Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Ta boodeeyssyn Germaanisheyryn Oarpagh ry-gheddyn 'syn Iddaal Hwoaie (ayns Tirol Yiass as ayns baljaghtyn ennagh ayns queiggaghyn elley), ayns Cantoonyn Hiar ny Belg, ayns ardjyn Frangagh ny h-Alsaash as Lorraine, as ayns baljyn beggey joarree yn eear-choontae Jylland Yiass 'sy Danvarg.

Rish foddey v'eh goll er credjal dy ren Caley cummal ec Thie-oast Glion Sulby, ayn ta frameyn dorrys feer vooar, agh ren ronsaghey prowal nagh row shoh kiart, son ta caslys-çheerey OS voish 1870 ayn - foddey lurg da'n Foawr v'er n'aagail yn Ellan - t'eh jeeaghyn nagh row yn thie-oast troggit ec y traa shen.

Ayns shennaghys foddey yn valley, v'eh ny phreeu-valley er yn Impiraght Raueagh (330-395), yn Impiraght Raueagh Hiar (Vaisantagh) (395-1204 as 1261-1453), yn Impiraght Ladjynagh (1204-1261), as yn Impiraght Hurkagh (1453-1922). Va'n balley reiht myr Co-Phreeu-valley Oarpagh ry hoi Cultoor da'n vlein 2010. Va ny h-ardjyn shendeeagh jeh'n valley currit er Rolley Eiraght ny Cruinney jeh chooid UNESCO 'sy vlein 1985.

Ta buill hurryssagh ennagh elley ayns Nerin goaill stiagh Cashtal Vun Raite, Carraig Phádraig, Aillte an Mhothair, Mainistir na Croise Naofa as Cashtal an Bhlarna. Ta buill vaynaghoil scanshoil hendeeagh goaill stiagh Gleann Dá Loch as Cluain Mhic Nóis, as ad freillt myr Cowrey Ashoonagh ayns Pobblaght Nerin.

Va Igor Fyodorovich Stravinsky (Rooshish: Игорь Фёдорович Стравинский, Igor' Fjodorovič Stravinskij) (17 Mean Souree 1882 - 6 Averil 1971) ny chummeyder Rooshagh, as t'eh er credjal dy vel eh nane jeh ny cummeyderyn kiaull y 20-oo eash smoo cummaghtagh. Chammah as yn enney echey er son e chummaghyn, va ard-ghoo er myr cloieder pianney as stiureyder chiaull.

Ayns neu-chosoylaght rish soccer, ta Nerin cur un 'wirran ashoonagh ruggyr magh er y vagher, as ta'n fwirran as y spoyrt er feie Nerin stiurit ec un heshaght, yn Irish Rugby Football Union (IRFU). Ghow fwirran ruggyr Nerin ayrn ayns dagh Cappan Ruggyr y Theihll, as rosh ad gys ny cloiaghyn kerroo-yerrinagh ayns kiare jeu. Va cloiaghyn ruggyr cloit ayns Nerin car Cappanyn y Theihll ayns ny bleeantyn 1991 as 1999. Ta kiare fwirranyn keirdey Yernagh ayn as da dagh fer jeu cloie 'sy Magners League as tree jeu cloie er son Cappan Heineken. Ta ruggyr Yernagh er ny heet dy ve ny smoo cohirreydagh ec corrymyn eddyrashoonagh as queiggagh veih'n vlein 1994 tra haink er y spoyrt dy ve ny spoyrt keirdey. Car y traa shen, ren Ullee (1999), y Vooan (2006 and 2008) as Lion (2009) cosney y Cappan Heineken. Ayns bishaghey rish shen, ta fwirran eddyrashoonagh Nerin er gheddyn ny smoo as ny smoo rah ayns Feniaghtys ny Shey Ashoonyn noi ny fwirranyn reiht elley Oarpagh. Haink y rah shen, goaill stiagh Tree-Chrooinyn ayns 2006 as 2007, ry-cheiley lesh greim glen dy varriaghtyn, ta enmyssit Grand Slam, ayns 2009.
Ta Langues d'oïl ny enmys çhengoaylleeagh ny shendeeagh ta currit er ny çhengaghyn Goalagh-Romanagh as ad çheet magh as thallooyn twoaie Ghoal Raueagh, as ee jannoo y Rank hwoaie, ayrn ny Belg, as Ellanyn Vooir Eeaght. Jiu, ansherbee, ta'n Rangish Chadjinit (ee hene ny çhengey oïl myrgeddin) currit stiagh ayns nyn ynnyd myr çhengey oikoil as ard-chionyssagh ayns ny thallooyn shen, faagail Ellanyn Vooir Eeaght magh, raad dy vel Baarle ny preeu-hengey.

Va'n criggad currit er bun ayns Sostyn as she fwirran criggad Hostyn, ta fo stiurey Boayrd Criggad Hostyn as Vretin, fwirran ashoonagh ynrican 'syn RU lesh stayd prowallagh. Ta ny h-olteynyn çheet magh ass ny fwirranyn coontae mooarey, as t'ad goaill stiagh criggadee Sostynagh as Bretnagh. Ta'n criggad anchasley rish Soccer as Ruggyr c'raad dy vel fwirranyn ashoonagh er lheh cloie. Chloie criggadee Yernagh as Albinagh lesh fwirran Hostyn er y fa nagh vel stayd prowallagh ec Nalbin ny ec Nerin. Er y gherrid, hoshee ad cloie ayns Cloiaghyn Eddyr-ashoonagh Un-laa. Chloie Nalbin, Sostyn (goaill stiagh Bretin), as Nerin (goaill stiagh Nerin Hwoaie) ayns Cappan Criggad y Dowan, as raink Sostyn tree keayrtyn gys y kione-chloie. Ta feniaghtys leeg gerrymoil ayn c'raad dy vel clubyn ass 17 coondaeghyn Sostynagh as 1 choontae Bretnagh cohirrey.

Ta aker mooar cloaie shassoo er y Chione myr lhiaght cooinaghtyn da ny Manninee ren co-choyrt as ouralley car Chah Trafalgar. V'eh currit er yn ynnyd echey ec kelloorey daa cheead blein.

Ta frassaghey tuittym car ny bleeaney agh t'eh eddrym son y chooid smoo, 'sy niar er lheh. Ta'n neear ny s'fliaghey dy meanagh as eh crommey hug sterrymyn ass y Cheayn Sheear, 'syn 'ouyir jeianagh as car meeghyn y gheuree er lheh. T'ad cur geayaghyn jeeillagh lhieu as fliaghey lane ny smoo da ny h-ardjyn shen, myrane lesh sniaghtey as sniaghtey garroo. Ta ny h-ardjyn ayns twoaie Choontae ny Galliu as 'sy niar jeh Coontae Vay Eo recortyssey yn chooid smoo jeh tendreil er yn ellan as ee taghyrt er eddyr queig as jeih laaghyn 'sy vlein ayns ny h-ardjyn shen. Ta'n chooid sloo jeh sniaghtey ry-gheddyn ayns Queiggey Mooan 'sy jiass, as ta'n chooid smoo jeh sniaghtey ry-gheddyn ayns Queiggey Ulley 'sy twoaie.

Rheynn Aundyr Nobel ayns Fyshoaylleeaght ny Medshin ny bleeaney 1969 er Hershey er son e “scrialtyssyn bentyn rish strughtoor gien-oaylleeagh veeryssyn.”

T'ad gra dy daink hibbin jeh screeu caslys jeh cleigh ayns jalloo screeudeyrys Egyptagh. Haink y cowrey shoh trooid coryssyn screeu Proto-Sinaitagh, Feaneeckagh, Greagagh, Etruscagh as Romanagh dys y chummey t'ayn nish.
Ta'n Reeriaght Unnaneysit mygeayrt 245,000 kilometeryn kerrinagh (94,600 mi ker) er eaghtyr slane as eshyn jeant seose jeh ellan ny Bretyn Mooar, çheu hiar hwoaie ellan Nerin (Nerin Hwoaie) as ellanyn beggey elley. T'eh soit eddyr y Cheayn Sheear as Mooir Hostyn, as eh 35 kilometeryn magh veih slyst hwoaie ny Frank ec boayl unnaneagh. Eddyr y daa heer ta Mooir yn Eeaght. Ta'n Vretyn Vooar soit ayns dowan-lheeadyn eddyr 49° as 59° Hwoaie (ta Shetlynn sheeyney magh da 61° Hwoaie), as ayns dowan-liuridyn eddyr 8° Heear gys 2° Hiar. She boayl meenaghey y Phreeu-linney Vunlaa Thie Rollageydys Reeoil Ghreenwich, faggys da Lunnin. Ta'n Vretyn Vooar beggan ny smoo na 1,100 km (700 mi) er liurid as begnagh 500 km (300 mi) er lheead ayns y boayl s'lhea, agh she 1,350 km (840 mi) yn 'oddeeaght s'liurey eddyr daa voayl as ee ny foddeeaght eddyr Penn an Wlas 'sy Chorn as Thie Yuan Ghroat ayns Gallaibh ny h-Albey. Ta'n joarey thallooin eddyr Nerin Hwoaie as Pobblaght Nerin 360 kilometeryn (224 mi) er liurid.

Dyn y wooise da'n firrinaght dy vel y daa reiltys goaill ymmyd jeh daa argid cadjin er lheh (yn oarey as y punt Sostynagh), ta kuse vooar dy traght gurneilit er bunneydys ooilley-ellanagh. Ta olteynys 'syn Unnaneys Oarpagh lhiggey da shen, dy paartagh. Ta olteynyn veih'n cho-phobble dellal as veih crooderyn polaase geamagh er son "tarmaynys ooilley-ellanagh" er yn oyr dy nod ad goaill vondeishyn ass tarmaynyssyn scaailley as dys cohirreydaght dy hroggal. Ta'n ellan gobbraghey myr margey singil ayns ard lectraghys as ta claareyn ayn dys margey singil dy chur er bun da gas najooragh. Ta pohlldey da ventyryssyn shen çheet dy mennick veih'n reiltys Yernagh as veih parteeghyn politickagh ashoonagh ayns Çhionnal Nerin Hwoaie.

T'eh er credjal dy vel mygeayrt 1.8 millioonyn Moslymee. Ta moskyn ry gheddyn ayns dagh ard. T'ad ny possanyn islamagh smoo jeh'n sluight Pakistaanagh, Bengaalagh as Injinagh. Er y gherrid, ta kemmyrkee veih'n Tomaal, y Chyprys Hwoaie, ny Çheeraghyn Balkanagh as çheeraghyn Arabagh cur lesh bishaghey mooad ny Moslymee Goaldagh. Ta arganys ny bleeaney 2006 fo'n burqa, ayns cohaggloo liorish y pholitickeyr Jack Straw, aahoilshaghey scarrey eddyr Goaldee ennagh as ad cur feyshtyn er mestey stiagh ny Moslymee lesh y çheshaght Ghoaldagh, as ad t'er credjal dy vel ceau ny breid freggyrtagh lhee, 'syn RU.

Ta ard-phuirt ec Nerin ayns Divlyn, Beeal Feirshtey, Corkee, Ros Láir, Doirrey as Purt Largey. Ta puirt ny sloo ry-gheddyn ayns Inver Mooar, Beeal yn Aah, Droghad Aah, Doon Jialgan, Doon Laoire, Faing, Galliu, Laarney, Limmeragh, Ros Vic Treoin, Shliggagh, An Pointe as Keeill Mantan. Ta 3.6 millioonyn dy hroailtee goll trooid puirt 'sy Phobblaght as ad goll tessen y vooir eddyr Nerin as y Vretyn Vooar dagh blein. Ta'n vooar chooid dy hraght chooid hrome leeideilit liorish y vooir. Ta ny puirt ayns Nerin Hwoaie stiurey 10 millioonyn dy hunnaghyn (11 villioon dy hunnaghyn giare) jeh traght chooid lesh y Vretyn Vooar dagh blein, tra ta ny puirt ayns Pobblaght Nerin stiurey 7.6 millioonyn dy hunnaghyn (8.4 millioonyn dy hunnaghyn giare).
Hie taghyrtyn bentyn rish y Ghaelg er oaie dy tappee ayns ny 1980yn as ny 1990yn. Va bunneydys yn ynsaghee as y staydys oikoil ec y Ghaelg currit sheese ayns ny 1980yn, as 'sy vlein 1982 va teisht y GCE O Level scruit da'n Ghaelg, ga dy row'n aarlagh jee er n'gheddyn ayns brastylyn fastyragh. Va enney nish ec ny lughtyn-reill as va feme ec ny h-ynseyderyn sheshaght, bing ny corpane oikoil dy chur er bun da femeyn y voodeeys Gaelgagh, lheid as soilsheanyn, fockleyryn, termeeaght noa, a.r.e., dy chur er oaie as er bun. 'Sy vlein 1985 va Coonceil ny Gaelgey, fo-ving jeh Undinys Eiraght Vannin as bing slattyssagh jeh'n Reiltys, currit er bun ry hoi kiarail enmyssyn da rheynnyn reiltyssagh, enmyn straidey, as crooaght focklyn as abbyrtyn noa.

She caayr er brooinyn y Rhine ayns steat y Rhine Hwoaie-Westfalen, y Ghermaan, eh Bonn. By phreeu-valley eh Bonn er y Ghermaan Heear veih'n vlein 1949 derrey yn vlein 1990, as, reesht eddyr ny bleeantyn 1990 as 1999 by hoiag y reiltys eh er y Ghermaan unnaneysit. Ta Bonn ny hoie ayns jiass yn ard moirvaljagh smoo 'sy Ghermaan.

She çheer ayns yn Aishey ee yn Armeain. Hooar yn Armeain e neuchrogheydys veih'n UPSS ayns 1991. Ta'n Armeain çhemmit liorish y Turkee, y Çhorshey, yn Asserbajaan, as yn Eeraan. She Yerevan preeu-valley ny çheerey.

Ta ny blaaghyn oc beg (1/8") as geayney. T'ad neughiscreadjagh. Ta 5 seepalyn, 5 petyllyn as 5 staimynyn oc. Ta daa locule ec yn oohrey oc as 2 oohag ayndaue. Ta crooineen ec y chione, raad ta ny petyllyn kianglt rish y cheilley, as t'ad cur "calyptra" er. T'eh tuittym magh lesh anthesis.

Lurg y chaggey, leodee ennoilid chaslys-skeealyn ard-feniagh. Mysh 1945, ‘syn ynnyd oc, haink stiagh skeealyn aitt, scheimyn aitt rere’n aght Disney, far-skeealaght sheanse, Heearyn, skeealyn graih, as grinderys. Er lhimmey jeh Superman, Batman, as Wonder Woman, cha row monney bree ec ard-feniee rish 1952.

Ta biljyn feeyney nyn lianaghyn. Ta çhionnagyn çheet magh hoal noi duillagyn ec noadyn, as t'ad goaill toshiaght dy lhoobey ayns caslys tra t'ad bentyn rish nhee ennagh elley. Ta cummaghyn ny duillagyn oc bentyn rish y dooie t'ayn, agh ta oirr feeacklagh oc.

Ta'n fillym soit 'sy Çheer Arnhem, 'syn eash roish daink ny sleih baney. Ta'n 'er caggee Dayindi (Jamie Gulpilil) shelg oohyn guiy lesh nuy fir elley. Ta sooill echey er ben saa e vraar shinney. Myr shen, ta'n braar echey ginsh skeeal da er ny shennayraghyn oc, foddey er-dy-henney, as fer elley as sooill echey er trass ven e vraar.

She steat ayns ny Steatyn Unnaneysit eh Missouri. T'eh soit ayns çheshvean ny çheerey. She Jefferson City y preeu-valley as she Kansas City yn balley smoo 'sy steat. Ta St. Louis soit ayn myrgeddin. Ta ny h-awinyn Missouri as Mississippi roie trooid y steat.

She straih prowaltyssyn va stiurit 'sy vlein 1952 liorish Alfred Hershey as Martha Chase ny prowaltyssyn Hershey-Chase. V'eh feerit dy vel GDN ny stoo gien-oaylleeagh, as eh taishbynit son y chied cheayrt ayns prowaltys Avery-MacLeod-McCarthy 'sy vlein 1944. Va'n GDN mie er fys ec bea-oaylleeyn veih'n vlein 1869, agh v'eh er credjal oc dy row oayllys son eiraght ymmyrkit liorish proteenyn.
Ta'n ard 666,700 km2 (257,400 mi ker) er eaghtyr as 'sy vlein 2002 va 59,297,000 dooinney cummal ayn. Ta'n ard çhemmit liorish y Vooir Aidreeatagh 'sy neear hwoaie, liorish y Vooir Ionagh 'sy neear yiass, liorish y Veanvooir as y Vooir Aejeeanagh 'sy jiass as 'sy niar yiass, as liorish y Vooir Ghoo 'sy niar as 'sy niar hwoaie. Ta'n joarey hwoaie, er y chooid smoo, jeant seose jeh ny h-awinyn Danube (veih'n vooir gys Belgraaid) as Sava (veih Belgraaid gys boayl 'sy Clovean, beggan sheear veih Zagreb).

Va ny shenn Ghreagee cliaghtey rish screeu y dhossan corocklagh /ks/ myr Chi (Greagish heear) ny Xi (Greagish hiar). Fy-yerrey, ren ad briwnys son Chi myr /kh/ (/x/ ayns Greagish yeianagh as Xi myr /ks/. Agh va ny h-Etruscee er ngoaill X jeh shenn Ghreagish heear, myr shen, va X cowraghey /ks/ ayns Etruscish as Ladjyn.

Ta Garry Lawrence O'Connor ny vluckaneyr sockyr Albinagh. T'eh cloie mastey ny bwoalleyderyn lesh y chlub sockyr Birmingham City F.C. ayns The Championship. Rug eh ayns Doon Edin, Nalbin 'sy vlein 1983.

Ga dy vel ad beisteigyn rere'n cheeall cadjin, as ymmodee troyn beisteigagh oc, cha nel jiolganyn atçhimagh nyn reptilia 'sy cheeall oaylleeagh.

Ta sleih er nyannoo glabbag ass duillagyn cabbag Pherick noi lhottyn, cremmyn as guinnaghyn. Ta ny kemmigyn breeoil aucubin, allantoin, flavonoidyn, toaraghyn geayr caffeenagh as alcoalyn aynjee, chammah's ram gummalaght blandeyragh. Rere tradishoon, ren ad ymmyd jeh'n 'raue noi lhottyn, çhiassaghey as çhingyssyn ennalagh.

Ayns nane jeh ny kied prowaltyssyn, chur ad lipaidyn er GDN ny bacteyrofageeyn, as ny lipaidyn shen jeant seose jeh Fosfaar-32 goul-rooragh (ta'n elmint fosfaar ry-gheddyn ayns GDN agh cha nel eh ry-gheddyn ayns ny 20 geayryn ameenagh as ny proteenyn jeant seose jeu). Lhig ad da ny bacteyrofageeyn E. coli y ghoghaney, eisht va ny shligganyn proteenagh arrit veih ny killagyn doghanit lesh mesteyder as mean-shaghney. Haink eh lheu nagh row yn lurgagh gool-rooragh ry-akin agh ayns ny killagyn bacteyragh as nagh row ad ry-akin ayns ny shligganyn proteenagh.

Va James Madison (16 Mart, 1751 - 28 Mean Souree, 1836) ny chiarroo Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit. V'eh ayns oik veih 4 Mart, 1809 derrey 4 Mart, 1817.

Ta Ruggyr yn Unnaneys reaghit er bun er lheh da Sostyn, Nalbin, Bretin as Nerin as ta corys leeg as fwirran eddyr-ashoonagh er lheh oc, agh dagh kiare bleeaney ta fwirran ny Leionyn Goaldagh as Yernagh cloie 'syn Austrail, 'sy Teelynn Noa ny 'syn Affrick Yiass, as ny cloiederyn reiht veih ny h-Ashoonyn Thie. Va Cappan Ruggyr Unnaneys y Dowan cosnit ec Sostyn ayns 2003, agh she yn treeoo ynnyd y boayl s'yrjey ec Bretin, as y kiaroo ynnyd ec Nalbin. Cha jagh Nerin gys ny kerrooghyn-yerrinagh rieau. Ta bun Ruggyr y Leeg ayns Sostyn Hwoaie as va fwirran singyl 'ny Bretyn Mooar' cloie ayns Cappan Ruggyr Leeg y Dowan derrey 2008, tra chloie Sostyn, Nalbin as Nerin myr fwirranyn er lheh.
She çheer ayns sheear hwoaie ny h-Oarpey Reeriaght Unnaneysit ny Bretyn Mooar as Nerin Hwoaie (Baarle: United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) ny yn Reeriaght Unnaneysit, yn RU, yn Vretyn Vooar ny Çheer ny Goal ny keayrtyn. T'eh ny heer ellanagh ta goll reish y Vretyn Vooar, shiar hwoaie Nerin, as ram ellanyn beggey. Cha nel joarey thallooin ayns y Reeriaght Unnaneysit agh ayns Nerin Hwoaie liorish Pobblaght Nerin. Faagail magh y joarey shoh, ta'n RU caglit liorish y Cheayn Sheear, Mooir Hostyn, Mooir yn Eeaght, as Mooir Vannin. Ta'n ellan smoo, yn Vretyn Vooar, kianglt rish y Rank liorish Thiollane Vooir Eeaght.

She lus lussagh sheer-vio t'ayn, as t'ee skeaylley liorish raisoamyn as rassyn. T'ee ry-akin dy mennick myr coloin ass ymmodee lossreeyn. T'ee 10-30cm er yrjid.

Ta BBC Alba ny vollagh çhellveeish bun-earrooagh ayns Nalbin. Ta'n bollagh, ta scaalheanit liorish y BBC er feie yn Reeriaght Unnaneysit er çhellooish 'ar-rollageagh, ny chied vollagh lane-emshiragh ayns Gaelg ny h-Albey. Va'n bollagh currit er aer ec 21:00 er yn Eney 19 Mean Fouyir 2008.

Ta'n chooid smoo jeh'n ard shen fo stiurey Phobblaght Nagorno-Karabakh, steat as staydys neucroghagh de facto echey, agh nagh vel er enney ec çheer elley erbee. Ta'n steat shen bunnit er Queiggey Hene-reiltagh Nagorno-Karabakh çheusthie jeh PHH ny h-Asserbajaan jeh'n Unnaneys Soveidjagh. Ta'n thalloo shen coontit dy h-eddyr-ashoonagh myr cooid jeh'n Asserbajaan, ga nagh vel y chooid smoo jeh'n ard shen fo stiurey eck veih'n vlein 1991.

Ta Tianjin (Sheenish: 天津; pinyin: Tiānjīn) ny balley mooar slystagh ayns twoaie Gheynphobblaght ny Sheen. T'ee ny treeoo valley smoo 'sy çheer rere eaghtyr, ny yei Shanghai as Beijing. Ta'n baljaght çhemmit liorish Hebei da'n twoaie, da'n jiass, as da'n sheear; ta Beijing da'n sheear hwoaie as Baie Bohai da'n shiar.

Ta cedar (ny sedar) çheet er biljyn bearkanagh 'sy ghenus Cedrus. T'ad dooghyssagh da'n ard Meanvooiragh as sleityn Himalaya heear, ec yrdjidyn eddyr 1,000m as 3,200m.

Va'n raad yiarn Phurt ny h-Inshey ny chied raad yiarn er yn ellan. V'eh foshlit 'sy vlein 1873 as v'eh gobbyr derrey Mean Fouyir 1968 shaghrey magh 1966 tra dy row y corys traenagh er feie doont. Jiu, ta'n raad freilt myr cassan as myr cassan streeaney. Veih goaill sheose ny raillaghyn 'sy vlein 1975, ta ram sleih dy mennick graa fo aa-oshley y raad. Veih'n dooney va ard-lhinnaghyn shirveishoil follit fo'n raad, cur stiagh ard-phiobyn gas as çhellvane, agh v'ad follit er lhied as foddee bee yn raad foslit reesht. Ta daa hambyl ennagh jeh ry-akin ayns Droghad y Cherroo, c'raad ta'n raad er n'gholl ayns co-hroa rish Coorse y T.T. as fosley raad troggalit er ny raillaghyn 'sy vlein 1991, as Balley Keeill Eoin c'raad dy row bun-scoill as cummey thieys troggalit veih'n vlein 2001. V'ad troggalit dy yannoo foddeeaght y raad yiarn d'aa-osley reesht, faagail magh dy bee er y stashoon traenagh ayns Balley Keeill Eoin dy ve aa-hoiaghit. Rish y Nah Caggey Dowanagh va banglane y raad yiarn troggalit eddyr Purt ny h-Inshey as Balley Keeill Eoin gys sleih-champ Knock Alloe.
Cosoylit rish çheeraghyn Oarpagh elley, ta'n inymmyrkey cur lesh bishaghey earroo yn phobble as eh freggyrtagh er son lieh y visheydys ayns ny bleeantyn eddyr 1991 as 2001. Va nane ass shey jeh ny sthie-arree ass yn Oarpey Hiar, lesh y chooid vooar çheet ass çheeraghyn y Cho-unnaneys Noa. Ta earrooyn oikoil taishbyney dy haink 2.3 millioonyn arree gleney gys yn RU veih'n vlein 1997, as va 84% jeu ass çheeraghyn çheumooie jeh'n Oarpey, as ta 7 millioonyn ny smoo jeu jerkit roish ny bleeaney 2031. Ta ny h-earrooyn by yerree (2006) taishbyney inymmyrkey glen gys yn RU fo 191,000, ny smoo na'n 185,000 'sy vlein 2005. Ansherbee, rere yn arraghey magh, ta ny smoo na 5.5 millioonyn Goaldee nyn gummal ass y çheer, as t'ad ny king jurnaa ennoil na'n Austrail, y Spaainey, y Rank, y Teelynn Noa as ny Steatyn Unnaneysit.

She bunscoill ayns Doolish, Mannin, ee Bunscoill Anagh Coar (Baarle: Anagh Coar School). Va'n scoill currit er bun 'sy vlein 1976 as jiu ta 117 scollag ayn.

She crouw ny billey beg sheer-ghlass t'ayn. T'eh gaase wheesh as 8-15" (2.4-4.5m) er yrjid. Ta duillagyn oochrooagh dys sleeanagh echey, as oirr vyn-eeacklagh oc. Ta blaaghyn jiargey-gorrym ny baney oc.

Ga dy vel shiartase dy h-obbraghyn reiragh ec y Venrein as y Lhiass-chiannoort, ta obbyraghyn jeant ec Reiltys Vannin dy feer, er y fa dy vel kione y steat jean coyrle Choonceil ny Shirveishee ayns dagh cooish, faggys.

Ta ronsaghey da hiddracarboanyn goll er shooyl lurg y chied feddyn magh mooar ayns magher gas Chione Sailey magh veih coose Choontae Chorkee ayns ny 1970yn meanagh. Ny s'anmey, 'sy vlein 1999, va tashtyn scanshoil dy ghas najooragh feddynit magh ayns Magher Gas an Choirib magh veih coose Choontae Vay Eo. Ta magher ooil Heilbhic, er ooley dy vel ny smoo na 28 millioonyn dy stoandaghyn (4,500,000 m3), ny ronsaghey noa elley.

Ta ny Faaroee (Faaroish: føroyingar) nyn gynney beg ayns yn Oarpey my hwoaie. T'ad jeh kynney fuilleeaght ny Loghlynee as ny Celtiee. T'ad ry-gheddyn ayns Ellanyn ny Geyrragh, yn Eeslynn, y Danvarg, Norlynn as yn Austrail. T'ee Faaroish, çhengey Ghermaanagh gollrish yn Eeslynnish, nyn jengey oc.

Ta Brehant-Monkontour (Frangish: Bréhand, Galloish: Berhaund-Moncontór) ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.

She kynney çhengey ny çhengaghyn Ind-Oarpagh, goaill stiagh yn chooid smoo jeh ny çhengaghyn 'syn Oarpey, 'syn Aishey Yiass, 'syn Aishey Veanagh, as 'syn Aishey Heear Yiass. Ta harrish 400 çhengey 'sy chynney shoh. T'eh mastey ny kynnaghyn çhengey dy share er bun, chammah as ny çhengaghyn Austraineeshagh, Affro-Aishanagh as Ooralagh.
Derrey ny traaghyn mean-eashagh, va Nerin gloo-choodit rish darree, juyssyn as beihyn. Jiu ta keylljyn coodaghey mychione 9% (4,450 km² ny un villioon d'acyryn) eaghtyr Nerin, as ta'n earroo shoh taishbyney dy vel Nerin ny h-ard smoo jee-cheyllit 'syn Oarpey. Ta cooid vooar jeh'n thalloo coodit rish thalloo fassee, as ta ram dooieyn dy lossreeyn feie. Ta aittin (Ulex europaeus), conney frangagh feie, ry-gheddyn dy mennick ayns thallooyn ard, as ta renniee ry-gheddyn dy mennick ayns ny h-ardjyn smoo bog, 'sy neear er lheh. Ta Nerin ny balley da keeadyn dy ghooieyn dy lossreeyn, as fir oc nagh vel ry-gheddyn magh ass yn ellan, as t'ee er ny ve "coloinit" rish faiyryn, lheid as Spartina anglica.

Bollad as plinthey clagh hryal veih çheu yn phurt er Eilean Thaigh Mhàrtainn as eh cur bwooise veih lughtyn thie as caarjyn adsyn va cailt er boayrd y Solway Harvester er 11 Jerrey Geuree 2000.

Ta cohortys ny h-Albey goaill stiagh y screeudeyr cronneydagh Arthur Conan Doyle, lettyraght romansagh liorish y Reejerey Walter Scott as contoyrtysyn Robert Louis Stevenson. Ta'n bard ennoil Robert Burns, chammah as William McGonagall ass Nalbin myrgeddin. Er y gherrid, hug ny noa-emshiree as yn h-ashooneyderyn Hugh MacDiarmid as Neil M. Gunn mooarane da Aavioghey ny h-Albey. Ta reayrt groamagh ry-gheddyn ayns skeealyn Ian Rankin as 'sy chloie shicklaagagh aitt-grayn liorish Iain Banks. Ta preeu-valley ny h-Albey, Doon Edin, enmyssit myr kied ard-valley ny lettyraght liorish UNESCO.

Ta Raad ny Foillan goaill toshiaght as goaill jerrey ec Droghad y Villey Bleeaney harrish Purt Ghoolish. Ta'n cassan kiarkylagh, ta 102 meeilaghyn er liurid, taishbynit er feie yn choose Manninagh liorish cowraghyn ta taishbyney foillan er cooylrey gorrym.

Ta Qinghai (Sheenish: 青海; pinyin: Qīnghǎi; Tibetish: མཚོ་སྔོན་) ny queiggey jeh chooid Deynphobblaght ny Sheen, ta ennym Logh Qinghai currit urree. T'ee çhemmit liorish Gansu da'n shiar hwoaie, Xinjiang da'n sheear hwoaie, Sichuan da'n shiar yiass, as Tibet da'n sheear yiass.

Ta pibbinyn as gantyn ry-gheddyn er yn ellan. Ta ram ein ry-gheddyn er Mykineshólmur, ellaneen beg sheear veih'n ard-ellan. Ta droghad coshey ny chiangley eddyr y daa ellan harrish y chlash Hólmgjógv.

T'eh ny chione toshee jeh'n Phartee Cumaadagh, as erreish da ard-reihys gyn tromlagh ayns Mee ny Boaldyn 2010 as conaant marish ny Libraalee Deynlagh, haink eh dy ve ny Ard-vinishter myrgeddin.

She scannane bioghit veih'n vlein 1959 liorish Walt Disney eh Sleeping Beauty. Ta'n scannane ny 16oo scannane ayns straih Classicee Vioghit Walt Disney.

Ayns çheeraghyn aasit, ta'n chooid smoo jeh'n phobbyl toiggal yn abbyrt chadjinit, eer mannagh vel ad ish y loayrt. Dy cadjin, ta sleih çheerey as lught ny h-obbyr daa-abbyrtagh: t'ad loayrt ayns abbyrt neuchadjinit 'sy thie as 'syn obbyr, agh t'ad jannoo ymmyd jeh'n abbyrt chadjinit er son cooishyn formoil.
She far-ennym ta currit er immeeaghtagh politickagh jeh'n çheu chlee ass Abertridwr, Caerffili, Bretyn, eh Rhisiart Tal-e-bot (r. 18 Toshiaght Arree, 1975). By oltey jeh Partee Cummynagh y Vretyn Vooar as Partee ny Labreeyn Soshiallagh eh ayns ny bleeantyn leah. Tammylt ny yei ren eh çheughey rish politickaght ny scarreydee as ny meegra-ardjynee. Ta Tal-e-bot loayrt er feie'n Oarpey er son y scarreydaght liorish politickaght enney 'sy Reeriaght Unnaneysit, 'sy Spaainey, 'sy Rank, 'sy Velg, 'sy Çheer Injil, 'sy Phobblaght Çheck as ayns çheeraghyn elley.

Ta'n 5oo laa jeh Mee Boaldyn ny 125oo laa (ny 126oo laa ayns bleeantyn bishee) jeh'n vlein 'syn 'eaillere Gregoiragh. Cha nel agh 240 laghyn faagit roish jerrey ny bleeaney.

Ta ram spoyrtyn elley goll er chloie as fakin, goaill stiagh bluckan bascaidagh, doarneyrys, criggad, eeasteyraght, golf, ratçhal cooyn liauyrey, bluckan laue, hockee, ratçhal cabbil, spoyrtyn gleashagh, lheimyraght chabbil as leddoge.

She İstanbul ny Istanbul (Turkish: İstanbul; dy shendeeagh Baisantium as Constantinople) y balley smoo 'sy Turkee, y feer-ard-valley smoo as y nah ard moir-valjagh 'syn Oarpey, as y kiarroo feer-ard-valley smoo 'sy theihll lesh 12.6 millioon cummaltee. Ta İstanbul ny mooar-valley, myrane lesh laare cultooragh as argidoil ny Turkee. Ta'n balley coodaghey 27 slystyn jeh Queiggey İstanbul. T'eh ny lhie er Keyllys y Vospherus as t'eh combaasey yn phurt najooragh ta enmyssit myr y Chorn Airhey, ayns sheear hwoaie ny çheerey. T'eh sheeyney magh harrish çheughyn Oarpagh (Thrace) as Aishanagh (Anatolia) y Vospherus, as lesh shen, t'eh ny un ard-valley ta ny lhie er daa vooar-rheynn.

She taghyrt baghtagh eh phenomenon (ass Shenn Ghreagish φαινόμενoν, yl-rey. φαινόμενα - phenomena). Ayns glare cadjin, foddee phenomenon çheet er taghyrt ard-yindyssagh. Ayns oaylleeaght, t'eh çheet er taghyrt baghtagh, goaill stiagh fir chadjin, as eer my vees feme ayd er jeshaghtys er lheh er son eshyn y chronnaghey. Myr sampleyr, ayns fishig, ta phenomena goaill stiagh cooilleeinaghyn Isaac Newton er cruinlaghey ny h-eayst as trimmid cadjin, ny cooilleeinaghyn Ghalileo Galilei er gleashaght crogheydane. Ayns fallsoonys, t'eh çheet er taghyrt er ny hastey ec peiagh ennagh. Foddee ad goll er tastey liorish ny keeallyn ny liorish yn aigney.

Beiyn dooghyssagh yn Oaraishey, t'ad currit 'sy ghenus Sus ec y dooie Suidae. She eederyn-ooilley t'ayn; t'ad scrobbey, as gee bee erbee, goaill stiagh beisteigyn, speeiney, corpyn ta louaghey, as eer mucyn elley. Mucyn feie, she ronseyderyn t'ayn, as ad gee duillagyn, faiyr, freauyn as y lheid. Ta loaghtey feer vraew ec ny stroohyn oc, as t'ad jannoo ymmyd jeh son dy reurey 'sy thalloo son bee.

She Captan ny Skeerey yn enmys ta currit er oikee ayns dagh skeerey ayns Mannin - y shenn ennym orroo v'ayn na 'Captan ny Sidooryn Çheerey Skeeragh'. Cha nel ayn nish agh onnor ayns ennym. Dy shendeeagh va kied ec y Chaptan sidooryn çheerey 'sy skeerey echey y chur nyn shassoo as va currym echey aileyn raauee y lossey as ad cur fogrey da'n skeerey mychione ruegys.
Ayns 2006, screeu Universal Press Syndicate er caslys-skeealyn eddyr-voggyl ayns trass lioar y straih Attitude: The New Subversive Cartoonists. Hug ad tastey er fir lheid as The Perry Bible Fellowship, Cat and Girl, as A Lesson Is Learned But The Damage Is Irreversible.

Ingemann, F. J. and T. A. Sebeok, An Eastern Cheremis Manual: Phonology, Grammar, Texts and Glossary (= American Council of Learned Societies, Research and Studies in Uralic and Altaic languages, project nos. 6 and 31), Bloomington, 1961 (Vagheragh);

T'ad preeu-valjyn ny çheeraghyn ennagh 'syn RU na: Beeal Feirshtey (Nerin Hwoaie), Cayr Deeth (Bretin), Doon Edin (Nalbin) as Lunnin (Sostyn); ta Lunnin ny phreeu-valley er y çheer slane.

Agh gyn y wooise da obbyr y Manx Society, va earroo ny Gaelgeyryn foast tuittym, as v'eh shen ry-akin ayns ny staydraa: ny smoo na 12,300 Gaelgeyryn ayns ny 1870yn leah, agh ny sloo na 5,000 Gaelgeyryn ec toshiaght y 20oo eash. Dirree garrey son çheshaght Ghaelgagh car y lhing shen, as fo yerrey va'n Çheshaght Ghailckagh currit er bun 'sy vlein 1899 ry hoi freayltys as ardjaghey yn Ghaelg.

'Sy vlein 2013, va 254,783 dooinney cummal 'sy chaayr as ny smoo na 325,000 'syn ard mygeayrt y chaayr. Ta ny smoo na keead ashoonaght cummal 'sy chaayr chammah, goaill stiagh Greagee, Ewnyn as Armeainee.

Ta TG4 kiarail insh bio er Dáil Éireann dagh moghrey Crean as Jerdein; chammah as insh bio er immeeaghtyn Bingyn Dáil veih am dys am. Ta claar laaoil naight er y vollagh myrgeddin - Nuacht TG4 - chammah as Timpeall na Tíre (çhymsaght naight hiaghtinagh) as 7 Lá (claar resoonaght er cooishyn roie).

Ta çhengey chadjinit ny abbyrt chadjinit çheet er cummey dy hengey ennagh as keimeeaght ard eck. Ta staydys oikoil ec kuse jeu, agh cha nel ec fir elley. Ta bun oc ymmyd abbyrt ennagh ayns screeuyn, as shen çheumooie ard yn abbyrt veill dy cadjin. T'ad jannoo ymmyd jeh'n abbyr shoh ayns cooishyn oikoil, myr sampleyr ayns reirey, lettyraght as leigh. Ta ceaghlaght goll er leodaghey 'syn abbyrt shoh. Dy cadjin, ta'n cummey shoh rere abbyrt sleih ooasle. Ta keimeeaght ard ec abbyrt sleih cummaghtagh as ynsit, as t'ee ny sampleyr da sleih elley. Ta fockleyryn as lioaryn grammeydys beaynaghey normyn ny çhengey, chammah's obbyr oaylleeagh as reiltyssyn. Dy cadjin, ta bun yn abbyr chadjinit abbyrt y phreeu-valley. Ny keayrtyn elley, t'eh rere abbyrtyn ard-valjyn cultooragh ny tarmayrnagh. Ta çhengaghyn chadjinit elley jeant jeh ymmodee abbyrtyn ardjynagh.

Ayns ny h-Ellanyn Goaldagh, t'eh er credjal dy vel Jishag y Nollick/Noo Niglus cummal ayns fer jeh daa voayl - Ard y Twoaie ny 'sy Laplann, Finnlynn.
Haghyr arraghey magh mooar lurg y Ghortey Mooar ayns ny 1800yn meanagh as darr eh shen derrey ny 1980yn. Ansherbee, haghyr caghlaa mooar ayns tarmaynys Nerin car ny 1990yn, as bishaghey tarmaynagh neuchadjin taghyrt car ny bleeantyn shen ayns Pobblaght Nerin, ayns phenomenon t'er enney myr "Yn Teegyr Celtiagh", as lesh çheet shee ayns Nerin Hwoaie. 'Sy vlein 2005, va Pobblaght Nerin currit 'sy chied ynnyd myr y boayl share er y theihll myr balley cummal, rere scrutaghey "quallid-vea" liorish yn earish-lioar The Economist. Ghow Pobblaght Nerin olteynys ayns cryss yn oarey ayns 1999, tra hannee Nerin Hwoaie lesh y phunt Sostynagh. Hie Pobblaght Nerin as Nerin Hwoaie stiagh ayns goll ergooyl ayns 2008 as ayns 2009, va'n chormid vee-staartaght ayns Pobblaght Nerin ec 12.5% rere geyre-ghaue argidoil Nerin ayns 2008-2010.

Ayns 1970, hug ad Bing Hinvaal er bun er son dy resoonaghey paart y Lhiass-chiannoort, as ren eh briwnys dy nod Oik Thie ny Reeriaght Unnaneyssit goaill ny smoo coyrle jeh Reiltys Vannin bentyn rish nyn bointeil; dy nod y traa oikagh goll er giarrey da queig bleeantyn; dy nod y Lhiass-chiannoort faagail dagh currym argidoil; as dy nod ny currymyn reiragh echey goll er cur da Buird Hinvaal.

Ayns arrey 1280, haink çhingys er Magnus ayns Bergen as hooar eh baase er 9 Mee ny Boaldyn. V'eh fo e vac Eirik y chrooinaghey myr co-ree rish mean souree, agh nish haink Eirik y ve ree ynrican rish 12 vleeaney d'eash. Va feer phooar ec quaiyl choyrlee, goaill stiagh Ingeborg. Ta enney er Magnus myr ree mie ren ymmyd jeh leigh ayns ynnyd niart. She ree faase v'ayn er lesh kuse dy hennaghyssee er y fa dy ren eh livrey seose ny h-Inshyn Goal as cur sheese rere mianyn ny killagh. Er lesh sleih elley, she polaase creeney v'ayn ren scapail caggaghyn fardailagh as shickyraghey shee ny çheerey. Hie eh er oanluckey ayns agglish vannishter Fransiscagh Vergen, as shen Ard-Çhiamble Vergen neayr's y 16oo eash.

Ta'n ennym cooishyn theayagh ny cooishyn pobbylagh currit er cooishyn ny bun-chooishyn ta kianglt lesh y phobble, t'eh shen pobble çheerey er lheh. She cooishyn preevaadjagh yn ennym ta currit er cooishyn ny bun-chooishyn ta kianglt lesh dooinney ynrican ny cooidjaght phreevaadjagh.

Ta corys leeg sockyr Bretnagh goaill stiagh Preeu-rheynn Vretin as leegyn ardjynagh. Ta'n club Bretnagh The New Saints cloie nyn gloiaghyn er çheu Hostynagh y joarey ayns Oswestry. Ta ny clubyn Bretnagh Cardiff City F.C., Colwyn Bay F.C., Merthyr Tydfil F.C., Newport County A.F.C., Swansea City A.F.C. as Wrexham F.C. cloie 'sy chorys Sostynagh. She Staid y Villey Bleeaney ayns Cayr Deeth, lesh soiagyn da 76,250 cronneyderyn, preeu-staid spoyrtagh Vretin.

She lus ee onnane. Cha nel possan baghtal ayn rere rang-oardraghey bea-oaylleeagh, agh ta'n ennym çheet er troyn cadjin ny lossreeyn, as erskyn ooilley, caulgyn er oirr ny duillagyn oc. Dy cadjin, ta caulgyn gaase er eaghtyryn elley, myr sampleyr, er y ghass ny er eaghtyryn rea ny duillagyn. T'ad skeaylley rass er y gheay myr clooin onnane.
Ta kiart ec seyranee yn Unnaneys Oarpagh cummal as obbraghey 'sy Reeriaght Unnaneysit agh ta oardee shallidagh currit ayns bree lesh Romaainee as Bulgeyree, çheeraghyn v'er heet stiagh ayns yn UO ayns Jerrey Geuree ny bleeaney 2007.

Va Pobblaght ny Taiwaan (Sheenish hradishoonagh: 臺灣民主國; Sheenish aashagh: 台湾民主国; pinyin: Táiwān Mínzhǔguó; fockle er fockle "Pobblaght Gheynlagh ny Taiwaan"; ennym elley: Pobblaght Formosa) ny pobblaght ghiare-heillagh v'er mayrn er ellan ny Taiwaan 'sy vlein 1895, eddyr coyrt seose formoil ny Taiwaan liorish Reeraghtys Qing ny Sheen dys Impiraght ny Shapaan rere Conaant Shimonoseki as çheet ny sidooryn Shapaanagh as goaill pooar ard-chioneys Shapaanagh. Ny keayrtyn ta screeudeyryn shennaghys ny politickeyryn ennagh gra dy row ee ny kied phobblaght 'syn Aishey va fogrit magh. Ansherbee, va Pobblaght Lanfang ayn roish, as ee currit er bun 'sy vlein 1777.

Ta baarle albinagh anchasley rish Baarle ayns tasht-fockle as grammar, as cha nel eh Baarle lesh blass albinagh. She yn screeudeyr strimmey dy lettyraght ayns Baarle Albinagh Robert Burns.

Ga nagh row ny earishlioaryn hene cho cadjin as dy row ad, ta ymmodee karracteyryn ny smoo ennoil as ard-ghooagh na rieau, er coontey lhiggey as cooid hraghtee. Ta filmyn as gammanyn co-earrooder ayn mychione karracteyryn earishlioaryn, as hug ny ym-fysseree ram tastey er taghyrtyn myr poosey Spider-Man, baase Superman as baase Captain America.

Ec jerrey yn 20oo eash haghyr ceaghlaghyn mooarey ayns reiltys y Reeriaght Unnaneysit lesh bunneeaght reiltysyn ashoonagh jee-veanit da Nerin Hwoaie, Nalbin as Bretin ny lurg refraneyn roie-slattyssagh.

Ga dy dooar y Gaelgeyr jerrinagh, Ned Maddrell, baase 'sy vlein 1974, va'n anaase 'sy Ghaelg er ny vleaystey veih toshiaght ny 1970yn, as 'sy vlein 1976 va Clubyn Gaelgagh currit er bun ayns scoillyn ennagh. 'Sy vlein 1979 hie yn fockleyr Baarle-Gaelg liorish Douglas C. Fargher er ny chur magh, y chied fockleyr Gaelgagh jeh'n 20-oo eash. Myrane lesh y çhengey, va anaase mooar ry-akin ayns kuse vooar dy reddyn Gaelgagh, lheid as y chiaull Vanninagh, y daunse Manninagh as reddyn elley lheid as shen. 'Sy vlein 1977 va Feailley Vanninagh Rhumsaa reaghit ec Mona Douglas, feailley v'er kelloorey dagh red bentyn rish y tradishoon Gaelgagh. Va'n feailley aachummit blein ny lurg shen son dy 'reayll tradishoon y Chruinnaght Vanninagh Ashoonagh va currit er bun ayns ny 1920yn. Agh, 'sy chooish shoh, v'ee aachummit myr y Chruinnaght as ee ny feailley queig-laa as Eddyr-Cheltiagh nish.
Cha row gleashaght reaghit ayn ayns aavioghey yn Ghaelg 'sy 18oo eash, agh 'syn eash shen va'n Chreestiaght coontit myr tosheeaght ec y lught ooasle. Ec y traa v'ayn va'n chooid smoo jeh cummaltee yn ellan foast loayrt 'sy Ghaelg. Va ram lioaryn as clouyn currit magh 'sy cheead-bleeaney shen, y chooid smoo jeu currit magh liorish arrymee as shirveishee. B'eh Thomas Wilson yn aspick er yn ellan ec y traa shen, as, son dy chooney lesh ny shirveishee fockle Yee dy skeayley feie'n ellan, ren eh cur magh y lioar Principles and Duties of Christianity ny Coyrle Sodjey 'sy vlein 1707.. 'Sy vlein 1748, liorish cooney veih ny h-ard-viggaryn Curghey as Walker tra v'ad er nyn bryssoonaghey ayns Cashtal Rosien 'sy vlein 1722, ren yn Aspick Williams çhyndaa yn Sushtal Scruit liorish yn Noo Mian va screeuit ec Ean Oliver.

Ta Meksico ny deynlaghys bunraghtoil conastagh. She eaghtyrane Veksico yn fer toshee as t'eh reiht dagh shey bleeaney. Ec y traa t'ayn, she Felipe Calderón eaghtyrane ny çheerey.

Va Peter Paul Rubens (28 Mean Souree, 1577 - 30 Boaldyn, 1640) ny pheinteyr Flandrynagh. Rug eh ayns Siegen, y Rhine Hwoaie-Westfalen, ayns 1577 as hooar eh baase 'sy vlein 1640.

T'ad credjal nagh vel lorg erbee jeh ny kialteenyn s'leaie ayn foast. Ny t'ayn jiu, v'ad currit ayns ynnyd ny shenn cheeillyn, as va ymmyd jeant jeu 'sy 8oo eash as y 12oo eash. T'ad goaill stiagh troggalyn ass claghyn anghiarit, scraa as boallaghyn cloaie coonee echey, ny rubbyl as fuygh ayn. Hooar ad lorg daah cray as plaastyr boalley fo kuse jeu . Foddee dy daag sleih ymmyd jeh y yannoo tra haink ny Loghlynee dys Mannin, agh dy aahrog ad ad erreish daue jannoo Creestee jeh ny Loghlynee, ayns ny laaree cheddin ny keayrtyn.

'Sy vlein 1766 cha row ayn agh un skeerey nagh row kiarail ynsagh trooid y Ghaelg. Agh 'sy vlein 1782 cha row agh 5 scoillyn feie'n ellan kiarail ynsagh trooid y Ghaelg, as y chooid elley nish kiarail yn ynsagh ayndaue trooid y Ghaelg, gyn y wooise da çhengey ghooie ny cummaltee. Er y laue elley, va mooarane dy stooghyn er ny chur magh feie'n cheead-bleeaney, stooghyn scanshoil, goaill stiagh çhyndaa jeh Paradise Lost (Pargys Caillit) liorish John Milton 'sy vlein 1796, gyn leagh da aavioghey yn çhengey ayns ny keead-bleeantyn elley.

Ta 'lettyraght Ghoaldagh' cur sheese da'n lettyraght ta kianglt lesh y Reeriaght Unnaneysit, Mannin as Ellanyn Vooir Eeaght, chammah as da'n lettyraght t'er heet magh ass Sostyn, Bretin as Nalbin roish crooaght y Reeriaght Unnaneysit. Ta'n chooid smoo jeh'n lettyraght Ghoaldagh ayns Baarle.

T'ad er nyn gur stiagh ayns ardjyn tempreilagh ny Lieh-chruinney jiass, myr bun fuygh. T'ad ry-akin 'syn Çhillee, yn Vrasseel, yn Austrail as yn Teelan Noa.

She keyllys sailley, ny logh marrey, eh Loch Súilí (Baarle: Lough Swilly). T'eh ny lhie eddyr ny lieh-inshyn Inis Eoghain 'sy niar as Fánaid 'sy neear ayns Coontae Ghoon ny Ghoal, Nerin. Myrane lesh Loch Cairlinn as an Caoláire Rua, she fer jeh ny tree keyllyssyn sailley ayns Nerin t'ayn.
She co-rollageys caslagh barrit eh Raad Mooar Ree Gorree as eh 100,000-120,000 sollys-vleeantyn er crantessen as t'eh cummal eddyr 200 billioon as 400 billioon dy rollageyn ayn. S'liklee dy vel, er y chooid sloo, whilleen dy phlanaidyn ayn chammah.

Veih’n traa shen gys y 20oo eash yeianagh va ram obbraghyn screeuee currit magh ‘sy Ghaelg, as ad cur sheese er coorseyn crauee, coorseyn dy hennaghys, as coorseyn lettyragh, as ad ny mastey obbraghyn elley. Rere shen, va farraneyn jeh’n çhengey screeuee ayn son dy chooney lesh ny h-aaviogheyderyn cur y çhengey reesht er yn ardan, ga nagh row lettyraght ghooie ayndaue agh çhyndaaghyn crauee as carvallyn.

Ta Ráth Moliain (Baarle: Rathmolyon) ny valley beg ayns jiass Choontae ny Mee, Nerin. T'eh ny hoie 8 km çheu yiass veih Baile Átha Troim ec çheet ry-cheilley ny raaidyn ardjynagh R156 as R159. Ta keeill Chatoleagh as keeill Phrotestoonagh 'sy valley beg, myrane lesh bunscoill as daa hie lhionney.

She billey yn-lhoamey beg dys meanagh t'ayn, mysh 8-10m er yrdjid dy cadjin. Ny keayrtyn, t'ad roshtyn 20m ny eer 28m. Ta roost meein, lheeah-argid ec biljyn aegey, as t'eh çheet dy ve keeir-lheeah as scaaillagh er shenn viljyn.

Ayns 1918, va'n Reeriaght astyrit, as va pobblaght currit er bun. Va'n phobblaght ghiare-heillagh, as va cummaght goit rish y cummynaghyn ayns 1919. Va nyn reill ro meereggyragh as va sleih ny ghaa torçhit. Ta yn cummynaghyn dy faagail yn çheer echey as v'eh rueggit rish sidooryn Romaainagh. Ayns 1919, va Budapest goit rish y sidooryn Ungaaragh, leeidit rish Miklós Horthy. Ren ad ceau yn "Scoagh Bane", ren ad tranlaasey yn cummynaghyn. Va'n reeriaght aa-currit er bun. Va Horthy teiht as yn lhiass-ree dy yn çheer.

Ta Corbin Bleu Reivers (va ruggit er 21 Toshiaght Arree, 1989 ayns Brooklyn, York Noa), ny aghteyr, ny vannakeen, ny ghaunseyr, as ny arraneyder Americaanagh. Ta enney mooar er er son e phaartyn 'sy straih scannaneyn High School Musical.

She stoo kirpey ymmyrkee lossreeyn cuishlagh ee sylem ny xylem. Shen ass Shenn Ghreagish ξυλον (xylon), "fuygh". She fuygh ee y tylem share er enney, agh t'ee ry-akin er fud ny lus. T'ee ymmyrkey ushtey son y chooid smoo, agh t'ee ymmyrkey stoo beaghee myrane lesh.

She biljyn sheer-ghlass t'ayn. T'ad gaase 30-40m er yrjid son y chooid smoo. Ta banglaneyn lheead rea oc. Ta fuigh rosinagh soaral oc, as roost çhiu scaanit. Ta daa horçh dy hole oc: stholeyn liauyrey ta çheet dy ve nyn manglaneyn, as stholeyn beggey ta gymmyrkey duillagyn. Ta duillagyn snaidagh oc, 8-60mm er lhiurid as er nyn reaghey myr caslagh. Ta bearkanyn stoandagh oc, 6-12km er lhiurid as 3-8km er lheead. T'ad tuittym veih my cheilley tra t'ad appee dy lhiggey magh ny rassyn skianagh assdaue. Myr dooieyn Abies, ta 2-3 bolganyn rosinagh meevlasstal oc; noi fioragyn, foddee.

Ta'n smooinaght shoh er çheet magh ass y Ladjyn. Va'n raa Res publica ec ny Rauee er cooishyn theayagh, as Res privata er cooishyn preevaadjagh. She ass y raa res publica er haink ny focklyn republic ny Baarle, republique ny Frangish, Republik ny Germaanish, a.r.e.
Ta tree saase gientynagh oc: strooghyn gientynagh ta tessen-sheelraghey (heterothallaght), strooghyn ta ynsheelraghey (homothallaght), as shaghney sheelraghey (agamaght). Ta dooie agamagh tannaghtyn ny chillag haploidagh gyn covestey dys saigoat.

Navarre (Nafarroa ayns Bascish, Navarra ayns Spaainish), ard-valley Pamplona, (Iruñea, ayns Bascish). T'ad Tafalla, Tudela, Lizarra (Estella ayns Spaainish). Ec y traa t'ayn ta Navarre ny chohionnal seyr scart rish y Çheer Vascagh, agh rere Bunraght ny Spaainey 1978, foddee dy vel Navarre aachianglit lhee my vel y sleih laccal eh.

Jei yn lhieggey dy yn Ghermaan Natseeagh, haink yn Ungaar dy ve scooyrit rish yn UPSS. Haink eh dy ve steatyn cummynagh, as jei va amm deynlagh eddyr 1946 as 1947. Jei 1948, va reiltys cummynagh currit er bun ayns y çheer rish Mátyás Rákosi. Va smaghtey jannooit, as hug ee shoh ersyn yn Irree Magh Ungaaragh dy 1956.

Ta'n coontae çhemmit liorish ny coondaeghyn May Eo da'n sheear, Ros Comain da'n jiass, as liorish Lheeahtrim da'n shiar. T'eh caglit rish y Cheayn Sheear da'n twoaie.

Ta beih veg gaase mysh 1m er yrjid. Ta roost gloasagh cobbyragh eck. Ta ny duillagyn eck 6-20mm er crantessen, faggys kiarkylagh, as ta oirr tonnagh oc. She clooieyn ny gayt ad ny blaaghyn, as t'ad goll er pollnaghey liorish y gheay. Ta strughtooryn bwoirrinagh as firrinagh er yn un lus. Ta clooieyn ny gayt bwoirrinagh dhone-vuigh as 7-10mm er lhiurid. Ta clooieyn ny gayt firrinagh 5-15mm er lhiurid as staimynyn buighey orroo.

Notey: Ta cowraghyn er lheh 'syn art shoh. Mannagh vel jargaght jannoo screeu crampit ec y cho-earrooder ayd, foddee dy vaik uss cowraghyn feysht, kishtaghyn ny cowraghyn elley ayns ynnyd ny cowraghyn kiartey.

She coontae ayns Nerin Hwoaie ee Doirrey ny Coontae Ghoirrey (County Londonderry ny County Derry ayns Baarle, Contae Dhoire ayns Yernish). Ta'n coontae soit ayns Ullee, nane jeh ny queiggaghyn Yernagh. She Cooil Rhennee yn preeu-valley agh she Doirrey yn balley smoo.

She unnid liurid ta mygeayrt 150 millioonyn kilometeryn eh yn unnid rollageagh (AU ny au ny a.u. ny ny keayrtyn ua). T'eh bunnit er liurid t'ayn eddyr y Chruinney as y Ghrian. T'eh y lhiurid kiarit na 149,597,870,691 ± 30 meteryn.

Ta ny stashoonyn rollaghit er y yesh. Va ynnyd eiraght croghit sheose magh ass ny shenn-troggalyn as y shenn-stashoon ec kione-stashoon Phurt ny h-Inshey. Ta oik yn obbyr vreekey as y toor ushtey foast er ynnyd ec beeal y chlose as ta'n ynnyd stashoon hene ny phairk ghleashtan da'n ynnyd eiraght.
'Sy chied lieh jeh'n 20oo eash va anaase mooar ec ram deiney ayns dagh red Gaelgagh, goaill stiagh y çhengey hene. Son dy chooney lesh yn aavioghey hie First Lessons in Manx liorish Edmund Goodwin er ny chur magh 'sy vlein 1901. 'Sy vlein shen va 59 Gaelgeyryn un-çhengagh foast ayn er yn Ellan, myrane lesh 4,419 Gaelgeyryn elley. Agh v'eh so-leayr ec graihderyn y Ghaelg dy row yn çhengey geddyn baase. Ny deiney nagh row jargal lhiettalys dy chur er eh shen, ren ad stiurey nyn eabyn oc ayns troaghyn Gaelgagh elley lheid as clubyn aegey, kiaull, a.r.e. Ayns 1921 haink y Cohaglym Celtiagh gys yn Ellan marish Douglas Hyde, chied Eaghtyrane Nerin. 'Sy vlein 1924 va'n Chruinnaght Vanninagh Ashoonagh currit er bun ec William Cubbon. Ansherbee, gyn y wooise da ny h-eabyn v'ec ny deiney shen 'sy traa shen, cha row Gaelgeyryn un-hengagh da'n chied cheayrt er yn ellan rere y choontey-pobble ayns 1921, as cha row agh 529 Gaelgeyryn ayns 1931.

Ta Keayn y Jiass ny yn Vooir Antarctagh ny cheayn ta jannoo seose ushtaghyn jiass Cheayn y Theihll çheu heese jeh 60°S as ta cruinnlaghey yn Antarctagh. T'eh coontit dy mennick myr y chiarroo keayn smoo jeh ny queig rheynnyn mooiragh. Ta'n chryss vooiragh shoh ny h-ynnyd raad ta ushtaghey feayrey veih'n Antarctagh goll lesh y twoaie as mestey lesh ny h-ushtaghyn fo-Antarctagh ny s'çhoe. Ta çheer-oaylleeyn meechoardail er joarey twoaie Cheayn y Jiass, as ta çheer-oaylleeyn ennagh credjal nagh vel ayns ny h-ushtaghyn shoh agh rheynnyn jeh'n Cheayn Sheear, jeh'n Cheayn Sheealtagh, as jeh'n Cheayn Injinagh rish coose yn Antarctagh. Ta çheer-oaylleeyn elley credjal dy vel y Co-chleayney Atlantagh, cryss vooiragh ta leaystey dy h-imbee, scarrey Keayn y Jiass veih ny keaynyn elley, ayns ynnyd y dowan-lheead 60°S.

Ny keayrtyn, ta blass er lheh kianglt rish yn abbyrt chadjinit, bentyn rish bun cadjin; myr sampleyr, ta Baarle Chadjinit kianglt rish Received Pronunciation, agh t'eh goll er loayrt ayns blassyn elley.

She çheer ayns America Yiass ee yn Ooraguay. T'ee çhemmit liorish y Vrasseel da'n twoaie as yn Argenteen da'n sheear. T'ee çhemmit liorish y Cheayn Sheear da'n shiar. She Montevideo yn preeu-valley.

V'eh nane jeh bunneyderyn Partee ny Labreeyn (PT - Partido dos Trabalhadores), as ren eh eab tree keayrtyn myr Eaghtyrane agh cha row eh raahoil. Chossyn eh yn reihys ayns 2002, as va staydys Eaghtyrane oikoil bronnit er er 1 Jerrey Geuree 2003. V'eh aa-reiht ayns reihys ny bleeaney 2006, as va'n lhing echey sheeynt magh myr Eaghtyrane derrey 1 Jerrey Geuree 2011.

She skeerey er coose Atlantagh Choontae Ghoon ny Ghoal, Nerin, eh Gaoth Dobhair (Yernish son "Geay Doour"; Baarle: Gweedore). T'eh sheeyney magh feie 28 km (16 mi) veih Mín an Chladaigh 'sy twoaie gys Croithlí 'sy jiass, as feie 14 km (9 mi) veih Dún Lúiche 'sy niar gys Machaire Chlochair 'sy neear. She fer jeh ny h-ardjyn çheerey smoo cummaltit 'syn Oarpey t'ayn as mysh 4,000 deiney cummal ayn. Ta seyrlannyn ardjynagh jeh'n çhirveish radio Yernish RTÉ Raidió na Gaeltachta soit ayn, myrane lesh campus mooie Ollooscoill Nerin, Galliu. Ta Gaoth Dobhair ny hoie fo scaa an Earagail.