Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
CAPIDAN Theodor, “Meglenoromânii” București : Academia română, 1925 ; 1928 (Studii si cercetari ; 7). 3 vol. [1 : Istoria și graiul lor ; 2 : Literatura populară la meglenoromâni ; 3 : Dicționar meglenoromân].

Dicționarul explicativ al limbii române (pi armâneascâ Dicțiunarlu xiyisitu a limbâľei româneascâ) easti nai ma marili ṣi nai ma maxoslu dicțiunaru anyrâpsitu pi româneaṣti, tipusitu trâ prota oarâ tu anlu 1975.

Mustafa Kemal Atatürk (f. 19 Maiu 1881, Sârunâ – m. 10 Brumaru 1938, Istanbul) easti unu omu politicu turcu ș-fu protlu prezidentu ali Turchii, până tu ancľideari a ocľiloru tu 1938. Easti cunuscutu ca anti-imperialistu și deapoaia, ca unu vizionaru și reformatoru al Turchiei.

Inimâ easti mădular di-tu cheptul a omlui cari fați sândzili (cu mpindzearea) s-urdinâ prit vini. . Easti mădularulu nai ma maxusu a aparatul'ui cardiovascularu.

Portlu easti soea di strańi ți li poartâ cariva, soea di strańi ți li poartâ oamińľi (bârbațľi și muľerli) dit unâ mileti cari suntu-ahoryea di soea di strańi purtati di-unâ altâ mileti.

Herlu (numiru atomicu 26 și simvollu Fe) easti unu metalu greu icâ unu elementu chimicu metalicu, di-unâ hromâ ca cinușa, multu lipsit la fâțearea di multi lucri singur (hâlâț, ca aratrul, bunâoarâ), i amisticat cu alti metali (ca s-facâ cilichea, bunâoarâ).

Comuna (polica: gmina, plural: gminy) easte parte printsipalã (pi nai ma njiclu nivel) di divizia teritorialã tu Polandia. Pãnã tu anlu 2004 avea 2,478 di comune. Zborlu gmina easte vinit di zborlu ghermãnescu Gemeinde, tsi spune "comunã" icã "comunitate".

Nai ma bunli rezultati ali echipâľei furâ ațeli tu Super Cupa și Cupa Chipriotâ, tu anlu 1990. Iși nai ma ghini tu Prota Divizie Chipriotâ pi treilu locu. Echipa participă prota oară tu unâ competiție europeanâ tu anlu 1990, tu Cupa Cuperloru UEFA, și tu 1995, 1997 și 2000 tu Cupeli UEFA Intertoto. Echipa easti parti di-tu clubu sportivu Nea Salamina Famagusta, cari s-amintă tu 1948; clublu ari ș-unâ echipâ di bârbaț di volei.

Ahorghea di aiesti 3 mãri amirãrii sum cari bãnarã, armãnji mutarã sh ndauã craturi a loru: Vlãhiili, Amirãria Vlaho-Vãryarã, Printsipat di la Pind.

Republica Sotsialisticã Federativã ali Iugoslavia (sãrgh. shi cro. Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija icã sãrgh. shi slavovur.Социјалистичка Федеративна Република Југославија; slov. Socialistična Federativna Republika Jugoslavija) ira stat federativ.
În antichitate, Eritreea făcea parte din regatul Aksum; după slăbirea acestuia, în sec. VII, litoralul Eritreei. este cucerit de arabi. În evul mediu, devine provincie a statului etiopian. Din sec. al XVI-lea este sub influenţa Imperiului Otoman. În 1868 Massazva este ocupată de egipteni. În sec. al XIX-lea Italia începe să se infiltreze, dar nu are autoritate decât asupra litoralului. În 1889 Italia proclamă coasta Eritreei drept colonia sa cu denumirea de Eritreea de la denumirea latină a Mării Roşii, Mare Erythraeum. După războiul dintre Italia şi Etiopia şi în urma păcii de la Addis-Abeba (1896), Etiopia este recunoscută ca stat independent, graniţa pe linia Mareb-Belasa-Mura marcând o entitate geografică şi politică separată. În 1936 Eritreea este unită cu Somalia italiană şi Etiopia în „Africa de Est italiană”, cu capitala la Asmara. (În 1936, Mussolini cucerise Abisinia.) În 1941 forţele engleze din Sudan eliberează Etiopia şi ocupă Eritreea. Până în 1952, aceasta rămâne sub administraţie britanică. În 1952, prin rezoluţia ONU, Eritreea devine regiune autonomă în Etiopia declarată; în 1962, provincie a statului etiopian. Se naşte o mişcare de gherilă pentru obţinerea autonomiei şi apoi pentru separarea de Etiopia. Rezistenţa armată continuă 30 de ani şi se încheie cu 1/2 de milion de refugiaţi şi 100.000 de morţi, la mijloc fiind interesele marilor puteri. Din 1977, Etiopia are un regim politic marxist, sprijinit de URSS şi Cuba împotriva mişcărilor naţionale secesioniste. În 1991 se instituie un guvern provizoriu pentru a organiza un referendum asupra independenţei, sub supravegherea ONU. Eritreea este declarată stat independent în mai 1993.

Varșava easte nai cama cunuscutã tu lume cãtse u-dide numa-sa ti Pactu di Varshava, Conventsia di Varshava shi Hundrata ti Irinje di Varshava.

Tatã-a nostru easte nai ma cunuscutã plãcãrie crishcinescã datã di tu Hristolu pi cãftare a Apostoljlor ta s-lji ãnvetsã cum lipseashce s-plãcãrsescã pi Dumnidzãlu. Tu Evanghelju putets s-u videts plãcãria tu Ayiu Mateo (Mt 6:9-13) shi tu Ayiu Lucas (Lc. 11:2-4)

Republica cecâ easte democratia cu reprezentația parlamentarâ cu multu partiur, cu un Prim-Ministru ca cap ali guvernmentu. Parlamentul (Parlament České republiky) are dao odadz, cu Oda a Deputațlor (Poslanecká sněmovna) (200 di membri) și Senatlu (Senát) (81 di membri).

Urdhia avea ãn orighinal tut 4 rase, Orts, Trollj, Tavrenj, Morts sh-Elhi sãndzereshci cãndu a apãrut World of Warcraft the Burning Crusade. Goblinlji sãntu nuaua rasã-a Urdiãljei dit World of Warcraft Cataclysm (Cataclysmu).

Protluzboru alu Boiagi easti ca unâ "Dimândari" modernâ, "avant la lettre" a "Dimândariljei 1333", unâ câftari câtâ lumea evropeanâ, câtâ fratslji di limbâ latinâ, tra s-agiutâ s-nu chearâ njica loru sorâ latinâ, armâna: "Limbili surãri tsi li dzâshu ma ninti ( italiana, franceza shi spaniola) eara, tu ahurhitâ tutu ashi i ninga cama multu fârâ agiutoru shi oarfâni, cumu s-veadi dupâ vecljili cãrtsâ a loru shi cu tuti aesti, trâ urnechi, limba italianâ easti adzâ limba gheneralâ a cânticlui tu tutâ Evropa, a s-hibâ câ tu locurili-atseali sâ zburashti shi s-anyrâpseashti ghermana, engleza, franceza!"...
Ascãpare tsi easte datã di gratsia-a Dumnidzãlui prin pistipseare. Pistimenjlji lipseashce s-u alasã bana-a lor pi tu Spiritlu Ayiu ta s-yinã dupu ayiseare, s-u tinjiseascã Dumnidzãlu shi s-u va umanitate.

S'dzice fatâ și la unâ muľeari nimârtatâ, cu tuti câ easti tu ilichii, muľeari ți nu s-ari mârtatâ vârâoarâ, muľeari ți easti ninga virghirâ câ nu s-ari bâgatâ tu aștirnutu cu-un bârbatu.

Arizlu easti unâ plantâ di-tu fumeaľea a gârnurilor criscutâ di omu tu locurli caldi ș-cu multâ apâ (valturi, mucirli, muceari, etc.), cu truplu subțâri și ndreptu, cu frândzâ strimti și lundzi, cu schicuri ńiț tu cari s-aflâ fructili (gârnuțâli albi, ți ș-u-aduc cu gârnuțâli di gârnu), mâcarea di-aradâ a multor oamiń ţi bâneadzâ tru locurli caldi.

Ca unu dealihea yramaticianu, Ucuta da reguli di foneticâ, morfoloyii, sintaxâ di limbâ armâneascâ. Ia cumu andrupashti Ucuta idheea trâ anvitsarea a limbâljei di dadâ: "Câ anyrãpseashti apostolu Pavlu la corinthiani: "S adarâ câ mi ancljinu tu limbâ xeanâ, geanlu nj si ncljinâ, ma mãduua nj easti fârâ carpo".

Mârtiripsirea a pistiljei tu islam dzâtsi că Dumnidză easti mash un sh-că Muhammad easti prufitlu a Lui: "La ilaha illa Allah wa Muhammad rasulu Allah" (Nu-ari Dumnidză nafoarâ di Dumnidză sh-Muhammad easti prufitlu al Dumnidză).

Cumpania easti unâ ceatâ di oamiń ți minduescu idyea soi și s-leagâ deadun tra s-facâ țiva; doi i ma mulțâ oamiń ți s-leagâ s-facâ daraveri deadun. Suntu ma multi soiuri di cumpanii, ca bunâoarâ:

Earna easti treiľi meș ți suntu nai ma arcuroșľi di-tu an, cu neauâ și ngľețuri, ți s-aflâ namisa di toamnâ și primuvearâ (dit 22-li di-Andreu pânâ tu 21-li di Marțu).

Unâ ursâ esti unu animal mari, care s-aflâ tu taifa ali Ursidae, subordinlu Caniformia, ordinlu Carnivora. Easti pravdâ di pâduri, cama marea ș-ma fuviroasa pravdâ di-tu pâdurli a Balcanlui, cu unu trupu grosu ș-analtu, cu coada șcurtâ ș-cu guna ca murnâ-lai-aroși (icâ albâ, tu locurli xeani ș-multu arâț, cu multâ neauâ).

Tindilina (Hypericum perforatum) easti numa datâ la unâ di dauâli turlii di erburi (jumeari) analti (nu știm tamam cari), cu lilici galbini ți ańurzescu mușat, cari s-bagâ tu strańi (ta s-nu li mâcâ mulița) icâ lilici galbini ți ańurzescu mușat, ș-cu cari, uscati, s-fați unâ ceai bunâ trâ stumahi. Ailantâ plantâ easti sulfina.

Ninti s-ahurhescu s-dizvârtescu lunga cali, ninga nibitisitâ, tru cari fârâ s-voi intraiu, prindi s-dzâcu câ di cumu ânj intrarâ tru minti dauli zboarâ di cari adushu aminti ma-ndzeanâ, « makedonu » sh « armeanu », dauli ligati di unu singuru omu, unâ pustâ di hirbeari nu mi alâsa arâhati.* Cumu potu s-sheadâ deadunu dauâ zboarâ cari suntu ahântu alargu, ma s- minduimu la orighini, la kiro, la locu ?

Nu shtimu tsi lucru fâtsea Makedonjlji tu atselu locu sh nitsi cumu sh-tritsea bana. Tsi shtimu easti câ Vasili sh-alantsâ Makedonji armasirâ aclo pânâ cându elu umplu ilikia di 25 di anji. Fârâ di altâ, cumu bâna deadunu ca di totna, nu-shi kirurâ ni limba ni adetsli, sh vrearea ti turnari-lj frimta tuts.
Gorțlu, icâ perlu, easti pomlu criscutu di oamiń tu livâdz, bâhceadz, uboari, cu frândzâ uvali (ca oulu), lilici mâri, albi-pembe și yimiși multu nostimi, cari ș-u-aduc cu mearili, tu mârimi și nustimadâ.

Pri-tu colaboratori ali revistâ s-aflâ: N. Batzaria, I. D. Arginteanu, V. Diamandi-Amniceanu, Yioryi Zuca, Zicu A. Araia, dr. Tașcu Trifon și Theodor Capidan, Yioryi Murnu, Constantin Belimace icâ Tașcu Iliescu.

Tu muzicâ, coarda icâ teľiulu easti sirma (hoarda) di la unâ hâlati muzicalâ (avyiulii, chitarâ, mandulinâ, buzuchi, etc.) cari, cându sta teasâ (ncurdatâ) și easti chipinatâ (fricatâ, aguditâ, etc.) scoati unâ boați dulți ș-mușatâ ca di cântic.

Fabrica icâ fambrica easti loclu iu s-fac lucri (pâr-mâtii) multi, tuti di-unâ soi, unâ dupâ-alantâ ș-agońa, di-aradâ cu unâ i ma multi machini.

Bloglu caftâ s-ľi-azvingâ tematili pi cari li cľeamâ neoarmânisti și publicâ părțâ di-tu texti di specialitati, cari aspun câ armâna easti unu dialectu și câ armâńiľi suntu, dealihea, idhyia soe cu româńiľi.

Constantin Belemace easte cunuscut shi ca trubadurlu armãnescu, ti scriare-a nai ma importantului cãntin armãnescu "Dimãndarea Pãrinteascã" tu Bucureshci tu anlu 1888. Familia al Belemace didea multsã martyri armãneshci, anamisa di cai easte shi preftulu Haralambie Balamaci di tu Arbinishie cai le-fundã protsle sculiur armãneshci shi arbinisheshci tu Arbinishia. Constantin Belemace easte faptu Molovishci, ningã Bitule pi 1 di Avgustu 1844 shi ãnveatsa sculia primarã tu hoara-a lui, a dupu atsea fudzi ãn Biligrad ta s-u continueadzã educatsia. Tu anlu 1837, nãs fudzi Bucureshci iu u-disfeatsi restaurantulu "Machedonia", loc iu va s-adunã inteleghentsia armãneascã tu Romãnia, anamisa di cai shi: Andreilu al Bagav, propagatorlu romãnescu Apostol Mãrgãrit, Tashcu Bongu Iliescu, sh.a. Anlu 1890 Belemace s-toarnã tu Machedonia, shi tu Bitule easte bãgat ti economistu tu Litseulu armãnescu dit Bitule. Muri Bitule pi 21 di Mai 1932 shi ira ãngrupat pi "Mirmintsãle armãneshci" di Bitule.

Bâcârea icâ arama (numiru atomicu 29 și simvollu Cu) easti unu metalu cu hroma galbinâ-aroși, di-tu cari s-fac multi lucri (cloputi, pâradz, teli, sirmati, etc.).

Tehnețiulu (numiru atomicu 43, Tc) easti unu elementu chimicu. Numa vini di-tu româneşti, di la zboru englezu technetium. Tehnețiulu easti protlu elementu chimicu ţi fu adrat pi cali artificialâ.

Dedunu cu Michael Metzeltin și Mihai-Răzvan Ungureanu (ed.): Rumänien. Raum und Bevölkerung – Geschichte und Geschichtsbilder – Kultur – Gesellschaft und Politik heute – Wirtschaft – Recht – Historische Regionen. Österreichische Osthefte Jg. 48, volum special, Viena ș.a. 2006.

Olmlu (Armoracia rusticana) easti unâ earbâ, cu-unâ arâdâținâ lungâ, cu-un trup ca unu chelindru, analtu (ți poati s-agiungâ pânâ la 2m), cu frândzâ mâri ș-lâludz ńiț, albi, cari easti criscutâ di om trâ truplu ți ari unu gustu acru ș-cari nțapâ.

Muzica easti unâ formâ di artâ tu cai sântu boațe și tâțeare cai sântu expresate pi tu chirolu. Elementile di boați cum sântu ufilizite tu muzica sântu anâlțimea (tu cai sântu melodia și harmonia), rithmo (tu cai sântu tempo și metru) și cualitâțile sonore di articulația, dinamica și textura.
3. Periodlu dupu Moscopole. Easte periodlu cai yine dupu arãspãndire-a Armãnjlor tu multile staturi-a Balcanlui. Ti aistu period lipseashce s-u prezentãm shi situatsia a limbãljei armãnescã, chischinetsãljei tsi ira disrupatã di parte-a limbãljei rumãnescã.

Sung Jae-ki, (Korea:성재기 成在基;faptu 11 Yizmãciunj, 1967 – muri 26 July, 2013) ira un Human right activists, civil right activists, liberalism philosopher ali Korea. Cumândarlu ali Association of Korean male(남성연대 男性連帶).

The Declaration of the Rights of Man and of the Citizen (1789; France) was one of the fundamental documents of the French Revolution, defining a set of individual rights and collective rights of the people.

Chimia (ma ari tu anyrâpsirea di chimii) easti unâ științâ ți easti ligatâ cu aflarea și caracterizarea-a substanţiľoru. Cama maxoasi ramurili di-tu chimii suntu chimia organicâ și chimia anorganicâ.

Sapareva Banya, Saedinenie, Samokov, Sandanski, Sarnitsa, Senovo, Septemvri, Sevlievo, Shabla, Shipka, Shivachevo, Shumen, Simitli, Silistra, Sliven, Slivnitsa, Slivo Pole, Simeonovgrad, Slavyanovo, Smyadovo, Smolyan, Sofia, Sopot (Vurgaria), Sozopol, Sredets, Stamboliyski, Stara Zagora, Strazhitsa, Straldzha, Strelcha, Suhindol, Sungurlare, Suvorovo, Svishtov, Svilingrad, Sveti Vlas, Svoge.

Trandafilu easti unț numâ datâ la ma multi turlii di lâludz-arburiț, cu truplu ți poati s-creascâ ndreptu câtrâ nsus, si s-tragâ azvarna icâ si sâ ngârlimâ di alti planti, cu schini pri trupu, alumâchi i frândzâ (adrati di ma multi frândzâ ma ńiț), criscuț di om tu grâdinâ trâ mușatili lilici cu multili hromati ți li scoati (aroși, albi, galbini, etc.), ți ańurzescu multu mușat (dit cari s-adarâ unu moscu multu câftat), ș-cu fructi aroși-purtucaliși, cârnoasi tu cari s-aflâ multi simințâ piroasi.

Adyivâsits tsi msheatâ limbâ armâneascâ: "Adyiuvâsitorlui: "Ashteaptu lunjina aiestã ptsãnã, ti ufilisearea fumeilor a noasti, cã pistipsescu cã di multu tsã irra doru su vedz aiestã arhizmã (ahurhitã) tu fara noastã; tsi cu efculie s akicãseascã fumeili a noasti atsea tsi multu amãnatu sh tsi cu multã zori sh zahmeti u akicãsescu pi altã limbã...".

Filada (tu Gârție tetradiu icâ tifteri) easti faptâ di ma multi acoali, ligati la un loc tra s-aspunâ ca unâ carti goalâ (fârâ scrituri) pri cari omlu poati sâ ngrâpsescâ cu mâna.

Albu easti ți easti curatu (cu truplu și cu suflitlu) fârâ nițiunâ murdârii icâ lâeațâ tu inimâ; cari nu-ari stepsu; (ii) ți easti hârios, caluziric;

Furca easti unâ hâlati cu cari s-adunâ (si mparti) earba ți s-da la prâvdzâ (adratâ di-unâ prâjinâ lungâ di lemnu i di metalu cari ari la unu capitu trei-patru dințâ, mâri și nduplicaț niheamâ, cu cari s-acațâ earba); mânata di earbâ ți poati omlu s-u ľea cu-unâ singurâ minari di furcâ; iți altâ hâlati i lucru ți ș-u-aduți cu furca (câ ari dauâ i trei alumâchi di cari s-acațâ lucri) ca, bunâoarâ, citaľlu, unu lemnu (alumachi) ți s-disparti tu dauâ brațâ la unu capit (ca grama Y).

Aestâ easti unâ frândzâ cu scriitoriľi cari aveau scriatâ pi Armâneaști. Aoa suntu și scriitori cari nu au soe armâneascâ, ma cari scriarâ tu armâneascâ.
Tsi lomu noi tu isapi tu studiulu a nostru furâ dauâ cǎrtsâ “Bana alu Vasili/Vie de Basile” sh “De Administrando imperio”, iu pistipsimu noi câ s-aflâ informatsiili di naima mari simasii ti tema tsi nâ dishtiptǎ sinferlu.

Tu anlu 1897, ńeardzi București, ca s-u facâ Facultatea di Literi. Nu u bitiseaști di-tu unâ itie materialâ, ma s-bagâ tu Șculia Superioarâ di Agriculturâ di-tu Herăstrău (1898–1899), cu bursieru.

Elińii (icâ grețľi, Έλληνες) di-tu unâ mileti ți bâneadzâ ș-deadun cu-armâńľi tu Machidunii, ma bâneadzâ ma multu tu locurli di câtrâ notu, tu Gârția.

Mathematicã easte truplu di shciintsã tsi are tu tsentru-a ljei contseptile ti quantitate, structurã, spatsiu shi alãxire shi distsiplina academicã tsi le-cerceteadzã.

Darea easti bâgatâ la 2,5% ditu avearea a musulmanlui. Tu Coran, s-dzâtsi că darea easti mash ti atsei fârâ pâradz, ti atsei tsi i-agiută, ti oarfânj, ti atsei tsi inima u-au ti pisti, ti silighirea a sclaviloru, ti atsei tsi-au hărgi mări, ti calea al Dumnidză sh-ti cârvânarlu aflatu pi cali. Atsei tsi dau nu lipseashti s-ashteaptă tsiva nâpoi sh-nitsi alâvdări di la alantsâ.

1983, "Sommersemester", la Universitetlu ditu Frankfurt am Main, Ghirmãnia. Pãrãstãsii: cursu practicu di limba romãnã, varietetlu limbãelj romãni- maxus aromãna; tipoloyilj romanicã.

Lumina (1 Yinaru 1903 — Cirișaru–Avgustu 1908) fu unâ revistâ armâneascâ scoasâ tu Bituli (Monastir), tipusitâ la București di Casa Corpului Didactic și Bisericesc Român din Imperiul Otoman. Directorlu a ľei eara Dumitru Cosmulei.

Informatsiili cari li anyrâpseashti Albert Vogt yinu ti aiestâ parti di la nipotlu alu Vasili, Constantin VII Porphyrogenetlu (905-959) cari anyrâpsi ti bana a pap-su-lj sh ti cumu eara andreaptâ amirâriljia byzantinâ tu atselu kiro. S-dzâtsi di Constantin VII Porphyrogenetlu câ fu unu amirǎ intelectualu, istorianu, artistu sh anyrâpsitoru/literatoru.

Nicola Martinoschi ira un pictorlu, cunuscut Crușuva ca Lachia al Martin, faptu iasti anlu 1903, 18 di avgust Crușuva tu chirolu di revoluția di Ayiul Ilia, di tafâ Costa al Martin și dadâ Nușca al Gheru, Costa al Martin ira om nvițat și mulțâ ań presidentu di comuna armâneascâ di Crușuva.

Clima easti studiulu ali fenomeneloru meteoroloyiți di-tu atmosfearâ pe unâ redziuni di pri loclu, pi unu chiro multu lungu. Ca bunâoarâ, di-tu categoria a fenomeneloru climatiți suntu ploaea, neaua icâ seațita.

Republica cecã deadun cu Estonia, staturle norditse, Gallia, Olanda shi Zelanda Nao are unã di nai ma putsãn relighioze populatsiur tu lume. Tu istorie, Cehľi ira caracterizats ca un popul "tolerant shi indeferent cãtrã relighia". Dupu anumirare di anlu 2001, 59% di statlu sãntu aynostits, atheishci shi nipistipsits, 26,8% sãntu Romacatholits shi 2,5% sãntu Protestantsã. Dupu anumirare, systemlu di piste tsi creaãce anamisa di anumirirle di anľľi 1991 shi 2001 easte atsel di fãrã relighie, tsi crishce pi 19,1 la sutã. Crishcinizmo spunea unã crishcire negativã nai ma multu la Bisearica Romacatholicã tsi chirea 1 miliunj di membrurã a ľei tu 10 anji. Populatsia nai ma mare easte fãrã relighie tsi crishce cu aproape di 2 milionji di ominj.
Limba silezeascã (pi Silezeashce: ślůnsko godka, ślůnski, pů našymu) easte limba zburatã tu raionlu di Silesia di Sus (tu Polandia), sh-tu Cehia shi Ghermãnia. 509 000 oaminj zburãscu silezeashce tu Polandia. Limbã easte multu apropea cu limba poloneascã.

Migdallu (numa științificâ Prunus dulcis) easti unu pomu șcurtu di-tu locurli caldi (ca-ațeali dit Grâții i Turchii) cu frândzi uvali (ca oulu tu videari), lundzi și strimti, cu lilici albi-trandafilii și poami cu oasili ți s-mâcâ ca nuțli. Poama-a migdalui, icâ oasa di-tu poama-a migdalui ți s-mâcâ (ș-ari un gustu ca di nucâ) ari numa di amigdalâ, baemi icâ bademi.

2: Are statur suverenj cai au teritorii dependente cai nu facã parte di tu teritoria-a statlui di tu zbor. Putets s-videts shi lista-a teritoriilor dependentse.

Pistipsescu câ Constantin VII Porphyrogenetlu ufilisi zborlu acshi cumu lu-avdzâ di la pâpânjii a lui, dupu tsi bânǎ alargu di Makedonii sh yrâmâticlu cari lu anyrâpsi lu-adusi tu limba greacâ, aschi cumu duki elu. Iasti poati, unu semnu alâsatu di Dumnidzǎ ti dizligarea mistiryiului ligatu di populu makedonu pi cari nu vru pânâ tora s-lu alasâ s-kearâ.

5: Republica ali Machedonia idhyia ashi u-are numa "Republica Machedonia" ala easte instratã tu Organizatsia-a Natsiilor Unite sum numã REIM.

Gaida easti unâ hâlati muzicalâ faptâ di-unâ foali di cheali ș-di ma multi sulini ți esu di-tu ea și scotu boțu, cându treați vimtu ți easti suflatu di omu pri-tu gurâ și easi di-tu foali pri-tu eali.

Cumu s-agiumsi la aiestâ alathusi? Minduiescu câ zborlu “armân” cari eara ufilisitu di makedonji, nu eara multu cânâscutu nafoara di comunitatea loru, cumu nu fu cânâscutu nitsi tu eta 19 sh cumu nu iasti ninga ghini cânâscutu nitsi adzâ.

Unu acu easti unâ hâlati ńicâ și supțâri di cilechi, cu-unâ mitcâ tu-un capitu ș-unâ guvâ (ureacľi) tu-alantu, pri-tu cari s-treați hirlu ti cuseari lucri; alti hâlâț (ca aclu di chinu) ți ș-u-aducu cu-unu acu di cusearia.

Lucru di chirutu, Shi ashi s fatsi, Yislu alu Costa, Vaca alu Cole, Avea capu Cole, Videa tãpiili, Nu spunets la mnjeri, Fure fure nu tsã arshini, Vedz cu bunlu bre crishtine, Vedz cã scrie amirãlu, Vor s mãritã moashili, Cu foartica, Nu si acatsã armãnlu, Aroshi suntu di sãndzã, Chita la bãsearicã, Iasti unã cu catilu, Iara ntregu ca tini, Poarca preftului, Muritslj ghini.

Albert Einstein (14 Marţu 1879 – 18 Apriiru 1955) fu unu fizicianu di-tu Ghermânie, cari adră teoria generală a relativităţiľei. Easti cunuscutu trâ formula

Consillu Armãńiloru cãftã tu anlu 2009 statutlu di organismu consultativu (Participatory Status) la Consillu ali Evropã shi la alti organismi evropeani icã mundiali cari da giueapi tu dumenea dikiutiloru (rights) a omlui shi a minoritãtsloru natsionali.

GRICOURT Sébastien, “La participation de la communauté albanaise de Roumanie au mouvement national albanais (1878-1912)” Mémoire de Diplôme de Recherches et d’Etudes Appliquées de Sébastien Gricourt, dirigé par Madame Odile Daniel, Maître de conférences d’albanais à l’INALCO, Paris, 2003.

4: Are statur suverenj cai au entitate autonome cai sãntu parte di teritoria-a strãpãpãnjlor a lor. Cama multu ghiuvusits pi lista di entitete autonome.
Unâ muscâ (ordinlu Diptera) easti unâ di multili turlii di insecti ńiț, cu gura adratâ maxusu tra s-poatâ s-sugâ mâcarea, di cari, ațea ma cunuscuta, bâneadzâ și s-anvârteaști deavârliga di casa a omlui.

Gramatica alu Boiagi ari unu Protuzboru (Vorrede) tsi easti nai ma di simasii documentu trâ dishtiptarea noastâ ca populu cu identitati ahoryea, unu populu cu limba lui shi tsi ari-ndreptu sâ shi-u aveaglje shi s-u lucreadzâ: "Itsido limbâ easti unâ damcâ (amprentâ) a spiritlui uminescu. Cu câtu ma multi limbi ari nvitsatâ omlu, ahântu ma multi cãljiuri va si-nveatsâ s-dishcljidâ spiritlu-a lui. Tr-atsea ninga di la Ennius s-tsâni zborlu aestu vecljiu: Quot linguas calles, tot homines vales" icâ "Hotentots s-eara vlahilji shi tutu va lâ armânea-ndreptulu shi câshtiga sâ si cultivâ tu limba loru, calea atsea ma buna di tuti."

S-amintă București, di-tu pârințâ di arâdâțini Armâneșțâ și Grâțești. Di partea a tatâlui, s-tradzi di unâ fumeaľe di Armâni di Doliani, ninga câsâbălu Veria, tu Gârție.

Vocalu easte unã boatse di zburare-a omlui, tsi s-featse cu tritseare-a vimtulu fãrã chedits piste systemlu di botsle (adrat di pulmonjlji, trachea, larynxlu deadun cu cordile di boatse shi gura tutã) icã yrafema tsi u-spune idhyea botse.

Atsea tsi Amirâria Islamicâ lâ deadi armânjloru, elji, crishtinjlji ortodoxi, lâ fu loatâ di craturli natsiunali crishtini tsi s-ari amintatâ dupâ ascâpitarea Amirâriljei osmanâ. Atsea tsi Armânjlji caftâ tora di la institutsiunili evropeani, nu iasti altu tsiva, iasti mashi atsea tsi lâ deadi Amirâria Otomanâ: pricunushtearea câ elji suntu unâ mileti ahoryea cumu sh-câ iasti ghini câ lj-avemu, s-lâ si tâxeascâ câ va hibâ agiutats, tu niacumtinatili a loru cilâstiseri, sâ- sh veaglji limba sh-adetsli a loru tu yinitoru.

Zaharea easti unâ substanţâ organicâ multu dulți ți s-aflâ tu multi planti (pângearea, câlamea di zahâri, etc.), di-tu cari si scoati tra si s-mâcâ (tu loc di ńari), ca crustali ńiț și di-aradâ albi.

Unu sâcachi easti unu strańiu ți-acoapirâ partea di nsus a truplui di om, di-arada cu mâniț ș-gulir, icâ partea di nsus di la unâ custumi di strańi di bârbat (partea di nghios suntu pantalonili).
Scupolu a "Protopiriľei" alu Cavalioti eara s-asprândeascâ limba greacâ anamisa di Armâńi. Ma, cu-aestâ furńie, fu anyrâpsitâ, trâ prota oarâ, limba a noastâ! Aestu lucru nu lu-astrâxi Patriarhia din Poli, cari avină aestâ carti cu mari inati acâ scupolu-a ľei eara s-ľ-anveațâ pi-Armâńi gârțeaști! Avea duchitâ câ aestâ carti putea s-dișteaptâ tu armânami sinferlu trâ anyrâpsearea a limbâľei armâneșțâ. Shi trâ Patriarhia din Poli, singura limbâ tu cari lipsea sâ s-avdâ zborlu a Hristolui eara mași greaca! Tr-ațea cu greu ascâparâ ndoauâ cumăț di-aestâ carti. Easti intirisantu s-dzâțemu câ T.A.Cavalioti fu multu fotisitu (inspiratu) di cultura ghermanâ. Ligâturili di emburlâchi feațirâ sâ s-ducheascâ, dupâ 1700, influența ghermanâ tu Balcanu și ma multu la Armâńi. Dupu acâchisearea Avstriei și a Turchiľei cu "Tratatlu di irinii di la Pasarovitz (1718) crescu ligâturili anamisa di lumea Balcanlui și ațea ghermanicâ. Mulțâ armâńi ți fâțea emburlâchi și-duțea ficioriľi sâ-nveațâ. Ași s-feați unâ dealihea adeti/tradițiuni ca Armâńľi avuț sâ-și pitreacâ ficioriľi sâ studiadzâ tu Avstrie și Ghirmânie. Tu aesti universităț s-dișcľidea unâ cali noauâ trâ câftărili științifiți di filologhie și teoriili-alu Leibniz eara multu tińisiti.

Tuts anvitsatslji ghermanji cându azburârâ di Armânji, dzâsirâ "mazedoromanisch"(macedo-roman shi nu mazedorumänisch"/ macedo-românu, cumu s-apridusi tu România) icâ "Aromunen", (vedz G.Weigand) shi nu "Arumänen" (Aromâni).

Amirǎlu Vasili Protlu nu fu ici unu omu ca tuts alantsâ. Acâ fârâ sculii sh fârâ carti (nu shtea s-adyivâseascâ nitsi s-anyrâpseascâ) elu agiumsi amirǎ tu ilikia di 55 di anji.

Președintele României Ion Iliescu ľi da alu Grigore Leșe la 10-li di Andreu 2004 Ordinul național Pentru Merit în grad de Cavaler, „trâ contribuțiili aleapti tu activitatea artisticâ și culturalâ di-tu statu a nostru, trâ promovarea civilizațiľei și a isturiiľei românești”.

Pacfoni easti ațea ți ari omlu cându ameasticâ dauâ i ma multi metali icâ elemeanti chimici, di-aradâ cu tuchirea a loru deadunu, trâ a li fați s-hibâ ma buni, ma duri, s-dânâseascâ ma multu.

Prezidentulu a Republicâľei cecâ s-aleagâ cu unâ sesia deadun a Parlamentului ti mandat di ținți di ań, cu posibilitate di nica dao mandaț. Prezidentulu easte caplu formal a statlui cu puterle limitate spețifiți, di cai nai ma importante sântu s-le da nâpoi nomurle tu Parlamentulu, ta s-nomineadzâ giudicâtori di Giudicatâ constituționalâ dupu ți lipseașce Senatlu ta s-da izine și ta s-u dispearsâ Parlamentulu cându situația spețialâ și spețificâ. Idhyia ași u-bagâ pi loclu Prim-Ministrulu, câcum și alantile membrâ tu cabinetlu dupu propunirâ a Prim-Ministrului.

Sâmbâta easti anșasea dzuâ di siptâmânâ, namisa di Vińiri și Dumânicâ. Sâmbâta Mari easti Sâmbâta dit Stâmâna Mari, dzua di nâinti di Paști.

Charles Dickens easti faptu tu Portsmouth, Anglia, Britania Mare. Pârinti-a lui furâ John Dickens (1785-1851), şi Elizabeth Barow (1789–1863).

Aristotel iasti etniclu makedonu cu unã di naima anyilicioasa mãduua ditu Antikitati. S amintã tu Makedonia, Stagira, sh nãsu lu prãxi pi Alexandru Marli ti mshata cali cãtã Apirita Soarlii.
Coranlu (arabâ: القرآن al-Qur'ān, „γivâseari”, „greari”, di-tu verbulu qara’a „γivâsescu”, „greari cu boatsi tari”) easti cartea aγimtă la tuts musulmanji shi tsâni tuti dimândările alu Dumnidză (arabă: ألله Allāh), pi-tu anγilu Ğibrīl (Gavril) i prufitlu Muhammad, tu limba arabâ. Coranlu easti vidzut ca Zborlu al Dumnidză, tsi di totna eara γivâsit tu Umm al-Kitāb – Maica γramâiei – aflatâ tu tser pi al-Lawh al-Mahfūz - „Frândza Tsânutâ”. Ti musulmanji, Coranlu easti cartea aγimtâ di la Dumnidză, cari-i dzâtsi a pistimenlui cum s-bâneadză ndreptu.

Nari icâ nare easti partea ți-ansari câtâ nafoarâ di-tu fațâ (ți s-aflâ namisa di frâmti și gurâ), pri-tu cari omlu ańurzeaști și ľea anasâ; nas.

Pândza easti țâsâturâ supțâri, di-aradâ faptâ di hiri di bumbacu, sirmâ, ľinu, cânipâ etc. Unâ altâ noimâ easti ațea di cumatâ i lucru faptu di-tu aestâ turlii di țâsâturâ icâ pândzina faptâ di-un pangu.

Protile zboarã armãneshci tsi ira scriate tu istoria (cum u-cunushcem) sãntu di seculu shase (579-582 dupu Hristolu), a atselji sãntu zboarãle cunuscute "Torna, Torna Fratre!" Provã cã aiste zboarã ira tsiva altu di limba latinichescã icã byzantinã (gãrtsescã) easte cã suldatsle byzantinji nu u-achicãsirã fraza shi tu loc di s-u achicãsescã "ti cãde tornã" (tornã (n.)) nãsh u-achicãsirã ca Torna-ti (di latinichescã tornare).

N. Saramandu tińiseaști modernitatea a minduiariľei lingvisticâ alu Roja și lu numâseaști structuralistu "avant la lettre". Cu 100 di ańi nintea-alu Ferdinand de Saussure, pârintili-a structuralismului, C-tin Roja azbura di ligâtura anamisa di conținutu și expresiuni tu limbâ: "Limba i azburarea easti adunarea a zboarâloru cu cari fâțemu cunuscut alântoru minduierili-a noasti . Va s-dzâcâ, zboarâli suntu seamni a minduieriloru". Roja azburaști și di haractirlu socialu a limbiloru. Cartea lui ari unu haractiru practicu și teoreticu. C-tin Roja tipusi Pesta, la 1808 și anyrâpsearea "Untersuchungen über die Romanier oder sogenannten Wlachen, welche jenseiț der Donau wohnen". Cu Roja ahurheaști minarea anyrâpseariľei a limbâľei armâni cu yrami latini. Aestâ ahurhitâ va s-hibâ dusâ nâinti cu ma mari hâiri științificâ di Mihail G. Boiagi.

Cu aiestã limba s achicãsescu namisa di ei, di ieti. Iasti atsea tsi lã amintã "la dimension de l'homogenite donnee par l'alterite du langage, comme le dit Coseriu, en principe". "Alterite" s achicãseashti auatsi "le fait d'etre autre, caractere de ce qui est autre". Aiestã va dzãcã cã itsi armãnu, maca ari limba lui, ducheashti tu craturli balcanitsi cã alantsã suntu xenji (arbineshi, grets, varyari/slavi, turtsa). Aiestã calitati di limba lã da dikiul di tsitati, tas hibã ufilisitã iutsido tu fumealj, tu bãsearicã, tu literaturã shi ashi ma nclo. Istoricu, iasi unã variatsiuni a romãnaelj comuni (sh nu a romãnaelj, cã aiestã iasti limba functsionalã atsilor di la Nordu di Dunã). Aiestã limbã romãnã comunã iasti unã etapã istoricã di cai avemu ananghi anda vremu s asburama di clirunoamili ali latinãelj ditu apiritã, ditu nordu sh sudlu ali Duna.
Membrâľi a Sentalui s-aleagâ tu reghiońi cu un reprezentu dupu votare tu dao rundzâ ti un mandat di șase ańi, cu alidzerle ti unâ la treile cathi ań tu toamnâ. Protile alidzeri ira tu anlu 1996. Arańmanlu aestu easte dupu modela a Senatlui di SUA, ama ti cathe postu easte cu idhyia marime și systemlu ti votare easte tu dao rundzâ. Senatlu nu easte popular anamisa di publicâ și multu puțâńi yinâ ta s-votâ, totâna easte câtrâ 30% tu runda protâ, și câtrâ 20% tu runda deftherâ.

Limba easte sistem ti comunicația anamisa di prâvdzâle cama analțâ și omińiľi. Ea easti zboarâli (boțli, seamnili) cu cari omlu ș-aspuni ți mindueaști (ți aducheaști, ți va, ți caftâ, etc.) și easti aduchit di-alanțâ oamiń; grailu (cu tuti zboarâli a lui) zburât di tuț oamińiľi a unui popul; grai, zburâri.

Câsâbălu lu amintarâ Thrachiľi, ș-deapoaea fu a loru, a Amirâriľei Bizantini, a Amirâriľei Vâryâreșțâ ș-a Amirâriľei Othomani, nainti s-facâ parti a Statlui Vâryaru.

Familia Sina nu bânâ multi chiro pit a nostri pârtsâ, ma, ti numa a lor esti ligatâ unâ mari reputatsii shi aveari. Aista fumelja trapsi di Muscopoli câtrâ 1750 shi prota oarâ armasira un shcurtu chiro tu Saraevo tu Bosna a dupu atsea, pisti Slavonschi Brod tu Croatsia, agiumsirâ Viena. Gheorge Simeon Sina esti hilj al Simeon G. Sina shi a li Caterina Sina. Nâs easti faptu tu anlu 1782 a muri tu anlu 1850. Sina ira nsurat cu Caterina Dera di Mozda. Nu esti cunuscut câtâ aveari clirunumisi, Gheorge di tatâ- su, cari multu lji avea aguitatâ shi di nâsâ Gheorgi nvitsâ cum lipseashti s- lucreadzâ. Gheorgi ira shef tu unâ mari bancâ. Tu eta 19 numa al Gheorgi ira sinonim ti om multu avut, shi atsea va s-armânâ tu aisti locuri a nai cama multu anamisa di Armânjlji shi Gretslji.

Jean Maurice Eugène Clément Cocteau (5 Alunaru 1889 tu Maisons-Laffitte – 11 Sumedru 1963 tu Milly-la-Forêt) fu unu director di filmu, dramaturg, pictor şi scriitoru frânțescu.

Untulemnu icâ ladiu vegetalu, easti grâsimea ți si scoati dit gârnuțâ di masini, misuru, simințâ di bumbacu, di ocľiul a soarilui, dit susami, trâ mâcari.

Costin D. Nenițescu (f. 15 Alunaru 1902, București; d. 29 Alunaru 1970, Bușteni) fu unu chimistu di-tu România. Easti maxusu trâ ațea câ avu faptâ multi soiuri noi di chimie România și trâ multili anyrâpsiri a lui.

Bana Armãneascã easte unã revistã ti informatsiur shi cultura-a Armãnjlor di lume tutã, a curi redactor ãngheneral easte dr. Dumitru Piceava.

Gazeta easti luguria adratâ di-tu acoali (frândzâ) mâri di carti, bâgati deadun ș-vinduti di-aradâ cati dzuâ, tu cari s-aflâ tipusiti hâbârli și nalili ți s-fac tu lumi.

Tirana (Arbinishashce: Tiranë icã Tirana) easte cãsãbãlu capital shi nai ma mare ali Republica Arbinishia. Ira formatã anlu 1614 di Suleyman Pasha shi s-fãtsea cãsãbãlu capital ali Arbinishia anlu 1920. Tirana easte localizatã pi 41°19′48″N, 19°49′12″E (41.33°N, 19.82°E) tu districtu shi comuna cu idhyia numa. Mãrime di averajã easte 90 di metre piste nivelu-a amariljei. S-aflã pi Arãolu Ishm.
Vãsãljelu thimiljusitoru ali Makedonia fu Caranos. Tu anlu 800 ninti di Hristo, Vãsãlia Makedonã mutã Hlambura ei. Tu anlu 168 ninti di Hristo Makedonia cãdzu sum aumbra Amirãriei Romani ditu Ascãpitatã (iu thimeilu lu adrã soia alu Enea tsi irra di isnafi makedonã/tracã, tsi agiumsi tu Latium dupu ardirea Troiei).

Statlu easti loclu iu bâneadzâ unâ i ma multi mileț, cu sinuri ți pot s-hibâ tricuti maș cu-unâ pasaporti, pristi cari urseaști, di-aradâ ma nu totna, un vâsiľe, un amirâ icâ un prezidentu. Ntri stati easti granița.

Videmu câ ditu tuti populi cari bânarâ tu Balkanu, mash makedonjilji suntu di prota picurari migratori shi di mari simasii easti câ Alexandru nu adutsi dipu aminti di grets – cari nu bâna tu muntsâ sh nu avurâ canâoarâ zânatea di picurari.

Mârdzinle di Arațile, Westu și Notlu sântu determinate cum lipseașce, și sade mardzina di Datlu nica easte subiectu di discusiuri. Azâ nâsâ s-mindueașce câ easte di Muntile Ural, dupu ațea pi Datlu easte Arâolu Ural și Laclu Caspic și depoia yinâ pi budzâle-a Amariľei Lae. Dupu ațea tutâ Cavcazia easte tu Azia, alla dupu trendurle politițe mulțâ di staturle di Cavcazia sântu tu Europa, alla aoațe noi va le-prezentâm sade ațeľi staturi cai sântu delihia tu Europa.

Hicatlu easti unu mâdularu di-tu truplu a omlui (și a prâvdzâloru) cari s-aflâ sum inimâ și plimunu, ș-cari da hearea ți s-duți tu stumahi s-agiutâ la hunipsirea a mâcariľei.

Plimunlu (icâ plâmâna) easti unu di dauâli mâdulari a omlui icâ a animaliloru di-tu cheptu, di-unâ parti ș-di-alantâ, tu cari tradzi prota vimtul tra s-lu scoatâ deapoea (cându ľea anasâ).

Armãnji tsãnurã apreasã vrearea ti isnafi cu tuti cãtrãnjili tsi li trapsirã tu laia isturili tsi u avurã. Di anda Machedonia chiru polimlu cu Amirãria Romanã, armãnji bãnarã tu 3 amirãrii xeani : Amirãria Romanã ditu Ascãpitatã, Amirãria Romanã ditu Apiritã, Amirãria Otomanã.

Numa “Aromunen” fu prota oarâ ufilisitâ di unu anvitsatu ghermanu, romanistlu Gustav Weigand, cari, tu bitisita di etâ 19 s-ari dusâ tu locurli iu bâna Armânjlji sh-deapoa alânci doauâ volumi ti tâxidipsirli sh sitâxirli a lui. Numa tsi u-ari aleaptâ elu, adutsi, ditu puntulu di videari foneticu, nai mai ghini cu zborlu “armânji”, ashi cumu Armânjlji ditu Machidunii âshi dzâcu, sh-ma multu arucâ tonlu cu aestâ câ elji suntu zburâtori di unâ limbâ latinâ. Ma, Armânjlji, bânândalui di multu chiro tu multi locuri sh-cu multi turlii di vitsinji, au sh-alti numi: Rmeanji tu Arbinishii, Vlahi tu Gârtsii, Vlasi tu Machidunii, ama sh Čobanë, Macedoneni, Cutsovlahi icâ Tsintsari. Ashi cumu sh numili a loru suntu di multi turlii, tutu ashi suntu sh dialectili tsi li zburãscu. Pânâ tora, cu tuti câ cilâstâsirâ multu ti aestu lucru, nu aleapsirâ ninga unâ limbâ nyrâpsitâ comunâ/unitarâ ti tuts Armânjlji.

Polimlu easti alumta ți s-fați cându doauâ i ma multi stati (populi, oamińi, partii di oamińi, etc.) sâ ncaci și s-bat, di-aradâ mulțâ ań ș-cu mulțâ morțâ.

Dzuua a limbâľei Româneascâ easti sârbâturitâ tu Românie 31-li di Avgustu, tu idhyea dzuuâ cu Limba a noastrâ, unâ dzuuâ isâ di-tu Republica Moldova, ahurhindalui cu anlu 1990.
Tepelena easti unu câsâbă tu districtulu (rrethi) Districtulu Tepelena, Arbinișie. Câsâbălu easti parti di-tu prefectura Gjirokastra (qarku).

Premia "Teohar Mihadash" durusitã di "Fundatsia Cultural Shtiintsificã Andrei Shaguna", "ti tutã activitatea dipusã ti aromanisticã- lingvisticã shi literaturã- shi ti alumtarea sh frimitarea a ei fãrã acumtinu tas nu chearã, ma s-creascã sh si tinjiseascã, limba ei di mumã, Constantsa, 28.08.1998.

Sãmtsãljea-a lui Pãpãlu Benedictu al XVIlu (lat.:Benedictus PP.XVI, faptu: Joseph Alois Ratzinger pi 16le di Aprir, 1927 tu Marktl am Inn, Bayern, Ghermãnia) easte 265-lu shi di tora Papa di Bisearica Romacatholicã, shi Suveren al Vaticanlu. Nãs ira inaugurat ti Papa cu Misa ti inauguratsie pi 19le di Aprir, 2005, shi u-lua Bazilica al Ay. Ioanni Lateranlu, pi 7le di Mai, 2005. Pãpãlu Benedictu al XVIlu are tsitidentsã shi di Ghermãnia shi di Vaticanlu. Nãs u-clironomisi Pãpãlu Ioanni Pavlu al II-lu, cai muri pi 2lu di Aprir, 2005.

EHREN URKUNDE/"Diploma di tinjilj shi Premia ti lingvisticã ti niacumtinatlu activitetu didacticu i shciintsificu cai adusi una mari contributsiuni ti cãnushtearea, tsãnearea sh crishtearea a limbãljei sh a culturãljei armãni" durusitã di Unia ti Cultura Armãna di Freiburg la 19.09.1987.

Tu biblioteca Academiľei gârțeșțâ di la Sf.Sava (București) s-aflarâ 3 manuscripti gârțeșțâ di-alu Cavalioti: "Tratatu di loghicâ"; "Tratatu di Fisicâ" și "Tratatu di Metafizicâ".

Spiru Lambru icâ Spiridon Lambros easti faptu tu anlu 1851, tu Kerkyra, a muri tu anlu 1919, Athina. Familia a lui aveca veclji arâdâtsinâ anamisa di Armanjlji dit Epir. Spiru Lambru li featsi studili Athena.

Daniel Schneidermann are cama mare interes ti analizã-a Internetlui ca fãntãna di informatsii, cã protã ti developare-a blogurlor shi-a entsiclopediiljei Wikipedia. Anlu 2005, cu David Abiker shi Judith Bernard, nãs u-adrã Big Bang Blog ; bloglu aistu nai ma multu le-fatse ideile cai nu s-aflã tu hronitsle icã emisiile a lui di televizia,shi tora s-aflã tu crititsle apruchiate.

Acaretea easti adârâmintlu ți ți s-analțâ (si scoalâ) pri locu, iu s-poatâ si s-adunâ lumi (prâvdzâ, lucri, etc.) tra si sta nuntru (s-bâneadzâ, si s-apânghiseascâ, etc.). Ca bunâoarâ, suntu acareți: casa, bisearica, spitaľiu, ahurea, etc.

Constantin Papanace (faptu 5 di Yizmãciunj, 1904 tu Veryia, Machedonia Gãrtseascã - muri 7 di Aprir 1985 tu Salo, Italia) ira un di nai ma cunuscutslji politicianj cai s-alumtã sade ti cauza armãneascã. Constantin Papanace ira un cunuscut ultra-natsionalist romãn, consiljer lui C.Z. Codreanu, comandant al Tineretlui Leghionar Machedonean, secretar di statu ãn guvernlu natsional-leghionar (1940-1941), conductor al leghionarlor exilats tu Ghermania. A militat pentru unã enclavã avtonomã romãneascã tu teritoarjle dit Balcanj locuiti di armãni. A colaborat cu Nicolae Caranica, armãn shi ultra-natsionalist romãn.

Piperlu easti unâ soi di plantâ ți s-angârlimâ pri alti planti (ca unâ climâtâryeaua) ș-cari fați yimiși ńiț (ca unâ soi di gârnuțâ) ți au unâ ańurizmâ aparti ș-un gustu ți ardi.
Tu chimie, unâ bazâ (yini di-tu elinicâ βάση, - bazâ, ahurhiri) easti unâ substanţâ chimicâ cari tu soluţiili di apâ adarâ ioni di hidroxil -OH.

Elada s adrâ dupu ți ascâpâ ditu Amirâria Otomanâ. Armâńi Makedońi ("vlahi") furâ unu mari andrupâmintu tu tuti polimli ți s feațirâ ti eliftiria ali Gârția, polimi di ninti ș di dupu Declarația di independențâ ali Gârția (25 Marțu 1821) .

Prumuveara easti treiľi meș ți s-aflâ namisa di earnâ și vearâ (di-tu 23-li di Marțu tu 22-li (i 21-li) di Cirișaru) cându chirolu nchiseaști si ncâldzascâ, da ploi multi și virdeața ș-pońľi nvirdzâscu; âľi dzâți şi: primuvearâ, primâvearâ.

Arhimede di Siracuza (grâțeascâ: Αρχιμήδης; 287 n.Hr. –212 d.Hr.) fu unu omu de ştiinţâ di-tu Gârția. Elu fu şi inventatoru, astronomu și mathematicianu. S-amintă tu câsâbălu Siracuza, pi nisia a Siciľei.

Țerbulu easti unâ agru-pravdâ di-tu pâduri, analtâ și zveltâ, ma mari di-un agru-țapu (caprâ), cu coarni mâri ș-mușati, ți ș-hrâneaști ńițľi cu lapti, ș-cari ș-arumigâ mâcarea.

Capra (Capra aegagrus hircus) easti unâ pravdâ (feamina a țaplui) ți ș-u-aduți cu oaea, cu coarni, cari u-arâseaști ma multu frândza dicâtu earba, ș-cari easti crsicutâ trâ laptili, carnea și perlu lungu ți-lu da.

Tru unâ cuvendǎ di ma ninti, dzâtseamu câ zborlu « makedonu », (tsi zugrâpsea ditu kirolu alu Alexandru unu populu di picurari, tsi bâna maxusu tru munti sh tritsea unâ banǎ alâcsitoari di locu/migratoari), lu aflămu pânâ tu eta 11, ligatu di dinastia / fumealjia Makedonjiloru (867 – 1056).

Ia cum u amintârâ paranuma Averoff: cama marli frati al Gheorge Averoff cari bânâ shi lucra ca pârmâteftu tu Rusii u alâxi paranuma gârtseasca Avgherof tu Averoff, shi di atumtsea tutâ familia u poartâ aistâ paranumâ. Gheorge Averoff easti faptu tu Aminciu tu 15 di avgustu anlu 1818 shi muri tu 15 di alunar anlu 1899 tu Ramish - Alexandria. Averoff easti cunuscut shi tinjisit ca un di nai cama marlji bunâfâcâtori/ donatori tu Gârtsii.Gheorge sâ stabilizâ, nica ca tinir, tu Cairo iu lucra diadun cu zinir-su Toshitsa. Di cu prota nâs fâtsea export producti tu Angli cari li adutsea dit Sudan. Cama amânat, di cara lucurlu lji trapsi cama bun, agiumsi s-hibâ importer dit Anglii tu Egiptu shi lucra multu chiro singur a ninti su lârdzeascâ firma ti comertsii s- obligâ s-lja cu nâs shi companjon. Tu anlu 1865 sâ stabilizâ tu Alexandria iu ira un di conducatorlji tu comunitatea gârtseascâ dit Egiptu.

Amurâ easti unâ soi di arugu dit genlu Rubus, cu truplu golu și schinosu, cu frândzâ (fapti di frândzâ ma ńiț), cu lilici albi, cu fructi ńiț, lăi, anyilicioasi, mplini di simințâ și multu ańurizmati. Di-tu aestâ easi yimișa faptâ di-aestu arug, cari ari idhyea numâ.

Diploma di membru di tinjilj sh Medalia (fluria)"Mitropolitul Andrei, Baron de Shaguna", la 120 anji di la alinarea la tseru a Marlii Romãnu, durusitã di Fundatia "Andrei Shaguna", Constanta.
Tu anlu 1906 familia Martin s-purtâ Scopia iu ńiclu Nicola bitisi sculia elementarâ româneascâ. Nica di atumțea spuse vreare câtrâ pictura. Sculia di mese u nchisi tu vârgâreasca a u bitisi di sârbeasca ghimnazie, cata condițiile politicali pi Balcan. Tu idyiul chiro intereslu câtrâ pictura lu duse tu atelielu a cunuscutlui zagraf di Machedonie Dimitrie Papradișchi iu u nvițâ tehnica elementarâ di picturâ cu fresche di Vizantie.

Aoatse putum s-didem sade unã shcurtã prezentatsia a scriiturlor cai s-aflarã pi armãneashce (di ninte sh-di dupu Moscopole), ala exemplurle nai cama (cum s-veade) yin di periodlu dupu Moscopole, ala cai sãntu un bun exemplu ti-atsea cum sã-scria pi armãneashce tu periodlu tsi aoatse u-prilucrãm. Itiile sãntu limbide, sursile icã sãntu distruse icã sãntu ahãndose ashi cã tora ti tora nu sã-shcie tsiva cama.

Cafi musulman tsi ari pâradz sh-sânâtati, lipseashti s-ducâ Mecca unâ oarâ tu banâ, Ka'ba, loclu ti cari adetsli islamitsi aspunu că fu adratu di Adam sh-deapoaia adrat diznău di Abraham deadun cu hilji-su, Ismail.

Alexandru Machedon (tu greacă: Ἀλέξανδρος ὁ Μακεδών; 356 n. Hr. – 323 d.Hr.) au Alexandru III de Machedonia, fu maxuslu Amiră ali Amirâriľie Machedonia.

Titlu di "Profesor Universitar Onorific" ti largu i di anami activitetu didacticu i stiintsificu dizvãrtitu la catedra, durusitu di Senatul Universitãtii din Bucuresti, 1 Xumedru 1999.

Tuone Udaina (mortu 10-li di Alunarŭ 1898; Antonio Udina tu limba italianâ) fu ațelŭ di-tŭ soni di-tŭ ațeľi cari u ștea limba dalmatâ (dialectulŭ di pi Nisia Veglia, adzâ Krk, tu Croația). Dupu nâsŭ, Matteo Bartoli adră cartea monografie «Das Dalmatische», singurulŭ studiu trâ aestâ limbâ.

Sândzili (latineaști sanguis, elinicheaști: Αίμα, aima) easti unâ muľiturâ multa maxoasâ trâ bânari, unu țisutu, cari duți oxigenlu la mâdularili truplui (cu inima, cu-mpindzearea) prin vasili di sândzi (vini i arteri).

Nâs ira hiľlu di unâ familia di analtâ burjoazia di Salzburg vinitâ di Gârția. Para-para-paplu-a lui, sum numâ Ioryi Ioani Caraiani (ell: Γεώργιος Ιωάννης Καραγιάννης), ira faptu Cozani, Gârția ți tu ațel chiro ira tu Imperia Ottomanâ tu Machedonia Gârțeascâ, fudzi tu Viena anlu 1767 și deppia tu Chemnitz, Saxonia. Nâs și frati-su partițiparâ tu formația-a industriiľei ti textil tu Saxonia, și a doilor âl-ira datâ titulâ di nobilitate di Vâsiľelu Frederic Augustus al Treilu pi 1 di Cirișar, anlu 1792, di iu yine și prefixlu "von" tu familia-a lor.

Arana icâ rana easti unâ aguditurâ (tâľiturâ, nțâpâturâ, guvâ, etc.) faptâ tu truplu a unui omu (pravdâ, etc.) cu unu lucru (cheatrâ, câțutu, penurâ, tufechiu, etc.).

Sirma easti unu hiru di metalu (di cilechi, bâcâri, asimi, malamâ, etc.), icâ unu hiru di metalu prit cari treați zborlu pitricutu cu tilefunlu di la unu locu la altu.

No? Idghea luyurilj di daima: tuts nãdisescu s-hibã evropeanji sh nitsi nu shtiu cã yinitorlu ali Evropa vas hibã astãsitu di turlia di andridzeari a prublemãelj armãneascã!

Gjirokastra easti unu câsâbă tu districtulu (rrethi) Districtulu Gjirokastra, Arbinișie. Câsâbălu easti parti di-tu prefectura Gjirokastra (qarku).
Unâ plantâ easti ațea ți creaști di-tu loc (ca, bunâoarâ, earba, pomlu, lilici albâ, ayita, etc.) ș-cari ari di-aradâ (ma nu totna) unâ-arâdâținâ, unu trupu, lumachi, frândzâ, lilici, etc.; curpit.

Bradlu easti unâ arburi cu arucinâ di pâduri (ți ș-u-aduți multu cu muliftulu), ți creaști multu-analtu (pânâ la 40 m), cu truplu ndreptu, cu lemnul moali, cu frândzâli ńiț și supțâri ca ațili sumigoasi, verdzâ tut anlu, ți nu cad earna, și simințâ ți crescu nuntru tu cuculici (tu aroabuli).

Consillu Armãńiloru easti atselu organismu armãnescu cari va s-hibã boatsea a sutsatilor cari suntu membri tu elu, la organismi reghionali, natsionali (di cratu) shi internatsionali.

Alghina easti unâ soi di bubulicâ insectâ cai azboairâ di lilici-lilici tra s-adunã pulvirea galbinâ dit cai s'faţi ţeara şi ńarea (ş-cai ari ş-un ac nârmâcos cu cai s-apârâ di duşmań);

Kazahstan, kazachescã: Qazaqstan / Қазақстан - Qazaqstan Respūblīkasy / Қазақстан Республикасы, sau rusă: Kazachstan / Казахстан - Respublika Kazachstan / Республика Казахстан, easte un stat di Asia.

Asimea (numiru atomicu 47, Ag) easti unu elementeu chimicu, metalu di-ațeali scumpili (cu-unâ hromâ albâ luțitoari ș-mușatâ) di-tu cari s-fac giuvairi (cu cari si stulusescu muľerli), lucri di casâ (tâvi, linguri, furculiți, etc.), etc.;

Muzica tu Republica cecã are zãrtsinj shi tu opera di analtã culturã shi symfonia shi tu muzica traditsionalã di Cehia (Bohemia) shi Morava. Diverzitate culturalã shi araspãndire sãntu aspectsã multu importante tu muzica cecã. Compozitorľi ira sum mare influentsã di muzica traditsionalã; jazzlu shi muzicã bluegrass s-adrarã multu populare; pop muzicã partsial s-fãtsea di hiturľi tu limba anglicheascâ cãntats pi limba cecã (nai ma multu tu anjľi 1960-1989). Anamisa di compozitorľi na mãri sãntu: Jan Dismas Zelenka, Josef Mysliveček, Leoš Janáček, Antonín Dvořák, Bohuslav Martinů, and Bedřich Smetana.

V.Papacostea dzâțea:"Moscopole adiľia unu analtu clasițismu". Cavalioti easti unu nâinti-imnâtoru a lingvisticâľei comparati. Ma amânatu, anvițațľi J.Thunmann, G.Meyer, Fr.Miklosich, Emil Picot ufilisirâ cartea alu Cavalioti tu anyrâpserili-a loru trâ latinitatea balcanicâ.

Dmitri Mendeleev (a. 27 Yinaru 1834, Tobolsk, Arusia – 2 Șcurtu 1907) fu unu mari chimistu arusu. Elu adră Tabellu periodicu a elementiľoru‎.

Amoeba easte un ghenus di protozoe tsi imnã cu agiutorlu di proectsiuri temporare sum numã psevdhopode, shi multu ghine s-cunoashce cã un reprezentantu di un organizam di unã tselullã.

Grânlu easti unâ soi di earbâ-analtâ, imirâ, criscutâ di om tu agri trâ gârnuțâli ți da (dit cari s-fați fârina ti pâni), cu-arâdâținâ ți s-duți ahânda, trup lungu ș-subțâri, frândzâ strimti ș-lundzi, lilici adunati tu schic di-tu cari esu simințâli (boabili, gârnuțâli) ți ș-u-aduc multu cu ațeali di sicarâ i ordzu; gârnuțlu faptu di-aestâ earbâ, bun trâ fâțearea a fârinâľei cu cari s-fați pânea ți u mâcâ omlu.