Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Dji n' saveu nén ki l' walon aveut stou tant ctapé pa les mwaisses di scole et les parints. Si on vout fé raprinde li walon dins les scoles, c' est clair come di l' aiwe di rotche k' i fåt aveur ene seule ortografeye (Djihinne Mahin, li 3 d' octôbe 2015).

1. ki n' bodje pus, ki n' sait pus bodjî, aspoyî so. Metoz li schåle astok conte li meur. Li schåle est d' astok, on pout monter dso. Dj' a dmoré astok dins l' fås tchmin. L' ouxh est astok: loukîz s' i gn a nén ene pirete padrî. Nos n' dimorrans nén ene munute d' astok tant k' on n' nos årè nén dné çki nos vlans. rl a: e rake, a roke; rl a: astoker; rastoker. F. immobilisé(e), bloqué(e), à ne rien faire, calé(e), coincé(e). >> l' ôrlodje est astok: elle est arestêye. rl a: tini astok, aler astok, vini astok.

Li tchanson, c' est des coplets avou foû ki deus royes, avou des longs vers, sovint des zandrins. Å coplet ki shût, on cmince pa rprinde deus côps li dierinne roye do ci di dvant. Li respleu, c' est eto ene fråze k' on rdit deus u troes côps. Sovint gn a ene peclêye di coplets, dijh et dpus.

I rashonna li motlî di sacwants mots do seke, dins on live lomé honteuzmint (pudicmint) "Chez les Wallons de Belgique", ey eplaidî a Paris (amon l' editeu H. Welter) e 1902. Ci live la est rindjî come limero G105 dins l' djivêye des motîs walons.

Politicmint, Mawoumet a askepyî èn estat a Medene, après k' il åye sitî tchessî del Meke e 622 (li date ki dvénrè l' anêye 1 do calindrî moslimî).

Ecoraedjî pa Djôzef Calozet, i mousse ås Relîs Namurwès e 1970, et rascode li Pris del veye di Lidje, li Pris do Coirneu a Hu et li cocåde des Relîs e 1976.

3. Maladeye ki rind l' djin u l' biesse aflaxhåve. Cisse måle novele la m' a dné l' five (Motî da Forir). F. "fièvre, abattement, léthargie". >> froede five: aflaxhaedje sins montêye del timperateure. >> aveur les nawès fives: esse nawe 1. F. "paresseux". >> five di laecea: touma des vatches djusse velêyes. F. "fièvre de lait, fièvre vitullaire".

Liene-e-Hinnot (la-minme, Lièrne F. Leernes), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Fontinne-l'-Eveke, el province do Hinnot.

2. (råle) vicante cawete, agritchtêye so on viebe walon, sikepieye pa assaetchance d' on mot francès avou "-ation". ewaeråcion, troublåcion, alomåcion, cwårlijhåcion.

1. egzister, ariver. Gn a co bén on miyård di djins k' ont fwin. Gnè pout co aveur on controle. Gn årè deus ans dmwin. I n' fåreut nén k' i gn åye dipus d' vint djins. On dit eto: n aveur. F. y avoir.

Foufgneye u Foufgneye-les-berdouyes [n.pl.] viyaedje ki n' egzisteye nén, edvinté po rire. El gåre-tchampete di Foufgneye, c' esteut l'tite d' ene comedeye.

2. eviè. Di Sousse, dj' avans rmonté dissu Monastir e trin (Y. Gourdin). Mins il a todi roté dissu l' clairté k' il aveut veyou (ramexhné pa P. Marchot). Les aloumires loumént co l' anuti, mins di l' ôte des costés des cresses, dissu Laspi et Moubouloutsa, djus sol Noere Mer (L. Mahin). F. sur, vers, du côté de.
Sint Nicolai d' Mira esteut ene djin avou ene morete pea. Mins, tot l' tins des gueres inte les crustins et les "Sarazins", les cis di cisse coleur la estént purade loukîs come des djins a vey evi. I faleut don rprezinter on blanc sint. Li noere coleur di pea, c' est Hanscroufe k' end a erité. Avou l' discovraedje di l' Afrike noere, ça va divni cråndimint on negue.

chtroumfe / chitroumfe u echtroumfe [o.n.] sôre di bleu nûton. Etimolodjeye: no di persounaedjes di spirou, 1950. | chtroumfete / chitroumfete u echtroumfete [f.n.] feme chitroumfe, bråmint pus råle (gn a k' ene chtroumfete po tot on viyaedje di chtroumfe). | chtroumfer [v.c. & v.s.c.] chôzer. Pondants eyet djondants: Les persounaedjes eyet l' motî des chtroumfes vinèt tot droet del tuzance walone: les chtroumfes ont li minme sôcieté ki les nûtons, li viebe "chtroumfer" s' eploye pår come li viebe "chôzer", li chtroumfete, c'est ene nûtonete, ene feme nûton, k' i gn en a bråmint moense ki les nûtons, evnd.

Des letes O avou des faflotes ont stî askepieyes dins sacwants lingaedjes : ô (francès, walon), ö (sacwants scrijhas coinreces walons, almand), Ø (suwedwès).

Li ptizeye esteut ene des grande plôkes e 19inme sieke. Avou l' arivêye des droukes siconte del pitizeye el prumire mitan 20inme sieke, elle a rastrindou disk' ås anêyes 1990. Adon, ça a rprin beazebén, di cåze do disshonnaedje di l' URSS, ey e l' Afrike, a cåze del minêye di SIDA.
1. montêye del timperateure do coir d' ene djin u d' ene biesse ås tetes, ådzeu d' on soû, diferin d' ene sôre di biesse a l' ôte (37 grés Celsius po les djins). Li five monte; li five ritoume, ritchait, dischind; apåjhî u rapåjhî l' five; ene drouke po côper l' five. Li kinkina est sovrin pol five (Motî da Forir). El tîfusse done les fives (Motî del Lovire). F. "fièvre, température, hyperthermie". >> fé del five; u: >> esse el five (a): aveur del five. Li 30 di djun, gn a ene minêye di gripe ki cmince a cori dins nosse binde; gn a bråmint ki fjhèt del foite five et n' saveur moussî foû do lét télmint k' i tronnèt (E. Pècheur). >> tronner d' five; u: >> tronner les five; u: >> tressiner d' five: tronner pask' ele five est ki monte. On dit eto : tronner les balzins. F. "trembler de fièvre". >> aveur ene five di tchvå; u: >> esse bolant d' five; u: >> broûler d' five: aveur ene foite five. >> prinde li five (a ene sakî, ene biesse): lyi mete li termomete. Dji m' lyi va prinde si five (Motî da Gilliard). F. "prendre, mesurer la température". >> five di lét; u: >> five di paye-lét: maladeye des femes e leu payelé (acoûtchmint). F. "fièvre puerpérale". >> boton d' five: boutchrê. F. "herpès labial". >> five ås taetches: five avu on spitaedje-foû (pitits rodjes botons so tot l' coir) u des taetches di sonk so les mukeuses. F. "fièvre éruptive, fièvre pétéchiale". >> five escarlatene°: ene des sôres di fives ås taetches, cåzye pa ene bacctereye. F. "scarlatine". >> five fagnrece: sôre di five k' on-z atrapéve dins les payis d' fagnes. F. "fièvre des marais, malaria". >> djaene five; five Ebola: maladeye des djins ezès Tropikes. F. "fièvre des marais, malaria". >> five ås crexhoûles; five del vå do Rift maladeye des biesses ezès tropikes. F. "theilériose, trypanosomiase".

Il est pexhåve. Mins on nel pexhe nén tocosté. Les gros pexhaedjes si fwaiynut å Senegal, å Braezi, el Tourkeye, ezès Stats Unis (waitîz sol mape).

Gaston Lagaffe, k' a stî ratourné e walon come Gaston Libiestreye, c' est on persounaedje di bindes d' imådjes ki fwait tofer des biestreyes. C' est èn eployî

troye [f.n.] frumele di pourcea. Ça lyi aléve, å gamén, d' elzès vey tertos gnoufter: troyes, verats, coshets (L. Somme). F. truie. >> i fåré muchyî l' troye po vinde les djonnes: dijhêye po s' fote d' ene comere k' on dit k' est laide. >> ene troye n' î rtrovreut ddja ses djonnes: dijhêye po ene plaece tote cou dzeu cou dzo. F. désordre indescriptible.

On bachot, c' est on diplome k' on a après troes ans dins ene hôte sicole ( po awè on mestî ) ou ene université ( po sayî d' fé ene mwaistrijhe ).

L' oteur tént conte des uzaedjes des lingaedjes a Lidje e 1995. Les policîs fwaiynut leus inketes e francès mins djåzèt walon inte di zels. Li doctoresse walafrikinne (ene noere, dabôrd) kinoxhe li tchanson "Mareye Clape-shabot, dazår d' aveur fwait l' sint Torea cwand elle esteut studiante.

| zonigne [o.n.] plaece avou totès oujhenes. Cwand l' vint dene did pa låvå, il avoye les anichtantès foumires do zonigne; c' est ça ki lyi baye ses coûtresses d' alinne (L. Mahin). F. parc industriel.
On rtrove les mots "sårt" (rifondou "-såt" cwand il est en aplacaedje tîxhon), si femrin "såte" (pus råle) et leus parints (sårtea, sårti) eshonne avou l' mot "rou" dins ene peclêye di nos d' plaeces del Walonreye. Eto dins des nos d' famile.

1. divant do cô. On dit eto: goidje. F. gorge. >> aveur li gavêye å lådje: èn pont aveur d' etchepe, ni ôte tchoi po rascovri li dvant do cô. Li docteur nos djheut: vs avoz l' gavêye å lådje: vos atraproz do må (E. Pècheur).

Li speate ou blé (blè), c' est ene dinrêye d' ivier, kel grin est covrou (li payete eva avou l' grin cwand il est batou; gn è dmeure nole traece di påte so li strin).

1. moite cawete vinant di calcaedjes do francès, tertos femrins. administråcion, operåcion, infôrmåcion, federåcion, educåcion, ståcion, rogåcions, rilåcion, precåcion, organizåcion, gråtificåcion, sinsåcion, recitåcion, esplicåcion, nåcion, dinåcion, stabulåcion.

Al revolucion francesse, les djins d' Vresse ont pårti eter zels les béns d' Eglijhe, mins les ont rindous e 1815. Avou l' concordat (8 d' avri 1802) Vresse a passé do diyoceze di Reims å ci d' Nameur. Il aveut stî préveu di mete Laforêt come pårotche, mins les djins d' Vresse avént preferince po Tchairire. Li råjhon, c' est paski Vresse et Tchairire estént tos les deus a droete del rivire, dismetant ki Laforêt esteut a hintche et k' i gn aveut nou pont po rloyî Vresse et Laforêt. Vresse a don passé al pårotche di Tchairire. Ci n' est k' e 1865 k' i gn a yeu on pont et ene voye viè Laforêt, çou k' a permis di rmete Vresse avou Laforêt come pårotche, mins ça n' s' a fwait k' e 1919.

Portraits, tåvleas, glawes et lawes (Pôrtraits Tâvlais Glawes èt Lawes), c' est ene Ramexhnêye d' arimés e walon da Hinri-Djôzef Raxhon k' a moussî fond di mon l' Ågusse Nicolet a Vervî e 1900.

Belfontinne-dilé-Bive (fr: Bellefontaine, so plaece: Bèlfontin.ne) c' est èn ancyinne comene del Walonreye, askepieye på Redjime francès, ki n' aveut co k' 25 måjhons e 1829. Elle aveut ddja stî rebanêye avou l' Moncea li 26 di djulete 1964, divant les grands rebanaedjes di 1977.

1. cokea k' a stî amedé. A glot magneu, tchapon d' ût moes (Motî da Forir). Les tchapons sont ddja bons a touwer (Motî d' Bastogne). Les tchapons del cinse ont leu cresse côpêye (Motî del Lovire). F. chapon. >> tchapon d' Hesbaye: tchapon rosti ravôtyî dins do lård.

Passé a l’ RTBF prumire tchinne li 23 d’ setimbe 2015, avou ene riwaitance avirêye di 45000 tévéloukeus (li mitan di « The Voice », ene bate po les djonnes apurdisses tchanteus).

L' etimolodjeye do mot shonne esse li bodje tîxhon Hak, fwait sol pitit no "Djihan", divnou Han et tîxhon, avou raptitixhante cawete tîxhone -ken. Hak, dabôrd, vout ddja dire Pitit Djhan; come on n' coprind nén li cawete -ken el Walonreye, on ristitcha ene deujhinme raptitixhante cawete (li cawete walone -lot). Aclot vout dire, dabôrd, Pitit Pitit Djhan. Li no d' Djihan vént di Djihan d' Nivele.

loumer [v.s.c.] fé del loumire. L' erlativisté, c' est cwand on rodje feu deure deus côps pus lontins k' on vert, mågré k' i loumèt ambedeus ene dimeye munute (R. Arcq). F. éclairer.
Li xhmer a-st ene diferince pa rapoirt ås lingaedjes des payis vjhéns come li taylandès, li lawocyin ou l' vietnamyin, la k'&nbdp;al diferince di ces la, i n' est nén on lingaedje a tons.

Michel Francard endè radjoute sol grandiveusté di sacwants Walons ki vos petèt l’ francès sins saveur ki leus grands-parints ‒ ou leus erî-grands-parints, todi ‒ cåzént tofer walon.

boscheter [v.s.c.] (codjowaedje) (mot d' årtisse, d' acleveu) gonfler del panse, tot djåzant d' ene vatche, d' èn åmea, evnd. Li vatche a boscheté al trimblene. rl a: disboscheter. F. gonfler, météoriser.

| pixheye [f.n.] coûte distance. >> Ci n' est k' ene pixheye lon: C' est tot près. F. "C' est à deus pas". >> ene pixheye pus lon: ene miete pus lon. Et pus sovint, i vôrént bén fé taire les cis ki n' ont nén les minmès idêyes ki zels, sol tins k' les ôtes si nåjhixhèt, s' alouwèt moirt a dire eyet rdire k' i n' ont rén conte li walon d' nos veyes et d' nos viyaedjes, mins seulmint k' i vôrént bén aveur li droet do taper leus ouys ene pixheye, rén k' ene pixheye pus lon (L. Hendschel). F. "un fifrelin plus loin".

3. flåwe, tot djåzant d' ene loumire, blantchåsse, tot djant d' ene coleur. Des sinås rodjes et verts tot e hôt des stapetes Come des gros ponts d' coleur so des grands bladjots I (G. Edouard). Après, des sôdårds sins fizik Des bladjès loumrotes, Des muzikes cachént co d' dispåde, a cwè bon, Leus inutilès iluzions (R. Mayence). Gn aveut k' ene bladjote loumire po loumer s' botike (J. Schoovaerts). F. pâle, pâlot, blanchâtre, incolore..

| legumî, legumresse [o.f.n.] martchand(e) di verdeures ki passe ås ouxhs. El legumî passe deus côps par samwinne. On dit eto: djotlî. F. marchand(e) de légumes.

1. long moumint k' on tuze a des parfondès idêyes (rilidjeuses, filozofikes). Et dji leya li vî Djervai a ses tuzinnes (L. Mahin). F. méditation.

3. fé toumer d' on plin côp. F. abattre. >> bouxhî on martchî djus: si mete d' acoird (tot s' bouxhant dins les mwins). On côp ki l' martchî aveut yeu stî bouxhî djus (inte li cinsî et l' fåtcheu), li fåtcheu ribatéve si få (G. Michel). F. conclure (un marché, un arrangement, un accord). >> Vos l' bouxhrîz djus avou on doet: dijhêye po s' fote d' on flåwe.

L' ome ki n' dimandéve rén, c' est Djåke Mamé. C' est èn orfulin k' a stî aclevé pa des beguenes tins del guere di 1940-1945 et il atouma k' i n' a måy avou des papîs. Disk' å djoû ki deus adjints d' police li vont ramasser pask' i rshonne come deus gotes d' aiwe a on bandey k' on-z a cossemé si portrait-robot. C' est l' comissaire Laroche k' a pexhî l' oujhea (si on pout dire). Mins, e profitant d' on comelaedje des ôres å comissariat, Djåke Mamé schipe evoye - pa l' ouxh d' intrêye - tot djhant, håynetmint: "dji n' a nén k' ça a fé la, mi."

Li Libe Univiersité d' Brussele u LUB (e francès ULB, Université libre de Bruxelles, e neyerlandès VUB, Vrije Universiteit Brussel), c' est ene univiersité sins aloyance ni avou l' Estat, ni avou l' acsegnmint catolike.

Mi, mi prôpe lingaedje di m’ mame, on n' m' end a nén cåzé tot å long d' mes scoles. On n’ m’ a nén dit k’ il egzistéve, k’ il aveut des rcwereus (23.05-11)
3. sustance des shabots des tchvås, des ongletes des vatches. On s' meteut do formol dizo les pîs po k' i divnénxhe deurs come del coine. Etimolodjeye: latén d' sôdårds "corna" (minme sinse).

afeye [adv.] pacô, kécfeye. I vént afeye li dimegne. Afeye, on fjheut ene båye. On bråve ome, li curé, ki tapéve voltî ene copene avou nost ome et afeye djouwer cénk royes avou lu (J.P. Dumont). F. parfois quelquefois, de temps en temps.

ratournaedje walon: Li galo est onk des deus lingaedjes del Burtaegne. Li galo est on lingaedje roman (vinant do latén). On pout co li dner l' no di brito-roman. L' ôte lingaedje del Burtaegne (li burton) est on lingaedje celtike. On cåze galo dins l' pårteye oryintåle del Burtaegne.

2. Ovraedje di foncî ci beur la. Pus vite fwait on monter les pires, pus vite rote l' avalrece (Motlî da Haust so les houyires). Cwand on boute a l' avalrece, on rmonte les teres å cufa (Motlî carolo des houyires). F. "creusement".

La set ans did la, gn aveut yeu ene abominåbe pômagne sol payis. Troes gaméns s' avént vnou piede dins l' grand bwès, et dmander å botchî po s' ecahouter pol nutêye. I ls aveut ascoyî, mins ls aveut touwé, et wårdé å saloe.

vôsse [f.n.] sacwè k' est ådzeu d' vos, et k' a l' cogne d' ene tchame. Disk' adon, li solea et l' bele avént lût ambedeus el vôsse do cir, onk del djournêye et l' ôte del nuteye. Å sidje di Nameur e 1622, li bastimint a stî ene miete abumé, ey e 1696, on-z a rfwait l' vôsse téle k' elle esteut. F. voûte.

| rifjhaedje u erfijhaedje / rfijhaedje [o.n.] no d' fijhaedje et no di çou k' est fwait (accion eyet si adierça) po les viebes "rifé" et "si rfé". Mins les revintaedjes di 2001, esteut ç' on rifjhaedje do Bontins berbere di 1982 ?(L. Mahin). F. recommencement, répétition, "remake", réparation, cicatrisation, guérison, rétablissement, .

>> pixhî rodje, pixhî bleuw: aveur li xhlé di cisse coleur la. >> i croet k' c' st lu k' a pixhî Mouze: c' est on grandiveus. On dit eto : fijheu d' imbaras. >> fir come ene poye ki pixhe: fir, mins ki shonne biesse di l' esse. >> Ossi serieus ki l' poye ki pixhe; u : >> serieus come ene gade ki pixhe: foirt serieus (et k' on l' balteye a cåze di ça). >> ele breyèt come ele pixhèt.

Ele vica-st e l' Urope, wice k' elle a cnoxhou ses pus grands succès, bagant a Paris e 1900. La ele frecanta les djins les pus cnoxhous di si epoke emey les cotuzeus avanciveus; etur zels Lenine eyet les mwaisses moenneus bolchevikes. Ele si maria e 1922 avou on powete rûsse 17 ans pus djonne ki leye; mins ci cial el leya l' anêye d' après et rintrer a Moscou, wice k' i touma dins on grand disbåtchmint eyet fini pa s' touwer e 1925.

Cisse rîle la n' est waire ricoirdêye dins les croejhetes e walon, dandjreus pask' ele "ni va nén" avou on sfwait tchaptrê des croejhetes do francès.

2. (pus stoetmint) po les tchvås, coleur dinêye pa des pwels rodjes, blancs et bleus comaxhîs. Les cavales årdinwesses estént soint grijhes. F. aubère.
Tant k' a Rozou, li viyaedje a stî flamind-cåzant disk' e 1850, la k' gn a sacwants Walons ki s' î ont astalé. E 1861, il esteut co rwaiteye come flamind-cåzant avou sacwants Walons. Mins li scole a passé e francès dispu eviè 1850, et l' eglijhe eto. Li lingaedjes d' atôtchance k' a replaecî l' flamind n' esteut nén l' francès mins l' walon. Mins les Walons d' Rozou, e 19inme sieke, aprindént l' flamind d' Rozou el rowe.

Onk di sès portèts da Tchåle VI di France esteut co a Furnes è 1883) èt s’ marier à Paris, avou l’ veûve da Djan-Batisse Slodtz (on ôte dauboreû 1699-1759), tot pwârtant l’ tite di Tchivalî di Valcour. Da li, a l’ Ostèl di Vile di Furnes, on pout co vîre li portèt da Françwès Prumî, popa da l’ Impreû Djozèf, ki pwate lès insignes dèl Twèzon d’ Aur.

Si vraiy tite, e francès, c' est “Lexique namurois; dictionnaire idéologique, d'après le dialecte d'Annevoie (D3), Bioul (D2) et Warnant (D19)”.

2. (v.m.) bastimint lérece ki vént bén a pont dins ene måjhon (cabinet, forni, abatou). Èn abatou a costé d' ene coujhene, c' est ene fameuse ahesse. C' est ene måjhon qu'a totes ses ahesses. F. commodité, aisance.

1. ki pond bén. F. "pondeuse". >> poye ponresse: poye ki pond des oûs po magnî eneviè li covresse (dins les polis), u l’ mere ås poyons (dins les poytreyes). F. "poule pondeuse".

foû-mwaisse [o.f.n., Pl. des foû-mwaisses] foû-posse. F. sans emploi, chômeur. Etimolodjeye: mot d' aplacaedje divancete foû + no (rl a: foû-voye).

Li listeriôze pout esse médieye avou les antibiyotikes (tetraciclenes, cloramfenicol) s' elle est prinjhe a tins. Dj' ô bén ki les tos prumîs sintomes, come on ouy covisse, divèt esse ricnoxhou på berdjî. Mins, å pus sovint, li biesse creve sins bråmint malårder.

Les vierbires avou "evoye" polèt tofer aveur on parint avou -aedje u avou -eu Li spitron "evoye", dins ces sustantivires la, ni prind nén "S" å plurial (des tapeus-evoye). Ces mots la prindèt ene loyeure.

Al fén, n aveut les cenes avou tote li riguilete des accints pol trouk, on scrijha k' gn a des faflotes a tos les mots. Gn aveut cåzu k' zels a les vinde so tote li Crimêye. Leus cliyints, c' esteut bråmint les soces cultureles tatåres k' avént adopté li scrijhaedje latén a môde des Trouks.

Come li tite el dit bén, les accints notés, c' est les cis d' Annvoye, Biou et Warnin. Dabôr, c' est on walfran di ces accints la, pal voye des tåves alfabetikes avou les cmons nos walons.

| rayi, rayeye [addj.] avou ene bele brune pea, d' aveur sitî å solea. Elle a rivnou tote rayeye des spôrts d' ivier. F. bronzé, halé, basané. Coinrece Payis d' Tchålerwè.

2. limite, frontire, boird d' on payis. Gn a ene craeye u deus ki s' lait ndaler al limodje di l' Impire romin (C. Denis). Kimint vs î vloz rtrover, avou les limodjes ki candjént po on pet d' tchet (C. Denis). F. limite, frontière.. >> tinkyî al limodje: a) esse presse a mori. En ome ki vike, cwè, et nén todi tinkyî al limodje come li Matî (C. Denis). F. au bord de la tombe. b) moirt escran. Adon vos estoz crevé nåjhi ! Tinkyî al limodje (C. Denis). F. mort de fatigue.
Il a scrît, metans, les romans: Viker (1992) (活着, Huózhe), XU Sanguan, li vindeu d' song (许三观卖血记, Xǔ Sānguān Mài Xuè Jì) (1995), Les frés (兄弟, Xiōng Dì) (2005), des noveles, ene såye (Li Tchine dins 10 mots, 十个词汇里的中国), evnd.

Li taesnire, c' est ene terêye ki les taessons fjhèt zels-minmes avou leus pates di fougnant. Ele sont sovint basteyes dins on tiene ki rwaite å midi; et mwints côps ossu a des plaeces k' i gn a bråmint del rotche et ki tént des anêyes et des anêyes. Dins l' fråle tere u do såvlon, li tere croûle dins l' boyea.

în : scrijha do betchfessî én après l' Lovire come sicrît dins "l' Moxhon d' ônea Dîrîz bîn dîj côps : li toûr du cu du coq du clokî sins babiyî ? (Julos Beaucarne).

3. mwais, tot djåzant do tins, d' ene airance. Ene måhaiteye froedeure ki s' winne dins vos mousseures et vs edjale vos oxheas (J.P. Dumont). Bon Diu, k' i fwait måhaitî, cial, la k' i n' a nole loumire (P.H. Thomsin). F. mauvais, néfaste, funeste.

| schoirceure u eschoirceure [f.n.] plaece do coir k' a stî schoirceye. Dji m' a fwait ene schoirceure a mes crotchets (F. Deprêtre et N. Nopère). Dj' a co deus schoirceures a m' djambe. F. écorchure, éraflure.

1. sôre di "plante", sins fleurs ni foyes, ki vént dins tere ou so des bwès ou des åbes co vicants, sovint avou on pî et ene tiesse (tchapea). Loukîz a: åbusson, boloe. F. champignon. Ingl. Mushroom. >> pinser mete si mwin so on tchampion et l' mete so ene vesse di leu: aveur ene coûte djoye. F. être déçu.

Tant k' ås gazetes e walon, li fime cåze do Chwès tot mostrant Châle Massaux ki fwait del riclame po si rvuwe. I mostere eto on forbataedje inte les mimbes des Rantoele so l' enimådjaedje del coviete di leu gazete.

5. discotaeyî broxhûlmint (må) (do pwin, do djambon, del tchå, del sitofe, ene djin k' on-z opere). Il a schoircî ça come on pourcea. F. charcuter.

II. [v.c.] u houpler après [v.c.n.d.] houkî (ene sakî) tot criyant foirt. Dji l' a ddja houpé deus côps (A. Carlier & W. Bal). Eco on côp, l' andje do Signeur a houplé Abraham då cir (Djeneze, ratournêye pa L. Hendschel). Les tienes covrous d' bwès fijhît les cwanses di houpler après l' diè d' amour (A. Gauditiaubois). F. appeler, héler.

| disfirlotchî, disfirlotcheye [addj., purade padvant & o.f.n.] onk, ene a lokes. Si tchmijhe est tote disfirlotcheye. I m' faleut co rakeude les disfirlotcheyès pîces. Dins ci noersité la, dizo les ciedjes ki blawtinént, les djins del hôte erént buk a buk avou des disfirlotchîs (L. Mahin). F. déguenillé, loqueteux, dépenaillé.

| gnåweu, gnåweuse u gnåwresse [o.f.n.] li ci (cene), li biesse ki gnåwe tofer. Tchaeke côp k' ti lî dit d' boere si sope, i brait: ké gnåweu! F. "miauleur, pleurnichard".

Li 18 d' avri, c' est li 108inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 109inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 257 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.

L' eglijhe di Rozou, dicåçtêye a sint Morice, esteut raloyeye al cene di Goyî-e-Limbork (Jeuk). A Crinnwik, gn aveut ene tchapele Sint-Lorint, k' a divnou ene pitite eglijhe.
atlasse [o.n.] u [f.n.] live avou fok des mapes. >> atlasse des lingaedjes; u atlasse linwistike: lives avou des mapes ki mostrèt les diferinces dins les pårlers d' on payis, del minme famile di lingaedje. rl a: A.L.W..

1. rissaetchî li pea d' ene biesse. Schoircî on vea. Nos avans on lapén a schoircî. rl a: peler, dischoircî, dismoussî, dispeater, kischoircî. F. écorcher, dépecer, dépiauter. >> I ravize on schoircî tchet; u: vos n' dirîz ene schoirceye rinne: il est maigue k' i trawe; i n' est nén bea a vey. F. squelettique, décharné. >> I brait dvant d' esse schoircî: I fwait come les tchéns, i brait dvant l' côp. >> i m' schoirceye les orayes: i m' les pele avou ses babuzes. F. casser les oreilles. >> C' est todi l' cawe li pus målåjheye a schoircî: a) paski l' pea tént fer ås oxheas. b) (imådjreçmint) C' est todi l' fén d' èn ovraedje, li bouxhaedje djus d' on martchî, li dierin decidaedje k' est l' pus målåjhey. >> i schoiçreut on pû po-z aveur li pea: c' est on pice-crosse. F. avare. >> Li ci ki tént l' djambe våt ostant k' el ci ki schoirceye: l' ovraedje d' èn aidant våt ostant kel cene do mwaisse. >> schoircî l' francès: el må djåzer. On dit eto: kipiter. >> i fåt todi schoircî l' anweye pa s' cawe.

Li five di yebes u tetaneye di waide u maladeye del yebe , c' est ene maladeye des vatches, aprume les pus djonnes, k' on voet å bontins, cwand les biesses sont metowes ås tchamps après l' ivier.

diflouwi (codjowaedje) flouwi pår. Mågré ki dji les ramouyive tos les djoûs a l' vesprêye, les fleurs do pårtchet diflouwixhént d' soe (J.P. Dumont). F. se flétrir, faner.

Li signorreye di Crinnwik rilevéve del Coû d' Curindje. Les prumîs signeurs avént l' minme no kel viyaedje. Pu ci fourit les Cwareme (15inme & 16inme sieke), pu les contes di Frezin (Vorsen), e l' ancyinne Conteye di Lô.

Mins tot rotant po-z aler ovrer (do djårdinî) amon ene pratike, la k' i tchait so ene crapåde ki s' tapéve e Mouze. I plonke et schape li glawene. Mins li tins di s' raveur (lu, Djåke), vo l' cial (leye, li djonnete) zouptêye evoye, et c' est co l' Djåke Mamé - co trop dshoflé po poleur dire "pan" -, k' on emoenna ås Urdjinces al Citadele.

II. [f.n.] onk des cwate grand meurs d' ene måjhone, aprume les pus longs. >> ecinte di dvant: divanteure. rl a: lérece. F. façade. >> ecinte di drî: meur di drî.

| schoyeures [f.n.t.pl.] pitit bokets d' linne ki toumént dins ene operåcion des linnreyes, et ki siervént po rimpli les matrasses. F. poussières de laine.

4. nén foirt bon (boune), djonne vatche repleneye trop djonne. Passer s' tins avou des emîtrinnes, c' est po piede si cou a mietes (J. Lahaye). F. médiocre.

Li ketchwa, c' est on lingaedje do payis di l' Amerike do Sud (Perou, Boliveye, Ecwateur). So les deus prumîs payis, les cåzeus do ketchwa sont vijhéns, et pacô maxhîs, avou les cis d' l' aymara.

I pout monter 30-40 metes hôt, avou sovint ene bele tronce bén droete, ki sieve al munujhreye po fé sovint des meubes, des montêyes, des tcheyires, des tchames di rowes, des biyots d' botchî.
On såme u psåme, c' est ene longue priyire des Djwifs, etur les lives del saedjesse del Bibe. Les psåmes sont tchantés al sinagogue, mins les crustins les ont anodé. Les psåmes sont bråmint dits ås 7 priyires crustenes del djournêye, sortot ås priyires del vesprêye (a vepes), ås matenes et ås lôdes.

Li rlén (on dit eto: li rlignaedje, li dislén, li disdjale), c' est l' moumint k' i rlegne dins les froeds payis, al fén del såjhon d' ivier.

Li Franwal Marcelle des nos des plantes et des mots d' botanike ki s' vraiy no, e francès, c' est Nom de plantes et vocabulaire botanique français-wallon, c' est on motlî francès-walon ki ramexhnêye les nos walons di totes les plantes et pårteyes di plantes ki sont ddja dins des ôtes motlîs et motîs.

1. goidje. F. gorge. >> Est çk' i gn a des ceréjhes låvå ? Gn a bråmint mins c' est po m' gaviot: xhinaedje do tchiptaedje do copere-loriot.

Les ancyins Bedjes saetchént dedja al måle po mårler les surès teres. L' ecråxhaedje al måle a ndalé crexhant disk' å mitan do 18inme sieke. Adon, dins les louwaedjes di cinse, c' esteut sovint mårké kel louweu diveut mårler les teres. Å cminçmint do 20inme sieke, gn aveut co sacwantès mårlires k' on-z î tiréve al måle. Mins après, on ls a rispoté al varade, et gn a pus nouk ki sait wice k' elle estént. Ça fwait k' i pout gn aveur des accidints di pormoenneus ki toumèt dins on trô.

| hossåd [o.n.] plaece ki hosse en ene fagne, ene troufire. E plin mitan des nåves, i s' droveut des hossåds, Les curés, les mårlîs end avént plin les botes (E. Michel). Loukîs a bolant såvlon. F. fondrière, sable mouvant.

Li pilé (on dit eto do timusse, del poleure), c' est ene yerbêye, del famile des polirêyes, ki crexhe ezès payis del Mîtrinne mer, mins k' on-z ahive totavå dins les cortis.

Li taesson, c 'est ene biesse ås tetes, ki magne did tot, et k' a des blancs et noers poys, e sincieus latén Meles spp. C' est on bascolidî, ki magne did tot, ki n' rexhe ki par nute, et ki s' fordoime l' ivier.

>> awè des royes a ses coines: (prumî sinse) tot cåzant d' ene vatche, awè des cekes dins les coines ki mostrèt kéne ådje k' elle a, cobén d' veas k' elle a yeu, evnd. (deujhinme sinse) awè ene mwaijhe reputåcion; Franwal: ahåyant po "être brûlé, avoir un passé chargé". >> awè åk so ses coines: awè des royes a ses coines. >> awè (ene sacwè) so ses coines: awè ç' cayet la e trexhe (s' endè tracassî). On n' les ôt pus tant brûtyî conte des Flaminds, asteure k' il ont l' afwaire del diyoccene so leus coines. >> poirter des coines: esse coirnåd. >> S' il a magnî l' diale, k' i magne pår les coines: I doet achever d' payî po les mizeres k' il a fwait ås ôtes. Franwal: ahåyant po "Il faut boire le calice jusqu'à la lie". F. corne.
Vresse a fwait pårteye del signorreye d' Orcîmont ddja å 10inme sieke, avou l' mitan a Åssôrt, mins rivént a Orcîmont e 1562. Adon, Vresse si ratatche al signorreye di Havresse — ki compurdeut: Vresse, on viyaedje asteure disparexhou lomé Vå, Laforêt et Bayamont (djusk' e 1715) — divant d' passer ås Lowenstein, ki fjhént moenner leus béns pa èn oficî, li dierin estant Antoenne-Djôzef di Wauthier, moirt a Vresse e 1839. Ses béns ont stî vindous et li comene a ratchté l' tchestea k' a divnou l' måjhon comunåle, li scole et li lodjmint di l' instituteur. Les Wauthier avént co da zels, li fî d' Rotchfoirt, li Goufe et des teréns so les Cresses di Tchairire (putete bén "al Hêjète").

1. s' agranci, si rafiyî. Dji m' ragrance d' awè des noveles (R. Hostin). I va vni… ki n' vént i don ! A, si vos sårîz come dji m' ragranci del rivey, li tchir efant (L. Pirsoul). Al fén, vo l' la rivnou Li bea moes d' Mareye Li tins s' radoûcit L' ome si ragrancit (P. Lagrange). La lontins assez k' i s' è ragrancixheut (A. Laloux). On s' ragrancixheut d' el vey raviker ene miete, après totes les plombes k' avént tcheyou so s' famile (E. Gilliard). F. espérer impatiemment, se réjouir d'avance. >> I n' si fåt djamåy ragranci d' ene bele djournêye si ele n' est houte: i pout todi ploure al vesprêye.

oxhea [o.n.] deur boket do coir des djins et di sacwantès biesses cronzoxheyes, ki si emantchaedje avou des pareys a lu fwait l' tcherpinte do coir (l' eskelete). Li tchén åreut mî inmé èn oxhea a spepyî k' ene medaye, po-z awè schapé les deus alpinisses (H. Pétrez). On s' a fotou sol bidon come troes afamés tchéns d' barakî k' årént atrapé èn oxhea, et l' lård avou (Yvon Laurent). Dji m' rafiyive di magnî a reletche doet l' oxhea cût al sope (R. Dambly). F. os. >> n' aveur ki l' pea so ls oxheas: esse foirt mwinre (maigue). >> aveur må d' tos ses oxheas: aveur må pattavå, come cwand on a l' creva. >> aveur todi må ses oxheas: esse todi malåde; u si dire, si croere malåde. On dit eto: aveur todi pete u vesse. >> si restchåfer les oxheas: si mete å solea. F. bronzer, prendre le soleil. >> reschandi ses oxheas: si rtchåfer e coulot do feu. >> l' etermint da Matî l' Oxhea: ceremoneye po rire li mårdi del dicåce (a Djudla-Mouze et ôte pårt), wice k' on fwait les cwanses d' eterer èn oxhea (do djambon) po dire ki l' tins del fiesse est houte. >> ataker on cråne oxhea po s' ruslî: vey trop grand. >> ti freus bén do conter tes oxheas: mançaedje.

E foû-vuzaedje, li produjheu cominte tot rotant so des oûs come cwè ci pont la est «dispitiveus». Mins i dene li craetchoe docô après a Djan Cayron, k’ esplike foirt binamêymint l’ ovraedje des rfondeus. Pu shuve troes noû-waloneus el Burtaegne, la k’ i rescontrèt Yoran ‒ l’ eplaideu do Gaston e walon ‒ dins ses monceas d’ lives so les noûmots e burton. Pu fé responde des djonnetes e burton, ki ene dit k' ele ni tchantreut ddja li «Marseyesse».

Gn a eto ene djivêye di sacwants mots francès k' i gn a l' ratournaedje divins. Eto, li "Motî Linåd" pout esse riwaitî come on ptit franwal, onk des sourdants do Franwal di Nameur.
Li seuve u ameur (on dit ossu, tot biesmint : djus, aiwe), c' est l' aiwe ki monte di tere, inte li schoice et l' blanc bwès d' èn åbe. Ou d' ene ôte plante.

Li morance n' est nén foite dins ene poytreye, mins s' deure-t ele lontins. Les crevêyès poyes ont des ptitès rodjès taetches sipårdowes totavå do fén boyea . Po Eimeria tenella, on trove cobén on gros alot d' sonk ki rimplixh les deus boignes boyeas.

Ene tankete, c' est on ptit tank, po deus djins (i gn a-st avou des prototipes po ene seule djin). D' åbutude ele n' a nole tourete, ou s' end aveut ene, ele esteut bodjeye al mwin. L' årmumint esteut å pus sovint d' 1 ou 2 mitrayeuses, pa des côps mins nén sovint on canon di 20mm. Les tanketes fourît fabrikêyes inte 1930 eyet 1935, mins on n' end a pus fwait après, la k' ele n' estént nén télmint ahessåves eyet esse foirt foirt vulneråves.

Mins, asteure k' on saye di rsaetchî les radjoutêyès droukes, sacwants siconte-coccideyes, metans li nitrofurazone, ont stî disfindous dins les alimints dins bråmint des payis.

zoupter evoye [vierbire a spitron, sins coplemint] cori raddimint evoye (tot zouptant). T' es ki cåze avou lu et i zouptêye evoye sins k' ti n' voeyes payou. F. s'enfuir, se dérober, se défiler, disparaître.

1929 - Anne Frank, djwive almande ki leya on cayé ki discrît l' vicaedje des cis ki s' muchiént des nazis, divnou ene pîce di teyåte e walon, «Li cayé d' Anne Frank».

Li fime n' est nén vormint on fime di racsegnes neute. Nos n' acceptans di cossemer ki les reyalijhaedjes la ki l' cineyasse fwait passer sûteymint ene idêye da sinne (Zamputti, produjheu, Nameur, li 3 d' octôbe 2015).

Li tropike do Gadot, c' est ene forveyowe roye metowe come on ceke sol Bole daegnrece, et ki mostere la ki l' solea lût di scwere avou l' tere li 21 di setimbe. C' est l' kiminçmint d' l' esté sol Dimeye-Bole nonnrece.

II. må mete e coleur, må ponde des pondeures. Loukîz a : dåborer, maxhurer, tchabårer. F. barbouiller, peinturlurer, noircir. Ça, on pinte ? I n' sait fé k' brouzer (Motî d' Cerfontinne).

tchawe-sori [f.n., pl des tchawes-soris] biesse ås tetes, k' a on coir come ene sori, mins ki vole del nute, tot tchawant. Li tchawe-sori vole cwand i vout fé laid (ramexhné pa L. Remacle). Ene tchawe-sori lyi vna raezer s' calote; ene hoûlote, sol piket do pré Roland, tchawa... (M. Hicter). F. chauve-souris.

Dj' a veyou passer so Fesse-Bok bråmint des messaedjes di binåjhté, ey eto des criticaedjes, mins todi pa onk k' est dandjreus mwais di n' nén esse dins l' fime. Et todi måsgrognî sol plaece leyeye ås rfondeus (Vincent Delire).

palvole [f.n.] påwion. Waitîz çk' i gn a so m' bresse Ene djoleye palvole Avou cwate djaene penas (J. Boitte). Disfondowes: palvole, parvole, polvole, porvole, pèlvole, pèrvole, pirvole, papilvole, papivole, parivole, paravole, palivole, miersipepieuzmint el notûle A.L.W. 8.139. Coinrece aschate walon-picård.

Ele poirtéve sovint des norets d' tiesse avou des grandès traines pa drî leye, eyet c' est çou k' a stî l' cåze di s' moirt, cwand si longou noret s' a-s erôlé dins l' aessî del vweteure d' ene amisse, Ivan Falchetto.
1. noder. I sint l' flate. Sinss ene sacwè? F. sentir, humer. >> sinti l' agnon: sinti k' on vs va emantchî, k' i gn åk di nén trop catolike.

guere [f.n.] 1. margaye inte deus u mwints payis, ki s' batèt avou leus årmêyes. >> l' ôte guere: diviè 1960-1990, lomaedje del guere di 1914-1918. >> Gn a nole si grande guere k' i ndè schape on sôdård: a) gn a todi des sorvicants dins ene guere. b) (imådjreçmint) on n' såreut aveur li dierinne cwand on ramasse ås crompires, cwand on code ås pemes, evnd. 2. brete inte deus djins. C' est todi l' guere inte ces deus la: i sont come tchén eyet tchet. >> Våt mî l' påye ki l' guere: i fåt todi waitî d' arindji les bidons. 3. lûte po ene dinrêye, po des idêyes. Ça a todi stî ene kession d' guere economike. Disfondowes: guére, guère, guêre, guinre. Etimolodjeye: calcaedje riwalonijhî do F. guerre (ki vént do francike. "werra"; rl a: waeraxhe, ewaeré.

C' est onk des Peres di l' Eglijhe, et on sint po l' Eglijhe Catolike, Ortodosse, Anglikinne. Si vicåreye, on l' kinoxhe do live ki s' lome Mårtén si vicåreye da Sulpice Sever.

| setchron, setchrone [o.f.n.] setche et mwinre djin. Asployis sol contwer, gn a ene volêye di ptits setchrons, sketés, formindjis pa l' ovraedje dins les fosses d' årdjint (D. Heymans). Gn a des ptits setchrons et des grands setchrons, come gn a des grandes et des ptitès setchrones (Motî del Lovire). Dirîz bén çou k' l' a bouté a ndaler maryî ci setchron la ? (L. Vindal).

1. so. Vos vénroz fé l' djonne ome eyet rdressî vosse tiesse, Paski l' feye do vijhén s' årè rtourné dsur vos (G. Wiyame). Shofele dissu l' tchandele pol distinde (A. Masson). On s' croet l' pus hôt do monde cwand on est dsu s' passet (F. Dewandelaer). Ladsu, Dédé rbôme dissu s' vijhén d' bankete, drouve les iys eyet ravize tot biesse (D. Heymans). Sol batea, les refudjîs estént ecassîs onk dissu l' ôte, dizo l' tapant solea des tropikes (L. Mahin). Nos djins, dsu l' Etrernete asteure Naiveynut po s' mete e valeur (E. Dumont). Mins elle avént des niyåds dissur zeles, dji m' sovén, les viyes, hin, elle avént d' l' ôr (Y. Gourdin). Li five aveut rtoumé po ç' shijhe la; mins do côp, li Monde s' î aveut fwait ene idêye dissur mi (L. Hendschel). F. sur. >> dissu n' on l' ôte: onk dissu l' ôte. >> dissu tere: dissu l' Daegne. >> dissu l' côp d' dijh eures diviè 10 eures. F. sur le coup de. >> côp dsu côp: on côp (foirt raddimint) après l' ôte. F. coup sur coup.

4. coron. F. extrémité, fin. >> Cawe d' ene walêye: dierinnès gotes d' ene walêye, sovint pus grosses, mins ki s' djokèt bénrade. >> Cawe do bwès: no di sacwantès plaeces del Walonreye.

| préjhiaedje [o.n.] no d' fijhaedje et no di çou k' est fwait (accion eyet si adierça) pol viebe "préjhî". C' est ene haeyåve rivindresse avou s' préjhiaedje (H. Forir). F. surestimation, majoration.

PAUL JASPAR, ârchitèke lîdjeû (1859-1945)a stî l' prumî à s' sièrvu, è 1903,do bèton avou dès bordons d' fièr au ddins po bati "La Renommée" èt lès "Galeries liégeoises du Pont d' Avroy". Dispû lès bâtimints ont stî tapés djus.
sipadon (råle, après cossoune) u espadon (li pus corant, minme après voyale) / spadon (råle, après voyale) [o.n.] gros pexhon d' mer, 3 metes long, avou on longou betch a môde di baston. F. espadon.

1. (vî mot d' cinsî). tere ki n' est nén tcherwêye po s' ripoizer èn an (sorlon on vî sistinme d' agriculteure did divant les ecråxhes tchimikes). Vinoz vinoz, bea efant Les soteas vos ratindèt Divins l' djouxhire cial djondant (Goethe, rat. pa. L. Bukens). Li tins a ståré totes ses eures Bén lon so les prés et l' djouxhire (F. Flaba). Tot s' rewale, on n' voet dedja pus çou k' est semé, çou k' est djouxhire. Flotche a flotche et sins fé nou brut, Li nivaye toume del bane do cir (H. Simon). On dit eto: trîxhe, waeret. F. jachère. >> leyî (cori) a djouxhire: èn nén tcherwer (ene tere), èn an u dpus. On dit eto: leyî cori a royes, leyî e trîxhe, leyî djus. >> li Djouxhire: no d' ene ancyinne plaece di Mårcin. >> forcrexhe a djouxhire: po ene djonne feye, divni viye, sins k' les galants riwaitexhe après. E leu lét, les wiyetes forcrexhént a djouxhire (E. Michel).

Insi, s' on fwait des candjmints, c' est mia d' ripårti des sourdants Tex ki candjî sol DOC et n' nén sawè åjheymint l' repolyî dins d' ôtès cognes di fitchî (HTML...).

eclipe [o.n.] passaedje del lune divant l' solea, ki fwait k' i fwait noer e plin djoû. Al fén d' l' eclipe, les coks s' ont rmetou a tchanter, les orondes a voler, les veas a bizer (Y. Paquet). Avou les veres efoumés, on pleut vey l' eclipe sins s' broûler les ouys. (G. Lucy). rl a: clipse; rl a: lune. Disfondowes: èclipe, èclipse, aclipse. Etimolodjeye: calcaedje riwalonijhî (grope PS å coron) do grek "eklipsis" pal voye F. di scole., 1800.

elaxhance [f.n.] estance do ci (del cene) k' est elaxhî (eye) a on mwaisse, ene drouke, on sistinme economike. Il ont trové on novea rmede po l' elaxhance å crak. L' elaxhance economike, c' est co pus pire ki l' colonijhaedje. F. dépendance, tutelle. Disfondowes: alachance, èlachance, èlahance.

evintåre [o.n.] contaedje a onk près di tos les agayons et les ahesses d' ene societé, on botike, evnd. Vera aveut bouté a des ôtes ovraedjes disk' a troes eures, et ele kimincive seulmint si evintåre (L. Mahin). F. inventaire.

«Li langue åd dibout del linwe», ki l' vraiy tite e francès, c' est «Le bout de la langue», c' est on fime di racsegne da Xavier Istasse k' a rexhou e 2015.

| avicance [f.n.] livea d' nexhances dins ene populåcion. Tins ki l' porcintadje d' avicance crexhe, li porcintadje di morance discrexhe. F. natalité.

tchike [E213], tchique [E167, E170], tchike (Franwal da Haust a « ivre »), chique [C1, C13, O2]; chike [C8, C106, O0, S0, S109], tchitche [C9], nén dins E1, E212.

A Viêpe, gn aveut on signeur ki ctchinéve ses sudjets, et ki n' respectéve rén. Il esteut rindou après l' tchesse. I tchessive minme li djoû des åmes.

| sinteu, sinteuse u sintresse [o.f.n] li ci (cene) ki sint. rl a: nodeu. >> sinteu d' pîs: onk ki reye voltî des ôtes. F. moqueur, taquin, railleur.
rowe 2 [f.n.] voye avou des måjhons sol dilé (dins ene veye, on gros viyaedje). Les coråles passént dins les rowes e hoskinant ene crinnete (C. Tombeur). F. rue. >> el rowe: a l' ouxh. L' ome ki n' dimandéve rén s' aveut saiwté foû do posse a ene téle vitesse k' i s' a rtrové el rowe sins k' on åye li tins del vey passer (E. Sullon).

| -hinot, -hinote [cawete] sieve a fé l' no des dmorants di sacwants viyaedjes ki finixhèt pa -han: Frohinot, Bohinot, Pouphinot. rl a: -idjot.

| hourlea [o.n.] hourêye (talus). On-z aveut avadjî l' hourlea po poleur aler a nosse tchamp. (H. Forir) est boirdé pa cwate gros hourleas: li Porea, l' Horzea, li Fayijhea et Tchantî (Louis Grandmont). F. talus. >> Inte les hourleas: no d' ene plaece di Mårcin. >> e Gros Hourlea (so plaece: ouria): no d' ene plaece di Céle.

1. houkî po s' fé ôre d' ene sakî k' est pierdou tot criant hou-houp!, hou-ou-oup!; li minme tot djåzant d' ene sakî k' est må prin. F. crier, hurler, appeler (au secours).

I. [addj., padrî u padvant] metou (owe) dizeu (ene ôte sacwè, sakî). Il est reki ki li dzeutrin boket do tchamp dinrè passaedje å dzotrin boket pol bisteu, tchår et tcheretes a mwinde damadje (ake di notåre, Ovîfa, 1765). Ene sitoele ki schite, c' est ene trinnêye dins l' cir, del nute, del coleur d' ene sitoele, a cåze di plovantès pires ki cbroûlèt tot moussant dins les coûtches dizeutrinnes di l' air. Li destinêye, c' est vosse veye, veyowe come ene sacwè k' i fåt viker, mins k' a stî decidêye d' avance pa ene Foice Dizeutrinne. Ci idêye la, ki l' francès est ene langue dizeutrinne, a stî å 19inme et 20inme sieke eployeye po spotchî les ptits lingaedjes come li walon (L. Mahin).

On n’ ritrovrè leus coirs tot mesbridjîs ki bén pus tård. Et, a l’ eure d’ enute, mågré les inketes, on n’ sait nén pa kî k’ il ont stî prins...

Li radiactivité, c' est èn estat di sacwants atômes nén naturels, lomés dismantchûles u efouwés, ki volnut raler a ene estance naturele tot s' metant cwite d' on neutron, ou d' èn electron tot pierdant d' l' exhowe (fotons et, termetant, evoyî des rais atomikes.

Djåke Mamé a don 55-60 ans. Il a co del foice assez po-z aler rapexhî ene feme ki s' neye mins après, i puptêye come on vî tchvå. Å comissariat, i rescontere èn abagant tchetchene, tchessî di s' payis dandjreus el guere di Tchetcheneye (1997).

3. (pus stroetmint) nozêye manire di dire ene sacwè, en on lingaedje, k' èn ôte lingaedje n' a nén. Les imådjes do walon, ses piceures, ont l' gosse et l' sawoura des såvadjes frûts des bwès (J.D. Boussart). F. génie, caractéristique, particularité (d'une langue).

L' åbe Napoleyon inte Transene et Maissin, al Få Mayå : c' esteut ene hesse k' aveut crexhou so ene pire. Elle esteut markêye so les mapes d' Estat-Madjor almandes al prumire guere daegnrece.

Li Motlî di rmetaedjes Joseph Defrecheux, ki l' tite e francès, c' est «Recueil de comparaisons populaires wallonnes», c' est on motlî di rmetaedje sicrît pa Joseph Defrecheux ey eplaidî e 1886.
C' esteut ene tankete di l' årmêye bedje e 1940. Elle aveut on canon 4-7, ki saetchive des obus avou ene tiesse en alouminiom, avou l' ponte rissoyeye, ki si spotchént sol blindaedje do tank innmi, et l' fé potchî (dabôrd ki les obus a pontowe tiesse polént rdjibler sol blindaedje sins fé nou damadje).

3. k' a bråmint des dgrés alcolikes, tot djåzant d' ene gote, fwait avou bråmint del simince, tot djåzant do cafè, evnd. Dji boe voltî ene boune foite gote. Dji n' inme nén l' foirt cafè.

II. s’ ecråxhî [v.pr.] divni crås, groxhi. Li sori, sins ahote tot do long del djournêye Magnive do crås froumadje, do souke, do lård, do pan Et la, nosse pitite biesse vikéve tot s' ecråxhant. Loukîz a : profiter. F. s’engraisser. >> s' ecråxhî les doets: divni ritche tot prindant des cwårs k' on n' î a nén droet. F. se graisser la patte. >> s' ecråxhî do saeyén d' ene sakî: viker a ses crotchets. Les årtisses ki s' ecråxhént di s' saeyén schoûtént les idêyes k' il aveut l' agrè d' consyî (Florian rat. pa F. Nyns). F. vivre au crochet de.

I. [addj.] foncé brun, tot djåzant del pea. Mins est çki dj' egzistêye dedja, seulmint, Coirzenoxh (Avou del tchå et des oxheas Et m' morete pea) ? (G. Spirito). F. basanée.

On fwait do bon pwin avou. Mins del påsse avou rén k' del sipeate si prustixh må. Elle n' est nén macasse assez. Po fé do pwin, on eploye purade ene farene a 70 åcint di speate. Les boledjîs pôrént mete 50 åcint et co l' vinde come "pwin di speate".

Cwand on costé est cût, on l' ritoûne so ene coviete di casrole, et l' rimete el paile po rcure l' ôte des costés. Al Tchandleuse, on sayive di rtourner les vôtes tot lzès fjhant potchî e l' air. Li ci k' adiercive si côp aveut del tchance tot l' anêye.

1. beur k' on-z est fonçant on beur dins ene houyire, ene fosse al diele. Li grande afwaire, po ene avalrece, c' est d' esse bén d' aplomb (Motlî da Haust so les houyires). Gusse a stî stofé a l’ avalrece (G. Bernard). Vola 40 ans ki dji so-st å Grand Plope ; n a nén ene taeye, nén on bwejhmint nén ene gråle, nén ene avalrece ki dji n' kinoxhe come mes potches (I. Steinweg). Dji travaye a l' avalrece di Bracgnire. Loukîz a : beur. F. "puits de mine en creusement". >> kimincî l’ avalrece ; fé l’ avalrece: avaler l’ beur. >> riprinde l’ avalrece: aler pus fond avou on beur. On dit eto: ravaler. >> bwejhî, maçner, betoner, wårni l’ avalrece: waeranti ses meurs.

ås atôtchîs di l' indicatif prezintrece, futurrece et å condicioneu : -oz, estô di -ez (prumire troke) et -îz (deujhinme et troejhinme troke). Cisse cawete la del cwatrime troke si trove el cénkinme.

Li 5 di djanvî, c' est li 5inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, avou 360 djoûs (361 po ls anêyes bizetes) ki dmorèt co po disk' al fén.

a môde cintråle : on va prinde li prononçaedje del mwaisse-veye, et sayî del rashir dins li scrijhaedje : francès, lussimbordjwès, catalan soft. Ça arive dins les payis la kel mwaisse-veye est metowe å mitan do payis, et est pus bråmint pus grosse ki les ôtès veyes. L' arabe pout esse metou eto dins cisse categoreye cial, mins avou deus mwaisses veyes (Li Meke et Medene).