Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Мерам (турокла Meram ) — Турцин, вадывел Конья илӹн дӓ Конья халан центр районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 304.570 (пӱэргӹ: 151.741; ӹдӹрӓмӓш: 152.829) эдем ӹлен.

Шылдырдымы гагарка (латинлӓ Pinguinus impennis †) — Alcidae группыш пырышы Йыдпел Атланти океанышты вӓшлиӓлтшӹ вымер кого кек (пингвин агыл). Кытшы 75–85 см, нелӹцшӹ 5 кг якте шоэш.

Иэн Рэнкин (англ. Ian James Rankin, 28-шӹ апрель 1960-шы и, Карденден, Шотланди – ) — шотланди сирӹзӹ дӓ «Инспектор Ребус» романвлӓжӹн сирӹшӹжӹ.

Брахионидиум (латинлӓ Brachionidium) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 72 йиш тӹрлӹ брахионидиум улы.

Пирӹванды (латинлӓ Frangula), тидӹмок эче (Rhamnus cathartica) лӹм доно пӓлӓт. Цилӓжы 24 йыхыш пырышы 560 йиш пирӹванды улы. А. А. Саваткован "Кырык мары лӹмдерӹштӹжӹ" ти лӹмӹм пирӹни кушкыш доно самынь иктеш лыкмы.

Монофиллорхис (латинлӓ Monophyllorchis microstyloides ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Монофиллорхис улы.

Мумитрольвлӓ гишӓн шайыштшы книгӓвлӓ тӱнымбалны кымдан пӓлӹмӹвлӓ ылыт. Кырык марла лаштыкын-лаштыкын, 1990-шы ивлӓнок сӓрӹмӹ ылыт, но книгӓ семӹнь лач кӹзӹт веле лӓктӹт. Кӹзӹт якте ти книгӓвлӓм 40 нӓрӹ йӹлмӹшкӹ сӓрӹмӹ. Мумитроль книгӓ серин пӹтӓриш пӓшӓжӹ “Изи трольвлӓ дон полой вӹд” (Småtrollen och den stora översvӓmningen, 1945) маналтеш. Ик иштӹ 1946-шы ин вес книгӓ “Комета толеш“ (Kometjakten) лӓктеш, кыдым автор 1968 ин угӹц сирӓ. Кырык марла сӓрӹмӹ пӓшӓ книгӓн кокшы версижӹ. Тидӹ паштек техень лӹмӓн книгӓвлӓ лӓктӹнӹт: “Йозы шляпӓ” (Trollkarlens hatt, 1948), “Мумиӓтян пуры пӓшӓжӹ” (Muminpappas bravader, 1950), “Кыце тидӹ лиӓлтӹн?” (Hur gick det sen?, 1952), “Лӱдӹшлӓ Кӓнгӹж ӹрды” (Farlig midsommar, 1954), “Мумитрольвлӓн тел” (Trollvinter, 1957), “Кӱ вӓл Кним ӹжӓлӓя#леш?” (Vem ska trösta knyttet?, 1960), “Ужаш лидӹмӹ тетя” (Det osynliga barnet, 1962), “Мумилап ноябрьын” (Sent i november, 1970) дӓ “Лӱдӹшлӓ рейс“ (Den farliga resan, 1977).

Сагиттиларва (латинлӓ Sagittalarva inornata) — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Шӹпӓн океанышты вӓшлиӓлтшӹ тангыж кол. Цилӓжӓт ик йиш сагиттиларва веле улы. Кытшы 16.2 см лин кердеш.

Меланохарацидиум (латинлӓ Melanocharacidium) — кренухусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 9 тӹрлӹ меланохарацидиум улы.

Ньяса йӓр тенгеок Малави йӓр (англла Lake Malawi, Lake Nyasa) — ирвел Африкышты (Малави, Танзани‎ дӓ Мозамбик) лишнӹш йӓр. Мӱлӓндӹн сек кого ӹндекшӹмшӹ йӓржӹ. Йӓрӹн кымдецшӹ 29,600 км², сек келгӹ вӓржӹ 706 м, тангыж гӹц 500 м кушнӹ.

Леся Украинка (укр. Ле́ся Украї́нка, лачокла лӹмжӹ Лариса Петровна Ко́сач-Квитка, укр. Лариса Петрівна Косач-Квітка, 25 февраль 1871, Новоград-Волынський хала — 1 август 1913, Сурами, Грузи) - украин поэтесса, сирӹзӹ, сӓрӹзӹ, драматург. Халык фольклорым шӹмлен, 220 мырым сирен нӓлӹн (юк доно), украин халык ӹлӹмӓштӹ активно пӓшӓм ӹштен.
Яштуга — Шур велнӹш сола Кырык сирӹштӹ. Шур солавлӓн центрышты — Макарсир якте 11 уштыш нӓрӹ. Яштугашты йӹлмӹзӹ Саваткова А. А. шачын. Ӓвӓсир якте 8 уштыш лиэш. Эче 1950-шы ивлӓнӓт яштугавлӓ Шур школышкы тыменяш каштыныт. Саватковаат Шур школышты тыменьӹн.

Маламакибо фельзума (латинлӓ Phelsuma malamakibo) — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Аноси) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 12,3 см якте шоэш.

Поромера (латинлӓ Poromera fordii) — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Африкышты (Камерун, Экваториаль Гвиней, Габон, Покшал Африка Республика дӓ Конго Демократи Республика) вӓшлиӓлтшӹ монотипан шӓкшӓльӹ.

Байрамӧрен (турокла Bayramören ) — Турцин, йыдвел Чанкыры илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 2.509 (пӱэргӹ: 1.268; ӹдӹрӓмӓш: 1.241) эдем ӹлен.

Бабар ошмаотывлӓ (индонезилӓ Pulau-Pulau Babar, Kepulauan Babar) — Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.Территорижӹ 820 км². 2010-шы ин тӹштӹ 8.640 эдем ӹлен.

Неомурей (латинлӓ Neomoorea) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты (Панама, Колумби дӓ Эквадор) вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ неомурей улы.

Якшар логерӓн арасари (латинлӓ Pteroglossus azara) — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 36–40 см якте шоэш.

Лачокла пӹрцӹ тымана лӹпӹ (латинлӓ Apamea sordens) — тымана лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы Палеарктика регионышты, Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓдӓнгӹ, ыржа, шож, шӹльӹ дӓ кукуруза качшы лӹпӹ. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 36–42 мм якте шоэш.

Тепебашы (турокла Tepebaşı ) — Турцин, йыд-вадывел Эскишехир илӹн дӓ Эскишехир халан центр районжы (илчежӹ). 2009-шӹ ин тӹштӹ 272.495 (пӱэргӹ: 136.230; ӹдӹрӓмӓш: 136.265) эдем ӹлен.

Псевдохейлинопс (латинлӓ Pseudocheilinops ataenia) — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы вадывел Шӹпӓн океанышты вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш псевдохейлинопс веле улы. Кытшы 6.5 см лин кердеш.

Пыжӓшыжы плошка форманрак, кӱвлӓ лоштыш шелӹквлӓэш оптымы. Пӹжӓшӹштӹ 5 - 6 мыны. Шӹнзӹмӹ жепшӹ - 14 кечӹ нӓрӹ. Коктынат вара игӹвлӓштӹм иквӓреш 15 кечӹ нӓрӹ пукшат.

Бонналь шӓкшӓльӹ (латинлӓ Iberolacerta bonnali) — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Франциштӹ (Атланти Пиренейвлӓ, Кӱшӹл Пиренейвлӓ, Кӱшӹл Гаронна), Испаништӹ (Уэска) дӓ Каталоништӹ (Льейда) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытышты 59 (озыжы), 65 (ӓвӓжӹ) мм якте шоэш.

Скафоцефалум (латинлӓ Scaphosepalum) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 44 йиш тӹрлӹ скафоцефалум улы.

Амазон попугайвлӓ (латинлӓ Androglossini) — лачокла попугайвлӓ йыхыш пырышы Неотропика регионышты (Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты) вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ.

Кэтлин Карло-Кендалл (англла Kathleen Carlo-Kendall; Танана, Аляска) — Американ коюкон йӹлмӹлӓ попышы профессиональный резчица. Авӓжӹ коюкон атабаск Польдине Карло, ӓтяжӹ американ William "Bill" Carlo.

1967 ин Пöртныр школышты тымдаш тӹнгäлеш. 1871 ин Унчы школыш пäшäлäш ванжа, шукы книгäм марла пецäтлен лыктын. Тӹдӹн алык марла лыкмы Букварьжы кымдан пäлӹмӹ ыле. ХХ курым тӹнгäлтӹшӹн Арын солан церкӹштӹ священик ылын. 1912 ин 21 (8) ноябрьын, Михаил Архангелӹн кечӹжӹн колен. Арын церкӹн алтарьжы доны тайымы.
Хайраболу (турокла Hayrabolu ) — Турцин, йыдвел Текирдаг илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 37.422 (пӱэргӹ: 19.641; ӹдӹрӓмӓш: 17.781) эдем ӹлен.

Хьюстон (англла Houston ) — Америкын ушымы штатвлӓн Техас штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 1,558 км². 2010-шы ин тӹштӹ 2,099,451 (метропол: 5,946,800 ) эдем ӹлен.

Костас Кариотакис (Κώστας Καρυωτάκης; 1896-1928) — Пелопоннесӹштӹш Триполи халашты шачын. Афинӹн университетӹштӹ юриспруденцим тыменьӹн. Пӹтӓриш лыдыш книгӓжӹ 1919- шӹ ин лӓктӹн (Эдемвлӓн дӓ Пӓшӓвлӓн ясышты). 1921-шӹ ин Нипентхи дӓ 1927-шӹ ин (Элеги дон Сатирӹвлӓ). Кариотакисӹн поэзиштӹжӹ француз поэзин кишӓвлӓжӹм моаш лиэш (Францоис Жиллон, Йулес Лафоргуе дӓ Цхарлес Bауделаир). Поэт эстетик дӓ декадент семӹнь пӓлӹмӹ ылеш, кыды шӹренжок пессимизм шӱлӹшӓн лыдышвлӓм сирен. Авторын декадент темӹвлӓжӹ: видӹмӹ (ви) ылмаш, ӹлӹмӓш тервен нерат лимӓш, нимат ӹштӓш лидӹмӓш дӓ ойхырымаш. Декадентвлӓ эртӹш жепӹн цевер дӓ яжо ылмыжым тӹлненӹт. Поэт 21 июльын 1928-шӹ ин ӹшкӹмжӹм лӱэн, пуштын.

Самоа (самоала Malo Sa'oloto Tuto'atasi o Samoa, англла Independent State of Samoa ; официал лӹмжӹ — Независимое Государство Самоа ) — Океаништӹш ошмаоты кугижӓнӹш. 2009-шӹ ин тӹштӹ 179 000 эдем ӹлен. Территорижӹ 2,831 км². Вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Апиа.

Ном (Nome Census Area) : Аналаклит (Uŋalaqłiq), Головин (Siŋik), Койук (Quyuk), Ном ( Анактувук ), Теллер (Tala), Теллер-Мишен (Sitaisaq , Sinauraq ), Уэльс (Kiŋigin), Шактулик (Saqtuliq), Шишмареф (Qiġiqtaq)

Калявӓрӓш (латинлӓ Falco tinnunculus) — вӓрӓш йиш кеквлӓн йыхыш пырышы изи хир кек. Шӹренжок Покшал Европышты, тенгеок Мары Элыштат ӹлӓ. Пӹтартӹш ивлӓн хала тӹрвлӓштӹ шӹренок ти кекӹм ужат. Лӹмжок анжыкта, ти вӓрӓш шукыжымок калям качкын ӹлӓ. Кого калявӓрӓш кечӹштӹ 10 каля якте качкеш. Ти кек южышты ик вӓрӹштӹ шалгаш мастар, лӹмӹнок качкышым кычымыжы годым тенге ӹштӓ дӓ вара трӱкок кӱ гань улӹкӹ шынгалтеш.

Лонг-Бич (англ. Long Beach) — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 170.6 км². 2010-шы ин тӹштӹ 462 257 эдем ӹлен.

Циртокара (латинлӓ Cyrtocara moorii) — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш циртокара веле улы. Кытшы 20 см лин кердеш.

Сьюард (англла Seward ) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓлвел Аляска штатын халажы. Халан территорижӹ: 55.8 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 2 830 эдем ӹлен.
Термин «обскурантизм» (латинла obscurans — «пӹцкемдӹшӹ») шанымаш йон ылеш, кыды тымдымаш, палӹмаш дон шӹнцӹмаш, культура дон индивидумын ирӹкан ылмжы вӹкӹ шӹдӹ доно анжа. Руш Элышты ти ынгылымашым XIX-шӹ курымын кычылташ тӹнгалмӹ. Обскурантизм шукы форман ылеш, шамаклан кырык мары йӹлмӹ дон культурым виангдӹмаштӹ у йонвлам кычылтмы ваштареш ылмашымат, обскурантизмӹн ик формешӹжӹ шотлаш лиэш. Историштӹ обскурантизм шӹренжок философи да религин догмывлажы доно кӹлдалтӹн. Религин догмывла ваштареш ылшывлам "иа" дон "мужанеш" шотленӹт, церкӹ нӹнӹ ваштареш шалген да инквизицивлам эртарен, тенге нӹнӹм йылатеныт, пуштыныт. Церкӹ шӹнцӹмаш ваштареш ылшывламат поктылын да казнен. Тенге историштӹ кымдан палӹмӹ эдемвла инквизици годым вуйыштым ямденӹт, нӹнӹ логӹц Пико делла Мирандолан, Джордано Брунон, Галилео Галилейӹн, Томас Вильсонын, Хуан де ла Крузын, Мигель Молиносын, Паоло Сарпинын, Жанна д'Аркын, Валгыды Терезин да Игнатий Лойолын лӹмвлаштӹм палдӹрташ лиэш. 1568-шӹ ин инквизици Голландин цила ӹлӹзӹжӹм йылаташ суен ылын да тидӹм ӹлӹмаш пырташ манын, 25 000 эдемым йылатен шоктенӹт.

Венгри, Венгр Респу́блика (венг. Magyar Köztársaság, Magyarország [ˈmɒɟɒrorsaːɡ] — «Мадьяр мулӓндӹ») — кугижӓнӹш Покшал Европышты, пӹсмӓнвлажӹм Австри, Словаки, Украина, Румыни, Серби, Хорватидӓ Словени доно кыча. Ылӹзӹ шот — 9 930 915 эдем, кымдецшӹ— 93 030 км². Вуйхалажы Будапешт 1 702 297 ӹлӹзӹ (2008), НАТО-ш 1999-шӹ дӓ Европын Ушемӹш 2002 -шы ин пырен. Шенген визын зонышты ылеш.

Сейшел симсӹ кӓдӹ (латинлӓ Alectroenas pulcherrima) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Сейшел‎ (Праслен, Маэ, Фелисите дӓ Силуэт) ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 25 см якте шоэш.

Брахипетерсиус (латинлӓ Brachypetersius) — алестесвлӓн йиш группыш пырышы Покшал Африкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы качкыш дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ брахипетерсиус улы.

Гоплоцеркус йишвлӓ (латинлӓ Hoplocercidae) — игуана ганьывлӓн группыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 14-16 тӹрлӹ гоплоцеркус улы.

Этьвайныр (рушла Этьвайнуры) — Шур монгырыштыш сола, Ӓвӓсир сола дон йӹгӹре ылеш. Солам 1920-шы ивлӓн Йоласал лишнӹш солавлӓ гӹц толшы хресаньвлӓ ӹштенӹт. Шур поселенин покшалжы — Макарсир якте 18 уштыш. Этьвайвлӓ Ӓвӓсирӹштӹш Шур школышты тыменьӹт дӓ тӹштӹш лапкавлӓш каштыт. Шукынжок изи фермер ылыт, коллоэцвлӓ Шурышты колым кычат, мӱкш анжышывлӓ ситӓлык. Этьвайныр гӹц Шур йогы якте 600 метр нӓрӹ. Вӹд тӹрыштӹ Ирин лап лӹмӓн алык улы, кышты репресси якте халыкнам сотышкы лыкташ цацышы Григорьев-Эмӓш йыхшы доно ӹлен. 2001-шы ин солашты 149 эдем ӹлен, нӹнӹ логӹц 81 пуэргӹ да 68 ӹдӹрамаш. Пӧрт аражы кӹзӹтӓт эче улы, тӹдӹм Краселицӹш ваштымы.

Тико (латинлӓ Philesturnus carunculatus) — У Зеланди шӹнгӹртӹшвлӓн йыхыш пырышы У Зеландиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ, нарынзалгы ялаван мырышы кек. Кытшы 25 см, нелӹцшӹ 75 г якте шоэш.

Гусянова Наталья Елисеевна - Кырык мары драма театрын актрисыжы. 26-шы апрельӹн 1976-шы ин Актусолаэш шачын. Кӹзӹт якте пиш шукы рольым мадын.
Юкка Невалайнен (1978 ин шачын) — финн пауэр-метал-группын Nightwish барабанщик Туомас Холопайнен (1976 ин шачын) — клавишник, композитор дӓ финн симфо-метал группын Nightwish лыдышвлӓм сирӹзӹ Теро Киннунен (1973 ин шачын) — музыкальный продюсер Тарья Турунен (1977 ин шачын) — финн мырызы, композитор

Африка ыжар кымданер тенгеок Грауер кымданер (латинлӓ Pseudocalyptomena graueri) — кымданер йишвлӓн йыхыш пырышы Покшал Африкышты (Конго Демократи Республика дӓ Уганда) вӓшлиӓлтшӹ, мырышы кек. Кытшы 10–15,6 см якте шоэш.

Кохлеантес (латинлӓ Cochleanthes) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 13 йиш тӹрлӹ кохлеантес улы.

Манниелла (латинлӓ Manniella) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ манниелла улы.

Тыманавлӓ лошты сек коговлӓ гӹц иктыжӹ. Латинлӓ ти лӹмӹм "тыманавлӓн тыманашты" манын сӓрӓш лиэш. Шылдыр шӓрӓлтӹшӹжӹ 2 м дӓ нелӹцшӹ 4 м якте шоэш. Ӱнгӹм пӓлӓш нелӹ агыл, тӹдӹн вуйжы пын пӹлӹшӓн ылеш. Чонгештӹмӹжӹ годым шылдырвлӓжӹ юкымат ак лыкеп.

1795-шӹ ин Кукшылидӹштӹ 10 кудвичӹ ылын. 1859-шӹ ин Кукшылидӹштӹ 17 кудвичӹ ылын (29 пӱэргӹ дӓ 42 ӹдӹрӓмӓш). 1898-шӹ ин 22 кудвичӹ ылын (59 пӱэргӹ дӓ 57 ӹдӹрӓмӓш). 1925-шӹ ин Кукшылидӹштӹ 147 эдем ӹлен. 1929-шӹ ин 35 кудвичӹ ылын 156 эдем ӹлен (77 пӱэргӹ дӓ 79 ӹдӹрӓмӓш). 2001-шӹ ин 39 кудвичӹ ылын 87 эдем ӹлен (40 пӱэргӹ дӓ 47 ӹдӹрӓмӓш).

Реюньон ибис (латинлӓ Threskiornis solitarius †) — ибис йишвлӓн группыш пырышы Реюньон ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ тошты ибис. Кытшы 70 см, нелӹцшӹ 3 кг якте шоэш.

Йылдырым (турокла Yıldırım ) — Турцин, Бурса илӹн дӓ ирвел Бурса халан центр районжы (илчежӹ). 2010-шы ин тӹштӹ 617.108 (пӱэргӹ: 308.607; ӹдӹрӓмӓш: 308.501) эдем ӹлен.

Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1859-шӹ ин сирӹмӹ ылын. 1889-1891, тенгеок 1897-шӹ дӓ 1898-шӹ ивлӓштӹшӹ мӱлӓндӹ дӓ хозяйствы описанивлӓштӹ Йоласал дӓ Таткансола пасна анжыкталтыт. 1921-шӹ ин пасна сола семӹнь пӓлемдӓлтеш. 1925-шӹ ин Йоласал дон Таткансола ик сола семӹнь анжыкталтыт.

Солам Кыльыкал сола гӹц тишкӹ ӹлӓш ванжышы кресӓньвлӓ ӹштенӹт. Лӹмжӹ ӹлӓш толшывлӓлӓн мӱлӓндӹм пайылышы землемерӹн фамили (Лузин) гӹц лин. 1930-шы ин сола халык «Сарла» колхозым ӹштен. Пӹтрӓришӹ колхоз вуйлатышы И.М.Горбунцов лин. Кого Отечественный Вырсышты Лузин сола гӹц 12 эдем кредӓлӹн, кӓндӓкшӹнжӹ коленӹт, нӹлӹтӹн токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц иктӹжӹ — кымдан пӓлӹмӹ кырык мары сирӹзӹ Никандр Филиппович Ильяков.

Аризона ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ (латинлӓ Heloderma suspectum) — ядан пӱӓн шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Америкын Ушымы Штатвлӓжӹштӹ дӓ Мексикышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 35–50 см, нелӹцшӹ 350–700 г якте шоэш.

Кӹрӓн калпакан попугай (латинлӓ Pyrilia haematotis) — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты, кечӹвӓл-ирвел Мексика гӹц йыд-вадывел Колумби якте вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 21 см, нелӹцшӹ 165 г якте шоэш.

У Каледони косир лори (латинлӓ Charmosyna diadema) — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы У Каледоништӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 18–19 см якте шоэш.
Ош шӱӓн шӹжвӹк (латинлӓ Irania gutturalis) — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Анзыл Азиштӹ дӓ Вадывел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 16 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 28 см якте шоэш.

Тӹрвӓн кол (латинлӓ Labrus) — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Атланти океанышты дон Мӱлӓндӹ лоштыш дӓ Шим тангыжвлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ тӹрвӓн кол улы. Кытшы 65.9 см лин кердеш.

Пынархисар (турокла Pınarhisar ) — Турцин, покшал Кыркларели илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 10.913 (пӱэргӹ: 6.068; ӹдӹрӓмӓш: 4.845) эдем ӹлен.

Никола́й Васи́льевич Го́голь (шачынжок Яно́вский, 1821 и годшен Го́голь-Яно́вский; 20 март (1 апрель) 1809, Большие Сорочинцы, Полтава губерня — 21 февраль (4 март) 1852, Москва) — руш сирӹзӹ, драматург, поэт, критик, публицист[4]. Украинвлӓ тӹдӹм украин сирӹзеш шотлат.

Кирибати (кирибатилӓ Ribaberiki Kiribati , англла Republic of Kiribati ; официал лӹмжӹ — Кирибати Республика ) — Микронезиштӹш ошмаоты кугижӓнӹш. 2009-шӹ ин тӹштӹ 98 000 эдем ӹлен. Территорижӹ 811 км². Вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Йыдвел Тарава.

Кора́н (арабла أَلْقُرآن [qurˈʔaːn] — аль-К̣ур’а̄н ) — мусульманвлӓн валгыды книгӓштӹ. «Коран» араб йӹлмӹ гӹц лин дӓ «юкын лыдмашым», «тымдымашым» анжыкта.

Кого Антил ошмаотывлӓ (англ. Greater Antilles, франц. Grandes Antilles, исп. Antillas Mayores) — Кариб тангыжышты Антил ошмаотывлӓ. Кымдецшӹ 207 435 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 37 862 400 эдем ӹлен.

Охонянсола (рушла Афонькино) — Изи Шӹндӹр ӓнгӹрӹн шалахай сирӹштӹжӹ, Аказ лужавуйын мулӓндӹштӹжӹ шыпшылт вацшы сола. Виловат якте … уштыш. 2001-шы ин солашты 65 эдем ӹлен. Охонясолашты журналист Зосим Петрович Марьтянов шачын.

Гӧреле (турокла Görele ) — Турцин, йыд-ирвел Гиресун илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 30.232 (пӱэргӹ: 14.864; ӹдӹрӓмӓш: 15.368) эдем ӹлен.

Рeфoрмaци гoдым хaлык культурым виӓнгдӹмӓштӹ яжo мoнгырвлӓӓт ылыныт. Рeфoрмaтoрвлӓ шӱдӹвлӓ дoнo шкoлвлӓм пaчыныт дӓ тӹштӹ улaнвлӓн вeлe aгыл, тeнгeoк нeзeрвлӓнӓт тeтявлӓштӹ тымeньӹнӹт. A лыдын-сирeн мыштышы эдeмвлӓлӓн книгӓвлӓм лыкмылa ылын. Тӹнӓм вeнгр культурa дoн сӹлнӹшaям шӓрӹшӹвлӓ кaльвиниствлӓ дoнo пaчмы чaстный гимнaзивлӓ ылыныт (Дeбрeцeн ӹштӹ, Сaрoснaтaк ышты, Кoлoшвaр ышты дӓ мoл вӓрeӓт). Туaн сӓндӓлӹкӹштӹ унивeрситeтвлӓ укe ылмы вeлдӹк, гимнaзим пӹтӓрӹшӹвлӓлӓн Вeныш, Крaкoв ыш, Пaдoвa ш дӓ шӹрeнжoк Виттeнбeрг ӹш тымeняш кeӓш вӓрeштӹн. Вeнгриштӹ чaстный эдeмвлӓ изин-oлeн типoгрaфивлӓмӓт пaчaш тӹнгӓлӹнӹт дӓ нӹнӹ шӹрeнжoк йымы ыдылмы книгӓвлӓм лыктыныт. Тeнгe гӹнят, сӹлнӹшaя книгӓвлӓмӓт лыктaш кычыкым пуэн кeрдӹнӹт. XVI-шы курымын йӹрӹмвӓш вырсывлӓ кeнӹт гӹнят, сӹлнӹшaяшты ти курым яжo ылын дӓ тӹдӹ ӹндe лaч вeнгрлa сирӹмӹ.

Майоров-Шкетан (Майоров Яков Павлович, 17 Шыжа 1898 — 16 Ага 1937) — марий драматург дӓ поэт. Ӧршасола кымдемӹштӹ, Тошты Крещен солаышты хресӓнь йыхышты шачын. Драмывлӓжӹ логӹц сек пӓлӹмӹжӹ "Эх, ӓтижӓт-ӓвижӓт!" ылеш. Шкетанын лӹмжӹм Йошкар Олаштыш Мары Национальный театр дӓ бульвар намалыт.

Махаон (латинлӓ Papilio machaon) — Papilionidae йыхыш пырышы Палеарктика регионышты, Европышты, Азиштӹ, Йыдпел Африкышты дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ Зонтичные качшы лӹпӹ. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 65–86 (озы) 74–95 (ӓвӓ) мм якте шоэш.
Сергей Есенин — руш поэт. 21 сентябрь (3 октябрь) 1895, Константиново сола, Рязань губерня — 28 декабрь 1925, Ленинград) — XX-шы курымын рӧднӓ дӓ кымдан пӓлӹмӹ руш поэт, кыдым марынвлӓӓт яратат.

Перу пеликан (латинлӓ Pelecanus thagus) — пеликан йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты, Эквадор гӹц Перу‎ дӓ Чили якте вӓшлиӓлтшӹ монотипан пеликан. Кытшы 1.52 м, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 2.48 м, нелӹцшӹ 7 кг якте шоэш.

Татитлек (англла Tatitlek ) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын native ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 18.9 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 107 эдем ӹлен.

Одунпазары (турокла Odunpazarı ) — Турцин, йыд-вадывел Эскишехир илӹн дӓ Эскишехир халан центр районжы (илчежӹ). 2009-шӹ ин тӹштӹ 344.720 (пӱэргӹ: 169.769; ӹдӹрӓмӓш: 174.951) эдем ӹлен.

Ыжар питон (латинлӓ Morelia viridis) — питонвлӓн йыхыш пырышы Индонези, Папуа-У Гвиней дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӹшкӹ. Кытшы 150–180 см якте лин кердеш, ӓвӓвлӓжӹ шӹренжок 200 см якте веле. Ӓвӓжӹн нелӹцшӹ 1600 г, шӹренжок 2200 г якте лин кердеш.

Якшар лепкӓн йӹлгӹжикӓ лори (латинлӓ Chalcopsitta sintillata) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ ‎‎(Ару) дӓ Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 31 см якте шоэш.

Lady Gaga (Лэйди Гага) (лачокла лӹмжӹ — Стефани Джоанн Анджелина Джерманотта, англ. Stefani Joanne Angelina Germanotta 28 март 1986 и — американ электро - данс- дӓ поп-мырызы, ди-джей, композитор. дебют альбомжы The Fame (2008) лӹмӓн ылын дӓ 2010 ин августеш 13,4 миллион экземпляр доно тунӹмбал мыч шӓрлен кен. Стефани из годшенжок музыкым яратен, 4 иӓш ылмжы годым ӹшкевуяжы фортепиано фортепианом шакташ тыменьӹн дӓ Майкл Джексон дон Синди Лауперӹн мырывлаштӹм тетя магнитофоныш сираш тӹнгалӹн. Атяжӓт музыкант ылын. Луатикиаш Стефани Convent of The Sacred Heart школыш тыменяш пырен, кышты, тӹдӹ гӹц пасна Хилтон шыжарак-ӓкӓк дон Кэролайн Кеннеди тыменьӹнӹт. Стефанин шайыштмыжы семӹнь, весӹвлӓ гань чидеӓт, школышты тӹдӹм ваштылыныт. Тенге гӹнят, луддӹмӹ ӹдӹр ылынам дӓ кӹзӹтӓт, яклешт кем гӹнят, сойток ял вӹкем кӹньӹлам манын, Лэйди Гага ӹшке гишӓнжӹ пӓлдӹртӓ.

В. А. Мухин гӹц пасна Шабдарын поэзижӹм Олык Ипаят критикуен, тӹдӹн лыдышвлӓжӹм “есенинство” лӹм доно лӹмдӓ,кыдым хулиганизм дон декаденство доно кӹлдӹмӓн. Келесӓш келеш, Шабдар Есенинӹн поэзижӹм лишӹлеш шотлен дӓ лӹмӹнок ямаш тӹнгӓлшӹ солавлӓ гишӓн сирӹмӹ лыдышвлӓжӹм яратен. Олык Ипай, Шабдарым критикуен гӹнят, тӹдӹн поэзижӹм шотеш пиштен. Тенге тӹдӹ 1931-шӹ ин Москвашты Кинематографи институтышты тыменьмӹжӹ годым Гарри Казаков дон коктын Суомин посольствышкыжы толыт дӓ кид доно сирӹмӹ лыдыш тетрадьым тӹшӓк кодат, тидӹм Финн-Угр Ушемӹшкӹ колташ ядыт. Ти тетрадь кӹзӹтӓт ти Ушемӹн архивӹштӹжӹ Хельсинкиштӹ перегӓлтеш, тӹштӹ цилӓжӹ 22 лыдыш, нӹнӹ логӹц 17 Шабдарын лыдышвлӓжӹ: ”Тӓнгемлӓн”, ”Мӹньӹн мырем”, ”Мӓмнӓн ӹлӹмӓш”, ”Кӱслемлӓн”, ”Ямшы шӹжвӹк”, ”Вадеш”, ”Туан сӓндӓлӹкемлӓн”, ”Ечӹ мыры”, ”Корныгешӹ”, ”У и кечӹ”, ”Пӧрттӱ”, ”Шошым вӹд”, ”Кӓнгӹж ирок”, ”Кӓнгӹж йыдым”, ”Йыдым”, ”Пеледӹш”, ”Эй, тумерет-цеверет”. Шабдар пӹтӓриш лыдышвлӓжӹм 20 иӓшӹн сирен. Лыдшы тиштӹ ”Кӱслемлӓн” лыдышыжы доно пӓлӹмӹ лин кердеш:
Лейк-Луиз (англла Lake Louise ; атнала Sasnuu’ Bene’) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатын атна халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 192.3 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 88 эдем ӹлен.

Алатна (англла Beaver ; коюконла Ts’aahudaaneekk’onh Denh ) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыд-ирвел Аляска штатын коюкон халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 55.9 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 84 эдем ӹлен.

Ти вӓрӹштӓт кок кӹверӹм ӹштенӹт. Мамалай ӓнгӹр гач — пун кӹверӹм, а Пактай гач — кӱ пычвлӓм пиштенӹт. 1920-шы и якте марынвлӓн мулӓндӹм Угарман, Азан, Вичӹ губернивлӓ лошты пайылымы ылын. А пӹсмӓн мӓнгӹ гӹц мӹндӹрнӹ агыл лапышты «Дворики» сола вӓрлӓнен. Кӹзӹт тӹ вӓрӹштӹ нимат уке. Шӹм метр нӓрӹ кӱкшӹцӓн мӓнгӹ-стела кӹзӹт шӹверемӓн лач кокты веле кодын: Щурово солашты (Рязан дон Москва губернивлӓ лошты) дӓ кокшы — Актусолашты. Тидӹ архитектурный памятникӹш сӓрнӓлтӹн. Актусолашток первишӹ часовня перегӓлт кодын.

Башъяйла (турокла Başyayla ) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Караман илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 5.087 (пӱэргӹ: 2.567; ӹдӹрӓмӓш: 2.520) эдем ӹлен.

Американ ош морен ( латинлӓ Lepus alleni ) — Йыдвел Америкышты вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш Macrotolagus лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 45 - 60 см кыташ лин кердӹт. Массышты 5 кг якте шоэш.

Амезиелла (латинлӓ Amesiella ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Филиппиништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ Амезиелла улы.

Нгивал (палаула ? ; англла Ngiwal ) — Палаун йыд-ирвел Бабелдаоб ошмаотышты штатшы. Штатын территорижӹ: 26 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 223 эдем ӹлен. Штатын вуйхалажы: Нгеркеаи.

Сӧрӓн вуян ошикӓ мӹшкӹрӓн попугай (латинлӓ Pionites leucogaster) — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Бразили) вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹк пачан попугай.

Мутки (турокла Mutki ) — Турцин, вадывел Битлис илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 35.288 (пӱэргӹ: 18.065; ӹдӹрӓмӓш: 17.223) эдем ӹлен.

Шӹльӹ - (Avena) шуды йиш йыхыш пырышы кушкыш, кыды пӧрттӱштӹ Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел- Вадывел Африкаышты вӓшлиалтеш. Ти йыхышты 25 нӓрӹ тӹрлӹ йиш улы. Культивируйымы шӹльӹвлӓ логӹц сек кымдан пӓлӹмӹ ныр шӹльӹ (Avena sativa) ылеш.

Цимбидиелла (латинлӓ Cymbidiella) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Мадагаскарышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ цимбидиелла улы.

Остин (англла Austin ) — Америкын ушымы штатвлӓн Техас штатын вуйхалажы дӓ сек кого 4-шӹ халажы. Халан территорижӹ: 767.28 км². 2010-шы ин тӹштӹ 790,390 (метропол: 1,716,291 ) эдем ӹлен.

Ӓвӓсирӹштӹш Кырык Мары Шур монастир (рушла Козьмодемьянский Михаило-Архангельский (Горно-)Черемисский монастырь) — Кырык мары монастир, Ӓвӓсир солашты вӓрлӓнӓ.

Л.П. Васиковам финн-угр халыквлӓ лошты яжон пӓлӓт. Тӹдӹн научный пӓшӓвлӓжӹ семӹнь студентвлӓ тыменьӹт, ученыйвлӓ пакыла шӹмлӹмӹ пӓшӓм видӓт.
Кавафис ӹшке лыдышвлӓжӹм истори тематиканеш, философи шанымашанеш дӓ эротикӹ шӱлӹшӓнеш пайылен. Но ик лыдышыжымат лач ик группыш веле пырташ ак ли, нӹнӹн пӹсмӓнӹштӹ раскыды агыл, лин кердеш ик лыдышок философи шанымашан дӓ эротика шӱлӹшӓн ылеш. Поэт сек шукыжымок истори теамтикӓн лыдышвлӓм сирен дӓ нӹнӹ хелленист тӱнымбал дон кӹлдӓлтӹнӹт. Кавафисӹн туан халажы, Александриа хеллениствлӓн культура покшал ылын, седӹндонат тӹдӹ ти хала дӓ тӹ жеп гишӓн шӹренжок сирен. Хелленизм жеп классицизм дон тӓнгӓштӓрӓлтеш. Тӓнгӓштӓрӹмӹ годым пӹтӓришӹжӹ кашкен кешӹ, шӱӓш тӹнгӓлшӹ семӹнь анжыкталтеш. Но хелленизм жепӹн индивидуализм шотышты ылын, классицизм годым- коллективизм. Поэт хеллинизм жепӓш шанымаш овуца вӹкӹ мелӹн анжа. Техень шанымаш овуцажы модернизм жепӓш шанымаш овуца докы лишӹл.

Йӹнгӹл юкан шӱмем - поэт Владислав Самойловын остатка лыдыш книгӓжӹ. Йошкар-Ола, 2007 и. Ти книгӓштӹш лыдышвлӓ ложы гӹц таманярыжым сӓрӹзӹ Юлия Куприна дон Вилле Роппонен финн йӹлмӹш сӓренӹт.

Бриконексодон (латинлӓ Bryconexodon) — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ бриконексодон улы.

Птихохаракс (латинлӓ Ptychocharax rhyacophila) — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Венесуэлаышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш птихохаракс веле улы.

Трематокара (латинлӓ Trematocara) — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 9 тӹрлӹ трематокара улы. Кытшы 15 см лин кердеш.

Районышты цилӓжӹ 125 сола дӓ ӹлем. Кырык мары солавлӓ доно тӓнгӓштӓрен, нӹнӹ когорак ылыт, икпоратка шотшы 200 эдем гӹц шукырак. 84%-жӹ- суасламарынвлӓ ылыт.

Куба аратинга (латинлӓ Psittacara euops, Aratinga euops) — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кубышты вӓшлиӓлтшӹ аратинга попугай. Кытшы 26 см, нелӹцшӹ 90 г якте шоэш.

И гӹц иш Лахтиштӹ органн дӓ джаз фестивальвлӓ эртӓрӓлтӹт. Июль тӹлзӹн уже таманяр и хала фестиваль «Lahden Yöt» («Лахти Йыдвлӓ») эртӓрӓлтеш. Вес сӓндӓлӹквлӓштӹ хала оркестр «Лахти Симфони», Осмо Вянскя дирижер вуйлатымы доно кымдан пӓлӹмӹ ылеш.

Немӹццӹвӹвлӓ (латинлӓ Meleagris дон Meleagridinae) — фазан йишвлӓн группыш пырышы Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ немӹццӹвӹ улы.

Джейланпынар (турокла Ceylanpınar ) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Шанлыурфа илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 71.272 (пӱэргӹ: 35.399; ӹдӹрӓмӓш: 35.873) эдем ӹлен.

Неофинети (латинлӓ Neofinetia) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ (Китай, Корей, Япони) вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 йиш тӹрлӹ неофинети улы.

Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1795-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. Ӹдӹрӓмӓшвлӓ ӹштӹ дон вочыгачым ӹштенӹт. 1913-шы ин солашты кок мардеш вӓкш ылын. 1921-шӹ ин лыдмы пӧрт пӓшӓм ӹштен. 1930-шы ин сола халык «Агроном» лӹмӓн колхозым ӹштен. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Ефим Семёнович Белопасов ылын. Кого Вырсышты ти сола гӹц 27 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц луаткуд эдем колен, а луатиктӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: рядовойвлӓ Федот Яковлевич Белопасов, Иван Николаевич Серебряков, Павел Герасимович Сиваев дӓ молат.
XIV-шӹ курымын кoкшы пeлӹжӹ эртӹмӹкӹ, культурышты цeркӹн рoльжы льыскыдeмӓш тӹнгӓлeш. Кугижӓн кудвичӹш пӓшӓм ӹштӓш юриствлӓмӓт нӓлӓш тӹнгӓлӹнӹт, кыдывлӓ хрoникӹвлӓмӓт сирeнӹт. Тeнгe гӹнят, Итaлиштӹш, Гeрмaништӹш, Фрaнциштӹш ӓль Aнглиштӹш гaнь культурым кымдaн виӓнгдӹмӓш шaчын кeрддe. Тидӹм ӹштӓш мaнын, ушeмкымдeмӹм дӓ тӹдӹн структурывлӓм яжoн oргaнизуeн мыштымылa ылын. Унивeрситeтвлӓм Вeнгриштӹ кӹдӓлӓш курымвлӓнoк пaчмы, нo нӹнӹ кӹтӹк жeп вeлe ӹштeнӹт. (Пeч 1367, Oбудa 1395, Пoзoнь 1467). Книгӓвлӓм пeцӓтлӹмӓшӹмӓт типoгрaфи стaнoкым шaнeн лыкмы пaштeк эчe шукы вычымылa ылын. Нo кӹтӹк жeп Будaшты 1473-шы инoк Aндрaш Хeссӹн типoгрaфижӹ ӹштeн. Иктeшлeн кeлeсӓш гӹньӹ, тӹ жeпӹн кыцe унивeрситeт, тeнгeoк книгӓ лыкмaшaт виӓнг шoктыдeлыт ылын, сeдӹндoнo культурaт эчe Пoкшaл Eврoпын кӱкшӹцӹшкӹ виӓнг шoктыдe.

Ала сиргек (латинлӓ Oenanthe pleschanka) — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Евразиштӹ вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 14–16½ см, нелӹцшӹ 18–20 г якте шоэш.

Серрасалмус (латинлӓ Serrasalmus) — серрасалмусвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йогы кол. Цилӓжӹ 31 тӹрлӹ серрасалмус улы. Серрасалмусвлӓн сек изижӹ 11,4 см (S. sanchezi), сек когожы 41,5 см (S. rhombeus).

Клептикус (латинлӓ Clepticus) — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы вадывел дӓ ирвел Атланти океанышты вӓшлиӓлтшӹ тангыж кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ клептикус улы. Кытшы 30 см лин кердеш.

Ташкент (турокла Taşkent ) — Турцин, кечӹвӓл Конья илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 8.297 (пӱэргӹ: 4.083; ӹдӹрӓмӓш: 4.214) эдем ӹлен.

Кырык мары йӹлмӹ — ик финн-угр йӹлмӹ, Мары Эл Республикышты алык мары сага — кугижӓншӹ йӹлмӹ. Тӹнг шотышты Кырык мары, Йӱрнӹ, Кӹлемар районвлӓшты.

Бирч-Крик (англла Birch Creek ; гвичинлӓ Deenduu ) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыд-ирвел Аляска штатын гвичин ( Dendu Gwich’in) халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 16.6 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 28 эдем ӹлен.

Барбродри (латинлӓ Barbrodria miersii) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ барбродри улы.

Эугонгилусвлӓ (латинлӓ Eugongylus) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ, Папуа-У Гвинейиштӹ, Соломон ошмаотывлӓштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ эугонгилус улы.

Пазарлар (турокла Pazarlar ) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Кӱтахья илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 6.529 (пӱэргӹ: 3.200; ӹдӹрӓмӓш: 3.329) эдем ӹлен.

Лайош Кашакын (Лайос Кассáк) ӓтяжӹ паянжок ылде гӹнят, эргӹжӹм тымень лӓкшӹм ужнежӹ ылын. Но Лайош ӹшкежӹ изинекок столяр докы тыменяш кеӓ. Когорак лимӹкӹжӹ металлистеш тымень лӓктеш. Тӹ годымок революци шӱлӹшӓн йӹргецвлӓ донат пӓлӹмӹ лиэш. Изиш жеп эртӹмӹкӹ, тӹдӹ Вадывел Европышкы лӓктӹн кеӓ дӓ махань-шон пӓшӓвлӓм ӹштен, ӹлӓш тыменеш. Корнышты сӓрнӹмӹжӹ годым лыдшвлӓм сирен дӓ Венгриш газетвлӓш колтен шалген. Европышты каштмыжы годым, кунстын йогымашвлӓ доно пӓлӹмӹ лиэш, тенге тӹдӹн шӱмешӹжӹ кунст докы курымаш интересӹн тылипшӹ пижеш. Туан сӓндӓлӹкӹшкӹ пӧртӹлмӹкӹжӹ, тӹдӹ пӹтӓри заводвлӓштӹ пӓшӓлӓ, варажы лач кунстлан веле служаш тӹнгӓлеш. Тӹдӹ гӹц шалахай монгырышкыла анжышы, пролетариат эстетика докы лишӹл ылшы артньыквлӓн вуйлатышы лиэш.
Тунджели (турокла Tunceli ) — Ирвел Турцин халажы. Тунджели илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 33.316 (пӱэргӹ: 19.526; ӹдӹрӓмӓш: 13.790) эдем ӹлен.

Ктенолабрус (латинлӓ Ctenolabrus rupestris) — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Атланти океанышты (Мӱлӓндӹ лоштыш дӓ Шим тангыжвлӓштӹ) вӓшлиӓлтшӹ тангыж кол. Цилӓжӓт ик йиш ктенолабрус веле улы. Кытшы 18 см лин кердеш, шӹренжок 11 см якте веле.

Куруджашиле (турокла Kurucaşile ) — Турцин, йыдвел Бартын илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 7.657 (пӱэргӹ: 3.744; ӹдӹрӓмӓш: 3.913) эдем ӹлен.

Кутюна (рушла Архипкино) — Кырык сирӹштӹ, Акпарсын мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола. Мишан карем лишнӹ вӓрлӓнӓ. Кулаков якте 4 уштыш. Кутюн, Акпарсын эргӹ - Кутюна солалан негӹцӹм пиштӹшӹ логӹц иктӹжӹ. Кутюнжы 5 тетявлӓ ыльы: Сибат, Минча, Сибулат, Сильдуш, Сибатор.

Офидион (латинлӓ Ophidion ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 6 йиш тӹрлӹ Офидион улы.

Ирвел провинци (англла ‎‎ Eastern Province) — Замбин провинцижӹ. Вуйхалажы: Чипата. Провинцин территорижӹ: 69 106 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 1 306 173 эдем ӹлен.

Ньютон фельзума (латинлӓ Phelsuma edwardnewtoni †) — геккон йишвлӓн группыш пырышы Родригес ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 15 см якте шоэш.

Малуку кӹцкӹ кӓдӹ (латинлӓ Ducula basilica) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 36–42 см якте шоэш.

Ама́лия Родри́гиш (порт. Amália da Piedade Rebordão Rodrigues, 1 июль 1920, Лиссабон — 6 октябрь 1999, тӹшток) — португали мырызы, « фаду кугижӓтар», «Португалин юкшы».

Медфорд (англла Medford ) — Америкын ушымы штатвлӓн Орегон штатын сек кого 8-шӹ халажы. Халан территорижӹ: 56 км². 2010-шы ин тӹштӹ 74,907 (метропол: 207,010 ) эдем ӹлен.

Ангола (португалла ‎‎ Angola ; официал лӹмжӹ — República de Angola ) — кечӹвӓл-покшал Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Конго Демократи Республика, ирвелнӹ Замби, вадывелнӹ Атланти океан, кечӹвӓлвелнӹ Намиби доно пӹсмӓным кыча. 2014-шӹ ин тӹштӹ 25 789 024 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 1 246 700 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Ниамей.

Акдагмадени (турокла Akdağmadeni ) — Турцин, Йозгат илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 53.789 (пӱэргӹ: 26.814; ӹдӹрӓмӓш: 26.975) эдем ӹлен.

Пингвинвлӓн сек изижӹн (Eudyptula minor) кытышты 40 см, нелӹцшӹ 1 кг; сек когожын (Aptenodytes forsteri) кытышты 1.1 м, нелӹцшӹ 35 кг якте шот.

Хырами Ахмет Паша мечеть (турокла Hırami Ahmet Paşa Mescidi ) — Турциштӹ Стамбул халан Фатих районын тошты (11-шӹ тенгеок 12-шы century) мечетьшӹ.

Сарикӓ шӱӓн амазон (латинлӓ Amazona auropalliata) — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 35–38 см якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Джаз (англ. jazz) — XIX курым мычашышты XX курым тӹнгӓлтӹшӹштӹ АУШ-ты шачшы музыка йогымаш, кыдын негӹцешӹжӹ африка дон европа музыка семвлӓ вазыныт. Джазын тӹнг элементжӹ ипровизаци дон полиритми ылыт. Джаз виӓнгмӹжӹ семӹнь шукы корнывлӓ доно кеӓш тӹнгалӹн, кыды халыкшы ӹшке джазыштым вӓк, халык сем негӹцеш виӓнгденӹт. Кырык сирӹштӹ джаз ансамбльвлӓ эче уке, тӹ годымок 1990-шы ивлӓн Аяр ансамбль кыды-тидӹ мырыштыжы джаз элементвлӓм кычылтын. Кӹзӹтшӹ мары музыкышты джазым мырызы Агата Смирнова кычылтеш.

Псаммодромусвлӓ (латинлӓ Psammodromus) — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Пиреней пел ошмаотышты дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ изи шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ псаммодромус улы.

Мармара Эреглиси (турокла Marmara Ereğlisi ) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Текирдаг илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 25.061 (пӱэргӹ: 13.283; ӹдӹрӓмӓш: 11.778) эдем ӹлен.

Эфлани (турокла Eflani ) — Турцин, йыд-ирвел Карабӱк илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 10.187 (пӱэргӹ: 4.830; ӹдӹрӓмӓш: 5.357) эдем ӹлен.

Пахистома (латинлӓ Pachystoma) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 10 ӓль 26 йиш тӹрлӹ пахистома улы.

Медиокалкар (латинлӓ Mediocalcar ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 17 йиш тӹрлӹ Медиокалкар улы.

Хасан Эрен (турокла Hasan Eren; 15-шӹ март 1916-шы и, Видин, Болгари — 26-шы май 2007-шӹ и, Анкара, Турци) — Турок йӹлмӹзӹ, этимолог, дӓ тюрколог, лексикограф, профессор, академик.

Джибути (французла ‎‎ République de Djibouti ; арабла ‎‎ جمهورية جيبوتي) — Ирвел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Эритрей, вадывелнӹ дӓ кечӹвӓлвелнӹ Эфиопи, ирвелнӹ Якшар тангыж, кечӹвӓл-ирвелнӹ Эфиопи доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 864 000 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 23 200 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Джибути.

Йӓдырнӓлӓн 1590-шы ин негӹцӹм пиштӹмӹ. Тӹдӹм Руш кугижӓнӹшӹн ирвел тӹрӹштӹш карман семӹнь чангымы. 1781-шӹ ин хала статусым пумы. Халашты 2008-шӹ ин 9900 ӹлӹзӹ ылын.

Руанда (руандала Rwanda ; официал лӹмжӹ — Руанда Республик руандала Repubulika y’u Rwanda ) — Ирвел Африкыштыш кугижӓнӹш. Вадывелнӹ Конго Демократи Республика, йыдвелнӹ Уганда, ирвелнӹ Танзани, кечывӓлвелнӹ Бурунди доно пӹсмӓным кыча. 2010-шы ин тӹштӹ 11 055 976 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 26 338 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Кигали.

Пеннанти йишвлӓ (латинлӓ Pennantiaceae) — Apiales пеледӹшвлӓн группыш пырышы У Зеландиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ, шукиӓш тӹшкӓ ӓль пушӓнгӹвлӓ. Цилӓжӹ 3-4 тӹрлӹ пеннанти улы.

Абдоминеа (латинлӓ Abdominea minimiflora) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы монотипан пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтеш.

Осип Мандельштам 15 январьын 1891-шӹ ин Варшавеш шачын. Атяжӹ, Эмилий Вениаминович (Эмиль, Хаскл, Хацкель Бениаминович) Мандельштам (1856—-1938), перчаткывлӓм ӹштӹшӹ мастар ылын дӓ Пӹтӓриш гильдин купец статусым намалын, седӹндонат, еврей ылын гӹнят, лач ик вӓрӹштӹ веле агыл ӹлен кердӹн. Авӓжӹ, Флора Осиповна Вербловская, музыкант ылын.

Гиконгоро (руандала дӓ англла Gikongoro ) — кечӹвӓлвел Руандан халажы . Руандышты кого халавлӓ ло гӹц 14-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2010-шы ин тӹштӹ 34.780 эдем ӹлен.
Серам кырык кӓдӹ (латинлӓ Gymnophaps stalkeri) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓштӹ (Серам) эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.

Кӧпрӱкӧй (турокла Köprüköy ) — Турцин, ирвел Эрзурум илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 18.700 (пӱэргӹ: 9.450; ӹдӹрӓмӓш: 9.250) эдем ӹлен.

Кавшта тымана лӹпӹ (латинлӓ Mamestra brassicae) — тымана лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы Палеарктика регионышты, Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кавшта качшы изи лӹпӹ. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 34–50 мм якте шоэш.

Чаели (турокла Çayeli ) — Турцин, покшал-йыдвел Ризе илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 42.282 (пӱэргӹ: 21.029; ӹдӹрӓмӓш: 21.253) эдем ӹлен.

Лихир ошмаоты (англла Lihir Island, Niolam Island) — Папуа-У Гвинейиштӹ Лихир ошмаотывлӓ н гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 22 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 18 000 эдем ӹлен.

Педилохилус (латинлӓ Pedilochilus) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 15 йиш тӹрлӹ педилохилус улы.

Албани (Шаблон:Lang-sq, официал лӹмжӹ — Респу́блика Алба́ния, Шаблон:Lang-sq [ɾɛpuˈblika ɛ ʃcipəˈɾiːs]) — Балкан кугижӓнӹшвлӓ, Адриатика дон Иони тангыж тӹрӹштӹ. Сӓндӓлӹкӹн лӹмжӹ иллири йӹлмӹштӹш olba шамак гӹц лин, кыды «ӹлемӹм» анжыкта. Халык тидӹм Shqipëria лӹм доно попа, кыды «Курныжын мулӓндӹжӹ» (курныж албанла shqiponjë ) лиэш. 12 ноябрь 1912 и годшен ӹшкевуя виӓнгшӹ сӓндӓлӹк семӹнь ылеш. Албаништӹ 3 659 616 ӹлӹзӹ. Вуйхалажы - Тирана ( 376 642 ӹлӹзӹ).

Масоала фельзума (латинлӓ Phelsuma masohoala) — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты (Сава регионышты Масоала пел ошмаоты) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 12 см якте шоэш.

В. Л. Лукьянов Шурдӹнгӹштӹ нӹл классан уезд училищем тымень пӹтӓрен, кыды паштек Микрӓкӹштӹ шукердӹ агыл пачылтшы нӹл классан школышты тӹмден. Тӹды –пӹтӓриш кырык мары артньык А. В. Григорьевӹн ӓтяжӹ доно пӓлӹмӹ ылын, кыды гач Йӱрнӹштӹш революционер К. И. Касаткин доно пӓлӹмӹ лин дӓ тенге революци пӓшӓшкӹ пижӹн. Халык лошты махань-шон листовкывлӓм шӓрен сӓрненӹт, дӓ ти листовкывлӓжӹ кырык марла ылыныт. Кугижӓ кӹл тӹдӹ паштек цартакын вӓнген дӓ пӓшӓш пыртыде. Лач Октябрь революци паштек веле тымдымы пӓшӓш тӹдӹм нӓлӹнӹт. Лукьянов тествлӓжӹм рушла веле агыл, марлаат сирен. Сирӹмӹжӹ логӹц Акпарс гишӓн легендыжы айыртемӓлтеш. Тенгеок кырык марын пӹтӓриш тымдышы ӹдӹрӓмӓш Прасковья Васильевна Кириллова гишӓн ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓжӹ интересӹм понгыжтарат. Кырык сирӹштӹ Лукьяноввлӓн йыхышты кымдан пӓлӹмӹ ылеш.

Китеэ Ирвел Финляндиштӹ вӓрлӓнӓ дӓ Йыдпелвел Карел регионын лаштыкшы ылеш. Ӹлӹзӹ шот — 10 024 эдем (2003); муниципалитетӹн кымдецшӹ — 1141,75 км², кыды ло гӹц 276,87 км² (почти 25 %) — вӹдӓн вӓр. Халык плотность — 8,8 эдем км²-еш.

Параюлис (латинлӓ Paracheilinus) — тӹрвӓн колвлӓн йиш группыш пырышы Шӹпӓн океанвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ тангыж дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш параюлис веле улы. Кытшы 34 см лин кердеш.

Фритаун (англла ‎‎ Freetown ) — Сьерра-Леонен вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 357 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 1 200 000 эдем ӹлен.

Симсӓкӓ рок тыргӓдӹ (латинлӓ Claravis pretiosa) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Мексика гӹц Аргентина дӓ Тринидад дӓ Тобаго якте Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 20–21 см, нелӹцшӹ 65–72 г якте шоэш.
Тукан йишвлӓ (латинлӓ Ramphastidae) — шиштӹ ганьывлӓн йыхыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кӹцкӹ качшы кого нерӓн кеквлӓ. Цилӓжӹ 46 тӹрлӹ тукан улы.

Коллоэц тыманавлӓ (латинлӓ Scotopelia) — тымана йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кол качшы тыманавлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ коллоэц тымана улы.

Исотри (латинлӓ Isotria ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Йыдвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ Исотри улы.

Лайош Кашак (венгрлӓ: Lajos Kassák, шачын 21-шӹ мартын 1887-шӹ ин – колен 22-шы июльын 1967-шӹ ин) — венгр поэт, прозаик, артньык, эссеист, редактор, венгр авангардизмӹн теореткшӹ дӓ шукы вес йиш модерн йогымашвлӓн ӓтяштӹ.

Кемальпаша (турокла Kemalpaşa ) — Турцин, ирвел Измир илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 87.147 (пӱэргӹ: 44.346; ӹдӹрӓмӓш: 42.801) эдем ӹлен.

Монтсеррат (англ. Montserrat) — Кариб тангыжышты Изи Антил ошмаотывлӓ дӓ Кого Британин тангыж шайылныш ошмаотывлӓжӹ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 102 км². 2011-шӹ ин тӹштӹ 4922 эдем ӹлен. Вуйхалажы: Плимут (де юре) дон Брейдс (де факто).

Шим корнан фельзума (латинлӓ Phelsuma nigristriata) — геккон йишвлӓн группыш пырышы Майотта ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 11 см якте шоэш.

Гастрофолисвлӓ (латинлӓ Gastropholis) — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Африкын Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ гастрофолис улы.

Лимбохромис (латинлӓ Limbochromis robertsi) — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы вадывел Африкышты (Гана) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш лимбохромис веле улы. Кытшы 10 см лин кердеш.

Манакин йишвлӓ (латинлӓ Pipridae) — орави ганьывлӓ группыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изи кеквлӓ. Цилӓжӹ 60 тӹрлӹ титира улы.

Якшар калпакан ала кӓдӹ (латинлӓ Ptilinopus mercierii †) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Француз Полинезиштӹ Маркиз ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 40 см якте шоэш.

Шанлыурфа (турокла Şanlıurfa ) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин халажы. Шанлыурфа илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 674.515 (пӱэргӹ: 340.225; ӹдӹрӓмӓш: 334.290) эдем ӹлен.

Мальва йишвлӓ (латинлӓ Malvaceae) — мальва пеледӹшвлӓн группыш пырышы шукиӓш, кокиӓш ӓль икиӓш пеледӹшӓн шудыла кушкышвлӓ, ӹлыштӓшвлӓжӹм вилӹшӹ тӹшкӓ ӓль пушӓнгӹвлӓ. Цилӓжӹ 4225 тӹрлӹ мальва улы.

Стефа́н Малларме́ (франц. Stéphane Mallarmé) (18 март 1842, Париж — 9 сентябрь 1898, Вальвен, Фонтенбло лишнӹ ) — француз поэт, пӹтӓрижӹ «Парнас» группа докы лишӹл ылын («Кӹзӹтшӹ Парнасышты» пецӓтлӓлтӹн), варажы символиствлӓн виктӓрӹшӹштӹ лин. Поль Верлен тӹдӹм вырсымы, шудалмы да проклинайымы поэтвлӓ лошкы шӹнден.

Игорь Алексеев Свидетельства о разорении в 1918-1919 гг. Козьмодемьянского Михаило-Архангельского черемисского (мужского) монастыря Казанской епархии // "Русская народная линия", 10.06.2008
Кырык мары театр историжӹ 1920-шы ивлӓн тӹнгӓлӓлтеш. (Махань ин?) Тӹ ивлӓн Цикмӓ халашты (халанан лӹмжӹм халыкна лачокшымат, лӹмӹнок интеллигецинӓ, тӹнӓм активно йӹлмӹштӹжӹ кычылтын) кырык мары культура шолмылаок шолын манаш лиэш дӓ тидӹлӓнжӹ виржӓт ылын. Тӹнӓм Цикмӓштӹ таманяр техникум ылын дӓ тыштӹ шукы кырык марын тыменьӹн, но культуры да халыкым сотышкыла нӓнгемӹ пашӓм ӹштӹшыцлӓ лошты, шукынжок Педтехникумышты тыменьӹнӹт да Кырык Мары театрын артиствлӓ лоштыжыт, шукынжок студенвла ылыныт. Театр тӹнӓм Кырык мары Колхоз театр лӹмӹм намалын. Театрын ӹлӹмашӹжӹ кужыжок ылде, тӹдӹ 1930-шы ивлӓн тӹнгӓдтӹшӹнок питӹрӹмӹ лин. Театрын репертуаржы 1920-шы ивлӓн: пы нангешӹ -тӓриш гӓнӓ анжышывлӓлӓнжӹ амасажым 1920-шы.

Гамбург (немӹцлӓ Hamburg ) — Германин 2-шы сек кого халажы. Халан территорижӹ: 755 км². 2010-шы ин тӹштӹ 1,783,975 (метропол: 4,300,000 ) эдем ӹлен.

Марк Туллий Цицерон (лат.: Marcus Tullius Cicerō; 3 январь 106 и Х.ш.я., Арпинум — 7 декабрь 43 и Х.ш.я. Формиа) — Кугезӹ Рим политик, философ, йӹлмӹ мастар оратор.

Карапӱрчек (турокла Karapürçek ) — Турцин, кечӹвӓл Сакарья илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 12.548 (пӱэргӹ: 6.337; ӹдӹрӓмӓш: 6.211) эдем ӹлен.

Симсӹ питта (латинлӓ Hydrornis cyaneus) — питта йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ (Бангладеш, Бутан, Камбоджа, Китай, Инди, Лаос, Мьянма, Таиланд дӓ Вьетнам) вӓшлиӓлтшӹ мырышы кек.

Блаесодактилус (латинлӓ Blaesodactylus) — геккон йишвлӓн группыш пырышы Мадагаскарышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ блаесодактилус улы. Кытшы 6.5–30 см якте шоэш.

Сиваслы (турокла Sivaslı ) — Турцин, ирвел Ушак илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 21.658 (пӱэргӹ: 10.778; ӹдӹрӓмӓш: 10.880) эдем ӹлен.

Кырык мары сӹлнӹшая - кырык марла сирӹмӹ сӹлнӹшая. Кириллица йӧн дон пӹтӓриш кырык мары текстӹм 1767-шӹ ин сирӹмӹ. Ти текстым Кырык марла сирӹмӹ пӹтӓриш лыдыш гӹц пӓлен нӓлӹдӓ.

Нортуэст-Арктик (Northwest Arctic Borough) : Амблер (Ivisaappaat), Бакленд (Nunatchiaq), Диринг (Ipnatchiaq), Киана (Katyaak , Katyaaq), Кивалина (Kivalliñiq), Кобук (Laugviik), Коцебу (Qikiqtaġruk), Ноатак (Nuataaq ), Нурвик (Nuurvik), Селавик (Siilvik , Akuligaq ), Шаньнак (Isiŋnaq , Nuurviuraq)

Войтун (латинлӓ Epilobium ; алыкмарла вуйдеҥге) — войтун йишвлӓн йыхыш пырышы кушкышвлӓ. Эдем кыташ вӓк пеледӹшӓн шуды. Мары Элышты цилӓ вӓреок вӓшлиӓлтеш, лӹмӹнок роэн лыкмы шӹргӹвлӓштӹ дӓ шӹргӹ тӹр мыч кушкеш. Войтун пиш шукы йиш лин кердеш.

Ирвел провинци (руандала Intara y’Iburasirazuba ; англла Eastern Province ; французла Province de l'Est ) — Руандан сек кого икшӹ провинцижӹ. Вуйхалажы: Рвамагана. Провинцин территорижӹ: 9,813 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 2 141 174 эдем ӹлен.

Покшал Ази кобра (латинлӓ Naja oxiana) — аспидвлӓн йыхыш пырышы Покшал Азиштӹ (Туркменистан, Таджикистан, Узбекистан, Кыргызстан, Афганистан, Пакистан, йыд-ирвел Иран дӓ йыд-вадывел Инди) вӓшлиӓлтшӹ эксӹкӹм кандышы агрессивный кобра кӹшкӹ. Кытшы 1 м лин кердеш, шӹренжок 1.5 м якте веле.

Алангы йишвлӓ (латинлӓ Percidae) — Алангы ганьывлӓ (Perciformes) группыш пырышы Йыдпел полушарин вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы колвлӓ. Цилӓжӹ 204 тӹрлӹ алангы улы.
Акробрикон (латинлӓ Acrobrycon) — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы кол. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ акробрикон улы.

Кайсери (турокла Kayseri ) — Покшал Турцин халажы. Кайсери илӹн вуйхалажы. Турциштӹ кого халавлӓ ло гӹц 9-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2009-шӹ ин тӹштӹ 911 984 эдем ӹлен.

Диярбакыр (турокла Diyarbakır ili ) — Кечӹвӓл-ирвел Турцин илжӹ. Турциштӹ кого илвлӓ ло гӹц 12-шы вӓрӹм нӓлеш. 2008-шӹ ин тӹштӹ 1 051 511 эдем ӹлен.

Миссури (англла Missouri ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 180,533 км². 2010-шы ин тӹштӹ 5 988 927 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Миссури кымдецшӹ доно 21-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 17-шӹ ылеш. Штат статусым Миссурилӓн 10 августын 1821 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 24-шы ылын. Штатын вуйхалажы: Джефферсон-Сити; сек кого халажы: Канзас-Сити.

Дерели (турокла Dereli ) — Турцин, покшал Гиресун илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 22.124 (пӱэргӹ: 11.012; ӹдӹрӓмӓш: 11.112) эдем ӹлен.

Вӹдкаля (латинлӓ Neomys ; алыкмарла вӱдколя) — цымыни йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ выд йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 3 вӹдкаля цымыни улы. Кытшы 7–10 см, пачыжы 4,5–8 см, нелӹцшӹ 12–18 г якте шоэш.

Санта-Крус цӹвӹ кӓдӹ (латинлӓ Gallicolumba sanctaecrucis) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Соломон Санта-Крус ошмаотывлӓ (Тинакула дӓ Утупуа) вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 23 см якте шоэш.

Стени (латинлӓ Stenia ) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 22 йиш тӹрлӹ стени улы.

Лу́ций А́нней Се́нека (лат.: Lucius Annaeus Seneca minor) — аль Сенека Изиракшӹ, шӹренжок лач Сенека веле — Кугезӹ Рим философ-стоик, поэт дӓ кугижӓнӹш йенг (пӓшӓ ӹштӹшӹ, деятель). Шачын: 4 и Х.ш.я. (Кордова, Испани) - колен: 65 и Х.ш. паштек (Рим). Неронын тымдышыжы, стоицизмӹн сек кого фигурыжы. Ӓтяжӹ риторик дӓ историк Луций(Марк) Анней Сенека (Когоракшы), ӓвӓжӹ Гельвия ылын.

Корган (турокла Korgan ) — Турцин, вадывел Орду илӹн районжы (илчежӹ). 2010-шы ин тӹштӹ 33.267 (пӱэргӹ: 16.882; ӹдӹрӓмӓш: 16.385) эдем ӹлен.

Сӹнзӓлыкан немӹццӹвӹ (латинлӓ Meleagris ocellata) — фазан йишвлӓн группын немӹццӹвӹвлӓн группыш пырышы Юкатан пел ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ кек. Озывлӓн кытшы 90–100 см, кӱкшӹцшӹ 71–92 см, нелӹцшӹ 3,25–4 кг якте шоэш. Ӓвӓвлӓн кӱкшӹцшӹ 65–69 см, нелӹцшӹ 1,9–2 кг якте шоэш.

Генихаракс (латинлӓ Genycharax tarpon) — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Колумбиштӹ вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш генихаракс веле улы.

Монастирӹм 1871-шӹ ин валгыдемдӹмӹ. 1917-шӹ ин ти монастир Азан Епархин Кымшы категори статусан ылын. Йыл тӹрӹштӹш халыквлӓ логӹц лач кырык марынвлӓн веле ӹшке туан йӹлмы доно жеплӹшӹ монастирӹштӹ ылынат, ти монастирӹшкӹ суасламарынвлӓӓт толыныт дӓ тенге тӹдӹ халыквлӓм соты корныш лыкшы институт семӹнь ӹштен. Лӹмӹнжок кырык марынвлӓлӓн ти монастир ӓкӓн дӓ шотеш пиштӹмӹ. Монастирӹштӹ кок храм, косир садвлӓ, яжо корнывлӓ дӓ кырык мары тетявлӓм тымдаш манын, кок классан школ ылын. Тӹштӹ пӹтӓриш кырык мары интеллигенци тыменьӹн, нӹнӹ логӹц пӹтӓриш марла романын авторжы — Игнатьев Никон.

Кебби (англ. Kebbi State ) — йыд-вадывел Нигерин штатышты. Штатын ӹлӹзӹ шот 2005-шӹ ин тӹштӹ 3,630,931 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 36,800 км². Вуйхалажы Бирнин-Кебби.