Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Ко́рсика (фр. Corse [kɔʁs], корс. Corsica, ит. CorsicaCorsica) — Средиземном улаханынан төрдүс арыы. Это один из 27 регионов Франция 27 эрэгийиэниттэн биирдэстэрэ. Ол гынан баран атын эрэгийиэннэртэн туспа стаатустаах — Корсика Сирин Түмэтэ (фр. Collectivité Territoriale de Corse). Киин куората — Аяччо. Олохтоохторун ахсаана — 314 486 (2011) киһи (Францияҕа 25-с), сүнньүнэн корсиканецтар.

Төрүт силиһэ модьу, ньолбуһах цилиндр көрүҥнээх, губкатыҥы, туора үүнэр, эрийэ-буруйа, сыыллан тарҕанар, модьута 3 см тиийэр, уһуна 1,5 м диэри, тас өттө хоҥордуҥу эбэтэр күөхтүҥү араҕас, ис өттө кыһыллыҥы маҥан. Алын өттүгэр элбэх быатыҥы 50 см диэри тиийэр силистэрдээх. Төрүт силиһэ сир үөһээ араҥатыгар баар буолар, ардыгар 10 см диэри дириҥҥэ киирэр. Төрүт силиһэ аһытар аһыы амтаннаах; күүстээх сыттаах.

Сэбиэскэй былаас кэмигэр аһара мааныламмыт суруйааччылар, тыл үөрэхтээхтэрэ, нуучча тылын учууталлара, учуонайдар билигин даҕаны сахалыы өйбүтүн-санаабытын алдьата, буорту оҥоро сылдьалларын өссө да таба өйдөөн тохтото иликпит. Бу үчүгэйдэр дии саныыр, ытыктыы үөрэммит дьоммут нуучча тылын быһалыы үтүктэр санааларыттан бэйэтэ куһаҕан өттө элбэх айыы диэн тылбытын үчүгэй эрэ тыл оҥорон уонна куһаҕан санааны урукку кэмҥэ сахаларга суох саҥа тылы, «аньыы» диэни булан өйбүтүн санаабытын харааччы иирдэр, буккуйар санаалаахтар.

Дьоҥҥо үчүгэйи оҥордоххо, үгүстэр өссө үчүгэйи оҥотторор санаалара биллэрдик улаатар. «Урут ону оҥорбута, билигин маны кэлэн хайдах оҥорбот буолуой?» диэн санаалара, көрдүүллэрэ аһара барара баар суол.

«Исследования и материалы участников Якутской (Сибиряковской) экспедиции ВСОРГО в 1894—1896 гг. в области этнографии якутов» (Кн.: Из истории Якутии XVII—XIX веков: Сб. статей. — Якутск, 1965).

4. Билигин арыгылаан баран дьон оҥорор быһыыларыттан үтүө санаалаах өттүлэрэ саллан сылдьаллар. Бииргэ арыгы иһэ, аһыы, үөрэ-көтө олороннор тыл-тылларыгар киирсибэккэ эбэтэр ким эрэ инньэ диэтэ диэн сөбүлээбэккэ соҕотохто иирсэн, охсуһан тураллар. Ким эрэ кими эрэ кырбыыра диэн кыра, үгүстүк быһаҕынан анньыһаллар, бааһыраллар.

1 уонна 2 (флорин) кроналаах үрүҥ көмүс манньыаттар быһыллаллара, Венгрияҕа — форинт уонна 5 крона, кыһыл көмүс 20 уонна 10 крона манньыаттар, Австрия уонна Венгрия манньыаттарын тус-туспа тылларынан быһаллара.

Дьон доруобуйаларын харыстааһыны государство бэйэтигэр ылыытыттан дьон эрчиллэн, итиини-тымныыны тулуйарга үөрэнэн, элбэхтик хамсанан, сүүрэн-көтөн доруобуйаларын тупсаралларын оннугар туох да эрэйэ суох, босхо кэлэр эмтэри элбэхтик иһэргэ, аҥардастыы медицинэ көмөтүгэр сыҥаланарга, төлөбүрдээх сынньалаҥҥа сытарга үөрэммиттэрэ.

Чуумпу океан диэн Сир саамай улахан океана. Португалия чинчийээччитэ уонна айанньыта Фердинанд Магеллан Mare Pacificum (лат. эйэлээх байҕал) диэн бастаан ааттаабыта. Хоту Арктикаттан соҕуруу Антарктикаҕа дылы сытар, арҕаа Азиялыын уонна Аустралиялыын кэккэлэhэр, илин өттүнэн Америкалардыын. Иэнэ 162,9 млн. км² (Сир уутун ньуурун 46% уонна Сир бүтүн ньуурун 32%). Экуатор Чуумпу океаны икки аҥар араарар (Хотугу Чуумпу океан уонна Соҕуруу Чуумпу океан). Океан хотугулуу-арҕаа өттүгэр баар Мариана хаспаҕа аан дойду саамай дириҥ сирэ (10,911 м).
Билигин кини аатын Маалыкай уопсай орто үөрэхтээһинин оскуолата сүгэр, Ньурба куорат уонна Маалыкай бөһүөлэгин уулуссалара кини аатынан ааттаналлар. Саха республикатын биир бөдөҥ, биллиилээх политическай государственнай деятелэ М. В. Мегежекскэй төрөөбүтэ 100 сааһын туоларынан сибээстээн 12 нүөмэрдээх Удачнайдааҕы ГОК 12 нүөмэрдээх фабрикатыгар булуллубут 57,47 караттаах бөдөҥ алмаас «Михаил Мегежекскэй» диэн ааттаммыта. Саха норуота бэйэтин чулуу дьоннорун умнубат.

Холбоһуктаах нациялар тэрилтэлэрэ, кылгастык ХНТ (United Nations) диэн иллэр ыккардыларынааҕы сыһыаннары тупсарарга, аан дойдуга эйэни тутуһарга уонна сэриини суох оҥорууну ситиһэргэ олохтоммут омуктар ыккардыларынааҕы тэрилтэ. Салаллар тосхоллорун уонна ис тутулун Гитлеры утары коалиция сүрүн дойдулара Иккис аан дойдутааҕы сэрии кэмигэр быһаарбыттара.

Кини баһылаан олорбут кэмигэр Арассыыйа урукку ыраахтааҕы уларыта тутуутун кэнниттэн историческай пауза ылбыта диэн сыаналанар. Сорохтор ону ааһан реакция кэмэ диэн сыаналыыллар. Бу кэми «Контрреформалар эпохалара» диэн ааттаабыттара.

Балатон уонна Киш-Балатон кытылын устатынан кулуһунан үүммүт. Кулуһун күөл экологиятыгар элбэх туһаны аҕалар: от быыһыгар көтөрдөр уйаланаллар, балык ириҥэлэнэр. Ону таһынан хомус күөл уута бэйэтэ ыраастаныытыгар сүрүн оруолу онньуур. Кыһынын хомуһу кыратык охсоллор, охсуллубут хомус экспортка атыыланар. Хомус күөл иэнин 2 % хабан үүнэр.

Баҕаччах, Саха Сиригэр улахан киэҥ алаас баар, Мэнэ-Ханалас территориятыгар. Бэйэтигэр 45 алаас систематын холбуур. Кырасыабай айыха баар. Улахан ыһыах буолар сирэ. Кэнники кэмҥэ элбэх баһаар буолла, онон сибээстээн элбэх заповедниктар алдьаннылар!

Сахалар айыы диэн өлбүт киһи өйүн-санаатын, кутун эмиэ ааттыыллар. Улахан айыылар Бахсы Айыыта, Бологур Айыыта дьоҥҥо барыларыгар биллэллэр. Айыылар диэн бары урут тыыннаах сылдьыбыт дьон айыылаах-харалаах куттара дьабыҥҥа кыайан көппөккө, ыраах барбакка үөр, айыы буолан Орто дойдуга сылдьаллара ааттанар.

Токур тумустар уустара (нууч. Род Пищухи, лат. Certhia) — Токур тумустуҥулар кэргэннэригэр киирэр көтөрдөр бөлөхтөрө. Саха сиригэр бу уус 1 бэрэстэбиитэлэ баар: Токур тумус.

Киһи ханнык баҕарар; үчүгэй эбэтэр куһаҕан да быһыыны оҥоруон сөбө хаһан да хаалан хаалбат. Барыта ханнык санаалардааҕыттан эрэ тутулуктаах. Санаа ураты түргэнник уларыйар кыахтаах. Оҕо улаатан иһэн үчүгэй быһыылары оҥорорго үөрэнэн соннук үгэстэннэҕинэ, үчүгэй быһыылары элбэҕи оҥоруон сөп. Аһара атаахтатан кэбистэххэ үчүгэйи эбэтэр куһаҕаны араарбат киһи буола улаатыан, “Көҥүлүнэн барбыт” майгыланыан, элбэх куһаҕаны оҥорор кыахтаныан сөп.

1962 сыллаахха 20 уонна 40 сентаволаах алтаннаах никельтэн оҥоһуллубут манньыаттар тахсыбыттара, ол кэннэ 1963 — 1 уонна 5 сентаво, алюминийтан. 1969 сыллаахха 20 сентаволаах алюминий манньыаттар киллэриллибиттэрэ, онтон 2 сентаво уонна 1 песо дьэс алтантан (1983). Алтаннаах никельтэн оҥоһуллубут 3 песолар 1990 сыллаахха киллэриллибиттэрэ, 1992 — 1 уонна 3 песолаах манньыаттар. 40 сентаволаах манньыаттар эргииртэн 2004 сыл от ыйыгар уһуллубуттара. Билигин эргииргэ 1, 2, 5 уонна 20 сентаволаах, ону кытары 1 уонна 3 песолаах манньыаттар бааллар.
«Об инструкции В. Н. Скрыпицына о порядке уравнительного распределения земель в Якутской области» (Тр. ИЯЛИ ЯФ СО АН СССР. — Вып. 2. — Якутск, 1960).

Үчүгэй диэн өйдөбүл биир тэҥник үйэлэргэ уларыйбакка эрэ турбат. Кэмэ кэллэҕинэ уларыйар, төттөрү да эргийэн биэрэр уратылаах. Бу уларыйыыны сахалар былыргыттан билэллэрин «Үчүгэй эмиэ куһаҕаннаах» диэн этиилэрэ быһаарар. Ханнык эрэ былыргы кэмнэргэ үчүгэй диэн ааттаабыттара уларыйан сөбүгэр соҕуска кубулуйара элбэх. Ол курдук былыргы кэмҥэ тимир, хатарыылаах саабыла улууканнаах саҥаны айыы эбит буоллаҕына, билигин букатын да хаалан турар. Сэбиэскэй былаас кэмигэр дьадаҥы буолуу үчүгэйинэн ааҕыллар эбит буоллаҕына, билигин дьадаҥы буолуу куһаҕан, баай буолуу үчүгэй аатырда.

Тугу да оҥорбот киһи диэн суох. Киһи буолан баран тугу эмэни оҥорор. Бары тугу эмэ бэйэлэригэр туһалааҕы, барыһы киллэрэри кыахтара баарынан оҥоро сатыыллар. “Ай” диэн тылбыт киһи саҥаны, урут суоҕу айа сатыыр санаатын биллэрэр.

Өр сыллар усталарыгар сэбиэскэй былаас өй-санаа үөрэхтэрин суох оҥоро сатаабыта, боппута, хаайбыта, бу былаас эстибитин кэнниттэн көнөн, өй-санаа үөрэхтэрэ сайдан, саҥалыы тарҕанан иһэллэр. Сахалыы өй-санаа, таҥара үөрэҕэ атын, билигин туттулла сылдьар улахан үөрэхтэртэн уратылардааҕын арааран билиэ этибит. Өйбүт-санаабыт төрүт тутулуктарын түүлү үөрэтии көмөтүнэн сыыйа-баайа арыйан бар дьоммутугар билиһиннэрэн эрэбит. (1,3).

Аан бастаан биллэринэн эхирииттэр билиҥҥи Качуг, Баяндай уонна Эхирит-Булагаат оройуоннарын сирдэригэр Өлүөнэ (Зулхэ) үөһээ хочотунан, кини салааларынан (Анга, Манзурка, Куленга, Кудаа орто уонна үөһээ сүүрүгүнэн уонна Мурин үрэҕинэн баар куйаардарга (истиэптэргэ) олорбуттара. Кэлин, тэнийэн, уустар ыккардыларыгар иирсээн, эбэҥкилэри кытта булду былдьаһыы түмүгэр, ону таһынан кураантан сылтаан сүөһүлэрэ аһа суох хаалан эҥин билиҥҥи Ольхон уонна Баргузин оройуоннарын сирдэригэр уонна Сэлэҥэ үрэх дельтатыгар диэри тарҕаммыттара. Манна бастакы көһөөччүлэр эбэҥкилэри кытта сэриилэспиттэрэ.

Савва Тарасов айар үлэҕэ тардыһыытын олоҥхо эйгэтэ күөртээбитэ. 1950 с. саҕалаан бэчээттэнэр эбит. Хоһоонноро өрөспүүбүлүкэ сурунаалларыгар уонна хаһыаттарыгар 1950 с. бэчээттэнэллэр. Бастакы «Таптыыр сахам тылынан» хоһооннорун кинигэтэ 1961 сыллаахха тахсыбыта. Онтон ыла хоһоон уонна поэма сүүрбэччэ кинигэтэ бэчээттэммитэ.

Дьон иннигэр хараҥа буруйу, халыҥ айыыны оҥостуу биир тэҥ өйдөбүллээхтэр. (4,307). Киһи оҥорор куһаҕан быһыылара, буруйдара барылара хара айыы буолаллар. (5,86). Сахалар былыр-былыргыттан дьон олоҕор, сиэригэр, майгыныгар сөп түбэспэт куһаҕан быһыылары айыыны оҥоруунан ааҕаллар. Үгүс дьон оҥорбот, билбэт быһыыларын оҥоруу айыыны оҥоруу буолар. Айыыны оҥоруу олохсуйбут сиэри кэһэр, таһынан барар быһыы буолар, ол иһин сахалар сөбүлээбэттэр.
Маны таһынан, 50 сентаво, 1 песо уонна итинтэн үрдүк сыаналаах араас өйдөбүл манньыаттар оҥоһуллалар, дьүһүннэрэ: Куба биллиилээх дьоно эбэтэр Куба харамайдара. 1997 сыллаахха алтантан-никельтэн оҥоһуллубут 1 песолаах манньыаттар сериялара тахсыбыта, дьүһүннэригэр Карибскай бассейн үүнээйилэрэ ойууламмыта. 2001 сыллаахха манньыаттарга флористиканы ойуулааһын салҕанан, алтантан-никельтэн быһыллыбыт 1 песо сыаналаах Куба флората ойуулаах манньыаттар сериялара тахсыбыта.

Кини сэдэх көрүҥнэргэ хамыыһыйата бастакы Кыһыл кинигэни 1963 сыллаахха таһаарбыта. Бу аҕыйах ахсаанынан тахсыбыт «пилотнай» кинигэ буолбута. Бу кинигэ икки туомугар кыыллар 211 көрүҥнэрэ уонна подвидтара, көтөрдөр 312 көрүҥнэрэ киирбиттэрэ.

Аармыйаҕа 1941 с. балаҕан ыйын 2 күнүгэр Бүлүү оройуонун военкоматынан ыҥырыллыбыт. Кылгас кэмнээх байыаннай үөрэххэ сылдьан баран 1942 сыл тохсунньутугар Арҕаа фронт 110-с стрелковай дивизиятын кэккэтигэр киирэн бастакы сэриитигэр кыттыбыт. Сыысхала суох ытарын көрөн кулун тутар 30 күнүгэр оптическай прицеллаах бинтиэпкэни туттарбыттар, снайпер буолбут. Сотору кэминэн бойобуой ахсаана 101 кыдыйыллыбыт өстөөххө тиийбит, уордьанынан, мэтээлинэн, «Туйгун снайпер» бэлиэнэн наҕараадаламмыт, командование көмүс чаһыы бэлэхтээбит. Гуляевы батыһан маассабай снайпердар хамсааһыннара саҕаламмыт.

Хампаанньа 70 үлэһиттээх, онтон икки кыммыт үһэ аутистиическай спектрдарыгар кэһиилээхтэр. Хампаанньа бас офиһа Берлинҥа баар, атын куораттарга бэрэстэбиитилистибэлэр эмиэ бааллар — Мюнхенҥа, Дюссельдорфка, Франкфуртка, Штутгартка уонна Гаамбурга Auticon 2011 сыллаахха Ananda Social венчур пуондатын көмөтүнэн тэриллибитэ, Ananda Social бөдөҥ акционерынан хаалбыт. Хампаанньаны тэрийии - Дирк Мюллер-Ремус санаата, уола ыйыллыбыт ыарыынан ыалдьар эбит. Мюллер-Ремус аутизмнаах дьону ИТ-консалтинг эйгэтигэр үлэлэтэр Бельгия Passwerk хампаанньа опытын туһаммыта. Auticon ситиһиилэрин кэннэ итинник практика аан дойдуга тарҕаммыта. 2013 сыллаахха Auticon туһанар оробуочай моделын G8 Social Impact Investment Forum билиһиннэрбиттэрэ.

Кырыс сир (нууч. Целина) — оччо туттуллубат (холобур, бурдук ыһыытыгар) куйаар сир. Сэбиэскэй Сойуус саҕана 1954—1960 сылларга Казахстааҥҥа, Волгаҕа, Сибииргэ, Ураалга уонна Уһук Илин баар сирдэри таҥастаан, тиэрэн, туһаҕа таһаарар күүстээх хамсааһын үөдүйэ сылдьыбыта.

И. С. Говоров сааһын тухары куорат уонна улуустар общественнай олохторугар көхтөөхтүк кыттара. Кини В. В. Никифоровы кытта «Союз якутов» диэн обществоны төрүттэспитэ. Сүүрбэттэн тахса сыл Бороҕон улууһун бастайааннай бэрэстэбиитэлэ буолан улуус интэриэһин көмүскэспипэ. 1912 с. буолбут сахалар сийиэстэригэр көхтөөхтүк кыттыбыта, хаста да тыл эппитэ. 1916 с. ыҥырыллыбыт улуустар бэрэстэбиитэллэрин мунньахтарыгар бэрэстээтэллээбитэ. 1923 с."буолбут Саха сирин Сэбиэттэрин тэрийэр сийиэстэригэр СсКСК (ЯЦИК) секретарынан талыллыбыта.
Урукку суруйааччылар киһи олус кыыһырдаҕына, абардаҕына уонна этигэр ыарыы буоллаҕына тугу оҥорорун быһааран толкуйдаабакка эрэ хамсанарын таба көрөн бэлиэтииллэр этэ. Дмитрий Таас «Кыһыл көмүс хоруоп» диэн сэһэнигэр эдэр киһиэхэ эмискэ саба түһүүттэн ыарыы буолбутугар хайдах соһуччу хамсанан эппиэттээбитин арыйар: «Кириһээн ыарыытыттан, абатыттан ытыы түстэ уонна тутан турар кымньыытынан маҕыйа түһэн баран, Дьарааһыны сирэйин хаба ортотунан охсон кууһуннарда». (1,15).

Айылҕа тутаах сокуоннарын дьон-аймах кыайан уларытар күүстэрэ суох. Айылҕа бары тыынар-тыыннаах кыылларыгар, көтөрдөрүгэр күүстээхтэн-күүстээх баһылаан үөскүүрү-сайдыыны тэнитэн иһэр диэн сокуон баар. Бу сокуон араас кыыллар айылҕа ыарахан усулуобуйатыгар уһун үйэлэргэ мөлтөөбөккө сайдан уонна күүһүрэн иһэллэрин хааччыйар. Дьон-аймах эмп-том күүһүн күүскэ сайыннаран уонна сэбиэскэй былаас дьон барыта тэҥ буолаллар диэн сыыһа өйдөбүлүнэн туһанан күүстээҕи, доруобайы, өйдөөҕү таба талан ылар кыахтарын сүтэрэн сылдьаллар.

Приморскай кыраайа (Приморье) — Арассыыйа Федерациятын субъега. Киин куората — Владивосток. Хоту өттүттэн Хабаровскай кыраайы кытта, илин өттүттэн Дьоппуон муоратын кытта, Кытайы кытта арҕаа өттүгэр уонна Хоту Кэриэйэни кытта соҕуруулуу арҕаа өттүгэр кыраныыссалаах.

14) киһи кыаҕын, балаһыанньатын туһунан: баһа байҕал, кутуруга куйаар (туохха эмэ), илиитэ-атаҕа суох буолар, моонньо суон, сир өппөт (киһи) уо.д.а.;

Дьон өйдөрө-санаалара сайдан киһи буолууну ситиһэр буолбуттарын кэннэ киһи; Будда, Христос, Мухаммед таҥаралар суолталара түһэн иһэрин тэҥэ араас улахан хайдыһыылары үөскэтэ сатыыр кэмнэрэ кэлэн иһэр. Бу хайдыһыылары суох оҥорор туһуттан уонна билигин айылҕа уларыйыыта биллэрдик түргэтээн иһэринэн айылҕаны харыстыыр санаа улаатарынан, дьоҥҥо барыларыгар дьайыыта тиийэринэн Күн таҥара саҥалыы сайдар кэмэ тиийэн кэллэ. Күн таҥаралаах, Күн таҥара үөрэҕин тутуһар сахалар дьон сайдыыны ситиһиилэригэр инники күөҥҥэ тахсар кыахтаннылар. (1,83).

Үөрэҕи-билиини нууччалартан ылыммыт, билбит буоламмыт бары үөрэхтээхтэр нууччалар диэки тардыһыылара, үтүктэллэрэ улаатан сылдьар. Биллиилээх, тугу эмэни ситиспит салайааччыларбыт бары Москва диэки айанныыллар, онно олороллор, нууччалыы эрэ саҥараллар, ааҕаллар, суруйаллар, оҕолоро сахалыы билбэттэр, сахаларга туох да туһаны, көмөнү оҥорботтор.

Агра (आगरा) — Индия дойдутугар баар улахан культурнай, экономически сайдыылаах улахан куорат, Уттар Прадыш штатыгар баар. Куоракка аан дойдуга кэрэ көрүҥүнэн киэҥник биллэр Тадж Махал баар. Элбэх университеттар. Нэһилиэнньэтэ 2 мөлүйүөн, эргинниин 20 мөлүйүөн.
Такэзаки Суэнага (1246-1314) Хиго провинция харалдьыта этэ, кини икки Моҕуол кимэн кииритин кэмигэр сэриилэспитэ. 1293 сыллаахха бэйэтин байыаннай өҥөтүн көрдөрөр ойуу свитогын сакаастаан уруһуйдаппыта. 1274 сыллаахха моҕуоллар кэлбиттэригэр Суэнага Фукуокаҕа Муто Кагесуке анныгар кыргыспыта. Суэнага сылгыларын уонна ыҥыырдарын атыылаан Камакураҕа барар суолун төлөөбүтэ, онно баран бэйэтин өҥөтүн кэпсээбитэ. Билиниини ыларга ол туһунан атын киһи кэпсиэхтээҕэ. Свитокка суруйарынан, Суэнага эппит: «Оҥорбутум биллэриттэн уонна билиниллэриттэн ураты олох олорор төрүөтүм суох», - диэн, манан кини албан аакка уонна харчыга дьулуспута көстөр.

Саха дьоно ханнык баҕарар саҥаны айыыны, дьоҥҥо урут биллибэти оҥорууну айыыны оҥоруунан ааҕаллар. Ол курдук былыр-былыргыттан киһи бэйэтин өйүнэн туох саҥаны арыйбытын барытын дьону утары, кинилэри баһылыырга анаан туттар этэ. Билигин даҕаны араас наукалар саҥаны арыйыылара бары быһаччы киһини бэйэтин буолбатаҕына, Айылҕаны утары хайысхалаахтар. Дьон бары саҥаны арыйыыларын үгүс өттүн сэрии сэбин оҥостуутугар, дьону хайдах элбэхтик өлөртүүргэ аныыллар. Ол иһин саха дьоно былыргыттан ханнык баҕарар саҥаны арыйыыларга аан маҥнайгыттан сэрэхтээхтик сыһыаннаһаллар, «Айыы буолуо» диэн этэллэр. Онтон кэлин ити саҥаны арыйыы дьоҥҥо үчүгэйэ чахчы биллэр буола дакаастаннаҕына эрэ үчүгэйи оҥоруу, үрүҥ айыы диэн ааттанар, элбэхтик туттуллар кыахтанар.

Оҕо баар буолуута аймахтар, омук сайдан, ахсааннара эбиллэн иһэрин быһаарар. Оҕото куһаҕан быһыылаах киһи буоларыгар хайа да төрөппүт баҕарбатыттан, бэйэтэ оҥорор быһыыларын көннөрүнэ сатаатаҕына табыллар. Оҕо үтүктэр күүһэ улаханыттан, өйө-санаата киһи буолуу суолунан сайдарын туһугар, төрөппүт бэйэтэ куһаҕан быһыыта суох киһи буолуохтааҕа арыллан тахсар.

Эдэрдэр оҥорор куһаҕан быһыылара эбиллэн, ынырыксыйан иһиилэриттэн дьон саллар буолбуттара ыраатта. Бары сахалыы хаһыаттарга бу быһыылар тустарынан кыралаан да буоллар син суруйар буолан эрэллэр. Дьон оҥорор бары куһаҕан быһыыларын истэр, билэр буоллахтарына оҕолорун сэрэтэллэрэ, олору оҥорумаҥ диэн этэллэрэ эбиллэриттэн куһаҕан быһыылар аҕыйыыр кыахтаналлар.

Куһаҕан санаалар киһиэхэ үгэс буолан олохсуйдахтарына киһини куһаҕан быһыыны оҥороругар тириэрдэллэр. Арыгы бэйэтэ куһаҕана суох, кыһыл арыгылар бары иһэр битэмииннээх отоннорбут ууларыттан көөнньөрөн, ол аата, өссө тупсаран биэриинэн оҥоруллалларын бары билэбит. Арай арыгыны иһэн киһи өйө көттөҕүнэ, итирдэҕинэ, куһаҕан быһыылары оҥороро эбиллэриттэн арыгы куһаҕан диэн этэбит. Куһаҕан санаалардаах дьон элбээн хаалыыларыттан, арыгыны элбэхтик истэхтэринэ онтулара күөдьүйэн, көөнньөн тахсарыттан, куһаҕан быһыы арыгыттан тутулуктааҕын курдук сыыһа өйдөбүл үөскээн сылдьар. Бу сыыһа өйдөбүл сэбиэскэй былаас кэмигэр дьоҥҥо үгүстэригэр иҥмитэ арыгыны кытта охсуһууга таба быһаарыыны буларбытын билигин да мэһэйдии, бүөлүү сылдьар.

Кыһыл кинигэ диэн сэдэх, сүтэн эрэр харамайдар, үүнээйилэр уонна тэллэйдэр тиһиктэрэ. Кыһыл кинигэлэр араас дьаарыһы хабаллар — аан дойдутааҕы, биирдиилээн судаарыстыбалар киэннэрэ уонна регионнар Кыһыл кинигэлэрэ.
Марко Поло суруйбутунан, Чингисхан көмүллүбүт сирэ Алтай буолар эбит. Улуу ханнары онно көмө илдьэ иhэн, суолларыгар көрсүбүт дьоннорун барытын анараа дойдуга тойоҥҥо сулууспалыы бар диэн өлөрөн иhэллэр эбит. Эмиэ бу үйэҕэ киирэн баран, Пекинтан Чингисхан көмүллүбүт сирин буллубут диэн иhитиннэрии баар буола сылдьыбыта. Синьцзянь провинциятыгар (Уйгурия) монгол-китай кыраныыссатын икки ардыгар, Алтай хайатын тэллэҕэр көhүннэ диэн буолбута. Кытай ученайдара Чингисхан уҥуоҕа бу сир диэки сытар буолуон сөп диэн ыйаллар. Кырдьык кини армията бу сирдэринэн сүгүн кыаттарбатах меркиттары эккирэтэн элбэхтэ айаннаабыта. Чингисхан туохтан өлбүтүн туhунан хас эмэ версия баар. Дьиикэй аттары күрэтэ сылдьан, ата эмискэ туохтан эрэ соhуйан туора ыстаммытыгар, бырахтаран онтон мөлтөөн Орто дойдуттан арахсыбыт. Марко Поло суруйарынан, охтон бааhыран өлбүт, монгол номоҕунан уола Джучи кистэлэҥ өлөрүөхсүттэри ыыппыт буолуон сөп. Плано Карпини суруйарынан үөhээ халлаантан чаҕылҕан түhэн Улуу сирдьити илдьэ барбыт. Онтон монгол номоҕунан, тангут ханшата, кырасаабысса Күрбэлдьин-хотун түүн тииhинэн хабарҕатын быhа ытыран бааhырдыбыт, онтон хаана баран өлбүт. Оннук тангут кыыhа имири кыргыллыбыт норуотун иhин ситиспит.

Кини 14 сааһыттан Партизан Заболоцкай аатынан колхозка (кэлин совхозка) тохтоло суох үлэлээбитэ. 1952 сыллаахха ньирэйи арааран төлөһүтүүгэ бачыым көтөхпүтэ. 1963 сыллаахха совхоз хаалыылаах учаастагар мөлтөх туруктаах ньирэйдэри көрөн, сыл иһигэр 40 ньирэй сууккаҕа 700 грамм буоларын ситиспитэ. Үүтэ суох ынахтары ылан, икки сыл иһигэр хас биидиилэиттэн 1862 кг. үүтү ыан оройуоҥҥа биллибитэ. ССРС Верховнай Советын Президиумун 1966 сыл кулун тутар 22 күнүнээҕи Ыйааҕынан «Бочуот Знага» орденынан наҕараадаланар. 1967 сыллаахха бастакы төрүөх бургунастартан 1913 кг, онтон 1970 сылга 3239 кг ыан чемпион ыанньыксыт аатын ылбыта. ССРС Верховнай Советын Президиумун1971 сыл муус устар ый 8 күнүнээҕи Ыйааҕынан Ленин орденынан наҕараадаламмыта. ССРС Верховнай Советын Президиумун 1973 сыл балаҕан ыйын күнүнээҕи Ыйааҕынан иккис Ленин орденынан наҕраадаламмыта уонна «Сиэрпэ уонна өтүйэ» кыһыл сулус мэтээлин туттаран туран Социалистическай Үлэ Геройун үрдүк аата иҥэиллибитэ.

Дьон өйдөрө-санаалара тугу үчүгэй уонна тугу куһаҕан диэн тус--туспа араартааһыннара сөп түбэспэттэр, тус-туспалар. Үгүс дьон үлэлээн-хамнаан, тоҥон-хатан үчүгэйи, баайы-малы оҥороллор, онтон сорохтор ол баайтан-малтан босхо, талбыттарынан ылан туһаныахтарын баҕараллар. Бу дьон тугу үчүгэй, тугу куһаҕан быһыы диэн этэллэрэ букатын да утарыта турар өйдөбүллээхтэр.

Айыы диэн тыл олус дириҥ өйдөбүллээх уонна элбэх суолталардаах буолан мээнэ туттуллубат, сэрэхтээх, ыарахан тыл. Бу тыл «Ай» диэн төрүттээх, өйү-санааны быһаарар, ол иһин суолталара өй-санаа өйдөбүллэринэн эрэ табатык быһаарыллаллар. Айыы бары суолталарын ырытан оннуларын буллардыбыт.
Дьоҥҥо бу өс хоһоонун курдук олус дириҥ өйдөбүллээх өс хоһоонноро эмиэ бааллар. Арай олору табатык сыаналааһын ситэ кыалла илик. Былыргы дьон олоххо быһаччы сыһыаннаах этиилэрин ситэ сыа-налаабат буолуу туохха тириэрдиэн сөбө өссө биллэ илик. Кэнники кэмҥэ Айылҕаҕа туох барыта саҥалыы эргийэн кэлэрин курдук, дьон олохторо эмиэ эргийэн хаалыан сөбө сабаҕаланар буолла.

1904 — оччотооҕуннан муус устар 5 күнүгэр сэбиэскэй этнограф, Сибиир норуоттарын устуоруйатын уонна этнографиятын үөрэппит, история наукатын дуоктара Борис Долгих Ригаҕа төрөөбүт (ө. 31.12.1971, Москва).

Сорох хайалар 905 м тиийэллэр. Өрүстэр дьириҥ хочолоохтор уонна каньоннахтар. Төрдө архей саҕатынааҕы кристалл буолбут сланецтар (2,5 млрд. сыл нөҥүө өртүнээҕи).

К. И. Горохов Саха Сирин революция иннинээҕи историятын, аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар историяларын чинчийбитэ. Үөһээ Халыма, Аллайыаха оройуоннарынан, Магадан уобалаһын Сеймчанскай оройуонунан экспедицияларга сылдьыбыта. Юкагирдары чинчийэр экспедиция түмүгүнэн 1959—1960 сс. «Юкагиры» диэн научнай отчуот суруйан хаалларбыта. 20-чэ научнай уонна научно-популярнай ыстатыйалары суруйбут.

Киһиэхэ мэйии кээмэйэ, атын кыыллары кытта тэҥнээтэххэ олус улахан, ону тэҥэ ньуура олус улахан тоҕо диэн кора олус мырчыстыллыбыт. Атын кыылларга итинник эмиэ баар буолуон сөп, ол курдук дельфиннарга уонна слоннарга эмиэ мырчыстыллыбыт мэйии коралаахтар.

Мигел де Сервантес Сааведра (Miguel de Cervantes Saavedra; алтынньы 9, 1547 – муус устар 23, 1616) диэн Испания новелиhа, поэта уонна драмалааччыта. Кини magnum opus үлэтинэн буолар Дон Кихот, аан дойду биир бастыҥ новеллата уонна Арҕаа литература классиката. Сервантес испан тылыгар дьайыыта олус улахан буоларын быhыытынан, испан тылын субуллук Сервантес тыла (la lengua de Cervantes) дииллэр.

1934 сыллаахха Куба салалтата 1, 5, 10, 20 уонна 50 песо номинациялаах үрүҥ көмүс сертификаттары таһаарбыта, 1936 — 100 песо, 1944 —500 уонна 1000 песо.

1924 сыллаахха Австрияҕа кронаны сүрүн харчы быһыытынан шиллинг солбуйбута, Венгрияҕа саҥа харчы «пенгё» 1925 сыл сэтинньитигэр киллэриллибитэ.

Билигин Россия үрдүнэн уонна Саха сиригэр эмиэ дьон оҥорор быстах быһыылара эбиллэн иһэллэр. Ол иһин быстах быһыылар туохтан үөскүүллэрин, хайдах гыннахха аҕыйыахтарын сөбүн үөрэтии тэнийэн эрэр.

Туурак тыла сороҕор Түрк тыла дииллэр (Türkçe) диэн түүр тылларыттан биирдэстэрэ. Бүтүн аан дойдуга бу тылынан 63 млн. тахса киhи саҥарар. Ол саҥарааччылар бастатан туран Түркийэҕэ уонна Кипрга олороллор, онтон таhынан Грецияҕа, Болгарияҕа, Македония Республикатыгар, Косоваҕа, Албанияҕа уонна Илин Эуропа атын дойдуларыгар. Хас да мөлүйүөн түрктүү саҥарар дьон Арҕаа Эуропаҕа, сүрүннээн Германияҕа олороллор.

Балатон күөл — Венгрия биир сүрүн курорт хайысхата буолар. Кытылга сынньалаҥы кытта парус спорда уонна балыктааһын хайысхалара тарҕаммыттар. Туристар айылҕа уонна история памятниктарын сэҥээрэллэр.
Киһилии майгыга-сигилигэ иитиллибит, үлэҕэ-хамнаска үөрэтиллибит, тулуурдаах, дьулуурдаах, олоҕор элбэх оҥорор, ситиһэ сатыыр сыаллаах-соруктаах эдэр киһини төрөппүттэрэ кыра эрдэҕиттэн иитэн, үөрэтэн улаатыннараллар. Кинилэр оҕолоро кыра эрдэҕинэ, ийэ кута үөскүүр кэмигэр арыгыга сыһыанын үөскэтэн, олохсутан кэбиһэллэр. Оҕо өйө-санаата сайдыытын, куттара үөскээһиннэрин, арыгы киһи өйүгэр-санаатыгар дьайыытын туһунан хас биирдии төрөппүт дириҥник билэрэ, олоҕор туһанара уонна оҕолорун үөрэтэрэ ордук.

в. Дьадаҥылар өйдөрө-санаалара аһара барыыта. Сэбиэскэй былаас үлэһиттэргэ, дьадаҥыларга аһара элбэх үчүгэйи, туһалааҕы оҥоро сатаабыта аһара баран босхону, бэлэми эккирэтэ сатааччылар элбээбиттэрэ, үлэ-хамнас кыаттарбат буолбутуттан ас-таҥас быста аҕыйаабыта.

Сомоҕо домох бэйэтэ туспа быһарыллар өйдөбүллээх, анала төрүт суолталаах. Иэдэс биэрэр – сөбүлээбэт, кэлэйэр; буут биэр – куот, тэскилээ; дьон санаатын тутта (сүүйдэ) – дьону бэйэтин диэки тарта, дьоҥҥо сөбүлэттэ, таптатта.

Үксүгэр дьиэ боростуойдук булуллар эбэтэр атыыланар матырыйааллартан тутутуллаллар. Ол иһин араас араас дэрибинэлэргэ дьиэ көрүҥэ араас араас буолуон сөп. Аныгы дьиэлэр матырыйааллара чэпчэкитик таһыахха сөп ол аата тутар дьоҥҥо быыбар оҥоруута боростуой буолар.

Киһи дьон билбэтин, оҥорботун саҥаны айыыны оҥордоҕуна аан маҥнай үчүгэйэ, куһаҕана төһө эмэ өр кэмҥэ биллибэт, кыайан араарыллыбат уратылаах. Көннөрү айыы диэн ааттанан өр кэмҥэ, үчүгэйэ эбэтэр куһаҕана быһаарыллыар диэри сылдьар кыахтанар. Саҥаны арыйыы, айыыны оҥоруу дьоҥҥо үчүгэйи оҥорууга туһуламмыта чахчы билиннэҕинэ, өр кэмҥэ дакаастаннаҕына эрэ, үчүгэй, үрүҥ айыыга биирдэ кубулуйар, онтон туга эмэтэ табыллыбатаҕана, сатамматаҕына, буортулаах буолан таҕыстаҕына хара айыыга кубулуйуон сөп. Ол иһин айыыны оҥоруох инниттэн олус сэрэхтээх буолууга сахалар үөрэхтэрэ ыҥырар, ордук элбэхтик сыыһа-халты туттунуохтарын сөптөөх эдэрдэри харыстыырыттан «Айыыны оҥорума» диэн үөрэтэр.

Кһумба (Khumba), Соҕуруу Африка Республиката оҥорон таһаарбыт мультига, технология өттүнэн АХШ уонна Дьоппуон көмө буолбуттара. Мультик 2013 сыллаахха Африка дойдуларыгар тахсар, 2014 сыллаахха Аан Дойдуга барытыгар. 150 омук тылынан тылбаастанан Аан Дойду бары кинотеатрдарыгар толору 2014 сыллаахха тахсан, АХШ мультиктарын рейтининэн тэннэһэр.

Прокопий Иосифович Караканов: (кэнэҕэс эн суолуҥ көстүөхтун килбиэннээх, кэскиллээх улэҕэр)/[Хомуйан онордо У. Е. Караканова]. — Дьокуускай: «Бичик», 2004. — 128 с.

Балатон соҕуруу-илинтэн хотугу-илиҥҥэ дылы уһун синньигэс көрүҥнээх. Соҕуруу өртө сүрүннээн дэхси сир; хотугу өртүгэр хас да дириҥэ суох хомолоох уонна биир улахан тумул арыылаах — Тихань. Тумул арыы уһугуттан утары турар кытылга дылы баара-суоҕа 1,2 км — күөл ордук синньигэс сирэ.

Айымньылара элбэх холбоһук хомуурунньуктарга, республика уонна улуустар араас хаһыаттарыгар бэчээттэммиттэр. Үгүс хоһоонноро ырыа буолан ылланаллар.

2005 сыллаахха Дрейтоны U.S. News & World Report сурунаал “Эмиэрикэ 25 бастыҥ лиидэрэ” диэн испииһэккэ киллэрэн турар. Кини үгүс элбэх наҕыраада, бочуоттаах аат хаһаайына.
Киһи үгүстүк, субу оҥорор быһыыта кэлин маннык буолан тахсыа диэн сэрэйбэт, санаатыгар оҕустаран көрбөт, сонно буолар үчүгэйгэ үлүмнэһэрин эрэ билэр, «Кэннэ кээнчэ да буоллун» диэбит курдук быһыыланар. Көрүүлээх аска-үөлгэ, баайга-малга үөрэммит киһи, бу олоҕун үчүгэйигэр үөрэнэн хаалан хайдах даҕаны куһаҕан диир кыаҕа суох. Баайга-малга сыстыбыт төрөппүт оҕолорун атаахтатан, маанылаан быстах өйгө-санааҕа үөрэтэн кэбистэҕинэ, кэлэр көлүөнэлэрэ сайдыылаах олох абылаҥнарыгар киирэн биэрэннэр, олоххо тардыһыылара, дьулуурдара мөлтүүр.

Куһаҕан быһыылар аҕыйаатахтарына эрэ үчүгэй быһыылар элбээннэр олох сайдар, тупсар кыахтанарын билэн, куһаҕан быһыылары аҕыйатарга аан бастаан кыһаныллар.

Саха сиригэр олорооччу үлэһиттэр эрэ ылынан туран оҕолорун кыра эрдэхтэриттэн олох үгэстэригэр үөрэтэн, сахалыы саҥардан сахалары элбэтэллэр. Көрсүө, сэмэй үлэһиттэр оҕолорун бэрээдэккэ, көрсүө, сэмэй киһи буолууга, киһи быһыылаахтык олоҕу олорууга үөрэтэннэр омук ахсаана эбиллиитин, бэйэлэрэ уһун үйэлэнэллэрин үөскэтэллэр.

Сахалыы таҥара үөрэҕэ «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиини тутуһуннара үөрэтэрэ киһи сыыһа-халты туттунарын аҕыйатарга аналлаах. Ол иһин ыал толору, оҕо ийэтэ уонна аҕата оҕону иитиигэ уонна үөрэтиигэ хайаан да кыттыһалларын ирдиир.

Тɵрүттэр тустарынан үhүйээннэр, кэпсээннэр ортолоругар маннык сэhэннэр бааллар: Түҥ былыргыта саха омук тɵрдɵ буолбут Омоҕой баай кыра кыыhа Эбэлэй Чыҥаа кэргэнэ Эллэйдиин суос соҕотох Сатаҕа-Кɵлɵ диэн уолларыгар Ньурба күɵлүгэр олорбут Ньырбакаан, тоҥустартан ордон хаалбыт, соҕотох Ньырбачаан диэн кыыhа Туймаада хочотугар күрээн тиийэн, киниэхэ одьулуун ойох буолар уонна үс уол оҕону тɵрɵтɵр: Быркыҥаа Боотур, Тойук Булгудах, Босхоҥ Бэлгэтии. Уолаттар аҕаларын тɵрɵппүт уола Тыгыны кытары тапсыбакка ийэлэрин тɵрүт дойдутугар Ньурбаҕа кэлэн олохсуйбуттар. Быркыҥаа үс уолу тɵрɵппүт: Торбуох, Таркаайы, Омолдоон. Омолдоон үс ойохтонор. Бастакы ойоҕуттан тоҕус, икки одьулуун ойоҕуттан иккилии уолланар. Иккис одьулуун ойоҕуттан тɵрɵɵбүт уолаттар Кыраhа, Лахсыыр кырыыба сиргэ Кукаакы түбэтигэр тахсан олохсуйбуттар. Кукаакы нэhилиэгин дьоно Омолдооннор дэнэллэр. Түүлээх түҥүрдээх Түлүɵн ойуун уола Тииҥ Бас Хантаҕар Быгый Кэтириэй диэн уола сэттэ уолу тɵрɵппүт: Дьэгин, Дьаарын, Сиэллээх Ɵhүргэ, Тирэх о.д.а. Онон кэлин бастакы Бордоҥ нэhилиэгин аҕа уустарын ааттара Кукча, Асхар, Мэнэ, Дьаарын буолбуттар. Ньурба бордоҥноро, кукаакылара түҥ былыр үйэлэр уҥуордарыгар Өлүɵнэ Эбэ хотун маанылаах Туймаадатыгар кэлэн олохсуйбут улуу Эллэйтэн уонна Түүлээх түҥүрдээх Түлүɵн ойуунтан тɵрүттэнэн-уустанан, силис-мутук тардан, күн бүгүҥҥэ диэри тэнийэ үүнэ-үɵскүү олордохпут.

Камакура кэмэ 1185-1333 сс. хабар. 1268 уонна 1271 сыылларга Камакура сёгунат Моҕуол эйэ туһунан этиилэрин ылымматаҕа. Кини туох баар Кюсю феодалларыгар ханнык баҕарар моҕуол кимэн киириитин утары туралларыгар бирикээстээбитэ. Такэзаки Суэнаага (Takezaki Suenaga) бу кэм туһунан элбэх ойууларры хаалларбыта.
2. Үчүгэй санаалары санааһын. Куһаҕан санааларыттан ыраастаммыт өйү-санааны үчүгэй санааларынан толорон биэрэн истэххэ үчүгэй санаалар элбииллэр, иҥэллэр. Үчүгэй санаалар элбээһиннэрин атын дьоҥҥо үчүгэй санаалары баҕара сатааһынынан ситиһии ордук тиийимтиэ.

Киһи тыыныыта икки суолунан регулировкаланар; маҥнайгытынан, автоматическай сааһылааһын вегетативнай автономнай нервнэй система үлэтинэн олохтонор; иккиһинэн, киһи бэйэтин баҕатынан тыынын дириҥин, түргэнин талан салайан биэрэр.

Бука бары оҕолорбутун харыстыыр санаалаахпыт, арай хайдах харыстыыры билбэппититтэн аҥардастыы сытыара, сынньата, халыҥнык таҥыннара сатыыбыт. Оҕо өйүн-санаатын «Айыы диэмэ», «Айыыны оҥорума» диэн үөрэтэн харыстыахтаахпытын сэбиэскэй былаас букатын умуннаран кэбиһэ сыспыта. Былыргы үөрэхпитин оннугар түһэрэн оҕолору харыстыыр туһугар бары төрөппүттэри сахалар таҥараларын үөрэҕин тутуһаргытыгар ыҥырабыт.

Баай киһи үчүгэй диирэ баайа-мала эбиллэриттэн, элбэҕи бас билэриттэн, харчыта элбэҕиттэн тутулуктаах. Россия улахан баайдара Испанияҕа коттеж тутуннахтарына, Багамскай арыыларга сынньаннахтарына, сыаналаах «Мерседес» массыынанан айаннаатахтарына баҕа санаалара туолар буолбута ыраатта. Баай дьон баайдары, бэйэлэрин тэҥнээхтэрин кытта биир санааланыахтарын сөп, үчүгэй дииллэрэ биир буолар, онтон атыттары барыларын анныларынан саныыллар, туһаны оҥорооччуларынан, үлэһиттэринэн ааттыыллар.

Маны таһынан, крона — Чехословакия (1 Чехословакия кроната (koruna) = 100 геллер), Богемия уонна Моравия протекторатын, Чехословакия үрэллибитин кэннэ Словакия (словацкай крона, 1939—1945 уонна 1993—2009) уонна Чехия (чешскай крона, 1993 сылтан) сүрүн харчылара буолар.

Оҕону атаахтатан, аһара бэлэмҥэ үөрэтииттэн оҕо төрөппүттэрин аанньа ахтыбат, аннынан саныыр, бэйэтэ эппитин толорооччу эрэ курдук саныы үөрэнэр, ол үөрэҕэ үгэс буолан иҥиэн сөп. Бу быһыы аһара барыыта оҕо төрөппүтэ этэрин буолбакка, төрөппүт оҕото этэрин толорооччу буоларын үөскэтэр. «Атаах оҕо өйө-санаата түктэри» диэн этии ити өйдөбүлтэн үөскээбит. Оҕотун кыра эрдэҕинэ атаахтатан төттөрү өйгө-санааҕа үөрэппит төрөппүт кырдьар сааһыгар оҕото быраҕан барыыта таҥара накааһа буолар.

Ахатииннар от аьылыктаахтар. О5урсууну, кабачкины, тыкваны, шампиньону, салат сэбирдэ5ин уонна да атын о5уруот аьылыктарын себулээн сииллэр. Ордук сымна5ас уонна сымнаабыт уунээйилэри ордороллор. Эдэр улиткалар сибиэьэй уунээйини, оттон кырдьа5ас улиткалар сиппит уунээйилэри ордороллор. Рационнарыгар эбэьээт кальцийдаах уонна белоктаах бородуукталары киллэрэр ордук. Холобура, сымыыт ха5ын ньыьан куттахха раковината бе5ергуур, кытаатар уонна улаатарыгар кемелеьер. Куурусса этиттэн тууьа суох (!) ууга буьаран сиэтиэххэ сеп. Туустаах уонна копченай ас доруобуйатыгар куьа5аннык дьайар (елуен сеп).
Мокша тылыгар чугас өлүктүйбүт мещера тыла уонна эрзя уонна мари тыллара буолаллар. Ол гынан баран бу тыллар дорҕооннорун тутула, лексикалара уонна грамматикалара улахан уратылаах буолан бэйэ бэйэлэрин өйдөспөттөр. Мордовия Өрөспүүбүлүкэтигэр мокша тыла официальнай стаатустаах (нуучча уонна эрзя тылларын кытары), ол эрээри делопроизводствоҕа туттуллуутун бигэргэтэр юридическэй нуормалар ылыныллыбатахтар, онон судаарыстыба таһымыгар улаханнык туттуллубат.

1978—1982 сылларга НВП военругунан үлэлээбитэ. Бу кэмҥэ оскуолаҕа байыаннай патриотическай иитиигэ пед.коллектив уонна төрөппүттэр элбэх үлэни ыыппыттара. Оччотооҕу көрдөбүлгэ эппиэттиир сөптөөх оборудованиелаах кабинет, строевой площадка, ытар тир, караульнай помещение сороҕо, мэһэйдээх площадкалар, оружейка оҥоһуллубуттара. Оскуолаҕа «Бойобуой уолаттар» кулууптара, стрелковай кружок үлэлииллэрэ. Юнармеецтар «Орленок», «Зарница» байыаннай- патриотическай оонньуларга көхтөөхтүк кытталлара уонна оройуоҥҥа 3 сыл субуруччу бастаан көһөрүллэ сылдьар Кыһыл Знамяны «За отличную военную подготовку молодежи» үйэ-саас тухары илдьэ хаалбыттара. Сэбиэскэй Аармыйаҕа сулууспалыы барааччылары атаарыы уонна сулууспаттан кэллэхтэринэ көрсүһүүлэр ыытыллаллара. Албан аат уруоктара, памятниктары шефтэһии, юнармеецтары, ордук призывниктар ГТО нуормаларын ситиһиилээхтик туттаралларын ситиһэллэрэ. Сулууспалыы сылдьар отпускниктар байыаннай чаастарын кытта суруйсуу тэриллэрэ. Үгүс выпускниктар үчүгэйдик сулууспалыылларын туһунан махтал суруктар кэлэллэрэ, олору оскуола үөрэнээччилэригэр линейка кэмигэр иһитиннэрэллэрэ. 1979 сыллаахха оскуола ити үлэтин үрдүктүк сыаналаан учууталлар атырдьах ыйдааҕы сүбэ мунньахтарыгар Наахара оскуолата Советскай сэбилэниилээх күүстэр уонна ЫБСЛКС 60 сыллара туолуутун көрсө Байыаннай — патриотическай үлэни тэрийиигэ активнайдык кыттыбытын уонна ситиһиитин иһин ССРС үөрэҕин Министерствотын, ЫБСЛКС КК, ССРС ДОСААФ КК дипломнарынан наҕараадаламмыта.

Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия): Анабарский национальный (долгано-эвенкийский улус:Почетные граждане, известные люди района

Экономиката тыа хаһаайыстыбатыттан тутулуктаах. Олохтоохтор ынах, сылгы-сүөһү иитиитинэн, оҕуруот аһын уонна туораахтаах культураны үүннэриинэн дьарыктаналлар. Сунтаарга эти-үүтү оҥорор комбинат, олохтоох промышленность тэрилтэлэрэ, Кэмпэндээйигэ туус собуота улэлииллэр. Ыйынньык баһа Сунтаар сирин биир киэн туттуутунан Кэмпэндээйи курордт буолар. Манна сир анныттан тахсар туустаах эмтээх уу баар. Өссө 1640 с. тобольскай воеводалар ыыппыт киһилэрэ Воин Шахов 100 буут тууһу хостообуттаах эбит.

МаркоПоло (1324). Италия атыыһыта, айанньыт. «Книга о разнообразии мира» аатырбыт үлэ ааптара. Бу кинигэ муоранан айаннааччыларга, хаарта оҥорооччуларга, XIV-XVI үйэ суруйааччыларыгар улахан дьайыыны оҥорбута. Бэл, Христофор Колумб Индияны көрдүү устарыгар илдьэ сылдьыбыта биллэр.
Дьон доруобуйаларын харыстааһыны үтүө санаалаах государство оҥоро сатыыра, оннооҕор үлэ быыһыгар производственнай гимнастиканы киллэрэн эти-сиини дьарыктыыра, сарсыардааҥҥы гимнастиканы күн аайы араадьыйанан биэрэн, оскуолаҕа оҕолору эрчийэн туох баар кыаллары барытын оҥоро сатаабыта. Маннык аһара көрүүгэ-истиигэ дьон сыыйа үөрэнэннэр бэйэлэрин доруобуйаларын, эттэрин-сииннэрин аан маҥнай бэйэлэрэ эрчийэллэрин, харыстыылларын умнан, барытын государство кинилэргэ анаан оҥоруохтааҕын курдук саныыр буолан хаалбыттара.

Дмитрий Павлович 1947 сыллаахха эмиэ Ааллаах Үүҥҥэ таһаҕас таһыытыгар сылдьар. Кэлин сопхуоска сүөһү көрүүтүгэр, ынах ферматыгар бостууктаабыта. Биэнсийэҕэ тазсан баран 8 сыл үлэлээбитэ. Сайынын пенсионердар оттуур звеноларын үлэлэппитэ.

1964 с. — история билимин кандидатыгар «Историко-этнографическое исследование якутов Якутской (Сибиряковской) экспедиции ВСОРГО в 1884—1896 гг.» тиэмэҕэ диссертациятын ситиһилээхтик көмүскээбитэ.

Үлэлээхтэр ахсааннара 01.01.2016 с. туругунан Тэрилтэлэргэ Бэйэ дьыалалаахтар уонна дьоҥҥо үлэлээччилэр Кэтэх хаһаайыстыбалаахтар Дуогабар быһыытынан Барыта 403 55 227 4 689 Ол иһигэр: Тыа хаһ. Ойуур хаһ. 34 Тыа хаһ. өҥө оҥоруу 32 Ойуур хаһ. өҥө оҥоруу 2 Сир баайын хостооһун 31 Электроэнергияны оҥоруу, ону тириэрдии 2 Эргиэн, тиэхиникэни атыылааһынтан ураты 18 Тырааныспар, сибээс 4 Үп эргииригэр 7 Судаарыстыбаннай салайыыга, куттал суох буолуутугар, соц.харалтаҕа 17 Олохтоох салайаныыга 13 Эдэр ыччаты салайыыга 1 Судаарыст. өҥө, полиция 3 Үөрэхтээһин 142 Доруобуйа харыстабыла 39 Ветеринарнай өҥө 9 Социальнай өҥө 1 Коммунальнай өҥөлөрү оҥоруу 168 Уопсастыбаннай тэрилтэлэр үлэлэрэ 18 Сынньалаҥы, култуураны, спорду тэрийэр тэрилтэлэр үлэлэрэ 54 Анал өҥөнү оҥоруу 44 + 10 (баhаарынай чаас +1 водопост) Кэтэх хаһаайыстыбаҕа үлэлээһин 227

Сирин иэнэ — 57,8 тыһ. кв.км. Дьокуускайга диэри ырааҕа: сиринэн — 985 км; уунан — 1 151 км; салгынынан — 1 390 км. 2002 с. сурутуу көрдөрөрүнэн, олохтоохторун ахсаана: 25,5 тыһ. киһи. Улуус Республика арҕаа өттүгэр тайаан сытар. Сирин ньууругар хаптал хайалаах сир баһыйар.
Оҕо төрөөт даҕаны аан маҥнай тыынан, тыын ыларыттан - тыыннаах буолуута саҕаланар. Киһи тыыннаҕына эрэ тыыннаах буолан сылдьыыта биир тылынан бэриллэрэ саха тыла олус былыргытын, киһи салгыны тыынар буолуоҕуттан төрүтүн, сүрүн өйдөбүлүн сүтэрбэккэ, симэлиппэккэ сылдьарын бэлиэтиир.

Тугрик 1925 сыллаахха ахсынньыга харчы эргииригэр киирбитэ. Харчылар ССРС-ка оҥоһуллубуттара. Манньыаттар Ленинградка быһыллыбыттара, банкноталар Москваҕа Гознакка бэчээттэммиттэрэ.

Аныгы ыаллар биир эмэ атаах, бэлэмҥэ үөрэппит оҕолоро быстах быһыыга, сыыһа-халты туттууга түбэһэн олохтон туораатаҕына, соҕотох хаалан хаалбыт төрөппүттэрэ соҕотохсуйууга, таҥара накааһыгар түбэһэллэр.

Иван Яковлевич Строд холобура суох хорсун, эрдээх санаалаах, өлбөт-сүппэт өрөгөйдөөх, албан ааттаммыт героическай кыһыл командир. Кини 1894 сыллаахха муус устар 10 күнүгэр Латвийскай ССР Лудза диэн куоратыгар фельдшер кэргэнигэр төрөөбүтэ. Бастакы Аан дойду сэриитигэр финляндскай полк сатыы разведчиктарын этэрээтигэр сулууспалаабыта. Үс сылы быһа олортон чугуйбакка охсуһан өстөөх траншеятыгар баран "тылы" саҕатыттантутан кэлэрэ, штаб кистэлэҥ докумуоннарын ылаары өстөөх тыылыгар киирэн тахсыталыыра. Ол күчүмэҕэй сырыыга сылдьан хаста да бааһырбыта уонна контузияламмыта. Биирдэ эмиэ куопутунан өстөөх блиндаһыттан биир офицеры соҕотоҕун соһон-сыһан аҕалбытыгар Георгиевскай кириэһинэн төрдүһүн наҕараадаламмыта.

Олоххо улахан уопуттаах бэйэлэрэ күүстээх санаалаах дьон куһаҕан санаалартан ыраастаныыга көмөлөһөр кыахтара улахан. Кинилэр олохторун уопутунан туһанан, үтүө санааларын күүһүнэн дьайан, этэр тылларын ылыннарар кыахтара улаханынан эдэр, уопута тиийбэт киһи сыыһа-халты туттунуутун таба өйдөөн, көннөрүнэригэр көмөлөһөр кыахтара элбэх.
5. Ситимнэһэр тыллар тус (сирэй) суолталарыттан ураты туспа суолтаны бэлиэтииллэр. Холобур, айаҕа хараарар – мэлдьэһэр, атыннык эттэххэ, мэлдьэһэр диир оннугар мэлдьэһии ураты анал бэлиэтин этиллэр: элбэхтик саҥарар киһи айаҕа саҥарарыгар хараарар (оҥойор, кытарар) [Григорьев 1974: 4]. Оттон П.С. Афанасьев “Саха билиҥҥи тыла. Лексикология” кинигэтигэр сомоҕо тыл туһунан маннык бэлиэтээһиннэри оҥорор. Сомоҕо тыллар терминологическай лексикаҕа киирбэттэр, тыл уус-уран туттуктарыгар киирсэллэр. Лексикологияҕа, бу бэлиэни аахсыбакка, холбуу тыллары сомоҕо тыллары кытта бииргэ көрүөххэ табыллыбат. Ис хоһоонунан сомоҕо тыл үксүгэр, син уус-уран тэҥнээһин, хоһуйуу кэриэтэ, уус-уран ойуулааһын буолар. Онуоха уус-уран айымньыга ойуулааһын автор бэйэтэ утарытынан булан оҥорон буоллаҕына, сомоҕо тыл – бүттүүн тылга олоҕуран, ким баҕарар туттар буолбут ойуулааһына. Икки эбэтэр хас да тыл өйдөбүлү уус-ураннык хоһуйан этэр холбуу суолтадаммыт ситимэ сомоҕо тыл дэнэр. Сомоҕо тыллар өйдөбүлү уустаан-ураннаан этэргэ туттуллар. Бастаан үөскүүллэригэр сомоҕо тыллар баар чахсыттан, туох эмэ событиеттан, көстүүттэн төрүттээхтэрэ мунааҕа суох. Кэлин ол төрүт буолбут быстах событие, көстүү умнуллуохтарын сөп. Оннук түбэлтэҕэ сомоҕо тыл ойуулааһынын ис хоһооно (матыыба) өйдөммөт буолар. Холобур, тоҕо (аҕатын) туйаҕын хатарбыт, бытыгым умайда, ийэтин-аҕатын ырыатын ыллат дэнэрэ биллибэт. Оттон олоххо үгүстүк көстөр көстүүлэргэ эбэтэр биллэр историческай чахчыларга олоҕуран үөскээбит тыллар ойуулааһыннарынан ис хоһооно билигин да өйдөнөр. Сомоҕо тыллар үгүс өттүлэрэ оннук. Холобур, харах аалыыта; кутурук маһа (буол) уо.д.а. Сомоҕо тыллары холбуу тыллар курдук наада буолалларынан көрөн үөскэтэр кыаллыбат. Кэпсэтиигэ, норуот айымньыларыгар уонна уус-уран литератураҕа үйэлэр усталарыгар биирдиилээн үөскээн олоҕураллар. Саха тылыгар нууччалыыны тылбаастааһынтан үөскээбит тыллар эмиэ бааллар. Холобур: холуоһаҕа олорт, төбөҕүн сүтэр, харах харатын курдук (харыстаа) уо.д.а. Сорох сомоҕо тыллар уус-уран суолталара умнуллан өйдөбүлгэбыһаччы аатыгар кубулуйуохтарын, ол аата холбуу тылларга көһүөхтэрин сөп. Билиҥҥи тылга, холобур, атах балай диэн итиниэхэ сөп. Билиҥҥи тылга, холобур, атах балай диэн итиниэхэ чугас. Онон холбуу уонна сомоҕо тыллар быыстара тыл аайы чопчу көстөр буолбатах.

И. С. Говоров Саха Сирин историятын туһунан хас да үлэни суруйбуттаах. Сахалартан биир маҥнайгы муосчут уонна ити идэни пропагандатааччы этэ.

1949 сыллаахха Баан кумааҕы харчылары оҥорууга төннүбүтэ — 1, 5, 10 уонна 20 песолаах банкноталары бэчээттээбитэ, 1950 — 50, 100, 500, 1000 уонна 10000 песо. 100 песоттан үрдүк сыаналаах банкноталар хойут тахсыбатахтара. 1961 сыл тохсунньутугар бу иннинээҕи банкноталар бары деноминацияламмыттара, Чехословакияҕа бэчээттэммит саҥа банкноталарынан солбуллубуттара. 1983 сыллаахха 3 песо сыаналаах банкнота бэчээттэммитэ. 1961 сыллааҕы банкноталар 2002 сыл ыам ыйын 1 күнүгэр деноминацияламмыттара. Билигин эргииргэ 1, 3, 5, 10, 20, 50 уонна 100 песо бааллар.
1994 с кулун тутар 29 к. Накыыҥҥа халыыстаах туруупка көстүбүтэ, ону Ботуобуйа туруупката диэн ааттаабыттара. 1996 с. сааһыары көстөбүт туруупканы Ньурба туруупката диэбиттэр. 1999 с. кулун тутар 31 к. көстүбүт туруупканы Марха туруупката диэбиттэр. 1996 с. ахсынньы 20 к. Саха Өрөспүүбүлүкэтин бирисидиэнэ М.Е.Николаев ыйааҕынан улуус кыттыылаах Ньурбаҕа регистрацияламмыт АЛРОСА-НЬУРБА акционернай уопсастыба тэриллибит. 1999 с. атырдьах ыйын 12 к. Накыыҥҥа бастакы экспрементальнай –модульнай баабырыка үлэҕэ киирбит. 2003 с. халыыһы сууйар 16 №-дээх баабырыка үлэтин саҕалаабыт. Бу баараҕай тутуу үрдүгэ 9 этээстээх дьиэ саҕа, кэтитэ 90-тан, уһуна 100 тахса м. Манна биир бириэмэҕэ 800 тахса киһи олорор бары өттүнэн хааччыллыбыт баахтабай бөһүөлэк тутуллубута. Накыын халыыһын хостооһунугар нэһилиэк дьоно аан бастааҥҥыттан үлэлэспиттэрэ. Бастаан ойуур солооһунугар сылдьыбыттар.2000 с. И.М.Егоров Маалыкайтан биригээдэ тэрийэн Накыыҥҥа таһаарбыт. Биригээдэ салайааччытынан сопхуоска тутууга үлэлээбит Ушканов Владимир Афанасьевич анаммыт. Бу биригээдэ элбэх олорор дьиэлэри, ыскылааттары, 16 №-дээх баабырыка тутуутугар, онтон да атын үлэлэргэ үлэлээбиттэрэ. Биригээдэ бастаан 10 киһилээх тахсыбыт, кэлин атын да нэһилиэктэр дьоннорун холбонон 25 буолан үлэлээбиттэр. 2007 с. дылы Маалыкайтан 80 киһи үлэлээбит. Манна мэхэнизээтэрдэр эмиэ үлэлээбиттэрэ, үлэлии сылдьаллар. Билигин суоппардар Данилов А.М., Гуляев В.Г.,Яковлев Д.М. улахан массыыналарга, тырахтарыыс Соловьев Г.С.өрөмүннүүр мастарыскыайга үлэлииллэр. Улахан бульдозерга Ушканов Ф.А. үлэлээн сылдьыбыта. Билигин 31 киһи Накыыҥҥа үлэлии сылдьаллар. Сопхуоска, сылгы собуотугар прорабынан үлэлээбит Николаев Иван Петрович бастакы мас остулубуой бырайыагын оҥорбута, ону Маалыкай уолаттара туппуттара.

Дьиэҕэ ардахтан уонна күнтэн хахханарга крышалаах буолар. Тымныыттан уонна тыалтан хахханарга истиэнэлэрдээх буолар. Үксүгэр сырдыгы киллэрэргэ түннүк аһыылаах буолар. Араас дойдуларга дьиэлэр араас араас буолаллар - материаллара уонна истииллэрэ.

Туруук, туруук таас хайа - салгыҥҥа, күн сыралҕаныгар быһа сиэтэн, тыалга-кууска үрдэрэн, ууга-хаарга суураллан, алдьанан, баҕана курдук туруору көрүҥнэммит, туйахтаах кыыл тахсан күрэнэн туруон сөптөөх таас очуос.

Ас көрдүүр киһиэхэ ”Күөгүтэ биэр” диэн этии бэйэтэ үлэлээн-хамсаан аһылыгын булуннун диэн быһаччы өйдөбүллээх. Ас биэрэн истэххэ бэлэмҥэ үөрэнэн хаалыы үөскүүрүттэн бу этии сэрэтэр.

Данилов Василий Николаевич — көҥүл тустууга ССРС спордун маастара (1974 с.), ССРС студеннарын 5 төгүллээх чемпиона, ССРС норуоттарын спартакиадатын 1979 с. хамаандатын боруонса мэтээлин призера, Россия 1974 с. чемпионатын үрүҥ көмүс призера.

Айылҕаҕа ханнык баҕарар кыыл ыарыйдаҕына сууланан баран сытынан кэбиһэр. Ыт хас да күн аһаабат, куоска эмиэ. Аһаабакка сытаннар сотору кэминэн көнөннөр, ыарыылара ааһан үтүөрэллэр. Дьиэҕэ олорор кыыллар ханнык да эми булан испэттэр эрээри, бэйэлэрэ ыарыыларын аһарыналлар, арай хонууга сылдьар ыттар ханнык эрэ оттору булан ыстыы сылдьаччылар. Кыыллар аһаабакка сырыттахтарына эттэриттэн-сииннэриттэн араас мунньуллубут кирдэр, дьааттар ыраастанан тахсаннар үтүөрүү буолан барар эбит. (2,34).
Православнай таҥара дьиэтэ “сибэтиэй” уу диэни барыга бары туһана сатыыр. Сиппииринэн ымньаан ылан дьону сирэйгэ ыһан таҥараҕа тиксэрэбит, ыраастыыбыт диэн этэллэр.

Саха сирин хотугулуу-арҕаа сытар күɵх Ньурба улууhун биир уhук дэриэбинэтэ – маанылаах Маалыкай, быйаҥнаах буордаах Бордоҥ нэhилиэгэ буолар. 1854 сылга Ричард Карлович Маак «Вилюйский округ» диэн кинигэтигэр Маалыкайга 72 киhи баар этэ диэн бэлиэтээбит. Педагогическай наука кандидата Герасим Васильев 2001 сыл кулун тутар 21 күнүгэр «Ньурба» хаhыакка суруйбутунан Бордоҥ нэhилиэгин историята сурукка киирбитинэн 1771 сылтан саҕаланар. 1822 сылга биhиги нэhилиэкпит «1-кы Бордоҥ» дэнэрэ.

Афанасьев С. А. Новгородову Ионов кинигэтин уларытарга көҕүлүүр. Киэһэ аайы үлэлэрин кэннэ босхо үлэ саҕаланар. Аан тылын иккиэн суруйаллар. Фонетикатын Новгородов оҥорор,уоннааҕытын Афанасьев.

Өйү-санааны куһаҕан санаалартан ыраастааһыны киһи бэйэтэ куруук, күҥҥэ хаста да төхтүрүйэн оҥоро сылдьара туһалаах. Санаа аһара түргэниттэн, араас элбэх куһаҕан санаалар түргэнник мунньуллан хаалаллар. Куһаҕан санаалартан ыраастанарга сарсыарда тураат даҕаны, аһылыктар уонна утуйуох иннинэ ордук табыллар кэмнэринэн буолаллар.

Сэбиэскэй былаас кэмигэр салайааччылар дьон өйүн-санаатын уратыларын табан сыаналаабыттара, өй-санаа үөрэҕин туһаммыттара эбитэ буоллар сэбиэскэй былаас, үлэһиттэр былаастара сууллуо суоҕа этэ. Өй-санаа үөрэҕэ табата, ханнык да сыыһата-халтыта суоҕа, дьон өйүгэр-санаатыгар сөп түбэһэрэ салайар былаас туруктаах буоларыгар улаханнык көмөлөһүө.

Омук дьонун ахсааннара аҕыйаан иһиитэ оҥорор быһыыларыттан куһаҕаннара элбээбитин биллэрэр. Эдэрдэр эдэр саастарыгар сыыһа-халты туттунууларыттан өлүүлэрэ, бэйэлэригэр тиийиниилэрэ элбээһинэ омук ахсаанын аҕыйатар кыахтара улахан.

- Үгүс дьон ыксаатахтарына эбэтэр кыыһырдахтарына туох диэн эппиттэрин, саҥарбыттарын өйдөөн-дьүүллээн быһаарбакка хаалаллар. Ону эттэххэ чахчы соһуйаллар уонна «Ама инньэ диэтим дуо?»- диэн ыйыталаһаллар.

1926 сыл олунньу 2-13 күннэригэр үлэлээбит Советтар Бүтүн Саха сиринээҕи съезтэригэр М. В. Мегежекскэй Саха АССР Киин ситэриилээх комитетын чилиэнинэн талыллыбыта уонна ити сыл муус устар 15 күнүгэр САССР КСК президиумун чилиэнинэн уонна эппиэттээх секретарынан талыллыбыта. Салгыы партия Саха уобаластааҕы комитетын бюротун рекомендациятынан 1926 сыл балаҕан ыйын 23 күнүгэр, бу бириэмэҕэ дылы үлэлээн олорбут П. А. Ойуунскай соҕуруу эмтэнэ барарынан, М. В. Мегежекскэй Саха АССР Киин Ситэриилээх Комитетын председателин дуоһунаһыгар быыбардаммыта, кини бу олус үрдүк эппиэттээх дуоһунаска 1927 сыл кулун тутарга дылы ситиһиилээхтик үлэлээбитэ.

Киһи олоҕо хаһан даҕаны биир тэҥник, көнөтүк баран испэтин бэлиэтээн саха дьоно «Олох олоруу алааһы туорааһын буолбатах», «Олох ыарахан» диэн этэллэр. Киһи бэйэтин олоҕор араас соһуччу, ыксаллаах да түгэннэргэ түбэһиэн сөп. Айылҕа киһини ханнык баҕарар кэмҥэ бэйэтин харыстанарыгар анаан ураты кыахтаах гына айбыт.