Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
3-ئەۋلاد قومۇل ۋاڭى ئىمىندۇر. ئۇ كاڭشىنىڭ 50-يىلى (1711-يىلى)تەخىتكە ۋارىسلىق قىلدى. 8-يىلى بېيجىڭدىكى خان ئوردىسىغا سالامغا باردى. ئىمىننىڭ ئۆمرىدە كۆرسەتكەن چوڭ تۆھپىسى ئىككى بولۇپ، بىرى، چىڭ سۇلالىسى قوشۇنى بىلەن بىرلىكتە قومۇلنى قوغداپ، جۇڭغارلارنىڭ ھوجۇمىنى توستى. يەنە بىرى： لەشكەرلەرنى ئىشقا سېلىپ يەر تېرىپ، چىڭ سۇلالىسى قوشۇنىنىڭ ئاشلىق مەسىلىسىنى ھەل قىلدى. ئىمىن چيەنلۇڭ نىڭ 5-يىلى (1740-يىلى) ئالەمدىن ئۆتتى. ئۇنىڭ ئوغلى يۈسۈپ قائىدە بۇيىچە ئەلنى تىنچلاندۇرغۇچى بەگلىك ئورنىغا ۋارىسلىق قىلدى.

ھازىر دۆلەتنىڭ «863» پىلان تۈرى، دۆلەتنىڭ تەبىئىي پەن فوندى تۈرى ئىچىدىكى 6 تۈرلۈك پەن تەتقىقات تېمىسى ئۈستىدە ئىشلىمەكتە. ھوشۇر ئىسلام مەملىكەتلىك ئىلغار خىزمەتچى. ئۇدا 3 يىل ئاپتونوم رايوننىڭ مۇنەۋۋەر مۇتەخەسسىسى بولۇپ باھالانغان، دۆلەتنىڭ «8-بەش يىللىق» پىلانى يۇقىرى تېخنىكا بويىچە 2-دەرىجىلىك مۇكاپاتىغا، دۆلەتنىڭ گۇئاڭخۇئا 2-دەرىجىلىك مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. پروفېسسور ھوشۇر ئىسلام ھازىر جۇڭگو يېزىق ئۇچۇرلىرىنى بىر تەرەپ قىلىش ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ مۇدىرىيەت ئەزاسى، شىنجاڭ كومپيۇتېر ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرىيەت باشلىقى، شىنجاڭ ئېلېكتىرون ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرىيەت باشلىقى، ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتى مۇتەخەسسىس مەسلىھەتچىلەر ئۆمىكىنىڭ ئەزاسى، كومپىيۇتېر مۇتەخەسسىسى، دوكتۇر ئاسپىرانىت يېتەكچىسى ھوشۇر ئىسلام 1942-يىلى 20-ئاۋغۇسىت غۇلجا شەھىرى چاپچال ناھىيىسى جاغىستاي يېزىسىدا تۇغۇلغان . بۇ قەدىمى يۇرت چاپچال ناھىيىسى ئىلى دەرياسى بىلەن تەڭرىتاغ تىزمىلىرى ئارىلىقىدىكى 40~50 كىلومېتىرچە يانتۇ تەكشىلىككە، تاغ باغرى ئېتىكىدىكى يېشىل ۋادىغا جايلاشقان بولۇپ، يىراقتىن تارىختىن قالغان، سۈكۈتتە تۇرغان يادنامىدەك تەسىر بېرەتتى. ھەيران قالغىنىم ئاز ئۇچرايدىغان ئۈچ خىل يايلاق ئېكولوگىيىسى، تەبىئى ئەۋزەللىك شۇ ئارىلىقتا تېپىلىدىكەن . سېزىم بويىچە بىر خىل كۆرۈنمەس لىرىكا بېغىشلاپ تۇرىدىغان دەريا دولقۇنلىرى، يېنىدىلا قارىغايلىق، ياۋا گۈللەرگە پۈركەلگەن بىر تەبىئى بوستانلىق، مېۋىلىرىنى كسەلدىن قورۇيدىغان سالقىن تاغ ھاۋاسى، تىرىك سۈزۈك سۇ، مۇنبەت تۇپرىقى، ئىللىق گۈزەل قوينى خۇددى داڭلىق سەيلىگاھ تەبىئەت كۆرگەزمىسىدەك مۇقەددەس، جىلۋىدار، مۇڭلۇق، يېقىملىق تۇيۇلاتتى. كىشىلىرى جۇشقۇن، يۇمۇرىستىك، گەپدان، قورقۇمسىز سالماق، ئاق كۆڭۈل ئۆتكۈر كۆرۈنەتتى .

مۇرات ناسىروف 1991- يىلى يالتا شەھرىدە ئۆتكۈزۈلگەن سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى بويىچە ياشلار فېستىۋالىغا قاتنىشىش پۇرسىتىگە سازاۋەر بولغان ھەمدە پوپ ناخشا تۈرلىرى بويىچە بىرىنچى ئورۇننى ئىگەللەپ، ئالتۇن مۇكاپاتقا ئېرىشكەن. يالتادا قولغا كەلگەن مەزكۇر زور نەتىجىدە مۇراتنىڭ سەنئەت ھاياتىغا ئىلھام بولۇپلا قالماستىن، بەلكى ئۇنىڭ موسكۋا سەنئەتكارلىرى ئارىسىدا تونۇلۇشى ھەم ئۇلارنىڭ دىققەت قىلىشىغا يول ئاچقان. مۇرات بىر ياقتىن ئوقۇپ يەنە بىر ياقتىن ئۆزىنىڭ ”يېڭىپورت“ ناملىق ناخشا-مۇزىكا گۇرۇپپىسىنى (توپىنى) قۇرۇپ، ئۇنىڭغا ئۆزى يېتەكچىلىك قىلىش بىلەن بىرگە كونسېرتلار ئۆتكۈزۈشكە باشلىغان. شۇنىڭدەك يەنە بەزى كىنو ۋە تېلېۋىزىيە فىلىملىرىنىڭ مۇزىكىسىنى ئىشلەپ، ناخشىلىرىنى ئېيتىپ بەرگەن. بۇلارنىڭ ھەممىسى كېيىنكى ۋاقىتلاردا ئۇنىڭ ئاتاقلىق چولپانلارنىڭ بىرىگە ئايلىنىشىنىڭ ئاساسىنى ياراتقان ئىدى.
شائىرنىڭ ۋاپات بولغان ۋاقتى توغرىسىدا ھازىر ئۈچ خىل قاراش بار. بەزىلەر 1899- يىلى دېسە، يەنە بەزىلەر 1902- يىلى دەپ قارىدى. يېقىندا يەنە 1900- يىلى دەپ توغرىلاندى. شائىر بىلەن زامانداش بولغان تەتقىقاتچى ھەم ئۇنىڭ تۇغقىنى ۋە شاگىرتى ئابدۇمۇتالى خەلپەم (1867--1960) ۋە بىلالشۇناس ئالىم ساۋۇت موللا ئاۋۇدوفنىڭ پىكرىگە ئاساسلانغاندا، بىلال نازىم ھىجىرىيە ھېسابىغا 1318- يىلى 77 يېشىدا، مىلادىيە ھېسابىغا 1900- يىلى 75 يېشىدا ياركەنتتە ئالەمدىن ئۆتكەن. ئۇنىڭ قەبرىسى ھازىرمۇ شۇ جايدا ساقلانماقتا.

238- ماددا مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈش ئىجارە توختامىنىڭ مەزمۇنى ئىجارە نەرسىنىڭ نامى، سانى، ئۆلچىمى، تېخنىكىلىق خۇسۇسىيتى، پرىيوم ئۇسۇلى، ئىجارە مۆھلىتى، ئىجارە ھەققىنىڭ تەركىبى ۋە ئۇنى تۆلەش مۆھلىتى، ئۇسۇلى، پۇل تۈرى، مۆھلىتى توشقان ئىجارە نەرسىنىڭ تەۋەلىكى قاتارلىق ماددىلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

__ قېنى، سەلىياخۇن، ماۋۇ چورۇقۋايلارغا بىر نەرسە دېمەملا، ئېشەكلىرىنى نېرى تارتىشسۇن! تۈگىتەلمەيدىغان قەرزلىرى بارمىتىيا؟! نېمانچىلا گەپ قىلالماي قېتىپ قالدىلا؟! __ دەپتۇ. باي بىر چۈگىلىگەندەك بولۇپ ئېسىگە كەتپۇ ۋە ئەپچىلەمگە:

>بۇرۇننىڭ بۇرۇنىسىدا، جىمىكى مەخلۇقلار زۇراۋانلىق زاماندا، ئۇۋا ياسىماقچى بولۇپ قىل - قات، لاي ئالغىلى ساسلىققا چۈشكەن قارلىغاچ ئادەم، ئادەم ... دەپ ئۇچۇپ كېتىۋاتقان پاشىنى كۆرۈپ ھەيرانلىقتا: پاشاجان نېمە بولدۇڭلار؟ دەپ سوراپتۇ. پاشا توختاپ: نېمە بولاتتىم، يىلان دوستۇم جاھاندىكى قايسى مەخلۇقنىڭ قېنى تاتلىق ئىكەن. بىلىپ كەلگىن بولساڭ دەپ يالۋۇرغانىدى. ھەممىدىن ئادەمنىڭ قېنى تاتلىق ئىكەن. شۇڭا بۇ مەخلۇقنىڭ ئېتىنى يادىلاپ كېتىۋاتقىنىم، دەپتۇ. يىلاننىڭ غەرىزىنى بىلىپ ئادەملەرنىڭ ھاياتىدىن غەم يېگەن قارلىغاچ: راست تاتلىقمىكەن؟ دەپ سوراپتۇ، تەمەنناخور پاشا: مەن قاچان يالغان ئېيتىپ باققان، ئىشەنمىسەڭ شوراپ باق، دەپ تىلىنى چىقىرىشىغا قارلىغاچ پاشىنىڭ تىلىنى چىشلەپ ئۈزۈۋېلىپ ئۇچۇپ كېتىپتۇ. گاچا بولغان پاشا ئىلاجىسىز ۋىڭ - ۋىڭ قىلغان پېتى دوستى يىلان قېشىغا كېلىپ بولغان ۋەقەنى ئىشارەت بىلەن ئوقتۇرۇپتۇ. يىلان دەرغەزەبتە ئى نتىقام ئېلىش ئۈچۈن سازلىققا كېلىپ ماراپ يېتىپ لاي ئالغىلى كەلگەن قارلىغاچقا تۇيۇقسىز ئېتىلىپتۇ، ھوشيار قارلىغاچ پۇر قىلىپ ئۇچقانىكەن، يىلان ئۇنىڭ قۇيرۇقىنىلا چىشلەپ قاپتۇ. قارلىغاچ شۇنىڭدىن بۇيان ئاچا قۇيرۇق بولۇپ قالغانىكەن. بۇ ئەلەمگە چىدىمىغان يىلان قارلىغاچنىڭ تۇخۇمىنى قۇرۇتۇش پېيىگە چۈشۈپ، قارلىغاچ ئۇۋىسىنى ئىزدەپ ئۇنىڭ تۇخۇم ياكى بالىسىنى يەيدىغان بوپتۇ. قارلىغاچ بۇنىڭغا قارشى ياچىپەگ )بۆشۈك تەۋرەتكۈچ( نى سالىدىغان بوپتۇ. قارلىغاچ يىلاننىڭ كەلگىنىنى سەزسىلا شۇئان ئېتىزلىقتىن ياچىبەگنى دۈمبىسىگە قوندۇرۇپ كېلىپ ئۇۋىسىغا سېلىپ قويىدىكەن. يىلان ئۇۋىغا بېشىنى سوزۇش بىلەنلا ياچىبەگ ئېتىلىپ، ئالدى ئىككى پۇتى بىلەن يىلاننىڭ ئىككى كۆزىنى قۇيۇۋېتىپ قارلىغاچنىڭ تۇخۇم ياكى باللىرىنى ئامان - ئېسەن ساقلاپ قالىدىكەن. قارلىغاچ ئۇنى يەنە دۈمبىسىگە قوندۇرۇپ ئېتىزلىققا ئاپىرىۋېتىدىكەن. قارلىغاچ شۇڭا ياچىبەگنى بالىلىرىغا يەم قىلمايدىكەن<.

ئۆزىنى تۆۋەن كۆرۈش 2011- يىلى تومۇزنىڭ ئاخىرلىرىدا قەشقەردىكى بىردىنبىر ئالى مەكتەپكە بارغىنىمدا قەشقەرشۇناسلىق تەتقىقات ئورنىنىڭ قۇرۇلۇش ئالدىدا تۇرۇۋاتقانلىقىدىن خەۋەر تاپتىم. ماڭا بۇ خەۋەرنى يەتكۈزگۈچى بۇ ئورۇنغا مەسئۇللۇققا تەيىنلىنىش ئالدىدا ئىكەن. ئۇ پاراڭ قىلىپ ئولتۇرۇپ“ مېنى باش مۇدىر قىلىدىغان ئوخشايدۇ، بىرەر خەنسۇنى باش مۇدىر قىلسا، مەن مۇئاۋىن بولۇپ ئىشلىسەم بولاتتى. خىيىم خەتىرى چىقىپ قالسا خەنسۇ ئىگە بولسا ياخشىراق، ئۇيغۇر دېگەننىڭ بىر ئىشنىڭ ھۆددىسىدىن چىقىمىقى تەرس.“ دەپ قالدى.
تۈركلەر تارىختا ئىسلامىيەتتىن بۇرۇن كۆكتۈرك يېزىقى، قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى ئىسلامىيەتتىن سوڭرە قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى بىلەن بىرگە ئەرەب يېزىقى ئاساسىدىكى ڧارسچەگە «ڭ» ھەرىڧىنى قوشۇپ تۈركىي تىلنى خاتىرلەشتە قوللىنىشقا باشلىغان. تۈركلەر ئىسلەمىيەت بىلەن ئۇچرىشىپ 1000 يىلدىن كۆرەك ۋاقت ئەرەب ھەرىڧلىرى قوللانغان تۈركلەر 1923- تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن، مۇستاڧا كامال پاشانىڭ تەشەببۇسى بىلەن 1928- يىلى، بۇگۈن قوللىنىلماقتا بولغان 29 ھەرڧلىك لاتىن ئەلىڧبەسىگە كۆچكەن.

قەشقەر ۋىلايىتى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ غەربىي جەنۇبىغا جايلاشقان. شىمال تەرىپى ئاقسۇ ۋىلايىتى، غەربىي شىمال تەرىپى خوتەن ۋىلايىتى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەربىي، غەربىي جەنۇب تەرىپى ئايرىم - ئايرىم ھالدا تاجىكىستان، ئافغانىستان، كەشىمر (پاكىستان كونتروللىقىدىكى رايون) بىلەن چېگرىلىنىدۇ (چېگرا لىنىيىسىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 888 كىلومېتىر). ئومۇمىي يەر مەيدانى 141 مىڭ 600 كۋادرات كىلومېتىر. قارمىقىدا بىر شەھەر، 11 ناھىيە (يەنى قەشقەر شەھىرى، قەقەر كونىشەھەر ناھىيىسى، قەشقەر يېڭشەھەر ناھىيىسى، يېڭىسار ناھىيىسى، مەكىت ناھىيىسى، پوسكام ناھىيىسى، يەكەن ناھىيىسى، قاغىلىق ناھىيىسى، يۇپۇرغا ناھىيىسى، مارالبېشى ناھىيىسى، پەيزىۋات ناھىيىسى، تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيىسى) بار. تەۋەسىدە شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇ بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 3 - شىسىنىڭ شتابى ۋە 21 - تۇەن - مەيدانى بار. ۋىلايەتلىك مەمۇرىي مەھكىمە تۇرۇشلۇق جاي - قەشقەر شەھىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 1473 كىلومېتىر. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 3 مىليون 82 مىڭ 400 بولۇپ، ئۇيغۇرلار 89.7% نى، خەنزۇلار 8.82% نى، باشقا مىللەتلەر 1.47% نى تەشكىل قىلىدۇ.

روسسىيىنىڭ پايتەختى دۇنياغا داڭلىق موسكۋادىن ئىبارەت بىر چوڭ شەھەردە سەنئەت بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقان ئۇيغۇر خەلقىنىڭ پەخىرلىك ئوغلى -مۇرات ئىسمايىل ئوغلى ناسىروۋ 1969- يىلى قازاقىستاننىڭ ئەڭ چوڭ شەھىرى (بۇرۇنقى پايتەختى) ئالمۇتا شەھىرىدە بىر سەنئەتكار ئائىلىدە دۇنياغا كەلدى. ئۇنىڭ سەنئەتتىكى قابىلىيىتىنىڭ يېتىلىشىگە دادىسىنىڭ تەسىرى زور بولغان. دادىسى ئىسمايىل ناسىروۋ ئەسلى كەسپىي سەنئەتكار ئىدى. ئىسمايىل ئاكا قەشقەردە دۇنياغا كەلگەن، 1940-يىللاردىن باشلاپ قەشقەر، ئاقسۇ قاتارلىق جايلاردا سەنئەت گۇرۇپپىلىرىدا ئىشلىگەن. 1945- يىلى 8-ئايلاردا پودپولكوۋنىك سوپاخون باشچىلىقىدىكى مىللىي ئارمىيىنىڭ بىر گۇرۇپپىسى ئاقسۇنى قورشاۋغا ئالغاندا، ئىسمايىل ئاكا مىللىي ئارمىيىگە پىدائىي بولۇپ كىردى. 1945-يىلى 10- ئايدا مىللىي ئارمىيە بىلەن غۇلجىغا قايتىپ، ئارمىيىنىڭ سەنئەت ئۆمىكىدە ئىشلەپ، سەنئىتىمىز ئۈچۈن تېگىشلىك تۆھپىلەرنى قوشۇپ، «ئۈچ ۋىلايەت» ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن بېرىلگەن «خىزمەت كۆرسەتكەن ئارتىست» دېگەن پەخىرلىك ناملارنى قازانغان!... ئىسمايىل ناسىروۋ 1958- يىلى ئائىلىسى بويىچە سوۋېت ئىتتىپاقىغا چىقىپ ئالمۇتا شەھىرىگە ماكانلاشقان.

36. «تەرەققىيات، ئىجتىمائىي ئۆزگىرىش ۋە بەدەل----تەرەققىيات ئەسناسىدا قەشقەر شەھرىدە ئوتتۇرىغا چىققان ئىجتىمائىي مەسىلىلەرگە سوتسىئولوگىيىلىك نەزەر»، «شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر مۇنبىرى»، 2010-يىللىق5-سان،12-29، ئۈرۈمچى. (ئۇيغۇرچە)

كۇچادىكى تەڭرىتاغ سىرلىق جىلغىسىنىڭ رەڭگى قىزىل رەڭدە بولغانلىقتىن «قىزىليار جىلغىسى» دەپمۇ ئاتالغان بولۇپ، ئامېرىكا «دۆلەت جۇغراپىيەسى» ژورنىلى تەرىپىدىن «يەر شارىدىكى ئەڭ گۈزەل 10 چوڭ جىلغىنىڭ بىرى» دەپ باھالانغان.
13- ماددا ۋەسىيسى قۇرامىغا يەتمىگەن يېتىم بالىنى بېقىۋېلىشقا بېرىشتە بېقىش مەجبۇرىيىتى بار كىشىنىڭ ماقۇللۇقىنى ئېلىش لازىم. بېقىش خىراجىتى بار كىشى بېقىۋېلىشقا بېرىشكە قوشۇلمىسا، ۋەسىيىسى ۋەسىيىلىك بۇرچىنى داۋاملىق ئادا قىلىشنى خالىمىسا، «جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيتى ھەق تەلەپ قانۇنى ئومۇمىي قائىدىسى» دىكى بەلگىلىمە بويىچە ۋەسىيىنى ئالماشتۇرۇۋېتىش لازىم.

شۇنىڭ بىلەن ئېردېنى بىلەن گاگەي پەرمانغا بىنائەن موڭغۇل يېزىقى ئاساسىدا، ئوڭدىن باشلاپ تىك يېزىلىدىغان مانجۇ يېزىقىنى ئىشلەپ چىققان. تۇنجى ئىشلەنگەن مانجۇ يېزىقىغا ھېچقانداق بەلگىلەر ئىشلىتىلمىگەن، خەت شەكلى تۇراقسىز بولۇپ، كېيىنكى خەت بەلگىلىرى قويۇلغان مانجۇ يېزىقى بىلەن پەرقلەنگەچكە، «بەلگىسىز مانجۇ يېزىقى» ياكى« كونا مانجۇ يېزىقى» دەپ ئاتالغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدىكى چىڭ تەيزۇ دىڭۋېي يىلى(مىڭۋەنلىنىڭ 31- يىلى، مىلادى 1607- يىلى) دىن باشلاپ، چىڭ تەيزوڭنىڭ چوڭدې بىرىنچى يىلى(1636) غىچە بولغان ھەربىي، سىياسىي، ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي ئەھۋاللار خاتىرىلەنگەن مۇھىم تارىخىي ئەسەر «مانجۇچە ھۆججەتلەر» دەل مۇشۇ يېزىقتا بايان قىلىنغانىدى.

مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى ۋە مەنزىرىلىك مەشھۇر جايلاردىن يىتپېرخە قەدىمكى شەھىرى، ئىكسۇم بۇتخانىسى، قەدىمكى تاش سىزما، تاش ئويما، تاش ئادەم، قەدىمكى قەبرىلەر شۇنىڭدەك بۆگدۆر ئارشىڭى، ئوتوگىسەر ئارشىڭى، ئارشات ئارشىڭى قاتارلىقلار بار. بۆگدۆر ئارشىڭى مەشھۇر داۋالىنىش ئورنى.

ئاپتور: مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتى مىللەتشۇناسلىق ۋە جەمئىيەتشۇناسلىق ئىنستىتۇتى جەمئىيەتشۇناسلىق فاكۇلتېتى دوتېسنتى، ماگىستىر ئاسپىرانتلار يېتەكچىسى.

يېرىم ئارالنىڭ يەر مەيدانى توپلام 220,847 كلومېتر2 بولۇپ، 38° پارالىلنىڭ شىمالىدىكى 120,540 كلومېتر2لىق قىسمى چاۋشىيەن دېموكراتىك جۇمھۇرىيىتى، جەنۇبتىكى 100،210 كلومېتر2لىق قىسمى كورىيە جۇمھۇرىيىتى توپراقلىرىدۇر.

بۇ ناھىيىنىڭ ئۇل مۇئەسسەسەلىرى بىر قەدەر ياخشى، ئەتراپتىكى تۆت يېزىسى ئۈرۈمچى شەھەر رايونى بىلەن تۇتىشىپ بىر گەۋدە بولۇپ كەتكەن. تاشيول ھەر تەرەپكە تۇتاشماق بولۇپ، ئۈرۈمچى خەلقئارا ئايرودرومى دىۋوپۇ يېزىسىغا جايلاشقان. قاتنىشى ئىنتايىن قۇلايلىق. خەۋەرلىشىشتە تېلېفون ئاپپاراتىنى پروگراممىلاشتۇرۇش ئىشقا ئاشۇرۇلدى. پوچتا تور - نۇقتىلىرى شەھەر، يېزىدىن تارتىپ چارۋىچىلىق مەيدانلىرىغىچە ئومۇملاشتى. تۈرلۈك ئىلغار خەۋەرلىشىش ۋاسىتىلىرى كەڭ - كۆلەمدە ئىشلىتىلىشكە باشلىدى.

8-ماددا كەنت ئاھالە كومىتېتى ۋە شەھەر ئاھالە كومىتېتىدا خەلق مۇرەسسە ھەيئىتى قۇرۇلىدۇ . كارخانا، كەسپىي ئورۇنلار ئېھتىياجىغا قاراپ، خەلق مۇرەسسە ھەيئىتى قۇرىدۇ .

61. 2008-يىل 10-ئاينىڭ17-19غىچە رىزە ئۇنىۋېرسىتېتى «كاشىغەرلىك مەھمۇد خەلقئارالىق ئىلمى مۇھاكىمە يىغىنى» ، ماقالە تېمىسى؛ «كۈنىمىز ئۇيغۇر جەمىيتىدىكى مەھمۇد كاشىغەرى ۋە ئۇيغۇر مەنىۋىياتى بىلەن بولغان مۇناسىۋېتى»، رىزە، تۈركىيە. (تۈركچە)
بوۋىمىز مەھمۇد كاشغەرى بۇندىن مىڭ يىللار بۇرۇن ”كىم ئايىپ ئىشتۇر قۇلاق، ئاي ئۆيى ئارتۇچ پۇتاق“ دېگەن قەدىمكى ئۇيغۇر قوشىقىنى خاتىرىگە ئالغان. بۇ مىسرالاردا تۈپتۈز ئۆسكەن ئارتۇچ دەرىخى قىزلارنىڭ قەددىگە، ئارتۇچ پۇتاقلىرىدىن ماراپ تۇرغان ئاي قىزلارنىڭ يۈزىگە ئوخشىتىلغان. يۇقارقى قۇشاق قەدىمكى بوۋىلىرىمىزنىڭ يادنامىلىرى بولۇپ قىزلارنىڭ گۈزەللىكى تۈز قامەت ۋە جەلپكار يۈزگە مۇجەسسەملەنگەن. شۇ زامانلاردا ياشىغان يەنە بىر بۈيۈك مۇتەپەككۇر يۈسۈپ خاس ھاجىپمۇ ”ئەقىل كۆركى تىلدۇر، بۇ تىل كۆركى سۆز. كىشى كۆركى يۈزدۇر، بۇ يۈز كۆركى كۆز“ دەپ يېزىپ يۈز گۈزەللىكىنى ئىنسانىي گۈزەللىكنىڭ كۆركى قىلىپ كۆرسەتكەن. ئۇيغۇرلاردىكى ”قىز بالىنىڭ قاش كۆزى جايىدا بولسا قالغىنى بازاردا بار“، ”مەككىگە بارماڭ يارىم بۇندامۇ بىر مەككە بار، ئاي يۈزۈڭنى كۈندە كۆرسەم مەككىگە بارغانچە بار“ دېگەندەك ماقال ۋە بېيىتلاردا قىزلارنىڭ گۈزەللىكى يۈزنى ئۆلچەم قىلغان.

27- ماددا بېقىۋالغۇچى ئاتا – ئانا بىلەن قۇرامىغا يەتكەن بېقىۋېلىنغان پەرزەنت ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت يامانلىشىپ، بىللە ئۆتۈشكە ئامالسىز قالسا، بېقىۋېلىش مۇناسىۋىتىنى كېلىشىم بىلەن بىكار قىلسا بولىدۇ. كېلىشىم ھاسىل قىلالمىسا، خەلق سوت مەھكىمىسىگە دەۋا قىلسا بولىدۇ.

15-ماددا خەلق مۇرەسسەچىلىرى مۇرەسسە خىزمىتىدە تۆۋەندىكى قىلمىشنىڭ بىرىنى سادىر قىلغانلىرىغا ئۇلار ئىشلەيدىغان خەلق مۇرەسسە ھەيئىتى تەنقىد-تەربىيە بېرىدۇ، تۈزىتىشكە بۇيرۇيدۇ، قىلمىشى ئېغىرلىرىنى كۆرسەتكەن ياكى تەكلىپ قىلغان ئورۇن قالدۇرۇۋېتىدۇ ياكى بوشىتىۋېتىدۇ :

6. «مۇنازىرە»، «ھىندى سەيياھنىڭ قىسسەسى»، ئابدۇرەئوف فىترات، «شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر مۇنبىرى» ژۇرنىلى، 2005-يىللىق 6-سان، 2006-يىللىق-1-سان، 2006-يىللىق 2-سان. ئۈرۈمچى .

ياۋرۇپانىڭ ساراڭلىق ھەققىدىكى چۈشەنچىسى مۇنداق ئۈچ باسقۇچنى بېسىپ ئۆتكەن ئىدى: ئەدەبىيات سەنئەتنىڭ قايتا گۈللىنىشى، كىلاسسىك ۋاقىت ۋە زامانىۋى دەۋر.

خاندەمىرنىڭ يەنە كۇتۇپخانىلاردا نۇسخىلىرى ئۇچرايدىغان <<دۇستۈر ئەل- ۋۇزەرا >> دېگەن كىتابى <<بابۇرنامە>>نىڭ ئاخىرىدا <<دۇستۈر ئەل – ئەنۋار>> دېگەن ئىسىم بىلەنمۇ تىلغا ئېلىنىدۇ. <<مەقارىم ئەل – ئەخلاق>> ئەلىشىر نەۋائىنىڭ ھاياتىغا ئائىت بولۇپ، ئۇنىڭ برىتىش مۇزىيىدا ساقلىنىۋاتقان بىردىن بىر نۇسخىسى رۇسچىغا تەرجىمە قىلىنىپ، م. ئا. ساليې تەرىپىدىن 1940-يىلى تاشكەندتە نەشىر قىلىنغان.

قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى تارىختا باشقا مىللەتلەر مەدەنىيىتىنىڭ تەرەققىياتىغا ناھايىتى زور تۆھپە قوشقان. 13- ئەسىردە قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى ئاساسىدا موڭغۇل يېزىقى ئىجاد قىلىنغان بولۇپ، ئۇ يېزىق موڭغۇل خەلقى ئارىسىدا ھازىرغىچە قوللىنىلىۋاتىدۇ. 17- ئەسىردە موڭغۇل يېزىقى ئاساسىدا مانجۇ يېزىقى ئىجاد قىلىنغان. كېيىن مانجۇ يېزىقى ئاساسىدا شىبە يېزىقى ئىجاد قىلىنغان. 1748- يىلى بۇ يېزىقلار موڭغۇل ۋە مانجۇ تىللىرىنىڭ فونېتىكىلىق ئالاھىدىلىكىگە لايىقلاشتۇرۇلۇپ، بىر قېتىم ئىسلاھ قىلىنىپ، مۇكەممەللەشتۈرۈلگەندىن كېيىن ھازىرغىچە قوللىنىلماقتا.

16. «ئۇيغۇرلاردا ئائىلە»، «جەمىيەتشۇناسلىق لىكسىيەلىرى»، ئوتتۇز ئىككىنجى كىتاب، ئىستانبۇل، 2005-يىل، (پروفىسسور دوكتۇر، دەمەت ئۇلۇسوي بىلەن بىرلىكتە يازغان). (تۈركچە)
ھوشۇر ئىسلامنىڭ نەتىجىلىرىنىڭ شۇنداق يۇقىرى باھالارغا ئېرىشىپ، دۆلەت ۋە خەلقئارالىق ئىلىم-پەن مۇنبىرى ۋە ژۇرناللاردا تونۇشتۇرۇلۇشى ئۇنىڭ تەتقىقات ئىشلىرىنىڭ ئىجتىمائىي ئەھمىيىتى، ئىقتىسادىي ئۈنۈمى، تېخنىكىلىق قىممىتى ۋە نەزەرىيىۋى سەۋىيىدە يۇقىرى ئىكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ . شۇ ۋەجىدىن ئۇ مەملىكەتلىك ئالاھىدە تۆھپە ياراتقان مۇتەخەسسىس، غەربىي شىمالنى ئېچىشتا تۆھپىسى ئالاھىدە مۇتەخەسسىس، پارتىيە مەركىزىي كومىتىتى تەشكىلات بۆلۈمى ئالاقىلىشىدىغان، يەنە ئاپتونۇم رايونىمىزدا « پەن-تېخنىكا تەرەققىياتى ئالاھىدە مۇكاپاتى » غا ئېرىشكەن بىردىنبىر ئازسانلىق مىللەت مۇتەخەسسىس . گوۋۇيۈەن فوندىدىن بەھرىمەن بولغۇچى مۇتەخەسسىس، دۆلەتلىك 10 مۇنەۋۋەر مۇتەخەسسىس قاتارلىق ھەرخىل كەسپىي مۇكاپات، يۇقىرى شەرەپ، ئىنئام ۋە مەمۇرىي خىزمەت ئورۇنلىرىغا مۇيەسسەر بۇلالىغان . فاكۇلتىت مۇدىرى ۋە باشقا بىر قاتار مەمۇرىي، ئىجتىمائىي خىزمەتلەرنىمۇ بىللە ئىشلىگەن .

تاغلارغا چوقۇنۇش>: تاغلار ئۆزىنىڭ ھەيۋەتلىكى ئىنسانلارغا ھايات، شارائىت - ئىمكانىيەتلەر بەخش ئەتكەنلىكى بىلەن ئىنسانلار نەزەرىدە مۇقەددەس شەيئى ھېسابلانغان. بۇنىڭ بىلەن ئۇلاردا ھەيۋەتلىك تاغلارغا چوقۇنۇش كېلىپ چىققان.

يەنە بىر خىلى قۇمچاقنىڭ ھەرىكىتى بولۇپ، بۇ ھەرىكەت ئايلانما ھەرىكەت دەپ ئاتىلىدۇ. چاق ئوقىدىن باشقا، چاقتىكى ھەرقايسى نۇقتىلار ئوقنى چۆرگىلەپ چەمبەر بويلىما ھەرىكەت قىلىدۇ؛ ئاپتوموبىل رولىنىڭ ھەرىكىتى، ئىشىك، دېرىزە، سائەت ئىسترېلكىلىرىنىڭ ھەرىكىتى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى ئايلانما ھەرىكەت بولىدۇ

رۇسىيىنىڭ ”كم.رۇ“ ئىنتېرنېت ئۇچۇر تورىنىڭ خەۋەر قىلىشىچە، 2007-يىلى 3- ئاينىڭ ئوتتۇرسىدا قازاقىستاننىڭ كونا پايتەختى ئالمۇتا شەھىرىدە ئاتاقلىق ئۇيغۇر كومپوزىتورى ۋە ناخشىچىسى مۇرات ناسىروفقا بېغىشلانغان ناخشا كېچىلىكى ئۆتكۈزۈلگەن.

روسسىيىنىڭ پايتەختى دۇنياغا داڭلىق موسكۋادىن ئىبارەت بىر چوڭ شەھەردە سەنئەت بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقان ئۇيغۇر خەلقىنىڭ پەخىرلىك ئوغلى — مۇرات ئىسمايىل ئوغلى ناسىروف 1969- يىلى قازاقىستاننىڭ ئەڭ چوڭ شەھىرى (بۇرۇنقى پايتەختى) ئالمۇتا شەھىرىدە بىر سەنئەتكار ئائىلىدە دۇنياغا كەلدى. ئۇنىڭ سەنئەتتىكى قابىلىيىتىنىڭ يېتىلىشىگە دادىسىنىڭ تەسىرى زور بولغان. دادىسى ئىسمايىل ناسىروف ئەسلى كەسپىي سەنئەتكار ئىدى. ئىسمايىل ئاكا قەشقەردە دۇنياغا كەلگەن، 1940-يىللاردىن باشلاپ قەشقەر، ئاقسۇ قاتارلىق جايلاردا سەنئەت گۇرۇپپىلىرىدا ئىشلىگەن. 1945- يىلى 8- ئايلاردا پودپولكوۋنىك سوپاخون باشچىلىقىدىكى مىللىي ئارمىيىنىڭ بىر گۇرۇپپىسى ئاقسۇنى قورشاۋغا ئالغاندا، ئىسمايىل ئاكا مىللىي ئارمىيىگە پىدائىي بولۇپ كىردى. 1945- يىلى 10- ئايدا مىللىي ئارمىيە بىلەن غۇلجىغا قايتىپ، ئارمىيىنىڭ سەنئەت ئۆمىكىدە ئىشلەپ، سەنئىتىمىز ئۈچۈن تېگىشلىك تۆھپىلەرنى قوشۇپ، ”ئۈچ ۋىلايەت“ ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن بېرىلگەن ”خىزمەت كۆرسەتكەن ئارتىست“ دېگەن پەخىرلىك ناملارنى قازانغان! ئىسمايىل ناسىروۋ 1958-يىلى ئائىلىسى بويىچە سوۋېت ئىتتىپاقىغا چىقىپ ئالمۇتا شەھىرىگە ماكانلاشقان.

جەمەتى ۋە ئائىلىسى سوتسىيالىستىك ئۆزگەرتىش ۋە «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى» جەريانىدا ئۈزلۈكسىز «تەنقىد، تەقىب ۋە ئۆزگەرتىش» ئوبيېكتى بولۇپ قالغانلىقى تۈپەيلى، كېيىنچە «دېھقان» كىملىكىدە مەۋجۇدىيىتىنى داۋام قىلدۇرغان. ئابدۇرەشىدنىڭ ئائىلىسىدىكى دۇنياغا كۆز ئاچقان 12 قېرىنداشتىن ئالتىسى ھايات قېلىپ، ئۇنىڭ قالغان 5 قېرىنداشلىرى ئاساسەن ئۈزلۈكسىز ئوقۇش پۇرسىتىدىن بەھرىمەن بولالمىغان. پەقەت ئابدۇرەشىدلا ئائىلە ئەزالىرىنىڭ قىزغىن قوللىشى ئارقىسىدا پەندە ئۈزلۈكسىز ئوقۇپ، «زىيالىي» بولۇشقا تىرىشالىغان.
قۇرەيش (ئەرەبچە: قريش)، ئىسلام پەيغەمبەرى ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام مەنسۇب بولغان بىر ئەرەب قەبىلىسىدۇر. مەككەنىڭ ئەڭ كۈچلۈك قەبىلىسى ئىدى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ قەبىلەسى بولۇش بىرگە، مۇسۇلمانلار ئەڭ كۆپ ئۇرۇش قىلغان قەبىلەدۇر. مۇھەممەد س.ئە، قۇرەيس قەبىلىسىنىڭ ھاشىمىي سۇلالەسىگە مەنسۇبتۇر. قۇرغۇچىسى مۇھەممەدنىڭ ئۇلۇغ ئاتالارىدىن مۇھەممەدىي نۇرنى پىشانەسىدە بولمىش قۇسەي بىن كىلاب ئېرۇر.

چيەنلۇڭ نىڭ 30-يىلى (1765-يىلى) ئۈچتۈرپاندا قوزغىلاڭ كۆتۈرۈلدى. قوزغىلاڭغا يۈسۈپنىڭ ئىنىسى ئابدۇللا قاتارلىقلارنىڭ «ئۇيغۇرلارنىڭ كۈمۈشلىرىنى يۈتۈۋالغانلىقى»، خەلقنى ئېزىپ مۇشتۇمزورلۇق قىلغانلىقى سەۋەب بولغانىدى. پادىشاھ چيەنلۇڭ بۇ ئىشتىن قاتتىق غەزەپلىنىپ، ئېغىر جازالاش توغرىسىدا يارلىق چۈشۈردى. چىڭ سۇلالىسى ئوردىسى گەرچە ئۈچتۈرپان ۋەقەسىدە يۈسۈپنىڭ جاۋاپكارلىقىنى سۈرۈشتۈرمىگەن بولىسىمۇ، بىراق بۇ ئىش يۈسۈپكىمۇ بىر زەربە بولدى. شۇنىڭدىن كېيىن ئۇ غەم-غۇسسىگە پېتىپ، دەرد-ئەلەمدىن ئاغرىپ قالدى. پادىشاھ چيەنلۇڭ ئۇنىڭغا شاپائەت قىلىپ، دورا تارتۇق قىلدى. يوقلاشقا ئادەم ئەۋەتتى. ئۇزاق ئۆتمەي يۈسۈپ ئائىلە تاۋابىئاتلىرىنى باشلاپ بېيجىڭدىكى خان ئوردىسىغا سالامغا ماڭدى. چيەنلۇڭ نىڭ 31-يىلى (1766-يىلى) سەنشىنىڭ لىڭشى ناھىيەسىگە يېتىپ كەلگەندە كېسەل بىلەن ئۆلدى. چىڭ سۇلالىسى ئوردىسى ئۇنىڭ دەپنە خىراجىتى ئۈچۈن 500 سەر كۆمۈش تارتۇق قىلدى ھەمدە قومۇلدا تۇرۇشلۇق ئەمەلدارغا: «پېقىرنىڭ يارلىقى بۇيىچە تارتۇق ۋە دەپنە قىلىڭ» دەپ ھاۋالە قىلدى، يەنە يولدا قايتقۇچە يۈسۈپنىڭ مېيىتىدىن ئوبدان خەۋەر ئېلىپ قومۇلغا يەتكۈزۈپ قۇيۇشقا يارلىق قىلدى.

19. «سېرىق ئۇيغۇرلارنىڭ تىل ئىشلىتىشى توغرىسىدا سوتسىئولوگىيلىك تەھلىل»، «ھاجەتتەپە تۈركىيات تەتقىقاتى» ژۇرنىلى، 2006-يىللىق 1-سان، ئەنقەرە. (تۈركچە)

ئەمما، كىلاسسىك دەۋر، يەنى مەرىپەتچىلىك زامانىدا، ساراڭلىق يەكلىنىشكە ئۇچراشقا باشلىدى. چۈنكى، مەرىپەتچىلىك ھەرىكىتى ئەقىلگە ئىتىبار بەرگەن بولۇپ، ئەقلىگە سىقمايدىغان ھەرقانداق نەرسە چەتكە قېقىلاتتى. ھەتتا، دىنمۇ بۇ دەۋردە ئەقىلچىلەر تەرىپىدىن تەنقىد قىلىنىپ چىقىلغان ئىدى. بۇ سەۋەپتىن، ساراڭلار بۇ دەۋردە يىغىۋېلىندى. مەقسەت ساراڭلارنىڭ ھەرىكىتىنى توغرىلاشقا ياردەم بىرىش ئىدى.

خوجا ئەھمەد يەسەۋى(1106-1166) بۈگۈنكى قازاقىستاننىڭ جەنۇبىغا تەۋە تۈركىستاننىڭ سايرام دىگەن يېرىدە تۇغۇلۇپ يەسى (ئۇنىڭ تەخەللۇسى دەل مۇشۇ يەر نامىدىن كەلگەن بولۇشى مۈمكىن) دە ۋاپات بولغان مەشھۇر شائىر ۋە سوفىزىمچى.ئۇنىڭ قەۋرىسى قويۇق ئىسلام بىناكارلىق ئەىنئەنىسنى ئۆزىدە نامايەن قىلغان بولۇپ ھازىر قازاقىستاننىڭ مۇھىم ساياھەت نۇقتىلىرىدىن بىرىدۇر....

باشتا بۈيۈك سەلجۇقىيلارنىڭ، كېيىنچە ئاناتولىيەدىكى سەلجۇق خانىدانىنىڭ يىمىرىلىشى ۋە يىقىلىشى ۋە ئىككىنچى قېتىم ئاناتولىىيە يېرىم ئارىلىدا بەگلىك دەۋرىنىڭ باشلىنىشىئابباسىي خەلىپىلىكىنىڭ يىقىلىشى

26. «جەدىدچىلىك ھەركىتى ھەققىدە---تۈرك ئىسلام كۈلتۈرىنىڭ زامانىۋىلىيلىشىش ھەرىكىتى»،«مىللەتلەر تەتقىقاتى توپلىمى»، مەركىزى مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتى نەشىرياتى، 2007-يىل، 275-288 بەت، بېيجىڭ. (خەنزۇچە)

__ ئۈجمە سايىسىدە ياتقان ئېشەكچىلەر: "سايىگە يېقىن كېلىشمە، ھارمىلار!" دېدى، ھى... ھى! ئۈجمىگە چىقىمىز دېسەك، "سايە يوق يەردىن چىقىش" دېدى، ھى... ھى! دادام قېنى؟ ھى... ھى!

يەر مەيدانىغا كۆرە دۆلەتلەر تىزىملىكى، يەر يۈزىدە ئىگلىك ھوقۇقلۇق دۆلەتلەر ۋە قارام رايونلارنىڭ توپلام يەر مەيدانىغا كۆرە رەتكە تىزىلغان تىزىملىكىدۇر.
39. «بېيجىڭ، تىئەنجىن شەھەرلىرىدە ئىشلەۋاتقان ئۇيغۇر ئىشلەمچىلەرنىڭ ئىش مۇھىتى ۋە تۇرمۇشقا ماسلىشىشتىكى مەسىلىلىرى ۋە تۇرمۇش ئادەتلىرىدە ئوتتۇرىغا چىققان ئۆزگىرىشلەر»، «مىللەتلەر تەتقىقاتى توپلىمى»، مەركىزى مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتى نەشىرياتى، 2010-يىل،306-323 بەت، بېيجىڭ. (خەنزۇچە).

179- توك بەرگۈچى توكنى دۆلەت بەلگىلىگەن سۈپەت ئۆلچىمى ۋە پۈتۈم بويىچە بىخەتەر بېرىشى كېرەك. توك بەرگۈچىلەردىن توكنى دۆلەت بەلگىلىگەن سۈپەت ئۆلچىمى ۋە پۈتۈم بويىچە بىخەتەر بەرمەي، توك ئىشلەتكۈچىگە زىيان يەتكۈزگەنلىرى زىياننى تۆلەش جاۋابكارلىقىنى ئۈستىگە ئېلىشى كېرەك.

ۋىلاىمىر پۇتىن رۇسىيە ھاكىمىيەت بېشىدىكى رۇسىيە بىرلەشمە پارتىيسىدىن كېلىپ چىققان. مىدىۋېدىۋ باشچىلىقىدىكى ھۆكۈمەتمۇ بۇ پارتىيە تەرىپىدىن قۇرۇلغان. ئەمما پۇتىن بىلەن مېدىۋېدىۋ ئارىسىدا سىياسىي پەرقلەر مەۋجۇت. پۇتىن؛ سوۋىت ئىتتىپاقىنىڭ پارچىلىنىشىنى 20-ئەسىردىكى ئەڭ چوڭ تراگېدىيە دەپ قارىغان.

قۇلىمىزدىكى ماتىرياللارغا قارىغاندا ئەھمەد يەسەۋىينىڭ ئىبراھىم ئىسىملىك بىر ئوغلى بولۇپ ئۇ ھايات ۋاختىدا ئوغلىنىڭ ۋاپات بولغانلىقى مەلۇم. ئەھمەد يەسەۋىينىڭ بۇ ئوغلىدىن باشقا جەۋھەر شاھناز ۋە جەۋھەر خۇشناز ئىسىملىك ئىككى قىزى بار بولۇپ ئۇنىڭ نەسەبى قىزى جەۋھەر شاھناز ئارقىلىق داۋاملاشقان. تۈركىستان، ماۋەرائۇننەھر، ئوتتۇرا ئاسىيا رايۇنلىرى ۋە ئانادولۇدا نەسەبى ئەھمەد يەسەۋىيگە تۇتىشىدىغانلىقىنى داۋا قىلىغان نۇرغۇن مەشھۇر زاتلار ئوتتۇرغا چىقىشقا باشلىغان.بۇلاردىن بىر قانچىسى؛ سەمەرقەنتلىك شەيخ زەكەرىيا، ئۈسكۈپلۈك شائىر ئاتا ۋە ئەۋلىيا چەلەبىيلەردۇر.

ئۇيغۇر خەلقى يىپەك يولى مەدەنىيتىنىڭ بۈيۈك ئەلچىسى، دۇنياۋى فولكلۇر قەھىرىمانى، ھازىر جاۋاپ سۆز سەنئەتكارى، ئۆتكۇر پىكىرلىك ۋە ساغلام ئەقىللىق نەسىردىن ئەپەندىنى ئۆزىنىڭ قىزىقچىسى دەپ بىلىدۇ . خەلقىمىز ئۆز ئەقىل - پاراستى، تەپەككۇر جەۋھەرلىرىنى قوشۇپ ۋە ئۈزلۈكسىز بېيتىپ، ھەرخىل زامان -ماكان شارائىتىدا ئۇنىڭ نامىدا تارقىتىپ، ھازىرغىچە داۋاملاشتۇرۇپ كەلگەن لەتىپلەر 2000 پارچىدىن ئاشىدۇ . چوڭقۇر پەلسەپىۋى پىكىرىگە ئىگە نەسىردىن ئەپەندى لەتىپلىرى تۇرمۇش تەجىرىبىلىرىگە ئىنتايىن باي بولۇپ، ھەر قايسى ئەل خەلقلىرىنىڭ مەنىۋى تۇرمۇشىدا مەڭگۈ ئۆلمەس دۇنياۋى بەدىئي ئوبراز ھېسابلىندۇ .
ئۇيغۇرلۇق= قالاقلىق+ئىقتىدارسىزلىق 2012-يىلنىڭ باھار ئايلىرىدا غايىلىك بىر دوستىمىز قەشقەردىكى ئىقتىدارلىق ۋە ئىرادىلىك سانىلىدىغان ياشلارنى يىغىپ دىدار مۇلاقەتتە بولدى. سورۇندا بىر دوستىمىز ئۆزى ۋاكالەتچىلىك قىلىۋاتقان شىركەت مەسئۇللىرىنىڭ نەقەدەر تەدبىرسىزلىكى، ئىقتىدارسىزىلىقى ھەققىدە توختىلىپ ئۇلارنى ”ئۇيغۇرچە تىجارەت قىلىدۇ“ دەپ قالدى. ھەمدە بۇ شىركەتنىڭ بۈگۈنكى مۇۋەپپەقىيىتىنى خەنچە ئوقۇغان بىر مۇئاۋىن دېرىكتۇرغا باغلاپ، ”چۈنكى ئۇ دېگەن خەنسۇچە ئىش قىلىدۇ“ دەپ تەرىپلىدى. ئارىدا گەپتىن گەپ چىقىپ ”قەشقەردە يۈزدىن ئارتۇق ئۇيغۇر ئادۋۇكات بار، قاملاشتۇرۇپ توختام يازالايدىغاندىن بىرسى چىقىدۇ يا چىقمايدۇ. خەنسۇلاردا نەچچە مىڭ يىللىق توختام ئەنئەنىسى بار، شۇڭا خەنسۇلار توختامغا پۇختا. ئۇيغۇرلاردا توختاملىشىش دېگەن چۈشەنچە يوق…“ دەپ قالدى. يىغىلىش ئاخىرىدا ھېلىقى غايىلىك دوستىمىز كىملەرنىڭ ئۆزى بىلەن ھەمكارلىشىشنى خالايدىغانلىقىنى سورىغىنىدا مەزكۇر ۋاكالەتچى بۇرادەر ”مەن ھەمكارلىشىشنى خالايمەن، لېكىن ئىشنى ئۇيغۇرچە قىلمايمەن، رەسمىي توختاملىشىپ قىلىدىغان ئىش بولسا مەن تەييار“ دەپ گېپىنى تۈگەتتى. مەن بۇ سۆھبەتتە ئىككى نوقتىغا دىققەت قىلدىم، بىرى ئۇنىڭ باشتىن ئاخىر قالاقلىق سانىلىدىغان ئىشلارنىڭ ھەممىنى ”ئۇيغۇرچە“ دەپ ئىپادىلەشلىرى، يەنە بىرى ئۇنىڭ ئۇيغۇرلۇقنى قالاقلىق دەپ تەبىرلەشلىرىگە سورۇندىكى مۇنەۋۋەرلەردىن ھىچ كىمنىڭ ئىتىراز بىلدۈرمەسلىكى.

56. 2005-يىلى 2-ئۆكتەبىردىن 6-ئۆكتەبىرگىچە مەركىزى مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتى ئۇيغۇر تېل-ئەدەبىيات فاكۇلتىتى «ئۇيغۇر تىلى تەتقىقات ئىلمى مۇھاكىمە يىغىنى»، ئوقۇغان ماقالە تېمىسى؛ «تىل بىلەن كۈلتۈرنىڭ مۇناسىۋىتى»، بېيجىڭ. (خەنزۇچە)

1936 - يىلى 10 - ئايدا ئاستىن ئاتۇش ئىزچىلىرى قەشقەر شەھىرى يۇمىلاق شەھەر كۆلبېشى يېنىدىكى مىللەت باغچىسى قۇرۇلۇشىغا (ھازىرقى دوستلۇق كىنوخانىسى قۇرۇلغان جاي) ھۇل سېلىش مۇراسىمىگە قاتناشقاندا، ئابدۇراخمان شائىر يىغىن مۇنبىرىگە چىقىپ، يېڭىچە مەكتەپلەرنى مەدھىيلەيدىغان 18 مىسرالىق بىر غەزىلىنى ۋە تۆت كۇپلېتلىق بىر مۇخەممەسنى دىكلاماتىسىيە قىلىپ ئوقوپ بېرىپ، يىغىن قاتناشچىلىرىنىڭ ئالقىشىغا ئىگە بولغان.

بۇرۇن بىر يېزىدا بىر باي بولغانىكەن. بازارغا ئۈتىدىغان چوڭ يول ئۈستىدە ئۇنىڭ يوغان بىر ھويلىسى، ئىشىك ئالدىدا ناھايىتى چوڭ بىر تۈپ ئۈجمە دەرىخى بار ئىكەن. دەرەخنىڭ سايىسى چۈش ۋاقىتلىرىدا يولغا، ھويلىغا ۋە ھويلىنىڭ كەڭ شادىلىق ئايۋانلىرىغا چۈشۈپ تۇرىدىكەن. دېھقانلار ۋە يولۇچىلار ئىسسىق كۈنلەردە ھېرىپ-ئېچىپ كېلىپ، شۇ ئۈجمە سايىسىدە ھاردۇق ئېلىپ ئۈتمەكچى بولسا، باي چىقىپ:

2- ئۈمىد ياكى 2- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 2- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 92. (كەبىسە يىللاردا 93.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 273 كۈن باردۇر.

ئۇ ئەنە شۇ گۈزەل ۋادىنىڭ ئەركىن قۇشىدەك ئارزۇ-ئارماننى بويلاپ، « پەلەك چاقى» دېگەندەك بىراقلا يىراقلارغا پەرۋاز قىلىپ، ئىلى پېداگوگىكا مەكتىپى، شىنجاڭ ئۇنۋېرسىتىدا فىزىكا كەسپىنى ئەلا نەتىجە بىلەن پۈتتۈرۈپ، 22 يېشىدا قەشقەر پېداگوگىكا ئىنىستىتۇتىغا كېلىپ نەق 17 يىل ئىشلەپ، ياشلىقتىن قىرانلىققا دەۋرىگە قەدەم باسقان تەقدىرىي قىسمەتنى تۇيمايلا قالدى. ئۇ 1981-يىلى شىنجاڭ ئۇنۋېرسىتىتىغا يۆتكىلىپ كېلىپلا يېڭى شارائىتقا غەرق بولۇپ، بىر قاتار كەسپىي، مەمۇرىي ۋە ئىجتىمائىي ئىشلارنى ئۈستىگە ئېلىپ ئىشلەشكە باشلىدى . بولۇپمۇ تەتقىقات، ئوقۇتۇش مەسئۇلىيەت جاۋابكارلىقى ئېغىر خىزمەت بولغاچقا، باشتىن-ئاخىر كۈچلۈك بېسىم، ئەندىشە، تەقەززالىق ئىچىدە ياشىدى . ئەلۋەتتە نەتىجىلەردىن ئۇلا ئەمەس، خەلقىمىز خۇش بولدى.
14- ئۈمىد ياكى 14- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 14- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 104. (كەبىسە يىللاردا 105.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 261 كۈن باردۇر.

يۇقىرىقى 1-تەڭلىمە "ئىقتىدار" نى ئۆز ئىچىگە ئالمىغان. بۇ مېنى يۇقىرىقى "مۇۋەپپەقىيەت" تەڭلىمىسىنى قايتا يېزىپ چىقىشىمغا مەجبۇرلىغان سەۋەبلەرنىڭ بىرسىدۇر.

بايىنغۇلىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىغا قاراشلىق جايلار خەن سۇلالىسى دەۋرىدە كىنگىت، چىدىر، كىروران قاتارلىق 11 دۆلەت يېرى بولغان. خەن سۇلالىسى دەۋرىدە چىدىر (بۈگۈنكى بۈگۈر)دە غەربىي يۇرۇن قورۇقچىبەگ مەھكىمىسى تەسىس قىلىنغان. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە كىنگىن تۇتۇق مەھكىمىسى ۋە يېڭىسار (بۈگۈنكى خېجىڭ ناھىيىسىنىڭ جۇلتۇس ئويمانلىقى) تۇتۇق مەھكىمىسى تەسىس قىلىنغان. يۈەن سۇلالىسى دەۋرىدە بېشبالىق ۋاقىتلىق ۋازارىتىگە قارىغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ چيەنلۇڭ يىللىرىدا قاراشەھەر خان ئامبىلى قويۇلغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ گۇاڭشۈ 8 - يىلى (1882 - يىلى) قاراشەھەر بىۋاسىتە قاراشلىق نازارىتى تەسىس قىلىنغان. گۇاڭشۈ 24 - يىلى (1898 - يىلى) دەرىجىسىنى ئۆستۈرۈپ مەھكىمە قىلىپ، نامىنى كىنگىت دەپ ئۆزگەرتىپ ئاقسۇن دوتەيلىكىگە قارايدىغان قىلىنغان. مىنگو 9 - يىلى ( 1920 - يىلى) كىنگىت دوتەيلىكى تەسىس قىلىنغان. ئۇنىڭدىن ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ 8 - مەمۇرىي رايون ۋە كىنگىت ۋالىي مەھكىمىسى قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن. جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن، 1954 - يىلى ئايرىم - ئايرىم ھالدا بايىغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى ۋە كورلا ۋالىي مەھكىمىسى قىلىپ تەسىس قىلىنغان. 1960 - يىلى كورلا ۋالىي مەھكىمىسى ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇپ، بايىغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىغا قوشۇۋېتىلگەن.

ئۇيغۇرلار قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنى 8- ئەسىردىن باشلاپ قوللانغان بولۇپ، تۈركىي خەلقلەر جۈملىدىن، ئۇيغۇرلار بۇ يېزىقنى خېلى ئۇزاق ۋاقىتلارغىچە ئىلگىرىكى ئورقۇن-يېنسەي يېزىقى بىلەن قاتار قوللىنىپ كەلگەن. قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى تۈركىي قەبىلىلەر ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلىشتىن خېلى ئىلگىرى ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنمۇ شىنجاڭ زېمىنىدا ياشىغان ئۇيغۇر قەبىلىلىرى ئارىسىدا كەڭ قوللىنىلىپ، جەنۇبىي شىنجاڭدا 8-11- ئەسىرلەرگىچە، تۇرپان، قۇمۇللاردا 14-15- ئەسىرلەرگىچە، خۇراسان ۋە ئالتۇن ئوردىدا 16- ئەسىرگىچە، گەنسۇدا ياشىغۇچى يۇغۇر (سېرىق ئۇيغۇر)لار ئارىسىدا بولسا، 19- ئەسىرگىچە قوللىنىلغان.

ھەر قانداق شارائىتتا قانۇن ئىنساننىڭ كونكىرىت ھەق ھوقۇقىنى قوغۇدىشى كېرەك. ئادەم بولغانىكەن ئۇنىڭ قەلبىدىكى تىل، دىن، ئادەت دېگەنلەر مىللىيلىكنى تەشكىل قىلغان بولىدۇ. ئىنسان ئەۋلادىدىن ھىچكىم بۇ ئامىللاردىن خالى ئەمەس. قانۇننىڭ قوغۇدايدىغىنى ئەگەر بىر مىللەت كىشىلىرىنىڭلا مىللىيلىكى بولۇپ قالسا قالغان كىشىلەرنىڭ دىن، تىل ۋە ئادەتلىرى قانۇنسىز پائالىيەتكە ئايلىنىپ قالىدۇ. پۇقرانىڭ ھەق ھوقۇقى قانۇن ئالدىدا دەخىلسىز، شۇڭا ھەر قانداق كىشىدە مەۋجۇد بولغان تىل، تارىخ، دىن ۋە ئۆرپ-ئادەت قاتارلىق مىللىيلىكنىڭ بەلگىلىرى قانۇن ئالدىدا دەخلىسىز قوغۇدالغان بولۇشى كېرەك. ۋاھالەنكى، بۇ دەخلىسىز ھوقۇق مىللەتكە قاراپ پەرقلىق قوغۇدىلىۋاتىدۇ.. تۇڭگانلارنىڭ ياغلىقى، ساقىلى قانۇن بويىچە قوغۇداقلىق؛ خەنسۇلارنىڭ قېلىچ ئوينىتىشلىرى ساغلاملىق ئۈچۈن دېيىلىدۇ. خەنسۇ ئوقۇغۇچىلار، كادىرلارنىڭ پوجاڭ ئېتىشلىرى ئۆرپ ئادەت دەپ ئىجازەتكە ئېرىشىدۇ. خوش، ئۇيغۇر ئوقۇغۇچى، كادىرلار ھېيىت نامىزىغا بارسا بولمايدۇ، ھەتتا ئاۋام ئۇيغۇر ياغلىق تاڭسا، ساقال قويسا، قېلىچ ئوينىتىش ئەمەس پىچاق ساقلىسا نېمىشقا دەخلىگە، تەھدىتكە ۋە جازاغا ئۇچرايدۇ. مانا بۇ زىددىيەتنى ۋە ھەتتا ئۆچمەنلىكنى پەيدا قىلىۋاتقان ۋە قىلىدىغان ئامىل.
2014- يىلى 2-ئاپرىل كۈنىدىن باشلاپ، قازاقىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ زۇڭتۇڭى نۇرسۇلتان نەزەربايېۋ تەرىپىدىن ئىككىنچى قېتىم باش مىنىستىرلىققا تەيىنلەنگەن، 2016- يىل 9- ئاينىڭ 8- كۈنى قازاقىستان پىرېزىدېنت مەھكىمىسى ئاخبارات ئىدارىسىنىڭ ئاشكارىلىشىچە پىرېزىدېنت نۇرسۇلتان نەزەربايوف 9-چېسلا پىرېزىدېنت پەرمانىغا ئىمزا قويۇپ كەرىم مەسىموۋنى دۆلەت بىخەتەرلىك كومىتېتىنىڭ رەئىسلىكىگە تەيىنلىگەن.

مەرغىلان-ئۆزبىكىستاننىڭ شەرقى قىسمىدىكى فەرغانە ۋىلايىتىگە قاراشلىق شەھەر بۇلۇپ ،2009-يىلىدىكى ئومۇمى نۇپۇسى 197مىڭ.ياۋروپا رىۋايەتلىرىگە قارىغاندا ،مەرغىلان بۈيۈك ئىمپىراتور ئالىكساندىر تەرىپىدىن قۇرۇلغان ئىكەن.بىر كۈنلۈك چۈشلۈك تاماققا ئۇنىڭغا توخۇ(پارىسچە مەرۇغ ) ۋە نان (پارىسچە نان)كەلتۈرلىدىكەن.بۇ شەھەرنىڭ نامى شۇنىڭدىن كىلىپ چىققانمىش. مەرغىلان يىپەك يولىدىكى قەدىمى شەھەرلەدىن بۇلۇپ ،سودىگەرلەر ئۈچۈن ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئاچقۇچ شەھەر ھىساپلىنىدۇ.مەرغىلان ئەتلىسىنىڭ داڭقى بار.

قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى ھەرپلىرى ئاساسىدىكى مانجۇ يېزىقىنىڭ قوللىنىلىشى يەنە بىۋاسىتە ھالدا شىبە يېزىقىنىڭ شەكىللىنىشىنى ئىلگىرى سۈرگەن. شىبەلەر ئەسلىدىلا يېزىقى يوق بىر مىللەت ئىدى. ئۇلارنىڭ ئەجدادى ئەسلىدە خەيلارنىڭ شەرقىي جەنۇبىدىكى جالانتورو دەريا ۋادىسىدا ياشىغان. يۇەن سۇلالىسى دەۋرىدىن تارتىپ كېرچىن موڭغۇل قەبىلىلىرىگە تەۋە بولغان. مىڭ ۋەنلىنىڭ 21- يىلىدىكى 9 قەبىلە ئۇرۇشىدىن كېيىن، نورخاچنىڭ تەۋەلىكىگە ئۆتۈپ، كېرچىن موڭغۇللىرى بىلەن بىرلىكتە موڭغۇل سەككىز قوشۇنىغا قوشۇلغان. كاڭشىنىڭ 31- يىلى(1692) ، چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى شىبەلەرنى كېرچىن موڭغۇللىرىدىن ئايرىپ مانجۇ سەككىز قوشۇنىغا قوشۇپ، مورگېن، چىچىخار، بودۇنا (بۈگۈنكى جىلىننىڭ فۇيۈشەن ناھىيىسى)، ۋۇلا (بۈگۈنكى جىلىن ئۆلكىسىنىڭ جىلىن شەھرى) قاتارلىق جايلارغا ئورۇنلاشتۇرۇپ، خېيلوڭجياڭ سانغۇنى ۋە جىلىن سانغۇنىغا تەۋە قىلغان. كاڭشىنىڭ 38- يىلى (1699) دىن 41- يىلى (1702) غىچە بولغان ئارىلىقتا ، يەنە شىبەلەرنى يۇقىرىقى جايلاردىن بىردەك كۆچۈرۈپ، پايتەختنىڭ ھەرقايسى سېپىللىرىنى مۇداپىئە قىلىشقا ئورۇنلاشتۇرغان.

29. «كۈلتۈر، مەدەنىيەت ۋە مىللىي كۈلتۈر مۇناسىۋەتلىرى ھەققىدە»، «مىللەتلەر تەتقىقاتى توپلىمى»، مەركىزى مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتى نەشىرياتى، 2008-يىل،71-84 بەت، بېيجىڭ. (خەنزۇچە)

ئەپچىلەم ۋە روزىمەتلەرنىڭ نېمىگە كەلگەنلىكىنى بىلگەن باي سۇپىدىكى سايىگە قاراپ قېتىپ قاپتۇ، ئاسمانغا قاراپ ئالىيىپتۇ، بۇغدىيەكلىرى لىپىلداپ كېتىپتۇ.

پۇجۇڭ مەرى بانۇ قومۇلغا قايتقاندىن كېيىن، ئىشلەپچىقىرىشنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش يولىدا بىر قاتار تەدبىرلەرنى قوللىنىپ، سۇ ئىنشائاتلىرىنى ياساپ، ئىكىسپلاتاتسىيەنى يەڭگىللەتتى. خەير-ساخاۋەت ئاشلىق ئامبىرى ياساپ، مۇساپىرلارغا قۇتقۇزۇش ئاشلىقى بەردى. شۇنىڭ بىلەن قومۇل ئۇيغۇرلىرىنىڭ ئىگىلىكى مۇئەييەن دەرىجىدە ئەسلىگە كەلدى.
دۈلىتىمىزدە ئانىلار بايرىمى تېخى بايرام قىلىپ تەسىس قىلىنمىغان بولسىمۇ ، لېكىن ئېشىك ئىچىۋىتىلگەندىن بۇيان، بۇ بايرامنى تەبرىكلەش خىلىلا ئومۇملىشىپ قالدى. ئۇيغۇرلار ئارىسىدا بولۇپمۇ شەھەرلەردىكى ئۇيغۇر زىيالىيلار ئارىسىدا بۇ بايرامنى تەبرىكلەپ، ئانىلىرىغا گۈل ۋە ماددىي بويۇم سوۋغا قىلىش ئەھۋاللىرى يىقىنقى يىللاردىن بېرى خېلىلا ئومۇملىشىپ قالدى . 5 – ئاينىڭ ئىككىنجى يەكشەنبە كۈنى قاندۇقتۇر بىر يامان كۈنمۇ ئەمەس ، ئانىلار بايرىمى ھەرگىزمۇ بەزىلەر دەپ ئۆتكىنىدەك خىرىستىيانلارنىڭ دىنىي بايرىمىمۇ ئەمەس . دۈلىتىمىز ئانىلار بايرىمى ئۈچۈن تېخى مۇقىم بىر كۈننى بېكىتمىگەن شارائىتتا، شۇنداقلا ئۆزىمىزنىڭ ئەنئەنىۋى ئانىلار بايرىمى ئۆتكۈزىدىغان كۈنىمىز بولمىغان شارائىتتا ، مىنىڭچە خەلقئارا ئانىلار بايرىمى كۈنى بولغان ماينىڭ ئىككىنجى يەكشەنبە كۈنىنى بىزمۇ ئانىلار بايرىمى قاتارىدا تەبرىكلەپ ، بىزنى بىقىپ چوڭ قىلغان سۈيۈملۈك ئانىلىرىمىزغا ئۆز ۋافادارلىقىمىزنى بىلدۈرسەك تامامەن بولىدۇ .

سېرىق تەنلىكلەر(مۇڭغۇللوئىدلار مۇ دىيىلىدۇ): تىرىسى سېرىق ،چېچى ۋە كۆزى قارا، قاڭشىرى ئانچە ئىگىز ئەمەس ياكى سەل پاناقراق، يۇزى سەل ياپىلاقراق، بۇيى ئوتتورھال ياكى پاكارراق. ھازىرقى شەرقى ئاسىيا، شەرقى جەنۇبى ئاسىيادىكى خەلقلەر ۋە ئامىرىكىدىكى ھىندىئانلار مۇشۇ تىپقا كىرىدۇ. ئامىرىكا ھىندىئانلىرى 30مىڭ يىللار ئىلگىرى شەرقى ئاسىيادىن ئامىرىكىغا كۇچۇپ بارغان ئاسىيالىقلارنىڭ ئەۋلادلىرى دەپ قارىلىدۇ.

ۋەزىپىگە تەيىنلەش رەسمىيەتلىرىدە كۆپ مۇزاكىرىەر بولۇنمىدى، پارلامېت ئەزالىرى يېڭى باش مىنىستېر ئۈچۈن بىردەك ئاۋاز بېرىشتى. مۇھاكىمىنىڭ كۆپ بولماسلىقىدىكى ئاساسىي سەۋەپ تۈنۈگۈن پارلامېتتىكى رەئىس جۇمھۇرغا مايىل بولغان، پارلامېت ئەزالىرىنىڭ كۆپ سانلىقىنى تەشكىل قىلىدىغان «Нур Отан», ( "نۇر ۋەتەن" ) پارتىيىسى كەرىم مەسىموۋنى قوللايدىغانلىقىنى بىلدۈرگەنىدى.

تىلغا ئېلىشقا ئەرزىيدىغىنى شۇكى، بۇ دەۋردە ئىبن مۇقلە (885−939)، ئىبنى بەۋۋاب ( 961−1023) ۋە ياقۇت مۇستەقىم (1144−1221) قاتارلىق ئەرەب تارىخىدىكى ئەڭ مەشھۇر ئۈچ خەتتات مەيدانغا كەلدى. ئالدىنقى ئىككى خەتتات سۇلۇس خەت نۇسخىسى بىلەن نەسخ خەت نۇسخىسىنى يېزىشنىڭ ئۆلچەم-قائىدىلىرىنى بېكىتىپ چىقتى، بۇ دەۋردە دائىم ئىشلىتىلىدىغان يەتتە خىل خەت نۇسخىسى ئاساسەن مۇقىملاشتى.

مۇرات ناسىروف ئۆزىگە شان-شەۋكەت ئېلىپ كەلگەن مەزكۇر ناخشىلىرىنىڭ مۇزىكىسىنى ئۆزى ئىشلىگەن، سۆز تېكىستىنى ئۆزى يازغان بولۇپ، ئۇ ئۆزىنىڭ ئەنە شۇنداق كۆپ تەرەپلىمىلىك تالانتى بىلەن رۇسىيە ناخشا-مۇزىكا ساھەسىدىكى ئەربابلارنى قايىل قىلدى. مۇرات ناسىروف ھازىرغىچە رۇسچە «مېنىڭ تارىخىم»، «ئويغاتقىن مېنى»، «كىمدۇ بىرى ئەپۇ قىلىدۇ»، «بۇلارنىڭ ھەممىسى مەن بىلەن بولمىغان» ۋە ئۇيغۇرچە «قالدىم يالغۇز» قاتارلىق بەش پلاستىنكىنى چىقارغان بولۇپ، ئۇنىڭ پلاستىنكىلىرى كەڭ بازار تاپتى. مۇرات ناسىروف مەخسۇس كومپوزىتورلۇق ئوقۇغانلىقى ئۈچۈن، ئۇ رۇس ناخشىلىرىنى ۋە ئۇنىڭ قۇرۇلمىلىرىنى جۈملىدىن ئوتتۇرا شەرق، ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە ھىندىستان مۇزىكىلىرىنىڭ قۇرۇلمىلىرىنى ياخشى ئۆگەنگەن ھەم تەتقىق قىلغان ئىدى. شۇڭا ئۇ ئۆز ناخشىلىرىنىڭ مۇزىكىلىرىنى ئۆزى ئىشلەش بىلەن ئۆزىنىڭ ھېسسىياتى بىلەن سۆزىنى ۋە مۇزىكىسىنى بىرلەشتۈرۈپ بىر گەۋدىگە ئايلاندۇرالىغان. قانداقتۇر، باشقىلار ئىجاد قىلىپ بەرگەن ئاھاڭ بىلەن باشقىلار يېزىپ بەرگەن تېكىستقا ناخشا ئېيتىشتىن ساقلانغان. ئەلۋەتتە، مۇنداق كۆپ قىرلىق تالانتلىق چولپانلار رۇسلار ئىچىدە ۋە دۇنيا يۈزىدە كەم ئۇچرايدۇ.
پېدائىلار مارشى (خەنزۇچە: 义勇军进行曲، ئىنگىلىزچە:March of the Volunteers)، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى دۆلەت شىئېرى، 1935- يىلى تىيەنخەن تەرىپىدىن يېزىلغان ۋە نىئېر تەرىپىدىن مۇزىكىلاشتۇرۇلغان.

ئېلىمىزنىڭ ئاخبارات ساھەسىدىكىلەر ئومۇميۈزلۈك مۇنداق قارايدۇ: ئاخبارات يېڭى يۈزبەرگەن ۋەقەلەرنى خەۋەر قىلىشتىن ئىبارەت، ئۇ جامائەتكە خىلمۇخىل ئۇچۇرلارنى تارقىتىش بىلەن خاراكتېرلىنىدۇ.

ئالىم ئەھەت شىركەت قۇرغاندىن كېيىن، ئۇيغۇرلارنىڭ ئاز سانلىق مىللەت كومپيۇتېر يۇمشاق دېتالى بازىرىنى ئېچىش ئۈچۈن، ئالدى بىلەن كومپيۇتېر بىلىملىرىنى ئومۇملاشتۇرۇشنىڭ زۆرۈلۈكىنى، بۇ جەھەتتە چوقۇم بىر ژۇرنال بولۇشنىڭ لازىملىقىنى ھېس قىلدى. ئۇنىڭ تېرىشچانلىقى نەتىجىسىدە، مەملىكەت بويىچە ئاز سانلىق مىللەتلەر ئىچىدىكى تۇنجى كومپيۇتېر ھەۋەسكارلىرى ژۇرنىلى-«كومپيۇتېر دۇنياسى» نەشىردىن چىقتى. 2002-يىلى 10-ئايدا، دۆلەت ئاخبارات باش مەھكىمىسى تەرىپىدىن نامى «كومپيۇتېر ۋە تۇرمۇش» قا ئۆزگەرتىلىپ، «دۆلەت ئىچىدە ئاشكارە بىر تۇتاش تارقىتىلىدىغان ژۇرنال» قىلىپ تەستىقلاندى ھەمدە ئۈرۈمچى شەھەرلىك ئەدەبىيات-سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسى«تەڭرىتاغ» ژۇرنىلى تەھرىر بۆلۈمى تەرىپىدىن داۋاملىق چىقىرىلىپ كەلدى. نۆۋەتتە، ئۇنىڭ تىراژى 15 مىڭغا يەتتى.

تېمۇرنىڭ بۇيرۇقى 789\1396 بىلەن ياسىلىشقا باشلىغان ئەھمەد يەسەۋىي مەقبەرىسى ئەينى زاماندا بىر مەسجىد ۋە دەرگاھ بىلەن بىرلىكتە باشقا بىنالار بىلەن قۇشۇلۇپ بىر قانچە يىل ئىچىدە پۈتكۈزۈلگەن. سوۋىت ئىتتىپاقى دەۋرىدىمۇ تۈركىستاننىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىن كەلگەن مۇسۇلمانلار تەرىپىدن زىيارەت قىلىنىپ تۇرغان بۇ مەقبەرە 1990-يىلى تۈركىيە بىلەن قازاقىستان ئارىسىدا ئېلىپ بېرىلغان بىر كېلىشىم بويىچە 1992-يىلى ئەسلى تارىخى ۋە مىمارچىلىق ئۇسلۇبى ساقلاپ قېلىنغان ئاساستا رېمونىت قىلنىشقا باشلىغان. 2000-يىلى 9- ئايدا پۈتۈپ رەسمى ئېچىۋىتىلگەن.

ئەھمەد يەسەۋينىڭ ئانىسى شەيىخ ئىبراھىمنىڭ ئۇرۇن باسارلىرىدىن بىرى بولغان مۇسا شەيىخنىڭ قىزى ئائىشە خاتۇندۇر . كىچىك ياشتا ئاتا-ئانىسىدىن ئايرىلىپ قالغان ئەھەد يەسەۋىي، يەتتە ياشتىن باشلاپ ھەدىسى جەۋھەر شاھنازنىڭ تەربىيسىدە ئۆسۈپ يېتىلىدۇ. بىر قىسىم مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا جەۋھەر شاھناز نامەلۇم بىر سەۋەب بىلەن ئېنىسىنى ئېلىپ سايرامدىن ئايرىلغان ۋە يەسىگە كېلىپ ماكانلاشقان.

تاماق يىگندە كۆپ چايناش ۋە تىز چاينىغاندامېڭىدىكى قان ئايلىنىش ياخشى بولغان بولۇپ ، چىشى بار ياشلار بىلەن چىشى يوق ياشانغانلارنىڭ مېڭىسىدىكى قان ئايلىنشى پەرق كۆرسەتكۈچى 30 بولغان .
ئاخىرىدا مېنىڭ ئوقۇرمەنلەرگە قارىتا ئىككى ئۈمىدىم بار. ئۇنىڭ بىرسى، ئەگەر سىز بىرەر تور بېتىنى باشقۇرۇۋاتقان بولسىڭىز، بۇ يازمىنى ئاشۇ تور بېتىگىمۇ چىقىرىپ قويسىڭىز. بۇنىڭ ئۈچۈن مەندىن ياكى باشقىلاردىن رۇخسەت ئالمىسىڭىزمۇ بولىدۇ. لېكىن، چوقۇم ماقالىنىڭ ئاخىرىدا مەنبەنى ئەسكەرتىپ قويسىڭىز. مېنىڭ بۇنداق ئۈمىدتە بولۇشۇمنىڭ مۇنداق سەۋەبى بار. ئادەم ئۆزى قىلماقچى بولغان ئىشنى تولۇق چۈشەنمىسە، كېيىنكى قەدەمنى قانداق بەسىش، كېيىنكى قەدەمدە قايسى ئىشلارنى قىلىش توغرىسىدا توغرا قارار چىقىرالمايدۇ. مۇۋەپپەقىيەتلىك بولۇشنى ئارزۇ قىلىدىغان، ھەمدە شۇ يولدا تۆلىمىسە بولمايدىغان بەدەللەرنى تۆلەشكە چىدايدىغان ھەر بىر ياش چوقۇم يۇقىرىقى تەڭلىمىنى تولۇق چۈشىنىشى كېرەك. ئۇنى چۈشەنمەي تۇرۇپ ئىش قىلسىڭىز، خۇددى «ئەگەر سىز نەگە مېڭىۋاتقانلىقىڭىزنى بىلمىسىڭىز، قايسى يولدا ماڭسىڭىز بولىۋېرىدۇ» دېگەنگە ئوخشاش بىر ئىش بولىدۇ. قىسقىسى، مەن بۇ يازمىنى ئىمكان قەدەر كۆپرەك ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ ئوقۇپ بېقىشىنى ئارزۇ قىلىمەن. مېنىڭ 2-ئۈمىدىم، بۇنى ئوقۇغان ھەر بىر ياش ئىمكان قەدەر يۇقىرىقى تەڭلىمە ئۈستىدە بىر ئاز ئويلىنىپ، بۇ تەڭلىمىنىڭ مۇكەممەل ياكى توغرا بولمىغان يەرلىرىنى بايقىسا، ئۇنى تور بەتلىرىدە ئىنكاس شەكلىدە يېزىپ قويسا. ئەگەر سىز بۇ يازمىنى چىقارغان تور بېتىنىڭ ئادرىسىنى ماڭا ئېلخەت ئارقىلىق (مېنىڭ ئېلخەت ئادرىسىم: <bilimxumarmen@gmail.com >) دەپ بەرسىڭىز، مەن ئۇ تور بېتىگە چۈشكەن ئىنكاسلارنى پات-پات كۆرۈپ تۇرىمەن. دۇنيادا خاتالاشمايدىغان ئىنسان يوق. مېنىڭ يازغان نەرسەمدە ۋە قىلغان ئىشىمدا خاتالىق ئۆتكۈزمەسلىكى مۇمكىن ئەمەس. مېنىڭ بۇنىڭدىن 25 يىل بۇرۇن تۈزگەن «مۇۋەپپەقىيەت تەڭلىمىسى» ئاران 3 تەركىبنى، ۋە يالغۇز قوشۇش بەلگىسىنىلا ئۆز ئىچىگە ئالاتتى. بۇ قېتىم مەن ئۇلارنى كۆپەيتىپ، 6 تەركىبنى، ھەمدە قوشۇش، ئېلىش ۋە كۆپەيتىش ھېسابلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان قىلدىم. بۇ بىر ئىلگىرىلەشتۇر. بىز ئۆز-ئارا مۇزاكىرە ۋە مۇنازىرە قىلىش، ۋە ئۆز-ئارا پىكىر ئالماشتۇرۇش ئارقىلىق يۇقىرىقى تەڭلىمىنى ئۇيغۇرلارنىڭ ھازىرقى ھالىتىگە تېخىمۇ ئۇيغۇن كېلىدىغان، تېخىمۇ مۇكەممەل تەڭلىمە قىلىپ راۋاجلاندۇرالايمىز.مەن ھەممىڭلارنىڭ مۇشۇ جەھەتتە بىر كىشىلىك تۆھپە قوشۇشىڭلارنى چىن كۆڭلۈمدىن ئۈمىد قىلىمەن. رەھمەت.

ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺑﻪﺷﻜﯧﺮﻩﻣﺪﻩ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ.ﻧﺎﮬﺎﻳﯩﺘﻰ ﻛﯚﭖ ﺋﻪﭘﺴﺎﻧﻪ-ﺭﯨﯟﺍﻳﻪﺗﻠﻪﺭﻧﻰ ﻳﺎﺩﻗﺎ ﺋﯧﻠﯩﭗ،ﺋﺎﻓﺮﯨﺴﯩﻴﺎﭖ،ﻗﺎﺭﺍﺧﺎﻥ،ﺳﯘﺗﯘﻕ ﺑﯘﻏﺮﺍﺧﺎﻥ،ﺋﺎپپﺎﻕ ﻏﻮﺟﺎ ﮬﻪﻗﻘﯩﺪﻩ ﺳﯚﺯﻟﻪﭖ ﺑﻪﺭﮔﻪﻥ.ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺳﯚﺯﻟﻪﭖ ﺑﯧﺮﯨﺸﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻣﻪﺗﺒﯘﺋﻪﮔﻪ ﺋﯧﻠﯩﻨﻐﺎﻥ<ﺋﺎﻓﺮﺍﺕ ﺧﺎﻗﺎﻥ ﯞﻩ ﺗﻮﻗﻘﯘﺯ ﻗﯩﺰ>ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺭﯨﯟﺍﻳﻪﺕ ﭼﻮﯓ ﺗﻪﺳﯩﺮ ﻗﻮﺯﻏﯩﻐﺎﻥ.ﮬﻪﺭﺧﯩﻞ ﺭﯨﯟﺍﻳﻪﺕ ﺗﻮﭘﻼﻣﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﺋﯘ ﺳﯚﺯﻟﻪﭖ ﺑﻪﺭﮔﻪﻥ ﺭﯨﯟﺍﻳﻪﺗﻠﻪﺭ ﻛﯩﺮﮔﯜﺯﯛﻟﮕﻪﻥ.ﺋﯘ ﻳﻪﻧﻪ ﻧﯘﺭﻏﯘﻧﻠﯩﻐﺎﻥ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﻠﻪﺭﻧﻰ ﻳﯧﺰﯨﭗ ﺋﯧﻼﻥ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ.

⑨سۈپ. ئىسىملىق جۈملىنىڭ خەۋىرى بولۇپ «ئورتاق»، «ئوخشاش» دېگەن مەنىلەردە كېلىدۇ: ئەرەبلەر 23 دۆلەت ۋە رايونغا بۆلۈنگەن بولسىمۇ ئۇلارنىڭ تىلى بىر، يېزىقى بىر، ئېتىقادى بىر.

رۇسىيە ئۇچۇر تورىنىڭ خەۋەر قىلىشىچە، ئالمۇتىدا ئۆتكۈزۈلىدىغان خاتىرىلەش كونسېرتىنىڭ كۆلىمى زور بولۇپ، بۇنىڭغا موسكۋادا ياشايدىغان ئاتاقلىق ناخشا چولپانلىرىدىن ئالىيونا ئاپىنا، مارىنا خلېبنىكوۋا قاتارلىق 50 مەشھۇر سەنئەتكار قاتنىشىدىغانلىقىنى جاكارلىغان. ئۇلار مەخسۇس تۈردە مۇراتنىڭ ناخشىلىرىنى ئېيتىش ھەم ئۇنىڭغا بېغىشلاپ ناخشا ئورۇنلاشنى قارار قىلغان.
چيەنلوڭنىڭ 29- يىلى (1764)، بوز يەر ئېچىپ چېگرا ساقلاش ئۈچۈن، 3000 دىن ئارتۇق شىبە خەلقى ئىلىغا كۆچۈرۈلگەن. ئۇلارنىڭ بۈگۈنكى ئەۋلادى دەل شىنجاڭنىڭ ئىلى ئوبلاستىدىكى شىبە مىللىتى بولۇپ، 240 يىللىق تارىخىي ئۆزگىرىش جەريانىدا، ئۆز تىلىنى ئىزچىل ساقلاپ ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇپ كەلگەن، 1947- يىلىغا كەلگەندە، مانجۇ يېزىقىنى شىبە يېزىقىغا تەرەققىي قىلدۇرغان.

كۆك (ئاسمان) كە چوقۇنۇش: بۇ قۇياشنى مەركەز قىلغان ئاي، يۇلتۇز قاتارلىق ئاسمان جىسىملىرىغا چوقۇنۇشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئۇيغۇرلاردىمۇ باشقا مىللەتلەرگە ئوخشاش <ئادەم تۇپراقتىن يارالغان> دەپ ھېكايە قىلىنىپ كەلمەكتە. دېمەك، ئەجدادلىرىمىزدا جانلىقلار، تاغلار، دەل - دەرەخلەرنىڭ يەر ئۈستىدە بولۇشىغا قاراپ يەرنى ئادەمزات قاتارلىق جانلىقلارنىڭ <ئانىسى>؛ يورۇقلۇق، قاراڭغۇلۇق، ھۆل - يېغىننىڭ كۆك (ئاسمان) بىلەن مۇناسىۋەتلىكىگە قاراپ ئاسماننى شۇ ھادىسىلەرنىڭ <ئاتىسى>؛ يۇلتۇزلارنىڭ كۆپلۈكى، رەڭگارەڭ نۇر چىقىرىپ تۈن قاراڭغۇسىدا كىشىلەر كۆڭلىگە ئۈمىد بەخىش ئېتىدىغانلىقىغا قاراپ <ئادەمزاتنىڭ تەقدىرى يۇلتۇزلارغا باغلىق> دېگەندەك چۈشەنچە - ئەقىدىلەر بارلىققا كەلگەن. ئەجدادلىرىمىز ئەنە شۇنداق ساددا چۈشەنچىلىرى ئاساسىدا پۈتۈن تەبىئەتن ھەممىگە قادىر ئىلاھى قۇۋۋەت سۈپىتىدە <تەڭرى> دەپ ئاتىغان.

مۇھەممەدشاھ خوجا ھاكىمىيەت بېشىدا تۇرغان مەزگىلدە، جۇڭغار موڭغۇللىرىنىڭ كۈچى خېلى زورىيىپ كەتكەچكە، قومۇل رايۇنىغا ھەمىشە پاراكەندىچىلىك سېلىپ تۇراتتى. مال-مۈلۈك ۋە چارۋا ماللارنى بولاپ قويمايتتى. شۇڭا مۇھەممەدشاھ خوجا قۇمۇل خەلقىنى باشلاپ ئۇلارغا قارشى كۈرەش قىلدى. كاڭشىنىڭ 9-يىلى (1668-يىلى) مۇھەممەدشاھ خوجا كېسەل بىلەن ئالەمدىن ئۆتكەندىن كېيىن، ئوغلى بەيدۇللا ئاقساقاللىق ئورنىغا چىقتى.

سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى‎ بولسا شىنجاڭ دىكىبىخاھار 2002 نوپۇس بار، سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى‎نىڭ 1،503،097 نوپۇسىبار، 77،129 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 44.01°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 87°19.

ئەخمەتنىڭ ئىقتىدارى ۋە جامائەت ئىچىدىكى شۆھرىتى شىڭ شىسەينى ئۇنى مۇۋاپىق ئىشلىتىشكە مەجبۇر قىلغان .شۇنىڭ بىلەن ئەخمەت توققۇز ئايروپىلان باشقۇرىدىغان ئۇچقۇچىلار ئەترىتىنىڭ باشلىقى بولغان .ھايات شاھىتلارنىڭ ئېيتىشىچە،ئۇ ھەر قېتىم ھاۋاغا كۆتۈرۈلگەندە ،ئۈرۈمچى ئاسمىنىدا بىر قانچە مىنۇت ماھارەت كۆرسىتىپ، ئاندىن يولغا راۋان بولىدىكەن .

ئابدۇسەمەت خېلىلنىڭ ھازىرغىچە نەشر قىلىنغان ئەسەرلىرىدىن <زەرەپشان چېچەكلىرى> (ئابدۇرېھىم ئىسمايىل بىلەن بىللە، 1982 - يىل، مىللەتلەر نەشرىياتى)، <زەرەپشان> (8219 - يىل، قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى)، <ھايات سۆيگۈسى> (1986 - يىل، شىنجاڭ ياشلار - ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى)، <رۇبائىيلار> (1993 - يىل، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى) قاتارلىق شېئىر توپلاملىرى بار.
Актыўны ўдзельнік барацьбы супраць дыктатарскага рэжыму «чорных палкоўнікаў» 1967—1974, блізкі паплечнік Андрэаса Папандрэў. У 1985—1989 і 1993—1996 займаў пасаду міністра замежных справаў Грэцыі.

Фільм амаль забаранілі да паказу, дапамаглі толькі асабістыя захады першага сакратара ЦК кампартыі Беларусі Пятра Машэрава. Стужку яшчэ мокрую прывезьлі на асабісты прагляд да Машэрава, якога ледзь намовілі паглядзець «бабскія здымкі». Праз пару хвілінаў Машэраў ня мог ўжо адвесьці позірка. У сярэдзіне фільму былы партызан плакаў не саромеючыся таго, што ў залі прысутнічала ўсё кіраўніцтва рэспублікі.

Сябрамі аб’яднаньня былі Анатоль Астрэйка, Пятрусь Броўка, Платон Галавач, Юрка Гаўрук, Ільля Гурскі, Алесь Звонак, Аркадзь Куляшоў, Міхась Лынькоў, Барыс Мікуліч, Ян Скрыган, Юлі Таўбін, Валянцін Таўлай, Паўлюк Трус, Станіслаў Шушкевіч ды іншыя.

Уладзiмер Калупаеý. Беларускiя мiсiянэры ý Кiтаi // Запiсы 37. New York - Miensk: Беларускi iнстытут навукi й мастацтва, 2014. с. 645 - 650.

Чаро́мха (па-польску: Czeremcha, па-падляску: Čerémucha, Čerémcha) — вёска ва ўсходняй Польшчы, цэнтар гміны ў Гайнаўскім павеце Падляскага ваяводзтва. Жыхары вёскі — палешукі-падляшы, якія ў большасьці самавызначаюць сябе беларусамі, у меншасьці — украінцамі. Вёска разьмяшчаецца за 4 км ад памежнага пераходу з РБ Пяшчатка — Палоўцы.

У адным зь першых сваіх мастацкіх твораў — палітычнай камэдыі «Вяртаньне пасла» (1790) — выказаўся за сацыяльныя рэформы ў Рэчы Паспалітай, вызваленьне сялянаў ад прыгону.

У 1900 годзе Канстанцін Жданаў ажаніўся, атрымаў рукапакладаньне ў сан дыякана і пачаў служыць у царкве ў вёсцы Юдзішчына каля Шаркоўшчыны. Калі памёр яго бацька, Канстанцін папрасіў у духоўных уладаў дазвол перайсьці на служэньне ў Шаркоўшчыну, каб дапамагаць сваім малодшым братам. 30 красавіка 1900 году ў Ковенскім Петра-Паўлаўскім саборы ён быў рукапакладзены ў сан сьвятара, пасьля чаго стаў настаяцелем прыхода ў Старой Шаркоўшчыне.

3 лютага 2010 г. парлямэнт Грэцыі пераабраў Караласа Папульяса на другі прэзыдэнцкі тэрмін; за пераабраньне прагаласавалі 266 дэпутатаў з 298 прысутных.

Сэкцыя па стасунках з Усходнімі Цэрквамі: Праваслаўнымі Цэрквамі бізантыйскай традыцыі і Арыентальнымі Праваслаўнымі Цэрквамі (Копцкай, Сырыйскай, Армянскай, Этыёпскай і Маланкарскай), а таксама Асырыйскай Царквой Усходу;

Вага каштоўнага мэталу ў адным рублі зьмянялася зь цягам часу. У 1704 годзе паводле грашовае рэформы Пятра I была зацьверджаная колькасьць срэбра ў адным рублі — 28 ґ. Часьцей за ўсё рублі пячаталіся з срэбра, радзей — з золата, некаторыя манэты ў 19 стагодзьдзі былі зь плятыны. У 1897 годзе быў выпушчаны «залаты рубель», які раўняўся 0,774235 ґ золата.
У 19 стагодзьдзі вёска ў складзе маёнтка Сакалойці, у Віленскім павеце Віленскай губэрні. У 1860 годзе вёска, мела 15 рэвіскіх душ, знаходзілася ва ўладаньні памешчыка Рэйнэ. У 1870 г. вёска, Варнянская воласьць, Сакалойцінская сельская грамада. У 1897 годзе ў вёсцы было 9 двароў, 58 жыхароў. У 1905 годзе ў вёсцы жылі 36 чалавек, якія апрацоўвалі 26 дзесяцін зямлі. У 1909 годзе 3 гаспадаркі, 68 чалавек. Ад 1922 году ў складзе Польскай Рэспублікі. У 1938 годзе вёска, 11 гаспадарак, 56 жыхароў, Гервяцкая гміна Віленска-Троцкага павету Віленскага ваяводзтва. У лістападзе 1939 году далучаная да БССР. Ад 12 кастрычніка 1940 г. вёска ў Рымдзюнскім сельсавеце Астравецкага раёну Вілейскай вобласьці. У Вялікую Айчынную вайну акупаваная нямецка-фашыстоўскімі войскамі ад канца чэрвеня 1941 году да пачатку ліпеня 1944 году. Ад 20 верасьня 1944 году ў Маладэчанскай вобласьці, ад 20 студзеня 1960 году ў Гарадзенскай вобласьці. Ад 26 сьнежня 1962 году ў Гервяцкім сельсавеце Смаргонскага, ад 6 студзеня 1965 году — Астравецкага раёнаў. У 1970 годзе 65 чалавек. У 2004 годзе было 5 гаспадарак, 8 жыхароў.

Ота Ган (па-нямецку: Otto Hahn; 8 сакавіка 1879, Франкфурт-на-Майне — 28 ліпеня 1968, Гётынген) — нямецкі хімік, навуковец-наватар у галіне радыяхіміі, які адкрыў ядзерную ізамэрыю (Уран Z) і расшчапленьне ўрану. Атрымаў Нобэлеўскую прэмію па хіміі (1944). Глен Сыбарг назваў яго «бацькам ядзернай хіміі».

Уладыслаў Студніцкі, уплывовы польскі чыноўнік у адміністрацыі "Ўсходніх крэсаў", адкрыта заяўляў, што гэты рэгіён патрэбны Польшчы для мэтаў калянізацыі.

.இலஙகை (Punycode: .xn--xkc2al3hye2a) — нацыянальны дамэн верхняга ўзроўню Шры-Ланкі. Уведзены 19 жніўня 2010 року. Прызначаны для рэсурсаў на тамільскай мове.

Рэдактар, укладальнік і аўтар каля 100 кніг, у т. л. «Войны Маскоўскай Русі зь Вялікім Княствам Літоўскім і Рэччу Паспалітай у XIV—XVII стст.» (2006), «Гісторыя імпэрскіх дачыненьняў: беларусы і расейцы. 1772—1991» (2008), «Анатомія нянавісьці: Расейска-польскія канфлікты ў XVIII—XX стст.» (2009), «Грунвальд, 15 ліпеня 1410 году» (2010), «Навуковы антыкамунізм і антыфашызм» (2010), «Перадгісторыя беларусаў ад старажытнасьці да XIII стагодзьдзя» (2010), «Касьцёл у нашым жыцьці: Да 100-годзьдзя Чырвонага касьцёлу» (2010), «Беларусь перадусім: Аб нацыянальнай беларускай ідэі» (2011), «1812 Трагедыя Беларусі» (2012).

Мунджанская мова — распаўсюджаная ў аўганскім Бадахшане ў верхавінах ракі Какча. Колькасьць носьбітаў — каля 5,3 тыс чал. Мае прыкладна 56-80% супадзеньняў з блізкароднансай моваю ідга, распаўсюджанай у Пакістане.

Карысныя выкапні Алтайскага краю ўключаюць полімэталы, павараную соль, соду, буры вугаль, нікель, кобальт, жалезную руду й каштоўныя мэталы.

Антвэрпэн стаў першым местам, які прыняў у сябе Сусьветны чэмпіянат па лёгкай атлетыцы, ў 1903 годзе. Падчас Першай сусьветнай вайны места было захопленае нямецкімі вайскамі.

У 1617 годзе навучаўся ў езуіцкім калегіюме ў Любліне, у 1619—1621 гадох — у Кракаўскім унівэрсытэце. У 1621—1625 гадох працягваў адукацыю за мяжой — у Інгальштаце (1621), Падуе (1622), Балёньні (1623) і Лёвэне (1625).