Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Баруун Вирджиниин нютаг дэбисхэрэй ехэнхинь Мэйсон-Диксоной шугамһаа урда зүгтэ оршожо байгаа ушарһаа АНУ-ай хүн зоной тоололгын тобшоо Урдада оруулжа тоосодог. Гэхыдээ хойто зүгэй нарин зурбас нютагынь Пенсильвани, Огайотай хилэ залгадаг ба Баруун Вирджиниин Вэйртон хото Питтсбургтэй зэргэсэн оршодог. Харин Блюфилд хото Хойто Каролинаһаа 70-хан миль зайтай байдаг бол Харперс Фэрринь Вашингтон хотын метрополиин бүһэдэ хамрагдадаг. Баруун Вирджини газарзүйн олон бүһэдэ, тэрэнэй дотор Зүүн Урда, тэрэ байтугай Зүүн Хойд бүһэдэ багтадаг үбэрмэсэ байрашалтай. Тэрэ тус можо уласынь Аппалачиин Бүһын Комиссиин хамаардаг бүһын дотор бүхэлээрээ багтан оршодог сорын ганса можо улас юм.

Олон зуун жэлэй түүхэтэй энэ хото Буддын шажанай дэлхэйн хамагай томо түбүүдэй нэгэ. Мүнөөшье нүлөө зонхилолоо алдаагүй энэ Бурханай шажанай түбынь дурна дахинай уралал, шажанай зан үйлын томохон дурасхал болон оршоһоор байна.

Урда далай — 5805 метр хүрэтэр гүнзэгы, 20,327 сая км² талбайе эзэлдэг болоод Урда туйлын далай, Урда мүльһэн далай, Антарктикын далай (Антарктидатай андууржа болохогүй) гэхэ мэтээр баһа нэрлэгддэг.

II Фридрих Египет Дамасскта эсэргүү дайн хэжэ байһаниие ашаглан, султантай хэрээ хэн, Иерусалим, Палестинын бусад хотые эзэмдэхэ болоһон. Энэнэй харюуда II Фридрих султаниие дурна дайсанта эсэргүү дэмжэхэ ёһотой байһан.

Улас ороной хахад дэбисхэр тухай ууланууд, үндэрлигүүд болон Кордильерануудай үндэрлиг болохо; Кордильера уулын бүһэ зүүн захань 4000 метр үлүү үндэр Хабсагайта уула болоно. Зүүн зүгтэ Аппалачи уула (2037 м) оршоно. Кордильера болон Аппалачи уулануудай хоорондо уудам эхэ газарай дундахи тэгшэ газарнууд (Түб, Ехэ тэгшэ газарнууд) ба Мексикын булангай набтар газар байна. Ороной баруун талада олон гол мүрэнүүд гайхалтай хабсал бүридүүлнэ. Хойто хэһэгтэ 200,000 км2 талмайтай Ехэ нуурнуудай (Дээдэ, Мичиган, Хурон, Эри, Онтарио) гэнжэ байдаг. Хойто Америкэдэ мүльһэн наһанай үедэ хэдэн арбан мянган жаахан нуурнууд бии болоһон, энэ тоодо ороной зүүн-хойто таладаа байдаг Виннипесоки, Каюга ба Шаплейн нуурнууд, теэд баруун хэһэгтээ Виннибаго, Улаан ба Милл-Лэкс нуурнууд. Юта можодо мүльһэн зоорёор байгуулһан Ехэ Дабһатай Нуур байрладаг мүн. Зүүн АНУ-ай гол мүрэнүүд (энэ дунда Гудзон, Делавэр, Саскеханна, Потомак ба Саванна) бараг даяар маша ехэ урасхалтай, онгосо ябалгатай юм. Түб талын мүрэнүүд (Огайо, Теннесси, Иллинойс болон Миссисипи гэхэ мэтэ) хабарта үерлэдэгшье һаа, халуун зунда уһанай нюруу доородоно. Саашад баруун захада Миссури, Арканзас, Рио Гранде, Колорадо, Сакраменто, Снейк, Колумби зэргэ байрладаг. Аляскын эгээн томо мүрэниие Юкон гэдэг.
1946 ондо Францида Дүрбэдэхи бүгэдэ найрамдаха улас байгуулагдаба. 1946 оной Үндэһэн хуулиие дахажа, гүрэндөө жэнхэни засаг юрэнхылэгшын гартаа бэшэ, Үндэһэтэнэй суглаанда ороһон байгаа. 1947 ондо Шарль де Голль дахин Франциин гүрэнэй түрын амидаралда ороһон байна. Тэрэ сагта «Франциин арадай нэгэдэлые» (францяар Rassemblement du peuple français) үндэһэлбэ. «Франциин арадай нэгэдэлэй» гол зорилго хадаа 1946 оной Үндэһэн хуулиие үгы болгоод, парламентын замаар засагые абажа де Голлиин улас түрын бодолгын үзэл суртал һүнэһээрээ шэнэ улас түрын дуримые байгуулха юм. Анхандаа «Франциин арадай нэгэдэл» ехэ амжалтатай байгаад, 1 сая хүн нэгэдэн оробо. Тиибэшье голлистууд зорилгоёо бэелүүлжэ болоогүй. 1953 ондо де Голль «Франциин арадай нэгэдэлые» татан буулгажа гүрэн түрые орхибо. Тус үедэ голлизм эсэстэ үзэл сурталай урасхалаар хэлбэри болоһон (улас гүрэнэй ба Франциин «агуу ехэ үндэһэтэнэй» суртал, ниигэмэй бодолго).

Хөөрхэ – Хэжэнгын аймагай эгээ баруун урдахи хуби. Хэжэнгэ голой урасхалай дээдэ хажуу газарые хамтадхаһан нютаг (нэрэ) болоно. Гринвичһээ (Лондон) эхилһэн зүүн утаригай 109,110 ба хойто үргэригэй 51,52 градуснуудай хоорондуурхи зайдань һула багтан, далайн нюрууһаа 720 метрһээ өөдэ хизаартаа (набтарынь) оршодог юм.

Парис хойто Франциин Сена мүрэнэй эрье дээрэ, Иль-де-Франс бүһын (заримдаа Парисын бүһэ гү, али Région parisienne гэгдэдэг) түбдэ оршоно. Парис хотын захиргаа доорохи газар нютагта (1860 онһоо хойшо бараг өөршэлэгдөөгүй) 2006 оной 1 һарын байдалаар 2,167,994 хүн амидаржа байна. Парисай unité urbaine гү, али хотын газар нютагынь захиргаан доорохи газарһаа хамаагүй үлүү болоод 2005 оной байдалаар 9.93 сая хүн зонтой. Парисиин aire urbaine гү, али метрополи газар нютагань бараг 12 сая хүн зонтой болоод Европын хамагай ехэ хүн зонтой метрополи газар нютагуудай нэгэн юм.

Астана́ (хас. Астана, «ниислэл») — Казахстанай ниислэл хото. Казахстанай түб хойто талада Акмола можоор хүреэлүүлжэ 722 км² газар эзэлэн байрладаг. 2012 оной тоосоогоор 743,014 оршон һуугшатай байна. Энэнээр хадаа Алматы хотын дараахи уласай хоёрдугаар ехэ хото гэгдэнэ.

Mammalogy.org The American Society of Mammalogists was established in 1919 for the purpose of promoting the study of mammals, and this website includes a mammal image library

California State Databases - Annotated list of searchable databases produced by California state agencies and compiled by the Government Documents Roundtable of the American Library Association.

Тэрэ 1948 ондо Шэтэ можын Агын Буряадай тойрогой Зугаалай нютагта түрөө. Дунда һургуулида hуража ябахадаа, шүлэг бэшэжэ захалаа. Түрүүшынь шүлэгүүд «Агын үнэн» сониндо хэблэгдэhэн. М.Горькиин нэрэмжэтэ Москвагай Литературна институт дүүргээд, Б.Батоев «Буряадай залуушуул», «Буряад үнэн» сонинуудта болон «Байгал» сэтгүүлдэ ажаллаа.

Хумхаа үбшэн Африка түбиин Сахарын сүлһөө урагша нютагта дэгдэхэ түгээмэл. Гэхэдээ Ази, Латин Америкэ, Ойрохи Дурнада, тэрэшье бү хэлэ Европын зарим хэһэгтэ хумхаа үбшэн гаража байһан тохёолдол үсөөнгүй. Үгытэй ядуу буурай оронуудай эргэд хумхаа үбшэн туһажа байна юм. Хумхаа үбшэнһөө боложо Африкын оронуудай эдэй засагай үдэсэ 1,3 хубяар буурадаг байна.
Ажалша таряашадай Улаан арми (АТУА, ородоор Рабоче-крестьянская Красная армия, РККА) гээшэ Зүблэлтэ холбоото уласай зэбсэгтэ хүсэнэй хуурай замай бэе бүрилдэхүүниие нэрлэдэг нэрэ болон тэрэниие 1946 онһоо хойшо Зүблэлтын арми (ородоор Советская армия) гэжэ нэрлэдэг байба. Зүблэлтын зэбсэгтэ хүсэнмиинь хуурай замай, агаарай сэрэгэй, тэнгисэй гэһэн үндэһэн гурбан түрэлэй сэрэг бүхы бүрилдэхүүнтэй байгаа. Зүблэлтын арминь тухайн үедээ дэлхэйн эгээн хүсэрхэг зэбсэгтэ хүсэндэ тоосогдожо байһан ба (3-4 сая оршом албан хаагша) Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда Германи ба Япониие илахада гол үүргэ гүйсэдхэһэн юм.

Долоон хоног (ᠳᠣᠯᠤᠭ᠎ᠠ ᠬᠣᠨᠤᠭ) гээшэ долоон үдэр, һүнитэй тэнсүү хоног тоололой нэгэжэ; аргын тоололоор бүхэли долоон хоногой (үдэрэй) нэрэ юм. Нэгэ жэлдэ 365.25 хоног байдаг гэбэл дундажаар 52 долоон хоногһоо бүридэдэг. Һонирхолтойнь монголшууд долоон хоногой үдэрнүүдые түбэд, самгардиһаа гаралтай нэрээр юмуу болбол монголшолжо нэрлэдэг. Диилэнхидээ Түбэд гаралтай нэрээр нэрлэнэ.

Георг Фридрих Һендель (германяар Georg Friedrich Händel, англяар George Frideric Handel, 1685—1759), Германиин хүгжэмэй зохёолшо ба органист. Хахад зуунай тойрон Лондондо ажаһууба. Дурасхалай элидхэлгын дархан, гол талаар Библиин түүхэнүүд тухай зохёолнууд (30 зүйл оршом), энэ дунда «Саул», «Египетдэхи Израиль» (хоюулан 1739), «Месси» (1742), «Самсон» (1743), «Иуда Маккавей» (1747). 40 оперэнүүд үлүү, органай концертүүд, оркестртэ зорюулһан кончерто гроссо, зэмсэгэй сонатанууд, сюитүүд.

Үб (ᠥᠪ), эсэгэ эхэ, үбгэн дээдэшүүлэй үрэ хүүгэд болон ойро дүтэ хүнүүдтээ үлдээһэн эд хүрэнгэ гү, али үргэн удхаар түүхэ соёлдо уламжалан үлэһэн соёл, зан үйлын холбогдолтой зүйлнүүд юм.

Энэ танк 1943 ондо Улаан армиин хамагай олон тооной машина болоһон юм. Уламаар Германи армида хүсэтэй танкууд ба танк эсэргүүсэхэ шэнэ зэбсэг гаража ерэһэн бэлэй. Тэдэндэ эсэргүү ганса зам байһаниинь Т-34-ые шэншэлэн 85 мм-ын буутай ута хуягыень зузаалха хэрэгтэй болоһон юм. Иигээд шэнээр үйлэдбэрилэгдэһэн Т-34-85 танк олоноор фрондто гаража ерэн энэ машинай алдар нэрые ехэдхэбэ. Дайнай үеэр энэ танкые долоон үйлэдбэридэ хэһэн ба ниитэдээ 33805 шэрхэг Т-34, 21046 шэрхэг Т-34-85 ба тэдэнэй ехэ бэе дээрэ бүтээгдэһэн өөрөө ябаха ехэ буу 5780 шэрхэгые тус тус үйлэдбэрилэбэ.

Буддын багын нэрэнь Сидхарттха, обог Гаутама. Тэрэ Хойто Энэдхэгтэ МЭҮ 6-р зуунай үедэ амидаржа байһаа. Тэрэнэй эсэгэ Шуддходана Сакья (сажа) омогой уласай (мүнөөнэй Балба улас) хаан байба. Эжые хатан Маяа гэнэ. Тухайн үеын ёһо заншалай ёһoop тэрэ бага залуу 16 наһандаа Ясодара гэхэ үзэсхэлэнтэ, залуу абхайтай гэрлэһэн болоод 29 наһатайдаа ганса хүбүүн болохо Рахулагаа түрэһэнэй дараахан тэрэ амидаралай бодито байдал, хүн түрэлхитэнэй зоблон зүдэгүүрые нюдээрээ хаража, хорбоогой энэ зоблон зүдүүрые хэрэхэн яажа дабан туулаха арга замые оложо нээхээр сэдьхэл шулуудажа, энэ бодолоо бэелүүлхээр хаанта улас, баян тансае амидаралаа бүгэдые орхин одожо, даяанша болоо.

Эгээн үндэр сэг хадаа далайн нюруугай дээшэ 321,7 м үндэртэй Чатыр-Тау хада. Хойноһоо урагша эгээн утадаа 290 км, Зүүнһээ баруун тээшэ эгээн утадаа 460 км юм.
Эрхүү хото Орос уласай ниислэл Москва хотоһоо 5185 км, Байгал нуурһаа баруун хойшо 72 км зайда, Енисей мүрэндэ шудхажа ородог Ангар мүрэнэй эрьедэ оршдог. Эрхүүгэй Уһан сахилгаанай станциин хэһэгтэ мүрэн 580 м үргэн болодог. Хотын нэрын анхадагша удха болоһон Эрхүү гол хотын баруун урдаһаа ерэжэ Ангарта шудхадаг. Ангар хотые зүүн эрье, баруун эрье гэжэ хоёр хубаана.

Һаса (худам монголоор лһаса; түбэдөөр ལྷ་ས - lha sa; хитадаар 拉萨 - lāsà;) — албан ёһоор БНХАУ-ай Түбэдэй Автономито Аймаг (ТАА)-ай харьяата аймагай зэргэтэй хото, юрын байдалаар түүн доторхи хото, ТАА-ай засаг захиргаанай түб.

Уолтер Элиас Дисней (англяар Walter Elias Disney , 1 һарын 5, 1901 — 12 һарын 15, 1966) хадаа АНУ-ай мультипликатор зурааша, продюссер, найруулагша, зохёолшо, дуу оруулагша, бизнесмен юм. Аха Рой Диснейн хамта байгуулһан дэлхэйдэ алдартай Уолт Дисней Компани мүнөө жэлэй оролгонь 35 тэрбум доллар хүрэхэ олон уласай корпораци болон хүгжэбэ.

Үйлэдбэрилэл ба хубаарилалтын тухай дуугаралсааниинь ута түүхэтэй хэдышье оршон үеын удхаараа эдэй засагай онолые голдуу 1776 ондо Адам Смитэй Үндэһэтэнүүдэй Баялиг номые хэблэгдэһэнһээ хойшо абажа үзэдэг. Энэ һудалгаандаа Смит дараахи һэдэбые туһагаһан:

Томо ажаүйлэдбэриин болон наймаанай түб, эдэй засагай талаар Мумбайтай дүтэ холбоотой. Машина барилга, нэхэмэлэй, хүнэһэнэй, арһанай ба гуталай, саарһанай, химиин ажаүйлэдбэри. Пунын хажууда — антибиотигуудай үйлэдбэри. Магатхын ехэ һургуули (1949 он хойшо) гэхэ мэтэ дээдэ һургуулинууд. Вирусологиин эрдэм шэнжэлгын түб. Келкар ранзын музей.

Баргажан гол (Ород: Баргузин) — Буряад Уласта урдадаг мүрэн, утань 480 км. Тус мүрэниинь Байгал нуурай эгээн гүнзэгы булан болохо Баргажанай буланда шудхажа ороно.

Хүдөө ажахыда гараһан һүүлшын үеын хубилалта, ололто гэбэл гидропоник, ургамал сортировалха, гибридизацилга, ген шудалал, хүрьһэнэй тэжээлэй менеджмент гэхэ мэтэ дурдажа болоно. Генэй инженерилга алибаа ургамалые байгаали дээрэ байгааһаа үлүү үрэ ашагтай болгохо тухайлбал үндэр ургасатай, үбшэндэ тэнхээтэй гэхэ мэтэ боломжотой болоһон.

I Пётр (1682—1725 оной хоорондо түрэ бариһан), Елизавета (1741—1762), II Екатерина (1762—1796), II Александр (1855—1881) зэргэ түүхэдэ тодоор үлэһэн хаашуул түрэ барижа, мүнөөгэйнхеэр хэлэбэл Финланд, Польшоһоо Аляска, Үбэр Кавказ, Дунда Дурна хүрэһэн уудам газар нютагые дайтахадаа дайтажа, туһалхадаа туһалжа мухардуулһаар өөрын уласайнхи болгожо байба. 1878 ондо Османы уластай дайтажа хамар дээрэнь байха Болгариие сүлөөлжэ хүсэ шадалаа бахдууланхай. XIX зуунай түгэсхэл, XX зуунай эхеэр хубисхалай үзэл һанаа дэлгэржэ, дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай үедэ гү, али 1917 оной 2-р һарада хүрэнгэтэнүүд хаанаа (II Николай) түлхин унагаба. 11-р һарада (Октябриин хубисхал) шала өөр гү, али ажалшан таряашадта засагай эрхэ шэлжэбэ. Дайнай дараахи хэрээгээр Украина, Польшо, Финланд, Балтиин уласуудай нютагаа алдаһанһаа Украина, Балтиин гурбые эрьюулжэ абаһаншье зуунай адагта дахин табижа ябуулһан. Сагаан арми, һалан тусгаарлагша яһатан үндэһэтэнэй сэрэг, түрэтэй шэнэ түрэжэ гараһан Зүблэлтэ Орос, тэрэнэй улаан арми хэдэн жэл байлдажа диилэбэ.
1956 ондо Зүблэлтэ холбоото уласай Коммунис Намай (КПСС-эй) алдарта 20-р ехэ хурал дээрэ Никита Хрущев нэгэ хүниие тахин шүтэхын хоро холбогдолые элишэлэн хурса элидхэл табяаа һэн. Хрущев засагай эрхэдэ байха үедээ хэлмэгдүүлэлтые зогсоон улас арадай ажахын хүгжэлые эршэмжүүлжэ, эрхэтэдэй орон һуусын нүхэсэлые һайжаруулан, хүнгэн үйлэдбэриие хүгжүүлһэнээр улас ороной эдэй засаг, арад түмэнэй ажабайдал мэдэгдэхысэ дээшэлжэ ерэбэ. Оюунай болон материалай нөөсые зүб зохистой залһанаар олон амжалтада хүрэбэ.

Ц.-Ж. Дамдинжапов түрүүшээр очерк, рассказуудые бэшэжэ эхилээд, повестьнуудта ороһон юм. Тэрэнэй гуурһан дороһоо «Ажал тухай үгэ» (1954), «Ажал гээшэ жаргал» (1958), «Алтан бэһэлиг» (1960), «Сэхыень хөөрэлдэе» (1961), «Хара ба сагаан» (1962), Амисхаал (1963), «Бадма Бата хоёр» (1971), «Ахын хуби заяан» (1973) гараһан. «Ажабайдалай таабаринууд», «Нүхэд тухай дурдалга» гэжэ номуудые бэшээ.

Арадчилал гарсны дараа кино урлаг тодорхой цаг хугасааны турш доройтсон болобошье сүүлийн үедэ сэргэжэ байна. Япон-Монголой хамтарсан «Чингис хаан» кино зэргэ гадаадын байгууллагын тусламжтайгаар кино бүтээх, мүн Доржхандын Төрмүнх, Даваагийн Бямбасүрэн зэргэ бие даасан найруулагчид гарах боложоээ. Бямбасүрэнгийн «Ингэн нулимс» кино нь 2005 ондо Оскарын шагналын шилдэг гадаад баримтат киноной төрөлд нэр дэвшиж байһан удаатай.

Буряадтаа бусажа ерээд, «Буряад-Монголой үнэн» сониной редактораар, КПСС-эй обкомой таһагые даагшын орлогшоор, Уран зохёолшодой холбооной харюусалгата секретаряар, Буряадай номой хэблэлэй захиралаар, «Правда» сониной сурбагжалагшаар, Буряад Уласай соёлой сайдаар, Буряадай АССР-эй Яамануудай Зүблэлэй дэргэдэхи хэблэлдэ Гүрэнэй Нюуса хамгаалха Захиргаан ноёноор ажаллаһан байна.

1599 ондо 10 наһатай Ёндон Жамсын аба болон Түбэдэй лама нара, албанай хүмүүс болон 1000 монгол сэрэгэй хамтаар Түбэдые зорин хүдэлжэ, зам дагуух бүхэ томохон сүмэ Түбэдэдэ морилжээ.

Зэбсэг (ᠵᠡᠪᠰᠡᠭ) — хүниие, амитадые ба эд хүрэнгые алаха, шараха, хохирол ушаруулха зорилгоор хэһэн зүйлэй юрэнхы нэрэ. Зэбсэгүүд агнуури, гэмтэ хэрэг, хуули сахюулга, хамгаалга, дайн байлдаанай зэргэ үйлэ ажаллалгын үрэ дүн, үрэ ашагые нэмэгдүүлхээр ашаглажа байна.

Алтан Эбэр (Истанбул) тохой хотын Европын зоные 2 хэһэгдэ хубаагдадаг: хахад аралда (тохойн урдада) оршодог дундада зуунай дүрсые (уйтан гудамжууд, олон лалын сүмэнүүд) бүтэн байлгагдадаг Эминёню (тур. Eminönü, «Хуушан хото»), ба Бейоглу (тур. Beyoğlu, «Шэнэ хото», Алтан Эбэр тохойн оролгоһоо хойно). Бейоглуда Каракёй (тур. Karaköy, хуушанай Галата) — худалдаа наймаанай портын нютаг, тиигэд өөрөө Бейоглу нютаг (хуушанай Пера) — албанай ба соёлой түб ороно. Азиин түби газарда — хотын гурбанай нэгэ хуби — Гантиг тэнгисэй эрьедэ (Мода нютаг) виллатай, томо сэрэгэй казарматай Ускюдар (тур. Üsküdar) нютаг.
1921 ондо Энэдхэгэй Үндэһэнэй Конгрессэй дарга болоһоноор үндэһэтэн даяархи ажалгүйдэл, ядуурал зэргэые бууруулжа бэе даанги улас болохо, тусгаар тогтонолоо хангаха зэргэ томохон асуудалнуудтай тулгарһан. 1893 онһоо тэрээр ниигэмэй хүдэлгөөндэ оролсожо эхилһэн. Тэрэнэй оруулһан томохон хуби нэмэринь тэмсэлые шуһан асгаруулһан хүсэн хэрэглэһэн байдалаар бэшэ харин үлэ нэгэдһэн, үлэ хамтарһан байдалаар өөр арга замаар хэхэ номлол дэбжүүлэн тэрэнэйнгээ хэрэгжүүлһэн ябадал юм.

Walker, James W. St. G. The Black Loyalists: The Search for a Promised Land in Nova Scotia and Sierra Leone, 1783-1870. (1976). reprint U. of Toronto Pr., 1992. 438 pp

1904 ондо өөрөө ябагша хуягта машиные Австрида зохёон бүтээбэ. Уг машиные сэрэгэй дарга, үндэр зэрэглэлтэй улас түрэшэдэй ами наһые хамгаалха зорюулалтаар үйлэдбэрилжэ эхилһэн байна. Энэнэй дараа англиин эрдэмтэд танк зохёон бүтээхэ ажалда эдибхитэй оролсожо 1916 ондо түрүүшын хуягта танкые хүдэлгэһэн байна. Соммын тулалдаанай үеэр Ехэ Британиин арми Уинстон Черчиллиин шууд ударидалга доро 2600 оршом танкые үйлэдбэрлээд байһан тухайн саг үедээ дэлхэйн эгээн хүсэрхэг хуурай замай армиие үүсхээд байба.

Зүүн хибчагууд монгол сэрэгэй хэһэг боложо, Алтан Ордоной арад түмэнэй диилэнхи хуби болоод, жаахан тооной монголшуудые залгяад хэлэеэ үгөө. Алтан Ордоной тус арад зон XIV зуунай хүрэтэр хибчаг гэжэ нэрэтэй байһаншье һаа, һүүлдэнь татар, казах, башкир, карачай, кумык гэхэ мэтэ хибчаг бүлын хэлэнүүдээр дуугардаг үндэһэтэниие байгуулба. Баруун хибчагууд (половцууд) Бата ханай добтолһоной һүүлдэ Унгар ба Болгарида нүүжэ тэндэхи зондо залгигдаһан байна.

МЭҮ 2700—2300 оной үедэ Шумерта сампин шэнги хэрэгсэл байгаа. Тэдэнэй жартын тоололдо тааруулһан сампингай үүргые шэрээ орложо, дээрэнь багана зуржа тоо бодоход хэрэглэж байба.

Чжэнчжоу (хитад хилбар: 郑州, уламж.: 鄭州, пиньинь: Zhèngzhōu), Түб Хитадта байрладаг хото, Хэнань можын засаг захиргаанай түб. Хүн зониинь 2 сая ажаһуугшад (2004). Тээбэриин уулзабари. Уласхоорондын ниидэхэ онгосын буудалтай. Томо машина барилгын болон хүбэн дабуунай ажаүйлэдбэриин түб юм. Уламжалалта дархалалгын үйлэдбэрилгэ. Ехэ һургуули.

Хоридугаар зуунда хүдөө ажахын практикада маша ехэ хубилалта гараһан. Илангаяа хүдөө ажахын химиин һалбари болон механизацилга. Хүдөө ажахын химинь химиин үтэгжүүлгэ, химиин инсектицид, пестицид, фунгицид, хүрьһэнэй нүхэн һэргээлтэ, хүдөө ажахын бүтээгдэхүүнэй шудалга, үндэр ашаг шэмтэ малай тэжээлэй хэрэгсээ гэхэ мэтын асуудалнуудые шиидэдэг.
Саг хугасаа бол Олон уласай нэгэжын системын үндэһэн долоон физикэ хэмжүүрэй нэгэн юм. Саг хугасаагаар бусад хэмжэгдэхүүные тодорхойлодог. Жэшээлбэл: үнсэг хурдан, тодорхой хугасаанда хэжэ бай эргэлтын тоогоор тодорхойлогдодог. Саг хугасаанай үйлэдэлэй тодорхойлолто, шудалжа хэмжэжэ бай саг хугасаае тодорхой стандартаар тогтооһон өөр нэгэ дабтамжатай саг хугасаагаар хэмжэхэ шаардалга гараһан ба эндэһээ “секундые” хэрэглэхэ болоо. Энэ нэгэжэнь шэнжэлхэ ухаанай шудалгаа шэнжэлгээ болон үдэр тутамай амидаралда маша үргэн хэрэглэгдэдэг. Саг хугасаанай үйлэдэлэй тодорхойлолтонь тооложо хэмжэжэ болодоггүй саг хугасаа гэжэ нэрэлэгдэдэг зүйл гэһэн ойлголтые халажа энэ бол урдан үнгэрдэг, тооложо хэмжэжэ болодог зүйл гэһэн ойлголтые бии болгоһон. Оршолон юртэмсын үргэлжэлһэн саг хугасаанай шудалгаа шэнжэлгээнь саг хугасаан доторхи оронзайн талаархи асуудалые гаргажа ерэһэн ба энэ асуултань байгаалиин шэнжэлхэ ухаанай шэглэлые шудалжа бай оюутадай һуури ажал болодог байна.

Джеймс Уатт (англяар James Watt, 1736 оной 1 дүгээр һарын 19-ндэ түрөө, 1819 оной 8 дугаар сарын 25-нда наһа бараһан) — Шотландын зохёон бүтээгшэ, механик инженер болоод Ньюкоменай уурын хүдэлгүүрые һайжаруулһан Ехэ Британиин Хаанта Улас болон дэлхэй дахинда ажа үйлдэбэрэй хубисхалаар абашарха өөршэлэлтэй һуури боложо үгэһэн.

Байгаалида маша хобор тохёолдолдо 6; 8;12; ханатай кристалл хэлбэреэр оршодог. Ехэнхидээ байгаалида нунтаг тооһон, үйрмэг, нимгэн хуудаһан, нарин үзэлгэ түрэхэтэйгээр газарай дабхаргада һудал, бусад металл болон шулуулигтай холимог хадан тогтосын хэлбэритэйгээр 1,1•10³ ppm нягтаралтайгаар оршодог. Сула хадан болон хабтан хэлбэреэр хэзээшье оршодоггүй гэжэ үзэдэг. Алтаниинь уян хатан, дабтагдаха, сунгагдаха, сутагагдаха үбэрмэсэ шанартай болоод дулаан сахилгаанай маша һайн дамжуулдаг. Атмосферын нүлөөндэ тэсбэртэй, бараг бүхы түрэлэй хүсэлэй үйлэслэлдэ тэсбэритэй онсогой шэнжэ шанартай металл юм. Алтан озонтой дабаһанай хүсэлдэ урбалда орон Au2 нэгэдэлые үүдгэхэ ба цианай уусмалда задарша Au4 нэгэдэлые үүдгэдэг ушар алтые илган абахад цианай хүсэлые хэрэглэхэ тохёолдол байдаг. Алтанай хамагай онсогой шанар — уһан болоод агаарай нүлөөндэ абтаггүй ябадал юм.

Саһахан агаар мандалда үүлэндэ бии болгоһон мүльһэнэй кристаллнууд болоно. Томо хэмжээтэй, һайн кристаллизировалһан саһаханууд хабтагай, ойролсоогоор тэгшэ хэмтэ зургаан талатай байна. Хоборхон тохёолдолдо, -2 °C хүйтэнд, 3 талата саһад бии болгожо болоно . Гэхыдээ саһаханууд хэлбэритэ, уг кристаллые бии болгохо үеын температура, шиигшэлтэ шухала нүлөөтэй тула ехэнхи тохёолдолдо саһаханууд зүб бэшэ хэлбэритэй байдаг. Мүн багана, зүүлэг, хабтагай хэлбэритэй саһаханууд байна.
Франсузмуын ыджыт пространствоэз босьтӧны керӧса джуджытіннэз. Ны коласісь тодиль ыджыт ӧтік – Медшӧрӧт массив. Сія зэв вылын и вачкисьӧ паськыт плато вылӧ, кӧда вевдӧрын лэбӧмась кусӧм вулканнэз.

Рогов Николай Абрамович (Рогов Ӧврам Микӧв; роч: Рогов Николай Абрамович) (1825–1905) вӧлі вӧр видзисьӧн Строганов именнёын Иньва дорись дачаын. Сія осьтіс туй Перем Коми кыв велӧтӧм понда.

Учӧт панда нето Гӧрд панда (лат. Ailurus fulgens) —подаэзлӧн учӧт панда котырись (Ailuridae) торья вид. Лысиныс овлӧ кузянас 56 — 63 см (бӧжыс эшӧ 37 — 47 см). Лэбтӧ туланыс 3.7-6.2♂ — 4.2-6.0♀ кг. Учӧт панда пантасьӧ Непалын, Бутанын, Китайын, Лаосын да Мьянмаын..

Гёттинген кар увтӧ пыран муэз куйлӧны саридз вевдӧрсянь 138–127,5 м вылынаын, рытвывлань Клеперберг да Хайнберг керӧссэзсянь, а Гёттингер Вальд ассыввыв дорын сулалан Макенрёдер Шпитце лоӧ медвылын керӧсӧн Гёттинген карас. Кар му вылын, Лайнесянь рытвылас куйлӧ Хагенберг (сідзжӧ сійӧ шӧны Учӧт Хаген, 174 м), а кык километраын сысянь лунвылас – некрут вылынін Эгельсберг. Карыслӧн рытвыв визир бердын лэбӧны эшӧ кык керӧс: Кнутберг (363 м) да Куберг (288).

Вичкуын сы пора вöлi эшö öтiк дöва, Анна нима. Сiя пыр олiс вичку дынын. Кöр сiя адззылiс Иисус Христосöс, ошкис Енöс, а сыбöрсянь пондiс висьтавны Иисус Христос чужöм понда быдныслö, кöдна виччисисö Сiйö. Стреча лун празднуйтчö 2 февральын.

Шуам, мийӧ асьным кывтэчасын асьным кыв лӧсялӧ мийӧ кывкӧт у. л., нимт. п., 1 м.; воннэс кыкнанныс кывтэчасын кыкнанныс кыв лӧсялӧ воннэс кывкӧт у. л., нимт. п., 3 м.

Ай эшö ылiсянь казялiс сiйö, радуйтчис, котöртiс сы паныт и пондiс сiйö окавны. Зон пондiс баитны, мый мöдiс висьтавны, кöр пондiс мунны гортö. Ай жö сылöн эз сет сылö баитны, а тшöктiс аслас слугаэзлö вайны медбур паськöм, чунькытш, сапоггез, и пасьтöтны бертчöм зонöс. Сыбöрын тшöктiс слугаэзлö начкывны медбур кукань и керны обед. Ыджыт зон эта пора вöлi ыб вылын. Кöр сiя бертчис гортö и кылiс сьылöм ай керкуын, юалiс öтiк слугалісь: «Мыся веселлё ай керкуын?» Слуга висьталiс сылö: «Вон тэнат бертчис, и ай начкылiс сы понда вердöм куканьöс и керис öбед». Ыджыт зон лöгасис эта вылö и эз мöд пырны ай керкуö. Ай петiс сы дынö и пондiс корны сiйö. Но сiя висьталiс айлö: «Кыным год ме служита тэныт; а тэ некöр эн сет меным и кöза пиянöс, веселитчыны аслам товарищщезкöт. Кöр жö эта зон тэнат бертчис немтöг, тэ начкылiн сы понда кукань». Ай эта вылö висьталiс сылö: «Зонöиньöй, тэ пыр мекöт, и быдöс менам тэнат; а сы понда колö гажöтчыны, что вон тэнат вöлi кулöм, и ловзис; öшлiс, и адззисис».

Луеддемания (лат. Lueddemannia) – Орхидея котырись (Orchidaceae) быдмас увтыр. Луеддемания увтырӧ пырӧны 3 вид. Луеддемания пантасьӧ Лунвыв Америкаын (Венесуэла - Перу).

Климат Коми кытшын шӧркодь континентвывся: гожумыс кӧть и шоныт, а дженыт, тӧввез жӧ мукӧд воэзӧ сулалӧны ӧддьӧн ни кӧдзытӧсь. Этійӧ позьӧ вежӧртны: кытшыс куйлӧ экваторсянь зэв ылын да и океан доррезсянь абу матын. Сійӧн и руыслӧн тӧвся шонтӧгыс (температураыс) лажмытӧв, а неӧткодьыс тӧвся да гожумся шонтӧггез коласын ӧддьӧн ыджыт.
Баландин, А. Н. Мансийско-хантыйские соответствия сложноподчиненным предложениям русского языка // В помощь учителю школ Крайнего Севера. Вып. 6. Л., 1955, с. 111–121.

Сивекингия (лат. Sievekingia) — Орхидея котырись (Orchidaceae) быдмас увтыр. Сивекингия увтырӧ пырӧны 20 вид. Сивекингия пантасьӧ Америкаын.

Элементы религиозного стиля в современном коми-пермяцком языке (в соавт. С.С.Шляховой) //Этногенез удмуртского народа. Этнос. Язык. Культура. Религия. Сб. статей и материалов Международной научной конференции, посвященной Атаманову М.Г. - Ижевск, 2011. С. 171-178.

Перем комиэз коласісь торья отирӧн шусьӧны бы Язьва дорись мукӧд комиэз (20 морт, кӧдна 2002 вося гижӧтӧм дырни нимтӧмась асьнысӧ язьвинскӧй пермяккезӧн).

Пырöм дырни öтiк карö Иисус Христосöс панталiсö дас морт прокажённöйöсь, кöдналöн быд яй вöлi вевттьöм орöн. Нiя сувтiсö и ылiсянь чирзiсö Сылö: «Иисус Велöтiсь, милуйт миянöс». Иисус Христос висьталiс нылö: «Мунö, мыччасьö поппезлö». Шогöт проказа öддьöн заразителен, а сысянь кöдна шогалiсö сiйöн пыр олiсö кар сайын. Кöр нiя веськалiсö, то пыр мыччасьлiсö поппезлö. Поппез нiйö свидетельствуйтлiсö и, кыдз нiя веськавлiсö, вились тшöктывлiсö овны карын отир коласын. Эссянь Иисус Христос и тшöктiс нылö мунны поппез ордö. Нiя мунiсö и туйöн быдныс веськалiсö. Öтiк ныись вöлi Самарянин – мöдi отирись. Кöр сiя адззылiс, что веськалiс, бертчис Иисус Христос дынö, усис Сылöн коккез дынö, ошкис Сiйö и благодаритiс Енöс. Кöр Иисус Христос адззылiс этö, шуис: «Эд быдныс веськалiсö даса? Кытöн жö öкмыс? Мыля жö нiя эзö бертчö сетны бур шы Енлö, а локтiс то токö öтiк мöдi отирись?». И шуис сылö: «Чеччы, мун, вера тэнат спаситiс тэнö».

Ордчӧн Киров лапӧлыскӧт куйлӧны: ойвылын – Кардор лапӧв да Коми Республика, асыввылын – Перем ладор да Удмурт Республика, лунвылын – Тотара Республика да Мари Республика, а рытвылын – Вӧлӧгда, Кострома да Улісь Новгорт лапӧввез.

О некоторых лексических особенностях языка коми-язьвинцев в сравнении с другими диалектами коми-пермяцкого языка // Материалы международной научной конференции «Духовная культура финно-угорских народов: история и проблемы развития». Ч.1. - Глазов, 1997.

Эшō эм клуб, кытöн отир быд деревняись чулöтöны кад. Томмез понда лöсьöтöны дискотекаэз. Клубын эм библиотека. Уджалöны гöрдззисьöм да сьылöм сьöрті кытшоккез.

Ринхолелия (лат. Rhyncholaelia) – Орхидея котырись (Orchidaceae) быдмас увтыр. Ринхолелия увтырӧ пырӧны 2 вид. Ринхолелия пантасьӧ Медшöр Америкаын (Мексика, Гватемала, Белиз да Гондурас).

Коми кытшын 70 пруд гӧгӧр. Нія не быдлаын ӧтмымдаӧсь. Медуна пруддэз Юрла да Кӧч районнэзын. Медыджыттэз коласісь лыддісьӧ Кува пруд Кудымкарын. Татісь босьтӧны ва карын оліссез понда.

Русские термины родства в современном коми-пермяцком языке // Живая речь Пермского края в синхронии и диахронии: материалы и исследования. (в соавт. с Л.В. Кривощековой) Ч.1 – Пермь, 2007. С.114 -119.

2009' во пондöтчикö москвинскöйöсь вöлöмась 79 морт, кöдна видзöмась 24 горт. Этö невна не кыкись унажык 1970' во сьöрті, кöр татісь лыддьöмась 47 мортöс. 2011' во кежö отирыс бöра чинö.
Хризобаланус котыр (лат. Chrysobalanaceae) — Мальпигия чукöрись корья быдмас котыр. Хризобалануссэз 17 увтыр да 460 вид. Хризобаланус котырись быдмассэз пантасьӧны Америкаын.

Патриотическое воспитание в системе вузовского образования / А. А. Попов, А. А. Мирзоян, М. Е. Роноева, Е. А. Морохина, Ю. А. Кочева, А. Ф. Терентьев, В. В. Филиппова, Ю. В. Харкун// Инновационные проекты в сфере функционирования языков финно-угорских народов в работе с молодежью. – Сыктывкар: ООО «Изд-во «Кола», 2009. – С.164-180. (соавт. )

Magnolia tripetala (лат. Magnolia tripetala) — быдмассэзлӧн магнолия котырись магнолия увтырын торья вид. Магнолияыс быдмӧ 15 метра вылына. Магнолия пантасьӧ Америкаись Ӧтлаасьӧм Штаттэзын.

Тетраклинис ( лат. Tetraclinis articulata ) — кипарис котырись лыса пу увтыр. Тетраклинис увтырӧ пырö 1 вид. Тетраклинис пантасьӧ Ойвыв Африкаын да Эспанняын.

Кöр отирыс чожа баитöны, этія нимсис ы-ыс öшö нето пöртчö а-ö; сідз сы туйö, мед висьтавны Пекла́ыбсянь, шуöны Пекла́бсянь нето Пекла́абсянь.

2005ʼ-2006ʼ годдэзӧ докт. Блокланд веськӧтліс чудь-йӧгра кафедраӧн Гронингенын (Корнелиус Хассельблатт бӧрсянь), а 2009ʼ-2010ʼ воэзӧ чудь-йӧгра кафедраӧн Гамбургскӧй университетын (Е. А. Хелимскӧй бӧрсянь). 2011ʼ годӧ сія пондіс уджавны кыввез исследуйтісьӧн чудь-йӧгра кафедраын Людвиг-Максимиллян нима Мюнхенскӧй университетас (Елена Скрибник бердын).

Чёрмоз: вчера, сегодня, завтра: материалы науч.-практ. конф., посвящ. 300-летию г. Чёрмоза, 28-29 июня 2001 г. Пермь: Мини-Принт, 2002. 143 с.

Ӧні Пеклаыбыс пырӧ Кӧсладор районісь Чадзӧв посадмуӧ, отирыс бöрйöны депутаттэзöс районісь Земство öксянö да посадмуись депутаттэз советö. Сетöны кипаснысö район да посадму юраліссез понда.

Климатыс шӧркодя континетвывся. Киров лапӧв куйлӧ матынкодь Ойвыв океан дынсянь, сійӧн и кӧдзыт руыс вермӧ кокнита вовлыны татчӧ: тӧвнас овлӧ ёна кӧдзыт, а гожумся кадӧ нешоча кынмывлӧ нето лёка сайкавлӧ.

Отир басни сьöрті, деревнясö сувтöтöмась Гайна ладорись манаккез, кöдна олöмась сэтчинся Манастыр грездын. Йöзыс вöлöмась пö рочöсь, фамиллёэз Фалалеев, Федурин. Но быдöс сёртоккез сьöрті Манастырас пыр олöмась токö комиэз.

Башкырму (бшк. Башҡортостан, роч. Башкирия) – башкыр отирлӧн горт му, асъюралан республика, Роч Федерация видзантор, пырӧ Волгадор федерал кытшӧ.

Во сьӧрна унажыксӧ пӧльтӧны тӧввез лунвыв-рытвывсянь да лунвывсянь. Тӧлыслӧн шӧркодь перыта во сьӧрна лоӧ 3–5 м/с. Гожумнас тӧввез лӧньжыкӧсь (ог кӧ лыддьӧ тӧвчиккез), арнас выныс быдмӧ да кӧдзыт кад коста павкӧ максимум. Тӧлыс пӧльтӧ унажыксӧ порыввезӧн, кӧдналӧн перытаныс овлӧ 30–40 м/с, не кӧ чожжык.

Коми-пермяцкӧй диалектология. Фономорфологическӧй вежсьӧммез коми-пермяцкӧй диалекттэзын. Велӧтчан пособие. Пермь: Перм. гос. пед. ун-т, 2002. 65 с.

Ваэз республикаын тыр: 130 керöстыэз, керöссэзын уна борганнэз. Котöртöны 172 ю, ны коласын медкузьöсь — Кубань, Ыджыт и Учöт Зеленчук, Уруп, Лаба; эм Кубань вавидзан. Республика вылöт нюжалö Ыджыт Ставрополь канал, кöда кузя локтö юан ва Ставрополь ладорö.

Пеклаыбкöт ордча грезддэс: Пармайыл лунвыв-рытвылö куим километра ылынаын, Карчой ойвыв-асыввылö кык километра ылынаын, Поддячöв — лунвыв-асыввылö 4,5 км ылынаын.
Докрилли (лат. Dockrillia) – Орхидея котырись (Orchidaceae) быдмас увтыр. Докриллия увтырӧ пырӧны 29 вид. Докриллия пантасьӧ Австралияын да Папуа-Виль Гвинеяын.

Сибир джуджытін кузя кывтан-котӧртан юэз нуӧны ванысӧ Ойвыв Йыа океанлань. Медыджыт юэс татӧн: Улісь Тунгуска, Шӧрӧт Тунгуска, Ангара, Лена, Вилюй, Хатанга.

Колана шедтассэз: мусир, лыа, кӧдза, лыа-кӧдза сорас, извесняк, кирпич сёй, арргиллиттэз да суглиноккез кирпич аркмӧтӧм понда. Клямшор гӧгӧрись (Печора шульга ладорын) аддзисӧ муувтся дубыт ваэзлісь ыджыт куйланін.

Рудакыс сулалӧ Иньва ю шульга ладорын. Асыввылас сысянь сулалӧны грезддэз Митровчи да Петыковчи. Иньва кузя кӧ лэдзчан километра мымда, петас Мурмӧс, а кайны кӧ — матын лоас Ивучовчи. Кӧркӧся сельсоветлӧн шӧрин, Ӧнтипинчи посад, куйлӧ Рудакыссянь асыввылӧ вит километра ылынаын.

Кельмаков Валей Кельмакович — паськыта тӧдса удмурт кывтуялісь. Чужис 1942 январ 14 лунӧ Татарстанын, Кукмор районісь Тыло посадын. Филология сьӧрті доктор (1993), профессор (1996). Канлӧн Удмурт университетын ӧтласа да чудь-йӧгра кывтӧдӧм сьӧрті кафедраӧн веськӧтлісь.

Komi-Permyak coronal obstruents: acoustic contrasts and positional variation // Journal of the International Phonetic Association. Cambridge. University press. S. 51-82. (Alexei Kochetov).

Лексика традиционного костюма в диалектной речи коми-пермяков // Урало-алтайские исследования № 3 (14) 2014. – М., 24 – 39 (в соавторстве с Черных А.В.)

Вадтысянь асывланяс куйлӧ Оныл ты, сылӧн диаметрыс 1 км-ся не унажык. Вадӧррез нюрсялӧмӧсь, торфсялӧмӧсь. Этія тыись петӧ Оныл ю, кӧда усьӧ сэсся Веслянаӧ.

Няргванда кылын субстантиввез юксьöны 16 классö. Мукöдкоста ныись керöны 10 гоз, мыля уна эманиммезлöн унаö да öтікö лыддян формаэз пырöны öтік классö. Улісь табличаын мыччалам субстантиввезлісь 16 класс и кыдз нійö унажыксö гозйöтöны.

Район му кузя котӧртӧны Кӧсва ю да сылӧн 20 кыным вож. Ны коласын медкузьӧсь – Лолӧг, Косья, Вум, Сия, Октыль, Булач, Лолым, Лоч, Одань, Сым, Солым. Ойвылын район пыр котӧртӧ Кама.

Коми кытшын эмӧсь кынымкӧ куйланін веськӧтчан ваэзлӧн. Медтӧдсаӧсь ны коласісь адззӧмась Майкарын да Кудымкарын. Хлорида-натрия ваэсӧ татісь торйӧтӧны тодиль перем коми типӧ, кӧда понда аскодянас лоӧ иод, бром, бор да сира ваувтырлӧн ыджыт сукмӧм.

Афиллорхис (лат. Aphyllorchis) – Орхидея котырись (Orchidaceae) быдмас увтыр. Афиллорхис увтырӧ пырӧны 30 вид. Афиллорхис пантасьӧ Азияын да Австралияын.

Pinus sabiniana (лат. Pinus sabiniana) – быдмассэзлӧн пожум котырись пожум увтырын (Pinus субувтырын) торья вид. Пожумыс быдмӧ 36–45 метра вылына. Пожум пантасьӧ Америкаись Ӧтлаасьӧм Штаттэзын.

Орфоэпические и орфофонические особенности в русской речи коми билингвов (на материале исследования согласных в условиях коми-русского двуязычия в Республике Коми) / Г.В.Пунегова // Вестник Сыктывкарского университета. Сер. 9, Филология. – Сыктывкар, 2008. – Вып.6. – С.113-124.

Кужӧтэз сьӧрті школаын (Печора) эмӧсь юкӧттэз – скрипка, баян, гитара, аккордеон, домра, балалайка, фортепиано, кужӧттэз, театр. Филиаллэс остӧмӧсь Кожваын да Кӧджорӧмын.
Крещеннё празднуйтчö 6 январьын. Сiя шусьö эшö Енмыччасьöмöн, сысянь что эта лунö мыччасис отирлö быдöс Пресвятöй Троица: Ен Ай баитiс енвевтсянь, Ен Зон пыртчис, а Ен Дух Святöй лэдзчис Иисус Христос вылö дудi кодьöн.

Отклонения от русской произносительной нормы мягких переднеязычных согласных под воздействием родного языка коми билингвов / Г.В.Пунегова // Вопросы коми филологии: сб. науч. статей / отв. ред. В.М.Лудыкова. – Сыктывкар: Изд-во Сыктывкарского ун-та, 2008. – Вып.4. – С.52-60.

Русская речь Коми-Пермяцкого округа: хрестоматия. Составители: канд. филол. наук, доцент И.И. Бакланова; канд. филол. наук, доцент О.В. Гордеева; канд. филол. наук, доцент А.С. Лобанова; д-р филол. наук, профессор И.А. Подюков; канд. филол. наук, доцент И.И. Русинова. – Пермь, 2013. 94 с.

Вердчаныс лым. Сійӧн, мыля юыс визывтӧ ойвывсянь лунвылӧ, тулыснас овлӧ ыджыт ытва. Кынмӧ Адзваыс октяб-нояб коста. Оссьӧ майын, шочыника юнь коста.

Манастырын перво вöлі торья колхоз, сэсся быдöс ордча грезддэз понда лоис öтласа колхоз «Калиновка». 1970' воланьын «Калиновкасö» öтлаöтöмась Юксьöвись «За коммунизм» колхозкöт да керисö «Юксьӧвскӧй» совхозлö мöд отделеннёöн. Челядьыс ветлöмась велöтчыны Сизьöвö, сэсся Москвинаö.

Омонимия коми-пермяцкого языка // Коренные этносы севера Европейской части России на пороге нового тысячелетия: история, современность, перспективы. - Сыктывкар, 2001.

Климат Сибир шӧрись джуджытін вылын чорыта континентвывся. Быдмӧны унажыксӧ лисвення вӧррез, лунвылыжык – пожума-лисвення вӧррез да пожума яггез. Джуджытін ойвылас – керӧсвывся тундраэз.

1949 январ 18 лунӧ посёлоккез Канин да Печора ӧтлаӧтӧмӧн вӧлі лӧсьӧтӧма Печора кар, кытчӧ сія жӧ годӧ март 1 лунӧ вуджӧтісӧ Кожва районлісь веськӧтлансӧ.

Норт Слоупись диалект: Utuqqaġmiut, Siḷaliñaġmiut (: Kukparungmiut да Kunmiut), Kakligmiut (:Sidarumiut, Utkiavinmuit да Nuwukmiut), Kuulugruaġmiut, Ikpikpagmiut, Kuukpigmiut (: Kañianermiut, Killinermiut да Kagmalirmiut)

Нотилия (лат. Notylia) – Орхидея котырись (Orchidaceae) быдмас увтыр. Нотилия увтырӧ пырӧны 40 вид. Нотилия пантасьӧ Медшöр да Лунвыв Америкаын.

Медодзза оліссез вöлісö Захароввез. Кöр Захаров грездö локтöмась Сергиевскöй волосись виль оліссез, Туляеввез, деревнясö пондöмась шуны Кожов, мыля нія вöлöмась кучиккериссез. Виль грездыс быдмöма кык кырас коласын.

Мижуйсянь рытвылын, Йӧгва саяс топ сулалӧ Ермак грезд. Йӧгва кузя кӧ каян – петӧ Гурин, лэдзчан кӧ – Педӧт грезд. Чукыльшор кузя кӧ кайны, петан Чукыль грезд дынӧ, кöдö эшö шуöны Важ Чукыль.

Кигали (няргв. Umujyi wa Kigali; ингл. Kigali; фр. Kigali‎‎‎‎) – Руанда вылын канкар. Сулалӧ Руанда медшӧр лапӧлын. Олӧны татӧн 965 398 морт.

Русский язык и языки финно-угорской группы (на примере коми-пермяцкого). // Русская речь Прикамья. Лингвистическое краеведение. С. 13-16. - Пермь, 2004.

Му-видз уджалӧм аркмӧтӧ район кӧзяйстволӧ под. Иньдӧтӧм ас товаррезлӧн да керӧм уджжез и кысйӧттэзлӧн (услугаэзлӧн) ыждаыс лоӧ 158,503 млн. шайт нето 53 % ӧтласа ыжда сьӧрті.

2004 август 27 лунсянь Коми Республикаись Юралісь лэбтӧма В. М. Гайзерӧс «Коми Республикаись Юралісьӧс вежись-Коми Республикаын финанссэз сьӧрті министр» пост вылӧ.
Уна сорттэз кыдзлӧн — паськыта распространяйтчӧны и являйтчӧны важнейшӧй вӧраркмӧтіся породаэзӧн, унаын определяющӧйезӧн облик и виддэӧсь состав лиственнӧй и хвойна-лиственнӧй (сорӧм) вӧррезлӧн умереннӧй и кӧдзыт торын Евразияын и Северӧсь Америкаын. Эмӧсь кыдззес коласын и кустарниккез. Ёнжыка известнӧй ныись карликкезӧсь кыдз (Betula nana), быдмӧ тундраэзын Европаас и Северӧсь Америкаас и керӧса тундраэзын Сибирьын. Сія оз быдмы вылынжык 1 м вылынася. Кыдззес ӧддьӧн мороззэза атерпитісьӧсь, оз шогаллӧ тулысся кӧдздӧтӧммезсянь. Шонытыс колӧ тӧкӧ кыдззезлӧ субтропическӧй районнэсісь (гималайа-китайӧсь, мукӧд японскӧй и америкаӧсь шорреза кыдз (Betula nigra)). Разнӧй кыдззезлӧн оланыс кыссьӧ 100—120 во, 150 (300) во, 100—150 во, торья пуэз оллылӧны 400 воӧдз и унажык. Листтэнас кыдзыслӧн питайтчӧны Майся жуккез, и торья воэзӧ кӧр нія ӧдзӧн уна, вермӧны причинитны ыджыт вред кыдззеслӧ.

Алевтина Степановна интерсуйтчӧ сідзжӧ перем коми семантикаӧн да лыддьӧтан кыв историяӧн. Ӧні уджалӧ унажыксӧ перем коми кыв стилистика да социолингвистика сфераын.

Евангеллёэз сьöрті Иисус вöлі еврей. Ас дырни оліссез сійö лыддьöмась велöтісьöн да веськöтісьöн. Мортыс вöлі пыртöма Пыртісь Иванöн да сетöма вартны пернаö Иудеяись прокуратор Понти Пилатöн сы понда, мыля мöдіс лэбтыны отирсö Рим империялö паныт.

Промысловая лексика в эвфемизмах и табу- словах (на материале коми-пермяцкого языка). // Материалы международного симпозиума. Пермистика 12. Диалекты и история пермских языков во взаимодействии с другими языками. - Ижевск, 2008.

Кöр жö Иисус Христос осужён вöлi кулöм вылö, Иуда вайис серебренниккез бöр первосвященниккезлö и шуис: «Грешитi ме, сетi тiянлö невиннöй вир». Нiя эта вылö шуисö сылö: «Миянлö мый этчöдз, видзöт ачыт». Иуда чапкис серебренниккез джодж вылö, мунiс и джагöтчис. Первосвященниккез лэбтiсö серебренниккез и шуисö: «Абу бур пуктыны этö деньга вичку казнаö, сысянь что нiя – вир цена». Эна деньга вылö нiя ньöбисö кашник керисьлiсь му дзебны ветлöтiссезöс. Эта му сэксянь пондiс шусьыны вир ыбöн.

Изучение фонетики русского языка в коми-пермяцкой школе// Обновление содержания и методики филологического образования: опыт и проблемы. - Пермь, 1996.

Климат шоныткодь, тöвся кад дженыт, а гожумыс шоныт, кузь да мускыт. Тшöка овлöны шондіа луннэз. Шöрöт шонтöгыс январын −3,2 °C, юльын +20,6 °C, медвылын шонтöг +39 °C, медулыныс −29 °C.

Классификация сьӧрті пырӧ нимӧтчиссез классӧ, лёквиррез чукӧрӧ, тулан котырӧ, лана увтырӧ. Этія увтырын токӧ ӧтік вид и эм — лана, кӧдалӧн кык пӧлӧс: Gulo gulo gulo (Евразияын) и Gulo gulo luscus (Ойвыв Америкаын)

Мортыс велӧтчис Гронинген университетын, кытӧн лоис магистрӧн 1997ʼ годӧ, а 2005ʼ-ӧ Корнелиус Хассельблатт бердын дорйис докторскӧӥ диссертация. Сыбӧрын Р. Блокланд уджаліс доцентӧн, кытсалӧм доцентӧн, исследовательӧн Европаись кымынкӧ тыдалана вузын, ны коласын Таллинскӧӥ университет, Тартусскӧӥ университет, Грайфсвальдскӧӥ университет да А. Гумбольдт нима Берлинскӧӥ университет.
Франсузмуын юэз унавааӧсь, но не пырсяӧсь: то нія ыждӧны да пӧртчӧны гудыр визыввезӧ, то сідз чинӧны, што пароходдэзлӧ абу кокнит адззыны фарватер. Эта ӧддьӧнжыксӧ овлӧ Луар вылын да Гаронн вылын, кӧдна уна васӧ босьтӧны Медшӧрӧт массивын ливеннез дырни.

Sorbus alnifolia (лат. Sorbus alnifolia) —быдмассэзлӧн роза котырись пелідз увтырын (Micromeles субувтырын) торья вид. Пелідзыс быдмӧ 10–20 метра вылына да овлӧ 30 см кыза диаметрын. Пелідз пантасьӧ Китайын, Кореяын да Ниппонын.

Уна во сьӧрна казялӧмась: январын шӧрӧт шонтӧгыс Коми кытшас -16°С, юль коста - +17°С. Сідзкӧ неӧткодьыс шонтӧгыслӧн лоӧ годнас 33°, а мукӧд воэзӧ медыджыт да медучӧт шонтӧггез коласын неӧткодьыс вермас локны 85°-ӧдз. Кӧть и кытшыс куйлӧ 3000 км-ся ылынжык Атлантика океансяняс, этія океаныс сё жӧ буракодь павкӧ сы климатыслӧ. Годыслӧн кӧдзыт кадӧ рытвыв да лун-рытвыв тӧввез вайлӧны кымӧррез, сы коста пондӧ лымьявны да шоналыштлӧ. А воыслӧн шоныт кадӧ нія жӧ тӧввез чинтӧны руыслісь шонтӧгсӧ да вайлӧны зэррез.

Етшажык адззам сэтшöм памиллёэз: Бычков, Гордеев, Мальцев, Петров, Габов, Котов, Крохалев, Мехоношин, Семушев, Хозяшев, Хорошев, Чечулин, Колыхматов, Овчинников, Ошмарин, Сюркаев, Туляев, Утев, Якимов.

Му вевдӧрыс кытшас буракодь лӧсялӧ му-видз уджалӧм понда. Сылӧн кырӧтӧмыс мӧдкодьсьӧтӧ покаттэз, а сысянь ыббез да карчйӧррез позьӧ сайӧвтны кӧдзыт ойвывся тӧввез шогья.

Кулӧма 2006' годӧ жӧ. Кулан луныс да шойгуыс тӧдтӧмӧсь. Поэтӧс дзебöмась кыдз нимтöм-увтыртöм мортӧс Вылыс Чов шойнаись 13' участокӧ. Родняыс тöдасӧ кулöм йывсьыс токӧ 2009' воын.

Кӧр и да да йитӧссэза унайыла сёрникузяэзын эм ӧтласа паськӧтан юкӧт, кӧда кышасьӧ кыкнан ӧтпӧвса сёрникузяыс дынӧ, сэк бӧжокыс оз сувтӧтсьы. Школьнӧй вечер вылын кыліс музыка и кинкӧ горӧн сьыліс. Деревняын ӧзйисӧ биэз да жагӧника лӧньсисӧ быдкодь шыэз.

Анцистроринхус (лат. Ancistrorhynchus ) — орхидея котырись быдмас увтыр. Анцистроринхус увтырӧ пырӧны 18 вид. Анцистроринхус пантасьӧ Африкаын.

Кӧсладор район аркмикӧ 1924' годӧ февраль 27' лунӧ сы пытшкӧ пырӧмась Чердын уездісь Чурак (27 олан ин, 6029 морт), Кӧс (17 олан ин, 2526 морт), Юксьӧв да Бондюг волоссез.

Му-видз угоддёэз быдсӧн районас 15,9 сюрс га, куимӧт тор ныись – гӧран муэз. Пода видзӧмын продуктаэз лэдзӧмыс лоӧ, лыддьыны кӧ ловья сьӧкта сьӧрті, 115 т., 1,3 сюрс т. йӧв, 1,5 т. чери.

Колхозыс öні Рочовас абу. Отирыс видзöны баляэз, пороззэзöс, куканнэзöс, мöссэзöс (кöзаэз абуöсь!). Карчйöрö садитöны картовка, сёква, морков, лук, кушман, калиг.

Лӧсялӧм (согласованнё) — этӧ кывтэчасын кыввезлӧн йитсьӧм, кӧр кӧртыштӧм кылыс сувтӧтсьӧ сія жӧ лыддянын, либо мортінын, либо кӧртасын, кӧдаын сулалӧ видзаныс.

Посёлокыс аркмӧма 1930'-40' воэзӧ. 1949' годӧ татісь лыддьӧмась 177 ыстӧм морт: 117 немеч, 15 «одззася кулак», 3 рытвыв украинеч, 42 «власовеч».

Унажык тыыс – ю дорсяӧсь. Нія аркмӧны юыслӧн важ ӧрын, лоӧны джын тӧлісь кодьӧсь, кузьмӧса нето лента кодьӧсь. Нія чукыля-викыляӧсь, куйлӧны кузь векнит кырассэзын да ыджыт ва коста йитчывлӧны юыскӧт.
Кыдзсӧ быднёж видзӧны кӧзяйствоын: босьтӧны сылісь пу вын, карч, симӧт, кыдз сок. Гар да корсӧ видзӧны медицинаын. Мукӧд видсӧ садитӧны ыбдорьян виззез лӧсьӧтӧм могись, а сідзжӧ быдтӧны и басӧкӧмыс понда саддэзын. Кыдзыс орсӧ ыджыт роль фин-йӧгра, сакандинав да славяна мифологияэзын.

Герасимова, Д. В. О названиях промысловых животных в мансийском языке // Лексико-грамматические исследования языков народов Севера СССР. Л., 1980, с. 71–78.

1761' годö Чормöсын осьтöмась ыргöн сылöтан завод, кытöн сэсся (1766' восянь) пондасö кисьтны кöрт да керны сыись берсясö. 1954' годö, КамГЭС лöсьöтöм бöрын, завод подналöмась.

Изьва ю дорын олісь комиэз, кӧр мӧдӧны мыччавны ассиныс неӧткодьсӧ мӧдік зыряна коласісь шуӧны асьнысӧ изьватас, мый лоӧ ‘Изьва ладорын оліссез’. Рочӧн нія асьнысӧ шуӧны коми ижемсаӧн (Ижмаӧн роччез нимтӧны Изьва юсӧ), кӧть и совет кадӧдз татісь отирыс вӧлі тӧдса кыдз ижемскӧй зыряна.

Пондӧтчанаись словонас «афри» оліссезыс древньӧй кар Карфагенлӧн шувлісӧ мортэӧс, кӧдна олісӧ неылын карыссянь. Этійӧ шусьсӧ обычно нуӧтсьӧтӧны финикийскӧй «afar» кӧт, мый значитӧ «бус» . Карфогенсӧ завоеваннё бӧрсянь, римляннэс шуісӧ провинциясӧ Африка (лат. Africa). Сёрӧнжык Африкаӧн пондісӧ шувлыны и дӧс тӧдса регионнэсӧ эта континентлісь, а сыбӧрын и асьсӧ иконтинентсӧ. Мӧдік теория шуӧ, что шусь отирлӧн «афри» аркмӧ берберскӧйись ifri, «пещера», имейтчӧ видын пещераӧсь оліссесӧ. Аркмӧм сёрӧнжык этія ланьын мусульманӧсь провинция Ифрикия сідзжӧ сохранитіс этӧ вуджсӧ аслас шусьын. Мнение сьӧрті историк и археолог И. Ефремовлісь, слово «Африка» локтіс кӧркӧся Египетӧсь кылісь «Та-Кем», слово «Афрос» — быгйӧсь ладор. Эта связана динасьӧмкӧт кынымиськӧ виддэза визыллэзлісь, кӧдна образуйтӧны быг, приближениё дырни континентыс дынӧ Средиземнӧй море кузя.

Ыджыт панда ( лат. Ailuropoda melanoleuca ) — подаэзлӧн ош котырись торья вид. Лысиныс овлӧ кузянас 1.2 — 1.8 м (бӧжыс эшӧ 12 см). Лэбтӧ туланыс 150♂ — 125♀ кг. Ыджыт панда пантасьӧ Китайын.

Кӧсла́дор район (рочӧнжык Коси́нскӧй район) — веськӧтлан юкӧт Перем ладорись Коми кытшын. Куйлӧ Кӧсва ю кывтытын, Кудымкар–Гайна автотуйсянь асыввылын.

Камгорт посад сулалö Колва дорын, Чердынсянь ойвылö 17,5 километра ылынаын. Километра да джын ылынаын Камгортсянь лунвылас сулалö посадмулöн шöрин Вильгорт.

Аркмӧтӧм 1924' годӧ февраль 27' лунӧ Чердын уездісь Чурак, Кӧс, Юксьӧв да Бондюг волоссез ӧтлаӧтӧмӧн. Медодз вӧлі Камакатыт (Верхнекамскӧй) кытшын, а февраль 26' лунӧ 1925' воын Коми кытш аркмикӧ лоис сы пытшкын.

Карын оліссезлӧн эм «Досуг» нима ӧтувтчӧм, кытӧн 22 гажӧтан коллективӧ пырӧны 293 морт. «Досуг»-ыс под вылын сідз жӧ уджалӧны интерессэз сьӧртьі куим клуб да йӧзколасісь квать котыр.

Коми зыряна коласісь ӧні мӧдӧны торйӧтчыны Изьва дорись комиэз (15 607 морт, кӧдна медбӧрья гижӧтӧм дырни босьтӧмась аслыныс ним изьватас, рочӧн – коми-ижемцы)

Колана шедтассэз: строитчан материаллэз (сы лыдын мраморвевья доломиттэз да строматолитвевья извесняккез), торф, мусир, унаазота геливевья газзэз, мурӧма шом, алмаззэз, зарни. Тиман да Пузла гӧгӧрын куйлӧны бур бокситтэз, кӧднаын уна сёйму да етша кӧрт.
Му дынсянь шондіыс ӧддьӧн ылын – 149 500 000 км ылына. Шонді вылын тыдалӧны пятноэз. Нія мыччисьӧны шонді асыв ладорын да 12–13 ойлун бӧрті сибӧтчӧны рыт ладорӧ. Сы дырна кежӧ жӧ нія ӧшӧны, сэсся бӧра мыччисьӧны асыв ладорын. Быдса кытшсӧ пятноыс керӧ 25 ойлун дырна. Сідзкӧ, 25 ойлун дырна шондіыс бергӧтчӧ аслас ось гӧгӧр.

Калифорнияись аралия (лат. Aralia californica ) – быдмассэзлӧн аралия котырись аралия увтырын торья вид. Аралияыс быдмӧ 2-3 метра вылына. Аралия пантасьӧ рытвыв Америкаись Ӧтлаасьӧм Штаттэзын (Калифорнияын да Орегонын).

1926' во кежö починокас оліссес лоисö ни 69-а, а горттэс 16-я. 1933' годö татчö лöсьöтöмась «Выль Яснöг» колхоз. 1930' воэзö грездас вöлі 25 горт ни. Быдтöмась рудзöг, шогді, ид, анькытш. Колхозын вöлі 35 вöв да 40 мöс, 120 баля, порссез, öшкаэз. Быдтöмсö иньдöтлöмась Ягъюö да Ыбö. Яснöг сэк пырис Ягъю сельсоветö.

Клейсостома (лат. Cleisostoma) – Орхидея котырись (Orchidaceae) быдмас увтыр. Клейсостома увтырӧ пырӧны 89 вид. Клейсостома пантасьӧ Азияын да Австралияын.

Гуандунісь чочком пожум (лат. Pinus wangii) – быдмассэзлöн пожум котырись пожум увтырын (Strobus субувтырын) торья вид. Пожум пантасьӧ Китайын да Вьетнамын.

Ганновер, Брауншвейг, Оснабрюк да Ольденбург бӧрын Гёттинген лоӧ ыждаыс сьӧрті витӧт кар Улісь Саксмуын. 1964 во бӧрын коркӧся кытштӧм кар пырис Гёттинген ландкрайсӧ (районӧ) да лоис сы шӧринӧн. 1965 годсяняс карас олӧ 100 сюрс мортся унажык, да сысянь сія лыддиссьӧ Германияын ыджыт карӧн.

Вариативность произношения согласных в русской речи коми билингвов // Материалы XII Всероссийской межвузовской научной конференции студентов-филологов. Секция «Фонетика» (Санкт-Петербург, 13-18 апреля 2009 г.). – Санкт-Петербург, 2009. С. 46-48. (соавт. А.О.Попова)

Унажык сая тор вылас средньӧй температура любӧй месяцлӧн вылынжык +20 С, мый объясняйтчӧ расположеннёӧн унажык торсӧ материкыслісь тропиккез коласын, кытӧн шондіыс воыс визылын сулалӧ вылына горизонтыс весьтын, а кыкись воас оллӧ зенитын. Сезоннэз волӧн унажык различайтчӧны ӧтамӧд коласын увлажнение условиеэз кузя.

Особенности развития коми-пермяцкого литературного языка (по материалам произведений М.П. Лихачева) // Материалы вторых лихачевских чтений. - Кудымкар, 2007. С. 6-12.

2002 вося гижöтöм дырни чуваш кыв вылын баитöмась 1,3 млн морт,сэк кöр этнос сьöрті чувашшес 1 млн 637 сюрс морт. Баитіссез коласісь 55 % олöны Чуваш Республикаын.

Коми фольклор : Хрестоматия для учащихся школ Республики Коми и студентов / Cост. В. В. Филиппова, Н. С. Коровина – Сыктывкар: Коми кн. изд-во, 2002. – 328 с.

Маньсиэз важынсянь вовлісьöмась коми йöзыскöд (Х-ХIХ нн.). Сiйöн маньси сёрниö пырöмась уна коми кыв: мöс > мис, ыж > ош, баля > паля, порсь > пурысь, нянь > нянь, кöрт > кер, акань > акань, видза олан! > пася олэн! (дыровасьöм), роч > русь…

Миян кӧз (лат. Picea abies) – быдмассэзлӧн пожум котырись кӧз увтырын торья вид. Кӧзыс быдмӧ 35–55 метра вылына да овлӧ 1-1.5 метра кыза диаметрын. Кӧз пантасьӧ Европаын.