Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Чойганның бүрүзүнде болгаш аныяк будуунда эфирлиг үс — 3,09—3,27%, ооң тургузуунда: борнилацетат, борнеол, камфен, чойганның чөвүрээзинден скипидар алыр, оон аңгыда дитериен, спирт, абиенол, абиетин болгаш неоабиетин кислоталары бар. Чойганның чаа бүрүзүнде аскорбинниг кислота—0,32% чедир бар. Ооң бүрүзүн, картын болгаш аныяк адырларындан эфирлиг үстү үндүрүп ап болур.

Бир дугаар океанны көрген европейжи кижи - испан чаалап алыкчы Бальбоа турган. 1513 чылда ол эдеринчилери-биле Панам мойналыкты кежип эрткеш, билдинмес океанче үнүп келгеннер. Океанче мурнуу чүкче ажыттынып алган турар ээтпектен үнүп келген ужун, Бальбоа ону Мурнуу далай деп адаан(исп. Mar del Sur). 11 айның 28-те 1520 чылда ажык океанче Фернан Магеллан үнүп келген. Ол 3 ай болгаш 20 хонук дургузунда океанны Оттуг Черден Филиппин ортулуктарга чедир кежип эрткен. Бүдүн аян-чорук иштинде аяс агаар-бойдус турган, ынчангаш Магеллан ону Оожум океан деп адаан. 1753 чылда француз географ Ж. Н. Бюаш (фр. Jean-Nicolas Buache) ону Улуг Өндүр океан деп адаарын саналдаан, Черде эң улуг хемчээлдерлиг боорга, ынчалза-даа ындыг ат делгеревээн. Ынчангаш делегей чергелиг географияда ооң баштай нептерээн Оожум океан деп ады улаштыр ажыглаттынмышаан. Англи дылдыг күрүнелерде ону Pacific Ocean деп адаар.

Хуна – хой: чазаваан эр анай, үрелиг мал, назыны ийи хардан өөрү. Сүткүр, эъткир болгаш мөге-шыырак уктуг эр анайны хуна кылдыр санап алыр. Бир кодан өшкүге бир хуна чоруур.

Иркутск можунуң буряттары. Тофаларның өгбелери курыкан күрүнүң албатызы турган боор оң. Бурунгу үеде "Үш Курыкан" чуртунга самоди биле түрк дылдыг аймактар чурттап чораан. Чингис-хаанның соонда Байкал талазынга моол дылдыг эжелекчилер көстүп келген. Иркут биле Ангарага чурттап чораан улус төрээн дылын уттупкаш, моол чугаалыг алган.

Дорт-чүдүлгелиг (ортодоксу азы православ) биле бүгүдениӊ (католик) хиристиян шажыннарда – ыдык үс (миро), ыдыктыг суг болгаш оон-даа өске ыдыктыг суук чүүлдер шыгжаар бичии сава.

12 Үжүк дээш шаңналдыг хана-карактар. Ак-көк хана-каракты дуглаары ынаар салган үжүктүң үнезин ийи катап, а ак хана-каракты дуглаары – үш катап көвүдедир.

Таңды Урянхай 1912 чылга чедир Цин деп манчжур династияга (Кыдат күрүнениң) чагыртып турган. Тыва 1914-1917 чылдарда Россия империязының хайгааралынга турган.

XIII—XIV чүс чылдарда башкирлерниң чурттап чораан девискээри Алдын Орду күрүнениң иштинче кирип турган. 1391 чылда 6 айның 18-те Кондурче хеминиң эриинге «Чоннар тулчуушкуну» деп болуушкун болган. Ол тулчуушкун Алдын Ордунуң хааны Тохтамыш биле Самаркандтың баштыңы Тимур (Тамерлан) аразынга болган. Түңнелинде Тохтамыштың шерии тиилеттирген. Алдын Орду күрүнениң буурап дүшкен соонда башкирлерниң амыдырап турган девискээри Казан, Сибирь хааннарның составынче болгаш Ногай Ордуже кирип турган.

Ук календарьны кижилерниң, мал-маганның назы-харын тодарадырынга делгереңгейи-биле ажыглап чораан. Ооң тургузуу бөдүүн болгаш ажыглаарынга кончуг таарымчалыг.Таблица 4
Даосизимниң философиязында мынча деп бижип турар: Өртемчей кезээ шагда турган, а чогаадыр деп чүүл кезээде шимчеп, чаңгыс черинге турбайын турар. Ындыг элдеп бодалдар даосизимниң философиязында эвээш эвес. Даосизимни элдеп бодалдардан тургустунган деп болур.

Ажылчын базымын кино механигинден эгелээш, Кызыл, Ак-Довурактың тудугларынга бызаңчылап, каңнакчылаш, культура бажыңынга уран-чүүл удуртуп; «Тываның аныяктары», «Шын» солуннарга, Күрүнениң телерадиокомитединге корреспондентилеп, аңныыр-тывыш эргелелинге охотовед бооп; Тыва Республиканың Чазааның чанында даштыкы экономиктиг харылзаалар Комитединиң даргазынга, Тываның ном үндүрер чериниң кол редакторунга, 1997–1999 чылдарда Тыва Республиканың аңныыр Департаментизиниң удуртукчузунга ажылдаан.

Чыылда херексели. Акша-бараан саарылгазынга киришпейн турар акшаларның байдалы - чыылда акшалар болуп турар. Олар чыгдынып тургаш, ынчалдыр акшаның амгы үеде садып алыр шаан (садып алыр шаг-шинээн) келир үеде көвүдээринге чедирер.

Бодап кээрге бистиң Хүнүвүс кажан-бир шагда чааскаан эвес тыптып келген чадавас ышкаш. Ооң-биле кады тывылган "акылары", "дуңмалары" база октаргай делгемнеринде боттары тускай системалар болу бергилээн чоруурлары чадавас. Хүн системазы дег планеталарлыг системалар октаргайда кончуг көвей.

Совет астроном Б.А. Воронцов-Вельяминов 1932 чылдар үезинде-ле чаа, изиг, кыптыгып турар сылдыстар октаргай делгемнеринче газтарны үндүр чажып турарын, а ол ышкаш сылдыстар аразында биске көстүп турар газтарны сылдыстарның боттары үндүрүп турарын бадыткаан. Ынчангаш газ, доозун булуттар амгы үеде база тыптып келип турар дээрзинге бүзүревес арга чок.

Чогаал сайгарылгазында Маадыр-оол Бартыштаановичиниӊ прозачы өзүлдезинден аӊгыда чогаадыкчы ажыл-чорудулгазыныӊ үнген дөстерин тайылбырлаарын оралдашкан чүүлдер база бар. Чогаал бижииринге бир-ле дугаарында үндезин болган чүүл — туризм спортунга чогаалчынынӊ хандыкшылдыы. Турисчи кокпалар-биле төрээн Тывазыныӊ улуг-улуг арттар, сыннарны эрттип, кезип, улуг тайгаларныӊ шыпшык баштарынче үнгүлээн. Ол сонуургал сеткил-хөөнге чүгле экини оттуруп, делгем көрүштү хевирлээн. Бойдустуӊ каас-чаражын, амыдыралды, болуушкуннарны чуруп бижиири, чеченчидип бодаары чогаалчыга сонуурганчыг болган. Туризмге хандыкшыл чогаал бижииринге улуг идигни берген. Школачы тургаш-ла, ол туризмни сонуургап, «Мөӊгүлек» турклубтуӊ кежигүнү апаргаш, барыын Тываныӊ арттарын, сыннарын шуптузун эргип-кезип каапкан.

После вступления Тувы в состав СССР (1944) драматурги стремились отразить новые процессы жизни, писали о коллективизации, строительстве социализма. Этим темам были посвящены пьесы: "Учитель в сумоне" (1948) и "На стане" (1947) Сарыг-оола, "Стремление" О. Саган-оола(1950). В пьесе Саган-оола "В одном сельсовете" (1954) разоблачается бюрократизм и карьеризм; в драме "Спою тебе" рассказывается о борьбе со старым, о* победе нового, в исторической драме "Пробуждение" показаны рост политического сознания аратов (крестьян) под влиянием Октябрьской революции и революционного события в Туве в 1918-21. Пьеса Тока "Осуществленная мечта" посвящалась Великой Отечественной Войне, дружбе народов СССР.
Эрги түрк дылда "үч" дээр сөс үе эрткен тудум чоорту "үш" деп сөс кылдыр хуула берген. Кыдат төөгүчүлер "Курыкан" деп сөстү бодунуң дылынга эптештир Гулигань кылдыр өскертип алган. "Төөгүлер чыындзында" Рашид ад-Дин оларны Куркан деп адап турар.

3) Мөңгүн-Тайга хайыракан, ол болза Тываның эң бедик сыны. Мөңгүн-Тайга кожуунда ийи улуг таңды бар-бирээзин Улуг-Мөңгүн-Тайга дээр, өскезин иче Мөңгүн-Тайга дээр.

Эртем-билиг амгы Моолдуң иштики политиказының бир кол угланыышкыны болуп турар. 2003 чылда бижип номчуп билбес кижилер чурт иштинге 2% турган, ол колдуунда ырак черлерде көшкүн амыдыралдыг арат-чон турган. Көшкүн амыдыралдыг чоннуң ажы-төлүнге сезоннуг школа-интернаттар ажыткан соонда үжүк-билбес кижи саны барык-ла чок апарган. Школага бүгү хамаатыларга өөренири албан. Дээди өөредилге черлери Моолда база четчип турар. Эң улуг дээди өөредилге чери 1942 чылда ажыттынган Улаан-Баатор хоорайда Моолдуң Күрүне Университеди болуп турар.

1. Кылдыныгның кымче азы чүүже угланганын көргүзер: өөреникчиге бээр, авазынга чагыыр, багга улаар. Бо таварылгада чүве аттары домакка доора немелде бооп кирер-дир.

Чогаал ажылын 1948 чылда эгелээн. Шүлүкчү, прозачы, драматург, очулдурукчу. Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү. Тываның улустуң чогаалчызы, Тыва Республиканың Күрүне шаңналының лауреады. Россияның Чогаалчылар эвилелиниң литература шаңналының лауреады. «ХХ чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери» деп Күрүне номунче ооң ады кирген. Ооң чогаалдары орус, моол, татар, хакас, якут болгаш өске-даа дылдарже очулдуртунган. Тыва дылче В. Шекспирниң, А. Пушкинниң, К. Чуковскийниң, В. Ильинаның, М. Пахомовтуң болгаш өскелерниң-даа чогаалдарын очулдурган. В. Ш. Көк-оол аттыг хөгжүм-шии театрының сценазынга «Долуманың хуулгаазыны», Он бир», Белек-кыс эмчи», «Дирде-Макдо» деп болгаш өске-даа шиилерин тургускан.

Бир эвес сөсте өк-биле адаан үн бар болза, дараазында барган 6 кыска азы 6 узун ажык үн шак ол, өк-биле адаан үннүң шынарын бодунче сиңирип алыр. Ындыг сөстерге дөгере ажык үннер кулакка дыңналыр-дыңналбас-даа болза өктүң шынарын бодунче сиңирип алыр. Ажык эвес үннер безин өк-биле адаан үннүң шынарын бодунче сиңирип алыр. Бир эвес сөсте өк-биле адаан үн бар болза өске үннер кажан-даа арыг дыңналбас.

Ооң баштайгы ному «Кажар сыын» 1956 чылда чырыкче үнген. Дараазында чылдарда «Медээчи куш» (1964), «Алдын чуурга» (1967), «Сыынак» (1969), «Хову каргыраазы» (1970), «Элбек сүт дээш» (1972) деп номнарны парлап үндүрген.

Ер юзининг бир неча полвонлари бўлган ботир туркларинг қани? Нечун чекиндилар? Нечун кетдилар? Кураш майдонларини ўзгаларга нечун қўйдилар? Нечун… Нечун… нечун..? Гапур менга, эй Улуғ Турон, арслонлар ўлкаси! Сенга не бўлди?!

Аргентинаның соңгу чүктен мурнуу чүкче улуг делгеминден болгаш чериниң кырының янзызындан бойдузу эрээн-шокар. Чуртту 63° б.ү.-биле (з. д.) чериниң кырының тургузуунуң аайы-биле 2 кезекке чарып болур: оргу - соңгу болгаш чөөн, өскергей - барыын болгаш мурнуу. Күрүнениң барыын талазын дургаар Анды даглар бар, Барыын чартык бөмбүрзектиң эң улуг Даг дизии.
Эң-не чымыштыг иштиң кижилери. Олар даң-хаязында туруп, шолбан сылдысты үдээр эртежи кижилер. Чечек-чимис, дириг бойдус олар–биле эң-не баштай менди солчур. «Аныяк кадарчы дугайында ыры». Аялгазы Д. Хуреш-оолдуу. Чалыы кыстың эртежи, эрес кадарчы оолга сеткилиниң ханызындан дорт, шынчы ынакшылын илереткен. Ооллдун бүдүжүн долгандыр турар бойдус–биле чүүлдештир чуруп көргүскен.

2009 чылдың апрель 15-де «Хөй чылдар ишти ажыл-ижи, культурада болгаш хөгжүм уран чүүлүнде ачы-хавыяазы дээш» Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы атты тывыскан.

Үш Курыкан дугайында Тан күрүнениң бижии төөгүлеп турар. Ол үеде бир дугаар түрк күрүне дүшкен, хамык аймактар кыдат хаанга чагыртып эгелээн.

Түлүш Балдаң оглу Кечил-оол (1914-1945) — Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи, тыва эки турачыларның аъттыг шерииниң командири, гвардияның капитаны, Совет Эвилелиниң Маадыры. Дөрткү Тыва эки турачыларның кавалерийжи эскадронунуң, 31 гвардейжи кавалерист полкузунуң капитаны турган.

Сөс мурнунга эрин-биле адаар үн турар болза, дараазында слогка, ооң-биле аяннаштыр база-ла эрин-биле адаар ажык үн турар. Эрин аяннажылгазынга чагырткан үннер сөс иштинге чүгле эрин-биле адаар үннер бооп бөлдүнчүр.

Тывадан эң-не бир дугаар М. В. Ломоносов аттыг МКУ-ның логика салбырының доозукчузу – Галина Орланмаевна Лицкевич. Ол башкы Тывага бир дугаар логика дугайында өөредилге номнарын үндүрген. Тываның күрүне лицейинге болгаш Тываның күрүне университетдинде логиканы башкылап турар. 2013 чылда МКУ-га бир дугаар логикага хамаарышкан кандидат диссертцияны Х. К. Кадыг-оол камгалаан.

Совет эртемден О.Ю. Шмидттиң Хүн системазының планеталарының тывылганының дугайында тургускан гипотезазы бо үеде эртем талазы-биле кылган ажыдыышкыннарга дүгжүп турар.

Түлүш Кечил-оол 1914 чылда Таңды-Тываның Белоцарск (амгы Кызыл) хоорайга тараачын өг-бүлеге төрүттүнген. 1944 чылдың февральда Түлүш Кечил-оол баштаан тыва эки турачыларның аъттыг эскадрону Украинаның Дубно хоорайын немец-фашистиг эжелекчилерден хостаарынга киришкен, ол демиселге эскадрону-биле маадырлыг чоруун көргүскен.

Кызыл-Даг, Хорум-Даг, Шеми школаларынга башкылаан, шии артизи болуп, Тыва радио, телевидение комитединге режиссер кылдыр, Улусчу чогаадылга бажыңынга сектор эргелекчилеп, 1973-1976 чылдарда республиканың культура яамызының оралакчы сайыдынга, Тываның хөгжүм-шии театрының режиссерунга ажылдаан. 1993 чылдан тура Россияның ачы-буян биле кадыкшыл Фондузунуң Тывада салбырының даргазы болгаш президентизи.

Мен чылдың-на маңаа бак кежим дүжүрүп амдажаан кижи мен. (К-Э. Кудажы). Дойлаан азы тоттур чемнеген кижини "бак кежи дүшкен кижи" дээр. "Бак кежи дүжер" деп идиома иштинде кайы-даа сөстүң утказы дорт эвес.

Дондуктуң, Ламажап дээр кыс дуңмазы Шемиге чурттап чораан. Ол кижи хөй ажы-төлдүг кижи турган: Оюу, Чылбак-оол, Биче-оол, Кошкар-оол, Минчинмаа, Серен-оол, Кара.

Даңзы (орус. Список, ведомость, опись, перечень) - Кандыг-бир кижилерни, чүвелерни, медээлелдерни чыскаап бижээни. Саазынга азы парлаан/бижээн херекселге кезек чүүлдерни эптии-биле чыскаап киирген чыынды.
Будда чылдагаанның болгаш түңнелдиң (үүлениң, карманың) хоойлузун онзалап айыткан. Мага-боттуң, чугаа – домактың болгаш угаан-медерелдиң бүгү хөделиишкиннери тодаргай түңнелдерлиг болурун ол хоойлу онзалап, демдеглеп турар. Буянныг үүлениң соонда чаагай, тааланчыг түңнелдер келир азы кижи аас-кежикти медереп, билип каар. Нүгүлдүг хөделиишкин човулаңны тывылдырар. Кылдынган үүлелерниң түңнелдери бо амыдыралдында дораан-на илереп келбейн барып болур, оларның түңнелдери келир чуртталгаларының кайы-бирээзинде илереп кээп болур. Буддизмни хүн-бүрүде амыдыралга ажыглап тура, ораннарда бүгү амылыг амытаннар човулаң көрүп турар, амытан бүрүзү човулаң күзевейн турар болгаш аас-кежикти чедип алыксап турар деп чүвени угаап-медереп турары кижиге дыка чугула болур. Будданың бойдустан чаяаттынган байдалы бүгү амылыг амытаннарга дөмей болуп турар болгаш амытаннар шуптузу Будда ышкаш Арыг Угаанның Чырык Байдалын чедип алыр аргалыг болуп турарлар деп Будда өөредип турган. Боду ыдыктыг байдалды чедип апкан болгаш бодунуң арга-дуржулгазының үндезининге Арыг Угаанның Чырык Байдалын канчаар чедип ап болурунга өөредип турган. Өөредигни шын шиңгээдип апкан кижи бүрүзү Будда байдалын азы Арыг Угаанның Чырык Байдалын чедип аптар.

1967 чылда Өвүр кожуунунуң Дус-Даг сумузунга төрүттүнген. Тыва республиканың 1995 болгаш 1998 чылдарда болган Наадымнарынга үжүүрлешкен, 1997 чылда үшкү черни ээлээн. 1995 чылда Чадаанага болган долгандырыг хүрешке бирги черни алган. Хөй санныг улуг маргылдааларга шүүп, щаңналдыг черлерни ээлеп чораан. Өвүр кожууннуң хөй дапкыр чемпиону. Дидим, көрүштүг хүрежи-биле чоннуң ынакшылын, хүндүткелин чаалап алган мөгелерниң бирээзи. Тыва республиканың Арзылан мөгези.

Чаа санның календарының айларында хонуктар саны чаңгыс аай эвес болганда, чылдың кварталының хонуктары база дең эес, айның неделя хүннериниң аттары чылдың-на өскерлир. Кварталдың иштинде ажылдаар болгаш дыштаныр хүннерниң саны база доктаамал эвес болуп турары улус ажыл-агыйын планнап, бүдүрүлгени организастаарынга шаптыктыг, ажыл-агый, орук, харылзаа болгаш бүдүрүлгениң өске-даа адырларынга таарымча чок. Бо четпестерден хостуг чаа календарьны тургузар дээш, шагдан тура хемчеглерни ап келген болгаш бүгү делегей чрттарынга чаңгыс аай ажыглаар календарьның төлевилелин тургускан. Ону бүгү делегей календары деп адаар.

Орхон бижикти оң таладан солагай талазынче номчуур. Адаанда, бир дугаар таблицада латин үжүктерни кырында руника чурагайы-биле шүүштүрүп салган.

Аътты чарыштырарының мурнунда, мунар оолдарга мундуруп алгаш, аът башкарыкчызы хоочун ашактарга баштаткаш, сыгырып тургаш, найырда турган хөй чонну долгандыр чортар. Ол болза, бир чүүлүнде, чаржыр аъттарны бирден 6ирээ чокка хөй чон-биле «таныштырары» ол, ийиде, аяар чортуп тургаш, малдың шыңганнарын болур улуг чарышка чаңчыктырып (разминка), тренировкаладыры ол, а үш чүүлүнде, аъттар хөөрезин дээш ынчаары ол.

«Тыва чечен чогаалга ынаныштыгларның бирээзи ол деп ооӊ дугайында дидими-биле чугаалап болур» деп, Сандан Сандю ынчаар бижээн. Ол сөстер шынныг болган. Бо хүннерде Маадыр-оол Ховалыг билдингир чогаалчыларныӊ санынга кирип, номчукчуларныӊ сонуургаар чогаалдарыныӊ автору апарган.
Амгы үеде дорайтап,түреп чоруур кижилерни авырап өршээр кол күш – ада-иениң ачы-буянын хүн бүрү харыылап, кулаш дурттуг сынын чонунуң ёзу-биле амыр,дески ап чоруурунда. Ада-иениң ачы-буянын канчаар харыылаар дугайында Бурган башкының чырыткылыг арыг сургаалы кижи бүгүдениң угаан-сагыжынга,эът-ханынга сиңер болзун.

Ооң ийи улуг ажылы "Ламрим" (Махаяна Оруунуң Өөредии), "Наңгрим" (Чажыт тантра өөредии) буддизмниң шажынчы дуржулгазын долузу-биле тайылбырлап турар. Цонкапа Башкы чуртталгазының төнчүзүнде келир үедеги өөреникчилеринге чагыг берген. Башкының боду-биле ужурашпаанынга хомудавайн, бо ийи номдан өөренип, шажынны боттандырып чоруурун чагаан. Ону кылыр болза, Башкының бодунга ужурашканы-биле дөмей болур. Өөредигни "Ламримден" эгелээр ужурлуг.

16. Кажан ийи азы оон хөй сөс чаңгыс көште тургустунганда, саннар түңнеп тура, чаа сөстерни¸ кайызыны¸-даа үнезин барымдаалаар. Ниити үжүктү чаңгыс көште тургускан чаа сөс бүрүзү дээш санаар. А ол сөстер шаңналдыг хана-карак кырында тургустунган болза, оларны¸ кайызы-даа дээш шаңналды база санаар.

Коминтет наук МНР. Монгольско-русский словарь. Под общей редакцией А. Лувсандэндэва около 2200 слов. Гос. изд-во иностранных и национальных словарей. Москва – 1954.

Сергей Оолакович бодунуң үлегери-биле Геннадийниң ук уран-чүүлге канчаар-даа аажок улуг сонуургалын оттуруп база ооң салым-чаяанын сайзырадырынга, ол ышкаш сөөлүнде бүдүн делегейге ады-сураа үнүп, билдингир кижи болурунга улуг идигни берген дээр болзувусса, хөөрем чок. Өвүрнүң кончуг салым-чаянныг хөөмейжизи-биле чүгле бодунуң чону эвес база даштыкы чурттарның кижилери чоргаарланып, онзагай үнелеп көөр турган. А күүседикчилер, боттарының талазында, шаг-шаандан өгбелерден дамчып келген уран чүүлүн чаа аныяк салгалга дамчыдып, бурун хөөмей ырызының ханы утказын өөредип, изин истээр чалыыларны кижизидер сорулгазын чедип алырын кызыдып чоруур.

Эртем-техниканың депшилгезинге дүүштүр октаргай делгемнеринде телоларның тыптып, сайзыраанын материалистиг ёзу-биле совет эртемденнер тайылбырлаан. Бистиң эртемденнеривис шажын-чүдүлгениң чер, делегейни бурган кылып бүдүргениниң дугайында үндезин чок меге өөредиин сойгалап, октаргай телоларының тывылганының дугайында чаа тайылбырны эртемге үндезилеп тургузуп, ол өөредигни чаартып, улам ханы шинчилеп турарлар.

Тывада кайгамчык бир эрте-бурунгу түрк тураскаалдарның бирээзи - Кижи-көжээ. Ооң сиилбиттинген овур-хевири – холдарында ёзулал сава туткан дайынчы. Тываның делгем ховуларында барык 200 чыгыы кижи-көжээ санатынып турар. Бижиктиг-Хая дааның чоогунда ховуда база бир ховар көжээ ажык дээр адаанда музей кылдыр шыгжаттынган. Күчүлүг дайынчының калбаксымаар кастыктарлыг шырайы кызыл граниттен сиилбиттинген. Ооң овур-хевириниң хемчээлиниң улуу болгаш каазы чонну магададып чоруур. Ол көжээ 1200 ажыг чыл турар.

Эрин аяннажылгазының дээжи кызыгаарлыг, тыва дылда ол нептеревээн. Ажык эвес үннүң арты-мурнунга чүгле «о», азы чүгле «ө» деп морфемалыг сөстер тыва дылда чок. Моол сөсте ындыг морфемалыг сөстер бар.

Олар 742 чылда түрктерден адырлып алганнар, 744 чылда бодунуң күрүнезин тудуп алган турган. Уйгур элдиң тергиидээн үези 744-840 чылдар бооп турар.
Юлиан узун чылдың календары база ындыг чиге эвес болган. Дөрт чыл болгаш-ла немээр хонук-биле катай юлиан календарьның чылының дурту 365 хонук 6 шак. Ол болза астрономнуг чылдан 11 минута 14 секунда артык. Ооң ужурундан, 128 чыл болгаш-ла, бир артык хонук чылга немежир. 325 чыл иштинде чыл дуртунга үш артык хонук немежип келирге, часкы дүн-хүн дуртунуң деңнежип эртер үези март 24-тен 21-же шилчээн болгаш, марттың 21-ин часкы дүн-хүн дуртунуң деңнежип эртер хүнү кылдыр хүлээп алган. Ону ынчаар хүлээп алгаш, чылдарның карышкааның чылдагаанын этпээн болганда, XVI чүс чылдың төнчүзүнге чедир 10 хонук артыкталып чыглып келип, часкы дүн-хүн дуртунуң деңнежип эртер хүнүн март 21-ден 11-же шилчээн.

Хүнде магниттиг шөл бары илерээн. Ооң полюстарының чоогунда шөлдүң күжениишкини 1 эрстед. Ол болза Черниинден 2–3 катап улуг. Хүннүң магниттиг шөлү нарын. Аңгы-аңгы полюстарлыг кезекчигештер ол шөлдү тургузуп турар. Ынчангаш магниттиг шөлдүң полюзу база үргүлчү өскерлип турар. Хүннүң магниттиг шөлдери ында бүдүмелдерниң холужуп шимчээринге шаптык болбайн, изиг газтарның өрү бедип көдүрлүрүнге чүгле угланыышкынны тургузар. Ол областарга фотосфераның температуразы 200–300° четкилээр.

2004 чылда республиканың аныяктарының аразынга болган «Алдын салгал» конкурстуң «Эң эки аныяк культура ажылдакчызы» деп номинациязының тиилекчизи.

Алдын-балыктар (санскрит: "минамитхуна"; төв. "གསེར་ཉ། сер-нья") - буянныг сес демдектерниң бирээзи, балыктар хемнер-хөлдерге, далайга коргуушкун чок эштип чорууру-дег, кижилер база мерген-угаанның карактарын чедип алгаш, човулаңның далайынга аас-кежикти доктар-моондак чокка билипкеш, шажынчы амыдырал биле дээди хосталганы чедип алырын илереткен демдек.

Ээжегейни тарааны солуур чем дижир. Шаандакы тывалар кыштап чиир ээжегейни кадырып алыр чораан. Тараа шоолуг тарывас болгаш малдыг өрегелер, ылаңгыя Өвүр, Эрзин, Тес кожууннар чурттуг кижилер ээжегейни барба-барбазы-биле белеткеп, узун кышты ажылдыр чиир чеми кылдыр хүннезиненип алыр чораан.

Моолдарга "Урянхай" деп ат-биле адаттырып чораан өске чоннар. Ол болза түрк азы самодий дылдыг улус болур. Бо бөлүктүң төөгүзүн XIII-XIX вектерге онааштырар болза эки.

Университетти дооскаш, Каа-Хем кожуунунуң Сарыг-Сеп ортумак школазынга тыва дыл болгаш төрээн чогаал башкылай берген. Аңаа ажылдааны көдээ школаның айтырыгларын ханы билип алырынга дузалаан. Удаваанда Тывада чаңгыс борбак гуманитарлыг угланыышкынныг эртем албан чери турган ТДЛТЭШИ-ге эртем ажылын кыла берген. Эш-өөрү-биле кады ол «тыва-орус словарьны» (А.А. Пальмбах редакторлаан) тургусчуп, баштайгы эртем ажылдарын парладып эгелээн.

Бир эвес эр кижиниң сөөгү болза, ооң даштыкы талазының өңү ак болгаш, шеннеп көдүрүп көөр болза, аар болур. Аныяк кыс кижиниң сөөгү болза,ооң дашктыкы өңү кара болгаш,шеннеп көдүрүп көөр болза чиик болур.

Шериг-далай флодунуң хүнү - Россия Федерацияның 6 айның 1-де чылдың-на эрттирер Шериг-далай флодунуң мергежилдиг (профессионалдыг) байырлалы.
Сергей Оолакаевич Геннадийниң даайы боор. Ол каяа-даа чорааш, чагааларында чээнинге сүме кадып, аас иштинде дылды кандыг байдалга салып алгаш сыгыртырын безин чурааш, өөрениринге эптиг аргаларны айтып берип чораан. Геннадий боду чажындан черле чүге-даа бол, ылаңгыя хөөмейге, өөрениичели кайгамчык.Сонуургак бирги классчы оол ышкаш, ол чуртталгазында эң кол кижизиниң бирээзи болур төрээн даайының илбилиг үннерниң үнер аянын, кончуг үнелиг кичээлдерин шиңгээдип алган.

Аравыста ада-иезиниң ачы-буянын уттуп,арага-дарыже хандыыр,оор,дээрбечи херек үүлгедиринден эрткеш,ада-ие,кадай-хөгээдин ( уруг-дарыын) өлүрер-чидирер деп кыжаныр,эт-септи хунаап ап, эттээр-согар чоруктар чер болганда көвүдеп турар-дыр.

“ Ада-иениң ачы-буянын канчаар харыылаар дугайында Бурган башкының чырыткылыг сургаалы” дээр бо судурну парлап үндүрер бодал канчап тыптып келгенил?

200г чаа казып эккелген дазыл-чемиштерни 500г суук ары чигиринге холааш, водяная банняга (аяар хайнып турган бустуг сугга) кезек тургузуптар, кажан дазыл-чемштери бырыжып, долгажып эгелей бээрге, уштуп алгаш, бичежек хап иштинге суп алыр азы ол хевээрзин ажыглаар. Ону өкпе дакпыжаар апарганда, өкпе "изий" бергенде, кургаг бөдүүн чөдүлге, хан дүкпүрер апарганда, хереглээр.

Л. Н. Гумилёв «Древняя Русь и Великая Степь» деп номунда мынча деп бижип турар «Моолдар-биле башкирлерниң аразында дайын 14 чыл уламчылап келген. Башкирлер чаңгыс удаа эвес удуп база турганнар, ынчалза-даа сөөлүнде тайбың керээн чарып алганнар...». Дараазында үелерде башкир аъттыг шериглер 1237—1238 чылдарда Батый Хаанның шериглери-биле катай Орус можуларже халдаашкынны кылганнар.1241—1242 чылдарда Барыын талаже өске күрүнелер эжээлээр дайынынга база киришкеннер.

Бедик температурага газтарның атомнары ионнарже шилчий бээр болганда, Хүннүң бүдүмели плазмадан тургустунган. Ооң массазының 99% водород болгаш гелийден бүткен. Оон аңгыда, ында 70 хире химиктиг элементилерниң бары илерээн.

Бо чурукту Бурган башкы 41 хар үезинде турда, ооң дуңмазы Тулуна деп эргим кижи хол-биле чураан болгаш номнуң үжүү өңнүг. Бо ном ам англи хаан ордузунуң музейинде күрүнениң эртинези болуп кадагалаттынып турар.

Тываның күрүне университединге (оон мурнунда – Кызылдың башкылар институду) физика-математика факультетинде математиктиг логиканы сургуулдарга башкылап турган. Эң-не идепкейлиг логика башкыларының бирээзи Александр Михайлович Борзенко турган. Амгы үеде ТывКУ-да логика курстарын номчуп турар башкылар – Галина Александровна Троякова, Олеся Павловна Магеря, Хүлербен Көк-оолович Кадыг-оол.

«төре аралчыыр». Бо сөстү тываларның өгбелери моол дылдан XVIII-XIX векте үлегерлеп алган. Төп Азияга сарыг-шажыны нептереп эгелээрге, ынчан-на ол сөс тывылган-дыр. Ол сөстүң эге моол хевири «төрөл арилжих» болур. Чорта берген кижиниң сүнезини доо оранга азы бо оранга катап төрүттүнүп кээрге тывалар ындыг кижини «төре аралчаан» кижи дээр. Ол сөстүң эге утказы сарыг-шажын өөрединиң философиязы-биле холбашкан. Соонда ол сөстүң утказы бичии өскерли берген. Тывалар ону анаа-ла "өлү берген" деп сөс утказы-биле солуп алган-дыр. Шак ынчалдыр «төре аралчыыр» деп сөстүң ийи дугаар, "бөдүүн" утказы тыптып келген.
Ооржак Меңги Нагаан-оолович — тыва шүлүкчү, Тыва Республиканың Туран хоорайының №2 школазында тыва дыл болгаш чогаал башкызы, Тыва Республиканың болгаш Россия Федерациязының Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.

Харын кара чаңгыс Бурган Ботхисаттва арыг-ыяшты,шимээн-дааш чок болгаш ча хевирлиг тускай хүрээлеңиниң оранындан моорлап, Да Би Чиу дээр дөңге ийи муң беш чүс кижилиг,үш түме сес муң улуг ботхисаттвалар-биле кады чаларап барган. Бир хүн Бурган башкы дуңмаларын эдертип алгаш,Мурнуу чүкче чорупкан-дыр. Бурган башкы орук кыдыында чыткан куурары берген кижи сөөгүн хенертен көрүпкеш,шимчеш-даа дивейн турупкаш, эрте-бурунгуларын эргимнеп, дөрт-даяа,бажы-биле черге чедир мөгейип,черни куспактап чыткаш,куурара берген кижи сөөгүнге хүндүткел ёзулалын кылып тейлээн. Эрте-бурунгуларның эргимнеп хүндүткээн бо удааның чоруун хөй дуңмаларынга тайылбырлап чугаалаарга,олары кайы бурунгузун хүндүткээн чүвел деп айтырарга , Бурган Ботхисаттва энерелдии-биле мынчаар харыылаан:

1990 чылдарның төнчүзүнде дуңмаларым – Кара-оол, уруглары Диана, Динара, Аяна, оглу Дозураш, Март-оол, Кежиккей кады төрээннерниң «Салгал» ансамблин тургускаш, Тываның суурларын кезип, концерттерни көргүзүп турганы солун. Дуңмавыс Аянаның эш-өөрү-биле кады боттандырып турар чогаадыкчы ажылы – Тываның национал оркестриниң бедик утка-шынарлыг солун концерттери чоннуң сүлде-сүзүүн, хей-аъдын көдүрүп турарынга өөрүп, чедиишкиннеринге чоргаарланып чоруур бис…

Дараазында IХ чүс чылда түрк дылдыг аймактар - уйгурларның, кыргыстарның болгаш түрктерниң аразында демисел күштелген соонда, Хемчик хемниң унун болгаш Улуг-Хемниң эриктерин дургаар 17 шивээ болгаш бир хайгаарал пунктузу туттунган.

Ортаа чүс чылдарның соонда Катап сайзырал (орус. Возрождение) үезинде кижини феодализмниң идейлиг салдарындын хостаарынче угланган турган депшилгелиг шимчээшкин.

Н. В. Бикбулатов деп эртемден башҡорт деп сөстү XI чүс чылда чурттап чораан Башгирд деп ат-алдарлыг шериг баштыңының ады-биле адаттынган деп саналдап турар.

“Истории о миниисториях”( “Cuentos de minicuentos” de Tundama Ortiz (литературная маска). Ийиги ундурулге. Второе издание, Taller Ciudad de Nubes. Bogotá, 2013.
Áramus ja buot njuolggamus álgobávkkeheapmeteoriija eksperimentála evideanssat leat Hubble lága áican galaksaid ruksesspektrasirdásemiin, kosmalaš duogášsuonjardeami dárkilis mihtideamit ja geahppa álgoávdnasiid fuomášuvvon vallji. Máŋggat máilmmiávvosa stuorra skála ráhkadusat, maid gravitašuvdna lea hábmen, leat dakkárat go álgobávkkeheapmeteoriija evttoha.

Kauppakeskus Ruoholahti lea gávpeguovddáš Helssega Ruoholahtis Suomas. Gávpeguovddáš vuođđuduvvui jagis 2003 ja doppe leat sullii 20 iešguđet rámbuvrra.

Maalahti (ruoŧagillii: Malax) lea Suoma gielda Pohjanmaa eanangottis. Dan rádjegielddat leat Korsnäs, Kurikka, Laihia, Mustasaari, Närpiö ja Vaasa.

Sisá leat maid Norgga Sámediggi, NRK Sáme Radio ja dása gullet velá Budejju Allaskuvla, Hápmira joatkaskuvla ja Divttasvuona álbmotgirjerádju. Árranis lea girjegoasttádus Báhko (davvisámegillii: sátni), ja 1999 rájes lea Árrana diđolaš magasiidna Bårjås. Árranis lea máilmmi áidna julevsámegielat mánáidgárdi. Sisá lea maid dávvirvuorká julevsápmelaččaid birra.

ASH-HADU (jag vittnar) ANLA-ILAHA (att det finns ingen Gud) ILLA-ALLAH (utom Allah), WA ASH-HADU (och jag vittnar) ANNA MUHHAMMADAN RASUL-ALLAH (att Muhammad är Hans sändebud)

Lillehammer lea gielda Opplándda fylkkas. Lillehammera gieldda Lillehammer márkan lea gieldda ja olles fylkka hálddahusguovddáš ja Opplándda stuorámus gávpot. Gieldda olmmošlohku lea 26 906 ja viidodat lea 477 km².

Kiinná dahjege Kiinná álbmotdásseváldi lea riika Ásias. Dan rádjeriikkat leat India, Nepal, Bhutan, Burma, Laos, Vietnam, Ruošša, Davvi-Korea, Pakistan, Mongolia, Kasakstan ja Kirgisistan.

Finnmárkku allaskuvla (dárogillii: Høgskolen i Finnmark) rievdaduvvui dán hápmái borgemánu 1. 1994 ja lea gaskasturrosaš allaskuvla Norggas, mas leat sullii 1800 studeantta ja 240 bargi. Allaskuvla lea okta Norgga 21 stáhtalaš allaskuvllain.

Thaigiella lea Thaieatnama virggálaš giella, man hupmet thait ja eará álbmogat riikkas. Giella lea tonagiella ja analyhtalaš giella ja gielas lea iežas alfabehta.

Troandin lea guovloguovddáš olles Gaska-Norgga várás. Troandimis leat earret eará riikka nubbi stuorámus universitehta Troandima universitehta, Nidaros duopmogirku (Nidarosdomen), Kristiansten ávvudeapmi (Kristiansten festning), St. Olavs hospital og Rockheim.

Indoarjalaš gielat leat bengalgiella, gujaratagiella, hindigiella ja panjabigiella. Dát gielat gullet indoeurohpálaš gielaid indoiranalaš gielaide. Badjel 1 biljovnna olbmo hupmet indoarjalaš gielaid.

Jahkečuođi álgomuttus áššiid seaguhedje dasa lassin stáhtaválddi ruoššaidahttinviggamušat, maidda girku ja kloasttar fertejedje váldit oasi earret eará vuođđudemiin ruošša skuvllaid suopmelaš mánáide.

Amur · Archangelsk · Astrachan · Belgorod · Brjansk · Irkutsk · Ivanovo · Jaroslavl · Kaliningrad · Kaluga · Kemerovo · Kirov · Kostroma · Kurgan · Kursk · Leningrad · Lipetsk · Magadan · Moskva · Murmansk · Nizjnij Novgorod · Novgorod · Novosibirsk · Omsk · Orenburg · Orjol · Penza · Pskov · Rostov · Rjazan · Sachalin · Samara · Saratov · Smolensk · Sverdlovsk · Tambov · Tiumen · Tjeljabinsk · Tomsk · Tula · Tver · Uljanovsk · Vladimir · Volgograd · Vologda · Voronezj
Albánia leavgga duogáža ivdni lea ruoksat ja das lea čáhppes guovtteoaivvát goaskin gasku. Leavgga vuosttaš veršuvdna váldui atnui jagi 1912, ja dálá leavga lea geavahuvvon jagi 1992 rájes, maŋŋá go ovddeš veršuvnnas lei váldon eret Albánia sosialisttalaš áigodaga symbola, fiskes násti. Guovtteoaivát goaskin leamaš albánialaš aristokráhtaid symbolan juo gaskaáiggi rájes.

Avaskari lei Suoma sámedikki lahttu jagiin 2003-2007. Son válljejuvvui maid sámedikki válggain 2007 sámedikki áirrasin jagiide 2008-2011. Son lei goalmmát geardde evttohassan Suoma Sámedikki válggain 2011 ja válljejuvvui válgabadjái 2012-2015.

34 oappás, geat fárrejedje Palokkii, eanaš ledje ruoššat, muhto joavkkus ledje maiddái ukrainalaččat, gárjillaččat ja juoba okta esttelaš. Hárvásat sis máhtte suomagiela.

El Progreso lea Guatemala departemeanta. Dan olmmošlohku lea 158 092 ássi (2011), ja dan viidodat lea 1 922 km². Departemeantta oaivegávpot lea Guastatoya.

Ahonkylä, Huissi, Jouppila, Jäppi, Kiikerinkylä, Kirkonkylä, Koskenkorva, Könni, Luomankylä, Munakka, Nopankylä, Palo, Peltoniemi, Peräkylä, Peurala, Pojanluoma, Rengonkylä, Röyskölä, Saveenkylä, Seittunkylä, Tuomikylä, Ujaistenkylä, Varpahaiskylä

Kristian Olaf Bernhard Birkeland (r. juovlamánu 13. b. 1867 Oslos, j. suoidnemánu 14. b. 1917 Tokyos Jáhpanis) lei fysihka professor Oslo universitehtas. Birkeland lei máŋggabealát dutki gii almmuhii sullii 70 dieđalaš artihkkala, golbma monografiija ja 59 pateantta. Birkeland lei earenoamážit elektrisitehta ja magnetismma dutki, ja son lei njunuš guovssahasdutki gii lihkostuvai ráhkadit guovssahassimulašuvnna iežas laboratoriijas.

Hubble viiduma ja kosmalaš duogášsuonjardeami vuođul árvaluvvon máilmmiávvosa ahki vástida dálá dieđu mielde bures boarrasámos násttiid agi – dat lea dušše binná stuorát. Dán bohtosii leat beassan go spáppalágan nástejoavkkut leat mihtiduvvon násttiid gárggiideami teoriija vuođul ja populašuvdna II:ža ovttaskas násttiid agit leat meroštallon radiometralaččat.

Leammi álbmotmeahcis gávdnojit oktiibuot 144 loddešlája. Eanaš oassi lottiin leat Meahcce-Lappi jeagge- ja meahccešlájat, muhto maiddái Duottar-Lappi šlájat gávdnojit.

rivdet go máilmmiávus viidu. Hubble sirdáseapmi ii leat duođalaš Doppler-sirdáseapmi, danin go dasa lea sivvan gomuvuođa viidun čuovgga vuolggabottu ja ollenbottu gaskkas iige čuozáhaga ja mihtideaddji gorálaš lihkadeapmi.

Njuorggán (suomagillii Nuorgam) lea Suoma ja olles Eurohpá Uniovnna davimus gilli. Njuorggán lea Ohcejoga gielddas Suoma bealde Deanu ja doppe orrot bealnot čuođi ássi.
Jođálmuvvan viidumis dahkkon modearna áiccastagat čujuhit dása, ahte ain stuorát oassi dál áicon máilmmiávvosis gártá min dáhpáhushorisontta olggobeallai, eatge mii šat sáhte dan áicat. Loahpalaš boađus ii leat dieđus. Máilmmiávvosa ΛCDM-málle doallá sisttis sevdnjes energiija kosmologalaš konstántta hámis. Málle mielde dušše gravitašuvdnii čatnon vuogádagat, dego galaksat, bisošedje čoahkis, ja datge gárttašedje liekkasjápmimii go máilmmiávus viidu ja čoasku. Eará sevdnjes energiija vuođul dahkkon čilgehusat, nu gohčoduvvon jápmaenergiijateoriijat, evttohit, ahte loahpa loahpas galaksajoavkkut, násttit, planehtat, atomat, váibmosat ja ávnnas ieš gaikánit nu gohčoduvvon loahppagaikáneamis. Dat lea boađus máilmmiávvosa viiduma jođálmuvvamis.

Dálá Dalai Lama, Tenzin Gyatso (Lhamo Thondup), riegádii suoidnemánu 6. beaivve jagis 1935. Son báhtarii vázzi Indiai jagis 1959 go Kiinná okkuperii Tibeta. Dál 14. Dalai Lama orru báhtareaddjin Dharamsalas, Indias. Son lea vuosttáš Dalai Lama guhte lea fitnan oarjemáilmmis. Son bargá dan ovdii, ahte Tibet oažžu friijavuođas.

Santiago de Guayaquil dahjege Guayaquil (waʝaˈkil) (keččuagillii: Wayakil) lea Ecuadora stuorimus gávpot. Guayaquil vuođđuduvvui jagis 1538 ja dan olmmošlohku jagis 2004 lei 2 189 865.

Honnesváhki dahjege Áváhki (dárogillii Honningsvåg) lea Davvinjárgga gieldda hálddahusguovddáš. Honnesváhki oaččui gávpotárvvu golggotmánu 1. beaivve 1996.

Kvam lea gielda Hordalándda fylkkas. Dan olmmošlohku lea 8 566 ja viidodat lea 617 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Norheimsund. Kvam rádjegielddat leat .

Álggus oappáid hávdádedje Valamo hávdeeatnamii, muhto kloasttar oaččui ođđa hávdeeana jagi 1994. Čuovvovaš jagi hávdeeatnamii huksejedje hirsacessana, man ovdagovvan lea boares Äänisniemi málle. Cessan lea basuhuvvon Ipmilaeadnái.

Jørgen Engebretsen Moe (riegádan cuoŋománu 22. b. 1813 Holes, jápmán njukčamánu 27. b. 1882 Kristiansandis) lei norgalaš bisma, diktačálli ja folklorista. Earenoamáš beakkánin son lea šaddan Norgga álbmotmuitalusaid ja -máidnasiid čoaggima ja almmustahttima pioneran. Ovttas Peter Christen Asbjørnseniin soai šattaiga dovddusin namahusain Asbjørnsen og Moe ja čáliiga omd. girjji Norske Folkeeventyr (1841) mii lei vuosttaš dáža girjjálašvuohta mii ii lean čállon dánskkagillii muhto baicce dárogillii. Moe čállinbargguin leamaš hui stuorra mearkkašupmi Norgga čáppagirjjálašvuhtii. Su bárdni Moltke Moe jotkkii áhčis barggu Norgga kulturdutkama guovddážis.

Dalarna leatna (ruoŧagillii: Dalarnas län) lea Ruoŧa leatna. Dan viidodat lea 28 193 km² ja olmmošlohku 276 564 (2012). Leana hálddahusguovddáš lea Falun. Dalarna leana rádjeleanat leat Jämtlándda leatna, Gävleborgga leatna, Västmanlándda leatna, Värmlándda leatna ja Örebro leatna. Norgga bealde Hedmárkku fylkkagielda. Letnii gullet 15 gieldda.
Gáiddus galaksain ja kvasárain lea vejolaš fuobmát daid ruksesspektrasirdáseami: daid sádden čuovgga spektra lea sirdásan guhkit bárroguhkkodahkii. Geavadis dan lea vejolaš áicat čuozáhaga dávjodatspektras ja veardidit spektroskopia vugiin dan spektrasárgáid dahje absorpšuvdnasárgáid dakkáriidda, maid seammasullasaš atoma dan lahkosiin sádde. Jus dán sirdáseami atnet Doppler-albmoneapmin, čuozáhaga gáidanleavttu lea vejolaš rehkenastit. Dihto čuozáhagaid lea vejolaš meroštallat nu, ahte geavahuvvo kosmalaš gaskaceahkki. Go gáidanleavttut ja gaskkat veardiduvvojit, lea vejolaš áicat lineára sorjavašvuođa, mii gohčoduvvo Hubble láhkan.

Gumposat lea árbevirolaš sápmelaš borramuš. Gumposa varra lea bohccovarra, man lea váldojuvvon váibmosuonas čeabehis. Varra golggahuvvo lihttái. Vara sáhttá geavahit maiddái márffiin. Čakčadálvi lea dábaleamos jagiáigi borrat gumposiid, danne go dalle leat bigálusat. Gumposat ráhkaduvvo bohccovaras, buoiddis, sáltis ja roavejáfuin. Dan lassin gumposiidda sáhttá bidjat lávkki ja bihppora.

Pekka Pietari Fofanoff lea nuortasápmelaš sámipolitihkkár. Fofanoff lei Suoma Sámedikki lahttu válgabajis 2003-2007. Son lei evttohassan Suoma Sámedikki válggain 2011.

Sololá lea Guatemala departemeanta. Dan olmmošlohku lea 437 145 ássi (2011), ja dan viidodat lea 1 061 km². Departemeantta oaivegávpot lea Sololá.

Viborg lea gávpot Dánmárkkus. Dat lea Gaska-Jyllándda regiuvnna oaivegávpot. Viborga gieldda viidodat lea 1 474,05 km² ja olmmošlohku 93 819 ássi (2012). Viborga gávpoga olmmošlohku lea ges 37 635 ássi (2012).

Álava | Albacete | Alicante | Almería | Asturia | Ávila | Badajoz | Baleárat | Barcelona | Burgos | Cáceres | Cádiz | Castellón | Ciudad Real | Córdoba | A Coruña | Cuenca | Girona | Granada | Guadalajara | Guipúzcoa | Huelva | Huesca | Jaén | Kantabria | León | Lleida | Lugo | Madrid | Málaga | Murcia | Navarra | Ourense | Palencia | Las Palmas | Pontevedra | La Rioja | Salamanca | Santa Cruz de Tenerife | Segovia | Sevilla | Soria | Tarragona | Teruel | Toledo | Valencia | Valladolid | Vizcaya | Zamora | Zaragoza

Sää´mođđâz (davvisámegillii: nuortalaččaid ođđasat) lei máilmmi áidnu nuortalašgiel áviisa. Dat almmuhuvvui Suomas 1970-logus njeallje geardde jagis.

Stig Riemmbe Gælok lea riegádan jagis 1961 Oslos ja lea eret Divttasvuonas. Son lea diktačálli ja čállá divttaidnis julevsámegillii. Su girji Oarjevuotna (1983) lei vuosttas julevgielat girji Anta Pirak maŋŋá.

Golbma njealjádasa Leammi gallestalliin leat áŋgiris vánddardeaddjit, vaikko vel dušše goalmmádas lea ovdal fitnan Leammis. Soaitttáhatgallestallit bohtet Leammái viehka uhccán. Gallestalliin 85 % bohtet Suomas ja juoba 2/3 gallestalliin leat vánddardeaddjit, geat idjadit guovllus. Ijastalli vánddardeaddjit orodit álbmotmeahcis gaskamearálaččat 4,6 jándora. Go váldá vuhtii dan ahte sii orodit ja idjadit vel das lahkosiin, de vánddardeaddji orru guovllus oktiibuot 6 jándora. Gallestallidutkamuša mielde Leammái dahkkojuvvojit jahkásaččat sullii 10 000 gallestallama.

Tuvrrahasaid áigumuš lea lágidit oaneheappo ja guhkit tuvrraid, mii čohke olbmuid luonddu vásáhusaide. Tuvrrahasaid jođiheaddji lea Sara Victoria Andersen.
Ahtiala, Aimala, Alkkula, Hahkala, Hakkari, Haurala, Hemminkilä, Herrala, Hietaniemi, Hollo, Hulaus, Hyrkkäälä, Häihenmatka, Hävättilä, Ihamaa, Innilä, Jokipohja, Kelho, Korkeamäki, Kuivaspää, Kulju, Kuokkala, Kärppälä, Lahti, Lastunen, Lietsamo, Lippo, Lumiainen, Maisenranta, Miemola, Moisio, Nurkkila, Nurmi, Perälä, Pyhältö, Rikala, Ruuhola, Ryynikkä, Sarvikas, Sotavalta, Sukkila, Säijä, Sääksjärvi, Taipale, Vaihmala.

Michael Joseph Jackson (borgemánu 29. beaivvis 1958 Gary, Indiana, Amerihká ovttastuvvan stáhtat – geassemánu 25. beaivái 2009 Bel Air, Los Angeles, Kalifornia, Amerihká ovttastuvvan stáhtat) lei popmusihkkár.

Go temperatuvra njiejai moatti duhát kelvinii, elektronat ja váibmosat ovttastuvvagohte atoman dáhpáhusas, mii gohčoduvvo rekombinašuvdnan. Danin go fotonat botkkistit hárve neutrála atomain, suonjardeapmi beasai ávdnasis, go measta buot elektronat ledje čatnasan váibmosiidda sullii 380 000 jagi álggu maŋŋá. Dáid fotonain čohkiida kosmalaš duogášsuonjardeapmi, mii lea dán áigge áicamis, ja das fuomášuvvon molsašuddamat leat njuolggo govva dalá máilmmiávvosis. Máilmmiávvosa viidun lea dagahan fotonaide stuorra ruksesspektrasirdáseami, mii lea guhkidan daid bárroguhkkodaga elektromagnehtalaš spektras mikrobárroluohkkái. Suonjardeapmi lea goittotge seailluhan čáhppes stuhka spektrajuohkáseami. Suonjardeami leat árvalan leat vejolaš áicat man beare máilmmiávvosa čuoggás ja boahtit buot guovlluin hui sullalas intensitehtain.

Náli čálgamis luondduválljejumis leamaš guovddáš rolla, dasgo stuorra heastajoavkkut jápme nealgái ja galbmasii. Jagiin 874–1300, gaskaáiggi liegga perioda buorit dálkkadatdiliid áigge, islánddalaš šaddadeaddjit válljejedje heasttaid šaddadeapmái dihto ivnniid ja struktuvrra vuođul. Jagiin 1300–1900 válljejeaddji nállašuhttima manahii mearkkašumis, dasgo dálkkadat lei dávjá garas ja máŋggat heasttat ja olbmot jápmet dan geažil. Jagiid 1783 ja 1784 gaskkas sullii 70 % Islándda heasttain jápme vulkána gutnamirkkohussii ja nealgái, go dollavári Lakagígar russui jagi 1783. Russun bisttii gávcci mánotbaji. Dat govččai čuđiid njealjehasmiillaid eatnamis lávain ja sirddii dahje goikkihii máŋggaid jogaid. Populašuvdna ealáskii vehážiid mielde čuovvovaš jahkečuođi áigge, ja 1900-logu álggus válljejeaddji nállašuhttin šaddagođii fas dehálažžan. Vuosttas islánddaheasttaid nálleorganisašuvnnaid vuođđudedje jagi 1904, ja vuosttas Islándda nállemáddogirjji jagi 1923.

Kristiansund lea gielda Møre ja Romsdála fylkkas. Dan olmmošlohku lea 24 131 ja viidodat lea 87 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Kristiansund.

Eivissa (spánskagillii: Ibiza) lea Baleáraid suolojoavkku suolu Gaskamearas. Sullo álgoálgosaš giella lea katalánagiella, muhto dan lassin doppe hállojuvvo maiddái spánskkagiella danin, go suolu gullá Espánnja riikii. Goappašat gielat leat virggálaččat.

Midtre Gauldal lea gielda Lulli-Trøndelága fylkkas. Dan olmmošlohku lea 6 266 ja viidodat lea 1 861 km². Gieldda hálddahusguovddáš lea Støren.
Manga lea tearbma, mii lea anus Jáhpána olggobealde. Dat oaivvilda ráidogovaid, mat leat álgoálggus almmustahttojuvvon namalassii Jáhpánas. Goittotge dakkár govvaráiddut, mat leat ožžon váikkuhusaid manga-govvaráidduin, gávdnojit máilmmi iešguđetlágán osiin, earenoamážit Taiwanis (manhua), Lulli-Koreas (manhwa), ja Kiinnás, earenoamážit Hong Kongis (manhua). Franskas la nouvelle manga lea šaddan hápmin bande dessinee (girjjálaččat drawn strip). Dat lea sárgojuvvon vuogis, mii lea ožžon váikkuhusa mangas. USA:s olbmot gohčodit manga-lágán ráidogovaid Amerimangan, máilmmi mangan, dahje álgovuolggalaš eŋgelasgielalaš manga (OEL manga).

Sápmi báikenamat sáhttá lea earalágán, jos vuođđuduvvo ahte guovllus lea eará sámegielat. Dat dáhpáhuvvo rádjeguovlluin. Lea ovcci sámegiela: lullisámegiella, ubmisámegiella, biđonsámegiella, julevsámegiella, davvisámegiella, nuortalašgiella, anárašgiella, gielddasámegiella ja darjjesámegiella. Lea maid guokte jávkkan sámegiela: giemasámegiella ja áhkkilsámegiella. Dušše davvisámegiella čáhkada dán listái Giehtavuotna gildii.

Alapitkä, Heinäaho, Horsmanmäki, Karvasalmi, Kivistö, Kiukonmäki, Lahdenperä, Lappetelä, Leppälahti, Luhi, Martikkala, Mäkikylä, Mäntylahti, Nerkoo, Ollikkala, Pajujärvi, Pitkämäki, Puoliväli, Pällikäs, Taipale, Tölvä, Väisälänmäki

Gaskaáigge heasttaid atne islánddalačča divrasamos opmodahkan. Soahteheasttat ledje buhttemeahttumat soalddáhiidda ja danin daid muhtumin hávdádedje ovttas jápmán riidejeaddjiin ja beakkuhedje muitalusaid daid daguid birra. Islánddalaččat ordnejedje maiddái varradoarrumiid oriid gaskkas; dáid dahke guoimmuheami dihte ja válljen dihte buoremus elliid šaddadeapmái. Buoremus oriid govvidedje sihke girjjálašvuođas ja virggálaš báhpáriin Islándda dásseválddi perioda áigge 930–1262. Oredoarrumat ledje dehálaš oassi islánddalaš kultuvrras, ja stuimmit, sihke fysalaččat ja verbálat, ledje dábálaččat gehččiid gaskkas. Konfivttat heastadoarrumiin adde gilvvohalliide vejolašvuođa buoridit iežaset politihkalaš ja sosiála saji vašálaččaid ektui. Dain ledje viiddes sosiála ja politihkalaš čuovvumušat, mat muhtumin láidejedje politihkalaš lihtodemiid ođasmahttimii. Buot olmmošdoarrumat eai goit lean duođalaččat. Dáhpáhusat ledje báiki, gos ustibat ja juoba vačalaččat baste gilvvohallat almmá stuorra čuovvumušaid haga. Servvoštallan nuorra albmáid ja nissoniid gaskkas lei maid dábálaš heastadoarrumiin.

Title-elemeantta siste lea siiddu namma. Doppe leat maiddái meta tag-koda, style-koda ja script-koda jus dat leat mielde neahttasiiddus. Body siste galgá leat buot teaksta mii siiddus galgá leat.

Sámi eatnandieđalaš namma Álttás (knr 2012) guoská báikenamat Álttá gielddas, main lea sámegiel hápmi. De báikenamma sáhttá guoskat eatnandieđalaš guovlluide feara man muddui, de ahte namat sáhttet gieđahallat moadde gielddat.

Itkonen álggahii sámegielaid dutkin. Son nákkáhalai doavttirin jagis 1939. Itkonen čoaggii ja doaimmahii njealljeoasát anárašgiela sátnegirjji.
Bálkkašumit/Nammadeamit 1983 gudnedoavttirin St. Olaf College:s Minneapolis, USA 1996 nammaduvvui «Årets opinionsdanner» (dánjagaš opiniondahkki) Redaktørforeningen:a ja seamma jagi geigejedje Norges Bondelag:a bálkkašumi «Sunt Bondevett» 1996 nammaduvvui St. Olavs Orden:a kommandør:an násttiin 1997 oaččui Fritt Ord-bálkkašumi, (friddja-sátni). 2003 Gudnemiellahttun Studentersamfundet i Trondhjem, (studeanttaidservodagas Troandimis) 2005 gudnejahtton Willy Brandt-bálkkašumiin. 2006 gudnebálkkašumi «Bypatrioten» juogadii Oslo Byes Vel.

Sápmi báikenamat sáhttá lea earalágán, jos vuođđuduvvo ahte guovllus lea eará sámegielat. Dat dáhpáhuvvo rádjeguovlluin. Lea ovcci sámegiela: lullisámegiella, ubmisámegiella, biđonsámegiella, julevsámegiella, davvisámegiella, nuortalašgiella, anárašgiella, gielddasámegiella ja darjjesámegiella. Lea maid guokte jávkkan sámegiela: giemasámegiella ja áhkkilsámegiella. Dušše davvisámegiella čáhkada dán listái Loabát gildii.

Eurovision 2007 lávllagilvvohallan ordnejuvvuiii Helssegis Suomas. Eurovision lávllagilvohallan ordnejuvvuiii 52. geardde ja vuosttas geardde Suomas. Gilvohallama semifinála lei duorastaga miessemánu 10. beaivve ja finála lávvardaga miessemánu 12. 2007. Gilvvohallama vuittii Serbia ovddasteaddji Marija Šerifović lávlagiin Molitva. Suomas Eurovision tv-kanála lea YLE.

Bratislava lea Slovakia politihkálaš, kultuvralaš ja ekonomiijalaš guovddáš. Doppe leat Slovakia presideanta, parlameanta ja ráđđehus. Gávpot lea maid máŋggaid universitehtaid, museaid, teáhteriid, galleriijaid ja eará politihkálaš, kultuvralaš ja oahpahusintitušuvnnaid ruoktobáiki. Bratislavas leat maid máŋggaid stuorit slovakialaš fitnodagaid ja finansiála insitušuvnnaid váldokantuvrrat.

Tefekkur universitehta (Aserbaižanagiella: Elm və Təhsil Mərkəzi Təfəkkür Universiteti) lea Aserbaižan stuorámus ja boarráseamos universitehta. Universitehtas leat 1350 studeantta. Mushfig Atakishiyev lea universitehta rektor.

Abruzzo • Valle d'Aosta • Basilicata • Calabria • Campania • Emilia-Romagna • Friuli-Venezia Giulia • Latium • Liguria • Lombardia • Marche • Molise • Piemonte • Puglia • Sardinia • Sicilia • Toscana • Trentino-Alto Adige • Umbria • Veneto

Máŋga dáiddárat Amerihkás leat ožžon váikkuhusaid mangas ráidogovaid ja animašuvnnaid sárgosiidda. Nugo ovdal lea juo máinnašuvvon Vernon Grant oaččui váikkuhusaid ráidogovaide mangas, dalle son go orui Jáhpanis logijagi 1960 loahpas ja 1970 álggus. Nuppit sisttisdollet omd. Frank Miller logijagi 1980 beallemuttus Ronin, Adam Warren, ja Torn Smith 1988 The Dirty Pair, Ben Dunn 1987 Ninja High School, Stan Sakai 1984 Usagi Yojimbo, ja Manga Shi 2000 bláđis Crusade Comics.

Hämeenlinna guovlogielda lea okta Suoma guovlogielddain Lulli-Suoma leanas, Kanta-Häme eanangottis. Dasa gullá gávci gieldda ja dan LAU 1 (NUTS 4) -nummir lea 051.

Bulgária dahjege Bulgária dásseváldi lea riika Eurohpás. Dan oaivegávpot lea Sofia. Bulgária rádjeriikkat leat Románia, Greika, Durka, Serbia ja Makedonia dásseváldi.