Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Árið 1928 sigldi séra Sigurður til framhaldsnáms við Hafnarháskóla og dvaldist þá erlendis um tveggja ára skeið. Og þaðan lá leið hans á ferðalagi til Finnlands, allt austur til Ladogavatns. Eftir heimkomuna 1930 réðist séra Sigurður sem fastur kennari við Kennaraskóla Íslands og hélt því starfi þar til hann varð, eftir hávaðasamar deilur, dósent í guðfræði við Háskóla Íslands 1937. Hann var einnig landskjörinn þingmaður fyrir Alþýðuflokkinn frá 1934 til 1937. Hann lét af embætti sem dósent við Háskóla Íslands 1944 og gerðist næstu tvö árin skrifstofustjóri á Fræðslumálaskrifstofunni.

Í línulegri algebru er raðað safn af einni eða fleirum línulegum jöfnum kallað línulegt jöfnuhneppi og eru þau oftast sett fram þar sem fyrsta jafnan er efst eins og að neðan:

Lagðar hafa verið fram fjölmargar skýringar á Heinrich atburðum. Snúa þær flestar að virkni Laurentide jökuhvelsins og innri sveiflum sem áttu sér stað í jöklinum. Einnig hafa komið fram getgátur um að hið óstöðuga vestur íshvel Suðurskautslandsins geti verið kveikjan að atburðunum.

Mótin geta tekið allt frá einum degi eða spannað yfir stærstan hluta ársins, allt eftir því um hvaða íþróttagrein er um að ræða eða hverjar reglurnar eru sem lúta að titlinum.

Mjanmar, einnig þekkt sem Búrma, er stærsta ríki á meginlandi Suðaustur-Asíu. Það á landamæri að Alþýðulýðveldinu Kína í norðri, Laos í austri, Taílandi í suðaustri, Bangladess í vestri og Indlandi í norðvestri. Það á strönd að Andamanhafi í suðri og Bengalflóa í vestri.
Sin il nivel dals pajais federativs sa numnan ils parlaments Landtag. Er quels vegnan elegids da las burgaisas e dals burgais ch’han accumplì 16 onns tenor la procedura electorala da proporz. La regenza dals singuls pajais federativs ha num Landesregierung e sa cumpona dal president (Landeshauptmann) e dals ulteriurs commembers da la regenza (Landesräte).

Gerra (Gambarogno) è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin che appartegna al circul Gambarogno dal district Locarno. La vischnanca sa chatta sin la riva dal Lago Maggiore.

En ils onns 1970 aveva l’Austria er fatg emprims pass en direcziun da l’energia nucleara. Ina votaziun dal pievel memorabla ha dentant impedì il 1978 che l’ovra atomara Zwentendorf, ch’era gia erigida, vegnia messa en funcziun. Il medem onn è entrada en vigur ina lescha da bloccada areguard l’energia atomara che vala fin oz.

Ascona è ina vischnanca politica svizra da 5'519 abitants dal chantun Tessin. Ella sa chatta en il circul Isole dal district da Locarno, a la riva dal Lago Maggiore.

Pli tard è il num Austria vegnì transferì sin la Monarchia da Habsburg resp. il 1804 sin l’Imperi austriac. Pervi da la terrada en la Battaglia da Königgrätz il 1866 n’ha l’Austria betg fatg part, suenter la dissoluziun da la Confederaziun tudestga, a la restructuraziun da la Germania.

Radio Gherdëina Dolomites emetta da tuttas uras emissiuns da radio da divers tips ed operescha sco promotur da musica moderna e folcloristica ladina. Mintg'ura vegn emess il magazin d'infurmaziun da lingua tudestga Südtirol Journal, che vegn producì da l'agentura da pressa RMI da Bulsaun.

Ma la restauraziun n’è betg stada da lunga durada. Vers la mesadad dal 19avel tschientaner èn cumbattants piemontais sa mess a la testa dal moviment naziunal per l’independenza taliana. A partir dal 1847 hai dà adina dapli revoltas encunter ils Austriacs. L’onn 1859 han truppas piemontaisas e franzosas terrà definitivamain las truppas austriacas.

La regiun ha ina surfatscha da 16'387 km² ed ina populaziun stimada da 849'120 abitants (2006). Ella cumprenda las provinzas da Cachapoal, Cardenal Caro e Colchagua. La chapitala da la regiun è la citad da Rancagua.

Zieva que cumanzettan ils Datura üna turnea illas discotecas taliaunas pü renumnedas fand ün spectacul rich da simbolicas e clams davart misticissem, chi prevaiva eir la simulaziun d'ün rituel cun l'adöver d'intschais e pittüras. La chantunza Amparo Fidalgo dschaiva in lingua spagnola simplas frasas introductivas in bgers success da la gruppa.

La Gazetta ordinaria da Scuol è stada ina gasetta emnila, l'emprima gasetta rumantscha e l'emprima gasetta grischuna insumma. Ella cumpareva enturn l'onn 1700 a Scuol en l'Engiadina Bassa.

Bezzola è tranter auter commember dal cussegl d'administraziun da la SRG SSR e da la Viafier retica. Dal 2000 fin il 2008 era el president da la Federaziun svizra da skis. Dapi il 2006 è Bezzola president da la SRG SSR Svizra Rumantscha (SRG.R).
Ils temas fundamentals da la romantica èn il sentiment, la passiun, l’individualitad e l’atgna experientscha sco er l’olma, surtut quella turmentada. La romantica è sa furmada sco reacziun sin il monopol da la filosofia da l’illuminissem orientada vers la raschun e sin la severitad dal classicissem inspirà da l’antica. En il center stattan sentiments sco brama e misteri. Sco cuntraposiziun al raziunalissem ed optimissem da l’illuminissem orientà vers l’avegnir vegn recurrì a l’individual e numinus. Quests segns distinctivs èn caracteristics per l’art romantic e per la tenuta envers la vita correspundenta.

Il cuolm da quista muntagna es sper la senda clameda "Dorsale del Triangolo Lariano", chi vo da Brunate a Bellagio süllas crastas dal Triangolo Lariano.

Els turnettan dal 2002, cur ch'els publichettan Will Be One; dal 2004 gnit our la chanzun Summer of Energy in collavuraziun cun Gigi D'Agostino. In seguit as dedichettane il prüm ad arrandscher darcho sias chanzuns e zieva (daspö 2006) a lantscher lur proget clamo "Pezzi da 90"; que es ün proget chi ho per böt la rescuvierta da la musica da disco dals auns Nonaunta.

Winfried Wehle: Rückkehr nach Eden. Über Dantes Wissenschaft vom Glück in der ‹Commedia›. En: Deutsches Dante-Jahrbuch, tom 78, 2003, p. 13–66, (online (PDF; 306 KB)).

August Wilhelm Schlegel ha tegnì prelecziuns e fatg translaziuns. Ensemen cun sia dunna Caroline (pli tard: Schelling) e Ludwig Tieck ha el tranter auter translatà Shakespeare en tudestg.

Makemake, u avant (136472) Makemake è in planet nanin («Zwergplanet») en il sistem solar. Il planet prenda ses num dal dieu creator da la mitologia da l'Insla da Pasca. Fin il 2006 è Makemake vegnì considerà in asteroid en la Tschinta da Kuiper. Makemake è considerà in planet telluric ed è il indeschavel planet dal Sistem Solar. Makemake è il terz pli grond planet nanin.

Ni la furma ni il cuntegn èn determinads. I vegnan maschadads chanzuns, raquints, paraulas e poesias e colliads poesia, scienza e filosofia.

La pli gronda destinaziun surmirana è Lai. En ils davos 100 onns ha la destinaziun pudì s’etablir sco lieu da renum internaziunal. Lai profitescha fitg da sia vischinanza tar Cuira. Dasper Flem/Laax è Lai la destinaziun grischuna la pli damanaivla da Turitg e la Bassa. Qua tras datti bler turissem dal di. Quai sa mussa surtut l’enviern. Ma Lai ha era ina ferma hotellaria e parahotellaria. L’onn 2006 aveva Lai passa 214 000 pernottaziuns en la hotellaria. Mesirà vi da las pernottaziuns è Lai suenter Tavau, San Murezzan, Arosa, Puntraschigna, Segl e Flem la 7avel gronda destinaziun turistica dal Grischun. Cun 155 km pistas da skis tutga Lai medemamain tar las grondas destinaziuns grischunas. La regiun da skis s’eleva da 1500 m s.m. fin 2861 m s.m. (Corn Cotschen). Dapi var in decenni datti plans per construir ina pendiculara per colliar las regiuns da skis da Lai e d’Arosa.
Dus facturs marcheschan l’infrastructura da traffic: d’ina vart la posiziun centrala entamez l’Europa, da l’autra vart la topografia alpina. La furma lunghenta dal pajais fa da l’Austria anc supplementarmain in pajais da transit. Quai pretenda savens vias da traffic da grondas dimensiuns, per part er en territoris ch’èn ecologicamain sensibels.

Las vischnancas cunfinantas èn Oberuzwil, Flawil, Herisau, Schwellbrunn, St. Peterzell (cunfinanta a la exclava Obergampen), Mogelsberg e Lütisburg.

Ils 31 da mars èn las truppas alliadas arrivadas a Paris. Napoleun ha demissiunà ils 6 d’avrigl. En il Contract da Fontainebleau è la pussanza dals Bourbons vegnida restabilida; Napoleun è vegnì bandischà sin l’insla Elba. Suenter la fin da l’era napolenica han las pussanzas victuras convocà il Congress da Vienna per restituir l’urden europeic d’avant la revoluziun (l’uschenumnada restauraziun).

Quest process restaurativ è be anc vegnì suttastritgà tras la fundaziun da l’Allianza sontga ils 26 da settember 1815. Quella n’ha bain betg fatg part dals resultats uffizials dal Congress; ma facticamain steva ella tuttina en in stretg connex cun quels e dueva furmar in impurtant element dal sistem da Metternich ch’ha segnà l’emprima mesadad dal 19avel tschientaner.

Dante è da vesair sin numerus maletgs da las pli differentas epocas da l’istorgia d’art (per part en furma da purtret, savens er integrà en illustraziuns da la ‹Divina Commedia›).

La vita economica en il stadi naziunalsocialistic sa basava sin ils dus princips stimul e responsabladad. L’idea fundamentala ch’ils impressaris possian disponer da las interpresas tenor las reglas da l’economia privata n’è betg vegnida tangada directamain. A medem temp è vegnì investì – sco che Hitler aveva gia annunzià e garantì quai avant il 1933 a ses promoturs or da l’industria gronda – en il rearmament ed en l’infrastructura civil-militara (autostradas, casernas). Il reschim ha profità dal fatg che la conjunctura mundiala aveva gia cumenzà a sa revegnir avant la surpigliada da la pussanza; uschia ha la dischoccupaziun generala pudì vegnir reducida e la finala terminada dal tuttafatg, quai ch’è vegnì beneventà da tuttas varts. Entant ch’il moviment da lavurants è vegnì supprimì e persequità cun tut ils meds, han forzas da lavur «da sang tudestg» pudì profitar a medem temp d’ina retscha da meglieraziuns sociopoliticas. Uschia han ins per exempel transfurmà gia il 1933 il prim da matg d’in di da cumbat dal moviment da lavurants en in di da festa senza lavur e l’organisaziun dal temp liber Kraft durch Freude purscheva pussaivladads da far vacanzas ed occurrenzas culturalas.

La stgiradetgna el tgau da Kauer enscheiva a sesclarir. Blanche teidla tier ad el. Ei sto esser capittau enzatgei en sia tegia da catscha. In aventura amurusa e sia dunna, Christina, ei vegnida neutier. E la naschientscha dil pop gia mort ed ils egls dalla mumma plein remproschas.

Il scribent vul dir a nus cun quei che nus essan habels da scaffir sez nies futur, nossa fortuna. Ins sto denton haver la curascha dad agir.
L’avrigl 1731 ha Rousseau entupà a Boudry in um che discurriva talian e ch’era vestgì a la moda greca. Quel è sa dà per in prelat grec-catolic che rimnia en l’Europa meds per restabilir la Sontga fossa a Jerusalem. Rousseau è sa laschà persvader d’al accumpagnar sco secretari e translatur. L’emprim han els rimnà daners a Friburg e Berna, silsuenter èn els viagiads vinavant a Soloturn tar l’ambassadur franzos, il Marquis Jean-Louis d’Usson de Bonnac. Quel era stà pli baud ambassadur en l’Imperi osmanic ed igl al è reussì da scuvrir il prelat apparent sco engianader. Damai che Rousseau aveva fatg ina bun’impressiun sin il Marquis de Bonnac, ha el pudì restar intgins dis en la residenza e cuntinuar silsuenter ses viadi vers Paris munì cun ina brev da recumandaziun e tschient francs daners da viadi.

La vischnanca da Ascona (tudestg, istoric: Aschgunen) sa chatta sin il Lago Maggiore a 193 m.s.m e davant da l'Isole di Brissago. Las vischnancas cunfiantas èn Ronco sopra Ascona, Brissago, Intragna, Losone, e Locarno. Il punct il pli aut da la vischnanca è il Pizzo Leone (1659 m.s.m). Il punct il pli bass da la vischnanca è il Lago Maggiore.

North Carolina (uffizialmain: State of North Carolina) è in stadi federativ dals Stadis Unids da l'America. Sia chapitala è Raleigh. Sia populazuin munta a 9'380'884 abitants (2009).

Il cuvel gnit perscrutà e masürà la prüma jada al principi da schner dal 1965, da commembers da la Società Svizra da Speleologia. Üna gruppa plü gronda dal lö exploret il cuvel il schner dal 1986.

Adolf Hitler era fin qua in pictur artist austriac senza success e nunenconuschent en la publicitad. En l’Emprima Guerra mundiala era el stà in simpel appuntà en in regiment bavarais. Per incumbensa dal militar ha el tranter auter visità occurrenzas da la DAP ed è l’emprim vegnì engaschà da quella sco oratur. En questa posiziun è el s’acquistà il num d’in «schumbrader» e «battider» da la partida, a la quala igl è uschia reussì d’avair en Baviera in tschert success entaifer ils circuls naziunalistics. Il 1921 è Hitler daventà parsura da la NSDAP. A l’organisaziun èn er s’associads impurtants militars or dals circuls imperials, uschia per exempel l’anteriur commember da la direcziun da l’armada Erich Ludendorff.

L’anteriur adversari da guerra dals alliads, la Frantscha, ha stuì revocar tut las annexiuns ch’eran succedidas tranter il 1795 ed il 1810; quai pretendeva gia il princip da legitimitad che vegniva fatg valair da Talleyrand. Sco grond success po però vegnir valità il fatg che la Frantscha ha pudì returnar sco partenari egual en la famiglia dals pievels europeics ed ha puspè cuntanschì sia renconuschientscha sco pussanza gronda.

Friedrich Wilhelm von Schütz: Geschichte der Kriege in Europa seit dem Jahre 1792. Emprima part, F.A. Brockhaus Lipsia 1827 (online tar Google Books).
L’onn 1755 ha Rousseau publitgà, per motivs da precauziun ad Amsterdam, ses ‹Discours sur l’origine et les fondements de l’inégalité parmi les hommes› (‹Tractat davart l’origin ed ils fundaments da l’inegualitad tranter ils umans›) ch’ha danovamain furmà la resposta sin ina dumonda da pretsch da l’Académie de Dijon: ‹Quelle est l’origine de l’inégalité parmi les hommes, et est-elle autorisée par la loi naturelle?› (‹Tge è l’origin da l’inegualitad tranter ils umans e sa lascha quel giustifitgar nà dal dretg natiral?›). En questa scrittira declera Rousseau, il burgais pitschen che viveva en relaziuns povras, l’inegualitad sociala en in emprim pass or dal fatg istoric da la socialisaziun da l’uman; tras quai tuts che cumpareglian in l’auter, quai che sveglia scuidanza e malvuglientscha. En in segund pass concretisescha Rousseau questa tesa a l’exempel dal svilup da la proprietad privata: L’emprim ch’haja fatg saiv enturn in toc terra ed haja gì l’idea da dir: quai tutga a mai e ch’haja chattà glieud naiva avunda d’al crair, saja stà il fundatur per propi da la societad burgaisa.

Da l’autra vart èn ils romantichers vegnids influenzads da las tendenzas naziunalisticas ch’èn sa svegliadas a medem temp. Quai ch’ha collià ils dus moviments è stada la veneraziun ed idealisaziun dal temp medieval tudestg e – surtut en la romantica naziunala – la tschertga suenter in’identitad da la cuminanza sociala che vegniva chapida sco naziun.

Dapi l’onn 2006 datti en Svizra discussiuns animadas davart la construcziun da moscheas u l’amplificaziun da moscheas existentas cun minarets. L’onn 2007 ha in comité enturn la Partida populara svizra (PPS) lantschà in’iniziativa naziunala cunter la construcziun da novs minarets. Ils 29 da november 2009 ha il pievel acceptà quest’iniziativa cun gronda maioritad. Be ils chantuns al vest da la Svizra e la citad da Basilea han refusà il scumond. La campagna da placats contestada e la decisiun dal pievel a disfavur dals conburgais muslims han manà lunsch enturn a discussiuns cuntraversas davart la libertad da religiun.

Titulaziuns vegnan per ordinari duvradas a moda reciproca (omadus partenaris dovran ubain ‹Vus› ubain ‹ti›; auter è quai per exempel en intschess culturals asiatics).

«Facilmaing avrà ogni ün podü observar, sch'el ha let nossas novas gazettas ladinas, chi han pero gnü avant 143 ans daià üna sour in Scuol.»

La propaganda naziunalsocialistica ha remplazzà en tut ils secturs da la vita la pressa libra e la cultura. La NSDAP è creschida per in grond dumber da commembers, ils quals ils naziunalsocialists arrivads numnavan cun tun beffegiant «Crudads dal mars».

El cudisch dat ei enzacontas parallelas denter quellas duas femnas. Maria Madleina era la pitauna (quei che la baselgia catolica pretenda) ni l'amitga/dunna da Jesus. Tier Maria Madleina el cudisch san ins mintgaton era buca distinguer schebein ella sedeporta sc'ina pitauna ch'emprova da survegnir tut ils umens ni sch'ella ei ina persuna che vul semplamein mo schenghegiar sia carezia a tuts.
Durant la Revoluziun dal 1848 han ils pievels da la monarchia battì per dapli democrazia ed independenza; il chancelier statal Metternich è vegnì stgatschà. Be grazia a l’armada imperiala sut Radetzky, sustegnida da truppas russas, èsi reussì da mantegnair la monarchia. Il december 1848 ha Franz Joseph, ch’aveva da quel temp 18 onns, substituì l’imperatur Ferdinand I ch’era malsaun. Il nov regent ha laschà mazzar ina dunsaina da generals ungarais ed ha mess en vigur il 1849 ina nova constituziun severa.

La primavaira 1770 ha Rousseau bandunà ses vitg muntagnard en direcziun da Paris. A chaschun d’in segiurn a Lyon è vegnì preschentà là en si’onur ses ‹Devin› sco er ses drama pitschen liric ‹Pygmalion›. A partir dal fanadur ha el puspè vivì cun Thérèse a Paris – a moda retratga e tolerà da las autoritads. Da temp en temp è el vegnì envidà da tegnair prelecziuns e damai che sias ideas sa derasavan adina pli fitg han admiraturs cumenzà a sa rimnar enturn el, tranter auter a partir dal 1771 l’autur Bernardin de Saint-Pierre che dueva pli tard vegnir fitg enconuschent.

Maria Madleina semida fetg cun ils onns. Pli veglia ch'ella vegn e pli dirs che siu tgau vegn e pli malcuntenta ch'ella para dad esser cun sesezza. Egl asil ei ella fetg lunatica, cura ch'ella sentupava aunc cun Remi el marcau era ella denton adina da buna luna, rieva e fageva bia sgnoccas. Schizun certas parallelas tier siu bab selain trer, cunquei ch'ella entscheiva a beiber pli e pli bia alcohol cura ch'ella vegn pli veglia. Il fatg ch'ella less aunc ir ina davosa gada a Wahlbach, nua ch'ella ha luvrau biars onns da giuvna en ina cantina da militar, demuossa ch'ella ei aunc sco femna veglia alla retscherca da sia giuventetgna sparida. Forsa vul ella era serrar cun quei capetel da sia veta entras visitar quei liug ina davosa gada.

Egl asil sesiemia ella fetg bia ed adina mender. Certs da quels siemis ein ualti metaforics. In siemi che accumpogna ella adina puspei ei il suandont: Maria Madleina ei sin ina plazza avon ina casa gronda e biala e vul ir dalla scala lada da crap si encunter las portas immensas da quella casa. Denton reussescha ei mai ad ella dad ir si tochen tier las portas. Ina gada ha ella dumignau dad ir si tochen tier las portas, lu ein ellas denton seserradas gest avon siu nas.

L'interpretaziun da las emprimas menziuns documentadas pontem sarasinam (1137) e Ponte Sarracino (1303) è contestada. Blers istorichers traslateschan el sco «Pont dals Saracens» e vesan ina relaziun cun l'invasiun dals Arabs en Svizra dal 10avel tschientaner. Segund in'autra teoria deriva il num dad ina punt che tenor ses constructur Saraschin è vegnida numnada «Ponte sarasinae».
Tenor usit sto mintga giuven ledi da Cabiena encurrir ina saltunza pil tscheiver da pèra. Gia-cun calger ei enconuschents lunsch entuorn perquei ch’el enconuscha poesias, versets e perquei ch’el sa adina tgei che marscha en la Foppa. Tochen uss ha el aunc mai giu breigias da survegnir la pli biala giuvna sco saltunza. Mo quella gada, cura ch’el stat avon esch dalla biala Mariurschla che era ussa gia plirs onns sia saltunza, survegn el in canaster. Quei eis el buca disaus ed el vegn en ravgia. El semetta sin via a Glion per encurrir ina biala giuvna. Leu entra el en la mazlaria da Casprin e dumonda la feglia dil mazler per saltunza. La biala matta ei d’accord. En la habita-ziun dil mazler Casprin sto el schizun empruar in frac cun camischa alva ed in cilender. Al sault da Cabiena vegnan ei beinvegni cun grond applaus ed els astgan saltar igl emprem sault ensemen. Giacun calger ha la pli biala matta dil contuorn sco saltunza.

La Frontscha seligia cul marcau da Venezia, la Spagna cun Milaun e cun l’ Austira. La Frontscha emprova era da mantener ina buna relaziun cun las Treis Ligias e seligia schizun per 10 onns cun ellas. Gieri Genatsch, Stefan Gabriel ed auters amitgs da Venezia emprovan d’ elliminar ils fauturs dalla Spagna e da Habsburg. La Vuclina e Bormeo bandunan las Treis Ligias. La Ligia grischa emprova da reconquistar il terren piars ed ei schizun promta da sedistaccar dallas duas autras ligias. Gieri Genatsch vesa plaunsiu la situaziun ed emprova da trer il Grischun ord quels scumbegls. El daventa denton sez in’ unfrenda da quels e vegn assassinaus igl onn 1639 en in’ ustria a Cuera. Suenter l’ Uiara da trenta onns sesminueschan las tensiuns plaunsiu. Las Treis Ligias secunvegnan cun l’ Austria e secumpran libras. 1763 reagescha Venezia e catscha ils Grischuns ord siu territori.

Ils 27 da favrer 1925 è la NSDAP vegnida fundada da nov a Minca e la gronda part da las gruppaziuns e partidas naziunalsocialisticas èn s’unidas en quella sut l’egida illimitada da Hitler. En il decurs dals proxims onns èn vegnidas examinadas las structuras da la partida e meglierada l’organisaziun.

«Mes signur, jau hai retschet Voss cudesch drizzà cunter la spezia umana. (...) Nagin n’è sa stentà cun dapli spiert che Vus d’ans transfurmar en animals. La lectura da Voss cudesch sveglia en ins il desideri d’ir enturn sin tuts quatter.»

Ils stadis da la Germania dal Nord e las citads da la Hansa èn sa cuntegnids a moda neutrala. Be l’Electorat Saxonia ed il Ducadi Saxonia-Weimar èn s’alliads a la Prussia. Uschia ha la Prussia quasi declerà suletta la guerra. En la Battaglia sper Jena ed Auerstadt ha la Prussia subì ils 14 d’october 1806 ina greva sconfitta. Ils 27 d’october è Napoleun entrà a Berlin, suenter ch’il retg Friedrich Wilhelm III era sa retratg en la Prussia da l’Ost. Er ils dus alliads Saxonia e Saxonia-Weimar èn sinaquai s’associads als adversaris da la Prussia.
Il Cussegl federal sa cumpona da deputads ch’ils parlament dals singuls pajais federativs pon eleger tenor lur dumber d’abitants. Tenor il princip federal dal stadi represchenta il Cussegl federal ils interess dals singuls pajais federativs. Areguard dumondas d’interess naziunal sa restrenscha ses dretg sin il veto suspensiv; èn dentant tangads dretgs dals pajais federativs, ha il Cussegl federal il dretg d’in veto absolut.

Tenor Friedrich Schlegel creescha il poet cun agid da la fantasia ovras artisticas (in’abilitad innata che mintga uman posseda s’eleva al ‹scheni›). En medema moda sco ch’il jau stgaffescha in betg jau munta la lavur dal poet da transfurmar il spiert en maletgs poetics: l’emprim act da la fantasia poetica è da crear objects e cuntegns; il segund act è quel da schliar quels en allegorias e maletgs. En quest senn interpretescha il poet da nov il mund. E quai ch’el ha sez creà, po el puspè destruir da tut temp (destrucziun d’ina illusiun ch’è vegnida creada ordavant = l’ironia romantica).

En rom da las Guerras da coaliziun vers la fin dal 18avel tschientaner è il Piemont vegnì conquistà da las truppas da Napoleun Bonaparte. Durant bundant in decenni ha la regiun fatg part da la Republica Franzosa. Pir il 1814/1815 èn il Piemont, la Savoia e Nizza vegnids relaschads dal domini franzos e returnads en il reginavel sard-piemontais. Per prevegnir ad ulteriuras attatgas nà da la Frantscha è il reginavel restaurà s’allià cun la monarchia habsburgaisa sut il prinzi da Metternich.

Ord perspectiva etic-morala vegn l’èra dal domini naziunalsocialistic en Germania e sur vastas parts da l’Europa resguardà sco ruptura da la civilisaziun e sco punct il pli bass surtut da l’istorgia tudestga, ma er da l’istorgia europeica en general.

Borgnone è in'anteriura vischnanca politica svizra en il chantun Tessin. Il lieu ch'appartegna a la vischnanca da Centovalli sa chatta en il circul Melezza dal district da Locarno.

A l’entschatta ha la NSDAP gudagnà a Minca in tschert dumber d’aderents; en l’ulteriura Baviera n’ha ella però strusch giugà ina rolla politica pli impurtanta durant ils emprims onns da la Republica. Ed ordaifer la Baviera nagin che n’ha propi prendì serius Hitler a l’entschatta dals onns 1920.

Forzas radicalas da dretga e da sanestra che refusavan la democrazia parlamentara han destabilisà quella e fatg repetidamain emprovas da putsch (p.ex. da dretga il Putsch da Kapp ed il Putsch da Hitler, da sanestra la Sullevaziun da Spartakus e la Sullevaziun da la Ruhr).

Ultra da quai vegnan attribuids a la romantica da Heidelberg intgins auturs che na sa trategnevan betg directamain en la citad, ma che stevan en stretg contact cun ils scripturs che vivevan là, uschia per exempel ils frars Grimm, Karoline von Günderrode e Bettina von Arnim. Sco collectiv vegn er duvrada per tut las persunas numnadas la noziun ‹Circul da Heidelberg›.
Las Dolomitas èn ina chadaina da muntognas en Italia. Regiun da l'Alto Adige (Tirol dal Sid/I), ladin Dolomites, talian Dolomiti, tudestg Dolomiten, cun diversas valladas ladinas attribuidas a differentas provinzas: la Val Gherdëina (tud. Gröden), la Val Badia (tud. Gadertal) ed il Mareo appartegnan a la provinza da Bulsaun, la Val de Fascia a quella da Trent, Fedom (tud. Buchenstein) ed Ampèz a quella da Belluno. Tranter las Dolomitas ed il Friaul sa chattan anc duas ulteriuras regiuns ladinas, il Cadore ed il Comelic.

A partir dal matg 2004 fin la fin da l’onn 2007 ha Widmer-Schlumpf fatg part dal cussegl da banca da la Banca naziunala svizra, a partir dal mars 2007 sco vicepresidenta.

En ses texts areguard la teoria statala sa dumonda Rousseau co ch’in individi, ch’è da natira ennà selvadi e liber, possia mantegnair sia libertad sch’el fa dal stadi natiral il pass en la socialisaziun. Rousseau parta da la supposiziun ch’ils umans vivan en il stadi natiral en pitschnas communitads ch’èn pli u main independentas ina da l’autra. Els disponan da meds suffizients e vivan a moda paschaivla. E surtut n’è l’uman ni sa surdà a la filosofia ed a la scienza ni al regl da posseder bains luxurius. Cuntrari a Hobbes dissegna Rousseau in maletg positiv da l’uman en ses stadi nuncultivà, ‹animalic›. Envers las abilitads genuinas da l’uman, surtut la raschun, ha Rousseau percunter ina tenuta ordvart critica. Ad auters teoretichers da contracts interumans fa el la reproscha da betg avair descrit l’uman primar tenor la natira e d’al avair attribuì surtut atgnadads negativas.

Raquintaziun: Il text ei cronologics, cun paucas excepziuns. Igl ei ina scursaniziun, perquei che l’entira historia cuoza en verdad bi e bein in entir tschentaner.

La pli gronda cuminanza religiusa betg cristiana furman ils muslims. Tenor stimaziuns dal Fonds d’integraziun muntava lur cumpart il 2009 a 6,2 % da la populaziun. Al giudaissem appartegnan tenor atgnas indicaziuns radund 15 000 persunas en l’entir pajais. La pli gronda cuminanza gidieua (cun radund 7000 commembers) viva a Vienna.

Suenter l’Attentat da Sarajevo (assassinat dal successur al tron Franz Ferdinand) ha l’imperatur, cun ses 84 onns ed influenzà d’ina ‹partida da guerrists› a Vienna ed a Budapest, declerà a la Serbia la Guerra. Damai che l’Europa era entretschada da quel temp en ina spessa rait d’allianzas è prorutta entaifer in’emna l’Emprima Guerra mundiala.

En furma da l’uschenumnada fermanza preventiva pudevan la SA e la SS far arrestaziuns senza nagina procedura. Cun smanatschar cun quest instrument vegnivan perditgas ed accusads mess intenziunadamain sut pressiun u eliminads avant process penals. In confess da culpa a l’entschatta dal process (analog al guilty plea en il territori anglofon) è vegnì introducì ed applitgà per scursanir las proceduras. Il champ d’applicaziun da las leschas penalas è vegnì schlargià marcantamain. Sco dretg da disa extendì valeva er il «saun sentiment dal pievel».
Suenter che l’offensiva da primavaira dal 1918 a la front dal vest aveva fatg naufragi, han ils dus generals empruvà da far culpantas las forzas liberalas e democraticas en il Reichstag cun proponer da laschar participar quellas a la regenza e d’acceptar las cundiziuns d’armistizi dal president american Wilson ch’ins aveva refusà avant. Quai è succedì en rom da la refurma d’october dal 1918. Per las consequenzas da la sconfitta han els uschia fatg responsablas las forzas democraticas, las qualas han stuì acceptar ils 10 da november 1918 las cundiziuns da capitulaziun e suttascriver pli tard il Contract da Versailles. A basa da quai èsi stà pussaivel da derasar a partir dal 1919 la legenda da la stilettada ch’era nagut auter ch’ina manzegna da propaganda.

geograficamain: il territori da l’Atlantic fin l’Ural ed il Caucasus; il cunfin precis en l’Asia è però dispità, quai ch’ha surtut consequenzas per il territori caucasic ch’è ritg da linguas

Jean-Jacques Rousseau [ʒɑ̃'ʒak ʁu'so] (* 28 da zercladur 1712 a Genevra; † 2 da fanadur 1778 ad Ermenonville sper Paris) è stà in scriptur, filosof, pedagog, perscrutader da la natira e cumponist da Genevra. El vala sco in dals impurtants represchentants da las ideas da l’illuminissem e precursur da la Revoluziun franzosa. Rousseau ha gì grond’influenza sin la pedagogia e sin la teoria politica da la fin dal 18avel tschientaner, ma ha er influenzà postum las discussiuns ed ils svilups correspundents tras il 19avel e 20avel tschientaner e fin il di dad oz. Si’ovra furma ina part essenziala da la litteratura ed istorgia spiertala franzosa e da l’entira Europa. L’appel ch’al vegn attribuì, «Enavos a la natira!», ha influenzà blers scienziads ed ha mess ad ir pli tard moviments cunter in’industrialisaziun sfranada.

Entaifer las partidas da dretga èn las maioritads sa spustadas pli e pli vers il radicalissem. Las partidas burgaisas dal center sco la DStP u la DVP han pers electurs en grond dumber; ed ils electurs tradiziunals da la DNVP han vuschà per la NSDAP ch’era situada anc pli a dretga. Entaifer la sanestra èn ils spustaments stads main gronds. Ils socialdemocrats èn restads qua la forza dominanta; els han bain pers ina part da las vuscha a la KPD, ma fin l’entschatta dal 1932 n’è quella betg vegnida sur in dumber da 13 %. En il fratemp eran las debattas politicas sa spustadas vaira ferm en circuls ordaifer il parlament. Las furmaziuns da defensiun da las partidas – la SA da la NSDAP, il Stahlhelm che sustegneva la DNVP, il Rotfrontkämpferbund che steva en stretga relaziun cun la KPD ed il Reichsbanner Schwarz-Rot-Gold che vegniva dominà da forzas socialdemocraticas – èn fruntadas ina sin l’autra en conflicts militants tant en las salas da reuniun sco er sin via. Repetidamain èsi vegnì a scenas che regurdavan ad ina guerra burgaisa. Surtut entaifer las classas dals burgais e burgais pitschens ha quai rinforzà il clom suenter ‹ruaus ed urden›. Ed ils naziunalsocialists èn vegnids resguardadas pli e pli savens sco quella forza che saja abla da restaurar l’urden cun abolir las relaziuns democraticas.
Il Tunnel dal Seelisberg è in tunnel stradal svizzer che traversa la muntogna dal Seelisberg. Il tunnel è il segund pli lung tunnel stradal da la svizra suenter il Tunnel stradal dal Son Gottard ed il pli lung tunnel stradal cun duas foras. Il tunnel è 9,280 kilometers lungs. Il portal dal nord è ad Beckenried en il Chantun Sutsilvania ed il Portal dal sid a Flüelen en il Chantun Uri. Il tunnel fa part da l'autostrada A2 che va da Basilea a Chiasso. Il tunnel è vegnì inaugurà l'onn 1980.

Er en ils stadis e las provinzas talianas hai adina puspè dà tranter il 1815 ed il 1870 revoltas en il senn dal risorgimento cun la finamira d’unir l’Italia. Ils naziunalists talians sa drizzavan cunter la predominanza dals Habsburgais austriacs en l’Italia dal Nord e dals Bourbons spagnols en l’Italia dal Sid.

Fin il pli tard l’onn 1871 aveva la gronda part dals stadis survegnì ina constituziun, uschia ch’els na vegnivan betg pli regids a moda absolutistica. En quest senn marchescha l’onn 1848 la fin da l’epoca da la restauraziun (tenor la definiziun dal term pli vasta).

La vischnanca è naschida il 1. da schaner 2009 entras la fusiun da las anteriuras vischnancas d'Epauvillers, Epiquerez, Montenol, Montmelon, Ocourt, Saint-Ursanne e Seleute. Las vischnancas d'Epauvillers e Epiquerez appartegnevan avant la fusiun al district da las Francas Muntognas.

‹Romantica› signifitgava en il senn da Friedrich Schlegel da volver il dies a l’antica ed als models classics. Quai vul dir ch’ils auturs che vegnan subsummads sut la noziun ‹romantica› emprovan da scuvrir e d’avrir a sasezs lur temas or da l’atgna cultura ed istorgia e betg sa referind a las furmas classicas. Or da la perspectiva istorica explitgescha quai er la predilecziun d’ina moda da scriver fragmentara dal temp da la romantica. Da s’orientar pli ferm vers l’atgna cultura ha a medem temp muntà da sa deditgar pli intensivamain al mund da las ditgas e raquints mitics dal temp medieval.

Farvagny è ina vischnanca svizra cun 2093 abitants en il chantun Friburg en il district Sarina. Farvagny schai sin 700 m s.m. e chatta en il nordost dal flum Glâne.

Tar ‹De Monarchia libri tres› sa tracti da l’ovra filosofica principala da Dante. Ella vul cumprovar ch’i sa tractia tar il domini dal mund tras il Sontg Imperi roman d’ina determinaziun divina e che quel haja dad esser en dumondas profanas independent dal papat (il qual duaja sa restrenscher sin dumondas spiritualas). Tge onns che Dante haja propi scrit il text vegn discutà a moda cuntraversa: Per part vegn l’ovra messa en relaziun cun il conflict tranter Heinrich VII e papa Clemens V, uschia ch’ina data tranter il 1308 ed il 1312 fiss probabla. Damai che l’emprim cudesch sa referescha gia al paradiso da la ‹Divina Commedia›, parta l’autra interpretaziun d’ina data tardiva (ca. 1317) e metta en relaziun il text cun il conflict tranter papa Gion XXII e Ludwig il Bavarais.
Per pudair obtegnair l’independenza statala aveva l’Austria consentì il 1955 envers l’Uniun sovietica sia neutralitad. Durant la Guerra fraida ha l’Austria pudì sa posiziunar sco stadi da colliaziun tranter las pussanzas dal vest ed il bloc da l’ost. Vienna è daventà in lieu da conferenzas internaziunal, damai ch’ins na vuleva sa scuntrar ni en in pajais commember da la NATO ni sin il territori dal Patg da Varsovia.

Sco che Rousseau ha preschentà l’emprima giada il 1740 en il ‹Discours sur les Sciences et les Arts›, resguardava el l’istorgia umana – cuntrari a la gronda part dals illuminists – sco process da decadenza che pretendia areguard la politica, la pedagogia e la pratica da viver in pensar ed agir dal tuttafatg nov. Er pensaders contemporans sco Turgot e Condorcet n’han tuttavia betg snegà las varts negativas dal progress; ma entant ch’els resguardavan quai sco fenomens secundars, ha Rousseau reproschà a la perfectibilitad – vul dir a la capacitad da render abel sasez – sco er a la raschun umana d’avair effectuà quasi il cuntrari da lur bunas intenziuns oriundas.

Il territori dal Grischun dad oz è vegnì populà en il temp da crap tardiv da pievels celtics, retics e lepontics (designads pli tard, tranter auter dals Romans, cun il term nunexact ‹Rets›) ed è vegnì suttamess 15 a.C. da l’armada romana sut Drusus e Tiberius. Il Pass dal Set che collia il Surses e la Bregaglia furmava da quel temp ina da las colliaziuns las pli impurtantas tranter nord e sid. Fin en il temp medieval tempriv vegniva la part meridiunala da la provinza Raetia numnada Raetia Curiensis (Currezia) tenor sia chapitala Cuira.

Sch’ins snega insatge al partenari da discussiun, vegn il pled ‹na› per ordinari collià cun ina perstgisa u in’explicaziun. (En l’Asia da l’Ost vali percunter sco nuncurtaschaivel d’insumma duvrar en quest connex il pled ‹na›).

La Scola chantunala grischuna è la suletta scola en il Grischun che offra la maturitad bilingua rumantsch-tudestg tenor las prescripziuns da la CDEP (4 lecziuns/emna rumantsch e trais roms d'immersiun rumantscha). Scolaras e scolars da lingua materna rumantscha fan la matura bilingua rumantsch/tudestg. Ils roms istorgia, biologia e geografia vegnan lura instruids en talian, respectiv en rumantsch.

1997 - Peste lo colse. Racconto attorno alla vita di Sigismondo Boldoni (cun artichels supplementars e tscherchas iconograficas da Vittorio Mezzera), Vschinauncha da Bellano
«(...) damai ch’ils umans han ultra da quai cumenzà a drizzar lur egliada vers l’avegnir e che tuts han vis ch’els hajan da sperder intgins bains, na devi nagin che n’avess betg stuì temair per sasez la repressalia per in malfatg ch’el commetteva envers insatgi auter. Quest origin è tant pli natiral damai ch’igl è nunpussaivel da chapir co che l’idea da la proprietad privata ha pudì nascher d’insatge auter che da la lavur manuala; pertge ch’ins na po betg s’imaginar insatge auter che l’uman pudess contribuir per s’appropriar las chaussas ch’el n’ha betg stgaffì sez, auter che sia lavur. Be la lavur che dat al pur il dretg sin il product dal funs ch’el ha cultivà al dat en consequenza il dretg sin il terren, almain fin a la racolta, e quai dad onn tar onn, uschia che quest possess nuninterrut sa transfurma levamain en proprietad... (I sa mussa) che la repartiziun dal terren ha stgaffì ina nova furma da dretg, numnadamain il dretg da proprietad che sa differenziescha dal dretg che resulta da la lescha da la natira.»

Il term galaxia (grec vegl: γαλαξίας galaxías „via da latg“) designescha en l’astronomia ina accumulaziun da materia sco stailas, sistems planetaris, nivels da gas u da pulvra ed auters objects tras gravitaziun. Ina galaxia è pia in sistem da stailas aparti grond. Nossa galaxia vegn er numnada Via da latg: Durant ina notg stgira e seraina paran las stailas che furman la rudella galactica d’esser latg spons.

En la nova republica è vegnì concedì a las dunnas il dretg d’eleger. L’aristocrazia percunter è vegnida dissolvida il 1919. Commembers da la famiglia da Habsburg-Lothringen pudevan be restar en l’Austria, sch’els sa decleravan sco burgais da la nova republica e desistivan en tutta furma da lur anteriura pussanza. L’anteriur imperatur ha refusà questas cundiziuns ed era gia emigrà en Svizra per prevegnir a ses internament.

Dalla cefra da morts dat ei differentas fontaunas. Suenter la fin dall’uiara ein varga 770 persunas vegnidas anfladas en duas fossas communablas. Entuorn il marcau Prejedor han ins anflau ver 62 da quellas fossas che savessen star en connex cul camp ad Omarska. Las perdetgas dils perschuniers che han surviviu e la cefra da quels che vegnan encuretgs corrispundan ca a las ceffras dils morts en las fossas.

Ils naziunalsocialists han erigì en Germania ina dictatura tenor il princip dal Führer. Cun lur attatga sin la Pologna il prim da settember 1939 han els mess ad ir la Segunda Guerra mundiala.

Savièse (tudestg Safiesch) è ina vischnanca politica svizra che appartegna al district da Sion en la part francofona dal chantun Vallais. La vischnanca consista da blers vitgs che sa chattan sin ina planira auta sur las vignas en il nord da Sion.

La legenda da la stilettada, a basa da la quala vastas parts da la populaziun han attribuì la sconfitta en la guerra a las partidas republicanas e betg a motivs militars u a la generalitad superiura.
L’istorgia da l’islam en Svizra cumenza en il 10avel tschientaner Da quel temp èn muslims (Sarazens) penetrads en ina part da la Burgogna respectivamain da la Svizra d’ozendi. Igl eran quai Arabs ch’eran vegnids stgatschads da la regiun Fraxinetum (Provence) en la Frantscha dal Sid han cuntanschì l’onn 939 la citad da Genevra. Durant ils proxims onns han els sblundregià e devastà il chantun Vallais sco er parts dal chantun Grischun e da la Svizra Orientala. Suenter la battaglia dad Orbe han ils Arabs dominà enturn il 960 grondas parts da la Svizra dal Sid e dal Vest inclus il Pass dal Grond Son Bernard. Plinavant è il pievel arab avanzà en il nordost da la Svizra fin a Son Gagl e – presumadamain – en il sidost fin a Puntraschigna (1237: de ponte Sarraceno). En il chantun Vallais datti restanzas (istoricamain contestadas) d’ina populaziun temporara araba.

Dwight David Eisenhower (* 14-10-1890; † 28-3-1969) è stà president dals Stadis Unids da l'America durant ils onns 1953 enfin 1961. Republican, naschì a Texas, creschì si a Abilene, Kansas. Militar da professiun cun instrucziun a Westpoint, ha fatsch servetsch sut ils generals Pershing e MacArthur. Capocumandant da las forzas armadas alliadas tar la sbartgada en l'Africa dal nord l'onn 1942 e tar l'invasiun en la Normandia l'onn 1944. Suenter la guerra è el stà president da la Columbia University e l'onn 1951 capocumandant da las truppas da la Nato. Durant sias duas duradas d'uffizi ha el empruvà da sminuir las tensiuns en la guerra fraida: i ha dà l'armistizi en la Corea ed il contract davart la neutralitad da l'Austria. Per cuntanscher la «desegregation» da las scolas, ha el tramess truppas a Little Rock, Arkansas.

«L’emprim ch’ha fatg saiv enturn in toc terra ed ha gì l’idea da dir: ‹quai tutga a mai› e ch’ha chattà glieud naiva avunda d’al crair, è stà il fundatur per propi da la societad burgaisa. Quants malfatgs, guerras, murdraretschs, quanta miseria ed anguscha avess l’umanitad pudì evitar, sch’insatgi avess tratg ora ils pals ed avess clamà tiers a ses conumans: ‹As pertgirai da crair a l’engianader; vus essas pers sche vus emblidais ch’ils fritgs tutgan bain a tuts, ma la terra a nagin.»
Telgia viva tier siu aug Crest a Signina. Biaga auda ella la reproscha d’aug Crest ch’ei fuss stau meglier sch’ella fussi in buob. Quei mudregia ella. Telgia viseta l’onda Nuscha, lezza gi ad ella che aug Crest hagi mo tema da perder ella, pertgei ella seigi ussa gia gronda e biala. La veglia Nuscha ha mussau a Telgia tut quei ch’ella sto saver, era da filar. Ils catschadurs da Signina, nua che aug Crest s’auda era tier, ein a catscha ellas vals da Truein e Cabiena. Telgia spera ch’el vegni sauns a casa. Ella vul adina star fideivla a siu aug che ha priu si ella cu ella era aunc ina poppa. La sera tuorna aug Crest cun in giuven che ha gidau da purtar il camutsch sittau. Igl ei Peder Casparin. Ils dus giuvens ein inamurai. Els treis maglian ensemen tscheina. Peder vul prender ella cun el, mo Telgia gi na, perquei ch’ella vul buca permalar igl aug. Il proxim gi raquenta gl’aug che il camutsch seigi stau dil giuven sco regal per survegnir Telgia. Igl aug fuss staus d’accord. Telgia vul clamar anavos il giuven, mo igl ei memia tard. El ei naven. Telgia survegn in talèr e Nuscha muossa ad ella da teisser. Mintga gi spetga ella il retuorn dil giuven, mo ella spetga envan.

Enconuschentas acturas ed acturs da teater e film oriunds da l’Austria èn: Romy Schneider, Oskar Werner, Curd Jürgens, Maria Schell, O.W. Fischer, Maximilian Schell, Senta Berger e Klaus Maria Brandauer. En pli è da menziunar Arnold Schwarzenegger ch’ha fatg carriera en ils Stadis Unids tant sco actur sco er sco guvernatur da la California.

Sarajevo ei vegniu eligiu aposta per saver tematisar l’uiara el Kosovo. Bardill discuora dad in um che viva ozildi. El ha denton era durvrau in’uiara per plazzar Kauer. Anno 98 cu il cudisch ei vegnius screts era l’ujara el Kosova gest passada.
La praula satracta d'in um che retscheiva entras sia bunaveglia il tschiendubel da sia bunamana. In pur da Patschadauns e sia dunna regalan als paupers tut lur raccolta, suenter ch'els han udiu il priedi dil plevon. Lez ha numnadamein empermess, ch'els retscheivien il tschiendubel da quei ch'els porschien als paupers. Denton capetta quei ditg buc, e cura ch'il pauper pur e sia dunna han da render per la veta, semetta il da Patschaunas sin via encunter S.Benedetg per plidar cun Niessegner. Sin via entaupa el entgins desperai che san buc propi tgei ch'ei capitau cun els. Aschia sto el dumandar a Niessegner vid la Crusch daco ch'ils praus dil mistral da Ragisch portien onn per onn pli pauc fretg, daco ch'il sulet fegl dalla signura misterlessa hagi stiu murir e co igl avat dalla claustra da Mustér sappi sligiar ils disputs denter ils paders. Arrivaus al Crest entra el ella caplutta da S.Benedetg. Daco ch'el hagi buc retschiert il tschiendubel dalla paga, damonda el Niessegner. Lez rispunda, el dueigi ir encunter casa e lu survegni el paga. El tschenta aunc las damondas dils desperai, sco el haveva empermess. Aschia tuorna el encunter casa e porta las rispostas a mintgin ch'el entaupa sin via. Igl avat dueigi relaschar il pader cun la cappuza lada, lu regi era puspei pasch ella claustra. La mumma sbrigiada dueigi buca far quitaus, pertgei Niessegner hagi stuiu prender il bien fegl tier el, aschi ditg sco el eri aunc fideivels ad el. Ed al mistral ha il pur dau il medem cussegl sco il pader ad el. Numnadamein da schangagiar bunamanas, lu vegni il tschiendubel anavos. Il mistral, la signura misterlessa ed igl avat eran schi engrazieivels al pur, ch'els han termess suenter cavals cun si il tschiendubel dalla paga dil pur.

Cun Erich Ludendorff aveva la NSDAP medemamain tschentà in candidat per quest’elecziun; cun 1,1 % da las vuschs è quel però crudà ora suenter l’emprim scrutini. Hitler sez aveva mess giu il medem onn sia naziunalitad austriaca ed era per entant (fin il 1932) senza naziunalitad. En intgins pajais federativs tudestgs era anc en vigur cunter el in scumond da discurrer publicamain; sco davos pajais federativ ha la Prussia dismess quel il 1928, suenter che Hitler aveva declerà da vulair cuntanscher la pussanza sin via legala.

Entaifer la musica moderna è sa sviluppà in agen gener, numnà austropop, represchentà tranter auter da Georg Danzer e Reinhard Fendrich. Bain il pli enconuschent ‹export› da la musica da rock e pop è stà Falco ch’ha gì en ils onns 1980 success internaziunals cun chanzuns sco ‹Rock Me Amadeus› u ‹Jeanny›. En l’entir intschess da lingua tudestga èn plinavant Peter Alexander ed Udo Jürgens da numnar tranter ils chansonniers ils pli populars.

Igl onn 1617 han ils purs da Siat scargau las vaccas. Cura che las vaccas ein passadas sper Tuf (sissum il vitg da Siat) ein tuttas dadas giun plaun e mortas. Ils purs da Siat han sin quei buca saviu tgei pigliar a mauns. Suenter liungas discussiuns han els decidiu ch`els lessien baghegiar en quei liug nua che las vaccas ein mortas, ina caplutta. Quella caplutta ei dedicada a Sogn Ambrosi ed ei oz aunc la caplutta da morts a Siat.