Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
И.Смирнов С.Лобозеровын «Вот тенге и ӹленӓ»-м, А.Вампиловын «Ма техеньы метранпаж?»-м, Р.Стивенсонын «Остров сокровищ». Е.Гранитова, Москва гӹц – «Не все коту масленица» А.Островскийӹн. Е.Ярденко М.Супонинын «Бука» пӹтӓриш поханя спектакльжым. З.Долгова Г.Каюмын «Пӓлӹмӹ лимӹ бюро»-м. В.Салдушкин Николай Егоровын «Йоласал пазар»-жым. С Кириллова А.Волковын «Арвӓтӹ меленӓ»-жӹм. Кӹзӹтшӹ жепӹн театрышты 13 артист ӹшке мастарлыкыштым халыклан анжыктен шалгат. Наталия Гусянова, Светлана Зотина, Марианна Сильвестрова, Наталия Петрова, Ольга Искоскина театрышты пӹтӓриш и гӹцок пӓшӓлӓт. Артиствлӓ ӹшке профессиональный мастарлыкыштым лӱктен шалгат. Вӹц артист Азан КуГ-ын культуры дон искусствы факультетӹм заочны тымень пӹтӓренӹт, эче кымытын кызыт Йошкар-Ола дон Шавашар халавлӓн университетвлӓштӹ театр факультетвлӓштӹ тыменьӹт. Кырык Мары театрышты «Мары Эл Республикын заслуженный артисткыжы» лӹмӹм сек пӹтӓришӹ артистка – Марианна Сильвестровалан пумы. Ти артистка мадын веле агыл, куштенӓт, мыренӓт мышта. Театрын коллектившӹ дӓ Кырык мары халык техень талантан артисткы доно пиш когоэшнӓ.

Птеростилис (латинлӓ Pterostylis) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 100 йиш тӹрлӹ птеростилис улы.

Туве изижӹ годшенок артньык линежӹ ылын. Школым тӹдӹ луатвӹциӓшӹн пӹтӓрен дӓ рисуяш Стокгольмышты, Хельсинкиштӹ дӓ Парижӹштӹ тыменьӹн. Европа мыч шукы сӓрнен. 1930-40-шӹ ивлӓн кымдан пӓлӹмӹ “Гарм” газетӹштӹ пӓшӓлен дӓ тӹ жепӓш Финляндин политика доно кӹлдӓлтшӹ карикатурывлӓм вазен.

Сакраменто (англла Sacramento ) — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 257.0 км². 2019-шӹ ин тӹштӹ 489 676 эдем ӹлен.

Симав (турокла Simav ) — Турцин, вадывел Кӱтахья илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 73.182 (пӱэргӹ: 35.993; ӹдӹрӓмӓш: 37.189) эдем ӹлен.

Шӓдӓнгӹ - (латинлӓ Triticum) — икиӓш дӓ кокиаш шудыла кушкыш, кыдын пӹрцӹжӹм янгыштен, лашашым ӹштӓт. Кырык марла шӓдӓнгӹ лашашым эче ош лашаш маныт. Лашашым качкышвлӓм ӹштӹмӓштӹ кычылтыт. Мулӓндӹ вӹлнӹ сек шукы шӓдӓнгӹ куштышы сандалӹквлӓ Китай, Инди, АУШ дӓ Россий Федераци ылыт. Мары Элыштат шӓдӓнгӹм культивируят. Шӓдӓнгӹм эдем 10 000 и перви кушташ тӹнгалын. Вегетаци жепшӹ минимум 100 кечӹ.

Поэзишкӹ М. символист семӹнь толын. Примереш тӹдӹ Поль Верлен дон Фёдор Сологубым дӓ тенгеок Фёдор Иванович Тютчевӹм нӓлӹн. 1912-шы ин акмеиствлӓн группышкы пырен. Акмеизмӹштӹ тӹдӹ хаосын (пӧрттӱн) аполгижӹн гармонически иктӹшкӹ ушнен кердмӹжӹм дӓ яжон организуялтшы космосым (архитектурым) ужын. Символизмым тӹдӹ иррациональныеш, раскыды агыл чиӓӓнеш шотлен. Акмеизм докы мелӹн ылшы Анна Ахматова дон Николай Гумилёв доно яжо тӓнг ылын дӓ ти тӓнглӹмашӹм ӹлӹмӓшӹжӹн цӓшеш вӓк шотлен. Ти периодын поэзиштӹш кӹчӓлмӓшвлӓн кӹцкӹжӹ «Кӱ» (Камень) лӹмӓн пӹтӓриш лыдыш погемикшӹ лин, кыды кым гӓнӓ лӓктӹн: 1913, 1916 дӓ 1922.
Па́бло Дие́го Хосе́ Франси́ско де Па́ула Хуа́н Непомусе́но Мари́я де лос Реме́диос Сиприа́но де ла Санти́сима Тринида́д Марти́р Патри́сио Руи́с дӓ Пикассо́ (исп. Pablo Diego José Francisco de Paula Juan Nepomuceno María de los Remedios Cipriano de la Santísima Trinidad Martyr Patricio Ruíz y Picásso; (25.10.1881), (шачмы вӓржӹ Малага, Испани — (колен 08.04.1973), (колымы вӓржӹ Мужен), Франци) — испан артньык, скульптор, график, керамист дӓ дизайнер. Кубизм йогымашлан негӹцӹм пиштӹшӹ.

Саймаа йӓр (финнлӓ Saimaa, шведлӓ Saimen) — Суомин сек кого йӓржӹ. Сӓндӓлӹкӹн кечӹвал-ирвелнӹжӹ вӓрлӓнӓ. Кымдецшӹ - 4370 км², ти йӓр гӹц ик йогы Вуокси йоген лӓктеш дӓ вӹдшӹм Ладога йӓрӹш намалеш.

Хейлио (латинлӓ Cheilio inermis) — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Инди (дӓ Якшар тангыж) дон Шӹпӓн океанвлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш хейлио веле улы. Кытшы 50 см лин кердеш.

Хайнань морен ( латинлӓ Lepus hainanus ) — Азиштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш Indolagus лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 40 см кыташ лин кердӹт. Массышты 1,5 кг якте шоэш.

Игуанодектес (латинлӓ Iguanodectes) — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ игуанодектес улы. Игуанодектесвлӓн сек изижӹ 4,6 см, сек когожы 10,3 см.

Чайыралан (турокла Çayıralan ) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Йозгат илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 20.318 (пӱэргӹ: 10.088; ӹдӹрӓмӓш: 10.230) эдем ӹлен.
Мика Валтари (Mika Waltari, 19.09.1908, Хельсинки – 26.08.1978, Хельсинки) — финн сирӹзӹ. В. цилӓжӹ 100 нӓрӹ махань-шон пӓшӓм сирен: романвлӓм, новеллывлӓм, лыдышвлӓм, ямаквлӓм, драмывлӓм, киносценаривлӓм дӓ ма-шон кӹтӹк пӓшӓвлӓм. ”Тылым намалшывлӓн” сӹлнӹшая группы доно цаткыды кӹлӹм кычен. Мика Валтари сӓмӹрӹк ивлӓжӹн ум кӹчӓлшӹ дӓ протестуйышы сирӹзӹ семӹнь пӓлӹмӹ лин. Пӹтӓриш пӓшӓжӹ ”Мырывлӓ Келтӹмӓшлӓн” (Lauluja Saatanalle, 1926) маналтеш. Валтарин пӓшӓвлӓштӹжӹ Пол Морандын, Эрнест Хемингуэйӹн дӓ Фицджеральдын стильвлӓштӹм цаклаш лиэш. В.-н пӓшӓвлӓжӹм 40 утла йӹлмӹшкӹ сӓрӹм. ӹ Марла лыдшывлӓ ти сирӹзӹн 1944-шӹ ин сирӹмӹ дӓ 2004-шӹ ин кырык марлангдымы ”Синухе” романжым лыдын кердӹт.

Гӱнейсыныр (турокла Güneysınır ) — Турцин, кечӹвӓл Конья илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 10.788 (пӱэргӹ: 5.294; ӹдӹрӓмӓш: 5.494) эдем ӹлен.

Китай ош йӓктӹ (латинлӓ Pinus armandii) – Йӓктӹ йиш (Pinaceae) йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Йӓктӹ 25–40 м кӱкшӹцӓн дӓ диаметржӹ доно 1,5 м кӹжгӹцӓн лин кердеш. Китайышты вӓшлиӓлтеш.

Кветлук (англла Kwethluk ; юпиклӓ Kuiggluk ) — Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 30.3 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 716 эдем ӹлен.

Козаклы (турокла Kozaklı ) — Турцин, йыдвел Невшехир илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 16.090 (пӱэргӹ: 7.890; ӹдӹрӓмӓш: 8.200) эдем ӹлен.

• Малын тенге йӓнгем йыла • Анжал, ӹдӹр тӓнгем • Ши Йылнан сирӹш мишӹмӹт • Какшан сир тӹрӹштӹ ломбы • Носовикет • Таир мыры • Йыд веремӓн мӹньжӹ малын • Кок сирмӓш • Ыжатым вальс • Мӹнь угӹц тишкӹ толынам • Шӱдӹ уштыш тидӹ такеш вел

Маврикий фуди тенгеок Маскарен фуди (латинлӓ Foudia rubra) — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Маврикий ошмаотышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ фуди. Кытшы 14 см якте шоэш.

Азым лӹпӹ (латинлӓ Agrotis segetum ; алыкмарла озым лыве) — тымана лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы Палеарктика регионышты, Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ сакырушман, кечӹвуй, кукуруза дӓ прос качшы лӹпӹ. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 32–42 мм якте шоэш.

Шергӓкӓн лыдшы, кыце изивлӓ, тенгеок коговлӓжӓт! Мумитрольвлӓ гишӓн пӹтӓриш книгӓм сирӹмӹ годшен ӹнде 60 иӓт шон колтен. Ти книгӓштӹ тӓмдӓм Мумитроль дӓ тӓнгвлӓжӹ доно пӓлӹмӹ лиӓш ӱжӹнӓ. Нӹнӹ сага махань-шон пӓлӹдӹмӹ корнывлӓшкӹ кедӓ дӓ верцӹнӹштӹ шытыр лидӓ. Тенгеок цевер Мумилап доно пӓлӹмӹ лидӓ, кышты соок ӓнгӹр ладнан йога, пӹлгом симсӹн каеш, аяр сек сотын анжа, сек цевер пеледӹшвлӓ пеледӹт дӓ сек яжо тӓнгвлӓ ӹлӓт. Тӹштӹ соок хынавлӓм вычат дӓ нӹнӹжӹ пуры ылыт гӹнь, стӧл лошкат шӹндӓт, левӓшӹмӓт пуат дӓ толшашышты яжо тӓнг лит. Ти книгӓштӹ кышты лачок, кышты ямак, тидӹм пӓлен нӓлӓш манын, тӓмдӓм, шергӓкӓн лыдшывлӓ, лыдаш ӱжӹнӓ. Лыдмы жепдӓ кӓньӹл лижӹ дӓ пуры шанымашвлӓ дон ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓм кандыжы! Тене декабрь тӹлзӹн спонсорвлӓн палшымы доно, кыдывлӓн лӹмӹштӹм книгӓштӹ анжыктымы, “Комета толеш“ лӹмӓн книгӓм лыкмы, кышкы техень книгӓвлӓм пыртымы: “Мумитрольвлӓ дон полой вӹд”, “Комета толеш“ дӓ “Йозы шляпӓ”. Книгӓштӹ цилӓжӹ 374 ӹлӹштӓш. Книгӓм “Сарта” книгӓ лыкмаш лыктын.

Кешан (турокла Keşan ) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Эдирне илӹн ирвел (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 77.044 (пӱэргӹ: 39.885; ӹдӹрӓмӓш: 37.159) эдем ӹлен.
Паллидохромис (латинлӓ Pallidochromis tokolosh) — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш паллидохромис веле улы. Кытшы 28 см лин кердеш.

Ломыж пармы тенгеок ломыжвармы (латинлӓ Tabanus bromius ; алыкмарла ломыжпормо) — кок шылдыран шӹнгӓвлӓн группыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ пармы. Кытшы 13.5–15 мм лин кердеш.

Инди тыртня (латинлӓ Grus antigone) — тыртня йишвлӓн йыхыш пырышы Индиштӹ, йыд-ирвел Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого кек. Инди тыртнян кӱкшӹцшӹ 176 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 240 см, нелӹцшӹ 6,35 кг якте шоэш.

Телимитра (латинлӓ Thelymitra) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 100 йиш тӹрлӹ телимитра улы.

Гимнохарацинус (латинлӓ Gymnocharacinus bergii) — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Аргентинышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш гимнохарацинус веле улы.

Твин-Хиллз (англла Twin Hills ; юпиклӓ Ingricuar ) — Америкын ушымы штатвлӓжӹн кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын солажы. Халан территорижӹ: 57.2 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 69 эдем ӹлен.

Мырызы попугай (латинлӓ Geoffroyus heteroclitus) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ дӓ Соломон ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 25 см, нелӹцшӹ 160–195 г якте шоэш.

Акшехир йӓр (турокла Akşehir gölü) — Турцин, Конья илӹн (Акшехир район) дон Афьонкарахисар илӹн лишнӹш йӓр. Йӓрӹн кымдецшӹ 353 км², сек келгӹ вӓржӹ 8 м, якте, тангыж гӹц 954 м кушнӹ.

Хьюс (англла Lake Minchumina ; коюконла Menchuh Mene’ ) — Америкын ушымы штатвлӓшты покшал Аляска штатын коюкон халыкын халажы. Халан территорижӹ: 632.2 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 32 эдем ӹлен.

1920 и гӹц кырык мары дон алык мары халык лоштышы отношени совсемок вашталтеш. 1920 ин 20–24 июльын мары коммуниствлӓн пӹтӓришӹ Всероссийский конференци эртӓрӓлтеш, кышты мары сӓн¬дӓлӹклӓн автономим ӹштӹмӓш гишӓн шая кеӓ, дӓ тӹнӓмок ядмаш шачеш, кышты лишӓшлык тӹдӹн столицӹжӹ: Краснококшайскышты ӓль Козьмодемьянскышты.

Калиспелл (англла Kalispell ) — Америкын ушымы штатвлӓн Монтана штатын сек кого 3-шы халажы. Халан территорижӹ: 14.1 км². 2010-шы ин тӹштӹ 19,927 эдем ӹлен.

Комор кӓдӹ (латинлӓ Columba pollenii) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Коморвлӓ ‎‎дӓ Майотта ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 35–40 см якте шоэш.

Ӓнят, пӹтӓри кырык марынвлӓн кого тьотя-папавлӓштӹм веле «черемисвлӓ» маныныт? Йыл мычкы Шур ӓнгӹр гӹц кӱшкӹлӓ ӹлӹшӹ марынвлӓм «черемиса нагорная верхняя», а Казань ханствышты ӹлӹшӹ марынвлӓм «черемиса нагорная нижняя» маныныт. 1497 иӓш Дженкинсонын картышты нӹнӹн мӱлӓндӹштӹ, Казань ханствыш пырен гӹнят, пунктир доно айырен нӓлмӹ. Тенге, векӓт, нӹнӹн ӹшке вуя ӹлӹмӹштӹм пӓлемдӹмӹ.

Эрфелек (турокла Ayancık ) — Турцин, йыдвел Синоп илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 12.027 (пӱэргӹ: 5.963; ӹдӹрӓмӓш: 6.064) эдем ӹлен.
1930-шы ин Осип Мандельштам угӹц лыдышвлӓ докы пӧртӹлеш, тӹштӹ тӹдӹ демонстративно совет реали дӓ тӹ жепӓш культура традицивлӓм кӹреш дӓ ӹшке вӹкӹжӹ у культурым ӹштӹшӹн миссижӹм нӓлеш, кыдым «ноль» гӹц дӓ «тылгӱ« гӹц тӹнгӓлеш, кыды анзыц ылшы поэтвлӓн пӓшӓвлӓштӹмӓт вӓк, такешеш веле шотла. Культура доно цеверлӓсӹмӹжӹм лыдыш форман программный эссештӹжӹ «Шая Данте доно» (1933) ужына. Тӹштӹ шамаклан, - ужын керддӹмӹ советский официоз дӓ Сталин ваштареш сирӹмӹ эпиграммым: «Мӓ сӓндӓлӹкнӓн туан агыл ылмыжым шижӹн ӹленӓ...» лыдаш лиэш. Тидӹ паштек Мандельштамым Чердынь ссылкыш колтат, тӹшец Воронежӹш ваштат (1934-1937). Воронежӹштӹ ылмыжы годым тодыл шумы шаман дӓ церлӓнӓш тӹнгӓлшӹ поэт мам келесӓш шанен ылен, ӹшке лыдышвлӓштӹжӹ цилӓ келесен шокташ цацен. 1937-шӹ ин майын поэтлӓн Воронеж гӹц кеӓш разрешеним пуат, но ик иштӹ угӹц арестуят дӓ Мӹндӹр Ирвел колтат. Осип Мандельштам 27-шӹ декабрьын 1938-шӹ ин тиф доно Владперпунктышты колен (Владивосток). 1956-шӹ ин реабилитируйымы лин.

Махаонын лӹпӹшукшын качкышвлӓжӹ: палдыран (Heraclium), морко (Daucus), укроп (Anethum), петрушка (Petroselinum), шӹмӓвыч (Angelica), бутень (Chaerophyllum), горичник (Peucedanum), прангос (Prangos), фенхель (Foeniculum), порезник (Libanotis), гирча (Selinum), гирчовница (Thyselium), сельдерей (Apium), цӓнгӓвыч (Carum), бедренец (Pimpinella), резак (Falcaria).

Адамантини (латинлӓ Adamantinia miltonioides) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ адамантини улы.

Сьерра-Мадре варан (латинлӓ Varanus bitatawa) — варан йишвлӓн группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Лусон ошмаотышты (Сьерра-Мадре) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 2 м, нелӹцшӹ 10 кг якте шоэш.

Кемер (турокла Kemer ) — Турцин, вадывел Анталья илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 35,639 (пӱэргӹ: 19,719; ӹдӹрӓмӓш: 15,920) эдем ӹлен.

Доганхисар (турокла Doğanhisar ) — Турцин, вадывел Конья илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 22.095 (пӱэргӹ: 10.684; ӹдӹрӓмӓш: 11.411) эдем ӹлен.

Нивеосцинквлӓ (латинлӓ Niveoscincus) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ нивеосцинк улы.

Казунгула (англла Kazungula District ) — Замбин Кечӹвӓлвел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 68 265 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы: Казунгула.

Кавафис "ӹшке юкшым" поздан веле мон. Сеферис Кавафис гишӓн эссем сирен (Докимес ИИ, 1981) дӓ "Йымы Антониусым кода" лыдыш якте, тӹдӹн творчествыжым ик поратканеш веле шотлаш лиэш, манеш. Дӓ ти лыдыш вашталтымашым канден. "Йымы Антониусым кода"-м 1910-11-шӹ ивлӓн сирӹмӹ дӓ тӹштӹ Кавафисӹн шукы темӹжок цаклалтеш. Ик годымок ти лыдыш гедонизм, философи шӱлӹшӓн дӓ истори тематикӓн ылеш. Тиштӹ поэтӹн эстетикӹжӹмӓт цаклаш лиэш.

Якшар сӹнзӓӓн тыргӓдӹ (латинлӓ Streptopelia semitorquata) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 30 см якте шоэш.

Монгу (англла Mongu District ) — Замбин Вадывел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 162 002 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Монгу.

Кӹзӹтеш Эстоништӹ 47 ӹлемӹн хала статусшы. Таблицышты маняр ӹлӹзӹ 1979, 1989, 2000, 2006 ивлӓн ылын дӓ махань кымдемӹштӹ хала вӓрлӓнӓ, анжыктымы.
«Хрущевский оттепель» манмы жеп гӹц эдемвлӓлӓн изиш ирӹк лиэш, общественный ӹлӹмӓшӹштӹ демократизаци тӹнгӓлӓлтеш. Паспортым нӓлмӹкӹ, эдем пӓшӓм дӓ ӹлӹмӹ вӓрӹм ӹшке айырен кердӹн. 1960-шы ивлӓ гӹц кырык мары халык логӹц Саратов дӓ Волгоград областьвлӓш киндӹм цымыраш кашташ тӹнгӓлӹт. Тенгеок Чебоксарышты, Горькиштӹ дӓ вес халавлӓн махань-шон предприятивлӓштӹ пӓшӓленӹт. Тӹшӓкок ӹлӓш кодыныт. Ти жеп гӹц кырык марынвлӓ угӹц алык марынвлӓ доно ярлаш тӹнгӓлӹт, пӓшӓ вӓрӹм кӹчӓлӹн, Йошкар-Олаш, Медведевский, Оршанский дӓ вес районвлӓш ӹлӓш ванжат. Йошкар-Олаштышы институт дон техникумвлӓм пӹтӓрӹшӹвлӓмӓт алык мары солавлӓш пӓшӓм ӹштӓш колтат. Нӹнӹжӹ тӹштӹ семням воят, соэшок ӹлӓш кодыт.

Хорхе Вашингтон Абалос (испанилӓ Jorge Washington Ábalos; 20-шы сентябрь, 1915-шӹ и, Ла-Плата – 28-шӹ сентябрь 1979-шӹ и, Кордова) — аргентин таксон сирӹшӹ арахнолог дӓ энтомолог.

Исторический документвлӓм шотыш нӓлӹн дӓ нӹнӹм пыт терген лӓктӹн, тӹжем и лошты икманяр геноцид жепӹм пӓлдӹртӓш лиэш, кынам тьоти-папивлӓнӓ тошты ӹлӹмӹ вӓрӹштӹ гӹц, ӹшкӹмӹштӹм халык семӹнь переген кодаш манын, вес вӓре ӹлӓш ванжышашлык, шӹлӹн кешӓшлык ылыныт.

Цикмӓштӹ кырык мары йыхышты шачын. Тӹдӹн ӓтяжӹ Цикмӓштӹш Христосын Ӹлӹжмӹ церкӹштӹ дьӓкӹн ылын. Семняштӹштӹ 4 эргӹ дӓ 2 ӹдӹр ылын. Семон, Лексе, Иван (вӹзӹмшӹ тетя) Азаныштыш духовный академим тымень пӹтӓренӹт. Тӹ жепӹн тыменьмӹ вӓрвлӓштӹ тыменьшӹвлӓ ӹшке ӹшкӹлӓнӹштӹ фамилим айыренӹт. Семон ӹзӓжӹ Козьмодемьянский лин, Лексе – Сокольский, Иванжы - Померанцев лӹмӹм айырен. 1807 ин духовный академим тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, Изи Шӹндӹр солашты Тройцын церкӹштӹ свӓщенник лин. Тӹ жепӹн Синодын шӱдӹмӹжӹ велдӹк, Йыл тӹрӹштӹш халыквлӓн йӹлмӹвлӓшкӹ махань-шон церкӹ текствлӓм сӓренӹт. И. В. Померанцев мары йӹлмӹшкӹ Маркын Евангелжӹм дӓ таманяр апостолын увервлӓштӹм сӓрен. 1818 ин 3 июньын Николай Икшӹ кугижӓн Александр эргӹжӹ шачмы лӹм доно Померанцев Изи Шӹндӹр солашты ӹшке пӧртӹштӹжӹ церкӹ кымдем школым пачаш шанен: Азаныш ядмаш сирмӓшӹм сирен. Школым пачаш разрешеним 3 иштӹ веле, 1821 ин 28 январьын пумы. Тӹ кечӹнок училищӹ пачылтын. Тӹштӹ пӹтӓри 12 тӹменьшӹ тыменьӹн, шот вара 20 якте кушкын. Цилӓ тӹмдӹмӓш процесс кырык марла кен. 1822-шы ин 11 июльын ти школышты Цикмӓ гӹц уезд инспекторжы дӓ вес эдемвлӓ ылыныт. Кырык мары тетявлӓ нӹнӹ анзылны келгӹ пӓлӹмӓшӹм анжыктенӹт, седӹндонат нӹнӹлӓн мактымы сирмашӹм кычыктенӹт дӓ книгӓвлӓм пӹрняленӹт. 1824 ин Померанцевӹн тымдымаш пӓшӓштӹжӹ нелыцвлӓ лӓктӹнӹт: кыдӹтидӹлӓнжӹ тымдымы пӓшӓжӹ мелешӹштӹ ылде, тӹдӹ вӹкӹ ӓлӓксӹвлӓм кӹшкӓш тӹнгӓлӹнӹт. Седӹндонӓт тӹдӹ школ пӓшӓм пырахен дӓ Кожваж церкӹшкӹ ванжа, тӹштӹ свӓщенник лин. Кемӹкӹжӹ Изи Шӹндӹр школ питӹрӓлтеш, угӹц тӹдӹ лач 1856 ин, М. А. Рождественскин йӹштӹлмӹжӹ доно веле угӹц амасажым пачын. Изи Шӹндӹр школышты нӹл и веле тымден гӹнят, Померанцев ӹшкежӹ ти ивлӓм сек цӓшӓнеш шотлен.

Вӹдъял — океанын, тангыжын, йӓрӹн, йогын лаштыкшы, кыды мӱлӓндӹм келгӹн пӹчкеден пыра, тӹ годымок кого дӓ тӹнг вӹд доно кӹлжӹм ак ямды. Кырык марла "вӹдъял" доно иксӓ шамакым шӹренжок яркалат.

Боябат (турокла Boyabat ) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Синоп илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 42.978 (пӱэргӹ: 21.300; ӹдӹрӓмӓш: 21.678) эдем ӹлен.
Кӹтӹк пачан кошыгек (латинлӓ Brachycope anomala) — кошыгек йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты (Камерун, Покшал Африка Республика, Конго Республика дӓ Конго Демократи Республика) вӓшлиӓлтшӹ кошыгек. Кытшы 20–25 см якте шоэш.

1926 и гӹц ти ядмашымок таманяр гӓнӓ Мароблисполкомын сессивлӓштӹ, партин пленумвлӓштӹ дӓ конференцивлӓштӹ, тенгеок 1937 ин январь тӹлзӹн эртӓрӓлтшӹ пӹтӓришӹ языковой конферециштӹ лӱктӓлмӹ. Тенге гӹнят цилӓ тошты семӹньок кодын.

Шанем, ти престижный премим нäлäш цацышывлä лошты мары автор дон марла йӹлмӹвлä доно лыдмаш культурым тетявлä лошты шäрäш цацышы организацивлääт лит. Тенгежӹ гӹнь нӹнӹ весин ӹшке кандидатурывлäштӹм шӹкäл кердӹт.

Кавафисӹн поэзижӹ утла простала, проза гань охырла вӓк кайын кердеш, но ти проста ылмаштыжы тӹдӹн вижӹ и ылеш. Кавафис тенге йориок ӹшке лыдшывлӓжӹм лыдышвлӓн вес кӱкшӹцвлӓшкӹ нӓнгенежӹ дӓ тӹштӹ у шанымашвлӓм кӹчӓлӹктӓ. Сеферис семӹнь Кавафисӹн лыдышвлӓжӹ икӹжӓк-иктӹштӹ дон кӹлдӓлтӹнӹт. {укы лыдыш гӹнят, нӹнӹм сери гань лыдаш лиэш. Кавафис метафорывлӓм ак кычылт, тӹдӹн лыдышвлӓжӹ ӹшкеок метафора ылыт. "Антониус" лыдышын кого мистикӹжӹ, ӹшке мистикӹ ылеш- Дионисӹн аен ашкедмӹжӹ дӓ тӹдӹн йозы музыкыжы. ӱлнӹ пумы лыдыш, анзылнышы дон кӹлдӓлтеш дӓ тенге ӓнят, вӓшештӹмӓшӹмӓт моаш лиэш.

Иматра (финск. Imatra) — Российӹн цикӹш сек лишӹл хала, цилӓжӓт 7 уштыш веле Иматрам руш Светогорск хала гӹц айырат. Санкт-Петербург гӹц 210 уштыш, а Хельсинки якте 230 уштыш. Халашты ӹлӹшӹ шукы агыл, цилäжäт 32 тӹжем веле. Хала статусым 1971 ин нäлӹн, но историжӹ пиш келгӹ, тагынамшы курымвӓшкок важым колта. Хала лишнӹ Вуокса äнгӹр дä Саймаа йӓр вäрлäнäт. Иматра — Финн Карелин шӧртньӹ пӹрцӹкшӹ, кыдым шукы поэт шке лыдышвлӓштӹштӹ мактат. Руш туриствлӓ Иматра халам пиш когон яратат.

Пирӹ (латинлӓ Canis lupus) — пивлӓн йыхыш пырышы хир йӓн. Койот (Canis latrans) шакал (Canis aureus) дон иквӓреш пирӹвлӓн (Canis) группыш айырлалтыт.

Шим калпакан попугай (латинлӓ Pyrilia caica) — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты, Бразилиштӹ, Франци Гвиана, Гайана Суринам дӓ Венесуэлышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 23 см якте шоэш.

Агамура тенгеок Иран ӓнгӹремшӹ геккон (латинлӓ Agamura persica) — геккон йишвлӓн группыш пырышы Иран, Пакистан дӓ Афганистанышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.

Оригинал текствлӓ дон иллюстрацивлӓ: Tove Jansson, Småtrollen och den stora översvӓmningen, 1945, Kometen kommer, 1946 (1968), Trollkarlens hatt, 1948.

Ӱнье (турокла Ünye ) — Турцин, йыд-вадывел Орду илӹн районжы (илчежӹ). 2010-шы ин тӹштӹ 114.408 (пӱэргӹ: 56.596; ӹдӹрӓмӓш: 57.812) эдем ӹлен.

Кырык марынвлӓн общественно-политический центрӹштӹ Цепель хала ылын, а нӹл уштышаш вӓрӹштӹ, Арпӹнгель сирӹштӹ, Кого Йымын резиденцижӹ вӓрлӓнен, кышты и йӹде 11 сентябрьын вӹц вӓре йымылан кымалыныт. Тӹнӓмок кырык марынвлӓ дон алык марынвлӓн цӧклӹмӹ овуцавлӓӓт айыртемӓлтӹнӹт. Каждый семня, ӹшкежӹ кен ак керд гӹнь, мӹнер лаштык, кӓндӹрӓ коэм гӹц ӹштӹмӹ йымын пӓлӹкӹм колтен. Йымы пӓлӹжӹ манын, тӹшӓк ӹшке тамгаштым тӹрленӹт. Кӹзӹтшӹ жепӹн ти кымалмы вӓрӹш лишӹл сола гӹц кырык марынвлӓ дӓ нӹнӹн йых гӹц ылшы суасламарывлӓ, рушынвлӓ толыт.
Лундази (англла Lundazi District ) — Замбин Ирвел провинцин районжы. 2000-шӹ ин тӹштӹ 236 833 эдем ӹлен. Районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Лундази.

Тундра пирӹ ( латинлӓ Canis lupus albus ) — Йыдвел Руш Федерацин вӹд лишнӹ пивлӓн йыхыш пырышы пирӹ. Сек коговлӓжӹ 118 - 137 (озы) 112 - 136 (ӓвӓ) см кыташ лин кердӹт. Массышты 42 - 49 кг якте шоэш.

Симсӓкӓ андигена (латинлӓ Andigena hypoglauca) — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Колумби, Эквадор дӓ Перу Анд кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 46–48 см, нелӹцшӹ 244-370 г якте шоэш.

Локхарти (латинлӓ Lockhartia) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 33 йиш тӹрлӹ локхарти улы.

Белиз (англла Belize ) — Покшал Америкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Мексика, кечӹвӓлнӹ дӓ вадывелнӹ Гватемала, ирвелнӹ Кариб тангыж доно пӹсмӓным кыча. 2010-шы ин тӹштӹ 333,200 эдем ӹлен.

Мадагаскар симсӹ кӓдӹ (латинлӓ Alectroenas madagascariensis) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 25–28 см якте шоэш.

Трофеопс (латинлӓ Tropheops) — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ трофеопс улы. Кытшы 14 см лин кердеш.

Ондрин Валька (лачокла лӹмжӹ Валентин Андреевич Афанасьев, 27 февраль 1954-шӹ и, Йынгы-Кушыргы) — 1971-шӹ ин Йоласал школым пӹтӓрӹмӹкӹжӹ Ленинградыш кен, тӹштӹ техникеш тыменьӹн. Кӱшӹл пӓлӹмӓшӹн дипломым Волгоградыштыш юридический институтышты нӓлӹн. Йошкар Олашты ӹлӓ.

Кӹрӓн логерӓн вуйжырнер (латинлӓ Certhia discolor) — вуйжырнер йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ (Бутан, Китай, Инди, Лаос, Мьянма, Непал дӓ Вьетнам) вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек.

Инжир попугайвлӓ (латинлӓ Cyclopsittini) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонези, Папуа-У Гвиней ‎‎дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ инжир попугай улы.

Джэксонвилл (англла Jacksonville ) — Америкын ушымы штатвлӓн Флорида штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 2,292.15 км². 2010-шы ин тӹштӹ 821,784 (метропол: 1,525,228 ) эдем ӹлен.

Ангрекум (латинлӓ Angraecum ) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты дӓ Мадагаскарышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 220 йиш тӹрлӹ ангрекум улы.

Кичукиро (руандала Akarere ka Kicukiro ) — Руандан Кигали провинцин районжы. Район статусым Кичукиролан 2006 ин пумы. Районышты лу сектор (imirenge pl / umurenge sg) улы. Районын вуйхалажы: Кичукиро.

Шайенн (англла Cheyenne ) — Америкын ушымы штатвлӓн Вайоминг штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 121 км². 2010-шы ин тӹштӹ 59 466 эдем ӹлен.

Атабей (турокла Atabey ) — Турцин, вадывел Ыспарта илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 6.022 (пӱэргӹ: 2.939; ӹдӹрӓмӓш: 3.083) эдем ӹлен.

Ош шӱӓн тыкты (латинлӓ Gavia pacifica) — тыкты йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел Америкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ тыкты. Ош шӱӓн тыктын кӱкшӹцшӹ 58–74 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 110–128 см, нелӹцшӹ 1–2.5 1 кг якте шоэш.
Цермышалышты шачын. Картук тӹнгӓлтӹш dӓ Усола кӹдӓлӓш школвлӓштӹ тымен6ӹн. 1985-шӹ ин Мары Кугижӓншӹ университетӹн мары филологи факул6тетӹм пӹт8рен. 1998-шӹ и гӹц РФ Сирӹзӹ ушемӹн членжӹ. Школышты тымен6мӹжӹ годымок Йӓмдӹ ли, Жерӓ- газетвлӓштӹ пецӓтлӓлтӓш тӹнгӓлӹн. 1983-шы ин "Проста халык/эдемвлӓ" шайыштмаш Кӹртни ви-ал6манахышты лӓктe. 1989-шӹ ин "Мырызы йӓнгӓн халык" шайыштмашым сирӓ. Лыдыш ӓршӓшвлӓ: "Сӓмӹрӹк жеплӓн" (1990), "Пӹсӹ кӓнгӹж" (1992), "Висӓ" (1995), "Йӹнгӹл юкан йӓнгем" (2007), "ӓвӹк-цӹвӹк" (2008). "Писӓн" романжым У сем-журналышты 2001-2003 и8ш номервлӓштӹ пецӓтлӹмӹ. Владислав Самойлов - кырык мары поэзим уэмдӹшӹвлӓ логӹц иктӹжӹ. Лыдышвлӓжӹм коми, рушла дӓ финн йӹлмӹвлӓш сӓрӹмӹ. 10 декабрьын 2009 ин ӹлӹмӓшӹжӹ кӹрӹлтӹн.

Арктика морен ( латинлӓ Lepus arcticus ) — Йыдвел Америкышты вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш Lepus лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 55 - 70 см кыташ лин кердӹт. Массышты 4 - 5,5 кг якте шоэш.

Каман (турокла Kaman ) — Турцин, вадывел Кыршехир илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 44.617 (пӱэргӹ: 22.311; ӹдӹрӓмӓш: 22.306) эдем ӹлен.

Сирӓш 1970-шы ивлӓн тӹнгӓлӹн, лыдышвлӓ дон кӹтӹк прозым сирӓ. Пӓшӓвлӓжӹм «Йӓмдӹ ли», «Жерӓ», «Кугарня»,«Марий Эл», «Молодежный курьер» газетвлӓштӹ дӓ «У сем», «Пачемыш» дӓ «Ончыко» журналвлӓштӹ пецӓтлӹмӹ. Сек яжо лыдыш книгӓжӹ Шамак маналтеш (1996). Масакан «Икӓнӓ Опанас…» книгӓжӓт лыдшывлӓ лошты интересӹм понгыжтарен. Ондрин Валькан лыдышвлӓжӹм комилӓ, рушла дӓ финнлӓ сӓрӹмӹ.

Порт-Вила (бисламала, англла дон французла Port Vila ) — Вануатун дон Шефа провинцин кечӹвӓлвел Эфате ошмаотыышты вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2007-шӹ ин тӹштӹ 40,000 ӹлен.

Санта-Исабель ошмаоты (англла Santa Isabel Island) — Соломон кугижӓнӹшӹн Соломон ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 2999 км². 1999-шӹ ин тӹштӹ 20 000 эдем ӹлен.

Хемитениохромис (латинлӓ Hemitaeniochromis) — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ хемитениохромис улы. Кытшы 10 см лин кердеш.

Оклахома-Сити (англла Oklahoma City ) — Америкын ушымы штатвлӓн Оклахома штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 1,608.8 км². 2010-шы ин тӹштӹ 579,999 (метропол: 1,252,987 ) эдем ӹлен.

Приапелла (латинлӓ Priapella) — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы кечӹвӓлвел Мексикышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ приапелла улы. Приапеллавлӓн сек когожы 7 см.

Спатоглоттис (латинлӓ Spathoglottis) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 45 йиш тӹрлӹ спатоглоттис улы.

Мӧскӓ ганьывлӓ тенгеок мӧскӓ гань йӓнвлӓ (латинлӓ Arctoidea) — пи ганьывлӓн группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кого, покшал дӓ изи йӓнвлӓ.

Карлскуга (швед. Karlskoga) — Швецин Эребру ленӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ хала, Карлскуга коммунын вуйхалажы. Мёккельн йӓрӹн йыдпелвел сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Халалан лӹмӹм Карл IX лӹмеш пумы, а skoga шамакшы «шӹргӹ» манмым анжыкта. Ӹлӹзӹ шот — 34 615 эдем. Хала статусым 1940-шӹ ин нӓлӹн.

Эретмодус (латинлӓ Eretmodus) — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ эретмодус улы.
Йӓдӹрнӓ кындем (суслала Етĕрне районĕ, рушла Ядринский район) — Суасламарыштыш район, Кырык мары кымдемӹн вадывел пашкудыжы. Административ центржы: Йӓдӹрнӓ хала.

Вӹд кымыжвуй (латинлӓ Natrix tessellata) — Colubridae йиш группыш кымыжвуй йыхыш пырышы кечӹвӓл Европышты дӓ вадывел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кол дӓ пачдымывлӓ (жава, мыни дӓ ӱшвуй) качшы эксӹкдӹмӹ вӹд кӹшкӹ. Кытшы 1.0–1.3 см лин кердеш. Ӓвӓ вӹд кымыжвуйвла, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.

1526 -шы ин aвгустын Дунaй сирӹштӹ Мoхaч ын aлык лaпышты Сулимaн Кoкшы н aрмижӹ вeнгрвлӓм шин шӓлӓтeн. Кугижӓ Лaйoш Кoкшы крeдӓлмӓштӹ вуйжым пиштeн. Тидӹ пaштeкшӓт улы Вeнгри aрмим турoквлӓ вaштaрeш крeдӓлмӓштӹ aгыл кычылтмы — тӹ жeпӹн вeнгрвлӓ лoшты кoрoнa вeрц крeдӓлмӓш тӹнгӓлӓлтӹн. ӹшкe лoштыш крeдӓлмӓш луaткoк и шыпшылтын. 1538-шӹ ин ик шaнымaшкы тoлын, Йaнoш Икшӹ м кугижӓэш aйырaт, нo тӹдӹм шукыштaт aгыл пуштыт дӓ кӹл вeрц крeдӓлмӓш угӹц тӹнгӓлӓлтeш. Тeнгe 1541 -шӹ ин турoквлӓ куштылгынoк Будa двoрeцӹм рoaлтeн нӓлӹт. 1526—1541-шӹ ивлӓ лoшты вырсы кeн гӹнят, культурa сoйтoк виӓнг кeрдӹн. Шaмaклaн, 1526-шы ин сӓндӓлӹкӹн пaрлaмeнтжӹ лютeрaнствым eрeтиквлӓн рeлиги мaнын, увeртӓрeн. Тeнгe гӹнят лютeрaнствo ямдe дӓ мӹнгeшлӓ, тӹдӹн пoзицивлӓжӹ цaткыдeмӹнӹт вeлe дӓ туaн йӹлмӹлӓ шукырaк книгӓвлӓм лыктaш цaцымы. Рeнeссaнс дoкы кымылaн ылшы у aристoкрaти ӹшкe интeрeсвлӓжӹм шeклӓнӹдeoк дӓ пиш aктивнo aнзыкылa лыктын шaлгeн, туaн хaлыкын культурыжым виӓнгдӓш цaцeн. Сӹлнӹшaяшты тӹ жeпӹн пoэт Бaлинт Бaлaсс (Báliant Balass) кымдaн пӓлӹмӹ лин. Тӹ жeпӹн изoбрaзитeльный кунстын ӹшкe aйыртeмвлӓжӹ улы: тӹдӹ виӓнгӹн гӹнят, рeфoрмaци гoдым кaртинвлӓм нaмысдымeш шoтлeнӹт дӓ йымы вaштaрeш ылeш мaныныт, сeдӹндoнaт [[кӹдӓлӓш курымaш кунст пӓшӓвлӓ шoэн вeлe пeрeгӓлт кoдын кeрдӹнӹт. Ти шoтышты книгӓвлӓнӓт тeхeньoк пуйырымaшoк ылын, кoдшывлӓжӹмӓт вaрa 150 иштӹ турoквлӓн oккупaци жeпӹн укeм ӹштӹмӹ.

Шеперд ошмаотывлӓ ( англла Shepherd Islands) — кечӹвӓлвел Вануатун покшал Шефа провинциштӹ ошмаотывлӓ. Йыдвелнӹ Эпи кечӹвӓлвелнӹ Эфате доно пӹсмӓным кыча. Территорижӹ 88 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 3 634 эдем ӹлен. 11 ошмаоты (бисламала aelan ) улы. Вуй-ошмаоты: Тонгоа.

Сарикӓ мӹшкӹрӓн дакнис (латинлӓ Dacnis flaviventer) — танагра йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Колумби, Венесуэла, Эквадор, Перу Боливи дӓ Бразилиштӹ) вӓшлиӓлтшӹ дакнис. Кытшы 11,3 см якте шоэш.

Ала варан (латинлӓ Varanus varius) — варан йишвлӓн группыш пырышы ирвел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 2 м, нелӹцшӹ 14 кг якте шоэш.

Пӓлдӹртӓш келеш: кырык марынвлӓ дон алык марынвлӓ икӓнӓ-иктӹ гӹц каждый ӹшке семӹньӹштӹ ӹленӹт. Шамак толшеш, кымалмы овуцамат иквӓреш эртӓрӹделыт. 1524 ин марынвлӓ Йылышты 150 тӹжемӓн руш флотым сӹнген нӓлӹнӹт. ӓнят, ти кого кредӓлмӓшӹжӹ Чертово городище (Орланер) кырык доны, военный форпост гӹц изиш ӱлнӹрӓк, лиӓлтӹн.

Черепахывлӓн сек изижӹн (Homopus signatus) кытышты 8 см, нелӹцӹштӹ 140 г; сек когожын (Dermochelys coriacea) кытышты 200 см, нелӹцӹштӹ 900 кг.

Боливи якшар пачан попугай (латинлӓ Pyrrhura devillei) — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты Пантаналышты (Бразили, Боливи, Парагвай) вӓшлиӓлтшӹ попугай.
Уларвлӓ (латинлӓ Tetraogallus) — фазан йишвлӓн группыш пырышы Турци гӹц Монголи дӓ Китай якте Азиштӹ кырыквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ мызы йиш кеквлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ улар улы. Озы уларвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.

Шультзитес (латинлӓ Schultzites axelrodi) — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Колумбиштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш шультзитес веле улы.

Оравивлӓн сек изижӹн (Passer eminibey) кытышты 11.4 см, нелӹцшӹ 13.4 г; сек когожын (Passer gongonensis) кытышты 18 см, нелӹцшӹ 42 г якте лин кердеш.

Кнут Бергсланд (норвеглӓ Knut Bergsland ; 7-шӹ март 1914-шӹ и, Осло‎ — 9-шӹ июль 1998-шӹ и, Осло‎, Норвеги) — норвег йӹлмӹзӹ, Осло университетӹн саам дӓ эскимос-алеут йӹлмӹвлӓн профессоржы.

Метома (англла Metoma тенгеок Ovale Island ) — Вануатун йыдвел Торба провинциштӹ Торрес ошмаотывлӓн ошмаоты. Территорижӹ 3,0 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 13 эдем ӹлен.

Йӓган пачан фельзума (латинлӓ Phelsuma serraticauda) — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 13–16 см якте шоэш.

Кондор (латинлӓ Sarcoramphus papa) — американ грифвлӓн (Cathartidae) йыхыш пырышы кого хир кек йых. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ кондор улы. Америкын Ушымы Штатвлӓжӹ дон Мексика дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты якте шоэш.

Полатели (турокла Polateli ) — Турцин, йыдвел Килис илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 5.565 (пӱэргӹ: 2.774; ӹдӹрӓмӓш: 2.791) эдем ӹлен.

Йомра (турокла Yomra ) — Турцин, покшал Трабзон илӹн районжы (илчежӹ). 2010-шы ин тӹштӹ 30.614 (пӱэргӹ: 15.151; ӹдӹрӓмӓш: 15.463) эдем ӹлен.

Фергуссон (англла Fergusson Island) — Соломон тангыжышты Папуа-У Гвиней кугижӓнӹшӹн Д'Антркасто ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 1436,7 км². 1971-шӹ ин тӹштӹ 13 000 эдем ӹлен.

Ментаста-Лейк (англла Mentasta Lake ; атнала Mendaesde ) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 790.1 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 142 эдем ӹлен.

Ксеноюлис (латинлӓ Xenojulis margaritaceus) — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Шӹпӓн океанышты вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш ксеноюлис веле улы. Кытшы 10 см лин кердеш.

Кап аргек (латинлӓ Anas discors) — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы Африкыштыш Сахарын ӱлжӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ лыды. Аргекӹн кӱкшӹцшӹ 44–46 см якте шоэш.

Лофиобрикон (латинлӓ Lophiobrycon weitzmani) — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш лофиобрикон веле улы.

Йӹлмӹ - халыкын ик кого пайдажы. Ти пайдам пӓлен, мыштен кычылтат гӹнь, ӹшке словаретӹмӓт пайдарен кердӓт. Йӹлмӹн пайдажы пасна говор дон наречивлӓштӹ перегӓлт кодын. Седӹндон халык йӹлмӹм шӹмлӹмӓш, тӹдӹн айыртемвлӓжӹм ланзылымаш дӓ тыменьмӓш йӹлмӹ наукышты пиш керӓл пӓшӓэш шотлалтеш.

Носферату (латинлӓ Nosferatu) — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ носферату улы.

Тараклы (турокла Taraklı ) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Сакарья илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 7.693 (пӱэргӹ: 3.833; ӹдӹрӓмӓш: 3.860) эдем ӹлен.

Эмойвлӓ (латинлӓ Emoia) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Океаништӹ дӓ кечӹвӓл-ирвел Ази ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 78 тӹрлӹ эмой улы.
Аддис-Абеба (амхарала ‎‎ አዲስ አበባ ) — Эфиопиин вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 530.14 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 3 384 569 (urban: 3 384 569; метропол: 4 567 857 ) эдем ӹлен.

Кӹрӓн вуян шимӓкӓ какаду (латинлӓ Calyptorhynchus lathami) — какадувлӓн йыхыш пырышы ирвел Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ какаду попугай. Кытшы 48–50 см, нелӹцшӹ 400–500 г якте шоэш.

Пайскырык школ паштек 1955 ин Цикмӓ Педучилищеш тыменяш пырен, кыды паштек Йоласал райкомышты пӓшӓлен. 1962 ин Н. К. Крупская лӹмӓн Мары КуПед институтыш тыменяш пырен. Олык Ипай лӹмӓн премин лауреатшы. Поэзи дон прозым сирӓ, Уильям Шекспирӹн Макбетшӹм кырык марлангден. Цикмӓштӹ ӹлӓ.

Кӱ якшар пачан попугай (латинлӓ Pyrrhura rupicola) — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Перушты, Боливиштӹ дӓ Бразилиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 25 см якте шоэш.

Жумеллей (латинлӓ Jumellea) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Мадагаскарышты дӓ Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 40 (ӓль 58) йиш тӹрлӹ жумеллей улы.

Симсӹ дакнис (латинлӓ Dacnis cayana) — танагра йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ дакнис. Кытшы 12.7 см, нелӹцшӹ 13 г якте шоэш.

Аризона (англла Arizona ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 1 295 254 км². 2010-шы ин тӹштӹ 6 392 017 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Аризона кымдецшӹ доно 6-шы дӓ ӹлӹзӹ шот доно 20-шы ылеш. Штат статусым Аризоналан 14 февральын 1912 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 48-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Финикс.

Диломилис (латинлӓ Dilomilis ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кого Антильвлӓштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 5 йиш тӹрлӹ Диломилис улы.

Рексипанхакс (латинлӓ Rhexipanchax) — пециливлӓн (Poeciliidae) йиш группыш пырышы вадывел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ рексипанхакс улы.

Александра III интересвлӓжӹ проста дӓ лачокшы ылыныт. Тӹдӹ йӓнг вашт охота дӓ кол кычымаш доно увлекаялтын. Кӓнгӹж йӹде кугижӓн семня финн шхервлӓш шӹренок каштын. Тиштӹ, цевер дикий природы лошты, кугижӓн семня йӓл ганьок дӓ цӓшӓн ылын. Нӹнӹ тиштӹ шукы кӓненӹт, колым кыченӹт дӓ пышеш катаенӹт.

Сарикӓ логерӓн ала кӓдӹ (латинлӓ Ptilinopus solomonensis) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ, Папуа-У Гвинейиштӹ дӓ Соломон ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.

Ге́рта Мӱллер (нем.: Herta Müller, 17 август 1953, Ницкидорф (Nitzkydorf), Банат, Румыни) — немӹц сирӹзӹ, ушемкымдем йенг. Сӹлнӹшаян Нобель премин сирӹзӹ лауреат, премим пумы годым тӹдӹ гишӓн тенге келесӹмӹ: «поэзиштӹжӹ концентраци доно, прозыштыжы шӱмжӹ вашт мерцен ӹлӹшӹвлӓ гишӓн сирӓ».

Ирсасна - (латинлӓ Sus scrofa) — шӹшер качшы кок кӹчӓнвлӓн категориш, сасна йиш йыхыш пырышы ( янгежшӹ агыл) вольык. Тоныш сасналан первишӹ родняжы лиэш.

Орави ганьывлӓн сек изижӹ 6.5 см (Myiornis ecaudatus), сек когожы 64 см Corvus crassirostris (пачан 120 см райская птица) якте шот. Нелӹцшӹ 4.2 г (M. ecaudatus), 1.5 кг (C. crassirostris) якте лин кердеш.

1859-шӹ ин документвлӓштӹ анжыкталеш "Кого йӓл Шудермара" гань. Весӹ лӹмжывлӓ "Вессир" дӓ "Эрцексир" ылыт. Эрцек тиштӹ первиш ӹлӓш тӹнгӓлӹн.
На́рва (эст. Narva) — Эстонин кымшы кого, Ида-Вирумаа уездӹн сек кого халажы. Хала паян историӓн ылеш дӓ Эстони дон Руш Эл лоштыш политика дон экономикыштыш кӹлвлӓм кычымашты кого рольым мадеш. Ӹлӹзӹ шот — 65,9 тӹжем эдем (2010). Халалан датчанвлӓ 1223-шы ин негӹцӹм пиштенӹт.

Нгараард (палаула ? ; англла Ngaraard ) — Палаун йыд-ирвел Бабелдаоб ошмаотышты штатшы. Штатын территорижӹ: 36 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 581 эдем ӹлен. Штатын вуйхалажы: Улиманг.

Родригес ошмаоты (англла Rodrigues Island, французла Île Rodrigues) — Африкын ирвелнӹштӹ Инди океаништӹ Маврикий дӓ Маскарен ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 108 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 41 669 эдем ӹлен.

Пистерлӓ (рушла Емелево) — сола Кырык сирӹштӹ, Йоласал гӹц 5 уштыш дӓ Цикмӓ якте 31 уштыш нӓрӹ. П. ӹлем семӹнь 1795-шы ин ӓшындӓрӹмӹ. Церкӹ солан статусшым 1872-шы ин пумы. 2001-шӹ ин солашты 237 эдем ӹлен. Солашты кӹдӓлӓш школ, почта, фельдшер пункт, 2 лапка дӓ церкӹ улы. Цикмӓ доно асфальт корны доно кӹлдӓлтӹн.

Август (латинлӓ Аugustus) — Григориан календарьын кандакшӹмшӹ тӹлзӹжӹ. Лӹмжӹ Рим император Октавиан Август гӹц толеш. 31 ик кечӓн. Кангыжын остатка тылзыжы. Ирландишты ти тылзы шыжын пытариш тылзешыжы шотлалтеш.

Відома завдяки своїм збіркам поезій «На крилах пісень» (1893), «Думи і мрії» (1899), «Відгуки» (1902), поем «Давня казка» (1893), «Одно слово» (1903), драм «Бояриня» (1913), «Кассандра» (1903-07), «В катакомбах» (1905), «Лісова пісня» (1911) та ін.

1916 – 1920-шы ивлӓ лошты сирӹмӹ лыдышвлӓжӹм поэт 1922-шы ин лӓкшӹ «Tristia» лӹмӓн книгӓшкӹ поген. Ти лӹм латин йӹлмӹ гӹц ылеш, Овидий доно кӹлдӓлтӹн дӓ кырык марла (Ойхӓн лыдышвлӓ) манын сӓраш лиэш. Ти лыдыш погемикӹм поэт «Н. Х.» (Надежда Яковлевна Хазина), вӓтӹжӹ лӹмеш сирен дӓ лыдышвлӓштӹжӹ кыце тӹдӹ акмеизм (рациональный) гӹц ӧрдӹшкӹ, иррациональный монгырыш карангеш, шукы йиш ассоциациӓн поэтикы докыла кемӹжӹм ужына. Иррациональный Мандельштамын поэтикыштыжы соок трагикы доно кӹлдӓлтеш.

Анкоридж (англла Anchorage ) — Америкын ушымы штатвлӓн Аляска штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 5,079.2 км². 2010-шы ин тӹштӹ 291,826 эдем ӹлен.

Лех Алекса́ндр Качи́ньский (полякла Lech Aleksander Kaczyński; 18 июнь 1949, Варшава, Польша — 10 апрель 2010, Смоленск, Руш Федераци) - Польшын президентжӹ. Авиакатастрофышты колен.

Газиантеп (турок Gaziantep ili ) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин илжӹ. Турциштӹ кого илвлӓ ло гӹц 8-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2010-шы ин тӹштӹ 1 612 427 эдем ӹлен.

Сиргек Европа кымдык ӹлӓ. Шӹренжок тӹдӹм кырыквлӓ лошты вӓшлиӓт, тӹ годымок йонган вӓрвлӓмӓт ярата. Тел гачеш Африкыш кеӓ. Ти кекӹм тенгеок Канадышты, Аляскышты, Гренландиштӹ дӓ Сибирьӹштӹ вӓшлиӓт.

Жан-Жак Руссо́ (фр.: Jean-Jacques Rousseau; 28 июнь 1712, Женева — 2 июль 1778, Эрменонвиль, Париж лишнӹ) — француз сирӹзӹ, философ, композитор. Кыце халык кугижӓнӹш доно виктӓрӓ, тӹ модельӹм шанен лыктын, вес семӹнжӹ тидӹм тӧр демократи маныт, кыдым кӹзӹт яктеӓт эче кычылтыт, шамаклан Швейцариштӹ.

Нурхак (турокла Nurhak ) — Турцин, ирвел Кахраманмараш илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 15.461 (пӱэргӹ: 7.883; ӹдӹрӓмӓш: 7.578) эдем ӹлен.
Рвамагана (руандала Akarere ka Rwamagana ) — Руандан Ирвел провинцин районжы. Район статусым Рвамаганалан 2 майын 2006 ин пумы. Районышты луатнӹлӹт сектор (imirenge pl / umurenge sg) улы. Районын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Рвамагана.

Пасинлер (турокла Pasinler ) — Турцин, покшал Эрзурум илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 33.267 (пӱэргӹ: 17.175; ӹдӹрӓмӓш: 16.092) эдем ӹлен.

Техас (англла Texas ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 696,241 км². 2010-шы ин тӹштӹ 25,145,561 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Техас кымдецшӹ доно 2-шы дӓ ӹлӹзӹ шот доно 2-шы ылеш. Штат статусым Техаслан 29 декабрь ын 1845 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 28-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Остин; сек кого халажы: Хьюстон.

Балти тангыж - (Шаблон:Lang-cu, шведлӓ Östersjön, финнлӓ Itämeri, полякла Morze Bałtyckie, нем. Ostsee, эст. Läänemeri, латв. Baltijas jūra, Шаблон:Lang-lt) — Евразин материк кӧргӹштӹш тангыжшы. Йыдпелвел Европышты вӓрлӓнӓ. Атланти океанын вӹд системышкыжы пыра. Руш Элын, Эстонин, Латвин, Литван, Польшын, Германин, Данин, Швецин да Финляндин сирвлӓжӹм мышкеш.

Шӧртньӹ Орда веремӓн кырык сирӹштӹ Акпарсын, Аказинын, Кобашын,Токсубайын сотньывлӓштӹ, Тохпайын, Яныгитын вӹцлӹ эдем рӓдӹ ылыныт. Техень пайылымашыжы кырык сирӹштӹнӓ веле агыл, а руш кымдем хӓлӓ ылын. Сухин солаэш шачын кушшы дӓ варажы Пӹзӹкныр школышты истори предметӹм тымдышы И.Я.Моляров тенге сирен: "Акпарс Кого Йынгы рекӓ доны Цермышал да Йоласал солавлӓ гӹц нӹл уштыш ӧрдӹжӹштӹ Нужанал околодокеш шачын. Кырык мары халык лошты патыр эргӹ со анзылнырак ылын, ӹшкӹмжӹм лӱддеок кычен. Шур да Вӹтла рекавлӓ дорц Кого Йынгын сирвлӓ яктежы земля доно хозаланен. Межам ӹнжы вашталтеп манын, Йынгы тӹреш кого кӱм шуэн дӓ: "Тиды мӹньӹн земляэм!" - манын келесен. Кӹзӹтӓт ти кого кӱм ужаш лиэш.

Бахчелиэвлер (турокла Bahçelievler ) — Турцин, Кечӹвӓл Стамбул илӹн дӓ Стамбул халан центр районжы (илчежӹ). 2009-шӹ ин тӹштӹ 576,799 эдем ӹлен.

Баля (турокла Balâ ) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин халажы дӓ Кечӹвӓл-ирвел Анкара илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 29.239 (пӱэргӹ: 14.749; ӹдӹрӓмӓш: 14.490) эдем ӹлен.

Studies in Upper Kuskokwim Athabaskan, Survey of the projects. sociolinguistics, dialectology, phonetics and phonology, Andrej A. Kibrik (Institute of Linguistics, Russian Academy of Sciences, Moscow), ANLC, November I3, 200

Панай (таг., англла Panay) — Филиппинвлӓн сек кого кудымшы ошмаотыжы. Мӱлӓндӹн сек кого 65-шӹ ошмаотыжы. Территорижӹ 12,011 км². 2010-шы ин тӹштӹ 4 031 636 эдем ӹлен.
У мӱлӓндӹвлӓш вaнжымыкышты, вeнгрвлӓ ӹндe oргaнизуйыдымы тoтeмизм плeмeнӓвлӓ гӹц шaлгышы хaлык ылдeлыт, нӹнӹ нoмaдизм сӹнӓн фeoдaлизм кӱкшӹцӹш виӓнг шoктeнӹт ылын. Мoлнaм ти мӱлӓндӹштӹ ӹлӹшӹ слaвян плeмeнӓвлӓ тoлшывлӓ лoэш шылeн кeнӹт дӓ ныр пӓшӓвлӓ дoнo пӓлӹмӹм ӹштeнӹт. Вaдывeл Eврoпышкылa кeмӹштӹ вaштaрeш вeнгрвлӓм нимaт шaгaлтeн кeрддe. Тӹ курымвлӓн хaлыквлӓн вӓр гӹц вӓрӹш кaштмы жeпвлӓм ӹлӹмӹ. Рушлa тидӹ (Вeликoe пeрeсeлeниe нaрoдoв мaнaлтeш). Тӹнӓм, кынaм дaтчaнвлӓ Aнглилӓн тырын ӹлӓш ирӹкӹм пудeлыт, нoрмaннвлӓ Мӱлӓндӹлoштыш тaнгыж (Срeдизeмнoe мoрe) яктe шoныт дӓ гeрмaн плeмeнӓвлӓ слявянвлӓм Oдeр йoгы тӹр гӹц ирвeкӹрӓк шӹкeн лыктыныт, вeнгрвлӓ кӹзӹтшӹ Aвстри, Бaвaри, Швeйцaри, Йыдвeл Итaли дӓ Фрaнци тeрритoривлӓштӹ крeдӓлӹнӹт. Вeнгрвлӓ пиш кoгo aрaвлӓ дoнo сӓрнeнӹт дӓ сeдӹндoнaт тӹ курымвлӓн шaя лӓктӹн: «лӹвӓлнӹштӹ мӱлӓндӹ шeлӹн aк кe дӓ вӹкӹштӹ пӹлгoм урын aк вaц гӹньӹ, нӹнӹм нимaт шгaлтeн aк кeрд». Тeнгe Прӱми aбaт Рeшнoн сирмӓшӹштӹжӹ сирӓлтeш.

Беллона ошмаоты тенгеок Мунгики (латинлӓ Bellona Island, Mungiki) — Соломон кугижӓнӹшӹн Соломон ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 17,16 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 1009 эдем ӹлен.

3. XVIII курым – христианский верӓш неволя пыртымы жеп. «Из экстрата сенатской комиссии А.И.Свечкина о действиях священнослужителей и положении нерусских крестьян в годы массовой христианизации» (1765) документ перегӓлт кодын, кышты келесӹмӹ, кыце йымын эдемвлӓ марынвлӓм, суасламарынвлӓм орландаренӹт, зораенӹт, кыце-шон мыскыленӹт. Указ семӹнь руш верӓш ванжышывлӓлӓн вознагражденим дӓ кым иэш налогым тӱлӓш льготым пушашлык ылыныт. Лачокшым гӹнь нӹнӹ гӹцӓт цилӓ кравенӹт: тоны урдымы вольыкым, мӱм, пӹрцӹм, пайым, шӹшерӹм дӓ молымат. Марынвлӓ рушла ынгылыделыт, молитвам пӓлӹдӹмӹ, хрестен мыштыдымы велдӹк ӹжӓлӓйӹдеок нӹнӹм шинӹт, пӧртӹштӹм пыдыртенӹт, окня дон амасавлӓм роэнӹт, камака трубавлӓм шӓлӓтенӹт. Когонок незервлӓжӹм сагашты тӓрзеш нӓнгенӹт. Техень пӹзӹрньӹкӹм ужын, шукынжок шӹргӹшкӹ шӹлӹнӹт, вес ӹлемвлӓм чангенӹт. Тенге Е.Пугачевын восстани годымат сек пӹтӓриок попвлӓм пушташ цаценӹт.

Leonardo da Vinci teki monia suuria löytöjä anatomiassa. Da Vincin sanotaan viettäneen öitä tutkien ruumiita ja yrittäen hahmotella ihmiskehon toimintaa. Da Vinci muun muassa huomasi sen, että kuva jonka silmä näkee on ylösalaisin verkkokalvolla.

Сарикӓ пачан шимӓкӓ какаду тенгеок Трауран какаду (латинлӓ Calyptorhynchus funereus) — какадувлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ какаду попугай. Кытшы 55–65 см, нелӹцшӹ 750–900 г якте шоэш.

Ти жеп гӹц Краснококшайск дон Козьмодемьянск лошты, алык марынвлӓ дон кырык марынвлӓ лошты кӓргӓшӹмӓш, ваштареш шалгымаш тӹнгӓлӓлтеш. Шотеш нӓлмӹлӓ: алык марынвлӓ шот доно кырык марынвлӓ гӹц шукын ылыныт, седӹндоно общественно-политический ядмашвлӓмӓт решӓш нӹнӹлӓн куштылгырак ылын; нӹнӹ кырык марынвлӓн шанымашым шотыш нӓлделыт.
1552 ин 20 декабрьын Шурдӹнг халашты наместникӹм пуштмы, ти событи доно историквлӓ (А.Бахтин дӓ молат) «Эпоха черемисских войн, 1552–1592 гг.» тӹнгӓлӹн маныт. А пуштшывлӓ лошты Акпарсын йыхшы лин. Кырык марынвлӓ политический ирӹк верц пыт кредӓлӹнӹт. Тенге гӹнят, мифӹм шотыш нӓлӹн, алык марынвлӓ кырык марынвлӓм рушынвлӓлӓн выжалалтшы семӹнь шотлаш тӹнгӓлӹнӹт. Мамич-Бердейӹм рушынвлӓлӓн кычыктен колтымашат кок марынвлӓ лошты кӹлӹм цаткыдемдӓш палшыде. Кӱ тенге ӹштен – кырык марын, суасламарын, мордва – лачокок пӓлӹ агыл. Документвлӓ семӹнь Мамич-Бердей кырык марын дӓ суасламарын семняэш Йӓдӹрнӓ хала лишнӹ шачын кушкын, вара рушынвлӓ ваштареш халыкым кӹньӹлтен дӓ национально-освободительный движенин вуйлатышы лин.

Пион попугай (латинлӓ Pionus) — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ кырык попугай улы.

Цӓрлӓнгӹвлӓ логӹц сек кымдан пӓлӹмы –кек. Цӹрежӹ лоно ошы, шылдыр мычашыжы шимӹ, кужы якшар нерӓн, кужы шӱӓн, кужы вӹцкӹж якшарикӓ ялан. Ӓвӓ кеквл- озывлӓ гӹц когонжат ак айыртемӓлтеп, изиш изирӓк веле ылыт. Цӓрлӓнгӹн кӱкшӹцшӹ 100—125 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 155—200 см, кого кекӹн нелӹцшӹ 4 кг якте шоэш. Ош цӓрлангӹвлӓ 20 и нӓрӹ ӹлӓт.

Теннесси (англла Tennessee ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 109,247 км². 2010-шы ин тӹштӹ 6,346,105 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Теннесси кымдецшӹ доно 36-шы дӓ ӹлӹзӹ шот доно 16-шы ылеш. Штат статусым Теннессилӓн 4 январьын 1896 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 16-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Нэшвилл; сек кого халажы: Мемфис.

Кенай (англла Kenai) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын халажы. Халан территорижӹ: 92.0 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 7 686 эдем ӹлен.

Атопомесус (латинлӓ Atopomesus pachyodus) — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш атопомесус веле улы.

Демиркӧй (турокла Demirköy ) — Турцин, йыд-ирвел Кыркларели илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 9.054 (пӱэргӹ: 4.829; ӹдӹрӓмӓш: 4.225) эдем ӹлен.

Патри́сия Каа́с кынамжы Патриция Каас (5 декабрь 1966, Форбак, департамент Мозель, Франци) — француз мырызы дӓ актриса. Пӹтӓриш альбомжы "Мадмуазель мыра..." (франц. Mademoiselle chante…) 1988 ин лӓктӹн да тӹ годшен цилӓжӹ 17 миллион дискым выжалымы.

Макира (англла Makira; тошты лӹмжӹ Сан-Кристобаль, англла San Cristóbal) — Соломон ошмаотывлӓ кугижӓнӹшӹн Макира-Улава провинцин ошмаотыжы. Территорижӹ 3 190 км². 1999-шӹ ин тӹштӹ 10 000 эдем ӹлен. Ошмаотын сек кого халажы: Киракира.

Европан Экономика Ушнымашым (ЕЭУ) ӹштӹмӹ. Ти договор семӹнь сола хозяйство политика, таможньывлä, нӹл ирӹк (товарвлäн, сервизӹн, капиталын дä пäшä вин сäндäлӹк гӹц сäндäлӹкӹшкӹ каштын кердмäш) дä конкуренци политика (fирмӹвлä лоштыш äквлä гишäн анзыцок хытырен нäлмӹ ваштареш, кугижäнӹшӹн монополи дä кугижäнӹшӹн субсидивлä ваштареш) ядмашвлäм ярыктымы.

Ошалгы-якшарикӓ тыргӓдӹвлӓ (латинлӓ Nesoenas) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Мадагаскарышты дӓ Маскарен ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ ошалгы-якшарикӓ тыргӓдӹ улы.