Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Болгайраг туркæгтæ (Болгарийы турк дæр; болг. Български турци; тур. Bulgaristan'daki Türkler [булгаристандаки тюрклер]) — Болгарийы цæрджыты дыккаг стырдæр этникон къорд болгайрæгты фæстæ. 2001-æм азы сфыстмæ гæсгæ уыдоны нымæц у 746 664 адæймаджы, ома æппæт цæрджыты 9,4%. Уырнджыты фылдæр хай — суннитаг пысылмæттæ, цалдæр хъæуы цæрджытæ сты шиитæгтæ.

Суворовыл ном Александр сæвæрдтой Александр Невскийы кадæн. Рæзыдис хъæуы. Уыдис лæмæгъ, арæх кодта рынчынтæ. Йæ фыд æй цæттæ кодта граждайнаг службæмæ. Фæлæ гыццылæй фæстæмæ лæппуйы зæрдæ æхсайдта æфсæддон хъуыддагмæ, йæ фыдæн хъæздыг библиотекæ уыдис, æмæ сæ пайда кодта, ахуыр кодта артиллери, фортификаци, æфсæддон истори. Æфсæддон уæвын сфæнд кæнгæйæ, райдыдта йæхи фæлтæрын. Йæ хъысмæтыл тынг фæзындис инæлар Ганнибалы æндæвдад, уый уыдис Суворовы бинонты хæлар. Уый загъта Василийæн, цæмæй йæ фыртæн равзара æфсæддон карьерæ.

Набережные Челны (тæт. Яр Чаллы «цæугæдоны дурын был») у уæрæсейаг сахар Тæтæрстаны, Тукайы номыл районы центр. Цæрынц дзы 507,2 мин адæймаджы (2006).

1912-æм азæй 1933-æм азы онг Никарагуæ уыди АИШ-ы ’рдыгæй оккупацигонд. Уыцы оккупацийы сæр уыдис Никарагуæйы канал аразæн ницы æндæр бæстæмæ дæттын. Президент Альфонсо Диас æлдариуæг куы кодта, уæд 1914 азы бафыста Брайан-Чаморройы бадзырд — уымæ гæсгæ АИШ æнустæм райста Никарагуæйы зæххыл дыууæ фурды ’хсæн канал аразыны эксклюзивон бар, стæй кæмфæндыдæр йæ æфсæддон базæтæ аразыны бар. Уыцы бадзырд АИШ-ы дæр схуыдтой стигъаг æмæ хынджылæггæнæг, Никарагуæйы та Диас сси йæ адæмы æнæуынон, фæстæдæр ралыгъта АИШ-мæ, мæлгæ та акодта Коста-Рикæйы.

Кæд Ковров стыр сахартæй нæу, уæддæр дзы ис ирон диаспорæ. Ковровы ирæттæй зынгæдæр у Тменаты Валодяйы фырт Алыксандр ныртæккæ кусы Ковровы Дегтярёвы номыл заводы генералон директоры хæдивæгæй, Алыксандр у æртæ ордены кавалер æмæ Советон Цæдисы Министрты Советы премийы лауреат.

LKN (уырыс. «лица кавказской национальности»; ЛКН) — у мæхъхъæлон музыкалон къорд. Зарынц мæхъхъæлон æмæ уырыссаг æвзæгтыл. Сæ музыкæйы стиль у поп-рок, брит-поп, рок-н-ролл.

Консонантон алфавиттæ — сæ дамгъæтæ нысан кæнынц æрмæст æмхъæлæсонтæ, хъæлæсонтæ та нысангонд цæуынц диакритикон нысанты специалон системæйы æххуысæй (хъæлæсæвдисджытæ).

1920-æм азы 30 октябры Хъарс бахаудис Турчы дæлбар, æмæ уæдæй фæстæмæ у уыцы паддзахады сконды. Дыккаг Дунеон хæсты фæстæ Советон Цæдисы æддаг хъуыддæгты министр Вячеслав Молотов туркаг минæвармæ загъта, Хъарсы алфамбылай зæхх фæстæмæ раттын хъæуы, зæгъгæ. Дыууæ паддзахады гæрзджын быцæумæ сæхи цæттæ кæнын байдыдтой, фæлæ хæст не ’рцыдис, сахар баззадис Турчы сконды.

Хъæргæнагдон, Хъæргæнæгдон кæнæ Хъæргæнаг, Хъæргæнаджы дон, Квирила (гуырдз. ყვირილა) у цæугæдон Хуссар Ирыстон æмæ Гуырдзыстоны, Рионийы фæрсагдон.

5 апрелы — Юрий Завадский, советон актёр æмæ режиссёр, Советон Цæдисы адæмон артист, педагог, профессор, алыхуызон премиты лауреат (райг. 1894).

Брытъиаты Созырыхъо уыдис аргъæуттæ фыссæг. Фыста ирон æмæ уырыссаг æвзагыл. Йæ аргъæутты бындур уыдысты фольклорон мотивтæ. Брытъиайы-фырты аргъæуттæ бирæ хæттыты рацыдысты хицæн чингуытæй ирон, уырыссаг, гуырдзиаг, украинаг æвзæгтыл Ленинграды, Киевы, Орджоникидзейы æмæ æндæр сахарты.
Мысирæгтæн гæды цыппар мин азы размæ райдыдта лæггад кæнын. Уый канд мыстахсæг нæ уыди, фæлæ хъахъхъæдта кувæндæтты хæзнатæ дæр. Мысираг гæды сыгъдæг цæрæгойыл нымад уыди. Суанг ма сылгоймаг-хуыцау Бакотæн дæр уыд гæдыйы сæр.

Фæсарæйнаг аллитерация — иугъæдон кæнæ æнгæс æмхъæлæсон зæлтæ фæлхат кæнын афтиддæр ныхасы райдайæны, уый та у хицæн цау литературон консонансы, кæм ахæм æмххъæлæсонтæ фæлхат цæуынц кæм фæндыдæр.

1916-æм азы йæм фæсидтысты æфсадмæ, 17 июны æрвыст æрцыдис Ныгуылæн фронтмæ. 31 июлы 1917-æм азы цæф æрцыдис галиу къахмæ, рахиз къухмæ æмæ æфцæгмæ. Хæстæй ма цы æмгъуыд баззадис, уый арвыста æфсæддон госпиталы Германы.

Ламбарайи (фар. Lambareiði; [ˈlambaɹˌaijɪ]; дан. Lambaejde) у Фареры сакъадæхты хъæу Эстуройы сакъадахыл. Цæрджыты нымæц: 10 адæймаджы (2007).

XVIII-æм æнусы райдианы Шталь радта флогистоны теорийы формулировкæ. Штальмæ гæсгæ флогистон у, æрмæг куы судзы, уæд уымæй чи фæиппæрд вæййы, уыцы буаргъæд. 1774-æм азы Пристли раргом кодта туаггуыр, Кавендиш та 1766-æм азы — донгуыр.

2008 азы 26 августы Дмитрий Медведев бафыста дыууæ барамынды: «Республикæ Абхаз банымайыны тыххæй» æмæ «Республикæ Хуссар Ирыстон банымайыны тыххæй». Уыцы бармындтытæм гæсгæ Уæрæсейы Федераци уыцы дыууæ республикæйы базыдта куыд «суверенон æмæ хæдбар паддзахад».

Цымыдисаг фактæй зыны Каганады политикон сконд: динон хицауад уыди каганты (рагон хазайраг мыггаг Ашинты байзæддæгты) къухты, фæлæ æцæг хицауиуæг кодтой бектæ. Йæ хæдбар историйы дæргъы Каганад хицауиуæг уыди бектæ-Буланидтæй, кагантæ та æрвыстой сæ тюркаг муртаккаг дин æмæ сæ паддзахады сын æгъдау лæвæрдтой цыма æрдæг-Хуыцауттæн. Уæдыккон азфысджытæ, дунеон динты минæвæрттæй уæвгæйæ, арæх-иу фиппайдтой æмæ Каганады мидæг алыхуызон конфесситы минæвæрттæ цардысты æнæ кæрæдзиимæ знагдзинадæй. Хазары каганад у дзуттаг æхсæнад кæм равзæрдис æмæ ныффидар, ахæм рæттæй иу. Уый минæвæрттæ Каганады сæфты фæстæ алыгъдысты Европæмæ æмæ бацыдысты ашкеназиты кондмæ.

Мисьонес кæнæ Мисионес (исп. Misiones) у Аргентинæйы цæгат-скæсæны провинци, Парагвай æмæ Бразилийы ’хсæн. Хуссары æмарæн у Корриентесы провинциимæ.

21 октябры — Цхинвалы зындгонд фыссæг æмæ критик Джусойты Нафийæн базонгæ кодта ирон Википедиимæ. Википеди Нафийы зæрдæмæ фæцыд, уый баххуыс кодта энциклопедийæн йæ мидисджын фиппаинæгтæй.

Зиан-иу искæуыл куы ’рцыд, уæд æй уæлмæрдмæ рахæссын нæ уæндыдысты, зæйæ тарстысты. Марды чырыны бавæрдтой æмæ йæ рæстæгмæ миты бын дардтой. Стæй зæй куы рацыдаид, уæд иу-зианы уæлмæрдмæ бахастой æмæ йæ баныгæдтой.
Уый тыххæй сарæзтой Интернет-ресурс LavkaLavka, кæм алы фермерæн дæр ис гæнæн аккаунт саразын æмæ йæ продукци уæй кæнынмæ равæрын. Цалынмæ товар сайты фæзына, уæдмæ йæ проекты уæнгтæ сбæлвырд кæнынц æмбæлынц нормæтæм æви нæ, зæгъæм, цахæм тауинæгтæй пайда кæнынц, куы садзынц культурæ, уæд, цæмæй пырх æмæ хъацæн кæнынц цæхæрадон, цахæм уавæрты дарынц фос æмæ а.д. Компани бакуыста хи экологион сертификацийы системæйыл (ЭСС), йæ сæйраг уагæвæрдтæ: аразгæ хъацæнтæн «нæ» зæгъын: пестицидтæн, гербицидтæн, рæзты регулятортæн æмæ низты ныхмæ лæуæн буарадæн. Уыимæ ма æлхæнæгæн йæ бон у исын æнæхъæн информаци продукты тыххæй, уыдон нымæцы къамтæ дæр æмæ хæдзарады афыст (алы хицæн товар заказ цæуы абстрактон ассортиментæй нæ, фæлæ конкретон фемерæй конкретон хæдзарадæй). Кæмдæр дзы ис гæнæн экологион туризмы фадатæн: клиенттæн сæ бон у æрцæуын æмæ хи цæстæй фенын хæдзарады æмæ кондады куыст.

Химион реакцитæ æргом æмæ бæрæг кæнынц буаргъæды химион миниуджытæ. Химион реакцийы чи архайы, уыцы буаргъæд хуыйны реагент. Химион реакцийы фæрцы цы буаргъæд сæвзæры, уый та хуыйны реакцийы продукт.

Славяйнæгтæ (уырыс. Славяне, рагон сл. — Словѣнє, белор. Славяне, укр. Слов’яни, русин. Славляне, болг. Славяни, макед. Словените, серб. Словени, хорв. Slaveni, словен. Slovani, пол. Słowianie, чех. Slované, слов. Slovania, кашуб. Słowiónie, у.-луж. Słowjenjo, д.-луж. Słowjany) сты Европæйы стырдæр этно-æвзагон иумæйагдзинад.

Компани бындурæвæрд æрцыд 2011-æм азы Дæллаг Новгороды æвзонг амалиуæгдартæ Екатеринæ Смирнова æмæ Вячеслав Архипов — регионалон нысаниуæджы фæсивæдон оргинизациты разамонджытæй, Дæллаг Новгороды европæйаг хуызы фыццаг аслам уазæгдзæрæны баконд кæцытæ сфæнд кодтой. Ацы хостелæн равзæрстой сахары центры Стыр Покровскæй уынджы агуыст. «Горький Хостел»-ы ном райстой Максим Горькийæ номæн, Дæллаг Новгород бирæ рæстæг кæимæ ассоциацигонд уыд.

Мыггаджы равзæрды тыххæй таурæгъмæ гæсгæ, Суворовтæ рацыдысты шведаг уæздан мыггагæй. Суворов йæхæдæг йæ автобиографийы куыд фыста, афтæмæй сæ фыдæл Сувор Уæрæсемæ ’рбафтыдис 1622-æм азы æмæ ам цæргæйæ баззад.

Калойы-фырт стыр цымыдис кодта, XIII æнусы Венгримæ аланты знæмтæ-ястæй чи алыгъдис, уыдоны историмæ. Уыдис сæм дыууæ хатты. Ясты тыххæй цы куыстытæ ныффыста, уыдоны равдыста цымыдисаг ирон-ясаг этнографион параллельтæ.

Ацы закъон раргом кодта Д.И. Менделеев 1869-æм азы 1-æм мартъийы. Закъонæн ис раттæн ахæм формулировкæ: иу элементмæ цы химион миниуджытæ ис, уыдон та цалдæр элементы фæстæ разынынц æндæр элементмæ дæр.

Соня Ганди (хинди सोनिया गाँधी; райгуырд 1946-æм азы 9 декабры Италийы сахар Лусианæйы) — Индийы зындгонддæр политиктæй иу, Индийы националон конгрессы ныры раздзог (1998-æм азæй), Индийы раздæры премьер-министр Раджив Гандийы идæдз ус.

Къостайы ном хæссы, кæм амардис, уыцы хъæу Хъæрæсе-Черкесы, Дзæуджыхъæуы стырдæр проспект, Цæгат Ирыстоны паддзахадон университет æмæ æндæр бирæ цæрæнрæттæ, уагдæттæ æмæ уынгтæ.
1967 азы мыхуыры рацыдис цымыдисаг чиныг «Ирæттæ уырыссаг æмæ фæсарæйнаг бæлццæтты фыстыты». Сарæзта йæ æмæ йын разныхас, фиппаинæгтæ ныффыста Барис. Чиныгмæ хаст æрцыдысты, куыд XIII — XVII æнусты ахуыргонд бæлццæтты (Юлиан, Рубрук, Ламерти, Барбаро, Шарден), афтæ XVIII—XIX æнусты ахуыргæндты (Штедер, Клапрот, Рейнегс, Гюльдинтштет) хъуыдытæ ирæтты тыххæй. Æмбырдгонды ис дзæвгар æрмæг алантæ-ирæтты историйæ.

Хангылы бон бæрæг кæнынц 9 октябры Хуссар Корейы æмæ 15 январы Цæгат Корейы. Хуссар Корейы Хангылы бон 1991-æм азы агъоммæ уыд æнцойбон, фæлæ амалхъом адæмы фæндонмæ гæсгæ уыцы бæрæгбон æнцойбон нал у, корейæгтæ дзы кусынц.

Ирыстоны ахуырады истори ног заманты райдыдта Мæздæджы ирон скъолайæ. Уыцы скъола байгом императоры барамындмæ гæсгæ 1764 азы 21 сентябры æмæ фæкуыста XVII æнусы 90-æм азты онг. Ирон скъолайы байгомыл ныхас райдыдта, Ирыстон Уæрæсеимæ баиу кæныны тыххæй тæрхæттæ куы цыди, уæд — 1749–1752 азты Бетъырбухы. Ирон сабиты ахуырыл бафтауын фæлвæрдтой Ирыстоны дины хъуыддæгтæгæнæг къамисы уæнгтæ, Мæздæджы скъола байгом кæныны размæ дæр.

— Уæ бæрзондыл бадæг Стыр Хуыцау! Мах дæ уазæг бакæн, стæм дæ быны цæрæг æмæ дæ фæдзæхсты цы уæм, уый дæ цæст бауарзæд. Хуыцау, кувæм дæм, курæм дæ, ралæууæнт ныл нæ уалдзæджы бонтæ. Баххуыс нын кæн, æмæ нæ бынысæфт ма фæкæн, мах де уазæг.

Хими куыд зонад сбæрæг ис XVI—XVII-æм æнусты, дунейы механистикон сурæтæн бындур чи æрæвæрдта, уыцы зонадон æнтыстыты руаджы. Уымæй уæлдай ма химион зонадæн ахъаз фесты индустрийы рæзт æмæ буржуазон æхсæнады фæзынд. Фæлæ уæддæр химийы фарста уыди быцæуаг: физикæйæ хъауджыдæр, хими бæрцытæй нæ уыди равдисæн æмæ уымæн-иу иуæй-иу ахуыргæндтæ хъуыды кодтой, зæгъгæ, хими бæрцытимæ архайæг зонад нæу, фæлæ у сгарыны (познание) æндæр хуыз. 1661-æм азы Роберт Бойль ныффыста чиныг «Химик-скептик». Ахуыргонд йæ куысты равдыста, буаргъæдты миниуджытæ, буаргъæдтæ цы хайыгтæй арæзт сты, уыдонимæ баст кæй сты. Зæгъæм, дыууæ буаргъæдæн фæйнæхуызон миниуджытæ кæй ис, уымæн аххосаг у, фæйнæхуызон хайыгтæй (корпускултæй) арæзт кæй сты. Ван Гельмонт иртаста судзыны процесс æмæ афтæмæй рабæрæг кодта, буаргъæд куы судзы, уæд йæ цур газ кæй сæвзæры. Газы æмбарынады уæлдай ма, ахуыргонд раргом кодта æвзалытуаг (углекислый) газ. 1672-æм азы Бойль раиртæста, згъæр зынджы куы фæдарай, уæд йæ массæ фылдæр кæй кæны, уый. Уыцы фæзынд афтæ бамбарын кодта, зæгъгæ, згъæр йæхимæ арты хайыгтæ исы.

Йæ кард систа Хъобаны æмæ йæ мыггаджы хъæздыджыты ныхмæ. Уыдон Бестолы мæлæты фæстæ зæххытæ уæрстой æмæ Чермены кæвдæсардыл банымадтой, æвзæр дурджын цъыфдзæстытæ йын бахай кодтой. Уæд Чермен уæздæттимæ стох кодта йæ бартыл, иннæ мæгуырты бартыл. Уыдон æргом йæ ныхмæ рацæуын нæ бауæндыдысты. Сæхиуыл æй баууæндын кодтой, æмæ йæ мæнгардæй амардтой.
Химион дæсниæдты бындур æрæвæрдæуыди Рагон Мысыры (Египет). Металлурги, керамикæ, авгкæнын, парфюмери, косметикæ — уæдыккон химийы ацы къабæзтæ, суанг нæ эрæйы агъоммæ дæр, уыдысты размæцыд. Цæвиттон, нырыккон доныстоны авджы сконд, зæгъæн ис, ницы хъауджы кæны, 6000 мин азы размæ Мысыры цы авгæй пайда кодтой, уый скондæй. Химион зонæнтæ, кæд сæ дзуарылæгтæ сусæг кодтой хи къорды мидæг, уæддæр куыддæртæй хъарыдысты æндæр бæстæтæм. Европæйæгтæм химион зонад бахауди фыццаджыдæр араббæгтæй, уыдон 711-æм азы Испани сæхи куы бакодтой, уæд. Арабб уыцы зонад хуыдтой «алхими» æмæ афтæмæй ацы ном ахæлиу Европæйы дæр.

«Тронты хъазты» архайд цæуы æрымысгæ континенттыл Уестерос æмæ Ессосы, дæсаз-бæрц сæрды фæстæ, æмбаст дзы ис цалдæр сюжетон линийы. Фыццаг хаххы æвдисынц цалдæр уæздæтты хæдзæрттæ куыд схæцыдысты Авд паддзахады "Æфсæн троны" тыххæй; дыккаг æмбæрзы смæгуыруæвгæ ордены фæлварæнтæ, æрбаввахсгæнæг тас-зымæг æмæ Цæгаты мифон фæлдисонтæм ныхмæлæуд; æртыккаг хроникæ æвдисы тыхæппæрст династийы фæстаг хъæбулы, принцессæйы, куыд агуры цæдисонты йæ трон раздахынмæ.

«Миниатюрæтæ» - советтон фыссæг Валентин Пикулы историкон эссе-радзырдтæ. Алы миниатюрæ дзы дзуры уæрæсейы историйы тыгъдбыдырты сæфт удгоймæгтыл. Сæ хъайтартæ сты, куыд зындгонд амалгæнджытæ, афтæ хуымæтæджы адæм дæр, кæй ном никуы хъуысы, фæлæ кæдон стыр ахъаз фесты историйæн, канд уæрæсейæгæн нæ, фæлæ. Миниатюрæты фылдæр патриотон æнкъарæнтæй мидхъард сты. Куыд арæхдæр, миниатюрæ гуырыд иу æхсæвмæ, фæлæ сæйраг герой чи уыди, ууыл информаци базонын æмæ æрымбырд кæныныл-иу бæстон куыст бакæнын бахъуыдаид, хаттæй-хатт цалдæр азыдæргъы. Романты хъауджы, миниатюрæты-иу Пикулы бон уыд иуæй-иу хъуыдытæм æмæ сæрмагонд хабæрттæм ахаст, йæ хъайтарты дзыхæй нæ, фæлæ комкоммæ чиныгкæсмæ дзургæйæ зæгъын.

Кекконены къухы бафтыд Советон Цæдисимæ хорз бастдзинад саразын, уый йæ бæстæйы экономикæйæн дæр фæахъаз кодта: рапарахат машинæаразæн, гæххæттуадзæн æмæ полиграфион индустри. Кекконен Финляндийы президенты бынаты куыста 25 азы дæргъы (1956—1982).

Фыдыбæстæйы Стыр хæст (хуссары арæхдæр Стыр Фыдыбæстæйон хæст; уырыс. Вели́кая Оте́чественная война́) у Советон Цæдис æмæ фашистон Германы ’хсæн æвирхъау хæст (1941-1945).

1761-æм азы А.В. Суворов командæ кодта драгунты, гусарты æмæ хъазахъæгты хицæн къордтæн. Сæ нысан уыдис Бреславлмæ цæуæг уырысы æфсадæн фадæттæ аразын æмæ Пруссийы æфсæдтæм æнæрлæугæйæ бырсын. Пруссийы æфсæдты Польшæйы цалдæр хатты ныддæрæн кодта. Йæхи равдыста курдиатджын, æмæ æдæрсгæ партизанæй æмæ кавалеристæй. Уый фæстæ архайдта Ландсберджы, Бирштайны, хъæутæ Вейсентин, Наугарт, Келец æмæ æндæр сахартæ æмæ хъæутæ байсыныл хæстæмбæлдтыты.

Фирмæйы бындурæвæрджыты нымæцы сты Бетъырбухы инвалидты регионалон æхсæнадон организаци æмæ инвалидтæн сахайраг социалон-политикон газет «Мах стæм æхсæнады хай»-ы аразджытæ. Компанийы пъланты ис туристон балцыты организаци кæнын æндæр хуызы инвалидтæн — къуырма адæймæгтæн.

Цывзыгæрдæг кæнæ дойнаг цывзы, доны чызджытæ (лат. Persicaria hydropiper; уырыс. Горец перечный, Водяной перец) у кæрдæг зайæгойты хуыз. Зайы Цæгаты æрдæгтымбылæджы уымæл æмæ субтропикон рæтты.
1935 азы Хуссар Ирыстоны мыхуыры фæзынд ног журнал «Æххуыс ахуыргæнæгæн». Ацы журналыл æппæт ахуыргæнджытæ дæр сæмбæлдысты стыр цинимæ. Йе ’рхъуыдыгæнæг æмæ йæ редколлегийы уæнг уыд Алыксандр.

1869-æм азы Д.И. Менделеев раиртæста Химион элементты периодон закъон æмæ саразта химион элементты периодон системæ. Ахуыргонд сбæлвырд кодта химион элементы æмбарынад æмæ равдыста, атомон массæ элементы миниджытимæ баст кæй у. Менделеев уыцы закъон рабæрæг кæнынæй бындур æрæвæрдта химийæн куыд бæрцытæ иртасæг зонадæн (количественная наука). Уый агъоммæ хими нымад уыди айдагъ афыстон æмæ хъæдиртасæг зонадыл (описательная качественная наука).

Илас Æрнигон, æцæг ном — Тогуызты Газакк (райгуырдис 1888-æм азы 10 декабры, Æрыдоны — амардис 1938-æм азы 5 январы) уыдис ирон поэт æмæ тæлмацгæнæг.

Калойы-фырты историон-этнографион монографи «Ирæттæ» ахсы сæрмагонд бынат йæ зонадон куыстыты ’хсæн. Мыхуыры рацыдис рауагъдад «Наука»-йы 1967 азы. Фæстæдæр ыл автор ногæй бакуыста æмæ йæ джиппы рауагъта 1971 азы. Чиныджы ирдæй æвдыст æрцыдысты ирон адæмы æрмæгон культурæимæ цыдæриддæр баст ис, уыцы фарстатæ: цæрæнуат, хæлц, дарæс; æхсæнадон ахастытæ: патриархалон-мыггагон царды баззайæццæгтæ, бинонты цардыуаг, дин, рухсад, культурæ, национ рæзты фарстатæ æмæ æндæр ахæмтæ. Ахуыргонд цы фарстатыл дзуры, уыдон иууылдæр иртæст цæуынц арф, мидисджын сты зонадон æгъдауæй. Чиныджы æнтыстæн ма ахъазгæнæг у уый дæр, æмæ фыст æрцыдис хъæздыг быдырон этнографион æрмæджы бындурыл. Автор монографийы æрмæг æрæмбырд кодта æрмæст Цæгат æмæ Хуссар Ирыстоны нæ, фзглæ ма ирæттæ кæддæр цæрынмæ кæдæм фæлыгъдысты, уыцы зæххытæ — Гуырдзыстон æмæ Стъараполы крайы дæр.

Йæ бæстыхъæд у уымæл, субтропикон, денджызгæрæтты январы астæуккаг температурæ вæййы +4... +7 градусы, хæхты — +2... -2 градусы, июлы та +22... +24 градусы. Къæвдатæ дзы афæдз æруары 1300–2400 миллиметры.

Паддзахады фæзуат у 1 285 220 км². Арæны иумæйаг дæргъ у 5536 км (Боливиимæ иумæйаг арæны дæргъ — 900 км, Бразилиимæ — 1560 км, Чилиимæ — 160 км, Колумбиимæ — 1496 км, Эквадоримæ — 1420 км). Бæлгæроны хаххы дæргъ у 2414 км.

Проспект Фереште у, хъуыддаджы къантортæ кæм сгуппар сты, цæгат Тæхраны ахæм ран. Ам æрбынат кодтой бирæнымæцон дуканитæ, ресторантæ æмæ фæсарæйнаг фирмæты минæварæдтæ. Тæхраны скондмæ бацæуыны агъоммæ район Элахийе уыди Мозафереддин-сахы, фæстæдæр та, Ираны хъæздыгдæр сылгоймаг чи уыди, йæ уыцы чызджы сæрмæмулк.

Уыдис-иу афтæ дæр, зиан уалдзæджы ралæудмæ миты бын баззад[кæцæй ист у?]. Иу зымæг Гæлуатæй иу лæг амарди, чырыны æвæрдæй йæ миты бын баныгæдтой рæстæгмæ. Иу æхсæв чырынмæ рувас æрцыд æмæ чырын къæхтырдыгæй æхсынын райдыдта. Марды къæхтæ разындысты, æмæ сæ бахсыдта рувас. Уый фæстæ зæй рацыд, æмæ Гæлуатæ сæ зианы систой, цæмæй йæ уæлмæрды баныгæной. Кæсынц æмæ — чырын æхсыд. Фæдис кодтой Гæлуатæ. Сыгом æй кодтой æмæ федтой: къæхты æнгуылдзтæ — æхсыд. Уæд Гæлуатæ кусарт акодтой, кусарты сæфтджытæ къахы æнгуылдзтыл басагътой æмæ марды афтæмæй баныгæдтой.
Цалдæр хатты ирон адæм хæцыдысты уæрæсейаг æфсадимæ Хуссар æмæ Цæгат Ирыстоны XIX æнусы фыццаг хай. Уæддæр официалон уæрæсейаг историографимæ гæсгæ бирæтæ нымайынц, Ирыстон Уæрæсейы скондмæ кæй бацыдис барвæндæй. Владикавказ (иронау Дзæуджыхъæу) уыдис фыццаг Уæрæсейы фидарты ’хсæн Цæгат Кавказы.

Ис ахæм зонæдтæ, хими æндæр æввахс æрдзиртасæг зонæдтимæ баиууы фæрцы чи сæвзæрди. Зæгъæм, биохими, биоорганикон хими, геохими, радиацион хими, фотохими æмæ æндæртæ.

1939 азы 1 сентябры фашистон Герман ныббырста Польшæмæ, ракъахта Фыццаг дунеон хæст. Уæды Польшæмæ хаудысты Ныгуылæн Украинæ æмæ Ныгуылæн Белорусси. Советон Цæдисы разамынд йæ сæрмæ не ’рхаста уыцы зæххыты цæрæг æфсымæрон адæмты немыцы къæхты бын ныууадзын æмæ уæд не ’фсæдтæ ахызтысты Польшæйы зæронд арæныл. Уæд нæхиуæттæ схæццæ сты сахар Лодзьмæ, фæлæ немыцимæ куы бафидыдтой, уæд ног арæн скодтой цæугæдон Бугыл. Уый уыд æцæг хæстон операци — уым Сырх Æфсадмæ æнхъæлмæ кастысты æрмæстдæр мæгуыр украинæгтæ æмæ белоруссæгтæ, поляккæгтæм та уæд Гитлер æмæ Сталин ницы уæлдай кастысты. Немыцæгты ныхмæ польшæйаг æфсад дыууæ къуырийы йеддæмæ нæ фæлæууыд.

Фрак (фр. fraс) — нæлгоймаджы бæрæгбонизæрон сæрмагонд карст костюм: пъинджак разæй у цыбыр, даргъ лыстæг фалдæтимæ фæстейæ, хæлæфтæ сты атласæй лампастимæ.

Италиимæ хæсты фæстиуæгæн Турчы паддзахад тынг фæлæмæгъдæр, уыдис дзы мидбыцæуттæ дæр. Уымæй пайда кæнгæйæ, 1912-æм азы 8 октябры Черногори расидти Турчы ныхмæ хæст. 13 октябры æндæр цæдисон паддзахæдтæ дæр Туркмæ бадардтой ультиматумтæ, стæй 17 октябры расидтысты хæст. Афтæ райдыдта Балканы Фыццаг хæст.

Т(ы)латтаты Бестолы фырт Чермен (цардис XVIII-XIX æнусты Хъобаны хъæуы) у ирон адæмон хъайтар. Чермен уæздан æлдары Бестолы фырт, фæлæ номылусæй гуырд. Бирæ рæтты Чермены мады хонынц Цæлон.

Немыц куы æрбахæстæг сты, уæд æй йæ ныййарджытæ арвыстой сæ хæстæджытæм Хуссар Ирыстонмæ. Знæгтæ сывæллæтты æрвыстой Германмæ, æмæ йын уымæй тарстысты.

Туристтæ Никарагуæмæ æрбацæуынц йæ хъæздыг хъæддаг цард фенынмæ, йæ бирæ цадтæ æмæ вулканты рæсугъддзинадæй ныфс райсынмæ. Йæхимæ здахынц рагон сахартæ Леон æмæ Грандæйы архитектурæ дæр, цымыдисæг бынæттон культурæ æмæ рæсугъд денджызон былгæрæттæ. 2005 азы дæргъы æдæппæт 803933 туристы сæ фæллад уагътой Никарагуæйы.

Калоты Алыксандры фырт Барис (райгуырдис 1916-æм азы, Байыкомы, Захъхъайы — амардис 2006-æм азы) уыдис Ирыстон æмæ Кавказы этнограф, кавказзонынады специалист; историон зонæдты доктор; уыдис Цæдисы зонæдты Академийы Кавказы секторы Этнографийы институты хистæр зонадон кусæг.

«Тронты хъазт» (англ. Game of Thrones) у америкаг драмон сериал фэнтезийы жанры, фыссæг Джордж Мартины романты цикл «Их æмæ Арты зарæджы» мотивтыл конд. Сериал истæуы кабелон телеканал HBO-йæн, Давид Бениофф æмæ Д.Б. Уейсæй. Телесериалы хуызист цæуы цалдæр стонты, семæ Цæгат Ирланди, Мальтæ, Хорвати, Исланди æмæ Марокко. Фыццаг сезоны премьерæ уыди HBO каналыл 2011-æм азы 17 апрелы; 2013-æм азмæ æвдыст уыдысты æртæ сезоны ’нæхъæнæй. 2013 азы апрелы сериал адаргъдæр кæнын кодтой цыппæрæм сезоны онг, йæ фыццаг хай æвдыст æрцæудзæн 6 апрелы 2014 азы.
Гæззаты Фарзуны фырт Юри (райгуырдис Дзæуджыхъæуы, 1960-æм азы 27 ноябры) у советон æмæ уæрæсейаг футболист, размæбырсæг æмæ æрдæгхъахъхъæнæг; футболон тренер. 1990-æм азæй Советон Цæдисы спорты мастер. 2011-æм азæй – Ярославлы футболон клуб «Шинничы» сæйраг тренер у.

Эспоойы хæдскæсæны ис Хельсинкийы сахар. Эспоо у «сæйраг сахары регион» чи скæнынц, уыцы цыппар хъæубæстæйæ иу (æндæртæ сты Хельсинки, Вантаа æмæ Кауниайнен).

Ахалкалак, нарты кадджыты Ахар-калак (гуырдз. ახალქალაქი — «ног сахар»; сом. Ախալքալաք) у сахар Гуырдзыстоны хуссары, Джавахетийы. У Ахалкалачы муниципалитеты административон центр.

Агаси Арабян (сом. Արաբյան Աղասի Մանուկի , гуырдз. აგასი არაბიანი; райгуырдис 1957-æм азы Ахалцихейы, сахар Гуырдзыстоны) у æхсанадон æмæ политикон архайæг.

«Фатеры цæрæг» (фр. Le Locataire, англ. The Tenant) у, режиссёр Роман Поланский кæй систа, уыцы киноныв. Ист æрцыдис фыссæг Роланд Топоры романмæ гæсгæ.

Европæйы бæстæты уавæр карздæр кодта. Наполеон сæ мæты баппæрста. Уыцы аз сентябры Суворовмæ æрцыдис йæ рагон зонгæ инæлар-майор Прево де Люмина. Уырдæм æй арвыста император Павел I, цæмæй, францæгты ныхмæ нырыккон уавæрты куыд хæцын хъæуы, уый тыххæй Суворовы хъуыды базона. Фельдмаршæл ын бацамыдта, Наполеоны ныббырсты стратегийæн дзуапп радтыны тыххæй фараст «хосы», фараст æгъдауы.

Райгуырд Италийы куыд Соня Антония Майно (йæ гæххæттытæм гæсгæ Эдвиге Антония Альбинæ Майно, итал. Edvige Antonia Albina Maino). Йæ ныййарджытæ — Антонио æмæ Паола Майно. Соняйы фыд Дыккаг дунеон хæсты рæстæг советон уацары бахауд. Уый фæстиуæгæн стыр нымд кодта уæрæсейаг истори æмæ культурæйæн, æмæ уый охыл йе ’ртæ чызгæн радта уырыссаг нæмттæ. Антонио фæмард 1983-æм азы, Соняйы мад æмæ йæ дыууæ хойы ныр дæр цæрынц Италийы, Орбассанойы цур.

Сенегал (фр. République du Sénégal) у Ныгуылæн Африкæйы паддзахад, Францы раздæры колони. Бæстæ у быдыр, бæрзæндтæ 500 метрæй уæлдæр не сты.

Октябрæй июнмæ бакæлæны дон у ихæмбæрзт. Бакæлæнмæ кæлы цæугæдон Уда (уымæй йæ ном). Удæйы бакæлæнмæ бацæуæнты æрбынат кодтой Шантары сакъадæхтæ. Бакæлæны ис чысыл порт Чумикан (1344 цæрæджы).

Дидинджытæ азгъæлынц, зайæгойтæм æвзæр зылд куы цæуа, уæд дæр. Цæвиттон, хъæлæрдзытæн сæ сортмæ гæсгæ иуты дидинæгæн йæ рыгфæттæй иутæ арф сты дидинкъуырфы, иннæтæ — уæлæнгай. Уымæ гæсгæ сæ иутæ æнцонæй цæуынц рыгдзыд, иннæты та, æнæмæнг, фæхъæуы мыдыбындзытæ æмæ æндæр саскты æххуыс.

50-æм азтæй Ирыстоны, стæй Гуырдзыстоны районты цæрæг ирон адæммæ традици сси Хетæгкаты Къостайы райгуырæн бон стыр бæрæгбоны хуызы нысан кæнын. Ацы æгъдау фыццаг кæнын райдыдтой Лагодехы районы Сывылдзджыны хъæуы 1950-æм азты, уыйфæстæ ног бæрæгбон аразыны фæтк айстой районы иннæ ирон хъæутæ дæр (Арешперан, Пона) æмæ йæ кæнын байдыдтой 15 октябрмæ æввахсдæр сабаты.

1931 азы, 1 апрелы Алыксандр сæрдариуæг кæмæн кодта, уыцы къамис уынаффæ рахаста, цæмæй Цхинвалы гом æрцæуа медучилище æртæ хайадимæ. Байгом уыцы аз Цхинвалы медучилище æмæ абон дæр, XXI æнусы, кусы æмæ цæттæ кæны кæстæр медицинон кусджытæ.

1984-æм азы Михаил Саакашвили каст фæци Калачы астæуккаг скъола № 51, райста сыгъзæрин майдан. 1992-æм азы каст фæцис Киевы паддзахадон университеты æхсæнадæмон ахастыты факультет.
«Этник-радио»-мæ ис гæнæн хъусын лæвар æмæ 24 сахаты æхсæвбоны, алæвæрдты хъуысы Уæрæсейы иуæй-иу дзыллæты (чувашæгты, удмуртæгты, марийæгты æмæ æндæрты) музыкæ æмæ зарджытæм.

Æхсæнвæзы нырыккон фæлгонц сырæзтис XVI æнусы, Исфахан Сефевидты империйы сæйраг сахар куы уыди, уæд. Æхæснвæзы бæрцытæ: цæгатæй хуссармæ у 500 метры дæргъæн, ныгуылæнæй скæсæнмæ — 165 метры.

XIV æнусы инквизици тынг бафхæрдта æназым гæдыты. Инквизитортæ уыдон дæлимонты лæггадгæнджытæ хуыдтой. Ауыгътой сæ ауындзæнтыл, сыгътой сæ арты.

Медойты Никъалайы фырт Дмитри (райгуырдис 1960-æм азы 15 майы Цхинвалы) у Хуссар Ирыстоны паддзахадон архайæг æмæ дипломат, Республикæ Хуссар Ирыстоны æххæстбарджын минæвар Уæрæсейы Федерацийы.

БРИК (англ. BRIC) у тагъд райхæлгæ паддзахæдты нæмттæй аббревиатурæ: Brazil (Бразили) + Russia (Уæрæсе) + India (Инди) + China (Китай) = BRIC.

XVI æнусы испайнаг конкистадортæ æрæвæрдтой бындур дыууæ сахарæн: цад Никарагуæйы ныгуылæйнаг былгæрон, Атлантикæйæ донвæндаг кæм фæвæййы — сахар Гранадæйæн, Сабыр фурды былгæрон та — сахар Леонæн. Индейæгты дзæвгар хай ныццагъдæуыди кæнæ амарди, испайнæгтæ семæ кæй æрхастой, уыцы низтæй. Æгас чи баззади, уыцы индейæгтæ райдыдтой хæццæ кæнын испайнаг æрлидзджытимæ.

Эйфелы мæсыгыл фыст 72 номы (номхыгъд) у Эйфелы мæсыджы фыццаг уæладзыджы кæй ныффыстæуыдис, XVIII–XIX æнусты уыцы тæккæ зæнгæдæр францаг ахуыргæндтæ æмæ инженерты номхыгъд; ис дзы 72 номы. Нæмттæ гравировкæгонд æрцыдысты фыццаг балконы бын мæсыджы æппæт цыппар фарсыл XX æнусы райдианы.

1933-æм азы 19-аздзыд Тур Хейердал хыгъдæвæрд æрцыд Ослойы университетмæ æрдзон-географион факультетмæ. Уым бæстонгаст кодта зоологи æмæ географи. Гъеуæд ма Бергены уæвгæйæ, Тур базонгæ ис Бьёрн Крепелинимæ, норвегиаг бæлццонимæ, Фыццаг дунеон хæсты рæстæджы Полинезийы цæргæйæ, Таитийы. Бьёрн Крепелин, сакъадахы фæдæгты аргъуцы аккаг сси æмæ алыхуызон дзауматы æмæ ма чингуыты стыр æмбырд скодта. Турæн радтæуыд бар Крепелины чиныгдонмæ æмæ дзы йæхигъæдæй ахуыр кодта Полинезийы истори æмæ æгъдæуттæ (фæстæдæр уыцы коллекци Крепелины бындартæй уыд райст Ослойы университеты чиныгдонæй æмæ алæвæрд æрцыд Кон-Тикийы музейы зонадон-иртасæн хайадмæ). Уыцы фембæлд стыр тæфаг скодта æвзонг студентыл æмæ йын йæ фидæны иртасæг æмæ бæлццоны цардгуысты бындурæвæрæгау уыди.

Кæд явæйагау дзурынц Индонезийы цæрджыты дзæвгар хай (индонезиæгты æмбисмæ æввахс), уæддæр ныры рæстæг æвзагæн нæй официалон статус (Индонезийы паддзахадон æвзаг у индонезиаг). Раздæр явæйаг уыди Голландиаг Ост-Индийы официалон æвзаг.

Æвзаджы ис æртæ диалекты: хуссар былгæроны диалект, быдыры диалект æмæ астæуккаг диалект. Хъырымы тæтæйрæгты фылдæр хай дзурынц астæуккаг диалектыл, уый у литературон нормæйы бындур.

Скифты æхсæнады тыххæй фылдæр информаци ссарæн ис Геродоты куыстыты. Иуæй-иу рагон автортæ Скифи, зæгъгæ, уыцы терминæй географион хуызы пайда кодтой — ома, Сау денджызы цæгатырдæм быдыр æмæ йæ фæсте цыдæриддæр ис, уый дæр.

Ирон æвзаджы æмбарынгæнæн дзырдуат : 4 томæй / Гæбæраты Никъалайы иумæйаг редакцийæ ; Уæрæсейы зонæдты академи ; Дзæуджыхъæуы зонадон центр ; Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн институт. — М. : Наука, 2007. II-æм том, 298 ф.
Мæзæрæу кæнæ мæзæрæг, бæхы мизг (тархун, тъархуна, эстрагон дæр æй хонынц, лат. Artemisia dracunculus) у популярон цæхæрадоны кæрдæг, скъæлдзойы хуыз.

1934—1979 азты, Сандино амарыны фæстæ, Никарагуæйы хицауиуæг кодта Сомосæйы клан. Уыдоны ныхмæ тох кодтой сандинистты партизантæ æмæ фæуæлахиз сты. Фæстаг диктатор — Анастасио Сомосæ Дебайле — йæ хæдтæхæгыл тагъд алыгъди АИШ-мæ, фæстæдæр сусæгæй æрцарди Парагвайы, фæлæ йæ 1980 азы ссардтой æмæ 17 сентябры, йæ хæдтулгæйы уынджы куы фæцæйцыд, амардтой.

Рагон Астæузаман грекъæгты раст кæнæ фæрссаг æндæвды руаджы цæуы сомихаг (Месроп Маштоц), гуырдзиаг, готаг (æвæццæгæн Ульфила), зæрондславяйнаг глаголицæ æмæ кириллицæйы (Кирилл æмæ Мефодий æмæ сæ ахуыргæнинæгтæ) æмæ иннæ алфавитты фæлдыст. Ацы алфавитты дæмгъæты нæмттæ æмæ формæ бæлвырдæй кæнæ бæрæг ивдтытимæ æмаккаг у грекъаг алфавиты. Нæуæг æвзæгтыл фыссынæн алфавиты дарддæры æнхъæвзт цыдис раджы фæлдыст алфавитты бындурыл, цæвиттон, латинаг, кириллон æмæ а. д. I-æм миназоны нæ эрæйы размæ æвдисæнгонд æрцыд хуссараравиаг алфавиттæ, кæцытæ сты скæсæнсемитаг системæйы рагон къабазтæ. Документæм гæсгæ фыццаг бæрæг фыссынады сфæлдисаг Месроп Маштоц 406-æм азы сахартæ Эдессæ æмæ Самосатæйы сæххæст йæ сомихаг алфавитыл куыст.

Созыр райгуырди Чырыстонхъæуы хæрз мæгуыр бинонты астæу. 1904–æм азы каст фæци райдайæн скъола æмæ кодта хæдзары куыстытæ. 1908–æм азы йæм фæсидтысты æфсадмæ, фæлæ Созыр йæхи бааууон кодта, æмбæхсти хæхты. Уæдмæ йæ фыд амард, æмæ лæппу йæ бинонты иунæг дарæг кæй уыд, уымæ гæсгæ йæ æфсадмæ нал акодтой. Империалистон хæсты рæстæг æм ногæй фæсидтысты. Созыр бахауд Ирон бæхджын дивизионмæ. Фæци дзы 1916–æм азмæ, стæй ралыгъд æмæ абырæджы цард кодта хъæдты. 1918–æм азы бацыди «Кермен»-ы партимæ, стæй та УК(б)П-мæ. Партизанты къордимæ хæцыд урсгвардионты ныхмæ. Советты дуг куы ралæууыд, уæд зæрдиагæй бавнæлдта æхсæны хъуыддæгтæм Фæлæ йæ йæ хъизæмайраг цард, иудадзыг рахау-бахаутæ рæуджыты низмæ æртардтой æмæ бирæ рæстæг хуыссæнæй нал стади. Иу цыппар азы дæргъы (1921 — 1925) йæ бон ныффыссын дæр ницуал баци.

Республикæ фæзындис Босины Хæсты рæстæг. Сёгуны фарслæуджытæ Японы императоры æфсæдтæн куы фембылды сты, уæд сёгуны флоты иу хай цалдæр мин салдаты æмæ францаг æфсæддон уынаффæгæнджытимæ æрцыдис Эдзойы сакъадахмæ. 1868-æм азы 15 декабры уыдис Японы историйы фыццаг æвзæрстытæ — ног республикæйы президентæй равзæрстæуыд адмирал Эномото Такэаки.

Хъуымыхъхъæгтæ кæнæ хъуымыхъхъ (хъуым. къумукълар, уырыс. кумыки) сты Цæгат Кавказы цæрджытæ, сæ фылдæр хай цæры Дагъистаны. Уыдон дзурынц хъуымыхъхъаг æвзагыл.
Amerykańsczi Indianie zażëwalë tobakã na wiele lat przed Eùropejczikama. Czedë ùzdrzôł to Kòlumb, chcôł ze sobą wzyc tobakã do Europë. Nôprzód tobaka sta sã sławnô w Szpańsczi i Francje. Sóm Napoleon bòdôj zażëwôł òb rok trzë kg tobaczi. Pò tim pòznalë ją w Anielsczi. Òd 1702 rokù òna bëła dlô wszëtczich lëdzy. Do Pòlsczi òna trafia w roku 1590. W XX wiekù tobakã zastąpiałë cygaretë.

To gdińsczé przesłanié Jón Paweł II przëbôcził Kaszëbóm w 1999 rokù w Sopòce. Tam papiéż wezwôł jich wszëtczich do dozéraniégò łączbë w rodzëznach, pògłãbianiégò znajomòscë swòjégò jãzëka ë przekôzëwaniégò młodim lëdzóm bòkadny kaszëbsczi tradicëji. Jón Paweł II przëjmòwôł Kaszëbów ù se w Watikanie. Òjc Sw. Jón Paweł II w 1987 ròkù òddôł jich Matce Bòsczi: „Waju wszëtczich, wajé rodzëznë ë wszëtczé Wajé sprawë skłôdóm ù stopów Matczi Christusa, tczony w wiele sanktuariach na ti zemi, a òsoblewie w Swiónowie i w Swôrzewie, ...”. Wprowôdzanié w żëcé Jegò nôùczi, a òsoblëwie tëch słowów, chtërné czerowôł do Kaszëbów je pòtrzébné do rozwiju kaszëbiznë. Ò Papiéżu Janie Pawle II pisalë kaszëbsczi lëterace. Òd 2005 rokù dérowała za zgòdą Papiéża Benedikta XVI sprawa beatëfikacji Jana Pawła II. Wiele Kaszëbów mòdlało są ò Jegò jak nôchùtszé wëniesenié na wôłtôrze. Jak rzekł papież Benedikt XVI òd 1 maja 2011 ròkù to je błogòsławiony. Òd 27 łżëkwiata 2014 rokù to je swiãti.

J. Borzyszkowski, J. Mordawski, J. Treder: Historia, geografia, język i piśmiennictwo Kaszubów; J. Bòrzëszkòwsczi, J. Mòrdawsczi, J. Tréder: Historia, geògrafia, jãzëk i pismienizna Kaszëbów,; pòd red. Jana Mòrdawsczégò, tołmaczënk Jerzi Tréder, Wëdowizna M. Rôżok przë wespółrobòce z Institutã Kaszëbsczim, Gduńsk 1999.

Wôżnym célã dzejanégò nôlëżników Klubù „Òska” je dążenié do współrobòtë z partami i klubami Kaszëbskò-Pòmòrszczégò Zrzeszeniô (òsoblëwie KPZ P/Banino i KMK „Cassubia”), ale téż jinszima stowôrama, dlô jaczich wôżné je dobro Kaszëb (m. jin. Kaszëbskô Jednota).

Wartësłôw II (ùr. kòl 1237 – ùm. 9 maja 1271) ksyżëc w Gduńskù òd 1266 rokù do 1270 rokù. Òn béł nômłodszim sënã Swiãtopôłka II (Wiôldżégò). Jegò grób je wierã w stôrim kòscele w gardze Jinowarcłôw.

Pòdzelenié pòlsczi òbéńdë na wòjewództwa mô pòczątczi w cządze dzélnicowégò rozbicégò, czegò rëchtã je jich rozmajitosc wòlim wiéchrzëznë we Pierszi Repùbliczi. Nôstôrszé wòjewództwa pòwstôwałë ù przełómaniégò XIV i XV stolata. Pierwòszno bëłë samòstójnëmi wòjskòwëmi zrzeszama we wëznaczonëch regionach krôju, chtërné bëłë sprôwioné przez wòjewòdów, chtërnëch mianowôł włôdca.

Je to 1884 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 884. rok drëdżégò tësąclecô, 84. rok XIX stolatégò, 4. rok 9-égò dzesãcolecô XIX stolatégò.

J. Borzyszkowski, J. Mordawski, J. Treder: Historia, geografia, język i piśmiennictwo Kaszubów // J. Bòrzëszkòwsczi, J. Mòrdawsczi, J. Tréder: Historia, geògrafia, jãzëk i pismienizna Kaszëbów, Wëdowizna M. Rôżok przë wespółrobòce z Institutã Kaszëbsczim, Gduńsk 1999, s. 177.

Lasëzna to je zbiér zelów, trôwów, grzëbów i jin. w lasé. Òna je midzë pòdscelënkiem a gajewizną. Na Kaszëbach achtnione są m.jin. rozmajité ôrte grzëbów.
Prawòsławnò cerkiéw wspòminô swiãtégò apostoła ewanielistã dwùkrotnie: 18/31 rujana (tj. 31 rujana pòdług kalãdôrza gregóriańsczégò) i 4/17 stëcznika (tj 17 stëcznika pòdług gregóriańsczégò kalãdôrza).

1819 / MDCCCXIX – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na piątk pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz. Pòdług juliańsczégò kalãdôrza pòczątk 1819 rokù przëpôdł na strzodã i béł to tak samò rok nieprzestãpny. W hewòtnym rokù rozeszłosc juliańsczégò i gregòriańsczégò kalãdôrza wënôszała 12 dni.

Seul je w wëstrzódno-zôpadnym dzélu Kòrejańsczégò Półòstrowa. Gard pòłożony je krótkò na pôłnié òd zdemilitarizowóne conë (DMZ), nad rzékã Han. Seul je pòlitikòwim, spòlëznym ë ekonomicznym centróm Pôłniowi Kòreji.

1827 / MDCCCXXVII – rok nieprzestãpny (zwëczajny), pòczątk chtërnégò przëpôdł na pòniedzôłk pòdług gregòriańsczégò kalãdôrza. Nót je równak pamiãtac, że jaż do 1929 w niechtërnëch krajach oficjalno ùżiwóny béł nié gregòriańsczi, a juliańsczi kalãdôrz. Pòdług juliańsczégò kalãdôrza pòczątk 1827 rokù przëpôdł na sobòtã i béł to tak samò rok nieprzestãpny. W hewòtnym rokù rozeszłosc juliańsczégò i gregòriańsczégò kalãdôrza wënôszała 12 dni.

Nôdgroda Nobla – wëróżnienié przëznôwóné za wiôldżé òsygniãca nôùkòwé lub lëteracczi, abò za zasłudżi dlô spòlëznë i lëdzy. Nôdgroda je ùstanowionô òstatną wòlą szwédzczégò przerobnika i wënalôzcë dinamitu – Alfreda Nobela.

Pôłniowi ë zôpadny part Kòreji to dobrze rozwiti rówiznë, a pòrénkòwi ë nordowi są barżi górzistim môlã. Górë òbstąją na 70% wiéchrzëznë krôju. Nôwikszim szczitã Kòreji je Baekdu (2744 m n.r.m., w Chiach miono ti górë to Changbaishan). Góra ta je téż greńcã z Chinama. Na pôłnie òd ti góry rozcygô sã górzisti môl zwóny Gaema Gowon. Te górë pòwsta w przédnym dzélu òbczas kenozojowi òrogenezë ë dzélkama òbkrëti są wùlkanowim szofã. Na pôłnie òd Gaema Gowon wësoczi górë rozcygają sã zdłużą pòrénkòwégò ùbrzegù półòstrowa. Òne zwóné sã Baekdudaegan. Niechtërne z ji wikszich szczitów to Sobaeksan (2184 m), Baeksan (1724 m), Geumgangsan (1638 m), Seoraksan (1708 m), Taebaeksan (1567 m) ë Jirisan (1915 m). Je téż wiele mniészëch rézów gór jidącëch zdłużą rézë Baekdudaegan. Òstałë òne zrobioné òbczas mezozojowi òrogenezë.

Piôszczëna - to je wies w gminie Miastkò, w bëtowsczim krézu pòmòrsczégò wòjewództwa. Tu w Spòdleczny Szkòle miona Hieronima Derdowsczégò dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka [1].

Strzikówka - to je mediczny jintrument ze zbiérnikiem z dzelëną i tłokiem. Òna je do robieniô wstrzików abò braniô ceków z òrganizmù (np. krew). Strzikówka mòże bëc zrobionô z pòlipropëlenu. Na Kaszëbach òna je wiele ùziwónô.

Michał Korybut Wiśniowiecki – król Pòlsczi òd 1674 do 1696 rokù, syn Jakuba Sobieskiego, wòjewodë ruscziégò i pòna krakòwsczigò gardu oraz Zofii Teofili z Daniłowiczów (òtroczka prowadnika wojskòwégò Stanisława Żółkiewskiego). Za jégò panowaniégò bёla dobëtnô biôtka pod Chocimiem i téż biôtka pod Widniem. Białka jégò bёła Maria Kazimiera de la Grange d′ Graniem zwanô Marysieńką.
Stón rozcygô sã òd jezora Òntario i Erie do Atlanticczégò Òceanu (tikô gò na pôłniowim wschòdze). Na nordze mô grańcë z Kanadą. Nôwiãkszé rzeczi to: Niagara, Hùdson, Rzéka Swiãtégò Wawrzińca. Stón Nowi Jork leżi pòmidzë taczima stanama jak: Vermount, Connecticut, New Jersey i Pennsylvania. Nôwiãkszim gardã stanu je Nowi Jork, gdze żëje bezmała pòłowa jegò mieszkańców. Jinszé wiôldżé gardë to: Bùffalo, Rochester, Syracusë i stolëca stónu – Albany.

Po ti pierwszi misyjny rézë, sztërnôsce lat do swégo nawróceniô (kòle 49 r.) Paweł udôł sę w towarzësztwie Barnabë do Jeruzalemu na „aposztolsczi Sobór” (Ga 2,1), jaczi usejmikowôł, że Prawo Móżeszowé – okróm pôrë osoblëwëch przëpadków (klauzule Jakuba) – ni mô ju obowiązywac chrzescëjanów nawróconëch z pogaństwa (Dz 1dzlk 15; Ga 2,3-6).

Lëzëno je gminnô wies w zôpadnym dzélu wejrowsczégò krézu, w pòmòrsczim wòjewództwie. Tu je sëdzba wëszëznów gminë ë w ùrzãdze kaszëbsczi jãzëk to je pòmòcny jãzëk. Lëzëno mô kòl 7 tësąców mieszkańców.

916 / CMXVI – przestãpny rok, pòczątk chtërnégò przëpôdł na pòniedzôłk pòdług ùżiwónégò w nëch czasach juliańsczégò kalãdôrza. Pòwszechny w dzysdniowim swiece gregòriańsczi kalãdôrz zaczął bëc ùżiwóny dopiérze w 1582 (na zôczątkù leno w niechtërnëch katolëcczich krajach).

Zosynk abò Lechickô Rësëna (pòl. Szczelina Lechicka) - pùńkt widzënkòwi midze jezorama Kòcankò ë Pòtãgòwsczim w rezérwace przirodë Lechickô Rësëna, w nôrdowim dzélu Mirochòwsczich Lasów.

Nôlepszim zmôgã je cknienié, ale też maklënk, szmakã i słëch. Wzérny zmôg też mô dobré, chòc przez to, że òczë mô rozłożoné pò bòkach głowë nie widzy tegò co dzeje sã z przódkù.

Państwòwim jãzëkã je ùkrajińsczi. W rezultace pôrãsetlatny rusëfikacje we wschódnëch i pôłniowëch òbwodach baro rozkòscerzony je rusczi jãzëk.

Je to 1898 rok naszi erë (pò narodzenim Christusa), 898. rok drëdżégò tësąclecô, 98. rok XIX stolatégò, 8. rok 10-égò dzesãcolecô XIX stolatégò.

Ò, ò – lëtra rozszerzonégò łacyńsczégò alfabétu, ùżiwónô w kaszëbsczim jãzëkù. Jakno warijant lëtrë „o” ùżiwónô je téż w katalońsczim, italsczim, lombardsczim, oksytańsczim, szotlandzczim i wietnamsczim jãzëkù.

Media zaczekawiłë sã kronum w USA, co pòcwierdzają midzë jinyma artikle w Wired, New York Times, abò material w programie ESPN SportNation. Téż w Eùropie pisało sã ò tim w: Le Monde ë La Stampa. W telewizji szpańsczi , jitalsczi a anielsczi téż beło czëc ò kronum.

Z zaczątkã lat 70 XVII s. Japòńskô naczãło proces zmiészaniô chińsczich ćësków w Kòreji a zwiékszaniô swòjëch. W 1895 kòrejańsczi czezerowô Myeongseong òstôłô zamòrdowónô bez Japònów pòd czérownictwã ambasadora Miura Goro. W 1910 Japòńskô zmùszëła Kòrejã do pòdpisaniô traktat ò aneksëji Kòreji.
Wòjcech Czedrowsczi (ùr. 22 lëstopadnika 1937 - ùm. 18 łżëkwiata 2011) - to béł jinżinéra i kaszëbsczi spòlëznowi dzejôrz. Jegò òjc Władisłôw béł sãdzą w Gdini, chtëren zdżinął w 1939r. w lasach krótkò wsë Wiôlgô Piôsznica. Wòjcech Czedrowsczi béł przez wiele lat przédny redaktor "Pomeranii", chtërna je cządnika Kaszëbskò-Pòmòrsczégò Zrzeszeniô. W 1959 rokù dwa zestawë spiéwków J. Trepczika bëłë wëdóné przez Karno Sztudérów Kaszëbów "Òrmùzd", z Gduńska, w chtërnym òn béł dzejôrzã. Służbã Bezpiekù swégò czasu prowadza òperacjową sprawã ò kriptonimie „Grif”, chtërny òn béł „figùrantã”, to je òsobą rozprôcowiwóną. Przëczëną òsoblëwégò nieùbëtkù westrzód fónkcjonariuszów pòliticzny pòlicje „lëdowi” Pòlsczi bëłë lëstë, chtërne krążëłë midzë Rómpsczim a nôleżnikama Òrmùzda. Z aktów wëchôdô, że bëłë òne krëjamno czëtóné przez robòtników esbecczégò Wëdzélu „W” (wëdzéle ò taczi pòzwie zajimałë sã prawie krëjamnym przezéranim lëstów) Wòjewódzczi Kòmańdë Òbëwatelsczi Milicje w Bëdgòszczë. Pózni Wëdzél III ti sami kòmańdë, co zajimôł sã prowadzenim sprawë procëm Rómpsczémù, pòdzelił sã wiadłama, jaczé zwëskôł dzãka tim lëstóm, z Wëdzélã III w Gduńskù. Jeden z nëch lëstów òn napisôł do Jana Rómpsczégò. Pòchôdôł òn z 19 gromicznika 1959 rokù. W. Czedrowsczi przeprôszôł w nim Rómpsczégò, że nie napisôł gò pò kaszëbskù. Pòtemù òn béł przédnikiem w Karnie Sztudérów Pòmòraniô. Z 1987 rokù je redagòwóné przez niegò "Nauczanié w przëpowiôstkach" - skaszëbioné przez E. Gołąbka- wëjimk z Nowégo Testameńtu, a pòdarowóny Janowi Pawłowi II. W Wòjcecha Czedrowsczegò wëdowiznie - "Arkun", a pòtemù "Czëc" bëło wëdónëch wiele wôżnëch dlô Kaszëbów ksążków. Òn przënôlégô do karna lëdzy, chtërny bëlë wëprzédniony przëznôwónym przez Karno Sztudérów Pòmòraniô Medaliã Stolema. Òstatné lata òn mieszkôł w Kartuzach. Na jegò pògrzébie w Kartuzach bëlë: senatorowie, wojewòda, przédnik kartësczégò krézu, a téż wiele przëdónów staniców partów Zrzeszeniô i jinëch lëdzi.

Wòjewództwò je to jednostka sprôwnégò pòdzeleniégò nôwëższégò stãpienia w Pòlsczi. Òd 1990 wòjewództwa są jednostką dërżéniowégò òbéńdowégò pòdzelënkù dlô rządowégò sprôwianiégò, a òd 1999 téż òbéńdowi samòsprôwnotë. W Pòlsczi je ninia 16 szesnôsce wòjewództwów. Jich zawijôk rechtëje ùstawa ze 5 czerwińca 1998 ò wójewòdzczi samòsprôwnoce.

Kò krëczczi żëją w karnach, gniôzda bùdują téż w karnach, wësok na drzéwach, jedno kòle drëdżiégò. W gardach na bùdinkach. Gniôzda bùdują przede wszëtczim z wietewków, sëchi trôwë, glënë.

Hélskô Sztremlëzna òdzélô Pùcką Hôwingã, a òd Jastarni Gduńską Hôwingã òd Bôłtu. Zaczënô sã we Wiôldżi Wsë, dalszé môlowòscë to Chalëpë, Kùsfeld, Jastarniô ë Hél.

Ę, ę – lëtra rozszerzonégò łacyńsczégò alfabétu, ùżiwónô w jãzëkach pòlsczim i lëtewsczim, a téż w czile autochtonicznëch jãzëkach Americzi (na przëmiôr jãzëk nawaho).

Marian Biskup, Gerard Labùda: Die Geschichte des Deutschen Ordens in Preussen : Wirtschaft, Gesellschaft, Staat, Ideologie, Osnabrück : Fibre, 2000.
W 1991 rokù odchôdô z karna Pete Finestone (perkùsëjô) ë jegò plac zajimô Bobby Schayer. Pierszim albùmã w tim skłôdzé je Generator (Epitaph Records, 1992) a pò nim Recipe For Hate (Epitaph Records, 1993) w jaczim je kąsk czëc cësk gòscnych mùzyków jakno Eddie Vedder z Pearl Jam ë Johnette Napolitano z Concrete Blonde. W 1994 rokù pòkôza sã plata Stranger Than Fiction, na równak ju nagrônô w wëdowiznie Sony/Atlantic Records, co bëło sparłączoné z rozdzéleniém karna ë wëdowizne Epitaph, do jaczégò miało dońc, jakno ë ze stolemną robòtą jaką mielë przë Epitaph Brett Gurewitz ë Jay Bentley a chtërnô sã jesz barżi zwiksziła pò pòpùlarnocë albùma karna Offspring Smash. Pierszi albùm w nowi wëdowiznie trzëmôł sã sztélu z Recipe For Hate, tuwò pòkôzale sã téż gòscni mùzyce jak Jim Lindberg z Pennywise, Tim Armstrong z Rancid ë Wayne Kramer z MC5. Stranger Than Fiction je do dzysô albùma jaczé cëszi sã nôwikszim kòmercijnym ùznaniém.

Kaszëbsczé Karno Piesni i Tuńca Kaszëbë z Kartuz - je amatorsczim karnã, chtërnegò zakłôdôrzã bëła Marta Bistroń. Karno je założony w 1946 r. i do dzysô je propagatorã bòkadnégò kaszëbsczégò fòlkloru na rozmajitëch jimprezach, akademiach, ùroczëznach òrganizowónëch w kraju, jak téż za grëńcama. Na repertuar karna skłôdają sã kaszëbsczé: piosenczi, melodie i tuńce. Elemeńta skłôdającé sã na nowi program to nowòroczné zwëczi, swiãtojańskô noc, wiesela a téż tuńce, gôdczi i kaszëbsczi spiéwczi. "Kaszëbë" jakno piérwszé wprowadzëłë dôwné lëdowé jinstrumeńta: bazunë, diôbelsczé skrzëpce i bùrczibasë. Karno wëstãpiwało w filmach "Kaszëbë", "Scënanié Kanie" i jin., a téż òglowòpòlsczich programach radia i telewizje. Karno za swòje artisticzné dobëca dostało régã nôdgrodów, wëprzédnieniów, diplomów i òdznaczeniów, m.jin. Złoti Krziż Zasłëdżi, Medal Stolema (1971), Medal 1000-lecô Pòlsczégò Państwa, nôdgroda Ministra Kùlturë i Kùńsztu ë wiele jinëch. Òd 1961 rokù czerownikã karna je jegò wëchòwank Francëszk Kwidzińsczi (w karnie òd 1952 r.), chtëren òd 1985 r. je téż jinstruktorã tuńca. Jinstruktorã mùzycznym bëła Celina Leszczëńskô. Czerownik, jinstruktor, kapela i nôleżnicë prôcëją w karnie spòłeczno.

Òficjalnô kaszëbskô pòzwã wsë w pòstacje „Borëcëno” òsta wprowadzónô 14 lëstopadnika 2007. W pòzwie ti je równak pisënkòwô fela (nieòznôczenié labializacji).
Célã agroturisticzi je procemdzejanié wëlëdzaniu sã kaszëbsczich wsów i miastków, wërôbianié pamiątkòwëch rzeczi, rost atrakcyjnoscë wiejsczich terenów, jaczi je merkac w dwiganim prizu gruńtów, a przez to wôrtoscë gbùrsczich terenów i téż rozwij infrastrukturë, jakô wspiérô ekòlogiczné znanczi turisticzi. Założenié agroturisticznégò gòspòdarstwa je dosc prostą sprawą i to mòże dwigac wzątk môlowëch lëdzy. Rozpòczãcé taczégò dzejaniô wëmôgô le përznã fòrmalnosców w ùrzãdze gminë. Barżi rechùje sã ùdba na przëcygniãcé turistów i zafédrowanié jima atrakcjów. Òkróm kaszëbsczi kùchni colemało w taczich bédënkach są jazdë briczką, grillowanié, czë pôlenié ògnia, wòdné spòrtë abò pòżëczanié kòła. Dosc wiôldżé znaczenié mô pòłożenié agroturisticznégò gòspòdarstwa. Czej sã mësli ò taczim dzejanim, tej dobrze je sã bëlno wezdrzec na snôżotã òkòlégò, chtërna mòże bëc "magnétã", co przëcygnie wanożników.

Encyklopedia audiowizualna Britannica : zoologia. Cz. 1 / [zespół autorów i tłumaczy Wojciech Bresiński et al.], Poznań : Wydawnictwo Kurpisz, 2006, s. 10

Słowò „telewizjô” je na co dzéń ùżiwóné jakò òglowé òkreslenié òrganizacjów, jaczé zajimają să produkcją i rozkòscérzanim telewizyjnëch programów. Telewizjô je, razã z radiofoniją, nôbarżi masowim spòsóbă rozpòwszechnianiégò jinfòrmacje, a téż jednym òd głównëch spòsobów łączbë.

Mscëwòj I - ksyżëc Pòrénkòwi Pòmòrzczi w latach 1207–1213/20, stark królewi Margarétë Dëńsczi. Jegò córką bëła Mirosława. Jakno „dei gracia princeps in Gdanzk" dôł pòstawic klôsztór sostrów z zôkónu sw. Norberta w Żukòwie. Mscëwòj I je téż titlowóny w Pòlsce i w dëńsczim zdrzódle jakno: dux, a prawno-pùbliczny sztatus ksyżëców Zôpadny i Pòrénkòwi Pòmòrzczi béł nen sóm.

Kamińca Królewskô (pl. Kamienica Królewska) – kaszëbskô wies w Pòlsce w òbéńdze Kaszëbsczégò Pòjezerzô, pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Serakòjce w òbéńdze Kaszëbsczégò Krôjòbrazowégò Parkù. Wies je nad jezorã Kamienicczim ë na szlachù zaniechóny narô banowi sécë Kartuzë-Serakòjce-Lãbòrg. Tu w szkòle dzece ùczą sã kaszëbsczégò jãzëka [1]. M.jin. tądkã jidze turistny, Kaszëbsczi Szlach. W òbéńdze szôłtëstwa pòłożoné sã miészé kòlonie:

Alojs Andricki (ùr. w 1914 rokù w Radworze - ùm. 3 gromicznika 1943 r. w kòncentracëjnym lagrze Dachau, gdze miôł nómer 27829) - ksądz. Jak rzekł papież Benedikt XVI òd 13 czerwińca 2011 ròkù to je błogòsławiony Kòscoła rzimskò-katolëcczégò. Òn je pierszim błogòsławionym łużëcczim Serbem.

Górnomiemiecczé miono Miastka – Rummelsburg, pòdług legendë, pòchôdô òd miona rojbra Rumla, jaczi miôł żëc w dôwnëch czasach w òkòlim dzysdniowégò Miastka. Maszewskô familëjô (von Massow) chcaa dac Rumlowi tak wiôldżi plachc zemi, jaczi ùdô mù sã przejachac na kóniu òd rena do wieczora, żebë le rojber zaprzestôł swòjégò dzejaniô. Na zemi dóny Rumlowi miôł pòwstac Rummelsburg, to je Miastkò.