Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Chéchʼil ntłʼizí yiltʼąąʼí éí shashdą́ą́ʼ nahalin, áádóó éiyá Náhookǫs dóó Eʼeʼaahjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi hólǫ́; ndaʼałkaahíkʼehjí éí "Mahonia aquifolium" wolyé.

Tówoł éí Yootó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Tówoł Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ, áádóó Tówoł Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biwááshindoon éí díí kin dah shijaaʼíigi bił hazʼą́.

Naʼashǫ́ʼii éí daʼałchozh dóó daʼałghałgo naakai; naʼashǫ́ʼii yázhí éí tsídii biyęęzhii dóó chʼosh deildeeł, naʼashǫ́ʼii ntsxaaígíí éí naaldlooshii (gah da, bįįh da) deilghał.

Díí łéʼétsoh éí tʼááłáʼígo da adéesʼeez áníłtso, 2–3 dahidídloʼ áníłdáás; bijaaʼ éí gah bijaaʼ nahalin, áádóó éí bijáád nineez. Bitsʼíí éí łibá dóó dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ łeh.

Choozhghalii éí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi tʼéiyá dahólǫ́; ndaʼałkaahí éí "Icterus" deiłníigo dayózhí (Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah dóó Naakaii Łizhiní Bikéyahdi ałdóʼ choozhghalii ndahalinígíí dahólǫ́, áko ndi díí éí doo "Icterus" daolyée da).

Díí tąądee naagháhii éí tʼáá díkwíí cm ádaníłtso; adóó éí bitsʼaʼ ádin. Bitsʼíís diłhił dóó yishtłizhgo ndaashchʼąąʼ łeh. Tábąąh chʼil dóó chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.

Séigoʼ bitseeʼ áłtsʼózígíí éí deesdoigi dóó honeezílígi dahólǫ́; Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah dóó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi éí ádaadin. Ndaʼałkaahí éí "Thelyphonida" deiłníigo deiyózhí.

Tó Sido éí 35°06′45″N 107°52′57″W-gi bił hazʼą́, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́. Tó Sido éí tónteel bikááʼdóó deigo 6,470 adéesʼeez.GNIS

Chʼil Naʼatłʼoʼii Sigan éí 46.2 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 17,560 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Ghą́ą́ʼaskʼidii éí tʼóó Ásáí Dineʼé Bikéyahdi dóó Binááʼádaałtsʼózídi kéyah naaznilígíí bikáaʼgi naakai; Shádiʼááhdę́ę́ʼ tłʼízí éí kéyah dah siʼánígíí tʼéiyá dahólǫ́.

Annie D. Wauneka tseebii binahah yę́ędą́ą́ʼ éí oltágoʼ naʼbidéíltʼiʼ áádóó éí Tséhootsooídi iiłtá. Aadi oltádi tahoniigááh naasníí, iidą́ą́ akwii daʼmiil Naabeehó bitsą́ą́ doo adein daslį́į́h áádóó daʼoołtáʼiʼ ałdóʼ bitsą́ą́ doo adein daslį́į́h. Aadi Annie D. Wauneka oołtágo tahoniigááh beeʼnistʼį́diʼ, akóndiʼ naʼdiidzá; naʼdiizá doo bikʼiʼjį́ʼ éí azéí neikááʼiʼ yiikáá anaalwóʼgoʼ ałchiníʼniʼ bitáʼdaʼhónéízgáíʼígíí yiiłnaalnishgoʼ binaanish ayiilá. Naas naʼhódéíshzhíízhgoʼ éí George Wauneka baʼbidéíltʼį́ʼ áádóó éí yiił iiná ayiilá.

Beʼekʼid Dabibąąh éí Ahééháshį́į́h Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Dziłtsį́įdi Bedaʼakʼid Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.

Yas Niłtʼees 21go yoołkááł yę́ędą́ą́ʼ Wááshindoon bisiláołtsooí Naabeehó binaatʼaanii bikʼíʼjigo beeʼeldǫǫh dazhdiiłdǫǫn, kʼé naʼhódoodlééł biniiniyé naʼaldééhgo akwiidzá, áádóó

Atsáłgaii éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí dóó Náhookǫsjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi hólǫ́; shį́įgo éí Hakʼaz Dineʼé Bikéyahdi dahiná, haigo éí Shádiʼááhgóó ałnáádaatʼah (W.B.A. dóó Chʼah Diʼilii Bikéyah); áko éí haigo tʼéiyá Diné Bikéyahdi yitʼį́. Ndaʼałkaahí éí "Buteo lagopus" deiłníigo dayózhí.
Tséʼédǫ́ʼítsʼóóz éí tsʼíʼii dóó tséʼédǫ́ʼii dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Diopsidae" deiłníigo deiyózhí. Tséʼédǫ́ʼítsʼóóz éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́ (tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí); áádóó éí 194 ałʼąą ádaatʼé.

Díí tsídii éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́ — tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí dóó hoołtseiigi, áadi éí ádaadin; tónteel bikáaʼgi kéyah dah siʼánígíí éí ałdóʼ doo dahólǫ́ǫ da. Díłdánii éí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi tʼéiyá dahólǫ́; áádóó naaʼahóóhaiłkizhígíí éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá dahólǫ́.

Tó Diłhił Bikooh éí 10.1 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 10,315 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Chʼoshłóóʼ bikeeʼ nteelígíí éí Bijáád Ádaadinígíí dah yikahjí atah daasdz, áádóó éí tónteel biyiʼdi tʼéiyá dahólǫ́; beʼekʼid dóó tó ńlį́į́h éí doo dahólǫ́ǫ da. Ndaʼałkaahí éí "Naticidae" deiłníigo deiyózhí. Chʼoshłóóʼ bikeeʼ nteelígíí éí 260 ałʼąą ádaatʼé.

Díí chʼosh éí Tsédeeshzha Dził Haʼaʼaahjígo hólǫ́; 22–40 millimeters áníłnééz; łizhin dóó łigaigo naashchʼąąʼ; tʼiis bitʼąąʼ yiłchozhgo naakai. Biyázhí éí kʼaiʼ dóó tʼiis bikétłʼóól deiłchozh.

Díí kéłánii éí bitsʼíís nineez dóó bikágí yizhólí. Bideeʼ éí naaki; binááʼ éí ádin. Bitsʼíís éí łichíiʼgo naashchʼąąʼ, bikeeʼ éí dadinilgai. Chʼosh yázhí dóó dííłdzid éí bichʼiyąʼ.

Díí chąąneiłmaasii éí 6–12 mm ádaníłtso; bitsʼíís éí dijool. Łaʼ éí daalzhin, náánáłaʼ éí daalbá dóó dootłʼizhgo ndaashchʼąąʼ. Naaldlooshii bichąąʼ éí bichʼiyąʼ.

Kin Łigaaí éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; Tʼiistsʼóóz Ńdeeshgizh Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́.

Táyiʼ chʼosh chʼééh digháhii éí Bijáád Ádaadinígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Planorbidae" deiłníigo deiyózhí. Táyiʼ chʼosh chʼééh digháhii éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́; adóó éí 250 ałʼąą ádaatʼé.

Díí naaldlooshii éí halgaiigi dóó tłʼoh naazkaadgi naakai; tsintahgi éí ádaadin łeh. Nááná éí tłʼéeʼgo yikááʼ naakai łeh; jį́įgo éí baʼáandi daʼałhosh.

Táyiʼ naatʼiʼí biwooʼ dahólónígíí éí Chʼosh Bikágí Daalzhólígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Gnathostomulida" deiłníigo deiyózhí. Táyiʼ naatʼiʼí biwooʼ dahólónígíí éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́; adóó éí 100 ałʼąą ádaatʼé.

Náátsʼózídę́ę́ʼ naʼashjéʼii tsiizisí éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Epedanidae" deiłníigo dayózhí. Náátsʼózídę́ę́ʼ naʼashjéʼii tsiizisí éí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Naakaii Dootłʼizhí Bikéyahdi dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łání bikááʼgóó dahólǫ́; adóó éí 200 ałʼąą ádaatʼé.

Chąąneiłhizii éí chéłchaaʼ dah yikahjįʼ atah daasdzoh. Díí chʼosh éí chąąneiłmaasii yázhí ndahalin, áádóó éí dį́įʼdi dimííltsoh ałʼąą ádaatʼé; nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi éí dahólǫ́.

Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dlǫ́ʼii dahólónígíí éí "Mustela putorius" daolyé, ndaʼałkaahíkʼehjí. Díí dlǫ́ʼii éí dlǫ́ʼii dabilį́įʼii yizází átʼé. Bitsiighaʼ Łichííʼí Bikéyahdi éí ádaadin.
Jélii łóóʼ bideeʼ tseebíí éí 0.5–3 adéesʼeez ádaníłtso łeh. Bitsʼíís éí dijool; łaʼ éí daalgai, náánáłaʼ éí yishtłizhgo ndaashchʼąąʼ. Bijáád éí ádin; bitsʼin ałdóʼ doo hólǫ́ǫ da. Bideeʼ éí danineez. Łóóʼ dóó chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.

Díí atsá éí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi atsá dahólónígíí tʼáá ałtso yilááh áníłtso; bitsʼíís éí 3–3.25di adéesʼeez áníłnéez łeh; baʼáádígíí éí 8–20 dahidídloʼ áníłdáás.

Chąąneiłhizii éí 0.5–20 ádaníłnééz. Nááná éí bitʼaʼ doo nineez da, áko bitłʼaaʼ yitʼį́ (łaʼ éí bitłʼaaʼ łizhin, náánáłaʼ éí bitłʼaaʼ dootłʼizhgo disxǫs); bitsʼíís éí nteelgo hááhideeneez.

Chʼoshtsoh bitsísʼná éí 8–10 mm ádaníłtso; bitsʼíís éí łizhin dóó diłhiłgo naashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí bikágí disxǫsgo dadootłʼizh dóó daalchííʼ. Chʼoshtsoh dóó chʼoshzhiin éí bichʼiyąʼ.

1930’s biyihah yę́ędą́ą́ʼ Wááshindoon adeiznį́į́hdiʼ, Naabeehó bilį́į́ nidaʼkaiʼígíí biʼoh andoolniił. Bilagáana bizaadjí éí "Navajo Livestock Reduction" wolyé.

Ąąʼąʼii dootłʼizhígíí éí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Náhhokǫsjí Biʼééʼ Łigaii Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́; ndaʼałkaahí bikʼehgo éí "Cissa chinensis" wolyé.

Chʼílátah hózhóón bichʼosh éí kʼaalógii dóó iichʼąhii dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Scythrididae" deiłníigo deiyózhí. Chʼílátah hózhóón bichʼosh éí nahasdzáán bikáaʼgi 370 ałʼąą ádaatʼé.

Díí łóóʼ éí tʼáá ałtso bijéí yilzólii dahólǫ́, áko éí níłchʼi ńdadidzih. Nááná éí tó ńlį́į́h tʼéiyá dahiná, áádóó éí ndadilnaʼgo naaldeeh łeh.

Niʼhaghandii éí Shádiʼááh dóó Eʼeʼaahjí W.B.A.di hólǫ́; tsé bikáaʼgi dóó tłʼoh dahólǫ́ǫgi sikaad. Ndaʼałkaahí éí "Eriogonum heermannii" deiłníigo dayózhí. Łaʼ éí bílátaʼiitsóóh, náánáłaʼ éí bílátaʼiigááh.

Hazaʼaleehtsoh éí Náhookǫs dóó Eʼeʼaahjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi sikaad; áadi éí hóółtseiigi hólǫ́ǫ łeh. Ndaʼałkaahí bikʼehgo "Cymopterus purpurascens" jiní.

Łóódtsoh éí chʼosh doo yitʼínii bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ naałnii, bilagáana bizaadjiʼ éí Smallpox wolyé (Naaki ałʼą́ą́h átʼé chʼosh doo yitʼiniiígíí Łóódtsoh bitsʼą́ą́hdę́ę́ hólǫ́ʼniʼígííʼ díí éí Variola major dóó Variola minor wolyé). Áádóó Latin bizaadjiʼ éí Variola; éí doodaiiʼ éí, Variola vera wolyé.

Naatsisʼáán bińdíshchííʼ éí 15go da adéesʼeez yaʼííʼáa łeh; dziłgi dahólónígíí éí 60go da adéesʼeez yaʼííʼá. Nááná éí bitátʼóózh dichʼíízh łeh.

Díí nahachagii éí dootłʼizh dóó yishtłizhgo ndaashchʼąąʼ, áádóó éí tsin dóó bitʼąąʼ ndahalin łeh. Łaʼ éí bitʼaʼ nteel, łaʼ éí bitʼaʼ ádin; bideeʼ doo nineez da, áádóó éí bijéékał.

Ndaʼałkaahí ádaaníigo hazéí éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi hadahóólįįd daaní. Dííshjį́į́góó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí, ńléidi éí ádaadin. Nááná nidaʼałkaahí ádaaníigo hazéí éí 280 ánéelą́ą́ʼ ałʼąą átʼé.

Íiyisíí díí tsʼííh niidóóh H1N1 baa haneʼígíí beíńdootʼįįłígíí éiyá doo yichʼįʼ haʼólníi da dooleełígíí sáanii dóó hastóí áádóó áłchíní áádóó tsíłkéí dóó chʼikę́ę́h íiyisíí éiyá doo yichʼįʼ haʼólníi da, haashį́į́tʼą́ǫ ákótʼé daanóo éí Átsʼíís Baa Áháyą́dóó éiyá yaa dahalneʼ. Áádóó tʼáá háíshį́į́ yéego bitsʼíís bichʼįʼ anáhóótʼįʼ bijéí yilzólii dabąąh dahazʼáago áádóó diabetic nilíigo da ákótʼáo éiyá doo bichʼįʼ ádeinítʼíi da dooleeł, doo yichʼįʼ haʼólníi da dooleeł.
Teeł Sikaadí éí 34°22′47″N 109°23′50″W-gi bił hazʼą́, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́. Teeł Sikaadí éí tónteel bikááʼdóó deigo 5,928 adéesʼeez.GNIS

Łéʼétsoh beeniʼíhoniitaahígíí éí łibá dóó dibéłchíʼíigo ndaashchʼąąʼ łeh (bílaʼashdlaʼii bilį́į́ʼ ádaatʼéhígíí éí deistłʼin dóó danéesdǫ́ǫ́z ałdóʼ), áádóó éí 8–16di inch ádaníłtso.

Naakigo Hadahiilíinii éí 60 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 208,916 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Díí mąʼii éí haigo tʼéiyá łigai; shį́įgo éí dibéłchíʼí dóó łibáago naashchʼąąʼ. Bitsʼíís éí 22go da inch áníłnééz; tseebííʼ dahidídloʼ áníłdáás.

Tségháhoodzání éí 5.3 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 2,712 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Chʼosh bitsʼaʼí aaʼańdaʼaʼniłígíí éí Chʼosh Bikágí Daalzhólígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Gastrochaenidae" deiłníigo deiyózhí. Chʼosh bitsʼaʼí aaʼańdaʼaʼniłígíí éí tónteel tʼáá ałtso biyiʼdi dahólǫ́.

Dáʼákʼeh Hayázhí éí 11.9 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 308 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Tsísʼnáłtsooí bideeʼ ditání éí 8–15 mm ádaníłtso; bitsʼíís éí łizhin dóó łitsogo naashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí tʼóó daalzhin. Tsísʼná biyázhí éí bichʼiyąʼ.

Chʼosh bitsʼaʼítsoh éí Chʼosh Bikágí Daalzhólígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Tridacninae" deiłníigo deiyózhí. Chʼosh bitsʼaʼítsoh éí Eʼeʼaahjí Tónteel biyiʼdi dahólǫ́.

Díí tłʼoh éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi tʼéiyá sikaad; yas dóó tin hólǫ́ǫgi éí ádin. Halgaiigi dóó ńdíshchííʼ bił hadahasdzohgi éí tʼóó ahayóí.

Zahalchíʼii ánínígíí éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Galeodes" deiłníigo dayózhí. Zahalchíʼii ánínígíí éí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Ásáí Dineʼé Bikéyahdi dahólǫ́; adóó éí 200 ałʼąą ádaatʼé.

Díí chʼosh éí 4–8 mm ádaníłtso. Bitsʼíís éí diłhił dóó łichíiʼgo ndaashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí daaltsxo. Łaʼ éí bikʼos ayóo danineez. Hodíłchʼiltah éí dahináa łeh. Chʼil bitʼąąʼ éí bichʼiyąʼ.

Tó Sido Háálį́ éí 4.4 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 1,727 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Díí chʼosh éí 2–25 mm ádaníłtso. Łaʼ éí tsísʼná ndahalin, náánáłaʼ éí tʼóó daalzhin Chʼilátah hózhóón bikáaʼgi éí dahiná. Chʼil bijeeh éí bichʼiyąʼ.

Kʼaiʼ Háálį́ éí Yootó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Kʼaiʼ Háálį́ Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ, áádóó Kʼaiʼ Háálį́ Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biwááshindoon éí díí kin dah shijaaʼíigi bił hazʼą́.

Chʼosh bikágí ntłʼizí nímazígíí éí chʼosh bikágí dantłʼizí dah yikahjí atah daasdzo; ndaʼałkaahí éí "Leucosiidae" deiłníigo deiyózhí. Chʼosh bikágí ntłʼizí nímazígíí éí tónteel tʼáá ałtso biyiʼdi dahólǫ́; łaʼ éí tónteel bibąąhgi naakai ałdóʼ; adóó éí 500 ałʼąą ádaatʼé.

Azeeʼ hókánii łibáhígíí éí Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyahdi hahóólįįd jiní, áko ndi éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi sikaad ałdóʼ. Ndaʼałkaahíkʼehjí éí "Sonchus asper" wolyé.
Gaantsʼósí diʼilígíí éí Bikágí Daʼawoshígíí dah yikahjí atah daasdzoh; adóó éí tónteel tʼáá ałtso biyiʼdi dahólǫ́. Ndaʼałkaahí éí "Comatulida" deiłníigo deiyózhí. Gaantsʼósí diʼilígíí éí 550 ałʼąą ádaatʼé.

Áádóó łaʼ Naabeehó tʼáá doo Hwéeldigo nidaaskáída, díí éí Dziłijinii Dineʼé áádóó nidaaskáídaʼ. Naabeehó Shą́ą́ʼtóhí, Tsʼah Biiʼ Kin, Naatsisʼáán, Kʼaiʼbiiʼtó, Tó Nehelį́į́h, Yaaniilkʼid, Łichíiʼii, Béésh Haagééd, Tsinaabąąs Habitiin, Dził łibáíjiʼ Diné dabighanígíí tʼaa doo Hwéeldigo nidaaskáídaʼ. Tʼáá doołágo ałdóʼ Naabeehó tʼáá daʼdzii.

Béégashiiʼilí ałchiní bikąʼígíí éí 2,200 dahidídloʼ áníłdáás. Béégashiiʼilí dabilį́įʼii éí tʼóó 500–1,300 dahidídloʼ ádaníłdáás; bikąʼígíí éí baʼáádígíí táadi yilááh ánáníłtso.

Tłʼoh waaʼítsoh éí Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah dóó Binááʼádaałtsʼózíidi hahóólįįd. 1700s biyihah yę́ędą́ą́ʼ Bilagáana éí tłʼoh waaʼítsoh kéyah dah siʼánígóó deizjoł. Ndaʼałkaahí éí "Melilotus albus" deiłníigo dayózhí.

Chʼosh biziiz dahólónígíí éí tʼáá ałtso bitsʼíís danineez dóó bijáád ádin. Bikágí éí yilzhóólí dóó naʼatłeeh łeh. Dííłdzid dóó chʼosh doo yitʼíinii éí bichʼiyąʼ; łaʼ éí dił deidlą́.

Díí łóóʼ bitsooʼ éí tsʼin bee ályaa, áádóó éí biwooʼ hólǫ́. Bitsʼíís éí 2–3di adéesʼeez áníłnéez łeh. Łaʼ éí daalgai dóó daalbá, náánáłaʼ éí łitsxogo dadisxǫs.

Díí chʼil éí łeezh díkǫ́zhí bikáaʼgi sikaad, áádóó éí 3–5di adéesʼeez yáʼííʼáa łeh; bitsiinłání dóó ałtsʼóósí; shį́įgo néichih. Yaʼiishjááshtsoh bini góneʼ bílátaʼiigah.

Díí naaldeehii éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, áádóó éí nikááʼgóó naakai łeh. Łaʼ éí tónteel biyiʼ ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ ałdóʼ (Łóóʼtsoh dóó tééh hóyáanii éí Daʼałtʼoʼígíí dah yikahjí atah daasdzoh). Jaaʼabaní Danilínígíí éí yótáahdi ndaatʼá; tʼáá díí tʼéiyá naaldlooshii ndaatʼá.

Díí átʼáo éí bichʼą́ą́h ádaa áháyą́ ííshją́ą́. Tsʼídá tʼáá áhótʼáo nihił dahwiilneʼ, ʼáh nighéídę́ę́ʼ. Díí áląʼ táánágis. Jó éí bee áchʼą́ą́h ádaa áháyą́.

1478 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Dibé Diníí bikéyahdę́ę́ʼ Hastiin King Ferdinand II áádóó Kwį́į́n Isabella I, Spanish Inquisition yoohódéízʼą́ą́h. Áádóó díí tʼáá baʼnaʼaldééhgo 1834 biyihah yę́ędą́ą́ʼ iinda bikʼíʼ adéísdéʼ. Spanish Inquisition woolyégo baʼnaʼaldééh yę́ędą́ą́ʼ, Naakaiiłbáhí biWááshindoon áádóó Ééʼ neishoodíjí naatʼáanii daʼnilį́į́hígíí binidaʼhátʼááʼgo siláołtsooí bílaʼashdlaʼí bichʼį́ yiiláád, díí éí doo Ééʼ neishoodíjí daʼyoodláʼniʼígíí awaalyágoʼ yiiładaʼiilá, áádóó łaʼ éí nidéíłsééd.

Díí naʼashjéʼii éí tʼáá díkwíí mm ádaníłtso łeh. Bitsʼíís éí diłhiłgo dóó yishtłizhgo ndaashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí daaltsxo ndi. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.

Łeetsoh beeʼeldǫǫhtsoh beeʼalį́į́hígíí éí isotope uranium-235 bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ alį́į́h, biniináʼígíí díí tʼéí isotope, fissile atʼį́ʼ thermal neutrons bee hidiiltágoʼ. Naaná isotope uranium-238 ałdóʼ, neutrons absorbs ííłį́į́h, áádóó plutonium-239 bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ hólééh. Díí plutonium-239 ałdóʼ fissile atʼį́ʼ.

Wóóishtłizhí éí wóʼałchozhii dah yikahjí atah daasdzoh. Ndaʼałkaahí éí "Rhyparochromidae" deiłníigo dayózhí. Wóóishtłizhí éí nahasdzáán bikáaʼgi 1,850 ałʼąą ádaatʼéego dahólǫ́.
Hakʼaz giníłgaii éí Hakʼaz Dineʼé Bikéyah dóó Náhokǫsjí Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyahdi hólǫ́; ndaʼałkaahí éí "Falco rusticolus" deiłníigo dayózhí.

Naałʼaashiitsoh bijáád daalchíʼí éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Brachypelma" deiłníigo deiyózhí. Naałʼaashiitsoh bijáád daalchíʼí éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá dahólǫ́; adóó éí 18 ałʼąą ádaatʼé.

Chąąneiłmaasii disxǫsígíí éí chéłchaaʼ bideeʼ nteelígíí dah yikahjí atah daasdzoh. Ndaʼałkaahí éí "Phanaeus" deiłníigo deiyózhí. Chąąneiłmaasii disxǫsígíí éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá dahólǫ́, áádóó éí 60 ałʼąą ádaatʼé.

Díí chʼosh éí 7–25 mm ádaníłtso. Bitsʼíís éí nineez; bitʼaʼ éí łitsxo dóó yishtłizhgo ndaashchʼąąʼ łeh. Chʼil bitʼąąʼ dóó tsin bitáshtʼóózh éí bichʼiyąʼ.

Mąʼii łitsooí (éí doodaiiʼ éí Mąʼiiłtsooí) éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí dóó Binááʼádaałtsʼózíidi hahóólįįd jiní; dííshjį́į́góó éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah bikáaʼgi hólǫ́ ałdóʼ. Tséélaałgaii ałdóʼ dabijiní ńtʼę́ę́ʼ. Ndaʼałkaahí éí "Vulpes vulpes" deiłníigo dayózhí.

Tsédiką́ Siʼání éí 33.79 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 48,231 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Bisóodi daʼałchinígíí éí Tó Wónaanídi Bilagáana Bikéyah dóó Binááʼádaałtsʼózíidi hadahóólįįd jiní. Dííshjį́į́góó éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí dóó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi dahólǫ́ ałdóʼ. Ndaʼałkaahí éí "Sus scrofa" deiłníigo dayózhí.

Dinastsʼóóz éí Náhookǫsjí Naakaii Bikéyahdi dóó Tsédeeshzha Dził bitaʼ hólǫ́; áadi éí tsin biyaadi sikaad łeh. Ndaʼałkaahíkʼehjí éí "Paxistima myrsinites" wolyé.

Díí łaʼ kin naazniilígíí éí tsʼáá adaałtsiisí, dííʼígíí éí nidaʼazhééhgoʼ chʼooʼį́ áádóó łaʼ daʼakʼéhdiʼ nidaʼanishgo ałdóʼ chʼooʼdaʼį́. Naaná łaʼ éí Mąʼii Deeshgiizhnii daʼbikin yéigo daʼnitságoʼ naazniil. Díí éí tʼááni nahah biyíʼ daʼhooghan. Áádóó íidą́ą́ ałdóʼ Mąʼii Deeshgiizhnii yooʼnidaabágo beeʼbeeʼdahódiilzin; éí biniiná łaʼdę́ę́ Kiisʼáanii nidaʼbókíʼgo akáʼanajááh nitʼę́ę́h, saad hólǫ́ǫgo éí doodaiiʼ éí anaaʼ hólǫ́ǫgo.

Díí chʼosh éí ashdlaʼgo da mm áníłtso; bitsʼíís éí łitsxo dóó łizhingo noodǫ́ǫ́z; bideeʼ éí nineez; bijáád éí daaltso. Naadą́ą́ʼ dóó tłʼohdeeí hoshí yiłchozhgo naaghá.

Jiłtʼoʼí éí chʼil átʼé, áádóó éí Náhookǫsjí Naakaii Dootłʼizhii Bikédaayah dóó Shádiʼááhjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi hahóólįįd; dííshjį́į́góó éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi hólǫ́. Chaatʼíní wolyé ałdóʼ. Ndaʼałkaahí éí "Rheum rhabarbarum" deiłníigo dayózhí.

Díí tsídii éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́ (tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí, áadi éí ádaadin), áádóó éí tʼáá ałtso daʼalghałgo naakai: łaʼ éí jį́įgo dóó hiłiijį́įhgo naaldlooshii haalzhéehgo ndaatʼá, náánáłaʼ éí tʼóó dííłdzid deilghał. Bijáád yitah hółdzil dóó biláshgaan hólǫ́; nááná éí bidaaʼ deeníi łeh.

Díí chʼosh éí 10–20 mm ádaníłtso łeh. Bitsʼíís éí diłhił dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí łitsogo ndaashchʼąąʼ. Chʼil bitʼąąʼ dóó tádídíín éí bichʼiyąʼ.
Tábąąh mąʼii bíchį́į́h nineezí "Nasua" daolyéhígíí éí 13–27di inch ádaníłtso, áádóó bitseeʼ éí bitsʼíís áheełnéez łeh; nááná éí 5–18 dahidídloʼ ádaníłdáás. Bikąʼígíí éí baʼáádígíí yilááh anáníłtso ("Nasuella" daolyéhígíí éí dziłtahgi dahiná, áádóó éí doo dantsaa da; tʼóó naakigo da dahidídloʼ ádaníłdáas łeh). Nááná éí bitsʼíís łizhin dóó łichíiʼgo naashchʼąąʼ; łaʼ éí bitseeʼ noodǫ́ǫ́z; biteeldę́ę́ʼ éí daalgai łeh.

Tónteel Bibąąh éí Ahééháshį́į́h Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Tóbiníhííyíní Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin haalʼá. Eʼeʼaahjí Tónteel bibąąhgi éí sinil.

Díí shash éí bitsʼíís łizhin; biniiʼ éí łizhin dóó łigaigo naashchʼąąʼ, áádóó éí bítááʼ hadzígai. Bitsʼíís éí 5–6.5di adéesʼeez áníłtso, bitseeʼ éí dį́įʼgo da inch áníłnééz; 310–390 dahidídloʼ áníłdáás.

Diné Bizaad yee Nidaazbaaʼígíí bee ééhániih biniiyé ályaaígíí éí Tségháhoodzáníidi siʼą́; nááná Diné Bikéyah binaaldeehii dóó chʼil danílʼínídi áadi bił hazʼą́ ałdóʼ.

Ńdíshchííʼ Bikooh éí 32.4 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 1,963 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Díí tséyooʼáałii éí 15–38 mm (1.5 inch) ádaníłtso. Bitsʼíís éí ibá dóó łizhingo ndaashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí łichíiʼgo ndaashchʼąąʼ. Atʼaʼ yiltʼąąʼí bitáshtʼóózh éí bichʼiyaʼ.

Tsé Nikání éí 14.2 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 789 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Naaltsoos biniiʼ (Bilagáanakʼehjí: Facebook) éí béésh tʼáá bí ntsékeesí/béésh łichíiʼii bee ééhózinígíí bikáaʼgi níłchʼi naaltsoos sinilgo átʼé.

Díí hazéí éí 2–6 inch ádaníłtso łeh; 1–3 oz adaniłdas. Binághah éí łizhin dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z, biteeldę́ę́ʼ éí łichííʼ; bitseeʼ éí 2–4 inch áníłnééz.

Dzeeh éí bįįh danilíníjįʼ atah yiszoh, áádóó éí ayóo ntsaa (deeteel tʼéiyá dzeeh yilááh áníłtso) — dzeeh bikąʼígíí éí ashdlaʼdi adéesʼeez áníłtso, 700 dahidídloʼ áníłdáás; baʼáádígíí éí dį́įʼgo da adéesʼeez áníłtso. Bitsʼíís éí łibá dóó dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ, bikʼos dóó bijáád éí diłhił.

Haʼaʼaahjí Naakaii Dootłʼizhí Bikéyah éí 56,990 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 149,772,364 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2011 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tiníléí éí naʼashǫ́ʼii nahalin, áádóó éí 1–2di adéesʼeez áníłnééz; bitsʼíís dóó bitseeʼ éí dibéłchíʼí dóó łigaigo yistłʼin. Ndilnaʼgo naagháa łeh. Nááná éí kʼaasdá bee hólǫ́ (tłʼiish nahalingo); tʼáá díí tʼéiyá naʼashǫ́ʼii W.B.A.di hólónígíí kʼaasdá bee hólǫ́ (bílaʼashdlaʼii doo bá báhádzid da ndi).

5,345 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii Tó Sido Áłtsʼíísí Bił Hahoodzodi kéédahatʼį́ (2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ). Díí éí 1,988 hooghanígíí yiiʼ dabighan.DÍNE WÓLTAʼ

Díí nahachagii éí 1–3.5 inch ádaaníłnéez łeh, áádóó éí chʼilgo dootłʼizh dóó yishtłizhgo ndaashchʼąąʼ łeh; łaʼ éí daalzhin dóó daaltso. Chʼil bitʼąąʼ dóó bikʼǫ́ǫ́ʼ éí bichʼiyąʼ; łaʼ éí atsįʼ deilghał ałdóʼ.
Áádóó índa yéo náás ájooliiło éí tsxį́įho éí azeeʼ álʼį́į́góó éí jidoogááł. Áko díí ájítʼáo éí azeeʼ álʼį́įdi éí éiyá tsxį́įho akǫ́ǫ́ jidoogááł, éí éiyá hayol da haitʼáago da yaa hanástʼiidoo. Jó áhótʼé. Áko chʼééh dah dididziihgo áádóó índo éí éiyá áádóó hajéítsʼiin hodinaho yéego diniihgo da. Ákótʼáo éiyá áádóó índa yéo kweʼé haʼííshį́į́ ndaaz nahaloo hajéítsʼiingóó dah siʼáo nahalingo ákótʼáo dóʼ. Áádóó índa hoł dah nínáhodidáahoo áádóó hoł náhoniyiloo. Jó tʼáá áhótʼáo da dóʼ. Áádóó yéo dańjíkwiihgo, jó áhótʼáo. Áádóó ałchíní yázhí da éiyá éí níléí bikágíyígíí jó éí tʼóó ayóo dootłʼizh nahalin silį́įʼoo dabizábąǫ́ da dadootłʼizho. Jó tʼáá áhótʼáo da. Áádóó doo tó dadoodláágóó áádóó ayóo atsʼádoolniho da áádóó chʼééh dah nízhdiiłtéeho da, doo íinízingóó. Áádóó índa níléí tsʼíís niidóóhígíí bąąh haʼííjéeʼoo, jó áhótʼáo da biłoo.

Áshįįh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biwááshindoon éí Áshįįh hoolyéedi kin haalʼáagi bił hazʼą́; áádóó éí kin dah shijaaʼígíí agháadi áníłtso, díí hahoodzooígíí biyiʼdi.

Táłkááʼ dilwoʼí yázhí éí tʼóó 2–5di millimteres ádaníłtso łeh; bitsʼíís éí nteel, bijáád éí doo danineez da. Laʼ éí łichííʼ dóó łitsxogo dinéesdǫ́ǫ́z.

Naʼashjéʼii ntsaaí éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh. Ndaʼałkaahí éí "Eratigena" deiłníigo deiyózhí. Naʼashjéʼii ntsaaí éí Tó Wónaanídę́ę́ʼ Bilagáana Bikéyahdi dóó Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dahólǫ́; adóó éí 35 ałʼąą ádaatʼé.

Díí naaldeehii danílʼį́įgo bił hazʼání éí 1930 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa; 220 ánéelą́ą́ʼ ałʼąą ádaatʼéego naaldlooshii dóó naʼashǫ́ʼii dóó chʼosh áadi shijééʼ; tsídii ałdóʼ danílʼį́.

Shash łigaígíí éí alghałgo naaghá áádóó éí naaldeehii daʼalghałígíí dóó nihookááʼ naakaiígíí agháadi áníłtso. Bikąʼígíí éí 770–1,500 dahidídloʼ áníłdáás, áádóó éí bitsʼíís 7.9–9.8di adéesʼeez áníłnééz; baʼáádígíí éí tʼóó 330–550 dahidídloʼ áníłdáás, 5.9–7.9di adéesʼeez áníłnééz.

Níłchʼi Ditłéʼé éí 297.7 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 731,424 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Ńdíshchííʼ dóó chʼil bilátah hózhóón éí Dził Bílátah Łitsooí bikáaʼgi tʼóó ahayóí. 1930 biyihaah yę́ędą́ą́ʼ Dził Bílátah Łitsooí hahoodzo National Monument silį́į́ʼ.

Jáád neishoodí bikʼosnézí éí chʼosh bijáád hastání dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Gasteruptiidae" deiłníigo deiyózhí. Díí tsísʼná éí nahasdzáán bikáaʼgi 500 ałʼąą ádaatʼé.

Díí dlǫ́ʼiitsoh éí tsintahgi dóó ayóo ndahałtingi dahólǫ́, áádóó éí niʼgóó naakai łeh; łáháda tsinlátah naaldeeh. Nááná éí tłʼéeʼgo tʼéiyá naakai.

Łibáí Dah Azkání éí 11.8 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 4,471 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Tsísʼná nahashchʼidígíí éí chʼosh bijáád hastání dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Centridini" deiłníigo deiyózhí. Díí tsísʼná éí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó tʼéiyá dahólǫ́.

2016 yihah yę́ędą́ą́ʼ 96,539 bílaʼashdlaʼii Beʼekʼid Łání Biyáázhdę́ę́ʼ St. Cloud hoolyéégóó dóó Red Wing hoolyéégóó kǫ́ naʼałbąąsii bił naaswod.
Séí ndahachagiichilí éí chʼosh bikágí dantłʼizí dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí tábąąhgi dóó tónteel bibąąhgi dahólǫ́. Díí chʼosh éí nahasdzáán bikáaʼgi naakidi neeznádiingo daatsʼí ałʼąą ádaatʼé. Łaʼ éí táyiʼjįʼ dóó łeyiʼdi naaldeeh, náánáłaʼ éí niʼgóó naakai. Ndaʼałkaahíkʼehjí éí "Talitridae" daolyé.

Díí naʼashjéʼii bitsʼíís éí tʼáá díkwíí mm ádaníłtso. Bitsʼíís éí heetsʼóóz dóó noodǫ́ǫz łeh; bijáád éí danineez. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.

Bílaʼashdlaʼii dabikindi chʼoshtsoh dóó chʼoshzhiin dahólónígíí éí dibéłchíʼí dóó łizhingo ndaashchʼąąʼ łeh. Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí dóó Naakaii Łizhiní Bikéyahdi chʼoshtsoh dahinánígíí éí daaltso dóó dadootłʼizh ałdóʼ. Chʼoshtsoh dóó chʼoshzhiin bitsʼíís éí 0.5–1di inch áníłnéez łeh; deesdoigi chʼoshtsoh dóó chʼoshzhiin éí yéigo daantsxaa ndi: Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdę́ę́ʼ chʼoshtsoh łéiʼ éí 3.5di inch áníłtso.

Noodah éí 166–208 áłʼąą átʼé; Naakaii Bikéyahdi noodah tʼóó ahayóí. Ndaʼałkaahí bikʼehgo éí "Agave" wolyé; Bilagáana bizaadjí ałdóʼ agave jiní.

Annie D. Wauneka bizhéʼiʼ éí Hastiin Henry Chee Dodge wolyé nitʼę́ę́h. Chee Dodge éí iidą́ą́ Naabeehó binaatʼáanii nilį́ʼgo binaanish naʼtʼiʼ nitʼę́ę́h. Íidą́ą́ Annie D. Wauneka bizhéʼiʼ binaanish háísiidigoʼ bizhéʼiʼ binaanish yooʼhoołʼááh (Diné biłnaʼansih áádóó naatʼáanii iidlį́į́hgoʼjí naanishígíí). Áádóó tááʼ naaznilí bighango ałdóʼ binaanishgoʼ naʼhónaad, akóh éí atáʼhólnéʼgoʼ binaanish ayiilá áádóó Naaltsoos ííłíniʼ nilį́į́hgoʼ binaanish ayiilá tááʼ naaznilí bighangi.

Chʼó biyaʼ éí wódaʼatsʼǫǫsii dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Adelgidae" deiłníigo dayózhí. Chʼó biyaʼ éí nahasdzáán bikáaʼgi 70 ánéelą́ą́ʼ ałʼąą ádaatʼéego dahólǫ́.

Chʼosh doo yiitʼínii influenzavirus C éí bisóodi dóó bílaʼashdlaʼí tʼéiyá bitáʼgiʼ iiʼnótʼį́į́ nilį́į́h. Áádóó tʼááłiʼ bigenus hólǫ́, akóniidiʼ bílaʼashdlaʼí bitsʼiis bitáágiʼ iiʼnótʼį́į́ yiilééhgo éí tʼáá yéigo átʼé łeh, áádóó tʼáá kwééʼiʼ naałniih yiilééh (Doo nitsaʼgo naałniih yiilééhdaʼ). Díí chʼosh doo yiitʼínii influenzavirus C éí dooʼayó bahanéʼdaʼ.

Díí sǫʼ łóóʼ éí łichííʼ dóó łigaigo ndaashchʼąąʼ łeh; áádóó éí 5–15 inch ádaníłtso. Táłtłʼáahdi éí dahiná; adóó éí tsį́įłgo naaldeeh. Chʼoshłóóʼ dóó chʼosh bitsʼaʼígíí éí bichʼiyąʼ.

Hastiin Gen. Canby Hastiin Agent John Ward Naabeehó bikéyahgo hané yiił áyiiłá, díí éí "Naabeehó Wááshindoon bisiláołtsooí bikʼiʼ daʼdéízʼį́ʼ doolééłígíí kin Cuberojįʼ (Tsékʼiz Tóhí) nidaʼhadoonééł. Áádóó Naabeehó áádóó kin Cuberodi nidaʼhaskáíʼígíí éí anaa daʼnilį́į́hgo baʼnitsá hakéés doolééł." nį́į́hgo Naabeehó yiitááyá. Bilagáana iidą́ą́ Naabeehó éí tʼááłáʼagi daʼbighan doolééł, Kiisʼáanii nahalingo. Díí éí Tʼiisyaakin goná daʼbighan doolééł. Áádóó Niłchʼiʼtsozi biyiiyiʼ yiiziłgo Naabeehó bidineʼé nidaʼbaahígíí Naabeehó biyiichʼą́ą́ niʼnadaʼbaahgo binaanish anaadaʼyiidlá; nitʼę́ę́h Wááshindoon bisiláołtsooí Naabeehó daʼniʼį́į́hgo nidaʼbaah daʼnį́ʼgo dahalné. Áádóó éí Niłchʼiʼtsoh biyii yiiziłgo Hastiin Gen. Canby binaatʼaanii naaltsoos yichʼiʼ ayiilá, "...Naabeehó ałtso haʼnéístʼą́ą́go ałtso yiigą́ągo tʼéíyaʼgi átʼé; éí doodaiiʼ éí, ałtso ałgáá niilkáádgo áádóó táá sahdii kéhatʼį́į́hgo alyaago tʼéiyá..." (McNitt, pp. 414–429).
Dáʼdeestłʼin Hayázhí éí 27.8 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 78,657 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Shą́ą́ʼnahalghałí éí dilchaʼ nahalin; bitsʼíís éí 1–2di adéesʼeez áníłnééz. Bighaaʼ éí łibá dóó yishtłʼizhgo naashchʼąąʼ; bitseeʼ éí doo nineez da, bijaaʼ éí áłtsʼíísí.

Eʼeʼaahjí Ałtsʼádaazlíní éí 8.7 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 2,607 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Díí naʼashjéʼii bitsʼíís éí 10–50 mm ádaníłtso; bitsʼíís éí tʼóó bíyó nteel łeh. Binááʼ éí tseebíí. Bijáád éí daditą́. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.

Chʼil abeʼé bichʼosh éí tádídíín deiyání dayikahjįʼ atah yisdzoh; ndaʼałkaahí éí "Labidomera clivicollis" deiłníigo deiyózhí. Chʼil abeʼé bichʼosh éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó hólǫ́.

Shádiʼááhdę́ę́ʼ chʼoshtsoh bíláshgaantsohí éí Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi tʼóó ahayóí; Mágí Bitseeʼ Noodǫ́zí Bikéyahdi dóó Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó éí dahólǫ́ ałdóʼ. Ndaʼałkaahí éí "Parastacidae" deiłníigo dayózhí.

Hashtłʼish Tó éí Hoozdoh Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Béésh Bá Hooghan Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.

Tó Sido Háálíní éí 37°46′22″N 108°05′38″W﻿-gi bił hazʼą́, áádóó áadi tʼáá díkwíí bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́. Tó Sido Háálíní éí tónteel bikááʼdóó deigo 8,855 adéesʼeez.GNIS

Azhą́ gaantsʼósí chʼil ndahalin ndi, doo chʼil ádaatʼée da — sǫʼ łóóʼ yídaóltąʼ. Biyázhí éí táłtłʼáahdi ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ, daneeyánígíí doo ndaʼałkǫ́ǫʼ da ndi. Bizééʼ éí bigaantah hólǫ́; binááʼ éí ádin.

Halgaiitó éí 2.7 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 996 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Ńdíshchííʼ biyaʼ éí tsé neiʼáhí dayikahjįʼ atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Nemonychidae" deiłníigo deiyózhí. Ńdíshchííʼ biyaʼ éí nahasdzáán bikáaʼgi 71 ałʼąą ádaatʼé. Naakaii Łizhiní Bikéyahdi éí doo dahólǫ́ǫ da.

Bílaʼashdlaʼí Hakʼaz dineʼé bikéyahjí kéédahtʼínígíí áádóó Deeteel bikéyahjí bílaʼashdlaʼí dabighanígíí bizaad yee yádaałtʼiʼígíí, Athabaskanji atah yisdzoh. Áádóó Naabeehó éí bílaʼashdlaʼí Hakʼaz dineʼéʼ bikéyahdi kéédahatʼínígíí áádóó Deeteel bikéyahjí kéédahatʼínígíí bizaad kʼasdą́ą́ʼ tʼáá Naabeehó bizaad nahalingo yee yádaałtiʼígíí éí Diné Nááhódlóonii deiłní; áádóó Diné nááhódlóoni bikéyahígíí éí Diné Nááhódlóonii bikéyah wolyé.

Doo Alkʼahiidi atsiniltłʼish bá hooghan "Four Corners Generating Station" wolyéhígíí éí tsékǫʼ bitsʼą́ą́dę́ę́ʼ atsiniltłʼish ííłʼį́; 36°41′12″N 108°28′49″W-gi bił hazʼą́.

Díí naʼashǫ́ʼii éí niʼtátʼahgi dahiná, áádóó éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dóó Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí dahólǫ́. Ndaʼałkaahí éí "Amphisbaenia" deiłníigo dayoozhí.

Díí naaldlooshii éí tsintahgi dóó ayóo ndahałtingi naakai, áádóó éí tsinlátahgi dóó nihookááʼ naaldeeh, áádóó éí tłʼéeʼgo naaldeeh łeh. Bílaʼashdlaʼii bikin dah naashjaaʼídi éí dahólǫ́ ałdóʼ.

Díí chʼosh éí tʼáá díkwíí mm ádaníłtso łeh. Bitsʼíís éí nineez łeh. Bideeʼ éí doo danineez da. Táłtłʼááh chʼilchilí dóó chʼosh doo yitʼíinii éí bichʼiyąʼ.
Shádiʼááhdę́ę́ʼ tsídiitsoh éí 3–5 adéesʼeez áníłtso, áádóó éí łibá dóó yishtłizhgo naashchʼąąʼ. Bikʼos dóó bijáád éí danineez, bitsiiʼ éí áłtsʼíísí. Díí tsídiitsoh éí tsin bitʼąąʼ dóó bineestʼąʼ yiłchozhgo naagháa łeh; chʼil binááʼ yildeeł ałdóʼ.

Tłʼoh dichʼíízh bichʼosh éí kʼaalógii dóó iichʼąhii dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Glyphipterigidae" deiłníigo deiyózhí. Tłʼoh dichʼíízh bichʼosh éí nahasdzáán bikáaʼgi 500 ałʼąą ádaatʼé.

Ndikʼąʼ Sikaadí éí 7.3 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 688 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Hazéí éí bitseeʼ ditłʼoʼ dóó bijaaʼ áłtsʼíísí; binááʼ éí ntsaa łeh. Bitsʼíís éí 10–20 inch áníłtso łeh, łaʼ éí tʼóó tʼáá díkwíí inch ádaníłtso ndi.

Dlǫ́ʼiitsoh bizééʼ noodǫ́zí éí naaldooshii yázhí (hazéí da, naʼastsʼǫǫsí da) dóó naʼashǫ́ʼii dóó tłʼiish haalzheehgo naagháa łeh. Łahda chʼosh dóó tsin bineestʼąʼ yildeeł ałdóʼ.

Tó wónaanídę́ę́ʼ tsísʼná éí chʼosh bijáád hastání dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Melittidae" deiłníigo deiyózhí. Díí tsísʼná éí 200 ałʼąą ádaatʼé. Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dahólǫ́; Nahatʼeʼiitsoh Bikéyahdi éí ádaadin.

Hwéeldi: naakigo ałááh átʼéego hané; łaʼ éí bilagáanadę́ę́ʼgo bahanéʼ áádóó łaʼ éí Naabeehódę́ę́ʼgo baʼhanéʼ. Kwééʼiʼ bikááʼigiʼ éí Naabeehódę́ę́ʼgo baʼhanéʼígííʼ bikáá áádóó Diné akwii tʼéigo yaʼnitsiikéésígíí bikáá.

Chʼosh doo yitʼinii Variola minorígíí éí 1% yiitsʼąąʼ doo adein nidaʼhalééh, áádóó díídiʼígíí éí dooayó ąhdaʼáyoołʼááhdaʼ. Áádóó chʼosh doo yitʼinii Variola minor éí akwííshiih bízhiʼ hólǫ́: alastrim, cottonpox, milkpox, whitepox, dóó Cuban itch.

Tsxilghááh éí Biyáázh Tsʼǫʼasáníjįʼ atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi 500go daatsʼí ałʼąą ádaatʼéego dahólǫ́; ndaʼałkaahí éí "Urodela" deiłníigo dayózhí.

Díí naaldeehii danílʼį́įgo bił hazʼání éí 1874 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa; 2,440 ánéelą́ą́ʼ naaldlooshii dóó naʼashǫ́ʼii dóó chʼosh (340 ałʼąą ádaatʼéego) áadi shijééʼ; tsídii ałdóʼ danílʼį́.

Tónteel Biihílį́ Hahoodzo éí 52,378 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 4,533,372 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Díí naaldeehii danílʼį́įgo bił hazʼání éí 1898 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa; 1,098 ánéelą́ą́ʼ naaldlooshii dóó naʼashǫ́ʼii dóó chʼosh (300 ałʼąą ádaatʼéego) áadi shijééʼ; tsídii ałdóʼ danílʼį́.

1951 biyihah yę́ędą́ą́ʼ éí béésh bąąh dah siʼání yaʼnidiilwod áádóó baʼagááʼniidéí (Naakí hastóí yaʼhóneesná; George Wauneka ałdóʼ atah yiilwooł nitʼę́ę́h, beʼasdzą́ą́ baʼhónéísná). Áádóó éí Annie D. Wauneka tʼáá béésh bąąh dah siʼání nadlééhgo 1980jí iindá beeʼnaʼhoolzhiizh (tsostʼidiʼdi baʼandaʼiisniil, áádóó naadiin tséebii nahai béésh bąąh dah siʼání nilį́į́hgoʼ). 1951 biyihah yę́ędą́ą́ʼ béésh bąąh dah siʼání silį́goʼ, Annie D. Wauneka Chairman of the Tribal Council’s Health and Welfare Committee abidiilyá áádóó éí binaanishgo naʼhónaad.

Jélii yaaʼ éí Táłtłʼááh Dahoołchʼíhí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí éí "Polypodium hydriforme" deiłníigo dayózhí. Jélii yaaʼ éí beʼekʼid biyiʼdi hólǫ́.
Chéchʼil Ńtʼiʼí Hahoodzo biwááshindoon éí Chéchʼil Ńtʼiʼí hoolyéedi kin haalʼáagi bił hazʼą́, áádóó Níłchʼi Ditłéʼé hoolyéedi kin haalʼáhí éí agháadi áníłtso.

Díí jááłánii éí daʼalghałgo naakai łeh; bizééʼ éí bee ótsagí nahalin, áádóó éí kʼaasdá biyiʼí. Naʼashǫ́ʼii dóó chʼosh dóó naʼashjéʼii éí haalzheehgo naakai łeh; jááłánii ntsaaígíí éí gah dóó tsídii deilghał ałdóʼ.

Díí naaldeehii danílʼį́įgo bił hazʼání éí 1920 yihah yę́ędą́ą́ʼ áhoolyaa; 750 ánéelą́ą́ʼ naaldlooshii dóó naʼashǫ́ʼii dóó chʼosh (140 ałʼąą ádaatʼéego) áadi shijééʼ; tsídii ałdóʼ danílʼį́.

Chʼínílį́gi éí óltaʼ ashdlaʼgo naaznil; díí éí Mesa View Elementary School dóó Canyon De Chelly Elementary School dóó Chinle Elementary School dóó Chinle Junior High School dóó Chinle High School daolyé.

Díí naʼashjéʼii éí 2–15 mm ádaníłtso. Bitsʼíís éí nímaz, bijáád éí danineez łeh. Łaʼ éí bitsʼíís daalgai dóó daaltsxo, náánáłaʼ éí yishtłizh dóó diłhiłgo ndaashchʼąąʼ. Binááʼ éí ádaałtsʼíísí. Chʼosh éí bichʼiyąʼ.

Biyaadiłchííʼ éí shį́įgo bílátsʼiichíih łeh; bitʼąąʼ éí 1–5 inch ádaníłnééz. Hóółtseiigi doo sikaad da. Dahiitį́hii éí díí chʼil bijeeh deidlą́.

Bíchį́į́h naatsʼǫǫdí (éí doodaiiʼ éí Chį́į́h naatsʼǫǫdí) éí bisóodi nahalin áádóó éí Shádiʼaahjí kéyah dah siʼánígíí dóó Kéyah Dah Ndaaʼeełí Łánídi hólǫ́. Ndaʼałkaahí éí "Tapirus" deiłníigo dayózhí; Bilagáanakʼehjígo ałdóʼ tapir jiní.

1862 yę́ędą́ą́ʼ Wááshindoon bisiláo Naabeehó bichʼíʼ yiiládiʼ, áádóó Wááshindoon bibee hazʼáanii-Indian Removal Act woolyéʼígíí beeʼoonish Diné bikʼíjį́ʼ (Tʼáá ałtsó Bitsį́ʼ yishtłizhii beeʼbikʼíjį́ ʼoonish dóó beeʼyiilzhiizh). Diné Hwéeldigo adaʼyiinkáádgo (aadi daasná), Hastiin Chʼil Haajiní bidiné yichʼąąʼ naabahgo binaanish ayiilá. Akwii shį́į́h naháí Hastiin Chʼil Haajiní dóó łaʼ Hastóí Diné yichʼąą nidaaskáá dóó nidaasbaʼ. Áádóó Hwéeldidi Diné kéhatʼį́ʼ doolééł hániniiʼígíí yichʼąąʼ yaałtiʼ. Hwéeldidi éí Naaltsoos saní bikáaʼgi bizhíʼ ayiilá, akwiishí yííłyiiltʼéíʼgo.

Tsin deiłkaałii éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Nahatʼeʼiitsoh Bikéyah — áadii éí ádaadin. Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí bikáaʼgi éí ałdóʼ doo hólǫ́ǫ da. Ndaʼałkaahí éí "Picidae" deiłníigo deiyózhí.

Hakʼaz bįįh éí Naaldlooshii Bikéshgaan Dahólóníjiʼ atah yisdzoh, áádóó éiyá Deeteel Bikéyahdi dóó Náhookǫsjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi dóó Hakʼaz Dineʼé Bikéyahdi dóó Scandinavia hoolyéedi hólǫ́. Hakʼaz bįįh éí náhástʼéí áłʼąą átʼé; ndaʼałkaahí bikʼehgo éí "Rangifer tarandus" wolyé.

Séigoʼ ánínígíí éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Opistophthalmus" deiłníigo deiyózhí. Séigoʼ ánínígíí éí Shádiʼááhjí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi dahólǫ́; adóó éí 60 ałʼąą ádaatʼé.

Łeeyiʼ tłʼiish áłtsʼíísígíí éí łeeyiʼ chʼosh ndahalin, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi 280go daatsʼí ałʼąą átʼé; ndaʼałkaahí éí "Scolecophidia" deiłníigo dayózhí.

Beeʼeldííl Dahsinil éí 181.3 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 545,852 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

53,597 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii Béésh Bá Hooghan Áłtsʼíísí Bił Hahoodzodi kéédahatʼį́ (2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ). Díí éí 22,000 hooghanígíí yiiʼ dabighan.DÍNE WÓLTAʼ
Dlǫ́ǫ́ʼ bitseetłʼooígíí éí Shádiʼááhjí kéyah dah siʼánígíí bikáaʼgi tʼéiyá hólǫ́. Ndaʼałkaahí éí "Chinchilla" deiłníigo dayózhí; Bilagáanakʼehjí ałdóʼ Chinchilla jiní.

Tsé Nikání éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Chʼínílį́ Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ. Tááʼ naaznilí bighan áadi siʼą́.

Tódíkʼǫ́ǫ́zh Dah Siyíníidi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí Dziłtsį́įdi Bedaʼakʼid Áłtsʼíísí Bił Hahoodzodi (Ahééháshį́į́h Hahoodzo biyiʼdi) bił hazʼą́.

Náshdóí bijaałizhiní éí 2–3di adéesʼeez áníłnéez łeh; bikąʼígíí éí 29–40 dahidídloʼ áníłdáás, báʼáádígíí éí tʼóó 24go da dahidídloʼ áníłdáás. Łaʼ éí daalchííʼ, náánáłaʼ éí daalbá dóó yishtłʼizhgo ndaashchʼąąʼ.

Díí naʼashjéʼii tsiizisí bitsʼíís éí 2–5 mm ádaníłtso; adóó éí diłhił dóó łichíiʼgo ndaashchʼąąʼ łeh. Bijáád éí danineez. Chʼosh yázhí éí bichʼiyąʼ.

Bílaʼashdlaʼí éí dilní yéénidaʼnéʼ, łaʼ éí tłʼóół daaltązhígíí yééhnidaʼné, naaná łaʼ éí tsʼisǫ́ǫ́s daníyizígíí yééhnidaʼné, naaná łaʼ éí dilní daalghááłígíí yééhnidaʼné, áádóó łaʼ éí dilní daabééshígíí yééhnidaʼné. Tʼáá átʼé ałhihiinilgoʼ nizhónígo ditsʼáʼgoʼ yéénidaʼné.

Díí chʼosh éí łibá dóó dibéłchíʼíigo ndaashchʼąąʼ łeh; bitsʼíís éí 1–5 mm áníłnéez łeh. Deesdoigi naaʼołí biyaʼ dahólónígíí éí 20go da mm ádaníłtso. Łaʼ éí bidaaʼ nineez. Biyázhí éí naaʼołí yiyiʼ dahiná.

Doo Alkʼahii éí 7.8 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 1,664 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2000 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Tó Naneesdizí éí 8.9 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 8,611 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Dził Aghaałą́ wolyéhígíí éí 7,096 adeisʼeez anzáádi yaʼnaaʼááh; 36°49′36″N 110°13′32″W﻿-di siʼą́, Naabeehó bikéyah bikáaʼdi éí siʼą́. Hoozdoh hahoodzo biyijíʼgo dził siʼą́.

Chéłgaidahiilínídi naaldeehii danílʼį́ bił hazʼání éí Haltsooí Hóteel Hahoodzodi bił hazʼą́; áádóó éí 134 náhásdzo hayázhí dikʼą́ągo hahoodzo.

Shádiʼááhjí Tsé Noodǫ́ǫ́z éí 11.2 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 4,885 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Tó Sido éí Ahééháshį́į́h Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Ńdíshchííʼ Yázhí Bikooh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.

Tó Sido éí Yootó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Naatoohí Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.

Azhą́ díí chʼosh bijáád dahólǫ́ǫ ndi doo naanáákah da — leyiʼdi tʼéiyá dahiná. Łahda ndaʼałkǫ́. Bitseeʼ nineez dóó biláshgaan ádin; bitsʼíís éí 1–3 inch áníłééz.

Chʼoshtsoh bitsísʼná éí chʼosh bijáád hastání dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Ampulicidae" deiłníigo deiyózhí. Díí tsísʼná éí nahasdzáán bikáaʼgi 200 ałʼąą ádaatʼé.

Tsísʼnáłtsooí oozhníítání bitsiiʼ ntsaaígíí éí chʼosh bijáád hastání dah yikahjí atah daasdzoh. Ndaʼałkaahí éí "Pamphilioidea" deiłníigo deiyózhí. Díí tsísʼnáłtsooí oozhníítání éí Náhookǫsjí kéyah dah siʼánígíí bikááʼgóó dóó Binááʼádaałtsʼózíidi dahólǫ́; áádóó éí 250 ałʼąą ádaatʼé.
Naakétłʼáhí Dineʼé yiiłkéídaʼhatį́ʼgoʼ éí daʼakʼéʼjiʼ naanishígíí yidaʼhółʼąąh. Áádóó éí binidaʼnishgoʼ yéé akʼiʼnidaʼdikaigoʼ iiná adéíłį́ʼ..

Dáʼákʼeh Ntsxaa éí Diné Bikéyah bikáaʼdi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Tʼiistsʼóóz Ńdeeshgizh Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.

Naʼashjéʼii nahachaʼí heetsʼózígíí éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Telamonia" deiłníigo deiyózhí. Naʼashjéʼii nahachaʼí heetsʼózígíí éí Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi dahólǫ́; adóó éí 40 ałʼąą ádaatʼé.

Hakʼaz bįįh baʼáádígíí éí 130–370 dahidídloʼ áníłdáás dóó 64–81di inch áníłnéez łeh; bikąʼígíí éí 220–700 dahidídloʼ áníłdáás áádóó éí baʼáádígíí yilááh áníłtso. Nááná bikąʼígíí éí bideeʼ ditłʼo áádóó díí bideeʼ éí ayóo ntsxaa — deeteel bideeʼ tʼéiyá hakʼaz bįįh bideeʼ yilááh áníłnééz.

Béésh Ahidaʼdiitiin éí Béésh Ahidaʼdiitiin Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́, áádóó Béésh Ahidaʼdiitiin Hahoodzo biwááshindoon éí díí kin haalʼáagi bił hazʼą́.

Akʼaháálį́ éí 4.2 tsinsitą́ dikʼą́ągo hahoodzo, áádóó áadi 3,881 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii kéédahatʼį́ (díí éí 2010 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).DÍNE WÓLTAʼ

Díí tsídii éí naaʼahóóhaigi daatsʼí ádaníłtso, áádóó éí bidaaʼ dóó bitseeʼ doo nineez da; bitsʼíís éí łizhin dóó dibéłchíʼíigo naashchʼąąʼ, áádóó éí łigaigo daalkizh łeh. Bikąʼígíí éí bizééʼ dootłizh dóó łichíiʼgo naashchʼąąʼ (łaʼ éí éí bizééʼ łitso).

Táyiʼ naatʼiʼí bitseeʼ nteelígíí éí chʼosh bikágí dantłʼizí dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Harpacticoida" deiłníigo deiyózhí. Táyiʼ naatʼiʼí bitseeʼ nteelígíí éí tónteel tʼáá ałtso biyiʼdi dahólǫ́; adóó éí 3,000 ałʼąą ádaatʼé. Łaʼ éí beʼekʼid biyiʼdi ndaʼałkǫ́ǫ́ʼ ałdóʼ.

Moháábii dineʼé éí Hoozdoh Hahoodzo, Ahééháshį́į́h Hahoodzo, áádóó Naʼazhǫǫsh Hahoodzo (Niweedah Hahoodzo) biiyiʼ bikéyah biłhaʼhoodzo. Moháábii dineʼé tʼáá bí bizaadjí éí ʼAha Makhav dawolyé; áádóó díí saadígíí éí "tábąąhgi dineʼé" óolyé. Moháábii dineʼé bikéyah éí Fort Mojave Indian Reservation wolyé, áádóó tʼáá akwii tʼéigo yéé adaʼdoojíʼ. Moháábii dineʼé bikéyah éí 34°56′34″N 114°36′33″W-gi bił hazʼą́. Kéyah éí 42,000 acres aniiłtsoh, áádóó Tó Ntsʼósíkooh bibąąhgoʼ háʼhoodzo. 1870 biyihah yę́ędą́ą́ʼ Moháábii dineʼé bikéyah baʼhádzo. 1,100 anéélʼąąh Moháábii dineʼé daʼbighan áádóó éí Bitsį́ʼ yishtłizhii dineʼé átʼé ałdóʼ.

Dííłdzid deiyání éí chéłchaaʼ dah yikahjí atah daasdzoh, áádóó éí nahasdzáán bikáaʼgi 46,000go daatsʼí ałʼąą ádaatʼé. Ndaʼałkaahí éí "Staphylinidae" deiłníigo dayózhí.

Díí tsé neiʼáhí éí 2–5 mm ádaníłtso łeh; bitsʼíís éí dibéłchíʼí dóó łitsxogo naashchʼąąʼ. Ńdíshchííʼ bitáshtʼóózh dóó tádídíín éí bichʼiyąʼ.

Díí wónitłʼizí éí bijáád 14, áádóó éí 2–20 mm ádaníłnéez łeh; bideeʼ éí naaki. Bitsʼíís éí łibá dóó diłhiłgo ndaashchʼąąʼ. Díí wónitłʼizí éí nihookááʼ naakai. Dííłdzid éí bichʼiyąʼ.

Naʼashjéʼii nímazí yistłʼinígíí éí chʼosh bijáád tseebíhígíí dah yikahjí atah daasdzoh. Ndaʼałkaahí éí "Parasteatoda" deiłníigo deiyózhí. Naʼashjéʼii nímazí yistłʼinígíí éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́; adóó éí 40 ałʼąą ádaatʼé. Binááʼádaałtsʼózíidi dóó Chooyééł Dineʼé Bikéyahdi éí tʼóó ahayóí.
Giní jáádnézí éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi tʼéiyá hólǫ́. Áadi éí tłʼoh dahólǫ́ǫgi dóó daʼdziigáígi naaghá. Ndaʼałkaahí éí "Sagittarius serpentarius" deiłníigo dayoozhí; díí saadígíí éí Léétin átʼé áádóó éí "tłʼiish yiyiiłtʼohígíí" óolyé.

Zhį́ʼii éí gáagii dahyikahjįʼ atah daasdzoh; ndaʼałkaahíkʼehjí éí "Corvus corax" daolyé. Nááná ndaʼałkaahí ádaaníigo zhį́ʼii éí tseebííʼ ałʼąą ádaatʼéego hólǫ́ daaní.

Shádiʼáádę́ę́ʼ niłchiis éí biniiʼnoodǫ́zí dóó łéʼétsoh bitseeʼ ádinígíí dóó dlǫ́ǫ́ʼ bitseetłʼooígíí haalzheego naaghá; tsídii biyęęzhii dóó tsin bineestʼąʼ yildeeł ałdóʼ.

Nahashchʼidí éí 1–2.3di adéesʼeez áníłtso; bitseeʼ éí 4–6di inch áníłnééz. Bitsʼíís éí diʼil dóó łibáago naashchʼąąʼ; bitsiiʼ éí łizhin dóó łigaigo noodǫ́ǫ́z; biteeldę́ę́ʼ éí łigai. Nááná éí biláshgaan dantsxaa.

Ałkʼidą́ą́ʼ díí dibé Náhookǫsjí Ásáí Dineʼé Bikéyahdi dahólǫ́ǫ́ ńtʼę́ę́ʼ, áádóó éí ńléidi hadahóólįįd jiní. Dííshjį́į́góó éí Náhookǫsjí Tsiikʼi Déíbaalí Bikéyahdi dóó Náhookǫsjí Ásáí Dineʼé Bikéyah tʼéiyá dahiná.

Tó Sido Háálį́ éí Dibé Nitsaa Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; Tó Sido Háálį́ Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ, áádóó Tó Sido Háálį́ Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biwááshindoon éí díí kin dah shijaaʼíigi bił hazʼą́. Dził Łigaii bikáaʼgi éí sinil.

Nááná Tin Dineʼé Bahaneʼ éí "Vinland" hoolyéedi kéédahatʼínígíí (bitsįʼ yishtłizhii) yaa halneʼ ałdóʼ. Hastiin Leiw Éíwiksson éí "Skraelingar" aníigo yózhí; díí saadígíí éí "biʼééʼ naaldlooshii bikágí bitsʼą́ą́ʼdę́ę́ʼ ádaalyaa" óolyéé shį́į́ ("Vinland" hoolyéedi kéédahatʼínígíí biʼééʼ doo aghaaʼ bitsʼą́ą́ʼdę́ę́ʼ ádaalyaa da).

Tééh łį́į́ʼ biyaʼ éí yaaʼ bikágí ntłʼizígíí dah yikahjí atah yisdzoh; ndaʼałkaahí éí "Rhipicephalus pulchellus" deiłníigo dayózhí. Tééh łį́į́ʼ biyaʼ éí Naakaii Łizhiní Bikéyahdi hólǫ́.

Ndikʼąʼ Sikaadí éí Yootó Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Mąʼii Deeshgiizh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.

Shádiʼááhjí Ásáí Dineʼé Bikéyah éí 203,891 tsinsitą́ dikʼą́ągo áníłtso; 19,685,000 ánéelą́ąʼgo bílaʼashdlaʼii áadi kéédahatʼį́ (díí éí 2004 yę́ędą́ą́ʼ diné daóltaʼ).

Tóidoozohii éí daʼałchozhgo naakai łeh; łahda naʼashǫ́ʼii yázhí deilghał ałdóʼ. Azhą́ táłkáaʼgi naalʼeeł łeh ndi, díí tsídii éí nihookááʼ tsxį́įłgo ndoogáałgo átʼé.

Chʼilátah chéłchaaʼ éí chéłchaaʼ dah yikahjí atah daasdzoh; ndaʼałkaahí éí "Melyridae" deiłníigo deiyózhí. Chʼilátah chéłchaaʼ éí nahasdzáán bikáaʼgi 6,000 ałʼąą ádaatʼéego dahólǫ́.

Naʼashǫ́ʼii éí nahasdzáán tʼáá siʼą́ą́ ńtʼę́ę́ʼ bikáaʼgi dahólǫ́, tʼáá hazhóʼó Shádiʼááhjí kéyah yistinígíí, ńléidi naʼashǫ́ʼii ádaadin. Ayóo honeezkʼazgi (Hakʼaz Dineʼé Bikéyah dóó Náhookǫsjí Biʼééʼ Łichííʼí Bikéyahdi) éí ałdóʼ doo dahólǫ́ǫ da; deesdoigi dóó honeezílígi éí tʼóó ahayóí.

Eʼeʼaahjí Ałtsʼádaazlíní éí Ahééháshį́į́h Hahoodzodi áhootʼéego bił hazʼą́; áádóó éí bílaʼashdlaʼii náóltahígíí biniiyé náhásdzo. Ńdíshchííʼ Yázhí Bikooh Áłtsʼíísí Bił Hahoodzo biyiʼdi éí kin dah shijaaʼ.

Tsé Náhootʼoodídi chidí naatʼaʼí ńdinibįįhígi éí Tsé Náhootʼoodii Shádiʼááhjígo bił hazʼą́; Dookʼoʼoosłííd Áłtsʼíísí Bił Hahoodzodi (Hoozdo Hahoodzo biyiʼdi) bił hazʼą́.