Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
In’atgnadad dal sistem politic en l’Austria furman las Chombras d’economia e d’industria. I sa tracta da gruppas d’interess cun commembranza obligatorica. Questas chombras vegnan mintgamai involvidas en la procedura da consultaziun areguard novas leschas. Ellas valan sco partenaris socials en la tschertga da cumpromiss politics. Tras quai datti be darar moviments da chauma en l’Austria. Savens vegnan questas gruppas d’interess dentant er crititgadas sco segunda regenza betg elegida.

Sur Gualino ha ina buna relaziun visavi tut ils concarstgauns. El sesprova da gidar e far endretg ad in e scadin. Ils Medelins sesprovan da pupragniar lur plevon, per che lez resti tier els ella val.

Brinzauls era prubabel gio abito digl taimp digls romans. Menziuno per l’amprema geda anturn igl onn 840. Lantsch, Brinzauls e Surava furmavan la dartgeira “Belfort dafora”. Anfignen 1883 tutgeva Surava politicamantg tar Brinzauls. La notg digls 30 segls 31 da marz 1874 ò en fia destruia la baselgia ed 24 dallas 37 tgesas.

La conferenza è stada segnada d’ina fatschenta da barat: per il bloc da l’ost ha ella purtà la renconuschientscha dals cunfins da l’urden dal suenterguerra ed in stgomi economic pli intensiv cun il vest; persuenter ha l’ost fatg concessiuns areguard ils dretgs umans. En il decurs dals proxims onns èn sa furmads en adina dapli stadis socialistics moviments per ils dretgs dals burgais ch’èn sa referids a l’Acta finala da Helsinki e ch’han la finala contribuì a manar natiers la fin dal bloc da l’ost. En quest senn pon ins dir che la CSCE haja contribuì a moda decidida a terminar il conflict tranter il vest e l’ost.

Sagogn è ina vischnanca en il chantun Grischun en Svizra; ella appartegna al circul da la Foppoa en il district Surselva. Sagogn sa chatta tranter Glion e Laax sin ina planira fritgaivla, che è sa furmada avan circa 10'000 onns entras la bova da Flem. La lingua uffiziala da Sagogn è il Rumantsch, numndadmain l'idiom Sursilvan. Proximamain vegn baghegiau ina plazza da golf naven da Sagogn entochen a Schluein.

La Foura Chagnoula es situada a 1475 m.s.m var 800 m a l’ost dal center dal cumün dad Ardez, aint in üna cuntrada cun god e plaina sfessas. Üna foura cun ün diameter da trais meters maina verticalmaing aint il cuvel dad üna chafuolezza da 28,2 meters. La foura as rechatta ca. 50 m sur la viafier retica e var 80 m sur la via principala 27.

Igl Imperi roman ei il territori che vegneva regius dil marcau da Roma dil 6avel tschentaner avon Cristus entochen il 5avel tschentaner suenter Cristus. All'entschatta regeva sulettamein in retg, silsuenter la republica e pli tard igl imperi. Quei territori ei s'engrondius cun ses pievels, lungatgs e religiuns ed ei daventaus in stadi.

Grazcha a quist cuvel nu staiva il cumün parderdscher dürant tschientiners - sco prescrit normalmaing illa regiun - ün lö ufficial per cadavers ingiò cha'ls animals d’eiran d’interrar almain 1,25 meters suot la surfatscha da la terra.
Bellinzona (franzos Bellinzone; antiquà rumantsch Blizuna?/i, franzos Bellence, tudestg Bellen(t)z, latin Bilitio) è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin. Ella è situada en il circul da medem num en il district Bellinzona. Cun 18'008 abitants è ella davos Lugano la segund gronda citad dal chantun.

Il Pozzuolo, in pitschen lai cun aua da funtauna en vischinanza dal Po, che s'emplescha cun aua da lez, filtrà tras sablun. Durant la stad serva el sco lieu da bogn.

La gruppa naschit dal 1991 zieva l'inscunter traunter Pagano (da pü bod guiteder da la gruppa Gaznevada) e Mazzavillani (arrandscheder chi ho lavuro per bgers chantunzs taliauns scu Patty Pravo, Ivan Cattaneo e Righeira) e'ls discjockey e producent da musica Ricci e Cirillo. Zieva avair stipulo ün contrat culla chesa discografica "Trance Records", a la fin 1991 gnit our la chanzun Nu Style, illa quela la vusch d'ün striun annunzcha il proget mistic e musical dals Datura. Ella vet success ed entret illas paradas da hits dal sectur.

L'organ executiv è il cussegl da citad cun set sez e represchentants da 3 partidas. Il cussegl da citad (2004-2008): Aldo Rampazzi, Luca Pissoglio, Mario Bazzi, Gianfrancesco Beltrami, Maurizio Checchi, Raffaello Duca, Franscesco Ressiga-Vacchini.

Ils democrats entaifer l’administraziun da la Republica da Weimar èn per part vegnids disfamads sistematicamain – uschia per exempel il schef da la polizia da Berlin Bernhard Weiß ch’agiva cunter violaziuns da las leschas da vart da la SA (Sturmabteilung). Che talas furmaziuns paramilitaras èn sa stabilidas è medemamain vegnì tolerà da vart da las autoritads: La SA accumpagnava radunanzas e manifestaziuns da sia partida ed ha er cumenzà a provocar cravals tar reuniuns d’autras partidas.

Silsuenter, enfin ils 8 da zercladur 1762, ha el chattà dimora tar il marschal da Montmorency-Luxembourg, Charles François de Montmorency (1702–1764). A Montmorency, nua ch’el viveva dapi il 1758 en ina chasetta prendida a fit ed era per part er giast dal Duc de Luxembourg d’auta noblezza, ha el scrit entaifer stgars sis onns las ovras che duevan avair il pli grond success ed il pli grond effect sin ses contemporans.

A Dante è vegnida attribuida en il decurs dals tschientaners in’entira retscha da brevs en lingua latina ed en singuls cas er en lingua populara taliana. Da quellas vegnan resguardadas oz dudesch epistolae latinas sco autenticas. In’ulteriura brev, en la quala l’autur deditgescha il paradiso al Cangrande della Scala ed offrescha in’introducziun en l’ovra en furma d’in commentari, vegn attribuida parzialmain a Dante.

Be dus vitgs n’èn mai stads rumantschs, numnadamain Mut e Ferrera. Questas duas vischnancas han fermas ragischs gualsras ed èn qua tras d’origin tudestg. Er a Filisur na vegn gia dapi tschientaners betg pli discurrì rumantsch. Nums rumantschs èn be anc sa mantegnids qua per la gronda part dals guauds e da las pradas.
Il musicist da jazz Joe Zawinul (piano / orgla electrica), oriund da Vienna, è arrivà ils onns 1960 en ils Stadis Unids ed ha fatg là carriera cun ils musicists ils pli enconuschents (Julian ‹Cannonball› Adderley, Miles Davis e.a.). Si’atgna band Weather Report è daventada ils onns 1970/80 ina da las pli impurtantas furmaziuns dal jazz insumma.

Friedrich Schlegel, Ludwig Tieck e Novalis appartegnan a las persunalitads centralas da la romantica tempriva. La fin dal 1797 aveva il term ‹romantica› gia cuntanschì per Schlegel ordvart bleras fassettas. En ina brev a ses frar August Wilhelm scriva el: «Mi’explicaziun dal pled ‹romantic› na ta poss jau betg trametter be uschia – ella cumpiglia numnadamain 125 artgas.» Il 1798, en il famus Fragment d’Athenaeum, chatta el alura la definiziun da la romantica sco «poesia universala progressiva» sco descrit survart. Questa nova estetica è er stada colliada cun ina nova autonomia dals arts, sco che l’ha pretendì Friedrich Schlegel e sco ch’ella è er vegnida formulada en la teoria da musica da von Wackenroder e Tieck.

Sco nova funtauna da dretg, sper leschas parlamentaras ed ordinaziuns ministerialas, han ils relaschs dal Führer survegnì adina dapli impurtanza. Ils giurists naziunalsocialistics als tractavan sco dretg sui generis che steva sur tut las autras funtaunas da dretg. Per metter en la pratica quels èn vegnids installads tribunals spezials.

Collina d'Oro è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin. Ella è situada en il circul da Carona dal district da Lugano. La vischnanca è sa furmada l'onn 2004 cun la fusiun da las vischnancas Agra, Gentilino e Montagnola.

Grazia a dus schurnalists, Ed Vulliamy (The Guardian) e Roy Gudman (Roy Neewsday), ei vegniu raportau da quels camps. Lu ha l’ONU priu l’iniziativa ed ha intercuretg quels camps. Pli tard ha ei aunc inagada dau rapports pertuccont quels camps. La discussiun sur da quels maletgs han denton entschiet pér anno 1993 tras la critica da Perer Brock en la Weltwoche.

Dal 2008 obtgnet el il “Premio Boccaccio” per sia ouvra cumpletta, pustüt per La modista, cul quêl Vitali guadagnet eir il “Premio Hemingway”. Sieu roman Almeno il cappello vaindschet il “Premio Procida Isola di Arturo Elsa Morante”, il premi da la giuria dal “Premio Campiello” e pigliet part al finel dal “Premio Strega”.

Il cudesch quinta da la spirala da candergiò da l'umanited zieva cha'l mel s'ho musso illa melobientscha dad Adam ed Eva aint il paradis ed alura i'l prüm mordraretsch tres Cain vi da sieu frer Abel. La dramatica da las tendenzas negativas s'augmainta viepü.
La visita dal legat papal Matteo d’Acquasparta ha manà la stad 1300 a tumults. Dante e ses cunregents en il Priorat han sinaquai bandischà – cunter la voluntad explicita dal legat – betg mo represchentants dals ‹alvs› (tranter auter l’ami da Dante Guido Cavalcanti), mabain er dals ‹nairs› (tranter auter il manader da quels, Corso Donati). Sinaquai è la citad da Firenza vegnida excommunitgada ed il papa ha clamà en l’Italia Charles da Valois sco ‹pacifitgader› per restituir cun agid dals ‹nairs› la suveranitad papala a Firenza ed integrar la Toscana en il stadi papal. Il prim da november 1301 è Charles entrà a Firenza. Ils ‹nairs› ch’èn penetrads cun el han prendì vendetga vi da lur inimis en la citad; tranter auter duai er la chasa da Dante esser vegnida destruida.

La conferenza ch’era oriundamain planisada sco occurrenza unica è vegnida cuntinuada a Belgrad (1977–1978), Madrid (1980–1983), Vienna (1986–1989) e puspè a Helsinki (1992). A chaschun da l’inscunter dals schefs da stadi a Budapest il december 1994 è vegnì decidì d’instituziunalisar la CSCE e da la renumnar per il prim da schaner 1995 en Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l’Europa.

Pervi da circumstanzas exteriuras, per exempel per pudair sa defender cunter catastrofas da la natira, èn ils umans però stads necessitads da sa colliar cun auters exemplars da lur spezia a communitads pli grondas. Da quai resulta la cultura e la societad ed il nausch arriva en il mund. Da gronda muntada è en quest connex l’imaginaziun, cun agid da la quala l’individi sa dasda da ses sien natiral-narcistic e daventa abel da sa metter en la situaziun d’autras creatiras. L’imaginaziun pussibilitescha però er la cumparegliaziun dals individis tranter pèr. Tras quai po l’amur natirala envers sasez (amour de soi) sa volver en l’amur propria (amour propre) ch’è egoistica e cunter la natira: l’uman vesa uss sasez surtut cun ils egls dals auters. Sco cumbattant incarnà per ses status social vul el uss adina esser davant. Ultra da quai resenta el il giavisch ch’ils auters umans al prefereschian envers sasezs. Quai è però strusch pussaivel, damai che er ils auters umans vegnan manads dal medem giavisch. Quai ha per consequenza ch’ils umans zuppentan lur vairas intenziuns. Els sugereschan che lur agens interess sajan ils interess generals. Las funtaunas da tut il mal èn pia l’agen interess e l’amour propre. En il stadi da la societad sa dasda ultra da quai la raschun, la cumpassiun sapientiva sco er la reflexiun morala «nunnatirala».

La Mar Caspica (persian دریای خزر/درياي مازندران, aserbeidschanic Xəzər dənizi, russ Каспийское море) è ina mar interna da l'Europa dal Ost e da l'Asia dal Vest. Sia surfatscha approximativa è 371'000 km².

Suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala han la (re-)fundaziun da l’Austria sco stadi independent ed il svilup economic promovì in’atgna schientscha statala. Oz dastga quella valair sco consolidada.
Tar il Surmeir tutgan las duas valladas Alvra e Surses e la planira da Lai. Interessantamain exista il num Surmeir be en rumantsch. In pled equivalent n’exista betg en la lingua tudestga. Il territori da Surmeir è geograficamain congruent cun il territori dal district Alvra. Ozendi vegn il Surmeir era numnà Grischun Central. Ma entant che las persunas da lingua tudestga discurran da ‹Mittelbünden›, dovran ils Rumantschs plitost ‹Surmeir› che ‹Grischun Central›.

Tuttina han putschists naziunalsocialistics sut il commando da Hitler e Ludendorff empruvà ils 9 da november 1923 da cupitgar las regenzas tant en la Baviera sco er en l’Imperi. Ils commembers ed aderents dal moviment naziunalsocialistic derivavan per gronda part da la classa mesauna ch’era vegnida ruinada tras l’inflaziun e ch’era smanatschada cuntinuadamain da vegnir declassada.

Datura es il nom d'üna gruppa taliauna da musica da disco furmeda dal 1991 dals musicists Ciro Pagano e Stefano Mazzavillani. Amparo Fidalgo ho chanto la megldra part da las chanzuns da quista gruppa.

La dimensiun economica e da l’ambient è sa sviluppada dal segund uschenumnà ‹chanaster› da Helsinki (collavuraziun sin ils secturs da la tecnologia, scienza, economia ed ambient). Tar las incumbensas da l’organisaziun tutgan il cumbat cunter la corrupziun, la lavada da daners suspectus, la finanziaziun dal terrorissem, la criminalitad organisada sco er la criminalitad en l’internet. In ulteriur champ d’activitad furman las dumondas da migraziun. En pli vegnan sustegnidas mesiras da collavuraziun sin il sectur da l’ambient, da l’energia e da l’administraziun da l’aua.

La Baviera ha bain survegnì en barat per il Tirol la gronda part da la Franconia e parts dal Palatinat, ma n’ha betg pudì realisar tut sias ambiziuns territorialas. Al Reginavel da Württemberg, als Gronducadis da Baden e da Hessen sco er al Ducadi da Nassau èsi reussì da mantegnair lur extensiun territoriala dal temp da la Confederaziun dal Rain; fin il 1825 han gì lieu qua be correcturas da cunfins minimalas.

L’Austria (tudestg Österreich) è in stadi da l’Europa Centrala cun 8,7 milliuns abitants. Ils pajais vischins èn la Germania e la Tschechia en il nord, la Slovenia e l’Italia en il sid, la Slovachia e l’Ungaria en l’ost sco er la Svizra ed il Principadi da Liechtenstein en il vest. Sco ses vischins Svizra, Tschechia, Slovachia ed Ungaria na cunfinescha er l’Austria betg a la mar.

Taunt la tradiziun güdeva scu eir quella dals cristiauns consideraiva a Moses scu'l autur dal cudesch. La perscrutaziun moderna quinta cun bgers scriptuors düraunt üna pruna da tschientiners e vezza la luveda la pü veglia dal cudesch intuorn l'an 1000 aunz la naschentscha da Gesu, las parts las pü giuvnas e dimena la redacziun finela incirca dal 400 aunz Cristus.
La Gelgia è il flum che percurra la segunda val principala dal Surmeir: il Surses. La Gelgia ha sia funtauna en la Val d’Agnel damanaivel dal Pass dal Güglia. L’emprima vischnanca sut il pass è Beiva. Beiva furma il spartavias per il Pass dal Güglia che maina en l’Engiadina e per il Pass dal Set che maina en la Bregaglia. Or da quel motiv sa numna il lieu per talian ‹Bivio› che vul dir tant sco ‹duas vias›. Da Beiva cuntinuescha la Gelgia ses viadi vers nord. A Murmarera sa chatta in dals pli gronds lais artifizials dal Grischun. Dapi l’onn 1954 vegn producì qua energia per las ovras electricas da la citad da Turitg. Tranter Rona e Tinizong ha la Gelgia ina fitg gronda pendenza. Il guaud tranter questas duas vischnancas furma ina sort serra en la val. Per quest motiv sa numna la part sura da la val (situada tranter Beiva e Rona) Surgôt e la part sut da la val (tranter Tinizong e Salouf) Sotgôt. A Sotgôt sa chatta era la chapitala ed a medem temp la pli gronda vischnanca dal Surses, numnadamain Savognin. Salouf è la vischnanca che sa chatta il pli giudim en il Surses. Dador Salouf sa chatta la Chavorgia da Ses che furma il cunfin tranter il Surses e la Val d’Alvra.

Économie politique. En: Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers, V. tom, Diderot, d’Alembert, 337–349, nov. 1755.

Entant eran truppas austriacas sut Karl Mack von Leiberich penetradas en la Baviera. Ellas avevan l’incumbensa da penetrar fin a l’Iller e da fortifitgar la citad dad Ulm. Ils 23 da settember ha la Frantscha declerà a l’Austria la guerra. En pliras battaglias en il conturn dad Ulm han ils Franzos battì ils 70 000 Austriacs. L’armada franzosa è sinaquai avanzada vers Vienna. La Battaglia d’Austerlitz (en la Tschechia odierna), er enconuschenta sco Battaglia dals trais imperaturs, ha manà ils 2 da december ad in’ulteriura gronda sconfitta per l’armada russa ed austriaca reunida. A las pussanzas victorisadas è vegnida sfurzada si la Pasch da Pressburg.

Maria Madleina sa ir entuorn ualti bein cun novas situaziuns. Schegie ch'ella senuspeva all'entschatta da stuer ir en ina casa da vegls ha ella priu en vesta, che quei ei in pass necessari cunquei ch'ei mava adina mender cun sia sanadad ed ella era buca pli habla da menar siu dacasa sco pli baul. Pli veglia ch'ella vegneva e pli gronds ch'il caos en sia habitaziun daventava.

Francesc Macià i Llussà (* 21 da settember 1859 a Vilanova i la Geltrú; † 25 da december 1933 a Barcelona) è stà in militar e politicher catalan. L'onn 1931 ha el fundà la partida politica naziunalista catalana da la sanestra Esquerra Republicana de Catalunya. Suenter ch'el ha gudagnà las elecziuns dals 12 d'avrigl 1931, ha el proclamà dus dis pli tard la Republica catalana. Tranter il 1932 ed il 1933 è el plinavant stà president da la Generalitad de Catalugna, la regenza catalana.

Il Maraton da Losanna (franzos: Marathon de Lausanne), u Lausanne-Marathon è ina cursa a pe svizra da 42,195 kilometers da lunghezza che ha lieu dapi 1993, il terz sonda d'october.
Las collinas en il sidost da la regiun vegnan nizzegiadas en emprima lingia da l’agricultura e dal turissem; da qua derivan er ils conuschents vins dal Piemont (Barolo, Barbera, Barbaresco).

L’Autcumissariat per minoritads naziunalas è vegnì stgaffì il 1992 ed ha sia sedia a Den Haag. L’uffizi duaja enconuscher e schliar problems che sa sviluppan da tensiuns etnicas e che pudessan metter en privel la pasch, la stabilitad u las bunas relaziuns tranter ils stadis commembers da l’OSCE. Ses mandat lubescha a l’autcumissari d’intervegnir baud en il senn d’ina diplomazia preventiva. Cuntrari als instruments per cumbatter conflicts ch’eran vegnids stabilids pli baud n’intervegna el betg be al nivel interguvernamental, mabain po vegnir activ directamain en singuls stadis pertutgads.

La historia cuorta gioga pli probabel ella Surselva, denter Pitasch e Riein. Quei sai jeu gir, perquei che tuttas historias cuortas en quei cudisch giogan ca. el medem liug. La casa ei il liug nua ch’ellas vivan. Ei gioga negliu auter. Ei vegn mo menziunau che Flurina va a scola, denton buca nua. Il dacasa para pign ad ins ed ellas san buca ir bein ord via ina a l’autra, perquei crescha era il conflict denter mumma e feglia. Ellas ston viver ensemen en in stretg spazi.

Dante collia quest proceder cun l’auta pretensiun etica da tegnair avant al lectur, a la societad politica e schizunt a la baselgia da ses temp il spievel da l’enconuschientscha da sasez e da porscher in mussavia sin la via da la purificaziun. Per el è questa finamira da chattar en la congruenza cun l’urden universal divin sco ch’el è cuntegnì tenor ses avis en la Bibla ed en l’exegesa dals emprims babs da la baselgia, ma per part er gia en las ovras dals poets (Vergil) e filosofs (Aristoteles) da l’antica.

Cun l’attatga sin la Pologna ha il reschim naziunalsocialistic cumenzà a far passar cun la forza sia politica da conquista e da germanisaziun, la quala era vegnida preparada onns a la lunga. En il decurs da la Segunda Guerra mundiala ha la Germania naziunalsocialistica commess plirs milliuns acts da genocid. Ils 27 da settember 1940 èn la Germania, l’Italia faschista e l’imperi dal Giapun – las uschenumnadas Pussanzas da l’axa – s’alliads ad ina coaliziun politica e militara. Suenter victorias fitg sveltas cunter ils Pajais Bass, la Belgia, la Frantscha e la Norvegia ha il reschim naziunalsocialistic rut il patg da nunagressiun tudestg-sovietic dal 1939 ed attatgà ils 22 da zercladur 1941 l’Uniun sovietica (uschenumnà Unternehmen Barbarossa). Ils 11 da december 1941 è suandada la decleraziun da guerra da la Germania e da l’Italia envers ils Stadis Unids.

En consequenza da quai declera Rousseau l’inegualitad sociala or dal svilup da la spartiziun da la lavur ch’haja pir stgaffì las premissas ch’intgins singuls possian s’appropriar dal gudogn da la lavur dals blers. E quests singuls hajan alura organisà stadis autoritars per pudair proteger lur proprietad. Cun questa scrittira pelvaira revoluziunara è Rousseau daventà in dals fundaturs dal socialissem europeic.
Sco endirida dals diftongs enclegian ins la midada d'in diftong tar ina combinaziun d'in vocal simpel cun in consonant occlusiv. Quest fenomen fonetic marcant exista tranter auter en dialects rumantschs e francoprovenzals. Perquai ch'i sa tracta tar l'occlusiv savens d'in k (resp. g) cumpara en la litteratura francofona era la noziun k parasite.

La Pologna n’ha mai acceptà la partiziun dal pajais tranter la Russia, l’Austria e la Prussia. En las provinzas polaccas da quests trais stadis hai adina puspè dà revoltas da tempra naziunala drizzadas cunter il domini ester. D’impurtanza speziala è stada la revolta da november 1830 che dueva er influenzar ils moviments liberals e naziunals a l’exteriur.

La Quarta Coaliziun sa cumponiva a l’entschatta da la Prussia e da la Russia, pli tard er da la Gronda Britannia e da la Svezia. Ella ha existì ils onns 1806 e 1807. Suenter la fin da la Terza Coaliziun sa chattava la Frantscha vinavant en guerra cun la Gronda Britannia e cun la Russia. Per intimar ils Brits da far pasch, ha Napoleun proponì da restituir l’Electorat da Hannover ch’el aveva cedì be avant curt a la Prussia. A medem temp ha Napoleun intimà sedesch stadis tudestgs da fundar la Lia dal Rain, da sortir da l’Imperi roman e da s’alliar cun la Frantscha. Suenter in ultimatum da vart da la Frantscha ha l’imperatur Franz II abditgà ed il Sontg Imperi roman è vegnì schlià ils 6 d’avust 1806. Tut quests svilups ha la Prussia resentì sco provocaziuns envers l’atgna sfera da pussanza. Per quest motiv ha la Prussia declerà a la Frantscha la guerra, e quai cumbain ch’ella na pudeva da quel temp betg quintar cun il sustegn d’ulteriurs stadis (la Russia alliada n’era anc betg sa revegnida da las davosas battaglias). Suenter l’ultimatum che la Frantscha duaja sa retrair davos il Rain, è suandada ils 9 d’october la decleraziun da guerra. Napoleun aveva previs quest svilup e rimnà ina ferma armada al cunfin tranter la Baviera e Thüringen.

Suenter la sconfitta da l’Austria-Ungaria en l’Emprima Guerra mundiala han las pussanzas victuras impedì in’ulteriura giada che l’Austria sa collia cun la Republica tudestga. Uschia è naschida il 1918 la Republica odierna. Pervi da la predominanza naziunalsocialistica en il pajais ha l’Austria fatg part dal 1938 al 1945 dal Reich tudestg. Ils victurs da la Segunda Guerra mundiala han puspè restituì il status da l’Austria sco stadi independent. Suenter che l’occupaziun dal stadi è ida a fin il 1955 ha l’Austria declerà sia neutralitad permanenta ed è vegnida commembra da las Naziuns unidas.

La Corea dal Sid è la part dal sid da la peninsla coreana. La cuntrada sa cumpona per part da muntognas cun guaud en l'ost e planiras abitadas spessamain lung la riva en il sid ed en il vest. La surfatscha è 99.392 km², dals quals 290 km² èn surfatschas maritimas. La Corea dal Sid è cunquai pli che duas giada pli gronda che la Svizra
Las ovras da l’ALK nizzegian dapi l’onn 1967 l’aua da l’Alvra e da la Landwasser. L’aua che vegn tschiffada a Tavau-Glaris ed a Bravuogn-Islas vegn turbinada a Filisur. L’ovra da Filisur producescha en media annuala 286 GWh. Dapi l’onn 1989 vegn l’aua da Filisur manada vinavant en la centrala da Casti. Quest’ovra producescha en media annuala 103 GWh. Cun ina producziun da bunamain 1800 GWh per onn vegn generà en il Surmeir radund in tschintgavel da l’entira producziun d’electricitad grischuna.

Suenter siu spindrament raquenta Sunaric dad Omarska e Kauer da sia ruosna ella regurdientscha. Dapli ch’el raquenta e pli fetg ch’el realisescha tgei ch’ei schabegiau. Siu passau sederscha sur el sco in animal selvadi.

La basa per las tractativas areguard la reordinaziun statala dals pajais da l’anteriur Sontg Imperi roman (da naziun tudestga) a chaschun dal Congress da Vienna ha furmà l’artitgel VI da l’Emprima Pasch da Paris dals 30 da matg 1814. Tenor quella era vegnida renconuschida als stadis tudestgs lur independenza sco er lur uniun en furma d’ina lia federativa.

Lung taimp valeva Vazarouls scu igl “Rütli grischunes”, parchegl tgi las Treis leias seian a co sa uneidas. La scienza moderna sbatta pero chela thesa.

Il prüm cudesch da Moses (per rumauntsch grischun emprim cudesch da Moses; impè da Moses es eir üsito il möd da scriver Mose) es la prüma scrittüra dal Vegl Testamaint illa Bibgia cristiauna respectivmaing da la Tora dal Tenach dals Güdevs. El vain eir nomno ‘’Genesis’’ (grec per origen [dal muond]).

Tranter il 1780 ed il 1788 ha Pierre-Alexandre Du Peyrou (1729–1794) edì l’ovra cumpletta da Jean-Jacques Rousseau, e quai ensemen cun il Marquis René Louis de Girardin, sin il bain dal qual Rousseau aveva vivì durant ses ultims onns, e cun il predicatur Paul Moultou (1731–1797).

vul ‹romantisar› tut il mund, appellescha a subjectivitad, individualisaziun, libertad ed independenza e dumonda suenter ina furma poetica averta envers il mund e nunfinida per adina;

Ina mattatscha da Cabiena raquenta da si’emprema carezia. Entschiet haveva tut cun in crap da cristagl ch’il giuven cavrer ha regalau ad ella. Sco proxim ha el purtau fluras alla mumma dalla giuvna, mo a lezza ha el getg che quellas seigien lu per ella. E la tiarza ga ha el carsinau ella.

«En sia scrittira davart l’influenza da las scienzas ed en quella areguard l’inegualitad dals umans mussa el a moda dal tuttafatg correcta il conflict inevitabel tranter la cultura e la natira da la schlattaina umana sco spezia da corp ed olma (...); en ses Émile, en ses contract social ed en autras scrittiras emprova el però da snuar il grond nuf, numnadamain da mussar co che la cultura stoppia progredir per vegnir da sviluppar a moda commensurada las disposiziuns moralas da l’uman – las qualas furman sia destinaziun – senza che quellas vegnian en conflict cun sias disposiziuns natiralas. (...) sinaquai che art perfecziunà daventia puspè natira: uschia sa laschass circumscriver la finamira finala da la destinaziun morala da la schlattaina umana.»
rumpa cun la fixaziun da cunfins classica; ella vul vegnir regida da la fantasia libra e creativa ch’è pli impurtanta che la furma ‹nobla› ed in cuntegn elevà;

Las mesiras sociopoliticas dals naziunalsocialists servivan a «registrar» ils umans ed ad influenzar els en organisaziuns sco il Pievel giuven tudestg, la Giuventetgna da Hitler, l’armada imperiala u il servetsch da lavur imperial. Gia per ils uffants pitschens existivan scolettas naziunalsocialisticas cun educaturas scoladas, e per uffants illegitims u da memia devi l’instituziun Lebensborn che procurava per els in’educaziun en chasas d’uffants statalas.

La Battaglia da Vitoria ils 21 da zercladur 1813 ha rut definitivamain la predominanza franzosa en Spagna. Ils Franzos èn stads sfurzads da sa retrair da l’autra vart da las Pireneas.

Sumegliant a la situaziun en Germania èn divers moviments d’independenza en ils singuls principadis bain vegnids supprimids. Ma la finala dueva tuttina s’etablir in stadi naziunal en furma dal Reginavel d’Italia sut il retg sard Vittorio Emanuele II; ses primminister Cavour dueva giugar per la Sardegna-Piemunt e per l’Italia ina rolla cumparegliabla a quella da Bismarck en la Prussia ed en Germania.

Ma Heinrich, il qual Dante ha stilisà en la ‹Divina Commedia› sco «alto Arrigo», è gia mort ils 24 d’avust 1313. Uschia èn tut las speranzas politicas da vart da Dante idas ad aua. Il 1315 ha Dante refusà in’offerta da returnar a Firenza, damai che quella era colliada cun in chasti pecuniar ed ina penetienza publica. Sinaquai è vegnida renovada la sentenzia da mort dal 1302. Da quel temp para el puspè d’esser sa trategnì temporarmain a Verona a la curt dals Scala ed a partir dal 1318 a Ravenna tar Guido Novello da Polenta. Durant ina missiun a Venezia per incumbensa da Guido è Dante vegnì malsaun ed è mort suenter ses return la notg dals 13 sin ils 14 da settember 1321 a Ravenna nua ch’el è vegnì sepulì. En il decurs dals tschientaners ha la citad da Firenza empruvà repetidamain da manar las restanzas terrestras da Dante en sia citad natala, quai ch’ha manà a vehementas dispitas tranter Ravenna e Firenza. Firenza ha erigì en la basilica Santa Croce in cenotaf monumental en furma d’ina fossa, il qual è però restà vid fin il di dad oz.

Tipicas spezialitads èn Wiener Schnitzel, Backhendl, Brathendl, Gulasch e tratgas da peschs sco carpa e litgiva. Enconuschentas spaisas dultschas èn la turta da Sacher, il strudel cun maila ed il Kaiserschmarrn.

Ina cumissiun statistica aveva preparà materialias che duevan servir a decider, tge stadi ch’haja da surdar resp. possia retschaiver tge territoris. En questa cumissiun avevan experts (t.a. geografs, economs, statistichers) taxà en lavur minuziusa la valita da mintga singul territori. Valurs relevantas eran surtut stadas la grondezza dal territori, il dumber d’abitants e la forza da producziun. Uschia han ins pudì cumparegliar e scuntrar territoris, pretensiuns e concessiuns.

Ils 25 da october 2009 en las anteriuras vischnancas da Borgnone, Intragna e Palagnedra vegnidas fusiunadas e furman dapi lura la nova vischnanca da Centovalli.
En las funtaunas contemporanas è la biografia da Dante documentada be marginalmain. Ella sa lascha perquai be eruir a moda approximativa cun agid da decleraziuns u allusiuns litteraras cuntegnidas en sias ovras.

Harald Haarmann: Die Sprachenwelt Europas: Geschichte und Zukunft der Sprachnationen zwischen Atlantik und Ural. Campus, Francfurt (Main) 1993.

L'eroport internaziunal da Tan Son Nhat è il pli grond eroport internaziunal dal Vietnam. El sa chatta a Ho Chi Minh en il sid dal pajais. Ses code IATA, SGN, è vegnì derivà da l'anteriur num da la citad, Saigon. L'onn 2010 han var 18 milliuns persunas utilisà l'eroport. Quai èn ca. 250% dapli che l'onn 2005.

Ils 10 da matg 1933 han gì lieu en blers lieus en Germania arsentadas da cudeschs; igl èn vegnids brischads publicamain cudeschs d’auturs d’orientaziun sanestra e liberala u che valevan sco «degenerads».

Ils naziunalsocialists han resguardà en in emprim pass il moviment da lavurants organisà sco adversari principal. Per stabilisar lur atgna pussanza han els perquai scumandà ed abattì questas organisaziuns. Blers commembers da la KPD, da la SPD e da partidas communisticas e socialisticas pli pitschnas sco er dals sindicats libers èn vegnids maltractads e mess en «fermanza preventiva». Dapertut en il Reich èn vegnids installads en salas da gimnastica, clavads u tschalers stabiliments d’arrest provisorics da la SA, en ils quals adversaris politics èn vegnids mess a ferm e torturads. In emprim champ da concentraziun da la SS è vegnì endrizzà a Dachau. Quest sistem da champs dueva pli tard vegnir schlargià a moda sistematica e centralistica. Davart l’installaziun da quest champ è vegnì rapportà en las medias; ins è sa giustifitgà envers la populaziun cun far valair ch’i sa tractia d’ina «mesira poliziala» per «criminals politics». Ina gronda part dals praschuniers dals champs èn daventads unfrendas da las cundiziuns d’arrest che cumpigliavan er torturas ed assassinats.

Tipic per ils romantichers era atgnamain da volver il dies als eveniments contemporans, quai che s’exprimiva cun fugir dal mund, sa retrair en il privat e s’orientar vers il passà.

Cun l’expediziun franzosa en il Portugal la fin dal 1807 dueva il pajais vegnir sfurzà da sa participar a la bloccada continentala cunter la Gronda Britannia. Cun quest pass han cumenzà las confruntaziuns sin il champ da guerra iberic. Il 1808 è prorutta en Spagna ina sullevaziun cunter ils Franzos ed il fanadur dal medem onn ha Napoleun designà Joseph Bonaparte sco retg da la Spagna; silsuenter ha la gueriglia cuntinuà fin il 1813/14. A partir da l’avust 1808 ha er in corps d’expediziun britannic sut Wellington sustegnì ils Portugais e Spagnols en lur cumbat cunter las truppas d’occupaziun franzosas.

Il Chantun Berna è in chantun da la Svizra. Enconuschentas en las muntognas dal Eiger, Mönch e Jungfrau en la Surselva bernaisa. A Berna, la chapitala dal chantun Berna e da la confederaziun Svizra, è il parlament federal.
La historia vegn buca raquintada dil tut cronologicamein. Il lectur fa adina puspei segls anavos el passau da Kauer e lura puspei anavon. Mintgaton dat ei era segls da forsa in per jamnas anavon per sursiglir caussas nuninteressantas che vegnan lura resumadas cuortamein.

Borgnone sa chatta a 708 m.s.m., sin la riva sinestra dal flum Melezza,en la val tessinais Centovalli, a 25 km al vest da la chapitala da district Locarno e 25 km al ost da la citad taliana da Domodossola.

Era la destucziun da Sarajevo e biars auters marcaus ei realitad. En quell’uiara mava ei per duas etnias. Ils Serbs levan restar ensemmen cun tschels sco in stadi unitar. Ils Bosniacs denton levan lur atgna tiara independenta. Els levan buca seschar supprimer dils Serbs.

Il contract social tenor Rousseau dueva er influenzar a lunga vista las dumondas e discussiuns entaifer la politologia, il dretg constituziunal e la sociologia.

Bruno Nardi: Dal ‹Convivio› alla ‹Commedia›. (Sei saggi danteschi) (= Studi storici, fasc. 35/39). Istituto Storico Italiano per il Medio Evo, Roma 1960.

En las elecziuns dal Cussegl federal da l’onn 2007 è Widmer-Schlumpf vegnida elegida sco Cussegliera federala empè da Christoph Blocher, il candidat uffizial da la Partida populara svizra (PPS) e Cusseglier federal en uffizi. Quest coup maiudì è sta pussaivel a basa d’ina cunvegna tranter la Partida socialdemocratica da la Svizra, la Partida ecologica svizra e la Partida cristiandemocratica svizra. Il pli absolut da 122 vuschs ha Widmer-Schlumpf cuntanschì en il segund scrutini (ed è vegnida elegida cun 125 vuschs). Christoph Blocher ha obtegnì 115 vuschs. Per blers politichers ed observaturs da la politica è l’elecziun da Widmer-Schlumpf stada ina gronda surpraisa.

Bravuogn tutga cun be 26 000 pernottaziuns en la hotellaria (2006) tar las destinaziuns pitschnas. Ma tuttina ha Bravuogn in aut grad da reputaziun. Bravuogn n’è en emprima lingia betg enconuschent sco destinaziun da skis, mabain pervia da sia via da scarsolar tranter Preda e Bravuogn.

En la planira dal Po sa chattan las grondas citads dal Piemont; qua vivan er las bleras persunas. La pli gronda e pli impurtanta citad dal Piemont è Turin. Ulteriuras citads cun funcziun da center èn Novara, Alessandria, Asti e Cuneo.

Il Romontsch ei da anteriuras denton fetg clars e bials. Il tempus ei el vargau. Ei exista entgins dialogs denter il pur ed las figuras sin via.

Il Brenno è in flum da var 35 km lunghezza en il chantun Tessin en Svizra. El traversa la Val dal Blegn en direcziun principalmain meridiunala e sbucca sper Biasca en il Ticino.

Il text ei screts en rumantsch grischun. Per mei eis ei stau curios da leger in cudisch en in lungatg che vegn gnanc discurrius. Jeu sun disada cun tut ils idioms entuorn mei. Capiu havess jeu en in dils idioms forsa pli pauc denton ei fuss stau in lungatg ch’jeu audel savens e per quei pli sempel dad anflar ora l’intonitad.

La vischnanca sa chatta al flum Seymaz. Las vischnancas e citads cunfinantas èn Collonge-Bellerive, Choulex, Thônex, Chêne-Bourg, Chêne-Bougeries e Cologny..
Maria Madleina, la protagonista dil cudisch, ei ina persuna sincera e fetg directa. Ella gi adina quei ch'ella patratga. Aschia ha ella gia fatg stupir enqualin e quei plai naturalmein buca a tuts. Denton emporta ei buca bia ad ella tgei che la glieud discuora ni tratga dad ella. Era cura che siu vitg ha intervegniu ch'ella hagi in fegl illegitim, haveva ella buca gronds problems cun quei e seturpegiava era buca persuenter, cuntrari a sia mumma ed il rest da sia famiglia. Quei muossa ch’ella ei ina femna fetg ferma. Da quei temps e cunzun els pigns vitgs muntagnards e catolics era ei numnadamein ina vergugna d'haver in affon illegitim.

Sper la persecuziun ed il mazzament da dissidents politics han els commess divers ulteriurs crims cunter l’umanitad, dals quals èn stads pertutgadas minoritads etnicas, religiusas ed autras. En rom dal holocaust, ch’è senza paregl en l’istorgia, èn vegnids mazzads radund 6 milliuns gidieus europeics, ultra da quai èn vegnids per la vita fin a 500 000 Sinti e Roma e fin a 100 000 umans cun impediments spiertals e corporals (en rom da l’‹Acziun T4› e da l’‹Acziun Brandt›). Tenor la strategia da l’uschenumnà Plan da fom han ils occupants tudestgs laschà murir da la fom en l’Uniun sovietica tranter il 1941 ed il 1944 sapientivamain radund 4,2 milliuns umans e radund 3,1 milliuns schuldads sovietics èn morts en praschunia da guerra tudestga.

Sin cussegl da Himmler, Goebbels e Göring ha Hitler laschà assassinar tranter ils 30 da zercladur ed il prim da fanadur 1934 en l’entir pajais radund 200 adversaris e concurrents pussaivels entaifer la NSDAP sut il pretexts che quels sajan stads cumpigliads en in putsch che Röhm haja – apparentamain – planisà. Tranter las unfrendas sa chattavan Gregor Strasser, von Bredow, von Schleicher, von Kahr e Röhm. En questa moda ha Hitler decidì en sia favur il cumbat da pussanza a l’intern da la partida. In’examinaziun giuridica da questas acziuns n’ha mai gì lieu. L’assassin ha concedì a sasez ed a ses cumplizis amnestia cun agid d’ina lescha speziala. I vegn supponì che l’armada haja promovì l’elecziun da Hitler sco president da l’imperi ed uschia er sco schefcumandant da l’armada e ch’el haja persuenter consentì a quella da restar la suletta organisaziun armada en il Reich.

Grazcha a l’otezza dal cuvel nu penetraiva ingün'odur da cadaver oura, adonta da la gronda massa d'armaints morts büttats aint a la foura. Hoz es il piz da la muntogna da cadavers situà 14,7 meters suot l'entrada e ragiundscha dimena circa la mezz'otezza dal cuvel.

Puntraschigna (tudestg e talian: Pontresina) è ina vischnanca politica svizra en il chantun Grischun. Ella è situada en il circul da l'Engiadin'Ota dal district Malögia. La vischnanca sa chatta en l'Engiadina, al nord dal Pass dal Bernina.

A Belmopan sa chatta era l'Universitad dal Belize. Destinaziuns d'excursiuns populars enturn la citad èn il Parc naziunal da Guanacaste ed il Belize Zoo. Davent da Belmopan pon ins era far excursiuns tar il cuvel Actun Tunichil Muknal ch'è in impurtant lieu da chat archeologic.
L'onn 2007 muntava il dumber d'abitants da la citad a 5'519 persunas e la populaziun da l'aglomeraziun Ascona-Locarno dumbrava radund 60'000 abitants.

La istorgia tractà din scrivent che na aveva betg ina maschina da scriver. Pir cun 60 onns ha el survegnì ina maschina da scriver. Sia dunna Maria ha gì l'idea da cumprar ina tala maschina ad el sen ses natalizi. Ella era da la idea che en dretg scrivent drova ina maschina da scriver. Da ses natalizi a il scrivent Tieni alura survegnì da sia dunna la maschina che ella aveva zuppà en cuschina. Dentant na aveva el insuma betg plaschair ed ha ditg che quai saja fiers raps ord fanestra. Enstagl in bi di da natalizi han els dispità l'entir di.

La riva tranter Vaumarcus ed Neuchâtel sa numa Le Littoral, tranter Neuchâtel ed Cudrefin sa numma Seeland ed tranter Cudrefin ed Estaveyer-le-Lac sa numa La Broye.

Il lieu è situà a 810 m d'autezza, sin ina terrassa sur la vart dretga da la chavorgia da la Ruinaulta (tud. Rheinschlucht) sin la spunda nord dal Piz Riein. Sper il vitg appartegnan er ils aclauns Brün, Carrera, Dutjen (consistent da Sur Dutjen e Suot Dutjen) e Turisch sco er intginas bains singuls a la vischnanca.

Il matg 1778 è Rousseau suandà in invit dal Marquis René Louis de Girardin sin ses pitschen chastè Ermenonville. Qua è el mort suenter curt temp, probablamain pervi d’in culp. El è vegnì sepulì sin l’Île des peupliers en il parc dal chastè che furma oz il Parc Jean-Jacques-Rousseau. Sia vaiva Thérèse ha anc vivì in onn en la chasa ch’era destinada per els.

La mamma è morta il 1712 a Genevra, nov dis suenter la naschientscha da Rousseau – probablamain da fevra da pagliola. Sinaquai ha ina sora pli giuvna dal bab surpiglià il tegnairchasa. Ella è s’occupada plain affecziun da l’uffant ch’era savens malsanitsch. Dapi sia naschientscha pativa Rousseau d’in sbagl organic da la vaschia da l’aua. Quest fastidi permanent vegn savens numnà sco in dals motivs per la natira ordvart sensibla ed irritada ch’ha caracterisà Rousseau durant tut sia vita.

Quasi tuot las istorgias da las ouvras da Vitali haun lö in “sia” Bellano e trattan da la vita quotidiauna d’üna pitschna vschinauncha e da sieus abitants: listess gener litterar d’oters scriptuors taliauns scu Mario Soldati e Piero Chiara.

In’emprima lia cun set dals otg chantuns da la Confederaziun è reussida gia l’onn 1497/98. L’onn 1512 han las Trais Lias conquistà la Vuclina, Clavenna e Buorm ch’appartegnan ozendi a l’Italia. Lur relaziun cun ils Habsburgais han las Trais Lias reglà l’onn 1518 en in contract cun l’imperatur Maximilian I. Quest contract è restà valaivel fin l’onn 1798.

Or da la perspectiva diacrona (= istorica) sa basan las linguas europeicas surtut sin duas famiglias da linguas, numnadamain sin la famiglia da las linguas indogermanas e sin la famiglia da las linguas uralicas. Or da la perspectiva sincrona (= congual da las linguas europeicas odiernas cun las linguas d’autras parts dal mund) sa laschan constatar caracteristicas che collian las linguas europeicas ad ina gruppa che vegn numnada Standard Average European. Quella è segnada da las suandantas atgnadads:
Da l’avrigl 1756 al december 1757 ha Rousseau chattà refugi en in’ermitage (eremitadi) en vischinanza dal chastè da Madame Louise d’Épinay, il Château de la Chevrette a Deuil-la-Barre.

Christiane Bender: Freiheit, Verantwortung, direkte Demokratie: Zur Relevanz von Rousseau heute. En: Aus Politik und Zeitgeschichte. 62. ann., 46-47/2012, p. 49–54.

Successivamain è vegnì installà in apparat da suppressiun che consistiva da Gestapo, SS, SD e polizia da segirezza. La suppressiun violenta è stada segnada d’arrestaziuns e da champs da concentraziun, e quai – sco descrit survart – en furma da detenziun preventiva e senza ina basa legala explicita. Il Stahlhelm e las Sturmabteilungen (SA) da la NSDAP èn vegnidas transfurmadas en ina «polizia auxiliara» ch’umiliava e maltractava a moda arbitraria ils adversaris d’enfin qua.

Cun la lescha per ordinar la lavur naziunala dals 20 d’avrigl 1934 è er vegnì introducì en las interpresas il princip dal Führer. Entaifer la cuminanza da manaschi era il manader responsabel per sia «suita»; quella aveva da s’obligar envers quel a fidaivladad. Per liar impurtants industrials a l’armada, èn els vegnids nominads sco manaders da l’economia da defensiun. Fiduziaris da la lavur controllavan gia dapi il matg 1933 ils manaschis e procuravan per l’unifurmaziun da l’economia; ultra da quai èn els er stads responsabels per relaschar ils reglaments da tariffa.

Il circul da Giubiasco (talian circolo di Giubiasco) è in circul dal district da Bellinzona en il chantun Tessin en Svizra. L'uffizi cirquital sa chatta a Giubiasco.

Blers Tudestgs han resentì las mesiras da la politica da l’exteriur dals naziunalsocialists sco success e sco reparaziun per l’umiliaziun naziunala da pli baud.

En l’ost è zar Alexander I sa cuntentà cun ina quarta divisiun da la Pologna; da quella è però vegnida attribuida la pli gronda part a la Russia. Medemamain èn vegnids confermads ils gudogns territorials en la Finlanda (1808/09) ed en la Bessarabia ch’han muntà in’ulteriura extensiun da la Russia vers vest.

En in process cunter uffiziers da l’armada tudestga, als quals vegniva reproschà d’avair derasà propaganda naziunalsocialistica, ha Hitler declerà da betg vulair surpigliar la pussanza «cun meds illegals». Cun quai ha el fatg frunt a la tuna ch’i vegnia planisà in putsch e gudagnà ulteriura stima en la publicitad. La NSDAP dovria anc «duas u trais elecziuns», alura vegnia ella a seser «en la maioritad e furmar il stadi uschia sco che nus al vulain avair».

7. La relaziun denter Simon ed il luf tscherver ei ina fetg speciala. Il luf tscherver ha ina buna influenza sin Simon. El quietescha Simon e dat ad el nova forza. Mintgaga che Simon drova quella forza enquera el il liug egl uaul, nua ch'el e Milo havevan igl accident. Leu cumpara era il luf tscherver mintgaga, baul ni tard. El ei sco in bien amitg ch’ei adina cun Simon sch’el drova agid e forza. Aschi spert sco Simon ei cuntents e ses problems ein sligiai, svanescha era il luf tscherver. El cumpara la davosa ga ad el, cura che Simon viseta el cun Milo e Nicole. Quei ei sco in segn per il luf tscherver, che tut segi puspei en uorden e ch'el vegn buc pli duvraus da Simon.
Oriundamain han ins cartì che la Gazetta ordinaria da Scuol haja existì be in u dus onns, ma en in vegl cudesch ch'appertegneva il 1964 al magister Wilhelm Vital (1897–1977) da Zuoz è attestà ch'ella è cumparida almain fin il 1726. Dals quints resorta ch'il pretsch d'abunament na vegniva betg mo pajà en renschs e crizers mabain era en mesiras da vin.

Radio Gherdëina Dolomites (che s'identifitgescha per il solit sco Radio Gherdëina) è in emettur da radio ch'è naschì l'onn 1979 sin basa d'in project dad Ivo Walpoth, Arno Mahlknecht ed Oswald Rifesser. Dapi lura ha la direcziun midà pliras giadas. L'onn 1991 è l'emettur vegnì cumprà da la famiglia Franz Rabanser dad Urtijei che maina fin ussa la gronda famiglia radiofonica. Radio Gherdëina Dolomites è l'unic emettur da radio commerzial en la regiun ch'emetta numerusas emissiuns - tant live sco registradas - en lingua ladina da las Dolomitas.

Paul von Hindenburg era vegnì cusseglià durant questas emnas da differentas associaziuns da lobists e dals commembers da si’atgna suita. Il november 1932 han plirs industrials e banchiers intimà el da numnar Hitler chancelier; il medem mais è in comité che steva datiers da la DNVP s’exprimì a favur da la regenza da Papen e cunter la NSDAP. Quant fitg che tut questas activitads han influenzà sia decisiun è grev da dir – da quel temp aveva Hindenburg gia accumplì ses 86avel onn da vita.

Lingua principala ed uffiziala è il talian. Dasperas discurran bleras persunas piemontais, en parts isoladas da las Alps occidentalas er occitan e franco-provenzal. En la Val d’Aosta autonoma furma il franzos la lingua uffiziala; en la part sisum da la Val di Sesia èn plinavant sa mantegnidas restanzas dal dialect dals Gualsers.

Ils cunfins topografics dal pajais furman il Massiv Boemian ed il flum Thaya vers nord, las Caravancas e las Collinas da la Stiria en il sid, la Planira Pannonica en l’ost sco er il Rain ed il Lai da Constanza vers vest. Bundant 62 % da l’Austria èn situads en las Alps.

Ils onns 1980 è sa furmada la scena da musica da gothic che vesa sasezza medemamain en la tradiziun da la romantica, quai che sa manifestescha er en ils texts da las chanzuns.

La fin dal 18avel tschientaner, suenter in’èra relativamain paschaivla ch’aveva schlià blers conflicts cun meds diplomatics, han las consequenzas da la Revoluziun franzosa surtratg l’Europa cun guerras. Uss eran dumandads eroxs – sco Napoleun en Frantscha, admiral Nelson en l’Engalterra, general Kutusow en Russia u il feldmarschal general Blüchen en la Prussia –, e giavischs romantics han incità la fantasia. Sco ulteriur factur è da numnar la furmaziun generala dals burgais ch’era s’augmentada e che preparava la via per l’art e la litteratura. Il svilup economic dal temp avant e suenter ils embrugls da guerra ha manà a dapli bainstanza e pussibilità als burgais da cumprar cudeschs, instruments da musica e da frequentar il teater e la sala da concert.