Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Bannassomabuzimbe(Physicists) balina emiramwa gye beyambisa nga bannyonnyola oba basoma okuva. Emisinde ekintu kwe kiddukira oba kwe kitambulira, emisinde gyakyo oba eng’enda (velocity), byonna biva ku mpalirizo. Osaana okimanye nti yadde emiramwa gy’emisinde n’eng’enda gitera okukozesebwa okutegeeza ekintu kye kimu, mu sayansi girina amakulu ga njawulo.

Waliwo n’entakyuka endala ekozesebwa mu kibalangulo: Omugerageranyo (ratio) gw’obwekulungirivu (circumference) bw’ekikulungirivu kyonna ku daamita yayo nagwo guba gwa ntakyuka eyitibwa “ppaayi” . N’olwekyo singa oba ofunye daamita oba ladiya ey’ekikulungirivu , oba osoboka okufuna obwekulungirivu bwayo.

Obunakuwavu n’olwekyo era bulimu n’okutegeera embeera omuntu omulala gy’alimu era kitegeeza okuyita mu mbeera eyo okusobola okumanya embeera yennyini munno gy’alimu . Omuzadde anakuwadde olwa muzzadde munne okufiirwako omwana yeteeka mu mbeera nti singa abadde wuwe y’afudde ate era omukazi atazaalangako ayinza obutamanya bulumi muzzadde bwayitamu. Asooka , aba yeteteka mu mbeera ya munne (empathetic). Ow’okubiri aba musaasizi (sympathetic) .

Jjukira nti emiramwa “omugerageranyo” ne “namba ey’omugerageranyo” gya njawulo .Mu mugerageranyo x ne y ziyinza okuba emitonnyeze(decimals). Singa x/y eba namba ya mugerageranyo(rational number), x ne y ziba ntegere nga y≠0 .

Empalirizo ziba mu migogo. Etteeka ery’okusatu ligamba nti ku buli mpalirizo wabaawo empalirizo egyenkana okuva ku ludda olwa kikontana. Empalirizo eno ekyenkana eba nsindikano kuba eba ekisindikanya okkudda emabega.

Okunakuwala kuva ku kufiirwa oba okulemererwa oba obutafiibwaako, n’okuswazibwaswazibwa . Ssinga embeera ey’okunakuwala eyitirira , omuntu afuna okwennyika , ekintu ekyeragira mu kusiriikirira, n’okweyawula ku balala . Singa olaba omuntu atandise okweyawula ku banne , yekubagiza ate nga tayogera , buno bubonero bwa kwennyika era omuntu oyo aba yetaaga obuyambi obw’enjawulo kubanga ayinza okwetuusaako obuvune oba n’okutuusa obuvune ku balala oba n’okutabuka omutwe. Okunakuwala n’olwekyo ye kanaluzaala w’embeera z’obuntu nga okwennyika , okwekubagiza ,ennaku ,n’ebirowoozo .

Amambulugga ndwadde ereetebwa akawuka akayitibwa Mumps virus. Amambulugga mangu nnyo okusaasaanyizibwa mu bantu ababeera ewamu anti endwadde eno eyitira mu mukka gwe tussa, oba ebintu ng'amalusu oba eminyira gy'omulwadde singa bikutonnyera ku maaso, mu nnyindo oba mu kamwa.

Endagakintu zawulibwamu ebyuma (metals) n’ebitali byuma (nonmetals), okusinziira ku bisonjozo byazo. Ka tutunuulire enjawulo wakati w’ebyuma n’ezitali byuma:

Buli lw’ogezaako okwang’anga empalirizo y’essikrizo mu ngeri ey’obutagigondera n’oyagala obuuke nga odda waggulu , oba owulira obuzito kubanga oli ku Nsi. Emibiri gyaffe giba gigezaako okuwakanya empalirizo y’essikirizo, ekintu ekituleetera okwewulira nga tuzitowa.

"Emiramwa emifaanagavu" era kiyitibwa "ebigambo ebifaanagavu"(synonyms).Charles Muwanga akugamba nti gino gye gimu ku miramwa emifaanagavu gye wetaaga okumanya mu luganda olwa sayansi:
Buli gumu ku mizannyo egyo gye twogeddeko gulina amagezi n'ebigendererwa mu gyo. Kyakusaalirwa nti mingi ku gyo tegikyazannyibwa era mingi ku gyo tegimanyiddwa baana bato. Tujja kugenda nga tulambulula gumu ku gumu ku mizannyo egyo nga tulaba engeri gye gizannyibwamu ate n'amagezi agagirimu.

Munnabyamalimiro alina okumanya ebitundu bino eby’enjawulo ku bimera bwe biyitibwa n’omugaso gwabyo. Emirandila, enduli, ebikoola, ebimuli, ebibala n’ensigo by’ebitundu ebisookelwako ebikola ekimera.

erythrina abyssinica Guno muti gukulira mu nsiko era gusangibwa nnyo mu bifo ebiyitibwa eby’embubu.Mu’muyirikiti tufunamu ebintu bingi gamba embawo ezibajja emizinga gy’enjuki, eddagala nebirala.

Omugga Katonga gusangibwa munsi Uganda. Gusibuka mu bugwanjuba bwa Uganda mu nnyanja Goerge olwo ne gusiyagguka eggendo nga guyita mu disitulikiti omuli Kamwenge, Ibanda, Mubende, Mityana, Kiruhuura, Gomba, Butambala, Mpigi, Ssembabule, Bukomansimbi ne Kalungu okutuukira ddala mu nnyanja Nnalubaale nga guweza mayiro 140 nnambirira. Kigambibwa nti mu biseera ebyedda ennyo nga ennyanja Nnalubaale tennabaawo, omugga guno gwakulukutanga gudda e bugwanjuba mu nnyanja George kyokka olw'enkyukakyuka y'ensi, gyeguva bwe wajjawo ekikko ne gukyuka negutandika okukulukuta nga gudda ebuvanjuba okuyiwa mu kinnya obwaguuga ekyafuukamu ennyanja Nnalubaale.

Abamakisi balambulula ebika by’entabaganya okuzinziira ku byafaayo era bagamba enkulakulana y’entabaganyabuwangwa kintu kya byafaayo . Ebyafaayo by’entabaganyabuwangwa bizze byeyolekera mu mitendera gino :

Entababutonde ziyinza okuba entono nga omwala oba ennene nga ebibira . Ky’olina okumanya nti entababutonde kikwata ku kibinja kyonna eky’ebiramu n’ebitali biramu ekikolagana buli kimu n’ekirala . Ekyo nakyo kibalo kya butonde , buli kiriwo okuba nga kya mugaso okubezaawo buli kiramu , okuviira ddala kun juba etuwa omusana, ettaka n’enjazi, amazzi , ne nampewo (atmosphere) omuli ebirungo by’omukka ebikola empewo ey’obulamu .

 Abaana abalala tobasuulirira nga ojanjaba omu. Abaana abalamu nabo olina okubalaga nti obafaako kubanga ebirowoozo byonna bw’obiteeka kw’omu ate nabano bayinza okuva mu mbeera.

Okuyimbulukuka kimu ku bintu ebireeta okufa mu nsi yonna wabula nga buziyizika. Kino kyeyongera buli kiseera mu bantu abakulu ne mu baana abato. Mu 2004, abantu abakulu obukadde 600 nga bye bitundu (13%) n’abaana abato obukadde 42 abali wansi w’emyaka etaano baali bayimbulukufu. Obuyimulukufu bulabikira nnyo mu bakazi okusinga mu basajja. Ab’obuyinza kino bakyigerako ng’ekizibu ky’ebyobulamu ekisinze mu kyasa ekya 21. Embeera y’okuyimbulukuka ereetera abantu abakulina okubeera nga basongebwamu ennwe naddala mu nsi ey’obugwanjuba , newankubadde nga kyali kitwalibwa ng’akabonero k’obugagga n’obugimu bw’omuntu mu byafaayo ebyedda wamu ne mu bitundu ebimu eby’ensi mu kiseera eky’olwaleero. Mu 2013, ekitongole ekimu mu America ekiyitibwa American Medical Association kyabinjiwaza obuyimbulukufu ng’ekika ky’obulwadde.

(ix) Kyokka waliwo endagakintu ezibbulwa mu Bantu nga Mendereviyamu oba Eyensiteniyamu), ezibbulwa mu bifo nga Kalifoniyamu ne Amerikamu, n’ezo ezibbulwa mu bintu ebirala.
Waliwo olunaawuzo(legend) nti lumu kakensa Isaac Newton aba atudde wansi mu muti gw’ebibala , ekibala ne kiva waggulu ku muti ne kimukuba mu mutwe.Yafuna okwolesebwa kw’omulengera okw’embagirawo ne yebuuza ki ekiviiriddeko ekibala kino okugwa wansi ne kitadda waggulu ?

We can talk of “Endaga ya Kkala za Musoke” or Ekkamuso (rainbow colours) named from an ancient Buganda researcher on the phenomenon called “rainbow”. The English names of the planets (enkulungo) in our solar system are all eponyms named after the Roman gods and goddesses. I have likewise opted to attempt to name the planets in Luganda after some of the great thinkers of ancient Buganda given below:

Emisimbalaala emyesimbu (vertical columns_ biba bibinja. Endagakintu ezibeera mu kibinja ziba n’omuwendo gw’obusannyalazo bwe bumu mu byebulungulo byabwo. (Ekitegeeza nti ziba ne kyagi y’emu). Buli endagakintu mu musimbalaala ogusooka (ekibinja ekisooka) erina akasannyalazo kamu mu muyitiro gwayo oqwo ku ngulu.

• Amaanyi g’Obusobozi bw’okutondeka ageyolekera mu mutindo gwa sayansi , tekinologiya , yindasitule n’obukulembeze , gakulaakulanye nnyo. • Waliwo okunoonyereza, okuyiiya, n’okuvumbula ebyamaanyi. • Sebasitula aggumidde era nga yeyolekera mu bitongole bya Gavumenti ebirambulukufu omuli Minisitule, Ebitongole by’ebyokwerinda, eby’amateeka, Demokulasiya wa Palamenti, eddiini, n’ebirala. Bino byebiyamba okusitula ebyenfuna by’eggwanga. • Enkolagana z’Ebyenfuna za kawereege omuli okutaataganyizibwa okwamaanyi wakati w’abakozi (Bapulolitaaliya) ne Babuzwazzi (Bassitakange). • Waliwo okukontana okwa maanyi wakati wa kiraasi ya Babuzwazzi(Bassitakange/Abakapitoola) n’abakozi(Bapulolitaaliya). Kiraasi esooka enyunyunta eddako. • Ebikozesebwa biri mu mikono gy’omuntu kinnoomu ayitibwa omukapitoola (Omusitakange). • Omusingi gw’ebyenfuna mugazi ddala kubanga yindasitule zifulumya ebyettuzi mu bungi n’omutindo. • Ekigendererwa kya magoba mangi kyokka ng’omukapitoola akozesa sente ntono okutondeka ebikole ebyokutunda. • Entabaganya eno yesigamye nnyo ku mirimu egy’empeera.

Ebweru wenziga enowaliwo wawandikidwa ko bunyukuta entono.Bubugambo bunno obutono waliwo enyiliri ezisimbubwa mu buli kitabo enyukuta enene mu kitabo mwenva.ebigambo bino bili munimi zenyini ebitabo bino mwebyawandikibwa ebilala bili mu lungereza.Buli bigambo bino ebilaga Ebikolwa ebyokusonyiwagana, Okusonyiwa,Ameteeka agakwata ku bakyala,Okufayo kubateyamba,Omwenkanonkano Amagezi,Okwagaliza, Enzikiriza, Esubbi, Nokuyamba nebinga ebyo.

Embeera y’okwekubagiza eba mbeera ya gunsinze eva mu kulowooza nti teweemala (inadequacy) oba tolina ky’osobola kwekolera era okubeerawo kwo kutaataganya abalala. Embeera ya gunsinze era eva ku kulowooza nti okoze eky’ekivve ekitakolebwangako muntu mulala era ekitasobola kusonyiyibwa.
Okusiga empisa ey’obwesigwa mu mwana “omuwere” kibeerawo okuyita mu kumunywegera, okumwogerera ebigambo ebiseeneekerevu wakati mu mukwano, okumusekeramu oba okumumwenyeza, okumuyimbira obuyimba obuseenekerevu, n’okumubudabuda, omuli okumufaako nga waliwo ekimukyankalanyizza nga okumuyonsa oba okumuwa amata nga enjala mu biseera ebigere, okumunaazako olubugumubugumu, okumukyusa engoye mu biseera ebigere oba amangu nga yeyonoonye n’okumuwa obujjanjabi mu obwetaagisa mu bwangu ng’alwadde.

(b) Entababuvobwawamu ezeekusiza ku buzaale. Entababuvobwawamu eno ebaamu abantu ab’ekika, obuwangwa , oba eddiini emu. Kino kitegeeza obujajja bumu , , abaana, bakizibwe, aboluganda , abako n’abemikwano, emirirwano, b’okozeeko nabo, eddiini, n’ebirala.

Okuba nti okoze , ekyo ky’oba otaddeko empalirizo kirina okuseetuka obuwanvu obugere olw’empalirizo gy’oba okitaddeko.Weetegereze nti mu sayansi w’obutonde(essomabuzimbe) , okukola omulimu kubaawo nga:

Omugerageranyo gw’abawala gulaga bawala bameka abaliwo nga obagerageranyizza ku balenzi. Kino era kiyinza okulagibwa ku mugatte gw’abantu(abayizi) bonna abali mu kibinja (30+15= 45). Eky’okulabirako, ku buli bayizi 3, omu aba mulenzi.

Namba → number. Namba eza kibazo → cardinal numbers, Namba ezibala → counting numbers, Namba eza ndagakifo → ordinal numbers, Namba eza ndagalinnya → nominal numbers, Namba enzijuvu → whole numbers

Manya nti Omugendo mulamwa ogwekuusiza ku kuva naye si buli kuva nti guba mugendo. Omugendo kitundu kimu eky’ekyo bannassomabuzimbe (physicists) kye bayita ekitambuzo (mechanics). Bannasayansi bavumbudde amateeka ag’enjawulo agannyonnyola okuva (motion) n’ensibuko y’enkyukakyuka mu mugendo(changes in motion).

Erinnya erikolebwako (omupiira) lye liyamba ekikolwa ekikolebwa mu mboozi eyo waggulu okumalawo okwebuuza okwandibaddewo singa omuntu agyogera/awandiise emboozi eyo abeera nga talitaddeeko. Ne mu mboozi endala bwe kityo bwe kiri.

Mulengera (the mind) kintu ekizibu okutegeera kubanga si kintu ekiriwo ekirabika wabula obusobozi bwakyo buva mu bwongo. Obwongo (brain) bulimu obusobozi obutereke era obusobozi buno bweyolekera mu kitalabika ekiyitibwa mulengera.

Amazzi mazibu okukkatira (to compress). Okukkatira kitegeeza okuteeka ekintu mu kifo ekitono. N’enkalubo ze zisinga obuzibu okukkatira ate ggaasi nnyangu nnyo okukkatira. Kakulukusi ziri mu makkati naye nazo ziba nzibu okukkatira.

Abantu bano batera okuba n’empisa , obulombolombo , endowooza, ayidologiya, okubikulirwa , ebikolwa , ebikolebwa, obubonero, ebigendererwa, ebiruubirirwa, okunyigirizibwa n’ebirala ebya wamu.

• Akabonero : Cd • Namba y'akaziba : 48 • Kiva mu kya lugereeki word kadmeia (erinnya eryedda calamine) n’ekigambo ky’olulattini cadmia.Cadmus, mu kugereesa kw’abagereeki, yatandikawo Thebes.

buganda king’s goats keeper ONO YE MULUNZI W’EBISOLO BY’EMBUZI ZA Kabaka. Tumuyita KAWUKA. Bino bigambo byo Luganda ebikusike <ref:wwf/lvceep/>
Mu butonde, omugogo gw’ekikolwa n’ensindikano gweyoleka mu bintu eby’enjawulo. Tunuulira ekyennyanja nga kyejjawo mu mazzi .Kikozesa amawawaatiro gakyo okukuba amazzi ekiddannyuma ne kisobola okugenda mu maaso. Olw’okuba waliwo empalirizo eziva mu kyenyanja okudda eri amazzi wajjawo ensindikagano okuva mu mazzi okudda eri ekyenyanja, empalirizo eno n’esobozesa ekyennyanja okugenda mu maaso. Ekyenyanja bwe kisindika amazzi emabega ensindikano eva mu kino esindika ekyenyanja ne kisobola okweyongerayo mu maaso. Amazzi nago galina okuba nga gasindika ekyenyanja ekiddamaaso, ekintu ekitwala ekyenyanja mu maaso.

Salufa y’aleetera amagi amavundu okuwunya obubi ennyo. Lwaki enjuba z’amagi zirina salufa mungi nnyo kiva ku kuba nti ekitundu ku “obutaffaali bw’obulamu” (living cells) bwonna, obw’ebimera n’ensolo bukolebwa salufa, ekitegeeza nti eggi bwe liba likula okufuuka akakoko akato, ako kaba kalina okukozesa salufa oyo okukula. Salufa asimibwa mu nsozi z’ebipuluko (volcanic mountains).

Empalirizo y’essikirizo (the force of gravity) ly’ensi esikira ebintu ku ttaka (ku Nsi ) y’eyitibwa obuzito (weight). Obuzito businziira ku bintu bibiri:

Bwe tulaga oludda ki , ntegeeza obwolekero ki n’emisinde gy’ekintu kwe kiddukira, tuba twogera ku ng’enda yakyo. Manya nti eng’enda tekitegeeza “mbeera” yakyo wabula “ngeri” gye kigendamu. Oli bw’akubuuza nti emotoka ebadde edduka ngeri ki ? Aba asuubira nti ojja kukola omukunuukirizo gw’emisinde n’okulaga obwolekero, ntegeeza ludda ki lw’eyolekedde.

Okusoboka okutegeera obulungi omulamwa gw’okuva (omugendo), olina okunnyonnyoka omulamwa gw’empalirizo, entebenta, amasoboza (energy), omulimu, n’enzitoya (mass). Bino byonna bye bikola ekitambuzo (mechanics

IALI NGO was authorized by terminologist Charles Muwanga to post articles from his Luganda scientific works on Luganda Wikipedia for public consumption.

(vii) Ensengekera za Ssemawanga . Ensengekera zino zirimu entabaganya bbiri oba okusingawo , ezewaayo okuteekawo enkolagana mu biba bikkaanyizibbwako era nezeyama okugondera omugako oba enkolagana ezikkanyizibbwako.

Wano oteekwa okuba nga okirabye nti ensengeka kikulu nnyo nga nga osonjola omugerageranyo. Namba eya “kinnawansi” ne “kinnawaggulu” erina okuba nga y’eyo egobererea ensonjola. Eky’okulabirako. Oyinza okugamba nti omugerageranyo gw’abayizi abawala ku balenzi guli 30 ku buli balenzi 15. Omugerageranyo gw’abawala mu kibinja ky’abayizi guli bawala 30 ku buli balenzi 15.

IALI NGO yakkirizibwa omunoonyeyerezi Charles Muwanga okuweereza ebyo okuva mu nzivuunulo ze ez'enjawulo. N'awe yongerezaako Buganda ne Uganda bigende mu maaso!

Omusituzi w’obuzito ono naye atuukibwako empalirizo ez’ekikkatiro ne kawereege. Ddala omusajja oyo ali ku kawereege ng’ekizito kimwekkatiddeko mu mugongo !!

kotoni keeki Cotton Cake Ebintu bino byombi wandibiriisiza mu kipimo. Emmere y'esinga obungi olwokukkusa ensolo. Enva zo nga ntonotono olwokusobozesa ekisolo okuwoomerwa emmere gyekiridde. <re:wwf/lvceep/>

Arthritis Buno obulwadde bw’ennyingo okuzimba buyitibwa Amakajja. Obulwadde buno bubeera bulumi nga bungi ate nga buzimba mu’nnyingo. Laba omusawo mu bwangu era kozesa ne ku ddagala nga,
• akabonero : Kr • namba y'akaziba : 36 • Kiva mu kya lugereeki kryptos (ekitegeeze “kyekweese). Mu lungereza olwa kati ebigambo nga "encrypt" bijjibwa mu lugereeki

Oyo alabirira omuntu alina ekizibu kino asaanye fune okuyigirizibwa ku ngeri gy'asaanye okumukwatamu era n'okumukuumamu nga bali mu bulamu obwa bulijjo.

(viii) “Ekirala eky’okukola” kwekukolagana n’ abaagalwa abalala bonna. Wano ntegeeza abagalwa be n’emikwano abalala, nga mulimu n’abenju ye. Okumulumba mu kibinja kirina kukolebwa nga ekisembayo

Kemisifiiya eya wansi eya mulowooza (Temporal Lobe of the Cerebrum) Kino kye kitundu ekiri wansi wa kemisifiiya za mulowooza omusibuka okuwulira n’okujjukira. Biri mu mabbali (enjuyi) ga mutwe.

Bw’oba osize ensigo ey’obwesigwa mu mwana nga bbujjenyi, olw’okuba aba akwesiga era nga taba mu kutya ng’akulabyeko, atandika okukubuuza kino na kiri kuba engerekera y’obuntu (human instinct) emusikiriza okunoonya okumanya. Naye singa omukyunya n’okumuboggolera buli kasobi k’akola aba akutya ng’akulabyeko era ne kyeyandiyagadde okukubuuza akyesonyiwa mu buto bwe, kinp ne kizza emabega EkkyO ye eba etandise okukulaakulana.

Eky'okusatu, tegeka ebintu okuva mu butonde ne nnakavundira eby'okukozesa mu nnimiro ey'obutonde ng'okuaanya eebisaniiko by’oggye mu nnimiro ne mu ffumbiro. Kino kijja kuyamba obutonde bw'ensi nga kikendeeza ku kuziika ebintu ebitalina mugaso mu ttaka, nga n'ekyokubiri kya bwereere ekiteetaagisa kussaamu nsimbi yonna okukikola.

Okwegulumiza kulowooza nti ggwe otuukiridde okusinga abalala era ggwe buli bbanga oba wegeraageranya n’okuvuganya n’abalala okulaga nti obasinga. Okwemanyamanya kuvaamu okwematira . Okwemanyaamanya kugeraageranye n’embeera ey’okwewa ekitibwa ky’obuntu (self-esteem), okwetya n’okwemotyamotya . Ssinga wali osobola okubaako w’oli mu bwengula n’olaba buli ekikolebwa ensolo eziri ku nsi wandirabye katemba atali musasulire, alimu ebisanyusa, ebyewunyisa, n’ebyennaku.

Eno eba mpalirizo eyewaggula ku makkati oba empalirizo eviira amakkati (centrifugal force) esindika akazito okuva mu makkati.Eyo eba mpalirizo ereetebwawo okusindika.

Kino kitegeeza nti waliwo engeri ey’obutonde ekuuma ebintu okusigala oba okuremera (okulobera) mu mbeera gye bibaddemu oba okusigala nga bikola ekyo kye bibaddeko. Buli kintu kigezaako obutayagala gugenda mu mbeera ya nkyukakyuka oba ka tugambe kigezaako okulemera mu mbeera gye kibaddemu. Buli kintu kiremera mu mbeera ey’okuva gye kiba kirimu okujjako nga waliwo empalirizo ey’enjawulo ekiteekeddwako; kino kitegeeza nti ekintu ekiri mu kuva kiba kyesigaliza embeera yaakyo ey’okuva. Manya: (a) Mu essomabuzimbe (study of structures , nature, physics) ekigambo “kiwummulo” kirimu omulamwa gwa “being at rest” kyokka mu essomabiramu(biology) ekigambo “ekiwummulo” kirimu mulamwa gwa “pupal stage”.

Buno bulwadde obuva ku bungi bwa ssukaali okusukka mu musaayi gw'omuntu okumala ekiseera. Obumu ku bubonero bwa ssukaali asusse mu musaayi kuliko; okufukaafuka okususse, okulumwa ennyonta n'enjala. Singa embeera eno eba tejjanjabiddwa, ssukaali ono asobola okuvaako obulabe obulala.
Embeera ey’obulabe kintu ekibi. Ddala mu butuufu kibi , naye kiyinza okukufuula omuntu asobola okwekuuma anti baalugera nti ekizze omanyi kinyaga bitono.

Waliwo n’amateeka ag’enjawulo ku misinde gy’ekitangaala (speed of light ) oba nga bannassomabutonde batunuulidde obutoniinya (obuntu obutini ennyo) nga atomu.

Athlete’s foot Obulwadde buno obuleeta amabwa wakati wenjala ate era oluusi ne wakati wenjala z’ebigere era n’okuwunya gawunya nnyo, laba mangu omusawo ate era kozesa neku ddagala nga lino.

(a) Essomampimo=Essomo ly'empimo (Geometry). Empimo=dimension (b) Essomankula=Essomo ly'enkula ez'ekibalo(Geometry).Enkula = mathematical shape (c)Essomabibuuka=Essomo ly'ebibuuka(Aeronautics) (d) Essomabuzimbe=Essomo ly'obuzimbe (Physics).Laba "ebyobuzimbe" (e)Essomabuziba = essomo ly'obusirikitu obuyitibwa obuziba(Chemistry).Laba "ebyobuziba"

Oluyengo lw’ebbugumu(olubugumu) (Radiation) Olubugumu olwa nabbugumya (Thermal radiation) Okumerenguka kw’omuzira (Melting of ice) Amazzi okufuuka ag’ekkekwa (Shortage of flesh water) Olububi lwa Wozoni (Ozone layer) Amayengo agali emabega wa kkala emmyufu (Infrared waves) Migendo (Rays) Mayengo (Waves) Amayengo ga u-vi (Ultra-violet waves) Omugaso gwa ekitegabbugumu )Importance of green gas effect) Nakivundisa biramu (Organic decay) Nayitolaasi-okisayidi (Nitrous oxide ) Metani (Methane )

Ebimuli mwe muva ensigo z’ebimera. Birina ebitundu eby’enjawulo. Ekitundu ekikazi kye kiyitibwa nakimuli (pistil), ekiggwayo nti “nakazaala w’ekimuli”. Nakimuli kitera kusangibwa mu makkati ga kimuli era kikolebwa ebitundu bisatu omuli: segima (stigma), siteero (style) ne walugi (ovary). Segima ke katundu akakwatira waggulu wa nakimuli. “Kakwataganye” ne siteero eringa olupiira. Siteero yetuuka ku walugi omubeera obutaffaali bw’amagi g’ekikazi agayitibwa entabamagi (ovules).

Gakuweebwa Charles Muwanga !! Enzito /Gulaamu (g) emu ezitowa akayiika(miri-liita) kamu ak’amazzi ku digiri 0 eza Seriisiyasi(Celsius). Ate omupimo gwa sezzito (metric tons) erimu nanzitoya 1000 ziba enzito akakadde kamu.

N’olwekyo tuyinza okunnyonnyola eng’enda y’ekintu nga emisinde n’obwolekero bwakyo. N’olwekyo ennyonnyi eddukira mu misinde egya mairo 650 buli ssaawa nga eyolekedde obuvanjuba egambibwa okuba n’eng’enda eya mairo 650 buli ssaawa ku ludd olwa buvanjuba.

• Okusinziira ku tteeka lya Newton ery’Okuva erisooka ekintu okusobola okukyusa omugendo gwe kirimu, kirina okuteekebwako empalirizo, kino nga kyeyorekera mu mulamwa gwa kigaaniramumbeera (inertia). • Etteeka lya Newton ery’okubiri lisonjola akakwate akali wakati w’okutebenta, empalirizo, n’enzitoya. • Etteeka lya Netwon ery’okusatu ligamba nti ekiseera kyonna empalirizo w’ekolera okuva mu kintu ekimu okudda ku kirala, wabaawo empalirizo y’emu eteekebwa ku kintu ekisooka. Singa osika omugwa, n’olwekyo, omugwa ate era guba gukusika. Ekitambuzo n’Okuva (Mechanics and Motion)
Tukole ki okuwonya n’okukuuma ebibira n’emiti ebikyaliwo? Amawanga ga[Africa] yonna galina ekizibu ekyeyongera buli kiseera naddala buli embeera y’obudde lwekyukakyuka nga kiva mu kusaanyawo ebibira n’emiti. Buli lwe tutema emiti oba ebibira , tuba tuleeta ekizibu ku butonde bw’ensi. Nga – Ebitundu ebiri waggulu we’nsozi byononebwa okukulugguka kw’ettaka. Abantu mu byalo babonabona mu ngeri nyingi. Nga ze zino – Tebaba na mmere ebamala. Endya eba mbi nnyo. Tebaba na by’akuzimbisa, enku, embaawo, ebibajje n’ebiruke. Enfuna eba nnafu nnyo Ebisolo bibulwa omuddo Ekyokukola ng’embeera emaze okubeera etyo: Tulina okukendeeza okweyongera kwebibira ebisanyizibwawo Okukuuma n’okusimba emiti. Okukendeeza emirimo egikolebwa abakyala olwkusitula embeera yaabwe. Okusomesa abatuuze ne’bibiina engeri entuufu ey’okweyambisa emiti wamu n’ebirara. N’okukendeeza endwadde. Kisaanye kimanyibwe nga mu [Uganda] abantu 96 ku buli 100 beeyambisa miti mu byetaago byabwe ebyo’omumaka. Nolwekyo okukuuma emiti gino egikyaliwo kwe kukola amasiga agomulembe agakekkereza enku.

Munda wanziga eno nga wawandikidwayo enyirili ezisimbudwa mu buli kitabo kino zebikolwa ebitali bilungi.Enyirili zinno embi ezilagira abantu nga bakyala okugondera Bababwe wedde babayisa nga ebyokunsiko,Okutugumbulwa senga togondera diini,Obutakiriza kwogera kubyaskwagadanga,Okusirika mulukungana wadde byebogera bikunyigiriza,nokubika kumitwe wade omusana mungyi.

• Ekyokulabirako ekikula ky’ekinyonyi kirimu ebika by’ebinyonyi bya njawulo nga sekanyolya, ngaali, endegeya, enkusu, kamunye, maaya, enkoko, ssekokko, embaata, n’ebirala bingi.

Abbreviations are formed by the initial letters of a word or phrase. “Enfundiwazo are mainly used in written language, not spoken language. In the chemistry of Luganda, we are borrowing almost all the chemical elements and their abbreviated chemical symbols from the chemical names adopted and adapted from English.

(d) Eng’enda ey’entakyuka (= constant velocity). Mu ngeri endala, etteeka erisooka ligamba nti “ekintu etitali mu kuva (mu mugendo) oba nga kiri mu ‘eng’enda ey’entakyuka’ (constant velocity) kisigala bwe kityo okutuusa nga waliwo ekikisindise oba ekyekiise mu kkubo lyakyo. Kyokka okusinziira ku kye tulaba bulijjo, oyinza okugamba nti mu butuufu ebintu tebibeerera awo awatali kuva (kuba mu mugendo) kubanga, eky’okulabirako, ejjinja bw’olikasuka waggulu, terisigalayo singa liba liteereddwa, kyokka era tebisigala mu mugendo ku misinde egy’entakyuuka. Eky’okulabirako, oguyinja oguyiringita okuva ku kasozi waggulu gweyongera emisinde buli kaseera akayitawo mu kukka so ng’ate ejjinja eriyiringita ku museetwe likomekkereza likkalidde (nga lirekedde awo okutambula); kyokka empalirizo eziriteekebwako nga ensikirizo y’ Ensi (earth’s gravity) n’ekikuubagano singa bijjibwawo, etteeka ly’okuva erisooka tuba tuliraba. Lino ly’etteeka ly’okuva erisooka erikwata ku bintu ebiri mu mugendo ogw’entakyuka.
Emizannyo gino gyabangamu emiganyulo egy’enjawulo: egimu gyabangamu okukozesa amaanyi bwe gityo nga gizimba omubiri; emirala gyabangamu okufumiitiriza (okukozesa obwongo oba okulowooza), bwe gityo nga giyamba mu kuwagala obwongo so nga n’emirala gyabanga gya kuwummuza birowoozo, kwesanyusa, kutabagana n’ebiringa ebyo.

Okunyiiga bwe kuba kwa bikolwa , omuntu alumba asibuseeko okunyiiga okwo kyokka bwe kuba kwa kimpowooze , omuntu anyiigira munda. Mu bunyiivu muyinza okuvaamu okwekyawa , ekintu ekireetawo embeera z’obuntu endala nga okwekyanga , okulumba ,okukyawa ,okwewera, oba okuwulira obubi .Waliwo n’okumalibwaamu amaanyi oba okuggwamu amaanyi awamu n’okwesisiwala okuviirako okwegugunga , obulumi n’okukoowa embeera .

Mu bufunze "ekibalangulo kifuuka "kibalo"(maths).Kokka era oyinza okukiyita "okubala" anti olulimi lugaggawala bigambo eby'enjawulo ebirina amakulu agaliraaniganye ennyo(synonyms).Gye bujja tujja kuwandiika endagabigambo ebifaanagavu(thesaurus) ey'Oluganda.

Okuva obadde oyinza okukiyita omugendo naye olw’okuba omugendo kuba kuva okuzingulukufu , waliwo embeera z’okuva ezitakola mugendo. N’obuziba (atomu) obuli mu ntebe kw’otudde buyinza okuba nga bujugumira naye nga tebuli mu mugendo.

Gakuweebwa Charles Muwanga !! Namba za kigaanira (Odd numbers).Kigaanira kiggwayo, kigaaniremu. Bw'okisalira(clipping) n'osigaza "kigaanira"(odd).

Etteka ery’okubiri liraga nti singa oteeka empalirizo y’emu ku bintu bibiri ebirina enzitoya ez’enjawulo, oba ofuna entebenta (enkyusa mu ng’enda) ya njawulo kubanga okutebenta okubeera ku nzitoya esingako obutono kuba kusingako. Ekiva mu mpalirizo eya netoni 10 ku mupiira kiba kinene okusinga empalirizo eyo yennyini ekwatiddwa ku kimotoka. Ekiva mu kutebenta kiva mu kuba nti enzitoya za njawulo.

Ensi nsengekera ey’omuggundu ,erina akakwate akatasattululwa n’ensengekera y’enjuba yaayo, nampewo(atmosphere) waayo , ebitonde byonna ebigirimu n’amaanyikasoboza agava kun juba yaayo mu bwengula.

Mu kibalangulo , "omuwendo ogw'enkomeredde" (absolute value) kitegeeza ekifo namba w'eri okuva ku zeero(0) ku "olukoloboze lwa namba"(on the number line).

Buli kintu kizimbibwa obuntu obutini ennyo obuyitibwa obutunniinya(particles) .Obutunniinyo(obuntu obutini ennyo) bwe butaffaali obuzimba ennabuzimbe(matter). Ennabuzimbe kiva mu bigambo by’oluganda “endagabuzimbe” , ekitegeeza obutunniinya(particles) obukola obuzimbe bwa buli kintu.

"Ekikula" eba sipiisa ya kiramu oba katugambe nti sipiisa kiba “kikula” kya kiramu ekiba mu lubu lumu era ng’ekikula kino kyezaalamu kyokka. Eky’okulabirako ekikula ky’ekinyonyi tekisobola kuzaala mu kikula kya mmese.

i) Obuzaale (Heredity) ii) Embeera omuntu gy’abaamu (Environment) Entabiro (interplay) y’obuzaale n’embeera omuntu gy’abeeramu kintu kikulu nnyo okusobola okukulakulanya obusobozi bw’obuyivuwavu obw’omuntu.
Eno ye matiiriyo ya nyuloni (neurons), obutaffaalikazimbabusimu oba obutaffaalikazimbabwongo, esangibwa mu mutwe, omuli sayansi w’ebirowoozo n’okukwanaganya buli kigenda mu maaso mu mubiri. Buli ekiva mu bwongo eky’obwakalimagezi kifulumuzibwa mulengera (the mind) atalabika. Obwongo bulimu ebitundu 40%) nga bya matiiriyo eya kivuuvu (gray matter) ate ebitundu 60% nga matiiriyo enjeru. Busangibwa wakati mu kawanga munda, akabukuuma obutatuukibwako buvune kuba obwongo kintu kya kwegendereza nnyo.

Ekiddako, tandika okukoola. Guno gwe mulimu ogusingayo obwangu. Osobola okuyambibwako abaana bo bw'oba obalina oba n'oyita abaana okuva ku mulirwano okukuyambako mu kino.

(ii) Ebitundu by’omubiri (Woogani). Buno bwe butaffaalikazimbamubiri nga bwekutte wamu okukola emiwuula(tissues). Zino ze situla z’omubiri ezikola ebintu eby’enjawulo(emigereke).

"If a body is at rest it remains at rest or if it is in motion it moves with uniform velocity until it is acted on by a resultant force".Weetegereze:

Ekiddako osobola okutegeka okubikka ennimiro yo ng'okozesa omuddo omusale, ebiti ebitemeeteme, ebitiititi ebivudde ku bimera n'ebirala. Kya migaso nnyo okutegekera ennimiro yo ekisiikirize ekirungi ate era n'okutegeka engeri ennungi ey'okusobozesaamu ebimera okufuna omusana ogumala.

Buli lwe tuyiga okubeera mu mbeera ez’obulabe (vulnerabirities) kyokka ne twekuuma , kituwa obumativu n’essanyu. Kyetaagisa omuntu okumanya n’abalabe be oba abo abakuvuganya kyokka n’osigala ng’obalimu mu mukwano yadde mu bwegendereza .

Ekireetera enkulungo z’enjuba Muwanga okusigala nga ziri mu mugendo ogw’entakoma buli emu mu buyitiro(orbit) bwayo, kiri mu empalirizo musikirampuyibbiri(opposing forces) zino:

OKusinziira ku Charles Muwanga , essomabimera(Botany) liri wansi wa "essomabulamu bwa bimera"(plant biology). Essomabimera ttabi lya ssomabiramu(biology) erisoma ku bimera n'obulamu bwabyo, omuli n'enkula awamu n'ebinnyonnyozo bya buli kimera awamu n'ensengeka y'ebimera mu matabi.

Empalirizo (forces) zirina okuteekebwa ku kintu okukijja mu kifo (okukitambuza) oba okukyusa okuva kwakyo. Enkyukakyuka mu kuva tezijja zokka. Kati okuva kuno kwonna kupimibwa kutya?

• Kiva mu kya lugereeki word kadmeia (erinnya eryedda calamine) n’ekigambo ky’olulattini cadmia.Cadmus, mu kugereesa kw’abagereeki, yatandikawo Thebes.

Okuva kiraga kukyusa kifo omuntu oba ekintu we kibadde. Omuntu oba ekintu kiba mu kuva singa ekifo kyabyo kikyuka ng’obigerageranyizza n’omuntu oba ekintu ekiri mu kifo ekimu oba ekigenda akasoobo.

b) Okwefumiitiriza (Critical thinking). Kuno kuli mu Bantu bokka. Kulimu bino wammanga “ • Okwebuuza ku kintu kyosegedde ne sensa zo • Okuteebereza (rationalising) ku kiri munda oba emabega waakyo • “Okwekenneenya”(analysis) ekintu oba omulamwa. Wano omuntu era akozesa “sensa” ze ettaano omuli okulaba, okuwunyirza, okuwulira, okukwatako, oba okulegako mu kukinoonyerezaako, n’alyooka asengeka ebirowoozo okusinziira ku ki ky’alabye. Oluusi ayinza okukyabuluzaamu amanye ebiri mu buziba bwakyo. • Okugereesa (abstraction/ imagination/ theorising). • Okugerageranya (comparison) • okunoonyereza n’okugezesa ku buttonde • okutuuka ku kuvumbula • okuyiiya tekinologia
Akavuluzi k’okubwongo (Pituitary Gland) - Kano kavuluzi (gland) akavulula ebikemuluzi (hormones) akekutte ku ntobo y’obwongo wakati wa ponda ne saaganda.

(i) Nti ebyobuziba oba essomabuziba ly’essomo lya nabuzimbe(matter) n’amasoboza awamu n’enkolagana wakati wa bino ebibiri. Ebyobuziba sayansi wa nsibo akwatagana ennyo n’essomabuzimbe(Physics) era nga kumpi amasomo gano gombi gatera okusonjolwa mu ngeri emu.

Waliwo abantu abalowooza ku kintu nga bwe bakisegedde ne sensa zaabwe ettano kyokka ne batagenda mu maaso kukigereesako (to abstract, theorise, think critically about it). Ekigambo kugereesa kiwulikika nga eky’olubalaato naye ekituufu kiri nti tewali muntu atefumiitiriza ayinza okugereesa era n’atondekawo omugereeso (theory) ogw’engeri yonna.

Molekyu zitambula nga ziva awali akanyigirizi akali wansi okudda eri akali waggulu. Molekyu zibugaana wonna kino ne kyenkanyankanya akanyigirizi.

Ekintu ekiri mu kifo ekimu kisigala mu kifo ekyo okujjako nga kiteekeddwako empalirizo ey’enjawulo ate kyo. Ekintu ekiri mu kuva kigenda mu maaso mu mugendo ku misinde n’oludda lwe lumu okujjako nga kiteereddwako empalirizo ey’enjawulo Okusinziira ku tteeka lino erisooka, ekintu ekiri mu kiwummulo kisigala mu kiwummulo ate ekintu ekiri mu kuva kisigala mu mugendo n’emisinde gye gimu ku ludda lwe lumu.

Buli lw’olya oba n’onywa oba oyongedde enzitoya ku muburi gwo , ekintu ekirinnyisa ensika y’essikirizo , ekireetera omubiri gwo okwetaaga empalirizo esingawo okwang’anganga essikirizo .Kino kye kikuleetera okuwulira ng’ozitowa nnyo okusingawo bw’obadde nga tonnaba kunywa oba okulya.

Abato mu mutendera gw’ebbuggezi yadde betoola baba bakyataaga okubalaga ekibi n’ekilungi basobole okukulakulanya obusobozi bwabwe okwawula ekibi ku kirungi, kibayambe okukola okusalawo okutuufu ku lwabwe mu biseera ebyo mu maaso n’ebiriwo. Wano tandika okukozesa obugero n’emizannyo okubatunuza mu mpisa ey’okukozesa obwongo. Eky’okulabirako, obugero lwa “wakayiima omugezi” oba obukunizo obw’enjawulo. Edda abazadde mu maka amaganda nga batuuza abaana akawungeezi ne babanyumiza engero, ebisoko, n’ebikwate awamu n’okubayimbiramu obuyimba obuyigiriza naye kati kino abazadde abasinga tebakyakikola. Omutendera “Omutoola” (yetoolatoola).

• Wewale olusirika: Kizibu nnyo okwogera n’omuntu akunyiizizza k’abe mukyala wo, mwami , abaana bo, muzadde wo oba omuntu omulala yenna , naye ate mu kwogera mulimu eddagala okusinga okusirika . Bw’oba osazeewo okwogera yogera ku bintu ebizimba so si ebyabuluza , bwe kiba kyetaagisa funa omuntu gwe wesiga akuyambe mu kino; ono aba muzzang’anda. .

Okuva kivudde mu bugambululo "okuva mu kifo".Kino bwe tukisalira (Clipping) ne tusigaza "okuva"Motion). Kati nno Mwami Muwanga asobodde okuwandiika ku Mateeka ga Newton ag'Okuva(Newton's Laws of Motion) n'okulamblula omulamwa guno mu Luganda.

In all our blafrican languages, abbreviations of the elements of the periodic table of elements are very useful in scientific discourse. The borrowed “Namunigina z’Amawanga ez’Ebipimo” (International System of Units) in Luganda are likewise abbreviated for convenience in calculations and publications.
Okutwalira awamu okulambulula okigeraageranya n’ekigambo okulambika era okukitegeera obulungi wekenneenye ebigambo okusiba n’okusumulula, okutugga n’okutaggulula, okutondeka n’okukoppulula.

Jukira nti emiramwa “omugerageranyo” ne “namba ey’omugerageranyo” gya njawulo.Mu mugerageranyo x ne y ziyinza okuba emitonnyeze(decimals). Singa x/y eba namba ya mugerageranyo, x ne y ziba ntegere nga y≠0.

Ebbombo lirina ebika bibiri. Waliwo ebbombo eririna ebikoola ebinene ate waliwo n’ebbombo eririna ebikoola ebitono. Eryo eririna ebikoola ebitono liyitibwa, kabombo.

Kino kyavaako okutumbula omuwendo gw’ebikolebwa era amaanyi g’Obusobozi bw’okutondeka negeyongera okukulaakulana wakati mu bunyunyunsi obwakolebwanga ku baddu. Okutwalira awamu bino bye bikulu ku ntabaganya y’obuddu:

• Okumanya nti singa omwana omutusaako obuvune mu kumubonereza oba ozzizza omusango era Poliisi ekusiba yadde nga ggwe omuzaala ate naye ayinza okukula ng’alina obukyayi gy’oli. Manya nti ggwe oli mu kukaddiwa ate ye ali mukukula ; wewale okukyayibwa abanaakulabirira mu bukadde bwo.

Empalirizo = 10,000 x 0.05 Empalirizo = Netoni 500 Kati wano tuba tusobola okweyongerayo ku tteeka lya Netoni ery’okusatu. Etteeka lino liwa ensonjola n’embalanguza y’empalirizo okuyita mu nzitoya n’entebenta (Okutebenta). Emp. = Enz x Ent Emp. = Empalirizo Enz. = Enzitoya Ent. =entebenta

Kino kiba kitegeeza nti okutabagana okubeera mu ntabaganya, ne mu ntabaganyi kubeerawo naye kuno kugoberera byetaago bya bwamuntu(humanity) so si kabondo kamu oba ka kitundu kimu. Kino kitegeeza nti n’entababuvobwawamu zirina ebyetaago ng’ebyentabaganya naye entabaganya teri ku bulombolombo bwa ntabaganyi.

Enkulungo bwe yetoloola enjuba yayo, ekkubo lyayo ery’enkomeredde eriyitibwa ekyebulungo (orbit) liyinza okutonnyezebwa (to plot). Ne atomu tuyinza okugiraga mu ngeri y’emu ng’obusannyalaza obwebulunga okwetoloola nnyukiriyaasi.

Kitegeeza nti ettaka erikaddiye liwumuzibwa okumala ekisera okulisobozeza okuzzamu obugimu muttaka. Mukisera kino ettaka lisimbibwako emitti egirina obusobozi okuza ekigimusa kya niyiturojeni muttaka, ejirina ebikoola ebivunda amangu era nebizza obujimu muttaka. Ekisera kyomala ngowumuzza ettaka kisinzira kubuggazi bwettaka nobungi bwa'bantu abalimukitundu ekyo. Okuwumuza ettaka okutalikulongosemu kwekuleka ettaka neriwumula lyokka ngatolina kirime kyona oba omutti gwona gwosimbyeko. Obubonero bwo mutti oba ebirime ebisimbibwa munimiro eyokuwumuzibwa;

Enzitoya(mass) gy’ekoma obungi ,empalirizo esika egivaamu gy’ekoma okuba ennene. Eno y’ensonga lwaki enjuba Muwanga (our sun) nga eno erina enzitoya ya bitundu 99% eby’enzitoya yonna mu nsengekera yayo , erina essikirizo (ensikirizo ennene=gravity ) erisobola okusikiriza(to attract) enkulungo zaayo zonna omwenda n’emyezi gyazo ne zisigala munda mu kyebulungulo kyayo eky’essikirizo(its gravitational field).

Okufuga oba okuyigiriza omwana okufuga embeera ze ez’obuntu kulimu okumuyigiriza okwang’anga oba okufuga embeera ze ez’obuntu embi okuva mu buto kuba kitwala ekisera. Bw’oba nga oli muntu mukulu newesanga nga tewayambibwa kufunga mbeera zo za buntu okuva nga oli muto, ky’okola fuba okulaba nga :
Endwadde eno ekwata muntu yekka, era abalwadde basobola okusiiga bannaabwe amambulugga okuva mu nnaku nga musanvu(7) nga bubakutte naye nga tebunnalaga kabonero konna, okutuusa ku nnaku nga munaana(8) nga bumaze okweyolekera mu bubonero bwabwo. Abasawo okumanya endwadde eno kisinga kuba ku kuteebereza olw'okuzimba kw'obutaffaali obuzaala amalusu obusangibwa mu mba, okumpi n'amatu. Era okukebera obulwadde buno mu musaayi kyangu nnyo, newankubadde bukyayinza okwekweka ne butalabika naddala mu mibiri gy'abo abaagemebwa obulwadde buno.

Era nga bw’olaba ne leero nti abato balina emizannyo mingi, n’egyo gye tumenye waggulu egisinga obungi gya bato. Okugeza, okufumbafumba, nkusiddaawo, okuzimba obuyumba, nkulimbye, kaggoggo, okwesuuba, okusiita, vvaawondye, ssekkonde, akawuna n’emirala. So ate egy’abakulu mulimu okukuba enkuyo, okuyigga, okumeggana/ekigwo, okwesa, okulwana entooketooke n'emirala.

Bwoba osaanukula oba osiba ekikyupa ekiriko enjola oba bbalibu y’amasannyalaze eriko enjola okozesa mpalirizo ya kunyooleza (turning). Empalirizo ezisikira mu makkati n’empalirizo eziviira amakkati (Centrepetal and centrifugal forces) .

Omuntu yenna ow’omulembe guno okubeera nga wa mulembe ddala yetaaga okuba ng’amanyi kalonda yenna akwata ku ntabaganyamawanga kimusobozese okwenyigira mu kwekulaakulanya okutuukana n’abantu abali mu entabaganyabantu ezaakula edda.

Amaanyi gongerebwa mu kugatta, okwawuza, okukubisa, n’okugabiza mu yintegya, emitonnyeze, emikutule, n’emigerageranyo gy’ekikumi (ekikumik). Wano era emirandira gya kyebiriga, namba eziterambulula, n’emiwendo egy’enkomereddde gisomesebwa. Wano enziringanya y’emibalanguzo eyongera okunnyikizibwa.

Mu Nsi eya sayansi, yinginiyologia ow’okulambulula tekinologia (reverse engineering) akola kinene okukulaakulanya amawanga era obuwangwa oba amawanga agatateekawo nkola yakukoppa tekinologia w’ensi endala gasigalira mabega . Kino kyetaagisa nnyo okwekebejja, okwekenneenya, n’okwefumiitiriza.

Okuteeka namba mu nsengeka tandikira ku esembayo obutono okutuuka ku esingayo obunene. Kino kye kiyitibwa ensengeka elinnya; nga oli bw’alinnya olusozo.Eky’okulabirako:

Wakitegedde!! Empalirizo ziviirako ebintu bingi ebigenda mu maaso mu butonde ne mu ntondeka y’ennyanguyirizi (machines). Empalirizo zireetera ekintu okuseetuka ne kiva mu kifo oba okutambula era empalirizo ze ziwaliriza ekintu okwongeza emisinde, okukendeeza emisinde, okukyusa obwolekero, era empalirizo ze zireetera ekintu ekibadde kitambula okuyimirira mu kifo kimu.

Okulowooza okusegeere kukoma ku emu oba ebbiri ku sensa zo ettaano kye zikulaze kungulu; tekugenda mu buziba bwakyo. Kyokka okulowooza okugereesa kuyingira munda mu kintu. Omuntu alina endowooza ey’okusegeera atunuulira essinzizo nga ekizimbe obuzimbe naye oyo alina endowooza ey’okugereesa atunuulira essinzizo nga ekifo ekiraga obutonde bw’omuntu kalimagezi alaba Sabagezi, Namugereka, Katonda mu kibalo ne sayansi ali emabega w’obutonde n’obwengula. Katonda oyo ali emabega wa sayansi n’ekibalangulo ekiri emabega w’obutonde agereesebwa okuba ow’ekyewuunyo, asaanidde okutenderezebwa mu kifo eky’enjawulo ekiyitibwa essinzizo.
Okulowooza okusegeevu (Concrete thinking) n’okulowooza okugereefu (abstract thinking) okusinziira ku Charles Muwanga.Sooka omanye enjawulo wakati w'emiramwa gino esatu:

[Education for sustainable development. ESD] Mu kusoma okugendereera okuleeta enkulaakulana eyannamaddala, tutunulira nnyo ku nsibuko y’ Ennkulakulana eya nnamaddala. Bwettujukira ebyayitta, osobola okugamba nti endowooza eno ey’ennkulakulana eya nnamaddala eviira ddala ku ssematalo owokubbiri ngayakagwa . Kyazuulibwa nti amawanga gano agaali mu ntalo zino gakosebwa nnyo obwavvu n’enjala. Kino nno kyaleetera abakungu b’A mawanga amagatte mu nsi yonna,okutuuza nekiiko ezitali zimu ,okusala amagez ku ngeri ki obuzibu bunno gyebuyinza okuvunikibwa. Watandiikibwawo ebiwayi byensi yonna ebyenjawulo okutandiika okwekkenennya n’ikuzuula engeri gyebayinza okwanganga era nokuvunuka ebizibu bino. Ebimu ku biwayi bino, mwe mwali kyebayitta “ Inernational Monetary Fund)(IMF) nekirala kyebayita (World Bank Group)(WBG) byonna nga bigendereera okuyamba okwanganga obuzzibu bwo’bwavvu n’ebbula lye mmere mu nsi yonna. Ate era mu Myakka gy’enkaaga waliwo Alipoota ezenjawulo ezzava mu ntuula ezenjawulo mu nsi yonna ate zzino nga zogera ku ngeri obutonde bw’e nsi gy’e bwali bwolekedde okusaannawo nga kireetebwa engeri abantu gy’ebaali bakozzessamu obubi obutonde bw’ensi nga bagenderera okwekulakulanya n’okulakulannya amawanga gabwe. Naye ate ng’ enkola eno bwegenda mu maso obutonde bwensi yonna bubba bwakugwawo , kubanga abantu ababukozesa beyongera bweyongezi ate nga bwo tebweyongerako. Mu mwaka gwa 1972 ekibiina kya’mawanga amagatte nate era kyatuuzza olukiiko taba mirukka , olwatuula mu kibuga “Stockoholm” okuteesa ku bizibu ebikosa obutonde bw’ensi mu nsi yonna. Era mubyavva mu kuteesa kuno mwe mwali okutandiikawo ekibiina ekiyitibwa” United Nations development Program (UNDP)”kino nno nga kyabyannkulakulana mu nsi yonna.

Okwefumiitiriza kitegeeza, obusobozi bw’abalowooza okuba nga bafuga okulowooza kwabwe oba endowooza zaabwe era ne balowooza ku kye balowoozako. Omuntu akozesa obwongo nga yefumiitiriza:

• Manganeezi (manganese) (akabonero Mn kava mu ky’olulattini Magnetum) • Makyule (mercury) (akabonero Hg kava mu ky’olulattini hydragyrum (okuva mu kirala Mercurius))
ГIурусаз батальонал, гьоркьор гIарадабиги лъун, ункъбокIон (каре) гьабун чIезарун руго. ТIаде гIарададул сачмаги гуллаги байдал, АхIмадханил бо тIурун буго. ГIумаханас цойгидал боязе тIаде кIанцIизе буюрухъ кьун буго. Гьезулги жо ккун гьечIо. Цинги живго ГIумахан кIанцIун вуго тушманасде тIаде («угъузилал рачун, дайтилал рачун, маххулъан бер баккун хунз цадахъ рачун»). Нахъе къалел ругел магIарулазда гьес гьарулеб букIун буго: «Нужеца яхI бахъе, гIолохъаби! Нилъеда данде гьал чIоларо», – ян.

We are seeking your involvement to decide if the global Wikimedia community approves starting a banner campaign asking Wikipedia readers to call on the Syrian government to release Bassel from prison. We understand that a campaign like this would be unprecedented in Wikipedia's history, which is why we're seeking the widest possible consensus among the community.

Туркиялъул темаялда шагIирас хъвараб тIоцебесеб асарлъун ккола «Къо-мех лъикI, Истамбул» (1959) абураб элегия. Гьениб гьес загьир гьабуна Истамбулгун, гьеб некIсияб, тамашаяб, кидалиго Бакъбаккул кIудиял пачалихъазул цоялъул тахшагьарлъун букIараб шагьаргун ккараб дандчIваялъ, гьесулъ, тIоцеве Турциялде щварав батIияб пачалихъалдаса инсанасулъ бижизабураб жуба-гъубараб асар.

Иманалъул анлъго рукну буго. Гьезул цонигиялда ракI чIезабичIони, гьев чи бусурманчи вукIунаро, ахираталдаги гьесие абадияб гIазабгIакъубаги букIуна.

К 500 г. Библия была переведена более чем на 500 языков, а столетие спустя, в 600 г., использование Библии в Западной Европе было ограничено лишь Вульгатой. Это было связано с доминированием Римско-католической церкви, которое продолжалось около 1000 лет до начала Реформации.

Абубакар-хIажияв гьавуна 1711 соналда ГІаймаки росулъ, лъикIаб хъизамалда жанив. Гьесул вукIана кIиго вац – ГIабдуллагьги МухIамадаминги. Гьезие щун букIана доб заманалда рекъараб лъикIаб бусурманаб лъайги, ва гIемераб заманалъ гьел хIалтIана мударисаллъун.

Currently 3.30% of the MediaWiki messages and 0.12% of the messages of the extensions used by the Wikimedia Foundation projects have been localised. Please help us help your language by localising at Betawiki. This is the recent localisation activity for your language. Thanks, GerardM 12:41, 1 мая 2008 (UTC)

Ха́лид ГІабдул ГІази́з Ал СагІу́д (гӀар. خالد بن عبد العزيز آل سعود‎‎; 1913, Ар-Рияд — 1982, АтІ-ТІаиф) — СагІудиязул ГІарабиялъул ункъабилев хан 1975—1982 соназда.

Гьанжесеб лъарагӀ алипба: А а, Б б, В в, Г г, Гъ гъ, Гь гь, Д д, Е е, Ё ё, Ж ж, З з, И и, Й й, К к, Къ къ, Л л, М м, Н н, Нг нг, О о, Оь оь, П п, Р р, С с, Т т, У у, Уь уь, Ф ф, Х х, Ц ц, Ч ч, Ш ш, Щ щ, Ъ ъ, Ы ы, Ь ь, Э э, Ю ю, Я я.

Билбилахур-Къазмаляр (гІур. Бильбиль-Казмаляр, лезг. Билбилахуьруьн Къазмаяр) — ккола Россиялъул Дагъистан жумгьурияталъул МухӀарамхур мухъалъул росу.

1972 соналъ лъугьана КПССалде (нахъе ана 22 августалъ 1991 соналъул). 1974 -елдаса 1975 соназда вукІана ЛъаратІа райкомалъул комсомолазул секретарлъун.

XVIII гIасруялъул 50-абилел соназул ахиралда ГIаймакиса Абубакар-хIажияс хъвана жиндирго кIудияб шигIрияб асар – «Турки». Гьеб буго динияб хIасилалъул, анцIила лъабго поэмаялдаса гIуцIараб хIалтIи.
ЧIедерабтала (падар. Çədərovtala) жамагIаталде гъорлъе уна жибго ЧIедерабтала абураб магIарулазул росу. Гьеб росулъ гIумру гьабула 846 чияс.

Use the talk pages on meta, talk to your local communities, talk to others, talk to us. Engagement is what we strive for, without each other we would never had made Wikimedia succeed. The staff working on this fundraiser is comprised of long-time Wikimedians with as much care and concern for the success of this drive as the volunteers, and we want you to actively participate and have a voice. Everyone is welcome to contact any of us on staff at any time with a timely response to follow. I look forward to working with you during this year's fundraiser.

1902 соналъ 22 сон барав СагІудиязул хъизаналдаса ГІабдул ГІазизица ккола Ар-Рияд, ва Рашидиязул тухумалдаса гьелъул вукІарав амирги чІвала. 1904 соналъ Рашиди тухумалъулаз ГІусманиязул пачалихъалдаса кумек тІалаб гьабула. Гьез жаваб гьабун жодорго аскар гьенибе битІула, амма гьаб нухалъ къун нахъе ине ккола. 1912 соналъ ГІабдулгІазизица тІубанго Нажд икълим кверде босула. 1920 соналъ, ингилисазул кумекалдалъун, ГІабдулгІазизица тІубанго Рашидиязул тухум лъугІизабула. 1925 соналъ Макка кверде босула. 1926 соналъул 10 январалъ ГІабдулгІазиз ибну СагІуд ХІижазалъул ханлъун лъазавула. 1927 соналъ КІудабиритІаниялъ СагІудиязул ханлъи жибго жиндаго чІараблъун рикІкІуна. Цо чанго сонидасан ГІабдулгІазизица ГІарабистаналъул хутІарал ракьалги кверде росула. 1932 соналъул 23 сентабиралъ Нажд ва ХІижаз цогьаруна, СагІудиязул ГІарабия абураб цо пачалихъалда жанир. Живго ГІабдулгІазизги лъугьана СагІудиязул ГІарабиялъул ханлъун.

Аллагьасул русулазда (илчизабазда) кин ракI чIезабилеб. Дуца ракI чIезабизе ккола Аллагьас гIадамазда гьоркьоса тIасаги рищун, жидехъе вахIюги рещтIун, халкъ Аллагьасул диналде ахIизе ритIарал Аллагьасул бищунго хириял лагъзал гьел ругилан абун. Гьезул тIоцевесев Адам ккола, ахирисев МухIаммад ккола. Цересел русулал хассал бакIазде, хассал гIадамазде, хассаб заманалда ритIарал рукIана, МухIаммад Авараг тIолабго халкъалъухъе, киналго бакIазде къиямасеб къо чIезегIан витIарав ахирисев Аварагги расулги ккола.

Къеди ругел тухумазул къадар батIи-батIияб бицуна. Мисалалъе, М. ХIусейновас Ункъракьалъул хIакъалъулъ хъвараб тIехьалда бицунеб буго Къеди пуланал 4 тухум бугин: Нуцаби, Малалал, Къуйлял, ХIамсал (Гьамщал ратила, гьас мекъи хъварал). ГIаммаб къагIидаялъ гьадинал тухумал руго гьенир:

Currently 2.97% of the MediaWiki messages and 0.10% of the messages of the extensions used by the Wikimedia Foundation projects have been localised. Please help us help your language by localising at Betawiki. This is the recent localisation activity for your language. Thanks, GerardM 21:36, 9 ноября 2008 (UTC)

Падарал яги Азарбижанал (падар. Azərbaycanlılar, آزربایجانلیلار, Azərbaycan Türkləri, Azərilər, آذری لر ) — Кавказалда ва Азарбижаналда бугеб миллат.