Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
ССРЭ-ниң «Шылгараңгай күш-ажыл дээш. В.И. Ленинниң төрүттүнгенинден бээр 100 чыл оюн таварыштыр» деп медаль-биле база Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң Хүндүлүг бижии-биле шаңнаткан.

Бир-ле күскээр, хайлыг иттириг-ле боор, бойдус-биле болчаглыг эвес, дээрниң диңмирээнинден өөредип турган эмдик аъдының хойганының соонда, эзерниң бош салганындан бе, азы аъттың килеңнээн аажы-чаңын, узун тынын быжыг тудуп шыдавайн барганындан бе, малдың кырындан Гена аңдарлып-ла баткан. Ол үеде бир буду эзеңгиге ораажы бергеш, элээн черге сөөрттүдүпкен. Бо таварылганың соонда барык бүдүн чартык чыл иштинге Кызыл хоорайның төп эмнелгезинге ийи будунуң кырынга турбайн, идер-орунга эрттирген. Чымыштыг ажыл кылып, бичии-даа халас үе эрттирбес кижиге ындыг чуртталга аактыг, берге болган. Чүнү-даа кылыр дээрге, кылдынмас, оода чадаарда, боду база албан бир кижиниң дузалажыптарын манаары эпчок болгаш түвектиг. Геннадий, чаш уруг дег, катап кылаштап өөренип эгелээн.

Париж (фр. [paˈʁi], /пари́/) - Францияның төп хоорайы, Иль-де-Франс деп администраттыг можунуң төвү. Коммуна болгаш департамент тургузуп турар, а олар 20 округ кылдыр чарылган.

Өрү көрдүнери - бодалдары биле бодун үрдүнүп алгаш, өскелерни бедиктен көөрү азы болза бедик деңнелдиг кижилерден бичии-ле чавыс мен деп боданыры. Ооң чеди аңгы хевирлери бар.

Алдайларда Дьети ас («Dieti-As»),Төрт ас, Байлак ас деп сөөктүң улузу бар. Ол улус Хемчиктен көжүп келген бе азы черле Алдайга чуртап чораан бе? Оозу арай билдинмес.

Сат Бүрзекей 1912 чылдың август 22-де Таңды-Тываның Даа кожууннуң (амгы Чөөн-Хемчик) Хөндергей сумузунуң Чаш-Терек деп черге тараажы, малчын Сат Сурастың өг-бүлезинге төрүттүнген. Ол бичиизинден-не орлан-шоваа, эрес-кежээ, шимченгир аажы-чаңы-биле ады алгаан Ыраажы-Хемниң эриин дургаар эштип, ойнап, балыктап өзүп келген. Тывага үжүк-бижикке өөренир калбак шимчээшкинге Сат Бүрзекей идепкейлиг киришкен. Эге билиглерни шиңгээдип апкаш, боду улус-чонну үжүк-бижикке өөредип турган. Чадаанага чурттап турган орус чон-биле эп-найыралдыг эдержип, харылзажып турганындан орус дылды шору билир кылдыр өөренип апкан.

Бир дугаар башкир чон дугайында бижикке демдеглеттинген ажыл араб аян-чорукчу Салламу ат-Тарджуманга хамааржыр. 840 чылда ол бир дугаар башкирлерниң чурттунче киргеш чурттап турар девискээрин бижип айыткан. 903 чылда Ибн Русте башкирлер дугайында «ол чон Урал дагларының ийи талазында болгаш Волга, Кама, Тобол болгаш Яик хемнериниң эриинде амыдырап чурттап чоруур» деп бижээн.

Тевек оюнну база-ла чүс-чүс чылдыр бурунгаар тыптып келген болгаш бодунуң тыптып келген үезиниң иштинде чоннуң, эң ылаңгыя аныяк улустуң канчаар-даа аажок сонуургап, салдынмайн ойнаар оюну бооп чораан. Ол оюн хөй чүс чылдарда арат чоннуң ортузунга канчаар-даа аажок нептерээн, бүгү ниитиниң хандыкшылдыг оюну турган.

Демир-даш (орус. Железная руда) — чайгаар бүткен хөй демир холумактыг бүдүмел. Тываларның бурунгулары демир-дашты эзилдирип, янзы-бүрү эт-херекселдерни кылып чораан.
Үргүлчү чарыштырып турар хоочун аъттар болза, чарыш эгелээр черге чедир аажок девидеп, сүртээр, чамдыкта дедирленип, буруур суг болгулаар. А аныяк, шоолуг чарышка кирип чорбаан аъттар эмин эрттир хөөреп, аскымнаар, аксын тыртып чорда безин чартыктап ал-ла ыңай боор. Ол ындыг аъттар чарыш үезинде безин чартыктаар чаңын салба болгулаар.

1990 чылдан тура Моолда кадыкшылга хамаарыштыр эки талазынче өскерлиишкиннер болуп турар. Чурттуң ырак черлеринге ам-даа экижидип немээри чугула. Өпеялар өлүмү - 4,3%. Ортумак херээжен чоннуң назыны 70 хире чыл, а эр кижиниң 65 чыл болуп турар. Ниити төрүттүнүп турар коэффициент - 1,87.

Улуг шлем турнирлерниң чартык-үжүүрүнче 23 катап дургаар үнүп турган дың чаңгыс теннисист болуп турар. Ниитизи-биле 33 чартык-үжүүр ойнаан, ол база рекорд-тур.

Дондукту хувискаалчылар боолап каарга. Ооң эр дуңмалары амы-тыны дээш аажок коргар турган. Олар фамилия ап тургаш Куулар эвес, Ооржак деп фамилия-ат алган. Бир дуңмазы Ооржак Чүлдүм деп кижи, ооң кадайы Моңгуш Чыртаймаа Сапыыновна ам-даа Шемиде бир уруу-биле кады чурттап чоруур. Чүлдүм хөй ажы-төлдүг кижи турган. Ооржак Маңнай-оол Чүлдүмович — улус өөредилгезиниң хоочуну, Ооржак Өктек-оол Чүлдүмович — полковник дээр эрге алгаш хүндүлүг дыштанылгаже үнген, ол кижи Шемиде чурттап чоруур. Ооржак Каң-оол Чүлдүмович — шагдаа чериниң хоочуну. Борбай, Саша биле Таня деп уруглары Кызыл, Шеми биле Шаган-Арыгда чурттап чоруур.

Кальций – чүректиң шыңганнарының чыырлырын күштелдирер, иммунитет бедидер, дегдириишкинге удур дээштиг шынарлыг, сөөктер өзеринге деткимче бээр. Изиг кальцийлиг суглар улуг-хырын оюлганнаанда болгаш гастриттеп араанда дузаалаар.

XIX–XX-ги чүсчылдарда официалдыг документилерге Чаа-Хөлдү "Джакуль" кылдыр демдеглеп турган болуп турар. Ол үелерде чон-биле садыг-саарылга кылып турган кыдаттар ынчаар адааны чадавас.

18. Оюннуң төнчүзүнде кайы-даа ойнакчының саннарының түңүнден ооң ойнаваан фишкалары дээш саннар түңүн казып кааптар, а бир эвес ойнакчы бодунуң шупту фишкаларын ажыглап каапкан болза, ооң саннарынга өске ойнакчыларның салбааны фишкаларның үнезин немээр.

Ол ыяшты шары азы сарлыктың думчуунче кедирип алыр. Ол ыяшка чеъп баглап алгаш шарыны мунуп болур. Чеъп баг дын ышкаш болур. Бурундукту, ажыл кылдыртыр дээн шарының думчуунга кедирип алыр.

5. Удур, чедир, дээр деп эдеринчилер-биле база ужураштыр, уткуштур, чоокшуладыр деп наречие сөстер-биле кады бээриниң падежинде чүве аттары кылдыныгның байдалын, туружун илередип турар: хатка удур, хемге чедир, хүнге уткуштур, херекке чоокшуладыр. Мынчан олар домакка байдалдар болур.

Ийме суму – Чөөн-Хемчик кожуунда суурларның бирээзи-дир. Сумунуң оон өске аттары – Улаан-Быраа, Кызыл-Чыраа. Шыны-биле адаар болза, «Улаан-Быраа» деп моол атты тывалап Кызыл-Чыраа деп очулдурар. А «Ийме» дээрге Хемчиктиң солагай талазында улуг ала дагны ынчаар адаар.

Кызыл-чиң теверде тевекти дыка өрүлетпейн чавыс кылдыр сегелден бедиди теппейн, бодундан ыратпазын бодап тургаш тевер. Кончуг тевер кижилер "кызыл-чиң" тепкеш безин 50-60 чедир тептер.
«Меӊгилиг бедиктерниӊ кыйгызын» номчааш, ооӊ авутору бодунуӊ салган сорулгазын чедиишкинниг боттандырган, турисчи кокпалардан чечен чогаал кокпазынче бүзүрелдиг базымны кыла берген-дир дээрзин А. Чычаан-оол бижээн.

– Оркестрниң ажылын чүү-даа чок куруг черден эгелээн бис. Улусчу чогаадылга бажыңынга берген ийи ээн өрээлге оолдарывыс үрелик стол, сандайларны септээш салган. Хөгжүм херекселдери база чок турганындан ачыланып, суурлардан тыптынып ап турдувус, оон оолдар боттары чазап эгелээн. Кожууннар эргип чоруп тургаш солун ужуралдарга бо-ла таваржыр турдувус. Мөңгүн-Тайгаже бар чыда, Саглы бажынга-ла автобузувус хөртүк харга дүшкенинден хар казып чорааш, идик-хевивис өдүп, доңуп-дожап чорааш четкен бис. Чадаананың Культура бажыңынга концертке «Мен тыва мен» деп ырыны Андрей Моңгуш ырлап турда, залче мырыңай аъттыг оол кирип келген! Ынчалза-даа оркестр доктаавайн ойнап турда ырыны база ырлап турган. Күүселде доостурга аъттыг оол оожум чортуп үне бээрге кайгаан бис. Ырының күжү ол оолду, ооң аъдын оожургадып, доктаадыпкан деп бодаар-дыр мен.

Улуг назылыг кижилерни дорт, ыыткыр адаары хоруглуг кылдыр өөредир. Улуг кижилерни "акый", "угбай", "даай-авай", "честей", "чаавай", "кырган-авай", "кырган-ачай", "даай", "күүй" деп чымчак чылыг сөстер-биле адаар. Чамдыкта шола аттарын ажыглаар.

Тываның төп болгаш барыын районнары "даалы" дeп аттыг 64 ыяштыг оюнну ойнап турар, а Мөнгүн-Тайгада "Хорул" деп аттыг, даалыдан мырыңай өске болгаш ойнаарының чуруму дөмей оюнну ойнап турар.

Эң-не кол буян дээрге - ойталаашкын. Күштүг хандыкшылды Лао-цзы нүгүл деп санап турар. Будда кижиниң хилинчээ хөй-хөй негелделеринде деп турар.

Алдыда, кырганнар, ол дээрге алдан бирден сезен бир харга чедир назылыглар-дыр. Азаларның аалдап келир чылын эрттир чурттаан, четкелерниң чедип алыр үезин эрттир чуртаан кижилер болур. Кырганнар дээрге амыдыралдың кадыг бергезин шыдажып эрткен кижилер-дир.

Ол дээрге быжыг сөс каттыжыышкынының дың чаңгыс ол-ла хевири болур. Домакта ол сөстер чүгле граматиктиг хевир-биле ылгалып турар. Тыва дылда фразеологизимниң граматиктиг хевири 2 бөлүкке чарлыр: морфологтуг, морфологтуг болгаш синтаксистиг.
Ынчаарга О.Ю. Шмидттиң гипотезазы-биле алырга Чер кажан-даа изиг, суук байдалга турбаан. Кажан Чер чаа-ла тыптып турда, бичии кезекчигештерниң үскүлежиишкининден чылыг энергиязы хосталып үнүп чоруп турган, аңаа доозунналчактарның составында кирген уранның болгаш радийниң ядроларының бустуушкунундан үнген энергиязы немежип, хөй чылыг энергиязы октаргай делгемнеринче үнүп чоруп турган. Черниң каъттары дыгыйланып келгени-биле холбаштыр, ооң иштинден үнген изиг дашкаар тарап үнместээн болгаш Черниң кырында каъды чоорту кадыгланып эгелээн. Санаашкын ёзугаар алырга, Чер бодунуң иштинден үнген энергиядан 1500 - 3000 градус чедир изип болур. Ол хире бедик температурадан Черниң кырында чыткан даш породалары эзилгеш, суук байдалче шилчий берип, аар бүдүмелдер куду дүжүп бадып, чиик бүдүмелдер өрү салдап үнүп турган. Черниң бүдүмелдери аразында холужуп, Черниң кадыг каъттары улам кылыннап, сооп эгелээн. Чер кырының янзы-бүрү каъттары ынчаар тургустунуп келгенин О.Ю. Шмидттиң гипотезазында тодаргай айыттынган. Черниң кадыг каъттарының адаанда оранчок ханы, чамдык уран болгаш радий чыылган черлерде, ам-даа даш породалар суук байдалда турар. Ындыг бассейннерден базыышкын улгадырга, изиг бүдүмелдер сыстып, аттыгып үнгүлээш, амгы үеде вулкан чаза тевиишкинин болдуруп турар.

Тыва бойдустуң катаптаттынмас онза чараш булуңнарын хаара тудуп турар бо заповедниктиң 9 участогунче: бедик-бедик дагларлыг "Улар" бойдус комплекизи, Оруку-Шынаа тулаалыг суг девискээри, Убса-Нур хөлдүң соңгу кезээ, Цугээр-Элс элезинниг хову, "Ямаалыг" төөгү-культуралыг тураскаал чер (хөй санныг бурунгу базырыктар, хаяда чурумалдар бар), бедик даглыг Мөңгүн-Тайга, каас-чараш бойдустуг, арыг-кылаң суглуг Кара-Хөл, Арысканныг болгаш Хаан-Дээр бойдус зоналары болгаш ландшафтар кирип турар. Заповедник девискээринде мөңге харлар, черлик аң-мең, үнүш-дүжүт ораны Мөңгүн-Тайгаже үнер, арыг суглуг, хөй янзы куштар чурту Төре-Хөлге дыштаныр "Элезиннер эртинези", хемелээр, балыктаар "Хемчик" болгаш "Кантегир" турисчи маршруттар ажыттынган.

10. Саннар түңнээри дээш харыысалгалыг кижи ойнакчы бүрүзүнүң саннарының түңүн көш кылдынган соонда-ла, бижип ап турар. Бир үжүктүң саннарда үнези фишканың оң талакы адаккы азыында сан-биле демдеглеттинген боор. Үжүк чок болгаш дефистиг фишкаларның үнези тикке дең болур.

Урааңкай (саха дыл - урааҥхай; эвенки дыл - ураӈкай [ура̄ӈкай]). Эвенкил дылда ураӈкай деп сөс "кижи" деп очулдуртунар. Саха дылда урааҥхай деп сөс база "кижи" деп очулдуртунар. Ол сөстер чиңгине түрк сөстерге хамаарышпас.

Ооржак Ш.Д.Россия Федерациязында экономиктиг, политиктиг өскерилгелер кидин-түлүк чоруп турда, кончуг нарын үеде Тываны баштай берген. Экономиктиг реформалар канчаар-даа аажок берге байдалдарда эртип турбуже, Тыва саң-хөө талазы-биле боду бодун хандыртынар сорулганы алгаш, ажылдап турган. Ол ажылдар Ооржактың соонда, ам-даа уламчылавышаан.

Бурунгу тыва тоолдарда тевектээр деп сөс таваржып турары тевек оюну бурунгу улустуң оюну бооп чораанын көргүзүп турар. Ол оюн орус чонга база турган. Ынчалза-даа ойнаар чуруму тываларныындан өске болуп турган.
Бо ийи быжыг каттыжыышкын сөстерниң утказы дөмей, ынчалза-даа мында дүүшпес чүве база бар. Холу чадагай деп сөс-биле “адыжы ажык” харам эвес кижини айтыр. Холу бош кижи база харам эвес, ынчалза-даа ол сөстүң өске утказы база бар. Ол сөс-биле кам чок кижини база айтып болур. Чижелээрге, ажылдап алган ашказын камнавайн баар кижини “холу бош кижи” деп база адап болур.

Ынчалза-даа туманналчак газтың дыгыйы чаңгыс аай эвес, дээрбек бүрүзүнүң эң ыгый, сырый черлери кезекчигештерни бодунче сиир чыыра тыртып келгениниң түңнелинде, дескинип чоруп турар улуг бөрбектелчек газтар тургустунуп келгилээн. Ооң соонда ол бөрбек газтар база-ла эге баштай турган улуг туманналчак газ дег, дүрген дескинип эгелээн. Олардан база-ла аңгы-аңгы дээрбектер адырылгылааш, ол дээрбектер чоорту улуг эвес борбак хевирлиг телолар болу бергилээн. Олар чоорту сооп сепкерээш, Хүннү дескинип турар улуг туманналчак газтарның эдеринчилери болу бергеннер. Оон чоорту сиңип кадыккаш, планеталар болу бергилээн. Ук туманналчактың кол нургулайы ортузунда мөөңнешкек болгаш ам-даа сооп өшпээн Хүн болуп турары ол деп, Лаплас Хүн системазының планеталарының тыптып тургустунганын ынчаар тайылбырлаан. Ол гипотеза эртем-дуржулгага, бойдустуң хоойлуларынга, чүнүң-даа мурнунда бүгү делегей тыртыжыышкынының хоойлузунга үндезилеттинген. Ол үениң эртем талазы-биле эң депшилгелиг улуг ажыдыышкыны болур.

Тыва бижикти латинчиткен алфавиттен орус алфавитче шилчидер дугайында илеткелди эң баштай ССРЭ-ниң Эртемнер Академиязының Ленинградта Дыл болгаш угаан-бодал институдунга 1941 чылдың июнь айда кылган.

ада «a˘da˘», адан «a˘da˘n», адыгжы «a˘dы̅˘ƣʒˑы̅˘», куду «qʊ˘dʊ˘», каңгай «qa˘ŋςa˘j̃», казылган «qa˘zы̅˘lƣa˘n», одуруг «ɔ˘dʊ˘rʊ˘ƣ», оргаадай «ɔ˘rƣa˘:da˘j», язы «j̃a˘zы̅˘».

Бистиң Галактикавысты көөр болза ооң хевири дүргектелчек. Чамдык галактикалар борбак-даа, а өскелери шын эвес-даа хевирлиг болуп көзүлгүлээр. Галактика бүрүзү бистиң Галактикавыс ышкаш, боттарының өзектерин дескинип турар.

Бир чыл болза 365,24219... хонуктардан тургустунган. Чылдың тургустунган 365 бүдүн хонуктарынга немей санаар 0,24219... деп сан төнчү чок үүрмек сан болур. Ынчангаш оон бүдүн хонуктар кажан-даа тургустунмас. Үүрмек санны ажыглавайн, чылдың иштинде кайы хире үе барын 365 хонук 5 шак 48 минута 46 секунда кылдыр бижип болур. Бир-тээ чылды бүдүн хонуктар-биле хемчээри чедип алдынмас болганда, чыл санаашкынынга ажыглааар шуут чиге шын календарь база тургустунмас, чүгле чоокшулаткан санаашкын кылыр календарьны тургузуп болур. Кижилер чыл санаары-биле календарьны кылып алгаш, ону хүн-бүрүде ажыл-амыдыралынга ажыглап турарлар.

Саян-Шушенски суг шыгжамыры турбаанда-даа ол черниң улузу чуртун Чаа-Хөл деп адаар турган. "Чаа-Хөл" дээрге шаандагы ат-тыр! Ол ийи сөс шаандагы түрк сөстерден укталган.

Тывa дылдың диaлектилери болгaш aялгaлaры - Тывa нaционaл дылдың ниити xевири азы койне дээрге литерaтурлуг дыл-дыр. Ол улустуң aaс-биле чугaaлaжыр дылынгa үндезилеттинип тывылгaн. Aaс-биле чугaaлaжыр дыл чер-чер aaйы-биле чaмдык ылгaлдaрлыг. Ол ылгaлдaр, онзaгaй демдектер девискээр (чер-чер) диaлектилерин тургузуп турaр. Дыл эртеминиң диaлектилер шинчилээр aдырын диaлектология (- Грек dialektos - чугaa + logos-өөредиг ) дээр.
Орус аныяктар-биле таныжып алгаш, ол Кызылдың аревэчилери-биле сырый харылзаа тудуп, хөй-ле чүвени эскерип, билип турар апарган. "Сен чааскаан чигзинип турар кижи сен бе" - деп аревэ баштаңнары чугаалаан. - Сен ышкаш улус хөй. Оларны организастап көр даан". "Канчапса экил?" - деп, Иргит оожургаваан. - Тодаргай ажыл-чорудулга херек болгай". "Ынчанмайн канчаар. Чигзинмейн көр - деп аңаа харыылааннар. - Дузалаар бис. Бис чаңгыс-чаңгыс эгеледивис, ам чүс-чүс апардывыс.

Моолдуң чурттакчылар саны 3,1 сая кижи болуп турар (ООН-нуң санаашкыны-биле алырга). АКШ санаашкыны-биле алырга 2,8 сая кижи болуп турар. Моолдуң чон тургузуу: 94,9% калгалар, 5% казахтар, 0,1% кыдаттар болгаш орустар. Моолда калга чондан өске аңгы-аңгы моол уктуг чоннар чурттап турар: дөрбеттер, торгуттар, мянгадтар, өөлеттер, захчиннер, урянхайлар, захчиннер дээш оон-даа өске.

Арткан айларның аттары: бешкизин - квинтилис, алдыгызын - секстилис, чедигизин - септембер (сентябрь), сескизин - октобер (октябрь), тоскузун - новембер (ноябрь), онгузун - децембер (декабрь) деп сан аттары-биле дугаарлап адаан. Он айларга немээн ийи айларның бирээзи Янус бурганның ады-биле януариус (январь), өскезин фебруариус (февраль) деп адагылаан.

Маадыр-оол Ховалыгныӊ ады, ооӊ чогаалдары 80 чылдарныӊ орта үезинден бээр парлалгага көстүп келген. Ынчан ол Ак-Довурак хоорайга «Тыва даг-дүгү» комбинатка ажылдап турган. «Шериг эрттиргеш келгеш, «Тыва даг-дүгү» комбинатка ажылдай бердим. Слесарьлап, даг өрүмнээш, хая-даш казар күчүлүг экскаваторну 16 чыл иштинде дүн-хүн дивейн. Ээлчег келирге башкарып келдим. Чогаал ажылын, экскватор башкарып тургаш-ла эгелээн мен» деп, М. Ховалыг бодунуӊ дугайында бижип турар. Шак ынчаар ол тыва литературада ажылчын чогаалчыларныӊ (Б. Хөвеӊмейниӊ, В. Саган-оолдуӊ, Д. Сарыкайныӊ) даӊзызын уламчылап, туружун быжыглаан.

Оркестрниң составынче Кызылдың А.Б. Чыргал-оол аттыг уран чүүл училищезиниң (амгы үеде колледж) сургуулдары болгаш доозукчулары кирип турар. Оркестрниң кол дирижеру болгаш удуртукчузу — Тыва Республиканың алдарлыг артизи Тимур Дыртык-оолович Дүлүш. Оркестрниң киржикчилериниң чартык хуузу дээди эртемни чедип алганнар, а чамдыктары Кызылдың А.Б. Чыргал-оол аттыг колледжте база Культураның болгаш уран чүүлдүң Чөөн-Сибирь академиязында өөредилгезин уламчылап турарлар.

Кажан каргыраалап турган үеңде дылың аскың иштинге шуут хостуг турар. Каргырааның бедиир, чавызаар, борбаңнаар аянын чугле дылдың бажын, ортузун, дөзүн шимчедип тургаш көргүзер»''

Барык 200 чыл ажыг 1557 - 1798 чылдарда башкир шериглер орус шериглер-биле кады дайыннарга киржип турган. 1612 чылда башкир шериглер Минин болгаш Пожарскийниң поляк эжелекчилерге удур Москваны хостаар тура халыышкыныңга база киржип турганнар.

Бай-Тайга кожууннуң Бай-Тайга даанын эдээнде чылдың-на Оваа дагылгазын байырлап эрттирер Тейлер деп черден 2 км. ыракта үнүп чыдар алдарлыг аржаан.

Көрейлер моолдарның "урянхай" деп сөзүн бодунуң дылынга эптештир "Оранкай" кылдыр эдип алган. Оранкай деп сөс-биле олар XVII векте бодунуң соңгу чүгүнде чурттап чораан манчжур биле эвенки аймактарны адап турган.
Эрте-бурунгу өгбелеривис көшкүн амыдыралга чаяаган онзагай хөгжүмнүг,тускай хөгжүм херекселдерлиг чораан. Ындыг хөгжүм херекселдери аас чогаалының янзы-бүрү хевирлерин үдээр,аян-шинчи кииреринге дыка таарымчалыг. Сагыш-сеткилиниң хайныышкынын илередип ырлаарынга база төнмес-батпас узун маадырлыг тоолдарны ыдарынга игилди,бызаанчыны, чадаганны, дошпулуурну, шоорну, хомусту,чанзыны, лимбини; аң-мең өттүнүп,мал-маган медээлээринге амырганы,эдискини,мургуну; шажын-езулал байырлалы кылырда,хамнар орбаны,дүңгүрнү,коңгурааны,коңгулуурну,ламалар-бүрээ-бүшкүүрнү, коңганы,дамбыраны, шаң-кеңгирени ажыглап чораан.

К. Ондар төрээн суурунга, авазының ада-иези, Балчыт Ондар кырган-авазы биле Докпак Моңгуш кырган-ачазы сугга өскен. Ол 1969 чылда Ийме школазынче өөренип кирген. Бирги башкызы Лидия Борисовна Санчат (Титов Санчат ыраажының авазы) турган. Оон улаштыр, ол өөредилгезин Чадаана школазынга дооскан.

Ол тураскаалды эртемденнерден бир дугаарында Минусинск музейиниң ажылдакчызы Д.А.Клеменц 1891 чылда көрүп каан. 1957 болгаш 1963 чылдарда С.И.Ванштейн баштаан экспедиция ооң төвүнде турар кайгамчыктыг орду бажыңның орнун шинчилээн.

Байлаң балары (лат. Myriophýllum; орус. Уруть) - узуну 20-100 см Haloragaceae орус. Сланоягодниковые деп аймакка хамааржыр хөй чылдыг оътсуг үнүш. Тывада ооң 2 хевири өзүп турар.

Афанасьев культуразы энеолит үезинге хамааржыр. Металл деп чүвени улус билир турган. Металлдарны улус эзилдирип билбес турган. Металл даштарын бүдүнү-биле чер иштинден билир улус казып тып алыр турган. Дээрден дүшкен метеорит демирин, чалаң чести, чыжыр алдын, мөңгүннү улус колдуунда чараш каасталгага ажыглаар чораан. Честен ине, шивегей, чидиг чиңге бистер кылып аар. Чирилген ыяш аяктарны чес-биле септеп алыр турган. Чалаң чес, алдын чымчак болур. Металлдан каасталга кылырда дарган кижи ону алгаш тааржыр хевирин изидир чымчайты соп кезип алыр чораан.

Чүгүрүк аъттарны чарыштырар черниң хемчээли дыка ырак, чамдыкта дүштүк (30—40 км) чер деп санаар. Чарышка кирер аъттарның саны чеже-даа болур. Хөй болган тудум-на солун болур. Чарыштырар аътты, барык ай бурунгаар 6елеткеп соодар. Ол болза аъттың спортчу каңналыышкынын эрттирери ол. Баштайгы удаада аътты дүне тайыс оъттуг черге өртеп хондурар, а хүндүс хөлегеге тургузу баглап каар. Ынчангаш өйлеп-өйлеп, баштайгы удаазында 10 хонгаш, ооң соонда 5 хонгаш, 3 хонгаш, адак сөөлүнде хуннуң-не күзүргедип, шенелде чарыштарга киирип турар. Чарыш болур хүн чоок черге (5—10 км) күзүргеди каапкаш, дыштандырып, кудуруун өрээш, челин чараштыр таарып каар. Аътты чарышка белеткеп тургаш, ону мунар кижини база өөредир. Аъттың чарышка онзагай байдалдарын (узак-кезээн, аскымчызын, хөөрээр-хөөревезин) дөгерезин ол билип алган турар ужурлуг. Чарыш аъдын бичии оолдар мунар.

Францияның кол политиктиг, экономиктиг, культурлуг төвү. Париж делегей хоорайынга болгаш финанс талазы-биле бүдүн делегейниң база бир төвүнге хамааржып турар. Ол ЮНЕСКО-нуң болгаш оон-даа өске делегей чергелиг организацияларның штаб-квартиразы бооп турар.
1914 чылдың апрель 4-де (17) Николай II С.Д.Сазоновтуң илеткел бижиин номчааш, Таңды Урянхайның беш кожуунун хүлээп алырынга бодунуң чөшпээрелин илередип илеткел саазынга «Согласен» деп бижип кааш, адын салып каан. Ол үеден бээр Тыва нояннар моолдуң биле кыдаттың улузу-биле орустарның чөшпээрели чокка харылзаа тудар эргези чок апарган..

Чечен чугаада болуушкуннар боттары-ла Доржу Демировичиниӊ дугайында хөйнү чугаалап турар. Мында авторнуӊ кандыг-даа немелде тайылбыры чок. Чогаалчыныӊ мергежилиниӊ онзагай талазы бооп турар.

Экер-оол Түлүшевич Кечил-оол (декабрь 1, 1934 чыл - март 9, 2000 чыл) — тыва чогаалчы, очулдурукчу. ССРЭ-ниң Журналистер болгаш Тываның Чогаалчылар эвилелдериниң кежигүнү.

2009 чылда Санкт-Петербургка болуп эрткен «Интерфолк – 2009» III-кү Делегей фестивалынга Тываның национал оркестри-биле кады 6 Кубокту чаалап ап, төрээн Тывазын алдаржытканнар.

Иймежилер уран-чүүлден, спорттан аңгыда күш-ажылга, эртем адырынга, политикага шылгарааннар. Тываның муңчу малчыннарының даңзызынче дараазында иймежилерниң аттары кирип турар: Ондар Стай-оол Күр-Базырович, Ондар Иван-оол Дугар-оолович. 2013 ч. Наадымының бир чемпиону Моңгуш Кежик Иймениң чурттакчызы.

Согунаның тургузуунда эфирлиг үс, чигир, клетчатка, калийлиг дустар болгаш фосфор, органиктиг кислоталар, ферментилер, азоттуг бүдүмелдер, сапониннер, гликозидтер, витаминнер — С, B1, В2, каротин бар. Согунаны чемниң янзы-бүрү хевирлеринде ажыглап турар.

Маадыр-оол Бартыштаановичиниӊ чогаалдарында «үе, социал амыдырал аайы-биле дөмейлешпес бир мөзүлеш чүүлдерни» бижип көгүзүп турар. Ооӊ бижээни «Сыртык» деп чечен чугаазында бо хүннерде хөгжүп эгелээнсарыг шажын дугайында чугааны чорудуп турар. Ооӊ-биле чергелештир амгы үениӊ бир мөзүлеш овур-хевирлери база бо чечен чугаада бодунуӊ сайзыралын алган. Чааскаан чурттап турар Алдынай, үениӊ аайы-биле саарлыкчы ажыл-агыйлыг Даш-Чүрек оларныӊ овур-хевирин берген. Алдынай бурган-чүдээнге бүзүрээр, аӊаа шын хөӊнү-биле, бүгү сеткили-биле бердинипкен кижи болур. Ынчалза-даа ооӊ базымнарында шажынчы эвес чүүлдерни номчукчу эскерип каар. Бажыӊын долдур бурган чуруктарын салып алза-даа, оларнын мурнунга эр кижи-биле куспактажып турар. Чүдүлге ооӊ сагып чоруур ыдык чүүлү эвес дээрзин ооӊ чугаазында бадыткаар: «Кижи кара чажындан шажынга кижизиттинген болза, ооӊ ёзу-чурумун сагыыр болур. Мен ышкаш назылыг, үжен хар ажа берген кижиге берге-дир ийин». Бодун холга алыры дыка нарын, улуг тура-сорук херек. Мен чааскан-на болгай мен. Чүдүлгем эчизинде эдержир, чугаалажыр өөрлүг-дүр мен. Ол чок болза, кым мен?».

Кыйгыртыышкынны колдуунда-ла улуг ыяштар-биле кылыр. Чижээ, эң улуг ыяш болур шындавал-биле кыйгыргыр, баштайгы удаада чаңгыс шындавал-биле кыйгыртыры удурланыкчыга айыылдыг, чуге дээрге, 4 шындавалдың бирээзин азы ийизин тудуп орган кижи бо удаада ол улуг ыяштарны анаа-ла чишке каап бээр апаар. Ынчангаш оюнну эгелээр эргени алыр чорук эң-не ужур-дузалыг болур.

Түүлээр - ол болза холга алган ыяштарын тергииннерин бир аай, чаңгыс аай аймактарын бир аай, багай-багайларын база бир аай ылгап алыры болур.
Чаш уруг төрүттүнерге, тускай атты бээр. Ооң ада-иези, ол чүвени шору билиптер апарганда, боттарының кады төорээн хан, чоок төрелдериниң кижи бүрүзүнүң аттарын тус-тус айтып бээр.

Бо таварылгада база-ла уттурган тала човаттырар, ол човаттырарда ийи буттуң иелдирзинге човаттырар, а бир эвес сан дең болган болза, оон-даа нарын аргаже кирер. Ол болза чиңнээри деп адаар оюн болур. Ону ойнаарда чаңгыс оң талакы буду-биле солагай буттуң кырынга аскаңгырлап халып тургаш ойнаары болур. Чаңгыс буттап тевери база-ла берге болган ужурунда далгып теверинден-даа эвээш кылдыр тевер. Түңнелинде база-ла човатчыр.

Эргим өгбелерниң,энерелдиг аваның буянныг эртеминиң ачы-дузазын канчаар билип, канчап харыылаарыл? Силерлер таптыг олургаш,мээң чугаамны дыңнаңар.Ава кижи сааттангаш, он ийи айны төндүр кызыгаар чок улуг човулаң-түреңгини эдилеп,човаар боор чүве.

2011 чылда Тыва Республиканың чаа «Мен тыва мен» деп Ыдык ырызын эде кылган авторларның бирээзи болуп, аял- газын оркестрге ойнаар кылдыр таарыштыр бижээш, төөгүже кирген.

2004 чылдың ноябрьда Красноярск хоорайга болган национал оркестрлер конкурузунга «Мен тыва мен» деп ырыны ырлаар база тоол ыдар кол күүседикчивис – Тываның улустуң хөөмейжизи Андрей Моңгуш даштыкыдан биске каттыжып кээр турган. Конкурс-даа эгелээн, а Андрейивис самолетта ужуп кел чыдар… Оон ийи оркестрниң күүселдезиниң соонда сценаже үнер үевис келгенде, Андрейивис маңнаар дээш ак хыраа апарган кире халып кээрге, дыка-ла өөрээн бис. Далаш-биле бир кезек кижи концерт хевин аңаа кедирип турда, бир кижи ооң игилиниң хөөнүн киирип турган. Оон чарлаптарга, дем чаа-ла хыраалыг турган Андрейивис таваары кончуг сценаже бистиң-биле үнгеш, мөгейгеш, күүселдезин эгелей берген. А көрүкчүлер, жюри ооң каш-ла минута бурунгаар даштыкыдан бо конкурска четтигип ужуп чедип келгенин билирлер эвес… Мынчаар девидеп турзувусса-даа ынчан бирги черни ап, лауреат атка төлептиг болганывысты канчап уттур боор.

Оожум океан соңгу чүктен мурнуу чүкче 15,8 муң хире км, чөөн чүктен барыын чүкче 19,5 муң хире км шөйлүп чыдар. Далайлар-биле кады шөлү — 179,7 сая км², ортумак ханызы — 3984 м, суунуң хемчээлиниң делгеми — 723,7 сая км³ (далайлар чокта тус-тузунда: 165,2 сая км², 4282 м и 707,6 сая км³). Эң ханы чери (аңаа чергелештир бүдүн делегейде) — 10 994 м (Мариан ховулу). Оожум океанның 180-ги меридианында ай-хүннүң солчулга шыйыы эртип турар.

- Мен черле спортка ынак мен. Школачы чылдарымда тыва хүрешке үргүлчү киришкеш, шаңналдыг черлерни алгылап турдум. Чоокку чылдарга чедир чарыш аъды мунар турдум. Ам болдунмас, узай база берген, килим база аартай берген. Өскээр чугаалаарга, өзе берген мен. Дооскаш дораан ТКУ-нуң бо чылгы ажыттынган экспедиция салбырында кирип алдым. Маңнаары дээрге-ле кадыкшыл-дыр деп санаар мен. Кадык амыдырал кымга-даа күзенчиг.

Тыдыков П. П. Русско-Алтайский словарь / под ред. перевод. комиссии при Ойротском Отделе Народного Образования. — Москва: Центральное из-во Народов СССР, 1926. — 100 с. — 5000 экз.
4. Кызымакай сеткил - дээрге бодунуң тура-соруу күштүг, могаг-шылаг чокка амыдыралчызы. Салган сорулгазынче чалгаа болбайн, ойталаашкын чокка күженип, саарыгның саарлааны-дег үзүктел чок хөделип тургаш салган сорулгазын чедип алырын ынча дээр.

6. Бээриниң падежинде чүве ады болдуруушкун залогунда кылыг сөзүнге хамаарышпаан домакка доора немелде бооп чорза-даа, кылдыныгның алыс күүседкичизин (логиктиг субъектизин) илередир: аътка тептирер, соокка алзыр, авазынга даарадыр.

Өйлеп-өйлеп бырлаңнаар, согар. Судал тударда артерияны дыка базып болбас, чүге дээрге судалдың кагары билдирбестей бээр (Медицинниң ортумак ажылдакчыларынга башталга, 1940).

Гулигань Байкал далайның соңгу эриинде чурттап турар. 5 муң шериглиг. Үнүштерден ай казып чиир улус-тур. Чуртунда чүглүг куш дег чүгүрүк аъттар бар. Аъттары кара таңды ышкаш, оларның баштары теве бажы-биле дөмей; (олар) хүнде чүс-чүс ажыг ли маңнап эртер. Гулигань деп улустуң чурту соңгу чүкте далайга чедир чаттылып турар, кыдат төвүнден аажок ырак. Байкал далайның соңгу талазынче хүн дурту кыскалай бээр. Дүн дүжери билек отка чавана бышпайн чорда даң адып кээр-дир. Ол чурт хүн үнер чүкке чоок. Гулиганьның элчилери хаанывыска бараалгап келген, элчилер чанар деп баарга оларның-биле кады Гулигань чуртунче Кхан-Су-ми деп шериг даргазын чортуптувус. Дааскан девискээр чуртун ол кижи Сюань-кюе деп эде адап алган. Аймак даргазын Сегин дээр. Ол кижи бисче элчи чортупкаш хаанывыска белек кылдыр чылгы берген. Хаанывыс чылгыдан 10 кедергей эки аъттар шилип алгаш, аът бүрүзүнге тускай ат берген. Хаанывыс элчини улуг хүндү-биле хүлээп алган-дыр. Лун-шо үезинде, 662 чылда Сюань-кюе деп можуну Юйву деп эде адаааш "Байкалдың Чагырга черинге" даастып каан.

1912-1913 чылдарда Кыдатка Синьхай революциязы болган, тыва нояннар (амбын-ноян Комбу-Доржу, Чамзы Камбы-лама, гун ноян Буян-Бадыргы дээш өскелер-даа ...) орус хаан чагыргазынче (царское правительство) Тываны бодунуң хайгааралынга ап алыр кылдыр чагаа бижип чортупкан.

1867 чылда Санкт-Петербург хоорайга «Буруңгу Башкирияның төвү турган Уфа можунуң төөгү бижиктери» деп ажылда башҡорт деп сөс Уралдың ээзи деп уткалыг деп демдеглеп турар.

Чөөн-Хемчик кожууннуң амгы үеде чагырыкчызы Моңгуш Байбек Надажапович база Ийме чурттуг. Ол хуу сайгарлыкчы, малчын база. Ооң хуу бүдүрүлгези «Юрта» Чадаана хоорайда эки ажылдап турар.
Хүнден санаарга Марс дөрт дугаар планета бооп турар. Ол база Черге дөмейлешкек планетаның бирээзи-дир. От-көс, өрт-чалбыыш өңү дег кызыл-сарыг бооп көстүр, эрте-бурун шагда римчилерге чаа-дайын бурганының ады-биле Марс деп адаттыра берген. Аңгыр ышкаш кызыл-сарыг өңнүг боорга, тывалар ону Аңгырак деп адап чораан. Марс Хүнден 227,7 миллион километр ырак. Хүннү 687 дүн-хүн иштинде бир долганыр. Октаргай делгеминде Черге эң чоок телолар Ай, Венера болгаш Марс. Чер биле Марс чаңгыс углуг Хүннү долганыр болганда, 2 чыл 50 дүн-хүн болгаш-ла, дужаажып эртип турарлар, оларның дужаажып эртерин противостояние дээр. Планеталарның Хүннү долганыр орбиталары төп-төгерик эвес, эллипс (чөлбең) хевирлиг. Ынчангаш оларның аразы чамдыкта аажок чоокшулажып келгилээр. Марс биле Черниң эң-не чоокшулажып келир дужаашкынын улуг противостояние дээр. Ол үеде оларның аразы 55 миллион километр чедир чоокшулаар. Ындыг таварылгалар 15 - 17 чыл болгаш-ла катаптаар. Ынчан Марсты өөренип, хайгаараары кончуг эптиг.

Угаан-сарыылды баларландырып келир чок чүвени бар кылдыр шынзыгар бодалдарны ынча дээр. Чижээ: "мен" "мээң" деп бодалдар угааны баларландырып чоруурлар. Ол бодалдар күштелген тудум "мен" деп чүве бот-тускайлаң мөңге бар деп бодалдар биле угаан баларланып хирленир. Өске бир угаан баларландырар көрүш үүле-хоойлузу чок деп боданырындан угаан баларланыр.

7. Ойнакчы бүрүзү көжүн бодунуң рейказында шупту азы чамдык фишкаларны солууру-биле ажыглап болур. Ынчаар кылырда, ойнакчы ол фишкаларны үжүүн куду кылдыр доңгайтыр каггаш, бодунга база ол хире санныг чаа фишкалардан ап аар. Оон ойнакчы дүжүр октапкан фишкаларны ам-даа арткан бар фишкалар-биле холуп кааптар. Ооң соонда ол дараазында ээлчээн манаар.

Үе-дипте-даа, чүгле чап-чаа-даа тыптып келгилээн газ, доозун булуттар бар. Совет академик В.А. Амбарцумян болгаш өске-даа эртемденнер 1945 - 1947 чылдарда-ла сылдыстарның назыны чаңгыс аай эвес дээрзин бадыткааннар. Кол нургулайында сылдыстар улуг-даа, бичии-даа бөлүктер бооп тыптып келгилээр.

2. Мөзү-шынар парамитазы (нравственность) - дээрге медерелдиг чурттаары болгаш бодуңга болгаш өскелерге ажыктыг болуру. Мага-бот, аас-дыл болгаш угааны-биле нүгүл кылырындан ойталаары болгаш буян чыырынга идекпейлии.

С.К.Самба-Люндуп 1916 чылдың декабрь 31-де Таңды-Тываның Даа кожууннуң Көөп-Сөөкке төрүттүнген. Бижик-билигге боду өөренгеш, КУТВ-ту (Чөөн чүк улустарының коммунистиг университеди) дооскаш, М.Горький аттыг Литература институдунга өөренип чораан.

Човулаң чылдагааннарның болгаш байдалдарның тевии-биле тыптып турар (бир-ле чүвени аажок күзээри, бодунга ынак болуру, хоптак-чазый болуру дээш оон-даа өске);

Қайғурма! Эски давлатинг, эски салтанатинг, эски йигитларинг, эски арслонларинг ҳаммаси бор, ҳеч бири йўқолмамишдир. Ёлғиз… Оҳ, ёлғиз… тарқалмишдир.

«Суй ному» (VII чүс чылдың ажылы) деп кыдат эртемденнерниң бижиктеринде башкирлер дугайында демдеглелдер тывылган болуп турар. Ол номнуң «Теле дугайында тоожу» деп кезээнде 45 аймакты теле деп адап турар, аразында алан болгаш башукили аймактар кирип турар.

Комитет наук МНР. Монгольско-Русский словарь / под общ. ред. Лувсандэндэв А.. — Москва: Гос. из-во национальных и иностранных словарей, 1957.
Ай (лат. Lílium mártagon; орус. Лилия кудреватая, Саранка; төв. А-бхи-ша азы А-бхи-шья (айның дазылы); моол. Нарйн сараана) — дазыл-чемиштиг линейныйлар коданынга хамааржыр аргага үнер черлик үнүш.

Кажан кыдат чуртун Юань күрүнениң хаанары чагыра бээрге, кыдаттар урянхай деп сөстү моолдардан үлегерлеп алган. Кыдаттар ол сөстү бодунуң дылынга эптештир "Волянха" азы "Улянха" кылдыр өскертип алган. Кыдаттар бодунуң чугаа домаанга "Улянха" деп сөстү варвар деп уткалыг кылдыр база ажыглап турган.

Марстың өй-тап безин куржагларының температуразы хөлчок чавыс. Чылыг дээн куржагларында дүне аажок соок, чүгле хүндүс оларның температуразы кадар болу бээр. Дүъш үезинде эң-не изиг температура 27 - 31 градус, а дүне - казыыр 75 градус чедер. Дүн-хүннүң ортумак температуразы казыыр. Кыжын эң чылыг черлерге казыыр 130 градус болгулаар. Базыышкыны эвээш, агаары кончуг соок болганындан Марстың кырынга углекислота доңгаш, хар ышкаш чаап тургулаар.

Оларның эң тиизи — даалы, ооң адаа — үүлүү, ооң адаа - шокар-он дээш база-ла оон артканнарының үнези чоорту кудулап бадар, эң бичези ийи карактыг күске болур. Дең карактыг ыяштарның — докпак-алды биле хананың — бир дугаарындаазы тии болур.

Иймениң мөгелери амгы үеде Тывада болуп турар хүрештерде бо-ла киржип турарлар. Оларның даңзызынче мындыг аныяк мөгелер кирип турар: Ондар Арсень, Даңгыт-оол Начын. Амгы үеде 16–18 харлыг элээди оолдар аразында шыырак хүрежип чоруур мөге Моңгуш Камгалакчының адазы Ийме чурттуг.

Месут Өзил (нем. Mesut Özil, тур. Mesut Özil, түрк дылга адаары [meˈsut øˈzil], немец дылга адаары [ˈmeːzʊt ˈœzɪl]; октябрьның 15-те 1988 чылда төрүттүнген, Гельзенкирхен, ФРГ) — немец футболист, лондоннуң «Арсенал» болгаш Германияның национал командазы дээш халдаар чартык камгалакчы бооп ойнап турар.

2015 чылдың ноябрь 27-де Тыва Республиканың Баштыңының айтыышкыны-биле хөй чылдар ишти ажыл-ижи болгаш культурада база уран чүүлде төлептиг ачы-хавыяазы дээш «Тыва Республиканың Улустуң артизи» атты тывыскан.

С.Бюрбю өгбелеривистиң эң-не чымчак, чылыг, ыянгылыг аян хөөннери сиңниккен эң байлак ынакшыл лириказын биске арттырган. Ынакшылдың сеткил-хөөнүнүң эң-не нарын, өндүр чаагай илерээшкинин лириктиг маадырларның чылыг эргим хамаарылгазындан тодаргай көстүп турар.

Спектрлиг сайгарылганың дузазы-биле шинчилеп көөрге, туманналчактар сырый эвес, соок газтардан бүткүлээр болур. Долгандыр турар изиг сылдыстарның херелдериниң салдарынга олар чырып көстүп турарлар. Чамдык ындыг туманналчактар доозундан тургустунган болгаш, ооң чоогунда турар чырык сылдыстың чайынналган херелдеринге база ынчаар көзүлгүлээр. Оон аңгыда доозун болгаш газтан холуштур тургустунган туманналчактар база тургулаар. Оларның составында водород, кислород, гелий болгаш азот бар. Планеталанчак туманналчактарның хемчээли бир парсек, а диффузияланчактарының - чүс-чүс-даа парсек чеде бээр. Ол туманналчактар бистиң ийикпе, азы өске-даа галактикаларның иштинде кирип турар боорга, оларны галактикаларның туманналчактары дээр.

Клара Чамыяңовна Сагды (март 15, 1930 чылда төр.) — тыва шии артизи, режиссер, драматург, чогаалчы, Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы.
Ондар Бавуужап Чадамбаевич 1940 чылдың октябрь 24-те төрүүттүнген. Ол Хөр-Тайга чурттуг. Кызылда күрүнениң башкы институдун дооскаш, хөй чылдарда Суг-Аксы ортумак школазынга физика, математика башкылап чораан.

Эртем адырында иймежилерден төөгү эртемнериниң кандидады Ондар Гагина Алдын-ооловна база медицина эртемнериниң доктору Ондар Эремаа Алдын-ооловна угбашкылар ат-алдарлыг, чедиишкинниг ажылдап чоруурлар.

Ыт-кады колдуунда хемнер уннарында үнүп турар. Күзүн катты чыггаш кургадыр. Кургаг каттың хандызын бышкан, думаалаан уругларга ижиртир. Хоочураан холецистит, холангит, гепатит аарыглыг кижилер база ижер.

Ооң химиктиг бүдүмелдерин медицинада хөйү-биле ажыглап турар. Согунаның суун алгаш, азырып, чөдүрген уругларның думчуунче бичиилел дамчыладыр болгаш витамин четпестээн аарыгларга, гриппке, ижин-шөйүндү аарыгларынгa чаа кылган ханды суун, бир бичии омааштап, бир хүн 3—4 катап чемненир бетинде ижер. Оон ыңай хан базыышкыны улуг улуска база кырып, назылай берген кижилерге канчаар-даа аажок ажык-дузалыг. Чүге дээрге, ханда холестеринниң ковүдээрин эвээжедир. Медицинада кулчаның спиртке ханды суун кылган «алличеп» дээр эмин ажыглап турар. Ынчангаш ону ижер кижилер 3—4 неделя дургузунда, 20—30 дамдыны, бир хүн 3—4 катап ижер.

Тыва Республиканың Чазааның Үрер хөгжүм оркестри (орус. Духовой оркестр при Правительстве Республики Тыва) — Тыва Республиканың Чазааның доктаалы-биле тургустунган Үрер хөгжүм оркестри. Оркестрни 2008 чылдың март 24-те тургускан. Ынчалза-даа, оркестр ооң мурнунда-ла «Кызылдың А.Б. Чыргал-оол аттыг уран чүүл училищезиниң сургуулдарының Үрер хөгжүм оркестри» болуп алгаш, ойнап чоруп турганнар.

1911 чылда Кыдатка болган Синьхай хувискаал Цин империязын буурап дүжүрген. декабрь 1-де 1911 чылда Моолду Богда-хаан баштап эгелээн (VIII-ки Богда-Кэгээн). 1915 чылда Кяхтага болган хуралга Моолду Кыдаттың девискээри болур деп керээни чаргаш автономнуг эргени берген. 1919 чылда кыдат шериглер Моолду ээжелээш автономияны узуткап каан. 1921 чылда Р.Ф.Унгерн-Штернбергтиң дивизиязы моол шериглер-биле кыдат шериглерни Моолдуң найыслалындан Ургадан үндүр шөлүпкеннер. 1921 чылдың чайын РСФСР-ниң, Ыраккы Чөөн чүктүң болгаш "кызыл" (коммунизмге хамааржыр) моол шериглер каттыжып алгаш Р.Ф.Унгерниң шериглерин каш удаа тиилеп үнгеннер. Ооң соонда Ургага чаа чазак тургускаш Богда-Кегээнниң эргезин кызагдап каан. Богда-Кегээн 1924 чылда бурганнай бээрге Моолду Арат Республика кылдыр чарлаан. 1945 чылга дээр Моолду аңгы бот догунаан күрүне деп чүгле СССР санап турган.

Ие кижиниң кээргээр сеткили,ынакшылы ханы болур. Уруг-дарыы кандыг-бир човулаңга таваржырга,энерелдиг авазы дүн-хүн чокка Бурган – дээринге чалбарып,даандырып,уруг-дарыының човулаңы оларны оюп,меңээ таварышсын деп тейлээр.

Селчук (селджук) бей, Огуз чaбгу (ябгу) күрүнези үезинде төрүттүнген. Оон шaжыны билдинбес турган: тa шaмaнизм, та буддизм. Адaзын Токaк (докaк) дээр.

Политика - күрүне эрге-чагыргазының болгаш күрүне эргелелиниң органнарының чурттуң ниитилел тургузуун болгаш экономиктиг структуразын көргүзүп турар ажыл чорудулгазы, а ол ышкаш партиялар болгаш өске-даа организацияларның, ниитилел бөлүктериниң ажыл-чорудулгазы.
Хлор – кара бүүректерниң ылгап үндүрер ажыл-чорудулгазынга салдар чедирип турар. Кальций, магний, натрийниң сульфаттары каттышкаш, ижин чулуун эвээжедир, ооң хөлзедирин соксадыр шынарлыг.

1294 чылда Улуг Моол империя бичиилеп дүжүп эгелээн. Ооң чылдагаанын аңгы-аңгы чоннар, чүдүлгелер, культураларның хөйү болгаш аңгызы, оон аңгыда девискээриниң калбаа деп тайылбырлап турар.

Ооң аныяк үезинде бижээни "Арбай-Хоор" (аялгазы Кара-Кат Ооржактыы) деп ырызы чонда дыка нептерээн. Ол ыры ооң улусчу аян-биле поэзия делегейинче оруун ажыткан. Биче-оол Ондарның аялгазы-биле ооң чамдык ыры чогаалдары республика көрүлдезинге "Гран-При" шаңналынга чедип турган.

Сахаларның (олонхоо) тоолдарында "саха урааҥхай" деп сөстер бар. "Урааңхай" дээрге кижи дээн, ынчаарга "саха урааңхай" дээрге "саха кижи" дээн уткалыг болур. Урааңхай саха деп сөс-биле боттарын Вилюй хемниң сахалары адап чораан.

Г. И. Варламова. Фразеологизмы в эвенкийском языке.// АН СССР СО ЯФ Интитут языка, литературы и истории. Новосибирск, издательство "Наука" Сибирское отделение. 1986 год, стр. 33.

Кыдаттар ай биле хүн календарьларының ылгалын дүүштүрер сорулга-биле дээрде чырып турар телоларны хайгаарап келгениниң түңнелинде, 19 хүн чылының дурту - 235 айының уламчылаарына дең деп тодараткан. Ынчангаш, олар 19 хүн чылдарында он ийи-он ийи айларлыг 12 ай чылы, а 7 ай чылы - он үш-он үш үш айларлыг болуп кирип турар кылдыр санааш, 19 чыл болурга-ла ай болгаш хүн календарьлары дүгжү бээр кылдыр чыл санаашкынын чорудуп турган. Олар бир айда 29 бүдүн 43/81 хонук, а 19 чылда 6939,7530 хонук бар кылдыр санааш, ол хонуктарны он тоска үлепкеш, бир чылда каш хонук барын тодарадырга 365,2502 болган. Бо сан амгы үеде чыл санаашкынында ажыглап турар сандан улуг карашпас. Азы бир чылда 12 бүдүн 7/19 ай бар. Оон ийи ай болгаш-ла чыл төнер, а чылдың артып турар үүрмек кезиин сактып алгаш, үш чыл эртерге-ле кыжын хүн дуртунуң кыска хүнүнүң соонга артык айны немеп турганнар.

Түлүш Кечил-оол 1945 чылдың июнь 10-да хенертен мөчээн. 1990 чылдың май 5-те ССРЭ-ниң Президентизиниң айтыышкыны ёзугаар «1941-1945 чылдарда болган Ада-чурттуң Улуг дайынынга көргүскен эрес-дидим чоруу дээш» Совет Эвилелиниң Маадыры атты тывыскан. Ленин ордени база «Алдын Сылдыс» медалы-биле шаңнаткан.

Шериг-оол Дизижикович Ооржак — Тыва Республиканың президентизи (1992-2002 чылдарда), Тыва Республиканың чазак даргазы (2002-2007), Россия Федерациязының Федералдыг Хуралынының Федерация Чөвүлелиниң кежигүнү - сенатор, Европа Чөвүлелиниң ассамблеязының парламентизиниң кежигүнү.

Тываның база Моолдуң чурттакчы чону шагдан-на тура бо аржааны билир турган. ТАР үезинде-ле сероводорроттуг сугларны кижиге эптештир аянчыдып эгелээн, 1932 чылда ынчалдыр курорт ажыткан, а совет үезинде ужар-хонар ужар-хеме оруур кылган.

Кандыг бир сөөктүң улузу аймак башкарып эгелээр болза, бүдүн аймак улузун ол сөөк ады-биле адап эгелээр. Үе-шагдан бээр чаңчыл черле ындыг турган. Аз дээрге сөөк ады база дыр. Аз деп аймак иштинде өске сөөктүң улустары база чуртап турган.
2007-2008 чылдарда РФ-тиң онза байдалдар сайыды С.Шойгунуң эгелээшкини-биле тургустунган "Пор-Бажың шивээзи" культура фондузу шивээ орнунга комплекстиг археологтуг шинчилелдерни эртемденнерниң, студентилерниң дузазы-биле чоруткан.

Чогаал ажылын 1937 чылда эгелээн. Хөй шүлүктерни, очерктерни болгаш «Өскүс-оол» деп шүлүглелди бижээш «Аревэ шыны», «Шын» солуннарга, «Революстуң херели» сеткүүлге парлаткылаан. Тыва школаларга баштайгы өөредилге номнарын чогаадырынга болгаш редакторлаарынга киришкен. А.Пушкинниң «Капитан уруу», Н.Гогольдуң «Ревизор» деп чогаалдарын тыва дылче очулдуруган.

Үште, аас-кежик күзеп, хилинчек-човулаң күзевейн турарывыс-биле шупту дөмей бис, ынчангаш аас-кежиктиң чылдагааны-буян, а хилинчек-човулаңның чылдагааны-нүгүл-бачыт деп угаап билип, эки-бактың ылгалын часпас болурувус эң-не чугула.
Академик В. В. Виноградов шупту быжыг сөс каттыжыышкыннарының компонентилери утка талазы-биле тутчу бергенин кол үндезин кылдыр санап турган. Ынчангаш ол хамык фразеологизм сөстерни үш бөлүкке чарган, орустап оларны <фразеологические сращения>, <фразеологические единства>, <фразеологические сочетания> дээр.

Кызыл-кат (орус. красная смородина) база-ла инек-караа хевирлиг чадаң үнүш. Тывада хемнер уннары, арыг ишти, алаак черлерде үнүп турар. Кады борбак кызыл, салбактарлыг. Чечектелири майда, кады июль — август айларда быжар. Амгы үеде кызыл-каттың янзы-бүрү сорттары бар болгаш ону садтарда база тарып, өстүрүп турар.

Ынчанган төлээзинде, ооң чурумун арай өскертип, чедир тевер санын кызыргаш, оон ынай чиңнеп, кызыл-чиңнеп тургаш доозар кылдыр таарыштыр доктаадыр болза ажырбас.

Хөй уткалыг фразеологизм сөстерниң солун чүвези чүл дээрге, дыл шинчилекчизи ындыг быжыг каттыжыышкынны шинчилээш, сөстүң баштайгы эге утказын, оон ам соонда тывылган утказын тываар-дыр. Дараазында хөй уткалыг «чүрек чок» деп фразеологизм сөстү сайгарып көрээлиңер.

Ие кижи чогум-на алдын бүрүлүг будук ышкаш мага-боттуг болгаш лянхуа ( лотос)чечек дег чаагай шырайлыг,мерген угааны делгем сайзыраңгай,кирбии ине бүрүлүг ыяштың чаа ногаан бүрүзү дег,чаактары өкпең-кызыл өңнүг,чалыы назынның чаагай түрү кыптыккан турар болза-даа, кезээде-ле уруу дээш сеткил-сагыжы човап,чечектелген чараш шырайындан янзы-бүрү сыгыглар тыптып,актан аккыр холу уругнуң хир-чамын чугза-чугза, кежи кемдеп хевири өскерлип-даа болур. Хүндүткелдиг иениң сеткили ажы-төлү дээш эртине дег эргим чалыы назынын эртирип,ооң уламындан арын-шырайнда түрегделдиң изи-даа артып каар-ла. Сески мактал: УРУГ-ДАРЫЫ ЫРАКТА ЧОРДА,САГЫШ-СЕТКИЛ ЧОВААР ХАНЫ УЛУГ ХАЙЫРЛАЛ: Ынак кижизи өртемчейден аңгыланы бээрге,чоок кижизиниң сеткил-сагыжы човап,баар,чүрээ,кемдей берген чүве дег човаар.Ол ышкаш оглу,кызы хары черге ыракта чоруурга,энерелдиг авазының сеткили дыка-ла човаар. Ук төлү оран-чуртундан үнүп,тайга-сынны ажып,суглуг хемни сүзүп чорда,ада-иези төлүн Бурганга даандырып,чалбарып,кадык-менди чоруп,чаңгыс хүн-даа болза,дарый ээп келирин күзеп,чалбарып тейлеп орар. Ынчалза-даа чамдык уруглар (оолдар) чыл-чылы-биле сураа чок чиде бээрге,ада-иези дүн-хүн чок караан шиммейн, бараан харап,карааның чажын төгер.Арга-арыг иштинде,кижи кандыг-бир аң төлүн чидирипкени дег,човап,баар-чүрээн кемдедир сактып,кижиниң сеткил-хөңнүн уярадыр-даа болгай.

Башки́р дыл (бот ады башҡорт теле дээр) — алтай дылдар бөлүүнүң түрк дылдар адырының кыпчак бөлгүмнүң волга-кыпчак дылдарның бөлүүнге хамааржыр. Башкир дылдың кол диалектилери : чөөн, соңгу-барыын болгаш мурнуу.

2013 чылда Франицияның ажык чемпионадынга Улуг шлемниң 1/4 салыынче 36 катап дургаар үнүп келген, ынчалдыр ол чаа рекорд тургускан (ниитизи-биле 40 дөртчүк-үжүүрү (четвертьфинал) болган).

Улуг түрк төөгү специализи М. И. Артамонов VII чүс чылдың «Армян география» деп ажылда башкирлер бушк деп ат-биле кирип турар деп санап турар.

- Меңгизинден ол хамаарышпас. Кижи бүрүзү херек болза, кандыг-даа таринаны тургустунуп келген чылдагаан аайы-биле номчуп болур. "Бо мээң Бурганым тариназы-дыр, бо мээңии эвес-тир"-деп, ыдыктыг сөстерни ылгавас. Ол бодунга нүгүлдү алыры-дыр.
18 харлыг тургаш Сат Бүрзекей Тыва Араттың Революсчу шериинче келдирткен. 1932 чылда Буден аттыг Тамбовтуң аъттыг шериг училищезин дооскан. Тываның аъттыг шерииниң биче командиринден эгелээш, 1939 чылда эскадрон командиринге чедир депшээн. 1943 чылда шеригниң чаа техниктиг чепсектерин өөредир салбырның командиринге томуйлаткан. Шериг ажыл-амыдыралындан аңгыда, ол хөй-ниити ажылынга база идепкейлиг киржип чоруп турган. 1939 чылда ТАР-ның нам кежигүнүнге кирген.

Ланнистер, Джейме Тайвин оглу (англ. Jaime Lannister, "Хаан өлүрүкчүзү") - Джордж Мартинниң «Дош биле От ырызы» деп чогаалдар чыындызында бир кол персонажы.

География (а узадыр адаттынар) — чер кырын, ооң бойдус байдалдарын, ында чурттакчы чоннуң, экономиктиг курлавырларның канчаар хувааттынганын өөренир эртем.

Хемнери: Чаа-Хөл хем, Бай-Булуң, Коош-Ой (Коош-Ой тайгазындан агып баткан, чамдыкта эдээнге келгеш соглуп чыдар), Хемчик (аксы), Улуг-Хем (аксы), Улуг-Кара-Суг, Бидилиг, Чиңге, Ортаа-Хем, Куйлуг-Хем.

Э. Кечил-оол 1934 чылдың декабрь 1-де Тыва Арат Республиканың Улуг-Хем кожуунунуң Ак-Хемде Ак-Кожагар деп черге төрүттүнген. Чаа-Хөл чеди чыл школазын, Кызылдың башкы училищези-биле күрүнениң башкы институдун дооскан.

Чүве билбес улус кожуун адын Саян-Шушенски суг шыгжамырындан адаттынып тывылган деп чугаалаар боор дур. Ындыг чугаа шын эвес. "Чаа-Хөл далайы" дээрге, чоокта чаа 1970 чылдарда тывылган чүве-дир.

Школаны доосканының соонда, Ш. Сат Ленинградтың Күрүне университединиң чөөн чүк факультединге өөренип кирип алган. Ол III-кү курстуң кышкы сессиязындан эгелээш, Сталин аттыг стипендиат апарган. Тыва дылдың кылыг сөзүнүң дугайында илеткелин хөй эртемденнер, аспирантылар база студентилер мурнунга номчааш, академик Иван Иванович Мещаниновтуң улуг үнелелин алган. Оон эгелээш-ле, студент эш-өөрүнүң, башкыларының хүндүткелин ол чаалап алган.

Быжыг сөс каттыжыыкынарының лексиктиг хевирлери түрк дылдарда кончуг нептерээн. Ындыг фразеологизм сөстерде чаңгыс ниити компонент бар. Ол сөстерниң утказы дөмей-даа болур, ара-аразында олар бичии-бичии ылгалып база чоруур.

Маадыр-оол Ховалыгның баштайгы дээрезинде бижип турган чогаалдарынга бодаарга, бо сөөлгү чылдарда чырыкчет парладып үндүргүлээн чогаалдары ам база бир чаа шынарже кирип келгенин үстүнде сайгарган чогаалдарывыста тодазаы-биле көстүп турар. Ол тыва чечен чогаалдың бурунгаар базымы-дыр.

2 дугаар таблицада беш өңнер, беш халаптар аттарындан өске узун дургаар одуругда тоолай чыл-биле эгелээн дириг амытаннар аттарын көрүп болур. Бо таблицада өңнер чылды адап турда, ооң алдан чылдарның иштинде дугаарын, а халаптар аттары - алдан чылдыг эргилдениң иштинде он ийи чылдыг эргилдениң дараалашкак дугаарын айтып турар.

Дунёни «урҳо»лари билан титраткан йўлбарс юракли болаларинг қани? Ер тупроғини кўкларга учиратурған тоғ гавдали ўғлонларинг қани? Нечун товушлари чиқмайдир?