Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
4-ئۆكتەبىر كۈنى (يەنى 2007-يىلى 4-ئۆكتەبىر كۈنى) مەن ئايالىم ئامانگۈل بىلەن بىللە ئۆيىمىزگە 30 كم دەك كېلىدىغان ھولليۋوئود شەھىرىدىكى كوداك تىياتىرخانىسىغا بىر كونسېرت كۆرگىلى باردىم. بۇ تىياتىرخانا دۇنيادا كىنو ساھەسى بويىچە ئەڭ يۇقىرى دەرىجىلىك مۇكاپات بولغان "ئوسكار مۇكاپاتى" نى تارقىتىش ئۈچۈن ئىشلىتىدىغان تىياتىرخانىلارنىڭ بىرسى بولۇپ، كونسېرتتا ئويۇن كۆرسەتكۈچىلەر دۇنياغا تونۇلغان تۈركىيىلىك ناخشىچى سەرتاب ئەرەنەر بىلەن كومپوزىتور ۋە پىيانوچى فاھىر ئاتاكوگلۇ (<> گە قاراڭ) لار ئىدى. تۈركىيىلىك ئايال ناخشىچى سەرتاب ئەرەنەر 2003-يىللىق ياۋروپا "ئەئۇروۋىسىئون" ناخشا مۇسابىقىسىدە بىرىنچىلىككە ئېرىشىپ، دۇنياغا داڭق چىقارغان. بىز ئەسلىدە لوس ئاڭەلەس رايونىدا تۈركلەرنىڭ قانچىلىك ئىكەنلىكىنى بىلمىگەچكە، "بۇ كونسېرتقا ئېھتىمال بىر قانچە يۈز تاماشىبىن كېلەر"، دەپ پەرەز قىلغان ئىدۇق. ئەگەر راست شۇنداق بولسا، بۇ زالنىڭ بىر ئاخشاملىق ئىجارىسى بەك قىممەت بولماسلىقى كېرەك ئىدى. شۇڭا، كەلگۈسىدە بۇ يەرگە ئۇيغۇر ئارتىستلارنىمۇ تەكلىپ قىلىپ ئويۇن قويدۇرۇش ئارزۇسىدا، مەن بۇ تىياتىرخانىنى بىر ئاخشام ئىجارىگە ئېلىش ئۈچۈن قانچىلىك پۇل كېتىدىغانلىقىنى سوراپ باقماقچىمۇ بولدۇم. لېكىن، ئۇ تىياتىرخانىغا كىرگەندىن كېيىن ھەيران قالدىم. بۇ تىياتىرخانا 3 قەۋەتلىك بولۇپ، ئۇنىڭغا جەمئىي 3600 ئەتراپىدا ئادەم سىغىدىكەن. بىز ئولتۇرغان يەردىن ئۈستۈنكى 2 قەۋەتنى كۆرگىلى بولمايتتى. شۇنداقتىمۇ ئويۇن باشلانغۇچە تىياتىرخانىنىڭ 1-قەۋىتى تۈركىيىلىك تاماشىبىنلار بىلەن لىق تولدى. پەرىزىمچە 1-قەۋەتتە ئولتۇرغان تاماشىبىنلارنىڭ ئۆزىلا 2000 كىشىدىن ئېشىشى مۇمكىن. مەن بۇ ئويۇننى كۆرۈۋېتىپ، مۇنداق خىيالغا چوڭقۇر پېتىپ كەتتىم: ئۇنىڭ بىرسى، پۈتۈن ئامېرىكا بويىچە ھازىر ئۇيغۇر دىيارىدىكى نوپۇسى 10 مىليون ئەتراپىدا بولغان ئۇيغۇرلاردىن ئاران 600-700 گە يېقىن ئادەم بار. بۇ كونسېرتقىمۇ ئاران 6 ئۇيغۇر كەلدۇق. لوس ئاڭەلەستىن ئىبارەت بىر شەھەردىلا بىر كونسېرتنى كۆرۈش ئۈچۈن يىغىلغان تۈرك تاماشىبىنلارنىڭ سانى 2000 دىن ئېشىپ كەتتى. ئۇلارنىڭ ئىچىدە بىز بۇرۇن ئارىلىشىپ باققان 30-40 تۈركىيىلىكلەردىن بىرەرسىمۇ كۆرۈنمىدى. تۈركىيىدىكى نوپۇسنىڭ ئومۇمى سانى 70 مىليون ئەتراپىدا بولغاچقا، ئەگەر بۇ كونسېرتقا كەلگەن تۈرك تاماشىبىنلار بىلەن ئۇيغۇر تاماشىبىنلارنىڭ نوپۇسقا سۇندۇرغان نىسبىتىنى سېلىشتۇرساق، لوس ئاڭەلەس شەھىرىدىكى 2000 دىن ئارتۇق تۈرككە ئاران 42 ئۇيغۇر توغرا كەلدى، دېگەن سۆز. مەن ئۇيغۇرلارنىڭ بۇ ئەھۋالىغا ناھايىتى ئېچىندىم. "ئۇيغۇر ئارتىسلارنى تەكلىپ قىلىپ ئەكېلىپ، مۇشۇ تىياتىرخانىدا ئويۇن قويدۇرۇش مۇتلەق مۇمكىن ئەمەسكەن"، دەپ ئويلىدىم. ئەگەر راستتىنلا چاقىرتساق، ئۇنىڭغا قانچىلىك تاماشىبىنلار كېلەر؟ ئۇنىڭ يەنە بىرسى، فاھىر ئاتاكوگلۇنىڭ پىيانو چېلىۋاتقان ۋاقىتتىكى قىياپىتى ئىدى. ئۇ مېڭىپ، سەھنە ئوتتۇرىسىغا كەلگەندە بىر ناھايىتى گەۋدىلىك، تېتىك ۋە ھەيۋەتلىك قىياپەتتە كۆرۈنەتتى. لېكىن، پىيانو چالغاندا ئۇنىڭ پۈتۈن بەدىنى ھەرىكەتكە كېلىپ، بېلى 90 گرادۇسقا يېقىن ئېگىلىپ، خۇددى پىيانونىڭ ئىچىگە كىرىپ كېتىدىغاندەك قىلاتتى. ئۇنىڭ بۇ قىياپىتىدىن، پىيانودا بۈگۈنكىدەك مۇۋەپپەقىيەتلىك بولۇشىدا، ئۇنىڭ پىيانوغا بولغان يۈكسەك قىزىقىشى ناھايىتى چوڭ رول ئوينىغانلىقى، پىيانونىڭ ئالدىغا كېلىپ ئولتۇرغاندا، ھازىرمۇ ئۇنىڭ پۈتۈن ۋۇجۇدىنى پىيانودىن ئىبارەت بىرلا نەرسە قاپلايدىغانلىقى، ئۇنىڭ پىيانو چېلىشنى ئىچ-ئىچىدىن ياخشى كۆرىدىغانلىقى چىقىپ تۇراتتى. دۇنياغا داڭلىق پىيانوچى بەتھوۋىنمۇ فاھىر بىلەن ئوخشاش خىلدىكى ئادەم ئىدى.
دۇنيادا 600 مىلىيون كىشى تەرىپدىن سۆزلىشىلىدۇ. ئاساسلىق رومەن تىللىرى ڧرانسۇزچە، ئىسپانچە، ئىتاليانچە، پورتۇگالچە، رۇمەنىچە، كاتالانچە، ئوكسىتانچە، كورسىكاچە ۋە ئارپىتانچە قاتارلىقلار.

سۇجۇپ ــــ مەشھۇر مۇزىكا ئوقۇتقۇچىسى بولۇپ، ئۇيغۇر مۇزىكاشۇناسلىقىنىڭ ھازىرغىچە مەلۇم بولغان ئەڭ بۇرۇنقى بۇيۈك نامايەندىسى . سۇجۇپنىڭ ھاياتى، پائالىيىتى، ئىجادىيىتى ھەققىدە مۇكەممەل مەلۇمەت يوق . خەنزۇچە تارىخى مەنبەلەردە ئۇنىڭ مىلادى 6-ئەسىردە ئۆتكەن كۇچالىق ئۇيغۇر مۇزىكا نەزىرىيەچىسى ئىكەنلىكى مىلادى 517-يىلى تەكلىپكە بىنائەن چاڭئەنگە بېرىپ ئوردا مۇزىكا مەكتىپىدە ئوقۇتقۇچى بولغانلىقى ۋە ئۇيەردە «12ئاھاڭ رېتىم قانۇنى» نى كەشىپ قىلىپ «مۇزىكا پىرى» دىگەن ئىنۋانغا ئىگە بولغانلىقى قەيت قىلىنغان .

ئۇيغۇردا ئومۇملاشقان كەمسىنىشلەر يەنە؛ ئىتىپاقسىزلىق، ھورۇنلۇق، بېكىنمىچىلىك، تەرەققىيسىزلىك، تەرتىپسىزلىك… قاتارلىق ئىجتىمائىي ئىللەتلەرنى ئۇيغۇرنىڭ ۋۇجۇدىدىنلا كۆرۈپ ئۇھسىنىش بىلەنمۇ ئوتتۇرىغا چىقىدۇ.

چيەنلۇڭ نىڭ 32-يىلى (1767-يىلى) يۈسۈپنىڭ كەنجى ئوغلى ئىسھاق ئىنانچىخان دەرىجىسىدىكى جاساق دورۇبېلى مەنسىپىگە ۋارىسلىق قىلدى. چىڭ سۇلالىسى ئوردىسى ئىسھاق «ياش ھەم غەيرەتلىك، مۇداپىئەدە تۇرۇش يوللىرىنى بىلىدۇ» دەپ قاراپ، ئۇنى مەقسەتلىك تەربىيەلىدى. ئىسھاق چيەنلۇڭ نىڭ 38-يىلى (1773-يىلى) ئىلىغا بېرىپ تەلىم ئالدى. چىڭ سۇلالىسى ئوردىسى ئۇنىڭغا ئاغلاقچى ئامبال مەرتىۋىسىنى بېرىپ، ئىلىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ تېرىقچىلىق ئىشلىرىنى باشقۇرۇشقا قويدى. ئىسھاق ئىلىدا ئۈچ يىل تەلىم-تەربىيە ئېلىپ، 1776-يىلى قومۇلغا قايتىپ كەلدى. ئىسھاق تېخى بىرەر تۆھپە كۆرسىتىشكە ئۈلگۈرمەيلا چيەنلۇڭ نىڭ 45-يىلى (1780-يىلى)بەخىتكە قارشى ياۋا چېچەك يوقۇپ كېسەلدىن ساقىيالماي ئالەمدىن ئۆتتى. چىڭ سۇلالىسى ئۇنىڭغا «پىشقان، ئېھتىياتچان كىشى ئىدى، تەۋەلىكىدىكى ئۇيغۇرلارنى ئوبدان ئىدارە قىلالايتتى» دەپ باھا بەردى. چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى ئۇنىڭ دەپنە خىراجىتىگە 300 سەر كۈمۈش ئاجراتتى.

33-ماددا خەلق مۇرەسسە ھەيئىتىنىڭ مۇرەسسەسى بىلەن مۇرەسسە كېلىشىمى ھاسىل قىلىنغاندىن كېيىن، ئالاقىدار ئىككى تەرەپ زۆرۈر دەپ قارىغاندا، مۇرەسسە كېلىشىمى كۈچكە ئىگە بولغان كۈندىن باشلاپ 30 كۈن ئىچىدە خەلق سوت مەھكىمىسىگە قانۇن يۈرگۈزۈشتە مۇئەييەنلەشتۈرۈپ بېرىشنى بىرلىكتە ئىلتىماس قىلسا بولىدۇ، خەلق سوت مەھكىمىسى مۇرەسسە كېلىشىمىنى ۋاقتىدا تەكشۈرۈپ، مۇرەسسە كېلىشىمىنىڭ كۈچىنى قانۇن بويىچە مۇئەييەنلەشتۈرۈشى كېرەك .

قۇۋۇقنىڭ ئوڭ قانىتىنىڭ ئەڭ ئۈستىدە مۇقەددەس يېزىق(«قۇرئان كەرىم»نىڭ يېزىقى، يەنى ئەرەپ يېزىقىنى دېمەكچى) بىلەن تۆمۈردە نەقىشلەپ يېزىلغان « پەرۋەردىگارىمنىڭ ۋەدىسى ئىشقا ئاشقاندا، ئۇ ئۇنى تۈپتۇز قىلىۋېتىدۇ، پەرۋەردىگارىمىزنىڭ ۋەدىسى ھەقتۇر»(«قۇرئان كەرىم»18-سۈرە كەھف) دېگەن ئايەت بار ئىكەن. ...

10-ماددا ناھىيە دەرىجىلىك خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ ئەدلىيە مەمۇرىي تارمىقى شۇ مەمۇرىي رايوندا خەلق مۇرەسسە ھەيئىتىنىڭ قۇرۇلۇش ئەھۋالىنى ئىستاتىستىكا قىلىشى ھەمدە خەلق مۇرەسسە ھەيئىتى شۇنىڭدەك خادىملىرىنىڭ تەشكىللىنىش ۋە تەڭشىلىش ئەھۋالىدىن شۇ جايدىكى ئاساسىي قاتلام خەلق سوت مەھكىمىسىنى ۋاقتىدا خەۋەرلەندۈرۈشى كېرەك .

383- ماددا ساقلاتقۇچى ئاسان ياندىغان، ئاسان پارتلايدىغان، زەھەرلىك، چىرىتكۈچى، رادىئوئاكتىپ بۇيۇم قاتارلىق خەتەرلىك بۇيۇملارنى ياكى ئاسان سۈپىتى ئۆزگىرىدىغان بۇيۇملارنى ساقلاتماقچى بولسا، شۇ بۇيۇملارنىڭ خۇسۇسىيىتىنى چۈشەندۈرۈشى ھەمدە مۇناسىۋەتلىك ماتېرىياللارنى بېرىشى كېرەك.
مۇقىم، ئۆزگەرمەس. يەرشارى يەر ئوقىنىڭ ئەتراپىدا ئايلىنىدۇ. يەر يۈزىنىڭ يەر ئوقى بىلەن جەنۇبتا ئۇچراشقان نوقتىسى جۇغراپىيىلىك جەنۇب دەپ ئاتىلىدۇ. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، يەر يۈزىدە جەنۇبىي قۇتۇب جايلاشقان نوقتا. شىمالىي قۇتۇبنىڭ دەلمۇدەل قارشىسى.

ياز پەسلى ئادەملەر، تەبىئەتنىڭ نۇرغۇن گۈزەللىكلىرىدىن پايدىلىنىش پۇرسىتى تاپىدۇ. ئىنسان سالامەتلىكىگە ئىنتايىن پايدىلىق بولغان سۆڭەكلەرنىڭ يېتىلىشىگە پايدىلىق بولغان ۋىتامىن D، قۇياش نۇرىدىن ئېلىنىدۇ. يازدا ئىنسانلار قۇمغا كۆمىلىدۇ. ئىمكان تاپسا تېرە ۋە بەزى كېسەللىكلەرگە پايدىلىق بولغان دېڭىزغا كىرىدۇ. كۈنگە قاقلىنىش رېماتىزىم كېسەللىرى ئۈچۈن ئىنتايىن پايدىلىق. قۇياشنىڭ كۈچلۈك تەپتى نۇرغۇن كېسەللىكلەرنى يوقىتىدۇ ۋە ياخشىلايدۇ. مېۋە - چىۋە ۋە كۆكتاتلارنىڭ ئەكسەرى بۇ پەسىلدە يېتىشىدۇ. بۇغداي، ئارپا، قۇناق قاتارلىق ئاشلىق زىرائەتلىرى يۇرتىمىزدا ياز پەسلىدە تەييار بولىدۇ.

قۇرئان كەرىم سۇرە مەريەمنىڭ 56 ۋە 57- ئەيەتلىرىدە ئاللاھ شۇنداق دەيدۇ: وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا

1993- يىلى موللا بىلالنىڭ قەبرىسى ئالدىغا ئۇنىڭ ھەيكىلى ئورنىتىلدى، ھەيكەل ئورنىتىلغان باغچىنىڭ يېنىدىكى مەكتەپ ۋە ئۇنىڭ ئالدىدىكى كوچا ئۇنىڭ شەرەپلىك نامى بىلەن ئاتالدى. ھازىر بۇ يەر ئىلىم-مەرىپەت ئەھلىنىڭ مەشھۇر زىيارەتگاھى بولۇپ كەلمەكتە. (ئابدۇرىشىت ھېلىمھاجى)

381- ماددا ئامباردا ساقلاش توختامى ساقلىغۇچى ساقلاتقۇچى تاپشۇرغان ئامبار ساقلانمىسىنى ساقلايدىغان ۋە ساقلاتقۇچى ئامباردا ساقلاش ھەققى تۆلەيدىغان توختامدۇر.

4 يوقىلىشى مەھمۇتنىڭ ئوغۇل پەرزەنتى بولمىغاچقا، پۇجۇڭ مەرى بانۇ ۋاڭلىق تەختىگە ۋارىسلىق قىلىش مەسلىسىدە قاتتىق غەم-غۇسسىگە پاتتى. ئاخىر ئۇنىڭ قىزىغا ئەر تېپىپ، كۈيۈ ئوغلىنى ۋاڭلىق تەختىگە ۋارىسلىق قىلدۇرۇش نىيىتىگە كەلدى. مەھمۇت تەڭرىتاغ ئېتەكلىرىدە چوپانلىق قىلىپ يۈرگەن ۋاڭ جەمەتىنىڭ ئەۋلادى شامەخسۈتنى تاللىدى. گۇاڭشۈنىڭ 8-يىلى (1882-يىلى) چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى شامەخسۈتنىڭ مەرتىۋىگە ۋارىسلىق قىلىشىنى تەستىقلىدى. شامەخسۈت ۋاڭلىق تەختىگە ۋارىسلىق قىلغاندىن كېيىن، كۆپ قېتىم چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتىنىڭ ئىنئام بېرىشىگە نائىل بولدى.

پىنيىنQǐlái! Búyuàn zuò núlì de rénmen!Bǎ wǒmen de xuèròu zhùchéng wǒmen xīnde chángchéng!Zhōnghuá Mínzú dàoliao zùi wēixiǎnde shíhòu,Měige rén bèipòzhe fāchū zùihòude hǒushēng.Qǐlái! Qǐlái! Qǐlái!Wǒmen wànzhòngyīxīn,Màozhe dírén de pàohuǒ, Qiánjìn!Màozhe dírén de pàohuǒ, Qiánjìn!Qiánjìn! Qiánjìn! Jìn!

— ”ئاتاڭنىڭ ئوغلى بولغىچە، خەلقىڭنىڭ ئوغلى بول“، ”ئۆز مىللىتىنى سۆيمىگەن ئادەم، ئۆزگىلەرنى سۆيەلمەيدۇ“ بۇ مەرھۇم دادام دائىم يادلايدىغان سۆزلەر ئىدى. بۇنىڭ مەنىسىنى تولىمۇ كېچىكىپ چۈشنىۋاتىمەن. كېچىكتىممۇ دېيەلمەيمەن. بۇندىن كېيىنكى سەنئەت يولۇم بۇ سۆزلەرنىڭ نۇرى بىلەن ماڭىدۇ.

Bar iken yok iken, aç iken tok iken burun zamanda bij hotun bar iken bu hotunnıñ işki kızı bar iken bijisi ögey birisi öz iken ögey kızını nayeti halaydiken o şeniñ paşasınıñ bir oglı bar iken bu ogal ölenidigan bolap pütün şedin özige layık kız ahtiyıp tapammaptu ahırı o jutnıñ pütün botun kızlarını ziyapetke eyitip şulanıñ işçidin özige layık bir kız tañlaydıgan bolap bu jutnıñ hotun kızlarını mimanga kışçkırıptu.
177- ماددا توك بېرىش- ئىشلىتىش توختامىنىڭ مەزمۇنى توك بېرىش ئۇسۇلى، سۈپىتى، ۋاقتى، توك ئىشلىتىش سىغىمچانلىقى، ئادرېسى، خاراكتېرى، ئۆلچەش ئۇسۇلى، توك باھاسى ۋە توك پۇلىنى راسچوت قىلىش ئۇسۇلى، توك بېرىش ئىشلىتىش ئەسلىھەلىرىنى ئاسراش جاۋابكارلىقى قاتارلىق ماددىلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

يەنە بىرى ئۇيغۇرچە بالىلار كىتابلىرىدا گۆدەكلەرنىڭ يېشىغا ئۇيغۇنسىز سۆزلەر، سۆرەلمە جۈملىلەر كۆپ ئىشلىتىلىدىكەن. مەسىلەن يۇقارقى بالىلار كىتابىدىكى ”ئىپتىدائىي جەمئىيەت“، مەدەنىيەتلىك جەمئىيەت“ دېگەنلەرنى بالىلار چۈشىنەلمەيدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە يۇقارقى جۈملىمۇ پايتىمىدەك ئۇزۇن بولۇپ ئاخىرىنى ئوقۇپ بېرىپ بولغىچە بالىمىز بېشىنى ئۇنتۇپ قالىدىكەن. مەن تۆرت ياشلىق بىر بالىنىڭ ”ئېزىپ قاپتۇ“ دېگەن سۆزنى چۈشىنەلمىگەنلىكىگە شاھىد بولدۇم. مېنىڭ قوش تىللىق تەجرىبە سىنىپقا ئەدەبىيات دەرسى بېرىۋاتقان دوستۇمنىڭ دېيىشىچە ئۇ بىر سائەتنىڭ كامىدا ئۈچتەن بىرىنى تېكىستتىكى يېڭى سۆزلەرنى چۈشەندۈرۈشكە سەرپ قىلىدىكەن. بۇنداق بولۇشىنىڭ سەۋەبى ئۇيغۇر بالىلارنىڭ قانچە ياشتا قانچىلىك سۆز ئىگىلەيدىغانلىقى ھەققىدىكى تەتقىقات بولمىغاچقتا كىتاب تۈزگەن ۋە تەرجىمە قىلغاندا ئۆلچەم يوق. شۇڭا بالىلار ئۈچۈن تۈزۈلگەن كىتابلاردا بالىلار چۈشىنىدىغان سۆزلەر ئەمەس ئاپتۇر مۇۋاپىق دەپ قارىغان سۆزلە قوللۇنىلىدۇ. مەسىلەن، قارلۇق شىركىتى بازارغا سالغان كۆرۈنۈشلىك ئېلىپبە ”قولۇڭدىكى ھېكمەتلىك كىتابنى ئۇلارغا بەرگىن، ئۇلار بۇ كىتاب بىلەن كائىناتنىڭ سىرىنى ئاچسۇن!“ دەپ باشلىنىدۇ. ئېنىقكى، ساۋات چىقىرىش يېشىدىكى بالىلار ”ھېكمەت“، ”كائىنات“ ، ”سىر“ دېگەن سۆزلەرنىڭ مەنىسىنى چۈشەنمەيدۇ.

2. يۇقىرى مايلىق يىمەكلىك: كانادا ئالىملىرىنىڭ تەتقىقاتتىن بايقىشىچە ، يۇقىرى مايلىق يىمەكلىكلەرنى ئىستىمال قىلغاندا ئەستە تۇتۇش ئىقتىدارى ۋە دىققەتنى مەركەزلەشتۈرۈش ئىقتىدارىغا زىيىنى بولغان ، تەجىربىلەردىن ئىسپاتلىشىچە ، يۇقىرى مايلىق ھايۋان چاشقان گۆشىنى ئىستىمال قىلغاندا ، ئەستە تۇتۇش ئىقتىدارى ۋە دىققىتىنى مەركەزلەشتۈرۈش ئىقتىدارى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە تۆۋەنلەپ كەتكەن .

كۆزىتىشىمچە ئامېرىكا ئاياللىرىنىڭ مېنى ھەيران قالدۇرغان بىر تەرىپى ئۇلارنىڭ مۇستەقىللىقى. بىر پروفېسسور ئايال بىلەن ياخشى ئۆتەتتىم. بۇ ئايال ئەللىكتىن ئاشقان بولۇپ ئىككى قەۋەتلىك داچىسىدا يالغۇز ياشايتتى. ئامېرىكىدا بۇنداق ئاياللارنىڭ ئادەتتە ئىتى بولىدىغان، بۇ ئايالنىڭ بىر ئىتىمۇ يوق ئېدى. ئۆيىگە بىر قانچە قېتىم باردىم. بىر پىيانىنۇ، چېنىقىش ئۈسكۈنىلىرى ۋە ئۆيلەرنىڭ ھەممە يېرىگە سەنئەتلىك ئورۇنلاشتۇرۇلغان چوڭ كىچىك ئىشكاپلاردىكى ھەددى ھىساپسىز كىتاپتىن باشقا كۆڭۈلنى ئاۋات قىلىدىغان ھىچ بىر جانلىق يوق ئېدى. ھە راست، ئۆينىڭ بىرىنجى قەۋىتىدىكى ھەممە دەرىزىلەردىن كۆرۈنۈپ تۇرىدىغان گۈللەر، ئۆينىڭ ئىككىنجى قەۋىتىگە چىقىپ قارىسا كۆرۈنىدىغان چەكسىز ئورمان يېشىل دالا داچىدا بۇ خانىمنىڭ يىگانە جانلىق ئەمەسلىكىدىن خەۋەر بېرىپ تۇراتتى. ئىككىنجى قەۋەتنىڭ ئۈستىدە كەپتەرخانىدەك بىر بالىخانا بولۇپ، خانىمنىڭ ئېيتىشىچە بۇ تۇل كەپىسى دېيىلىدىكەن. بۇرۇنقى زامانلاردا شىمالى ياۋرۇپادا ئېرى دېڭىزغا كەتكەن ئاياللار ئاشۇ ”كەپتەرخانا“ دا قايتىپ كېلەلمەس ئەرلىرىنى كۈتۈپ تۇل قالاتتىكەن. شۇ سەۋەپتىن ئەڭ ئۈستۈنكى قەۋەتكە سېلىغان ئۆيچەك ”تۇلخانا“ ئاتالغانىكەن. مەن ياقتۇرىدىغان بىر قانچە كىتاپنىڭ مۇئەللىپى بولغان بۇ ئايال توختىماي كىتاپلار، ئىنسانلار، ئىشلار ھەققىدە سۆزلەيتتى. ئۆيىنىڭ تۇلخانىسى بولغان بىلەن ئۇ يەردە بىرسىنى كۈتىدىغاندەك قىلمايتتى.
ئەھمەد يەسەۋىينىڭ قانچە ياشتا ۋاپات بولغانلىقى ھەققىدىكى ھەر خىل قاراشلار دىققىتىمىزنى تارتىدۇ.بىر قىسىم تەتقىقاتچىلار ئۇنىڭ 63 ياشتا ۋاپات بولغانلىقىنى قۇبۇل قىلىدۇ. يەنە بىر قىسىم تەتقىقاتچىلار بولسا ئۇنى 73، 85، 120 ۋە ياكى 125 ياشتا ۋاپات بولغان دەپ قارايدۇ.

مۇراتنىڭ ناسىروف رۇسىيە ھازىرقى زامان زامانىۋى ناخشا-مۇزىكا ساھەسىدىكى ئالدىنقى قاتاردىكى چولپانلارنىڭ بىرى، ئۇنىڭ نامى يالغۇز رۇسىيىگىلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن مۇستەقىل دۆلەتلەر ھەمدوستلۇقى ئەللىرىگە تونۇلغان.

ھازىر ئېلىمىز ئالىملىرى قىچىدىن قانداق قىلىپ يۇقىرى ھوسۇل ئېلىشنى تەتقىق قىلىش بىلەن بىللە، تەركىبىدە قىچا كىسلاتاسى تۆۋەن بولغان ئەلا سۈپەتلىك قىچىنى يېتىشتۈرۈپ چىقىش جەھەتتە تىرىشچانلىق كۆرسەتمەكتە.

بىر ئوقۇغۇچۇمنىڭ دوستى مالايسىيەدىن قايتىپ كەلگەندە پاراڭلىشىپ قالدىم. مالايسىيەدە خەنسۇلارنىڭ كۆپلىكى، مالايلاردىن بايلىقى، مۇسۇلمانلارنىڭ زادى ھورۇنلىقى ھەققىدە پاراڭ بولدى. ئىچىم پۇشۇپ ”مالايلار چىرايلىقمۇ خەنسۇلارمۇ؟ سىزگە مالايچە چىرايلىق ئاڭلىنامدۇ خەنچىمۇ؟“ دەپ سورۇدۇم. ئەسلىدە مەن بىر مىللەتنىڭ يەنە بىر مىللەتتىن گۈزەل ياكى كۆرۈمسىز بولىدىغانلىقىغا ئەمەس بىر مىللەتنىڭ يەنە بىر مىللەتتىن گۈزەللىك قارىشى جەھەتتىن پەرقلىنىدىغانلىقىغا ئىشىنەتتىم. مەنچە ھەممە مىللەتكە ئۆزىنىڭ كىشىلىرىگە ئوخشايدىغان چىراي جەلىپكار، يېقىملىق كۆرىنەتتى. ئەقىل بىلەن ئېيتقاندا ھەممە مىللەتنىڭ تىلى ئۆزىگە ياكى شۇ مىللەتكە دىن ۋە قان قېرىنداش كېلىدىغان مىللەتكە چىرايلىق ئاڭلىناتتى. بۇلانى بىلىپ تۇرۇپ سوراشتىن مەقسىدىم پەقەت راي سىناپ بېقىش ئۈچۈن ئېدى. مەن ئۇيغۇرلاردىكى ”چىرايلىق چىرايلىق ئەمەس، كۆيگەن چىرايلىق“، ”ئادەم سەتى ئەمەس كىيىم سەتى“ دېگەن ماقاللاردا ئەكىس ئەتكەن ھەقىقەتنى سىناپ بېقىش ئۈچۈن شۇنداق سورىغانىدىم. بۇ ماقالدىكى ھېكمەتتە گۈزەللىكنى باھالاشتا ئىقتىسادنىڭ، گۈزەللىككە ھۆكۈم قىلىشتا مۇھەببەتنىڭ رولى تەكىتلىنەتتى. مۇنداقچە ئېيتقاندا خەنلەرنى مالايلاردىن باي، ئىشچان دەپ تەرىپلەۋاتقان كىشىنىڭ كۆزىگە ئېنىقكى خەنلەر مالايلاردىن چىرايلىق كۆرۈنەتتى؛ خەنچە مالايچىدىن چىرايلىق ئاڭلىناتتى. چۈنكى ”ئادەم سەتى ئەمەس كىيىم سەتى“ ئەمەسمۇ، ”گاچا بولسىمۇ باينىڭ بالىسى سۆزلىسۇن“ ئەمەسمۇ؟ خەنلەر مالايلاردىن باي بولغاندىكىن چىرايلىق ياسىنالايدىغان گەپتە. خەق باي بولغاندىكىن گەپلىرىمۇ چىرايلىق ئاڭلىنىدىغان گەپتە. خەنلەرنى مالايلاردىن چىرايلىق دەۋاتقان كىشىدە خەنلەرگە بولغان مايىللىق يېتىلىپ بولغان بولىدۇ، شۇڭا كۆزىگە خەنلەر مالايلاردىن چىرايلىق كۆرىنىدۇ، چۈنكى ”چىرايلىق چىرايلىق ئەمەس، كۆيگەن چىرايلىق“ ئەمەسمۇ! ئالى مەكتەپتە ئىشلەۋاتقان چاغلىرىمدا ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنىڭ خەنلەرگە ۋە قېرىنداش مىللەتلەرگە بولغان تونۇشىنى سىناپ باقماق بولۇپ“خەن چىرايلىقمۇ قازاقمۇ، خەن چىرايلىقمۇ قىزغىزمۇ…“دېگەندەك سۇئالنى ئېلى قازاق ئوبلاستىنىڭ مەركىزى بولغان غۇلجىدىن كەلگەن ۋە قىزىلسۇ قىرغىز ئوبلاستىغا تەۋە ئارتۇچتىن كەلگەن ئوقۇغۇچىلىرىمدىن سوراپ باققانىدىم. كۆپىنچە بېرىلگەن جاۋاپ ”خەنلەر چىرايلىق“ بولۇپ ھەيران قالارلىق ئوخشاش چىقاتتى.

مەنچە مەيلى يۇقارقى مۈشۈك ئېيىق ۋە لوڭقا مەسىلىسى بولسۇن ياكى ”مۇشۇ خەققە ئۆزىنى تونۇتۇپ قويۇش“ ئۈچۈن تەتقىقات قىلىش مەسىلىسى بولسۇن ھەممىسىدە بىر ئىتىراپ سەۋداسى ياتىدۇ. باشقىلارنىڭ ئىتىراپى ئۈچۈن تىرمىشىش ۋە ئۆز ئارزۇلىرىدىن ۋاز كېچىش، باشقىلارنىڭ ئىتىراپى ئۈچۈن ئۆز قىزىقىشىنى قۇربان قىلىش، بارلىق قىلمىش، ئەتمىشلىرىدە باشقىلارنىڭ ئىتىراپىنى ئۆلچەم قىلىش ئۇيغۇرلاردا جەمئىيەتلەشكەن كەمسىنىشنىڭ شەخسلەردىكى ئىپادىسى خالاس.
قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى قەدىمكى ئارامى يېزىقى ئاساسىدىكى كونا سوغدى يېزىقىدىن ئۆزلەشتۈرۈلگەن ئېلىپبەلىك يېزىق بولۇپ، يېزىق تارىخىمىزدىكى يېڭى بىر دەۋر ھېسابلىنىدۇ. بۇ يېزىق ئۇيغۇرلار غەربكە كۆچكەندىن كېيىن ئىدىقۇت خانلىقى ۋە قاراخانىلار سۇلالىسىدە كەڭ قوللىنىلغان، جۈملىدىن شىنجاڭ ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادا ياشىغۇچى كۆپلىگەن تۈركىي تىللىق خەلىقلەرنىڭ ئورتاق يېزىقى سۈپىتىدە خىزمەت قىلغان. قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى ئورقۇن-يېنسەي يېزىقىغا قارىغاندا شۇ دەۋر ئۇيغۇر تىلىنىڭ خۇسۇسىيەتلىرىگە ئۇيغۇنلاشقان بىر قەدەر ئىلمىي يېزىق بولغاچقا، ئۇيغۇر تىلىنىڭ خۇسۇسىيەتلىرىنى تولۇق ئىپادىلەپ، ئۇيغۇرلار ئارىسىدا كەڭ قوللىنىلىپلا قالماستىن، بەلكى پۈتكۈل ئوتتۇرا ئاسىيادا ياشىغۇچى تۈركىي خەلقلار ۋە قەبىلىلەر ئارىسىدىمۇ ئومۇملاشقانلىقى كېيىنكى ۋە يېقىنقى مەزگىللەردە جاھان تۈركشۇناسلىرى تەرىپىدىن تولۇق ئاساسلار بىلەن ئىسپاتلاندى. 10- ئەسىردە ياشىغان ۋە شىنجاڭغا ساياھەتكە كەلگەن مەشھۇر سەيياھ ۋاڭ يەندېنىڭ: «ئۇيغۇرلار شېئىر-قوشاق يېزىشقا ناھايىتى ھەۋەسمەن كېلىدىكەن، ئۆز يېزىقلىرىنى كۈندىلىك ھاجەتلىرىگە ئەدەبىي ئەسەر يېزىشقا ئىشلەتكەندەك ئىشلىتىدىكەن. راھىبلارنىڭ قولىدا ئۇيغۇرچە يېزىلغان كىتابلار بەك كۆپ ئىكەن» دەپ يازغانلىقى بۇنىڭ ياخشى ئىسپاتى بولالايدۇ.

ئۆزلۈك ئەينىكى كامالەتلىك ئىنسان قەلبىدىكى قۇياش ۋە ئەقىل كۆزىدىن ئىبارەت. ئۇنىڭدا ئىلگىرىكى مەخسەتلىرىنىڭ پەقەت ۋاستە ئىكەنلىكىنى، ھەتتاكى مەئىشەت، روزىغار، ئىلىم- سەنئەت، ئىش ۋە شېئىرىيەتنىڭ پەقەتكىنە ۋاستە ئىكەنلىكىنى، ھەقىقىي مەخسەت ئۇنتۇلغان ۋە ياتلاشقان بىرلا نەرسە-ئىنسان ۋە ئۇنىڭ كامالىتى، ئىجتىمائىي- مەنىۋى بەختى ئىكەنلىكىنى كۆرىسەن. ئۇ چاغدا سەن ئۇلۇغ بىلگەن قۇل ئىگىلىرىنىڭ لاي قونچاق، خار كۆرگەن قۇللارنىڭ نۇرانە مالائىكە ئىكەنلىكىنى ھېس قىلىشىڭ مۇمكىن.

26-ماددا خەلق مۇرەسسەچىلىرى ماجىرانى مۇرەسسە قىلىپ باشقا ئېلىپ چىقالمىغاندا، مۇرەسسەنى ئاخىرلاشتۇرۇشى ھەمدە ئالاقىدار قانۇن، نىزاملاردىكى بەلگىلىمە بويىچە، ئالاقىدارلارغا ئۆزىنىڭ ھوقۇقىنى كېسىم قىلىش، مەمۇرىيەت يۈرگۈزۈش، قانۇن يۈرگۈزۈش يولى قاتارلىق يوللار بىلەن، قانۇن بويىچە قوغدىسا بولىدىغانلىقىنى ئۇقتۇرۇپ قويۇشى كېرەك .

بىر كۈنى باينىڭ خوتۇنلىرى ئوسما قويۇشۇپ ئولتۇرسا، باينىڭ بالىلىرى ھويلىغا يىغلاپ كىرىپتۇ. ئاغىچا-خېنىملار سۇپىلارغا پۇتلىشىپ يىقىلىپ-قوپۇپ چىقسا، بالىلىرى يۈزلىرىنى تاتىلاپ، يەردە يېتىپ ئۈلگۈدەك ھۈڭرەك ئېتىپ يىغلاۋاتقۇدەك.

ماڭا ئەگىشىپ ماڭغانلارنىڭ بەزىلىرى قازا قىلدى: باراشىمىزدا 22 ئادەمگە كېسەل تېگىپ،ئۆلگەنلەرنى كېپەنلەپ كۆمۈپ قويدۇق، كېسەللەرنى بەزى كەنتلەردە قالدۇرۇپ قويدۇق؛ ياناشىمىزدا يەنە 14 ئادەم ئۆلدى. نىشاپۇرغا كەلگەن ۋاقتىمىزدا قول ئاستىمدا ئاران 14 ئادەم قالدى......

ئابدۇرېھىم توختىنىڭ <ئۆچمەس تىلەكلەر> (باشقىلار بىلەن بىللە، 1983 - يىل، مىللەتلەر نەشرىياتى) ناملىق شېئىرلار توپلىمى ۋە <تاغ سۇلىرى> (قۇربان ئىمىن بىلەن بىللە، 3199 - يىل، قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى) ناملىق شېئىرلار توپلىمى نەشر قىلىنغان، بىر مۇنچە كوللېكتىپ توپلاملارغا شېئىرلىرى كىرگۈزۈلگەن. ئابدۇرېھىم توختى ھازىر شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى.

بىر ئەل ئۈچۈن پۈتۈن پارامېترلەرنى تولدۇرىشىڭىز شەرت ئەمەس. تېزىملىك بەئزى دۆلەتلەر ھەققىدە كەڭ ئۇچۇر بېرىش ئۈچۈن ناھايىتى ئۇزۇن. بوش پارامېترلەرنى بەتنىڭ تېخىمۇ قىسقا ۋاقىتتا يۈكلىنىشى مەقسىدى بىلەن ئۆچۈرسىڭىز بولىدۇ.
15-ئەسىردە تىمۇرنىڭ ئەۋلادلىرى تەرىپىدىن يارىتىلغان ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىي مۇھىت نەتىجىسىدە سەمەرقەند بىلەن ھېرات پەن ۋە مەدەنىيەتنىڭ مۇھىم مەركىزىگە ئايلانغان ئىدى. بۇ ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدا سەمەرقەندتە تەبىئىي پەن ناھايىتى گۈللەنگەن، كېيىنكى يېرىمىدا بولسا ھېراتتا ئىجتىمائىي پەن ۋە سەنئەت بەكلا تەرەققىي قىلغان. ھۈسەيىن بايقارا ۋە ئۇنىڭغا باش ۋەزىر بولغان ئەلىشىر نەۋائى دەۋرىدە ھېراتتا 80گە يېقىن ئالىم، ئەدىپ ۋە سەنئەتكار ھەر ساھەدە ناھايىتى قىممەتلىك ئەسەرلەرنى ياراتقان. ئىلمىي، ئەدەبىي، پىكرىي ۋە سەنئەت ئەسەرلىرىنىڭ مەيدانغا كىلىشىدە ئەلىشىر نەۋائى يىتەكچى ۋە ھىمايىچى رول ئوينىغان. ھۈسەيىن بايقارا ئەلىشىر نەۋائىنىڭ ياردىمى بىلەن ھېراتنى <<شەرقنىڭ فلورىنسىيىسى>>گە ئايلاندۇرغان. كېيىنكى كۈندە غەرپ ئالىملىرى بۇ خىل گۈللىنىش ۋەزىيىتىنى <<تىمورىيلار رۆنېسانسى>> دەپ ئاتىدى. خاندەمىر دەل مۇشۇ مەزگىلدە ھېراتتا يىتىشكەن مەشھۇر تارىخچى.

100MG لىق ئاسپىرىن سۇدا ئېرىتىلىدۇ. (ئەڭ كۆپ بولغاندا 2 cc سۇ) سۇنىڭ ئىچىلىدىغان سۇ ياكى ساپ سۇ بولىشىغا دىققەت قىلىڭ، چۈنكى ئاسپىرىن بىر كېسلاتادۇر، ۋە Ph قىممىتى توغرا كەلمەيدىغان كېسلاتالار ياكى باشقا ماددىلار بىلەن رېئاكسىيەلىشىپ كۈچىنى يوقىتىشى مۇمكىن. ھازىرلانغان ئارلاشمىنى مەسلە چىققان يەرلىك ئورۇنغا بىر پاختا ياردىمى بىلەن ئوبدان يېدۈرۈپ سۈرۈڭ. بۇ ئىشنى 2 كۈندە بىر تەكرارلىسىڭىز بولىدۇ.

ھىندى-ياۋروپا تىل سېستىمىسى، دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ تىل سېستىمىسىدۇر. يۈزلەرچە تىل ۋە لەھچىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. دۇنيادا 2.5 مىلىياردتىن زىيادە كىشىنىڭ ئانا تىلى ھىندى - ياۋروپا تىل سېستىمىسىغا تەۋە بىر تىلدۇر. ياۋروپانىڭ ئەڭ چوڭ تىللىرى، جەنۇبىي ۋە غەربىي ئاسىيا تىللىرى، شىمالىي ۋە جەنۇبىي ئامېرىكا ۋە ئوكيانۇسىيەدە ئەڭ كۆپ سۆزلىشىلىدىغان تىللار ھىندى ياۋروپا تىللىرىدۇر.

كەنجئاي [kencay] (ھەپتە) — كالىندار ھېسابىدا دۈشەنبە، سەيشەنبە، چارشەنبە، پەيشەنبە، جۈمە، شەنبە، يەكشەنبىدىن ئىبارەت يەتتە كۈننى ئۆز ئىچىگە ئالغان ۋە مۇشۇ تەرتىپ بويىچە تەكرارلىنىدىغان ۋاقىت بىرلىكىنىڭ نامى، بىر ھەپتە يەتتە كۈن بولىدۇ.
مەنچە قانۇن تۈزۈش ۋە ئىجرا قىلىش جەريانىغا قاتناشقۇچى ۋە نازارەتچى بولۇپ ئارىلىشالمىغان بىر مىللەتتە كىشىلىرىدە ئۇششاق زىددىيەتلەرنىڭ ئاۋۇپ كېتىشى ھەممە ئورتاق كېڭەشتىن ئۆتكۈزگەن، ھەممىنىڭ مەنپەئەتى كاپالەتكە ئېرىشكەن، ھەممە باراۋەر ئەمەل قىلىدىغان يوسۇنلارنىڭ بولماسلىقى، بولسىمۇ ئىجراچىلىرى، نازارەتچىلىرى بولمىغانلىقتىن رۇئايە قىلىنماسلىقتىن پەيدا بولىدۇ. ئوخشىمىغان ئوي ۋە قىلىقتىكى كىشىلەر بىلەن بىرلىكتە بەزى كىچىك ۋە بەزىدە چوڭراق بولغان بىر جەمئىيەتنى تەشكىل قىلىپ ياشىغىنىمىز ئۈچۈن ھەممەيلەنگە ئورتاق بىر ھەرىكەت قېلىپى بولۇشى كېرەك. بۇ قېلىپنى ئۆرپ-ئادەت، قائىدە يوسۇن، قانۇن تۈزۈم دەپ ئاتاش مۇمكىن. ئۇيغۇرلار ئۆزىنىڭ مۇكەممەل كوچا-مەھەللە مەدەنىيىتىنى داۋام قىلىۋاتقان زامانلاردا مەسجىدنى مەركەز قىلغان جامائەت ئاقساقاللارنىڭ ۋەكىللىگىدە ئۆرپ- ئادەت ۋە قائىدە يوسۇنلار ئارقىلىق بىر ئاممىۋىي تەرتىپ ئورنىتىپ توقۇنۇش ۋە زىددىيەتلەردىن ساقلانغان. جوڭگۇدائۇيغۇرلار كومۇنىستىك تۈزۈمگە قەدەم قويغاندىن كېيىن مەسجىدنىڭ ۋە ئاقساقاللارنىڭ نوپۇزى ئاجىزلاپ كەتتى. شۇنىڭ بىلەن مىڭ نەچچە يۈز يىللىق يوسۇن ئۇيغۇر ئاۋام ئىچىدىكى زىددىيەتلەرنى ھەل قىلالمايدىغان ھالغا كېلىپ قالدى. مىڭ نەچچە يۈز يىللىق قائىدە يوسۇن ئىجراچىلىرىدىن ۋە ئىجرا ئورگىنىدىن ئايرىلىپ قالدى. ئەمما مەھەللىلەردە كىشىلەر ئىتىراپ قىلىدىغان بىر ئاقساقال بولۇش ۋە بىردىن يىگىت بېشى بولۇشتىن ئىبارەت بۇ ئەنئەنە قازاقىستان قاتارلىق ئورتا ئاسىيادىكى ئۇيغۇرلاردا ھېلىمۇ مەۋجۇد. ھەتتا قازاقىستاندا مەملىكەتلىك ئۇيغۇر ئاقساقاللار كېڭىشى، يىگىت باشلىرى كېڭىشى قاتارلىق ئورگانلارمۇ مەۋجۇد. ئەگەر ئۇيغۇرلاردىكى جامائەتنىڭ نازارىتى، ئاقساقاللىق ۋە يىگىت بېشىلىق ئەنئەنىسى داۋام قىلۋاتقان بولسا ئۇيغۇر تۇرمۇشىدىكى قەرىز، مىراس، نىكاھ قاتارلىقلارغا ئائىت كىچىك زىددىيەتلەر چىرىكلىككە ھامىلدار سوت مەھكىمىلىرىگە قەدەر سوزۇلمىغان بولارىدى. كىشىلىرىمىز قاقشاۋاتقان نامۇۋاپىق قائىدە يوسۇن ۋە ئارتۇقچە ئادەمگەرچىلىك قاتارلىقلاردا كۆرۈلىۋاتقان زىددىيەتلەرنىڭ مەسجىد ۋە مەتبۇئاتلاردا شۇنچە تەشۋىق ۋە تەبلىق قىلىنسىمۇ تۈزەلمەسىلىكىدە ئوخشاشلا ئۇيغۇردىكى يوسۇنلارنىڭ جامائەتچىلىكنىڭ نازارىتىدە، ئاقساقاللارنىڭ ئىجراسىدا كىشىلەرنىڭ ھەركىتىنى قېلىپقا سالغۇدەك قۇدرىتىنىڭ قالمىغانلىقى سەۋەب بولغان بولۇشى مۇمكىن.

مەلۇمكى ئۇيغۇرلاردا >ئىنسان ئادەم ئاتا بىلەن ھاۋا ئانامدىن تۆرەلگەن<، >ئادەمنى خۇدا تۇپراقتىن ياساپ ئادىن جان كىرگۈزگەن< دېگەن ئەقىدە بۈگۈنگە قەدەر داۋاملىشىپ كېلىۋاتىدۇ. روشەنكى بۇ ئىسلامىيەت ئەقىدىسىدىن كەلگەن. ئەمەلىيەتتە ئادەمنىڭ يارىلىشى توغرىسىدىكى مۇشۇ ئەپسانىلەر ئىسلام دىنىدىن بۇرۇن مەيدانغا كەلگەن قەدىمكى دىنلاردىمۇ بولغان. مەسىلەن: >تەۋرات< تا ئادەمنى يەۋرىيلار خۇداسى - ياخۇي توپىدىن ياراتقانلىقى؛ مىسىر ئەپسانىلىرىدە بولسا، بۆرە باشلىق مىرنوم دېگەن بىر ئىلاھ ئالدى بىلەن توپىدىن ياساپ كېيىن جان كىرگۈزگەنلىكى ھېكايە قىلىنىدۇ. خەنزۇچە ئەپسانىلەردە نىئوۋاسى دېگەن ئايال خۇدانىڭ سېرىق توپىدىن ئادەم ياسىغانلىقى ھېكايە قىلىنىدۇ. دېمەك، مۇشۇنداق ئەقىدىلەرنىڭ ھەممىسى تەبىئەتكە چوقۇنۇش ئېتىقادىدىن كەلگەن.

ئەگەر مېيىت نارەسىدە ئوغۇل- قىزياكى ئەقلى-ھوشى جايىدا ئەمەس بولسا مۇنۇ دۇئا ئوقۇلىدۇ: «ئاللاھۇممە ئەجىئەلەھۇلەنا ئەجرەن ۋە ۇخرەن ۋە ئەجىئەلەھۇ لانە شافىئەن تەن ۋە مىن شەفىفە ئەتەن بىرەھمەتىكە فائەر ھەمەرراھمىن ئاللاھۇ ئەكبەر.» دەپ ئېيتىلىپ سالام بېرىلىدۇ

31-ماددا خەلق مۇرەسسە ھەيئىتىنىڭ مۇرەسسەسى بىلەن ھاسىل قىلىنغان مۇرەسسە كېلىشىمى قانۇن جەھەتتە چەكلەش كۈچىگە ئىگە، ئالاقىدارلار ئۇنى پۈتۈشكىنى بويىچە ئادا قىلىشى كېرەك .
دىۋانى ھېكمەت، ئەھمەد يەسەۋىينىڭ بەشتىن ئونبەش كۇپلىتقىچە ئالماشتۇرۇلۇپ يېزىلغان رۇبائىيلاردىن ئىبارەت بولۇپ «ھېكمەت»دەپ ئاتالغان دىنى، تەسەۋۋۇپ ۋە دېداكتىك ماھىيتىدىكى نەزمىلەردىن توپلانغان بىر ئەسەردۇر.دىۋانى ھېكمەتنىڭ يازما ۋە باسما نۇسخىلىرىدىكى ھېكمەتلەرنىڭ سانىدا بىر قىسىم ئوخشىماسلىقلار مەۋجۇت. زامانىمىزغىچە رەتكە تۇرغۇزۇلغان يەسەۋىيگە ئائىت ھېكمەتلەرنىڭ سانى ئىككى يۈز ئەللىك بولۇپ بۇ سەۋەپتىن ھېكمەتلەرنىڭ بىرىدىكى «تۆتمىڭ تۆتيۈز ھېكمەت بايان قىلىدىم» دېگەن ئىپادە پەقەت بىر رىۋايەتتىن ئىبارەتتۇر.

Dep biri biridin soruşuptu bu kıznıñ ögey açısı bu kıznı tonumay kasi paşanıñ kızıdu? dep, heyran bolap töven yenide ye tepip oturaptu bu ziyapette negmı nevala kılışıp usulla oynoşuptu gızalınıñ eñ yahşısını bu kızga tatıptu yenide ottagan ögey açısıga özıdin aşkan gızalinı heriptu.bu mimandalık tekaşka yekin bu kız ketidigan bolap harvisigi çüşüp saraydın çıkıp ketiptü öyüge kelip kiyimlerini çıkırıp harva bile (hille) ahsakal bovayga tapşurup beriptü.

مايلىق يۇقىرى تېمپىراتۇرىدىكى يىمەكلىكلەرنى ئىستىمال قىلغاندا ، ئوكسىدلاش سۈرئىتىنى تىزلەشتۈرۈپ ، تېخىمۇ كۆپ ئەركىن رادىكال (Free radical ) نى پەيدا قىلىدۇ ، شۇنداقلا ئادەم چوڭ مىڭىسىگە كىرىدۇ ، ئادەم چوڭ مىڭىسى بولسا ئەركىن رادىكال (Free radical ) لار ئادەم بەدىنىدىكى ئەڭ ئاسان تەسىر كۆرسىتەلەيدىغان ئورۇن .

دېمەك، بەزى كىشىلەرنىڭ بىر ئىشقا بولغان قىزىقىشى تۇغما بولىدۇ. يەنە بەزى كىشىلەرنىڭ بىر ئىشقا بولغان يۈكسەك قىزىقىشى بولسا، ئۆزى ئۆسۈپ يېتىلىش جەريانىدا باشقا كىشىلەرنىڭ ۋە مۇھىتنىڭ تەسىرى ئارقىلىق بارلىققا كېلىدۇ.

رومان: ئىككىنچى بازا • روبوتلار ۋە ئىمپىرىيە • بازىنىڭ چېتى بازا ۋە ئىمپىرىيە • بازا • قۇرۇلما • پولات قەلئەلەر • يالىڭاچ قۇياش • سۈبھىدىكى روبوتلار • مەن، ماشىنا ئادەم (كىنو)

14- قەھرىتان ياكى 14- يانۋار ۋە ياكى 1- ئاينىڭ 14- كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 14. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 351(كەبىسە يىللارى 352) كۈن بار.

«چوڭ دادام ئايۇپنىڭ ئابابەكرى، رابىيەم، شەرۋانەم ئاتلىق ئوغۇل-قىزلىرى بولغان. چوڭ ئاپىمىز ئايشەمنىڭ ھۆرنىساخان دېگەن بىرلا قىزى بولغان. بوۋامنىڭ كىچىك ئوغلى قاسىم مېنىڭ دادام بولۇپ، ئۇنىڭ ئۆمەرجان، غوجائەخمەت، مەھەممەتجان دېگەن ئوغۇللىرى، ئۈمگۈلسۈم، تۇراخان دېگەن قىزلىرى بولغان. بىزنىڭ ئائىلىدىكى مەندىن باشقىلىرى غۇلجا شەھىرىدە ۋاپات بولۇشتى.»

3. تاماكا ۋە ھاراق : كۆپ مىقداردا ھاراق ئىستىمال قىلىش ۋە تاماكا چىكىش ئادەم چوڭ مىڭە ھۈجەيرىلىرىدىكى ئاقسىلنىڭ بىركىشىگە بۇزغۇنچىلىق قىلىدىغان بولۇپ ، ئەستە تۇتۇش ئىقتىدارىنى چېكىندۈرىۋېتىدۇ. بىر تال تاماكا چەككەندە ، ئادەم بەدىنىدە 25 مىللىگىرام ۋىتامىن C كەملەپ كىتىدۇ .

تۈركىيە تۈركلىرىنىڭ ئانا ۋەتەنى بۇگۈنكى مەركەزى ئاسيا بوزقىرلىرى بولۇپ ئۆتۈكەندىن تارىم ۋادىسىغىچە، ئالتاي تاغلىرى - بالقاش كۆلى بويلىرىدىن تۈركمەن چۆللىرىگىچە بولغان كەڭ جوغراڧىيە پۈتۈن تۈركلەرنىڭ ئاتا ۋەتەن يۇرتىدۇر.
ھەرقانداق ئىنساننىڭ تىل ھەققىدىكى تۇغما ئالاھىدىكى ئوخشاش. چۈنكى تىل قايسى مىللەت بولۇشىدىن قەتئى نەزەر ئىنساننىڭ سول مىڭىسىدە بىر تەرەپ بولىدۇ. ئەمدى ئۇيغۇر پەرزەنتلىرىنىڭ يات تىل تاۋۇشلىرىنى ئاسان تەلەپپۇز قىلالىشىغا كەلسەك، بۇ ئۇيغۇرلارنىڭ ناخشا مۇزىكىغا ئالاھىدە ھېرىسمەنلىكى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. چۈنكى تىلنىڭ تاۋۇش قىسمىنى سول مىڭە بىر تەرەپ قىلغان بىلەن جۈملىگە ۋە سۆز بېرىكمىسىگە تەۋە رېتىم قىسىمىنى ئوڭ مىڭە بىر تەرەپ قىلىدۇ. ئوڭ مىڭە مۇزىكىغا، رېتىمغا مەسئۇل بولغاچقا مۇزىكىغا ھېرىس كىشىلەر باشقىلارنى ئاسان دورىيالايدۇ. مۇرادىل ئىسىملىك كىنو ئارتىسىمىزنىڭ ئون خىلغا يېقىن يات تىلنى "سۆزلەپ" مەشرەپتە كىشىلەرنىڭ ئالقىشىغا سازاۋەر بولۇشى شۇ سەۋەپتىن. ئۇ كىشى ئارتىست بولغاچ ئاۋاز-مۇزىكىغا ئالاھىدە سەزگۈر، شۇ سەۋەپتىن نەچچە خىل يات تىلنى دوراپ چىقالىغان. مەنچە يەنە بىر ئامىل ئۇيغۇر بالىرىنىڭ كىچىكىدىن ئەرەب تىلىدىكى ئايەتلەرنى ئاڭلاپ چوڭ بولىشى ۋە دوراپ يادلىشىمۇ ئۇلارنىڭ تەلەپپۇز ئورگانلىرىنىڭ يات تاۋۇشلارنى تەلەپپۇز قىلىشقا كىچىكىدىن ماسلىشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان بولۇشى مۇمكىن. بۇندىن باشقا ئۇيغۇرلارنىڭ يات تىل ئۆگىنىش ئىقتىدارىنىڭ باشقالارنى بېسىپ چۈشىدىغانلىقىنى ئىسپاتلايدىغانغا ئىلمىي ئاساس يوق. باشقا ئەپسانلەر ئېسىمگە سېلىنسا يەنە يېزىشىم مۇمكىن.

27-ماددا خەلق مۇرەسسەچىلىرى مۇرەسسە قىلىش ئەھۋالىدىن خاتىرە قالدۇرۇشى كېرەك . خەلق مۇرەسسە ھەيئىتى مۇرەسسە خىزمىتى ئارخىپى تۇرغۇزۇپ، مۇرەسسە تىزىمى، مۇرەسسە خىزمىتى خاتىرىسى، مۇرەسسە كېلىشىمنامىسى قاتارلىق ماتېرىياللارنى ئارخىپلاشتۇرۇشى كېرەك .

28- ماددا ئالاقىدارلار بېقىۋېلىش مۇناسىۋىتىنى بىكار قىلىش توغرىسىدا كېلىشىم ھاسىل قىلغان بولسا، خەلق ئىشلىرى تارمىقىغا بېرىپ بېقىۋېلىش مۇناسىۋىتىنى بىكار قىلغانلىقىنى تىزىملىتىشى لازىم.

مۇرات ئۇيغۇر پەرزەندى بولۇش سۈپىتى بىلەن كېيىنكى ۋاقىتلاردا ئۆزىمىزنىڭ مىللىي سەنئىتىنى ھەرگىز ئېسىدىن چىقارمىدى. ئاتا-ئانىدىن، ئەجدادتىن قالغان ئەسلى قان بىلەن مىللىي تۇيغۇ ۋە مىللىي روھ زىچ يۇغۇرۇلۇپ كەتكەن بولسا كېرەك، ئۆز دۈشمەنلىرىنىڭ كۈلىنى كۆككە سورۇغان قەھرىمان مىللىي ئارمىيىنىڭ جەڭچىسى، بىر قولىدا راۋاب، بىر قولىدا مىلتىقىنى كۆتىرىپ، ئاقسۇ جەڭ مەيدانلىرىدا قان كېچىپ جەڭ قىلغان، جەڭ تىنجىغاندا بولسا، مىللىي ئارمىيە جەڭچى-ئوفىتسىرلىرىگە روھ بېغىشلايدىغان، ئۇلارنى ئازادلىق، ھۆرلۈك ئۈچۈن جان پىدا قىلىشقا ئۈندەيدىغان ناخشىلارنى ئېيتىپ، مىللىي ئىنقىلابقا ئۆز ھەسسىسىنى قوشقان ئىسمائىل ئاكىنىڭ مىللىي روھىي دۇنياسى ۋە ئارزۇ-ئارمانلىرى بەش بالىسىنىڭ ئەڭ كىچىكى بولغان مۇراتنىڭ تومۇرلىرىدا ھامان خۇددى ئىلى دولقۇنلىرى كەبى مەۋج ئۇرۇشقا نېسىپ بولدى.
1993-يىلدىن باشلاپ سىېنىت–پېتېربۇرگ تىببى ئۇنىۋېرسىتېتى دوكتۇر يېتەكچىسى ، شاڭخەي جۇڭيى دورىلىرى ئۇنىۋېرسىتېتى كاندىدات دوكتۇر يېتەكچىسى، شىنجاڭ جۇڭيى ئىنىستىتوتىنىڭ پروفېسىسورى ، خەلىقئارا ئەنئەنىۋى مىدېتسىنا جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، شىنجاڭ مىللىي تېبابەتچىلىك ئىلمىىي جەمئىيىتىنىڭ دائىمىي ھەيئىتى بولغان. جۇڭيىنىڭ ‹‹ خەپرۇك بولمىسا دىمى سىغمايدۇ›› ئۇيغۇر تىبابىتىنىڭ ‹‹ نەزلىلىك زىققىنى داۋالاش نەزەرىيىسى›› ۋە مىدېتسىنادىكى ‹‹نەپەس يولىدىكى ئاستا خاراكتىرلىك كېسەللىكلەر نەزەرىيىسى›› گە ئاساسلىنىپ ‹‹زىققىدىكى بىئولوگىيىلىك كەملىك نەزەرىيىسى›› نى ئوتتۇرغا قويغان . بۇ نەزەرىيە ئاساسىدا زىققا 1-نۇمۇرلۇق دورىسىنى ياساپ چىقىپ،كلىنكىدا داۋالاپ كۆرۈنەرلىك ئۈنۈمگە ئېرىشكەن. چەت ئەلدە ئوقۇۋاتقاندا ‹‹ جۇڭگو تىبابەتچىلىكىدىكى سىر››، ‹‹جۇڭيى دورىلىرى ۋە كانايچىدىكى زىققا كېسىلى›› قاتارلىق بەش پارچە ئەسەر يازغان، بۇلار مۇستەقىل دۆلەتلەر گەۋدىسىدىكى دۆلەتلەرنىڭ تىببىي ئالىي مەكتەپلىرىدە سىناق دەرىسلىكى قىلىنىپ قوللىنىلغان. دۆلەت ئىچىدە جۇڭيى،ئۇيغۇر تىبابىتى ، مىدېتسىنانى بىرلەشتۈرۈش نەزەرىيىسىنى تۇنجى قېتىم ئوتتۇرغا قويۇپ ، شىنجاڭدىكى ئۈچ تەرەپنى بىرلەشتۈرگەن تەتقىقات ئورنى ۋە داۋالاش مەركىزىنى قۇرۇپ چىققان. بۇرۇن بىر نەچچە دۆلەتلىك تەتقىقات تېمىسى بىلەن شوغۇللانغان، روسىيە ، گېرمانىيە بىلەن ھەمكارلىشىپ ‹‹ئاسپىرىن زىققا››تەتقىقاتىنى ئېلىپ بارغان ھەمدە چەت ئەللىك ئوقۇغۇچىلارنى تەربىيلىگەن

18. «كۈنىمىزدىكى سىرىق ئۇيغۇرلارنىڭ تۈركىيە تۈركلىرىگە بولغان پوزىتسىيسى»، «چاغداش تۈركلۈك تەتقىقاتى» ژۇرنىلى، ئەنقەرە. 2006-يىلى، 2-سان (تۈركچە)

(شىنجاڭ تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى بۈگۈنكى سۆھبەت پىروگراممىسىدا) شىنجاڭ تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى «بۈگۈنكى سۆھبەت»، «كۆڭۈلدىكى سۆز»، «پەن ۋە مائارىپ »، «مەدەنىيەت بوستانى»، «ئىقتىساد كۆزنىكى»، . . . . قاتارلىق پىروگرامما گۇرۇپپىسى ئالىم ئەھەت بىلەن كومپيۇتېر بىلىملىرى توغرىسىدا نۇرغۇن زىيارەت ۋە سۆھبەتلەرنى ئېلىپ باردى.

لشۇناسلار، ھىندى - ياۋروپا تىللىرىنىڭ ئانا ھىندى - ياۋروپا تىلى دېيىلىدىغان بىر تىلدىن كەلگەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرمەكتەدۇر. بۇ تىل ئەسلىدە ياۋرو-ئاسىيادا بىر يەرلدە ئىشلىتىلەتتى، ئەمما بۇگۈن يەريۈزىنىڭ ھەر يېرىدە سۆزلىشىلمەكتە.

تولى ناھىيىسى جۇڭغار ئويمانلىقىنىڭ غەربىي چېتىگە جايلاشقان. ئۇنىڭ شەرقىي تەرىپى قاراماي شەھىرى بىلەن تۇتۇشىدۇ، جەنۇبىي تەرىپى شەھىرى، جىڭ ناھىيىسى، بورتالا شەھىرى بىلەن تۇتىشىدۇ، غەربىي تەرىپى چاغانتوقاي ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، شىمالىي تەرىپى دۆربىلجىن ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، غەربىي جەنۇبى تەرىپى قازاقىستان بىلەن چېگرىلىنىدۇ (چېگرالىنىيىسىنڭ ئۇزۇنلۇقى 53 كىلومېتىر كېلىدۇ). شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلىقى 6.221 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 3.159 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى 01.2 كۋادرات كىلومېتىر. ئۇنىڭغا 3 بازار، 4 يېزا، 41 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ئۇنىڭ تەۋەسىدە شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 9 - شىسىنىڭ 1 تۇەن مەيدانى بار. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 514 كىلومېتىر. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 77 مىڭ 300، بۇنىڭ ئىچىدە قازاقلار 69.21% نى، خەنزۇلار 27.17% نى، باشقا مىللەتلەر 3.62% نى تەشكىل قىلىدۇ.
29- ماددا بېقىۋېلىش مۇناسىۋىتى بىكار قىلنغاندىن كېيىنلا، بېقىۋېلىنغان پەرزەنتىنىڭ بېقىۋالغان ئاتا – ئانىسى ۋە باشقا يېقىن تۇغقانلىرى بىلەن بولغان ھوقۇق – مەجبۇرىيەت مۇناسىۋىتى ئۈزۈلىدۇ، ئۆز ئاتا –ئانىسى ۋە باشقا يېقىن تۇغقانلىرى بىلەن ھوقۇق – مەجبۇرىيەت مۇناسىۋىتى ئۆزلۈكىدىن ئەسلىگە كېلىدۇ، بىراق قۇرامىغا يەتكەن بېقىۋېلىنغان پەرزەنت بىلەن ئۆز ئاتا – ئانىسى ۋە باشقا يېقىن تۇغقانلىرى ئوتتۇرىسىدىكى ھوقۇق – مەجبۇرىيەت مۇناسىۋىتىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش – كەلتۈرمەسلىك كېڭىشىپ بېكىتىلسە بولىدۇ.

ئابدۇرېھىم توختى يەنە ئەلىشىر ناۋائىينىڭ <مەھبۇبۇلقۇلۇب>، <لىسانۇتتەير> قاتارلىق ئەسەرلىرىنى نەشرگە تەييارلاپ ئېلان قىلدۇرغان؛ <قەشقەرنىڭ يېقىنقى ۋە ھازىرقى زامان مائارىپ تارىخى> (1986 - يىل، قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى) ناملىق كىتابنى يازغان.

[[uiguru]] قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى شەكلىدىكى موڭغۇل يېزىقى شەكىللەنگەندىن كېيىن، ناھايىتى تېزلا ئومۇملاشقان، خان پەرمان چۈشۈرۈپ ئۆزىنىڭ ئوغۇللىرى ۋە ئاقسۆڭەك ياشلارنىڭ قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنى ئۆگىنىشىنى تەلەپ قىلغان. ھەر بىر موڭغۇل ئاقسۆڭىكى ئۆزىنى بىلىملىك ئادەم قىلىپ كۆرسىتىش ئۈچۈن شەخسى پۈتۈكچى ياللىغانىدى. 13- ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدا، بۇ پۈتۈكچىلەرنىڭ كۆپ قىسمى ئۇيغۇرلاردىن چىققان بولۇپ، ئۇلار موڭغۇل خانلىقىدىكى ھەرقايسى ئورگانلاردا غوللۇق خادىم ھېسابلانغان ھەمدە نۇرغۇن موڭغۇل زىيالىلىرىنى تەربىيىلىگەنىدى. 13- ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا، موڭغۇللارغا ئەلچىلىككە كەلگەن لۇبىلۇك موڭغۇللارنىڭ قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنى ئىشلىتىش ئەھۋالى توغرىسىدا تۆۋەندىكىچە بايان قىلغان:

ئارىلاش: جۇڭخۇا خةلق جۇمھۇرىيتىنىڭ ئةمگةك توختام قانۇنى • ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻥ ﺑﻮﻧﺎﭘﺎﺭﺕ • خۇيزۇ • جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى شىركەت قانۇنى - • ئىمام ئەلغازالىي • چىن تۆمۈر باتۇر • ئېلفرېد يېلىنىك • كىچىك مېرەن قەبرىستانلىقى • ئەيسىنگېرو نۇرخاچ • سەئىدىيە خانلىقى

ئۇ (سالام) يەنەشۇلارنى ئېيتتى: مەن قۇۋۇققا يېقىن بېرىپ، قىلىچىمنى چىقىرىپ قۇۋۇقنىڭ ھېلىقى يېرىقىدىن چوڭلۇقى يېرىم دەرھەمچىلىك كېلىدىغان بىر پارچە تۆمۈرنى كېسىۋېلىپ ، (خەلىپە) ۋاسىق بىللاھقا كۆرسىتىش ئۈچۈن ئۇنى قولياغلىقىمغا مەھكەم ئورىۋالدىم.
ئەسلى بىر مىللەتنىڭ شەھۋانىيەتكە مايىل دېيىلىشى ھار ئېلىنىشقا تىگىشلىك ئىش. مەن ئاڭلىغان سۆزلەندىلەردە باشقا مىللەت تەرىپىدىن ئۇيغۇرلۇق شەھۋانىيلىققا باغلىنىپ تەسۋىرلەنسە ئاڭلىغۇچىلارنىڭ پەخىرلەنگەندەك ھاللاردا بولۇشى مېنى تاڭ قالدۇرىدۇ. ئادەتتە ئامېرىكىدا ئاق تەنلىكلەگە قارا تەنلىكلەر، ڧرانسىيەدە ڧرانسوزلارغا شىمالى ئاڧرىقا كۆچمەنلىرى، ئەنگىلىيەلىكلەرگە ئەرەبلەر، گېرمانىيىلىكلەرگە تۈركلەر ”جىنسىيىتى كۈچلۈك“ كىشىلەردەك بىلىنىدۇ. بۇنىڭدا مۇستەملىكە قىلغۇچى مىللەتنىڭ مۇستەملىكە قىلىنغۇچى مىللەتكە بولغان ئاممىۋىي باھاسى ئەكىس ئېتىدۇ. ئۇيغۇرنى شەھۋانى دەپ كەمسىتش بىلەن مۇناسىۋەتلىك خەلق ئارىسىغا تارقالغان، ھەممە كىشى دېگۈدەك بىلىدىغان مۇنداق بىر سۆزلەندى بار، ”ئىككى خەنسۇ بىر يەرگە كەلسە قورساقنىڭ گېپى، ئىككى ئۇيغۇر بىر يەرگە كەلسە …نىڭ گېپى“. بۇندىن باشقا نەسرىددىن ئەپەندى ھەققىدە يېزىلغان ئەختەم ئۆمەرنىڭ كىتابىدا ”ئىككى پۇتىدىن تۇتقانلىرىغا قارىغاندا ئۇيغۇر ئوخشىمامدىلا“ دېگەن بىر يۇمۇر كىرگۈزۈلۈپتۇ. بۇلاردا دېيىلمەكچى بولغىنى ئۇيغۇر دېگەنلىك شەھۋانى دېگەنلىكتۇر. بۇنداق كەمسىتىشنىڭ سەھنىلەرگە چىقىشى، خەلق ماقاللىرىدەك تارقىلىشى، كىتاب بولۇپ نەشىر قىلىنىشى ئۇيغۇرنى ئىنساننىڭ ھايۋانى تەبىئىتىگە يېقىن قىلىپ تەبىرلەپ كەمسىتىشنىڭ ئومۇملاشقانلىقنىڭ ئىپادىسى. ئۇيغۇرنى كەمسىتىشنىڭ يۇقارقىدەك قالاق، ئىقتىدارسىز، مەينەت…دېگەندەك شەكىللىرى بولغاندىن سىرت نادان، قورقۇنچاق، زوراۋان، قوپال، خۇراپىي، مۇتىئەسسىپ…قاتارلىق ئىپادىلىرىمۇ مەۋجۇد. يازمىنىڭ سەھىپە ئىتىبارى بىلەن ھەر بىرىگە ئايرىم مىسال ئالمىدۇق.

44. «ئىناق جەمىيەتكە قاراپ؟ ئازاتلىقتىن كېيىن بېيجىڭغا ئولتۇراقلاشقان ئۇيغۇر زىيالىيلىرى بىلەن يېتەكچى جەمىيەتنىڭ مۇناسىۋېتى ئۈستىدە نۇقتىلىق تەتقىقات»، ئاسىيا مىللەتلەرى،2011-يىلى، 1-سان، 1-31-بەت. لوندون، ئەنگىلىيە (دون ماكمىللەن بىلەن بىرلىكتە)، (ئىنگىلىزچە).

ئادەتتە سۆزلىنىدىغان ”داموللا“ دېگەن سۆز، ھەرگىزمۇ ئەبجەش سۆز بولماستىن، ئۇنى ”چوڭ موللا“ دەپ چۈشىنىۋېلىشقا ھەرگىز بولمايدۇ. موللا دېگەن سۆز ئەرەبچىدىكى مەۋلا دېگەن سۆزدىن كىرگەن بولۇپ، ئۇستاز، خوجا، ئەپەندى دېگەن مەنىدە. دا دېگەن سۆز پارسچىدىكى دەھ دېگەن سۆزدىن كىرگەن بولۇپ، ئون دېگەن مەنىدە. داموللا ”ئون ساھەدىكى بىلىمنى ئىگىلىگەن، ئون خىل ئىلىمگە توشقان زات“ دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ. باشتا ”دەھ مەۋلا“ دەپ سۆز ياسالغان، پارىسچىدا ”دەھ“ سۆزى ”دە“،”مەۋلا“ سۆزى ”مولا“ يېزىلغاچقا، ”دە مولا“ يېزىلىپ، ئۇيغۇرچىغا ”دا موللا“ دەپ ئۆزلەشتۈرۈلگەن.
ھازىرقى رېئال تۇرمۇشىمىزدا ئۇچرايدىغان ئاسمان، كۈن، ئايغا قاراپ تۈكۈرۈش، چوڭ - كىچىك تەرەت قىلىش، ئەتىگەندە يۈز يۇماي تۇرۇپ كۈنگە قاراشنى <يامان بولىدۇ> دەيدىغان ۋە كۈن چىققۇچە ۋە كۈن ئولتۇرۇش ۋاقتىدا يېتىشنى <قىزىل قان ئىچىدە ياتقانغا باراۋەر> دەپ يامان ئالىدىغان ئادەتلەر، ھەر قېتىم يېڭى ئاي كۆرۈنگەندە يېڭى ئايغا قاراپ <كېلەر شۇ ئاي شۇ كۈنلەرگىچە ئامانلىق ئاتا قىل> دەپ دۇئا قىلىش، ئاي تىك چىقسا <ئۆلۈم - يېتىم كۆپ بولىدۇ> دەپ ھېسابلاش، ئاي، كۈن، بولۇپمۇ، كۈن تۇتۇلسا <خەلق بېشىغا بىر پالاكەتچلىك كېلىدۇ> دەپ ۋەھىمە چۈشۈش؛ <ھەر ئادەمنىڭ بىردىن يۇلتۇزى بار>، <كىمنىڭ يۇلتۇزى يۇقىرى ئۆرلىسە ئۆمرى ئۇزىراپ مەرتىۋىلىك بولىدۇ، تۆۋەنلىسە ئۆمرى قىسقىرايدۇ، يۇلتۇزى ئوڭدىن چىقسا ئىشى ئوڭۇشلۇق بولىدۇ، سولدىن چىقسا پالاكەت باسىدۇ>، <يۇلتۇزى ئاقسا، شۇ ئادەم ئۆلىدۇ>، ئاققان يۇلتۇزنى كۆرگەندە كۆككە قاراپ <مېنىڭ يۇلتۇزۇم يۇقىرى، جەننەتتىن ئۈمىدىم بار، دوزاختىن قورقۇنچىم بار> دەپ دۇئا قىلىش؛ كېسەل - ۋابانىمۇ <يۇلتۇزىنىڭ رەڭگى ئوخشاشلارغا يوقىدۇ> يۇلتۇزىنىڭ رەڭگى ئوخشاشلارنىڭ <مىجەز - خۇلقى> ئوخشاش كېلىدۇ، ئوخشىمىغانلارنىڭ مىجەزى كېلىشمەيدۇ< دېگەندەك ئادەت - قاراشلار ۋە قالپاق، دوپپا قاتارلىق باش كىيىملىرىنىڭ ئاسمان شەكلىدە بولۇشىمۇ ئەجدادلىرىمىزنىڭ ئاسمان ۋە ئاسمان جىسىملىرىغا بولغان ئېتىقادىنىڭ ئىز - نىشانلىرى جۈملىسىدىن.

مۇرات ناسىروۋ ئۆزىگە شان - شەۋكەت ئېلىپ كەلگەن مەزكۇر ناخشىلىرىنىڭ مۇزىكىسىنى ئۆزى ئىشلىگەن، سۆز تېكىستىنى ئۆزى يازغان بولۇپ، ئۇ ئۆزىنىڭ ئەنە شۇنداق كۆپ تەرەپلىمىلىك تالانتى بىلەن رۇسىيە ناخشا-مۇزىكا ساھەسىدىكى ئەربابلارنى قايىل قىلدى. مۇرات ناسىروپ ھازىرغىچە رۇسچە «مېنىڭ تارىخىم»، «ئويغاتقىن مېنى»، «كىمدۇ بىرى ئەپۇ قىلىدۇ»، « بۇلارنىڭ ھەممىسى مەن بىلەن بولمىغان » ۋە ئۇيغۇرچە « قالدىم يالغۇز» قاتارلىق بەش پلاستىنكىسىمۇ ئىشلەپ چىقارغان بولۇپ، ئۇنىڭ پلاستىنكىلىرى كەڭ بازار تاپتى. مۇرات ناسىروۋ مەخسۇس كومپوزىتورلۇق ئوقۇغانلىقى ئۈچۈن، ئۇ رۇس ناخشىلىرىنى ۋە ئۇنىڭ قۇرۇلمىلىرىنى جۈملىدىن ئوتتۇرا شەرق، ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە ھىندىستان مۇزىكىلىرىنىڭ قۇرۇلمىلىرىنى ياخشى ئۆگەنگەن ھەم تەتقىق قىلغان ئىدى. شۇڭا ئۇ ئۆز ناخشىلىرىنىڭ مۇزىكىلىرىنى ئۆزى ئىشلەش بىلەن ئۆزىنىڭ ھېسسىياتى بىلەن سۆزىنى ۋە مۇزىكىسىنى بىرلەشتۈرۈپ بىر گەۋدىگە ئايلاندۇرالىغان. قانداقتۇر، باشقىلار ئىجاد قىلىپ بەرگەن ئاھاڭ بىلەن باشقىلار يېزىپ بەرگەن تېكىستقا ناخشا ئېيتىشتىن ساقلانغان. ئەلۋەتتە، مۇنداق كۆپ قىرلىق تالانتلىق چولپانلار رۇسلار ئىچىدە ۋە دۇنيا يۈزىدە كەم ئۇچرايدۇ.
ئۈچىنجىسى بالىلار كىتابلىرى ئۇلارنىڭ مەدەنىيەت ئەنئەنىسىگە ماسلاشمايدىكەن. بالىلار كىتابلىرى تەرجىمە قىلىنغاندا تۈركىيە قاتارلىق مەدەنىيەتتە بىزگە تۇققان ئەللەرنىڭ كىتابلىرى تەرجىمە قىلىنمىغاچقا بەزى ئاتا-ئانىلارنىڭ بالىلىرىنى كىتابقا ھېرىسمەن قىلىش ئارزۇسى كۆپۈككە ئايلانغىلى تۇرۇپتۇ. بىر كۈنى بىر بالا ”سېھىرلىك چىراق“ دېگەن كىتابقا سىزىلغان يېرىم يالىڭاچ ئايالنىڭ رەسىمىنى كۆرسىتىپ قالدى. كىتابنى قولىدىن دەرھال ئېلىپ يىغىۋەتتىم. ئەتىسى دىققەت قىلسام بۇ ئىشنى دوستىغا دەپ بەرگەچ كۈلۈپ كېتىۋاتىدۇ. قاراپ تۇرسام ھېلىقى يالىڭغاچ ئايالنىڭ رەسىمىنى دوستىغا كۆرسەتتى. ئۇنداق يالىڭاچ كىيىملىكلەر بار جەمئىيەتتە بۇ ئىش بالىلارغا غەلىتە تۇيۇلمىغان بىلەن ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە چوڭ بولۇۋاتقان بالا بۇنى قوبۇل قىلالمايدۇ. ھەم قوبۇل قىلماسلىق ھوقۇقى بولىشى كېرەك. ئۈچىنجى بىر تەرەپ، بالىلار كىتابلىرى دەپ نەشىر قىلىنغان بىر قىسىم ئۇيغۇرچە بالىلار كىتابلىرىنىڭ مەزمۇنى بالىلارغا پەقەت ئۇيغۇن كەلمەيدىكەن. ئاتايىن پۇل خەجلەپ بالىلار كىتابلىرىنى نەشىر قىلدۇرغان قېرىنداشلىرىمىز چوڭلارغا خاس مەزمۇنغا رەسىم كىرىشتۈرۈپلا بالىلار كىتابى دەپ بازارغا ساپتۇ. مەسىلەن، بىلقۇت شىركىتى ئىشلەپ بازارغا سالغان ”مەشھۇر شەخسلەر ھەققىدە ھىكايە“ دېگەن يۈرۈشلۈك كىتابنى بالىلار كىتابى دېگەندىن كۆرە، چوڭلار كىتابىنىڭ رەسىملىك نەشرى دېگەن تۈزۈككەن.

34 ‿ماددا رادىئو - كىنو - تېلېۋىزىيە، گېزىت - ژۇرنال، شۇنداقلا باشقا ۋاسىتىلەر ئارقىلىق دورا، داۋالاش ئۈسكۈنىلىرى، دېھقانچىلىق دورىلىرى، چارۋا دورىلىرى قاتارلىق تاۋار ئېلانلىرى، قانۇن، مەمۇرىي نىزاملاردا تەكشۈرۈش تەلەپ قىلىنغان باشقا ئېلانلارنىڭ مەزمۇنىنى مۇناسىۋەتلىك مەمۇرىي باشقۇرۇش ئورۇنلىرى (تۆۋەندە قىسقارتىپ ئېلان تەكشۈرۈش ئورگانلىرى دەپ ئېلىندى) ئېلان چىقىرىلىشتىن ئىلگىرى مۇناسىۋەتلىك قانۇن، مەمۇرىي نىزاملارغا ئاساسەن تەكشۈرۈشى كېرەك. تەكشۈرۈلمىگەنلىرىنى چىقىرىشقا بولمايدۇ. 35 ‿ماددا ئېلان ئىگىسى ئېلان تەكشۈرتۈشنى ئىلتىماس قىلغاندا، قانۇن، مەمۇرىي نىزاملارغا ئاساسەن ئېلان تەكشۈرگۈچى ئورگانغا مۇناسىۋەتلىك ئىسپات - ھۆججەتلىرىنى سۇنىدۇ، ئېلان تەكشۈرگۈچى ئورگان قانۇن، مەمۇرىي نىزاملارغا ئاساسەن تەكشۈرۈپ قارار چىقىرىدۇ. 36 ‿ماددا ھەرقانداق ئورۇن ۋە شەخسنىڭ ئېلاننى تەكشۈرۈپ تەستىقلاش ھۆججىتىنى ياسىشىغا، ئۆزگەرتىشىگە ياكى ئۆتۈنۈپ بېرىشىگە يول قويۇلمايدۇ.

مۇرات، قەشقەر پەيزىۋات ۋە مارالبېشىدىكى يەر تەۋرەشنى ئاڭلىغاندىن كېيىن، موسكۋادىن ئوتتۇرا ئاسىياغا كېلىپ، قازاقىستان، قىرغىزىستان قاتارلىق جۇمھۇرىيەتلەردە مەخسۇس خەيرىساخاۋەتلىك ناخشا كېچىلىكى ئۆتكۈزۈپ، ۋاپات بولغان ۋە ئاپەتكە ئۇچرىغانلارغا ئىئانە توپلىدى.

ياڭاق مۇرابباسى: كۆك ياڭاق مېغىزىنىڭ پوستى سويۇۋىتىلگەندىن كېيىن، مۇۋاپىق مىقداردا شېكەر ياكى ھەسەل ئارىلاشتۇرلۇپ، قاچىنىڭ ئېغىزى خام قەغەزدە ئورىلىپ، كۈن نۇرى بىۋاستە چۈشىدىغان جايدا قويۇپ 30 كۈن ئەتراپىدا پىشۇرۇلغاندىن كېيىن ئىستېمال قىلىنىدۇ .
5. ئېلىكتىر ماگىنىت بۇلغۇنىشى : بىزنىڭ كۈندۈلۈك تۇرمۇشىمىزدىكى ئېلىكتىر ماگىنىت بۇلغۇنىشى ئاڭ تەپەككۇرنىڭ قالايمىقان بولۇشى ، ئەستە تۇتۇشنىڭ خۇۋا بولۇشى ، نورمال مىڭە ئىقتىدارىنىڭ زىيانغا ئۇچىرىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ . مەسلەن : ھاۋالىغۇچ ، تىلۋىزور ،كومپيۇتېر .

بۈگۈنكى كۈندە، كرېدىت كارتىلارنىڭ ئومۇملىشىشى، ئىستىمال مەدەنىيتىنىڭ رۇشەن بەلگىلىرىدىن بىرى بولۇپ، كرېدىت كارتا پۇلى يوق كىشىلەرنىمۇ مەھسۇلات سېتىۋالالايدىغان قابىلىيەتكە ئىگە قىلغان ئىدى.

ياڭ زېڭشىن شىنجاڭدا ھۆكۈمرانلىق قىلىۋاتقان مەزگىلدە،شىنجاڭ بىلەن ئىچكى ئۆلكىلەر ئوتتۇرىسىدا ھاۋا يولى ئېچىش تەكلىپى ئوتتۇرىغا قويۇلغان. كېيىن گومىنداڭ ھۆكۈمىتى گېرمانىيىدىكى مەشھۇر رونكى ئاۋىئاتسىيە شىركىتى بىلەن ياۋروپا -ئاسىيا ھاۋا يولى ئېچىش توغرىسىدا كېلىشىم ئىمزالىغان .1929-يىلى بۇ كېلىشىمگە ئاساسەن،قۇمۇل،ئۈرۈمچى،چۆچەكلەردە ئايرودرۇم ياسالغان.1932-يىلى (مىنگونىڭ 21-يىلى)11-ئاينىڭ 14-كۈنى ،لىۇ سى دېگەن ئۇچقۇچى ھەيدىگەن <يونكىر>ماركىلىق يولۇچىلار ئايروپىلانى سىناق تەرىقىسىدە ئۈرۈمچىگە تۇنجى قېتىم قونغان.

57. 2006-يىلى12-مايدىن 15-مايغىچە جۇڭگۇ ئۇيغۇر تارىخ كۈلتۈر تەتقىقات جەمىيتى ئۆتكۈزگەن «غەربى شىمالنى ئىچىشتىكى ئىجادچانلىق ۋە مىللى كۈلتۈر ئىلمى مۇھاكىمە يىغىنى»، ئوقۇغان ماقالە تېمىسى؛ «غەربنى ئىچىش دەۋرىدىكى مىللى كۈلتۈرلەرـــ غەربنى ئىچىش جەرىيانىدا ئۇيغۇر مىللى كۈلتۈرى دۇچ كەلگەن مەسىلىلەر توغرىسىدا»، چاڭشا، خۇنەن. (خەنزۇچە)

ئوخشاش بىر سىنىپتا ئوقۇۋاتقان ئوقۇغۇچىلاردا كۆرۈلىدىغان ئوقۇش نەتىجىسىدىكى زور پەرقلەرنىڭ سەۋەبىنى تەھلىل قىلىپ، ئۇنىڭ تالانت ۋە تىرىشچانلىقتىكى پەرقتىن كېلىپ چىقىدىغانلىقىنى ھېس قىلدىم. بەزى ئوقۇغۇچىلار "مەن چوقۇم قاتتىق تىرىشىپ، ياخشى ئوقۇيمەن" دەپ ئىرادە تىكلەپ، كۈنىگە 15-16 سائەت ئۆگىنىش قىلىپمۇ يەنە بىر قىسىم ساۋاقداشلىرىنىڭ ئالدىغا ئۆتەلمەيدىغانلىقى، ھەتتا بەزىلىرىنىڭ سىنىپنىڭ ئارقىسىدا قالىدىغانلىقىنى كۆرۈپ، كىشىلەردە تۇغما تالەنت ۋە تۇغما ئەقىل جەھەتتە پەرق بارلىقىنى، ھەمدە تىرىشچانلىق ئەقىلنى تولۇق ئىشقا سېلىپ يەكۈنلەپ چىققان توغرا ئۆگىنىش ئۇسۇلى ئاساسىدا ئېلىپ بېرىلمىسا، ئانچە ئۈنۈم بەرمەيدىغانلىقىنى ھېس قىلدىم.

ئۈرۈمچى ناھىيىسى گۇاڭشۇنىڭ 12 - يىلى (8618 - يىلى) قۇرۇلۇپ ئۈرۈمچى دوتەي مەھكىمىسىگە قارىغان. مىنگو دەۋرىدە ئايرىم - ئايرىم ھالدا 1 - مەمۇرىي رايون ۋە ئۈرۈمچى ۋىلايىتىگە قۇرۇلغان. 1954 - يىلى نامى ئۈرۈمچى ناھىيىسى قىلىپ ئۆزگەرتىلىپ، سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستىغا قارىغان. 1959 - يىلى ئۈرۈمچى شەھىرىگە ئۆتكۈزۈپ بېرىلگەن.

15. «كۈنىمىز ئۇيغۇر جەمىيىتىدىكى دىن ۋە مىللىي كىملىكنىڭ مۇناسىۋىتى ھەققىدە»، «كۆك تەتقىقاتى»، كۆك سوتسىئال ۋە ئىستراتىگىيە تەتقىقاتى II-سان، 2004-يىل، ئەنقەرە. (تۈركچە)

دىۋانىي ھېكمەت ۋە ئەھمەد يەسەۋىينىڭ تىلى، قۇتادغۇبىلىك ۋە مەھمۇد كاشغىرىي تەرىپىدىن تۈركچىنىڭ ئەڭ يۈكسەك شەكلى دەپ ئېتىراپ قىلىنغان «خاقانىيە تىلى»، يەنى قاراخانىيلار تۈركچىسى بولۇشى كېرەك.بۇ ھەقتە تېخىمۇ ئېنىق ھۆكۈم چىقىرىش ئۈچۈن دىۋانى ھېكمەتنىڭ ئونئىككىنچى ياكى ئونئۈچىنچى ئەسىردە يېزىلغان نۇسخىلىرىغا ئېھتىياجىمىز بار.
پېقىرنامىنىڭ دىۋاني ھېكمەتنىڭ باشقا يازما نۇسخىلىرىدا بولماسلىقى، بۇ ئەسەرنىڭ ئەھمەد يەسەۋىي تەرىپىدىن ئەمەس بەلكى كېيىنكى دەۋىرلەردە يەسەۋىينىڭ ئىدىيسىنى ئاسان قىلغان بىر يەسەۋىي دەرۋىشى تەرىپىدىن يېزىلىپ دىۋانغا كىرگۈزۈلگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.پېقىرنامە كامال ئەرئاسلان تەرىپىدىن نەشىر قىلىنغان. بىر تەتقىقاتچى تەرىپىدىن ئەھمەد يەسەۋىينىڭ كېيىن تېپىلغان ئەسىرى دەپ قارالغان «رىسالە» ناملىق ئەسەركامال ئەرئاسلان تەرىپىدىن نەشىر قىلىنغان پېقىرنامىنىڭ ئۆزىدۇر.

2001-يىلى 1-ئايدا، ئەنگلىيە شەرقىي لوندۇن ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورىMichael C Boulter (مايكېل. س. بولتېر) ئەپەندىنىڭ تەكلىپىگە بىنائەن لوندۇنغا بېرىپ، شەرقىي لوندۇن ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئۈچ ئايلىق ئىلمىي زىيارەتتە بولۇپ، ئۇنىڭ تەتقىقات تېمىسىغا قاتناشتى. پروفېسسور Michael يازغان《Extinction, Evolution and the Endof Man》ناملىق كىتابتا ئالىم ئەھەتنىڭ تەتقىقات نەتىجىلىرى ئالاھىدە تىلغا ئېلىندى.

ماڭا خەت يازغان ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئىچىدە، ئاتا-ئانىسى ئىنتايىن چوڭ ئىقتىسادىي قىيىنچىلىق ئىچىدە ئۆزىنىڭ ئوقۇشىنى ئىقتىساد بىلەن تەمىنلەپ بېرىۋاتقانلىقنى، شۇڭا ئۆزىنىڭ تىرىشىپ ياخشى ئوقۇشى كېرەكلىكىنى، بىراق، ئوقۇۋاتقان كەسىپكە قىلچە قىزىقمىغانلىقى ئۈچۈن، ئۆز ئوقۇشىغا زادىلا زېھنىنى يىغالمايۋاتقانلىقىنى ئېيتقانلارمۇ خېلى كۆپ. دېمەك، سىز ئەگەر بىر ئىشقا قىزىقمىسىڭىز، سىز ئۇ ئىش ئۈچۈن تىرىشچانلىق كۆرسىتەلمەيسىز؛ يۇقىرىقىدەك تىرىشچانلىقنىڭ ئالدىنقى شەرتى، سىز قىلماقچى بولغان ئىشىڭىزغا يۈكسەك دەرىجىدە قىزىقىشىڭىزدىن ئىبارەت. ئەگەر سىز قىلىۋاتقان ئىشىڭىزغا پەۋقۇلئاددە قىزىقسىڭىز، سىز ھەر كۈنى قىلىۋاتقان خىزمەت سىز ئۈچۈن بىر بەختلىك ئىش، سىزگە خۇشاللىق ۋە ھۇزۇرلۇق ئېلىپ كېلىدىغان ئىش بولۇپ تۇيۇلىدۇ. سىز ئۇنى قانچىلىك قىلسىڭىزمۇ ئۇنىڭدىن ھەرگىز زېرىكمەيسىز. سىز ئۇ ئىش بىلەن شۇغۇللانغان ۋاقتىڭىزدا ۋاقىتنىڭ قانداق ئۆتۈپ كېتىۋاتقانلىقىنى بىلمەي قالىسىز. پات-پات "ئەگەر ئادەم بىر كۈن ئىچىدە ئۇخلىماي، تاماق يېمەي، 24 سائەت ئىشلىيەلىگەن بولسا نېمە دېگەن ياخشى بولاتتى-ھە؟" دەپ ئويلاپ قالىسىز. ئۇنىڭ ئەكسىچە، ئەگەر سىز ئۆزىڭىز شۇغۇللىنىۋاتقان ئىشقا ياكى كەسىپكە ئازراقمۇ قىزىقمىسىڭىز، ئۇنى قىلىش سىز ئۈچۈن بىر زۇلۇم بولىدۇ. ھەر كۈنى شۇ ئىشنى قىلىپ ئۆتكۈزگەن ھاياتىڭىز سىز ئۈچۈن ئازاب ۋە ھەسرەت بىلەن تولغان ئېچىنىشلىق ھايات بولىدۇ.

ئەھمەد يەسەۋىي ئىلىم تەھسىل قىلغان دەۋىرلىرىدە بولسۇن ياكى يېتىشىپ چىقىپ خىزمەت بىلەن مەشغۇل بولغان دەۋرلەردە بولسۇن داۋاملىق ئىبادەت بىلەن ئۆتكەن بولۇپ تۇرمۇشىنى قۇشۇق ئۇيۇپ سېتىش بىلەن قامدىغان.ئۆزىنىڭ ھالال ئەمگىكى بىلەن ياشاشنى تەشۋىق قىلىپ كەلگەن بۇ تەسەۋۋۇپ ئەھلى، مەنىۋىي ئىلىملەردە شۆھرەت قازىنىش بىلەن بىللە ھەنەفىي فىقھىشۇناسى ۋە ئۆز دەۋىردىكى نىزامىيە مەدرىسىسىدە دەرىس بەرگۈدەك ئىقتىدارغا ئىگە شەيىخ ئەل ھەمەدانىيدىن مەنىۋىي ۋە زاھىرىي ئىلىملارنى ئۆگەنگەن.

پروفېسسور ھوشۇر ئىسلام 1942 - يىلى 8 - ئايدا تۇغۇلغان. دۆلەت دەرىجىلىك تۆھپىكار مۇتەخەسسىس، ئاپتونوم رايوننىڭ ئالاھىدە تۆھپە قوشقان مۇتەخەسسىسى، دوكتور ئاسپىرانتلار يېتەكچى ئوقۇتقۇچىسى. ئاساسلىقى كومپيۇتېردا كۆپ خىل يېزىق ئۇچۇرلىرىنى بىر تەرەپ قىلىش تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللىنىدۇ. ھازىر شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى ئۇچۇر تېخنىكىسى ئىنستىتۇتىنىڭ ئوقۇتقۇچىسى.
قەشقەر ۋىلايىتىگە قاراشلىق جايلار خەن سۇلالىسى دەۋرىدە سۇلى، پۇلى، يەكەن، زىفې، شىيې دۆلەتلىرىنىڭ يېرى بولغان. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە سۇلى تۇتۇق مەھكىمىسى تەسىس قىلىنغان. يۈەن سۇلالىسى دەۋرىدە چاغاتاي ۋە ئۇنىڭ ئەۋلادلىرىنىڭ سۇيۇرغاللىق يېرى بولغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ چيەنلۇڭ 25 - يىلى ( 1760 - يىلى) قەشقەرگە مەسلىھەتچى ئامبال قويۇلغان. چىڭ سۇلالىسىنىڭ گۇاڭشۈ 8 - يىلى (1882 - يىلى) قەشقەر لەشكىرىي ئىشلار دوتىيى قويۇلغان. مىنگو دەۋرىدە ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ 3 - (قەشقەر)، 10 - (يەكەن) مەمۇرىي رايۇن قۇرۇلغان. مىنگو 32 - يىلى ( 1943 ) مەمۇرىي رايون مەمۇرىي مۇپەتتىش ۋالىي مەھكىمىسى قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن. جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن قەشقەر ۋە يەكەن ۋالىي مەھكىمىسى قۇرۇلغان. 1955 - يىلى قەشقەر ۋالىي مەھكىمىسى ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇپ، ئاتۇش ناھىيىسى بىلەن ئۇلۇغچات ناھىيىسىدىن باشقا ناھىيە، شەھەر بىۋاسىتە جەنۇبىي شىنجاڭ مەمۇرىي مەھكىمىسىگە قارايدىغان بولغان. 1956 - يىلى جەنۇبىي شىنجاڭ مەمۇرىي مەھكىمىسى بىلەن يەكەن ۋالىي مەھكىمىسى ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇپ، قەشقەر ۋالىي مەھكىمىسى ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن. 1979 - يىلى قەشقەر ۋىلايىتى دەپ ئاتالغان.

ئۈرۈمچى قارلۇق شىركىتى، ئۇيغۇر ئىجادىيەت تورى، ئامېرىكا ئالما (جۇڭگو) شىركىتى قاتارلىقلار بىلەن بىرلىكتە، تۇنجى نۆۋەتلىك يۇمشاق دېتال ئىجادىيەت (ھەمكارلىق 2007) يىغىنىنى پىلانلاپ، شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى چوڭ زالىدا ئىلمىي دوكىلات يىغىنى ئۆتكۈزدى. «ئۇيغۇرچە يۇمشاق دېتال ئېچىش تېخنىكسى ۋە بازار ئىستىقبالى» ھەققىدە دوكلات بېرىپ، كەڭ ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئالقىشىغا ئېرىشتى.

پەيزۇللا پولات -----باس گىتتار قۇشۇمچە ئاۋاز ناخشىچىسى ...2001-يىلى <كۈلرەڭ بۈرە >مۇزىكا ئەتىرتىنگە كىرگەن .ئۇنڭدىن بۇرۇنمۇ كۆپ قېتىم <كۈلرەڭ بۈرە >مۇزىكا ئەتىرتى بىلەن ھەمكارلاشقان ...<.<..قېرىنداشلار مۇزىكا ئەتىرتىدە..ۋە كىرورەن مۇزىكا ئەتىرتىدە ئەپەندى مۇزىكا ئەتىرتىدە > تۇرغان ئۇنىڭ ئۆز ئالدىغا ئايرىم چىقارغان <ئۇلۇغ> ناملىق پىلاستىنكىسىمۇ بار ئۇ ھازىر << ئەركىن مۇزىكا ئەتىرتى >دە

5. شىنجاڭ رۈيلى شىركىتى بىلەن ھەمكارلىشىپ ئىشلىگەن «شىنجاڭدىكى ئايرودروملاردا ئىشلىتىدىغان ئىنگلىزچە، خەنزۇچە، ئۇيغۇرچە تاۋۇش بىرىكتۈرۈش سىستېمىسى يەنى رادىئو ئاڭلىتىش يۇمشاق دېتالى»

نېمىسچە دۇنيادا 95 مىلىيون كىشىنىڭ ئانا تىلى، گوللاندىيەچە 23 مىلىيوننىڭ ئانا تىلى، ئاڧرىقآنسچە 16 مىلىيوننىڭ ئانا تىلى، يىدىشچە 3 مىلىيوننىڭ ئانا تىلى.

ئاسپىرىن ياكى ئاتسېتىلسالىتسىلىك ئاتسېتات (قىسقىچە ASA)، ئادەتتە يېنىڭ ئاغرىق، قىزىتما ۋە يىرىڭ داۋالاشتا قوللىنىلغان ئاغرىق پەسەيتكۈچ ۋە قىزىتما چۈشۈرگۈچ بىر دورادۇر. شۇنداقلا قان سۇيۇلدۇرۇش رولى باردۇر ۋە يۈرەك كېسىلىگە قارشى قوغداش مەقسىدى بىلەن ئۇزۇن مۇددەت ئاز ئازدىن قوللىنىلىدۇ. ھەددىدىن زىيادە قوللىنىلىش يۈزىدىن ھەر يىل يۈزلەپ كىشى ئۆلتۈرگۈچى تەسىرلەرگە مەجبۇر قالسىمۇ، ئادەتتە ئاسپىرىننىڭ پايدالىق بىر دورا دەپ قەبۇل قىلىنماقتا.