Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
|} Семенланы Унухну джашы Исмаил (Джырчы Сымаил) (3 март 1891 — 1 август 1981) — XX-чы ёмюрде джашагъан белгили къарачай-малкъар поэт эм джырчы болгъанды.

1993 джылны 12 декабрында бютеу халкъны чёб атыуунда Россия Федерацияны Конституциясы къабыл этилгенди, 1994 джылдан а Россияны президентини указлары бла («Россия Федерацияны Конституциясыны кюнюню юсюнден» эмда «12 декабрда бош кюнню юсюнден») 12 декабрь кърал байрам баямланнганды.

Индияда индуизм, буддизм, сикхизм и джайнизм динле къуралгъандыла. Бизни эраны биринчи мингджыллыгъында индий субконтинентге зороастризм, иудайлик, христианлыкъ эм ислам динле келгендиле.

1941 джылны 22-чи июнунда Германия кесини эгерлерини болушлугъу бла (Италия, Маджар, Румыния, Финляндия эмда Словакия) СССР-ге чабханды. Совет-герман къазауат башланнганды. Совет, россия тарих илмуда бу къазауат Уллу Ата Джурт къазауататны джюрютеди.

Алай а Ленинградны кючлер нюзюрде, 9-чу сентябрда джангы алгъа уруу джетишим бла бошалмайды. Аны юсюне «Шимал» къауумну аскерлери, Москвагъа атакагъа алынадыла.

Ватикан (лат. Status Civitatis Vaticanæ, итал. Stato della Città del Vaticano) — бурху кърал-анклав (эм гитче кърал джер джюзюнде) Рим шахарны территориясыны ичинде. Италиядан толу эркинди. Къралгъа ат Mons Vaticanus деген тёбеден берилгенди, латинча vaticinia - «таш салыучу джер» деген магъананы тутады. Ватиканны миллетлеара статусу — болушлукъ суверенитетли территориясы Римли Папаны

1922 джылны 11-чи августунда джашыртын келишиу бла Германиягъа Версаль кесамат бла джасакъ болгъан саутланыу Совет Россияны болушлугъун гарантия этгенди. Бу келишиуге кёре саутланы джангы юлгюлери Германияда тюл, Россияда сыналлыкъдыла. Россия джашыртын Германиягъа сауут чыгъарыргъа керек материалла сатаргъа унагъанды.

2004 джылны 24 декабрында Кърал Дума, РФ-ни Урунуу кодексине Россияны байрам орузламасын ауушдургъан тюрлениулени къабыл этгенди. 2005 джылдан 12 декабрь, Россияда бош кюн тюлдю, 12 декабрда Конституцияны кюню уа Россияны эсгериу даталарыны санына киргенди.

2014 джылны январындан башлаб майына дери Standard & Poor's рейтинглерине кёре Россиядан капиталлары болгъан Украинадагъы банкла 50 % аслам депозитлерин тас этгендиле.

1940 джылны 10-чу майында Германия 135 дивизияны кючю бла Бельгиягъа, Нидерландлагъа эмда Люксембургга чабады. Инглиз-француз аскерлени биринчи къаууму Бельгияны территориясына джюрюш этеди, алай а голландлылагъа болушалмайды, немча аскерле къыбыла Голландияны талай кюнде алыб, 12-чи майгъа Роттердамгъа джетедиле. 15-чи майда Нидерландла капитуляция этедиле.

Француз аскерле Неаполну, Римни эмда Эльбаны къойгъандыла, ингилизлиле Джерле арасы тенгиз бла Адриатикада кючлеген бютеу портла бла айрымканланы (ст. 11), эки джан да Джети (Ионика) Айрымканны ресупбликасын таныгъандыла (ст. 9).

1944 джылда малкъарлыланы тургъан жерлеринден кечюрюлген эсебинде Къашхатауну аты Советское деб тюрленнгенди. Керти аты къуру 16 декабрь 1991 джыл къайтарылгъанды.
ЮНЕСКО-ну баш нюзюрю — халкъланы арасында, окъууда, илмуда эмда культурада иш бирликни кенгертиу бла мамырлыкъ эм къоркъуусузлукъну бегитиудю. Бютеу халкълагъа, расасына, ырхызына, тилине неда динине къарамай бир-бирини сыйын кёрюу, адил болуу, законну эмда адам хакъланы тутуу эмда Бирлешген Миллетлени Организациясыны Уставында баямланнган баш хакъланы джакълауду.

Быллай телефонла шахар АТС-ден келген сызгъа байланнган база бла бир неда талай чыбыкъсыз телефондан къуралады. Ол талай телефон башха фреканслада ишлейдиле. Аллында къуру аналоглу аппаратла чыгъарылгъандыла, аланы фреканслары тар болгъаны себебли хоншулада да аллай телефон болса, фреканслары келишиб аланы сёлешгенлерин да эшитирге болгъандыла.

Уллу Кавказны шимал-кюнбатышдан къыбыла-кюнчыгъышха дери 1100 км узунлугъу барды, кеси да, Анапа бла Тамань джарымайрымкандан башлаб, Каспийни джагъасындагъы Апшерон джарымайрымканнга (Бакуну къатында) дери барады. Уллу Кавказ эм уллу кенглигине Минги тауну меридианыны къатында джетеди (180 км-ге дери). Адетге кёре Уллу Кавказ 3 кесекге бёлюнеди: Кюнбатыш Кавказ (Къара тенгизден Минги таугъа дери), Ара Кавказ (Минги таудан Казбек таугъа дери) эм Кюнчыгъыш Кавказ (Казбек таудан Каспий тенгизге дери).

1542—1776 — испан вице-королевство болгъан Перуну къурамындады, эмда Огъары Перу атны джюрютеди. Боливияны джери бютеулей испан бай джер иелени арасында юлешиннгенди. Индейлиле энкомьенда системагъа къошулгъандыла.

Республика, Уллу Кавказ тау аркъаны шимал тигинде орналады. Кюнбатышда Къабарты-Малкъар бла чеклери барды, шималда — Ставрополь край бла, кюнчыгъышда — Юнгюш бла эмда Чечен бла, къыбылада — Гюрджю бла эмда джарым танылгъан Къыбыла Тегей кърал бла.

Сууну атыны этимологиясы бир версиягъа кёре Danuvius (къызыу суу) деген магъанадан келеди, danu (къызыу) эмда vius (суу) деген кельт сёзледен къуралгъанды, башха версиягъа кёре скиф-сарматча dānu сёздю, магъанасыда «суу», «къобан» деген сёзге келеди (бусагъатдагъы тегейча — «дон»), дагъыда бир версия тюрк тилле бла байламлыды: Тынай — тынч, рахат деген магъанада.

Нохта тёгерекде модуль бла хамандагъы терклик бла джюрюу эсе, аны терклениуу 0 болмайды, нек десенг теркликни векторуну джансайлауу хаманда тюрлениб турады. Бу терклениуге, векторну хаманда тёгерекни арасына бурулуб тургъаны себебли, арагъатермилген терклениу дейдиле. Аны модулю уа былай болады:

«Пропаганда» деген сёз Congregatio de Propaganda Fide (Динни джайыууну конгрегациясы), Григорий XV 1622 джыл къурагъан католик организацияны атындан келеди.

Совет Социалист Республикаланы Союзу, неда Совет Союз, СССР (орус. Сою́з Сове́тских Социалисти́ческих Респу́блик, Советский Союз, СССР) — 1922−1991 джыллада Европа бла Азияны территориясында орналгъан кърал болгъанды. СССР, Джер джюзюню адам джашагъан джерини 1/6 алгъанды эмда дунияны джери бла эм уллу къралы болгъанды. 1917 джылгъа дери Россия империя орналгъан джерде къуралгъанды.
Британ аскер башчылыкъ десантны тюшюрюр джерге Сан-Карлос бухтаны сайлайды, аргентинлиле десантны сакълагъан джерден бу тамам терсине айрымканны башха джанында болады. 3-чю бригада десантны 21-чи майда башлайды, алагъа къаршчылыкъ талай аргентин аскерчи этерге табылады. Алай а танг атаргъа Фолклендени башында аргентин аскер самолетла чыгъадыла, алай бухтадагъы британ кемелеге чабар мурат алгъандыла

Посейдон кесини ючтиши бла джерге урады да, джерден кёзлеу чыгъыб башлайды. Греция исси, къаялы къралды, суу анда бек керекди, алай суу тенгиз суу болады, тузлу. Афина джерге ургъаны да, джерден олива терек ёсгенди. Патчах бу саугъаны бек джаратханды. Аны бла шахар Афинаны атын алгъанды.

|} Са́ра Берна́р (франц. Sarah Bernhardt, толу аты Sara Marie Henriette Bernhardt; 22-чи октябрь 1844, Париж — †26 март 1923, Париж) — актёрчулукъ усталыкъны юлгюсю болгъан, француз актриса.

Къаракетланы Заурбекни джашы Исса (туугъ. 1900 джыл, Джёгетей эл, Къобан область, Россия империя — ёлг. 1942 джыл, Смоленск область, СССР) — къарачай поэт болгъанды, къарачай совет поэзияны башлагъан адам болгъанды.

Илму бла техниканы айры бёлгелеринде кюч салыу, уллу джетишимлеге джетдиргенди: дунияда биринчи атом электростанция (1954), биринчи Джерни джасалма спутниги (1957), биринчи джюрютлген космос кеме (лётчик-космонавт) (1961) э. а. к.

Трансаляска нефть быргъы (ТАНБ) — АБШ-да нефть быргъыды. Алясканы шималында, Прадхо-Бей атлы нефть чыкъгъан джерден къыбылада Валдиз шахарны портуна дери нефтни джиберир ючюн деб ишленнгенди. Аляска штатны шималындан къыбыласына дери созулады, узунлугъу — 1288 км-ди.

Тотал къазауат — джауну хорлар ючюн, къошулгъан къралланы бютеу болгъан къайнакъла бла амалларын хайырландыргъан къазауатды. Быллай къазауатда Джер башында бурундан бери келедиле, алай а XIX ёмюрню ахырындан башлаб, женева конвенцияланы чыгъыуу бла бу тюрлю къазуатла энчи категориягъа айрылгъандыла.

Ол заманда Шекспир къол салгъан документледе аны джазыу хаты аман болгъанына кёре (1612—1613) бир къауум тинтиучю ол заманда ауругъанды деб оюмгъа келедиле.1616 джылны 23-чю апрелинде Шекспир ауушады, ол кюнде белгили испан джазыучу Мигель Сервантес да ауушханды.

Бразилия, официал толу аты Федератив Бразилия Республика (порт. República Federativa do Brasil) — территориясы бла эмда халкъыны саны бла эм уллу къралды Къыбыла Америкада. Материкни кюнчыгъыш бла ара кесеклеринде орналыбды.

Газетни биринчи номери 14 март 1923 джыл чыкъгъанды, ол сагъатда Компартияны Шимал-Тегей комитетини эмда округну исполкомуну органы болгъанды. Бусагъатда, газетни кесинде белгиленнгеннге кёре, «Растдзинад»-ны чыгъаргъанла — Шимал Тегей — Алания Республиканы Правительствосу бла Парламентиди эмда редакцион коллективди.

Ачлыкъ халкъны къозгъалгъанындан сора да Эресейни демографиясына да уллу эткиси болгъанды, кёб адам алгъын аз джашагъан къыбыла эмда кюнчыгъыш бёлгелеге (Дон, Итил, Джайыкъ сууланы тёгереги, Сибирь) кёчгендиле.
1933 джылны 16-чы июлундан «Байракъланы тагъылыуларыны ал низамгъа салыуню юсюнден ючюнчю бегими» бла бегитилгенди: 1921 джылны 11-чи апрелини герман байракъланы юсюнден бегимни тюрлендире, Темир Къачлы саудюгерчи байракъны джангы аты алгъыннгы тенгиз абычарладан капитанлары болгъан саудюгерчи кемелени байрагъы атны алгъанды (die Flagge für ehemalige Marineoffiziere als Führer von Handelsschiffen) эмда юч тенг кёнделен ыздан къуралгъанды, башында — къара, арасында — акъ, тюбюнде- къызыл, къара ызында Темир Къач, акъ санджох бла эки кере къыйылыб салыннгады.

3-чю сентябрда, 9 сагъатда Ингилиз, 12:20 Франция, дагъыда Австралия бла Джангы Зеландия Германиягъа къазауат баямлайдыла. Талай кюнню ичинде алагъа Канада, Ньюфаундленд, Къыбыла Африка Бирлик бла Непал къошулады.

Эм уллу номиналы болгъан банкнота ($100 000) 1934 джыл басылгъанды. Бу банкнотала къолда чырт джюрюмегенле, кърал финанс структураланы арасында хыйсаблашыу ючюн хайырландырылгъандыла. Бусагъатда къолда джюрюген эм уллу номиналы болгъан банкнота 100 долларды. $500, $1000, $5000 эм $10 000 номиналлары болгъан банкнотала 1946 джылгъа дери басылгъандыла, 1967 джылдан бери официал халда джюрюуден чыгъарылгъандыла.

Район, абазалыланы Къобан, Джёгетей Аягъы эмда Хабез районлада энчи джашагъан эллеринде ётген референдумну эсеби бла 2006 джылны 1 июнунда къуралгъанды. Муну аллы бла, 2005 джылны июнунда Черкесскеде абазалыланы протестлери ётгенди эмда Абаза халкъны Джыйылыуу 2005 джылны 27 июнунда, бютеу онюч абаза элден да, «Южный» комбинатны да Кубина элни чеклерине киргизтиб, Абаза район къураргъа теджегенди.

Ингилиз Батавияны, Германияны, Гельвецияны эм итальян республикаланы ич ишлерине къатышмазгъа борчланнганды. Ол демек, Ингилиз континентде иши болмагъанды. Король III Георг гербинде лилияны суратын къоратыргъа эмда Джюзджыллыкъ къазауатны заманындан бери джюрютген француз королну титулун къоратханды.

1942 джылны 11-чи январында япон аскерле Голланд Ост-Индиягъа чабадыла, джууукъда Борнео бла Целебс айрымканланы кючлейдиле. 28-чи январда Ява тенгизде, япон флот ингилиз-голланд эскадраны дженгеди. Не кюрешселеда Ява айрымкандагъы аскерледа 2-чи мартха капитуляция этедиле.

1938 джылны октябрында Мюнхен келишиуге таяныб, Германия Чехословакиягъа кирген Судет областны кючлейди. Бу актха Ингилизда, Францияда разы боладыла. Чехословакияны оюмуна ау киши да тынгылмайды. 1939 джылны 15-чи мартында, Мюнхен келишиуню бузуб, Чехияны оккупация этеди. Чех территорияда немчалагъа бойсуннган Богемия бла Моравияны протектораты къуралады. Маджар бла Польшада къошадыла юлюшлерин Чехославакияны юлешиуде. Словакия уа герман болушлукъ бла кесини азатлыгъын баямлайды. 1939 джылны 24-чю февралында Антикоминтерн пактха Маджар, 27-чи мартда — Испания къошуладыла.

1942 джылны 23-чю январында японлула Бисмаркны архипелагын кючлейдиле, аны ичинди Джангы Британия айрымканныда. Кечирек Соломонну айрымканларыны кюнбатыш кесегин , февралда уа -Гилбертни айрымканын къолгъа аладыла. Мартны аллында Джангы Гвинеягъа чабадыла.
Тёрт гитчерек ич планетала: Атархан, Тандыса, Джер эмда Мырых, джер къауумну планеталары деген ат бла да белиги болгъанла, кёбюсюне силикатла бла темирден къураладыла. Тёрт тыш планетала: Юпитер, Сатурн, Уран эмда Нептун, газ гигантла деген ат бла да белгили болгъанла, иги кесегине водород бла гелийден къураладыла эмда джер къауумну планеталарындан эсе уллу эм ауурладыла.

1939 джылда тюрлю-тюрлю совет-герман кесаматлагъа (аланы ичинде Молотовну-Риббентропну пакты), ала Европада кючлерини ауурлукъ этген сферала къурадыла, аннга кёре Кюнчыгъыш Европаны талай къралы СССР-ни интереслерини сферасына киредиле. Келишиуледе белгиленнген территоиряла (Финляндия тышында) ол джылны къачында огъуна тюрлендиредиле. Экинчи дуния къазауатны аллында, 1939 джылда СССР-ге Поляк Республиканы ичинде болгъан Кюнбатыш Украина бла Кюнбатыш Белоруссия СССР-ге къошуладыла; бу территория тюрлениулеге тарихчиле тюрлю-тюрлю къарайдыла: бирлери «къайтарыу», башхалары «аннексия» кибик. 1939 джылны октябрында Белорус ССР-ге къошулгъан Вильно шахар Литвагъа, Полесьени бир кесеги уа Украин ССР-ге бериледи.

Гуа́но (исп. guano — кечуа тилде wanu деген сёзден) — тенгиз чыпчыкъла бла биттирлени табийгъатда чириген мешхутларындан къалгъанды. Химиялыкъ къурамында азотну (9 % джууукъ аммиак) эмда фосфорну (13 % P2O5 джууукъ) къошулмалары уллу юлюш алады. Азот-фосфор семиртгичле кибик хайырланады. Гуано чыкъгъан джерле кёб санда Къыбыла Америкада (Перу, Боливия), Къыбыла Африкада (сёз ючюн, Намибияны джагъасындагъы Ичабо айрымкан) эмда Шош океанны айрымканларында бардыла.

«Рим сорууну» тамалы 27-чи март 1961 джыл салыннганды, ол заманда Рисорджименто кёзюуде бирлешген Италия къуралады. Аны правительствосу Римни кесини ара шахары баямлайды. Де-факто итальян правительство биринчи тогъуз джылны Сардин королевствону ара шахары Туринде тургъанды, алай а папа IX Пийни къолунда Папа областны бир кесеги къалады, къралны бир этерге излеген итальян правительство аннга разы болмайды. Римни Италиягъа къошхандан сора (1870) папа кесин «ватикан джесири» баямлайды эмда итальян къралны легитим таныргъа унамайды. Ахыр 59 джылны Сыйлы тахт де-факто халкъла арасы хакъны субъекти болуб тургъады, алай а аны Италияны ичинде статусу эмда папаланы дин тышында властларыны сорууу джарашдырылмагъанды.
Январны аллында ингилизлиле Кюнчыгъыш Африкадада алгъа джюрюйдюле,. 21-чи январда итальянлыладан Кассаланы сыйырыб, ала Судандан Эритреягъа киредиле, 27-чи мартда Кэрэнни, 1-чи апрельде Асмараны, 8-чи апрелде Массава портну къолгъа аладыла. Февралда британ аскерле Кениядан Итальян Сомалиге киредиле, Могадишо портну къолгъа алгъандан сора, шималгъа айланыб, Эфиопиягъа киредиле. 16-чы апрелде ингилиз десант Британ Сомалиге тюшеди, кёб турмай итальян аскерлени хорлайды. Ингилиз аскерле бла бирге Эфиопиягъа 1936 джыл итальянлыла тахтасындан къоратхан эфиоп император Хайле Селассиеде къайтады. Ингилизлилеге кёб санда эфоип партизанда къошулады. 17-чи мартда британ эмда эфиоп аскерле Джиджиганы, 29-чу мартда — Харарны, 6-апрелде - Эфиопияны ара шахары Аддис-Абебаны эркин этедиле. Кюнчыгъыш Афиркадагъы Итальян колония империя джокъ болады. Эфиопия бла Сомалини территорияларында итальяна аскерлени кесеклери 1941 джылны 27-чи ноябрына дери къаршчылыкъ кёргюзгендиле.

6 март 1983 дж Motorola компания дунияда биринчи коммерциялыкъ портатив мобил телефон чыгъаргъанды — DynaTAC 8000X аппарат , аны чыгъарыуда 100 млн $ эм 15 джыл джоюлгъанды. Телефонну ауурлугъ 794 грамм болгъанды, ёлчемлери -33×4,4×8,9 см. Аккумуляторуну джерлеую сакълау режимде 8 сагъатха, ушакъ режимде эсе уа 1 сагъатха джетгенди. Сатыуда телефонну багъасы 3995 АБШ доллар болгъанды.

Бельгияда немча десантчыла 10-чу майда Альбертни каналыны башы бла баргъа кёпюрлени къолгъа аладыла, аны бла уллу герман танка кючлеге Бельгий тюзге джол ачылады. 17-чи майда Брюссель, немчалыланы къолларына тюшеди.

Францияны капитуляциясындан сора, талай колонияны администрациялары виши правительствону таныргъа унамай, Лондонда генерал Де Голль къурагъан «Сермешген Франциягъа» бойсунадыла. Британ аскерле бла «Сермешген Францияны» отрядлары виши аскерлеге къазауат башлайдыла, аланы баш нюзюрлери колонияланы къолгъа алыу болгъанды. Сентябргъа алай къазауатсыз бютеулей Француз Экватор Африканы къолгъа аладыла. 27-чи октябрда Браззавилде Де Голлну аскерлерини къолунда болгъан бютеу территориялагъа оноу оноу этген орган къуралады, атыда «Империяны Джакълауну Баш Кенгеши» болады. 24-чю сентябрда француз-британ кючле Сенегалда кеслерин фашист аскерлеге хорлатадыла (Дакар операция) , алай а ноябрда Габонну сыйырадыла (Габон операция).

Португал тил (порт. língua portuguesa) — индоевропалы тил юйюрню роман группасына кирген тилди. Сёлешгенлени саны бла роман тилледен, къысха джууукъ джетген испан тилден сора, экинчи тилди.

1943 джылны июлунда-августунда Гамбург бомбаланыды. Биринчи кёб самолет бла Германияны ичинде объектлеге учуу 17-чи августда Швайнфурт бла Регенсбургга экили рейд болады. Бобмбалаучу самолетла кеслерин къурутуучу самолетладан къоруулаялмагъанлары ючюн 20% чакълы бири тюшюрюледи. Быллай заран болургъа болмазлыгъын ангылаб P-51 Mustang къурутуучу самолетла келгинчи американ авиация учууну тохтады.

Phantom of the Opera, The / «Операны фантому» музыкасы: Эндрю Ллойд-Уэббер, либреттосу: Ричард Стилгоу эм Эндрю Ллойд-Уэббер, джыр сёзлери: Чарльз Харт (1986)
|} Вольфганг Амадей Моцарт (27 январь 1756, Зальцбург, Австрия эрцгерцогство — 5 декабрь 1791, Вена, Австрия) — Австрияны композитор, дирижёр эмда пианистди, «веначы классиклени» ючюсюнден бириди.

Семен улуну эм баш чыгъармасы «Акътамакъ» поэма, таулу къызгъа ёлюмсюз эсгертме болгъан бла бирге, аны фахму къадарыны кенглигине, теренлигине, чомартлыгъына шагъатлыкъ этеди. Джырчы, кеси айтханлай, чыгъармалары миллетини ауазына саналыр дараджагъа чыгъадыла...Поэт, Джырчы, Дин къуллукъчу джюрегини тебиуюн бизге юлгю этгени бла бирге, чыгъармалары бла Сюймекликге юч ёмюрлюк эсгертме салгъанды: Аллахха, Халкъына, Таулу къызгъа. Ючюсю да мийикдиле, сейирликдиле, магъаналыдыла". (Байрамукъланы Ф.)

Герман аскерлени алгъа джюрюшлери планнга кёре баргъанды, полякланы уланлары, герман танкала бла самолетлагъа къаршчы бек къарыусуз кюч болгъандыла. Кюнабатыш фронтда къазауат ачылсада ингилиз-француз аскерле шошлукъну сакълайдыла. Польшада къазауатны биринчи ыйыгъында огъунакъ немча аскерле поляк фронтну джыртыб Мазовия бла Кюнчыгъыш Пруссияны кючлейдиле. Талай кюнден кюнбатыш Галиция бла Огъары Силез индустриал районда къолларына тюшеди. 9-чу сентябргъа герман аскерле Варшавагъа джууукълашадыла.

Афи́нле (грек. Αθήνα) — Грецияны, Аттика номну эмда Афинле номархияны (префектураны) ара шахарыды. Орналгъаны Ара Грециядады эмда къралны экономика, культура эмда административ аралыгъыды. Атын грек мифологияда Афинадан алады. Афинлени тарихи бек байды. Классика кёзюуде (б. э. д. V ёмюр) кърал-шахар кесини айныуунда эм мийиклеге чыкъгъанды, анда европа цивилизацияны айныууну тенденцияларыны белгилейди. Бу шахар бла Сократ, Платон эм Аристотель кибик философланы, Эсхил, Софокл эм Еврипид кибик драманы тамалында тургъан трагиклени атлары байламлыды. Афинледе кърал оноу система — демократия болгъанды.

8-чи мартда Бирмада алгъа джюрюш этиб, японлула Рангунну, апрелни ахырына уа Мандалайны къолгъа аладыла, майгъа бютпу Бирманы кючлейдиле. Алай бла ала Къыбыла Къытай бла Индияны ортасында байламны юзедиле. Алай а джангурну чагъы башланганы себебли, эмда кючлени джетмегени ючюн японлула Индиягъа кирмейдиле.

Бу дата «Language Martyrs' Day» бла бир кюннге тюшеди. Language Martyrs' Day Бангладешде белгиленеди, ол кюн 1952 джыл пакистан полиция кюнчыгъыш Пакистанда (1971 джылдан бери — Бангладеш) бенгал тилни официал халда хайырланыуу джанлы болгъан талай адамны джойгъанды.

Малкъар Черекни башы да Баш Кавказ эмда Къабыргъа аркъаладады. Дых-Кётю-Бугъой-Суу чырандан Дых суу саркъыб башлайды, ол Къара суугъа къошулуб Малкъар Черекни къурайды. Андан ары Огъары Малкъар элни къатында Малкъар Черек онг джанындан Рцывашки, сол джанындан Чайнашки чыран сууланы алады. Къаялы аркъаны кесиб тешиб суу, ауузун терен этеди эмда мийиклиги 2200 метрге дери джетген ёре тик къабыргъала къурайды. Огъары Малкъар элден Чирик кёллеге дери баргъан джол онг къабыргъаны узунуна салыннганды. Сууну ауузу бек терендеди (1000 метрге дери), ол теренликден сууну тауушу да эшитилмейди, кеси да къарангы ёзенни тюбюнде ингичке ызчыкъча кёрюнеди.
Грецияны капитуляциясындан сора Болгария кюнчыгъшы Македония бла кюнбатыш Фракияны кючлейди; къралны къалгъаны эки оккупацион зонагъа юлешинедиле (итальян-кюнбатыш эмда герман - кюнчыгъыш).

Биринчи кере шахарны аты XIV ёмюрде къол джазмалада тюбейди: Warseuiensis деб (1321 джыл) эмда Varschewia деб (1342 джыл), XV ёмюрде уа Warschouia деб (1482 джыл).

1923 джылны къачына, артыкъсыз да бек В. И. Ленинни ёлюмюнден сора, къралны башчылыгъында власть ючюн кючлю политика уруш башланнгады. И. В. Сталин кесини энчи власть режимин бегитир ючюн, башчылыкъда авторитар амалланы хайырланыб башлагъанды.

1945 джылны февралында-мартында бирликчиле Маас-Рейн операцияда Рейнден кюнатышдагъы бютеу Германияны кючлейдиле, немча аскерле Арден эмда Маас-Рейн операциялада уллу зарауат кёрюб, Рейнни онг джагъасына ыхтырыладыла. 1945 джылны апрелинде бирликчиле «Б» аскер къауумну Рурда къуршоулаб 17-чи апрелге къаушатадыла, аны бла вермахт Германияны эм магъаналы индустрия региону -Рур индустрия районндан къуру къалады.

Марракеш келишиуле Мароккодагъы Марракешде 1994 джыл алыннгандыла. Ол келишиу 1995 джылны 1-чи январындан башлаб Дуния сатыу-алыу организацияны къуралыуун бегитгенди.

1964 джылда 12-чи Мардала бла ауурлукъланы юсюнден генерал конференциясы бу ангылатыуну тюрлендириб, 1 литр бир кублу дециметрге тенг болургъа керекди деген бегимни алады: 1 л = 1 дм³.

Шимал Италия: Италияда бирликчилени алгъа джюрюшлери бек аъыртын баргъанды. Не кюрешселеда 1944 джылны ахырына джауну джагъын джыртыб По суудан ётелмегендиле. 1945 джылны апрелинде ала джангыдан сынагъандыла эмда немча бетджанланы («Готман сыз») къурутуб По сууну ёзенине киредиле.

1935 джылны 5-чи октябрында кърал аскер байракъны, аскер кемелени гюйслерини, Темир Къачлы саудюгерчи байракъны, кърал аскер министрни эмда сауутлу кючлени башчысыны байракъларыны юсюнден бегим алыннганды:

Банк операциялада евро 1999 джылны 1-чи январындан башлаб хайырланыб башлагъанды, къолда уа 2002 джылны 1-чи январындан башлаб джюрютюлюб башлагъанды. Евро Европа Бирликни 28 къралындан 18 къралында миллет валюталарыны орнуна келгенди. Швеция бла Данияда референдумлада кёбчюлюк еврогъа къаршчы чёб атхандыла. Уллу Британияда миллет валютасын къояргъа оноу этгенди. Эстония, Латвия эмда Литва еврогъа 2009 джыл кёчер акъыллары болгъанды алай а экономика табсызлыкъла себеб болуб, бу кёчюу эм азы бла эки джылгъа кечигирикди. Болгария бла Маджар еврогъа 2011 джыл кёчер планлары барды, Польша — 2012, Румыния — 2014, Чехия уа барысынданда кеч — 2015 джылда, неда анданда кеч 2019 джылда.

1991 джылны 8-чи декабрында СССР-ни къурагъан юч къралны президентлери Борис Ельцин, Леонид Кравчук эм Станислав Шушкевич СССР-ни къурутууну эмда Бойсунмагъан Къралланы Бирлигини къураууну юсюнден Беловеж келишиуге къол саладыла. 1991 джылны 25-чи декабрында Горбачёв официал халда СССР-ни президентинден кетеди.
СССР-ни чачылыуу ара союзлу власть бла республикаладагъы властланы арасында тикликле бла белгилерге боллукъду. 1989—1990 джылада бютеу республикан Баш Советле кърал суверинетни декларацияларын баямлагъандыла, бир къаууму уа — толу бойсунмауну декларациясын. 1991 джылны 17-чи мартында 15 ресубликадан 9 -да СССР-ни сакълауну юсюнден референдум бардырылгъанды, анда чёб атханланы юч этиб экиси джангыртылгъан союзну къалырын излгендиле. Алай а ара властла болумну тюзетелмегендиле. Августдагъы ГКЧП-ны онгайсыз путчундан сора балтика республикаланы бойсунмамауларын официал таныйдыла. Бойсунмазлыкъны юсюнден бютеу Украина референдумда, Украинада джашагъанланы асламысы бойсунмазлыкъны сайлагъанлары, СССР-ни энчи къраллыкъ джюрютюуюн болмазлыкъ этеди, аны юсюнден, Бойсунмагъан Къралланы Бирлигини къуралыууну юсюнден баямлауда белгиленнгенди, ол келишиуге юч союз республиканы башчысы — Ельцин РСФСР-ден (Россия Федерациядан), Кравчук УССР-ден (Украинадан) эмда Шушкевич БССР-ден (Беларусдан) — 1991 джылны 8-чи декабрында къол саладыла. Официал халда СССР, 1991 джылны 26-чы декабрында къурутулгъанды. 1991 джылны ахырында Россия Федерация, СССР-ни халкъла арасы ишледе континуитет-къралы баямланады.

Бир къауум республикаланы къурамына автоном совет социалист республикала (АССР), крайла, областла, автоном областла (АО) эмда автоном (1977 джылгъа дери — миллет) округла да кирирге болгъадыла.

Варашавада биринчи агъачдан къурулушла XII ёмюрге литвалыла бла ишленнгендиле, ташдан а уа — Тевтон орденден джакъланыу нюзюр бла XIV ёмюрге.

Раппало кесамат бла аны ызындан къабыл этилген джашыртын келишиулеге таяныб Липецк шахарда немча аскер-хауа кючлеге «Люфтваффеге» пилотла юретиучю аралыкъ ачылады. Къазанны къатында танка бирликлеге командирле хазырлаучу «Кама» атлы юретиу аралыкъ, Вольск шахарда химия сауут бла кюрешиуге юретиучу «Томка» аралыкъла ачыладыла. Украинада, артдан Германия СССР-ге къаршчы джетишимли хайырланнган танкала сыналгъандыла. Совет Союзда практикаларын белгили немча аскер тамадала (Кейтель, Манштейн д.б.) ётгендиле. «Камадан» белгили немча абычарла (Гейнц Гудериан бла Эрих Гёпнер кибик) билим алыб чыкъгъандыла.

Организация 1945 джылны 16-чы ноябрында къуралгъанды, штаб-фатары Парижде орналгъанды. Организациягъа дунияны тюрлю-тюрлю джерлеринде орналгъан 67 бюро бла бёлек киреди.

1-чи сентябрда Совет Союзда хар кимда аскер къуллукъну ётерге керек болгъан -аскер борчлулукъ киреди. Аны бла бирге аскерге чакъырыуну джашы 21 джылдан 18 джылгъа дери тюшюрюледи. Закон эрлай ишлеб башлайды, къысха заманны ичинде аскерни саны 5 миллион неда саулай адам сандан 3 % болады.

Купюраны башха джанында, АБШ-ни тарихин суратлагъан иллюстрацияла басыладыла. Аз тюбеген $2 банкнотада Азатлыкъны Декларациясына къол салыныу, $5 — Вашингтондагъы Линкольнну Мемориалы, $10 — АБШ-ни финансла министерствосу, $20 — Акъ юй, $50 — Капитолий, $100 — Индепенденс-холл, Филадельфияда Азатлыкъ Декларациягъа къол салыннган мекям. $100 купюрада сагъатда кёргюзген заман — 14 сагъат 22 минутду.
Афин агломерацияны джери — 412 кв.км. болады. Бу территория: Эгалео (Αιγάλεω), Парнита (Πάρνηθα), Пендели (Πεντέλη) эм Имито (Υμηττό) таула бла къуршоуладыла. Былайда Грецияны адам санындан юч этиб бириси джашайды, эмда 2001 джылны санаууна кёре 3 361 806 адам болады. Алай бла 1 кв.км. джерде 160 адам джашайды. Шахарны арасында тенгизни дараджасындан мийиклик 20 метрди, алай а шахарны территориясыны рельефи бирча тюлдю, тюзле таула бла алмашадыла.

Шекспир стратфорд «грамматика школда» окъугъаннга саналады (инг.. «grammar school»), анда тыйыншлы окъуу алгъанды: латин тилден устазы латинча назмула джазгъанды. Бир къауум алимле айтханнга кёре Шекспир VI Эдуардны школунда окъугъанды, анда Овидий, Плавт кибик белгили назмучуланы чыгъармаларын тинтгенди , алай а ол оюмну бегитирча къагъыт къалмагъанды,.

1458 джыл тюрклюле шахарны кючлейдиле, Афинле Оттоман империяны бир кесеги болады. Шахарны халкъы империяны тюшюую бла кючлю азаяды. Шахарны кёб тюрлю районлары бла кёб эски мекям XVII—XIX ёмюрлерини арасында чачыладыла, шахар а уа талай къауумгъа азыкъ болады. Тюрк бла Венеция республиканы арасында къазауатла да Афинлени джазыуунда бек аман ыз къояды. Венециялы инарал Франческо Морозини шахарны 1687 джылны 22-чи сентябрында алыргъа излеб штурмунда артиллериясы бла Парфенонну чачады.

Балтика тийреси — Шимал Европада, бусагъатдагъы Литваны, Латвияны, Эстонияны эмда алгъыннгы Кюнчыгъыш Пруссияны территориялары келишген (аны ичинде Россияны Калининград областы да) джерди. Кюнбатышда, Балтиканы джагъасында болгъан башха тарих регион бла чеклешеди — Поморье бла (кашубча Pòmòrskô, поморча Pòmòrzé, лат. Pomerania, нем. эмда швед. Pommern).

XIX ёмюрню аллында француз алим Жорж Кювье къурулушун типи ангыламны киргизеди, андан сора тип эм баш таксон, ол демек эм баш систематика категория болуб линней системагъа къошулгъанды. Ол замандада тюрлюню джанлы табигъатны тюрлениую бла бирге тюрленирге болгъаны ангыланыб башлагъанды. Аны эсебинде Ч. Дарвинни эволюцион теориясы чыгъады (Дарвинизмге къара), аннга кёре табигъат филогенетика системану къурууда джанлы организмлени араларында генетика байламланы къуралыуларындан тамаллашыргъа керек болгъанды.

Бюгюннгю физика типли адамла (Homo sapiens) Европагъа 35 минг джыл мындан алгъадан джашагъанлары белгилиди. 28 минг джыл мындан алгъа уа неандертал адам джокъ болгъанды.

XVII ёмюрню ахырына джаныуарла бла ёсюмлюклени шекиллерини юсюнден кёб тюрлю билги джыйылгъанды. Ол джыйылгъан билгилени оюмлаб башлагъанында, тюрлюлени болгъаны ангыланнганды, ала бир-бирлерине, бир юйдегини адамларыча ушагъандыла, эмда башхаладан айры болгъандыла. Сёз ючюн, тюрлюге бёрю, тюлкю, эмен, будай саналагъандыла.
Маргаританы патчахлыкъ этген заманында патчах власть кючленнгенден кючлениб баргъанды, ол тадж бла акъсюек къауумну арасында тиклик джаратханды, ол тиклик Эрикни патчахлыкъ этген заманында (1412—1439 джылла) ачыкъ аякъланыугъа келтиргенди. Альбрехт бла Маргаританы арасында уруш, Маргаританы Ганза бирлик бла келишиуге къол салыргъа зорлагъанды, ол келишиу немецлени Скандинавияда бийликлерин энтда бир кере бегитгенди. Эрик эсе уа Любек бла Ганзадан бойсунуй байламны юзерге излегенди. Бу муратла къазауат келтиргендиле. Шлезвиг-Гольштейнде, Мекленбургда эм Померанияда къазауатла налогланы кёлтюрюуюне чурум болгъандыла, бу Даларнада къозгъалыугъа себеб болгъанды, аннга башчылыкъ Энгельбрект Энгельбректсон этгенди. 1435 джылда аны Швецияны башчысы этиб сайлайдыла, алай а кёб турмай ёлтюредиле. Кюрешге башчылыкъ, швед акъсюек къауумну алчысы Карл Кнутссон Бунде этеди. Аны 1438 джылда риксрод Швецияны королю этиди. Эрик унияны королю титулдан тюшюрюледи, аны орнуна аны къарнашындан туугъан Кристофер Бавариячы сайланады. Кристофор къаратон болгъаны себели аны ёлюмю бла (1448 джыл) властны вакууму къуралады. Шведлиле Карл Кнутссонну король этиб, унияны Швецияны башчылыгъы бла къураргъа излейдиле, эндиги джылда Карл Норвегияны королю болады. Алай а Данияны джангы королю I Кристиан Ольденбургчу сайланады. Аны ызындан келген 70 джыл унияда башчылыкъ ючюн Дания бла Швецияны арасында кюрешде ётеди.

В соответствии с решениями Ялтинской и Потсдамской конференций СССР установил контроль над соответствующими оккупационными зонами в Германии и Австрии в 1945—1949 годах. В ряде стран Восточной Европы началось установление коммунистических режимов, вследствие чего был создан военно-политический блок союзных СССР государств (социалистический лагерь, Варшавский договор). Сразу по окончании мировой войны начался период глобальной политической и идеологической конфронтации между СССР и другими социалистическими странами, с одной стороны, и странами Запада, с другой, в 1947 году получивший название холодной войны, сопровождавшийся гонкой вооружений.

Асламысы бла гербле бу элементледен къураладыла: къалкъан, бёрк, намёт (бёркден чыкъгъан джасамала), корона, бёркбашы, къалкъан тутуучула (адамланы, аллегория фигураланы неда «геральдика джаныуарланы» суратлары), мантия эмда девиз.

БМО-гъа бойсуннган территорияланы экономика, социал, политика джанындан айнытыу соруулагъа къарайды. 1994 джылны 1 ноябырында ишин тохтатханды

Европа эки лагерге юлешиннгенди: кюнбатыш (капиталист) эм кюнчыгъыш (социалист). Къазауатндан сора талай джылда эки блокну арасында илишкиле аманнга кетгендиле, Сууукъ къазауат башланнганды.

Маджар Респблика (мадж. Magyar Köztársaság; къысхасыча — Magyarország, «Маджар кърал») — Ара Европада орналгъан къралды. Австрия, Словакия, Украина, Румыния, Сербия, Хорватия эм Словения бла чеклери барды. Къралгъа ат маджар миллети аты бла аталгъанды.

Совет аскерледа, герман аскерледа 1942 джылны джайын алгъа джюрюш этер ючюн сакълагъандыла. Гитлер ауурлукъну къыбылагъа айландырыр муратда болгъанды. Аны чуруму экономика сылтаула болгъандыла-къыбыладагъы нефть бек керек болгъанды.
алчы дуния валютала - тышкърал хыйсаблашмалада хайырланнган, толу конвертация болгъан, джети баш валюта. ( АБШ-ны доллары, Евро, Швейцар франк, Фунтланы Стерлинги, Япон иена, Канада доллар, Австралий доллар )

Союзлу республикаладан къуралгъанды (тюрлю тюрлю джыллада аланы саны тёртден оналтыгъа дери болгъанды), ала барысы да Конституциягъа кёре суверен къралла болгъандыла; хар союзлу республиканы Союздан тыйгъычсыз чыгъыргъы эркинлиги сакъланнганды. Союзлу республика тыш кърал бла илишкилеге кирирге, ала бла кесаматла этерге, дипломат эмда консуллукъ келечиликле бла алмашыргъа, халкъла арасы къуралышланы ишлерине къошулургъа хакъы болгаънды. БМО-ну тамалын салгъан 50 къралны ичинде СССР бла бирге аны эки союзлу республикасы: Белорус ССР бла Украин ССР да болгъанды.

Апартеид заманны правительствосуна кюнчыгъыш азиядан тамырлары болгъан къыбыла африкачыла проблема салгъандыла: санлары кёб болмагъан, ата-бабалары Витватерсрандны иштенеклерине XIX ёмюрде келгенлени, туудукълары «индийлилеге» къошулгъандыла, КъАР дипломат илишкиле тутхан Тайвань бла Япониядан иммигрантла «сыйлы акъла» статусну алгъандыла, ала башха акъла бла бир хакълагъа ие болгъандыла. Бир-бирде быллай статусну башха акъ болмагъан азлыкъланы келечилери да алгъандыла. Алай болур ючюн правительство бу адамны европачы багъалыкъланы менимсегенин бегитирге керек болгъанды, кёбюсюне быллай статус афро-американлылагъа да берилгенди.

Европа Экономика Комиссия (ЕЭК) Азия бла Шош океаннга экномика эм социал комиссия (АШОЭСК) Кюнбатыш Азия ючюн экономика эм социал комиссия (КАЭСК) Африка ючюн экономика комиссия (АЭК) Кариб бассейн бла Латин Америкагъа экномика комиссия (ЛАКЭК)

1942 джылны 8-чи ноябрында американ-ингилиз десант Француз Шимал Африкагъа тюшеди. Экинчи кюн Виши кючлени башчысы Франсуа Дарлан американлыла бла бирлик болургъа келишеди эмда бютеу Француз Шимал Африкада оноуну къолгъа алады. Аннга джуубха немчалыла виши правительстводан эркинлик алыб къыбыла Францияны кючлейдиле, андан Тунисге аскер джибере башлайдыла. 13-чю ноябрда бирлик аскерле Тунисге Алжирден урадыла, ол кюн огъунакъ Тобрукну ингилизлиле къолгъа аладыла. Бирликни аскерлери Кюнбатыш Тунисге джетедиле, 17-чи ноябрда Тунисни кюнчыгъыш районларын къолгъа алыб бегиген немча аскерлеге тюртюледиле. 30-чу ноябргъа хауаны аманлыгъы себебли ачыкъ сермешиуле тохтайдыла, фронт 1943 джылны февралына дери шош болады.

Ка́льмар уния (дан., норв., швед. Kalmarunionen) — Данияны королларыны башчылыгъында къуралгъан, Дания, Норвегия эм Швеция королевстволаны бирикдирген энчи унияды (1397—1523). Къралла, кеслерини суверенитетлерин бергендиле, алай а кенг автономиялары болгъанды. Интереслени айырылыуу (артыкъсыз да Швеция унияда Данияны башчылыгъына разы болмагъаны) тикликге келтириб, бирликни 1523 джылда ахыры бла чачханды.

ЕАБ еврода уллу транзакциялагъа клиринг системаны къурагъанды (TARGET). Еврозоналаны къралларыны араларындагъы бютеу кёчюрюуле бир къралны ичиндеча багъа тутарыкъдыла. Кредит карталаны болушлугъу бла эмда банкоматлада ачха алыуда карта чыгъаргъан къралдача башха къралладада ол багъаны тутады. «Къагъыт» тёлеу борчланыуланы хыйсаблары алкъын ЕАБ бла стандартлашмагъанды эмда хар кърал кеси джарашдырады.
КПСС-ни XX съездинде (1956) Н. С. Хрущёв И. В. Сталинни зулму режимин хыртха уруб сёлешгенди. Репрессияла сынагъанланы реабилатациясы башлананды, халкъны джашаууну дараджасына, эл мюлкню айныууна, къурулушха, дженгил индустриягъа бегирек эс бёлюнеди.

Мексиканы бойсунмаулугъу баймланнгандан сора Лос-Анджелес, къысха заманны ичинде Мексиканы къурамына кирегнди. Мексиканы американ-мексикан къазауатда хорланнганындан сора шахар, 1848 джылдан мамырлыкъ кесаматха кёре АБШ-гъа берилгенди (бютеу Огъары Калифорния бла бирге). 1850 джылда Лос-Анджелес официал халда шахар статусха ие болгъанды.

Къарачай поэзияны антологиясы (XVIII—XX ёмюрле). Ал сёзню Байрамукъланы Ф. И. джазгъанды. Китабны джарашдыргъанла: Байрамукъланы Ф. И., Акъбайланы А. А., Москва, 2005.

Апартеидни заманында бояулула да зулумла чекгендиле, аланы да айры шахар тюблеге кёчюргендиле, бир-бирде талай тёлюню джашаб тургъан юйлеринден къыстагъандыла. Бояулулагъа берилген окъууну агъачы, къаралылагъа берилгенден иги болса да, акъланыкъындан кёбге къарыусуз болгъанды. Кёб афро-мулат апартеид бла кюрешде юлюш къошханды: сёз ючюн 1902 джыл къуралгъан Африкан политика организация къуру бояулуланы алгъанды кесине.

Расизм (фр. racisme) — адам расаланы бири-бирине физикалыкъ эмда психологиялыкъ джанындан тенг болмауу тамал болгъан къарамланы джыйымыды. Расизмде расала — «сыйлыла» бла «сыйсызлагъа» юлешинедиле, алагъа кёре «сыйлы» расаны келечилери дуниягъа бийлик этер ючюн джаратылгъандыла.

Тюздеги суулада, сууну эниши промиллени джюз этиб талайы болуучанды (километрге сантиметрле, неда онла бла сантиметрле). Сёз ючюн: Итил сууну эниши 0,07 промилле (1 километрге 7 сантиметр), аягъына джууукъда — 3-5 промилле. Тау суулада эниш джюзлеге кёб болады (километрге метрле неда онла бла метрле).

Ст. 18 Батав республиканы Оран династиягъа Голландияда тас этилген мюлклерин компенсация этерге борчлагъанды, ол айры француз-голланд декларация бла бегитилгенди.

1077 джылда Сыйлы Рим империяны императору IV Генрих, «Каноссагъа зиярат» этгенди, анда пап VII Григорийни аллында тобукъланыб кечмеклик тилегенди. Аны мураты динден къысталгъан оноуну ызына алыу болгъанды.

Апартеидни символуна «Роббен-айленд» тюрме саналады, анда апартеидни заманында мингле бла политика тутмакъла тутулгъандыла. Бусагъатда тюрме Къыбыла Африканы туристле кёб келиучю джерлеринден бириди.

Эркинлик ючюн Американ Къазауатдан сора, американ миллет биринчи болуб, либерал кърал идеяны тамалында конституцияны джарашдырады, артыкъсызда бек правительство къралгъа оноу этилгенлени разылыгъы бла оноу этеди деген принципге бек эс бёлюнеди. Франуз буржуазия да, Уллу француз революцияны кёзюуюнде либерал принциплени тамалында правительство къураргъа кюрешеди. 1812 джылгъы испан конституцияны авторлары, испан абсолютизмге оппозицияды болгъандыла, ала биринчи болуб «либерал» сёзню, политика къымылдауну джандашларын белгилер ючюн хайырланыб башлагъандыла. XVIII ёмюрню ахырындан башлаб, либерализм бютеу айныгъан къраллада эм алчы идеологияланы бири болгъанды.

Балыкъ суу (орус. Малка, къаб.-черк. Балъкъ) — Къабарты-Малкъарда сууду, бир кесеги Къабарты-Малкъарны Ставрополь край бла чегини юсю бла барады, Терк сууну сол джетегиди.
Боли́вия' (исп. Bolivia, кечуа Buliwya, аймара Wuliwya, гуар. Volívia), официал аты — Кёб Миллетли Кърал Боли́вия (исп. Estado Plurinacional de Bolivia [esˈtaðo pluɾinasjoˈnal de βoˈliβja]) — Къыбыла Американы арасында къралды. Боливия шималы бла шимал-кюнчыгъышында Бразилия бла, къыбыла-кюнчыгъышында — Парагвай бла, къыбылада — Аргентина бла, къыбыла-кюнбатыш бла кюнбатышда — Чили эм Перу бла чеклешеди. Тенгизге чыгъышы джокъду, алай а 2010 джыл Перу бла 99 джылгъа тенгиз джагъасы болгъан бир кесек джерни бегендге алыргъа деб кесамат этилгенди, Боливия анда порт ишлер муратлыды.

! scope=row | Чам ат(лар)ы | Джырчы Сымаил |- ! scope=row | Туугъаны | 3 март 1891Учкулан эл, Къобан область, Россия империя |- ! scope=row | Ёлгени | 1 август 1981Терезе эл, Гитче Къарачай район, Къарачай-Черкес АО, РСФСР, СССР |-

Экинчи дуния къазауатны заманында оккупацияны кёзюуюнде (1939 — 1944 дждж.) Генерал-губернаторлукъну административ аралыгъы Краковда орналгъанды. Варшаваны арасын нацистле 1944 джылда къурутхандыла.

Къайнагъан чагъырла — экинчи быжылдауну процессинде карбон газ бла бай болгъан чагъырладыла. Дунияда эм белгили къайнагъан чагъыргъа — шампан чагъыр саналады (Францияны Шампань провинциясында этиледи).

Механиканы, ючёлчемли евклид аламда джюрюшню тинтген, аны джазгъан, тюрлю-тюрлю санауланы системасында теркликле бла терклениулени джазгъан бёлюмюне кинематика дейдиле.

СССР-де диссидентле чыгъадыла, Андрей Сахаров бла Александр Солженицын кибик атла белгили боладыла. 1965 джылдан башлаб СССР Шимал Вьетнамгъа сауутлу болушлукъ этиб турады. 1979 джылда СССР Афганистаннга чекли аскер контингент киргизеди..

АБШ бла Уллу Британияны аскерлери 1943 джылны къачында шималгъа джюрюйдюле. 1-чи октябрда бирликни кючлери бла партизанла Неапольну азатлайдыла, 15-чи ноябргъа Болтурио сууда немча бетджанны къаушатыб шималгъа джолларын ачадыла. 1944 джылны январына бирликчиле Монте-Кассинодагъы немча бетджаннга («Къыш сыз») джетедиле. 1944 джылны январында, февралында эмда мартында ала юч кере немчалыланы бетджанларын алыб, Римге джол ачаргъа кюрешедиле, алай а хауаны аманлыгъы ючюн алгъа баралмай фронт шош болады. Аны бла бирге бирликчиле Римден къыбылада Анциода десант тюшюредиле, немчалыла не кючрешселеда хорлаялмайдыла. Майгъа хауа иги болгъанлай, 11-чи майда ингилиз-американ аскерле джангыдан алгъа урадыла (Монте-Кассинода сермешиу), бу джол немча аскерлени джакъларын къаушатыб Анциодагъы десант тюшген аскерле бла биригиб 4-чю июнда Римни азатлайдыла.

Боливияны беш кърал бла къара чеги барды: Аргентина бла — 832 километр, Бразилия бла — 3423 километр, Чили бла — 860 километр, Парагвай бла — 750 километр, эм Перу бла — 1075 километр.

Шош океанда къазауат бирликчиле ючюн бек иги баргъанды. 1944 джылны июнунда американлыла Мариан айрымканланы кючлейдиле. 1944 джылны октябрында Лейте богъазда уллу сермешиу болады, анда АБШ-ны кючлери тактика хорламлы боладыла. Къургъакъда сермешиуледе япон аскерле джетишимлиирек болгъандыла, ала бютеу Къыбыла Къытайны кючлеб Индокъытайдагъы аскерлери бла бирлешедиле.

PT Sans — ПараТайп фирманы эркин эмда багъасыз шрифтиди (засечкасыз). Къарачай-малкъар тилге толу келишеди. Сомну официал болмагъан белгиси да барды.
Бир кельвин сууну ючлю нохтасыны термодинамика температурасыны 1/273,16 тенгди. Шкаланы тамалы (0 К) абсолют нолгъа келишеди. Цельсийни градусларына кёчюрсек: °С = K − 273,15 (сууну ючлю нохтасыны температурасы — 0,01 °С).

Тёбен Эбзе (гюрдж. ქვემო სვანეთი Квемо-Сванети), Цхенисцкали бла аны джетеги Хеледула сууланы ёзенлеринде орналады. Административ халда Тёбен Эбзе, Рача-Лечхуми эмда Квемо-Сванети (неда Рача-Лечхум эмда Тёбен Эбзе) деген регионну Лентехи районун къурайды, аралыгъы да Лентехи посёлокду.

Японияны экспансиясы деу къралланы джанындан уллу къаршчылыкъгъа тюбейди. Уллу Британия, АБШ эмда Нидерландла Япониягъа къаршчы экономика санкцияла саладыла. Совет Союз да бу къаугъадан къыйырда къалмагъанды, 1938 джылдан башлаб чекде Япония бла баямланмагъан къазауат кибик сермешиуле болгъандыла (эм белгилилери Хасан кёлню джагъасында сермешиуле бла Халхин-Голда сермешиу болгъандыла).

22-чи июнда, эртден алты сагъатда совет самолетла Хельскинкини бомбалайдыла. 25-чи июнь - совет самолетла фин аэродромланы бомбалайдыла. 26-чы июнда фин аскерле алгъа урадыла, кеб турмай, совет аскерле алгъаракъ кючлеген Карел боюнчукъну къайтарадыла. Эски тарих чекни ётмей тохтайдыла фин аскерле. 29-чу июнда герман-фин аскерле Полюсну башы районнга джюрюш этедиле, алай а тохтатыладыла.

1949 джылда ГФР бла ГДР-де къара-къызыл-алтын байракъ бегитиледи, ол байракъ XIX ёмюрде Герман Бирликде хайырландырылгъанды, эмда немец халкъны биригиуюню белгиси болгъанды, 1919—1933 джыллада уа Германияны байрагъы болуб тургъанды (ГДР 1959 джылда байрагъыны арасына гербин салгъанды).

Черек (къаб.-черк. Шэрэдж; орус. Че́рек) — Къабарты-Малкъарда сууду, Басхан сууну онг джетегиди. Бютеулей узунлугъу 131 км-ди. Черек, Бабугент элни къатында Холам Черек (54 км) бла Малкъар Черекни (54 км) къошулгъанларындан къуралады, эки сууну да суу джыйгъан майданлары бирчаракъды: Холам Черек — 627 км², Малкъар Черек — 688 км².

XIII ёмюрде араблыла шахарны «Истинполин» деб таныгъандыла, бу ат грекча εἰς τὴν Πόλι(ν) («ис тин пόли(н)», «ис тим бόли(н)») — «шахаргъа» деген фразадан къуралгъанды. Араблыланы айтыуларындан бусагъатдагъы аты да чыкъгъан болургъа боллукъду. Башха версиягъа кёре шахарны бусагъатдагъы аты Исламбул («исламны шахары») дегенден къуралгъанды. Алай а, 1453 джылда Константинополь кючленнгинчи дери да Истинполин ат болгъаны себебли, ахыр версия ишеклиди. 1760 джылда чыкъгъан (практикада реализация этилмеген) фирман, XV ёмюрню документлеринде огъуна тюбеген Исламбол атны официал халда джюрютюрге салгъанды.

Заманы озгъаны бла масс-медиа «билгилендирген» форматдан бусагъатда «къурагъан», «кёз ачхан» эмда башха эпитетле къуралгъандыла. Къайтарыу байламны механизми айныгъаны бла, ол демек тынгылаучуланы, къараучуланы эмда окъуучуланы кеслерини оюмларыны билдирир мадарлары болуу бла, масс-медиа бир джанлы коммуникациядан чыгъады. Ол себебден КИМ социологияда кёбчюлюк коммуникацияны мадарлары деген атны джюрютеди.

Британлыла айрымканланы блокада этгенден сора, анда тургъан аргентин гарнизонну баджарыу къыйынлашады. Фолклендеде орналгъан джангыз бетонлу аэродром асыры къысха болгъаны себебли, аргентин самолетла тюшелмегендиле.
1999 джыл, Белградны НАТО-ну авиациясы бомбалаб юч кёпюрню ойгъандыла. Суу орунну ариулау 2002 джыл бошалгъанды, андан бери кемеле тыйгъычсыз джюзерча болгъандыла.

Озиашвили, Элена Давидовна, химиячы, химия илмуланы доктору, Ленин премияны лауреаты, совет алимлени ичинде атом индустрияда уранны ёзегин чачыугъа биринчи къатышханладан болгъанды

Демократияны ал формасы тюз демократия болгъанды, ол форма буруннгу Грецияны гитче кърал-шахарларында джайылгъанды (Афин демократия). Демократияны хыртха уруу, аллынданда башлагъанды, Платонну къралны теориясында огъунакъда барды, ол демократияны эм джетмеген заты, кесини къоруулаялмагъаныды, андан авторитар, кючге таяннган къралланы аллында аскер джаны бла кърыусуз болгъаны. Платонну оюму бусагъатдагъы демократиялагъада келишеди, алай а техника прогресс бла бирге демократияныда джашау кючю кючленнгенди.

Декабрдан башлаб февралгъа дери совет аскерле 15 ышанчы дивизия болуб «Маннергеймани Сызын» юзерге кюрешедиле, алай а уллу джетишимли болалмайдыла.

1925 джыл, къарачай элни орнунда былайда биринчи туберкулёз санаторий ачылгъанды. Артда, шахарда бек кёб санаторий эмда солуу юй ачылгъанды («Горное ущелье», «Клухори», «Азгек» турист база эм башхала).

Тёгерекде джюрюшде теркликни модулю тюрлене эсе, мюйюш теркликге ушаш, тик терклениу деген магъананы къошаргъа тыйыншлыды, Мюйюш терклениу, мюйюш теркликни заман биримни ичинде къаллай бирге тюрленнгенин кёргюзеди, эмда сыз терклениуде кибик мыннга тенгди:

14-15 майлады шимал Словенияда Экинчи дуния къазауатны Европада ахыр сермешиуу болгъанды, анда Югославияны Халкъ-Азатлау аскери немча эмда ала бла бирге болгъан кёб санда коллаборационистлени къаушатханды.

Халкъда уа Warszawa ат, Wars чабакъчыны аты бла аны юй бийчеси болгъан Sawa атлы русалканы атын бир-бирине къошхандан къуралгъанды деген оюм джайылыбды. Сава русалка, шахарны символуду.

1979 год — на всеобщих выборах 1 июля ни один из кандидатов не набрал необходимого количества голосов. 8 августа военные передают власть временному президенту Вальтеру Геваре. 1 ноября власть захватывает полковник Альберто Натуш, однако встретив всеобщее сопротивление, отказывается от власти. 17 ноября новым президентом впервые в истории страны становится женщина — Лидия Гейлер Техада.

1948 джылдагъы сайлауланы аллы компаниясында Миллет партия программасыны эм башына апартеидни политикасын салгъанды. Миллет партия сайлауланы хорлаб, башчысы протестнат бабас Д. Ф. Малан болгъан, Африканерлени партиясы бла коалиция къурайды.