڪ ٻئي جي سياسي، اقتصادي حاصلاتن ۽ تجربن مان فائدو حاصل ڪرڻ لاءِ سماجي زندگيءَ کي بين الاقواميت عطا ڪرڻ مقصد هوندو آهي. اهڙي رجحان سرمائيداري سماج جي اوائلي دور ۾ ترقي پسند ڪردار ادا ڪيو هو.

باب چوٿون: حضرت صوفي صاحب جو اولاد، شاهه خليل الله جو بيان، شاهه عزت جو احوال، شاهه غلام الله قلندر جو بيان، ڀِٽ تجل شريف ۾ سندن حالات، تجل ڳوٺ جو ٻڌجڻ ۽ سندن روضي مبارڪ جو احوال.

ابر عربي زبان جو لفظ ”ابرة“ مان ورتل آهي. جنهن جي لغوي معنيٰ آهي سُئي. سنڌ جي سرتاج صوفي شاعر شاهه عبداللطيف ڀٽائيرح پنهنجي ڪلام سر مارئي (داستان ٽئين) ۾ پڻ ”ابِر“ کي استعمال ڪندي فرمائي ٿو ته:

بابا بنکنڊي صاحب کان پوءِ جيڪي به ساڌو ٻيلي جا گاديسر ٿيا، سي به پهتل پرش هئا. ورهاڱي کان پوءِ وارن ڏينهن تائين ساڌو ٻيلي جو منهنت سوامي هرنام داس هيو، جيڪو سدائين لوڪن جي ڀلائيءَ جا ڪارج ڪندو رهندو هيو. سندس ايا مڪاريءَ ۾ ساڌو ٻيلي کي گهڻو سڌاريو ۽ سينگاريو ويو. ٻيٽ جي چئني پاسن کان سنگ مرمر جا گهاٽ ۽ پٿرن جي ڀت ٻڌائي وئي ته جيئن درياءَ جو پاڻي کاڌ نه ڪري. مکيه مندر ۾ شريمد ڀاڳوت ۽ گرو گرنٿ صاحب سان گڏ سري چند بابا ۽ رام ڪرشڻ ۽ ٻين ديوتائن جون مورتيون به اسٿا پت ٿيل آهن.
آسيو سوڍو، سوڍن جو سالار هو ، ڪتاب ”سومرن جو دور“ ۾ لکيل آهي ته پوئين دور ۾ ڳالهه جي شاعرن ۽ راوين غالباََ آسي سوڍي“ کي پوءِ ”هاسي سوڍي“ جي نالي سان ڳايو، جيتوڻيڪ ٻي هڪ راويت ۾ ”هاسي سوڍي“ جو نالو آندل آهي ۽ ڄاڻايل آهي ته هاسو سوڍو عمرڪوٽ جو هو ۽ دودي جو يار هو. پوئين دور جي اڪثر روايتن ۾ هاسي سوڍي کي چنيسر جي پٽ محمد جو يار سڏيو ويو آهي. هڪ روايت موجب هالار ڪوٽ جو حاڪم هو ۽ سندس چاچو ”ٻاهڙ مير“ جو حڪمران هو. هاسي سوڍي جي نالي سان ميرپورخاص کوکرا پار ريلوي لائين تي اسٽيشن آهي.

مور (انگريزي ٻولي: Peacock) هڪ خوبصورت پکي آهي جيڪو ايشيائي ۽ آفريڪي اڏرڻ وارو پکي آهي، نر جنس جي ٿي هڪ تاج هوندو آهي۔هنن ۾ جيڪا بالغ مادي هوندي آهي اها اڪثر گري يا ڀوري رنگ جي هوندي آهي جڏهن ته انهن جا ننڍا ٻچا پيلا يا هيڊا ۽ تاواني رنگ جا هوندا آهن۔

ڊاڪٽر الهداد ٻوهيو مشهور اديب، نقاد، دانشور، تعليمدان ۽ ماهر لسانيات هو. تنقيد ۽ لسانيات جي ميدان ۾ مثالي خدمتن جي حوالي سان سڃاتو وڃي ٿو. سندس شخصيت ۾ سنجيدگي ۽ وقار نمايان نظر ايندو هو. تعليم کاتي ۾ مختلف عهدن تي رهي، آخر ڊائريڪٽر ايڄوڪيشن جي عهدي تي پهتو. پنهنجي پوري ڄمار علم ادب جي واڌاري لاءِ وقف ڪيائين. ”تحقيق“ سندس پسنديده موضوع رهيو. 1977ع ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ مان ڊاڪٽريٽ جي ڊگري ورتائين، سندس گائيڊ ڊاڪٽر غلام علي الانا هو. پي. ايڇ. ڊيءَ لاءِ سندس مقالي جو عنوان هو ”سنڌي ٻوليءَ جو سماجي ڪارج“ هيءُ مقالو سنڌالاجيءَ طرفان سال 1987ع ۾ ڇپرايو ويو آهي. سنڌ ۾ سماجي لسانيات جي موضوع تي هي پهريون پي ايڇ. ڊي هو. سندس ڇپيل ڪتابن ۾ ’-تنقيدون-‘ (1980ع)، ’ادب جا فڪري محرڪ‘ (1984ع) ۽ ’علم تحقيق‘ (1990ع) اهم آهن. جڏهن ته سندس اڪيچار مضمون، مقالا ۽ ڪالم مشهور رسالن ٽه ماهي ’مهراڻ‘، ’نئين زندگي‘، ’ساڃاهه‘، ’پارس‘، ’باک‘ ۽ اخبارن ۾ ڇپيل آهن. سندس تحريرن تي مشتمل هڪ ڪتاب ”ٻوهيي جون تحريرون“ سنڌي ساهت گهر حيدرآباد پاران ڇپايو ويو آهي. تازو ٻوليءَ تي سندس مقالن جو ڪتاب سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ پاران 2008ع ۾ ڇپايو ويو آهي، جيڪو آزاد انور ڪانڌڙي ترتيب ڏنو آهي. پاڻ 16 جولاءِ 1994ع تي ٽنڊي آدم ۾ هڪ تعليمي سيمينار ۾ خطاب ڪندي، دل جي دوري پوڻ سبب وفات ڪري ويو.
هي سڄو ڪوٽ ڳاڙهي پٿر جو ٺهيل آهي. ان جو اڏاوتي پٿر لڳي ٿو ته جهمپير جي آسپاس جي ٽڪرين کي ٽڪي ڪتب آندو ويو آهي. ڪوٽ اڏيندڙن شايد پٿر جي معيار جو تمام گهٽ خيال رکيو آهي، جو سمورو پٿر آبهوا جي اثر جي ڪري ڳري سڙي ويو آهي. پٿر جي اهڙيءَ حالت ۾ پهچڻ جو هڪ سبب ان جي وڏي ڄمار به ٿي سگهي ٿي، ڇو ته ڪوٽ اٽڪل تيرهن سؤ سال اڳ چچ جي دؤر ۾ اڏيو ويو هو. اڄ به ڪوٽ ۾ استعمال ٿيل پٿر جي گهڙائي، لسائي، ڪنڊون ۽ پاسا سلامت بيٺا آهن، جنهن کي ڏسي انساني هٿن جي هنر کي ساراهڻ کان رهي نه ٿو سگهجي. پٿر گهڻو ڪري مناسب سائيز ۽ وزن جا هنيا ويا آهن، هن کي ڪنهن مشين جي مدد کانسواءِ چوري سگهجي ٿو. عام پٿر ڏيڍ + اڍائي + ٽي فٽ جو آهي. ڪن هنڌن تي ان کان ننڍا توڙي وڏا پٿر به رکيا ويا آهن. موجوده وقت ماڻهن گهڻا پٿر ٽوڙي قبرن ۾ ڪتب آندا آهن. ڪوٽ جي مکيه دروازي وٽ مندر جي ڀرسان ٿنڀن (Columns)جا بنيادي پٿر پيل آهن. گول شڪر جا اهي بنياد وارا پٿر ڇهه انچ ٿلها، ڏيڍ فوٽ قطر وارا ۽ ڪافي وزندار آهن، جيڪي ٿي سگهي ٿو ته ڪوٽ جي مکيه دروازي جي اڏاوت يا مندر ۾ استعمال ڪيا ويا هئا. انهن گهڙيل خوبصورت پٿرن جي هن وقت به درست حالت ڏسي گمان ٿئي ٿو ته پٿر بعد ۾ دؤر جا مندر جي سونهن ۽ سينگار لاءِ ڪتب آندا ويا هجن. ڪوٽ جي پٿرن جي اوساريءَ ۾ مسالي جو هلڪو تهه ڏنو ويو آهي. چن جي گهڻائيءَ سبب مسالي ۾ ان جو مناسب حصو نظر اچي ٿو. اڄ به مسالو ايترو مضبوط ۽ پختو آهي، جو باوجود ڪوشش جي پنهنجيءَ جاءِ ڇڏڻ لاءِ تيار نه آهي. هونئن به پٿر جي گهڙاوت مهل کانچا ڇڏيا ويا آهن، جنهنڪري پٿر هڪ ٻئي کي مضبوط جهلي بيٺا آهن. جهم ڪوٽ جي اتر واري پٿريلي ديوار جو هڪ ٽڪر چشمن جي ڀرسان سالم حالت ۾ نروار بيٺو آهي، جنهن مان ڪوٽ جي مضبوطيءَ ۽ بناوٽ جو اندازو ڪري سگهجي ٿو. ڪوٽ ۾ ڪن مناسب هنڌن تي سرن جو استعمال به ٿيل آهي. هن جهوني ڪوٽ جي وقت سر جوڳي سار سنڀال نه لهڻ ڪري ڪوٽ جي اڏاوت ۽ خوبصورتي متاثر نه رهي آهي.

مارڪڻڊيا پنهنجي وياڪرڻ ۾ ٻي مکيه ڳالهه هيءَ ڄاڻائي آهي، ته وراچڊ اپڀرنش ۾ ’س‘ جو چار ڦيرائي ’ش‘ ڪندا هئا. اها عادت به اسان ۾ برابر آهي- مثلاً، سنسڪرت لفظ سنهه، سيوا ۽ سيوڪ بدران چئون شينهن، شيوا ۽ شيوڪ. فارسي لفظ ’شيخ‘ بدران ڪيترا چون ’شيخ‘. اها عادت اڻپڙهيلن ۾ هيڪاري گهڻي آهي، جي ’خاصو‘ بدران چون ’کاشو‘ ۽ ’سائين‘ بدران چون ’شائين‘.

سنڌ جي اڳوڻي وڏي وزير عبدالله شاهه جي دور ۾، بڊي جبل تائين باقاعده هڪ روڊ پهچايو ويو، جنهن بعد اتي وڏي پئماني تي عمارتون به ٺاهيون ويون هيون، محترمه سسئي پليجو جڏهن 2008ع جي چونڊن کان پوءِ اپريل 2008ع ۾ صوبائي وزير ثقافت ۽ سياحت بڻجي ته هن ”گورک هل ڊيولپمينٽ اٿارٽي“ ٺهرائي محترم عبدالقادر منگيءَ کي ڊائريڪٽر جنرل مقرر ڪرايو ۽ گورک هل جي ترقيءَ سان گڏ بڊي جبل تي قائم سياحتي رٿائن کي هٿ ۾ کنيو. ڪجھ وقت اڳ ثقافت کاتو ۽ سياحت کاتو ڌار ڪيا ويا ھئا ۽ بڊي ۽ گورک جبلن جون سياحتي رٿون سياحت کاتي جي ان وقت جي وزير شازيه عطا مري جي ترجيح هيٺ ھيون.

برفاني دؤر (انگريزي ٻولي: Ice age)، موجوده وقت جي سائنسدانن ۽ ارضيات جي ماهرن جو چوڻ آهي ته دنيا ۾ گهٽ ۾ گهٽ چار برفاني دؤر اچي چڪا آهن. هر دؤر سراسري طور اڍائي لک سال هليو، جنهن ۾ هڪ لک سال تمام ٿڌي ۽ هڪ لک سال معتدل موسم هوندي هئي. انهن دؤرن ۾ ڌرتيءَ تي ڪئين ميل ٿلها برف جا تهه چڙهي ويندا هئا. سائنسدان پهرين برفاني دؤر واري زماني کي 10 لک سال اڳ ڪري ٿا ڄاڻائين. برفاني دؤر جو آخري واقعو اڄ کان 11 هزار سال اڳ ٿي گذريل ٻڌايو وڃي ٿو.ان کان پوءِ گرم وقفي وارو دؤر هلي رهيو آهي، پر ماهرن جو خيال آهي ته هڪ وڌيڪ برفاني دؤر اچڻو آهي.
9 فروري 2012 جي ڏينهن هن ٽورنامنٽ جي رونمائي تقريب ٿي ءَ پهريون ميچ 10 فروري 2012 تي ءَ آخري ميچ 29 فروري تي ڪڏيو ويو.ڪل 33 ميچون فقط ٻن گراوءنڊن ۾ ڪڏيو ويو جنهن ۾ هر ٽيم ٻن مرتبه هڪ ٽيم سان ميچ کيڏيو.چار فاتح ٽيمون نوڪ آوءٽ مرحلي ۾ پهٽيو جنهن ۾ سائلٽ ءَ چٽاگانگ ناڪام رهيو ءَ فائنل ڍاڪا ءِ برائسل جي وچ ۾ کيڏيو ويو ءَ کٽيو ڍاڪا جي ٽيم ٿي.

بخش علي خاصخيلي، ٽالپرن جي آخري دور ۽ انگريزن جي ابتدائي دور جو هڪ سڄاڻ سگهڙ ٿي گذريو آهي. ڀِرين جي ڀرسان وليداد خان خاصخيليءَ جي واهڻ جو ويٺل هو. سنڌ جا سڀئي رومانوي داستان اڪثر کيس ياد هئا. سنڌ جي گهڻن ئي شاعرن جو ڪلام کيس ياد هوندو هو ۽ ڳائي ٻڌائيندو هو. سندس آواز ۾ ڏاڍو سوز ۽ گداز هو.

2003 جي فوجي آپريشن کان اڳ ھي پرسڪون علائقو ھوندو ھيو پر فوجي آپريشن ۽ مختلف وقتن ٿيندڙ ڊرون حملن جي سبب ھتي امن ۽ امان جي صورتحال نھايت خراب رھي آھي. چيو ويندو آھي ته تحريڪ طالبان پاڪستان ھن علائقي ۾ جنم ورتو. پاڪستان جون اڪثر پابندي مڙھيل تنظيمن جو ھي علائقو مرڪز رھيو آھي. آڪٽوبر 2009 ۾ پاڪ فوج ھتي مبينہ دھشت گردن جي خلاف آپريشن راھ نجات شروع ڪئي.

پئٿاگورس (Pythagoras) ڪيپيٽلائين روم جي عجائب گهر ۾ هن پئٿاگورس جو مجسمو (Bust) رکيل آهي. پئٿاگورس ڇهين صدي (570 -495 ق. م) اولهه ايشيا ۾، مائنر جي يوٽيا علائقي جي سيموس شهر ۾ جنم ورتو. سندس زندگيءَ جي مختلف پاسن جي باري ۾ جيڪي روايتون ۽ اڌوگابريون خبرون ملن ٿيون، سي سندس شخصيت کي طلسماتي ظاهر ڪرڻ لاءِ ڪافي آهن.

ويهين صديءَ جي آخر ۾ تبليغي جماعت جي ڪري ٽنڊي قيصر ۾ وهابيت جو رواج پيو. هاڻوڪي وقت ۾ تمام ٿورا افراد عملي طور صوفي بزرگن جا پوئلڳ آهن. جماعت اصلاح المسلمين جي هڪ برانچ ٽنڊو قيصر ۾ موجود آهي جنهن جي ذريعي شهر جي آبادي ٻيهر صوفين سڳورن جي طريقي ۽ تعليمات کان واقف ٿي رهي آهي.

ڀائيچاري، عزازت، هڪ ڪُڙم. هيءُ اصطلاح وسيع معنيٰ ۾ ڪم ايندو آهي، جنهن ۾ عزازت ۽ مٽي مائٽي به شامل آهي، پر ساڳيءَ ذات وارن يعني شريڪن جي لاءِ به استعمال ٿيندو آهي. شريڪ اُهي، جن سان رت جو رشتو ڳنڍيل نه هجي، فقط ذات ڀائي هجن. اوڙي پاڙي ۾ رهندڙ، جن سان مرڻي پرڻي جي سڏ صلح وارو وهنوار هجي، اهي به برادريءَ ۾ اچي ويندا آهن. اهڙيءَ طرح ساڳئي ڳوٺ ۾ رهندڙ به برادريءَ جا شريڪ آهن. ساڳئي پورهيي يا ڌنڌي وارا به برادريءَ ۾ لکيا ويندا آهن، مثلاً لوهار، لوهار جي سڏ تي وڃي، ڪنڀار ڪنڀار جي تڏي تي وڃي وغيره. اڄڪلهه برادري لفظ، انگريزي لفظ ڪميونٽي (Community) جي معنيٰ ۾ به ڪم ايندو آهي، جهڙوڪ: ميمڻ برادري ۽ خواجه برادري وغيره.

اليزي جي کاٽائُو ڪارڪردگي تجربيڪار فرانسيسي راڳ ديوي (diva) ميلين فارمر ۽ لوغان بُوتونا ڏٺي، جن کي پنهنجي نئين رٿا تي ڪم ڪرڻ لاءِ نئين ۽ جوان آواز جي ڳولا هئي. هنن اليزي سان رابطو ڪيو سندس اسٽُوڊيو آڊيشن بعد کيس چُونڊيو. اهڙيءَ ريت ٽنهي مِلي هيڪلي گيت موئا لولِيِتا سان اليزي جي ڪريئر جو آغاز ڪيو.

ڪتاب ’بلوچ اور بلوچستان‘ (ص 130) موجب ’جتوئي‘ ساتڪ زئي قبيلي جو پاڙو آهي. جتوئي قبيلي جو اصل وطن ڪڇيءَ ۾ ڀنر جتوئي رياست هئي. زماني جي لاهن چاڙهن سبب اتان هجرت ڪري پنجاب جي سرائي پٽيءَ کان ٿيندا بکر کان سنڌ ۾ داخل ٿيا. سرائي پٽيءَ ۾ رهڻ ڪري هنن سرائڪي زبان اختيار ڪئي. جنهنڪري اڄ ڏينهن تائين بلوچيءَ جي بجاءِ سرائڪي ڳالهائين ٿا. ڪلهوڙن ۽ ٽالپرن جو هنن ساٿ ڏنو. جنهن سبب کين جاگيرون عطا ڪيون ويون. 1857ع ۾ سردار امام بخش خان جتوئيءَ کي نوشهري ۽ دادوءَ جي علائقن ۾ انگريزن جاگير ڏني. جنهن بعد فتح خان جتوئي شڪارپور وارو، جتوئي قبيلي جو سردار مقرر ٿيو.
نبي سڳوري حضرت محمد صلي -الله- عليه وسلم جو صحبتي. نبي سڳوري جا چار وڏا اصحابي، -جن- کي ”اصحاب ڪبار“ چيو وڃي ٿو، سي حضرت ابوبڪر صديق، عمر -بن- الخطاب، عثمان -بن- عفان ۽ علي -بن- ابي طالب آهن، -جن- نبي سڳوري جي زماني ۾ -اسلام- قبول ڪري حضور پاڪ -جن- جي صحبت جو شرف حاصل ڪيو، انهن جي نالن پويان احترام خاطر ”رضي -الله- تعاليٰ عنه“ لکبو يا اُچاربو آهي. اهي برگزيده -اصحاب- يا صحابي ليکيا وڃن ٿا. -ان- کان سواءِ به حضور اڪرم صه جي صحبت ڪيترن ئي اصحابن کي نصيب ٿي.

ج - ھيٺين سطحن تي، موافقت ذريعي، سنڌي ٻوليءَ جي صحيح استعمال کي يقيني بنائڻ؛ (١) صوبائي ۽ مڪاني ادارن جي لکپڙھه، پڌرنامن، ڪتابڙن ۽ اشاعتن ۾، (٢) تعليمي نصاب جي ڪتاب ۾، (٣) دفتري لکپڙھه جي دائمي دستاويزن، رفاھه- عام جي يادگارن ۽ ٻين سلسلن جھڙوڪ: بنيادي پٿرن، نقشن، نالي وارين تختين، رستن جي فاصلو ڏيکاريندڙ پٿرن، جاين ۽ ماڳن جي نالن وغيره ۾

بندرن تي اچ وڃ ۽ لڏ پلاڻ ڪري ٻين علائقن جي تهذيبن جو ڳانڍاپو ۽ انهن تهذيبن کان متاثر ٿيڻ هڪ فطري ڳالهه آهي، تهذيبن جي ٽڪراءُ ۽ ڳانڍاپي جو اهو سلسلو قديم زماني کان اڄ تائين جاري آهي. ان سلسلي ۾ جيڪي انگ اکر ۽ شهادتون گڏ ڪيون ويون آهن. سي تفصيلي اڀياس لاءِ رهنمائيءَ جو ڪم ڏئي سگهن ٿيون. پر اسان جي بدقسمتي آهي ته هن مهل تائين ان باري ۾ تمام گهٽ ڪم ٿيو آهي ۽ آئينده به ڪنهن خاص ڪم ۽ تحقيق جا آثار نظر نٿا اچن ۽ جيستائين اسان ڪراچيءَ جي مڪمل تاريخ لکڻ لاءِ ويهي سوچيون اوستائين انهن آثارن جو ڪو وجود ئي نه رهندو. تاريخ نويسي لاءِ اهي خال ڀرڻ ان وقت تائين مڪمل نه آهن. جيستائين قديم آثارن جا ماهر انهن مان ڪو ڏس نٿا ڏين. تاريخدان رڳو انهن جي باري ٻڌائي سگهن ٿا. انهن جي کوٽائي انهن تي تحقيق جو ڪم آثار قديم جي ماهرن جو آهي. جيڪڏهن ڊملوٽي، اورانگي يا اورنگي (Orangi)، باٿ آءِ لينڊ (Bath Island)، يونيورسٽي روڊ ڪنٽري ڪلب، ڪراچي يونيورسٽي ڪئمپس، منگهو پير (Manghopir)، واڳو ڏر، رتو ڪوٽ، گسري، ٻٽ کوڙي، منجهار (گابو پٽ)، ديهه حب، هلڪاڻي، مهير جبل، اميلاڻو، ٻاڪراڻ، پپري، ڪاٺوڙ، کديجي، ڪونڪر گڏاپ جي آثارن کي ٻين علائقن ۽ ملڪن خاص ڪري ابو دبئي پاسي کوٽائي مان نڪتل، بلوچستان (Balochistan)جي مهر ڳڙهه (Mehrggarrh)، ڪلي مهي، موهن جو دڙي (Mohen-jo-daro)، هڙپا (Harrappa) ۽ مصر (Egypt) جي کوٽائي مان نڪتل شين سان آثارن سان ڀيٽ ڪرڻ سان اسان ڪنهن نتيجي تي پهچي سگهنداسين. ٻين آثارن وانگر هتي به ٺڪر جا ٿانو، ٺڪر جون چوڙيون، پٿر جا اوزار، هار، مڻيا، سڪا، رانديڪا ۽ مهرون مليون آهن. انهن مان اها ڳالهه واضح ٿيندي ته ڪٿي اهي تهذيبون هڪ ئي دور جون ته نه آهن، جيڪڏهن انهيءَ دڳ تي ڪم ڪيو وڃي ته هڪ سنگ ميل ثابت ٿيندو.

(2) خداآباد لپي (ديوناگري) سنڌ جي خاص پنهنجي ۽ نرالي لپي آهي، جيڪا صدين کان استعمال ٿيندي پئي اچي. ان ڪري سنڌيءَ لاءِ اها لپي اختيار ڪرڻ گهرجي، جيڪا حيدرآباد ۽ ان جي آسپاس وارين ايراضين جا سنڌي واپاري ڪم آڻيندا هئا.

۽ هن کان سواءَ کوڙ سارا عالم سڳورا آهن جن کان ابن جرير رح جن علم القرآن ۽ علم حديث فقه حنفي ، شافعي ، مالڪي ۽ تاريخ جو علم وغيرن جو سکيا حاصل ڪئي .

edit اطلاعي نظرين ۾ ڪنهن واقعي جي اطلاع (اطلاع) ان جي رونما ٿيڻ جي احتمال جي دالا هوندي آهي۔ رونما ٿيڻ جو احتمال جيترو گهٽ هوندو، ان واقعي جي اطلاع ايتري ئي وڌيڪ هوندي۔ ڪنهن واقعي x جي اطلاع يون تعريف هوندي آهي

ابو البقا ملا ٺٽوي-، فارسيءَ جو عالم ۽ مدرس ٿي گذريو آھي. شاعريءَ ۾ وڏي ڪمال جو مالڪ ھو، شيخ سعدي عليه رحمت جي ”گلستان“ کي ”-بوستان-“ جي -بحر- ۾ نظم ڪيائين سال 1148ھ\\1735ع ۾ وفات ڪيائين، سندس ڪجھ شعر مقالات شعراء ۾ ملن ٿا.