Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Bōł hōnorowany mockōm nadgrōd, ôsobliwie pod kōniec swojij kariery. W 1975 roku dostoł Ôrder Brytyjskigo Impyriōm, a wrŏz z nim brytyjski szlachecki tytuł.

Gmin (uod mjym. Gemeinde - komuna, społeczyństwo) – wspůlnota samorzůndowo ludziůw kerzy zamjyszkujům jakiś teryn, istńejůnco we ferwaltůngowym tajlůngu we Polsce i Fracyji.

Sainte-Geneviève-des-Bois – gmin we Francyji, we regijůńe Île-de-France, we departamyńće Essonne. Mo 9,27 km² wjyrchu a podug danych ze 2011 roku půmjyszkiwało sam 34 771 ludźůw.

Połedńowo Karolina je sztat na połedńowym zachodźe Zjednoczůnych Sztatůw nad Atlantyckim Uoceanym. Grańica mo na půłnocy ze stanym Půłnocno Karolina a na połedńu ze Georgijům.

Gorko szekulada – napitek powstoły ze mjeszonki mlyka, szekulady a cukru, zauobycz pity na gorko. Do Ojropy gorko szekulada uostoła prziwjeźůno ze Nowygo Śwjata. Czynsto dodatkjym je pjana ze mlyka, kere śe spjeńo gorkom parům pod ćiśńeńym. Nojczynśćij we ekspresach ćiśńeńowych.

Bytůmske kśůnżynstwo (mjym. Herzogtum Beuthen, czes. Bytomské knížectví) – ślůnske kśůnżynstwo, kere bůło we rokach 1284-1498/1521. Stolicům bůł Bytůń.

Belfast (irl. Béal Feirste) - mjasto we Wjelgij Brytańiji, stolica Půłnocnyj Irlandyji. Je rozlygowane we hrabstwach Antrim a Down. Uostrzodek industryji a morsko hawyna.

Hawyna lotńičo Ho Chi Minh City-Tan Son Nhat (ang. Tan Son Nhat International Airport) je nojwjynkšym lotńiskym mjyndzynarodowym pod wzglyndym ličby pasažerůw (11 miljůnůw) we Wjetnamje.

Monzón – szpańelske mjasto we rygjůńe Aragůńijo, we prowincyji Huesca, 60 km na połedńe uod stolicy prowincyje. Je rozlygowane we środkowij tajli Szpańije, nad rzykům Cinca.

The White Stripes - amerikańsko rokowo skupina, założůno we 1997 roku we Detroit bez Jacka a Meg White. Jack gro na gitarze, Meg na szlagcojgu. Skupina uod 2011 roku mo zawjeszůno dźołalność.

Atlantyk mo kštout půgrubjůnyj a ńyco rozćůngńjyntej buchštaby "S"(abo lekko zńykštoucůnyj papůgi, uobrůcůnyj dźobym na lewo). Znojduje śe půmjyndzy: Ojropům, Afrikům, Amerikům Půunocnům, Amerikům Pouedńowům a Antarktydům. Atlantyk pouůnčůny je s Uoceanym Spokojnym bez Uocean Arktyčny na půunocy a Ćeśńina Drake'a na pouedńu.

We 1136 roku, krůl Dańije Eryk II Pamjyntny, zmuśiu do kapitulacyje uobrůńcůw, po takymu co zajůn uůn nadbřežne zdřůdua wody, nale Ranowje gibko uodzyskali samodźelność, a mjyškańcy zbudowali wnůntř grodu zbjorńik na woda, coby zabezpječyć śe na zaś před podobnymi wypadkůma.

Kajtackŏ gŏdka – nachŏ-dagestańskŏ gŏdka s tajli dargińskich gŏdek, abo dialekt dargińskej gŏdki użiwanŏ bez Kajtakōw. Użiwanŏ je we Dagestōniy we Rusyje.

Đà Nẵng – mjasto we Wjetnamje, morsko hawyna nad Chińskim Morzym (Pokojny Uocean). Głůwny uostrzodek industryje, nauki a kultury we prowincyje Da Nang.

Ńigeryjo, Federalno Republika Ńigeryje (Federal Republic of Nigeria) – państwo we Africe Zachodńij nad Zatokům Gwinejskům, nojludńijše na kůntynyńće afrikańskym. Mjano państwa pochodźi s artikla gazyty The Times s 1897 roku. Sůmśaduje s Byńinym, Ńigrym, Čadym a Kamerůnym.
Lézat-sur-Lèze - gmin we Francyji, we regijůńe Midi-Pyrénées, we departamyńće Ariège. Mo 40,13 km² wjyrchu a podug danych ze 213 roku půmjyszkiwało sam 2373 ludźůw.

Mołodeczno (bjoł. Маладзечна, rus. Молодечно) - mjasto na Bjołoruśi, we mińskim uobwodźe, stolica mołodeczańskigo rejonu. Je rozlygowane nade rzykům Usza.

11 lutygo – jedynosty dźyń lutygo, a 42. dźyń roku podug używanygo na Ślůnsku grygůrjańskego kalyndorza. Do kůńca roku uostoło 323 dńi (324 dńi we przistympnym roku).

Haarlem to je mjasto we Ńiderlandach, stolica prowincyje Půłnocno Holandyjo. Je rozlygowane nad rzykům Spaarne. Znůme je s myngi zabytkůw, muzyjůw a kej uostrzodek handlu cebulkůma tulipanůw.

Trzyńśyńy źymje – to gwołtowne rozładowańy naszpanůwań kere powstowajům we skorupje źymskej we czaśe ruchůw fragmyntůw litosfyry. Ze mjyjsca uwolńjyńo tych naprynżyń (hipocyntrům – uůgńisko trzińśyńo źymje) rozłażům śe fale sejsmiczne. Půnkt na powjyrzchńi Źymje położůny nad uůgńiskym (epicyntrům) to mjyjsce, kej fale doćyrajům nojwcześńij a kej straty sům nojwjynksze. Śůła wstrzůnsůw maleje we mjara uoddalańo śe uod epicyntrům.

Modena - mjasto we Italiji, we regijůńe Emilijo-Růmańijo a prowincyji Modena. Uostrzodek industryji. Znůme skiż produkcyji gibkich szportautokůw.

Republika Kuby (mjano uoficjalne República de Cuba) – państwo we Americe Střodkowyj pouožůne na Mořu Karaibskym we archipelagu Wjelgich Antyli. Państwo to skuodo śe s wyspy uo mjańe Kuba a šerygu uotačajůncych jům myńšych wysepek, s kerych nojwjynkšo je Isla de la Juventud. Stolicům Kuby je Hawana, a nojwjynkše mjasta to: Santiago de Cuba, Camagüey, Holguin, Guantánamo, Santa Clara.

Augers-en-Brie – gmin we Francyji, we regijůńe Île-de-France, we departamyńće Seine-et-Marne. Mo 13,5 km² wjyrchu a podug danych ze 2012 roku půmjyszkiwało sam 305 ludźůw.

Lutkolba to je narzyńdźe kere służy do lutowańo. Skłodo śe s kolby, kero połńi rola hynkla, a grota, czyli tajli kero mo bezpostrzedńi styk ze spojiwym. Podug rodzaju zaśilańo idźe potajlować lutkolby na lutkolby na sztrům, na gaz (nojczyńśćij propan-butan) a zaśilane zewnyntrznym zdrzůdłym ćepła (na tyj samyj zasadźe co żylozko s duszům). Te uostatńe sům już bezma ńyużywane a poważane za archajiczne. Nojczyńśćij idźe terozki trefić lutkolby transformtorowe, nale coroz czyńśćij we ńykerych robotach (l. b. przi lutowańu blachůw abo rynnůw) trefjo śe gazowe.

Fugazi – amerykańsko grupa muzyčno wykůnujůnca hard core, zouožůno we 1991 roku we Wašyngtońe. Mimo, aže zespůu ńy zostou uoficjalńy rozwjůnzany, ńy egzystuje uod 2002.

Szczebrzeszyn - mjasto we Polsce, we lubelskim wojewůdztwje, we zamojskigo krysu a mjejsko-wjejskigo gminu Szczebrzeszyn. Znůmy ze gydichty Jůna Brzechwy W Szczebrzeszynie chrząszcz brzmi w trzcinie (We Szczebrzeszyńe chrobok larmuje we trzćińe).

Pjyrszymi znůmymi mjyszkańcůma dźiśejszyj Łużyce bůły celtycke ludy. Nostympńy kole roku przed Kristusym uo przibůł sam germański lud Symnůnůw. Pomjyszkiwali uůńi te teryny podwjela jejich placu ńy zajůn słowjański lud. Jejich erbůma sům dźiśejsze Sorby.
Saint-Florentin – gmin we Francyji, we regijůńe Centre, we departamynće Indre. Mo 15,95 km² wjyrchu a podug danych ze 2011 roku mjyszkało sam 513 ludźůw.

Muzyka to je kůnszt uorgańizacyje dźwjynkowych sztruktur we czaśe. Sztruktury dźwjynkowe skłodajům śe ze zestowůw akustyznych welůw uo uodpedńo nasztalowanych czynstotliwośćach a amplitudach. Cwekym muzyki je dźałańy na śwjadůmość tygo, co uůn sucho. Muzyka je uodbjerano subjektywńy, znoleżńy na uosobistych dośwjodczyńach suchocza, kulturowygo kryngu, nastroju a inkszych. Uod mołwy uodrůżńo śe tym, co jeji treśći sům barzi absztrakcyjne, a do jeji tworzyńo używo śe, krům głosu, roztůmajtych muzycznych insztrůmyntůw. We tradycyjnym a nojbarzi ajnfachowym ujyńću, na muzyka składo śe rytm, nuta a ajnsztimůng.

Blšany – mjasto we Czeskij Republice, we Usteckim kreju, we kryśe Louny. Fůnguje sam fusbalklub Chmel Blšany, kery we latach 1998-2006 groł we nojwyższyj lidze Czeskij Republiki - I lidze.
2007 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматри къалурзавайвал, шегьердин вири агьалийрин пудай са пай савад авачирбур я. Им са кьадар, инглис чIал хъсан чизвачир иммигрантрихъ галаз алакъа аваз я. Вашингтондин агьалийрин 85,16 % инглис чӀалал рахазва, 8,78 % — испан чIалал ва 1,35 % — француз чIалал.

2005 йисуз хьайи референдумда кьабулнай къарардалди Дагъустанда авай Нугъай район хьтин милли район Къарачай-Черкесиядани туькIуьрнай. ЦIийи район Адыге-Хабль районда авай нугъай хуьрерин чилерал арадал гъанай. Им вири райондин 30 % тир.

Промышленностда жикIидин емишар кваз гзаф дарманар гьазурзава: жикIидин чӀем - холосас, каротолин, витаминар квай сиропар, таблеткаяр ва чай.

Шекердин диабет, Шекердин азар (лат. Diabetes mellitus) — ивидик квай глюкозадин кьадар датӀана хкаж хьунин нетижада арадал къвезвай залан хроник азар я. Чара-чара себебралди хукунин цIумаруфди инсулин гормон бегьем кьадарда гьасил тавунин нетижада арадал къвезва. Диабет там сагъариз тежедай гьамишан азаррикай я. Вахтунда кӀеви диетаяр хуьнивди ва дарманар кьабулунивди начагъбурувай вичин ивидик квай шекердин кьадар нормада хуьз жезватӀа им уьмурдин тегьердиз элкъвезва ва гуьгъуьнин четинвилеринни пис эсеррин вилик пад атӀун мумкин я. КӀеви диета хуьзвай пациентрин гзафбуру и азар галаз эхирдалди бегьем уьмьур гьалзава. Амма им гзаф вахтара азардин дережадикай аслу я. Къе дуьньяда 240 миллиондилай виниз ксари и начагъвиликай азаб чӀугвазва. Гьар йисуз Чилин винел рекьизвай инсарин 5 % шекердин диабетдикай рагьметдиз физва. Инсанрилай гъейри и азар бязи гьанванрик, месела кицӀерик ва кацарикни акатзава.

Вирекай рахадайла садлагьай урусрин чилер ахъадайбуру эвенкрин «Ламу» («гьуьл») тIвар ишлемишзавай тир. XVII-лагьай виш йисан кьведлагьай паюнилай гатIумна урусар бурятрин арада адет хьанвай Байгал тIварцIел элячIна. Амма абуру ам чпин чIалав кьадайвал туькIуьрна: бурятриз хас тир «г» урусриз вердиш тир «к»-диз дегишарна, адан нетижада алай чIаван тІвар туькIуьрнава. Китайдин картайрал ва шикил лугьунрал вирез «Байхэ» — «Кеферпатан гьуьл» лагьана; Снежная вацIуз — «Удулхэ» («Пара балугъ авай вацI»); Лена вацIуз — «Зулхэ» (эхиримжи кьвед и топонимрин бурят тIварарив кьазва).

1937 йисуз КцIар райондин ТIигьиржал хуьре дидедиз хьана. Юкьван мектеб ва Бакуда С. М. Кирован тIварунихъ галай университет куьтягьна, Шафидина гзаф йисара хайи райондин кьилин идарайра: райисполкомда, яшайишдин рекьяй къуллугъзавай идарада, универсамда регьбервилин везифаяр тамамарна.

Республика Азербайжан СССР чкIайдалай кьулухъ 1991 йисуз арадал атанай. Адан садлагьай президент виликан номенклатурадин партиядин векил Аяз МутIаллибов хьанай. 1991 йисан 18 октябрьдиз Азербайжандин Кьилин Советди «Азербайжан Республикадин гьукуматдин аслутуширвиликай» декларация кьабулнай, гьа чIавузни Азербайжандин экономикадин, политикадин ва гьукуматдин туькIуьр хьунин тегьердин бине эцигнай.
1897 йисан 10 декабрдиз Куьре магьалдин Мегьарамдхуьре агьвал ва савад авай хзанда дидедиз хьана. ТӀебии алакьунар авай гадади агалкьунралди Алкьвадрин медреса, Кьасумхуьруьн мектеб, Дербентда ва Къубада муаллимвилин курсар куьтягьна, хайи хуьруьн советрин мектебда муаллимвиле ва регьбервиле кӀвалахна. 1932 йисуз Дагъустандин С. Сулейманан тӀварунихъ галай пединститутда, ахпа Москвада аспирантурада кӀелна. Лезгийрикай кӀвенкӀве яз ада филологиядин илимрин кандидатвилин ва докторвилин дережаяр къачуна.

Къенин йикъан Мучугъар КцIар райондин чIехи хуьрерикай сад я. Агьалияр -1376 кас, кIвалер – 249(26 паласада), маишатар -313, чилер - 2229,5 гьектар я. Мучугърин чилерал тарихдин гелер авай 2 топоним ва 1 тарихдин кхьинар алай мискIин ама. Тарихдик галкIанвай топонимар:

XIX виш йисуз Бильгади хуьр вири Къайтагъ-Табасаран округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасаран округдин Кеферпатан-Табасаран наибвалдиз талукь тир. Гимейди, Зидьян хуьрерихъ галаз Гемейди хуьруьнжемятдик акатзавай.

Уназик (юп. Уӈазиӷмӣ sg Уӈазиӷмӣт pl; ингл. Chaplino dialect; ур. Уназикский говор). Россияда Чукотрин автономидин округдин Унгазик (Посёлок Унгазик ва икӀа Чаплино) хуьре .

1948-йисан 25-июлдиз гилан Азербайжандин Къуба райондин Дигагь хуьре дидедиз хьана. Къуба шегьердин интернат мектеб тафаватлувилелди акьалтӀарай ам «Къизил Къусар» газетдин редакцияда кӀвалахал акъвазна. Азербайжандин Гьукуматдин Университетдин журналистикадин факультетда кӀелдайла кӀвенкӀвечи яз Ж.Жаббарлыдин тӀварунихъ галай стипендия къачур ада университет яру дипломдалди акьалтӀарна.

Вини Мулебки (дарг. ЧебяхI МулебкIи) — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Вини Мулебки хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 886 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Хвереж хуьруьн агьалийрин кьадар 417 кас тир: табасаранар — 385 (92,3 %), лезгияр — 32 (7,7 %).

1774 йисуз Гавдишандин патав Эмир Гьемзедин, Казанищедин Эмир Мегьамедан, къазикъумухви Метьамедхандин кIеретIринни Фетели хандин кьушундин арада чIехи ягъ-ягъунар кьиле фенай. И дяведа Фетели хан кIаник акатна, Сальяндиз катнай. Эмир Гьемзедин кьушунди Гавдишандиз мукьва хуьрер, гьакIни Манкъулидхуьр чукIурна, Къуба шегьер кьунай. 1820 йисуз 1-й Гавдишан пеле лезгийрин кIеретIри генерал Ермолован кьушундин аксина женг чIугунай. Ина лезгийри урус аскерар кьулухъ чIугуниз мажбурнай. 1823 йисуз генерал Ермолова Къуба аялатдин лезгийриз кьвед лагьай гъилера басрух гайила, Абдурагьман кьиле авазх манкъулидхуьруьнвияр абурун кура кьегьалвилелди акъвазнай. Кьакьан кьваларилай урусрин жидайрал хкадарна гьелек хьайи кьегьалрикай гуьгъуьнлай халкьди риваятар, кьисаяр, манияр туькIуьрнай. 1918 йисуз Къубадин Дигагь хуьре эрмени дашнакрин кура Манкъулидхуьруьн юзбаш Гьасан бегди 100 касдикай туькIуьрнавай кIеретIни акъвазнай. А ягъунра абурукай са шумуд кас кьенай.
Грек чӀалалди «Росия» (грек. Ρωσία) тӀвар кьунвай сифте гъиливкхьинар X виш йисарин кьулариз талукь я. И тӀвар Византиядин император Константин Багрянородныйди кхьей «Мярекатрикай» ва «Империя идара авуникай» гъиливкхьинра Русь уьлкведин тӀвар грек чӀалалди къалурнавай. Кирилл гьарфаралди и гаф сифте яз 1387 йисуз кардик кутунай. XV—XVI виш йисарин къене урусрин ватан тир Москвадин князьвал алай чилериз грек чӀалан таъсирдалди дегиш хьанай «Росия» лугьузвай.

Хуьруьн бине кутур тарих дуьз малум туш. Кхьиналди Ялахърикай хабар гузвай садлагьай якъин тир малуматар ХVIII виш йисуз талукь ятӀани, шак алачиз хуьр адалай виликни авай. Улу-бубайрилай амай сивяй-сивиз атай кьисайралди, хуьруьн бине чара-чара чкайрай атайбуру эцигнай. Вилик Ялахърин элкъвена патарив са шумуд хуьрер авай: Харабгуьней — гилан Цару чӀур, Фризар — ина мусурманвалдилай виликан девирдин, «эрменийрин» лугьудай дегь чӀаван сурар амукьнава ва мсб. Къецепатай къвезвай душманрин вигьинрикай жув хуьн мураддалди и хуьрерин агьалияр Ялахъ хуьре сад хьана. Куьч хьанвайбурун гьр сихилди хуьруьн къене чара мягьлеяр арадал гъана ана уьмуьр гьалзавай.

ابوالفتح عمر بن ابراهیم Абу ль-Фатгь Умар ибн Ибрагьим — кунья. «Абу» — дах, «Фатгь» — дяведалди къачур кас, «Умар» — уьмуьр, Ибрагьим — дахдин тӀвар.

1992 йисуз Барселонада гатун олимпиададин къугъунар кьабулнавай тир. 2004 йисуз Барселонада Вири дуьньядин культурадин кӀватӀyн (форум) кьиле тухванвай тир. 2010 йисан мартда Барселона Средиземный гьуьлуьн союздин кьилин шегьер хьана.

Эрменияр (эрм. Հայեր, hayer [hɑˈjɛɾ]) — асул гьисабдалди Кьиблепатан Къавкъазда бинедилай уьмуьр ийизвай, Армения ва Суван Къарабагъдин Республика гьукуматар арадал гъайи дегь халкь. Кьадардиз килигна Кьиблепатан Къавкъазда кьведлагьай чкадал ала (садлагьай чкадал кьажарар, пудлагьайдал гуржияр акъвазнава). Эрмени миллетдин чIехи пай дуьньядин виринриз чкIанва. Абурун виридалайни чIехи диаспораяр Урусатда, Францияда, Америкадин Садхьанвай Штатра, Ливанда, Иранда, Сирияда ава.

Чилинмикит язва са чирвал дуьньядикай, адан къене, винел ва вичел алай зтӀарикай. Ада чирзва йатар, чилер, гьукуматар, суваяр, вацӀар, аватзвай марфар, живер, ва маса цеве авай зтӀар.

«Борису Годунову незачем было убивать царевича Дмитрия». Историк Владислав Назаров о личности и эпохе первого выборного царя России. // Lenta.ru, 29 марта 2015.

2015 йисан 7 сентябрь тарихдал гьалтайла Урусатда 78 сиясатдин партия официалдаказ къейд авунай. Абурукай кьуд партияди Гьукуматдин Думада векилвилин чка кьунва, ибур «Единая Россия», КПРФ, «Справедливая Россия» ва ЛДПР я.

вич бурят тир «Байгаал-далай» («гьуьл хьтин лап гегьенш, пара яд авай мукь (чка)», гьакIнидалай гафуниз «и кьил, а кьил авачир, алем хьтин чIехи, лап кьилин, лап вини» ава) лугьуникай;.

Эльдаров Халидин Жаферан хва — лезги алим, эдебиятдин критик, шаир ва публицист. Филологиядин илимрин кандидат. Урусатдин писателрин ва журналистрин Союзрин член. Дагъустан Республикадин образованидин отличник.

Илимдин машгьур Esquirer журналди къейд авурвал, В. Юсибов "Америкадин илимда виридалайни умудлу ва машгьурвал къазанмишнавай 10 касдин жергеда ава".
Ада вичин кьил тlвар алачир вирелай къачузва ва Каспи гьуьлуьк акахьзава. ВацIун яргъивал 39 км, майдан 520 км² я. Адак акахьзавай чIехи вацIарикай Барзанчай ва Дюбекчай вацIарин тIварар кьаз жеда. ВацIал Мамедкъала, Юный Пахарь, Село имени Мичурина, Гежух хуьрер ала.

Кьулан СтIал хуьруьз дегь тарих ава. Хуьруьн гуьнеда культурадин КIвал эцигунин кIвалахар кьиле тухудайла, чил михьна дараматдин хандакI эгъуьдайла 3 метр дегьнеда, цIуру заманадин затIар, къапарин кIусар акъатнай суруз гьалтнай. Хуьруьн къваларив Алпандин ва араб девиррин сурар пара ава. Кхьинар алачир сурарни авайди я, цIуру эгьлийрин гафариз килагайла, и сурар виридалай дегьбур я. ЦIуру мискIиндин цал чкIайла, 1646 йисан хуьруьн тарихдикай чIалар ахъайзавай атIай кхьинар алай къванер жагъанвай.

1919 йисан ноябрдилай — 1920 йисан майдал кьван Темир-Хан-Шура шегьер, а чIавуз Кеферпатан Къавкъазда арадал атанвай цIийи Суван Республикадин гьукумат авай чка тир. Гуьгъуьнлай, 1920 йисан гатфаралди шегьер Урусатдин Кьиблепад Гьукуматдик квай. 1920 йисан 13 ноябрьдиз Темир-Хан-Шурада кьиле фейи Къавкъаздин халкьарин адетдилай къецяй тадиз кIватIалда Сталина Дагъустан автономиядин республика хьиз малумарнавай. 1922 йисуз шегьердин тIвар, Дагъустанда совет гьукум паталай женг чIугунвай У. Д. Буйнакскийдин гьуьрметдай Буйнакск-диз масакIа хъувунвай.

2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 803 касди уьмуьр гьалзавай. 2002 йисан малуматрив кьурвал хуьруьнсоветдин агьалияр 948 кас тир . Агьалидин вири рутулар, суни - мусурманар я.

Дербентдилай Багъдаддал кьван экIя хьайнвай Хулагуидрин империя чкIайдалай кьулухъ и чилерал, сад-садахъ галаз даим дявеяр тухузвай туркман - огъузрин тайифайрин Агъ Къуюнлу (азерб. Лацу хпер авайбур) ва Къара Къуюнлу (азерб. ЧIулав хпер авайбур) гьукуматар арадал атанай. Гьа тайифаяр иниз Кьулан Азиядай монголри чуькьвена акъуднай. 1410 йисуз Къара Къуюнлуйрин гьукумдик Кьиблепатан Къавкъаздин чIехи пай, Кеферпатан Иран ва Ирак акатнай. 1461 йисуз региондин винел гьукум Агъ Къуюнлуйрин гъилериз элячIнай.

Sivuqaq (юп. Yupiget [халкь], Yupigestun [чӀал]; ингл. St. Lawrence Island Yupik; ур. диалект острова Св. Лаврентия). ГалкӀанавай Штатар Америкадин Аляска вилайатдин Святого Лаврентия (Sivuqa = St. Lawrence) островда. Рахунар: Sivuqarmiit, Pauvuilagmiit, Kukuligmiit, Sikuuvugmiit, Kialigagmiit.

Умар 644 йисуз кьена Пируз Нагьавандиди, пайгъамбардин са юлдаш аль-Мугъира бин Шубади лукӀвилиз къачур персарин армиядик квай генерал Ростам Фаррокхзаддиз кӀвалахзавайда. Ам кьейила адан чкадал Шуради Утман ибн Аффан хкягъна. Умарахъ Абдаллагь тӀвар алай хва авай, рикӀе кӀеви иман авай, Сиффинин женг хьайила кьулухъ Али ибн Аби Талибдинни Муавийадин арада дуьз къведай кандидат хьиз кьазвай.

Къаяхуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Къурушар (Къуруш хуьряй куьч хьанвайбурун несилар), Къележугъар (Къалажух хуьряй куьч хьанвайбурун несилар) .
И.Д. Черскийдан ахтармишунрин малуматралди (XIX виш йис), Байкалдиз 336 вацIни булах акахьзавай тир, амма гьа гьисабдик анжах гьамишан авахьунар квай тир. Абурулай гъейри и месэладикай мад цІийи малуматар авач, амма бязи вахтара 544 ва 1123 кьадар гъизва (абур гьамишан авахьунар гьисабунин нетижада ваъ, вацIарни булахар чара хьунар гьисабунин нетижада гъизва). ГьакIни, са бязи алимрин фикирдалди, эхиримжи XIX виш йисуз йисалай гатІумна инсанрин кІвалахунин ва климат дегишунин нетижада 150 Байкалдик акахьзавай авахьун квахьна..

Кьибле Дагъустандин хуьрерин арада картуфар цаз виридалайни фад гелхенвийри эгечӀнай. Ина салдинни багъдин майишатар цазва. Лежбервилелай гъейри ина карч алай чӀехи малар ва лапагар хуьдай кар вилик фенвай. Анжах эхиримжи вахтара маларин ва хперин кьадар гзаф тӀимил хьун малум жезва.

Гьугъуьнай эдебиятда, харусенятда, журналистикада, илимда тIвар-ван акъудна, кьакьан титулрин сагьибар хьайи Ядулла Шайдаеван, Байрам Селимован, Юсиф Гьажиеван, Расим Гьажиеван, Къудрат Велиханован, Асеф Мегьманан, Фетулла Регьимханован, Лезги Няметан, Бажиханум Исаевадин, Келентер Келентеровдин, Эмир Мустафаеван, Эшреф Келбиханован, Ниязали Пашаеван, Магьсим Магьсимован, Муьзеффер Меликмамедован, Седакъет Керимовадин, Фейруз Беделован, Зерифе Кьасумовадин, Этибар СтIурвидин… сифте кхьинар «Къизил Къусардин» чинра чап хьанай.

Билалан хва Шагь-Эмир Мурадов Самур магьалдин (гилан Докъузпара райондин) Къурушрин хуьре 1913 йисуз дидедиз хьана. Сифте юкьван мектебда, гуьгъуьнай пединститутда кIелай Шагь-Эмира муалимвал, радиода, журналда редакторвал авуна. «Социализмдин пайдах» ва «Дагестанская правда» газетрин редакцияда журналиствилени кIвалахнай. Саки 60 йисуз туькIуьрунрал зегьмет чIугур Ш-Э. Мурадова гьакIни урус, азербайжан чIаларай лезги чIалаз элкъуьрунар авунай. Зари 1995 йисуз Магьачкъалада гьахъ дуьнядиз фена.

1796 йисуз урусрин кьушунар садлагьай сеферда Кьиблепатан Къавкъаздиз гьахьна Баку шегьер ва Талышистан кьунай. Кьведлагьай сеферда урусри Баку урусринни-фарсарин арада хьайи дяве чIавуз 1806 йисуз кьунай.

II Филипп Августан чӀавауз шегьердин хуьнвал кӀиви авунвай: 1190-й йисуз Сенадин эрчӀи пата шегьердин цлар эцигнавай, 1210-й йисуз — эрчӀи пата. Гьа чӀавуз Париждилай рагъакӀидай патахъ Лувр къала эцигнавай.

1988 йисан июнь вацра Армениядин ССР-дин Кьилин Советди кьабулнавай кьарар: Сувун Къарабагъдин Автономиядин Округ Армениядин ихтиярдиз вугун. Идан нетижада 1988 йисуз цIапарини эрменийри сада-сад лапни къатидаказ тарашиз ва телефиз хьанай. Кьве патайни агъзурралди инсанар мажбур яз уьлквейрай катнай. И рекьелди 1989 йисан сифтейра Арменияда са цIапни амачир, Азербайжандин районрани (Къарабагъдилай гъейри) эрменияр амачир.

2004 йисан 28 февральдиз Бежта хуьруьн мукьвал, «Бежта» заставада къуллугъ авур сергьятчийрихъ галаз хьайи яракьлу ягъунра Чечен Республика Ичкерия-дин бригададин генерал Руслан Гелаев кьенай. Женгина кьенай Мухтар Сулеймановаз ва Абдулхалик Курбановаз кьейидалай кьулухъ «Урусатдин Кьегьал» тӀварар ганай.

1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 1 095 касди уьумуьр ийизвай . Вири лезгияр, суни-мусурманар тир.
Викто́р Мари́ Гюго́ фр. Victor Marie Hugo (26 феврал 1802, Безансон — 22 мая 1885, Париж)- француз тӀвар-ван авай шаир. Вири дуьньядиз чидай «Нотр дам де Пари» кхьенвайди я. Аялвилин чӀавуз ам гьар жуьре чкайра яшамиж жезвай - Марсел, Корсика, Эльба, Италия, Испания, вучиз лагьайтӀа анра адан дахди кӀвалахзавай. Вични гьар сефердиз абур анай Париждиз хкезвай. 1814-1818 йисара ада Людовик ЧӀехидан лицейда кӀелзавай. Кьена ам 1885 йисан 22 майдиз 83 йисуз пневмониядивай. ЦӀуд йикъан къене ам кучукзавай. Миллион касди ам ээхиримжи рекье хутазвай.

XIII виш йисан сифте кьилера регион монголрин кIаник акатнай. Виш йисан юкьвара ина монголрин Хулагуидрин империя туькIуьр хьанай. Империядин асул база Ирандин Азербайжан, кьилин шегьерни Тебриз тир.

1923 йисан июль вацра АССР-дин эрмени агьалияр виниз тир Шуша, Жабраил, Жаваншир ва Зангезур уездрин районар сад авуна Сувун Къарабагъдин Автономиядин Вилаят тешкилнай (СКъАВ).

2008 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, хуьруьн 1227 майишатра 2828 кас яшамиш жезвай. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я.

Булахар: Бендед булах, Кьай булах, Хьиран булах, ЦIарахан булах, Кьемкьер булах, Къванчин булах, Атад булах, Тагъийрин булах, Кьвалун булах, Хъвер булах, Земзем булах, КIунтIар булах, Сидрзадин булах, МенцIид булах, Ратар чкадин булах, Нуьдуьрбеган булах, Хъурхъуан булах, Гьабад булах, Шамилан булах, Таркалрин булах.

Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалийрин кьадар 1 102 кас тир.

2010-лагьай йисан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижада уьлкведа шегьеррин статус 1100 яшамишдай чкайрив гва (2002-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижада Урусатда 1098 шегьер тир). Москвади 3 шегьер (Московский, Щербинка ва Троицк) туькьуьнин гъиляй 2013-лагьай йисан 1-лагьай гьердалди шегьеррин сан-гьисаб 1097-дал кьван тӀимил хьана.

Байкал цин кьадар лап зурбади я — 23 615,39 км³, яни вири дуьньядин кьел квачир цин кьадардикай (123 агъзур км³) 19 % кьван я. Дуьньяда авай вири вирерин арада цин кьадардал гьалтайла Байкалди кьведлагьай мукь кьунвайди я, ам анжах Каспи гьуьлелай агъуз язва, амма эхиримжидан ятар уьцӀуьбур я. Байкалда авай цин кьадар Кеферпатан Америкадин вири ЧӀехи вирерин (Вини вир, Мичиган, Гурон, Эри, Онтарио) умуми кьадардилай чӀехиди я, гьакӀни ам 25 сеферда Ладога вирелай чӀехиди я.

Чирагъ (урус. Чираг, дарг. Хьургъни) — Дагъустан республикадин Агъул районда авай хуьр. «Чирагъ» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.

Адан халисан тӀвар Амр тир. Ада ийса кьве карван гьазурна ракъурунин адетдин бине эцигна: адурулай сад хъутӀуьз Йемендиз, муькуьди гатуз Суриядиз рекье гьатдай.

Аднан лагьайтӀа, умуми фикир асасдиз къачуна лугьуз жеда хьи, ам Исмаил ибн Ибрагьиман, абуруз кьведни салам хьурай, несилдикай тир, амма садазни малум туш хьи, Аднанни Исмаилдин арада шумуд несил авай тир, ва гьакӀни Аднанан ата-бубайрин тӀварарни малум туш.
VII виш йисан юкьвара Алпан Арабрин Халифатдин кьушунрин мукьвал-мукьвал вигьинрик акатнй. Алпандин Гардман вилаятдин кьил тир Жаваншир князьдин тIвар, душмандиз акси румар гудай береда къалурай кьегьалвилиз килигна виринриз чкIанай. Адакай ахпа вири Алпандин регьбер хьанай. Анжах VIII виш йисан сифте кьилера халкьдин къарагъунар ва къалабулух къуватралди алудиз алакьай арабри Алпан ва гьакIни вири Кьиблепатан Къавкъаз кIаник кутунай. Гьа чIавалай чкадин эгьлийрик ислам дин кутунин процесс гатIумнай.

1948 йисуз, Корей зуростров СССРДинни АСШдин арада пай хьунин себебдалди, кьве ччара гьукумат арадал атана: Кьибле Корея ва Кефер Корея. Кефер пата гьакимвал, японрин аксиниз партизанвилин женгер тухузвай Ким Ир Сенди къачуна, Кьибле патани президентдин чкадиз Ли Сын Ман тайин авунай.

Урусатдин 45,4 % пай тамари кьунва. Тамари кӀевнай чилерин вири санлай майдан 796,2 млн гектар я. Уьлкведин майдандин чӀехивилиз ва вичихъ жуьреба-жуьре тӀебиатдин зонаяр аваз хьуниз килигна, Урусатда гьайванринни набататрин алемар гзаф девлетлубур я. Лап кефер патан арктик баябанра, чкадин гьайванрин асул тӀуьнрикай тир, хьирхьамар, полюсдин бубуяр, лютикар экъечӀзава. Тундрада и набататрин сиягьдик бицӀи верхьин, макъун ва цӀивелин тарар акатзава. Тамун тундрада нарат тарцин хзандиз талукь тир муьтквер, кедр, пихта ва даур лиственница хьтин тарар экъечӀзава. Са кьадар кьибледихъ къвердавай мегъуьн, гийин, гъверши, гъулцин хьтин гьяркьуь пешер галай тарарин тамар эгечӀзава. Приамурьеда пара кьван кьери тарарин жуьреяр экъечӀзава, ибур: моголиядин мегъуьн тар, маньчжуриядин гъверши тар, ильм (къарагъаждин жуьрейрикай сад), хъархъун тарар я. Чуьлуьн ва чуьлни тамар акахьай регионра мегъуьн тамар, жуьреба-жуьре векьер ва къуьлуьн набататар экъечӀзава. ЧӀулав гьуьлуьз мукьва тир субтропик регионра цак алай мегъуьн тарарин рукар, цӀирицӀ тарари, чӀулав макъун тарари, самшит тарари винизвал ийизва.

Джалма Сантос (порт. Dejalma dos Santos; Djalma Santos) (1929-й йисан 21 февраль, Сан-Паулу - 2013-й йисан 23 июль, Убераба, Сан-Паулу) — бразилиядин чӀехи футболист, хуьдайди я. 1958, 1962-й йисарин дуьньядин чемпион.

Гъуцар сув — Кьиблепатан Дагъустанда авай сув. Адан кьакьанвал 4142 метр я. Шагьдагъ ва КичIен суварихъ галаз Къавкъаздин Кьилин цIиргъинин виридалайни кьакьан суварикай сад я. Сувалай кьил къачузвай пара кьадар гъвечIи вацIар Самур, Ахцегь ва Усугъ вацIарик акахьзава.

2010 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 1127 касди туькIуьрзавай (райондин агьалийрин 1,1 % пай). Агьалийрин вири тарихдин къене ассимиляция хьана цIапариз элкъвенвай татар я.
Милли жигьетдай агьалидин лап чIехи пай чеченар я (95,3 %), гьакIни тIимил кьадарда урусар, къумукьар, аварар, нугъаяр ва ингушар ава. Чеченар Кьулан Азиядиз депортация ийидалди ва элкъвена ватандиз хкведай береда республикадин кефер патан агьалидин лап чIехи пай урусар (терекдин казакар) тир. Кьилин шегьер Грозный ва муькуь чIехи шегьеррани урусри винизвал ийизвай. 1991— 1994 йисара Жавхар Дудаева гьукум гьалай девирда, чеченри урусрин аксиниз тухвай векъи сиясатдин нетижада урус ва я урус чIалал рахазвай агьалидин чIехи пай Чечнядай катнай. 1994 — 1996 йисара кьиле фейи къати дяведин береда чеченрин патай пара урусар телефнай.

Чирагъ чIал (чпин тIвар: хьугъул [x'uğul]) - чирагъвийрин хайи чIал, дарги чIаларикай сад я. Агъул райондин кефер пата чкIанвайди я. Парабур Урусатдин Европа паюнин кьибле патаз куьч хьанва. Рахадайбурун кьадар - 1000 кас кьван я.

Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибледа, Дербент райондин юкьван пата, Дербент шегьердилай 17 км кьиблединни — рагъакӀидай пата, Кундагьар сувал чка кьунвайди я.

М.Меликмамедов лезги ва азербайжан чӀаларал чапдай акъуднавай 14 ктабдин автор я. Адан «Йифен экв», «Беневша хьиз экъечӀда», «Хачмази гъалибвилин рехъ хуьзва», «КӀанидаз кьве виш мани», «Полковникдин кьин», «Касар» ва маса ктабар кӀелдайбуру хъсандиз кьабулна. «Лезги тӀвар алатӀа…» ктабдалди ада лезги литературада эссе жанрдин бине кутуна.

1910 йисуз Португалияда хьанвай революциядин нетижада, Португалияди республика статус къачуна. Уьлкве Дуьньядин садлагьай дяведани Антантадин пад кьуна иштиракнай, дяведиз 100 000 солдат рекье ттунвай, абурукай 7000 кас кьенвай. Дуьньядин кьведлагьай дяведин финифда Гьитлердихъ галаз мукьва дуствилин алакъаяр авайди тир. Амма ЧӀехибританиядихъ галазни санал крар ийизвайвиляй и дяве чӀавуз нейтрал гьукумат яз амукьнай. Дяве береда Португалия пара къадарда вольфрам маса гудай уьлкве тир, ва гьа идалди зурба пулар къачунай, вучиз лагьайтӀа сад садахъ галаз женг тухузвай немецарини англичанри гьар са бицӀи твар хьайитӀани къачуз гьазур тир, тек душмандиз гьат тавурай лугьуз.

1991 йисан эхирда — 1992 йисан сифте кьилера Азербайжан Республикадин ва кьабул тавунай Сувун Кърабагъдин Республикадин арада Кърабагъдин ва мукьув галай районрин чилер патахъай яракьлу дяве гатIумнай. Гьа береда эрмени эксклав Арцвашен цIапарин гъилик, цIапарин Керки, Бархударлы, Вини Эскипара эрменийрин контролдик акатнай.

2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1729 касди уьмуьр гьалзавай . 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 1737 кас тир . 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 1542 кас тир . Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я.

Дарги чIаларал Дагъустанда газетар ва журналар акъатзава: Замана, Шила гIямру, Эркиндешличи, Сагаси гьуникад, Бархьдешла гьуни, Хайдакьла зяхIматчи, Мургукла анкъи — газетар; Дагъиста хьунул адам, Гьалмагъдеш, Дубурлан, Лачин — журналар.

Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кьиблединни рагъэкъечIдай пата, Дербент шегьердилай 22 км кьибле пата, Самур-Дербент къубудал чка кьунвайди я.
Стивен Хокинг патай 1975-й ийсуз басма авур кӀвалах пуд лагьай девирдин бине эцигнава. А кӀвалахда ада чӀулав халхъамрин чукӀуруникай фикир теклифнава.

ЧӀулав хъалхъамрин гьакъикъи авайвал гравитациядин теория гьи дережада дуьз тирвилихъай галаз алакъалу я, вучиз лагьайтӀа абурун авайвал гравитациядин теориядикай хкатзава.

1960 йисуз студентрин гьерекатдин нетижада, Ли Сын Ман президентвиляй акъуднай. И себебдалди, «гуькуматдин элкъуруьн» яни политикадин туькӀуьрунда чӀехи масакӀаяр геле аваз фена ва са йисан гуьгъуьнлай кьилин чка генерал Пак Чжон Хиди къачунва. Пакди гьакимвал тухузвай чӀавуз, халкьдин паталай регьимвал квачир диктатор хьтин ва маса чӀехи критикаяр галукьна, амма ам къуллугъда авай чӀавуз, экспорт гегьенш хьанвайвиляй уьлкведин экономика пара вилик фенвай. Пак, 1979 йисан кьиникьдал кьван президентдин къуллугъдик квай.

1991 йисан 30 августдиз Азербайжандин Кьилин Советди «Азербайжандин Республикадин гьукуматдин аслутуширвал малумарунин» кьарар кьабулнай. Гьа йисузни СКъАО-дин ва Шаумян райондин чилерал эрменийри Сувун Къарабагъдин Республика малумарнай.

Урусат — дуьньядин цив бул тир кьадарда таъмин хьанвай уьлквейрикай сад я. Уьлкведиз дуьньядин масштабра зурба тир кьадарда хъвадай цин игьтиятар ава. Винел патан ятари уьлкведин майдандин 12 % кьунва, гьа ятарин 84 % пай Урал суварилай рагъэкъечӀдай пата алай чилерал къвезва. Уьлкведин кеспиятдин рекьера яд пара харжавайди я. Хъвадай цин виридалайни чӀехи гьамбарханайрикай сад уьлкведин рагъэкъечӀдай пата алай, дуьньяда виридалайни дегьне тир Байкал вир я. Адан майдан 31 700 км² я. Дуьньяда виридалайни михьи яд авай цин гьамбарханайрикай сад я. Адан кӀане авай къванер гьатта 30 метр дегьнедай акваз жеда. Байкалдиз халкьдин арада — Урусатдин гевгьер лугьуда.

XIX виш йисуз Усиша хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Акуша наибвалдиз талукь тир.

XIX виш йисуз Вини Мулебки хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Мекеги наибвалдиз талукь тир.

Темир-Хан-Шурадин наибвал (урус. Темир-Хан-Шуринское наибство) — 1895 — 1928 йисара Темир-Хан-Шурадин округдик акатзавай администрациядин тек.

Кьулан СтIалрин «Кпул ятар» тIвар алай дарманд цин булахар гзаф машгьур я. Фад заманайрилай инихъ кпул азар сагъарун патал и цикай менфят къачузвайди тир. Алай чIавуз Купул ятарин чилера цин дарманхана кардик ква.
Пуд йисуз Азербайжандин гьукуматдин университетдин биологиядин факультетда кIел авурдалай кьулухъ, Видади Ленинграддин гьукуматдин университетдиз кIелунар давамариз фена, ам "яру дипломдалди" куьтягьна. Бакудиз хтана, саки зур йисуз академик Жалал Алиеван гъилик кIвалахна, жегьил пешекар Москвадиз хъфена, ана 1989-йисуз биологиядин илимрин кандидатвилин диссертация хвена. Кьве йисалай, Америкадай теклиф атана, ам Штатриз куьч хьана. Мадни кьве йисалай Видади Юсибова Франхофердин молекулринни биотехнологиядин Центрдин Кьилин директорвилин везифаяр кьиле тухуз эгечIна ва алай чIавузни а кIвалах давамарзава. И Центрда алай девирда инсаният телеф ийизвай гриппдин жуьрейриз, ракдиз ва маса азарриз акси тIебии вакцинаяр акъудзава, лап виликди фенвай илимдин технологияр кардик кутазва. Бакуда кьиле физвай илимдин мярекатра иштирак авун патал хтайла, саки гьар йисуз, хайи ватан тир Эмирвандал кьил чIугвазва.

Византийжуври чпи чпиз румажувар лугьузвай, грек чӀалал — «ромеяр», чпин гьукуматдиз — «Рум („Ромей“) империя» (кьулангрек (византий) чӀалал — Βασιλεία Ῥωμαίων, Basileía Romaíon) я куьруьдаказ «Романия» (Ῥωμανία, Romania). РагъэкӀидай пата Византиядин яшамишдай девирдин чӀехи пайдин къене «Грек империя» лугьузвай, вучиз лагьайтӀа виридалайни пара рахадай чӀал грекринди тир. Мадни, империядин халкьар эллин культурадик экечӀзавай. Дегь Русьда Византиядиз гьамиша хьти «Грек паччагьвал» лугьузвай, адан кьилин шегьердиз — Паччагьшегьер (урус. Царьград)

2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 2 575 касди уьмуьр гьалзавай . 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 2 583 кас тир . 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 2 304 кас тир . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.

Урусат Баренц, Карадин, Лаптевар, РагъэкъечӀдай патан-Сибирдин, Чукоткадин, Беринг, Охотадин, Япон, ЧӀулав, Азов, Балтикадин гьуьлерин ятари кьунва.

Округдин чIехи вирер (скобкайра абурун хилер): Волга (Ока), Дон (Воронеж), Днепр (Десна, Сейм), РагъакIидай Двина. Гьуьлуьхъ галаз сергьятар авач.

1948 йисуз Докъузпара райондин Миграгъ хуьре дидедиз хьана. Ада хайи хуьруьн юкьван мектеб ва Саратовдин университетдин юридический факультет куьтягьна, жуьреба-жуьре идарайра кIвалахна. Шиирар кхьинал Г. Шугъаев мектебда амаз машгъул хьана. Адан чIалариз ("Зи хуьр зи мани", "Залан хер", "КIан жемир", "Герек туш" ва мсб.) ватанпересвал, гьахълувилин пад хуьн, муьгьуьббат хас я. Заридин эсерар газетриз ва журналриз акъатзава, "Миграгърин булахар" кIватIалдик акатнава.

Shinen, David C. 1962. "Notes on Saint Lawrence Island Yupik phonology." In Science in Alaska: Proceedings of the 12th Alaska Science Conference, Aug. 28-Sept. 1, 1961, 16-17. Ann Arbor: Edwards Brothers.

Кьулан СтIал (урус. Орта-Стал) — Дагъустан республикадин СтIал Сулейман районда авай хуьр. «Кьулан СтIалрин» хуьруьнсоветдин административ юкь.

Вини Калунхуьр (азер. Yuxarı Qələnxur) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Вини Калунхуьруьнсоветдик» акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
Мария Магдалена Дитрих 1901 йсан 21 декабрьдиз Шёнеберг шегьерда, Луи Эрих Отто Дитрихан (1868 х.й.) ва адан папан Вильгельмина Джозефина Фельзингдин (1876 х.й.) хзанда дидедиз хьана. Бубади 1890 йсара уландин кьушунра кьллугъзавай, гьина адаз са шумуд орден пишкешнава, ва руш хьайи чӀавуз ам полициядин лейтенант тир. Диде девлет авай, сятар маса гузвай ва гьакӀ масагунрив алахънавай хзандай тир. Отто гьакӀан хзандай тир лугьуз, рушан мукьвабурин рази туширвалдиз килигтавуна 1898 йисуз Джозефина Оттодиз гъулуьз фена. Мария жедалди са йис вилик адан чӀехи вах — Элизабет дуьньядиз атана.

РГВК Дагестан, тамам тӀвар Республиканская государственная вещательная компания «Дагестан» им. Г. М. Курбанова (Г. М. Кьурбанован тIварунихъ галай республикадин гьукуматдин гунугин компания «Дагъустан») — Дагъустан Республикадин кIвенкIведар телеканал. Гунугар асул гьисабдалди урус чIалал гузва, гьакIни гьар юкъуз нубатдалди Дагъустандин халкьарин 14 чIаларал гунугар эфирдиз акъатзава. Каналдин бине 2003 йисуз кутунай. 2004 йисан 19 апрельдиз садлагьай эфир къалурнай.

1945 йис (са агъзурни кӀуьд вишни яхцIурнивад лагьай йис) — григорийдин чIаваргандал гьалтайла ислендиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1945-лагьай йис я. XX виш йисан 45-лагьай йис.

XIX виш йисуз Чирагъ хуьр вири Къзикъумух округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къзикъумух округдин Ашти-Кули наибвалдиз талукь тир. Кьилдин Чирагъ хуьруьнжемят туькIуьрзавай.

Республика Башкъортостан (башкъир чӀал Башҡортостан Республикаhы; урус. Республика Башкортостан) — Урусатдин кьибле Уралдин авай республика. Волгадив федерал округдин составдик акатзава. Кьилин шегьер — Уфа.

Уьлкведин кьибле ва рагъэкъечӀдай патариз сувун рельеф хас я. Европадин лап кьибледа Къавкъаздин Кьилин ЦӀиргъер яргъи жезва. Ина Урусатдин виридалайни кьакьан чка тир Эльбрус сув хкаж хьанва. Адан кӀукӀун кьакьанвал 5642 метр туькӀуьрзава. Сибирдин кьибледа Алтай сувар, РагъакӀидай ва РагъэкъечӀдай Саянар, Становдин сувар ва муькуь сувун системаяр экӀя хьанва. Сибирдин кефер патара ва «Яргъал РагъэкъечӀдай» пата аскӀан суварин системайри винизвал ийизва.

Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кефер пата, Дербент шегьердилай 20 км кефердинни — рагъакӀидай пата, Дарвагчай вацIал чка кьунвайди я. Кеферпатан Къавкъаздин ракьун — рекьин Мамедкъала станциядал ала. Посёлокдин рагъакӀидай патайтӀуз федерал M29 «Кавказ» трассадал физва.

Муьнуьгъ (лат. Meles meles) — двул палк (гьайван) хзан кьве Mustelidae-дин, йашамиш жезва Евразияда. Бедендин йаргъивал — 60—90 см (тум: 20—24 см), бедендин заланвал — 24 кг.

Гила хуьре 5 кьулан мектебар кардик ква, абурукай пуда (школы № 1, 2, 5) кIелунар удин чIалал тухузва, ва кьве (школы № 3, 4) мектебда — цIап чIалал.

Тарихдал гьалтайла Игъирвияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва: Пекуьрар, Чанахъар, Эмирар, Будахар, Кьерехъар, Тегьмезар, Бибитар, Цуцухар, Незирар, Сетекар.
Европадин къерехар Кеферпатан МуркӀаринни Атлантик океанри кьунвайди я. Континентдин къерехрив Балтик, Аравилин, ЧӀулав, Азов, Кеферпатан, Лигуррин, Адриатикадин, Тиррен, Ионийрин, Ирландиядин, Мармар, Альборан, Ваттрин, Кельтрин, Эгей, Балеар гьуьлер гвайди я.

Татарста́н Респу́блика (Татарста́н, Тата́рия; тат. Татарстан Республикасы, Tatarstan Respublikası) — Урусатдин Федерациядин составдик квай республика, Волгадив федерал округдин составдик акатзава.

Урусат — гьукуматдин кьилел алай президентдин регьбервилик квай федератив республика я. Бязибуру Урусат президентвилинни-парламентдин республика тирди фикирзава.

Урусатдин чилерин 70 % — дилай пара пай аранрал ва кьулу чилерал къвезва. Уьлкведин рагъакӀидай пад гегьенш РагъэкъечӀдай-Европадин кьулувилин сергьятрин къене ала. Кефеп патай кьибле патаз экӀя хьанвай Урал сувари РагъэкъечӀдай-Европадин кьулувални РагъакӀидай-Сибирдин аран чара ийизва.

Арктикадин островрални Кеферпатан МуркIарин океандин къерехдай тӀуз — арктикадин къумлухарни тундраяр, абурулай кьибле патахъ гала — тамтундраяр, тайгадин, акахьайни пешер гьяркьуь тамар, тамар-чуьлер, чуьлер, субтропикрин аравилин гьуьлуьн тамарни валар, кьиблединни рагъэкъечӀдай пата — зуркъумлухар.

1113 йисуз Балх шегьердин ЛукӀарин Савдагаррин куьчеда авай Абу Саидан кӀвале хожа имам Умар Хайям ва хожа имам Музаффар Исфизари амукьнавай, зун абуруз къуллугъ ийиз рази хьанвай. Садра, тӀуьн-хъунин чӀехи межлисда заз Умара лагьанвай гафар ван атанай: «Зи сур ахьтин чкадал жеда хьи, гьина гьар гатфариз шагьварди зун цуькверив кӀвадарда» И гафари зун мягьтел авунай, амма за, Умар ихьтин касди ичӀи гафар лугьун тийидайди кьатӀузвай. 1136 йисуз зун Нишапурдиз атайла, а чӀехи касди вичин чин накьвадин шаршавдив кӀевирунилай кьуд йис алатнай, ва агъуз тир дуьнья Хайям галачиз етим хьанвай. Заз ам чӀехи муаллим тир. Са жуьмя къуз за адан сур алай чка чидай кас къачуна адан кьилив фенай. Касди зун «Хайре» тӀвар алай сурал гъана, сурарин бахча элкъуьрна кӀевирнай суван кӀаникай чапла патаз элкъуьрна, ва заз Умаран сур акуна. Багъдай, адан сурун винелай цуьк ахъайнай хилер гадарна экӀя хьанвай чуьхверринни гугърийрин тарар куьрс хьанвай, адан сур кьиляй — кьилиз цуьквери кӀевирнай. Зи рикӀел ада Балхда лагьай гафар атана, ва зун завай эхиз тахьана, шел кьаз тежез гзаф шехьнай, вучиз лагьайтӀа завай вири дуньяда адаз и чкадилай мадни кутугай чка гьатиз жедачир. Я Аллагь, Пак, ЧӀехиди, вуна жуван регьимвилив ва жумартвилив адаз женнетдин бахчайра чка гьазур ая!

Гьукуматдин кьилел президент акъвазнава, алай чӀавуз Урусатдин президент Владимир Путин я. Гьукуматдин кьилин везифаяр кьилиз акъудиз президентдиз куьмек премьер-министрди гузва, гилан премьер-министр Дмитрий Медведев я. Президент кьейитӀа ва я везифадилай азад авуртӀа адан чкадал гьасятда премьер-министр къвезва.
Шихидхуьрелай 1,5 км рагъэкъечIдай пата, къванцин ящикар авай дегь чIаван сур ала. Абурун къеняй чепедин ва кишпирдин затIар дуьздал акъуднай. Хуьруьн юкьван пата архитектурадин имарат — пIар ала. Хуьруьн кеферда мискIин ава. Хуьрелай кеферни - рагъакIидай патахъ 200 м яргъал «Эски сурар» (яни цIуру сурар) тIвар алай чIехи сур ава. Сурун къванерикай садал 1180 - лагьай йис атIай кхьин алай ва и сур, гьуьрмет авай Улуханан сур тир чIал малумарзавай.

Алай чIавуз нугъайри Кеферпатан Къавкъазда ва Поволжьедин кьибле пата уьмуьр ийизва. Дагъустанда, Чечняда ва Ставропольеда авай нугъай чилериз — Нугъай уьлкве (Ногъай эль) лугьуда.

Хуьр СтIал Сулейман райондин юкьван пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 2,5 км яргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Агъа СтIал, Вини СтIал, Агъа СтIалрин Къазмаяр, Кьасумхуьр.

Вилаят рагъакIидай пата алай Кума вацIалай рагъэкъечIдай пата алай Сулак вацIал кьван ва кефер пата алай Терек вацIалай кьибле пата алай Къавкъаздин Кьилин цIиргъел кьван экIя хьанвай чилерал алай.

А кӀвал абурун социал яшайишдин юкь тир вучиз лагьайтӀа, а кӀвале вири никягьар туькуьрзавай ва вири важиб кӀвалахар гьял ийидай. Адалай гъейри, Кусайй гьакӀни дяведин кьилевайди тир ва тек ада дяедин гьерекатар гатӀунун патал буйругъар гудай. Ада жумарт ва акьул авай кас хьиз тӀвар-ван къачунай ва вичин тайифадин ксарин арада чӀехи гьурметдин сагьиб тир.

1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Вини Дженгутай хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Темир-Хан-Шурадин округдин Дженгутай наибвилиз талукь тир.

Райондик 12 муниципалитетар (хуьруьнсоветар) ва 57 хуьр акатзава (къалин шрифтдив, са шумуд хуьрерин арадай администрациярин юкьвар къалурнава);

1920-лагьай йисуз Яру армияди Гуржистандал гьужум ийиз гатӀумна. Шейнерманри Урусатдай Палестинадиз хъфин кьетӀ авуна. 1921-лагьай йисан хен вацра абур Яффа портдив агакьна.

XIX виш йисан 1864 йисуз Агъа Арагъ хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир ва кьилдин Агъа Арагърин хуьруьнжемят туькIуьрзавай.

2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 8374 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, агьалияр 9000 кас тир. Агьалидин чӀехи пай даргияр я, ина гьакӀни цIапар, табасаранар ва муькуьбур авайди я, вири суни — мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Мамедкъала хуьруьн агьалияр 160 кас тир, вири цӀапар (терекемеяр) тир.

1037 йисалай 1194 йисал кьван гегьенш чилерал гьукум гьалай Селжукрин гьукуматдик Кьиблепатан Къавкъаздин чилерни акатнай. Селжукрин империя туьхвейдалай гуьгъуьниз сиясатдин майдандал кыпчак Илдегизидрин династия экъечIнай. Кьилин шегьерар хьиз Тебриз, Эрдебил ва Нахчиван хкянай абуру чпиз «Азербайжандин ЧIехи Атабегар» статус ганай. Чпин гьукумдин къуватралди атабегри Ирандин Азербайжан ва гилан Азербайжандин са пад сад авунай.
ЧӀулавкьалари инсандиз ивидин давление хкаж хьайи чӀавузни, иви физвай дамар, чӀулав лекь, дуркӀунар азарлу хьайилани, гьакӀни инсандик чӀур жедай азар акатайлани куьмекда, инсан ахьтин азардикай азадда.

Дегь чIавара абурун чIехи бубайри ЭчIехуьруьнни ЧIехи Муругърин арада, кьакьан пелел хуьр кутунай. И хуьуьн дегь амукьаяр исятдани ама. Хуьруькай «Кьиблепатан Дагъустандикай очеркар» (Магьачкъала, 1964), «Азербайжандин тарих» (Баку, 1961, 1 жилд), У. А. Мейлановадин «Лезги чIалан диалектология» (Магьачкъала, 1964) ктабра ва маса чешмейра са кьадар делилар дуьшуьш жезва. Хуьруьн топонимрини адан тарихдикай чирвилер гузва. «КьенчIеб тахта» лугьудай чкада дегь чIаварин Лангу шегьердин гелер ама. Ина са чIиб чил эгъуьнин кумазни накьвадикай хъенчIин куьшуьйрин, кутаррин, бекьейрин, ципIерин кIусар хкатда. «КьенчIеб тахтада», «Шабуран хвал» лугьудай чкада археологиядин дегь чIаван амукьаяр гьалтзава. «Урусрин рекьи» I-й Пётр Дагъустандиз атайла ина кьиле фейи вакъиаяр рикIел хкизва. Император Дербентдиз къведалди хуьруьхъ маса тIвар авай. Урусрин пачагь Кьиблепатан Дагъустандиз 1722 йисан 23-августдиз атанай. Адан 79 агъзур касдикай ибарат балкIандар кьушунди ам Дербентдиз къведалди халкьдин кьилел чIехи мусибатар гъанай. Алкьвадар Гьасана вичин «Асари Дагъустан» ктабда кхьизвайвал, балкIандар кьушунри Дербентдилай Къубадин Велвеле вацIалди чпин хурук акатай вири хуьрериз гьад кьунай. Гьеле 1 Петр Дербентдиз къведалди Гьажи Давуда Иран шагьдин гарнизон инай чукурна, Манкъулидхуьряй тир Манкъули бег шегьердин наибвиле тайинарнай. 1 Петр Дербентдиз атайла и касди тIимил къуватралди императордин чIехи кьушундин хура акъвазун мумкин туширди кьатIанай ва гьавиляй урус пачагьдин вилик хъсандиз экъечIнай, шегьердин гимишдикай раснавай куьлегар адав вуганай. Вич икI кьабулинай императорди Манкъули бегдиз генерал-майорвилин чин ганай ва ам Дербентдин ханвиле тайинарнай. Урус пачагьди и касдиз вичин патай кьилди мажибни ганай. Дагьустанда 1 Петравай яргъалди таб гуз хьанач. Къубадин, Муьшкуьрдин ва Ширвандин лезгияр урусрин аксина къарагъна. Муькуь патахъай, Гьажи Давуд бег Муьшкуьрвидини урусрал вегьин патал 30 агъзурдав агакьна кьушун туькIуьрнавай. Гьа ихьтин крар себеб яз 1 Петр 1722 йисан 29 сентябрдиз вичин кьушунарни галаз Астрахандиз хъфена. Дербентда ада 3 агъзур аскердикай ибарат гарнизон туна. Урусар хъфейдилай гуьгъуьниз Манкъули бег тарашхъанри чукIурай хуьрер арадал хкиз алахъна. КIвенкIве ада вичин хуьр гуьнгуьна хтуна, вичин такьатралди кесиб хзанриз кIвалер эцигизни туна. И къайгъударвиляй агьалийри хуьруьн виликан тIвар дегишарна, адаз Манкъули бегдин тIвар гана. Манкъулидкуьр шумудни са тарихдин вакъиайрихъ галаз алакъалу я. 1721 йисуз хуьруьн агьалияр Иран шагьдин кьушунрин хура акъвазнай. 1741 йисан зулуз Надир шагьди 1-й Гавдишан пеле постар туькIуьрнай ва вишералди касдиз зулумар авунай. Ада Гьилерин тамара кIватIал хьанвай лезги кIеретIрин аксина женг чIугваз кIан тахьайбурун вилер акъуднай, гьилер атIанай, тарагъаждай акъуднай.