Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
William Heinesen vaks upp við, og hevði livandi áhuga fyri, tjóðskaparrørsluni, ið m.a. merkti, at áhugin vaks fyri fólksins mentan – málinum, dansinum, kvæðunum og sagnunum. Og fyri teirri føroysku náttúruni. Í einum anda, ið kann samanberast við Bauer og Arosenius í Svøríki – Kittelsen og Werenskjold í Noregi, gjørdi William Heinesen ein hóp av bókamyndum við evnum úr sagnum og ævintýrum. Í pastellmálningum fekk hann fram eftir kríggið og í 1950árunum eitt serstakt gyklandi gandakent huglag. Myndevni frá tilveru teirra fornisku verða margtýdd og glíða uttan at ein varnast tað yvir í satiru – í andlitunum á fittum trøllum kenna vit aftur drøgini frá politikkarum, vinnulívsmonnum og alskins hyklariskum dárarum og forførarum. Í tekningum av monnum og konum úr gomlu Havnini, sum hann mintist hana, kemur eitt serligt góðsligt kæti til sjóndar – somuleiðis hansara sermerkti ansur fyri strikunnar organisku arabesk.

Tann amerikonska sjálvstýristilgongdin skal síggjast í ljósinum av, at bretar mettu, at tað var neyðugt at skatta koloniirnar fyri at kunna fíggja umsitingina av teimum. Bretska krúnan legði eina røð av skattum á koloniirnar, men mótstøðan var hørð og umfatandi. "The East India Company" fekk einarætt frá bretsku stjórnini at flyta te úr Kina beinleiðis til síni umboð í USA, og hetta førdi við sær, at niðursetuhandilsmenninir ikki fingu lut í hesum lønandi handli. Tann 16. desember í 1773 skipaðu nøkur niðursetufólk fyri sokallaðu "Boston Tea Party" sum eitt mótmæli ímóti bretsku atferðini. Hetta gjørdist byrjanin til harða stríðið millum niðursetufólkið og bretsku ta stjórnina. Bretar kravdu frið og landaskil, men amerikumenn kravdu frælsi.

Síðan 1962 hevur Norðurlandaráðið árliga býtt út Bókmentavirðisløn Norðurlandaráðsins til eitt bókmentaverk, sum er skrivað á einum av teimum norðurlendsku málunum. Heilt síðani 1962 eru tvær bøkur blivnar tilnevndar frá londunum Danmark, Finland, Ísland, Noreg og Svøríki. Seinni hava Føroyar, Grønland, Áland og sámiska málsøkið árliga tilnevt eina bók hvør.

Undirvísingar-, Vísinda- og Mentanarstovnur Sameindu Tjóða (UNESCO): Virkar fyri betri útbúgving, at øll fólk skulu vera lesifør, fyri betri samskiftismøguleikum í menningarlondum (m.a. sjónvarp og útvarp) umframt fyri vísindaligum kanningarvirksemi .

Lillehammer er ein býur og kommuna í Oppland fylki í Noregi. Í suðri hevur Lillehammer mark við Gjøvik, í norðri við Øyer, í vestri við Nordre Land og Gausdal, og eystri við Ringsaker. Høvuðsstaðurin í Lillehammer kommunu er Lillehammer.

Makrel er ein føroyskur rokk tónleikabólkur. Hann var áður nevndur Happy? við Sveini Gaard Olsen á trummum. Makrel gjørdist nummar trý í tónleikakappingini Prix Føroyar 2003.

2015 - eitt yvirgangsálop varð framt í París móti tíðarritinum Charlie Hebdo. Minst 12 fólk lótu lív og minst 11 fólk vóru særd, tá ið tveir maskeraðir menn við Kalashnikov-byrsum troðkaðu seg inn í bygningin, meðan redaktiónin hevði fund, og byrjaðu at skjóta. Tveir politistar vóru millum tey dripnu. Gerningsmenninir sluppu til rýmingar við einum bili, har ein triði persónur bíðaði. Fýra av teimum dripnu vóru kendir teknarar, ið teknaðu keiputekningar av profetinum Mohammed í 2006.
Lena Philipsson (fødd 19. januar 1966 í Vetlanda) er songkvinna úr Svøríki. Hon vann svenska Melodifestivalen í 2004 við sanginum Det gör ont.

Eftir at hava lisið drúgvu frágreiðingina hjá Hans Gammeltoft-Hansen, kanningarstjóra, ásanni eg, at mítt orðaval um ongan leiklut at eiga í break-fee avtaluni var óheppið og ikki rætt.

Tá tað varð uppdagað, at kopar og tin saman skapa eina harða metalblanding, nevniliga bronsu, fekk bronsan ein sera týdningarmiklan leiklut. Herðan í bronsuni gjørdi hana væl egnaða til amboð og vápn í tíðini, sum vit í dag kalla bronsuøldin.

Áratíggju: 380-árini f.Kr. 370-árini f.Kr. 360-árini f.Kr. 350-árini f.Kr. 340-árini f.Kr. - 330-árini f.Kr. - 320-árini f.Kr. 310-árini f.Kr. 300-árini f.Kr. 290-árini f.Kr. 280-árini f.Kr.

Ikki er óvanligt, at svensk húski eiga summarhús - 600 000 summarhús eru í Svøríki. Tey eru bygd úr viði, ofta reyðmálað, og standa niðri við strondina, við vøtnini, í skógunum ella uppi í fjøllunum. Her kunnu troytt býarfólk taka sær av løttum í vikuskiftunum og frítiðini. Vanligt er eisini at leiga útlendskum ferðafólki húsini. Mong útlendsk ferðafólk koma til Svøríkis, helst um summarið.

Frásøgufólkið gevur hendingunum ein persónligan dám við at lata tær fylgja síni egnu lívsleið. Hetta fangar lesaran munandi meir, enn um hann bert hevði greitt frá um nøkur søgulig faktum. Yrkingin er skrivað á gerandisligum máli, ið er eyðkent fyri henda yrkjaran. Tó hevur henda yrkingin munandi fleiri metaforar og spæl við orðunum, enn tær báðar fyrru. Orðini eru tikin burtur úr vanliga talumálinum, men tey eru sett saman í setningar, ið eru ógjørligir at skilja,um ein ikki hevur neyðuga søguliga innlitið. Av tí at yrkingin næstan er bygd upp av metaforum einans, havi eg valt at greina hana ørindi fyri ørindi, soleiðis at einki dettur burt millum.

Ásbjørg Hjelm (fødd 1999) úr Klaksvík er ein føroyskur svimjari, sum svimur fyri Ægir og Føroyska svimjilandsliðið. Hon er systir Alva Hjelm, ið eisini svimur á føroyska landsliðnum.

Ja, vi elsker dette landet er tjóðsangur hjá Noregi. Í Noregi hava verið fleiri enn ein tjóðsangur síðan 1814, tá ið Noreg fekk sjálvstýri í kongssambandi við Svøríki, minst tríggir: "For Norge, kjæmpers fødeland" eftir Johan Nordahl Brun (1745-1816), "Sønner af Norge, det ældgamle rige" frá 1820 eftir Henrik Anker Bjerregaard, og at enda "Ja, vi elsker dette landet" frá 1859 eftir Bjørnstjerne Bjørnson (8. desember 1832 – 26. apríl 1910) við lagi eftir Richard Nordraak (1842-1866).

Tá ið røtt verður um samfelagsliga vælferðarskipan, sum vissar øllum borgarum landsins mannsømilig kor, hevur Svøríki verið undangonguland. Barnaansingarstovnar, sjúkrahús og ellisheim eru frágera góð. Vinnuloysið hevur verið eitt hitt lægsta í Evropa, men tað er vaksið nógv í búskaparkreppuni í 1990-árunum. Nú á døgum er 6,1 % av fólkinum arbeiðsleys. At halda hesari vælferðarskipan uppi gjalda sviar nógvan skatt. Sparingar, ið búskaparkreppan í 1990-árunum hevur verið atvold til, hava skert tær almennu veitingarnar.
Амгы үеде дээди өөредилге черлеринде болгаш оон-даа өске өөредилге болгаш эртем черлеринде ажыглалда чоруп турар логиканың тургузукчузу – эрте-бурунгу Грецияның философу Аристотель. Стагириттиң бодалы-биле болза, логика дээрге тускай херексел-дир (бурунгу грек дыл кырында - Органон). Кандыг-даа эртемни өөренириниң эгезинде, кижи логиканы эки билип алыр ужурлуг. Логика эртемденге күштүг аргалар аппарады болур. Логиканың аргаларын ажыглаан шинчилекчи шын түңнелдерге албан-биле чедип алыр. Төөгүде эң-не бир дугаар аксиоматиктиг дедуктивтиг теория – Аристотельдиң “силлогистика” деп эртем-тир. Силлогистика тускай угаалгаларны сайгарар, ынчалдыр оларны “силлогизм” дээр.

"Быжыг сөс каттыжыышкыны" деп чүвени очулдурары кончуг берге болур чүве. Бир эвес очулдурукчу кижи быжыг сөс каттыжыышкынын дорт очулдура бээр болза улус ооң очулдуруп каан домаан билбейн барып болур.

Сайзанак - бичии уругларның улуг улус амыдыралын өттүнүп, рольдарын үлежип, өг ишти-дашты (бажың) кайдазын дугуржуп ойнаары. Шаанда даштар-биле ойнаар чораан. Борбак сай даштары-биле аалды шуптузун дүрзүлеп тургаш тургузуп аар. Амгы үеде чаштар колдуунда тускай ойнаарактар-биле сайзанактаар (кукла дээн чижектиг).

«Делегей чергелиг эртем шинчилел төвү "Хөөмей"» - 1993 чылдың январь 27-де Тыва Республиканың Чазааның №31 дугаар айтыышкыны ёзугаар «Хөөмей» аттыг делегей чергелиг эртем шинчилел төвүн үндезилээн.

Ындыг нарын байдалда ажылдаары белен эвес болган, а Шагдыржап бодунга бичии-даа чай-хос бербейн, чиңгине секретарының ажылынга мырыңай өрттендир хып турган. Ол үе дугайында Иргит Чапсыновичиниң оң холу апарган Салчак Калбакхөрекович Тока мынчаар сагынган: "Шагдыржаптың соксаал чок - бир папиросту тырткаш-ла, өскезин кыпсырып ап - таакпылап олурду. Ол ажылдай бергенде, үе-шакты уттуптар. Туруп-могапканы чугаажок. Арны ак-тос, чаактары соолбурара берген, карактарының адаа ыжык болду...". РСФСР-ден Тывага келген эмчи экспедициязының специалистери чиңсектиң кадыының байдалын шинчилеп көөрге, ол аар аараан болган. Ону доп-дораан Москваже эмнедип чорудупкан. Ынчалза-даа И.Ч.Шагдыржаптың идекпейлиг ажылче эглип шыдаваан. Чуртталгазының сөөлгү чадаларында ол Тыва төөгүзүнүң материальдарын чыып, парлалга сактыышкыннар кылып турган. Ооң өг-бүле амыдыралы чогуваан, ол чааскаан чорааш 1959 чылда мөчээн.

Тыва аныяктарның революсчу эвилелиниң IV съездизиниң шиитпирлери намчыларны оппортунистер-биле чаныш-сыныш чок демиселче кыйгырган. Ол дээрге делегейниң коммунистиг шимчээшкининде болуп көрбээн, кажан аныяктар эвилели революсчу медерелинден улусчу партияны, ооң удуртулгазын бодунуң бодалын дыңнаарынче кыйгырган таварылга-дыр. Нам аревэни тооп дыңнаан-даа, 1929 чылда бооп эрткен ТАРН ТК-ның пленуму ТАРЭ-ниң IV съездиниң шиитпирлерин бүрүнү-биле чүүлзүнгеш, барыын оппортунистерни буруу шаап, оларны удуртур органнардан үндүргеш, И.Ч.Шагдыржап баштаан арат активчилерден ТК-ның чаа составын соңгаан. Пленум нам, эрге-чагырга органнарын аңгы талазы-биле хары кижилерден арыглаар дугайында шиитпир хүлээп алган. Пленумнуң шиитпирлерин чер-черлерге чөпсүнүп хүлээп алган.
Фассиялар (латин: fascia, хөй. сан. fascis; италиан: fascio – “боодал, моондак”) – яла-шииткелдиң белги-демдээ; күрүнениң эрге-чагыргазының кижиден ажыын илередип турар, ортузунда биче балды киир шанчытынган кызыл хөм баг-биле шарып каан ыяш шывыктарлыг демдек.

Бурунгу тывалар кижи назыны Чеди-Хаан ышкаш дижир. Дүнеки дээрде Чеди-Хаан бирде көстүп, бирде чидип-даа турар болза, олар чеди санын чидирбес чораан деп өгбелерниң тоолчургу чугаазы бар. Бурунгу тывалар кижиниң чеди катап чурттап эртер назынын онзагай аңгылап чораан.

Хөөмей-сыгыт талазы-биле бирги мөөрейлер 1987 чылдан тура эгелээн. А 1993 чылда I-ги Делегей чергелиг уран-чүүл эртемнерниң талазы биле «Хөөмей - Төп Азияның чоннарының онзагай уран чүүлү» деп аттыг симпозиумну эттиргеннер. Ол Симпозиумнуң ажылының түңнелинде хөөмей талазы биле эртем-шинчилел ажылының негеттинип келгенин демдеглеп, тускай албан черин тургузарын шиитпирлээн. Тыва Республиканың Чазааның доктаалы-биле регионнар аразының чоннуң хөгжүмүнүң үн шинчилелдерин чорударынга болгаш чиңгине аас чогаалын, материалдыг эвес культураны кадагалап арттырарынга деткимче болгу дег, амыдыралдың чаңчылчаан овур-хевириниң улусчу бот-тускай чоруун өөренип көргеш, тыва чоннуң ыры уран чүүлүн кадагалап арттырар талазы-биле хоойлужудулгаларны экижидери-биле «Хөөмей» деп чурттар аразының эртем төвүн тургузарын сүмелээн. 1993 чылдан амгы үеге дээр директору Кыргыс Зоя Кыргысовна, Россия Федерациязының уран чүүлдүң алдарлыг ажылдакчызы, уран-чүүл эртемнериниң доктору.

Соңгу талада, соңгу кызыгаарындан 29° м. д. (ю.ш.)-га чедир Гран-Чако оргузу чаттылып чыдар. Бот-эргелиг апарган үе - июльдуң 9, 1816 чыл (Испаниядан)

Онгу айда: Ие иштинде уругнуң органнары тус бүрүде чаңгыстап чечтип, төрүттүнеринге белен болу бээр болгаш он ай чедер билек,авазының эъди аарып, уруг савазындан дамырак дег хан суг-биле холужуп төктүр.

Тыва хөөмейниң төөгүзү ХХ чүс чылда элээн сайзыралды алган. Ооң дугайында этнограф эртемденнер Е. К. Яковлев, Е. Г. Грумм-Гржимайло “Барыын Моол болгаш Урянхай край” деп номунга хөөмей дугайты баштайгы тайылбырны бээрин кызытканннар. Олар ол номунга “сөзү чок аялга” деп тодарадылганы берген. Улустуң аас чогаалын чыыр талазы-биле хөгжүм эртемдени. В. Анохин (1910 чылда) бир-ле дугаар монограф-биле хөөмейни бижиттирген. 1927 чылда шинчилекчи эртемден Е. Гиппиус болгаш Э. Эвальд хөөмейжилер О. Мандарааның, С. Серекейниң күүселдези-биле хөөмейниң дыка хөй хевирлерин монография ёзугаар бижиттиргеннер. 1934 чылда ТАР-ның Чазааның дилээ-биле бир дугаар проффессионал ёзу-биле хөөмейни пластинкага бижиттирген. 1950 чылдан эгелээш, тыва хөөмейни улустуң аас чогаалын чыып чоруур этнограф эртемденнер сонуургап шинчилеп эгелээннер. Ооң биле чергелештир тыва хөөмейжилер резпублика, зона, бүгү Россияның көрүлделеринге чедиишкинниг киржип, лауреаттар болбушаан, делегей чергелиг фестивальдарга алдын медальдарны чаалап ап турган. 1970 болгаш 1984 чылдарда “Тываның аялгалары” болгаш “Тыва аас чогаалы” палстинкаларны тыва хөөмейжилерниң киржилгези-биле үндүрген.
-Аа берге. Силерниң айтырыгларыңар дыка эки-дир. Силерлер шуптуңар мээң күүседикчилерим болгай силер. Чогум силерлер чамдык ажыл-херекти эки билбе-тир силер. Бо бир мөөң довуракта куу сөөктер-дир. Бистиң эрте-буруңгуларывыс болуру магат. Кайы-даа черниң кижизи янзы-бүрү эрте-бурунгулардан ада-иезинге таан-даа канчап тейлевес деп? Чогум-на мооң ужурунда мен бо ногаан Ие-чуртумга кончуг кичээнгелйлиг чалбарып, аңаа тейледим.

Ийме сумузунуң чурттакчылары сууржуң амыдыралче кирбээнде, көжүп чурттап чораан черлериниң аттары-биле адаан тос арбанныг турган. Оларның аттары мындыг: Улаан-Быраа, Хомужак, Сесеге, Баяжы, Улуг-Шеле, Кужур, Теректиг, Шом-Шум, Улуг-Уру.

Төрээн чери Хандагайты суурга келгеш-ле, башкызының өөн баккылап, көрген-билгенин хөөреп берип, база-ла даайындан сүме ап Геннадий бо-ла кирер чораан. Ийе! Геннадий бодунуң башкызын эртир ашкан. Ук башкыны бодунуң башкы хүлээлгезин ак сеткилдиг болгаш эчизинге чедир күүсеткен деп санаар. Ынчангаш Сергей Кууларны ёзулуг башкы деп санавышаан, ооң шыдамык чоруу база өөреникчизинге харам чокка дамчыткан билиглери дээш, аңаа мөгейип каар ужурлуг бис. Хөөмейживистиң езулуг мастер болурунга база амыдырал-чуртталгазынга даайы канчаар-даа аажок улуг үлүүн кииргенинге чигзиниг чок.

Алдайларда «дьүрек дьок» деп сөс бар. Ооң утказы болза "чалгаа", "кортук" кижи дээн. Ындыг болганда «чүрек чок» деп сөстүң «кайгал, дидим кижи» деп утказы кажан тывылганыл? Совет үеде бе?

Бодунуң ачазының каас-коя ордуларынга чээрби тос чыл иштинде чурттап келген. Ынчалза-даа бир катап аңаа төрүттүнериниң, кырыырының, аарыырының болгаш өлүрүнүң кызыгаар чок хилинчектиг човулаңының утка-шынары ажыттынып, билдинип келген. Сагыш-сеткилиниң ханызынга ол човулаң оранындан хая көрнү берген болгаш, оон хосталып алыр дээш, Ойталаашкынны бодарадыпкан. Ооң сеткил-хөңнүнге бүгү амылыг амытаннарга хамаарыштыр кызыгаар чок кээргээчел сеткил болгаш оларны човулаңдан хосталы бээр байдалга чедирип кээр чүткүл тыптып келген. Ол каас-коя ордудан үнүп чорупкаш, алды чыл иштинде куйларга олуруп алгаш бүдээлдээр маадырлыг даяанчы (аскет) бооп, чединместиң эрээ-хилинчээн көрүп чораан. Ямбылыг бай болгаш чединмес ядыы чуртталгаларның кайызын-даа чурттап эрткеш, ол ийи эмин эрттир хайыы, ортузундан хоорук, ынчангаш олар човулаңдан адырлырынга чедирбес деп чүвени Сиддхартха билип каан. Шак ол чөптүг шынны угаап-медереп каанын таварыштыр ол Ачылыг чаагай ортаакы орукка (аргага) чедип кээп, Будда апарган болгаш ол дугайында Өөредиг берген.

XVIII чүс чылдың эртемденнери В. Н. Татищев, П. И. Рычков болгаш И. Г. Георги башҡорт деп сөс кол бөрү деп утка илередип турар деп демдеглеп турар.
Улуг чедиишкиннер анаа-ла келбес, ону чедип алырда хүн бүрүде кызымак белеткенир, чүткүлдүг ажылдаар апаар. Ынчангаш Аяна Самыяа уруу оркестрниң оюну дээштиг, программазы бедик утка-шынарлыг, күүселдези көрүкчүнүң сеткил-сагыжын хөлзедип, кичээнгейин чайгаар-ла хаа- ра туда бээр, катап-катап дыңнаксанчыг болзун дээш чогаадыкчы ажылдап турар. Ол ышкаш эш-өөрү, хоочуннар-биле сонуурганчыг чаа-чаа төлевилелдерни чогаадып, бодап алгаш, амыдыралга херек кырында боттандырып турар. Ындыг төлевилелдерниң бирээзи – салым-чаяанныг бичии оолдар, уругларны, аныяк ыраажыларны, хөөмейжилерни, хөгжүмчүлерни чонга таныштырып, оркестрниң деткимчези-биле солун концерттерни чонга көргүзүп турарын эки билир бис .

Хүн биске эң чоок турар сылдыс. Ол өске сылдыстардан хемчээл, масса, температура болгаш чырык-даа талазы-биле улуг ылгал чок. Хүн биле сылдыстарның тургузуунуң ниити байдалы барык-ла ылгашпас.

Ортулуктарның саны-биле (10 муң шаа) болгаш шөлү-биле Оожум океан делегейде бирги черни ээлеп турар. Океанда Черниң ийиги болгаш үшкү улуг ортулуктары бар: Чаа Гвинея (829,3 муң км²) база Калимантан (735,7 муң км²); эң улуг ортулуктар бөлүү: Улуг Зонд ортулуктар (1485 муң км², ооң санында эң улуг ортулуктар: Калимантан, Суматра, Сулавеси, Ява, Банка). Өске улуг ортулуктар болгаш бөлүк ортулуктар: Чаа Гвинея ортулуктары (Чаа Гвинея, Колепом), Япон ортулуктар (Хонсю, Хоккайдо, Кюсю, Сикоку), Филиппин ортулуктар (Лусон, Минданао, Самар, Негрос, Палаван, Панай, Миндоро), Чаа Зеландия (Мурнуу база Соңгу ортулуктар), Биче Зонд ортулуктар (Тимор, Сумбава, Флорес, Сумба), Сахалин, Молукк ортулуктар (Серам, Хальмахера), Бисмарктың болүглел ортулуктары (Чаа Британия, Чаа Ирландия), Соломон ортулуктар (Бугенвиль), Алеут ортулуктар, Тайвань, Хайнань, Ванкувер, Фиджи ортулуктар (Вити-Леву), Гавай ортулуктар (Гавайи), Чаа Каледония, Кадьяктың болүглел ортулуктары, Курил ортулуктар, Чаа Гебрид ортулуктары, Шарлотта кадынның ортулуу, Галапагос ортулуктары, Веллингтон, Ыдык Лаврентий, Рюкю ортулуктары, Риеско, Нунивак, Санта-Инес, Д‘Антркасто ортулуктары, Самоа ортулуктары, Ревилья-Хихедо, Палмер бөлүглел ортулуктары, Шантар ортулуктары, Магдалена, Луизиад бөлүглел ортулуктары, Линг бөлүглел ортулуктары, Луайоте ортулуктары, Карагин, Кларенс, Нельсон, Принсесс-Ройал, Хановер, Командор ортулуктар[4].

Хүннүң көстүп турар ортумак диаметри булуңнуң 1919 секундазынга дең. Ооң диаметри 1,34 сая километр. Черниинден 109,1 катап улуг. Объему Черниинден 1,3 сая катап улуг, азы 1,4·1018 м3. Массазы Чернин массазындан 33000 катап артык, азы 2·1027 т. Ооң бүдүмелиниң дыгыйы Черниинден 4 катап эвээш, куб сантиметрде 1,4 грамм. Ында тыртыжыышкын кужу Черден 27,9 катап улуг. Чырыы 3·1027 лаа чырыынга дең. Ооң херелдениишкин энергиязы 3,7·1023 квт, азы 5·1023 аът кужунге дең. Ол энергияның ийи миллиардтың чүгле бир кезии Чер кырынга келир. Хүннүң бир секундада үндүрер энергиязы 11,5·1012 т хөмур-дашты кывысканынга дең. Ооң кырының температуразы 6000°.

Чаа төрүттүнгеш чаш уруг доругуп,кижи болуп өзер. Ада-ие чежемейниң күш үндүрүп,дерин төп тура, ажыл-үүле кылыптар,өглү-баштыг болгуже, уруун бүгү тала-биле кижизидип,үргүлчү сагыш човап чоруур.
Соңгу талазындан Чехия, соңгу-чөөн талазындан Словакия, чөөн талазындан Венгрия, мурнуу талазындан Словения болгаш Италия, барыын талазыгдан Лихтенштейн болгаш Швейцария, соңгу-барыын талазындан Германия-биле кызыгаарлаттынып турар.

Күрүнениң ады (бурунгу немец дылда "Ostarreich" – Чөөн күрүне дээн). Австрия деп ат 996 чылдың ноябрь 1-ниң хүнүнде документиге демдеглеттинген. Австрияның тугу делегейде база бир Бурунгу күрүнелерниң демдээ болуп турар. Бо төөгүге хамаарышкан тоолчургу чугаада болза мынча деп турар. 1191 чылда 3-кү Крестовой поход үезинде Леопольд V герцогтуң маңган ак хөйлеңинче дыка хөй хан чаштай берген. Кажан герцог калбак курун чежиптерге ак өңнүг шыйыг тыптып келген. Ол ийи өңнүң каттышканындан Австрияның тугу бодараан.

Өске кижилерниң эт-севин, ашка-хопеегин, эргезин, алдарын бодумга болган болза дээн адааргал-сеткилден төрүтүнген багай сеткил. Өске шевергиин арын-шырайлыг азы мага-боттуг кижилерни көргеш мен ындыг чараш турган болзумза дээн сеткил база хамааржыр.

Чамдыкта Черниң атмосферазының сырый каъттарынче бичии доозуналчак үүрмек эвес, кончуг улуг хемчээлдиг телолар кээп киргилээш, долузу-биле эстип-хайлып четтикпейн, чалбыраашталып кыппышаан, аажок дааш-шимээнниг Черге кээп дүшкүлээр. Ол улуг телоларның артынчыларының Черге кээп дүжерин болид дүжүүшкүнү дээр. Кадыгланып, демирлени берген Черге кээп дүшкүлээн артынчыларны метеориттер дээр.

Ном "Ада-иениң ачы-буянын канчаар харыылаар дугайында Бурган башкының чырыткылыг сургаалы" Кыдат дылдан моол дылче Ж.Өлзий очулдурган. Хынап үндүрерин харагалзаан Ш.Агваандондов. Моол дылдан тыва дылче Г.Санчаа очулдурган. Үндүрүлгениң редактору А.Ховалыг “Эне сөзү” солуннуң парлалга-полиграфия комплекизи. Тираж 200 кезек.

Ш. Ч. Сат, Е. Б. Салзыңмаа. Амгы тыва литературлуг дыл. (Лексика болгаш семасиология, фразеология, фонетика, морфология). Тываның ном үндүрер чери. Кызыл — 1980.

Меңги Ооржак 1975 чылдың январь 8-те Бай-Тайга кожуунда Бай-Тал сумузунга төрүттүнген. 1999 чылда Тываның күрүне университедин дооскан. 1992-1993 чылдарда "Содействие-Деткимче" деп солуннуң корреспондентизи, 1993-1996 чылдарда "Тыва Республика" деп солуннуң корреспондентизи, 1999-2000 чч. Бии-Хем кожууннуң Уюк сумузунуң ортумак школазынга тыва дыл болгаш чогаал башкылап ажылдаан, амгы үеде, 2000 чылдан эгелээш, Туранның 2 дугаар школазында тыва дыл болгаш чогаал башкызы болуп ажылдап турар.

Ие кижи төлүн божаанда хемчээл чок улуг шаг-шинээзин чидирип,беш бүдүнү хоорлуп турган ышкаш түреп човаар,кезек када элең-тендиң бооп,угаан ышкынар,бодунуң төлү дээш,хөй өзээн чүве дег улуг дамырак дег ханын база чидирер.Мынчаар уруун божууруну човулаңындан дириг үнген ие кижи сегип,угаан кирип келгеш,чүнүң-даа мурнунда уруун чаптап,амыр-менди божаанынга сеткил өөрүп,чаш төлүн баарынга чыпшыр куспактап,чап-чаа божуурда аарып турган човулаңын уттупкаш хүлүмзүрүүр. Кезек үе эртерге,ие кижиниң маг-боду каттап аарып эгелээр. Дөрткү мактал: АДА-ИЕ ЧОВУЛАҢЫН УТТУП,ААС-КЕЖИИН ЧУГААЛАЖЫР БУЯННЫГ ХАЙЫРЛАЛ:
Чылдың кайгамчык уези. Ол кижинин сеткил – сагыжынга бирде кударанчыг, мунгаранчыг сеткил-хөөнү киирер. Ынакшаан сеткил база кандыг-ла бир чарлыышкынныг, байырлаанзыг хөөннү илередир. Чижээ: «Дуруяалар чанып турда», «Сөглетинмээн ынакшыл», «Күскү сесерликке». Кижинин ынакшылы – торээн чери, бойдузу – биле тудуш.

Лопсаң Чамзы Камбы Тыва Республиканың Камбы-Лама эргелели. Сарыг Шажынны өг-бүлеге сагыырының талазы-биле ёзу-чаңчылдар. Тыва дылче очулга болгаш ном кылдыр белеткээни: Чочагар Моңгуш, Кызыл - 2007.

Эриктери шоолуг керттинмээн, чүгде Ла-Плата ас кургаг черже 320 км киир керттинген. Соңгу чүктен мурнуу чүкче эң ыраа 3700 км. Суг кызыгаарларының улуг узуну экономиктиг депшилгеге шыырак салдарлыг болган. Шөлү 2,8 сая км² (Фолклен, азы Мальвин, ортулуктар чокка — Аргентина биле Великобритания аразында маргыштыг девискээрлер).

XI -XII чүс чылдарда Турцияга арабтарның үжен чыл эргилделиг хиджразы (ай календары) эң нептереңгей турган. Бистиң эраның 1677 чылдың июль айда турктар ай хиджразының чаа календарын хүлээп алгаш, ону саң-хөө календары деп адаан. Ол календарьны хүлээп алган соонда, оларга мурнунда турган араб ай хиджразы биле чаа календарьның ылгалы 11 хонук тыптып келген. Ол артык хонуктарны чыл санаашкынынга киирери-биле, 33 чыл болгаш-ла, бир чылды санга албас турган чылдагаан-биле, турктарның календарындан 1121, 1154, 1188, 1221, 1255 дугаарлыг чылдар чыл санаашкынында демдеглеттинмээн.

— Немецтер еврей туалеттерже кирбес, чүге дизе ында оларга эмин эрттир арыг (орус. Немцы не заходят в еврейские туалеты. Там для них слишком чисто).

Чурттакчылары - 64,7 сая кижи (январь 2010 чыл), 90 хуузу Францияның хамаатылары. Шажынчылары - колдуунда католиктер (76 хуу ажыг). Хоойлу үндүрер орган - Ийи палаталыг парламент (Сенат болгаш Чоннуң чыыжы).

Хой кадарчылары эпти-ле сайзанактап ойнаар чораан. Кадарчы уруглар баш бурунгаар хой кадарар черин таарыштыр дугуржуп алгаш ойнаар чораан. Хойну чаңгыс-ла черже үндүрүп кадарып турбас, өске-өске черлерже кадарар чүве болганда, ол кадарчының сайзанаа одар санай каш-даа болур

О.Ю. Шмидттиң болгаш ооң салгакчыларының шинчилээнин барымдаалап алырга, кажан-бир шагда Хүннү долгандыр газ, доозунналчак кончуг улуг булут турган. Аңаа медээжок хөй санныг бичии кезекчигештер баштай уг-шиг чок шимчеп турган. Ооң соонда оларның орбиталары төгерик, чаңгыс аай плоскоска турар болу берген. Ооң-биле кады кезекчигештерниң дескинер шимчээшкиннери чоорту чаңгыс аайланып чорза-чорза, шупту кезекчигештер чаңгыс аай дескинип шимчээр болу берген. Ооң ужурундан газ, доозунналчак булут бүгү боду чаңгыс аай углуг тырыкыландыр дескинип эгелээн. Бир эвес ол кезекчигештерниң кол нургулайы чаңгыс углуг дескинмээн болза, олардан планеталар тургустунары болдунмас турган.

Бо календарьда айны неделяларга үлээн барымдаалар чок, ынчалза-даа он-он хонуктарга үзүп турганын ай чаазы (эгези), ай ортузу, ай адаа (эргизи) дээн сөстер херечилеп турар. Айның баштайгы он хонуун - эгези, ийиги он хонуун - ортузу, сөөлгү он хонуун - эргизи деп адаар.
Франция - (фр. France, МФА (фр.): [fʁɑ̃s]), ёзу аайы-биле ады Француз Республика (фр. République française, МФА (фр.): [ʁe.py.blik fʁɑ̃.sɛz]) - Барыын Европада күрүне. Республиканың девизи - "Хосталга, Дең эрге, Акы-төрелзирек чорук", ооң үзели - эрге-чагырга чонда, чонну, чонга. Төп - Париж хоорай. Францияның чурттакчыларының кол нургулайы холумак галл-роман уктуг болгаш роман бөлүктен дылга чугааланып турар-даа болза, чурттуң ады франк деп герман аймак адындан.

Улус хадыңның мөчектеринден үндүрүп алган эмнерни ижин-шөйүндү, ревматизм, подагра, чүс болгаш кеш аарыгларынга ажыглап турар. Хадыңның бүрүлеринде витамин С хөй чүве болганда, витамин четпестээр аарыгларга удур база ажыглап турар. Мону чүгле эмчилерниң сүмези-биле ажыглап болур.

Ийме сумузу амгы үеде муң хире чурттакчылыг. Советтиг Тыва үезинде суурга ийи муң ажыг кижи чурттап турган. Оларның чамдыызы Тываның барык бүгү-ле кожууннарынче көшкен болуп турар. Куңгуртугда безин иймежилер бар деп суур улузу билир.

Имам Газали (Араб дыл: ابو حامد محمد بن محمد الغزالى) / Абу Ха́мид Муха́ммад ибн Муха́ммад аль-Газа́ли ), 1058, Тус хоорай — 1111, Тус хоорай) - Селчук кaгaнaты үезиннде философ болгаш мистик база эртемден. ислам шинчилекчизи.

Оюннуң онзагай чүвези - түү ыяштар күштүг болгаш олар кыйгыртып-даа болурунда. Чижээлээрге, оюнну эгелээн кижиде 4 хана бар болган болза, ол кижи ол ханалары-биле кыйгыртырга, кымда-даа, ханадан улуг бир түү ыяш чок болган болза, аңаа кижи бүрүзү дөрт-дөрт ыяш каап бээр болгаш кыйгырткан кижи дөрт өгнү өглеп алыр. Бир эвес кым-бир кижиде ханадан улуг, чижээ, дөрт кызыл-сес, азы шокар-он бар турган болза, ол кижи ханаларны «чип» алгаш, өглеп алыр, а баштайгы кижи чазыпканы тодаргай. Мындыг таварылгада шаалдалап тургаш, удурланыкчыларының шыдалын билип алыры эргежок чугула.

Ооң мөчектеринден алган эмнерни дериттирер, сидик болгаш өт ылгаарынга хереглеп турар. Оон алдынган суг эмнерни кара-бүүректиң болгаш сыңыйның аарыгларынга ажыглап турар. Хадыңның бүрүлери сидик элбедир шайның тургузуунда база кирип турар. Хадыңның хөмүрүн чамдык хораннаашкыннар үезинде база хереглеп турар.

Сүт - кыс сүт чемиштиглерниң боттарынлан бүдүрүп турар чемниг суук бүдүмели. Ооң бойдус аайы-биле үндезин тоймулаашкыны - чаа төрүттүнген дириг амыттаннарның (кижиниң база) чеми, чүге дизе олар өске чем шиңгээдип чип шыдавастар.

Чугула үелерде айны оон-даа бичии үүрмек кезектерге үлээр. Чижээ: "тос-тостуң соогу". Ол соок кыштың башкы айының эң узун хонуунуң эртенинден, азы декабрьның 23-тен эгелээш, частың башкы айының ортанга (март 14-ке) чедир үргүлчүлээр.

Н. В. Кюнер биле Л. Л. Викторова болза, кыдат төөгү бижиктеринде бижиттинген "Улохэу" деп аймак дээрге моолдарның "Урянхай" деп аймаа ол дур деп, бижип турган. Моолдарның Урянхайлары дээрге шаандагы шагда чурттап чораан "Кумоси" деп аймактың кижилери ол деп, Н. В. Кюнер улай айтып турар. Оларның бодалы шын боор болза Урянхайлар тунгус-манчжур азы моол дылдыг чоннарга хамааржыр ужурлуг. Ынчалза-даа, шаандагы "Улохэу" деп аймакты чамдык эртемдээнер амгы үеде чурттап чоруур "Орок" азы "Орочен" деп чоннуң улузу-биле таарыштыр, шинчип көрүп турар.
Уфа (башк. Өфө [ʏ̞ˈfʏ̞]) — Россия Федерацияның хоорайы, Башкортостан Республиканың төвү, Уфа хоорайның административтиг төвү болгаш Уфаның муниципалдыг кожуун төвү.

Шаанда сахаларның өгбелери "Урааңкай" деп сөстү эвенкил чондан үлегерлеп алгаш бодунуң түрк дыл-домаанга таарыштыр "Урааҥхай" кылдыр өскетип алган. Харын-даа сөөлзүредир урааҥхай деп сөс чиңгине саха дылдың кезии апарган.

Куулар Сергей Оолакаевич 1956 чылдың март 1-де, Өвүр кожуунунуң Хандагайты суурга төрүттүнген. Ооң хөөмей-сыгыдының аянынга улуг идигни сураглыг сыгытчы, чогаалчы Кызыл-оол Санчы берген. Хылдыг хөгжүм-биле ойнаарынга дыка сонуургалдыг. Нота билбес, танывас, тускай мергежили-даа чок хирезинде, анаа кулак-биле дыңнап, өөренип, илип ап чораан.

- Мен ам дыка үр чылдар иштинде маңнап турарым ол. Эртенниң-не туруп келгеш маңнап алырыңга, чайгаар-ла сергек, омак апаар чүве. Кандыг-даа берге ажыл-херек бүдүрериңге бергелер турбас ышкаш. Республиканың 2012 чылда болуп эрткен Наадымынга 42 километрге ийи дугаарында маңнап келдим. Маңнаарга кижиниң сагыш-сеткили чиик болур. Кижи бүрүзүнге ону сүмексээр мен, ылаңгыя аныяктарга. Россияның хостуг хүрешке шилиндек командазының кежигүнү Омак Сүрүң чоокта чаа Россияның чемпионадынга киришкеш, 3 дугаар черни ээлээн, Наадымның байырлыг хүрежи болуп эртип турар аразында, аңаа байыр чедирбишаан, Наадым үезинде Вячеслав Данзын чоок эштериниң мурнундан деткимче акшаны берген:

Даалы болзa 64 ыяштыг болур: 4 шындавал, 4 кас, 4 өлчей-удазын (напчи), 4 дагыр-алды (балык). Бо дөрт чүүл ыяштарны хол ыяштары дээр. Олар өске ыяштардан артык күштүг. Оларның эң тиизи (күштүү) шындавал. Ол дүшкенде өлчей-удазын күштүг апаар болгаш чоорту өскелерниң үнези кудулаар.

Дыт (орус. лиственница) – Тывада арга, арыглар, эзимнерде канчаар-даа аажок нептереңгей үнүп турар болгаш улуг ыяш болур. Уну дорт, чоон, дөзүнден бажынга чедир чиңгелеп чоруткан, хөй адыр будуктарлыг, карты куу-хүреңзимээр, кылын, чиңге бүрүлер-иг, узуну - 13—45 м, өңгүр-ногаан өңнүг, дазылы чер иштинде ханы чаттылган. Үрезини чочагайларының иштинде турар. Чечектелири майда, үрезини сентябрь — октябрь айларда быжар, бүрүзү Октябрьның ийиги чартыындан эгелеп дүжер.

Кызырак-карааның кадының тургузуунда чигир — 13,5% чедир, органиктиг кислоталар — 2% ажыг, минералдыг дустар (эң ылаңгыя чес), витаминнер С, В, Р болгаш каротин дээш өске-даа хөй ажыктыг бүдүмелдер бар. Ооң кадындан компот, варенье, джем, повидло, мармеладтар, ол ышкаш ижер суксуннар болгаш арага аймаан кылып турар.

В.Г. Фесенковтуң шинчилеп турары-биле алырга, бистиң системавыстың төвү - Хүн эгезинде амдыызындан улуг болгаш изиг турган. Хүн октаргай делгемнеринче хөй газты үндүр чажып турар. Ооң ужурундан ол чоорту сооп, чырыы суларап бар чыдар. Ынчалза-даа ол өскерлиишкинни эскереринге кончуг үр үе негеттинер. Амгы үеде Хүннүң изии ооң иштинде водородтуң гелийже шилчиирге тыптып келир чылыг энергиязындан тургустунган. Хүн барык-ла соовас, ам-даа миллиард-миллиард чылдарның дургузунда олчаан артар.
Тыва дылда быжыг сөс каттыжыышкыннарын ийи улуг бөлүкке чарып болур. Ол дээрге «идиома» биле «фразеологтуг каттыжылга-дыр». Виноградовтуң классификациязы ёзугаар «идиома» <фразеологические сращения> биле <фразеологические единства> деп бөлүктерге дүгжүп турар, «фразеологтуг каттыжылга» <фразеологические сочетания> бүлүү-биле дүгжүр.

3. Кылдыныгның болур азы болган черин көргүзер: ховуга ажылдаар, школага өөренир, тайгага дыштаныр. Ындыг чүве аттары домакка туруш байдалы бооп кирер.

Самагалдай бир дугаар Тываның баштыңнары Амбын-Нояннарнын өргээзи турган чер. XVIII вектен эгелээш Тываның шажын-чүдүлгезиниң төвү турган болгаш Тываның Камбы-Ламазының хүрээзи база ында турган. 1921 чылга чедир Тываның аңаа амбын-ноянның таңмазы турган. Самагалдайдан ырак эвесте «Теве-Хая» деп хая даш бар, кайы-даа талазындан көөрге чүък чүдүрүп алган тевеге дөмей. Амгы үеде Самагалдай Тываның Тес-Хем кожуунунуң төвү.

Чоннуң асс-чогаалында «Манас» деп тоол кончуг делгереңгей. «Манас» деп тоол үш кезектиг: «Манас», «Семетей» биле «Сейтек». Ол тоол миллион одуруглуг, эң улуг тоол бооп ол Гиннес номуче киир бижиттирген. ЮНЕСКО ону кижи төрелгеттениң эртинези деп санааш бодунуң камгалалынга алган.

Он ай иштинде ие кижи саттыг чорааш,айы,хүнү үнүп кээрге, уругну божуурунуң мурнунда,мага-боду аар аарыгга таварышкан чүве дег болуп,дөрт даяктары күш-шыдал чокталыр, бажы дескинер.караа шокараңнаар,сеткил-сагыжы хөлзээр.Божууру берге сагындырза-даа,чаш төлүн кадык-менди божуп аарындан өске үнелиг эртине чок деп бодап,чаштың амы-тынын аза-шулбустан камгалап доруктурарын-на күзээр боор чүве.

Тыва Республиканың Чазааның Үрер хөгжүм оркестри (ТРЧ ҮХО) — Россияда чаңгыс аъттыг үрер хөгжүм бооп турар. 1929 чылда тургустунган Тываның Улус-Революстуг шерииниң аъттыг үрер хөгжүм оркестриниң ёзузун диргизип, аъттыг үрер хөгжүм оркестрин тургусканнар. ТРЧ ҮХО-нуң аъттыг оркестриниң баштайгы көргүзүү 2008 чылдың май 9-та, Тиилелге хүнүнде болган. Кызылдың чурттакчылары болгаш аалчылары аъттыг үрер хөгжүмнүң көргүзүүн улуг магадал-биле уткуп хүлээн. Ооң соонда аъттыг көргүзүглерни доктаамал эрттирип эгелээннер.

Бир эвес чылдың иштинде хонуктарның саны мугур бүдүн санга дең болза (чижее 365 хонук), ынчан ажыглаарынга эптиг, эң шын чиге календарь тургузуп алыры белен болур.

Сылдыстар системазындан тургустунган, ыракта чырып, туманналчак болуп көстүп турар галактикалардан аңгыда, ындыг көскү, чырык эвес, а бүлүргей көстүр, шаараш доозунналчак (диффузиялыг)бүдүмелдерден тургустунган долбанналчактарны көрүп болур. Ындыг туманналчактарның хевирлери орта тода эвес, планета-даа дүрзүлүг болгулаар.

Авторнуң "Төлге бижии" (1997), "Теве төптүг Тыва чурагай" (2005) деп номнары чырыкче үнген. Бо ном ооң үшкү ному. Бавуужап Россияның алдарлыг чурукчузу Товариштайның кады төрээн акызы. Ооң оглу Байза база акызының доосканы Суриков аттыг чурулга академиязын дооскан хөйге билдингир скульптор.

Делегейде башкирлерниң саны 1.6 сая хире кижи болуп турар. 2010 чылдың бүгү Россия чергелиг чурттакчы чоннуң санаашкының түңнели 1 584 554 кижи башкир мен деп бодун санап турар. Ооң 1 172 287 кижи Башкортостанда болуп турар.
Мара - амылыг амытаннарны хилинчектиг-човулаңныг очалаңда тудуп алган турар угаанның нүгүл-хирлиг, мугулай чоруун каттыштыр адап, ооң демдээ кылдыр дүрзүлеп чураан дүрзүнчүг амытан.

Алдынайның өңнүү болур кижизи ооң үежизи Даш-Чүрек. Ол амгы үениң саарлыкчы-сайгарлыкчы «чаа тывазы». Ол Алдынайны анаа-ла сонуургай бербээн: ол кысче ооң көрүжү бир янзы. «Кара-Буга Алдынай аңаа аңаа херек кижи апарган. Бир катап душ бооп чедип келген бооп, фамилиязын сонуургаш, ооң саарлыкчы ажылынга база бир дуза кадып боор ээлгир сынныг кысты ол дүштээр үеде бажыңынга чедирген-даа».

Сес дугаарында: ие кижи төрүп алган төлүн карактап,човулаңга таваржырга,кызыгаар чок кээргевишаан,сагышсырап,човап,ыглап-сыктап олурары – энерелдиг улуг хайырлал.

Моңгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.

Таңды Урянхай (орус. Урянхайский край; кыд. 唐努烏梁海; пиньинь. Tángnǔ Wūliánghǎi) — Тываны, XVIII вектен эгелеп 1921 чылга чедир манчжурлар, моолдар биле орустар ынчаар адап турган.

Моолда кадыкшыл хайгаарылының иштинче 17 тускай эмнелге черлери, 4 регионалдыг диагностика болгаш эмнелге центрлери, 9 кожуун эмнелгелери, 21 аймак эмнелгелери болгаш 323 суур эмнелге черлери кирип турар. Оон аңгыда 536 күрүнеге хамаарышпас хууда эмнелге черлери база ажылдап турар. 2002 чылда 33 273 кадыкшыл хайгааралынга ажылдап турган ажылдакчылар бүрүткеттинген, оларның аразында 6823 кижи эмчи болуп турар.

В.Г. Фесенков болгаш өске-даа эртемденнерниң бодап турары-биле алырга, Хүн ону долганып турар планеталар чаңгыс аай газ, доозун бүдүмелдерден бүткен болгу дег.

Чамбы-дипте янзы-бүрү човулаңнар бар. Ону дыка делгереңгей тарай берген “Очалаңның хүртүзү” деп чурук көргүзүп, тайылбырлап турар. Ол мынчаар көстүр: ортузунда турар төгерик катап-катап чаяаттынып турар чуртталганың дескинчээн көргүзүп турар;ол төгерик дугуйну коргунчуг амытан - Өлүмнүң Ээзи аажок күштүг кылдыр так тудуп алган турар. Төгерик беш (чамдыкта беш кылдыр бурганнар биле чартык бурганнар (азарлар) ораннарын кадып каан болур) азы алды (чамдыкта алды кылдыр бурганнар биле чартык бурганнар (азарлар) ораннарын ийи чарган болур) кезектерге чардынган болур, олар күзелдер ораннары болур алды делегейлерни демдеглеп турар.
Аянаның аялга чогаадыр, ыры-хөгжүмге салым-чаяны салгалдан салгалче хан дамчып келген деп бодаар мен. Ачавыс – Самыя Соржуевич Саая каргыраалаар, ырлаар чораан. Ачам хеймер уруун хөрээнге чыпшыр тудуп алгаш өпейлээр, каргыраалаар турган. Ынчангаш Аяна чаш тургаш-ла ачазының каргыраазын, чараш аялгаларны дыңнап эгелээн. Аянаның бойдустан салым–чаяаны школага, уран чүүл училищезинге өөренип турда улам сайзыраанын демдеглээри чугула. Черле ачамның ук-төөгүзүнде онзагай салым-чаянныг, бүгү Тывага билдингир кижилер хөй. Ачамның авазы – кырган-авам Саая Шаак Меңгити уруу Мөңгүн-Тайганың бойдус-чурумалдыг Тоолайлыгга төрүттүнген. Кады төрээн акызы Саая Мыңмыр ус-шевер, ырлаар, хөгжүм херекселдерин чазаар, аңаа ойнаар чораан. Ооң ажы-төлү шупту уран чүүлге салым-чаянныг болган. Олардан эң-не билдингир акыларывыс – композитор Бюрбе Саая, чурукчу Сарыг-оол Саая, хөгжүмчү, эртемден-башкы Хеймер-оол Саая болгаш кырган-авамның кады төрээннериниң уругларының, уйнуктарының аразында өске-даа хөйге билдингир кижилер-дир.

Улуг Моол империя Маньжуриядан Алтай дагларынга чедир чурттап чораан моол аймактарның каттышканының түңнелинде тургустунган. Кырында айытканы ёзугаар, ол империяның хааны Тэмучин апарган (хаан ады Чиңгисхаан). Улуг Моол империяны Чиңгисхаан 1206 чылдан 1227 чылга чедир башкарып турган. Ол чылдар тургузунда империяның девискээри аргажок делгем апарган, ынаар Кыдат Империязының девискээри, Ортаа Азияның девискээри, Иран болгаш Киев Русь кирген. Делегей төөгүзүнче Улуг Моол империя эң улуг империя кылдыр кирген, ооң девискээри амгы Польшадан (барыын чүкте) Көреяга чедир (чөөн чүкте) болгаш Сибирьден (соңгу чүкте) Вьетнам болгаш Оманга чедир турган.

Эрзинниң ховуларынга Хем-Белдиринде чаа амыдырал тывылган дугайында медээ чеде бээрге, Иргит саадавайн ырак орукче чадаг үнүпкен. Ядыы оолак ол орук ону кайы хире ыракче аппаарын, кайы хире бедикче көдүре бээрин бодаан деп бе? Найысылалга келгеш, ол-бо көрдүнерге, ол-ла чагырыкчылар, феодалдар үстүнде саадап олурар болган. "Канчап ындыг чоор?" - деп, ТАР-ның аныяк кежигүнү хилинчектиг айтырыгга тула берген. - Чоннуң чагыргазының дугайында кайда-даа чугаалап турар, а чазакта база революсчу намның ТК-зында чондан үнген кижи чок. Орта эвес херек-тир".

Бо сөстер номчукчуга хөйнү чугаалап бээр. Шажын-чүдүлгелиг бис деп чоруур чамдык кижилер ону сагыш-сеткилинден ыдыктап чоруур ышкажыл.Оларга кол-ла чүве улус мурнунга бодун чүдүлге-сорулгалыг, кээргээчел сеткил-сагыштыг кижи кылдыр көстүрү болур. Олар шажынга ити-хөңүнден чүдүр бараалгаар дээш эвес, а ооң кандыг-бир ажык-кончаа алырын бодап чоруурлар.

Будда деп сөс Арыг Угаанның Чырык Байдалын демдеглеп турар. Бодунуң угаанын долузу-биле арыглап алган болгаш бүгү-ле чаагай буян кежиктерниң шуптузунуң бүде бээрин чедип апкан ындыг кижини Будда дээр. Амылыг амытан бүрүзү Будда болу берип болур.

Чедиде, чөнүүр назын, ол дээрге сезен бир харны харлап алгаш, тыны үзүлгүже чурттаар назынның кижилери болур. Чөнүүр назының кижилери ха-дуңмазынга-даа, хары кижилерге-даа кончуг хүндүлүг.

9. Кажан шупту фишкаларны ап алганда база ойнакчыларның бирээзи бодунуң рейказындан шупту фишкаларны хөлче бүрүнү-биле салыпканда, оюн төнер.
1943 чылдың август айда тыва эки турачылар-биле катай, фронтуже баар шилилге комиссиязын эрткеш, пулеметчу взводтуң командиринге томуйлаткаш, дайынче аъттанып чорупкан. 1943ч. тургускан шериг учет карточказында ооң өг-бүлезинниң дугайында мынчаар бижээн: «Кадайлыг. Үш ажы-төлдүг. Оглу Ким-оол 6 харлыг, уруу Тамара 3 харлыг, бичии оглу Алдын-оол 1 харлыг. Өөнүң ишти Иргит Долзатмаа.».

Ол тос арбаннарның чайлагларынга, кыштагларынга шаг-төөгүден бээр ондар, моңгуш, сат, түлүш, ховалыг дээш оон-даа өске төрел-бөлүктерниң төлээлери көшкүн амыдыралдыг чурттап чораан.

Цонкапаның иезин Шинмо Ачой (азы Шинса Ачой) дээр. Ол болза эки сеткилдиг, камгалал чок кижилерге кээргээчел турган, үргүлчү тейлээр болгаш долганыр ёзулалдарны күүседип, Авалокитешвараның алды-слогтуг мантразын (ОМ-МАНИ-ПАД-МЕ-ХУҢ) номчуп турган.

Обычаи и традиции буддизма, почитаемые в семье. Религиозно-просветительское издание. Чотпун-оол оглу Чочагар. На тувинском языке. - Кызыл: ОАО "Тываполиграф", 2012

Тыва календарьга ай бүрүзү ажыл-агыйның адырлары-биле холбажып ай бүрүзүнге характеристиканы берип турган. Чижээ, күстүң башкы айы (сентябрь) тараа ажаап алыышкыны дооступ, аалдарның күзеглерже көжерин база кыштаглаашкынга чоорту белеткенип, өг кидизин септеп-даарап, мал кажааларын селиирин, аңчылар аъткарарынга белеткенирин сагындырып келир. Ол үеде Тывага алдын-сарыг күс дүжүпкен, сугларның кыдыы чаакталып доңгулай бергилээн, тайгалар баштарынга хар чаапкан турар. Сактырга чүгле кижилер эвес, а харын бүгү бойдус кышка белеткени берген ышкаш болур.

Сингармонизм дээрге сөс иштинге ажык үннерниң аяннажылгазы-дыр. Чамдың улустуң чугаазында үн аяннажылгазынзынга ажык эвес үннер база киржир. Ол термин ийи грек сөстүң каттышканындан тывылган: συν- — кады и ἁρμονία — хөөн, аян.

" Тыва улустуң бир тоолчургу чугаазы-биле алыр болза, шынаа долдур хөй үннүг чаңгыланып турар хая баарынга өскүс оол үш чыл иштинде кара чааскаан чурттап чораан дээр. Ийи хая аразыңга агаарның күштүг агымының оюннарының түңнелинде аңаа үн тыптып кээр турган. Кижи бойдустуң дошкун байдалынга кара чааскаан артып калган үеде оон сагыш-сеткилин илередиринге бойдус дузалаан хевирлиг. Бир катап оол чааскаан сарынналып, хаяның үнүн өттүнүп олурган дээр. Ол үннү хат кижилер кулаанга чедирип келген, ону "хөөмей" дижи берген дээр ..."2

Улусчу чазак чайгылыш чок революсчунуң бодун хайырлавас, могаг-шылаг чок нарын ажыл-чорудулгазын, хүн-бүрүде маадырлыг чоруун бедии-биле үнелээн: 1936 чылдың июльда аңаа чурттуң дээди шаңналы - Республика орденин тывыскан.

1957 – 1960 чылдарда Бай-Тайганың Шуйга, 1960 – 1994 чылдарда Мугур-Аксы ортумак школазынга тыва дыл, чогаал эртемин башкылап, улус өөредилгезиниң адырынга 37 чыл ажылдаан.

Марстың агаарының кол составы - углекислый газ, оон аңгыда чөгенчиг суг бустары, углерод ажындызы ында бар. Чоокку үеде шинчилелди барымдаалап алырга, эвээш кислород бары илерээн. Ооң агаарының составында аргон бары ам-даа тодараттынмаан.
Бир эвес тургускан сөс ийи сарыг хана-каракты дуглапкан болза, ол дээш саннар түңү ийи катап болгаш база ийи катап (өскээр чугаалаарга, дөрт катап) көвүдээр, а бир эвес ийи көк хана-каракты дуглапкан болза, үш катап болгаш база үш катап (өскээр чугаалаарга, тос катап) көвүдээр.

К.М.Аракчаа 1922 чылдың июль 15-те Тыва Арат Республиканың Чөөн-Хемчик кожуунунуң Дагыр-Шемиге төрүттүнген. Бижик-билигге боду өөренгеш, совет-партия школазын дооскан. Тываның Революстуг аныяктарының эвилелиниң эге организациязының секретарынга, Чыргакы суму комитединиң секретарынга, Өвүрнүң реванэниң килдис эргелекчизинге, «Тываның аныяктары», «Шын» солуннарга редакторлап ажылдап чораан.

Бирээде, чаш назын, ол болза бир хардан үш харга чедир назын болур. Үш хар чедир чаш уругну аштатпас, доңурбас, коргутпас болгаш иезинден чарбас турган.

Аът салыр кижиниң кыйгызы-биле аъттар-даа чаржып-ла үнер. Мунукчулар аъттары хөөрезин дээш, алгырышпышаан, кымчызын чайыптар. Мунукчу кижи аътты күженип тепсенир азы кымчы-биле кагар чоруктан аргалыг-ла болза чайлаарын кызыдар.

Кыс кижи эр кижиден эът-хан,сөөгү-биле ылгалдыг болгаш кижиниң назыны төнген (мөчээн) соонда, шупту бир дөмей куу сөөк апарып, кандыг-даа ылгал чок ышкаш болурул. Ынчалза-даа ылгалдыг болур чүве-дир ийин...

"Чиңнеп" турда хайымнажы берген болза, бүгү-ле аргаларның эң-не бергези кызыл-чиң деп оюнче кирер. Ол болза, анаа чиңнээри-биле дөмей болза-даа, солагай буду-биле аскаңгырлап болбас, солагай будун шимчетпейн, чаңгыс черге тура тевер апаар.

Кыыжы соок болгаш узун, хар эвээш, аяс болгаш оожум. Хүндүскү температура −15°С, ночью −18°С ÷ −32°С. Хонукта ортумак температуразы 0 градустан бедик үелер апрельден эгелээр, октябрьга чедир уламчылаар. Чай кургаг болгаш чылыг, тайгаларга — сериин болгаш кыска. Хүндүскү температура +16°С ÷ +20°С, тайгаларга +10°С ÷ +16°С, изиг үеде +30°С (эң бедии +38°С). Күс кургаг болгаш аяс. Хүндүскү температура +8°С ÷ +10°С, (ында-хаая +15°С), дүнелерде доңаттар −5°С ÷ −10°С. Чайгы хаттар барыын чүктен болгаш, соңгу-барыын чүктен, кыжын — чөөн чуктен болгаш, мурнуу-чөөн чүктен. Хонукта ортумак температуразы 10 градустан бедик үелер 125 хонук.

Чойган (орус. пихта) чиңге бүрүлүг улуг ыяштарга хамааржыр. Тываның бедик тайгаларында хөй үнүп турар. Чойган үргүлчү ногаан турар. Унунуң узуну 30—40 м чедир, дорт, чиңгезимээр, адырларлыг, карты кара-куузумаар, тас, доора бичии сыгыгларлыг, будуктары сарыгзымаар, куу өннүг, бүрүлери чиңге, сырый, чымчак, тайгыр, аксымаар шыйыглыг. Чочагайы шиви чочагайындан узун шөйбек хевирлиг, өрү угланган, узуну 5—9 см, чаа үнген чочагайы кызыл-бора өңнүг, сөөлүнде өңгүр-хүрең апаар. Үрезини хавык иштинде чоруур, ооң чүзүнү өңгүр кызыл-куу өңнүг. Май сөөлзүредир июнь айның эгезинде чечектелир, үрезини августа быжар, а сентябрь—октябрь айларда төктүп бадар.

Удаа-дараа чаартыкчы технологияларының болгаш аянныг дизайның дузазында Apple кайгамчык дээн алдар-атты чаалап алган. Apple-дың бүдүрүлгезин электрониктиг хереглелдерниң бурганы дег улустар ажыглап турар. Делегейниң капитал рыногунда компания бирги черни ээлеп турар.
К. Ондар 1994 чылдың июнь 16-да Тывага Россияның бирги президентизи Борис Николаевич Ельцин кээп чорда, аңаа бодунуң салым-чаяанын көргүзүп, хөөмей-сыгыдын эш-өөрү-биле катай бараалгаткан. Ооң соонда, Б.Н. Ельцин Коңгар-оол Ондарга «Россияның алдарлыг артизи» атты тыпсырын доктааткан. Ынчаңгаш, Коңгар-оол Борисович 1994 чылдың октябрьда «Россияның алдарлыг артизи» деп атты алган.

Бир эвес Рум хоорайдан дашкаар фассиялар балдылыг турган болза, Румда олар балды чок тудуп турган. Ол дээрге рим хамаатыларның дүжүметтерниң шииткелин катап көөр эргезин хүлээп турарын илереткени ол бооп турар. Чыскаалдар үезинде ат-дужаалдыг кижилер мурнунга ликторлар (ол ат-дужаалдыгларның бараан болукчулары болгаш таңныылдары ликторлар болур турган) фассияларны байырымныг тудуп хөй улус аразынга орукту арыглап чораан. Ликторларның саны кандыг-бир дүжүметтиң чергезинге таарыштыр чоруп турган. Чижелээрге преторну 6 ликтор, консулду – 12, диктаторну – 24 үдеп чораан.

Бажы эъттенип барып тырлар, оларны кажан-кезээде уштунмас кылдыр саспактап алыр херек – деп, байлар химиренип олурарлар. (С. Тока) Хөлүн эртир барган, туразы улгаткан, улус чугаазын тоовас, чурум үрээр кижи дээрге "бажы эъттени берген" кижи-дир.

1992 чылдың март 15-те Тыва Республиканың баштайгы Президентизин альтернативтиг байдалга соңгуп турда, Ооржак Ш.Д. оралакчы Президентиге кордакчы Мельников А.А-биле тиилелгени чедип алган. 1997 чылда эрткен Президент соңгулдазынга ийиги хуусаага арткан.

Аз чону дайзын болду. Кара-Хөлге чаалаштывыс. Күл-тигин үжен бир харлыында Алып Шалчы ак аъдын мунупкаш, халдап кирди. Азтарның элтебери туттурду. Дайынга Аз чону аштырды.

Улуг-Хемге далай (Саян-Шушенски суг шыгжамыры) кылыпканының соонда Чаа-Хөл суурну болгаш чанынга турган Үрбүн, Кашпал суурларын Бедик-Хавак деп черже көжүрген. 1974 чылда Чаа Чаа-Хөл суур тургустунган.

Тывалар база-ла он ийи дириг амытаннар аттарындан тургустунган календарьны ажыглап турганнар. Чыл санаашкынын анчаар чорудары тываларга төөгү болуп, ада-өгбелерден дамчып келген. Тываларның календары өкерилге чок хевээр арткан. Ук календарьның хереглеттинип турган үези 1757 чылдан 1911 чылга чедир үе болур.

Кыс кижи өртемчейге амыдырап чурттап чораан үезинде ынакшылдың чаагай сеткилинге алзып,олче шымнып, ном дыңнаары,бурганга тейлээри кызыгаарлыг болгаш ажы-төл божааш, оларын эргим,хайыралыг эмии-биле эмзирбишаан, ак сүдү-биле азыраар.Ол эмзирген сүдү болза, чаш төлүнүң ханы болуп хуулар.Ава кижиниң бир уругну азырап эмзирген сүдү сес дэн хемчээлдиг ( бир “дэн” – 59,7 килограммга дең) Ынчангаш ие кижиниң мага-боду ол хире деңзи чидирип , арып,чилиг сөөгү безин хорап эвээжээр, ол хамаан чок өлген соонда, ооң сөөгүнүң даштыкы талазының өңү кара болгаш деңзи хемчээли элбергей,самбай( кадактың адаккы сорту) дег чиигей бээр.

Урааңкай азы урааңхай деп сөстүң эге дөзү эвенки чонда болур. Эрте шагда бир-ле эвенки дылдыг аймак Амур хемден үнгеш Сибирьниң тайга ховуларынче тарай көже берген. Көшкен улус Сибирьниң аймактарынга бодунуң эвенки дылын дамчыдып берген. Чөөн Сибирьде чамдык аймактар эвенки дылды шиңгээдип алгаш бодунуң төрээн дылын утупкан бооп турар.