Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
1940 ий — Леонид Михайлович Шарнин, шанче-технолог, техник шанче доктор. Шернур кундемыште шочын. Паша корныжо Озаҥысе техник университет дене кылдалтын: тыште тудо тыглай инженер гыч проректор марте шуын. Пилот-модель комплексыште Леонид Михайлович кугу специалистлан шотлалтеш.

Георгий Ефруш (Ефруш) (Георгий Захарович Ефремов) (1916 вӱдшор 10, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Макарсола (кызыт Макарсола) ял —7 сӱрем 1941) — марий серызе, почеламутчо, кусарыше, литературовед, драматург, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1939), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

Деревня Шарнино (починок Шарник, Феклисята) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Еш илышым сÿретлыше произведенийлаш автор келге шонымашым шыҥдара. Шергалына сюжет да чоҥалтме шотышто пеш проста улшо «Чодыра лоҥгаште» ойлымашым. Тудын тÿҥ героиняже Олю техникумышто тунемын, вара тошто койышан ачажын-аважын ойышт почеш тунеммым чарнен. Ялыште йокрокланен илымек, чодыра ороллан марлан лектын. Икана тушко Олюн ожно келшыме таҥже Пöдыр толын лектын. Кок рвезыеҥын шÿмыштышт тул гай йöратымаш кумыл угыч ылыжеш. Пич чодырам, марийжым коден, Олю Пöдыр дене пырля олаш кая, адакат педтехникумышто тунемаш тÿҥалеш. «Тений рвезыеҥлан шÿдыр гай калык ончылно йолген шогыман» манын, писатель самырык тукымым тунемаш, шке илышым шочмо калыкын пÿрымашыжым куштылемдыме, саемдыме чолга паша дене пеҥгыдын кылдаш ÿжын.

Чын возымым тергыше системе посна программе семын (мутлан, чын возымым тергашлан ыштыме онлайн-сервис) але иктаж компьютер программын (электрон мутерын, текст редакторын, кычалше системын, браузерын да т.м.) ужашыже лийын кертеш.

Деревня Новая Пижмарь (Пижмарий) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

1927 ий. Кеҥеж рÿдö. Ачам Пошкырт мланде гыч ешыжым шочмо кундемышкыже, Морко кантонысо Макарсолашке наҥгая. Макарсола – курык сереш, ужар садер лоҥгаш верланыше ик уреман изи ял.

Эн ӱлыл кашташте Пыл Ава, Мардеж Ава, Вӱд Ава, Кӱдырчӧ юмо, Волгенче юмо верланеныт. Кава юмын ӱлыл каштажым Мландын пыжашыжлан шотлыман. Мланде гыч кӱзымӧ годым тудо икымше кашта семын коеш. Мландӱмбаке кӱшыч волышо кеч-могай шӱдыр але космический уна ондак Кава юмо дене вашлиеш да, тудын ӱлыл каштажым эртен, мландышке шуэш.

Захар ден Гаврил Ефремовмыт шке жапыштышт кугу грамотан еҥ лийыныт, шуко лудыныт, илышымат сайын паленыт, Царевококшайскыште , Озаҥыште, Пермьыште, Екатеринбургышто, Воронежыште, Царицыныште лийыныт, возымыштым «Пермские ведомости», варажым «У вий», «Ямде лий» да моло изданийыште печатленыт. Иван Ефремовшо лудын-возен моштен огыл гынат, уш-акылже пеш тале улмаш, тÿрлö оҥайым каласкалаш моткоч кертын.

1993 ий – «Какшан» группым чоҥен. 1995 ий – «Полярная звезда» группым чоҥен. 2003 ий – «Ди-Ди» группым чоҥен. 2006 ий – «МариStar» группым чоҥен.

Ты жапыште ешлан кугу полышым Никита Никифоровичын тукым шольыжо (племянник) Василий Федорович Сапаев ышта. Варажым Эрик тудым кокымшо ача семын пагалаш тӱҥалеш.
Валентин Колумб (Валентин Христофорович Колумб) (1935 ага 3, Марий автоном область, Морко кундем, Мызэҥер ял —8 теле 1974, Йошкар-Ола) — марий серызе, почеламутчо, кусарыше, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъенже (1961), Олык Ипай лӱмеш Марий комсомол премийын лауреатше (1968).

Деревня Мари-Азянково (Марий Озаҥсола) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

1939 — Ангелина Григорьевна Перескокова, тазалык аралтыш пашаеҥ, Россий Федерацийын сулло эмлызыже. Одо Элыште шочын. Кӱшыл шинчымашым Ижевскысе мединститутышто налын. 1966-шо ийыште 2-шо №-ан поликлиникыште пашам ышташ тӱҥалын, 11 ий гыч оласе эмлыме верыште терапевтлан тыршаш тӱҥалын.

МАССР-ын Кӱшыл Каҥашын Вуйвержын Кӱштыкшӧ почеш 1973-ан ийыште Марий Адымаш ял Руш Адымаш ял дене пырля ик пырляштарыме Йыр ялыш савырненыт.

Толстов Алексей Иванович — II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

Деревня Малая Гора (Изи Пӱнчер, Сылнысер, Малая Горская, Малый Сосняк, Выльып почиҥга) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.
1970 ийыште Марий республикылан 50 ий темме лӱмеш лӱмгече пайрем годым оперыште Акпатырын рольжым устан модмыжлан Арсений Венедиктовлан Кугыжаныш премийым да ту ийыштак мурызылан Марий АССР-ын заслуженный артистше почёт лӱмым пуэныт. Варарак тудо Марий Эл Республикын Калык артистше почёт лӱмымат налеш. Кызыт Арсений Венедиктов сулен налме канышыште.

Опер 1963 ийыште шындалтын, но палыман, икымше постановкышко оксам нигӧ ойырен огыл, чылан шке кумылышт почеш тыршеныт. 5 Вӱдшор - икымше марий оперын шочмо кечыжлан шотлалтеш.

Йошкар Люнда (курыкмарла Якшар Люнда, рушла Красная Люнда) — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже верланыше Марьино ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 287 еҥ (2003 ий), 188 еҥ (2010 ий).

Согласно Конституции, Российская Федерация состоит из 85 субъектов — республик, краев, областей, городов федерального значения, автономной области, автономных округов. Каждый субъект федерации, помимо федеральных органов, имеет свою исполнительную (как правило, губернатора или главу), законодательную (региональные парламенты) и судебную (конституционный (уставный) суд субъекта) ветви власти. Субъекты имеют свою собственную конституцию либо устав, а также собственное законодательство, принимаемое региональными парламентами. Субъекты федерации имеют по два представителя в верхней палате российского парламента — Совете Федерации. Во взаимоотношениях с федеральными органами государственной власти все субъекты федерации между собой равноправны. Субъекты имеют полномочия решать вопросы, отнесённые Конституцией к ведению субъектов. Субъекты Российской Федерации не имеют права выхода из её состава.

Казенный дом Карагасовский — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Тошметсола (рушла Досметкино) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Шеҥше ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 180 еҥ (2004 ий), 106 еҥ (2010 ий).

1950 — Сергей Станиславович Костров, кугыжаныш пашаеҥ. Йошкар-Олаште шочын. Ончычсо паша корныжо тӱрлӧ ушемла дене кылдалтын. 1995-1998-ше ийлаште Марий Эл виктер вуйлатышын службыштыжо пашам ыштен. А 2001-ше ий гыч Марий Эл виктер вуйлатышын икымше алмаштышыжын службыштыжо тыршаш тӱҥалын.

Синтаксические фразеологизмы оценки в марийском языке // II Вави-ловские чтения: Диалог наук на рубеже XX-XXI веков и проблемы современного общественного развития. – Йошкар-Ола, 1999. – С. 322-323.

Архипова Элина Анатольевна (5 Ӱярня 1960) — марий семлызе. Элина Анатольевна Ӱярня тылзын 5 кечынже 1960 ийыште Маскасола кундемын Кугу Шаплак ялыште шочын. Изинекак сем деке шӱманын. Йошкар-Оласе 1 номеран школ-интернатыште тунемын.

Деревня Хутор Тулбень Мучаш (Андри почиҥга, Андрюшонки) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Деревня Тараканово (Русские Тараканы, Русское Юлтышево, Юлтышки) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.
1965 ий — Родион Иванович Чузаев, шанче пашаеҥ, туныктышо, историй шанче кандидат. Юлсер кундем Йывансолаште шочын. Марий кугыжаныш университетыште тырша. Марий кугыжаныш университетысе тувыра да сымыктыш факультетын деканже.

Абросимово (рушла Абросимово) — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже верланыше Васильевский ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 84 еҥ (2003 ий), 68 еҥ (2010 ий).

Село Эмеково (Купсола) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Моско гыч пӧртылмеке, телевидений редактор лийын, МАССР тӱвыра Министерствын кугурак инспекторжылан ыштен, «Ончыко» журналын тӱҥ редакторжылан. 18 ий профессионал серызе семын шуаралтын. 1984—1988 ийлаште «Ончыко» журналын тӱҥ редакторжылан ыштен.

Варажым "Селиш теҥыз" мутым США-н Вашингтон штатыштыже кумдан кучылташ тӱҥалыныт. Но тошто лӱм-влак йомын огытыл. Оппонент-влак ойлат, тиде вӱдкумдыкыш шкешотан вӱдушык да залив-влак пурат. Весе-влаклан "Селиш" мут ок келше, молан манаш гын тиде мут дене теҥыз воктене илыше индеец калык-влакын йылме ешыштым лӱмдат.

Тÿҥалше критик марий сылнымутын социалистический реализм корно дене кузе вияҥ толмыжым терген, тематика шотышто чарныде поен толмыжо нерген ойлен. «Писательын сеҥымыже» статьяштыже тудо марий прозаик Элнет Сергейын «Илыш шолеш» романжым порок умыл дене лончылен, тиде романын чыла сай могыржым ончыктен да шке ойжым тыге иктешлен: «Чапле книгам шочыктышо Элнет Сергей – илыш материаллан поян писатель, шке пашажым чеслын шуктен». Г. Ефруш «Илыш шолеш» романым умбакыже сайын возаш авторлан сугыньо ойым пуэн. С. Элнетын кугу произведенийжын икымше ужашыже «Повесть» подзаголовок дене 1936 ийыште «У вий» альманахеш печатлалт лектын. Кокымшо ужашыже гыч икмыняр глава 1937 ий телым «Марий коммуна» газетеш савыкталтын. Архив фондеш аралалт кодшо документла гыч кызыт палена: С. Элнет «Илыш шолеш» романын икымше книгажым (15 авторский листа кугытаным) Москваште Гослитиздатеш лукташ шонен.

Таҥасымашын условийжым 3 апрельысе номерыште лудмек, самырык поэт шоналтен : «Ала мыламат шке вием терген ончыман?» Кужун ювалтыде, ик кечын редакцийыш ошкылын. Мыняр почеламутым намийымыжым ынде палаш ок лий, но кокытшо «Конкурс» рубрике дене 19 апрельыште савыкталтын. Авторын лӱмжым тыге ончыктеныт: «Юрий Чавайн, Йошкар-Ола, музыкальный училище». 26 майыште тышанак конкурслан темлыме «Тый кӧм вучет…» муро ното дене лектын. Мутшымат, семжымат Юрий серен.

Бикбулатов Мухамед Муллаярович — II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

Каласаш кӱлеш рӱдолан лӱмжӧ калыкыште тӱҥ шотышто Звениге семын палыме, Провой лӱм мондалтме гай лийын. Марла савыктыме у картыште рӱдола Провой лӱмым нумалеш.
М. Шкетанын тунамсе прозыжын вес проблемыже — еш коклам у йÿла шÿлышеш негызлымаш, марий ÿдырамашын тошто коса деч эрнымыже, волгыдо да эрык корнышко нелын толмыжо. Тиде темылан «Палыде», «Вакшагур», «Чодыра лоҥгаште», «Микась Майрук» ойлымаш-влак возымо улыт. Кугу Октябрь ÿдырамашлан пöръеҥ дене тöр праван лияш йöным пуэн, но тошто шинчыр деч утлымаш вик эртен огыл, рÿдаҥше ората чот мешаен. Мутлан, «Вакшагур» ойлымашын героиняже, пычкемыш марий ÿдырамаш Майруш, опкын марийжын, Тарай Вайсан, мыскылмыжым чытен кертде, вакшагурыш тöршта. Ир койышан, сут тÿшкалан верчын тудын ÿмыржö кÿрылтеш.

1931 — Леонид Васильевич Багров, паша герой да транспорт пашаеҥ. Курыкмарий кундем Покровское селаште шочын. 26 ий тудо эҥер флот министерствыште пашам ыштен: 12 ий министр лийын, эҥер транспорт департаментын вуйлатышыжлан тыршен. Тудын лукмо монографийже-влак вузлаште учебник семын кучылталтыт. Техник шанче кандидат. Профессор. Суапле пашажлан «Знак Почёта», Октябрь Революций, Йошкар Знамя Паша да келшымаш орден-влак дене палемдалтын.

Г.Ефруш тале рвезе поэт-влакын шке шотан ойыртемыштым раш ужын шуктен. М.Казаковын творчествыж нерген тудо тыге каласен: «Моло поэт дене таҥастарымаште Казаков Миклайын усталыкшат кугу; тудо – самостоятельный поэт, тудын шке образный мышленийже уло». ( Г. Ефруш. «Марий поэзийыште у ошкыл» статья – «Марий коммуна», 1940 ий, 24 февраль). Талантан марий поэтын «Гречанка», «Чеверын, Крым», «Шÿмеш пиждыме каче», «Шарнымаш эре кодеш» почеламутлажым Г. Ефруш пеш кÿкшын аклен, ончыкыжым М. Казаков кугу сылнымут мастар лийшаш, марий литературышто ончыл верым налшаш манын, палемден. В. Чалайым рвезе критик кöргö вийжым, перспективыжым шотыш налын аклен: «Чалай Васлий – ончыкыжым кушкын кертше поэт, тудын возымыжо марий поэзий фондыш свежа пöлек» (Г. Ефруш. Кушмаш корнышто // Марий коммуна. 1939. 4 апр.). Рвезе поэтын «Кама», «Пÿрö серыште», «Кок куэ да ик тумо» почеламутшо-влакым лудын лекмеке, Г. Ефруш тушто чын поэзий кумылым, лирика чоным шижын. Южо статья ден обзорыштыжо курык марий писатель-влакын (Ш. Булатын, П. Першутын, В.Сузын да молынат) творчество пашаштым лончылен, курык марла возымат чумыр марий литературым пойдара манын, ончыктен.

Кугыжаныш йылме, тыгак официал йылме — кугыжанышыште але калык-влак кокласе ушемыште тӱҥлан шотлалтше йылме. Эн ончыч тӱҥ йылме нерген конституцийыште возымо лийшаш. Эн чӱчкыдын кугыжанышыште могай калык эн шуко ила - тиде йылмым кугыжаныш йылмылан ойырат. Марий Эл Республикыште кум кугыжаныш йылме уло — олык марий, курык марий да руш.

Деревня Сельхозпочинок — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Айова (англичанла Iowa) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык - 145,743 тӱж. км². Калык чот - 3 062 тӱж. еҥ (2011). Административ рӱдер — Де-Мойн ола.

Пантуши (рушла Новосёлово) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Токпайэҥер ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 15 еҥ (2002 ий), 11 еҥ (2010 ий).
Марий спектакль-влаклан шуко тӱрлӧ семым возен. Икмыняр ий Марий радиокомитетыште тӧрлатызе лийын. Павел Тойдемар да Анисим Мамуткин дене икымше марий семӱзгар ансамбльыште шоктен.

Анатолий Анатольевич Смирнов — кугыжаныш пашаеҥ да шанче-экономист. Ончыч комсомол, вара партий пашаште шуаралтын. 1994-1996-шо ийлаште кугыжаныш погынын вуйлатышыже лийын. Шанче корныжо Марий кугыжаныш университетыште шуйнен, тыште уста экономист профессор марте кушкын. Тӱҥ шотышто тудын пашаже-влак ял озанлык экономик йодышым рашемдаш полшат: тиде йодыш дене 100 наре шанче пашам, 5 монографийым возен.

Писатель Геогрий Ефрушым марий калык утларакшым прозаик да драматург пашаже гыч пала. Тудо, 1931 ий гыч тÿҥалын 1940 ий марте, шуко ойлымашым, ятыр пьесым возен, лудшо-влакым чÿчкыдынак очерковый публицистикыже дене куандарен. Эн сай ойлымаш ден очеркше сар деч ончыч посна сборник денат лектыныт. Тиде сборникеш печатлыме произведений кокла гыч «Кокымшо илыш», «Тойбатыр кугызан ешыже», «Шошо», «Эше мо кÿлеш?» ойыртемынак сöрале, келге шонымашан улыт. А «Пытартыш единоличник» ойлымашыже вигак хрестоматийный мут саскашке савырнен. Тудым пел курым жапыште иктаж коло гана тÿрлö антологиеш , школлык лудшаш книгаш, репертуарный сборникеш савыктыме.

30 Ага 1963 ийыште Маскасола кундем Яныкай-сола ялеш шочын. Пашаверым Марий кугыжаныш филамонийыште муын: хор капеллыште мура. «Марий Эл Радион» эфирыштыжат уста мурызын мурыжо-влак чӱчкыдын йоҥгат. Ача-аваже музыкым йöратеныт, ачаже ялыште эн тале гармоньчо лийын, аваже пеш мураш йöратен, сылне яндар йÿкан лийын. Верысе кандашияш школым тунем пытарымекыже, вес кундемыш илаш кусна. Тыге Людмила кыдалаш школым Рязань областьын Спасский районысо Кирицы посёлкышто тунем лектеш.

Роман, пьеса, ойлымаш, очерк да статья-вл.: 4 т. дене печатлалтыт [Собрание сочинений в 4-хт.], Йошкар-Ола, 1962. 1-ше т. : Пьеса- влак. 396 с.; 2-шо т.: Ойлымаш ден очерк-влак. 552 с.; 3-шо т.: Мыскара, ойлымаш, фельетон, почеламут да статья-влак. 440 с. ; 4-ше т.: Эреҥер : роман. 340 с.

«Команмелна» ойлымаш революций деч ончычсо марий ялын илышыж дене кылдалтын. Тышке ола гыч землемер толын, команмелнам утыжден кочкын, мÿшкыр чер дене черланен. Ялысе калыклан сырен, эн шÿкшö, купан мландым шелын пуэн. Тыге кугыжан чиновникын тöра улмыжо, калыкым пагалыдымыже, революций деч лÿдмыжö моштен ончыктымо. Тунам иктаж-могай пышткойшо бюрократлан верчын тÿжем дене шемерын илышыже пужлен кертын.

Иктешлен каласаш гын, Василий Орлов моло семынак, чылалан палыме да йӧратыме возышо улеш. Тудын возымыжо тӱрлӧ да оҥай. Лудшылан кӧргӧ поянлыкым, порылыкым, пӱртӱс деке йӧратымашым, умылмашым пуэн шога.

Виче Алан кундем (рушла Вятскополянский район) - административ кундем Киров велыште, Российыште. Рӱдыжӧ Виче Алан. Калыкчот 31,6 тӱж. еҥ наре.

[[]] ий — Николай Константинович Орехов, Марий АССР-ын сулло чоҥышыжо, ече дене танасымаште спортын мастерже палемда. Тудо Ӧрша кундем Кугу Немдеж ялыште шочын. Политехник институтым тунем пытарымеке, ӱмыржӧ мучко чоҥымаш пашаште тыршен. Тудын вуйлатымыж почеш Йошкар-Олаште шуко пӧрт чоҥалтын.
Тыгай проектлаште участвоватлен: «Терминологические словари на национальных языках для общеобразовательных школ в регионах проживания финно-угорских народов Российской Федерации» (2010-2011 ийла, регионысо координатор да исполнитель); «Англо-марийский электронный словарь» (2011-2013 ийла, Австрий шанче фондын полшымыж дене тÿнямбалсе проектын регионысо координаторжо да исполнительже); «Гендерная репрезентация марийской этнической идентичности: язык, фольклор, литература» (2014-2016 ийла, РГНФ, исполнитель).

Анна Иоанновна императрицын элым вуйлатыме жапыштак кызытсе «Кресты» олмеш «Винный городок» (Вино ола) верланен. 1868 ийыште тудым архитектор В.П.Львовын планировко почеш арестант-влакым кӱчык жаплан эскерыме комплексыш савыреныт. Тудо Рӱдӧ пересыльный казаматлан шотлалташ тӱҥалын. Кызытсе жапысе казаматын полатшым йошкар кермыч дене эше 1884-1892 ийлаште А.О.Томишко архитекторын проектше почеш нӧлтеныт. Тудын комплексше 2 вич этажан ыресым ушештарыше корпус гычын шога. Тушто 1150 еҥым пуртышо 960 камера лийын. Ик корпусышто тыгак кӱшыл пачашыште Шнуй Александр Невский лӱмеш черке лийын.

МАССР-ын Кӱшыл Каҥашын Вуйвержын Кӱштыкшӧ почеш 1973 ийыште идым тылзын 27-ше кечынже Лепёшкин ден Тошто Пирогово ялла ик илыме пырляштарыме Лепёшкин ялыш ушненыт.

Чодыраял (рушла Чодыраял) — Российыште Марий Элын Юлсер кундемыштыже верланыше Корамас ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 1199 (2003 ий), 1084 еҥ (2010 ий).

Миклай Казаков (Николай Иванович Казаков), (1918 шорыкйол 15, РСФСР, Чарла уезд, Кӱчыкэҥер ял (кызыт Кӱчыкэҥер сола) —12 пургыж 1989, Марий АССР, Йошкар-Ола) — серызе, почеламутчо, кусарыше, журналист, редактор, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1939), Марий АССР-ын Калык почеламутчыжо (1960), III степенян Сталин премийын лауреатше (1951), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

Лингвостилистическая характеристика женского портрета в современном марийском романе // Казанская наука. №5 2014 г. Казань: Изд-во Казанский Издательский Дом. 2014. С.

Толбаев Константин Алексеевич — I степенян Ачамланде сар орден да кок Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

1670-шо ийыште октябрь-декабрь тылзыште марий, чуваш, руш-влакын тӱжем еҥан отрядышт кугу армийже дене кредалын. Салтак армий Озаҥ ола гыч толын шоген. Юлын шола серыштыже 24 октябрьыште Ерыкса эҥер воктене, 26 октябрьыште Олык Кушерга ял воктене, 28 октябрьыште Рутка эҥер воктене, а пурла серыште Кугу Шиндыр воктене 31 октябрьыште пеш тале кредалмаш каен шоген.

Токтай-Марий (пошкыртла Ташлыйылға; рушла Ташлы-Елга) — Российыште Пошкырт Элын Балтач кундемыштыже верланыше Нижнесикиязово ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 132 еҥ (2002 ий), 114 еҥ (2009 ий), 105 еҥ (2010 ий).

Майоров-Шкетан (тугак Шкетан, М. Шкетан алмашлӱм-влакым кучылтыт), (Яков Павлович Майоров-Шкетан) (1898 шыжа 29 Россий империй, Илна губерний, Яраҥ уезд, Тошто Крешын ял —16 ага 1937, Марий АССР, Оршанке кундем, Оршанке ола сынан посёлко) — марий серызе, журналист, драматург, литератор, мер пашаеҥ, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже. «Шкетан» алмашлӱм «шкет» але «шкетын» мут деч шочын.
Миссури (англичанла Missouri) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык - 199,905 тӱж. км². Калык чот - 833 тӱж. еҥ (2012). Административ рӱдер — Пирр ола.

Икымше ойпогышкжо 1950-54 ийласе мурсаскажым поген. Ты паша деч вара тудын поэзий шулдыржо чот лупшалатын, кӱшкӧ да кӱшкӧ нӧлталт шоген. Каласыман, самырык почеламутчо лудаш йӧратен да лудмо книгаште келшыше оҥай верым посна блокнотыш возгален шоген, тыгай блокнотшо икмыняре лийын.

Сапаев симфоний оркестрыште да калык семӱзгар оркестрыште шуаралтеш. Пытартышыжлан тудо У Торъял кундемысе ойган да куштымаш сем-влакым воза.

Деревня Большой Ломбенур (Кого Ломбеныр) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Евсейкин (курыкмарла Шӹргӹмычаш; рушла Евсейкино) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже верланыше Йӱксар ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 106 еҥ (2004 ий), 86 еҥ (2010 ий).

Озаҥыште Сапаев шкаланже моткоч шуко налын. Концерт, спектакль, съезд, пленум-влак - тиде чыла Эрик Сапаевым кугу кӱкшытыш нӧлтен. Но тыгай вашлиймаш-влакышке кошташ утыждене жапше лийын огыл, тудо у произведений-влакым возгала. 1955 ий гыч Симфониетта дене пашам ышташ тӱҥалеш. Сапаевын сочиниенийже-влакым йоҥгалтарат, радиошко возгалат. Шапорин, Эшпай, Хачатурян, Кабалевский, Хренников семлызе-влак тудын нерген моктен гына ойлат. 1956 ийыште Пургыж тылзыште тудо Моско олашке усталык отчет дене кая, тушто вариаций, мурыжо-влакым ончыкта, чыла ното материалым ончаш пуа.

Казамат структурышко тыгак шинчыше-влакын пашам ыштыме сомылыштым эскерыме лӱмын келыштарыме казамат почылтын. Тыште сарзе профиль дене специалист-влак тыршеныт- ОКБ-172 да молат. Шинчыше-влак тыгай отдел-влакым «шарашка» лӱмденыт. Нине ОКБ отдел негызеш шуко чапле сарзе техника-влак шочыныт, Кугу Ачаэл сар годым сайын ончыктеныт. Мутлан, САУ СУ-152 ден ИСУ-152(ОКБ-172). Тыгай отдел-влакын кӧргӧ илышышт нерген Александр Солженицын "В круге первом" раш каласкален.

Макрос (рушла макрокоманда или макрос) — посна программе, макрорегистраторын уникал лӱм дене палемдыме команде да/але полдыш темдыштме почелалык.

Кече касвел астрологийыште келшышын Вӱд йоктарыше тамгаште 21 Шорыкйол гыч 19 Пургыж марте наре улеш, веда астрологийыште — 15 Пургыж гыч 14 Ӱярня марте улеш.

Морко кундемын Ӱшӱттӱр ялеш шочын-кушкын, ӱдыр годсо фамилийже - Сидоркина. Изиж годым Вероника шукырак жапшым коваж пелен (ачажын аваже марий ӱдырамаш лийын) эртарен. Шке манмыжла, туддечак марла чын кутыраш, шомакын чевержым, нелытшым палаш тунемын. Кован каласкалыме ятыр йомакше ушеш лакемыныт да ӱдырым шонаш таратеныт. Аваже Киров кундем гыч толшо руш еш гыч лийын, но марий йылмым сайын пален.

Чалай Васлий шкеже Юрий Чавайным южгунам умылен моштен огыл. Тудын кондымо «Рӱмбалгыш. Яндар кас каваште…» стихшым «бракыш луктын». Векат, утыждене интимныйлан шотлен. А веет кузе сайын серен улмаш 28 ияш поэт :

Пижмарий (рушла Новая Пижмарь) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже верланыше Карлыган ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 120 еҥ (2000 ий), 112 еҥ (2010 ий).
Лингвостилистические средства создания словесного портрета в марийском романе // Взаимодействие и взаимовлияние языков литератур народов Поволжья и Приуралья: материалы Межрегиональной научной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения академика Пауля Аристэ. Саранск, 2006. С. 395-399.

Деревня Уржумка (Амаш) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Кодшо курым кыдалне Чалай шкежат тыгайрак семан ятыр почеламутым серен, но самырык авторын возымыжым печатьыш колтен огыл. Тудым умылаш лиеш: тунам критике шӱм-чон лирикым шӧрынрак ончен, утларакше йодыныт ура-ура! Кумылан почеламут-влакым.

Мый Толя Бикмурзин дене 1932 ийыште Мишкан ШКМ-ште палыме лийынам. Тудо изи капан каҥгарак рвезе ыле. Толя 5 классыштак литературым йӧратымыжым ончыктыш. Книгам шуко ока ыле. Кудымшо классыште почеламутым серкалаш пиже. Тунемше- влакын почеламутым возаш толашымыштым ужын, туныктышо И.Н. Аптрашин литкружокым чумырыш. Занятий арня еда лиеден. «Рвезе вий» лӱман литературный журналым луктынна. Тышан утларакше Толян возымыжо печатлалтын. Тудым школышто «мемнан поэтна» маныт ыле. 1934 ийыште районыш Я. Ялкайн тольо. Тудо поснак Толян возымыж дене интересоватлалте. Очыни, Я. Ялкайн тунамак Толян талантшым пален налын да тыршен тунемаш кӱлмым шижтарен. (Журналист Я. Агеевын шарнымашыж гыч. 1965 ий.).

1956 ий — Надежда Викторовна Климина, Волжск олаште администраций вуйлатыше. Шочмо оласе школышто туныктышылан икмыняр ий тыршыме деч вара администрацийыште илышкыл аралтыш йодыш шотышто специалистлан пашам ыштен. А 2001-ше ий гыч Марий Элысе калык илышкыл аралтыш министр сомылым шуктен шога. Калык просвещенийын отличникше, Российысе паша министерствын почётан пашаеҥже. Шуктен шогымо пашажлан эше шуко кугыжаныш чап танык денат палемдалтын.

Вончыдӱр (рушла Вонжедур) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Шале ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 147 еҥ (2004 ий), 114 еҥ (2010 ий).

Васин К. Поэзия жизни // Восхождение. Йошкар-Ола, 1984. С. 3—16. Зайниев Г. Лирикыже подвиг дене иктӧр // Арслан тукым. Йошкар-Ола, 1985. С. 114—126.

Кузе комедий шочеш : сылнымут паша ден сценысе мастарлык нерген повесть [Как рождается комедия : повесть о литературе и сценическом мастерстве]. Йошкар-Ола, 1992. 288 с.

Г. Ефруш, сылнымутан литературына кÿкшö идеян, келге шонымашан лийже манын, шонен, национальный кышкареш лакем шичме ваштареш кучедалын. Тудо ойлен: марий писатель моло калык литературымат сайын палышаш, творчество пашаштыже пÿтынь тÿнямбал культурылан эҥертышаш. «Ятыр тÿҥалше писательже, - возен тудо ик статьяштыже, - руш классикым огыл, а шке шочмо йылмыж дене серымым веле лудеш. Марла кукшын серымым лудатат, М. Горькийын «Мать» повестьше гыч Ниловнан моткоч простой, чонеш логалше мутшо ушышкет возеш. Тудын образше мочол келге, шÿм гыч лекше! Кажне мутшо – илышын сескемже…»
Деревня Егытсола — «Волжский район: Сборник документальных очерков. — Йошкар-Ола: Комитет Республики Марий Эл по делам архивов, Государственный архив Республики Марий Эл, Администрация муниципального образования «Волжский район», 2003. — 320 с. ил.» книга гыч ужаш кылвер.

Туге гынат Козьмодемьянск уездыште марий-влак лыпланен огытыл. Д. А. Барятинскийын вуйлатыме руш карательный отряд тышечын каен веле, а 1670-шо ийын 16 ноябрьыште, йӱдым, 13 тӱжем еҥан отряд дене марий, чуваш-влак Козьмодемьянскыш керылт пуреныт. Тиде йӱдым пеш кугу кредалмаш каен шоген, кресаньык-влак илаш-колаш ваш пижыныт, туге гынат олам налын кертын огытыл.

Модашлан изи теннис мече да метыр кутышан тоя кӱлеш. Модшо-влак кок командылан шелалтыт: кырыше, да вӱдышö. Кырыше команде гыч ик еҥ: - «кышкыше» (метальщик) пасун тӱрышкыжӧ шогалеш да тоя дене мечым пералта. Тыге модмаш тÿҥалеш. Пералтыме деч вара «кышкыше», тоям шуен, пасун вес тӱрышкыжӧ куржеш, шукта гын – мӧҥгеш куржын пӧртылеш. Пӧртылмӧ годым ваштареш шогышо командын модшо-влак мече дене тиде еҥым эҥерташ тыршат. Огыт эҥерте гын – тиде модшо кон гыч пӧртыш куржын шуеш да угыч тоя дене мечым пералта.

Кеҥеж Самырыктукым Олимпий модыш-влак - Нанкин 2014 (англичанла 2014 Summer Youth Olympics,французла Jeux olympiques de la jeunesse d'été 2014).

Починок Павловский — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

1952 ий — Антонида Леонидовна Ботняева, уста пашазе-технолог, Марий Эл Республикысе кочкыш индустрийын сулло пашаеҥже. Казахстан Республик Каменка селаште шочын. Кӱшыл шинчымашым Воронеж оласе технологий институтышто налын. Марий кундемыш 1977-ше ийыште толын да Волжскысо ик ушемын специалистше лийын. 1993-шо ий гыч Звениговысо шӧр комбинатын тӱҥ технологшылан тыршаш тӱҥалын. Шӧр-торыкым ямдылыше у технологийым шыҥдарымыжлан кугыжаныш премий денат палемдалтын.

1980 ий — Александр Веткин, марий эстрада мурызо. Шкеже тудо Курыкмарий кундем Яшмолкино ял гыч. Саша тӱвыра аланыште тырша. Солист семынат чапланен.

Мишкан (пошкыртла Мишкә, рушла Мишкино) — Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше сола. Мишкан кундемын рӱдерже. Калыкчот — 6046 еҥ (2009), 7591 еҥ (2010).

Кужнур (рушла Кужнур) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Морко ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 239 еҥ (2004 ий), 187 еҥ (2010 ий).

Василий Орлов (Василий Григорьевич Орлов) (1916 шорыкйол 28, Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Туруново ял (кызыт Йошкар-Ола) —30 кылме 1993, Йошкар-Ола) — марий йоча серызе, тӱвыра пашаеҥ, журналист, краевед, библиотекарь, Марий радион икымше дикторжо, РСФСР- ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1965).

Деревня Обипамаш (Пумари починга, починок Обипомари) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

МАРЛАШКЕ КУСАРЫМАН: Кукарка известна как княжеская резиденция Чумбылата после захвата прежней столицы - Какшара (ныне Котельнич) в 1181 новгородскими ушкуйниками
Кычалше робот (рушла поиско́вый ро́бот («веб-пау́к», краулер)) — кычалше системын ик ужашыже; кычалше системын серверыштыже ыҥпалыпогыш интервот лаштыклам ярымлыме нерген информацийым пуртышо программе.

Тагалог йылме (рушла тага́льский язык), (Тагалог; Tagalog [təˈga:log]) — Филиппин Республикын тӱҥ йылме-влак радам гыч йылме. Кутырышо-влакын чотышт Филиппиныште эн кугу.

1927 — Юрий Андреевич Желваков, сӱретче, Марий Элын сулло сӱретчыже. Киров велын эргыже Йошкар-Олашке 1967-ше ийыште толын: тӱрлӧ ушемлаште, училищыште пашам ыштен. Айста шарналтена «Сумерки на лесном озере», «Зимка», «Калужница зацвела» сӱрет-шамычым. Юрий Андреевичын пашаже-влак Кипр, Голландийысе, Германийысе ончерлаште лийыныт. Кызытат Финляндийысе, Венгрийысе тоштерлаште аралалтыт.

Мумбаи (маратхила मुंबई, хиндила मुम्बई, англичанла Mumbai; 1995 ий марте ола лӱмжӧ Бомбей (Bombay) лийын) — эн кугу ола Индийыште, Махараштрын рӱдолаже.

Деревня Удюрма (Ӹдӹрмӹ) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Рӱдола (рушла : столи́ца) — кугыжанышын але административ чоҥымашын тӱҥ официал олаже. Эн чӱчкыдын тушто вуйлатыше, виктем, кучем орган-влак верланат: кугыжаныш вуйлатышын резиденцийже (монарх, президент, губернатор), парламент, рӱдӧ министерстве-влак, рӱдӧ ведомстве-влак, Кӱшыл суд. Южгунам нине орган-влак тӱрлӧ олалаште верланат.

1935 — Анатолий Филиппович Филиппов (Анатолий Чончурий), серызе, журналист Шулдыран нужгол», «Вӱдӱдыр», «Тӱрлызӧ кече» книга-влакын авторжо. Морко кундем Азъял ялеш шочын. Ялысе колхозышто тыршен, вара кӱшыл шинчымашым Крупская лӱмеш кугыжаныш педагогик институтышто налын. 1959-63 ийлаште шочмо кундемысе школлаште марий йылмым туныктышылан тыршен.

Дом лесной охраны Шелангушский (Актай-Корно) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Шуко гана кок але кум кугу ола коклаште рӱдола лӱм верч ӱчашымаш каен. Тыгай ӱчашымаш-влак тӱрлын мучашлалтыныт. Мутлан, Австро-Венгрийыште Вена ден Будапешт ола-влакым когыньек рӱдолалан сайлыме. Але ливийыште Триполи ден Бенгази ола-влакым рӱдолалан когыньек ойыреныт.

Российын рӱдыштыжо, шола Юл серыште, Озаҥ да Угарман кундемыште финн-угор ешыш пурышо марий калык ила. Марий калыкын чотшо — 671 тӱжем еҥ. Шымлызе-влак марий калыкым субурал анрополигический радамыш пуртат. Марий калык кум тӱшкалан шелалтеш: курыкмарий, олыкмарий, эрвелмарийлан. Марий Эл Республикын покшел да эрвел ужашыжым шуко чотан олыкмарий тӱшка айла. Кажне ийын, 12 июль кечын, марий калык чимарий пайремым, Сӱремым палемда. Сӱрем — кеҥеж рӱдын эртарыме, акрет годсо чимарий йӱла кокла гыч эн тӱҥ да жаплыме пайрем.

Большие Маламасы (Кугу Моламас) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.
Шайбан хоккейыште тиде спорт арвер шайбым наҥгайме, пасым пуымо, да капка велыш перымылан кучылталтеш. Клюшкын кужутшо 150-200 см. наре. Тудын вургыжо уло, ӱлнӧ тиде вурго кумдаҥеш да вӱчкыжемеш. Кумда, вӱчкыж мучашыжым тӱҥгыртымӧ - тудым ыргака лӱмдат. Ыргака-н кужутшо 25-40 см наре. Лач тудак шайбе дене тӱкналтеш. Ик клюшко весе деч ойыртемалтеш, вет модшо-влак тӱрлӧ капан улыт, шолагай ден пурлагай-влаклан тӱрлӧ клюшко кӱлыт. Клюшко вурго да ыргака коклаште 135°-ан луко кодеш. Клюшкын вургыжо чоткыдо, тыгодымак лывырге, сандене профессионал клюшко дене шайбым пераш куштылгырак. Ыргакым чӱчкыдын тӱҥгыртат - модшо тыгай клюшко дене шайбым ий валчын нӧлтал кертеш. Шола да пурла велышкат тӱҥгыртат - тыште шола кид да пурла кид дене кучышо-влак шкаланышт келшышым ойырат. Капкаоролын клюшкыжо пасу модшын клюшкыж деч изиш ойыртемалтеш. Тудын ыргакаже кумдарак, вурго да ыргака коклаште луко изирак. Но ыштыме йӧн, кучылтмо материал когынек клюшкыштат икгай.

Лудщо йолтш-влаклан шкаланышт таҥастарен ончаш тиде йӧратымаш саскан рушла кок вариантшым темлена. Нуным кызыт, у кырымышто, кок поэт ямдыленыт: Герман Пирогов ден Анатолий Спиридонов.

Деревня Нуж-Ключ — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Деревня Мамайкино (Мамай, Мамайял) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Сперанский Пётр Семёнович — I степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

Йошкар-Олаште Кугыжаныш погын пӧрт ваштареш Оболенский-Ноготков лӱмеш площадь уло, тиде площадьыштак Оболенский-Ноготковлан памятникым шогалтыме. Памятникын возымашыштыже икмыняр йоҥлышым палемдаш лиеш: Оболенский-Ноготков Йошкар-Олалан негызым пыштыше семын возалтын. (Тудо жапыште Йошкар-Ола лӱм лийынат огыл, да негызым тиде олалан Дмитрий Елецкий пыштен.)

Деревня Старое Правление (Лапсола) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

МАССР-ын Кӱшыл Каҥашын Вуйвержын Кӱштыкшӧ почеш 1961 ийыште ӱярня тылзын 27-ше кечынже Покшел Чирки Ӱлыл Чирки, Кӱшыл Чирки, Изи Чирки ялла дене пырля ик пырляштарыме Чирки ялыш савырненыт.

Дарьян кечыже. Тиде кечын вÿдшор мÿгыра гын – кеҥеж вашеш шудо нугыдо шочеш. Посна тÿткышым суртводыжлан ойыреныт: тудым пырля кочкаш шинчаш ÿжыныт, лÿмын пучымышым шолтеныт.

Деревня Конаштрад (Коноштрад) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.
1911 — Алексей Николаевич Громов, Совет Ушем Герой. Шкеже тудо Советский район Кукмарийыште шочын-кушкын. Армийыш 1942-шо ийыште каен. Изирак лейтенант курсым тунем лекме деч вара взвод командирлан шогалтеныт. Днепр эҥерым форсироватлыме годым тудын взводшо ик эн ончыч вончен, Алексей Николаевич ротымат атакыш нӧлтен. 12 гана сусырген. Сар пытымек, шочмо кундемышкыже пӧртылын: партий комитетыште, «Пӱнчер» колхозышто тыршен. 10 йочан ача лийын. Тудын лӱмжым Советский посёлкын ик уремже нумалеш.

Вара Людмила Иванова композитор-влак В.Алексеев, В.Захаров, В.Кульшетов, С.Маков, Ю.Бурдаков дене творческий кылым пеҥгыдемда. Людмилан ачаж ден аваже шӧртньӧ сÿаным палемденыт. Тиде юбилейлан композитор Юрий Бурдаков лÿмын «Шӧртньӧ сÿан» мурым возен. Тудым Людмила телевиденийын «Шÿмсем пӧлек» передаче гоч ача-аважым саламлыме семын йоҥгалтарен.

Анатолий Бик (Анатолий Иванович Бикмурзин) (1915 теле 19, Россий империй, Ӱпӧ губерний, Пӱрӧ уезд, Пӱрӧмучаш ял —20 теле 1980, Марий Эл, Йошкар-Ола ола) — марий серызе, почеламутчо, кусарыше, журналист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1947), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

Олаште Юрийым ешыже вучен: пелашыже, шым ияш Сережа да ныл ияш Танюша. Мӧҥгӧ пӧртылаш да пашам кычал муаш кӱлын. Но айдемын шоктен да возен моштымыжо ик вуйлатышымат сымыстарен огыл. Полышым сӧрвален, КПСС обкомын кокымшо секретарь Петр Алмакаев марте шуаш тӱкнен. Тудын ойжо почеш декабрь тӱҥалтыште Михаил Иванов ончыч кожен лукмо редакторым комитетыш угыч налын. Ындыже –йӱк режиссерлан.

Кумлымшо ийла М. Шкетанын творчествыштыже у йыжыҥ семын палемдалтыныт. 1929 ийыште, Йошкар-Олам коден, писатель шочмо Тошто Крешын ялышкыже илаш толын, чумыр вийжым сылнымут пашалан пуэн. Тиде пагытыште эн сай произведенийже-влакым возен – тÿрлö жанр дене, шуко тÿрлö темылан. Писательын чапше тунам моло вереат шарлен. Горький олаште (кызыт Нижний Новгород) савыкталтше «Натиск» журнал — тиде крайысе писательмытын органышт 1933 ийыше (7-8 номер) тыге палемден: М. Шкетан – Юл кундемыште ик эн тале да кумдан палыме писатель».

Айбердин Алексей Яковлевич — I степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

1952 — Валерий Данилович Дубников, озанлык вуйлатыше. 1977-ше ийыште Поранча кундемысе торфушемыште инженерлан пашам ышташ тӱҥалын да вуйлатыше мартеат шуын. Экономик академийын академикше. Тыгак тудо Совет Ушем кӱшыл погынын депутатше лийын. А 2004-ше ий гыч Марий Эл кугыжаныш погынын депутатше сомылым шукта.

1952 — Дмитрий Петрович Репьёв, артист, Марий Элын калык артистше. Смоленск олаште шочын-кушкын. Тудо гын Йошкар-Олашке 1981-ше ийыште толын – руш академтеатрын артистше лийын. Оҥай деч оҥай рольым устан чоҥен, ончаш толшо калыкын кумылжым савырен моштен.
Колхоз виеш ышталтын гынат, мыняр-гынат саемын, тÿшка пашаште тудын шонымашыже весемын, вашталтын. Колхоз илыш у марий кресаньыкым шочыктен, йол ÿмбак шогалтен – тыгай ойым шыҥдарен писатель шкенжын ятыр ойлымашыштыже. Тиде радамыште «Карпуш», «Лукаш», «Капка орол», «Какшан воктен», «Корнышто» ойлымаш-влак поснак кумдан палыме улыт. Карпуш, тыгаяк лÿман произведенийыште тÿҥ герой, шке илышыштыже эн тÿҥлан колхоз пашам шотла. Но тудо ешыште шкенжым кучен ок мошто, ватыжым ондала, ÿдырамашым ок акле. Пошкудышт полшымо дене Карпуш титакшым умыла, ойлымаш мучаште ватыж дене угыч ушна. Айдемым чын корныш шогалтымаште коллективын вийже пеш кугу, куатле, пайдале – тыгай сай ойым шыҥдарыме тыште.

Юлсер федерал йырвелын калыкчотшо 29 млн 900 тӱж. 359 еҥ (2010 ий). Тиде Россий калыкчот деч 20,9 %. Олаште илыше-влак шукырак улыт. Мутлан, Самара велышыте олаште илыше-влакын чотышт 80 % (Россий кӱкшытыштӧ олаште илыше-влакын чотышт - 73 %).

Клюшко — шайбан хоккей, бенди, мече хоккейыште, флорболышто да эше икмыняр спорт тӱрлыкыштӧ пасушто шайбым але мечым поктылашлан кучылтмо спорт арвер.

1963 ий — Леонид Игоревич Маркелов, Марий Эл Республикын вуйлатышыже (2017 ий марте).1995-1999 ийлаште тудо Россий Кугыжаныш Думын депутатше лийын. А 2001 ийыште тудо Марий Эл Республикын президентшылан сайлалтын. Суапле пашажлан Келшымаш орден дене палемдалтын. Философий шанче кандидат. Маркеловын лӱмжым Марий Кугыжаныш технологий университетысе ик аудиторийже нумалеш.

Ял воктен Лемде вӱд йоген эрта. Ондак Ленин лӱмеш колхоз пашам ыштен. Кызыт колхоз йӧршеш пытен. Ялыште шуко урем уло. Кажне уремын шкенжын лумжо уло. Мутлан: Якшов урем, Изи урем, Колхоз урем, Кугу урем да т.м.

Деревня Пиштерсола (Ияродо) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Чыла вере ( «Писатели …» справочниклаште, «Ончыко» журналыште) серыме, пуйто Юрий Чавайнын икымше почеламутшо «Рвезе коммунист» газетеш 1957 ийыште савыкталтын. Талук пеш кужус, а лачшым кунам? Чынжым гын Юрийын поэт лӱмжӧ 1956 ий 19 апрельыште лектын: тудо кечын комсомол газет «Кушто тые улат, моторем?» ден «Куна руло пӱртӱсын чеченже» почеламутлажым пуртен. Нуно кугу огытыл- 16 да 18 коран. Нине стих «Ӱжаран куэрлаште» сборникыш пуреныт,а индеш кечылан варарак савыкталтше « Поэт ден шӱшпык» почеламут ала-кузе йомын кодын (книгаш пурыдымо стих эше ятыр). А вет тыште- авторын моторлык да поэзий, илыш да пӱртӱс нерген шонкалымашыже.

В. Колумб чодыралан поян, сылне вер-шöран Морко кундемысе Мызэҥер ялеш шочын. 1936-шо ийыште ончыклык поэтын ешыже Пумыр почингаш илаш куснен. Тунам Валентинлан улыжат идалык веле эрталтен улмаш. Мызеҥер ялеш шочшо ончыклык поэтын пÿрымаш корныжо вес кундемдене ÿмыреш кылдалтеш. Уш-акылым чумырымо да шындарыме пагытым Пумыр ялыште эртарыше рвезе тиде вер-шöр нерген тыге манеш:

Остров Алексей Фёдорович — II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

Ворошилов Пётр Григорьевич — I степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
1927 — Виталий Прокопьевич Ворончихин, Марий Эл республикын сулло туныктышыжо. Марий Тӱрек кундем Изи Пиштанка ялеш шочын. 7 классым тунем пытарымеке, колкозышко пашашке пурен. Шинчымашым Йошкар-Оласе музык училищыште, Свердловск велысе консерваторийыште келгемден. 1960 ий гыч Йошкар-Оласе музык училищыште туныктышылан пашам ышташ тӱҥалын: вуйлатыше марте шуын. Сымыктыш тӱняште Виталий Прокопьевич контрабас дене шоктен, семӱзгарым шокташ йоча-влакымат кумылаҥден.

Таче чыла тидым лудат да шоналтыде от керт : «Пытартыш шагатышт лишеммым талантан еҥ-влак чынак шижын моштат мо? Тыге огыл, молан вара Юрий Сергеевич лишыл еҥже-влаклан нине конылам лач ткнам, шке ӱмырысӧ пытартыш, 36-шо кеҥежым, возаш шинчын?»

Купай (Портянур) (рушла Купай, Порт-Маматово) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Алашайка ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 12 еҥ (2003 ий), 7 еҥ (2010 ий).

1874 ийыште священник Александр Шабановын вуйлатымыже дене у верыште марий ужаш деке куснен шогышо у черкым чоҥенын. Черке марий да пырляштарыме руш-марий ужашым пырдыж семын пайлаш тӱҥалын. Тунам Черкасола (Черкесола) ялын ял лийын шичме сӱретше лекташ тӱҥалын. Памар сола кок ужаш гыч лийын шогаш тӱҥалын: руш да марий. Тыге калык коклаште Марий Памар (рушла Марийские Помары) да Руш Памар (рушла Русские Помары) лӱм-влак лектыныт. Тиде лӱм-влакым марий-влак гына кучылтыныт, руш-влак коклаште тыгай пайлымаш-влак лийын огытыл, нуно шагал лийыныт, черкыште да волостной правленийыште гына ыштеныт.

disserCat — электронная библиотека диссертаций. Экспрессивные синтаксические конструкции в марийском языке. Тема диссертации и автореферата по ВАК 10.02.22, доктор филологических наук Абукаева, Любовь Алексеевна.(руш)

Георгий Ефруш - самырык писатель. Тудо 1934 ийыште гына возаш тÿҥалын. Тудын творчествыже кок жанр дене – драматургий да тыгыде ойлымаш-шамычым возымо корно дене вияҥ толеш. Тиддеч посна тудо критический статья-шамычым воза. Но тудын творчествыштыже драматургий тÿҥ верым налеш. Тиде статьяште ме тудын драматургийже нерген кÿчыкын ойлен пуэна.

1936 ий — Йошкар-Оласе музык училищылан И.С. Ключников-Палантайын лӱмжым пуымо. Ончо: И.С. Ключников-Палантай лӱмеш тӱвыра да сымыктыш колледж

1937 ий — Рудольф Иванович Никитин, йӧнзанлык пашаеҥ, Марий республикысе шанчын да техникын сулло пашаеҥже. Оршанке посёлкышто шочын. 1959 ий гычак тудо заводышто станочниклан тыршаш тӱҥалын да вуйлатыше марте шуын. 3 изобретенийын авторжо. Тиде суапле пашажлан Рудольф Иванович «Знак Почёта», Ленин да Йошкар Знамя Паша орден-влак дене палемдалтын. Йошкар-Олан почётан гражданинже.

1955 — Евгений Борисович Мещеряков, спорт пашаеҥ. Мордовий кундемыште шочын-кушкын. 2001-ше ийыште Волжск оласе спорт комитетын вуйлатышыжлан шогалын. Байдарка дене ияш туныктен шога.
М. Шкетанын литератур да мер пашаже тÿҥалтыш гычак газет дене кылдалт шоген. Шочмо йылме дене печатлыме мут Кугу Октябрьын марий калыклан кондымо ик эн шергакан пöлекше лийын. 1921–1923 ийлаште «Йошкар кече» редакторжо С. Чавайн лийын. Тудо М. Шкетаным шке декыже, редакцийыш пашам ышташ поро кумылын ÿжын, самырык авторлан творчески кушкаш сай, йоҥгыдо корным почын. Кок кугу писатель, йолташла келшен, марий калыкын революционный шÿлышан газетшым луктыныт.

Кыне сайын шочшо манын, кугезына-влак ожно тӱрлӧ йӱлам шуктеныт. Мутлан, кыне нӧшмым кӱш кышкеныт: кунар кӱш шуэт – тунар кыне кӱкшӧ лиеш. Кыне гыч куымо тувыр осал дечат арала, маныныт. Поснак тиде ӱшан Урал марий-влак коклашке шыҥдаралтын.

Кон гыч пӧртылмӧ годым тавалыше-влак модшым мече дене эҥертен кертыт гын – команде-влак вер дене вашталтыт. Таҥасымаш пӧртыш логалмылан кая. Иктаж могай команде пӧртыш пурен кертеш гын – тоям налын, мечым пералта. Модышо мӧҥгеш пӧртылеш - тудын командыже ик очком налеш. Кӧ шукырак пога – тудо сеҥышыш лектеш.

Александр Юзыкайн (Александр Михайлович Юзыкайн) (1929 ӱярня 12 Пошкырт Эл, Карснокам кундем(Эльян кундем), Чормак ял -17 теле 1996, Йошкар-Ола) — марий серызе, Марий Элын Калык серызыже (1996), Марий Эл Республикысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше (1988).

Шаҥгаватнур (рушла Шангаватнур) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Шӱдымарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 2 еҥ (2005 ий), 3 еҥ (2010 ий).

Бульбофиллум (лат. Bulbophyllum ) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Азийын, Америкын, Африкын Мадагаскарын да шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 1803 еш куэ уло.

Деревня Кукшумбал (Кӱкшымбал) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Деревня Шургуял (Шургиял, Шӱргыял) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А. Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Поселок Вовашторская МТФ — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

1954 ийыште тудым армийышке налыныт. Кум ий гыч мӧҥгӧ пӧртылешат, адак колхозышто пашам ышташ тӱҥалеш. А 1958-ше ийыште, музыкальный училищыш тунемаш пураш шонен, Йошкар-Олашке толеш. Толмо кечынак баян дене шокташ тунемаш пурашлан училищышке йодмашым возен пуа. Училищыш тунемаш налме комиссииыште тудлан каласеныт: баяным шокташ тунемме отделенийыш йоча музыкальный школым тунем пытарыше-влакым гына налыт. Тунам Арсений икымше йодмашым кушкедешат, тромбон дене шокташ тунемаш пураш йодмашым возен пуа. Тыгай йодмашлан иктат тореш мутым каласен огыл. Пуртымо экзаменлан ямдылалташ тӱҥалеш. Училищыш тунемаш налме экзамен годым кажне еҥым мурыктат. Тыгодым айдемын музыкальный данныйже могай улмым рашемдат да южгунам мурызо лияш йӧршӧ йӱкан улмымат пален налыт. Арсений денат тыгак лийын, муралтен пуэнат, тудлан вокальный отделенийыш йодмашым возаш кӱштеныт. Тыге тудо мурызылан тунемме корнышко лектеш.
Посёлок Шупшалово — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Черёмуха (рушла Черёмуха) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже верланыше Йӱксар ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 46 еҥ (2004 ий), 35 еҥ (2010 ий).

Самырык ешыште эрге да ӱдыр шочыныт. Изинек ача деч посна кодыныт гынат, икшыве-влак чын айдемыш лектыныт. Сергей Юрьевич кӱшыл шинчымашан педагог лийын, а Татьяна Юрьевна Моско вузышто дирижер-хормейстер дипломым налын.

Бек Андрей Семёнович — Йошкар Тисте орден, I степенян Ачамланде сар орден, II степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

Марий-влакын шке семын мландыштым аралымышт южгунамсе сарым шарныктыме кредалмашкат савырнен. Разинын сарзе отрядше Царицын, Астрахань, Саратов, Самара олалам налмеке, тӱжем дене йорло еҥ шке пиал верч кучедалаш тарванен. 1670-шо ийыште, шыжым, Симбирск воктене йорло-влакын аралышышт, С. Т. Разин, орланыше калыклан серышым возен, нуным помыжалташ ӱжын: «Степан Тимофеевич Разин деч грамота. Тыланда, пычкемыште илыше-влаклан, Степан Тимофеевич воза. Кӧ юмылан, кугыжалан служитлынеже, кугу сарзе-влаклан да Степан Тимофеевичлан, мый казак-шамычым колтенам, тыланда иканаште еҥ вӱрым йӱын илыше-влакым кучаш. Мыйын казак-влакем мом ышташ тӱҥалыт, тыландат каяш нунын дене, ушнаш казак-влак деке».

1954 ий — Геннадий Юревич Ярыгин, футбол арбитр да организатор. Марий кугыжаныш педагогик институтышто спорт дисциплин кафедрыште пашам ыштымыж годым «Буревестник» студент командым чумырен. Тиде команда Россий кӱкшытысӧ модмаштат ик гана веле огыл сеҥыше радамыш лектын, а Марий Элын чемпионжо лӱмым 4 гана сулен. 70-ше ийлаште Геннадий Юрьевич судья семынат тыршаш тӱҥалын, 2 ий Россий чемпионатын кӱшыл лигыжын тӱҥ судьяже лийын. 1990-2005-ше ийлаште Марий Элысе футбол федераций президиумын чолга еҥже лийын.

Оза улшан (эрыкдыме) компьютер программе вораҥдыш (англичанла proprietary software; от proprietary — частное, патентованное, в составе собственности и software — программное обеспечение, рушла проприета́рное программное обеспечение) — автор але правам кучен илыше-влакын шкеныштын погыштлан шотлалтше программе вораҥдыш; компьютер программе вораҥдыш оза ПВ-м кучылташ, копийым ышташ да вашталтышым тӱрыснек але ужашын пурташ шкланже гына правам кода.