Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Урусатда къейд авунай виридалайни вини температура 2010 йисуз Калмыкиядин Утта метеостанцияда къейд авунай. Июль вацра ина гьавадин чимивал +45,4 °C-див агакьнай. Идаз акси яз, уьлкведа виридалайни агъуз тир температура Якутиядин Оймякон хуьре 1924 йисан хъуьтӀуьз академик Сергей Обручева къейд авунай −71,2 °C тир. Температурайрин максимал тафаватдиз килигна Урусат дуьньяда садлагьай чкадал ала: 116,6 °C.

«...элик чIал анжах Элик хуьруьн 300-ев агакьана агьалидиз чизва. И чIалал хуьре анжах кьуьзуьбур рахазва, жегьилар цIап чIалал элячIнава. Чпиз илагар ва я лагар лугьудай эликвияр дегь Алпандин тайифайрин дуьз несилар я. Чи хуьре цин къуюяр эгъведайла пуд-кьуд къатарин дегь чIаван сурар дуьздал акъатнай. Чи хуьр гзаф дегь хуьр я, хуьруьн тарих ва ам мус ва ни кутунвайдиятIа малум туш. Совет береда Хъачмаз ва Къуба райондин арандиз куьч хьана цIийи хуьрер кутур эликар фадлай чкадин агьалидихъ галаз акахьна цIапариз элкъвенва. Мукьвавилиз килигна чаз гьакIни къирицIарни лугьузва. Элик чIалаз гьапут чIал гзаф мукьва, ингье за гьапут чIал михьиз гъавурда акьазва. Зи чIехи мурад я чи хуьре элик чIалан мектеб ахъаюн, гьа мектебда зун жув муаллимвиле кIвалахдай...»

1912 йисуз Самур магьалдин Чепер хуьре дидедиз хьана. Ада вичин бубадивай кIел-кхьин ва илимрин дибар чирна, Ахцегьа ШКМ-да кIелна ва Бакуда муаллимвилин курсар куьтягьна. Гзаф йисара Азербайжандин ва Дагъустандин мектебра кIвалахна. М. Асварован сифте шиирар 30-йисара лезги ва азербажан чIаларал «ЦIийи дуьнья» ва «Ени гьеят» газетриз акъатиз эгечIнава. Жегьил зариди хайи хуьруькай, иер тIебиатдикай ва Советрин девирдикай гьевеслу чIалар туькӀуьрна. "Лезги руш", "Мектебдиз ша кIелиз" ва маса шиирар лезги эдебиятдин хрестоматийра гьатна. Адан ирс кIватIунал Касбуба Азизханов машгъул я.

1966 йисуз, чукIурдай зурзунрилай кьулухъ хуьруьнэгьлияр райондин рагъэкъечIдай патаз кьулувалдиз куьч хьанвай. «Ростов — Баку» трассадин мукьув, Гуьлгери вацIун къерехда ЦIийи Чуьхверхуьр арадал гъанвай.

Хуьр Дагъустан Республикадин Каспий гьуьлуьн кьерин кьулувиле, Дербент райондин кьибле пата, Рубас вацIал, Дербент шегьердилай 17 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Агълаб, Рубас.

Кореядин тарихда дяверин нетижада арадал къвезвай ва терг жезвай пара къадарда гьукуматар — шегьерар авай. Амма абурукай виридалай къуват авай ва Кореядин тарихда чӀехи гел тунвай, кьве виш йисалай пара гьукум гьалнавай ва вириниз Кореядин пуд пачагьвал тӀвар алаз машгьур — Пэкче, Силла ва Когуре пачагьвалар тир. Чи эрадин 676 йисуз, Кореядин майдандин саки вири ччилер, са Пархэ пачагьвалдикай гъейри Силла пачагьвалди кьунвай. И пачагьвалдик акатзавай Маньчжуриядин са пай ва Корея областрин арада хьайи къене патан дяверин себебдалди Силла кьве Кьибле ва Кефер штатриз ччара хьана.

Азербайжандин КП-дин ЦК-дин «Совет кенди» газетда кӀвалахал акъвазай ам шиирдалди кхьенвай фельетонралди сейли хьана. Ада журналистикадин рейд жанр вилик тухвана. 1983-йисуз адан «Газет ва халкьдин контроль» ктаб 10 агъзур тираждалди чап хьана.
Климатар чара авунин Кёппенан тегьердалди, дуьньяда авай климатрин 11 жуьрейрикай 9 жуьре Азербайжанда ава. Юкьван гьисабдалди июнь вацран температура сувун районра + 5 °C, арандин районра +25—35 °C я. Кьуьд хъуьтIуьл, гад гзаф чимиз алатзава. Январ вацра юкьван температураяр сувара −10 °C, аранда +4 °C туькIуьрзава.

Гьажи Муртуз Агъа — имама Шамил есирда кьурдалай гуьгъуьниз Куьредин ва Къубадин лезгийриз регьбервал гана урус чапхунчийрин аксина жигьаддиз къарагъарай, 10000 лезги кьушундин кьилеваз урус пачагьдин 30 000 кьушундихъ галаз 5 йисуз ара дат|ана женг ч!угур къагьриман.

1932-йисан зулалай кьил кутуна Хьилерин райондин партиядин комитетдин ва исполкомдин орган хьиз азербайжан ва лезги чIаларал «Соцялизмдин темп» тIвар алаз акъатай и газетди вири лезгийрин уьмуьрда, медениятда чIехи рол къугъвана.

World Wide Web (WWW, W3) - гипертекстдин (гипермедиа) система, ччарар-ччарар сетдин ресурсар сад тир малуматрин генгвилиз интеграция авун патал;

ЖикIидин гьалима тинидик кутазва: гьазурзавай фак аскорбин кислота ва минерал кьелерин ери девлетлу авун, фан ери, винел пад, адан тIеквенар, хъуьтуьлвал хъсанарун патал. ГьакIни фан дад, атирдин ни галай хьиз, хъсан жеда, фу гзаф вахтунда баят тахьана амукьда.

«Хужадхуьруьн Къазмайрин» хуьруьнсовет (урус. Село Ходжа-Казмаляр) — Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондик акатзавай муниципалитет.

Ам 1851 йисуз рагьметдиз фена. Рухун Али эфендидин сихилдин эвел ва эхир кьилерикай Садыкъиди 1995 йисан 26 майдиз акъатай «Лезги газетда» икІ кхенва:

Барселона — Испаниядин чӀехивилел гьалтайла кьведлагьай шегьер я. Каталония тӀвар алай автономия авай областьдинни провинциядин кьилин шегьер. Франциядин сергьятдикай вишни къад километрдин арадал Средиземный гьуьлуьн кьерехдал алай Порт. Испаниядин виридалайни чӀехи алишверишдинни промышленостдин юкь. Европадин виридалайни чӀехи дережа авай туристдин чкайрикай сад я.

Дувандин гьукум агъадихъ галай дуванханайри кьиле тухузва: Конституциядин дуванхана, Вини Кьилин Дуванхана (ва адаз табий тир арбитраж дуванханани умуми юрисдикциядин дуванханаяр). Урусатдин Федерациядин субъектра конституциядин дуванханаяр кардик гала. ГьакӀан инсанрин ихтиярар ва азадвилер гьукуматдин органрин ва вини везифайрал алай ксарин гьахъсузвилерикай хуьн паталди Урусатда омбудсмен лугьудай махсус кас ава. Адан везифа инсанрин ихтиярар хуьн я. Омбудсмен везифадал Госдумади тайинарзава ва ам федерал конституциядин къанунрив кьурвал кӀвалахзава. Жуван крар кьиле тухудай чӀавуз омбудсмен гьич са гьукуматдин органдивай ва вини везифадал алай касдивай аслу туш ва садазни гьахъ-гьисаб гузвач.

Райондик 25 муниципалитетар (хуьруьнсоветар) ва 52 хуьр акатзава (яцIу шрифтдив, са шумуд хуьрерин арадай администрациярин юкьвар къалурнава);

XII виш йисалай гатIумна Филер хуьр Дагъустандин чилерал аваз я. ЧIехи бубайрилай амай сивяй-сивиз атанай кьисадиз килигна, хуьр пуд гъвечIи ДепIенар, КIвахъар ва ЧIуру хуьр хуьрерин сад-садахъ гилиг хьунин нетижада арадал атанвайди я.
Кьиблединни-рагъакӀидайдан пата Венгриядихъ галаз, кефер ва рагъэкъечӀдай пата Украинадихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Молдовадихъ галаз, кьибле пата Болгариядихъ галаз, рагъакӀидай пата Сербиядихъ галаз са сергьятра ава. РагъэкъечӀдай патарай ЧIулав гьуьлуьн ятари кьунва.

РагъакIидайпатан Европа — Австрия, Бельгия, Германия, Ирландия, Лихтенштейн, Луьксембург, Монако, Нидерландар, Франция, ЧIехибритания, Швейцария;

1592 ва 1598 йисарин арада японар Кореядиз гьахьна ва ирид йисан Имжин дяве эгечӀна. Гьа чӀавуз Япониядиз Тоетоми Хидэеси кьилел алаз Китай кьун паталай куьмек герекзавай ва Чосон династияди японрин кьушунрик акатуниз ваъ лагьанай. Гьа Имжин дяведа кореядин кьегьал адмирал Ли Сун Сина чӀехи кӀевивални кичӀе туширвал къалурна ва японриз муьтӀуьгъ хьанач. ГьакӀни и дяведа, корея патахъай вириниз тӀвар — ван гегьенш хьанвай хъалхъас хъипрен - гимияр кардик кутунвай.

Кьилин вацIар: Терек, Сунжа, Аргун, Шароаргун, Гехи, Хулхулау, Аксай, Мартан, Баас, Гумс, Ямансу, Ярык-су, Шалажа, Нетхой, Рошня, Мичик, Фортанга, Асса, Чемульга. ВацIар уьлкведин чилерал барабардаказ чкIанвач. Абурун чIехи пай сувун ва сувун ценерив галаз чкайра авахьзава. Терек вацIалай кефердихъ гьич са вацIни ава. Чечнядин саки вири вацIар Терек вацIун системадиз талукь я, анжах Аксай, Яман-Су, Ярык-Су вацIар Акташ вацIун системадик ква. Кьурагь Нугъай чуьллериз яд тухун паталди Терку-Кум канал туькIуьрнай.

Дибвилин вацӀар: Волга, Дунай, Урал, Днепр, РагъакIидайпатан Двина, Дон, Печора, Кама, Ока, Белая, Днестр, Рейн, Эльба, Висла, Тахо, Луара, Одер, Неман, Эбро.

Дагъустандин къеце пата диндин чивилер къачунвай Къараярин Магьамад, Мусса, мулла Ибрагьим, мулла АбдулмутӀалиб, Габибуллагь Гьажиабдуллаев, Али, Ибрагьим хьтин чӀехи арабист — алимрин алахъунрин куьмекдалди, хуьр Кьибле Дагъустандин диндинни — культурадин асул метлеб авай юкьваз элкъвенвай. И карда кьетӀен чка, са шумуд чӀалар чидай алим ва зари Шейх Султан Ахмад гана кӀанда. 1622 йисуз Шакулидин хвайри Шамай ва Мугьамед устӀарри эцигнавай адан сурун гуьмбет, гила ам гзаф рикӀ алаз сейлиз кьунвайбурун зиярат ийидай пӀир хьанва. Идахъ галаз санлай йисар къвез-къвез и пӀир, вичи хуьзвай, са лезги чӀалалай гъейри, гьакӀни араб, фарс ва туьрк чӀаларал кхьей кьери чарарин, документрин, улубрин, чкадин ва къеце патан алимри ва зайри гъилив кхьей кӀвалахрин тарихдинни — этнографиядин чӀехи метлебдиз килигна, мадни уникум тир чка жезва.

Экономикадин вири рекьера инсандин кардин йигиндаказ гзаф хьуни тIебии сурсатрин гуьнгуьна тежедайвал харж хьуниз гъизва. Азербайжандин экологиядин асул проблемаяр агъадихъ галайбур я:

1980-й йисарин эхирда СССР-да хьанай демократиядин дегишвилери уьлкведин гьукумдин ва партиядин регьбервилин зайиф хьуниз гъанай. Идакай менфят хкудна Сувун Къарабагъда авай эрменийри чпин чилер АССР-дивай къахчуна Армениядин ССР-дик кутунин месела къарагъарнай. Идан бинедаллаз цIапаринни эрменийрин арада къати гуьжет гатIумнай.

2007 йисуз «Мирный» колхозди вичин уьмуьр акьалтIарна, адан майишатар кьилдин иесийриз маса хганай. 1995 йисуз хуьруьз газдинни цин гунгар чIугунай, кьилин куьчедиз асфальт янай.
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалийрин кьадар 308 кас тир .

ХVIII виш йисуз хуьр Рутул хуьруьн-жемиятдик акатнай. Ялахърин ва хуьруьн-жемиятдин кьилин Рутул хуьруьхъ галаз хьайи кӀеви женгер субутарзавай кхьинар амукьнава, и ягъунрин себеб, рутулриз менфят гун патал ялахъвийриз залан кӀвалахар ийиз кӀан тахьун тир. И женгерин вакъиайрин садакай, Ялахъ хуьре амукьай кьисади хабар гузва, а кьисадин малуматрив кьурвал, Рутул хуьруьн Кцыр тӀвар алай векил ялахъвийрин патахъай кьуна, Тагьар хуьруьн мукьув шешелда твана кьакьан рагалайгъуз вигьенвай.

Са кIус геж, Азиядай Кьиблепатан Къавкъаздиз зурба кьадарда туьрк-огъузар атунилай кьулухъ, чкадин агьалидин гзафни-гзаф пай ассимиляция хьана туьрквал кьабулнай. ГьакI, XI—XIII виш йисарин къене азербайжан халкь арадал атанай. ЦIапарин энтогенезда чара-чара халкьари иштиракнай, ибур чеб алпанар, куьрдер, ирандин халкьар, татар ва мсб. тир. ЦIапарин энтогенез тамам яз XV виш йисуз акьалтI хьанай. XVI виш йисан къене цIапаринни туьркверин арада авай тафават къвердавай чIехи жезвай ва абур сад-садавай тамамдаказ къакъатнай. Къакъатунин кьилин себебрикай сад, Сефевийрин девирда иран халкьарин таъсирдик мадни пара квай цIапари шийивал кьабулун тир.

Чун, алимрин телефвал жуван вилерив акур ксар тир, абурукай гзаф азабар-зиллетар чӀугур инсанрин гъвечӀи кӀеретӀ амукьнавай. А чӀавара кьисметдин атӀугъайвили абуруз чеб чпин илимдиз дегьнедай экечӀуниз ва тамам хъсанруниз манийвал авунай. Алай чӀавуз алимрин къамат авай ксарин гзафни — гзаф пайди, илимда къалпдинни кьве-ччин-алайвилин сергьятритлай къеце патаз элячӀ тавуна, гьакъикъатдин винел таб алукӀзава. Абуруз, чпелай тавафат авай, гьакъикъатдихъ къекъвезвай, гьахъ кӀандай, таб ва кьве-ччин-алайвал кьабул тийизвай, яцӀу гафар ийидай хесетар квачир ва табдиз ваъ лугьузвай кас гьалтайла, абуру ам чпин рахшандвилинни нифретдин затӀ ийизвай.

Талышрихъ галаз са вахтунда кардик эгечIнай кеферпатавай лезгийрин «Садвал» тешкилатдин членарни са сад кьуна дустагъра тунай. Бязибур гилани Бакудин дустагъра ктIизва.

Гаприндашвили, Ш. Г. К вопросу о классификации диалектов и говоров даргинского языка // Тезисы докладов III (IX) научной сессии Института языкознания АН ГССР. Тбилиси, 1952.

Муьгъ - гьар жуьре цин сергьятрин винелай эцигзавай инженервилин затӀ я. Муьгъвер вацӀарилай, вирерилайни маса затӀарилай тухузвайди я. Инсанри абур дегь заманрилай эцигзавайди я.

Нугъайрин миллетдин гьар са субэтник группайриз чара-чара расадин жуьреяр хас я. Месела, Къарачай-Черкесиядин ва Крымдин нугъаяр понтий подтипдиз ва экуь европеодрин расадиз талукь я. Дагъустандин ва Чечнядин къранугъаяр кьиблепатан-сибирьдин расадиз талукь я, Ставропольдин ва Астраханьдин нугъайрик кьиблепатан-сибирьдин ва европеоид расайрин акахьай лишанар ква.
Умар Ирандин рагъэкъечӀдай патан Хорасан вилаятдин (гила Хорасан-Резави) Нишапур шегьердин эгьли я. Адан буба гъвечӀи туьквендин иеси тир, гьакӀни адаз гъвечӀи вах Аиша авай. Адан 8 йис хьайила ам математика, философия ва астрономия илимрал дегьнедай алахънавай. 12 йисуз Умар Нишапур шегьердин медреседин шакӀурт хьанвай. Мусурман диндин къанунрин ва медицинадин курсар акьалтӀай хъсан дережада акьалтӀарна, ада гьакимдин, яни духтурдин пешекарвилин дережа къачунай. Амма медицинадин практикадал Умаран акьванни гьевес квачир. Ада машгьур математик ва астроном Сабит ибн Курран ва грециядин математекрин эсерар кӀелна чирзавай.

ARPANET-дин садлагьай сервер 1969 ийсан сентябрдин 2-даз Калифорниядин университетда (Лос-Анджелес) эцигнай . Компьютер Honeywell DP-516 компьютердин оператив память 24 Кб тир .

ЧӀулавкьал (лат. Oríganum vulgáre, урус. Душица обыкновенная) — гзаф йисарин хъач я, тандал жедай вичин хилерни гуьрчег цуьквери кьуна жеда.

Гьуьсейнрин Рашид Салегьан хва (1914 йис, КцIар район, Ясаб — 2000 йис) — Советрин Союздин Кьегьал, Ватандин ЧIехи дяведа иштиракнавайди. «Яру Гъед» ордендиз кьведра лайихвилер аваз хьанай майор. Лезги миллетдин векил я.

Зи́гмунд Фрейд (нем. Sigmund Freud;1856 йисан 6 май(18560506), Фрайберг, Австриядин империя —1939 йисан 3 сентябрь), тамам тӀвар Сигизмунд Шломо Фрейд (нем. Sigismund Schlomo Freud) — чӀехи австриядин психолог, психиатрни невролог.

Гьалар хъсанарун паталди СССР-дин ва АССР-дин партияррин регьберар дегишаруникай, жуьреба-жуьре провокациярикай са менфятни хьаначир ва СКъАО-да гьалар ислягьвилинбурулай яргъа тир. Гуьгъуьнлай иниз СССР-дин Къенепатан Крарин Министерстводин кьушунар гьалнай, ятIани гьалар тIарам яз амукьзавай.

IslamNGY — Блог группы «Ногайцы в Исламе». Исламский анализ истории ногайцев, призыв ногайских проповедников, статьи, стихи, книги, видео и аудио об Исламе и ногайцах.

Хуьр СтIал Сулейман райондин рагъэкъечIдай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 18,7 км кефердинни - рагъэкъечIдай пата, «Къавкъаз» федерал трассадал ала.

Азербайжан чӀал (Azəri, Azərbaycan dili; Азербайджан дили; آذربايجان ديلی) — туьрк чIаларин кьиблединни — рагъакIидай хилен огъуз зургруппадин, кыпчак чIалар кIватIалдиз талукь кьетIен лишанар авай, азербайжанвийрин чIал.

1978-лагьай йисуз Уильямс яргъалди амукь тийир «Ричард Прайеран Шоудин» актеррин ибаратдик квай. Робина са яб акалунда иштараквал авуна. Ана авай сериалар акъуддайбур Робинакай таъсир хьана - сад лагьай чка кьунин чкадал, Уильямсди вири и чIаван къене кьилел акъвазнавай тир. Яб акалунин нетижада Робиназ «Бахт авай йикъар» сериалдиз эверна. Робина 5-лагьай сезондин са шумуд серияда чара планетадай тир Моркдин роль къугъвана.

Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин кефердинни — рагъэкъечӀдай пата, Кьурагь вацIун вини кьиле, Гуьлгери вацIун кьере чка кьунвайди я. Хуьруьн къваларив пара иер ландшафт акваз жеда — тӀулар, гегьенш чӀурар, вацӀарин дугунар, тамар, булахар, чӀехи ахъа чкаяр, «Гъулугъ», «КьачӀул» ва «Кафир дере» хьтин кьулу никӀер. И тӀебиатдин няметрин вирида хуьр мадни иер ва вичел дикъет чӀугвадай ийизва.
1938 йисуз Докъузпара райондин Миграгъ хуьре дидедиз хьана. Ада агалкьунралди хайи хуьруьн юкьван мектеб ва Дагъустандин университетдин филологиядин факультет куьтягьна. 1962 йисалай къвезмай несилриз урус чIалан ва эдебиятдин тарсар гузва. Милли литературадиз Н. Магьманов "Миграгърин къаравилийрин" автор яз атана. Хуьруьн тарихда хьайи дуьшуьшрикай кхьенвай, хъуьруьн ва ягьанат квай эсерар: "Незиран цицIиб", "Алухрал алай Эмирхан", "Хъатал" ва мсб. гьикаяйриз мукьва я. Абур Лезги газетдин ва Самур журналдин чинриз акъатнава, "Миграгьрин булахар" кIватIалдик акатнава.

Сальвадор Дали, 1904 — й йисан 11 тӀулуз (майдиз) Испаниядин Херона провинциядин Фигерасе шегьерда, агьвал авай нотариусдин хзанда хайиди я. Миллетдай каталонви тир, ва вичин и кьетӀенвилелди дамахарзавай. Адаз са вах ва аял чӀавуз минингитдикай кьенвай чӀехи стха авай (1901 — й йисан 12 баскӀумдиз (октябрь) — 1903 — йисан 1 пахуниз (август)).

Почтунин индекс — кхьизвай ччарар хкягъиз ва къулайдаказ рекье тун паталай, ччарчел адресдик алава йизвай сад-садан гуьгъуьнлай къвезвай цифрайрин ва гьарфарин код. Гила халкь почтунин къуллугърин чӀехи пайди и кодрин индексар кардик кутузва.

Византия 395 йисуз туькӀуьр хьайиди я, Рим империядин Константин императорди гьукуматдин кьилин шегьер Римдай Византий шегьердиз тухвана вични империя кьвенал пай авурла. ГьакӀ хьана Риман империя пай хьана: РагъэкӀидай патан Риман империя; РагъэкъечӀдай патан Риман империя. РагъэкӀидай патан империя германри къачуна, кӀукӀварна, адан чилерал чпин гьукуматар туькӀуьрна. РагъэкъечӀдай патан империя амукьна, вири четинвилер эх хьана мал агъзур йис яшамишна туьркери Константинополь 1453 йисуз къачудалди. РагъэкъечӀдай патан Риман империядиз «Византия» гила ганвай тӀвар я. Абуру чпи чпиз Риман империя лугьузвай, чеб халис Рим империя яз гьисабзавай. Ахпа императорри чпин титулриз цӀийи тӀварар ганвай — эгера вилик бередин Римди вичин императорриз цезарь лугьузвайтӀа Византий империядин императорриз василевсни автократор лугьузвай. Къвез-къведайдивай Византий империядин сергьятар гьяркьуь жез хьана. Юкьван йисан береда, Юстинианан девирдиз Византиядин велаятарвилиз цӀийи чилер къачуна Вергилийа. Ам империядин къуршунхъан тир. Юстинианан бере Византиядин виридалайни кьакьан чӀав я.

1924 йисуз Докъузпара райондин Теки хуьре дидедиз хьана. Ватандин ЧIехи дяведа иштиракна, ада гзаф йисара хайи райондин культурадин идарайра кIвалахна. Ам медалрин ва орденрин сагьиб, «ДР-дин медениятдин лайихлу кардар» я.
Сефевийрин гьукумат терг хьайи береда гьукумдал атанвай Надир шагьди уьлкведавай туьквер чукурна ва кьунвай чилерин сергьятар мадни чIехи авунай, 1739 йисуз адан къуватлу кьушунри гьатта Индиядин кефер патарни кьунай, Дели шегьерни кваз. Амма шагь вич кьейидалай кьулухъ, бегьем гьукум тухуз алакьдай кас авачиз империя чкIанай. Гьеле чукIуниз мукьвал ина пара кьадарда цIапарин ханвилер арадал атанай, абуру вирида чпиз азадвилер малумариз алахъзавай. Муькуьбурув гекъигайла са кьадар зайиф тир Зендрин империя авай чIавуз и ханвилер саки азадбур тир. Амма XIX виш йисуз цIапарин къажарар тайифадикай тир Агъа Мегьамед ханди Иран нубатдин сеферда сад авунай. Гьа чIавуз Иран пата авай цIапарин ханвилер Къажар Ирандин гъилик акатнай, амма Къавкъазда авай ханвилеривай чпин азадвал хуьз хьанай. Абурукай виридалайни чIехибур Къубадин ва Къарабагъдин ханвилер тир, абуру муькуь бицIи ханвилер чпиз муьтIуьгъарзавай.

ЦIийи иесийри инсанрал эцигай залан харжидин система, вини везифайрал алай ксари миллетдиз гузвай зулумар ва къанунар чIурунин вакъиаяр, ибур вири алпанвийриз арабар ва абурун гъилибанар тир феодал чиновникар дакIан хьуниз гъанвай. Пехъи халкьдин арада фад-фад наразивилер ва къалабулухар акатиз хьанай. IX виш йисуз арабрин аксиниз Бабек кьилел алаз сифте яз ирандин хуррамитар къарагънай. Али аль Масуди ва Ибн ан Надим дегь араб тарихдаррин гъилив кхьинрин малуматриз килигна, Бабекан машгьурвал цуькведавай чIавуз адан гьукумдик акатай чилер кьибледавай Эрдебил шегьердал кьван, рагъэкъечIдай пата Каспи гьуьлел кьван, кефер пата Мугъан арандал кьван ва рагъакIидай пата Нахчивандал кьван экIя хьанвай.

Археологиядин малуматрив кьурвал, гилан Анакостия вацIун мукьув, лап тӀимилдай 4000 йис идалай вилик бинедин америкавияр яшамиш жезвай. Европавийри и чилер XVII виш йисан сифте кьилерай къекъвена чириз гатӀумнай. Абурукай садлагьайди капитан Джон Смит тир. Гилан Вашингтон шегьер алай чкадал вилик са шумуд хуьрер авай.

А. Азизханова лезги ва урус чIаларал хайи халкьдикай, уьмуьрдикай, кIанивиликай шиирар, поэмаяр, очеркар кхьизва, абур газетринни журналрин чинриз акъудзава. Урус чIалал кхьенвай "Рахазава Магъачкъала" ктабдай (1997) ам махсус премиядин лауреат ва "Ватандин вилик лайихлувиляй" медалдин сагьиб хьана. Зари ЛКС-дин ва УФ-дин Журналистрин союздин член я.
Лезги тарихдиз вил вегьейла, малум жезва хьи, чи чилерал датIана¬ чара халкьари гьужумар ийиз хьана. Лезги тайифайрин эсилар аник ва мадни дегь девирра Виликвай Азиядин са гзаф халкьарихъ галаз (шумеррихъ, къадим египетвийрихъ, месопотамвийрихъ, хатрихъ, хурритрихъ, вавилонвийрихъ, къадим грекрихъ ва мсб.) жуьреба-жуьре алакъайра хьана. И чилерал кьил хвейи халкьарихъ ва тайифайрихъ чIаларин, культурадин, адетрин мукьвавал авай. Къадим Шаркь патан тарихдай зурба пешекар И.М.Дьяконова абуруз “алородиядин халкьар” лугьун теклифзава. ЦIийи девир алукьдалди (куьрелди: ц1.д.а.) V-II агъзур лагьай йисара Ван, Урмия, Гелама вирерин сергьятра Урарту государство (пачагьлугъ) кIвачел акьалтна (гекъиг: Урарин тIул; Арарат дагъдин тIварни и тIварцIелай я). И пачагьлугъ 590-йисуз (ц1.д.а.) кIватайла урартрин саки 30 тайифа гилан Азербайжандин, регъпатан Гуржистандин, лефпатан Дагъустандин ва Куьрдинни Арасдин арадавай чилерал куьч хьана. А тайифайри цIийи чилерал ина виликдайни авай чпиз мукьва миллетрихъ галаз санал VI асирдин юкьварилай - V (ц1.д.а.) - асирра Алпан гьукумат арадал гъана. И тайифайрикай ванар ва асар тахминан V-IV асирра (ц1.д.а.) Каспи гьуьлуьн регъпатан къерехдиз куьч хьана, ина цIийи гьукумат кутуна

1949 йисуз Португалия НАТОдик акатзава, адан член ва санал крар тухузвайди жезва, 1960 йисуз Европадин Ада Савдадин Садвалдик акатзава, 1961 йисуз Экономикадин ва Вилик финин крара Санал кIвалахунин Организациядик ва 1986 йисуз Европадин Экономикадин КIапIалдик акатзава. 1999 йисуз Португалия эвро зонадиз гьахьзава, гьакӀни и йисуз Китай Халкь Республикадин гьукумдик Макао вугузва. Европадин Садвалдик гьахьай чӀавалай, уьлкве пудра председетельвал кьиле тухузвай, 2008 йисуз Лиссабондин икьрар къабулнавай.

Ренессанс (итал. Rinascimento; re/ri — «цIийи кьилелай» + nasci — «дидедиз хьайиди») — Европадин медениятда Юкьван виш йисар ЦIийи девирдиз элячIзавай заманадин арадиз гайи тӀвар. Ренессанс девирди дуьньядин медениятда чIехи метлеблу чка кьунва.

Агъаширинуба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Агъаширинуба хуьр, Гыраглы ва Манафуба хуьрер акатзава.

Шаирдин сифтегьан эсерар 1930 йисуз акъатнай ва дишегьлийрин ихтияррин азадвилиз, социализмдиз, Ватандин ЧIехи дяведиз талукь тир. Дяведилай кьулухъ халкьарин дуствилиз ва Ватандиз кьарувилиз теснифнавай «Бахтлу Дагъустан», «Лацу лифер», «Сувахъанрир манияр» тIварар алай кIватIалар акъатнай. 1970-80 йисарин къене адан «Цавар хьтин вили», «Инсанвилиз баркаллагь хьуй», «РикIяр рикIиз» шииррин кIватIалар; «Сувара эквер», «Демир ва Селми», «Зулун эверун», «КIанивиликай кьиса» поэмаяр акъатнай. ГьакIни Мурадова рубаияр ва сонетар кхьизвай. Адан эсерра кьетIен чка ашкьидин лирикади ва тIебиатдиз кьарувили кьунва. Идалайни гъейри, шаирди СССР-дин халкьарин поэзия лезги чIалаз элкъуьрзавай. Абурук А. С. Пушкинан, Лермонтован, Некрасован, Я. Купаладин, Маяковскийдин, Гь. Расулан эсерарни кваз.

Дегь заманайра хьиз Гелхен хуьр гилани алимрин, кьегьал рухвайрин, зегьметдал рикӀ алай ксарин макан я. Гелхенвияр жуьреба-жуьре хилера кӀвалахзава. Ингье тӀвар-ван авай гелхенвийрин тӀварар:
Мыхлыкъовакъ — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет. И муниципалитетдик вич Мыхлыкъовакъ хуьр ва Солгужа хуьр акатзава.

Азербайжандик 66 район, 77 шегьер (абурукай 11 республикадиз табий тир чIехи шегьерар я), 257 посёлок, 4260 хуьр ва 1 автономиядин республика Нахчиван акатзава.

Антик чIавара ва Юкьван виш йисарра пара кьадардин дявейрин, эпидемийрин ва массайрин гишинвилин гъиляй пара вахтара агьалийрин сан-гьисаб садлагьана тIимил хъижезвай тир. Мисал патал, холерадин эпидемия хьайи вахтунда 1832-лагьай йисуз 20 агъзур кьван кас кьена.

Тифлисда Мордехай Шейнермандин хва Тифлиссдин университетдин хуьруьн майишатдин факультетдиз гьахьна. Тифлисда ам вичин жезмай папал гьалтнава. Вера (Двойра) Шнейерова Могилев шегьердай тир девлет авайдан руш тир. Адани Тифлиссдин университетдин медицинадин факультетда кӀелзавай тир.

Нугъай чIал — алтай чIаларин хзандин туьрк чIаларин группадик акатзава. Халкь чкIанвай гегьенш ареалдиз килигна нугъай чIал кьуд нугъатриз пай хьанва:

Деникин Антон Иванович (1872 йисан 4 декабрь; Урусатдин империя, Польшадин Пачагьвал, Влоцлавека ш. — 1947 йисан 7 август; АСШ, Мичиган, Анн-Арбор ш.) — Урусатдин империядин дяведин, сиясатдин ва жемиятдин къуллугъэгьли, кхьираг, мемуарист, публицист ва дяведин документалист. Урусатдинни-Япониядин дяведа иштирак авур кас. Деникин Дуьньядин садлагьай дяве чIавуз Урусатдин империядин армиядин виридалайни хъсан нетижаяр къалурай генералрикай сад тир. Женгера къалурай викIегьвилиз килигна «Ракьун бригада» тIвар ганвай 4-й тфенгчи ях кьушундин бригададин командир тир. 1916 йисуз ам генштабдин генерал-лейтенант, 1917 йисуз РагъакIидай ва Кьиблединни-рагъакIидай патарин фронтрин регьбер хьанай. Армия демократизация авунин аксиниз экъечIай активист тир. Гражданвилин дяведин йисара Деникин Лацу гьерекатдин кьилин кIвенкIведаррикай сад тир ва Кьиблепатан Урусатда и гьерекатдин регьбер тир (1918—1920). Лацу гьерекатдин регьберин арадай дяведин ва сиясатдин рекьера виридалайни чIехи агалкьунрив агакьайди Деникин тир. 1919—1920 йисара ам Кьиблепатан Урусатдин Яракьлу кьушунрин кьил тир.

2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 3 215 касди уьмуьр гьалзавай . 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 2 676 кас тир . 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 2 676 кас тир . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.

Гунугрин чIехи пай урус чIалал я, гьакIни гьар юкъуз нубатдалди Дагъустандин халкьарин 14 чӀаларал гунугар эфирдиз акъатзава. Лезги чӀалал гьафтеда садра «Вахтар ва Инсанар» тӀвар алай гунуг акъатзава.

Гилан литературада авай виридалайни тӀвар-ван авай этимологийрин гипотезар антик чӀавуз теклифарнава, амма абур гьуьжет алайбур хьиз гьисабзавайди я:

Башкирар (баш. башҡорттар — Урусатдин Урал пата яшамиш жезвай туьрк халкьар я. Халкьдихъ чпин гьукуматни ава — Урусатдик квай пай Башкъортостан Республика. Абур вири дуьньяда 1,6 миллион кас авайди я. Абурукай Урусатда 1 584 554 кас Урусатда. Гьабурукайни 1 172 287 — Башкъортостанда виче. Халкь рахазвайди башкир чӀал я. ГьакӀни парабуру урусни татар чӀалал рахазва. Агъазавайбурун чӀехи пай сунни-мусурманар я.
2006 йисуз Вашингтонда са касдиз къвезвай пулунин доход 55 755$ тир, им муькуь штатрилай пара я. Амма шегьердин эгьлийрин 19 % яшамишвал патал герек тир минимумдилай агъуз дережада уьмуьр гьалзавайди я.

Европадин акьалтӀай тӀинкӀерин сиягь — виридалайни кефер, кьибле, рагъакӀидай, рагъэкъечӀдай патарихъ галай географиядин тӀинкӀер. Абурукай садбур виривердериз ахъа я.

1992-йисуз М.Меликмамедов Лезги Халкьдин Милли Советдин исполкомдин седривиле хкяна. Дагъустандай тир кандидатдиз 17 касди сес ганатӀа, Муьзеффераз Милли Советдин идарадик квай 47 касди вирида сад хьиз сес ганай. И делилди халкьдин арада Муьзефферахъ чӀехи нуфуз авайди мад гъилера субутзавай…

Пайгъамбардин ﷺ сихил гьашимрин сихил хьиз машгьур я, ва адан тӀвар пайгъамбардин ﷺ улу бубайрикай тир Гьашиман тӀварцикай арадиз атанай. Кусайидин сейли везифайрикай Гьашима зияратчийриз тӀуьн-хъун гунин везифа ирс къачунай, ва адан кьейидалай къулухъ а везифа адан стха аль-Мутталибаз ирс яз фенай, ахпани — Гьашиман аялриз, ва а аялар Ислам дин арадиз къведалди а везифаяр кьиле тухузвай тир.

Гангни Джамна вацӀарин кьулувили Гьарйяна штатдин чиликай чӀехи пай кьунва. Шивалик кӀунтӀар кефердинни рагъэкъечӀдай пата чка кьунва, кьиблединни рагъакӀидай пата къумлух хьтин кьулувили чка кьунва, кьибле пата Аравали суван цӀиргъ виниз акъатзава. Чилер гьуьлуьн дережадилай 200—1200 м вине ава. Штатдин рагъэкъечӀдай патан сергьят Джамна вацӀай тӀуз физва.

С. Аверинцев. Византийский культурный тип и православная духовность // Аверинцев С. С. Поэтика ранневизантийской литературы. СПб., 2004, с. 426—444

1936 йисан 21 декабардиз СтIал Сулейманан райондин Алкьвадар хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб ва Дагъустандин университет куьтягьна. Гзаф йисара "Дуствал" альманахдин ва лезги радиодин редакторвиле кIвалахна. И. Гьуьсейнов цIудралди шииррини поэмайрин кIватIалрин: "Рекьер-хуьлер", "И чилин гьисс", "Шарвили", "Инсанар ва декьикьаяр", "Кьве гъил", "Девлет", "Рекьер куьруь жезва", "Ватан", "Мирг", "Чарх" ва мсб. автор я. Адан эсерар урус, Дагъустандин халкьарин ва маса чIалариз таржума авунва. Москвадин чапханайра урус чIалал заридин 8 ктаб акъатнава: "Шарвили", "Алкьвадар" ва мсб. И.Гьуьсейнован драмадин эсеррар: "Етим Эмин", "Саяд", "Яру пайдах", "Муьгьуьббатдикай риваят" ва масабур Лезги театрди сегьнеламишна. Зариди Лезги чIалаз къунши халкьарни шаиррин эсерар элкъуьрна ва печатдиз акъудна. Шаирди лезги шиират вилик финик вичин пай кутуна. Ибрагьим Гьуьсейнов УФ-дин кхьирагрин Садвилин член тир.

Азербайжанда къадагъа алаз хуьзвай чкайриз анин сифтегьан къаматда амай тIебиат, кьери жуьреяр чирун ва илимдин жагъурунар тухун паталди кьетIен статус ганвайди я. Абурукай виридалайни чIехибур Къизилагъаждин, Закаталадин ва Ширвандин тIебии сергьятар я.
Вашингтон ламу тир субтропикдин климатдин зонада ала. Адан климат, чӀехи гьавизрилай яргъал алай Юкьван Атлантика областьдин жуьредиз хас я. Гатфарни зул чими я, кьуьд — мекьи. ХъуьтӀуьз къвазвай живерин гьар йисан кьадар 37 см туькӀуьрзава. Декабрьдин юкьвалай февральдин юкьвал кьван хъуьтӀуьн юкьван температура 3,3 °C я. Юкьван гьисабдалди живед тӀурфанар Вашингтондал гьар 4-6 йиса садра галукьзава. Виридалай къати тӀурфанриз «нордистер» лугьузвайди я, абуру кӀеви гарар, сел хьтин марфар ва вахт — вахтунда жедай живер гъизва. Ихьтин штормар Америкадин рагъэкъечӀдай цин къерехдин районрал фад-фад галукьзавайди я.

КцIар вацI (азер. Qusarçay) — Азербайжанда авай вацI. Къуба, КцIар ва Хъачмаз районрин чилерайтIуз авахьзава. КцIар райондин виридалайни чIехи вацI я. ВацI 3780 км кьакьанрал алай КичIен сувалай кьил къачузвай кьве Шагьнабат ва Сихур сувун вацIарин сад-садак акахьуналди арадал къвезва ва гуьгъуьнлайни Каспи гьуьлуьз авахьзава. ВацI ятарив асул гьисабдалди сувара цразвай живери ва муркIари таъминарзава. ВацIук умуми яз 44 бицIи вацIар акахьзава.

Администрациядин юкь — Наци хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Наци, Гиягарамахи, Тузламахи, Мурлатинамахи, Уржагимахи, Кулиямахи, Караямахи, Кубримахи.

Байкалдал 27 остров ава (Ушкан островар, Ольхон, Ярки и другие). Ольхон остров абурукай виридалайни чӀехиди я (адан яргъивал — 71 км, гьяркьуьвал — 2 км я, адан саки вирен юкьва, рагъакӀидай патан къерехдин патав мукь кьунвайди я, адан чилин майдан — 729 км², маса малуматралди — 700 км²).

Са арадлай, интервьюда, вичикай Робина икI лагьана: «зун регъуьвал муьтIуьгъриз тежер секин аял тир», адахъ галаз санал юкьван мектебда драмадин тарсар къачузвайбуру адакай «виридалайни хъуьруьрдай ругул я» лугьузвай тир. Аял чIавуз ягьанатрикай кьил къакъажун патал ам чара-чара рекьералди кIвализ хъфена агакьзавай тир, хъуьруьн гъун ва фикир чIугун патал Робина дидедиз хкетIар ахъайзавай тир. Саки вири мажал авай чIав ада кьилдивиле чIехи кIвале тухузвай тир. «Аял чIавуз захъ кьилди сад тир галайди, зи кьилди сад тир кIили (дуст) зи хиялар тир». Са кьадар чIавалай Уильямсди, я адан бубадихъ, я адан дидедихъ адаз тербия гун патал мажал авачир гъиляй ам кIвалин къуллугъчийриз "заминвиле" вугузвай тир, лагьана.

Ба́нска-Би́стрица (венгр Besztercebánya, словак. Banská Bystrica, нем. Neusohl) — юкьван Словакияда авай шегьер. Банска-Бистрица крайдин кьилин шегьер я.

2012 йисуз нугъай чIалан тарсар анжах кьве хуьруьн мектебра гузвай: Харабали райондин Лапас хуьре ва Приволжский райондин Растолуповка хуьре.

Мукьвал алай хуьрер сад-садахъ гилиг хьана чӀехи хуьр арадал атайдилай кьулухъ, эгьлийри вацӀун кьве патани чпиз кӀвалер эцигиз эгечӀнавай. Ина кьакьан суван хуьрера хьиз кӀвалер сад садан винел гурарар хьиз акъвазайла жедай чалпачух авач. Хуьре пуд куьче ава: кьве вацӀун куьчеяр, садни твех пата авай куьче.

Европа михьиз кеферпатан зурэлкъверда ава, 36° к. гь. ва Кеферпатан МуркIарин океандин арада. РагъакӀидай паталай рагъэкъечӀдай патал кьван яргъалвал — 4050 км, кефер паталай кьибле патал кьван яргъивал — 4530 км я.
Гилан чӀавуз, СССГ, Югославияни Чехословакия чкӀайдилай кьулухъ, Юкьван Европадиз Австрия, Швейцария, гьакӀни идалай виликра РагъэкъечӀдайпатан Европадин гьукуматар хьиз гьисабзавай Польша, Чехия, Словакия, виликан Югославиядин уьлквеяр, Румуния, Венгрия, са чӀавара Балтикадин уьлквеяр (абур мадни мукьвал-мукьвал Кеферпатан Европадик кутазава) талукьарзавайди я.

Дегь чIавуз гилан Азербайжандин гегьенш чилерал цIапар къведалди лезги чIаларал рахазвай алпан халкьари уьмуьр ийизвай. Чав агакьай лингвистикадин малуматрилай аквазвайвал, гьа тайифайрин дуьз несилар гилан арчияр, къирицIар, агъулар, табасаранар, лезгияр, цIахурар, удияр, рутулар ва муькуь лезги миллетар я. Са удийрилай гъейри амай миллетар чара-чара тайифайрин сад-садахъ галаз акахьунин нетижада арадал атанвайди я. Чпин сифтегьан къамат, чIал ва дин хвенвайбур са удияр я. Вилик удияр Алпандин вирибурулайни нуфус авай чIехи халкь тир. Абуруз чпин культура, кIел-кхьинар авай. Гила абур Азербайжанда терг хьана къвердавай цIапариз элкъвезвай халкьарикай сад я.

Анди халкьар — Дагъустанда уьмуьрзавай, анди-цез халкьарин группадик акатзавай миллетар я. Ибур: андияр, ахвахар, багулалар, ботлихар, годоберияр, каратаяр, тиндалар, чамалалар. 2002 йисан малуматрив кьурвал, цез миллетар квачиз абурун вири санал кьадар 34 387 кас тир. КIел-кхьинар авачир и гъвечIи миллетар аварар хьиз къейд ийизвайди я.

Район Дунчэн (кит. 东城区, пиньинь: Dōngchéng Qū) — Китайдин Халкьдин Республикадин Пекин шегьердин гъилик квай район. Шегьердин тIвар «рагъэкъечIдайпатан шегьер» мана гузва. Китайдин кьилин шегьердин и районда, Пекиндин вокзал ва Кьведлагьай уьнуьгдин авторекьин кеферни - рагъэкъечIдай пад хьтин метлеб авай объектар авайди я.

2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, Вашингтондин агьалийрин кьадар 601 657 кас тир. Гьафтедин кӀвалахдай йикъара, шегьердин къерехрив гвай посёлокрай ксар къвезвайвиляй, шегьердин агьалияр са миллиондилай пара жезва.

1904 йис (са агъзурни кIуьдвишни кьудлагьай йис) — григорийдин чIаваргандал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1904-лагьай йис я. XX виш йисан 4-лагьай йис.
Америкадин маса мегаполисрив гекьигайла Вашингтон шегьердин агьалийрин кьадар гьамиша гзаф тушир. 1860 йисуз, дуьз Гражданвилин дяведалди, Вашингтонда тахминан 75 000 кас яшамиш жезвай, им муькуь, Нью-Йорк ва я Филадельфия хьтин шегьеррилай пара тӀимил тир. Гражданвилин дяведилай кьулухъ шегьердин агьалияр 75 % — дал кьван хкаж хьанвай ва 1930-й йисарин Зурба депрессиядал кьван масакӀа тахьана амукьнавай. Дуьньядин кьведлагьай дяве чӀавуз, федерал органриз атана чкаяр кьунвай гьукуматдин къуллугъхъанрин гьисабдалди, шегьердин агьалийрин кьадар гьакӀни хкаж хьанвай. 1950-й ийсуз Вашингтондин агьалияр вичин максимумдив агакьнай — 802 178 кас. Амма идалай са тӀимил вахт алатайла, гегьеншарнавай рекьерин системади шегьердин къеце пата кӀвалер къачуна регьятдаказ фидай — хкведай мумкинвилер арадал гъанвайвиляй, шегьерда виче агьалийрин кьадар агъуз хьанвай. 1960-й йисара хьайи жемятрин къалабулухар ва къанун чӀурдай крар, 1980 йисуз шегьерди вичин агьалийрин кьудай са пай квадрунин себеб хьанвай. Шегьердин агьалияр 1990-й йисралди агъуз жез давамарзавай, амма 2000-й йисалай садлагьай сефер агьалийрин кьадардин гзаф хьун къейд авунай, ва 2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна агьалийрин кьадардин виниз хьунин коэффициент 5,2 % тир.

1918 йис (са агъзурни кIуьдвишни цIемуьжуьдлагьай йис) — григорийдин чIаваргандал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1918-лагьай йис я. XX виш йисан 18-лагьай йис.

Аладаш (урус. Аладаш) — Дагъустан республикадин Дербент райондин чилерал алай Кьурагь райондин хуьр. «Аладаш хуьруьнсовет»дин юкь ва сад тир хуьр.

ПIиркъулууба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитер хуьр. И муниципалитетдик вич ПIиркъулууба хуьр, Къочахкъазма, ЦIийи СтIур ва Гьажимугьаммадуба хуьрер акатзава.

19 декабрь вацра СССР-ди вичин кьушунар СКъР-дай акъуднай. Гьадалай кьулухъ кьве уьлкведин арада вилик пад кьаз тежедай хьтин дяве гатIумнай.

XIX виш йисуз Тлиси хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Карата наибвалдиз талукь тир.

«Rolling Stone» журналди 500 виридалайни чIехи албомар къалурзавай сиягьда Master of Puppets-ди 167-лагьай мукь кьунвайди я. Альбом также входит в список 101 лучших альбомов журнала «Time». ГьакIни албом «Time» журналдин 101 квайни квай албомар къалурзавай сиягьдик квайди я. «Metal Hammer» журналди Master of Puppets вичин 200 вири чIаварин квайни квай рок-албом къалурзавай сиягьдик кутунва. Master of Puppets-ди 100 квайни квай албомар Metal-Rules рейтингда ва 25 квайни квай метал албомар къалурзавай IGN рейтингда садлагьай мукь кьунва. Пара критикри Master of Puppets метал музыкадин тарихда виридалайни чIехи релиз яз гьисабзава. New Musical Express версиядив кьурвал, вири тарихда виридалайни чIехи 500 албомдин арада Master of Puppets-ди 462-лагьай мукь кьунвайди я.

Хайяман аялвал Юкьван Азия селжукри дяведалди кьунвай регьим авачир вахтариз атанвай. А чӀавуз пара кьадарда инсанар кьенвай, абурук алимрин чӀехи пайни кваз. Гуьгъуьнлай, вичин «Алгебра» улубдин сифте гафара Хайяма уьмуьрдин туькьуьл вакъиаяр рикӀел хкизвай гафар кхьизва:
ЧӀулавкьалар рагъакӀидайпатан уьлквейра хуьрекрин дад хъсан хьун патал гегьеншдиз кардик кутада. Месела, а уьлквейра чӀулавкьалар квай къайгъанах лезет авай зериф багьа недай хуьрек яз гьисабзава. ЧӀулавкьаларин цуьквер сар, гъалар жегьре яру ранг алайбур авун патални кардик кутада.

Бежта — Дагъустан республикадин Бежта белгенда авай хуьр. Белгендин администрациядин юкь я. Бежта хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

Урусат — федератив тегьерда туькӀуьр хьайи уьлкве я. Урусатдин Федерациядин къене сад хьтин ихтиярар авай 85 субъектар ава, абурукай 22 республика, 9 край, 46 вилаят, 3 федерал метлеб авай шегьер, 1 автономиядин вилаят, 4 автономиядин округ я.

И кьве халкьдин арайра гьатай тIарамвилин хъиткьинуниз гъайи цIерекIв, Сумгаит ва Баку шегьерра пара кьадарда уьмуьр ийизвай эрменияр цIапарин паталай тарашун ва кьиникь хьанвай. Идан себебдалди Азербайжандин маса районра ва шегьерда авай эрменийри чпин кIвалер мулкар авайвал гадарна массайралди Къарабагъдиз ва Армениядиз куьч хьанай. Эрмени халкьдин арада цIапарин аксиниз душманвал ва пехъивал къвердавай гзаф жезвай. СКъАО-дин эрмени эгьлийри гегьенш къатара ийизвай митингриз, къарагъунриз, къанун чIурунин гьалариз Армениядин паталай пулунин, тешкилунин ва цIай кутунин чIехи дестек къвезвай. Сумгаитдин эрменияр тарашунилай кьулухъ, Азербайжандай эрменияр, Армениядайни цIапар акъудна чукурунин процессди кьил кьунай.

Гуьгъуьнлай, Чеченарни ингушар элкъвена чпин хайи чилер хтайла, 1955 йисан 15 ноябрьда РСФСР-дин Вини Советдин Президиумдин Къарардалди администрациядин юкь Бежта хуьре аваз Цунта район гуьнгуьна хъхтунай. 1992 йисуз райондин администрациядин юкь Кидеро хуьруьз акъуднай.

Римдин империядилай Византиядиз (пачагьвалдин гьукум) императорни кьилел галаз монархия атана. VII векдлай императордин тӀвар автократор я (грек.: Αὐτοκράτωρ) я тахайтӀа василевс я (грек.: Βασιλεὺς).

Европадин географиядин юкь — континентдин географиядин юкь къалурдай гипотезадал диб кьазвай тӀинкӀ я. Юкь алай чка Европадин сергьятрин тайинвилел акъвазнава. Асул гьисабдалди, ам хкяй гьисабунин методикадин куьмекдалди чирун жезва. ГьакӀ яргъа авунвай островар акьалтӀай тӀинкӀер хьиз гьисабдиз къачунватӀани чӀехи метлеб авай шартӀ я.

Жозе Мария Эса ди Кейруш (1845 йисан 25 ноябрь(18451125) —1900 йисан 16 август) — зари XIX виш йисан португалиядин литературадин зурба векил реалист тир.

Хуьруьн сифтегьан тIвар Тюп-кутан тир. Дагъустан Республикадин Халкьдин кIватIалдин 30.09.1998 тарихдин къарардалди, машгьур хуьруьнви тир Алимпаша Алакаеван гуьрметдай хуьруьн тIвар дегишарна Алимпашаюрт эцигнай .

Китай Халкьдин Республика туькIуьр хьайила кьулухъ, 1952 - й йисуз Дундань (东单区) ва Дунсы (东四区) районрин бине кутунвай. 1958 - й йисуз и кьве район сад хьанвай, ва цIийиз арадал атанвай райондиз Дунчэн тIвар эцигнай. 2010 - й йисуз Дунчэн райондик Чунвэнь район акатнай.

1948 йис (са агъзурни кӀуьд вишни яхцIурнимуьжуьд лагьай йис) — григорийдин чIаваргандал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1948-лагьай йис я. XX виш йисан 48-лагьай йис.
Ногайцы.ру — Информационный сайт посвящённый Ногайцам. История,Информация,Форум,Чат,Видео,Музыка,Радио,Электронные книги,Стихи, и многое другое касающиеся Ногайцев.

Урусатдин флорадик 24 700 жуьре набатат акатзава, абурукай 11 400 жуьре дамарар квай набататар, 1137 жуьре хьирхьамар хьтинбур, 9000 жуьре цин набататар, 3000 жуьре хьахьар ва 159 жуьре къижийрин набататар я. Набататрив виридалайни девлетлу тир регионар Къавкъаз (6000 жуьре набататар) ва Яргъа РагъэкъечӀдай пад (2000 жуьре набататар). Сибирдин арктик островар набататрив виридалайни кьит чкаяр я. Ина вирини-вири 150 кьван жуьре набататар экъечӀзава.

Дяведин гьерекатар 1861 йисан 12 апрельдиз, форт Самтердиз вигьин авурдилай кьулухъ гатӀумнавай. Дяведин финифда кьве агъзур кьван ягъунар хьанвай. И дяведа кьейи АСШ-дин эгьлийрин кьадар, АСШ иштирак авунвай муькуь дявейра кьейи ксарин кьадардилай пара я. Дяве 1865 йисан 23 июньдиз, Кьиблепатан кьушунрин амукьаяр генерал Уэйти Стендан регьбервилик Кеферпатан кьушунриз вугунивди куьтягь хьанвай.

М.Меликмамедова лезги чӀалалди гьукуматдин газет арадал гъун патални гзаф алахъунар авуна. Са шумудра Дагъустандин милли сиясатдин, информациядин ва къецепатан алакъайрин рекьяй министрдин кьилив фена…

Ина нуькIверин алемни гзаф жуьреба-жуьрединди я. Гегьенш уьленарни тамар вишералди жуьре нуькIвери уьмуьр гьалзавай кIвал я. ХъуьтIуьн береда иниз кьуьд акъудиз , бакланар, фламингояр, гьажилеглегар, кIуф шуькIуь нуькIвер, пIатIар, къугьар ва маса ихьтин цIудралди жуьре цин нуькIвер къвезва.

Джаджар (ингл. Jhajjar, хинди: झज्‍जर ज़िला) — Гьарйяна индиядин штатда авай округ. 1997-лагьай йисан 15-лагьай чиледиз туькӀуьрнава. Административ юкь — Джаджар шегьер я. Маса чӀехи шегьерар — Багьадургаргь ва Бери я. 2001-лагьай вирииндиядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, округдин агьалийрин сан-гьисаб 880 072 кас.

Вини Дженгутай (урус. Верхний Дженгутай) — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Вини Дженгутай хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

Багирова И. Интеграционные процессы на Южном Кавказе и политика великих держав в исторической ретроспективе ХХ века // Кавказ и глобализация. 2007. №2. С.102-113.

Кефер пата Урусатдин Федерациядихъ галаз, кьибле пата Ирандихъни Турциядихъ галаз са сергьятра ава. РагъакIидай пата ЧIулав гьуьлуьн ятари, рагъэкъечIдай патайни Каспи гьуьлуьн ятари чуьхуьзва.

Уьлкведин саки зур пай сувари кьунва, кефер пата Къавкъаздин цIиргъ, кьибле пата Талыш сувар, рагъакIидай патани Кърабагъдин сувар ала. Уьлкведин юкьван пата чIехи Куьре-Араз аран экIя хьанва.

Чечняда нугъайри Шелковский райондин кефер пата авай хуьрера уьмуьр тухузва: Каршыга-Аул, Ораз-Аул ва Сары-Су хуьрер михьи нугъай хуьрер я, Бурунское, Воскресеновское ва Каргалинская хуьрера нугъаяр тIимил кьадарда ава.

КьванцIил (урус. Канциль) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «КьванцIил» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
Гюгодин шиирвиле пара шиирар ава, муьжуьд роман, кӀуьд драма, гьабурулай гъейри лап пара куьлуь шииратар. 1849 йисалай геж кхьенвайбурун са кьудлагьай пай вири политикадиз талкуь я. Сифте килигунай адан фикир вич вичиз аксиз аквазва. Инсанрин пис, ажуз фикиррикай хъсандаказ кхьиз ада жемятдин арада гьахъуникай кхьизва.

1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Могох хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Авар округдин Бактлук наибвилиз талукь тир.

Platnick, N. I. 1999. Dimensions of biodiversity: targeting megadiverse groups. In: Cracraft, J. and F. T. Grifo (eds.), The Living Planet in Crisis: Biodiversity Science and Policy. Columbia Univ. Press, New York, pp. 33–52.

Арандин зонада сикIер, жанавурар, къуьрер, миргер, гъуьлягъар ва мсб. гьалтзава. Куьре ва Араз вацIарин кIамара барсук, къабан, чакъалар, чIуран цIегь ва мсб. уьмуьр ийизва. Сувун регионра чIехи крчар алай мирг, сувун кьун, сувун цIегь, сев, тамун пси, машах, дикобраз, муфлон ва лекьен хьтин гьайванар гьалтзава.

Чеченрин ва ингушрин депортациядилай кьулухъ, 1944 йисуз райондин вири агьали ЧИАССР-дин Ведено райондиз акъудна куьчарнай ва КПСС Дагобкоман къарардалди Цунта район терг авунай ва адан чилер ЦIумада райондин ихтиярдиз вуганвай.

«Ам лугьуз тежедай кьван зурба лезгиновед я. Зун лезги халкьдин вишералди векилрихъ галаз гьалтна. Амма абуруз садазни лезги халкьдин тарих, литература, культура, адетар, чӀал, Муьзеффераз хьиз, вири патарихъай, дериндай чизвач. Ада Къафкъаздин халкьарихъ, иллаки лезгийрихъ галаз алакъалу урусрин, арабрин, фарсарин, туьркверин тарихдин чешмеяр гегьеншдиз чирна - жугъурзавай. Заз чиз, ам и рекьяй виридалайни гзаф чирвилер авай ксарикай я…»

1851 йис (са агъзурни муьжуьдвишни яхцIурницIусад лагьай йис) — григорийдин чIаваргандал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1851-лагьай йис я. XIX виш йисан 51-лагьай йис.

Австралиа (ингл. Australia, от лат. terra australis incognita — «тийижир кьиблепатан ччил») — континент, шардин Кьибледин зур пай ава. Австралиядин къерехар кьве океанди кьунва: Секин ва Индиядин. Саддагьай арада европавияр Австралиядал эвичIун Нидерланддин гьуьлерал сиягьатчи Виллем Янсзон, 1606-лай йиса кьуьл илисун рагъакIидай кьердал полуостров Кейп-Йорк.

Къизил Орда чкIайдалай кьулухъ Чечнядин аран чилер дагъустандин ва кабардадин феодалрин ихтияррик акатнай ва и чилерал куьчери туьрк халкьари уьмуьр ийизвай. Чеченар дуьз XVI виш йисалди сувара амукьзавай. Гьа девирда чечен жемиятда тайифайрин ва сихилрин структура арадал къвезвай.

Феодал чIавара ина уьлкведин гзафни - гзаф девлет ва кесер авай ксар амукьзавай. Цин династия гьукум тухузвай береда и чка Дасин уезддиз талукь тир. Синьхай революциядилай ва Китай республика арадал атайла кьулухъ и ччилер Садлагьай ва Пудлагьай къенепатан районрин гъилик квай.

А. Адигуьзелов гьеле мектебда амаз шиирар теснифунал машгъул хьанай. Адан чIалар ("Буба", "Бахтлу аял вахтар", "Физва жегьил", "Гьуьлел", "Фикирар" ва мсб.) газетризни журналриз акъатна, "Жегьилрин сесер" (1983) ва "Миграгьрин булахар" (1994) кIватIалра гьатнава.