Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
ئابدۇللا ئابدۇرېھىمنىڭمۇ رومانتىك ﮬىسىياتقا باي ئاجايىپ مۇﮬەببەت كەچۈرمىشلىرى بولغان . ئۇ شىنجاڭ سەنئەت ئىنىستىتوتىغا قوبۇل قىلىنغاندىن كىيىن ، كۈتۈلمىگەندە ﮬازىرقى ئايالى ئامىنە ئۆمەر بىلەن ئۇچىراشتى . ئۆز - ئارا ساۋاقداشلىق ئۇلارنى ئاستا - ئاستا يېقىنلاشتۇردى . ئابدۇللا ئۆزىنىڭ ﮬىسىياتقا باي لېرىك ناخشىلىرى ، ئېغىر بېسىق مىجەز - خارەكتىرى ﮬەم مەمىميلىكى بىلەن ئامىنەنىڭ چوڭقۇر ئىشەنچىسى ﮬەم ﮬۆرمىتىگە ئېرىشتى . ئامىنەمۇ 1988 - يىلى " بويتاقلار ئائىلىسى " ناملىق ﮬىكايە فىلىمدە تۇنجى قېتىم رول ئېلىپ ئابدۇللانى ﮬاياجانغا سالدى . شۇنىڭ بىلەن بۇ ئىككى ساۋاقداش 1988 - يىلنىڭ ئاخىرى مۇﮬەببەت باغلاپ ، كىيىنكى ساۋاقداشلىق ﮬاياتىنى تېخىمۇ گۈزەل ئارزۇ ئىستەكلەر ئىچىدە مەنىلىك ئۆتكۈزدى . 1991 - يىلى 7 - ئايدا ئوقۇشنى تاماملاپ بىرلىكتە شىنجاڭ ئوپىرا ئۆمىكىگە تەخسىم قىلىندى ﮬەمدە 1992 - يىلى 10 - ئاينىڭ 1- كۈنى بەخىتلىك ﮬالدا غۇلجىدا توي مۇراسىمى ئۆتكۈزدى . ﮬازىر ئۇلارنىڭ شاﮬناز ئىسىملىك بىر قىزى بار بۇلۇپ ، باشلانغۇچ مەكتەپتە ئوقۇۋاتىدۇ .

Thomas Young (توماس ياڭ) 1813- يىلى بۇ تىل سېستىمىسىنىڭ غەربىي ياۋروپادىن شەرقىي شىمال ھىندىستانغا ئۇزانغان جۇغراڧىي بۈيۈكلىكى ۋەجىدىن "ھىندى-ياۋروپا" ئاتالغۇسى ھىندى + ياۋروپادىن تۈرلەنگەن.

ئىككىنچى ئەۋلاد قۇمۇل ۋاڭى گوپا بەگ (1709-يىلدىن 1711-يىلغىچە تەختتە ئولتۇرغان) ، كاڭشىنىڭ 48-يىلى (1709-يىلى ) 4-ئايدا ئەبەيدۇللانىڭ چوڭ ئوغلى گوپا بەگ 1-دەرىجىلىك جاساق تارخان بەگلىككە ۋارىسلىق قىلىپ ئىككى يىل تەختتە ئولتۇرۇپ ۋاپات بولىدۇ

قەرن [qərn]— قەدىمكى ئوتتۇرا ئاسىيا مىللەتلىرى ئارىسىدا قوللىنىلغان ۋاقىت بىرلىكى بولۇپ، 1 قەرن قەدىمكى 1 ئەسىر ۋاقىتنى بىلدۈرگەن. قەدىمكى ئىراننىڭ 1 ئەسىرى 30 يىل، چاغاتاي دەۋرىدىكى تۈركىي خەلقلەرنىڭ 1 ئەسىرى 32 يىل ھېسابلىناتتى.
azir hitaylar bolsa uygur ukuguqilar arsidimnmu iqkirga adam tuxuwatidu. haljirlaxti bu hitay ukumiti. arkinlik digan narsa asla yok . amma adamning soz arkinliki qaklandi

كەمسىنىشنىڭ سەۋەبىگە كەلسەك كۆرمەك تەرس ئەمەسكى، بۇ كەمسىتكۈچىلەرنىڭ ”تىرىشچانلىقى“ نىڭ نەتىجىسى. كەمسىتكۈچىلەرنىڭ دەرسخانا، مۇنبەر، مەتبۇئات، رادىيو-تېلۋىزور ۋە تۈرلۈك جامائەت سورۇنلىرىدىكى پىكىر بايان قىلىش پۇرسەتلىرىنى كونترول قىلىشى كەمسىتىشنىڭ دائىرىسىنى كېڭەيتتى، ئاممىۋىيلاشتۇردى. كەمسىتكۈچىلەرنىڭ ئۇيغۇر بولۇشى كەمسىتىلگۈچىلەردە كۈچلۈك نارازىلىقنىڭ كۆتۈرلىشىگە پۇرستە بەرمىدى. كەمسىتىشنىڭ مىللەتپەرۋەرلىك، كۆيۈيۈم، ئوپىراتسىيە، داۋالاش، دىئاگونوز، تەتقىقات، ئىجادىيەت قاتارلىق ئىجابىي گەپلەر بىلەن ئاتىلىشى ئاۋام ئۇيغۇرنىڭ كەمىسىتىشنى ھەق دەپ قوبۇل قىلىشىغا مەيدان ھازىرلىدى. ئاۋام ئۇيغۇردىكى كەمسىنىشنىڭ يەنە بىر سەۋەبى بۇ مىللەتنىڭ رىياللىقتىكى ناتىۋانلىقىدۇر. بىر ئاكا ئاغىنىمز بار، قەشقەردە بىر ئەرزىيەت ئورنىدا ئىشلەيدىغان. دېھقانلار ئەرز قىلغىلى كىرىدىكەنيۇ، گېپىنى ئۇقتۇرالمىسىمۇ ئۇتتۇر خەنسۇ خادىمنىڭ ئالدىغا بارىدىكەن. بۇ يالغۇز دېھقاندىكى مەسىلىمۇ ئەمەس. 2005-يىلىمىكىن بىر ماگىستىر قىز ئۈرۈمچىدىن خىزمەت تاپالماي لەنجۇغا ئىش ئىزدەپ كەلدى. مۇدىر ئىشخانىسىدا تېبەت (خەنچىراي) مۇئاۋىن مۇدىر بىلەن ئۇيغۇر مۇئاۋىن مۇدىر ئۇدۇلمۇ ئۇدۇل ئولتۇراتتى. قاراپ تۇرسام ئۇيغۇر مۇدىرغا مۇنداقلا سالام قىلىپ قويۇپ ئۆزىنىڭ خەنچە سەۋىيە ئىمتىھانىدا 11-دەرىجىدىن ئۆتكەن كىنىشكىسىنى ۋە باشقا تۈرلۈك كىنىشكىلىرىنى كۆرسىتىپ سۆزلەپ كەتتى. ئۈرۈمچىدىن يېڭىلا كەلگەن، ئۈرۈمچىدە چوڭ بولغان بۇ ئۇيغۇر قىزى لەنجۇدىكى بۇ مەكتەپتە ئۇيغۇرنىڭ گېپى ئۆتىدىغانلىقىدىن بىخەۋەر بولغاچ ئۆزى خەنسۇ دەپ ئويلاپ قالغان تېبەتكە يېقىنچىلىق قىلىپ ھاللاندى. بىچارە قىز شۇ ئىشتا ئۇيغۇر مۇئاۋىن مۇدىرنىڭ ئاچچىقىنى كەلتۈرگەچ خىزمەتكە كىرەلمىدى ۋە ئۈرۈمچىگە قايتىپ دوكتۇرلۇقتا ئوقۇشقا مەجبۇر بولدى. مەنچە ئۇيغۇردىن كەمسىنىشنىڭ بىۋاستە سەۋەبلىرىنىڭ بىرى ئۇيغۇرنىڭ ھەر ساھە، ھەر سورۇندىكى بىقوۋۇللىقى بولسا كېرەك. ئەگەر مۇشۇنداق ناتىۋانلىق داۋاملاشسا تۈرلۈك ھالەتلەرنىڭ كۆرۈلىشى تەسەۋۋۇرىمىزدا. بىرى سىياسىي، ئىجتىمائىي ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىكى مەرتىبىلىك توپلۇمنىڭ ھەممە ئىشىدا بىر خىسلەت بار دەپ بىلىپ چوقۇنۇش، يەنە بىرى مەزكۇر توپلۇمنىڭ ھەممە نەرسىسىنى رەزىللىكنىڭ، كەمسىتىشلىشنىڭ مەنبەسىدەك كۆرۈپ رەت قىلىش.

ئۆزبېكىستان ئاھالىسى تەخمىنەن 28 مىلىيون بولۇپ، ئۆزبېكلەر ئاساسلىق مىللەت سۈپىتىدە 80% (22مىلىيون)نى تەشكىل قىلىدۇ. بولۇپمۇ فەرغانە ۋادىسى، خارەزم، قاشقا دەريا ۋېلايەتلىرىدە ئاھالە تەركىبىدە ئۆزبېكلەرنىڭ سالمىقى ئالاھىيدە زور. نوپۇسى 1 مىلىيوندىن ئاشىدىغان مىللەتلەردىن رۇسلار،تاجىكلار،قازاقلار؛ 500 ئەتراپىدىكىلەر، تاتارلار،قىرغىزلار،قارا قالپاقلار دىن باشقا فارسلار (پارىسلار) (200 مىڭ)،كورىئانلار(200 مىڭ) ئۇكرائيانلار (150 مىڭ)، تۈركمەنلەر (105 مىڭ)،ئەرمەنىيلەر 100 مىڭ، ئەرەبلەر ۋە لولىلار (50 مىڭ) ۋە باشقىلار. (ئۇيغۇرلارنىڭ ئايرىم مىللەت سۈپىتىدە سانى بېرىلمىگەن)
مەن يەنە بىر مىسال كۆرسىتەي. ئايالىم ئامانگۈلنىڭ باشلانغۇچ بىلەن ئوتتۇرا مەكتەپنى ئۇيغۇر تىلىدا پۈتتۈرگەن بىر تۇغقىنى بار بولۇپ، ئۇ 1990-يىللىرىنىڭ بىرىدىكى ئالىي مەكتەپ ئىمتىھانىدا ئۇيغۇر تىلى سىستېمىسى بويىچە پۈتۈن ئۇيغۇر دىيارىدا ئۈچىنچىلىككە ئېرىشتى. بىر يىللىق تەييارلىق ئوقۇشىنى تۈگەتكەندە بولسا، ئېلىنغان ئىمتىھانلاردىكى نەتىجىسى بىرىنچى بولدى. يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلار بۇ ئوقۇغۇچىلارغا دەسلەپتە ئۇقتۇرۇشىچە، بۇنداق ئوقۇشى ياخشى بولغان ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئۆزى تاللىغان مەكتەپ ۋە ئۆزى تاللىغان كەسىپكە بارالىشى يۈزدە يۈز پىرسەنت كاپالەتكە ئىگە ئىكەن. لېكىن، بۇ سىڭلىمىز بېيجىڭدىكى بىر داڭلىق مەكتەپنىڭ "خەلقئارا ئىقتىساد" دېگەن كەسپىنى تاللىغان بولسىمۇ، كېيىن چاقىرىق قولىغا تەگكەندە قارىسا، ئۇ ۋۇخەن دىكى بىر ئالىي مەكتەپكە تەقسىم بولۇپ قاپتۇ. كېيىن تەكشۈرۈش ئارقىلىق ئۇ سىڭلىمىز ئۆزى تاللىغان مەكتەپ ۋە كەسىپكە ئارقا ئىشىكى ناھايىتى چوڭ بىرسىنىڭ بالىسى بارغانلىقىنى بايقىدى. شۇنىڭ بىلەن بۇ سىڭلىمىزنىڭ كەسپىمۇ "مالىيە كاتىپى" بولۇپ قالدى. بۇ مىسالدىكى سىڭلىمىزمۇ ئۆزى قاتتىق تىرىشىش ئارقىلىق ئۆزىگە ناھايىتى ياخشى پۇرسەت ياراتقان بولسىمۇ، ئۆز ئىرادىسىگە باغلىق بولمىغان سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن، ياكى، باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، تەلەيسىزلىكىدىن ئۆزى ئارزۇ قىلغان مەكتەپ ۋە كەسىپكە كىرەلمىدى. كۆڭۈلدىكى مەكتەپ ۋە كەسىپكە كىرىشتىن ئىبارەت مۇشۇ بىر ئىشتا بۇ سىڭلىمىز پۈتۈنلەي مەغلۇپ بولدى.

1757-يىلى چوڭ -كىچىك خوجىلار توپىلىڭى يۈز بەردى. شۇنىڭ بىلەن چىڭ سۇلالىسى قوشۇنى جەنۇبىي شىنجاڭغا يۈرۈش قىلدى. يۈسۈپ «100 نەپەر ئۇيغۇر ئەسكەرنى باشلاپ، قوشۇنغا ئەگىشىپ خىزمەت كۆرسىتىشنى ئىلتىماس قىلدى». چىڭ سۇلالىسى ئوردىسى بۇ ئىشتىن كۈتكىنىدىن ئارتۇق ئۈنۈمگە ئېرىشىپ قاتتىق خۇش بولدى. يۈسۈپ جەنۇبىي شىنجاڭ ئۇيغۇرلىرىغا نىسبەتەن خېلى چاقىرىق كۈچىگە ئىگە بولغاچقا، چىڭ سۇلالىسى تەرىپىدىن ئاغلاقچى ئامبال مەرتىۋىسىگە ئېرىشىپ، قوشۇن باشلاپ جەنۇبىي شىنجاڭغا يۈرۈش قىلدى. ئۇزاق ئۆتمەي، كۇچاغا ھۇجۇم قىلىش جېڭىدە يۈسۈپنىڭ ئىپادىسى كۆرۈنەرلىك بولغاچقا، چىڭ سۇلالىسى «ئالتە قۇر كىمخاب-دۇردۇن ئىنئام قىلىپ، ئۇنىڭ لەشكىرىي كېڭەشكە قاتنىشىشىنى بۇيرۇدى»، يۈسۈپ لەشكىرىي ئىشلارنى ئوبدان بىر ياقلىق قىلغاچقا، چيەنلۇڭ ئۇنىڭدىن بەك مىننەتدار بولۇپ، «يۈسۈپنىڭ لەشكىرىي بارگاھ قۇرۇپ ئۈچتۇرپاندا تۇرۇپ، كۆڭۈل قۇيۇپ مۇداپىئە كۆرگەنلىكى تولىمۇ خۇشاللىنارلىق ئىش، شاپائەت يۈزىسىدىن ئۇنىڭغا بېلى مەرتىۋىسى بېرىلسۇن» دەپ يارلىق چۈشۈردى.

كەڭلىك (φ) (ئىنگىلىزچە:Latitude، خەنچە: 纬度) يەر شارى يۈزىدىكى شىمال بىلەن جەنۇب ئوتتۇرىسىدا بۆلۈنگەن ئارىلىق گىرادۇسلىرى. ئېكۋاتوردىن جەنۇبىي ۋە شىمالىي قۇتۇپلارغىچە، ھەر قايسى 90 گرادۇسقا بۆلۈنىدۇ. شىمال تەرەپتىكىسى شىمالىي كەڭلىك، دېيىلىدۇ. جەنۇب تەرەپتىكىسى جەنۇبىي كەڭلىك، دېيىلىدۇ. ئېكۋاتورغا يېقىن بولغانلىرى تۆۋەن كەڭلىك: ئىككى قۇتۇپقا يېقىن بولغانلىرى يۇقىرى كەڭلىك دېيىلىدۇ. ئىككىسى ئارىسىدىكى 45 گرادۇس ئەتراپىدىكىسى ئوتتۇرا كەڭلىك دېيىلىدۇ. يەر يۈزىدىكى مەلۇم ئورۇندىن ئۆتكەن پاراللېل بىلەن ئېكۋاتور ئارىسىدىكى مەلۇم گرادۇس سانى شۇ ئورۇننىڭ كەڭلىكى بولىدۇ; دۇنيا خەرىتىسىدىكى ئوخشاش كەڭلىككە ئىگە نوقتىلارنىڭ بىرلىشىشى بىلەن ھاسىل بولغان مەۋھۈم چەمبەرلەرگە پارالېل دېيىلىدۇ.
شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلوق پارتىكوم، خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ «قوش تىللىق ئوقۇتۇش خىزمىتىنى زور كۈچ بىلەن قوللاش قارارى» ئوتتۇرغا چىققاندىن كېيىن، شىنجاڭنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا خەنزۇ تىلى ئوقۇتۇشى كۈچەيتىلىپ، قوش تىللىق ئوقۇتۇش يۇقىرى دولقۇنغا كۆتۈرۈلدى. رايۇنىمىزدىكى ئاز سانلىق مىللەت ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ خەنزۇ تىلى سەۋىيىسىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش ئاپتونوم رايوننىڭ مۇھىم خىزمەتلىرىنىڭ بىرىگە ئايلاندى. مۇشۇنداق غايەت زور يوشۇرۇن بازاردا ئەپچىل، تولۇق ۋە مەزمۇنى يېڭى لۇغەت يۇمشاق دېتالى ئىشلەش دەۋرنىڭ جىددىي تەققەزاسىغا ئايلاندى.

جىياڭ جىشى (1887- 1975) . جىجياڭ ئۇلكىسىنڭ فىڭخۇا دىگەن يېرىدىن.ياپۇنىيە ۋە سابىق سوۋىت ئىتتىپاقىدا ھەربى ئىشلارنى ئۆگەنگەن.سۇن جۇڭشەنگە ئەگىشپ خۇاڭپۇ ھەربى مەكتىۋىنىڭ مۇدىرى ،نەنجىڭ ئاۋام ھۈكۈمىتىنىڭ رەئىسى بولغان.1- ۋە 2 - قېتىملىق كومپارتىيە-گومىنداڭ ھەمكارلىقىنى بۇزۇپ تاشلاپ ، كومپارتىيەگە ئىزچىل قارشى تۇرغان . 1949 - يىلى ئازادلىق ئارمىيە تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ ، تەيۋەنگە قىچىپ بېرىۋالغان. 1975-يىلى4-ئاينىڭ 5 - كۇنى تەيبيدە ئۆلگەن.

ئەھمەد يەسەۋىينىڭ تۈرك يۇرتلىرىدا كەم ئۇچىرايدىغان مۇستەھكەم تەسىر قالدۇرىشىدا، ھېكمەتلىرى بىلەن بىللە يەنە پۈتۈن تۈرك دۇنياسىغا خىتاپ قىلغان مۇرىتلىرى بۈيۈك رول ئوينىغان.ھەتتا بۇ شەكىلدە پۈتۈن رايۇنلارغا ئورتاق بولغان بىر ئىتىقاد ۋە روھنى روياپقا چىقارغان. ئانادولۇدا نەچچە ئەسىردىن بىرى ياشاپ كەلگەن ۋە مۇسۇلمان بولمىغان قىپچاق، ئۇغۇز تۈركلىرى يەسەۋىي دەرۋىشلىرىنىڭ تۈرتكىسىدە مۇسۇلمان بولغان.

ھېكمەتلەرنى يەسەۋىينىڭ يېنىدىكى دەرۋىشلەر يېزىپ قالدۇرغان ۋە يەسەۋىي دەرۋىشلىرىنىڭ ئېغىزىدىن ئەڭ يىراق تۈرك يۇرتلىرىغىچە يېتىپ بارغان. بۇنىڭ بىلەن بىللە دىۋانى ھېكمەتنىڭ نۇسخىلىردا مەزمۇنى ۋە تىلىدا مۇھىم پەرىقلەرنىڭ بولۇشى، ئەسەردىكى بارلىق ھېكمەتلەرنىڭ ئەھمەد يەسەۋىيگىلا ئائىت ئەمەس بەلكى بىر قىسمىنىڭ، مۇرىتلىرى ۋە باشقا سۇپى شائىرلارنىڭ نەزمىلىرى ئىكەنلىكىنى كۆرسەتمەكتە.ھەتتا فۇئاد كۆپرۈلۈ، قولىمىزدىكى دىۋان ھېكمەت ئىسىملىك ئوخشاش ئەسەرنىڭ باشقا بىر يەسەۋىي دەرۋىشى ياكى شەيىخىگە ئائىت بولۇش ئېھتىماللىقى بارلىقىنى نەزەردىن ساقىت قىلىشقا بولمايدۇ دەپ قارايدۇ.قىسقىسى پۈتۈن ھېكمەتلەرنىڭ مەنبەسى ئەھمەد يەسەۋىينىڭ ئىتىقادى، قاراشلىرى ۋە تەرىقىتىنىڭ ئاساسلىق پىرىنسىپلىرىغا تايانغان. بۇ سەۋەپتىن ھېكمەتلەر تۈركىي مىللەتلەر ئارىسىدا بىر ئىدىيە بىرلىگىنىڭ مەيدانغا كېلىشىدە ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.

ساقلىغۇچى ئاسان يانىدىغان، ئاسان پارتلايدىغان، زەھەرلىك، چىرىتكۈچى، رادىئوئاكتىپ بۇيۇم قاتارلىق خەتەرلىك بۇيۇملارنى ساقلاشتا مۇناسىپ ساقلاش شارائىتىنى ھازىرلىشى كېرەك.

ئۆزبېكىستاننىڭ ئۇمۇمىي چىگرا ئۇزۇنلىقى 6،621 كىلۇمېتىرغا، غەرىبتىن شەرىققە ئۇزۇنلۇقى 1،425 كىلومېتىرغا، شىمالدىن جەنۇبقا 925 كىلۇمېتىرغا سوزۇلغان. ئۆزبېكىستان غەرب ۋە شىمالدا قازاقىستان بىلەن، شەرىقتە قىرغىزىستان ۋە تاجىكىستان بىلەن، جەنۇبىدا تۈركمەنىستان ۋە ئافغانىستان بىلەن چىگرىداش.

17- ماددا يېتىم بالىنى ياكى ئۆز ئاتا – ئانىسى باقالمىغان بالىنى ئۆز ئاتا – ئانىسنىڭ تۇغقانلىرى، دوستلىرى باقسا بولىدۇ. باققۇچى بىلەن بېقىلغۇچىنىڭ مۇناسىۋىتى بېقىۋېلىش مۇناسىۋىتىگە ياتمايدۇ.

ئەپچىلەم ئېتىز يوللىرىدا ئاغىنىلىرى بىلەن تېپىشىپ بىر تۈگۈنگە كېلىشىپ، كۈڭلى ئامان بوپتۇ؛ ئاندىن بىر كۈنى مۇنۇ ناخشىنى ئېيتىپ شەھەرگە راۋان بوپتۇ:
جىنسىي ئەركىنلىك، نىكاھسىز تۇرمۇش، زەھەرلىك چېكىملىك ۋە يۇقۇملىنىش غايە- ئەقىدە بوھرانىنىڭ يەنە بىر ئېقىمى. داڭلىق ماركىلىق ئىستېمال بۇيۇملىرى قىزغىنلىقى بىلەن جخنسىي ئەركىنلىك ئېقىمى بىر- بىرىگە مەنپىي- مۇسپەت تەقاززالىقى تۈزۈپ، ئېلان ۋە سەنئەتنىڭ قۇياش ئىلاھى-ئاپوللا ئىبادەتخانىسىنى جىنايەتخانىغا ئايلاندۇرۇۋاتقانلىقىنى ئىنكار قىلىش مۇمكىنمۇ؟!

ئابدۇراخمان كۇرسنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن ئاستىن ئاتۇشنىڭ مىيى يېزىسىدا قۇرۇلغان باشلانغۇچ مەكتەپكە مۇدىر ۋە باش مۇئەللىم قىلىپ بەلگىلەنگەن. ئۇ بۇ جەرياندا ئوقوتقۇچىلار، يېز، كەنت ئاتىلار ھەيئىتىنىڭ زىچ ھەمكارلىشىشى بىلەن ئىشتىن سىرتقى كەچكۇرسلارنى ئېچىش، چوڭلار ئارىسىدا ساۋات چىقىرىش ھەرىكىتىنى ئۇيۇشتۇرغان.

1 ‿ماددا بۇ قانۇن ئېلان پائالىيەتلىرىنى قېلىپلاشتۇرۇپ، ئېلانچىلىقنى ساغلام راۋاجلاندۇرۇش، ئىستېمالچىلارنىڭ قانۇنىي ھوقۇق - مەنپەئىتىنى قوغداش، ئىجتىمائىي، ئىقتىسادىي تەرتىپىنى ساقلاش، ئېلاننىڭ سوتسىيالىستىك بازار ئىگىلىكىدىكى ئاكتىپ رولىنى جارى قىلدۇرۇش مەقسىتىدە تۈزۈلدى. 2 - مادداجۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى تەۋەسىدە ئېلان پائالىيىتى بىلەن شۇغۇللىنىدىغان ئېلان ئىگىسى، ئېلان تىجارەتچىسى، ئېلان قىلغۇچى بۇ قانۇنغا رىئايە قىلىشى كېرەك. بۇ قانۇندا ئېيتىلغان ئېلان تاۋار تىجارەتچىسى ياكى مۇلازىملىق قىلغۇچى چىقىمنى ئۈستىگە ئېلىپ، ئۆزى ساتىدىغان تاۋار ياكى قىلىدىغان مۇلازىملىقنى مەلۇم ۋاسىتە ياكى شەكىل ئارقىلىق بىۋاسىتە ياكى ۋاسىتىلىك تونۇشتۇرىدىغان سودا ئېلانىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ قانۇندا ئېيتىلغان ئېلان ئىگىسى تاۋار سېتىش ياكى مۇلازىلىق قىلىش مەقسىتىدە ئېلاننى ئۆزى ياكى باشقىلارغا ھاۋالە قىلىپ لايىھىلىگەن، تەييارلىغان، ئېلان قىلغان قانۇنىي ئىگە، باشقا ئىقتىسادىي تەشكىلات ياكى شەخسنى كۆرسىتىدۇ. بۇ قانۇندا ئېيتىلغان ئېلان تىجارەتچىسى ھاۋالە بويىچە ئېلان لايىھىلىگەن، تەييارلىغان ۋە ۋاكالىتەن مۇلازىملىق قىلىدىغان قانۇنىي ئىگە، باشقا ئىقتىسادىي تەشكىلات ياكى شەخسنى كۆرسىتىدۇ. بۇ قانۇندا ئېيتىلغان ئېلان قىلغۇچى ئېلان ئىگىسى ياكى ئېلان ئىگىسى ھاۋالە قىلغان ئېلان تىجارەتچىسى ئۈچۈن ئېلان قىلىپ بېرىدىغان قانۇنىي ئىگە ياكى باشقا ئىقتىسادىي تەشكىلاتنى كۆرسىتىدۇ. 3 - ماددائېلان چىن، قانۇنلۇق، سوتسىيالىستىك مەنىۋى مەدەنىيەت قۇرۇلۇشىنىڭ تەلىپىگە ئۇيغۇن بولۇشى كېرەك. 4- ماددائېلاندا ساختا مەزمۇن بولۇشقا يول قويۇلمايدۇ، ئېلان ئارقىلىق ئىستېمالچىلارنى ئالداشقا، ئازدۇرۇشقا يول قويۇلمايدۇ. 5 ‿ماددا ئېلان ئىگىسى، ئېلان تىجارەتچىسى، ئېلان قىلغۇچى ئېلان پائالىيىتىدە قانۇن، مەمۇرىي نىزاملارغا رىئايە قىلىشى، ئادىل، سەمىمىي بولۇشى، ئىناۋەتنى ساقلاش پرىنسىپىغا ئەمەل قىلىشى كېرەك. 6 ‿ماددا ناھىيە دەرىجىلىكتىن يۇقىرى خەلق ھۆكۈمەتلىرىنىڭ سودا - سانائەت مەمۇرىي باشقۇرۇش تارمىقى ئېلاننى نازارەت قىلىپ باشقۇرۇش ئورگىنىدۇر.

⑦ سۈپ. ئېنىقلىغۇچى بولۇپ كېلىپ ئېنىقلانغۇچىنى گەۋدىلەندۈرۈش، بەلگە ۋە خۇسۇسىيەتنى كۈچەيتىش ئۈچۈن خىزمەت قىلىدۇ: بۇ ناھايىتى مۇرەككەپ بىر مەسىلە.
كېرىيە جامە مەسچىتى مەشھۇر مەسچىت . ئورنى كېرىيە ناھىيسىدە . يۈەن ، مىڭ سۇلالىلىرى دەۋرىدە سېلىنغان ، كېيىن كۆپ قېتىم كېڭەيتىلىپ ھازىرقى كۆلەمدىكى مەسچىت شەكىللەنگەن . بۇ مەسچىتنىڭ ئىگىلىگەن يەر مەيدانى 12 مىڭ 580 كىۋادىرات مېتىر . نامازخانىسىنىڭ ئايۋان بىلەن قوشۇلغاندىكى ئوزۇنلىقى 72 مېتىر ، كەڭلىكى 5041 مېتىر بولۇپ ، 5000 - 6000 كىشى ناماز ئوقۇيالايدۇ . مەسچىت قورۇسىنىڭ ئۇزۇنلىقى 109 مېتىر ، كەڭلىكى 88 مېتىر ، يەر مەيدانى 9592 كۋادېرات مېتىر . قۇربان ھېيت ۋە روزا ھېيتلاردا 10 مىڭغا يېقىن مۇسۇلمان ناماز ئوقۇيالايدۇ . ناھىيە دەرىجىلىك مەدەنيەت يادىكارلىقى قاتارىدا قوغدىلىدىغان ئورۇن ھېسابلىنىدۇ .

ئەسەرلىرىدىن: بۇ 1257-يىلى يۇرتىغا قايتىپ كىلىپ يېرىم ئەسىىرلىك تۇرمۇش تەجرىبىسى ئاساسىدا ئاۋۋال «بوستان»ناملىق شېئىرىي ھىكايىلەر توپلىمىنى ،ئۇنىڭدىن بىر يىل كىيىن (1258-يىلى باھاردا) «گۈلىستان» ناملىق ئۆلمەس ئەسىرىنى ياراتقان .

نەسىردىن ئەپەندى لەتىپلىرى ئۇنىڭلا ئەمەس، بەلكى ئەرەبلەر ئارىسىدا تارقىلىپ، ئىسلامىيەتتىن كېين تۈركىيگە ئېقىپ كىرگەن ھاجراد، ئەشاپ، ئەبۇ نەۋۋاس، جۇھا، ھاپىز ئىبراھىم قاتارلىقلارنىڭ قىزىقارلىق گەپ -سۆزلىرى نەسىردىن ئەپەندى لەتىپلىرى بىلەن قوشۇلۇپ ۋە ئۇنىڭ نامىدا ئاتىلىپ، ئاناتولىيە يېرىم ئارىلىدىن ئوتتۇرا -يېقىن شەرق، بالقان يېرىم ئارىلى، . ئەرەب ئەللىرى، ئوتتۇرا ئاسىيا، ھەتتا تارىم ۋادىسى ئەتىراپلىرىغىچە كەڭ تارقالغان . نەسىردىن ئەپەندى لەتىپلىرى 16- ئەسىردە تۈركىيە يازغۇچىسى ۋە شائىرى رامىن تەرىپىدىن تۇنجى قېتىم يىغىلىپ ۋە تەھىرىرلىنىپ توپلام قىلىنغان . 17- ئەسىردە ئەرەبچىگە تەرجىمە قىلىنغان، 18- ئەسىردە رەسمىي كىتاب بولۇپ شەكىللەنگەن . 19-ئەسىردە«نەسىردىن ئەپەندى لەتىپلىرى توپلىمى» تۈركىيىنىڭ ئىستانبۇل ۋە مىسىرنىڭ قاھىرە شەھەرلىرىدىكى تاش مەتبەئەدە تۇنجى قېتىم نەشىر قىلىنغان . تۈركىيە ئالىمى ۋىلتائىز بوداق تۈزۈپ، 1909 -يىلى نەشىر قىلىنغان«ئەپەندى لەتىپلىرى توپلىمى»غا 392 پارچە لەتىپە كىرگۈزۈلگەن . 20-ئەسىرنىڭ 50- يىللىرىغا كەلگەندە، «ئەپەندى لەتىپلىرى توپلمى» نىڭ ئالىتە خىل نۇسخىسى نەشىر قىلىنىپ، 445 پارچە لەتىپە كىرگۈزۈلگەن . ئۇنىڭ فىرانسۇزچە نۇسخىسى 1978 -يىلى ئىستانبۇلدا نەشىر قىلىنغان . ئەنگلىيىدە 1966-يىلى، 1973-يىلى ۋە 1978-يىلى ئۈچ خىل نۇسخىدىكى«ئەپەندى لەتىپلىرى توپلىمى»نىڭ تەرجمىسى نەشىر قىلىنغان . سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىدا «نەسىردىن ئەپەندى لەتىپلىرى» 1936-يىلى تۇنجى قېتىم، 1957-يىلى، 1959-يىلى ۋە 1963-يىلى قايتا نەشىر قىلىنغان. 1959-يىلى تاشكەنىت «شەرق ھەقىقىتى» نەشىرىياتى سولۇيىۋنىڭ«خوجا نەسىردىن ھەققىدە قىسسە» ناملىق كىتابىنى نەشىر قىلغان، بۇ كىتاپ كۆپ خىل تىللارغا تەرجىمە قىلىنغان . ياپونىيىدە«نەسىردىن ئەپەندى لەتىپلىرى» نىڭ تەرجىمىسى 1965 -يىلى تۇنجى قېتىم، 1977-يىلى قايتا نەشىر قىلىنغان . دۆلىتىمىزدە 1958-يىلىدىن كېيىن، نەسىردىن ئەپەندى لەتىپلىرى ھەر مىللەت تىلىدا تەرجىمە ۋە نەشىر قىلىنغان . ئۇلارنىڭ ئىچىدە شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى تەرىپىدىن ئۇيغۇرچە نەشىر قىلىنىغان«نەسىردىن ئەپەندى لەتىپلىرى» بىر قەدەر تولۇق . جاۋ شىجې ئەپەندى تەرجىمە قىلىپ تۈزگەن، دۇنخۇاڭ ئەدەبىيات -سەنەت نەشىرىياتى 1990 -يىلى لەنجۇدا خەنزۇچە نەشىر قىلغان «ئۇيغۇر لەتىپە -چاقچاقلىرىدىن تاللانما» ناملىق توپلامغا نەسىردىن ئەپەندىنىڭ 217 پارچە لەتىپىسى كىرگۈزۈلگەن .
30- ماددا بېقىۋېلىش مۇناسىۋىتى بىكار قىلىنغاندىن كېيىن، بېقىۋالغۇچى ئاتا – ئانا باققان قۇرامىغا يەتكەن پەرزەنتلەر ئەمگەك ئىقتىدارىدىن قالغان، تۇرمۇش مەنبەسىمۇ بولمىغان بېقىۋالغۇچى ئاتا – ئانىسىغا تۇرمۇش خىراجىتى بېرىشى كېرەك. بېقىۋېلىنغان پەرزەنتلەر قۇرامىغا يەتكەندىن كېيىن، بېقىۋالغۇچى ئاتا – ئانىسىنى خورلاش، تاشلىۋېىش تۈپەيلىدىن بېقىۋېلىش مۇناسىۋىتى بىكار قىلىنغان بولسا، بېقىۋالغۇچى ئاتا – ئانا بېقىۋېلىنغان پەرزەنتتىن بېقىۋېلىش مەزگىلىدە چىقىم قىلغان تۇرمۇش خىراجىتى ۋە تەربىيلەش خىراجىتىنى تۆلەشنى تەلەپ قىلسا بولىدۇ.

2012-يىلى رامازاننىڭ ئاخىرقى كۈنلىرى بىر ئاكا ئاغىنمىز بىلەن تاماقتا بىرگە بولدۇق. ئۇزاق ئۆتمەي داستىخانغا ئۇ ئاكىمىزنىڭ ئىچكىرىدە ئوقۇغان، چوڭ بىر دوختۇرخانىدا ئىشلەيدىغان ئېنىسىمۇ داخىل بولدى. مەن ئۇيغۇر جەمئىيىتىدىكى بىر قىسىملاردا باش كۆتۈرگەن ئىلىم، ئەمەل، ۋە تىجارەت سورۇنىدا ھىچ قانداق پىرىنسىپنى كېرەك قىلماي كۆز ئالدىدىكى مەنپەئەتنىلا ئويلايدىغان، دائىم ئەتىكى قۇيرۇقتىن بۈگۈنكى ئۆپكىنى ئەلا بىلىپ ياشايدىغان پىسخىكا ھەققىدە توختالدىم ۋە “ بىزنىڭ بەزەن كىشىلىرىمىز كۆز ئالدىدىكى رىياللىقنى مەڭگۈلۈك دەپ تونۇۋېلىۋاتىدۇ. كىشىلەرنىڭ بولۇپمۇ ئىلىمدار ۋە ئەمەلدارلارنىڭ تەھلىل، باھا ۋە ھۆكۈملىرى رىياللىقنىڭ ئىھتىياجىغا ئاساسەن زاماندارلىق، مەنپەئەتدارلىق يولىغا چۈشۈپ كېتىۋاتىدۇ“ دەپتىمەن. ھېلىقى دوختۇر، ”ئادەتتە قالاق، ئىپتىدايى مىللەتلەر شۇنداق بولىدۇ. ئۇلارنىڭ مۇكەممەل تارىخى بولمىغاچقا كۆز ئالدىدىكى ئىشلارنىلا بىلىدۇ، ھەم شۇنى بىردىنبىر ھەقىقەت دەپ تونۇيدۇ“ دەپ قالدى. ئۇنىڭ گېپىچە ئۇيغۇر ”قالاق، ئىپتىدائىي مىللەت“ بولۇپ قالغانىدى.

246- ماددا ئىجارە ئالغۇچى ئىجارە نەرسىنى ئىگىلەپ تۇرغان مەزگىلدە ئىجارە نەرسە ئۈچىنچى كىشىنى جىسمانىي جەھەتتە زەخمىلەندۈرسە ياكى مال- مۈلۈك جەھەتتە زىيانغا ئۇچراتسا، ئىجارە بەرگۈچى جاۋابكارلىقنى ئۈستىگە ئالمايدۇ.

ساقلانمىنىڭ خۇسۇسىيىتى، ئورۇسى پۈتۈشكىنىدەك بولمىغانلىقى ياكى كۈچكە ئىگە ساقلاش سۈرۈكىدىن ئۆتۈپ كەتكەنلىكى تۈپەيلىدىن ساقلانمىنىڭ سۈپىتى ئۆزگەرگەن، بۇزۇلغان بولسا، ساقلىغۇچى زىياننى تۆلەش جاۋابكارلىقىنى ئۈستىگە ئالمايدۇ.
يۇقىرىقىلاردىن باشقا، دەۋرىمىزگىچە يېتىپ كەلگەن يەنە بىر كاتتا ئەسەرمۇ بىزگە «يەجۈج-مەجۈجلەر» ھەققىدە ئۇچۇر بېرىدۇ. ئۇ بولسىمۇ بۈيۈك تىلچى ئالىم مەھمۇد كاشغەرىنىڭ « دىۋانۇ لۇغەتىت تۈرك» دېگەن ئەسىرى بولۇپ، ئۇ مەزكۇر ئەسىرىدىكى يۇمىلاق خەرىتىدە «يەجۈج-مەجۈجلەر»نىڭ ئورنىنى ناھايىتى ئېنىق كۆرسەتكەندىن سىرىت، يەنە ئۇلار ھەققىدە مۇنداق توختالغان:«چىن ۋە ماچىن خەلقلىرىنىڭ ئايرىم تىللىرى بولسىمۇ، شەھەرلىكلىرى تۈركچىنى ياخشى بىلىدۇ. بىزگە يازغان خەتلىرىنى تۈركىي يېزىق بىلەن يازىدۇ. شۇنىڭدەك ئارىدا چوڭ سېپىل ۋە چىن يېنىدىكى تاغ –دېڭىزلاربولغىنى ئۈچۈن ، يەجۈج ۋە مەجۈجلەرنىڭ تىللىرىمۇ بىزگە مەلۇم ئەمەس. تۈبۈتلەرنىڭ ئايرىم تىلى بار، شۇنىڭدەك خوتەنلىكلەرنىڭمۇ ئايرىم تىلى ۋە ئايرىم يېزىقى بار. بۇلارنىڭ ھەر ئىككىلىسى تۈركىي تىلدا چىرايلىق سۆزلىيەلمەيدۇ». بۇ يەردە مەھمۇد كاشغەرىنىڭ «يەجۈج-مەجۈجلەر»نى چىن، ماچىن،تۈبۈتلەر ۋە خوتەنلىكلەر بىلەن بىر قاتاردا تىلغا ئالغىنىدىن قارىغاندا، شۇنداقلا «ئارىدا چوڭ سېپىل ۋە چىن يېنىدىكى تاغ –دېڭىزلار بولغىنى ئۈچۈن» دېگىنىدىن قارىغاندا، ئۇلارنى مۇشۇ خەلقلەر بىلەن قوشنا ياشايدىغان ياكى مۇشۇلارنىڭ ئارىسىداياشايدىغان بىر قەۋم دەپ چۈشىنىشكە بولىدۇ. يەنى مۇشۇنداق قارىغاندا، ئۇلار مەھمۇد كاشىغەرى ياشىغان شۇ 11-ئەسىردە تەخمىنەن لىياۋ سۇلالىسى(قىتان خانلىقى )، سۇڭ سۇلالىسى، تۈبۈتلەر ۋە ئۇدۇن(خوتەن) نىڭ ئارىلىقىدىكى بىر يەردە ياشىغان بولىدۇ.شۇ زاماندا مۇشۇنداق جۇغراپىيىلىك دائىرىگە توغرا كېلىش ئېھتىماللىقى ئەڭ چوڭ بولغان يەر خېشى كارىدورى بولۇپ، بۇ مەلۇم جەھەتتىن مەھمۇد كاشىغەرىنىڭ زامانىدىن ئىككى ئەسىر بۇرۇن ئۆتكەن سالام كۆرگەن «ئىسكەندەر سېپىلى»، يەنى دې گويې بېكىتكەن «قاشقوۋۇق» نىڭ جايلاشقان ئورنىغا توغرا كېلىدۇ. يەنە كېلىپ بۇمەلۇم مەنىدىن 9ـــ11-ئەسىرلەردىكى مۇسۇلمان دۇنياسىنىڭ «يەجۈج-مەجۈجلەر»نىڭ قەيەردە ئىكەنلىكىگە نىسبەتەن خېلى ئېنىق چۈشەنچىگە ئىگە ئىكەنلىكىنىمۇ ئىپادىلەپ بېرىدۇ.

Sint-Truiden bolsa Bélgiye dikibixahar 2010 nopus bar, Sint-Truidning 39,309 nopusibar, 106.87 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 50.48°, xariki uzunluk 05°11, poqtamuri 3800-3806 rayonmuri 011.

ۋېنگرىيە ۋەيا ماجارىستان بولسا ياۋروپا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا بۇداپېست، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا بۇداپېست. دۇلات تىلى بولسا ماجار تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ لاسزلو سوليوم. ئازىركى باش ۋەزىر فەرەنق گيۇركساني. بۇ دۇلات 896 يىلى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 93 مىڭ 030 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 10 مىللىئون 034 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى پروتېستانت دىنى.

مۇنازىرە ۋە ياردەم · تۈرلەر · ئاچقۇچ تۈرلەر · تۈرئۇچۇر | پەلسەپە | ئومومى | ئىلىم | ئەمەلىي | جەمئىيەت | گۇمانتار | تىل | تېخنىكا‏ | تەبىئەت | مەدەنىيەت | ئەدەبىيات | تارىخ | ھالقىما | جۇغراپىيە | كىشلەر | ۋىكى

مەدەنىيەت يادىكارلىقى ۋە تەبىئىي مەنزىرىلىك جايلىرىدىن ئاپتونوم رايون دەرىجىلىك مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىنى قوغداي ئورنى - نىيە خارابىسى (جورجان دۆلىتى) بىلەن قۇمۇقتا ئېكسپېدىتسىيە ۋە ساياھەت قىلىدىغان ئەڭ ياخشى لىنىيە - تارىم قۇملۇق تاش يولى قاتارلىقلار بار.

قىچا، سېرىق پۇرچاق، خاسىڭ، كۈنجۈت ئېلىمىزدىكى تۆت چوڭ ئۆسۈملۈك مېيى مەنبەسى. قىچىنىڭ دېنى كىچىك بولسىمۇ، ئەمما تەركىبىدىكى ماي مىقدارى ئىنتايىن كۆپ، ئادەتتە50 پىرسەنتكە يېتىدۇ.

پۈتۈن مەملىكەتتە ھاجارالار ۋە ۋاخان كارىدورىدىكى ئاز سانلىق قەبىلىلەرئىسلام دىنىنىڭ شىئە مەزھىبى، ئىسمائىلىيە پىرقىغە ئەگەشكەندىن باشقا %85 دىن ئارتۇق ئاھالە ئىسلام دىنى سۈننى مەزھىبىدە.
بىر بازار كۈنى، باي شەھەرلىك ئەل-ئاغىنىلىرىنى چايغا قىچقىرىپتۇ... مېھمانلار داستىخاننى شادىلىق ئايۋان __ كوچىدىكى يوغان ئۈجمىنىڭ سايىسى چۈشكەن سۇپىغا يۈتكەپ، تېخى ئەمدىلا ياسىن پولۇنىڭ ئۈستىگە يىغىلاي دەپ تۇرغاندا، بىر نەچچە كىشى ئېشەكلىرىنى يېتىلىشىپ، چورۇقلىرىنى سۈرىشىپ كىرىپ كەپتۇ...

دىۋانىي ھېكمەت دەسلەپ يازما نۇسخىلار ھالىتىدە يەنى قولدا كۈچۈرۈش ئارقىلىق، كېينكى دەۋىرلەردە بولسا بېسىلىپ كۆپەيتىلگەن.دىۋانىي ھېكمەت قۇلىمىزدىكى ماتىرياللارغا قارىغاندا ئۆتكەن ئىككى ئەسىر ئىچىدە تاشكەنتتە ئون يەتتە قېتىم، ئىستانبۇلدا توققۇز قېتىم، قازاندا بەش قېتىم، بۇخارا ۋە قاغاندا بىر قېتىمدىن بېسىلغان.سوۋېت ئىتتىپاقى پارچىلانغاندىن كېيىن ئۆزبىكىستاندا كىرىل ھەرىپىدە ئىككى قېتىم نەشىر قىلىنغان.تۈركىيەدە كامال ئەرئاسلان، ھاياتى بىجە، يۈسۈف ئازمۇن ۋە ئەرخان سەزائىي توپلۇ تەرىپىدىن ئايرىم-ئايرىم ھالدا تۈركچىگە تەرجىمە قىلىنىپ نەشىر قىلىنغان.

ئىبنى خوردادبىھنىڭ «al-Masālik al-Mamālik »(يول ۋە ئەللەر تەزكىرىسى)دېگەن ئەسىرىدە خاتىرىلىگەن سالام ئىسىملىك تەرجىماننىڭ شەرىققە سەپەر قىلىشىنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى مۇنداق بولۇپ، ئەينى چاغدىكى ئابباسىيلار سۇلالىسىنىڭ خەلىپىسى ۋاسىق بىللاھ (Al-Wāthiqbillāh، مىلادىيە 842-يىلى تەختتەئولتۇرۇپ 847-يىلى ۋاپات بولغان ) چۈشىدە ئىسكەندەر زۇلقەرنەيىن «يەجۈج-مەجۈجلەر»نى توسۇش ئۈچۈن سالدۇرغان سېپىلنىڭ ئۆرۈلۈپ چۈشكەنلىكىنى كۆرۈپ، پايتەختتىكى 30خىل تىلنى بىلىدىغان سالام ئىسىملىك تەرجىماننى ئەھۋالنى بىلىپ كېلىش ئۈچۈن نۇرغۇن ئادەم، ئات-ئۇلاغ ۋە پۇل –مال بىلەن كۈنچىقىشقا ــــ شەرققە ئەۋەتكەن. سالام خەلىپىنىڭ مەكتۇبىنى ئېلىپ ، 16 ئاي ۋاقىت سەرپ قىلىپ شۇ سېپىلغا بارغان ۋەسېپىلنىڭ ساق ئىكەنلىكىنى كۆرۈپ، سېپىلنىڭ قوۋۇقىدىن بىرپارچە تۆمۈرنى ئېلىۋالغان ھەم يەنە 12 ئاي ۋاقىت سەرپ قىلىپ پايتەختكە قايتىپ كېلىپ ئۇ تۆمۈرنى خەلىپىگە كۆرسەتكەن. ئىبنى خوردادبىھ نەق مۇشۇ سالامنىڭ ئاغزىدىن ئۇنىڭ شەرققە سەپەر قىلىش جەريانىدىكى كۆرگەن-بىلگەنلىرىنى تەپسىلىي خاتىرىلىۋالغان بولۇپ، بۇنى ئۆز ئەسىرىگە كىرگۈزگەن.« al-Masālikal-Mamālik »(يول ۋە ئەللەر تەزكىرىسى)دېگەن بۇ ئەسەردە بۇتوغرىدا مۇنداق بايانلار بار:

ئەخمەت جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسىنىڭ بىر قىسىم ئەزالىرى ،ئۇچقۇچىلىرى بىلەن بىللە 1942-يىلى شىڭ شىسەي تۈرمىسىدە يېتىپ ئاخىر پۇت-قولى كىشەنلەنگەن ھالدا ئېغىر ئازاب ئىچىدە ئۆلتۈرۈلگەن.ھازىر ئەخمەتنىڭ رەپىقىسى ۋە پەرزەنتلىرى بار.

ھىندىچە (333 مىلىيون كىشى)، بېنگالچە (195 مىلىيون كىشى)، ئوردۇچە (104 مىلىيون كىشى)، پەنجابچە (88 مىلىيون كىشى)، سانسىكرىتچە، پالىچە، رومانچە، نېپالچە.

قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىدا يېزىلغان ھەر خىل دىنىي مەزمۇندىكى يادىكارلىقلار ۋە ئەدەبىي ئەسەرلەر ناھايىتى نۇرغۇن بولۇپ، بۇلارنىڭ ئىچىدىدن ۋەكىللىك خاراكتېرىگە ئىگىلىرىدىن تۆۋەندىكىلەرنى كۆرسىتىشكە بولىدۇ:

يۇقىرىقى نەتىجىلەرنىڭ سان-سۈپىتىدىن ھەم سېلىنما مەھسۇلات نىسبەت قائىدىسىدىن قارىساق، بىر كىشىنىڭ ئەمەس، خۇددى نەچچە ئون كىشىنىڭ، شۇنداقلا سېلىنمىدىن ھەسسىلەپ ئېشىپ كەتكەن ھاسىلات تۇيغۇسى بېرىپ، ھۆرمىتىمىزمۇ شۇنچە ئېشىپ ئاپىرىن ئوقۇماي تۇرالمايمىز .
كۈنمىزدە، ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدا ۋاقىت قوللىنىش مىللەت پەرقىگە كۆرە ئايرىلغان ھالغا كېلىپ قالدى، كۆپچىلىك خەنزۇلار بېيجىڭ ۋاقتى، كۆپچىلىك ئۇيغۇر قاتارلىق يەرلىك مىللەتلەر ئۈرۈمچى ۋاقتى قوللانماقتا. بەزى يەرلىك ھۆكۈمەتلەر ئىككى ۋاقىتنى تەڭ قوللانماقتا. ئىككى ئۆلچەملىك ۋاقىتنى تەڭ قوللىنىش كۈتۈلمىگەن قولايسىزلىقلارنى ھەم تۇغدرۇماقتا، بولۇپمۇ كۆپ مىللەت ئارىلاش ئولتۇراقلاشقان جايلاردا ئوقۇشماسلىقلار كېلىپ چىقماقتا. بۇ يۈزدىن قالايماقانچىلىقتىن ساقلىنىش ئۈچۈن قايسى ۋاقىت ئىكەنلىكى، بەئزىدە ئوقتۇرۇش ئوبىكتىغا قارىتا مۇۋاپىق ۋاقىت نامى بىلەن ئوقتۇرۇشلاردا ئېنىق قىلىپ قىلىپ بىلدۈرۈلمەكتە.

سۆز تىزىلىشىدا ياردەمچى ئىلىمېنتلار ئاۋۋال، ئەسىل ئېلېمىنتلار كېيىن كېلىدۇ: ئىنسانلىق ھال، گەپنىڭ راستى. مۇستاڧا، ناخشا ئېيتقاندا ئۆزىنى ئۇنۇتۇپلا كېتەتتى.

ئامېرىكىدا چوڭراق تۈرلى ماللار ماگىزىنلىرىدا كىتابلار بولۇپمۇ بالىلار كىتابلىرى بولاتتى. ھەتتا دوراخانىلاردىمۇ كىتاپ سېتىلاتتى. ھۆكۈمەت ئايرىم مەبلەغ ئاجرىتامدۇ قانداق بالىلار كىتابلىرى نىسبەتەن ئەرزان ئېدى. مەھەللىمىزدىكى كۈتۈپخانىدا بالىلار بۆلۈمىدىن بالىلار خالىغان كىتاپلارنى تاللاپ ئۆيىگە ئېلىپ كېتىپ ئوقۇسا بولاتتى. بالىلار بۆلۈمىدە ئويۇنچۇقلار، قونچاقلار ۋە ھەرخىل توپلار بولاتتى. بالىلاركىتاپ ئوقۇپ زېرىككەندە توپ ۋە باشقا ئويۇنچۇق ئوينايتتى. ۋەتەنگە كېلىپ بۇلارنى سۈرۈشتۈردۈم، ناھىيىمىزدىكى سېلىنغىنىغا تېخى ئون نەچچە يىل بولغان كۈتۈپخانا چېقىلىپتۇ، يېڭىسى ھازىرغىچە پۈتمەپتۇ. كىتاپخانا كىچىك بىر بۇلۇڭدىن دۇككانچاق ئېلىپ جايلىشىپتۇ. دېمەك 300مىڭدىن ئارتۇق ئۇيغۇر ياشايدىغان بىر ناھىيىدە كۈتۈپخانا يوق بولدى دېگەن گەپ. تورخانا، ئېلىكتىرونلۇق ئويۇنچۇقخانا نامىدىكى قىمارخانا…قاتارلىق ئىنسانغا چىركىنلىك ئۆگىتىدىغان سورۇنلار داغدام ئوچۇق. موھىت شۇ تۇرسا بالىلارنى قانداقمۇ ئىلىمگە ھەۋەسكار، بايقاشقا تەشنا، ئىجادىيەتكە خۇشتار قىلىپ تەربىيىلىگىلى بولىدۇ.

تۇنجى بولۇپ ئىبرانىيلەرنىڭ مۇقەددەس كىتابى بىلەن كەلگەن، كېيىنچە تالمۇدتا ۋە باشقا مۇقەددەس مەتىنلەردە تېخىمۇ كۆلەملىك بىر شەكىلدە ئىنچىكە ئىزاھلانغان دىنى، پەلسەپىي ۋە ھايات تەرزىگە مۇناسىبەتلىك تەرتىبلەرنىڭ تامامىغا بېرىلگەن ئىسىم. مۇسەۋىيلىك، دىندار مۇسەۋىيلەرگە كۆرە، بەنى ئسرائىل (كېيىنچە يەھۇدى خەلقى) بىلەن تەڭرى ئارىسىدىكى ئەھدكە تايانغان مۇناسىبەتنىڭ زاھىرىي شەكلىدۇر. تۇنجى بىر تەڭرىلىك دىن ياكى دىنلاردىن بىرى شەكلىدە قەبۇل قىلىنماقتا ۋە كۈنىمىزدىمۇ مەۋجۇد ئەك ئەسكى\كۆھنە دىن ئەنئەنىلەر ئارىسىدا يەر ئالماقتا. تارىخى، پرىنسىپلىرى ۋە ئەخلاقى بىلەن خرىستىيانلىق ۋە ئىسلام بىلەن بىرگە بەئزى ئىبراھىمىي بولمىغان دىنلەرگىمۇ تەئسىر كۆرسەتكەن مۇسەۋىيلىكنىڭ دىنىي مەتىنلىرى ۋە ئەنئەنىلىرىنىڭ كۆپۈنچىسى باشقا ئىبراھىمىي دىنلارنىڭمۇ مەركىزىدە يەر ئالماقتا. غەرب خرىستىيانلىقىنىڭ ئاساسىنى تەشكىل قىلغان مۇسەۋىيلىك، نۇرغۇن تەرىپى بىلەن دىندىن ئايرىلغان غەرب قەۋملىرى بولمىش ئەخلاق ۋە مەدەنىي ھۇقۇق بىلەنمۇ ئۇخشاشلىقى باردۇر.

ئۇيغۇر تائاملىرى ئۇيغۇر ئەجدادلىرىنىڭ تارىختىن بۇيانقى ياشاش ئېھتىياجىنى تەمىن ئېتىپ ، ھەر قايسى تارىخ ۋە ئېكولوگىيىلىك ئۆزگىرىشلەرگە ماشلىشىش يۈزىسىدىن خىلمۇ خىل ئېتىلىپ ، پەسىل ئۆزگىرىش ، كۈندىلىك ئوزۇقلۇق ئېھتىياجى ۋە مىجەزنى تەڭشەشكە ئۇيغۇنلاشتۇرغان .
«بىلىۋال» تور بېتىنىڭ مەن بىلەن ئۆتكۈزگەن ئىككى قېتىملىق يازما سۆھبىتىنى ۋە مېنىڭ قىسقىچە تەرجىمىھالىمنى ئوقۇپ باققان ئوقۇرمەنلەرنىڭ ھەممىسى يۇقىرىقى تەڭلىمىنى بۇرۇن كۆرۈپ باققان. مەن يۇقىرىقى تەڭلىمىنى ئۆزۈمنىڭ بالىلىق دەۋرىدىن تارتىپ تاكى ئالىي مەكتەپ ئوقۇشىغا كىرگەندىن كېيىنكى بىر قانچە يىللىق سەرگۈزەشتلىرىم ئاساسىدا تۈزۈپ چىققان ئىدىم. بالىلىق دەۋرىمدە مەن ئۆزۈمنى يېزىدىكى دېھقانلارنىڭ بالىلىرى بىلەن كۆپ سېلىشتۇراتتىم. بەزى ئىشلاردا مەن ئۇلاردىن سەل ئەقىللىقراق بولساممۇ، يەنە بەزى ئىشلاردا ئۇلار ماڭا قارىغاندا كۆپ ئەقىللىق ئىدى. بولۇپمۇ ئېتىزلىق ئىشلىرىدا ۋە بۇزۇلۇپ قالغان يېزا سايمانلىرىنى ياساش قاتارلىق ئىشلاردا ئۇلار ماڭا قارىغاندا خېلى ئەقىللىق، چاققان ۋە قولى ئەپلىك ئىدى. مەن ئۇلارغا ئىنتايىن قايىل ئىدىم. مەن ئۆز-ئۆزۈمدىن مۇنداق سوئالنى داۋاملىق سوراپ تۇراتتىم: "دېھقان بالىلىرى بىلەن مەندەك شەھەر بالىلىرىنىڭ تۈپ پەرقى نەدە؟" بارا-بارا مەن بۇ يەردىكى ئەڭ چوڭ پەرقلەرنىڭ مەكتەپكە كىرىپ ئوقۇش پۇرسىتى، مەكتەپ سۈپىتى، بالىلىق دەۋرىدىن تارتىپ ئاڭلايدىغان، كۆرىدىغان، ۋە قىلىدىغان ئىشلاردىكى پەرقلەردىن ئىبارەت ئىكەنلىكىنى، يەنى پۇرسەت جەھەتتىكى پەرق ئىكەنلىكىنى چۈشىنىپ يەتتىم.

21-ماددا خەلق مۇرەسسەچىلىرى ئەل ئىچىدىكى ماجىرالارنى مۇرەسسە قىلىشتا، پىرىنسىپتا چىڭ تۇرۇشى، قانۇن، قائىدىلەرنى بىلىشى، ئادالەتنى ياقلىشى كېرەك .

تەتقىقات ۋە ئىزدىنىش جەريانىدا، دوكتور ئابدۇرەشىد جەلىل قارلۇق دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدا 20 دىن كۆپ ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنلىرىغا قاتناشقان، ۋە ماقالە ئوقۇغان. ئوخشىمىغان دۆلەتلەر ۋە ئۇنىۋېرسىتېتلاردا ھەر خىل تىللاردا 20 دىن كۆپ مۇھىم لېكسىيەلەرنى بەرگەن.

9. «جۇڭگۇدائىجتىمائىي-ئىقتىسادىي تەرەققىيات ۋە ئۆزگىرىشلەر»، «كۆك تەتقىقاتى»، كۆك سوتسىئال ۋە ئىستراتىگىيە تەتقىقاتى ،2001-يىلى، 1.جىلىت 3-سان، ئەنقەرە. (تۈركچە)

ئومۇمەن،«يەجۈج-مەجۈجلەر» ۋە «ئىسكەندەر سېپىلى»نىڭ ئورنى ھەققىدە ئوخشاش بولمىغان دەۋرلەردە، ھەرقايسى خەلقلەر ئارىسىدا ئوخشاش بولمىغان كۆز قاراشلار ساقلانغان بولۇپ، بۇ تۈگۈننىڭ يېشىلىشى يەنىمۇ چۇڭقۇر تەتقىقاتقا مۇھتاج.

ئابدۇلھەمىدخان (1876_1909-يىلىغىچە تەخىتتە ئولتۇرغان )زامانىدا كونيا ۋىلايىتىنىڭ ۋالىيىسى فايىك بەگ ئاقشەھىرنى ئوراپ تۇرغان سۇلتان تېغىنىڭ باغىرىدىكى باغچە ئوتتۇرىسىغا خوجا نەسىرىدىن مەقبەرسىنى ئەسلى شەكلى بويىچە مەرمەردىن ياساپ، 1905-يىل 7-ئايىنىڭ 12-كۈنى پۈتكۈزگەن . مەقبەرە يېنىدىكى «خوجا نەسىردىن مەدرىسەسى» ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن، ئاقشەھىر مەركىزىگە نەسىردىن ئەپەندىنىڭ ئېشەككە مىنىپ تۇرغان مەرمەر ھەيكلى تىكلەنگەن . ھازىر ئىستانبۇل مۇزېيىدا نەسىردىن ئەپەندىنىڭ ئۇزۇن ساقال -بۇرۇت قويغان، كىچىككىنە ئېشەككە مىنگە قىياپەتتىكى سۈرىتى؛ ئاقشەھىردىكى «خوجا نەسىردىن مۇزېيې» دا ئۇنىڭ ھاياتىغا دائىر ماددىي بۇيۇم ۋە خاتىرىلەر بار . ئەنقەرە دۆلەتلىك كۇتۇپخانا، ئىستانبۇل ئەدرنە تارىخىي مۇزېي ۋە بەزى چەت ئەل مۇزېيلىرىدا نەسىردىن ئەپەندى ھەققىدە 500 پارچىدىن ئارتۇق تارىخىي كىتاپ ساقلانماقىتا . ئۇلارنىڭ ئىچىدە ئوسمانىيە دەۋردىكى جەم سۇلتاننىڭ ھاۋالىسى بىلەن ئەبۇلغازى رۇمى 1480-يىلى يازغان«سالتۇقنامە»دېگەن ئەسەردە، نەسىردىن ئەپەندىنىڭ 13- ئەسىردىكى مەشھۇر تۈرك ئالىمى سارى سالتۇق بىلەن ھەمسۆھبەت بولغانلىقى، ئۇنىڭ نامى ۋە لەتىپلىرى تۇنجى قېتىم تىلغا ئېلىنغان .

ئو ھەرىپى ھەم لەۋلەشمىگەن ھەم تىل ئارقا سوزۇق تاۋۇشتۇر. يېزىلىشى ئاۋۋال ئوڭدىن سولغا ئاساسىي گەۋدە (ىو) سوڭرە يوقرىدىن تۆۋەنگە ھەمزە (ء) يېزىلىدۇ.
46. «بېيجىڭ ۋە تىئەنجىن شەھەرلىرىدە ئىشلەيدىغان ئۇيغۇر ئىشلەمچىلەرنىڭ تۇرمۇشتا ماسلىشىش مەسىلىسى ئۈستىدە تەكشۈرۈش»، «شىمالىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتى ژۇرنىلى»، 2011-يىلى، 2- سان، 63-69، يىنچۈەن، نىڭشيا (خەنزۇچە)

ئوكرائىنانىڭ سابىق پرېزىدېنتى لېئونىد كوچمانىڭ ئالاھىدە تەكلىپى بىلەن كەلگەن ئۇيغۇر يېگىتى مۇراد ناسىروف بۇ ناخشىنى مۇھەببەت ۋە ئىشتىياق بىلەن ئاخىرلاشتۇردى ۋە تاماشىبىنلارغا ”بۇ ناخشا سىلەرگە ياقتىمۇ؟ سىلەر مېنىڭ قايسى مىللەتتىن ئىكەنلىكىمنى بىلەمسىلەر؟ كىمدە كىم توغرا جاۋاب بېرەلىسە كاتتا مۇكاپات بىلەن تارتۇقلايمەن“ دېگىنىچە مېرسىدىس ماركىلىق ئېسىل پىكاۋىنىڭ ئاچقۇچىنى پۇلاڭلاتتى.

<تەڭرى> - ئېيتىشلارغا قارىغاندا شامان دىنىدا <كۆك>، <كائىنات> دېگەن ئۇقۇمنى بىلدۈرىدىغان ئاتالغۇ ئىكەن. ئەمما ئۇ كېيىنچە خۇددى ئىسلام دىنىدىكىدەك <ئاللا> (ئەرەبچە)، <خۇدا> (پارسچە) مەنىسىدىكى ئىلاھ نامى بولۇپ قالغان.

كومدىيلىك چامباش فىلىم «《醉拳》»ئاسيا تېنچ ئۇكيان كىنو يەرمەنكىسدە ئەڭ ياخىشى كومىدىيلىك فىلىم ئالاھىدە مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. 《警察的故事》 شىياڭگاڭ ئالتۇن شىر مۇكاپاتى ئەڭ ياخىشى ھىكايە فىلىم مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.

ئەھمەد يەسەۋىي بىر مۇرشىد ۋە تەربىيچى سۈپىتى بىلەن يۇقاردا سۆزلەپ ئۆتكىنىمىزدەك ئەتىراپىدىكى ئىنسانلارغا ئىسلام دىنىنىڭ ئاساسى ۋە ھۆكۈملىرى بىلەن بىللە تەسەۋۋۇپ ئىتىقادلىرىنى ۋە تەرىقەتنىڭ ئەدەپ-ئەركانلىرىنى تەلىم بەرگەن.

مۇرات بارغانسېرى رۇس ناخشىچىسى ئەمەس، بەلكى ئۇيغۇر ناخشىچىسى بولۇشقا قاراپ يۈزلەندى. مانا بۇ مەرھۇم ئىسمائىل ئاكىنىڭ ئارزۇسى ئىدى، دېمىسىمۇ، ئۇ ماناس دەرياسىدا مىلتىقى بىلەن راۋابىنى مەھكەم تۇتۇپ، تۆت يىل ياتقان كۈنلىرىنى ئەسلىگىنىدە خۇددى باشقا سەپداشلىرىغا ئوخشاشلا ئازابلىناتتى، ئۆكىنەتتى، «دائىم ھەي-ئېسىت ئەشۇ چاغلار!» دەيتتى. مۇرات موسكۋاغا ماڭغاندا، ئىسمائىل ئاكا «قېنى بارغىن، يىگىت بولغاندىكىن ئۆز يولۇڭنى تاپ! لېكىن ئۇيغۇرلىقىڭنى ھەرگىز ئۇنۇتما! مۇمكىن بولسا ئەشۇ كۆك-كۆزلەرنى ياڭراق ناخشىلىرىڭ بىلەن بويسۇندۇر» دەپ جىكىلىگەن ئىكەن. بۇ سۆزلەرنى ئىسمائىل ئاكا ھايات ۋاقتىدا دوكتور نەبىجان تۇرسۇن ئەپەندىگە سۆزلەپ بەرگەنىكەن ئۇلار ئۇچراشقاندا، مۇرات ئاخىرى ئارزۇسىنى ئەمەلگە ئاشۇردى. 2004- يىلى دادىسىغا بېغىشلاپ «قالدىم يالغۇز» ناملىق ئۆزىنىڭ تۇنجى ئۇيغۇرچە ناخشا ئالبۇمىنى تەييارلاپ موسكۋا شەھرىدە نەشىر قىلىپ تارقاتتى. بۇ رۇسىيە تارىخىدا تۇنجى قېتىم مەيدانغا كەلگەن ئۇيغۇرچە ئۈن پلاستىنكىسى بولۇپ، مەزكۇر پلاستىنكا موسكۋا ۋە رۇسىيە بازارلىرىدا تارقالدى. مانا ئەمدى، ئورۇسلار ئۇيغۇرچە ناخشا پىلاستىنكىسى سېتىۋېلىپ ئاڭلايدىغان مەنزىرە شەكىللەندى.

كۆندۈرۈلگەنلىكمۇ كۆيگەنلىكمۇ ئامېرىكىدىكى چاغلىرىمدا گېرمانىيەدىكى ئۇيغۇرلار ئوينىغان بىر ئىتوتنى ئىنتېرنېتتىن كۆرگىنىم ھېلىمۇ ئېسىمدە. ئىتوتتا ھەممىگە تونۇش بىر قىزىقچى ياۋرۇپالىشىشقا مايىل ئايالىنى خەنسۇ ئاشخانىسىدىن تاماق يىگەنلىكى ئۈچۈن ھەزىلگە قاتىدۇ. ئىتوتتا ھەتتا يىغىلىشلارغا كەلمىگەنلەرنى خەنسۇ ئاشخانىسىغا سەي قورۇپ يىغماقچىمۇ بولىدۇ. گەرچە بۇ بىر مەسخىرەدەك قىلسىمۇ بۇنىڭدىن گېرمانىيىدىكى بىر قىسىم ئۇيغۇرلاردا خەنسۇ ئاشخانىسىدىن تاماق يىيىشنىڭ مەۋجۇدلىقىنى، ھىچ بولمىسا شۇنداق بىر ئىشنىڭ بولغانلىقىنى بىلمەك تەس ئەمەس. بۇلارنى دېمىگەندىمۇ ئامېرىكىدىكى بىر قىسىم ئۇيغۇرلارنىڭ خەنسۇلارنىڭ تاللا بازارلىرىدىن دوۇڧۇ، جىلىت، ئاچچىقسۇ ۋە كۈدە ئالىدىغانلىقىنى بىلىمەن. مەنچە بۇنىڭدا كۆنۈپ قېلىشمۇ، قوبۇل قىلىشمۇ مەۋجۇد بولۇپ باشقا مەنە بولۇشى ناتايىن.
ئىستىمال مەدەنىيتى كىشىلەرنى ھەر ۋاقىت ماددى بۇيۇم ۋە مۇلازىمەتلەرنى سېتىۋېلىشقا ئۈندەيدۇ. مەسىلەن، ھەرخىل تېخنىكىلىق بويۇملار ناھايتى تىز يىڭىلىنىپ كىشىلەرنى يىڭىسىنى سېتىۋېلىشنى تەشۋىق قىلىدۇ. بۇنىڭ بىلەن ئىنسانلاردا بىر نەرسىنى ئۇزۇن ئىشلىتىدىغان ئادەت شەكىللەنمەيدۇ. ھەممە نەرسىنى قىسقا ئىشلىتىش ئادەتكە ئايلىنىپ قالغاچقا، ئىشلەتكەن نەرسىمىزگە مۇھەببىتىمىز چوڭقۇر بولمايدۇ.

394- ماددا ساقلانما ساقلىغۇچىنىڭ ساقلاش سۈرۈكى ئىچىدە ئوبدان ساقلىمىغانلىقى تۈپەيلىدىن بۇزۇلسا، يىتۈپ كەتسە، ساقلىغۇچى زىياننى تۆلەش جاۋابكارلىقىنى ئۈستىگە ئېلىشى كېرەك.

شىنجاڭ ئۇنۋېرىستىتىدا ماگىستىرلىقتا ئوقۇۋاتقان چاغلىرىم ئېدى. بىر قېتىم مەزكۇر ئۇنۋېرىستىتنىڭ جۇغراپىيە فاكۇلتىتىدا ئىشلەيدىغان بىر خانىم بىلەن دۆلەتلىك ئېنگىلىزتىلى ئالتىنجى دەرىجىلىكلەر ئىمتىھانىغا كامسىيە بولۇپ قالدۇق. ئىمتىھان قەغىزىنى تارقىتاي دەپ تۇرسام ”ئۇكام ئىككىلىمىز ئۇيغۇركەنمىز بىر چاتاق چىقىپ قالارمۇ، بىرەر خەنسۇنى قوشۇپ ئورۇنلاشتۇرغان بولسا خاتىرىجەم بولماسمىدۇق! بىز ئۇيغۇرلار ھەرقانچە قىلساقمۇ خەنسۇلاردەك ئەستايىدىل ئەمەس. بىر ئىش چىقىپ قالسا ھۆدىسىدىن چىقالماسمىزمىكىن“ دەپ قالدى. ئىمتىھانمۇ تۈگىدى، چاتاقمۇ چىقمىدى. خوشلىشىدىغان چاغدا ”ئۇيغۇرنىڭ مۇستەقىل نازارەت قىلالايدىغانلىقىغا ئەمدى ئىشەندىڭىزمۇ؟“ دەپ سورۇدۇم… ھادىسىلەردىن ئەقلىي خۇلاسە چىقارغىدەك بولغان چاغلىرىمدىن باشلاپ ھىساپلىسام مېنىڭ ئۈيغۇرلار ئارىسىدا ئوقۇغان، ئىشلىگەن ۋاقتىم ئۇزۇن ئەمەس، لېكىم ماڭا تەسىرى ئەڭ كۈچلۈك بولغىنى ئۇيغۇرنىڭ ئۆزىنى خەنسۇلاردىن تۆۋەن كۆرۈشلىرى، كەمسىنىشلىرى بولدى.

4. ئازسانلىق مىللەت ئالاھىدە ئېھتىياجلىق مەھسۇلاتلارنى ئىشلەپچىقىرىش نۇقتا قىلىنغان كارخانا دۆلەت «10-بەش يىللىق پىلان» ۋە «11-بەش يىللىق پىلان» مەزگىلىدىكى، ئاز سانلىق مىللەت ئالاھىدە ئېھتىياجلىق مەھسۇلاتلارنى ئىشلەپچىقىرىش نۇقتا قىلىنغان كارخانا شەرىپىگە ئېرىشىپ كەلمەكتە.

نىيە تارىختا نىران دەپ ئاتالغان. خەن سۇلالىسى دەۋرىدە جۇرجان، ئەندىرە دۆلەتلىرىنىڭ يېرى بولغان. ۋېي، جىن سۇلالىسىدىن كېيىن ئۇدۇن دۆلىتىگە قارىغان. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ۋەيسا تۇتۇق مەھكىمسىگە قارىغان. چىڭ سۇلالىسىنڭ گۇاڭشۈ 10 - يىلى (1884 - يىلى) كېرىيە ناھىيىسىنىڭ باشقۇرۇشىدا بولغان. مىنگو 32 - يىلى (1943 - يىلى) كېرىيە ناھىيىسىدىن ئايرىپ چىقىپ، نىيە باشقۇرۇش ئىدارىسى تەسىس قىلىنغان. مىنگو 33 - يىلى (1944 - يىلى) ناھىيە تەسىس قىلىنغان. جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ خوتەن ۋالىي مەھكىمسىگە خوتەن ۋىلايىتىگە قارىغان.

بۇ شەھەر بىلەن سېپىلنىڭ (ئىسكەندەر زۇلقەرنەيىن سالدۇرغان سېپىلنى دېمەكچى)ئارىلىقى ئۈچ كۈنلۈك يول ئىكەن. ئارىلىقتا بەزى قەلئەلەر ۋە كەنتلەر بار ئىكەن. 3-كۈنى بىز سېپىلنىڭ ئالدىغا يېتىپ كەلدۇق.ئۇ يەردە بىر يۇمىلاق تاغ بولۇپ، كىشىلەرنىڭ ئېيتىشىچە،يەجۈج-مەجۈجلەر ئاشۇ تاغنىڭ ئىچىدە تۇرىدىكەن. يەجۈجلەر بىلەن مەجۈجلەر ئايرىم بولۇپ، يەجۈجلەر مەجۈجلەرگە قارىغاندا ئېگىزرەك ئىكەن، بويى ئالاھەزەل بىر بېلەكتىن بىر يېرىم بېلەككىچە (بېلەك ـــ شۇ زاماندىكى ئەرەپ ــ ئىسلام دۇنياسىدىكى ئۆلچەم بىرلىكى بولۇپ، جەينەكتىن بارماقنىڭ ئۇچىغىچە بولغان ئارىلىق بىر بېلەك بولىدۇ، تەخمىنەن ھازىرقى 54.04 سانتىمېتىرغا توغرا كېلىدۇ) كېلىدىكەن.
Andın kiyin bu ahsakal adem kolnı eçip doa kılıptu.O öyge beş on dane tohu peyda bolap terıgnı gurujdin arıgını başlaptu ahsakal bovay mana emde sen ziyapetge bagın sen kelçige bu tohula terıgni gurujdin arıp boludu işikniñ aldıda bir altun barva bar.İşçide saña layık yahşı kiyimler ba bulanı kiyip harviga şüşüp ziyapetge berip kel! deptü.Biççare yetim kız bek hoş bolap ahsakal bovayga rahmet eyitip bu yahşı kiyimlerini kiyip altun harviga çüşüp paşanıñ ziyapetge bolgan sarayga beriptü ziyapetteki pütün kızlar heyran bolap bu kelgen benim kasi paşanıñ kızıdu?

سالام شۇلارنى ئېيتتى: مەن ئەتراپتىكى قەلئەدىكى كىشىلەردىن :‹ئەجىبا بۇ قۇۋۇقنىڭ ئازراقمۇ نۇقسانى يوقمۇ ؟› دەپ سورىسام، ئۇلار :‹ كىچىككىنە بىر يېرىقىدىن باشقا ھېچقانداق نۇقسانى يوق، بۇ يېرىق بەك كىچىك›دېدى. مەن يەنە :‹سىلەر بىرەر چاتاق چىقىشىدىن ئەنسىرىمەمسىلەر ؟› دېسەم، ئۇلار :‹ياق! بۇ قۇۋۇقنىڭ قېلىنلىقى 5 بېلەك كېلىدۇ،يەنە كېلىپ بۇ ئىسكەندەرنىڭ بېلىكى بىلەن ئۆلچەنگەن › دېدى. ..

قومۇل ئۇيغۇر ۋاڭىقىنىڭ بارلىققا كېلىشى كاڭشىنىڭ 35-يىلى (1696-يىلى) 5-ئايدا چىڭ سۇلالىسى قوشۇنى بىلەن جۇڭغار قوشۇنى زونمودتا ھەل قىلغۇچ جەڭ قىلدى. غالدان قاتتىق مەغلۇبىيەتكە ئۇچرىدى. چىڭ سۇلالىسى بىلەن جۇڭغارلارنىڭ ئەمەلىي كۈچ سېلىشتۈرمىسى تېخىمۇ ئايدىڭلاشقان چاغدا، ئەبەيدۇللا «ئەل بولۇپ ئوليان تاپشۇرۇشقا ئەلچى ئەۋەتتى». قومۇلنىڭ ئەل بولغانلىقى توغرىسىدىكى ۋەقە «پادىشاھنىڭ شىمالىي قۇملۇقنى تىنىچتىش تەدبىرلىرى»ناملىق ئەسەردە تەپسىلى خاتىرىلەنگەن. ئەبەيدۇللانىڭ چىڭ سۇلالىسى گە يازغان مەكتۇبى ئىززەت-ئىكراملىق سۆز-ئىبارىلەر بىلەن تولغان بولۇپ، «بىر ئاق تەقىيەلىك قوۋم ئەزەلدىن خان ئالىيلىرىغا تەلپۈنۈپ، ئولپان تاپشۇرۇپ ئىنئام ئېلىشنى ئويلاپ كەلگەن پۇقرالارمىز» دەپ باشلانغان، ئەبەيدۇللا بىر تارىخىي پاكىتنى چۈشەندۈرۈپ بەرگەن. غالداننىڭ كۈچىنىڭ كۈنسايىن ئاجىزلىشىشىغا ئەگىشىپ، ئەبەيدۇللانىڭ چىڭ سۇلالىسى ئوردىسىغا تېخىمۇ ئىنىق پۇزىتسىيە بىلدۈرۈپ: «ناۋادا غالدان كەلسە، بىزلەر پۇرسەت تېپىپ ئۇنى كۈچىمىزنىڭ بارىچە تۇتماي قويمايمىز؛ ناۋادا خەۋىرىنى ئالالىساق، داۋاملىق مەلۇمات يوللايمىز» دەپ مەلۇمات يوللىغان، كاڭشى ئۇنىڭ سەمىمىيىلىك بىلەن بەيئەت قىلىۋاتقانلىقىغا قاراپ، «زەر بوغما يىلان سۈرىتى كەشتىلگەن مانجۇچە تون، سۆسەر تەلپەك، زەر كەمەر قاتارلىق بۇيۇملارنى ئالاھىدە تارتۇق قىلغان» ئەبەيدۇللا جۇڭغارلارنىڭ ئىش -ھەرىكىتىگە تېخىمۇ يېقىندىن دىققەت قىلىپ، كاڭشىنىڭ 36-يىلى (1697-يىلى)نىڭ بېشىدا چىڭ سۇلالىسى ئوردىسىغا غالداننىڭ يار كۆلدىكى ئەھۋالىدىن مەلۇمات بېرىپ مۇنداق دېگەن: «غالداننىڭ ئۇزۇق-تۈلۈكى ئۆكسۈپ قېلىپ، ئىلاجىسىزلىقتىن ئوغلى سەبتون بارجۇرنى (باركۆلگە شىكارغا) ئەۋەتىپتۇ. قۇللىرى چوڭ ئوغلۇم گوپا بەگنى 350 لەشكەر بىلەن غالداننىڭ ئوغلىنى تۇتۇشقا ئەۋەتتىم.» چىڭ سۇلالىسى پادىشاھى غالداننىڭ ئوغلىنى تۇتۇشنىڭ زۆرۆرلىكىنى ئوبدان تۇنۇپ يەتكەچكە، بۇ تەدبىردە «ئوغرىنى توخۇمىدىن قۇرۇتقىلى بولىدىكەن، غالدان ئۇ يەر، بۇ يەردە قېچىپ جان ساقلاپ يۈرگىنى بىلەن قېرىپ كەتتى. ئەمدى ھېچقانچە ئىشقا يارىمايدۇ. ناۋادا ئوغلى قولۇمغا چۈشسە، بۇمۇ تەڭرىنىڭ ماڭا قىلغان شاپائىتى ھېابلىنىدۇ» دەپ قارىدى. پادىشاھ كاڭشىنىڭ گەپ-سۆزلىرىدىن قاتتىق خۇش بولغانلىقى چىقىپ تۇراتتى.
يېقىندىن بۇيان ۋەتەندىن ماڭا ئېلخەت يېزىپ، مەندىن مەسلىھەت سورايدىغان ئۇيغۇر ياشلىرى ئىچىدە، ئۆزلىرىنىڭ ئوتتۇرا مەكتەپ ياكى ئالىي مەكتەپ تولۇق كۇرس ئوقۇشىدىكى بىلىم قورۇلۇشىنى چۈشەندۈرۈپ، شۇ ئاساستا ئۆزلىرىنىڭ بۇنىڭدىن كېيىنكى ھاياتى ئۈچۈن نېمە كەسىپنى تاللىسا ياخشى بولىدىغانلىقىنى سورايدىغانلار بارغانسېرى كۆپىيىپ مېڭىۋاتىدۇ. ئۆمۈرلۈك كەسىپنى قانداق تاللاش مەسىلىسى بىر ئىنتايىن مۇرەككەپ مەسىلىدۇر. مەسىلەن، مەندىن مەسلىھەت سورىغان ياشلار تىلغا ئالغان كەسىپلەرنى تىزىپ چىقىدىغان بولساق، ئۇلارنى كەم دېگەندە تۆۋەندىكى تۈرلەرگە ئايرىش مۇمكىن:

كىشىلەرنىڭ تۇرمۇشىدىكى ئىلغار بويۇملار، ۋاستىلەر ۋە شارائىتقا ماس ئىلغار قانۇن، تۈزۈم ۋە قائىدىلەرنىڭ بولماسلىقى، بولسىمۇ ئادىل ئىجرا قىلىنماسلىقى نەتىجىدە كىشىلەردە ئىلغار ۋاستىلەرگە لايىق ئىلغارلىقنىڭ، مەدەنىيلىكنىڭ شەكىللەنمىگەنلىكى زىددىيەت، توقۇنۇشلارنىڭ يەنە بىر سەۋەبى بولۇشى مۇمكىن. بۇيەردە قەشقەردىكى قاتناش قازالىرى ھەققىدە توختۇلۇشنىڭ ئۆزىلا دېمەكچى بولغانلىرىمىزنى شەرھىلەشكە يېتىپ ئاشىدۇ. قەشقەردە ماڭا كوچىلاردا ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغىنى قاتناش ھادىسىسى. ھادىسىدە كۆپىنچە كىچىك ماشىنا بىلەن كىچىك ماشىنا ياكى توكلۇق موتۇلار بىلەن پىكاپلار ئۈسسۈشىدۇ. قىزىق يېرى، ئۈسسۈشكەنلەرنىڭ ساق قالغانلىرىدا بىرىنجى ئىنكاس بىر بىرىگە ۋارقىراش بولىدىكەن. ماشىنىسى ئېسىلراقلىرى، ئىدارىلەرنىڭ ماشنىلىرىنى ھەيدىگەنلەر بەكرەك ۋارقىرايدىكەن. ماشىنىلىرى كونىراق ياكى توكلۇق موتۇ مىنگەنلەرنىڭ ئاۋازى بوشراق چىقىدىكەن. ۋارقىراشنىڭ زىددىيەتنى ئوت ئالدۇرۇشتىن باشقا پايدىسى يوق ئىكەنلىگى كىشىلەرگە كۈندەك ئايدىڭ. ھالبۇكى، ئادەمنى ئادەم باشقۇرىدىغان، باشقۇرغۇچى بولمىسا قائىدە، قانۇن دېگەنلەر تىيىنغا ئەرزىمەس نەرسىگە ئايلىنىدىغان، باشقۇرغۇچى ھەم قانۇنغا ۋە قانۇننىڭ ئىجراچىسىغا ئايلانغان جەمئىيەتتە كىشىلەر ئورتاق ئورتاق قائىدىگە ئەمەس، كىمنىڭ شۇ قائىدىنى تۈزگىدەك، ئۆزگەرتىكدەك ۋە بۇزغىدەك قۇدرىتى بولسا شۇنىڭغا بويسۇنىدۇ. شۇڭا ماشىنىلىقلار ئىچىدىكى ھوقۇقى، پۇلى، ئارقا تىرىكى بارلىرى قاتناش قائىدىلىرىنى بىلمىگەن، خىلاپلىق قىلغان تەقدىردىمۇ ۋارقىراش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ كىملىكىنى قارىشى تەرەپكە ئۇقتۇرماقچى بولۇپ ئاۋۋال پىسخىك ھۇجۇمغا ئۆتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بۇنداق قائىدىسىز جەمئىيەتتە، تولا ئوڭشىسىمۇ دائىم قازاغا سەۋەپ بولۇپلا تۇرىدىغان يوللاردا تەرتىپسىز ھۆركىرەپ يۈرگەن تۈرلۈك ئاپتۇموبىللار ئەزارئىلغا ئايلىنىدۇ. مەن قەشقەردە قاتناش ھادىسىسىغا شاھىد بولمىغان بىرەر ھەپتەمنى ئەسلىيەلمەيمەن. تۈزۈمدىن نەپلەنگەن ئازسانلىق ماشىنىلىقلار بىلەن بۇنىڭدىن مەھرۇم كۆپ سانلىقلار ئوتتۇرىسىدىكى زىيان بىلەن خۇلاسىلىنىدىغان داۋايى دەستۇرلار، تالاش تارتىشلار كىشىلەرنى تىنچ تۇرمۇشقا، قازاسىز ھاياتقا تېخىمۇ يېپىشتۇرۇپ ئاجايىپ ئىھتىياتچان قىلىپ قويىدۇ. تۇرمۇشتا ماشىنا، ئائىلىدە تور ۋە ئىشخانىدا زامانىۋىي ئۈسكۈنىلەرنىڭ بولۇشى بىلەن جەمئىيەتنىڭ شۇ ئىلغارلىقلارغا ماس زامانىۋىي تۈزۈم ۋە ئادالەتلىك قانۇن ئارقىلىق باشقۇرۇلماسلىقى كىشىلەردە قانۇنچىل روھ، تەرتىپچان ئادەت ۋە باراۋەرچىل كىشىلىك ئەخلاق يېتىلدۈرۈشكە توسقۇندۇر. بۇنداق جەمئىيەتتە كىشىلەردە دۆلەتكە، جەمئىيەتكە ۋە بىر بىرىگە ئىشەنچ بولمايدۇ. شۇنىڭ بىلەن كىشىلەرنىڭ ئىشەنچسىز قەلبى، مەھكۈم مىجەزى ۋە چۈشكۈن روھىدا زىددىيەتنىڭ بىخلىرى باراقسان ھالەتكە كېلىدۇ.
خاندەمىرنىڭ ئۆسۈپ يىتىلىشىدە ئۇنىڭ بوۋىسى مىرخاندنىڭ مۇھىم تەسىرى ۋە تەربىيىسى بولغاندىن سىرىت، يەنە ھېراتنىڭ سىياسىي ۋە ئىلمىي مۇھىتىدا يۇقىرى نوپۇز ئىگىسىگە ئايلانغان ئەلىشىر نەۋائىنىڭ ھېمايىسى ۋە يىتەكلىشىمۇ ناھايىتى مۇھىم رول ئوينىغان ئىدى. ھەقىقەتەن، ئەلىشىر نەۋائىنىڭ كۇتۇپخانىسى ئۇنىڭ ئۈچۈن بىر مەكتەپ ۋە پەن مەركىزىگە ئايلانغان ئىدى. بۇ نوقتا ئەلىشىر نەۋائىنىڭ ئەسەرلىرىدىن مەلۇم بولغىنىدەك، خاندەمىرنىڭ ئۆزى تەرىپىدىنمۇ ئېنىق ئەسكەرتىلگەن ئىدى. ئەلىشىر نەۋائى <<مەجالىسۇن نەفائىس>> نى يازغان1490-1491-يىللاردا خاندەمىر ئەمدىلا 15ياشقا كىرگەن بولسىمۇ، ئۇ ئەدەبىي ۋە تارىخ بىلىمىنىڭ ئۈستۈنلىكى بىلەن نەۋائىنىڭ دىققتىنى تارتىپ، ئۇنىڭ ئالاھىدە تەرىپلىشىگە مۇيەسسەر بولغان ئىدى. ئەلشىر نەۋائى <<مەجالىسۇن نەفائىس>> دېگەن ئەسىرىدە خاندەمىر ۋە ئۇنىڭ بوۋىسى مىرخاند ھەققىدە سۆز ئېچىپ مۇنداق دېگەن: <<ئۇ(مىرخاند- ئا) نەسرىي ئەسەرلەردە ۋە تارىخ پىنىدە تەڭداشسىز كىشىدۇر. پېقىرنىڭ ئىلتىماسى بىلەن ئۇ ھازىر دۇنيانىڭ ئەڭ دەستلەپكى ئاپىرىدە بولغان ۋاقتىدىن تاكى ھازىرغىچە بولغان ئارىلىقتىكى ئومۇمىي تارىخىنى يېزىۋاتىدۇ؛ يېرىمىغا كەپتۇ. تەڭرى خالىسا تۈگىتىشكە مۇۋەپپەق بولغۇسى. ئۇ تارىخلار ئىچىدە ئەڭ پايدىلىق كىتاپ بولۇپ چىققۇسى…. مەۋلانە خاندەمىر مىرخاندنىڭ پەرزەنتى(نەۋرىسى- ئا) بولۇپ، ئۆزى ياراملىق يىگىت. تارىخ پېنىدە ماھارىتى بار.>> ئەلىشىر نەۋائىنىڭ تەرىپلىگىنىدەك، مىرخاند <<رەۋساتۈس سەفا فى سىرەتىل – ئەنبىيا ۋەلمۈلۇك ۋەل- خۇلەفا>> ناملىق يەتتە جىلدلىق بىر دۇنيا تارىخىنى يازغان. بۇ ئەسەرنىڭ يەتتىنجى جىلتى ئۆزىنىڭ دەۋردىشى ھۈسەيىن بايقارانىڭ تارىخىنى بايان قىلىشقا ئاجرىتىلغان. مىرخاند 1498-يىلى ئالەمدىن ئۆتكەندىن كېيىن ئەسەرنىڭ بۇ قىسمى ئۇنىڭ نەۋرىسى خاندەمىر تەرىپىدىن تولۇقلىنىپ يېزىلغان. بۇ ئەسەر ئادەتتە <<رەۋساتۈسسەفا >>(ساپ ھاۋالىق باغ)دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ ئەسەر 1737-يىلى ئەمىر قۇربانبەك ئىبن نىيازىنىڭ تەشەببۇسى بىلەن يەركەنلىك مىر فازىل موللا كىچىك ساقى تەرىپىدىن ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلىنغان. نەۋائى ئالەمدىن ئۆتكەن يىللاردا خاندەمىر ئەدىپ ۋە تارىخچى سۈپىتىدە تۇنۇلغان مەشھۇر بىر شەخىسكە ئايلانغان ئىدى. خاندەمىر <<ھەبىب ئەل – سىيەر فى ئەخبارى ئەفراد ئەل – بەشەر>> دېگەن ئەسىرىنىڭ مۇقەددىمىسىدە تىلغا ئالغىنىدەك، يەنە <<خۇلاسەت ئەل – ئەخبار فى بەيان ئەھۋال ئەل -ئەخيار>>، <<مۇنتەخابى تارىخى ۋەسساف>>، <<مەقارىم ئەل -ئەخلاق>>، <<دۇستۇر ئەل – ۋۇزەرا>>، <<مەئاسىر ئەل – مۇلۈك>> قاتارلىق كىتاپلارنى يازغان. بۇ كىتاپلارنىڭ تېمىسى دۇنيانىڭ ئومۇمىي تارىخى، ھاكىمىيەت ئىشلىرى، بىئوگرافىيە ۋە ئىجتىمائىيەتكە ئائىت مەزمۇنلارنى ئۆز ئىچىگە ئالاتتى. شۇنداقتىمۇ ئۇنىڭ ئىلمىي پائالىيەتلىرى يەنىلا تارىخ ساھەسىدە بەكرەك ئىپادىلەنگەن.

ئابدۇراخمان چوڭاخۇن ئوغلى 1912 - يىل ئاتۇش ناھىيىسىنىڭ ئىتارچى يېزىسىدا دۇنياغا كەلگەن. ئۇنىڭ دادىسى مەرىپەتپەرۋەر كىشى بولۇپ، پەرزەنتلىرىنى ئوقوتۇش يولىدا تىرىشقان. ئابدۇراخمان ئۆز يۇرتىدا ۋە 1928 - يىلى ئائىلىسى قارا شەھەرگە كۆچۈپ چىققاندا، شۇ يەردىكى ئابدۇكېرىم داموللام دېگەن كىشنىڭ تەربىيىسىدە دىنىي ئىلىملەرنى، ئەرەب، شەرق ۋە ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىياتى ۋەكىللىرىنىڭ ئەسەرلىرى بىلەن تونۇشقان. 1933 - يىلنىڭ ئاخىرىدا ئابدۇراخماننىڭ ئائىلىسى ئاتۇشقا - ئۆز يېزىسىغا قايىتىپ كەلگەن. 1934 - يىلى ئۇ مەمتىلى توختاجى (تەۋپىق) ئەپەندى ئاچقان مۇددەتلىك دارىلمۇئەللىمىن كۇرسىدا ئوقوغان. بۇ جەرياندا ئۇ تەۋپىق ئەپەندىنىڭ ئىلھامى بىلەن شېئىر ئىجادىيىتىگە قەدەم قويۇپ، ئۇنىڭ سەمىمىي ياردىمىگە ئىگە بولغان.
ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﻟﯩﻢ ﺋﯧﻨﺘﻮﻣﻮﻟﻮﮔﯩﺴﯩﺖ ﻳﻪﻧﻰ ﻫﺎﺷﺎﺭﺍﺗﺸﯘﻧﺎﺱ ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺕ ﻛﺎﻣﺎﻝ ﺧﺎﻧﯩﻢ 10 ﻳﯩﻠﻠﯩﻖ ﺋﯩﺰﺩﯨﻨﯩﺸﻠﯩﺮﻯ ﺟﻪﺭﻳﺎﻧﯩﺪﺍ 400 ﺧﯩﻠﻐﺎ ﻳﯧﻘﯩﻦ ﻳﯧﯖﻰ ﻫﺎﺷﺎﺭﺍﺕ ﺗﯜﺭﻟﯩﺮﯨﻨﻰ ﺑﺎﻳﻘﯩﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺋﯘﻻﺭﻧﯩﯔ ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺴﯩﻤﻐﺎ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﭼﻪ ﻧﺎﻣﻼﺭﻧﻰ ﺑﻪﺭﮔﻪﻥ.

نىيە ناھىيىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن خوتەن ۋىلايىتىتىگە قارايدۇ. نىيەنىڭ يەر مايدانى 30،000 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا ، ئۇنىڭ نۇپۇسى 56،726.

قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى يۇقىرىدىن تۆۋەنگە ياكى سولدىن ئوڭغا يېزىلىدۇ. بۇ يېزىقتا جەمئىي 23 ھەرپ بولۇپ، بەش ھەر سەككىز سوزۇق تاۋۇشنى، 18 ھەرپ 21 ئۈزۈك تاۋۇشنى ئىپادىلەيدۇ. يەنى سوزۇق تاۋۇشلاردىن «ئى، ئە» بىر ھەرپ بىلەن، «ئو، ئۇ» بىر ھەرپ بىلەن، «ئۆ، ئۈ» بىر ھەرپ بىلەن ئىپادىلىنىدۇ. ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن «ب، پ» بىر ھەرپ بىلەن، «ك، گ» بىر ھەرپ بىلەن، «د، ت» بىر ھەرپ بىلەن ئىپادىلەنگەن. قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ ھەربىر ھەرپى باشتا، ئوتتۇرىدا، ئاخىرىدا كېلىدىغان ئۈچ خىل شەكىلگە ئىگە.
موڭغۇل ئىستىلاسى ئەڭ ئاخىرىدا 14. ئەسردە ھىندىستاننىڭ ئىستلا قىلىنىشىغىچە دەۋام قىلغان بولسىمۇ تىمۇر ئىمپېراتورلىقىنىڭ يىقىلىشى بىلەن ئاناتولىيەدىكى تەئسىرى تۈگىگەن.

ئاتاقلىق ئىسكىرپكا ماھىرى ، داڭلىق دراما ئارتىسى ، خەلق سۆيىدىغان مەشھۇر ناخشىچى سەيدۇللام توختى غۇلجا شەھىرىدە تۇغۇلغان . ئۇ 50 - يىللاردىلا « قارا دەيدۇ » « ئامان بولسۇن » « قاپقارا قوي كۆزلۈكۈم » قاتالىق خەلق ناخشىلىرىنى ئوقۇش بىلەن داڭق قازانغان . سەيدۇللام توختىنىڭ بىر پۈتۈن ھاياتى سەنئەت بىلەن ئۆتكەن بولۇپ ، ئۇنىڭ سەنئىتىمىزگە قوشقان ئۇلۇغ توھپىلىرى خەلقىمىز قەلبىدە مەڭگۈ ساقلانغۇسى

24- ماددا بېقىۋېلىنغان پەرزەنت بېقىۋالغان ئاتىسى ياكى ئانىسنىڭ فامىلىسىنى قوللانسا بولىدۇ، ئالاقىدارلار بىردەك كېلىشىپ، ئەسلىي فامىلىسىنى ساقلاپ قالسىمۇ بولىدۇ.

باشقا تەتقىقات نەتىجىلىرىدىن كۆرە : ئانا سۈتى بىلەن بېقىلغان پەرزەنىتلەرنىڭ ئەقلىي ئىقتىدار كۆرسەتكۈچى ئانا سۈتى بولمىغان سۈتلۈك يىمەكلىكلەر بىلەن بېقىلغان پەرزەنىتلەرنىڭكىگە قارىغاندا 3--10 نومۇر يۇقىرى بولغان .