Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Шекспирни пьесаларыны джартысы (18) къаллай тюрлю амал бла да драматургну сау заманында басмаланнгандыла деп саналады. Шекспирден къалгъан затны басмаланыууна фолио 1623 джылдагъы («Биринчи Фолио» атлы) саналыргъа керекди, Эдуард Блаунт эм Уильям Джаггард чыгъаргъан; зарфчыла Уоррал эм Кол. Бу басмаланнган затха Шекспирни 36 пьесасы киргенди – барыда, «Перикл» бла «Эки белгили джууукъ» дегенден къалгъанлары. Тюз бу басмалауду Шекспирни чыгъармачыгъын тинтиуню тамалында. Бу проектни тамамланыуу Джон Хеминджни эм Генри Конделлни, Шекспирни шохларыны эм ишчи нёгерлерини къатылыкълары бла болгъанды. Китабдан алгъын окъуучулагъа къагъыт джибергенди Хеминдж бла Конделлни атындан, дагъыда Шекспирге назмучулукъ аталыу драматург Бен Джонсону джанындан, бир заманда аны адабият къаршчы сёлешген адамы, критиги эмда шоху, Биринчи Фолиону, неда дагъыда айтханларыча «Деменгили Фолиону» басмаларгъа себеблик этген.

Тюрктилли миллетле, бизни эрагъа дери III ёмюрден бери белгилидиле. Алай а тюрк этноним (къытайча — ту-кю) биринчи кере VI ёмюрню аллында Монгол Алтайда сагъынылыб башланнганды, кеси да уллу болмагъан бир халкъны белгилегенди, алай а бу халкъ кечирек бютёу Орта Азияда бийлик этген болгъанды. Тюрк сёз — «кючлю», «къаты» деген магъананы тутады.

{| class="infobox_v2 vcard" cellspacing="7" border="0" style="border-color:#8888AA;" | colspan="2" class="entete personne" style="background-color:#EEEEFF;color:black;" | Леонардо да Винчи |-

Толу 43 джыл джашамагъан фахмулу поэт, прозаик, драматург, фольклорист Батча улу кесини чыгъармалары бла къарачай-малкъар суратлау адабиятны джангы дараджагъа чыгъаргъанды. Поэзияда, прозада, драматургияда да бирча уста, джетишимли ишлеген джазыучуну халкъына къойгъан назмулары, хапарлары, повестлери, пьесалары миллетни тин хазнасыдыла.

А. В. Оссовский, Ф. И. Шаляпин, в кн: А. В. Оссовский, Музыкально-критические статьи (1894—1912), «Издательство Музыка» Ленинград, 1971, стр. 174—177.

Къазауатдан сора юлешиниуден къуралгъан къралла. Сёз ючюн: Герман Демократ Республика бла Германияны Федератив Республикасы; Корей Халкъ-Демократ Республика бла Корея Республика; Вьетнам Демократ Республика бла Вьетнам Кърал, Къытай Халкъ Республика бла Къытай Республика. Аллай къралла аллында бир-бирлерин таныргъа унамайдыла.

Низам - бирликни къурап, бир-бирге тийимлик этген кеп затланы жыйымы. Низам деген сезню, бек аздан, он тюрлю магъанасы барды. Бу сезню хапарны магъанасына кере тюрлю-тюрлю ангылатыргъа боллукъду. Низам - бир-бирге тийимлик этген затла. Низам - затланы бир бирге эм тегерекде халгъа тийимлик этген жыйымы. Низам - кеп, бирликни тутхан, тегерекде халдан башха болгъан, эм аны бла ишле бардыргъан затла. Низам - бир-бирге тийимлик этген, бир, не да талай муратха жетер ючюн къуралгъан жыйым.
1941 джылны 7-чи декабрында Япония Пёрл-Харбор/Пёрл-Харбордагъы американ аскер базаны урады. Чабыулда алты япон авиаташыучу кемеден 441 самолет учханды, бомбалаудан сора АБШ-ныкъы болгъан 8 линккор, 6 крейсер эмда 300 самолет уллу заран кёргендиле. Алай бла бир кюнню ичине АБШ-ны Шош океан флотуну линкорларыны асламысы джокъ этилгенди. АБШ-дан сора экинчи кюн Япониягъа Уллу Британия, Нидерландла (эмиграциядагъы правительство), Канада, Австралия, Джангы Зеландия, Къыбыла Африка Бирлик, Куба/Куба, Коста-Рика, Доминикан республика, Сальвадор, Гондурас эм Венесуэла къазауат баям этедиле. 11-чи декабрда Германия бла Италия, 13-чю декабрда уа — Румыния, Маджар эм Болгария — АБШ-гъа къазауат ачадыла.

Адамны джашаууну бардырыр ючюн эмда бютеу излемлерин баджарыр ючюн, бютеу кереклени чыгъарыргъа урунуу керекди. Чыгъарыу джетишимли болур ючюн, урнууну юлешиниую керек болады. Урунууну юлешинуюнден сора, эм ауур иш (кёбюсюне къол кюч керек болгъан) сыйсыз болады. Джамагъатны айныууну айгъакълы кёзюуюнде, бир къауум адамланы азатлыкъларын сыйырыб, эм сыйсыз ишлени зор бла этдириб, урунууларыны эсеблерине ие болур мадар чыкъгъанды. Алай бла къул тутуу башланнганды. Азатлыкълары сыйырылгъан эмда ие ючюн урунургъа керек болгъан адамлагъа къулла дейдиле.

Бусагъатда тюрк миллетле тюрлю-тюрлю къраллада джашайдыла — Орта бла Ара Азаияда, Шимал Кавказда, Тау Артында, Джерле арасы тенгизни тийресинде, Къыбыла бла Кюнчыгъыш Европада эмда андан ары Россияны Узакъ Кюнчыгъышына дери. Тюрк азчылыкъла, Кюнбатыш Европа бла Американы къралларында эм Къытайда барды.

$1 башха джанында АБШ-ни Уллу мухуру суратланыбды. Бу уллу мухурну суратына айрылыб эс бёлюнеди: къушну къалкъанында 13 сыз, олива бутакъ 13 таякъчыгъы бла, эмда къолунда 13 садакъ, къушну башында булутда 13 джулдуз, башы кесик пирамидада 13 атлаууч (Аллындан АБШ-ге 13 штат киргенди), рим цифра MDCCLXXYI 1776 санны тутады (Азатлыкъны Декларациясы баямлагъан джыл), башы кесилиб, "Хар не кёрюучю кёз" салыннган пирамида бек эртдеги дин белгиди, латин джазыула «Е pluribus unum» («Бирлик кёблюкдеди»), «Annuit Coeptis» («Бизни ишлерибизни къыбыл этеди») эмда «Novus Ordo Seclorum» («Джангы ёмюрню джоругъу») — Вергилийни «Энеидасындан» цитаталадыла эмда "американ эраны" келгенин белгилейдиле. Бир-бирле бу бютеу элементлени масонлукъ бла байларгъа кюрешседа, алай тюлдю.

Кюн низамда гитче затладан толуб тургъан эки бёлге барды. Мырых бла Юпитерни арасында болгъан астероидлени бели, силикатла бла темирледен къуралгъаны себели къурамына кёре джер къауумну планеталарына ушайды. Астероидлени белини эм уллу объектлери Церера, Паллада эм Юнонады. Нептунну орбитасыны артында бузлагъан суудан, аммиакдан эмда метандан къуралгъан транснептун объектле орналыбдыла, аланы эм уллулары Плутон, Седна, Хаумеа, Макемаке эмда Эридады. Бу эки бёлгеде мингле бла гитче затлагъа къошакъгъа башха тюрлю гитче затла да, сёз ючюн, къуйрукълу джулдузла, учхан джулдузла эмда алам букъу, Кюн низамны ичинде айланадыла.
Италия къазауатха киргенинден сора, аскерлери Джерларасы, Шимал эмда Кюнбатыш Африка ючюн сермешиулени къызыуда башлайдыла1 11-чи июнда итальян авиация Мальтадагъы британ базаны урады. 13-чю майда итальянлыла Кенияда британ базаланы бомбалайдыла. Июлну аллында итальян аскерле Эфиопия бла Сомалиден эки британ колониягъа - Кения бла Суданнга урадыла, алай а таукелсиз уруш этгенлери себебли терен кирелмейдиле. 1940 джылны 3-чю августунда итальян аскерле Британ Сомалиге киредиле. Адам саны аслам болгъаны себебли алайда британ эмда къыбыла африкан аскерлени ачыкъ богъазны ол бир джанына, Британияны Аден колониясына ыхтырадыла.

Бир-бир алимле, Кърым ханлыкъны территориясында башха этносла къурагъан тиллени (къарай тилни кърым диалектин, кърымчакъ тилни эмда урум тилни) кърымтатар тилни этнолектлери кибик кёредиле.

Къазауатны заманында, бир кере Уинстон Черчилль, совет посол Иван Майскийни Уллу Британия берелликден аслам болушлукъ излегеб, унамасала СССР дженгилирге боллукъду дегенине ачыуланыб былай айтхайнды:

А́йсберг (нем. Eisberg, «буз тау») — океанда неда тенгизде эркин джюзген буз кесекди. Асламысы бла айсбергле шельф чыранладан сыныб айырылады. Бузну къысыкълыгъы 920 кг/м³ эм тенгиз сууну къысыкълыгъы — 1025 кг/м³ болгъаны себебли, айсбергни ёлчемини 90 % чакълы бири суу тюбюндеди.

Мамырлыкъ 1557 джылны 25-чи мартында къабыл этилсе да, сермешиуле 1556 джылны июлунда тохтагъандыла. Мамырлыкъны теджеген швед патчах I Густав болгъанды. IV Иван орус кючлени Балтикада Ливон орден бла кюрешге джиберир умут бла теджеуню къабыл этеди.

Кемеге къаршчы джакъны кючленнгени бла, июлда-ноябрда Уллу Британияны сатыу-алыу флоту азыракъ кемени тас этеди. 1941 джылны биринчи джарымына кёре, экинчи джарымында 2,8 кереге аз кемеси къурбан болады немча суу тюбю кемелеге.

Чанкаева Т. Эволюция карачаевской литературы: проблематика, поэтика, межлитературные связи // Народные певцы Карачая К. Кочкаров, А. Джанибеков, И. Семенов. — Ставрополь: 2004.

Эки тау системагъа бёлюнеди: Уллу Кавказ бла Гитче Кавказ. Кавказ регионну Шимал Кавказ бла Тау Арты Кавказгъа бёлюучендиле, аланы чеклерин Уллу Кавказны Баш (Сууайыргъан) аркъасы бла бардырадыла.

1941 джылны 1-чи апрелинде, Иракда переворот болуб, оноугъа Германия джанлы, миллетчи Рашид Али-Гайланини къаууму келеди. Виши режими бла келишиб, Германия 12-чи майда, Франциягъа мандат бла берилген Сирияны юсю бла Иракга сауут джибериб башлайды. Алай а СССР бла къазауатха хазырлана тургъан немчалыла ирак миллетчилеге кёб болушлукъ этелмейдиле. Ингилиз аскерле Иракга чабадыла эмда Аль-Гайланини правительствосун къыстайдыла. 8-чи июнда ингилизлиле «Сермешген Францияны» бёлеклери бла бирге Сирия бла Ливаннга киредиле, июлну ортасына виши аскерле капитуляция этедиле.
1941 джылны августуну ахырындан башлаб Уллу Британия бла СССР-ни араларында келешиуге кёре совет шимал портланы юсю бла бир-бирлери бла сатыу-алыу этилиб башлайды, аны бла бирге немча суу тюбю кемелени иги кесеги Шимал Атлантикагъа кёчеди. 1941 джылны къачында АБШ алкъын къазауатха къошулгъунчу, немча суу тюбю кемеле талай американ кемеге чабадыла. Аннга джууабха АБШ-ны конгресси 13-чю ноябрда нейтралитетни юсюнгден законнга эки тюрлениу этеди, алагъа кёре американ кемеле къазауат баргъан зоналагъа кирирге эркин боладыла эмда саудюгер кемелени сауутландырыргъа болады.

ТКъУ-ну къурамына киредиле: 6 факультет (юрист, экономика, гуманитар, медицина, социал эм политика илмуланы, кескин илмуланы эм табигъатны юсюнден илмуланы факультетлери), Гюрджюню тюрлю-тюрлю регионларында 5 филиал, Практика математиканы илму-тинтиу институту, Тиллеге юрениу республикан аралыкъ, Информацион-тергеу аралыкъ, Мийик энергияланы физикасыны илму-тинтиу институту, 7 музей, оранжерея, басма аралыкъ («Тбилиси университет» газетни чыгъарады), библиотека (4 млн китаб бла газет), физика-география стационар, Рача илму-сынам база, генетиканы кафедрасыны окъуу-сынам базасы, Пицунда археология экспедиция, Душети-Марткони окъуу-илму лаборатория. Университетде 35 минг чакълы бир студент окъуйду. Ишлегенлени саны 5 минг бола кетеди.

1939 джыл Къумуш элде туугъанды. Сабийлиги уруш, кёчгюнчю джыллада ётген поэт гитчеликден огъуна джашауну джарсыуун, къыйынын да сынагъанды. Ол баш билим Къарачай-Черкес кърал устазлыкъ институтда алгъанды. Москвада Горький атлы Литература институтну Баш курсларын да тауусханды.

Къазауатны фронтларында, артыкъсызда совет-герман фронтда болумну терк тюрлениую Бирликни эндиги джылгъа не этерлерини оноуун этерге керекли этеди. 1943 джылны ноябрында конференции в Каирде эмда Тегеран конференцияда бу оноула этиледиле.

Сентябрь къозгъалыу (болг. Септемврийско въстание) — 1923 джылны сентябрында Болгарияда БКП башчылыгъында Цанковну правительствосуна къаршчы къозгъалыуду. Къозгъалыугъа аграрийле бла анархистле да къошулгъандыла

Бютёу территориясындан 4121 км²-ни тюзле бла алаша джерле аладыла, таулу джерлени юлюшю джарымындан кесекге азды. Республиканы шималында — Ставрополь тюз орналады, къыбыларакъ — Терк эм Сунжа аркъала, ортасында уа — Шимал-Тегей тюз. Къыбыласын, Уллу Кавказны Баш аркъасы алады. Эм мийик нохтасы — Казбек тауну тёппесиди (5033 м). Республиканы таулу кесегинде, Баш аркъадан шималда бир-бирине параллель халда тёрт уллу тау аркъа ётедиле: Къабыргъа, Къаялы, Джайлыкълы эм Чегетли аркъала. Аркъаланы ёзенле кеседиле, аладан эм магъаналыла быладыла: Дарьял, Геналдон, Куртат, Кассар, Алагир эм Дюгер.

Больницала бла «терк болушлукъну» къуллугъу да айры болгъандыла: акъланы больницаларына иги ачха берилгенди, къараланыкъында уа ишчиле бла дарман-дары джетишмегенди. Бир-бирледе уа больницала болмагъандыла.

Дигори хабæрттæ (Дюгерни хапарлары) — Шимал Тегейни Дюгер районуну газетиди. Тегей тилни дюгер диалектинде (дюгер тилде) эмда орус тилде басмаланады.
Апартеид баргъан заманны асламысында — 1950-1983 джыллада, бояулула, къарала кибик, сайлау хакъсыз болгъандыла. 1983 джыл конституциягъа тюрлениуле этилгенди, аннга кёре бояулула бла азиячыла юч палаталы парламентни сайлаууна къошулур хакъ алгъандыла, къарала уа бантустанланы гражданлары болгъанды.

Джаяу туризм пулярды. Талай маршрут барды, аланы ичинде, энчи хазырланыу бла снаряжение керек болмагъан маршрутла, сёз ючюн, Бадукъ кёллеге маршрут.

Фарер айрымканла, Фарерле (фар. Føroyar, Фёрьяр, «Къой айрымканла», дат. Færøerne) — Атлантика океанны шимал джанында айрымкан группа, Шотландия бла (Шетланд айрымканла бла) Исландияны араларында. Данияны автоном региону боладыла айрымканла, 1948 джылдан бери бары джаны бла да (тыш политика бла, аскер къоруулаудан къалгъан) кеси оноу бла турадыла.

Артдан фреканслары 900 МГц болгъан эмда сигналны цифра кодированиеси болгъан телефонла чыкъгъандыла, ала телефонланы ишлеулерини узакълыгъын эмда агъачын кёлтюргендиле. Хоншула бла "къатышыу" да тохтагъанды. Андан сора атламда 2.4 ГГц фреканслы телефонла чыкъгъандыла, бу аппаратла талай чолпулу болгъандыла, эмда тауушну узакълыгъына къошхандыла. Бусагъатда сатыуда 5.8 ГГц тутуучу фрекансы болгъан телефонла чыгъадыла, алада байламны узакълыгъы иги танг болады, бир тийрени ичинде тыйгъычсыз сёлешир мадар бередилеющихся в США и Канаде.

Шекспирни бийчеси эринден сора да талай джыл джашагъанды, Энн (1623). Шекспирни ахыр туудугъу, Сьюзанны къызы Элизабет Барнард (1608—1670) болгъанды. Джудит Шекспирни юч джашы джашлай ызларындан киши къоймай ёлгендиле.

Сегрегация автобусла бла темир джолда да болгъанды: автобусла айры остановкалада тохтагъандыла, поездледе эсе уа къаралагъа къуру ючюнчю класс берилгенди.

Шахар кеси (бегитилген административ бирим — коммуна) 182 кв. км. майдан алады эмда анда 1,3 млн адам джашайды. Миланны шахар бёлгеси (округу) («Уллу Милан»), коммунаны тышына узакъ джайылады (эм бек — шимал бла кюнчыгъышха), 1 982 кв. км майдан алады эмда 3 707 210 адам халкъы барды (2001 джыл санаугъа кёре); 1991 джылда халкъы 3 738 685 адам болгъанды.

ЮНЕСКО (ингил. UNESCO — United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) — Бирлешген Миллетлени окъуудан, илмудан эмда культурадан организациясыды.

Бу закон бантустанда джашагъанланы статусларын тюрлендиргенди: ала КъАР-ни гражданлары болуудан чыгъыб, бантустанланы гражданлары болгъандыла. Аны бла акъланы, къралны «акъ» бёлгелеринде кёбчюлюк этер мурат этгендиле.

Кърымшаухалланы Пачаны джашы Ислам (Ислам Тебердичи) 1864 джыл мартны 31-де Къарт Джуртда туугъанды. Халкъны джарыкълаучу, суратчы, джазыучу, культура къуллукъчу Кърымшаухал улу къарачай-малкъар халкъны профессионал культурасыны тамалын салгъан фахмулу адамланы бириди.

Ставрополь край (орус. Ставропо́льский край, Ставропо́лье) — Россия Федерацияны субъектиди, Шимал-Кавказ федерал бёлгеге эмда Шимал-Кавказ экономика районнга киреди.
6-чы майда Филиппинледе ахыр американ эмда филиппин аскер къауум капитуляция этеди. 1942 джылны майыны ахырына Япония кёб къурманда бермегенлей бютеу Къыбыла-Кюнчыгъыш Азияны, Шимал-Кюнбатыш Океанияны къолгъа алады. Американ, британ, голланд эмда австралиячы аскерле къаушатылыб бу регионда кючлерин джокъ этедиле.

Къызыл бет байрагъында патриотланы Австрияны эркинлиги ючюн тёкген къанларыны символуду. Акъ бет — Дунай сууну символуду, кюнбатышдан кюнчыгъышгъа акъгъан.

Ол заманнга Африкада виши правительствону оноундагъы француз колония Мадагаскар ючюн сермешиуле барадыла. Баш чуруму ингилизлилеге бу айрымканны немча кемелеге база болур мадарлары болгъанды. 1942 джылны 5-чи майында айрымканнга ингилиз эмда къыбыла африкан аскерле десант этиледиле. Француз аскерле къаршчылансалада , ноябргъа капитуляция этерге керек боладыла. Мадагаскар «Эркин Францияны» къолуна тюшеди.

Тарихден «литр» сёз бусагъатдагъы литрни 0,831018 тенг эски француз толулукъ бирим «литрондан» (французча — litron) чыкъгъанды, ол сёзню тамалы уа урум-латин тамыр «litra».

18-чи февраль 1861 джылда биринчи итальян парламентни депутатлары Туринде джыйыладыла. Ол джылны 17-чи мартында II Виктор Эммануил Италияны королу баямланады, 27-чи мартда Италияны ара шахары Рим баямланады. Алай а Италияны правительствосу Римде джыйылалмагъанды, ол заманда анда Кристоф Луи Леон Жюшо де Ламорисьерни башчылыгъында француз гарнизон папаны джакълагъанды. Келишиулени къабыл этгенден сора итальян правительство Флоренцияда джыйылады.

Биринчи кере «апартеид» (тюзюрек «апартхейд», африкаанс тилде — «айрылыкъ») деген сёзню кесини сёлешиуюнде 1917 джылда Ян Христиан Смэтс хайырланнганды, кечирек 1919 джыл ол Къыбыла-Африкан Бирликни премьер-министри болгъанды. Апартеидни 1948-1994 джыллада правительствода африканерлени оноу этгенлери бла байласала да, Британ империя XIX ёмюрде огъунакъ къара терили африканлыланы кеслерини территорияларыны тышында, акъла бла афро-мулатла джашагъан Кап колония бла Натальда джашаргъа джасакъ болгъанды. Къара терили африканлыла ол джерлеге кёчерге эркинлик къой, бир округдан башхагъа эркинлик берген къагъытсыз барыргъа да болмагъандыла. Кейптаунда эмда Наталны шахарларында алагъа кюн батхандан сора эшик аллына чыгъыу джасакъланнганды.

Баку кърал университет (азер. Bakı Dövlət Universiteti) — Азербайджанны алчы эмда эм эски классика университетлерини бириди, Азербайджанда илму бла маданиятны аралыгъыды, 1919 джылда къуралгъанды.

Марс (къар.-малкъ. Мырыс, Байрам жулдуз, Майрусхан жулдуз, Къызыл жулдуз) — Кюнден саналгъанда 4-чю планетады, ауурлугъу бла уа бизни Кюн системада жетинчи жерни алады. Аны ауурлугъу жерникини 10,6 % тенглиди. Аннга къызыл жулдуз деп жерден къарагъанда къызыл бет алыучусу ючюн айтадыла. Къызыл бетни уа топрагъыны санында темир кёп болгъаны себепли алады. Марс жер къауумгъа киреди, аны хауасыны къысымлыгъы Жерникинден 160 кереге азды. Аны юсюнде къуйрукълу жулдузладан болгъан тешикле, ауузла, вулканланы ауузлары, ёзенле, къумла, буз къалпакъла бардыла. Марсны эки табийгъат жёнгери барды: Фобос бла Деймос.
Орус тилде, ана тилинде да бирча уста джазалгъан Батча улу Лопе де Веганы, А. Н. Островскийни, М. Байджиевни белгили пьесаларын — къарачай-малкъар тилге, нарт таурухланы (Е. Стефанеева бла бирге) да орус тилге кёчюргенди.

Джангыртыуну баргъанында (1989 джылны экинчи джарымындан башлаб, СССР-ни халкъ депутатларыны съездинден сора) айныуну социалист джолунда барыргъа излегенле бла капитализм джанлы партияла эмда къозгъалыуланы арасында тиклик кючлю бола башлайды. Аны тышында Совет Союзну къаллай формада, союз эмда республикан властланы арасында илишкилени юсюнден соруула да ал планнга чыгъадыла. 1990 джылланы аллына джангыртыу таргъа тюшеди.

«Peking Gazette» газетде письмогъа кёре, 968 джыл, къытай алим Кунг-фу-винг thumtsein деген аппаратны къурагъанды, ол тауушну быргъыланы болушлугъу бла къысха аралыкълагъа бергенди.

БИП-ини уллулугъу бла дунияда биринчи орунну АБШ алады, алай а адам башына БИП бла алда Катарды. Россия 6-чы орундады, алай а адам санына саналса 53 орундады.

Амьен мамырлыкъ — 1802 джылны 25-чи мартында Амьенде бир джанындан Франция, Испания эм Батав республика, башха джанындан Уллу Британияны арасында къабыл этилген мамырлыкъ кесаматды. Кесамат Франция бла Ингилизни 1800—1802 джылладагъы къазауатын бошагъанды.

Ахырында Японияны аллында, къазауатны мындан ары бардырса, эки сайлам болады: не шималгъа, СССР-ге къаршчы, неда къыбылагъа. Япония «къыбыла вариантны» сайлайды. 1941 джылны 13-чю апрелинде Япония бла СССР-ни арасында 5-джыллыкъ болджалда нейтралитетни сакълауну юсюнден келишиуге къол салынады. Япония АБШ бла аны джанлы къраллагъа къаршчы къазауатха хазырланыб башлайдыл.

Кёб джылланы ичинде КъАР-ни спортчулары халкъла арасы эришиулеге ийилмегендиле. 1976 джылда африкан къралла, КъАР бла Джангы Зеландияны регби командалары джолдашлыкъ матч бардыргъанлары ючюн, Олимпий оюнланы байкот этгендиле. КъАР бла контактлары болгъан спортчула да дисквалификация этилгендиле.

Иванэ Джавахишвили атлы Тбилиси кърал университет (ТКъУ, гюрдж. თბილისის ივანე ჯავახიშვილის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, Ivane Javaxishvilis saxelobis Tbilisis saxelmts'ipo universit'et'i) — Гюрджюню алчы эмда эм уллу баш окъуу къуралышыды, илму эм маданият аралыкъды. 1918 джылны февралында къуралгъанды.

Батча улуну чыгъармалары талай тилге кёчюрюлгендиле. «Ставрополье» альманахда (№ 1 — 1967, № 3 — 1971, № 3 — 1972, № 4 — 1973), «Юность» (№ 4 — 1976), «Аврора» (№ 11 — 1974) журналлада назмулары, новеллалары, хапарлары басмаланнгандыла. Талай назмусуна макъам салыныб, ала джырла болуб джырланадыла.
Аны аллында император IV Генрих католик клиса бла инвеститура ючюн кюрешгенди, аны магъанасы епископланы папа тюл, монарх салыргъа, эмда клисаны да монархха бойсунургъа керек болгъанды. Рим папа VII Григорий императорну бютеу ишлерине анафема этиб, аны да динден къыстагъанды. Ма ол заманда (1077 джылны январында) IV Генрих юч кюн бла юч кечени папаны терезесини тюбюнде, тобукъларында кечмеклик тилеб тургъанды. Хроникала шагъатлыкъ этгеннге кёре, VII Григорий былай джууаб бергенди: «Тобукъларынгы инджилгенин кёреме, алай а джюрегинги сокъураннганын кёрмейме!.. Гюнахны эмда бедишни къайсы тюрлюсюн да адам кечеди, алай а Рухха аман айтыу кечилмейди… Ол себебден — джокъду кечмеклик сеннге!..» Сыйы сындырылгъан IV Генрих, дертин алыргъа ант этиб кетеди.

3 апрель 1973 дж. Мартин Купер «DynaTAC» атлы мобил телефондан сёлешгенди, аны ауурлугъу 1,15 килограмм, ёлчемлери 22,5х3,75х12,5 сантиметр болгъанды. Аккумулятору 20 минут ушакъгъа джетгенди.

1935 джылны 15-чи сентябрында НСДАП-ны Нюрнбергде баргъан съездинде «Кърал байракъны юсюнден закон» алыннганды (das Reichsflaggengesetz), аннга кёре:

Джангы заманда (артыкъсыз да Француз революцияны заманындан башлаб) термин джангыдан тууады, ол заманда къоркъуулу заманда чексиз власты болгъан адамны белгилегенди.

1990-чы джылланы башына КъАР-ни оноудагъы элитасыны ангысында тюрлениуле башланнгандыла. СССР-ни чачылыуу бла, КъАР кюнбатыш къраллагъа керекли стратегия партнёр болуудан чыгъаргъа джетгенди. АБШ бла Европа Бирликни къраллары КъАР-ден дискриминация политикасын тохтатыуну кючлюден кючлю даулаб башлагъандыла. Иш экономика изоляциягъа джетгеди. КъАР-ни экономика башчылары правительствогъа басымны кючлендиргендиле, курсну тюрлендирилиуюн излегендиле.

Телефонну андан ары айныуунда электрикалы микрофон, уллу тауушлу байлам, тон алыу, билгилени къысытлау эмда башха джангы технология орун алгъандылаIP-телефония, ISDN, DSL, мобил байлам, DECT.

1947 джылны Париж мамырлыкъ кесаматына кёре бу территорияла (Триестни территориясындан тышында), Экинчи дуния къазауатда хорланнган Италиядан сыйырылыб, Югославиягъа кёчюрюледи.

Бу атылыуну аллы бла шахарда Гвадалахара метрону экинчи сызын ишлеб башлагъандыла, канализация быргъыланы кёчюрюрге керек болгаънды: ол метрону тюбю бла ётюб U-шекилли бурулгъанды. Талай атылыуну чуруму да ол болгъанды. Быргъыны бюгюлген джеринде бензинни кебген тылпыуу насос бла бери алыналмагъанды, ол себебден ол не тышына чыкъгъанды, неда атылыуу къоркъуулу газ хурджунла къурагъанды, аны ючюндю атылыула бир заманда болмагъанлары. Ахырында бензин тылпыула канализация люкладан башха джерден тышына чыгъалмагъандыла.
Кесини джолунда Дунай талай кере баргъан табасын тюрлендиреди. Биринчи Германияны тау джерлери бла къыбыла-кюнчыгъышха саркъады, сора 2747 км. узунлукъда шимал-кюнчыгъышха бурулады. Былай Регенсбург шахаргъа (2379 км) дери келеди, былайда сууну агъымыны эм шимал нохтасыды (49°03' ш. к.). Регенсбургну къатында къыбыла-кюнчыгъышха бурулады, сора Вена чунгурлукъну ётюб, 600 км чакълы бирни Ортадунай алашалыкъны юсю бла саркъады. Суу орунун Къыбыла Карпатланы тау сынджырларындан Темир къабакъла атлы ёзенден ётюб, Тёбендунай алашалыкъ бла Къара тенгизге 900 километрден артыкъны келиб, агъады. Сууну эм толу нохтасы Болгарияны Свиштов шахарыны къатындады — ш.к. 43°38'.

1941 джылны 22-чи июнунда Германия , Германия бла Совет Союзну арасында чабмауну юсюнден кесаматны бузуб, Совет Союзгъа чабханды. Совет аскерле аны алгъа урууун 1941 джылны къачына тыялады, 1941 джылны декабрында кеси аллына урады. Алай болса да, 1942 джылны джайында-къачында немец аскерле Волгагъа чыгъадыла. 1942 джылны декабрындан башлаб, 1943 джылда къазауатны баргъанында терен тюрлениу болады, бу тюрлениуде уллу орун алгъан Сталинград эмда Курск сермешиуле боладыла. 1944 джылдан башлаб, 1945 джылны майына дери совет аскерле СССР-ни Германия кючлеген бютеу территориясын, Кюнчыгъыш Европаны къралларын азатлайдыла, къазауатны да Германияны сылтаусуз капитуляциясыны юсюнден актха къол салыб, хорламлы бошайды.

Либерализмни бусагъатдагъы агъымларындан бир къаууму эркин саудаланы кърал джанындан регуляция этиуюне джылы къарайды, ол регуляция халкъны игилиги ючюн бара эсе (тёлеусюз окъуу, адамланы хайырларыны аралыгъын азайтыу). Бу къарамланы джандашларыны оюмуна кре, политика система социал къралны элементлерин джюрютюрге керекди, аны ичинде ишсизлеге кърал болушлукъ, юйсюзлеге джашар джер, тёлеусюз медицина кибик.

Германияда Майн-Дунай каналны 1992 джыл ишлениую бла, Дунай суу, Шимал тенгиздеги Роттердамдан Къара тенгиздеги Сулиннге дери созулгъан трансевропа суу джолну кесеги болгъанды (3500 км). Дунайны юсю бла транспорт ташыуланы ёлчеми 100 миллион тоннаны (1987 джыл) озгъанды.

Роман тиллени кёбюсюнде байрым кюнню аты латинча dies Veneris — «Венераны кюню» дегенден келеди: французча — vendredi, итальянча — venerdì, испанча — viernes, каталанча — divendres, корсиканча — vennari, румынча — vineri. Бу адет, P-кельт валлий тилде да ыз къойгъанды — dydd Gwener.

Боливия табигъат къайнакъла бла байды — тутурукъ, газ, нефть, цинк, вольфрам, сурьма, кюмюш, темир, литий, къоргъашин, алтын, чегет, гидроэнергетика къайнакъла. Алай болсада Боливия Латин Американы эм джарлы эмда экономика айныуунда артха къалгъан къралларыны бириди.

Башха сёзле бла айтсакъ, бу политикалы концепциягъа кёре адам расала бир-бирлери бла тенг тюлдюле, аланы башха этген бек магъаналы ышанла бардыла. Теориядан практикагъа кёчсе, расизм адамланы дискриминациягъа келтиреди.

Варша́ва (поляк. Warszawa полякча айтылыуу) — территориясы бла эмда халкъы бла Польшада эм уллу шахарды, 1596 джылдан бери къралны ара шахарыды. Шахарны юсю бла Висла суу ётеде.
Ингилиз бютеу кючлеген джерлени ызына къайтарыргъа сёз бергенди (ст. 3), Ингилизге кючлеген джерледен джангыз Тринидад айрымкан бла (ст. 4) Цейлон айрымканда голланд джерле къаладыла (ст. 5). Аны бла бирге Иги Умутну учундагъы голланды портла ачыкъ къаладыла (ст. 6).

8-чи декабрда японлула Гонконгдагъы ингилиз базаны блокадагъа алыб, Таиландха, британ Малайгъа эм американ Филиппинлеге чабадыла. Тенгизге болушлукъ ючюн чыкъгъан британ эскадра хауадан уруладыла, эки линкор-инглилзлилени баш кючлери батады.

1792 джылда АБШ-де 1 унция алтын 19,3 $ болгъаны бегитилгенди. 1834 джылда унциягъа 20,67 $ бере эдиле, АБШ-де джетерли алтын джыйымдыкъ болмагъаны себебли валютаны курсу тюшгенлей тургъанды.

«Иводзиманы башында байракъны кётюрюу» (ингил. Raising the Flag on Iwo Jima) — 23 февраль 1945 джыл Джо Розенталь этген тарих фотографияды. Анда АБШ-ны беш тенгиз пехотачысы эм АБШ АТК-ни санитары Экинчи дуния къазауатны заманында Иводзима ючюн сермешиуде Сурибати тауну башына Бирлешген Штатланы байрагъын кётюрюулери суратланнганды.

Францияда аллында мюзиклле башха джол бла баргъандыла: ала аллай тамашалыкъ болмагъандыла эмда бродвейдегиледен декорациялары азыракъ, учуз болгъанды, ала джырчыланы концертине бек ушагъандыла. Быллай мюзиклни юлгюсюне Риккардо Коччанте бла Люк Пламондонну Notre-Dame de Paris спектаклиди. Заман бла адамланы джаратханлары тюрленнгенди эмда арт джыллада Франция кёз къаматхан, тамаша мюзиклле сала башлагъандыла, сёз ючюн, Romeo et Juliette, Autant en Emporte le Vent, Le Roi Soleil кибикле.

XIX ёмюрню ахырына тюрлю ичи географиялыкъ тюрлениуню юсюнден уллу материал джыйылады, эмда тюрлю тюбю ангылам киреди. Джаныуарланы, ёсюмлюклени эмда микроорганизмлени тюрлюлерини эмда тюрлю тюблерини юсюнден кёб материал джыйылгъаны (XX ёмюрню арасына саны эки миллиондан артыкъ болгъанды) бир джанындан тюрлюлени «юлешиниуюне» себеб болгъанды, хар айры,локал форма энчи тюрлю кибик белгиленнгенди, башха джанындан а уа тюрлюлени «уллайтыу» процесс баргъанды, мында талай бир бирине ушагъан тюрлюлени бирлешдириб кюрешгедиле. Аны эсебинде систематикада «гитче» тюрлюле — жорданонланы (француз ботаник Алексис Жорданны аты бла), «уллу» тюрлюле — линнеонлагъа (Линнейни аты бла) къураладыла. Линнеонланы ичинде монотипли эмда политипли тюрлюлени айыргъандыла (политиплиле талай тюрлю тюбден къуралгъандыла).

! scope=row | Туугъаны | 23 январь 1870Локпорт, Нью Йорк штат, АБШ |- ! scope=row | Ёлгени | 27 декабрь 1942Локпорт, Нью Йорк штат, АБШ |- ! scope=row | Гражданлыгъы | АБШ |-

Биринчи Мексикан империя (исп. Imperio Mexicano) — Мексиканы 1822 джылны 21 июлюндан 1823 джылны 19 мартына дери кёзюуде официал аты болгъанды. Алгъыннгы Джангы Испанияны эмда Гватемала генерал-капитанствону территориясын алгъанды. Кечирек (1864–1867 джыллада) Экинчи Мексикан империя да болгъанды.
Тинтилген тюрлюлени саны ёсгени бла, аланы атларын эмда системаларын стандартлашдырыргъа керек болгъанды, тюрлюле шанлары бла алагъа ушагъанла бла бирге тюрлюдел уллу биримлеге джыйылгъадыла. Бу ишде тамал атламны «Табигъатны системасы» деген китаб бла (1735) швед натуралист Карл Линней салады, кесини ишинде джаныуарла бла ёсюмлюклени систематыкасыны тамалын салгъанды. Линней бир-бирлерине ушаш тюрлюлени тукъумлагъа, тукъумланы - къауумлагъа, къауумланы да сыныфлагъа джыйгъанды. Тюрлюлени белгилер ючюн экили латин номенклатураны киргизгенди (бинар номенклатура), ол номенклатурада тюрлюню былай белгилегендиле - биринчи тукъумуну аты, артдан тюрлюню энчи аты джазылгъанды..

30-чу джыллада Италия да агрессиялы политиканы бардыргъанды. 1935 джылны 3-чю октябрында Эфиопиягъа чабады, эмда 1936 джылны майына бютеулей къолгъа алады (итальян-эфиоп къазауат). 1936 джыл Итальян империя баям этиледи. Джерле арасы тенгиз «Бизни тенгиз» ат алады (лат. — Mare Nostrum). Быллай агрессиялы чыгъышла кюнбатыш къралла бла Миллетлени Лигасыны джанындан ушатылмайды. Кюнбатыш къралла бла илишкилерини аман болууу Италияны Германия бла джууукълашдырады. 1936 джылны январында Муссолини, немчала джанындан Австрияны аннексиясын, ала Адриатикагъа къол узатмасала, унайды. 1936 джылны 7-чи мартында герман аскерле Рейн демилитаризация зонаны кючлейдиле. Уллу Британия бла Франция уллу къаршчылыкъ кёргюзмей, джангыз формал халда протест билдиредиле. 1936 джылны 25-чи ноябрында Германия бла Япония Антикоминтерн пактны аладыла. Бу пактха кёре ала коммунист идеологиягъа къаршчы биргелей кюреширик болгъандыла. 1937 джылны 6-чы ноябрында пактха Италияда къошулады.

В. Н. Татищев 1720 джылда Европаны кюнчыгъыш чегин Уралгъа дери кёчюрюрге салгъанды. Аз-аздан джангы чек Россияда, андан сора уа саулай дунияда бегигенди.

{| class="infobox_v2 vcard" cellspacing="7" border="0" style="border-color:#8888AA;" | colspan="2" class="entete personne" style="background-color:#EEEEFF;color:black;" | Сара Бернар |-

|} Фёдор Ива́нович Шаля́пин (1 [13] февраль 1873, Къазан — 12 апрель 1938, Париж) — орус опера эм камера (мийик бас) джырлаучу болгъанды, тюрлю-тюрлю заманлада Уллу бла Мариин театрланы эмда Метрополитен Опера театрны солисти болгъанды, биринчи болуб Республиканы халкъ артисти деген сыйлы атны алгъан (1918—1927, сыйлы ат 1991 джыл къайтарылгъанды) болгъанды, 1918—1921 джыллада — Мариин театрны суратлау тамадасы болгъанды. Чыгъармаларында «туугъандан музыкагъа фахмулулукъну, уллу вокал болумну, аламат актёр усталыкъны» бирлешдирген артист болгъан репутациясы барды. Дагъыда сурат салыу усталыкъ бла, графика бла эмда скульптура бла кюрешгенди. Дунияда опера санатха бек уллу эткиси болгъанды.

Кечет - ауетли байланнган, бир затдан къуралгъан эм мырытны ауетли къырында биригип баргъан жулдуз къауум. Бир-бир кечетлени санында жулдузладан сора буз эм букъу булутла да барды. Кечетлени чачылгъан эм жокку тюрлюлери болады. 2011 жылда кечетлени жангы тюрлюлери ачылгъанды, ола кеслеринде чачылгъан эм жокку кечетлени тюрюнлерин тутадыла. Ауетли байланмагъан къауумлагъа, неда байлам къарыуулары къарыуусуз болгъан къаууумлагъа жулдуз биригиуле дейдиле.
Джохадзе, Давид Иванович, генетик, профессор, биология илмуланы доктору, СССР-ни ИА-ны академиги, совет гена инженерияны тамалын салгъанладан бириди

Мифологиягъа кёре акъылманлыкъны аллахы -Афинаны атын шахар Афинаны тенгиз иеси Посейдон бла даулашыуундан сора алгъанды. Афинлени биринчи патчахы Кекроп (Κέκροπας) джарымы адам, джарымы джылан болгъанды, аны аллында оноу этерге чыгъады, ким боллукъду шахарны болушу деб. Эки кандидат болгъанды -Афина бла Посейдон, ала Кекроннга саугъа этерге керек болгъандыла, патчах къайсысыны саугъасын джаратса, аны шахар болушу этерге оноу алыннганды. .

1982 джыл — 19-чу июлда кризисни теренлешген шартларында президент Сельсо Торрелио властны генерал Гидо Вильдосогъа береди. Ол 1980 джылда сайланнган Миллет конгрессни джыйыб, 10-чу октябрда Эрнану Силесу Суасону президентге сайланады.

Къыбыла Афиркада апартеид система дуния джамагъат бла расист идеология кибик саналгъанды эмда айыбланнганды. 1973 джыл БМО-ну Генерал ассамблеясы Апартеидни тохтатыууну эмда аны юсюн аманлыгъына джолукъдурулууну юсюнден халкъла арасы конвенцияны алгъанды. Бу конвенцияны нюзюрю БМО-ну къралларына КъАР-ге къаршчы санкцияла салыугъа юристлик тамал бериу болгъанды. Алай а конфенцияны формулировкасыны андан кенг магъанасы барды, бир кърал да быллай амалланы политикасында бардырыргъа эркин болмагъаны белгиленеди. Конвенция кючге 1976 джыл киргенди.

Дунайны суу джыйыууну бютеулей майданы 817 минг км² чакълы бирди. Аны къыйыр нохталары быладыла: ш. к. 42°12' эм 50°05', кч.у. 8°10' эм 29°40'. Бассейнини узунлугъу, кюнбатышдан кюнчыгъышха 1690 км, кенглиги уа 820 км болады.

Коммунизм, коммунистлик (лат. commūnis — «барыны да») — марксизмде, чыгъарыуну мадарларына джамагъат иелик болгъан экономикалы джамагъатха айтылады.

Шаблон:Language icon Haberl, Dieter (2006). "Beethovens erste Reise nach Wien: die Datierung seiner Schülerreise zu W. A. Mozart". Neues Musikwissenschaftliches Jahrbuch (14). OCLC 634798176.

Хорват тил Хорватия къыбласында эмда Балкан джарымайрымканны кюнбатышында орналгъан къралды, Югославияны къурамында болгъан республикаланы бириди.

1992 дж. — «Московская Сотовая Связь» компанияны 1992 джыл US West (АБШ) эм Millicom International Cellular фирмала бла Москва шахар телефон ау (МГТС) ортакъда къурайдыла.

Кюнчыгъыш-Европа театр: СССР (кюнбатышы), Польша, Финляндия, Шимал Норвегия, Чехословакия, Румыния, Маджар, Болгария, Югославия, Австрия (кюнчыгъышы), Кюнчыгъыш Германия, Баренцни тенгизи, Балтика тенгиз, Къара тенгиз.

Мусоргскийни «Борис Годунов» операсында Борис патчахны ролюн, Шарль Гунону «Фауст» операсында Мефистофельни ролюн, Глинканы «Патчах ючюн джашауну бериу» операсында Сусанинни ролюн ойнагъанды. Шаляпин орус халкъ джырланы, романсланы джырлагъанды. Аны режиссёр хунери да болгъанды.

Кърал байракъ (нем. die Reichsflagge) — Германияны (1943 джылдан башлаб — Уллу Германияны) (нем. Großdeutsches Reich) официал кърал белгилерини бири болгъанды, 1935—1945 джыллада ол арасында акъ тёгерекде джанбаш оннга бурулгъан свастикасы бла къызыл къумач болгъанды, аны официал аты die Hakenkreuzflagge («свастикалы байракъ», сёзюн сёзюча кёчюрюлсе — «ыргъакълы къачы болгъан байракъ») болгъанды.
I Александрны проектине кёре Мальтаны орус гарнизон алады, французла Голландияны, Швейцарияны, Италияны эмда Шимал Германияны бошалтады. Алай а бу проектни Франция да, Ингилиз да къабыл этмейдиле. 1803 джылны 13-чю мартында Тюильриде раутда Наполеон ингилиз посол лорд Витворт бла ушгъын: «Мальта неда къазуат!» сёзлени къычырыб бошайды. Аны ызындан эки айлыкъ кёрюшюуле эсебсиз къаладыла, 1803 джылны 12-чи майында лорд Витворт Парижден кетеди. 22-чи майда Ингилиз Франциягъа къазауат ачады.

Декларацияны къуру рекомендация статусу барды, алай а ны тамалында эки зорунлу кесаматха къол салыннганды: Граждан эмда политика хакъланы юсюнден хаклкъла арасы пакт бла Экономика, социал эмда культура хакъланы юсюнден халкъла арасы пакт. Декларацияны айры бёлюмлери, сёз ючюн зулмулукъну эмда къул тутууну джасакълау зорунлудула императив марда; бир-бир къраллада Декларация тамамы бла къабыл этмей, айры бёлгелерин этедиле.

Басхан сууда Тырныаууз, Басхан шахарла орналадыла, Балыкъ суугъа къошулгъан джерини къаршчысында уа — Прохладна шахар. Сууда дагъыда Басхан ГЭС орналыбды.

Ол себебден, апартеидни политикасы, Къыбыла Африкада акъ правительствола бардыргъан сегрегацияны андан ары баргъаны болгъанды. Быллай политиканы юлгюлерине 1912 джылны Джер актын айтыргъа боллукъду. Башха джаны бла къаралса, аллында апартеидни идеясы къуру политика айрылыкъны тутханды деген оюм барды («уллу апартеид»), турмушдагъы апартеид («ууакъ апартеид») кечирек къуралгъанды. Сёз ючюн, Экинчи дуния къазауатны заманында, Сметс башчылыкъ этген Бирлешген партияны правительстосу сегрегация законланы тындырыуугъа къаты къарамагъанды.

Поляк тил (język polski, polszczyzna) — полякланы тилиди, индоевропа тил юйюрню кюнбатыш славян къауумуну лехит тюбкъауумуна киреди. Поляк тил — чех, словак, (кашуб диалекти поляк тилни диалекти кибик кёб саналгъан) помор, лужичан эмда полаб тиллеге джууукъду. Поляк тил талай къралда 40 миллионнга джууукъ адамгъа ана тил болады, аланы ичинде 38 миллионнга джууукъ адам Польшадады. Экинчи эмда тышкърал тил кибик поляк тилни дагъыда 5-10 миллионнга джууукъ адам биледи.

Джюзюм дунияны кёб къралында ёседи, ол себебден чагъырда кёб къралда чыгъарылады, алай а артыкъсызда бек джылы климаты болъан къраллада. Чагъырыу чыгъырыуда эталоннга Франция саналады.

Орус тил (орус. ру́сский язы́к) — кюнчыгъыш славян тилледен бириди, дунияда эм уллу тилледен бириди. Славян тилледен эм белгили (джайылгъан), Европада да эм кёб адам сёлешген тил орус тилди.

Кесини шекили бла къралны башчысы энчи неда орта халда болургъа болады, биринчиде башчы бир адам болады, экинчиде келечилик властны органы болады.
Аллындан парашютле адамланы джерге тюшюулерин джумушакъ этер нюзюр бла хайырландырылгъандыла. Бюгюнлюкде энчи неда десант парашютла хауадан адамланы десант этер, адамланы къутхарыр эмда спортда хайырланадыла. Мешиналаны эмда джюклени джерге тюшюрюр ючюн джюк парашютле хайрланадыла. Ауур техниканы джерге тюшюрюр ючюн талай быллай парашют бирге хайырландырылыргъа болады. Аллайлагъа гитче самолетлада салыннган къутхарыу системала да саналадыл. Быллай система парашют бла тартыб чыгъарыуну терклендириучюлеринден къуралады. Къоркъуу болса, пилот къутхарыу системаны ишлетеди, эмда самолет бютеулей парашют бла джерге тюшеди. Быллай системаланы джараулугъу бек даулуду.

Кърымтатар тил (Qırımtatar tili, Къырымтатар тили) неда кърым тил (Qırım tili, Къырым тили) — кърым татарлыланы тиллериди, алтай тил юйюрге кирген тюрк тилледен бириди. Джазыу системасы латин алфавитни эмда кириллицаны тамалында къуралгъанды.

потенциал БИП — мадарланы толу хайырланнган БИП-ди. Бу БИП экономиканы потенциал мадарларыны кёргюзеди. Экономиканы потенциал мадарлары, керти мадарларындан эсе кёб болуучандыла.

500, 1000, 5000, 10 000 и 100 000 долларлыкъ банкнотала алгъаракъ басмаланнгандыла. Ала асламысы бла банкла арасында хыйсаблашыуда эмда аманлыкъчыланы арасында джюрюгендиле, алай 1936 джылдан башлаб аланы басханны къойгъандыла, 1969 джыл президент Ричард Никсонну буйругъу бла джюрюуден къоратылгъандыла.

Кавказ таула (орус. Кавка́зские го́ры, гюрдж. კავკასიონი, лезг. Къавкъаз сувар, хач. Кавказаа ашьхақәа, азер. Qafqaz dağları, эрм. Կովկաս, къаб.-черк. Къаукъаз Iуащхьэ, чеч. Кавказан лаьмнаш) — Къара, Азау эм Каспий тенгизлени арасыда орналгъан тау системады.

Экинчи дуния къазауатдан сора СССР-ни Афганистан, Маджар, Иран, Къытай, КХДР (1948 джылдан башлаб), Монголия, Норвегия, Польша, Румыния, Тюрк, Финляндия, Чехословакия бла джер юсю чеклери, АБШ, Швеция эмда Япония бла тенгиз чеклери болгъанды.

Бусагъатда демократ кърал оноу кюнбатыш европалы келечилик демократияны формасын джюрютеди, аны башха аты «либерал демократияды». Аны теориясыны тамалын салгъанланы ичинде Жан Жак Руссо (1712—1778), Джон Локк (1632—1704) эмда Монтескьёню (1689—1755) чертирге боллукъду. Кёбчюлюк информацияны амалларыны айныуу, информацияны автомат халда джаращдырылыуу, технологияланы ёсюую эмда келечилик демократияны тындырыуда табсызлыкъла себебли, арт джыллада демократияны ачыкъ, тюз формаларына адамланы интереслери ёсгенди.

{| class="infobox_v2 vcard" cellspacing="7" border="0" style="border-color:#8888AA;" | colspan="2" class="entete personne" style="background-color:#EEEEFF;color:black;" | Уильям Шекспир |-

Джаякъланыуларыны дараджасы бла, эмда гидрогеологиялыкъ режимлери бла тенгизле 3 къауумгъа юлешинедиле: ич тенгизле (джерле арасы тенгизле эмда джарым джабылгъан тенгизле), къыйыр тенгизле эмда айрымканларасы тенгизле. Кеслерини географиялыкъ болумлары бла джерле арасы тенгизле континентларасы тенгизле бла континентичи тенгизлеге юлешинедиле.
Драматургия усталыкъны консерваториясын 1862 джылда бошаб, Сара Бернар Комеди Франсезде актер карьерасын башлагъанды. Кечирек Одеон театрдада ишлеб, кёб турмай Комедиге къайтады. 1880 джылдан башлаб энчи труппа къурайды, аны бла Европа бла Америкагъа турнеге чыгъады. АБШ-да болгъан заманында Томас Эдиссон бла танышады, ол Сараны ауазын фонографха джаздырады.

1972 джыл ЮНЕСКО Дуния культура эмда табигъат осуйлукъну сакълауну юсюнден конвенцияны къабыл этеди, кючге 1975 джыл киреди, бусагъатха дери аны 184 кърал ратификация этгенди.

Совет-герман фронтну ара кесегинде совет алгъа джюрюшню джетишимсизлиги огъуна («Марс» операция ) Германия стратегия болумун игилешдирелмейди.

БМО-ну 6 официал эм ишлеген тиллеринден бирди. Француз тил 110 млн. чакълы бир адамгъа ана тилди, сёлешгенлени саны уа 500 миллиондан кёбдю. Француз тил кёб халкъла арасы организацияланы официл тиллериди. Эм кёб тыш кърал тил орнуна окъулгъан тилледен бириди.

Фотографияда суратланнган алты адамдан ючюсю (Франклин Соусли, Гарлон Блок эмда Майкл Стренк) сермешиуню заманында ёлтюрюлгендиле; сау къалгъан ючюсю (Джон Брэдли, Рене Ганьон эмда Айра Хейз), фотография кёре ким болгъанлары ачыкъланнгандан сора, бек белгили болгъандыла. Фотографияны скульптор Феликс де Уэлдон, Арлингтон миллет къабырланы къатында тенгиз пехотаны мемориалын этген сагъатда хайырландыргъанды.

Мюзикллени ингилиз-американ монополиясы 1985 джылда бошалады, ол заманда Лондонда, Виктора Гюго «Эрек этилгенле» («Les Miserables») романыны тамалында француз мюзикл салынады. Авторлары композитор Клод Мишель Шонберг либретточу Ален Бублиль болгъандыла. Мюзикл жанрны мийик дараджасын «Мисс Сайгон» («Miss Saigon»), Пуччинини «Мадам Баттерфляй» операсын джангыртылыуу шагъатлыкъ этеди.

Евро 100 центден къуралады (бир-бирде евроцент дейдиле). Бютеу евро монетала, аны ичиндеда 2 евролукъ темир ачхалада бир джанлары бютеу европаны къралларыны сураты бла, ол бир джанында уа чыгъаргъан кърал сайлагъан суратны тутадыла. Бютеу темир ачхала еврозонаны къайсы къралындада джюрюрге боладыла. 2 €, 1 €, 0,50 €, 0,20 €, 0,10 €, 0,05 €, 0,02 € и 0,01 € багъалары болгъан темир ачхала чыгъарыладыла.

«Этот гений — Фёдор Шаляпин. Воспоминания и статьи», ГЦММК им. М. И. Глинки, дом-музей Ф. И. Шаляпина, фортепианная школа «Клавир». М., 1995.

Хар кюн сайын АБШ-де 35 млн чакълы бир тюрлю-тюрлю номиналы болгъан, бютеулей $635 млн багъасы болгъан банкнота чыгъарылады. Банкноталаны 95 % эски болгъан ачхаланы ауушдурур ючюн чыгъарылады. 2005 джылда бир банкнотаны чыгъарыуну багъасы 5,7 цент болгъанды.

Рим сорууну тюзетген папа IX Пий бла Бенито Муссолинини правительствосуну арасында къабыл этилген Латеран келишиуле болгъандыла. Алагъа кёре джангы папа кърал — Ватикан — къуралгъанды.

Джангыртыуну башланыуу бла, М. С. Горбачёв бардыргъа политика курс совет республикаланы арасында илишкиле тиклешдргенди, Кюнчыгъыш блокнуну чачылыууна, ахырында уа Беловеж келишиуле бла СССР-ни къурутууна себеб болгъанды.
Киевде совет аскерлени къаушатыу, немчалылагъа къыбылагъа джол ачады. 5-чи октябрда 1-чи танка къауум Азау тенгизге Мелитополну къатында чыгъыб, Къыбыла фронтну аскерлерине джол кеседи. 1941 джылны октябрында немча аскерле Севастополь тышында бютеу Кърымны кючлейдиле.

Низам - бирликни къурап, бир-бирге тийимлик этген кеп затланы жыйымы. Низам деген сезню, бек аздан, он тюрлю магъанасы барды. Бу сезню хапарны магъанасына кере тюрлю-тюрлю ангылатыргъа боллукъду.

1964 джыл орта школну Джангы Къарачай элде бошагъандан сора Новочеркасск шахарда политехника институтха киргенди. Баш билим алыб, бир бёлек джылны да кеси окъугъан институтда устазлыкъ этиб, 1974 джыл Черкесскеге къайытханды. 1974 — 1992 джыллада ол Къарачай-Черкес политехника институтда ишлегенди.

Тюрлюню илму аты биномлуду, ол деген эки сёзден къуралады:тукъумуну аты эмда экинчи сёз тюрлюню энчи аты. Биринчи сёз бирлик санда ат, экинчи сёз а уа иелик болушда сыфат неда ат болады. Биринчи сёз уллу харифден, экинчи гитче харифден джазылады.

20-чы октябрь 2010 джыл Боливия бла Перу кесематны къабыл этгендиле, аннга кёре Боливиягъа порт ишлер ючюн, 99 джылгъа тенгизге чыгъышы болгъан бир кесек джер бериледи. Алай бла Боливия, 1883 джылда Чили бла къазуатда дженгилгенинден сора 127 джыл кетиб джангыдан тенгизге чыгъышха ие болгъанды</ref>.

1917 джыл Тбилиси университетни къурау бла кюрешген джамагъат къуралады. Тамалын салгъаннга тарихчи Иванэ Джавахишвили саналады, аны тышында университетни тамалында кюнчыгъыш билимчи Георгий Ахвледиани, тарихчи Шалва Нуцубидзе, психолог Дмитрий Узнадзе, лингвист Акакий Шанидзе болгъандыла. Биринчи ректору болуб химиячы Пётр Меликишвили сайланнганды.

Ауазны цифралашдырыб эмда къысыб IP-технологияланы тамалында къуралагъан сетлени юсю бла берген технологияды. Сёз ючюн, Интернетни юсю бла. Узакъ аралыкълагъа сёлешиуню багъасын тюшюреди. Алай аманлыгъы сигналны тыйылыууду. 2005 джылдан башлаб энчи программаланы хайырландырыб (сёз ючюн,Skype) IP-телефонияны бек учузлашдыргъандыла.

Официал билгилеге кёре 206 адам ёлгенди. Алай а Lloyd’s атлы лондончу компанияны хыйсабларына кёре, ёлгенлени саны 252 адам, джаралыла 1440 аслам, 15 минг адам да юйсюз къалгъандыла, 450 предприятие чачылгъанды, салыннган заранны ёлчеми тюрлю-тюрлю билгилеге кёре АБШ долларла бла 300 миллиондан башлаб 1 миллиардха дери барады.

Ол кюн огъунакъ Ингилиз бла Франция немча аскерлени Польшаны джерлеринден чыгъарылырын излегенди. Муссолини поляк сорууну тешер ючюн конференция къуралырын теджегенди, алай а Гитлер унамагъанды.

Аны тышында Дунайны бассейни Ара эмда Къыбыла Европаны 18 къралын алады (башында айтылгъан 10 къралдан сора — Италия, Словения, Босния эм Герцеговина, Албания, Македония, Польша, Швейцария эмда Чехия).

Айрымканларыны майданлары 730 минг км² чакълы бир болады. Джарымайрымканла Европаны майданында 1/4 боладыла (Скандинав, Пиреней, Апеннин, Балкан дагъыда башхала).

5-чи июнда немча аскерле Лан-Абвиль сызда алгъа джюрюш башлайдыла. Француз аскер башчылыкъны фронтда «тешиклени» хазырланмагъан аскерле бла джабаргъа кюрешгени джетишимли болмайды, французла сермешиуден сермешиуге кеслерин хорлатадыла, фронт джыртылады, аскерле къызыуда къыбылагъа ыхтырыладыла.