Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Урусатдин империя (Россійская Имперія) — 1721 йисалай 1917 йисан Февральдин революциядалди Евразиядин чилерал хьайи зурба гьукумат. 1721 йисан 22 октябрьдиз Кеферпатан дяведилай кьулухъ I-й Пётрди Вири Урусатдин императордин ва Ватандин Бубадин титулар къучурла кьулухъ Урусатдин империя арадал атанай.

Республикадин кьилин ва виридалайни чIехи шегьер — Грозный я. Административвилелди Чечня 2 шегьердин округриз ва 15 муниципал районриз пай хьанва.

Президентди ватандиз хиянат ва я муькуь гзаф залан къанун чӀуруниз рехъ гайитӀа ва и тахсирар Вини Кьилин ва Конституциядин Дуванханайри тестикь авуртӀа Госдумадин тахсиркарвилин къарардалди Федерациядин Советдиз президент вичин везифадилай алуддай ихтиярар авайди я.

2009 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна, хуьруьн агьалияр 5 744 агъзур касди туькIуьрзавай. Бязи малуматрив кьурвал, алай чӀавуз хуьре 7000-дилай пара касди уьмуьр гьалзава. Агьалийрин чӀехи пай удияр я.

Хуьр КцIар райондин рагъакIидай пата, ЧIехи Къавкъаздин хушарал, Гъенер вацIун кьерел, райондин кьилин шегьер тир КцIар шегьердилай 65 км яргъал ала. Хуьр инсандин гъил агакь тийизвай чкадал ала. КцIарилай акьванни яргъал алачиртIани, шегьердилай хуьрел кьван авай рехъ пуд сят яргъи жезва. Умуми яз, КцIар райондин гьа и Арчан, СтIур, Кьуьхуьр, Яргъи КIек ва маса ихьтин сувун хуьрериз тухузвай дуьз рехъ авачирди лагьайтIа гъалатI жедач. Рекьерин чкадал жигъирарни гелер я. И хуьрериз анжах сувун машинрал алаз (джипар) хкаж хьун мумкин я. ХъуьтIуьз жив къвадайла и жигъирайтIуз уьцIуьзвай живедин маргъалрин гъиляй гьич физ жезвач ва хуьрер инсаниятдин цивилизациядилай лап атIанвай хьиз жезва.

Турция ва Румынияда XVIII—XIX виш йисарин къене аниз куьч хьанвай нугъай мугьажиррин несилар ава. Гьелбетта гила абур чкадин агьалидихъ галаз акахьна ва милли кьетIенвал квадарна, амма абуруз чпин чIехи бубаяр асулдай нугъаяр тирди чизва.

2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1 441 касди уьмуьр гьалзавай . 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 1 409 кас тир .

Slayer (ˈsleɪə, лезги: рекьизвади) - америкадин метал группа я. Ин групп 1981 ййиса Калифорнияда Джефф Ханнемандивни, Керри Кингди тӀукуьрна. Slayer, Reign in Blood альбом акъатайла агьпа, америкадин Трэш-Метал маани гьерекеддин кьиль къуна.

Хуьр Ахцегь райондин юкьван пата, Ахцегь вацIун кIама, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 1 км яргъал ала. Ахцегь вацIун эрчӀи къерехда, адаз Муглах вацI акахьзавай чкадал, Ахцегь ва Муглах кIамарин лекъвера чка кьунва.

М.Меликмамедова лезги чӀалан илимдин чара-чара хилерай 140-далай гзаф макъалаяр кхьена, чапдай акъудна. Вичин 2008-йисуз басма авур «Лезги чӀалар» ктабда лезги, табасаран, будугъ, хиналугъ ва къирицӀ чӀаларин лексика гекъигунин рекьелди ахтармишзавай адаз Дагъустандин Гьукуматдин Университетди и рекьяй диссертация хуьн теклифна.

Сефевийрин тахтунин ирсдар ва Шагь Исмаилан птул тир I Шагь Аббасаз вичин ватан ягъийрикай азад ийидай къастар авай. Куьруь вахтунин къене Шагь Аббаса даим кьушунар туькIуьрна, регионда авай туьрквер яна акъудна ва XVII виш йисуз Сефевийрин Империя саки виликан сергьятра гуьнгуьна кухтунай.
Умар ибн ал-Гьаттаб, Омар ибн Хаттаб (араб. عمر ابن الخطاب — `Umar ibn al-Khattāb) (585 йис(0585)—644 йисан 3 ноябрь) — кьведлагьай хьалиф (634ай). Аль-Фарукъ тӀвар алай (гьахъ тапуникай хкуддайди), Ислам халифатдин кьведлагьай хьалиф тир (634—644). Суннитри ам кьуд гьахъ хьалифрикай сад хьиз кьазва. Имамит-шиитри ам гьич хьалиф хьиз кьабулзавач.

Республика Корея, Кьиблепатан Корея (кор. 대한민국, 大韓民國 , Тэхан мингук) — гьукумат рагъэкъечӀдай патан азияда ва кьиблепатан Корея зуростровда авай. Кьилинни чӀехи шегьер — Сеул.

Нугъай чIал, къаракалпаг чIал, къазах чIал, гьакIни крым-татар чIалан степной нугъат ва узбек чIалан кыпчак нугъат — ибур вири туьрк чIаларин группадин кыпчак-нугъай подгруппадик акатзава. Вири кыпчак-нугъай чIалар ва нугъатар сад садаз акьван мукьва я хьи, дуьньядин чара-чара пипIера уьмуьр ийизвай и халкьари сада сад гъавурда акьазва. Ва алимрин фикирдалди, и чIалар дегь девирда авай ва тарихдин къене пай хьанвай са умуми чIалан нугъатар я.

ЧIавар алатундивай къурулушар хьиз газетдин тIварни са шумудра дегиш хьана: «Къизил Къусар», «Къизил Къусарди», «Гусар КцIар». ЯтIани, ада гьар девирдин небз кьуна райондин уьмуьрдин 85 йисан хроника арадал гъанва.

Саки вири Европа юкьван гьалдин климатдин зонадал ала (рагъакӀидай пата — океандинди, рагъэкӀечдай пата — континентдинди, пара живер авай мекьи кьуьд гваз), кеферпатан островрал — субарктикадиндини арктикадинди, Кьиблепатан Европада — аравилин гьуьлуьнди, Каспи гьуьлуьхъ галай аранда — зуркъумлухдинди я. Йисан къваларин кьадар — 500—800 мм, суварра (парани-пара рагъакӀидайпатан гуьнейрал) — 2000 мм, Котор залив винелай цава — 4650 мм я.

Кубаньдин нугъаяр Турциядиз Къавкъаздин дяведин береда пара кьадарралди куьч хьанай. 1862 йисуз Кубань вилаятда вирини-вири 5000 нугъай амукьнай. Гуьгъуьнлай, Ставропольдин генерал-губернаторди ихьтин къарар акъудай «нугъайри кьунвай чилер абурукай там михьна аниз урус лежберар куьчарун». Нугъайрин эмиграциядилай кьулухъ губернияда са нугъай приставствони амукьначир.

СССР-дин давам хьиз Урусат пара кьадар тешкилатрик квазва. Ибур Садхьанвай Миллетрин Тешкилат (ООН), «ЧӀехи Муьжуьд» (1997—2014 йисарин къене), Европадин Совет, ОБСЕ, СНГ, ЕврАзЭС, ОДКБ, ШОС, ЕАЭС.

Хуьре лезгийрилай гъейри, маса суван хуьрерай куьч хьанвай миллетарни ава, ибур: рутулар, агъулар, табасаранар, аварар я. Абурун виридаз лезги чIал хайи чIалан дережада чизва ва бинедин агьалидихъ галаз акахьна абурувай чара жезвач.

Хуьруьн бине ДАССР-дин Кьилин Советдин къарардалди, Ленинан тIварунихъ галай колхоздин кутандин чилерал 1989 йисуз Кадари тIарцIелди кутунай. 1997 йисуз тIвар дегишарна ЦIийи Хелетури эцигнай.

1918 йисан 22 июльдиз Кърабагъдин Шуша шегьерда кьиле фейи эрменийрин садлагьай кIватIалда кьабулнавай къарардалди, абуру АДР-дин къене авай Сувун Къарабагъдиз аслу туширвилин статус малумарнай ва чпиз кьилдин Халкьдин Гьукум тешкилнай. 1918 йисан сентябрьдиз гьа тешкилатдин тIвар Эрмени халкьдин Къарабагъдин совет хьанай. Гьа чIавалай и регионда цIапаринни эрменийрин арада яракьлу гьуьжетар дуьз СССР-дин гьукум къведалди давам жезвай.
ГъвечӀи чӀавалай поэзиядал ва музыкадал рикӀ алаз чӀехи хьайи Режеба лап фад шиирар туькӀуьриз башламишна. Адан эсерра зегьметчи халкьдин дерди-баладикай, муьгьуьббатдикай, классрин алакъайрикай ихтилат кхвезва. Режебан «Инсан ава», «Севдуьгуьм», «Дегишдач», «Кьве хал», ва маса шииррай аквазвайвал, шаирди зегьметчийриз къуллугъ авуна. Иниз килигна халкьди, «Гьахъ ашукь» лагьана, вичин патай шаирдиз авай гьуьрмет къалурзавай лакӀабни ганай. «Гьахъ ашукь», «Куьр» Режеб лугьуз, шаир, Дагъустанда хьиз, Азербайжандани машгьур тир. Кесибрин дердер, гъамар ва умудар ачухарзавай Режебан чӀалар, гзаф вахтара сиверай-сивериз къвез, халкьдин арада яшамиш жезвай. Анжах советрин девирда адан шиирар печатдиз акъатна ва халкьдин шаирдин яратмишунар ахтармишна. Режеб тахминан 1760 йисуз йисан юкьвара Ихрекрин хуьре кечмиш хьана.

1825 йис (са агъзурни муьжуьдвишни къаннивадлагьай йис) — григорийдин чIаваргандал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1825-лагьай йис я. XIX виш йисан 25-лагьай йис.

Уьлкведин рагъэкъечӀдай паталай тафаватлу яз, рагъакӀидай пата (Европада) тӀебиатдин зонайри сада-сад нубатдалди дегишзава. Ина кефер патай кьибле патаз арктик баябанар, тундраяр, тамун тундраяр, тайгадин тамар, акахьай тамар, кьери тамар, чуллер ва кьурагь баябанар сад-садан гуьгъуьналлаз къвезва. РагъэкъечӀдай патахъ фирдавай климат континентал жезва ва са гьяркьуьвилел къвезвай тӀебиатдин зонайрин кьадар тӀимил жезва.

Виридалайни хъсан экспериментрин рекьелди субутнавай алай чӀаван физикада гравитациядин стандарт тир теория умуми нисбивилин теория я. И теорияди вич-вичихъ агъунваз чӀулав хъалхъамрин арадиз атун мумкинвилерикай виликамаз лугьузва.

640 йисалай Сасанидрин резиденция Истахр мусурманри женгина туна 649 йиссуз эхирни къачуна кӀукӀварна. Персарин винел гъалибвал къачурла Мидияда 642 йисуз цӀийиперсарин Сасанидрин гьукумат чкӀана. Византиядивай, вичикай Сирияни Египет хкатайла, мусурманрин гуьгъуьнин дявейрикай кьилди Анатолияда вич хуьз жезвай.

XVI виш йисалай гатIумна Дон, Волга ва Хопр вацIарин регионрай Кеферпатан Къавкъаздиз пара кьадарда казакар атанай. Яз, «казачество» лугьудай терекдин казакрин жемиятдин бине абуру эцигнай. Казакрин кьушунар арадал гъайи тарих 1577 йис гьисабзавади я. Терекдин казак кьушунрин жергейра асул урусрилай гъейри дагъустандин халкьарин векилар, осетинар, калмыкар, нугъаяр, черкесар ва фарсаринни-туьркверин зулумдикай катай эрменияр ва гуржиярни квай.

П. В. Галенков. «Коноплеводство Средневолжского края: на путь развития» Издание Крайконоплеводсоюза, Самара, 1931 г. (Проект «Старые Газеты»)

1938 йисуз Дагъустандин вад район, Ачикулак, Къаранугъай, Къаясу, Кизляр ва Шелковской районар Орджоникидзе крайдик кутунай. А районрикай Кизлярдин Автономиядин Округ арадал гъанай, кьилин шегьер Кизляр хьанай.
1966 йисуз агьалийрин чӀехи пай, Дербент райондин чилерал алай колхоздин чилериз куьч хьанвай, ва чӀехи Муллахуьр хуьр арадал гъанвай. Хуьре Кутул амукьнавай гъвечӀи пай эгьлийри, са тӀимил агъаниз, Кьурагь вацIук эвичӀна чпиз цӀийи кӀвалер эцигна цӀийи Кутул хуьруьн бине кутунвай. Хуьруьн чилерал пара кьадарда булахар, векьин чкаяр, багъар, чӀурар ава ва виридалайни пара фикир гуниз лайих тир затӀ — минералдинни-дармандин цин чешме я. Чешмедин патав гьамам эцигнавайди я. ЦӀапдал «Фан-Су» (Фан-Яд) тӀвар алай дарман — яд шуьшейра цвана маса гузвайди я.

Испаниядин шегьерар - Испаниядин чIехи шегьерар квай сиягь я. Агъадихъ ганвай сиягьдик шегьерар чпин агьалийрин кьадар тIимил хьунин тегьерда ва чеб акатзавай автоном жемят къалурунихъ галаз кутунва.

Азербайжанда сагъардай ятар, курортдин чкаяр, гьукуматди хуьзвай тIебиатдин сергьятар пара ава. Нафталан шегьерда дуьньяда санани авачир сагъардай нафтIадин чешме ава. Иниз сагъарунин курсар тухуз дуьньядин вири патарихъай начагъ инсанар къвезва.

Азербайжандин гимндин тIвар «Азербайжандин марш!» (азерб. «Azərbaycan Marşı!») я. Гимндин макьам 1918 йисуз азербайжандин композитор Уьзеир Гьажибекова туькIуьрнай, гафарни зари Агьмед Жаваданбур я. И гимн гьеле совет бередилай вилик девирдани Азербайжандин официал гимн яз кардик квай.

Крым-татар чIалан степной (ва я кеферпатан) нугъатни гъакъикъатда нугъай чIалан нугъатрикай сад язва. Бязи лингвистри фикирзава хьи, юртадин ва алабугат татаррин чIалар нугъай чIалан нугъатар я, гьа чIавузни муькуь алимрин фикирралди и кьве чIалар нугъай чIалан таъсирдик акатнай татар чIалан нугъатар я.

1932 йисуз Дербент райондин «Аладаш» тIвар алай чкадин 1500 гектар чил Кьурагь хуьруьн Микоянан тIварунихъ галай колхоздихъ гилигнай ва колхозникрикай ибарат тир гъвечIи хуьр арадал атанвай. Ина къуьл цазвай, хъуьтIуьн береда мал - лапаг хуьзвай. 1944 ийсуз Кьурагь райондин Хпеж хуьряй иниз Ирзи тIвар алай кьилди тир дишегьли вичин бицIи аялрихъ галаз атана, чиликай атIанвай кIвале ацукьна секин хьанвай. Ада гьа колхоздин малдарриз, лежберриз фу чразавай, ва муькуь кIвалахар ийизвай. Гьа и тегьерда хзандин кьил хуьзвай. Гъуьгъуьнлай, 1950-й йисарилай кьулухъ иниз муькуь лезги хуьрерай куч хьана ацукьзавайбур арадиз акъатнай. 1960 йисуз ина 15 майишатар авайдт тир. 1961 йисуз хуьре садлагьай мектеб ахъайнай. 1969 йисуз Аладаш «Курахский» совхоздин хилерикай сад хьанвай.

Гьукуматдиз регьбервал ийизвай ксарин кьилел премьер-министр акъвазнава. Адаз табий я вице премьер-министр (са шумуд министерствойрин ва ведомствойрин чӀехиди), министр (министерстводин чӀехиди), гьукуматдин министр (тайин тир ведомстводин кьил ва я кьетӀен тапшуругъар кьилиз акъудзавай кас) ва министрдин везифадал алачир ведомстводин кьил.
Хуьре 1882 йисуз эцигнавай мискӀин ава. Адалай гъейри, Гелхенда вири Дагъустандиз машгьур тир Султан Шейх Агьмадан пӀир ава. Кьисадив кьурвал, ам Шакулидин веледар тир Сумай ва Мугьамед устӀарри, 1622 йисуз эцигайди я. ПӀирел кьве сур ава, абурукай сада Шейх вич кучуднава. И пӀир Кьибле Дагъустандин халкьари зиярат ийизвай чка я. Са бязибуру лугьузва хьи, пӀирди Гелхен хуьр кьурагьвиликай хуьзва ва суралай къачур накьвади инсандин беденда тӀалар авай чка сагъар хъийизва.

Дарманар авун патал адан емишар кIватIда, чебни хъуьтIуьн мекьер тахьанмаз, кулунал хъсан битмиш хьанвай вахтунда. Бязи вахтара дарманар авун патал адан дувуларни кардик кутада. ЖикIияр сушилкайра 80-85 градусдин чимивиле кьурурда.

Гьукуматдин кьилин къанун 1993 йисуз кьабулнавай конституция я. Алай чӀавуз Урусатда 2008 йисуз са кьадар дегишвилер авунай конституция кардик ква. Дегишарунар авур береда президентдин гьукум гьалунин йисар кьудалай ругуд йисалди ва Госдумадин къуллугъ кьудалай вад йисалди яргъи хъвуни халкьдин бязи къатара наразивилериз гъанвай. Урусатдин гьукумат идара авунин институтрин бине гьеле уьлкве садавайни аслу тушир чӀавара арадал атанай, амма 2000 йисалай структурада хьайи зурба дегиш хьунрин нетижада гьа къанун-къайдайри крар авунин тегьердин бинедик цӀийивилер акатнай.

Хуьр Дагъустан Республикадин Агъул райондин райгъакIидай пата, райондин юкь тир Тпиг хуьрелай 20 км кефердинни-райгъакIидай патахъ, Чирагъ вацIал ала. Хуьр гьуьлуьн дережадилай 2320 м кьакьандал ала, кьакьанвилиз гьалтайла им Къавкъазда Къурушрилай кьулухъ кьведлагьай чкадал ала.

Жуьльян-Муьдри хуьруьнсовет (азер. Cülyan-Müdri bələdiyyəsi) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак Жуьльян-Муьдри, Дагьар, Мулух, Муьдри, Муьдрисе, Наниж, Пиреганым, Ваша хуьрер акатзава.

Шри-Ланка (синг. ශ්‍රී ලංකාව, тамил இலங்கை, sriːˈlæŋkə), Демократиядин Социалист Республика Шри-Ланка — кьибле патан азияда авай островдин гьукумат.

Азербайжандин чилерал жуьреба-жуьре ва масанра кьериз гьалтзавай набататар ацIана ава. Икьван гъвечIи майданди дуьньяда авай набататрин саки вири жуьреяр виче гьакьарнава. Иллаки сагъардай дармандин-набататар. Идан кьилин себеб мублагъ накьв ва кутугай гьава я. Азербайжанда дуьньяда мад санани авачир ракьун тар экъечIзава. ЧIехи шегьерра япониядин софора, лацу ва жегьре олеандр, жасмин хьтин кьери цуквер гьалтзава. Субтропикда чка кьунвай Ленкаранда пахлайрин жинсиниз талукь тир декорациядин набатат — альбиция экъечIзава.

2000 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижади къалурзава хьи, Вашингтондин тахминан 33 000 кас «сексуал тӀимил паюнинбурун» гьисабдикай я, им шегьердин чӀехи яшда авай ксарин 8,1 % я. «Сексуал тӀимил паюнин» векилрин икьван гзаф кьадар, 2009 йисуз шегьердин мэрди са жинсинин никягьар ийиз ихтияр гузвай къанундал къул чӀугунай, Вашингтондин политикадин либералвилелди килигунин тегьердив баян гуз жеда.

«Бутахуьруьн Къазмайрин» хуьруьнсовет (урус. Село Бут-Казмаляр) — Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондик акатзавай муниципалитет.
2008-лагьай йисуз Парижда 330 000 (тахьайтIа шегьердин вири агьалийрикай 14,9%) чара уьлкведай тир кас яшамишзавай тир. Абурукай 30% ЕврогалкIдик акатзавай уьлквейрай куьч хьана атайбур я; 20% чеб Алжирдай, Мароккодайни Тунисдай тир иммигрантрал гьалтзава.

Тау (грек.: ταυ) — Τ, τ — грекрин алфавитдин цӀекӀуьдлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («хаш», «лишан») мана гузвай «тав» гьарфуникай арадал атанва. «Тау» гьарфуникай латин T, кирил Т гьарф арадал атанвайди я.

Мугьаммад пайгъамбар, саламни салават адаз хьуй, дидедиз хьана вири мусурманриз пак тир Мекке шегьерда. Гьана ада яшамишни хьана вичин сифте 52 йис (570—622). И девир кьвенал пай жеда — Мугьаммад, саламни салават адаз хьуй, пайгъамбар хьайи вахтунилай фадни геж.

Конституциядив кьурвал къанунар акъудзавай гьукум Федерал КӀватӀал тир — парламентдин гъиле ава. Вичин нубатда парламент кьве палатайрикай ибарат я, ибур Федерациядин Совет ва Гьукуматдин Дума (Госдума) я. Илимда абуруз вини ва агъа палатаяр лугьуда. Федерациядин Советдик гьар субъектдай кьве векил акатзава. Гьукуматдин Думадик 450 депутат акатзава. Абур вири халкьдин хкягъунра партияйрин сиягьралди хкяна 5 йисан муьгьлетдиз тайинарзавайди я (2008 йисалди кьуд сан муьгьлет тир).

1950 йисан 25 июньдиз Кефер Корея Кьибле Кореядин ччилериз гужалди гьахьзава, имани кореядин дяведин эгечӀуниз сифте кьил кутуна. Къайи дяведилай къулухъ и дяве АСШ ва адан куьмекдик квай уьлквейрин СССР ва КХРдин аксиниз тухунвай дяве хьиз фад — фад гьисабзава. Кефер садвалдик гуьгъуьнин патар акатзавай: Кефер Корея ва адан яракьвилин къуватар; китайдин къушунар (официал документра КХР дяведа иштирак авуначир хьиз физва, амма дяведа иштаракнай къушунар «китай халкьдин гуьгьуьл квайвилин къушунар» тир; СССРни официалвилелди иштиракначир, амма дяведин финансвал вичин гъиле кьунвай ва Корей зуростровдиз пара кьван къушунар, дявевилин кӀвалахрин устӀарар, меслят къалурдай ксар ва ГьДФдин частяр ракъурнавай. Кьибле садвалдин патай Кьибле Корея, АСШ, ЧIехи Британия ва ООНдин дяведин къуватрик акатзавай маса уьлквеяр иштираквал авунай. 1953 йисуз кутӀуннавай перемириедин икърардин нетижада Корей зуростров демилитари зонадай — тӀуз кьве патаз ччара хьанвай. Ислягьвилин икърар гилалди кутӀунвач ва официалвилелди кьве уьлквени гилани дяведин гьалда ава. Къиметралди, и гьуьжетдин нетижада 2.5 миллион кас кьенвай.

Магомедов А. Дж. Кубачинский язык и фольклор // Магамедов А. Дж., Саидов-Аккутта Н. И. Кубачинский язык и фольклор: исследования и материалы. Махачкала: ИЯЛИ ДНЦ РАН/Наука ДНЦ, 2010.

Алай вахтунда Дагъустандин гьукуматдин ктабрин издательствода чапдай акъудиз Шагьабудин Шабатован 15 печатдин чарарикай ибарат тир шииррини прозадин «Экв це дуьньядиз» ва урус чIалалди кхьенвай шииррин «И я хочу оставить след» ктабар ава.

XX виш йисан футболдай символ тир хкянавайбур — 5 версияр: Placar (1983); FIFA World Cup All-Time Team (1993/1994); 100 Magnifici (Venerdì) (1997); Tarde газет (2004); Вири команда (2004)
1951-лагьай йисан 21-лагьай чиледиз Чикагода Робин Маклорин Уильямс вичин дидедиз хьана. Адан буба, Роберт Фицджеральд Уильямс (1906-лагьай йисан 10-лагьай мара - 1987-лагьай йисан 18-лагьай баскIум), Юкьван РагъакIидайпатан АСШдаFord Motors компаниядин чIехибурукай сад тир, диде, Лори Маклорен Уильямс (хзандин тIвар - Смит, 1922-лагьай йисан 24-лагьай мара - 2001-лагьай йисан 4-лагьай мара), вич Нью-Орлеандай тир, Миссисипи штатдин сенаторни губернатор Ансельм Маклориндин птул тир, - виликан модель тир. Робинан дамарра инглис, вэлсдин, ирландиядин, шотландиядин, германиядин, франциядин иви авахьзавай тир. Робиназ кьве тахай стха тир: Роберт Тодд Уильямс (1938-лагьай йисан 14-лагьай кьамуг - 2007-лагьай йисан 14-лагьай пахун) ва Маклорин Смит.

1932 йисан 1 майдиз Докъузпара райондин Мискискар хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб, Москвада А. В. Луначарскидин тIварунихъ галай театрдин харусенятдин институт (1955) ва ГИТИС-дин режиссёрвилин курсар (1961) куьтягьна. Гзар йисара Дербентда Лезги театрдин директорвиле ва кьилин режиссервиле кIвалахна. Ам «УФ-дин лайихлу артист» тIварцIиз лайихлу хьана.

Азербайжан са шумуд зоогеографиядин полюсар сад садак ккIанвай чкадал ала. Идан себебдалди, Къавкъаздин, Ирандин, Кьулан Азиядин ва Аравилин гьуьлуьн регионрин фаунайриз хас тир гьайванрин жуьрейрин саки вири Азербайжанда гьалтзава. ТIебиатдин чара-чара шартIар авайвиляй Азербайжанда гьайванрин 12 агъзур жинс гьисабнава.

Мучугъ, МучIар (азер. Mucuq) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Мучугъ» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

1926 йисуз уьлкведа гьукуматдин «элкъуьн» хьана, ва ина дяведин диктатура эцигнай. Гьа идалди «ЦӀуру Уьлкведин» гьукум куьтягь хьанвай. 1932 йисуз саки вири гьукум премьер-министр Антониу ди Оливейра Салазардин гъилик гьатна, 1933 йисуз ада уьлкведа авторитар къайдадин режим эцигнай, са бязи совет жугъурна — чирдай ксари и режимдиз «фашиствилин» режим тӀвар ганвай. Кьилди са «Халкьдин садвал», «Халкьдин жегьилрин садвал» ва «Чинебан полиция» (PIDE) партиярри кьиливал ийизвай, ин масакӀаяр «ЦӀийи Уьлкве» туькӀуьрунин мураддалди авунвай. Дуьньядин кьведлагьай дяведа нейтралвал хуьнайтӀани, дуствилин уьлквейриз Азор островра дяверин базаяр туькӀуьриз ихтияр ганвай, ахпа дяведилай къулухъ Португалия НАТОдиз гьатнай. Диктатор Оливейрадин таъсир гилани акваз жеда, ада уьлкведа политикадин стабилвилвал авунвай, экономика хкажна кӀеви авунай ва Дуьньядин кьведлагьай дяведилай къерехда амукьиз куьмекнай.
Пайгъамбардин ﷺ тайифадин тӀвар Къурейш тир. И тайифа араб тайифарилай виридалай асул, тӀвар-ван авай ва кьакьан гьурмет авай тайифа тир. И тайифадин тӀвар-ван авай ксар чӀехи ксариз, яни аристократиядиз, талукь тир, ва я кьилел алайбур тир. И чӀехи ксарикай тафават авайди Кусайй тир — и касдин гьакъикъи тӀвар Зейд тир. Зейд Каабедин къурайш тайифадикай садлагьай килигдайдини адан къуллугъчи тир, имни акӀ лагьай чӀал тир хьи, Зейд — Каабедин куьлегрин хуьдайди тир ва Каабедин ракар низ ва мус кӀандатаIни ахъа ийдай. Гьа и касди къурайш тайифадин ксар Меккедиз гъанай ва инал яшамиш жез ацукьарнай — виликди къурейш тайифа маса тайифайрин арада Мекке шегьердин къерехра яшамиш хьанай. Эхирда, гьа Зейда зияратчийриз гьаж вахтунда хъун гун (сикайа) ва тӀуьн гун (рифада) адетрин бине эцигай.

АСШдин агьалияр сиягьдиз къачунин бюроди 2010 йисуз кьиле тухвай агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, шегьерда яшамиш жезвайбурун 50,7 % афроамерикавияр, 3,5 % — азиатар ва 0,3 % америкадин бинедин халкьар тир. Муькуь расайрин векилри 4,1 %, ва акахьай расайринбуру — 2,9 % туькӀуьрзавай. Латин Америкадай куьч хьана атайбуру вири агьалийрин 9,1 % туькӀуьрзавай.

«Азербайжандин Халкьдин Фронт» тIвар алай коммунизмдиз акси гьукум вилик тухузвай партия терг авун паталди 1990 йисан 19-20 январдиз Бакудиз СССР-дин кьушунар гьахьнай. Гъил гъиле кьуна кьушунар акъвазарун патал танкрин вилик экъечIнай ислягь агьалияр регьим авачирвилелди телеф хьанай. Гьа йифиз (цIапари адаз «ЧIулав январь» лугьуда) 170 кьван ислягь инсан танкрин кIаник акатна кьенай, 800 кьван касдихъ хирер галукьнай, чIехи пай инвалид хьанай.

СМТ-дин малуматрив кьурвал, 2011-лагьай йисуз Париждин агломерациядин агьалийрин сан-гьисаб 10,62 млн кас тир. Евростатдин малуматриз килигна, 2003-2006-лагьай йисарин арада Париждин урбан зонадин (larger urban zone) агьалийрин сан-гьисаб 11 532 409 кас тир.

Хуьруьн бине, 1878 йисалай 1930 йисал кьван Кьурагь райондин суван КьепIир хуьряй арандиз куьч хьанвай эгьлийри кутунай. КьепIир Къазмайрилай гъейри, кьепIирвийри Ярукьвалар хуьрни арадал гъанвай. 1966 йисан чукIурдай чилин зурзунрилай кьулухъ иниз Кьурагь райондин Хуьрехуьруьн са пай куьч хьанвай. Гила хуьре кьепIирвийрилай гъейри Кьурагь райондин Хуьрехуьруьнни Кукваз хуьруьн, Докъузпара райондин КIама Кучун хуьруьн ва Рутул райондин Вруш хуьруьн (рутулар) эгьлиярни ава.

ТӀебии сергьятар — ЧӀурар: Агьа кар, Зегье кӀам, Зегье ник, ИвичӀар, КӀамун ник, Къаях сув, Кьвалар кьил, Фаризар мигьий, Рудран сув, Суван сув, Тунуг сув, Туьлуьс, Узар сув, ЦӀару ник.

Алай чIавуз хуьре 164 кIвале 591 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 94 маишатар авай, агьалийрин кьадар 481 кас тир.

Республика Чечня Кеферпатан Къавкъазда, Терек ва Сунжа вацIарин дугунрал ала. Уьлкведин кефер пад арандал къвезва, ина чуьллер ва къумлухар ава, месела Терек-Кум аран, кьулан пата чуьл-тамарин зул физва, уьлкведин кьибле пад Къавкъаздин сувари кьунва. Сувун цIиргъери, кIамари ва дегьне кьвалари Чечнядин майдандин 35 % туькIуьрзава.
Физикадинни-географиядин жигьетдай Чечня кьуд зулариз пай хьанва: кьакьан суварин, суварин, сувун ценерин ва арандин. Кьакьан сувун чкайриз гзаф векъи гьавадин шартIар хас я, ина суварал алай муркIар вири йиса амукьзава. Кефер патахъ финивай сувар аскIан жезва ва набататар пара жезва. Дугунар чIулав накьвадин къатди кIевнава, ина пара мублагъ чIурар ава. Чкадин агьалидин кьилин машгъулат дегь чIавалай малдарвал я.

Усугъ (агъул. Усугъ, урус. Усуг) — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай кьакьан суван хуьр. Хвереж ва Укуз хуьрерихъ галаз «Усугъ» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

Пайгъамбарди, саламни салават адаз хьуй, лагьай гафар адан куьмекчийри кӀватӀна мусурманрин диндин кьведлагьай делил туькӀуьрна — Сунна. Кьуръандихъ галаз ам Шариатдин чӀехи делилрик ква. Сунна пай жезва гьадисра. Гьар гьадисда пайгъамбарди, салаватни салам адаз хьуй, лагьай гафар ава, гьи саягъ мусурманди уьмуьрда вич тухвана кӀандатӀа.

Муькуь версиядиз килигна, Мацар (урус чIалал Маза) араб чIалай атанвай гаф я. «3-4 метрдин гьяркьуь машгьур Пекдин рекьяй фидайла, гирведилай элячIай арабриз баябан чуьллер ва хуьр акуна, абуру “маза” лагьана гьарайна», - кхьенва мацави­ Эседуллагь Саидован ктабда . Ада лугьузвайвал, маза (араб. ما هذا؟ — ма гьазьа) — араб чIалал «Им вуч я?» мана гузва. И гаф сувавийрин адетрин ва чIалан ран­дадикай хкатна, хуьруьн тIвар Маза → Мацар хьана.

Сифте яз и термин 1918 йисан 28 майдиз Азербайжандин Демократиядин Республика малум авур чIавуз уьлкведин официал тIвар хьиз кардик кутунай.

И гьукуматни 1225 йисуз Хорезмшагь Жалаладдинан кьушунрин кIаник акатна терг хьанай. Гуьгъуьнлай, монголар Хорезмдин, Ирандин ва Къавкъаздин винел дяведалди атайла вич Жалаладдинни абурун телефуник акатна кьенай.

2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 982 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, КьепIир хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 1 932 кас тир.

Интернет (ингл. Internet) — дуьнедин компьютердин сетдин система я. IP протоколда ва IP-пакетда туькӀуьрун. Интернет World Wide Web-да физикадин къулава бине.

ЦӀуругуд яшара Хайямаз вичин уьмуьрдин садлагьай чӀехи хажалат акунай, тӀегъуьнин чӀавуз сифте адан дах, ахпани диде кьенай. Умара дахдин кӀвал ва устӀархана маса хгана Самарканддиз хъфенай. Гьа чӀавуз и шегьер РагъэкъечӀдай пата кьабулнавай илимдинни культурадин юкь тир. Самаркандда Хайям сифте медреседин шакӀурт жезва, гуьгъуьнаваз, илимдин месэладал халкь кӀватӀ хьанвай чкада гьуьжетдин рахунра экъечӀнавай Умарди ана авай алимар вичин акьулдивни алимвилив тажуб авурдилай кьулухъ, адаз гьасятда муаллимвилин везифа ганвай.

ГьакIни, Нугъай Ордадин ва идахъ галаз санал нугъай миллетдин арадал атана кIвачел акьалтIуниз лап чIехи крар Къизил Ордадин Эдиге бегдини кутунвайди малум я. Ам нугъай миллетдин бине эцигай чIехи-буба гьисабзавайди я.
1917 йисалди нугъайрин кьилин машгъулат куьчери малдарвал тир. Абуру балкIанар, лапагар, девеяр, малар хуьзвай. XVIII виш йисуз Кубаньдин нугъайрин даим са чкадал уьмуьр гьалзавай ва лежбервилел алахънай. Мал-лапагдин лап чIехи пайдин сагьибар мирзеяр ва султIанар тир. Мирзеяр ва султIанар вири агьалидин 4 % тешкилзавай, амма девейрин 99 %, балкIанрин 70 %, лапагрин 55 % ва чIехи маларин 40 % абуруз талукь тир. Амай 96 % нугъайри уьмуьр кесибвилин дережада тухузвай. Пара пай кесиб лежберар кеспи ийиз маса шегьерриз хъфизвай. Нугъаяр аскервилиз эверзавачир, идан чкадал гьукуматди абурувай кьетIен харжи къахчузвай.

1728 йисуз, гьукуматди чеб Уралдилай анихъ галай Тамбов ва Саратов вилаятриз куьчарунин планрикай хабар хьайи нугъай халкь кIвачел къарагънай. 1 октябрьдиз Керменчик къеледин мукьвал, Лаба вацIун кьерел хьайи ягъунра А. В. Суворован кьушунри нугъай аскерар кукIварнай. Са йикъан къене 5-7 агъзур кас телеф хьанай. Нугъайрин патай умуми телефвилер 400 агъзурав агакьнай. И вакъиайриз нугъай миллетди геноцид лугьузва, амма урусри и версия гьукуматдин дережада кьабулнач. Суворова вичин аскерриз «гуьллеяр ва сурсатар харж тавуна, анжах къайи яракьрив кIвалахдай» эмир ганай. Душмандин кIаник акатай нугъайрин бегар чара авачиз Суворовдиз муьтIуьгъ хьанай ва нугъай чилерни Крым Урусатдин Империядин гъилик финив рази хьанай. 1783 йисан 8 апрельдиз урус императрица II-й Екатеринади, Крым, Тамань ва Кубань вилаятар урусрин мулкуник акатзавайди тестикьарзавай манифест кьабулнай. 1783 йисан къене азадвилин рекье женг чIугвазвай чара-чара нугъай кIеретIрин аксиниз Суворова дяведин экспедицияр кьиле тухузвай. Суворован галтугуникай хкъечIун патал сагъдиз амукьнай нугъаяр Кеферпатан Къавкъаздин, Кума ва Терек вацIарин арада авай сувун ценерив галай чкайриз катнай (гилан Чечня авай чилер я). Чпин бахтунай гьа чIавуз урусар гьеле Чечнядив агакьначир ва и агьвалатди абур дуьз кьиникьикай хилас авунай.

Хуьруьн бине, Столыпинан реформайрин береда Урусатдин юкьван губерниярай иниз куьч хьанай урусри кутунай. 1950-й йисарин къене и хуьруьн вири агьали, перспектива авачир хуьр тирвиляй, Новогеоргиевка хуьруьз акъудна куьчарнай.

Hughes, Scott A. (2005). «Trust but verify: The case for astrophysical black holes». arXiv: hep-ph/0511217 [hep-ph]. Lecture notes from 2005 SLAC Summer Institute.

Shinen, David C. and Marilene Shinen. 1978. "Some discourse features in Siberian Yupik Eskimo narrative." Work Papers of the Summer Institute of Linguistics, University of North Dakota 22: 29-46.

Инсандин чукIурдай эсердик акат тавур тIебиат, реликт тир фауна ва кьери гьайванар хуьн паталди гьукуматди къадагъа алаз хуьзвай тIебии сергьятар туькIуьрнава. Вири санлай уьлкведа 34 ахьтин сергьятар ава. Мирг, сувун цIегь, сайгак, муфлон хьтин гьайванар гьукуматдин паталай кьетIендаказ хуьзва.

СССР-дин ВЦИК-дин Президиумдин 1930 йисан 25 декабрь тарихдин къарардалди, ЦIумада райондин ирид хуьруьнсоветрикай администрациядин юкь Кидеро хуьре аваз Цунта район арадал гъанай. 1935 йисуз райцентр Шаури хуьруьз акъуднай.
XIX виш йисуз Гелхен вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Усугъ, Укуз ва Квадрал хуьрерихъ галаз Усугъ хуьруьнжемятдик акатзавай.

Муьзеффер муаллимди сифте яз курсунин ва дипломдин кӀвалахар дидед чӀалалди кхьин деб кутуна. Гила Дагъустандин вири вузра М.Меликмамедован тежриба кардик ква.

Кузун (азер. Kuzun) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай сувун хуьр. «Кузун» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

Ада гьугъуьнин фильмрин винел кӀвалахна: «Андалузиядин кицI»; «Къизилдин виш йис»; «ИцитI хьайиди». «Дали Сальвадоран чинебан уьмуьр»; «Са генийдин йкъан дафтар»; «Oui: The Paranoid-Critical Revolution» (1927-33) улубрин ва «Милле Анджелюсан трагедиядин мах» эсердин кирам я.

ЧӀулав тӀеквен (хъалхъам) — генгвал-заманда авай област я, ва и чкадин гравитациядин ялун (вичелди чӀугун) акьван чӀехиди я хьи, экуьнин тадивилихъ юзузвай объектар анлай экъечӀиз жезвач (гьакӀни гьа экуьнин квантарни).

1936 йисуз хуьре пуд классрин кабинетар авай сифте кьилин мектеб эцигнай. 1948 йисуз и мектеб сифте ирид йисан мектебдиз, гуьгъуьнлайни юкьван мектебдиз элкъуьрнай

Шамил район (1960 йисал кьван — Кахиб район, 1994 йисал кьван — Советский район) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.

«Византий» — Константинополдин (Истамбулдин) шегьердин виликан тӀвар. 330 йисуз авай Византий I Константин ЧӀехиди «ЦӀийи Рим, Константинопол» лагьана тӀвар эцигун.

Кьибле Дагъустандин хуьрерин арада картуфар цуниз сифте кьил кутурбур гелхенвияр тир. Абуру гьакӀни, Кьибле Дагъустандиз хас тушир техилдин магьсулар цазвай: «гъул» — атӀанвай мичӀи рангунин къуьлуьн кӀеви сорт, «маар» — мухдиз ухшар, амма чӀехи тварар авай ва хъуьруьшар галачир техилдин са жуьре. Гьеле XX виш йисуз гелхенви Рагьим Цагурова сад-садаз ягъиз набататрин цӀийи хъсан сортар ва гьайванрин цӀийи хъсан жинсер арадал гьунин кӀвалахдал алахънавай. Ада аязар ва чкадин гьавадин шартӀар эхиз жедай къуьлуьн цӀийи сортар арадал гъанвай. Гелхенвийрин улу — бубайрин зегьметдалди, гилан несилри менфят къачузвай, виш гектарралди цан цадай ва дигидай никӀер арадал гъанвай. Хуьре девлетар авай хзанарни авайди тир, ахьтинбуруз 100 — лай 3000 кьван кьил лапагар, 100 — ел кьван карч алай чӀехи малар, 300 балкӀанар ва кьадар авачир чӀижер жедай. Хуьруьн виридалайни девлетар авай хзанар Абасар, Гьажиабдулагьар, Серкерар, АбдулмутӀалибар тирди гьисабзавай. ХъуьтӀуьн ва гатун берейра хпер хуьн патал гьар агьвал авай хзандиз гьуьндуьгар авай. Вирини вири Гелхенра 51 кьван гьуьндуьгар авай. ГьакӀни ина 10-далай пара ратIар ва гьардай 7 рекъверни хьрар авайди тир. Ибуру вири акӀ лагьай чӀал я хьи, и бул няметрал ва агьвалрал гелхенвийри чпин зегьметралди агакьанавайди тир.

Гербдин юкьва, Азербайжан «ЦIаярин уьлкве» тирди къалурзавай цIаюн шикил ала. Гербдал алай пуд рангни гьа тIаратIдин рангар я, туьрк халкьдин муьжуьд тайифаяр къалурзавай гъедни цIаюн къваларив гала. Гербдин кIаник пата къуьлуьн кьилерикай расай кIунчI ва мегъуьн тарцин хел ала. Къуьлуь мублагъвал ва девлетлувал, мегъуьн хилени уьлкведин дегьвал къалурзава.
ССРГ чкӀидай вахтунда, вири халкьари хьиз, лезгийрини халкьдин гьерекатдик кьил кутуна. А вахтунда М.Меликмамедов Азербайжандинни Дагъустандин 480-далай гзаф лезги хуьрериз фена, чкадин агьалийрихъ галаз гуьруьшмиш хьана, абур аямдин гьаларин гъавурда туна, лезги халкьди вичин дигмиш хьанвай месэлаяр гьикӀ гьялна кӀанзаватӀа лагьана…

Вашингтондин агьалийрин чӀехи пай христианар я: агьалийин 28 % — католикар, 9,1 % — америкадин баптистар, 6,8 % — кьибле баптистар, 1,3 % — православиедин христианар ва 13 % христианвилин муькуь хилерин векилар я. Шегьердин 10,6 % ислам диндин ва 4,5 % — иудаизм диндин векилар я. Шегьердин эгьлийрин 26,8 % маса динрин пад кьазвайбур ва я са диндални ибадат тийизвай атеистар я.

2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 805 кас тир. Вири даргияр, суни-мусурманар я.

Къайтагъ-Табасарандин округ (урус. Кайтаго-Табасаранский округ) — 1860 — 1928 йисара хьайи, Дагъустандин вилаятдик ва Дагъустандин АССРдик квай администрациядин тек.

Кикер (Леф пад кьуна) Кьай гуьнедин кикер, Хеметан кек, Супадин булахдин кек, ХандакI кек, Шимед кек, Хъиран булахдин кек, Къадиран гуьне, Уьшкуь кек, Агъаметан кек, Асад кек, Зиядханан кек, Мегьралидин кек, Зейналан кек, Шайдабеган кек, Медетан кек, Базаран кек, КьацI ягъадай кек. Кекерин кьакьанвилер: Син кек- 1108 м, Кьай кек- 1160,8 м, Уругъ пел-1308 м, Сув – 1565 м. И пелел геологри эцигнавай гуьдендин плита ала. Пелелай рагъ авай юкъуз Сумгаитдин цIаяр аквазва.

Б. Айдаева са жерге пьесаяр: "Халкьдин талантар", "Къизгъин рикIер", "Колхоздин намус" ва писатель 3. Эфендиев галаз "Къази-мегьамед" кхьенва, абур сегьнедал эцигна ва милли драматургия вилик тухвана. Ада туькӀуьрнавай къаматар (Къазимегьамед Агъасиев, СтIал Сулейман ва мсб.) тарихдай къачунвайбур ва рикIел аламукьдайбур я.

Тарихда хуьруькай садлагьай сефер тIвар кьун, 1811 йисуз Шихидхуьруьн мукьув урусрин кьушунри Сурхай II-дахъ галаз хьайи ягъунихъ галаз галкIанвайди я.

Браузеррин кьадар тӀимил туш. Абурун арада виридалайни тӀвар-ван авайбур Google Chrome, Opera, Mozilla Firefox, Internet Explorer ва Safari я.

Ягудина Р. И., Куликов А. Ю., Аринина Е. Е. Фармакоэкономика сахарного диабета второго типа // М.: OOO «Медицинское информационное агентство», 2011. — 352С.

Сефевийрин гьукум зайиф хьайидилай ва сиясатда къалабулухарни дегишвилер хьайидилай гуьгъуьниз Азербайжандин, Армениядин ва Ирандин кефер пата пара кьадарда ханвилер арадал атанай, абурун вири цIапарин династиядин регьбервилик квай.

Абдулгамид Эмиргамзаев — экономикадин илимрин кандидат, дзюдо спортдин жутредай Урусатдин устӀар, «Справедливая Россия» политпартиядин Дагъустандин хилен векил.
ЧIехи кинода Уильямсдин дебют 1977-лагьай йисуз хьана - жизви аквадай адвокатдин роль «Заз айнаяр герек жедалди, завай и кар ийиз жедани?» фильмда. Са шумуд эпизод тир ролрилай кьулухъ ада Роберт Олтменан «Попай» фильмда кьилин рол къугъвана - шпинатдал рикI алай гьуьлуьхъан Попай. Ам адан садлагьай халисдаказ рикIел аламукьдай роль хьана. Кинокритик Роджер Эбертди|, михьиз чIалахъардай вилер чапрас, патахъ хъвер квай Уильямсди и фильм Олтменан музыкадин комедия жанрдин виридалайни чIехи хазинадив элкъуьруниз куьмек авуна, лугьузвай тир. Фильм килигдайбурун арада зурба агалкьун аваз тир. Месэла, бюджет 20 млн АСШдин доллар тир, гьа чIавуз кIватIнавай пулар - 49 млндилай 60 млндал кьван млн АСШдин хьана.

Хуьр Хив райондин юкьван пата, Ергук сувун кIанив, Табасаран райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир Хив хуьрелай 14 км яргъал ала.

Хуьр Ахцегь райондин кьибледа, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 23 км яргъал, Мацар вацIун эрчIи къерехдихъ, пара иер тӀебиат авай чкадал ала.

Президент ругуд сан муьгьлетдиз хкязавайди я. Хкягъунар чинебан тегьерда халкьди ванер гунивди кьиле физва. Са касдивай президентдин везифадал кьве муьгьлетрилай пара акъвазиз жедач. Вилик президент кьуд йиса садра хкязавай, ругуд сан къуллугъ 2008 йисуз конституциядин реформаяр хьайила тестикьарнай.

John E. Smelcer, Alutiiq Noun Dictionary and Pronunciation Guide , Common Nouns in Prince William Sound and Kenai Peninsula Region Alutiiq (Excluding Kodiak Island) (Кьебле супик)

XIX виш йисуз Хвереж хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Лака хуьруьхъ галаз Хвереж хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.

XIX виш йисуз Дагъустандин ва Чечнядин нугъаяр адетдин куьчери уьмуьрдивай ва малар девеяр хуьнин кеспийривай аста-аста къакъатна, лежбервилел, гъетерхъанвилел ва векь ягъунал алахъиз эгечIнай. Гьа чIавуз нугъайрин виридалайни чIехи хуьр Тамаза-Тюбе хуьр тир.

ЦIийи Макьар (урус. Новая Мака) — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай хуьр. «ЦIийи Макьарин» хуьруьнсоветдин административ юкь.

1922 йисуз АбдулмутӀалибан медресадин ва Мирзебеган гьуьжредин дараматар цӀийикӀа туькӀуьрна садлагьай гражданвилин пуд йисан мектеб эцигнавай. ЦӀийи мектебдин регьбер Штулви Эфендиев Махмуд тир. 1939 йисуз мектебдин чара дарамат эцигнавай. Са тӀимил вахтунилай ам ирид йисан, ва 1954 йисуз кьулан мектебдин статус къачунвай. Мектебдихъ, мукьув гвай хуьрерин аялар кьабулзавай интернатни кардик квай. Идалайни гъери, интернатда гьукуматдин такьатралди агьвал авачир хзанрин ва зегьметхъанрин аяларивай тӀуьнар нез жедай. 1966 йисуз мектебда урус ва маса миллетрай тир 18 муаллим кӀвалахзавай. Муаллимрин зегьметдин куьмекдалди мектебдин дараматдихъ са шумуд классрин кӀвалер, спортзал, устӀархана ва кӀватӀалар кьиле тухудай тавхана гилигнавай.

Кьиблепатан Корея дуьньядин виридалайни пара (45 %) гимияр туькӀуьрзавай гьукумат я. Кореяди акъудзавай машинар дуьньядин виринриз чир я. Азиядинни вири дуьньядин виридалай къуват авай экономикайрик квайди я.
ПIирер: Киримкъулудин пIир, Пиркъулидин пIир (и пIирел хзан хуьдай дуаяр ийида), ЦIамар пIир (версия хьиз гьелени инал сур мучугърин хуьруьн хандакIар алай лугьузма), Агъаметан кике авай пIир (и пIирел аялар авачирбур фида). СултIанан кьвалаллай пIир (и пIири тандал хирер алайбуриз куьмекда).

XIX виш йисуз Вини Арагъ вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьне наибвалдиз талукь тир. ДаркIуш, КIахцугъ, Татархан ва Птидхуьр хуьрерихъ галаз Татарханрин хуьруьнжемятдик акатзавай.

XVI виш йисалай 1839 йисал кьван хуьр Дукъузпара азад жемиятдик квай. 1839 йисуз Лгар вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпара наибвалдиз талукь тир. Храх ва Ухул хуьрерихъ галаз Ухулрин хуьруьн-жемиятдик квай.

Инра памбагдин плантацияяр цадайла ДДТ ва муькуь токсик химиядин дефолиантар кардик кутунин себебдалди, накьв ва чилин кIанин ятар виже текъвер гьалариз атанва. Бегьем накьв авачирвиляй ина тарарин экъечIуниз герек тир шартIар авач. Икьван гегьенш чилерал тарарин кьитвили экология лапни барбатIзава. Чкаяр баябанриз ухшар жезва.

Кьиблепатан Кореядин Парламент — са кӀеретӀдин Халкьдин кӀватӀал (299 чка) я. 245 депутат хкягъзавайди я артухвилин системадай. Депутатдин къуватдин чӀав 4 йис я. Хкягъунар Парламентдиз 1948 йисалай тухузвайди я.

Хуьре хуьруьн администрациядин дарамат, алакъайрин идара, клуб, колхоз, кьулан мектеб, интернат, фельдшервилинни акушервилин идара, малдарвилин ферма кардик ква.

Хуьр къулай ва иер чкада авайвиляй иниз куьч хьана уьмуьр гьализ кIанзавайбурун кьадар садрани кимиз тушир. 1700 - 1800 йисара иниз Омарбеганни Кьасумбеган мукьвабур куьч хьанвай. Абурун мукьвабурукай сад Эмиргьемзебега урусрин начальникрин куьмекдалди хуьре, целди кIвалахзавай цIапурар галай регъв эцигнай. Хуьруьн муькуь рекьверилай тафават гваз и цIийи регъв мадни пара къуват авай ва бегьер гудай регъв тир. Гьавиляй хуьруьнвийри адаз «ЦIай-регъв» тIвар ганвай. Эмиргьемзебега вичин такьатралди хуьре гражданвилин мектеб эцигнай.

Видади Юсибов (Кьвепеле район, Эмирван хуьр) — америкадин тIвар-ван авай лезги алим. Илимдин машгьур Esquirer журналди къейд авурвал, В. Юсибов "Америкадин илимда виридалайни умуд кутунай ва машгьурвал къазанмишнавай 10 касдин жергеда ава".

Администрациядин юкь — Бургимакмахи хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Бургимакмахи, Ахсакадамахи, Вини Кавкамахи, Узнимахи, Какмахи, Чинимахи, Яраймахи.

"Лезгийрин чӀехи алакьунар ва агалкьунар авай зари Муьзеффер Меликмамедов ва адан ялав квай эсерар — очеркар, гьикаяяр, шиирар ва поэмаяр — заз алатай виш йисан 90-йисарилай таниш я. Абуру, иллаки «Лезги тӀвар алатӀа» ктабди зун гьейранарнай. «И къубави зурба шаир я, — лагьанай за Дагъустандин зарийриз. — Адан шииррин гьар са цӀар кӀелзавайдаз са дава, са дарман, са хьел ва са жида я. Абур гьакьван метлеб авай, халкьдин тӀал алай месэлайрикай кхьенвай, художествадин жигьетдай вини дережада авай чӀалар-жавагьирар я».
Са кьадар геж, XIII виш йисарин юкьвара, Къизил Орда туькIуьр хьайидалай кьулухъ, чкадин кипчак тайифайрал вигьинар авур монголар вахтар къвердавай чIал квадарна чебни кипчакриз элкъвенай.

Фарсаринни-урусрин дяве акьалтIарнай Гуьлуьстандин икьрардалди, Персиядин шагьди гилан Азербайжандин чилер урус императордин ихтиярдик вуганай. Урусатдин империяди идара авунин комендантвилин тегьер кардик кутунай. Виликан ханвилерни султIанатар округризни вилаятриз элкъуьрнай. Ина Бакудин, Къубадин, Шекидин, Ширвандин, Къарабагъдин ва Ленкерандин вилаятар, Елизаветополь ва Жар-Балакен округар, Къазах ва Шамшадил династияяр арадал атанай. Вилаятрин ва шегьеррин дуванханаяр тешкил авунай. 1829 йисуз ислам диндин ругьанийрин ихтиярар ва везифаяр тайин ийизвай идара тешкил авунай.

Алай чIавуз, Игъирвийрин цIапариз элкъвенвай несилар Азербайжандин Хъачмаз райондин Нережан хуьре, маса районра ва гьакIни, Дагъустандин Хасавюрт райондин ЦIийи Къуруш хуьре уьмуьр гьалзава. Гила ЦIийи Къурушра 118 игъирви хзанар амукьзавай «Игъиррин» куьче ава.

Эхиримжи цIуд йисарин къене нугъайрин чIехи жемиятар Урусатдин чара-чара регионра арадал атанва, месела Москва, Санкт-Петербург шегьерра, Ямал-Ненец АО-да, Ханты-Мансийск АО-да.

1871 йисуз, пачагь Наполеон III алуд авурла, Гюго ракъурунай хтана кӀвализ. Ахпа, жегьил Пудлагьай республикадин политикадин уьмуьрда пай кьаз кӀан хьайила адавай хьанач. 1876 йисуз ам Сенатдин ЧӀехи кӀвализ хкягъна. 1885 йисан 22 майдиз ам кьейила жемятди фикирзавай, гьикӀ ам дуьздаказ кучукдатӀа.

Сифте редактор инкъилабчи-шаир Нуреддин Шерифов хьайи газетдин къерехдал девирдин саки вири интеллигентар кIватI хьанвай: Иляс Илясов, Ибрагьим Межидов, Али Селимов, Гьамид Алиев, Шамил Исаев, Забит Ризванов, Энвер Шагьвеледов, Гуьлли Эмирбегова…

КцӀар тӀварцӀин арадал атуникай чара-чара тарихдарри шумудни са баянар гузва. Виридалайни машгьур версиядив кьурвал, КцӀар гаф урус чӀалан Гусар, яни кьушунрин жуьредикай сад тир «балкIандал алай аскер» гафуникай арадал атана. Идан себеб, Урусатдин Империядин чIавуз КцӀар шегьерда урусрин балкIанрал алай аскеррин кьушунрин кIеретIар авай.

Хуьре авай 400 кIвале тахминан 3 400 касди уьмуьрзава. Вири гьапутар, суни-мусурманар я. Хуьре пуд гьапут сихилар ава, ибур: Чучанар, Избашар, Жуьгьуьрар я.

Рисале фи-л-барахин 'ала масаьил алджабр ва-л-мукабала — «Алгебрадин ва алмукабаладин меселайрин успатрикай трактат» (алгебрадин трактат, гъилив кхьинар авай чка — Париж, Лейден, Лондон, Нью-Йорк, Рим).

Вашингтон (ингл. Washington, D.C.) — Америкадин Садхьанвай Штатрин кьилин шегьер. Официал тӀвар — Колумбия округ я, са штатдизни акат тийизвай кьилдин административ тек я. Шегьердин бине 1791 йисуз кутунвай ва адан тӀвар, АСШдин садлагьай президент Джордж Вашингтонан гьуьрметдай эцигнавай. 1871 йисалай Вашингтон Джорджтаун шегьердихъ галаз Колумбия федерал округдик кутунай ингл. District of Columbia, куьрелди D.C., гьавиляй америкавийри, уьлкведин кеферни-рагъакӀидай пата авай сатӀварцӀин штатдихъ галаз акахь тийин патал, адетдалди Вашингтон шегьердиз «Ди-Си» (ингл. D.C.) ва я «Вашингтон Ди-Си» (ингл. Washington D.C.) лугьузвайди я.
17 виш йисуз Корея маньчжуйрин кӀаник акатна ва китайдин Цин империядихъ гилигна. 19 виш йисуз Кореяди кьилди вичиз хас тир политика тухузвайвиляй, Китайда адаз «Королвалдин дервиш» лакӀаб ганвай. Японни — китайдин кьведлагьай ва японни - урусатдин дяверилай къулухъ Корея Япониядин гъилик акатнай (1910—1945). Гуьгъуьнин Дуьньядин кьведлай дяведилай кулухъ японри, Кореядин кефер пад (гилан Кефер Корея) кьунвай СССРдин ва Кореядин кьибле пад (гилан Кьибле Корея) кьунвай АСШдин кьуватриз рей ганвай.

2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 552 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 651 касди туькӀуьрзавай. Агьалийрин вири тарихдин къене ассимиляция хьана азербайжанариз элкъвенвай татар я.

ХVIII виш йисан кьудай са паюна, Рутул жемиятдай эхкъечӀиз алахъзавай ялахъвийри ахцегьрин кавхайривай чеб Ахцегьпарадин хуьруьн-жемиятдиз кьабулун тавакъу авунай, амма политикадин са бязи себебралди ахцегьвийри ваъ лагьана жаваб ганай. Чара авачир гьалариз атай ялахъвияр луткунвийрихъ галаз мажбур яз къазикъумухдин хандивай адан лувак хьун тавакъу авунай. Гьар йисуз ялахъвийри ханаз тайин тир кьадарда къуьл вугунивди абур кьве патазни менфят авай икьрардал атанай. И тегьерда ялахъвийрини луткунвийри чпиз хата авачир уьмуьр таъмин авунай. Сифтедай хана вичин наибни нуьквер Ялахъриз ракъурнай, гуьгъуьнлай ХVIII виш йисан эхирда II Сурхай — хана, адаз кьве хуьряй къвезвай къуьлуьн ихтияр вичин хайи Шуайб-бег ва Исаак-бег стхайриз вуганай. И стхаяр КьакIар хуьре хана абуруз пулунихъ къачуна пишкешнавай мулкара уьмуьр ийизай. Гьа чӀавуз, къазикъумухдин беган гъилик квай Ялахъ ва Луткун хуьрер, кьакӀарин бегвалдин ихтиярдик физва. Адалай кьулухъан вахтара, ХIХ виш йисуз ялахъвийринни кьакӀарин бекрин арада шумудни са сефердин акьунар хьанвай.

XIX виш йисуз Мамедкала хуьр вири Къайтагъ-Табасаран округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасаран округдин Агъа-Къайтагъ наибвалдиз талукь тир. Великент ва Салик хуьрерихъ галаз Великент хуьруьнжемятдик акатзавай.

Къазах райондин Дамжылы ва Дашсалагьлы кьветIера ва гьакIни Шишгузей ва Келикли тIвар алай чкайра дегь заманадин инсанрин зегьметдин алатар ва маса затIар дуьздал акъуднай.

1735-йисан 10-мартдиз Генжеда кутIунай икьрар бинедиз къачуна, Урусатди Ирандивай чапхунай Къавкъаздин чилер цIийи кьилелай адав вахкана. Лезгийри ва Дагъустандин маса халкьари и кардиз акси яз бунт къарагъарна. Надир шагьди “Жардин лезгийрин ва Дагъустандин дагъвийрин бунт тергун патал чIехи кьушун ракъурна, амма лезгийри ва Кьиблепатан Дагъустандин маса халкьари фарсарихъ галаз къати женг чIугуна” .

Физика (дегь.-грек. φύσις — тӀебиат) — тӀебиатдикай макитрин (илимрин) са хел, материал затӀарин аламдин эволюция, вилик финиф ва туькӀуьрун тайинарзавай, гзафни — гзаф умуми ва асул дибдин къанунар чирзавай макит (илим).

Шегьер Дагъустандин кефердинни — рагъакӀидай пата, республикадин кьилин шегьер тир Магьачкъаладилай 295 км кефердинни — рагъакӀидай патахъ, Ставропол крайдихъ галаз сергьятдал, Кума вацIун гьавизда авай адан кьуразвай кьибле хел тир Кьурагь Кумадал чка кьунвайди я.