Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
مائن جي ماءُ گهڻي قدر سٺي، سٻاجهي، مٺي، مهربان، سيبتي، سلڇڻي ۽ پرگهور رکندڙ هئي. هر نيڪي، چڱائي، سلڇڻائي، پنهنجائپ، پيار، انس (لڳاءُ)، سڪ، ساڃاهه ۽ ڪردار جي سونهن رکندڙ ماءُ مهربانيءَ ۽ ٻاجهه جو حوالو هئي ۽ راڄ جو هر چڱو ڪم انهن جي ڳالهين، سوچن ۽ عملن موجب پرکيو ويندو هو. نيڪ سيرت، چڱيءَ چلت واريون مائرون نيڪيءَ، سونهن، سلڇڻائيءَ ۽ مهربانيءَ ۾ سڀني کان سرس هئڻ ڪري نيڪيءَ جو نشان بڻجي وينديون هيون ۽ ان جهوني ماءُ جي انهن چڱائين جون يادگيريون سندس مئي پڄاڻا به پيون هلنديون هيون ۽ ڳڻ پيا ڳائبا هئا. مٺڙيون ڳالهيون ته منهنجيءَ امڙ جون، سڀ جي پيٽ جي کيس خبر هئي، ان کان وڌيڪ ٻيو ڪير آهي جو ايڏي اڪير رکي وغيره. لاڳيتيون يادون، يادن ۾ وسندڙ خاڪو، ڀلائيءَ ۽ چڱائيءَ جو ماءُ سان واسطيدار تصور، پيار ۽ سڪ جو انساني عڪس، هڪ مٺيءَ ماءُ جو اولڙو اڳتي هلي ماءُ جي انساني روپ کان وڌي ياد ۾ خيالي روپ کي پختو ڪيو. ماتا ديويءَ جو تصور ايئن ٺهيو.

ابن جرير رح بابت کوڙ سارن عالمن ساراه ۾ لکيو آهي جنهن مان ڪجه هٿ پيش ڪجن ٿا ؛ ابن خلڪان وفيات الاعيان ۾ لکن ٿا ته “ ابن جرير ...... وڏي تفسير ۽ مشهور تاريخ جو مالڪ ، تفسير حديث فقه تاريخ ۽ ان کان علاوه گهڻين فنن جو امام هو ۽ هن جون مختلف فنن ۾ خوبصورت تصنيفون آهن جيڪي هن جي وسعت علمي تي دلالت ڪن ٿيون ۽ پاڻ مجتهد امام هئا ” . امام سيوطي رح طبقات المفسرين ۾ لکن ٿا ته “ محمد بن جرير بن يزيد بن ڪثير بن غالب الطبري مفسرينن جو سردار، امامن منجهان جمع ڪيائين اهڙن علمن کي جنهن ۾ هن جي دور ۾ ڪير به مشارڪت نه ڪري سگهيو ڪتاب الله جو حافظ هو ، معاني ۾ بصيرت رکندڙ هو، قرآني احڪامن ۾ فقيه سنت ، طرق ، صحيح ۽ سقيم ناسخ ۽ منسوخ ۾ احوال صحابه ۽ تابعين کي ڄاڻيندو هو. ابن ڪثير رح البدايه والنهايه ۾ لکن ٿا ته “ محمد بن جرير بن يزيد بن غالب ، امام جعفر الطبري جنهن جي 224 ۾ ولادت ٿي . ڪڻڪي اکيون ، خوبصورت جسم ڊڳهو قد ڳالهائڻ ۾ صاف گو ، گهڻن کان روايت ڪيائين ، حديث جي ڳولها ۾ ڪنڊ ڪرڇ ۾ سفر ڪيائين وڏو تاريخدان ۽ ڪامل مفسر ۽ هن کان علاوه اصول ۽ فروع ۾ نفع بخشيندڙ تصنيفون اٿن ۽ هنن مان تهذهيب الآثار آهي پر هن کي پورو نه ڪري سگهيو ۽ هن بابت اهو چيو ويو آهي ته چاليه سالن تائين ڪتاب لکندا رهيا جنهن ۾ هر ڏينهن ۾ 40 ورق لکندا هئا . ساڳي ڪتاب ۾ ابن خزيمه جو قول نقل ٿيل آهي ته هو چوي ٿو “آئون زمين جي پٺ تي ابن جرير کان وڏو ڪو عالم نٿو ڄاڻان. خطيب بغدادي فرمائن ٿا ته “ابن جرير ائمه علماء مان هو جنهن جي قول کي مضبوط سمجهيو ويندو هو ۽ هن جي طرف رجوع ڪيو ويندو هو بسبب هن جي ڏاهپ ۽ فضيلت جي .. تنهن کان سواءِ امام سبڪي ، ابن جوزي ، امام ابن تيميه ، امام ابن القيم ، امام ذهبي ، ابن عساڪر ۽ کوڙ سارن سندس تعريف ڪئي آهي ۽ سندس ڪارنامن کي سارهايو آهي .

سنڌ جي صفِ -اول- جي شاعر امداد حسينيءَ جو پهريون شعري مجموعو ’-امداد آهي رول-‘، 120 صفحن تي مشتمل آهي جيڪو سنڌي اڪيڊمي، حيدرآباد پاران ڪرائون سائيز ۾ 1966ع ۾، اسلم لغاريءَ، پرفيڪٽ پرنٽرز، صدر حيدرآباد مان ڇپائي پڌرو ڪيو. هن ڪتاب جي قيمت صرف 4 روپيا آهي. هن ڪتاب ۾ امداد حسينيءَ جي اها سموري شاعري شامل آهي، جنهن کيس منفرد ۽ جديد شاعر ثابت ڪيو. هن شاعريءَ ۾ امداد جو لهجو، ڊڪشن، اسلوب ۽ -ٻولي- پنهنجن همعصرن کان نرالي ۽ نئين نظر اچي ٿي. ڪتاب ۾ سندس مشهور نظم، ’ايڪيهين صدي‘،’بدلو‘، ’پرائيويٽ‘، ’چڪلو‘، ’حملو‘، ’روشني جو سفر‘، ’شرابي‘، ’شرط‘، ’عيد جو چنڊ‘ شامل آهن، -ان- کان سواءِ سندس -ترائيل- ۽ -ٽيڙو- به هن ننڍڙي شعري مجموعي ۾ موجود آهن.
2006ء ۾ انهي طرح ٿيڻ واري ڀڄ ڊڪ ۾ 346 فردَ جان بحق ٿيا هيا، جنهن کان پوء سعودي حڪومتَ وڌيڪ اصلاحتون ڪيون هيون۔ سانچو:فاصل نيز انهي سال حج جي دوران 11 ستمبر کو 118 فردَ مڪو ڪرين حادثو ۾ نذر ٿيا۔

3- آءٌ ڪلياڻجي وٽ ويندوس، ائي تين ڪي (تنهن کي) چوندوس، نه تو جو مال نٿو وڪائجي (وڪامي). لاڙ ۾ به ”ني“ چون- مثلاً، پنج ئي ٻه ست يعني پنج ۽ ٻه ٿيا ست.

اتر کان ٿڌي هوا (سيءُ جون سيرو (وهڪون) پيون اچن. جبل مون تي ڪاوڙيا آهن يعني سيءَ سبب جبل ٺري ويا آهن ۽ مون کي پير رکڻ نٿا ڏين ۽ ڄڻ ته مون تي ڪاوڙيل آهن- سڄڻ ياد پيم، ته منهنجو هنيو (دل) مڇيءَ وانگر ترڦڻ لڳو.

مشهور عوامي شاعر سرويچ سجاوليءَ جي شاعريءَ جو پهريون ڪتاب آهي، جيڪو ڊيمي سائيز ۾ ڪچي جلد سان آهي. منجهس 144 صفحا آهن ۽ قيمت 5 روپيا ڄاڻايل آهي. ڪتاب جو پهريون ڇاپو، لاڙ پبليڪيشن، سجاول پاران 1972ع ۾ وفائي پرنٽنگ پريس، ڪراچيءَ مان ڇپجي پڌرو ٿيو هن جا ٻه ٻيا ڇاپا به شايع ٿيا آهن. هن ڪتاب ۾ سرويچ سجاوليءَ جا ڊگها عوامي ۽ قومي نظم شامل آهن.

محمد سومار شيخ کي شروع کان ئي لکڻ جو جنون هو. پهرين شعر ۽ افساني ڏانهن ڌيان هئس، پر پوءِ ثقافت ۽ تاريخ ڏانهن ڌيان ويس ۽ انهيءَ ميدان ۾ تحقيق جي سلسلي ۾ تمام گهڻو گهميو ۽ ڦريو ۽ پنهنجي تحقيق ۽ تاليف جا جوهر ڏيکاريائين. محمد سومار شيخ پهرين ’ابن الله بچايو‘ جي نالي سان لکندو هو ۽ پوءِ محمد سومار شيخ جي نالي سان لکڻ لڳو. محمد سومار شيخ جي جوانيءَ جو دور سندس ادبي جواني جو دور هو. پاڻ 1952ع کان وٺي پرائمري استاد ٿي رهيو ۽ اهو سڄو عرصو تمام تيز رفتاريءَ سان لکندو رهيو. پنجاهه ۽ سٺ صفحن جا ننڍا ننڍا ڪتاب ته هڪ ئي ڏينهن ۾ لکي وٺندو هو. هو نه رڳو لکڻ ۾ تيز هو. پر بدين ۾ هر ادبي محفل ۾ به ڀرپور حصو وٺندو هو. هڪ ادبي اداري جو بنياد به وڌائين، جيڪو مختلف نالن سان جهڙوڪ لطيف پبليڪيشن،جيلاني پبليڪيشن، بدين پبليڪيشن، ساگر پبليڪيشن سان هلندو آيو. کيس ادب ۽ ڪتابن سان ايترو ته جُنون جي حد تائين لڳاءُ هو، جو کيس 50-100روپيا هٿ لڳندا هئا ته محمد سومار شيخ مسودي سوڌو حيدرآباد جي پريس ۾ هوندو هو. ٽي چار ڏينهن رهي ڪتاب ڇپائي پوءِ بدين ايندو هو ۽ اهڙي طرح پنهنجا پراوا ڪيترائي ڪتاب شايع ڪرايائين. محمد سومار شيخ ادبي زندگي جي ڊوڙ ۾ تمام تيز هو. زندگي جي حقيقي ڊوڙ ۾ به کيس آرام ڪونه هو. محمد سومار شيخ بدين جو هڪ بي سرو سامان اديب هو ۽ ادب جي خفت ۾ گهر ٻاري ڏياري ڪري ڇڏيو.
صوبي سرحد جو اڳوڻو وڏو وزير ۽ ناميارو سياسي اڳواڻ آفتاب احمد شيرپائو، ضلعي -پشاور- ۽ تعلقي چارسده جي هڪ ننڍڙي ڳوٺ ’شيرپائو‘ ۾ ڄائو. سندس پيءُ، حاجي غلام حيدر خان، مسلم ليگ سرحد جي بانيڪارن مان هو. پيءُ جي وفات کان پوءِ، آفتاب احمد خان ۽ سندس -ڀاءُ-، حيات محمد خان، ملڪي سياست ۾ گهري دلچسپي وٺڻ لڳا. سندس -ڀاءُ- حيات محمد خان، -ايوب خان- خلاف بيگم فاطمه جناح جي حق ۾ وڏي جدوجهد ڪئي. 1967ع ۾ پيپلز پارٽيءَ جو قيام عمل ۾ آيو ته هو پيپلزپارٽيءَ ۾ شامل ٿيو ۽ کيس پيپلزپارٽي سرحد جو صدر بڻايو ويو. صوبي سرحد جو گورنر ۽ وزير پڻ مقرر ٿيو، پر 8 فيبروري 1975ع تي -بم- ڌماڪي ۾ مارجي ويو. -ان- وقت آفتاب شيرپائو سرڪاري نوڪريءَ ۾ هو. -ڀٽي- صاحب جي خواهش تي هن ملازمت -ترڪ- ڪري، سياست ۾ حصو ورتو. 1977ع جي عام چونڊن ۾، قومي اسيمبليءَ جي سيٽ تي، آفتاب شيرپائو، سردار شيرباز خان مزاريءَ کي هارائي ڪامياب ٿيو. کيس صنعتي ترقيءَ ۽ ڳوٺاڻن معاملن جو وزير مقرر ڪيو ويو. -ان- کان پوءِ کيس پيپلزپارٽيءَ سرحد جو صدر مقرر ڪيو ويو. 1988ع، 1993ع ۽ 1997ع وارين چونڊن ۾ اڪثريت سان ڪامياب ٿيو. 1993ع وارين چونڊن کان پوءِ کيس سرحد صوبي جو وزيراعليٰ بڻايو ويو. 12 -آڪٽوبر- 1999ع تي، جنرل پرويز مشرف جي فوجي حڪومت ۾ مٿس ڪيترائي ڪيس داخل ڪيا ويا. 2000ع ۾ خاص عدالت، مختلف الزامن هيٺ کيس 21 سالن لاءِ ڪنهن به عوامي عهدي لاءِ نااهل قرار ڏئي، ڏنڊ ۽ ٻيون سزائون ٻڌايون. بعد ۾ -پاڪستان- پيپلزپارٽيءَ سان ناراضگي سبب پاڻ پارٽيءَ جي ڌار ڌڙي سان لاڳاپيل آهي. آفتاب شيرپاؤ جي صوبي سرحد کان سواءِ سنڌ جي گاديءَ واري شهر ڪراچيءَ ۾ پڻ رهائش گاهه آهي ۽ سندس شمار -پاڪستان- جي نامور سياستدانن ۾ ٿئي ٿو.

”آئين اڪبري“ شهنشاهه اڪبر جي نون رتنن مان هڪ رتن ابوالفضل جو مرتب ڪيل ڪتاب آهي، جيڪو هن 1597ع ۾ لکيو. هن ڪتاب ۾ شهنشاهه اڪبر جي حڪومت جي انتظام جو تفصيل ڏنل آهي ۽ هندستان جي ماڻهن جي عقيدن بابت بحث ڪيل آهي. هن ئي ڪتاب ۾ ابوالفضل سنڌ جي مشهور راڳ ”ڪافيءَ“ ۽ برهانپور ۾ ڪافيءَ کي مقبول بنائيندڙ بزرگ ”لاڏجئي“ جو به ذڪر ڪيو آهي. ابوالفضل (1551ع- 1602ع) اصل ۾ شهر سيوهڻ، (سنڌ) جو ويٺل هو. اڪبر بادشاهه جي درٻار سان لاڳاپيل سنڌي عالم ابوالفضل جو لکيل ڪتاب ”آئين اڪبري“ اڪبري دور جي هر رخَ ۽ پاسي تي سَندَ رکي ٿو. هن جا ڪل ٽي جلد اردو ۾ آهن، جيڪي سنگ ميل پبليڪيشن لاهور وارن ڇپايا آهن. فارسي ۾ اصل ڪتاب جو ترجمو مولوي محمد فدا علي طالب ڪيو آهي، جلد ٻئي ۾ اڪبر جي دور جي موسيقي تي نهايت عالماڻو بحث ڪيل آهي. جنهن ۾ ان دور جا گويا، راڳيندڙ، رقاص (وغيره) ۽ انهن جو ڏس پتو ڏنو ويو آهي. اڪبر جي موسيقي ڏانهن چاهه بابت احوال رقم ٿيل آهي. ڪهڙيون راڳڻيون ۽ راڳ ڪنهن ۽ ڪڏهن ٺاهيا بابت ٻڌايو ويو آهي. هن ڪتاب ۾ ئي ٻڌايو ويو آهي ته ڪافي سنڌ جو راڳ آهي.

ڦوڳ نالي هڪڙي شخص، مارئي جو سڱ سندس مائٽن کان گهريو، پر مارئي جي مائٽن اهو سڱ پنهنجي عزيزن مان هڪ کي ڏئي ڇڏيو. پوءِ اهو ڦوڳ فريادي ٿي عمر سومري وٽ دانهن کڻي ويو. جڏهن عمر وٽ پهتو تہ حقيقت بيان ڪرڻ وقت مارئي جي سونهن صفائي جي ساراه ڪرڻ لڳو ۽ عمر کي چيائين ته آئون انهي سڱ تان دستبردار آهيان، توهان کيس پنهنجي محل ۾ داخل ڪريو. هو اهڙي ته سهڻي آهي جو منجهانئس نگاهہ ڪڍڻ بہ مشڪل آهي. عمر هڪڙي تکي اُٺ تي سوار ٿي، مارن جي ملڪ ڏانهن روانو ٿيو. جڏهن مارئي تي نظر پيس ته اکيون جهڪن نہ پيون. ڪيترا ڏينهن اتي تاڙ ۾ ويٺو رهيو. جڏهن وجھہ مليو تڏهن مارئي کي اُٺ تي اُڏائي آڻي عمرڪوٽ مان ڪڍيائين.
هر ڪم ڪار ۾ استاد بخاريءَ جو لکيل هڪ مقبول گيت آهي، جيڪو سڀ کان پهرين منظور سخيراڻيءَ ڳاتو. ان کان سواءِ، 2006ع ۾ هيءُ گيت پهرين سنڌي اپگرهي چينل ڪي ٽِي اين بطور وڊيو گيت رڪارڊ ڪرايو، جنهن ۾ ماڊلس طور علي ڀنگر ۽ فاطمه ڪم ڪيو آهي. گيت آصف سيال ڳايو آهي، ايڊيٽ فريد ڪٽپر ڪيو آهي، جڏهن ته هدايات فرحان بلوچ ڏنيون آهن.

27 آڪٽوبر تي ايوب خان اقتدار تي پنهنجي قبضي جي پهرين سالگره جي موقعي تي ملڪ ۾ بنيادي جمهوريتن جي نظام جو اعلان ڪيو۔ ان نظام جي تحت ملڪ کي 80,000 انتخابي حلقن ۾ ورهايو ويو۔

هي اينچيءَ جو اٽڪل ٻه فوٽ ڊگهو ٽڪرو هوندو آهي. جنهن جو مٿيون ڇيڙو ڏٽي سان ٽوپيءَ جي سوراخ ۾ وجهبو آهي. باقي حصو هڪ ٻئي ڏٽي وسيلي چلم جي ڳچيءَ ۾ جيڪو مٿان سوراخ آهي. ان ۾ ڦٻائي وجهبو آهي. گوءِ جو هيٺيون ڇيڙو چلم جي ڍڍر ۾ ڀريل پاڻيءَ ۾ ٻڏي بيهندو آهي. انڪري ٽوپيءَ مان آيل نشي آور دونهون چلم جي پاڻيءَ مان گذري، پوءِ نڙ مان ڏنل سُوٽ وسيلي ڇيڪوءَ تائين پهچندو آهي. چلم جو استعمال صحت لاءِ هاڃيڪار آهي، پر ماڻهو علت سبب ان جو خيال نه ڪندا آهن. آڳاٽي وقت ۾ حيدرآباد ۽ چمبڙ جي چلم سنڌ ۾ مشهور هئي، جيڪا ٽن يا چئن طبقن ۾ ٽُڪ سان جوڙي ويندي هئي.

نيٺ 17 جولاءِ 1940ع تي جيئن ئي هو. ميرپور ماٿيلي کان موٽندي روهڙي اسٽيشن تي لهي ڳوٺ وڃي رهيو هو ته رستي تي ڪن متعصب ماڻهن کيس گوليون هڻي شهيد ڪيو. سندس شهادت جي خبر سڄيءَ سنڌ ۾ باهه وانگر پکڙجي وئي. پري پري کان هزارين ماڻهو سندس آخري ديدار ڪرڻ لاءِ پهچي ويا. هر ماڻهوءَ جي اک اشڪبار هئي. 18 جولاءِ 1940ع تي سندس ارٿي وڏي مان شان سان کنئي وئي. ڪيترا ڀڳت، سنڌ جا وزير، سنڌ اسيمبليءَ جا ڪانگريسي ميمبر ۽ عملدار سندس آخري رسمن ۾ شريڪ ٿيا. هزارين عورتن، مردن سندس ارٿيءَ تي گل نڇاور ڪيا. جهُڙالي ڏينهن ۾ سندس اگني سنسڪار ڪيو ويو. سندس عمر 52 ورهيه هئي.

The History of Valentine's Day at the وي بيڪ مشين (archived فيبروري 7, 2010) – History.com, A&E Television Networks. Retrieved February 2, 2010.

اليزي لي زانفوئاغي Les Enfoirés نالي گروهه سان گڏ سماجي ڀلائيءَ جي ڪمن ۾ پڻ تمام سرگرم رهي آهي. اهو ناميارين فرانسيسي شخصيتن جو گروهه آهي، جيڪو چندو گڏ ڪرڻ لاءِ هر سال تقريبون ڪرائيندو آهي، جن مان گڏ ڪيل رقم غيستوغان ديُو ڪعُغ کي ڏني ويندي آهي. ان تنظيم جو بانيڪار فرانسيسي مزاحيه فنڪار ڪوليُوش Coluche آهي ۽ ان جو مقصد غريبن کي غذا فراهم ڪرڻ آهي. اليزي اهڙين تقريبن ۾ 2001ع، 2002ع ۽ 2008ع ڌاري حصو ورتو.

دبري جماع یا دبري مباشرت مان مراد ھڪ مرداڻي لن جو جنسي تسڪین جي لاءِ ڪنھن ٻئي شخص جي دبر یا ڳُئيءَ ۾ وجھڻ ۽ ان کي اندر باھر حرڪت ڏيڻ آھي۔ ھن جماع جي ٻين شڪلين ۾ ڳئيءَ ۾ آنگر وجھڻ، جنسي رانديڪا استعمال ڪرڻ ۽ ڳُئيءَ ۾ وات سان ملاپ آھن۔

هن رجحان هيٺ هڪ قوم جا ماڻهو، پنهنجي قوم جي حقن جي حاصلات لاءِ جدوجهد ڪندا آهن، پنهنجي سياسي ۽ اقتصادي آزاديءَ ۽ هر قسم جي قومي ظلم ۽ جبر خلاف جنگ ڪندا آهن. ان ڪري پنهنجي ماهيت جي لحاظ کان هي رجحان ترقي پسند هوندو آهي.

پاڪستان پيپلز پارٽي اعليٰ قيادت طرفان 21 مارچ 2013 ۾ سيد قائم علي شاهه کي هڪ ڀيرو ٻيهر سنڌ جو وڏو وزير چونڊيو ويو، جنهن کانپوءِ پ پ جي اعليٰ قيادت سيد قائم علي شاهه کي هاڻي وڏ وزارت جي عهدي تان هٽائي سيد مراد علي شاهه کي سنڌ جو نئون وڏو وزير مقرر ڪيو آهي......
ناليواري تاريخدان -استاد- مجاهد چانڊيي 1935ع ڌاري چانڊڪا -جاگير-، غيبي ديري جي هڪ ڳوٺ ’-ٺل-‘ ۾ -جنم- ورتو. تعلقي وارهه جي کنڊو مدرسي مان فارسي ۽ سنڌي فائنل ڪري، پرائمري -استاد- ٿيو. هيءُ پٺتي پيل علائقي ۽ -جاگيرداري نظام- ۾ علم جو شعور اجاگر ڪرڻ لاءِ اسڪول کولرائي، انهن ۾ پنهنجي بدلي ڪرائي ٻارن ۽ اتان جي اڻپڙهيل ڳوٺاڻن ۾ شعور پيدا ڪندو رهيو. سندس خصوصيت اها هئي ته هو پٺتي پيل ڳوٺن ۾ اسڪول کولرائي پاڻ کي -ان- اسڪول ۾ مقرر ڪرائيندو هو ۽ -ان- اسڪول کي مچائي اسڪول ڪنهن ٻئي -استاد- حوالي ڪري وري ڪو ٻيو ڳوٺ وسائيندو هو. اهڙي طرح وارهه ۽ قمبر ۾ هن 20 کان 25 نوان اسڪول کولرايا. هن مشرقي ٻولين واري شعبي مان اديب، عالم ۽ فاضل جي سند حاصل ڪئي. ڪيترائي مضمون، افسانا، تاريخي مقالا لکيا اٿائين، جيڪي نئين زندگي ۽ مختلف اخبارن ۾ ڇپيا. سندس تاريخي ناول ’چانڊڪا‘ 1963ع ۾ ڇپجي پڌرو ٿيو. جنهن جو ٻيو ايڊيشن 1998ع ۾ شايع ٿيو. چانڊين جي -تاريخ- تي مشتمل سندس ٻيو ڪتاب ’تنين سين ڏيٺ‘ 2001ع ۾ ڇپجي پڌرو ٿيو آهي.

سندس سنڌي ۽ انگريزيءَ ۾ 9 ڪتاب ڇپيل آهن ۽ هڪ سهڪاري مرتب طورشايع ٿيل آهي. سندس ڪتاب سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو، انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي، سنڌ ثقافت ۽ سياحت کاتي، روشني پبليڪيشن حيدرآباد، نئون نياپو اڪيڊمي ڪراچي ۽ ٻين ادارن پاران ڇپايل آهن.

اُنَ (WOOL)، هر قسم جي جانورن جي وارن جا نالا ڌار ڌار آهن. رڍن جي وارن کي اُن يا پشم چئبو آهي. اُن مان ٺهيل ڪپڙو، چادر، لباس وغيره پنهنجي اُڻاوت جي گهاٽائيءَ سبب هوا کي روڪڻ جي صلاحيت رکندو آهي، انهيءَ ڪري اُن کي ”گرم“ خيال ڪيو ويندو آهي.

نيپال ۾ 25 اپريل 2015ع تي 7.8 جي شدت جو زلزلو جنهن سان ڪثير عمارتون تباھ ۽ جاني نقصان ٿيو۔ زلزلي ۾ ڪيترا ئي اهم ۽ قديم تاريخي مندر ۽ ٻيون عمارتون بہ تباھ ٿيون۔ 2000 کان وڌيڪ فوتگيون 6400 کان وڌيڪ زخمي ٿيا۔۔ زلزلي جا جھٽڪا چين، ڀارت، بنگلاديشں ۽ پاڪستان ۾ بہ محسوس ڪيا ويا۔ نيپال سان گڏوگڏ چين، ڀارت ۽ بنگلاديش ۾ بہ ڪل 74 ماڻهن جي مرڻ جي تصديق ٿي چڪي آهي۔ زلزلي سان مائونٽ ايوريسٽ تي برفاني طوفان اچي ويو جنهن سان 17 ماڻهن جي مرڻ جي تصديق ٿي چڪي آهي۔ گذريل 80 سالن ۾ نيپال ۾ اچڻ وارو هي شديد ترين زلزلو آهي ۽ انکي مائونٽ ايوريسٽ جي تاريخ جو سڀ کان وڏو سانحو قرار ڏنو ويو۔

مير علي شير قانع ٺٽوي (Mir Ali Sher Qanie Thatvi) (پيدائش:1140هه بمطابق 1727ع وفات: 1203هه بمطابق 1788ع) سيد خاندان سان تعلق رکنڊڙ سنڌ ۾ ڪلهوڙن جي دور حڪومت جو ممتاز شاعر، عالم، مصنف ۽ مورخ هو جنهن جا فارسي ٻوليءَ ۾ ڪيترائي ڪتاب لکيل آهن.

جامع مليه ۾ پڙهڻ جي دوران واندڪائي واري وقت ۾ ٻاهر وڃي دين جي تبليغ به ڪندا هئو. عبدالواحد جيڪي به ڪتاب يا مضمون لکيا، انهن ۾ مولوي عبدالواحد ”جامعي“ لکندا هئا. ان عرصي ۾ هڪ ڀيري سندس ملاقات مولانا عبيدالله سنڌي سان ٿي، مولانا کانئس پڇيو ”جامع رسالي ۾ پٺاڻن جي حڪومت تي مضمون تو لکيو آهي؟“ مولانا عبدالواحد جي ”ها“ ڪرڻ تي مولانا سنڌي گهڻو خوش ٿيو ۽ سندن ڪتاب ”رسول پاڪ کون تهي ۽ قرآن پاڪ کيا هي“ جي مسودي تي عبدالواحد جامعي لکيل ڏسي ناراض ٿيا، پنهنجي ننهن سان جامعي ڊاهي، ان جاءِ تي ”سنڌي“ لکيائون ۽ چيائون ”توکي سنڌي لکندي شرم ٿو ٿئي، آئون سيالڪوٽ ۾ پئدا ٿيس ۽ ڀرچونڊيءَ ۾ مسلمان ٿيس ۽ پاڻ کي سنڌي لکندو آهيان. گورنمينٽ جي رڪارڊ تي به سنڌي آهيان“ ان کانپوءِ مولانا عبدالواحد پاڻ کي ”سنڌي“ لکڻ لڳو.

شاديءَ کان پوءِ اليزي ڳائڻ ڇڏي ڏنو ۽ فيبروري 2004ع کان پوءِ ميڊيا تي اچڻ کان به پاسو ڪرڻ لڳي. تنهن کان پوءِ هُوءَ هڪ ڀيرو 18 هين فيبروري 2006ع تي فرانسيسي ٽي وي چينل MTV France تي ظاهر ٿي. اليزي ڊسمبر 3، 2007ع تي پنهنجي نئين آلبم Psychédélices سان موسيقيءَ جي دنيا ۾ واپس وري آئي.
1989ع کان ريڊيو پاڪستان حيدرآباد تان سندس شاعري ۽ ڊرامه نشر ٿيڻ لڳا. سندس پهريون ريڊيو ڊرامو “پنجوڙ“ ريڊيو حيدرآباد تان1989ع ۾ ڪامران ڀٽيءَ پيش ڪيو. ان کان پوءِ سندس ڊرامه ريڊيو پاڪستان ڪراچي ۽ خيرپور تان پڻ نشر ٿيڻ لڳا. جڏهن ته 1990ع کان ٽي وِي ڊرامه لکڻ جي شروعات ڪيائن. سندس پهريون ڊرامو “اولڙا ۽ عڪس” محمد بخش سميجو جي پيشڪش ۾ پاڪستان ٽيليويزن ڪراچي تان ٽيليڪاسٽ ٿيو. 1991ع کان تاريخي ۽ تحيقيقي مضمون لکڻ جي شروعات ڪيائين. سندس ڪهاڻيون، شاعري، تاريخي، تحقيقي ۽ تنقيدي مضمون روزانه عوامي آواز ڪراچي، روزانه جاڳو ڪراچي، روزانه ڪاوش حيدرآباد، روزانه ڪوشش حيدرآباد، روزانه سنڌ حيدرآباد، اردو روزانه جنگ ڪراچي، انگريزي روزانه ڊان ڪراچي، ۽ ٻين ڪيترين سنڌي اخبارن کان علاوه ٽه مهراڻ، سارنگا حيدرآباد رسالن ۽ جريدن ۾ شايع ٿيڻ لڳا ۽ اڄ تائين شايع ٿيندا رهن ٿا. سندس شاعري پاڪستان ٽيليوزن ڪراچي ۽ ريڊيو حيدرآباد تان مختلف فنڪارن جي آواز ۾ پڻ نشر ڪئي وئي آهي. هيل تائين سندس ٽيهن (30) کان مٿي سنڌي ۽ اردو ريڊيو ڊرامه ريڊيو ڪراچي، حيدرآباد ۽ خيرپور ميرز تان نشر ٿي چُڪا آهن. ٽي وي ڊرامه لکڻ جي شروعات پاڪستان ٽيليويزن ڪراچيءَ تان 1990ع کان ڪيائين. سندس پاڪستان ٽيليويزن ڪراچي تان 13 کان مٿي انفرادي ڊرامه ٽيليڪاسٽ ٿيل آهن جن ۾ وسڪاري کانپوءِ، شفق، زندگيءَ جو امر گيت، سمنڊ تي لڪير ، ڇاند، محبتُن جو الميو، پاڻي تي ليڪا ذڪر لائق آهن. پي ٽي وي ڪراچي تان اردو ۽ سنڌيءَ ۾ لکيل سندس اردو ڊرامه سيريل، جيت، جلتي سورج ڪي نيچي ۽ سنڌي سيريل ڪونج، ڪنارو، ڇوٽڪارو ۽ وفائن کانپوءِ مقبوليت ماڻي. جڏهن ته نجي سنڌي چئنل ڪي ٽي اين ۽ سنڌ ٽي وي تان سندس ڪيترائي انفرادي ڊرامه توڙي سيريل ٽيليڪاسٽ ٿيل آهن جن وڏي مقبوليت ماڻي. انهن ۾ ڳاڙهي، ڪارو گلاب، زنجيرون، آڙاھ، خزائن کانپوءِ،ڪڏهن ته ملنداسين، ڪارو سج، خالي هٿ، دام، هوءَ منهنجي نه هُئي، پيار گرهڻ، ڪا سار ته لهبي آ، عشق آتش، وڇوٽي جي لڪِير, ۽ ٻيا ڪيترائي ڊرامه شامل آهن.

عيدي امين انهن ٻن يوگنڊائي فوجين مان هو، جن 1961ع ۾ ڪئينز ڪميشن حاصل ڪئي، 1962ع ۾ جڏهن يوگنڊا، برطانيا کان آزادي حاصل ڪئي ته چئن سالن کانپوءِ ’عيدي امين‘ يوگنڊائي فوج جو چيف آف اسٽاف مقرر ٿيو. عيدي امين کي ملڪي اقتدار تي قبضي ڪرڻ جو خبط ته اڳ ۾ ئي هو. ويتر جو چيف آف اسٽاف مقرر ٿيو ته هن پنهنجون سڀ اٽڪلون استعمال ڪندي، 25 جنوري 1971ع تي، ان وقت اقتدار تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن 1962ع ۾ يوگنڊا کي برطانوي بيٺڪيت کان آزادي ڏياريندڙ صدر ’ملٽن اوبوٽي دولت مشترڪا ڪانفرنس ۾ شرڪت جي لاءِ سنگاپور ويل هو ۽ هو جڏهن اتان موٽيو ته يوگنڊائي فوج ايئرپورٽ کي گهيري ۾ وٺي لاٿو ۽ ملڪي گاڌيءَ جو هنڌ ’ڪمپالا‘ مڪمل طور فوج جي قبضي ۾ هو.

ڳاڙهہ-پُٺي ڦوسڻي(Brown Hill Warbler )or Striated Prinia) سائنسي نالو:Prinia Cringer). 17 سينٽي ميٽر قد بت واري هن پکيءَ جا نر ماد هڪجهڙا ٿين ٿا، رنگ ڳاڙهسرو گهرو ناسي، پٺان ۽ مٿي تي گهرا لينگها، پيٽ اڇو،پڇ تمام ڊگهو ۽ سنهو، چنهب ڪاري ٽنگون هيڊيون هونديون اٿس، ٽاڪرو ميدانن ۾ مڪئي جي لاوارث فصلن تي ٻوليندي آهي پر ان جي ٻولي ڪا خاص دلچسپ نہ آهي.
پارس جي مذهبن ۾ زرتشت کانپوءِ جنهن مذهب تمام گهڻي مقبولي حاصل ڪئي اهو ماني (Mani) مذهب هو. ماني مذهب پنهنجي بانيءَ جي حوالي سان ماني سڏجي ٿو. ماني 216 عيسويءَ ۾ بابل ۾ پيدا ٿيو هو. ٻارانهن ورهين جي ڄمار ۾ ان تي فرشتو ”تو“ نازل ٿيو ان کان پوءِ لاڳيتو وحي ايندي رهي ۽ چويهه ورهين جي ڄمار ۾ کيس رسالت ۽ وحيءَ جو حڪم مليو. تنهنڪري شاپور اول جي تاجپوشيءَ جي ڏهاڙي هن پنهنجي نبوت جو اعلان ڪيو ۽ ماڻهن کي خدا جي دين ڏانهن سڏيندي دعوا ڪئي ته خدا کيس فرشتي جي ٻڌايو آهي ته اهو کانئس اڳواٽ آيل سڀني نبين جهڙوڪر زردشت، حضرت عيسا، مهاتما ٻڌ جي رسالت کي پورو ڪرڻ آيو آهي ۽ پاڻ (ماني) آخري نبي آهي. مانيءَ مٿان وحيءَ جي ذريعي هڪ ڪتاب به لاٿو ويو، جنهن ماني خدا جو ڪلام سڏيندو هو.

يوجين چرنان آخري انسان هو، جيڪو چنڊ تي ويو هو. يوجين چرنان پنهنجي ساٿي هئريسن سان گڏ 13 ڊسمبر 1972ع تي چنڊ تي قدم رکيا ۽ پنڌ ڪيو. ان کان پوءِ اڃا تائين ڪو ٻيو وري چنڊ تي نه ويو آهي.

هي گوبند مالهيءَ جي ڪهاڻين جو پهريون مجموعو آهي. هيءُ ڪرائون سائيز ڪتاب 1984ع ۾، سنڌي ٽائيمس پبليڪيشن، الهاس نگر، بمبئيءَ ۾ ڇپيو. قيمت 10 رپيا اٿس، گوبند مالهيءَ جي سنڌي ساهتيه ۾ ناول نويس طور سڃاڻپ آهي. -ان- کان سواءِ مالهي صاحب کي سنڌي عام جنتا، لوڪ سنگيت، سنڌين جي هلچل، ناٽڪ نويس، ڪهاڻي نويس، -اخبار- نويس طور به سڃاڻي. ’اُها به ڪا -آکاڻي- آهي‘ ڪتاب ۾ گوبند مالهيءَ جون 1955 تائين لکيل ڏهه ڪهاڻيون آهن. هن ڪتاب جون ٽي ڪهاڻيون تمام گهڻيون مشهور آهن، -جن- ۾ ’اها به ڪا -آکاڻي- آهي؟‘، ’شرنارتي‘ ۽ ’سورن جي ڪهاڻي‘ شامل آهن.

سيد قائم علي شاھ (اردو: سید قائم علی شاہ,انگريزي ٻولي: Qaim Ali Shah) سنڌ جو اڳوڻو وڏو وزير ۽ پاڪستان پيپلز پارٽي سنڌ جو سربراھ آھي ۽ پڻ تَڪَ نمبر PS-220 خيرپور تان صوبائي اسيمبليءَ جو ميمبر پڻ آهي. ھو اڳوڻو وزير صنعت ۽ وزير ڪشمير به رھي چڪو آھي۔ ھو خيرپور کان پاڪستان پيپلز پارٽي جي سنڌ اسيمبلي جو رڪن منتخب ٿيو۔ قائم علي شاھ ٽي ڀيرا سنڌ جو وزيرِ اعظم به رهي چُڪو آهي.

خيرپور ضلعي ڪائونسل جي چيئرمين چونڊجڻ کان بعد 1967ء ۾ ھن ذوالفقار علي ڀٽو جي جماعت پاڪستان پيپلز پارٽي ۾ شموليت اختيار ڪري ورتي۔ 1970ء جي چونڊن ۾ ھن خيرپور ۾ غوث علي شاھ کي شڪست ڏئي ڪري ڪاميابي حاصل ڪئي جنھن تي ذوالفقار علي ڀٽو انکي پنھنجي ڪابينه ۾ شامل ڪر ڇڏيو۔ 1977ء ۾ ضياءالحق جي برسراقتدار اچڻ کان بعد انکي به گرفتار ڪري ورتو ويو پر ھو پيپلز پارٽي سان وفادار رھيو۔ اھڙي طرح 1990ء،1993ء،2002ء ۽ 2008ء جي چونڊن ۾ به ھو فاتح رھيو۔ انکي ٽي ڀيرا سنڌ جو وڏو وزير ٿيڻ جو اعزاز حاصل آھي۔
ابن جرير رح مٿان به ٻين وڏڙن عالمن جن ۾ امام ابو حنيفه رح ، امام نسائي ، امام بخاري ، امام احمد بن حنبل رحمهم الله وانگر الزام لڳا سندس مٿان حاسدن شيعيت جو الزام هنيو جنهن کي جمهور عالمن رد ڪري ڇڏيو . فضائل علي رضي الله عنه ۽ حديث غدير خم جي تصديق ، مسح على القدمين جهڙن ڳالهين ڪري اهي الزام سندس مٿان لڳا ۽ ويتر حنابلن هن تي سختي ڪئي جو هن جڏهن طبقات الفقهاء لکيو هو تڏهن امام احمد بن حنبل جو تذڪرو فقيهن ۾ نه ڪيائين جو ابن جرير هن کي محدث مڃيندو هو پر فقيه تسليم نه ڪندو هو ، ٻي ڳالھ ابن جرير نالي هڪ ٻيو شخص هو جيڪو شيعو هو جنهن جي ڏاڏي جي نالي سان فرق ڪري پيو سگهجي ۽ نالي جي هڪجهڙائي به غلط فهمين جو سبب بڻي پيش آهن ڪجه اقوال امام ابن القيم حاشيه ابن القيم على سنن ابي داود ۾ لکن ٿا “۽ ابن جرير بابت جيڪو واقعو بيان ڪيو ويو آهي سو بلڪل غلط آهي ۽ سندس (ابن جرير) جا ڪتاب ۽ تفسير هن ڳالھ جي تڪذيب ڪن ٿا . بي شڪ اهو گمان ته ابن جرير جنهن بابت اها ڳالھ ڪئي وئي آهي سو ٻيو شخص آهي جنهن جو ۽ ابن جرير جي نالي ۾ موافقت ڪري اها غلط فهمي ٿي ”. امام ذهبي سير الاعلام النبلاء ۾ لکن ٿا ته “انهن مان ڪي نقل ڪن ٿا ته (ابن جرير رح) وضو ۾ ٻنهي پير تي مسح کي جائز قرار ڏيندو هو سو اها ڳاله اسين هن جي ڪتاب ۾ نه ڏٺي آهي” . ابن ڪثير رح البدايه والنهايه ۾ لکن ٿا “اها ڳالھ هن جي متعلق مشهور ٿي وئي هئي ته هو وضوءَ ۾ ٻنهيءَ پيرن تي مسح جو قائل هو ۽ هن (پيرن ) تي غسل ڪرڻ واجب ناهي پوءِ علمائن مان ڪن اها دعوى ڪئي آهي ته ابن جرير ٻه آهن هڪڙو هنن مان شيعو هو ۽ اها ڳالھ هن ڏانهن نسبت ڪندا آهن ۽ ابن جرير (سني) بابت اهڙين ڳالھين کان بري ڄاڻائيندا آهن ۽ جنهن ڪلام جي تاويل ڪئي وئي آهي ته سندس ڪتاب ۾ ته هو پيرن کي ڌوئڻ سان گڏ رڳڙن کي واجب چوندو هو پر رڳڙڻ کي مسح سان تعبير ڪيو پر سندس هن ڳالھ کي گهڻا نه سمجهي سگهيا ۽ اها ڳالھ نقل ڪندا رهيا ته ابن جرير غسل ۽ مسح کي واجب قرار ڌيندو هو . (وڌيڪ الله ڄاڻي ٿو) علامه آلوسي رح روح المعاني تفسير ۾ لکن ٿا “؛ ۽ تحقيق شيعه راوين هنن مختلف ڪوڙين ڳالهين کي پکيڙيو پوءِ اهل سنت وارن بنا صحيح ۽ غلط ۾ تميز ڪرڻ ۽ بغير تحقيق ۽ سند جي اهي روايتون نقل ڪندا آيا ، ۽ اهو خال ڪشادو ٿيندو ويو . ۽ آئون چوان ٿو ته جيڪو ابن جرير تخيير جو قائل آهي اهو ابو جعفر رستم شيعو آهي جيڪو صاحب ايضاح للمسترشد في الامامه آهي نه ڪي ابو جعفر بن غالب الطبري الشافعي جيڪو اهل سنت جي سردارن منجهان آهي” .

اولھ پاڪستان ۾ غير مسلمانن جي تعداد تقريباً 3 سيڪڙو جڏھن تہ اوڀر پاڪستان ۾ غير مسلمانن جي تعداد 22 سيڪڙو ھئ ان ڪري ب ڪافي اھڙا سياست دان ھيا جيڪي 25 سيڪڙو غير مسلم آبادي وارو ملڪ چوندي اھڙي آئين جو مطالبو ڪري رھيا ھئا جيڪو سيڪيولر ھجر جڏھن تہ عالمن جو ھڪ گروھ ان نقطي تي زور ڏئي رھيو ھو تہ پاڪستان اسلام جي نالي تي قائم ٿيو ان ڪري پاڪستان جو سرڪاري مذھب اسلام ٿيندو لياقت علي خان ھنن حالاتن کان آگاھ ۽ باخبر ھو ھو بہ عالمن جي خيالن سان سے متفق ٿيو ان ڪري ھن نے عالمن جي تعاون سان ھڪ ٺھراء تيار ڪيو جنھن کي مقصدن وارو ٺهراء جو نالو ڏنو ويو مقصدن وارو ٺھراءُ ھڪ ٺھراءُ ھو جنھن کي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي 12 مارچ 1949ء تي منظور ڪيو۔ ھي قرارداد 7 مارچ 1949ء تي پاڪستان جي وزير اعظم لياقت علي خان اسيمبلي ۾ پيش ڪئي۔ ان جي مطابق مستقبل ۾ پاڪستان جي آئين جو ڍانچو يورپي طرز جو قطعي نہ ھوندو، بلڪہ ان جو بنياد اسلامي جمھوريت ۽ نظريا ھوندا۔ چيو ويندو آھي تہ ھن ضمن ۾ پاڪستانين ڀارتين جي پيروي ڪئي ھئ۔ پنڊت جواهر لعل نهرو ڀارت جي آئين ساز اسيمبلي ۾ 13 ڊسمبر 1946ء تي مقصدن وارو ٺھراءُ پيش ڪيو ھو، جنھن کي اتفاقِ راءِ سان 22 جنوري 1947ء تي تسليم ڪيو ويو۔
عيدي امين 1974ع ۾ لاهور ۾ ٿيل اسلامي سربراهه ڪانفرنس ۾ شرڪت جي لاءِ 26 ڄڻن جي وفد سان گڏ پاڪستان آيو هو، سندس ان ڪانفرنس ۾ شرڪت ۽ اچڻ جو دلچسپ داستان پي پي پي جي اڳواڻ ۽ ان وقت پنجاب جي صوبائي وزير رانا شوڪت محمود پنهنجي ڪتاب انقلاب اور رد انقلاب ڪي ڪهاني ۾ ڏاڍي دلچسپ نموني لکيو آهي. هو لکي ٿو، ”يوگنڊا جي صدر عيدي امين سان اسلامي سربراهه ڪانفرنس ۾ منهنجي ملاقات دلچسپيءَ کان خالي نه هئي، جنهن نه رڳو پنهنجي عادتن سبب سڀني کي پريشان، پر محظوظ به ڪيو. ڪانفرسن ۾ مندوبين سان گڏ ايندڙن جي فهرست باقاعده مرتب ۽ اڳ ۾ ئي ڪنفرم ٿي چڪي هئي ۽ اهو به طئي ٿيل هو ته ڪهڙي ملڪي سربراهه سان سندس زال به گڏ اچي رهي آهي، جيئن نه رڳو سندن رهائش وغيرهه جو بندوبست ڪري سگهجي، پر بيگم نصرت ڀٽو به مهمان عورت کي ڀليڪار چئي سگهي، پر عيدي امين ثابت ڪيو ته هو هر ڪنفرميشن ۽ ضابطي کان مٿانهون آهي، مونکي چڱي طرح ياد آهي ته عيدي امين پنهنجي 130-C جهاز ۾ پاڪستان آيو، سندس جهاز جو رنگ خاڪي ۽ مٿس تمام گهڻي مٽي ۽ دز ڄميل هئي، عيدي امين جي پاڪستان پهچڻ تي لينڊنگ جي اطلاع تي ذوالفقار علي ڀُٽي صاحب سان گڏ آئون به ساڻس گڏ کيس ڀليڪار ڪرڻ جي لاءِ اُت پهتس، جهاز کي جيڪا سيڙهي لڳي سا عام مسافر جهازن جي پيٽ ۾ ڪافي ننڍي هئي، 130 جهاز جو دروازو به ڪافي ننڍو هوندو آهي، ڇو ته ان کي هڪ ڪارگو جهاز جي حيثيت حاصل آهي ۽ ان ئي مقصد جي لاءِ جوڙيو ويو آهي، بهرحال سيڙهي لڳي، ته هڪ انتهائي ڊگهو ۽ بُت ۾ ڀريل همراه تڪڙ ۾ ٻاهر نڪرڻ جي ڪوشش ۾ دروازي ۾ ڦاسي پيو ۽ ڏاڍي ڏکيائيءَ سان پاڻ کي ڇڪي ٻاهر نڪتو ته اسانجي سامهون گهٽ ۾ گهٽ ڇهن فوٽن ۽ اٺن انچن جي قدآور شخصيت موجود هئي، عيدي امين جي ٻاهر نڪرندي ئي سندس پويان عورتن جي هڪ قطار نڪرڻ لڳي ڀٽو صاحب ۽ اسين پريشان ٿي وياسين ته الاهي هيءَ ڪهڙي ماجرا، آهي، ڇو ته عيدي امين سان ڪنهن به عورت جي آمد جي ڪنفرميشن جي ته پري جي ڳالهه ڪنهن جو ذڪر به نه هو، اُن ڪري بيگم صاحبه نصرت ڀٽو به ات موجود نه هئي. نصرت ڀٽو هڪدم عيدي امين جي زالن ۽ چئن ٻارن جي اوچتي اچڻ کان واقف ڪيو ويو ته هوءَ به تڪڙي تڪڙي وي آءَ پي روم مان هلندي اچي پهتي.

1940ع ۾ جڏهن جي ايم سيد، مسلم ليگ سنڌ جو صدر ٿيو ته محمد علي جناح، ساڻس ملاقات لاءِ حيدر منزل آيو هئو. عوامي ليگ جو سرواڻ ۽ بنگلاديش جو باني شيخ مجيب الرحمان پڻ 1969ع ۾ حيدر منزل آيو هئو.

هاسارام ابتدائي ۽ ثانوي تعليم روهڙيءَ شهر ۾ حاصل ڪئي، اسڪول ۾ سندس شمار هوشيار شاگردن ۾ ٿيندو هو. 1906ع ۾ مئٽرڪ جو امتحان پاس ڪري وڌيڪ تعليم لاءِ بڙودي ڪاليج ۾ داخل ٿيو. جتي کيس اربندو گھوش جو شاگرد ٿي رهڻ جو شرف حاصل ٿيو. انهيءَ سال اربندو گھوش نوڪري ڇڏي، بنگال جي ورهاڱي جي خلاف هلچل ۾ شريڪ ٿيو. هاسارام هن ڪاليج مان فرسٽ ايئر پاس ڪري وڌيڪ تعليم انٽر ۽ بي اي (فلاسافي) فرگوسن ڪاليج پوني مان حاصل ڪئي. اتي هن جي ڪاليج جي پرنسپال پرانچپي ۽ پروفيسر ڪاروي پال گنگا ڌر تلڪ سان ڪافي ويجهڙائپ ٿي وئي ۽ ساڻن بحثن مباحثن ۾ حصو وٺندو هو. سورت ۾ حيدرآباد سنڌ جو ديوان ڏيارام گدو مل جج هو، ان سان به واسطا ٿيس ۽ اهو رستو آخر تائين قائم رکيائين. اڃا ڪاليج ۾ ئي هو ته 1908ع ۾ سندس لاڙڪاڻي جي سنت سوامي ڌرمداس سان واسطو ٿيو، جنهن کان گورو منتر وٺي سندس شيوا ڪندو رهيو.

اسان سنڌي آنلائن ڊڪشنري ۾ گهڻا ئي ڀيرا ڏسندا آهيون ته ڪنهن ڪن لفظن جي اڳيان ۽ پويان ڪي اکر ڏنل هوندا آهن. اهي اصل ۾ لفظ جي بڻ، لهجي يا گرامر وغيره کي پڌرو ڪرڻ يا وضاحت ڪرڻ لاءِ لکيل هوندا آهن. .
روبينا ابڙو، 24 آڪٽوبر 1971ع تي ڳوٺ ڳيريلي، تعلقي ڏوڪري، ضلعي لاڙڪاڻي ۾ -جنم- ورتو. هوءَ سنڌي ٻوليءَ جي شاعر عورتن ۾ غزل جي شاعريءَ ۾ اهم مقام رکي ٿي. سندس غزل فني ۽ فڪري حوالي سان پختا ۽ متاثر ڪندڙ آهن. هن ادبي دنيا ۾ 1991ع کان پير پاتو. ابتدا ۾ ڪجهه ڪهاڻيون لکيائين، جيڪي ريڊيو خيرپور جي پروگرامن ۾ نشر ٿيون، پر پوءِ هن پنهنجي لاءِ شاعريءَ جو ميدان چونڊيو ۽ شاعر عورتن ۾ نالو پيدا ڪيو. مريم مجيدي ۽ سحر امداد واري ٽهيءَ کان پوءِ واري ٽهيءَ ۾ روبينا ابڙو ۽ رخسانه پريت ئي غزل جون ٻه پختيون شاعرائون آهن. روبينا ابڙو ايم. اي سنڌي (1995ع) ۽ ايم. اي ايڪانامڪس (1997ع) آهي. هوءَ گورنمينٽ گرلس مڊل اسڪول نظر محلي، لاڙڪاڻي ۾ اُستاد طور پڙهائي رهي آهي. سندس شاعري ۽ مضمون سنڌي ٻوليءَ جي مختلف رسالن ۾ ڇپجندا رهن ٿا. هوءَ هن وقت لاڙڪاڻي ۾ رهائش پذير آهي.

هي ٻئي رجحان سماجي واڌ ويجهه جي ضرورتن مان جنم وٺندا آهن ۽ تاريخي لحاظ کان ترقي پسند هوندا آهن، هي ٻئي رجحان سرمائيداري سرشتي جا عالمگير قانون آهن.

هيءُ ڪتاب هريسنگهه جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب ۾ صفحا 59 آهن ۽ قيمت 6 -آنا- ڄاڻايل آهي. هريسنگهه سنز، هيءُ ڪتاب هريسنگهه اليڪٽرڪ پرنٽنگ پريس، سکر مان 1937ع مان ڇپرايو.

نيوڪليائي ڇَٽي يا نيوڪلير امبريلا (انگريزي ٻولي: Nuclear Umbrella) اصطلاح مان مراد هي آهي ته ڪنهن به ملڪ ۾ جيڪڏهن نيوڪليرائي ٽيڪنالاجي ۽ ان منجهان ٺهيل هٿيار موجود هجن ۽ اهو ساڳي ٽيڪنالاجيءَ يا صلاحيت کان محروم مُلڪ کي نيوڪليائي ٽيڪنالاجي فراهم ڪري يا وقت اچڻ تي استعمال ڪرڻ جي اجازت ڏئي، ته نيوڪليائي صلاحيت حاصل ڪندڙ مُلڪ نيوڪليائي ڇٽيءَ هيٺ آيل مُلڪ سڏائيندو آهي. دُنيا ۾ وڌندڙ نيوڪليائي لاڙن کي روڪڻ ۽ اهڙي صلاحيت کي هڪ هنڌ محفوظ ڪري، ٻين مُلڪن کي تحفظ جو احساس ڏيارڻ جي حوالي سان، هن اصطلاح عالمي برادريءَ ۾ تمام گهڻي مشهوري ماڻي. آمريڪا طرفان ”نيٽو“ اتحاد ۾ شامل غير نيوڪليائي ملڪن جي دلداريءَ ۽ تحفظ لاءِ ۽ هن اصطلاح جي استعمال تي تمام گهڻو زور ڏنو. خاص طور ”ٿڌي جنگ“ واري صورتحال دوران سوويت يونين جي وڌندڙ اثر کي نظر ۾ رکندي، جڏهن يورپي مُلڪن ۾ ڳڻتي پيدا ٿي، ته آمريڪا انهيءَ ڳڻتيءَ جي خاتمي لاءِ کين پنهنجي نيوڪليرائي پروگرام ۾ حصيداريءَ جي پڪ ڏياري ۽ کين ڪنهن حد تائين ٽيڪنالاجي پڻ فراهم ڪئي. ان قسم جي مدد سان ڪيترن غير نيوڪليائي يورپي مُلڪن کي به بجليءَ جي پيداوار، صحت ۽ ٻين شعبن ۾ صلاحيت بهتر بنائڻ جو موقعو مليو. سوويت يونين ۽ آمريڪا وچ ۾ ائٽمي هٿيارن جي ڊوڙ واري دور ۾، هي اصطلاح ”طاقت جي توازن“ کي چٽو ڪرڻ لاءِ به استعمال ڪيو ويندو هو.

جڏهن 1975ع ۾ بدين ضلعو قائم ٿيو ته محمد سومار شيخ کي اڃا به وڌيڪ ڪم ڪرڻ جو موقعو مليو ۽ سرڪار جي دلچسپي ۽ تعاون سان بدين ۾ پهريون ثقافتي ميلو ملهائڻ جو اعلان ڪيو ويو. محمد سومار شيخ نه رڳو انهيءَ ۾ ڀرپور ڪردار ادا ڪيو، پر پنهنجو ڪتاب ”بدين جي ثقافتي تاريخ“ پڻ لکيو، تنهن کانسواءِ بدين ضلعي تي سندس ٻيا به ڪجهه ڪتاب آهن، جن ۾ ”بدين ضلعي جو مطالعو“ نهايت اهم آهي.

هيءُ ڪتاب محمد اسماعيل عرساڻيءَ ۽ ساٿين جو گڏجي لکيل آهي، جيڪو درجي ٽئين لاءِ لکيو ويو. ڊيمي سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 127 صفحا آهن ۽ قيمت 15 -آنا- ڄاڻايل آهي. ڇاپو پهريون، -آر-. ايڇ. احمد ائنڊ برادرس، اسٽئنڊرڊ پريس، حيدرآباد مان سال 1953ع ۾ ڇپايو. هن ڪتاب جو چوٿون ڇاپو، -آر-. ايڇ. احمد ائنڊ برادرس، مسلم ادبي پرنٽنگ پريس، حيدرآباد مان سال 1956ع ۾ ڇپيو.

"تاج المساجد" کي ڀوپال جي سلطان شاھ جھان (ڀوپال جي بيگم) 1868ع - 1901ع ۾ تعمير ڪرايو. ۽ مينارن جي تڪميل مولانا عمران خان ندوي رحمة الله عليه جن ڪئي۔ ۽ بعد ۾ ان ۾ مدرسي جي بنياد رکي۔
ٿاڻي بولاخان تعلقي ۾ هڪ ديهه. جيڪا انتهائي ڏکڻ ڪنڊ تي آهي. هن ديهه ۾ هيٺ ڄاڻايل ڳوٺ موجود آهن: ’يامين جکرو‘، ’بيگ جوکيو‘، ’دريا خان جوکيو‘، ’صديق خاصخيلي‘، ’اسحاق جوکيو‘، ’دادو‘، ’وليداد جوکيو‘، ’نورخان‘، ’ڪات -پالاري-‘، ’سوڍو -پالاري-‘، ’عبدالشڪور‘، ’ڇڙوڇڙ‘ ۽ ’-الهڏنو خاصخيلي-‘ تعلقي ڪوٽڙيءَ جي ديهه ”موڙهي -جبل-“ ۾ پڻ هڪ ڳوٺ جو نالو ’-بابر بند-‘ آهي.

هيٺ ايشيا جا تمام ملڪ، انهن جا جهنڊا، گاديءَ جو هنڌ، ايراضيءَ جي لحاظ کان پکيڙ ۽ آبادي داخل آهي.بحرحال قازقستان، آذربائيجان، انڊونيشيا، روس، اوڀر تيمور، ترڪي ۽ اهي سمورا ملڪ ٻن کنڊن ۾ واقع آهن انهن جو صرف ايتري پکيڙ ۽ آبادي ظاهر ڪئي وئي آهي جيتري انهن ملڪن جي پکيڙ ۽ آبادي ايشيا ۾ آهي۔

جڏهن حضرت محمد مصطفي صه بعثت کان پوءِ دعوت ذوالعشيره جي موقعي تي قريش قبيلي جي ماڻهن کي اسلام جي دعوت ڏني ته سٿ کان پهرين اوهان جي دعوت حضرت علي قبول ڪئي.

کوٽائي ڪندڙ ماهرن کي هتي هڪ ٻئي هيٺان چئن آبادين جا آثار مليا آهن. جن مان هيٺين ٽن آبادين جو واسطو سنڌو سڀيتا جي شهري تمدن سان آهي. جيڪا اڄ کان 5 هزار سال اڳ پنهنجي عروج تي هئي. جنهن جا هن کان اڳ نشان موهن جي دڙي ۽ هڙاپا مان ملي چڪا آهن. جڏهن ته مٿين آبادي گهڻي پوءِ جي آهي. جيئن ته چانهون جو دڙو سنڌو سڀيتا جي ٻين شهرن وانگر ان وقت سنڌو درياهه جي اڀرندي شاخ کان ٽن ميلن جي مفاصلي تي هو. ان ڪري مختلف وقتن تي ٻوڏون اچڻ ڪري تباهه ۽ برباد ٿيندو رهيو. پر پوءِ به ان جا رهواسي هن شهر کي وري وري اڏيندا ۽ آباد ڪندا رهيا. اهو سلسلو 3000 ق - م کان 1500 ق - م تائين جاري رهيو. پوءِ جڏهن تمام وڏين ٻوڏن هن شهر کي مڪمل تباهه ڪري ڇڏيو ته ڪي صديون ته هي عظيم شهر ماڻهن جي نظرن مان لهي ويو. بعد ۾ 1350 ق - م ڌاري جهڪر ڪلچر سان واسطو رکندڙن وري ٻيهر هن شهر کي آباد ڪيو. جن درياهي سطح کان مٿڀري جڳهه ڏسي اتي پنهنجا ديرا ڄمايا. اين جي مجمدار مٿئين تهه مان جهڪر ڪلچر جي ماڻهن جا هٿ جا ٺهيل باسڻ هٿ ڪيا آهن. جن جهڙا هن کان اڳ جهڪر جي قديم آثارن جي کوٽاين مان هٿ آيا آهن. جهڪر ڪلچر جي ماڻهن جون رهائشي جايون، سنڌو سڀيتا جي شهري تمدن سان واسطو رکندڙ دور کان الڳ نوعيت جون آهن. سندن رهائشي گهر مستطيل قسم جا آهن، جن جا فرش ڪچا ۽ ڀتيون پڻ آڏيون ابتيون آهن. ان ڪري مٿئين تهه جو هيٺين ٽن تهن سان ڪنهن به قسم جو واسطو نه آهي.

هن 1922ع ۾ کوٽائيءَ دوران سنڌ جي قديم تهذيب موهين جي دڙي جي صورت ۾ ڳولي لڌي. هن ’Knossos‘ ۽ ‘Crete’ تي 1898ع کان 1901ع جي وچ ۾ ڪم ڪرايا هئا. ان ڪري ننڍي کنڊ ۾ اچڻ کان اڳ ۾ به هن کي کوٽاين جي پوري ڄاڻ هئي. ٽيڪسيلا ۽ موهين جي دڙي جي کوٽاين تي سندس ٽي ٽي شاهي جلد ڇپيل آهن، جن کي اڄ به هتان جي آرڪيالاجيءَ ۾ بنيادي حيثيت آهي. هن جو ٻيو هڪ ڪتاب ’Guide to Texila‘ آهي. موهين جي دڙي هن کان پوءِ ’Mackay‘ ڪم شروع ڪرايو، جنهن جي رپورٽ به ڇپيل آهي. انهيءَ وچ ۾ هن کي 1914ع ۾ سندس ڪيل خدمتن جي بطور ’Knighthood‘ ۽ ’سر‘ جو خطاب مليو ۽ وري سبڪدوشيءَ بعد 1936ع سڄي ’United Kingdom‘ جي ’Academic‘ جو ’Fellow‘ چونڊيو ويو هو. هن جي ٻين ڪتابن ۾ هيٺيان ڪتاب شامل آهن: (1) Buddhist Art of Gandhara 1960 (2) Bagh Caves in Gwaliar state, 1927 (3) Monuments of Sanchi (3Vol) (4) Guide to Sanchi 1918

ڪراچي ۾، جي ايم سيد جو گهر نه رڳو جي ايم سيد جي سياسي ۽ سماجي زندگيءَ جي حوالي سان بلڪي هن گهر جي هر ڀِت سياسي تاريخ جي پڻ شاهد پڻ آهي. حيدر منزل اهو هنڌ آهي، جتي 1934ع ۾ سنڌ پيپلز پارٽيءَ جي پيڙهه رکي وئي هئي. هن پارٽيءَ جو صدر بلاول ڀٽو زرداريءَ جو پڙنانو سر شاهه نواز هئو.
ميڊيا وڪي جو هاڻوڪي برنامج لي ڊنيئل ڪروڪر (Lee Daniel Crocker) اصل ۾ وڪيپيڊيا جي لاءِ ٺاهيو هيو. جنوري 2001ع ۾جڏنهن وڪيپيڊيا جي شروعات ٿي ته ان وقت پرل زبان ۾ لکيل هڪ ننڍي وڪي انجڻ UserModWiki وڪيپيڊيا جي استعمال هيٺ هئي. ان برنامج ۾ سڀئي وڪيپيڊيا صفحا متني املاف (text files) ۾ گڏ ٿيندا هيا، پر جلد ئي ان برنامج جي محدوديت سامهون اچي وئي۔ 2001ع جي وچ ۾ ميگنس مانسڪي (Magnus Manske) وڪيپيڊيا جي لاءِ خاص طور نئون سافٽويئر (software) جي طرح وڌي جيڪو UserModWiki جي جڳهه وٺي سگهي، هي سافٽويئر پي ايڇ پي ۾ لکيو ويو هيو ۽ پنهنجي سڄي ڄاڻ مائي ايس ڪيو ايل ڊيٽابيس (database) ۾ گڏ ڪندو هو. جنوري 2002ع ۾ انگريزي وڪيپيڊيا کي ان سافٽويئر تي منتقل ڪيو ويو، ۽ ان وقت تمام موجود وڪيپيڊيائن کي به ان تي لاڳو ڪيو ويو۔

آخوند عبدالرحيم جي لکڻي سهڻي ۽ آسان لفظن سان جُڙيل هوندي هئي. سندس ڪتاب ”جواهراللغات سنڌي اڪيچار“ پنهنجو مٽ پاڻ آهي. هن ڪتاب جي تصنيف وقت آخوند عبدالرحيم، سنڌي الف بي ۽ سنڌي صورتخطيءَ بابت علمي لحاظ سان سوچيو ۽ ان سلسلي ۾ ڪي نوان رخ پيش ڪيا. هڪ ته خالص سنڌي اُچار وارن اکرن مان ڪن کي ڪي نيون صورتون ڏنائين ۽ ٻيو الف بي جي ترتيبوار سٽاءَ قائم ڪيائين، جيڪا ”جواهر اللغات سنڌي اڪيچار“ جي مقدمي ۾ ڏنل آهي، ٽيون ته لفظن جي صورتخطيءَ ڏانهن چڱو خاصو ڌيان ڏنائين. ”جواهراللغات سنڌي اڪيچار“ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي مقدمي سان سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ 1993ء ۾ ڇپائي پڌري ڪئي آهي. آخوند عبدالرحيم سنڌي ٻوليءَ جو ليکڪ ۽ ڪوهستاني پٽيءَ جي سنڌي ادب جو سرواڻ، 1880ء ڌاري هن فاني دنيا مان لاڏاڻو ڪري ويو.

سن هه ۾ پاڪ پيغمبر جن اميرالمؤمنين علي سان سائڻ فاطمہ جو نڪاح ڪرايو.بيبي حضرت علي جي گهر ۾ اوهان جي زندگي مسلمان عورتن لاءِ هڪ نمونو آهي.جيسين تائين بيبي دنيا ۾ سلامت رهي حضرت علي ٻيو نڪاح نه ڪيو.

آفتاب غلام نبي قاضي اعليٰ سول سروس جو ناميارو ميمبر، نوشهري فيروز ۾ ڄائو. شروعات کان ئي ذهين هو. هميشه پهريون نمبر ايندو هو. رياضيءَ ۾ ايم. -ايس- سي ڪرڻ کان پوءِ 1943ع ۾ انڊين سول سروس (آءِ. سي. -ايس-) جي مقابلي ۾ شريڪ ٿيو ۽ اعزاز سان ڪامياب ٿيو. کيس -بهار- اڙيسا سول سروس ۾ چونڊيو ويو. -پاڪستان- ٺهڻ کان پوءِ قاضي صاحب پنهنجون خدمتون -پاڪستان- لاءِ وقف ڪري ڇڏيون. انهيءَ وقت کان وٺي پاڻ مختلف عهدن تي رهندو آيو. اسسٽنٽ ڪليڪٽر هالا، ڪليڪٽر -ٺٽو- ۽ اولهه -پاڪستان- جو سيڪريٽري ماليات رهيو. 1962ع کان 1965ع تائين واشنگٽن ۾ -پاڪستان- جي اقتصادي کاتي جي نمائندي طور خدمتون سرانجام ڏنائين. -ان- کان پوءِ اولهه -پاڪستان- ۾ ترقيءَ ۽ منصوبي بنديءَ واري کاتي جو چيف سيڪريٽري ٿيو. 1966ع ۾ کيس واپڊا جو چيئرمئن بنايو ويو. 1969ع ۾ سيڪريٽري خزانه مقرر ٿيو ۽ 1979ع ۾ کيس -بئنڪ- آف پاڪستان'>-اسٽيٽ -بئنڪ- آف پاڪستان- جو گورنر مقرر ڪيو ويو.
بابل جي بادشاهه نمرود طرفان حضرت ابراهيم عليه السلام کي ساڙڻ جي ارادي سان ٻاريل باهه. نمرود جو جوڙيل باهه جو آڙاهه، جيڪو هڪ فرسنگ (پراڻي وقت جي ماپ يعني 3 ميلن جي برابر) احاطي ۾ ٻارايو ويو هو. ان آڙاهه جي گرميءَ ۾ ايتري ته شدت هئي، جو چئن فرلانگن تائين ٿي پهتي. انهيءَ واقعي جو مڪمل تفصيل قرآن شريف ۾ به موجود آهي. انهيءَ آڙاهه ۾ حضرت ابراهيم عليه السلام کي وڌو ويو هو، جيئن ته بابل جو بادشاهه نمرود خدائيءَ جي دعويٰ ڪندو هو. ان کان سواءِ پاڻ ۽ سندس قوم بتن جي پوڄا به ڪندا هئا، جيڪا ڳالهه حضرت ابراهيم کي پسند ڪا نه هوندي هئي. پاڻ انهن کي منع ڪندو هو ۽ هڪ خدا جي عبادت ڪرڻ جي هدايت ڪندو هو. ليڪن بابل وارا باز نه آيا. نيٺ هڪ ڏينهن حضرت ابراهيم وجهه وٺي، سندن سڀئي بت ڀڃي ڇڏيا، جنهن تي نمرود ۽ سندس قوم مڇرجي پئي. بابل وارن مطالبو ڪيو ته حضرت ابراهيم عليه السلام کي، يا ته قتل ڪيو وڃي يا کيس باهه ۾ ساڙيو وڃي. نيٺ حضرت ابراهيم کي باهه ۾ اڇلائڻ لاءِ تمام وڏو ڪاٺين جو ڍڳ تيار ڪيو ويو. اهو ڍڳ تيار ڪرڻ لاءِ هر شخص حصو ورتو، ايتري قدر جو عورتن پڻ پنهنجي خدائن کي راضي رکڻ لاءِ ڪاٺيون گڏ ڪري اچي انهيءَ ڍير ۾ وڌيون. ڪيتري عرصي تائين ڪاٺيون گڏ ٿيڻ لڳيون. نيٺ هڪ جبل جيڏو آڙاهه تيار ٿي ويو. ان کان پوءِ انهيءَ آڙاهه کي باهه ڏني وئي. ڪجهه دير کان پوءِ، باهه مان نڪرندڙ اُلا آسمان سان ڳالهيون ڪرڻ لڳا، ميلن تائين انهيءَ باهه جي روشني ۽ گرمي پهچڻ لڳي. جڏهن سڀ بندوبست مڪمل ٿي ويو، ته ان کان پوءِ حضرت ابراهيم جا هٿ ٻڌي، کيس انهيءَ آڙاهه ۾ اڇلايو ويو. ڪافر ته خوش هئا ته سندن خدائن جو دشمن جلد ئي سڙي ختم ٿي ويندو، پر جيئن ته حضرت ابراهيم جي دل ۾ ايمان جو نور ڀريل هو. الله تعاليٰ جي هيڪڙائي تي پورو پورو ڀروسو هئس، تنهن ڪري الله تعاليٰ هن کي بچائي ورتو. الله تعاليٰ باهه کي حڪم ڪيو، ته اي باهه ٿڌي ٿي وڃ ۽ ابراهيم تي سلامتي بڻجي پئه (سوره الانبياءَ) جنهن کان پوءِ باهه ٿڌي ٿي وئي. ان جي گرمي ۽ تپش ڦري آرام ڏيندڙ هير بڻجي وئي. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ نمرود ۽ سندس ساٿي جاچ لهڻ لاءِ اتي پهتا، ته هڪ عجيب نظارو ڏسي حيران رهجي ويا، ڇو ته جنهن جاءِ تي آڙاهه تيار ڪيو هئائون، سا جاءِ باغ بستان ۾ بدلجي وئي هئي. اتي ساوڪ ۽ گل ڦل لهرائي رهيا هئا. حضرت ابراهيم عليه السلام کي نهايت خوش ۽ آرام سان پنهنجي ڪم ۾ مصروف ڏٺائون. ان معجزي کان پوءِ ڪيترائي ڪافر ايمان وارا ٿي ويا.

مولانا عبدالواحد سنڌي جون صلاحيتون، انهيءَ پرچي جي ادارت ڪندي صحيح معنى ۾ نڪري نروار ٿيون. هن پنهنجي محنت ۽ اورچائي سان پرچي کي اوڄ تي رسائي ڇڏيو. اهو هڪ ڪارنامو هو. نئين زندگي جي تاريخ دراصل سنڌي ادب جي تاريخ آهي. پاڪستان ٺهڻ کانپوءِ سنڌي ادب ۾ جيڪو جمود پيدا ٿيو هو، اهو ”نئين زندگي“ ٽوڙيو ۽ مولانا سنڌ ۾ سنڌي اديبن جي جيڪا همٿ افزائي ڪئي، اها سنڌي ادب جي تاريخ ۾ اهم مقام والاري ٿي، جنهنجو ذڪر ڪندي رشيد ڀٽي لکي ٿو: ”اسان همعصر اديبن ۽ اسان کانپوءِ جي همعصر ادبي ٽولي جي همت افزائي (ويندي زوري ويهي لکرائڻ) مولوي صاحب ڪئي. تنهن سنڌي ادب کي ڄڻ نئين زندگي ڏيئي ڇڏي. ٻيا دوست اعتراف ڪن يا نه پر مان پنهنجي ادبي واڌا ويجهه ۾ مولوي صاحب جي قدرداني، همت افزائي ۽ استاد جيان لڪڻ کڻي ڪم وٺڻ واري ڪردار جو وڏو هٿ سمجهندو آهيان.

سنڌي ٻوليءَ جو ليکڪ ڪيول رام 1804ء ۾ ڄائو. ھو حيدرآباد (سنڌ) جو رھاڪو ھو. ھن ٽالپرن جي دور ۾ گورنمينٽ جي نوڪري ڪئي، جيڪا انگريزن جي دور تائين جاري رھي. ھن 1864ء ۾ ريٽائرمينٽ ورتي. ھوءَ سنڌي، ھندي، فارسي، پنجابي ٻولين جو ماھر ھو. ھن ٽي ڪتاب ’گل شڪر‘، ’گل ۽ سوکڙي‘ لکيا، جيڪي تمام گھڻو مشھور ٿيا. ھن 1879ء ۾ وفات ڪئي.
گھڙي (watch)، وقت ٻڌائڻ وارو آلو (ننڍو گھڙيال) جيڪو ھڪ ئي شخص جي استعمال جي لاءِ ٺاھيو ويندو آھي. اڄ ڪالھ اِن مان مُراد عموماً ويڻي جي گھڙي (ھٿ گھڙي يا دستي گھڙي) ھوندي آھي جنھن کي ھٿڪڙي يا پٽّي جي ذريعي ويڻي تي ٻڌو ويندو آھي. جديد گھڙيون وقت سان گڏوگڏ ڏينھن، تاريخ، مھينو ۽ سال بہ ٻڌائن ٿيون جڏھن تہ برقي گھڙين ۾ ٻيون بہ اِضافي خصوصيتون ٿي سگھن ٿيون.

سرڪاري ميمبرن کان سواءِ اداري جا باقي ميمبر ٽن سالن تائين بحال رھندا. سرڪاري ميمبرن کان سواءِ جيڪڏھن ڪنھن ٻئي ميمبر جي جاءِ مدي پوري ٿيڻ يا ڪنھن ٻئي سبب جي ڪري خالي ٿيندي ته ان خالي جاءِ تي وزيراعليٰ ٻئي ڪنھن شخص کي مقرر ڪري سگھندو.

- سيڪريٽري ۽ خزانچي کي اداري جي سفارش تي وزيراعليٰ مقرر ڪندو. ھنن جي پگھار ۽ نوڪريءَ جا شرط انھن قاعدن مطابق ھوندا جيڪي صوبائي حڪومت جي اڳواٽ منظوريءَ سان بااختيار ادارو جوڙيندو

بچايو فقير عرف الهه بچايو پٽ بنگل خان رند، ڳوٺ اگهاماڻي، تعلقي ماتلي، تڏهوڪي ضلعي حيدرآباد جو رهاڪو هو. ننڍي هوندي ئي پيءُ وفات ڪري ويس، انهيءَ ڪري ننڍي وهيءَ ۾ ئي پيٽ گذر لاءِ مال چارڻ جو پورهيو ڪرڻو پيس. بعد ۾ ڳوٺ محمد خان رند تعلقي جهول ۾ لڏي وڃي ويٺو، -جتي- سندس اولاد اڃا رهي ٿو. سندس -بيت- مشهور آهن، جيڪي نڙ تي چيا ويندا آهن. اندازاً 80 ورهين جي ڄمار ۾ 27 رمضان 1364هه/ ڊسمبر 1944ع ڌاري وفات ڪيائين.

ايريال، جهنگلي ٻوٽو آهي، جنهن ۾ رڳو ڊگها پن وارا ڦڙها ٿين ٿا، پنن جا پاسا ڪنڊن وارا ٿين. هن -ٻوٽي- کي ڪنوار -ٻوٽي- به چوندا آهن. طبي لحاظ کان -ايريال- ڪيترين بيمارين کي فائدو پهچائي ٿو. سخت سوڄ تي -ايريال- جا ڦڙها چيري، گرم ڪري، هئڊ مکي، ٻڌندا آهن.

هوءَ 1998ع کان International Commission of Jurists (بين الاقوامي فقيهه ڪميشن) جي ميمبر رهي آهي. هن پنهنجي ڪيريئر جو گهڻو عرصو عورتن جي حقن، مذهبي اقليتن ۽ ٻارن جي حقن جي تحفظ ڪندي گذاريو آهي. عورتن جو تحفظ ڪرڻ، گاريال ۽ وحشي مردن کان زالن کي طلاق ڏيارڻ، مذهب جي گستاخيءَ جي الزامن هيٺ بيگناهه گرفتار يا ڦاٿل ماڻهن کي انصاف وٺي ڏيڻ ۽ ٻارن کي جبري پورهئي تي مجبور ڪرڻ جهڙين سماجي براين کي روڪڻ لاءِ سرگرم رهي آهي. سياسي پارٽين جي مسلسل تنقيد کيس فولادي شخصيت بنائي ڇڏيو آهي. هوءَ پاڪستان جي انساني حقن واري جماعت جي سربراهه رهي چڪي آهي ۽ ان جي سيڪريٽري جنرل ۽ چيئرپرسن به رهي چڪي آهي. هن (WAF-Women Action Forum) جي پليٽ فارم تان عورتن جي حقن لاءِ ساڻن ٿيندڙ زيادتين خلاف آواز اٿاريو آهي. محترمه بينظير ڀٽو شهيد پنهنجي حڪومت ۾ عاصمه جهانگير کي هاءِ ڪورٽ جي عورت جج جي سيٽ لاءِ آڇ ڪئي، جيڪا هن قبول نه ڪئي. سندس عورتن کي بهتر مقام ڏيارڻ لاءِ ڪيل ڪوششون قابل تعريف آهن. 29 آڪٽوبر 2010ع ۾ عاصمه جهانگير سپريم ڪورٽ بار ڪائونسل جي صدر چونڊجي وئي آهي.
آڳاٽي دور کان مڪران کان لسٻيلي کان رستو حب پار ڪري ڪراچي جي بندرن ڏانهن ويندو هو. ٻيو رستو بولان لڪ کان ڌريجي ۽ ڪنڊ، مهير، گڏاپ (Gadap) کان ڪراچي ڏانهن ايندو هو. منگهو پير مرڪز هوندو هو. هتان به ڪيترائي رستا نڪري انهن رستن سان ملندا هئا. ٽيون رستو سيوهڻ کان گڏاپ کان ڪراچي (Karachi) تائين ايندو هو. چوٿون رستو ٺٽي (Thatto)، ڀنڀور (Banbhore) ۽ ديبل کان ڪراچي ڏانهن ايندو هو. منگهي پير کان به ٻه رستا بندرن ڏانهن ايندا هئا. لوهارڪو لنگهه ۽ مائي ڳاڙهي کان ٻه رستا منگهي پير تائين ايندا هئا. هتان هڪ اهم رستو اورنگي نئين پار ڪري بندرن ڏانهن ايندو هو. انهن اهم رستن کان سواءِ ٻيا به ڪيترائي ننڍا وڏا رستا ڪراچي بندر ڏانهن ايندا هئا. انهن رستن جي ڪناري اهي قديم آثار، لانڍيون، سراءَ ۽ پراڻن ماڳن جا نشان موجود آهن. انهن پراڻن رستن، واٽن ۽ انهن جي ڪناري ماڳن کي ڳولڻ جي ضرورت آهي. جيڪڏهن اهي اسين ڳولي وياسين ته تاريخ جون ڪڙيون ملي وينديون. ڇاڪاڻ ته هي علائقو قديم زماني کان واپاري ۽ فوجي اچ وڃ جو وسيلو رهيو آهي. ساحل تي واپاري شهرن کانسواءِ هتي مڇي بندر به هئا. بندر کان پري وارن علائقن ۾ زراعت ۽ چراهه گاهن ڪري هي خطو خوشحال ۽ زرخيز هو. هن خطي جي خوشحالي ٻين قومن، قبيلن کي هرکائيندي رهي آهي.

ڪراچي يونيورسٽيءَ مان 1955ع ۾ بي. اي ڪيائين ۽ اتان ئي هن ايل. ايل. بي جي ڊگري حاصل ڪري سنڌ هاءِ ڪورٽ ۾ وڪالت شروع ڪئي. 1961ع کان 1970ع تائين هو يونين ڪائونسل محمدپور جو چيئرمئن ۽ ڊسٽرڪٽ ڪائونسل جيڪب آباد جو ميمبر رهيو. هن ڪراچي يونيورسٽيءَ مان ئي 1967ع ڌاري ايم. اي (سنڌي) پهرين پوزيشن سان پاس ڪئي.

قاضي غلام هادي مرحوم جو سنڌ جي صوفي تحريڪ تي لکيل هيءُ مفصل ڪتاب ٻارهن بابن تي مشتمل آهي. ورهاڱي کان اڳ ڇپيو. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي تاريخ متعلق به ڪي اهم ڳالهيون لکيون ويون آهن، مثلاً: شاهه عنايت صوفيءَ واري جنگ وغيره. هن ڪتاب جي عنوانن جي فهرست مان ڪتاب جي اهميت جو اندازو ٿيندو. هيءُ ڪتاب بيدل سائينءَ جي مجازي دوست ميان پيرمحمد جي صاحبزادي ميان غلام مهدي مرحوم، لکاسنگهه وڪيل روهڙيءَ واري جي تحريڪ تي تصنيف ڪيو. ڪتاب جي ابتدا ۾ نظم آهي ۽ تصوف جو ٿورو احوال بيدل جي تاليف ”فوائدالمعنويءَ“ مان ڏنو ويو آهي. ان کان پوءِ هيٺينءَ طرح باب ۽ مضمون آندل آهن:
جنگي ڪاروائين بابت رڳو اهي فوجي ڄاڻيندا آهن, جيڪي ڪنهن جنگ ۾ حصو وٺي رهيا هوندا آهن ۽ ٻيو وري اهي آباديون ئي بهتر ڄاڻي سگهن ٿيون جن جا ماڻهو اهڙين حالتن مان گذريا هجن، گهر ۾ ويهي اهڙين ڪاروائين جو تصور به نٿو ڪري سگهجي، هوا مان هوائي جهازن ذريعي بمباري، زمين کان زمين تي ميزائيلن، ٽينڪن، توبن، مارٽر گنن ۽ ٻين وڏن، وچولن ۽ ننڍن هٿيارن جي شيلنگ ۽ فائرنگ سان جيڪو منظر ٺهي سگهي ٿو ان جو تصور به لِڱ ڪانڊاري ڇڏي ٿو، جيستائين حُر فورس جو تعلق آهي ته ان ۾ ڪو شڪ ناهي ته اهي سنڌ جي ڪنگري واري هڪ پيراڻي گادي جا مريد هئا، اهي پير صاحب به پنهنجي حُر مريدن سميت ملڪي سياست ۾ حصو وٺندا رهيا آهن، انهن سان سياسي ۽ نظرياتي اختلاف ضرور رکڻ گهرجن، پر انهن اختلافن جي بنياد تي ملڪ ۽ قوم جي حفاظت لاءِ سندن ادا ڪيل بي مثال ڪردار کان انڪار ڪڏهن به نه ڪرڻ گهرجي، انگريز دور ۾ 1890ع واري ڏهاڪي جي پهرين حُر تحريڪ، 1940ع واري ڏهاڪي جي شهيد سورهيه بادشاھ جي اڳواڻي واري ٻي حُر تحريڪ، سورهيه بادشاھ جي شهادت کانپوءِ ان تحريڪ جي بنا اڳواڻي وارين ڇڙواڳ ڪارواين، 1963ع واري پاڪ ڀارت وچ ۾ ٿيل رڻ ڪڇ واري جنگ، 1965ع ۽ 1971ع وارين جنگين ۾ هڪ پيراڻي گادي جي مريدن طور حرن جي ادا ڪيل ويڙهاڪ ڪردار سبب ان جماعت کي مليل وڏي مڃتا، انهن هٿياربند تحريڪن ۽ جنگين ۾ حصو وٺڻ ڪري منجهن فطري طور جيڪو نظم ۽ ضبط پئدا ٿيو يا جيئن انهن هٿياربند مزاحمتن جي ڪري هنن جي عام برادرين، گروپن يا ٻين پيراڻين گادين جي مريدن کان الڳ هڪ خاص سڃاڻپ بڻجي وئي هئي ان سا کين نقصان اهو ٿيو جو ڪيتريون ئي برادريون ۽ جماعتون ان جماعت سان ايئن ئي ساڙ رکڻ لڳيون هيون، جيئن ڪنهن به شعبي ۾ نمايان ڪاميابيون حاصل ڪري، نالو، عزت، شهرت ۽ ٻيون مراعتون ماڻڻ واري ماڻهو سان سندس همعصر دوست رکندا آهن، اهو سڀ اهڙي ساڙ ۽ عجيب و غريب سوچ جو نتيجو آهي جو انهن جنگين دوران سرحد جي ٻئي پاسي، راجستان ۾ پنهنجي فتح ڪيل علائقن ۾ حُرن پاران ڪيل عام جنگي ڪارواين کي يعقوب سنگراسي جهڙن سلجهيل ٿري ماڻهن پاران وڌائي پيش ڪيو ويندو رهيو آهي ۽ ٿر جي سنڌ واري حصي ۾ سوين ماڻهو مارڻ، گم ڪرڻ، ڦرلٽ کان پوءِ شهر ۽ ڳوٺ ساڙڻ جهڙين ڪارواين جي ذميوار قابض فوج لاءِ قلم ۽ زبانون بند رکيون وينديون آهن. حُر ڪي فرشتا نه هئا، انهن ۾ اهڙا گندا ماڻهو به ضرور رهيا هوندا جن انهن جنگين دوران جنيوا ڪنوينشن خلاف اڻوڻندڙ ڪاروايون ڪيون هونديون، هڪ عام چوڻي به آهي ته “جنگ ۽ محبت ۾ سڀ ڪجھ جائز آهي” اهڙين ڪارواين جي بنياد تي حُرن جي مجموعي ڪردار کي رد نٿو ڪري سگهجي، ڇاڪاڻ ته انهن جنگين دوران پنهنجي وطن جي سرزمين جي حفاظت لاءِ پنهنجون جانيون قربان ڪندڙ نوجوان حُر شهيدن جون قبرون رڻ ڪڇ، ٿر، اڇڙي ٿر ۽ پنجاب جي چولستان واري روهي جي چپي چپي تي ٺاهيون ويون هيون، جن مان گهڻيون ميسارجي چڪيون آهن پر ڪجھ اڃا تائين به انهن پٽن تي موجود آهن، جن کي اتي فوجي اعزاز سان دفنائڻ وقت سندن ساٿين ضرور قُل پڙهيا هوندا پر پنهنجي ڳوٺن کان گهڻو پري جنگي محاذ تي وڙهندي شهيد ٿيل انهن بهادرن جي ونين، اولاد توڙي والدين کي سندن قبرن تي بيهي چار قُل پڙهڻ ۽ ڪجھ لڙڪ لاڙڻ جو موقعو به ڪڏهن ڪونه مليو.

سندس دلچسپيءَ جا مضمون تاريخ ۽ قديم آثار هئا. ان ڪري هن کي 1902ع ۾ هندستان جـي قـديـم آثـارن لاءِ سـروي واري محڪمي جو ڊائريڪٽر جنرل مقرر ڪيو ويو. هن کان اڳ انهيءَ عهدي تي اليگزينڊر ڪنگهام فائز هو. جان مارشل ننڍي کنڊ ۾ قديم آثارن جي بچاءَ ۽ پڌرائيءَ لاءِ ڏاڍي ڪوشش ڪئي. ان جو مثالي ثبوت سندس دور جا هيٺيان دستاويز آهن:

يعني ڄام تماچي جي ڀاءُ ڄام اوڍي اٺن تي مال ڀري لاڏاڻو ڪيو(لڏي ويو). چيائين ته مان ٻي ڪا ڳالهه ڄاڻائي ڪا نه يعني مان پنهنجي مرضيءَ موجب هلندس. ائين چئي هي شير مڙس ڪڇ ڏي هليو ويو.
هندو مت جو محقق ۽ عالم سوامي وويڪانند پنهنجي مقالي ”Hinduism a universal religion“ (هندومت هڪ عالمگير مذهب) جي منڍ ۾ فرمائي ٿو ته: هندو مت ۾ هر شئي موجود آهي: ويدانت به ته لا ويدانيت به، ديومالائي قصا به، ته روايتون به.

مولانا عبيدالله سنڌي ۽ مهندر پرتاب ڪابل ۾ موجود ٻين جي مدد سان هندستان جي آزاديءَ جي لاءِ هڪ اسڪيم تيار ڪئي هئي، جنهن کي جنود ربانيه جو نالو ڏنو ويو هو. لڳ ڀڳ سڀني کي هن فوج ۾ عهدا ڏنا ويا ۽ هندستان جي عارضي حڪومت به ٺاهي ويئي. هي اسڪيمون مولانا عبيدالله سنڌيءَ جي ريشمي خط ۾ بيان ڪيل آهن ۽ محمد ميان به پنهنجي خط ۾ انهن جو حوالو ڏنو آهي. حڪومت موقته (عارضي حڪومت) جا ڪم پنهنجي ذمي کنيا، انهن ۾ غير ملڪي طاقتن سان خط ۽ ڪتابت ڪرڻ به شامل هو.

ڪجه ماڻهن جي خيال ۾ مادي کي هي وجود قرار ڏين ٿا ء سمجهن ٿا ته ڪائنات جي خلقت ۾ نه ڪو مقصد آهي نو وري منصوبو ء نه وري ڪنهن بنائڻ واري جي محتاج آهي

بڊو جبل، سيوهڻ کان اولهه طرف منڇر جي ڏکڻ ۾ ڀت ۽ لڪي جابلو سلسلي جي وچ ۾ آهي ۽ هن جبل جي سڀ کان اوچي چوٽي اٽڪل 3000 فٽ آهي. جبل جو هي سلسلو اتر ۾ نئنگ کان شروع ٿي. ڏاڦڙي جبل جي سڌ ۾ ختم ٿئي ٿو. ڏاڦڙو جبل رني ڪوٽ کان اولهه ۾، ۽ بڊو، ڏاڦڙي کان به اولهه طرف آهي. جيتوڻيڪ بڊي جي شروعات اتر ۾ نئنگ کان ٿئي ٿي، جتي گرم پاڻيءَ جو هڪ چشمو آهي، پر بڊي جون ننڍيون ننڍيون ٽڪريون، گاجي شاهه کان ئي شروع ٿي وڃن ٿيون، جيڪو مقام منڇر ڍنڍ جي اولهه ۾ آهي.

ادبي پورهيو (Adabi porihiyo) يا تخليقي پورهيو يا تخليقي پورهيئي جي مالڪيءَ جو حق يا انٽيليڪچوئل پراپرٽي رائيٽس (Intellectual Property Rights) اصل ۾ دنيا جا تخليقڪار ۽ موجد پيداواري صلاحيتن، فنن، هنرن ۽ انهن سان لاڳاپيل شعبن جي معاشي بهتريءَ لاءِ يا انهن کي هٿي وٺرائڻ لاءِ ڪانه ڪا نئين تخليق ڪن ٿا. انهيءَ تخليقي عمل کي حفاظت ڏيڻ لاءِ سندن حقن کي مڃتا ملي ٿي. اهڙي طرح ڪنهن به انسان هٿان ٺاهيل وکر يا وَٿُ جي مٿان مالڪيءَ، قبضي ۽ وڪري جو اهڙو حق، جنهن کي قانوني تحفظ مليل هُجي ۽ ڪابه اختياري مُداخلت ڪرڻ جي سگهه نه رکندي هُجي، ته ان کي ’تخليقي پورهيئي حق‘ سڏبو آهي. انهن حقن ۾ ڪاپي رائيٽ ، ٽريڊ مارڪ ۽ سيمي ڪنڊڪٽر چپ ڊزائينر وغيره اچي وڃن ٿا. اهي تخليقي حق تخليقڪارن/ مالڪن کي ڏنا وڃن ٿا، ته جيئن اهي تخليق ڪيل اسم جو صحيح فائدو وٺي سگهن. انهيءَ حوالي سان کين اها اجازت هوندي آهي ته اهي پنهنجن وکرن جي ڪابه قيمت مقرر ڪن. دُنيا ۾ ڪيتريون ئي بين الاقوامي تنظيمون آهن، جيڪي تخليقي/ پيداواري حق جي سلسلي ۾ جاکوڙ ڪن ٿيون.