Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Жалым и лъэгагъыр м 1,15. Хъу зэфӀэувам къешэч ч 180 къыщыщӀэдзауэ 250 нэс. Къэунэхуауэ щытщ хьэщомыщ хъу щыӀэу я хьэлъагъыр ч 325, 340, 350, 360 хъухэу, ауэ я пэжыгъэр а хъыбархэм захуэу щӀэныгъэлӀ псоми къалъытэкъым. Бенгал хьэщомыщыр и нэхъыбэм къешэч ч 220, хьэщомыщ ищхъэрэ Индиэмрэ Непалымрэ щыпсэухэм къашэч ч 235 хуэдиз. Бзыхэр гу лъыптэу нэхъ цӀыкӀухэщ бенгалхэмрэ амурхэмрэ я лӀэужьыгъуэ къуэдзэхэм, я хьэлъагъыр ч 100-181 хъууэ. Иджырей лӀэужьыгъуэ къуэдзих щыӀэмкӀэ къэплъытэ хъунущ хъухэм къашэчу и нэхъыбэм ч 170 хуэдиз, бзыхэм ч 115 хуэдиз.

Балийр - жыг-къэкӀыгъэ нэхъ инхэм ящыщ. ПсынкӀыу мэкӀыр адрей жыгхэм ялъытамэ. ПкӀашъхьар хъуреуэ, тӀэкӀу хуэкӀыхьу щыт иэ икӀагъым бгъуэуэ ишъхьамкӀэ памцӀэ хъууэ. ЖыгыкӀэм ифэр гъуабджу, плъыжьыфу иэ псыфу щыт.

Шыхэм ӀэфӀагъыр фӀыуэ зэхахыфу щытхэ, Ӏусыр абым шъхьэкӀэ зэхадзыр езыхэм ягу ирихьэр хахын шъхьэкӀэ, я ӀупэхэмкӀэ шыхэм джылэ нэхъ цӀыкӀу дыдэхэри зэхадзыфу щытхэ.

Ӏуашъхьэхэм я лъагапӀэхэм дежь, гъэмахуэм шӀэӀэгъуэр -25 °C фӀокӀхэ, шӀымахуэм -40 °C фӀэкӀыу йохухыр. Абым пэмыкӀыу бэуэ жьы уае къоуэ, жым и псынкӀагъыр 150 км/сэхь. нэсу, дуней кӀэх зэхъуэкӀыгъуи.

Япэрей дунейпсо зауэр иуха яуж Уэсмэн империэр кӀэху зэгуэхун кӀедзэ. 1920 гъэм хьэрып пэштыхьей Шам мэхъур и пэхтыхьу техьэр Фейсал I-й Хашимий лъэпкъым щыщ, яужым Иракум и пэштыхь хъуа. Шамым хуитыныгъэ куэдрэ иӀэкъым. Мазэ зытӀущ текӀауэ фрэнджыдзэм Шамыр оккупациэ ешъыр. 1922 гъэм Лъэпкъхэм я лигэм унафэ къыдегъэкӀ Тыркуэйм Шам лъэныкъуэгъу иӀыгъар Британиэшхуэмрэ Фрэнджымрэ яхуигуэчу. Британиэшхуэм Йорданымрэ Палестинэмрэ лъыса, Фрэнджым - иджырей Шамымрэ Ливанымрэ. 1936 гъэм Фрэнджымрэ Шамымрэ тхылъ кӀатхэ Шамым и хуитыныгъэр къыхэкӀыу абым, ауэ 1939 гъэм Фрэнджыр кӀогъуэжьри игъэзанкӀэкъым тхылъым кӀитхар. ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм и зэманыгъуэм Фрэнджым и къэрур мэкӀуэдыр, Шамым зыкъэӀэтыгъуэ йокӀуэкӀ хуитыныгъэм шъхьэкӀэ.

Теплъэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ. Щхьэм, дамэхэм ӀэпапӀэ хужь хъурейхэр хэсщ, кӀэ къабзийхэмрэ къабзий пхъашэхэмрэ кусэ хужьхэр тӀурытӀурэкъарох. Ныбэ щӀагъыр хужь-фӀеифэщ. Лъакъуэхэм цы ятетщ лъэбжьанэм нэсу.

Хатэпс е Хадэпс (ур-бз. Хатыпс) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Псэкъупсым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 22 хуэдиз мэхъур.

Молэмусэ Хь. къызэрилъытэмкӀэ мы къуалэбзу лӀэужьыгъуэр гъэщӀэгъуэныр щыпсэууэ щытащ Къаукъазым и губгъуэ мывалъэхэм. Е 19-нэ лӀэщӀыгъуэм и 60-70 илъэсхэм кӀуэдыжьыпащ.

Гангыр и псыхъуэм и нэхъыбэмкӀэ губгъуэ псыуэ хъуас яхьчу щыт, и псыр хому, шъэху ежэху, и къыхэжыпӀэр Гималайхэм и лъэгапӀэхэм зэрхэлъым емылъытауэ, псы бжыгъи зыхештэ, есым хуэдуи къушъхьэхэм къыхэжу щытхэр. Индо-Ганг гъубгъуэр, псым и нэхъыбэ ежэхыпӀэр зи Ӏэхьэ хъуам, зандэфӀу щыт. Зэхуэлъытэгъуэ яхуэшъамэ лъэгапӀэ Дели идежь щыӀэмрэ (Джамна псым) Бенгал хыжэмрэ зи зэхуакухэм км 1,600 дэлъхэм, зэшъхьэщыкӀыгъу я лъэгапӀэхэр зэрыхъур 210 метру.

Лъэхъэнэ курытхэм Кувейтыр Хьэрыпхэм я хэлифатым хэта, Ӏумайад лъэпкъым я ӀэнатӀэм кӀэту (661-750 гъэхэм), яужым - Ӏэббасид лъэпкъым (750-1258 гъэхэм).
Хьэщомыщ пӀащэхэр щхьэху мэпсэухэр, езыхэм я щӀыпӀэ-хапӀэм пылъхэу, яхъумэу. Я щӀыпӀэхэр зэщымыщу зэрар ягъэунэхур. Я мэмкӀэ зэрагъэунэхур нэхъыщхьэу щытщ хьэщомыщхэм деж. Гъутхьэпс мэр нэхъыбэу къытранэ жыгыпкъхэм, къырхэм, папжьэ щхьэху щытхэм. ИкӀи япэ щыкӀэ пкъыгъуэм йопэмхэр, яужым щӀыбкӀэ зыхуагъазэри, я кӀэр занду яӀэтыр. ЗэзэмызэкӀэ хьэщомыщхэм жыгхэм зыщӀэракухьыр е я пкъыр ӀэбжьанэкӀэ зэхафыкӀэ.

ШэнкӀэ псыфэндыр бзаджэ дыдэщ. Псыфэнд хъуитӀ щызэзауэм деж, и нэхъыбэм зыр хуокӀуадэр. ЦӀыхум щытеуэри куэдщ. Псыфэндыр Африкэм и псэущхьэ нэхъ щынагъуэ дыдэу щытщ, абым и ӀэщӀагъэу цӀыху нэхъыбэ хуокӀуадэ илъэс къэс, хьэщхэм, хывхэм, щомыщхэм яӀэщӀэкӀуадэм елъытамэ.

Суматра хьэщомыщ (лат-бз. Panthera tigris sumatrae) — хытӀыгу Суматрам фӀэкӀа щыпсэукъым. Лъэужьыгъуэ къуэдзэм и бжыгъэр 400-500 хуэдизу къалъытэр, я нэхъыбэр мэзгъэфӀхэм щопсэухэр. Яужырей генэ зэгъэзэхуэгъуэм къызэригъэунэхуамкӀэ лӀэужьыгъуэ къуэдзэм псом хуэмыдэ генэ маркер яӀэщ, абым къызэрыхэкӀымкӀэ къуэдзэм щхьэху лӀэужьыгъуэ джэду лъэпкъым щыщу къыхэкӀыфэнущ дияпэкӀэ, лӀэужьыгъуэ къуэдзэр мыкӀуэдмэ! Къуэдзэм нэхъыщхьэу зэран къыхуэхъур, зыгъэкӀуэдыр и псэупӀэхэр зэрхэкӀуадэращ, мэз здыщӀэсхэр ирахщ Суматрэ хытӀыгум, абым нэхъыбэу 1998 гъэм щыщӀэдзауэ 2000 гъэм нэгъунэ хьэщомыщ 66 (ар къуэдзэм и 20%) бракониерхэм яукӀащ. Суматрэ хьэщомыщыр лӀэужьыгъуэ къуэдзэхэм я нэхъ цӀыкӀудыдэщ, хъухэм къашэч ч 100-130, бзыхэм ч 70-80 хуэдиз. Къуэдзэм и цӀыкӀуагъыр зытеухуауэ къалъытэр Суматрэ мэздэгухэм щыпсэуным къыхэкӀауэ. 2007 гъэм мазаем и 3-м зы псэф хьэщомыщ къуажэ Рокан Хилир деж цӀыхухэм къаубыдат, дуней-псэущхьэ хъумэн ӀэнатӀэгъуэм и унафэкӀэ хьэщомыщ бзыр мэзгъэфӀ Богорым (Ява хытӀыгум щыӀэм) яшэри яутӀыпщащ.

Я сурэтымкlэ хъухэмрэ бзыхэмрэ зэрзэшъхьащыкlыр я инагъ закъуэра. Я кlыхьагъхэр 11,4 см. къыщыкlэдзауэ 21,6 см носыр. Я хьэлъагъыр 40-100 гр.

Джэдмышх (ур-бз. Гедмиш) — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 1, 963 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм къыщӀож Джэдмышх псыр.

Урысхэм къалэ щащIар 21 мэлыжьыхьым 1838 гъэм, Александриэ быдапlэ хуэду. 1839 гъэм Александриэ цlэр Навагинскэкlэ зарахъуэкl. 1864 Даховскэ мэхъу, 1874 - Даховский Посад, 1896 - Сочи траlуэ.

Гималайхэр Индрэ Гангрэ я сэтейм я шъхьэщыту макӀуэ, щэуэ я лъэгагъыр хэхъурэ дэкӀуеуэ, япэрытхэр Шивалик Ӏуашъхьэхэра, абыхэм яужкӀэ кӀуэхэр Гималай цӀыкӀухэр ( абым хэту шытххэр Пир Панджал, Дхаоладхар пэмыкӀхэри) абыхэм къахэгъэкӀауэ къуэ кӀыхьхэмкӀэ (Катманду, Кашмир пэмыкӀхэр) Гималаишхуэхэр ирокӀуэ, ар мэгуэчыр лъэныкъуэху - Ассам, Непал, Кумаон, Пенджаб ГималайхэмкӀэ джоуэ.

Бгыху (ур-бз. Аккаясырт) — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 1, 400 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм къыщӀож ЕкӀэпцӀэкъуэцӀыкӀу, Къутатеикъуэпс.

Зи къэпщӏийр плъыжь ӏэпэлъ лӏэужьыгъуэр цӏыхухэм къагъэкӏ, Еуропэ Къухьэпӏэм къырашауэ, адрейхэр езыр-езыру ди щӏыпӏэхэм къыщокӏ. Мэзхэм, бгыщхьэхэм уащрохьэлӏэ.
Унагъуэбзу къалъытэхэр генетикэмкӀэ бзэ зэпхауэ щытхэра, псалъэм папшъу индо-еуропеибзэхэм яхуэду, илъэс мин 6-7 хуэдиз хъууэ зэхэкӀахэр. Унагъуэбзэ гуэрэхэр, апхуэду зытеӀуауэ щытхэр, зэгъэшъа яуж я Ӏыхьлыгъуэр нэхъ быду зэпхауэ къыкӀокӀыр (аустронезиэбзэхэр, кушитыбзэхэр). АткӀэ тхылъым ахэм унагъуэшхуэ джоуэ ятеӀуа.

Гомара Кортесым и гугъ зэришъыр кӀалэ депсэлъеуэ, шъыкӀеуэ, шэн бзаджэ иӀу. Провинциэм дэсынымрэ натариус лэжьыгъэмрэ къэхьэлъэкӀт илъэс 16 хъу кӀалэм. А зэманым Эспаниэм хъыбар къынос ШӀыпӀэ КӀэхэр къызарэгъуэтам.

1964 гъэм ӀэнатӀэм Ӏухьэр Леонид Брежнев. Брежнев щытета зэманым траӀуар «Стагнациэ лъэхъэнэ». Брежнев дунем ехыжьа яуж къэралым и тхьэмаду Юрий Андропов тохьэ мыкуэду тет а пӀэм (1982-1984) яуж Константин Черненко (1984-1985).

Щопсэу Еуропэм, Азиэм, Ипщэ-КъухьэпӀэ Африкэм я бгылъэхэм. Псыбзухэм абгъуэ щащӀ щӀыпӀэ зэхуэщӀахэм, и нэхъыбэм блын зэгуэкӀыпӀэ цӀыкӀухэм, е псым и гъунэгъу дыдэ дэхьэпӀэхэм.

Днестырпыт Молдовэ Республикэ (мол.-бз. Република Молдовеняскэ Нистрянэ, ур-бз. Приднестровская Молдавская Республика, укр-бз. Придністровська Молдавська Республіка) — дунейпсом къамылъыта къэрал, Еуропэм хэт. Къалэ нэхъыщъхьэр — Тираспол.

Хым и шууагъыр 28 — 32 промилхэм нос, и температурэр щIымахуэм 0°С тетщ, гъэмахуэм +4°С нэс фIэкI дэкIуейкъым. Хым и псыщхьэм и нэхъыбапIэр илъэс псом мылм зэщIищтауэ щытщ. Iуфэм 50-100 километрэкIэ Iулъ псы тIэкIуращ гъэмахуэм къэвыжыфыр.

Къалэ тIысыпIэ къэхъугъэр Урысейм 2003 гъэм къыдэкIа унафэмкIэ яухуащ, ягъэзэщIэни щIадзащ абы теухуауэ муниципал реформэ ирагъэкIуэкIам иуж.

Бенгал хьэщомыщ (лат-бз. Panthera tigris tigris) — хьэщомыщ бжыгъэ зэщӀэзубыдэ лӀэужьыгъуэ къуэдзэщ, Индиэм, Бангладешым, Непалым, Бутаным щыпсэуэ. ЩӀыпӀэ зэмылӀэужьыгъуэхэм щопсэу мэздэгухэмрэ тафэ игъущыкӀахэмрэ щыщӀэдзауэ мангрэхэр хиубыдэу. Бенгал хьэщомыщхэм я нэхъыбэр щӀыпӀэ Тераи Дуарым щопсэухэр. Индиэ Ӏэтащхьэм къызэриӀуохумкӀэ, лӀэужьыгъуэ къуэдзэм и бжыгъэр 3,100-4,500 мэхъур, абыхэм ящыщ 3,000 Индиэм щыпсэуху, ауэ, индиэ щӀэныгъэлӀ куэдым абым хуэарэзыкъым, я бжыгъэр куэду къегъэхъуауэ ялъытэу. НэмыщӀ къэӀуэхугъуэхэмкӀэ, хьэщомыщхэм я бжыгъэр Индиэм 2,000 нэхъри нэхъ мащӀэу щытыфынэу, бжыгъэр лъэужхэмкӀэ ирагъэкӀуэкӀащ, апхуэдэм деж я бжыгъэр къегъэхъуауэ къыхэкӀыфыну хэукъуэгъуэ иӀэу. Мы лӀэужьыгъуэ къуэдзэр нэхъ индыдэу щыт щхьэкӀэ и бжыгъэкӀэ, ари кӀуэдыфынухэм яхэтщ цӀыхухэм зэраукӀымрэ, я псэупӀэр мэкъумэшым зэрхагъыхьэм папщӀэ. МэзгъэфӀэн Сариксам щыщ хьэщомыщу хъуар бракониерхэм яӀэщӀэкӀуэдауэ щытащ. 1972 гъэм Индиэм унафэ къыдегъэкӀ мэзгъэфӀэн хъумэнымкӀэ, мыхьэну зэрихьэр псэущхьэр къэралым щыхъумэн, къинэжьын. А Ӏуохугъэм и хьэтыркӀэ хьэщомыщхэм я бжыгъэр 1,200 хъутэр 1970 гъэхэм 3,000 хъуащ 1990 гъэхэм; А проэктыр дунем и зы нэхъ узыншэхэм ящыщу яужым къалъытащ. Бенгал хьэщомыщхэм я хъухэм къашэч ч 205-227 хуэдиз, бзыхэм ч 140-150 хуэдиз. Бенгал хьэщомыщхэр Ищхъэрэ Индиэмрэ Непалымрэ щыщхэр нэхъ пӀащэщ ипщэ лъэныкъуэм щыпсэухэм ялъытамэ, ипщэм щыщ хъухэм къашэч и нэхъыбэм ч 235 хуэдиз.

Диего Веласкес (эсп-бз. Diego Rodríguez de Silva y Velázquez, 1599 мэкъуауэгъуэм и 6, Севиджэ — 1660 щыщхьэIуэ и 6, Мадрид) — Эспаниэм и лэчтхыгъакӀэ.
27 бадзэуэгъуэм 1922 гъэм Нэхъышъхьа Курыт Шъэныгъэ Комитетым тхылъ къыкlегъэкl Черкес (Адыгэ) аутоном къэрал яшъыну, къалэ lаташъхьар Краснодару, 1936 гъэм Адыгей аутономым икъалэ lаташъхьу Мыекъуапэ яшъ.

Япэреуэ Джэрмэныр къэрал зэгуэт псоуэ зэфӀагъувэн ягугъэт, ауэ «Зауэ шӀыӀэ» кӀидзам Джэрмэныр къэралитӀу зэхигъэкӀа: Демократ Джэрмэн Республику зыр етӀуанэр Джэрмэн Федерал Республику джоуэ.

Лъэпкъым хохьэ лӀэужьыгъуищ, инхэкъым, бжэндэхъум хуэдизынщ, ауэ нэхъ зэхэщӀыхьахэщ, цы Ӏув щабэ ятетщ. Щхьэгуагуэхэщ, кӀагуэхэщ, дамэ Ӏузэхэщ. Я пэхэри кӀэщӀщ, ауэ лъэщхэщ. Нэхъыбэу здэпсэухэр мэз тундрэхэмрэ Тайгамрэщ.

Хым хэлъадэ псыхэм нэхъ ин дыдэр Маккензи псыращ, ар хым щыхэлъадэ пIэм деж хыжьэ бгъуэшхуэ къегъэхъу, тIыгу шыкъуей куэд къыхэщу. А псым и фэеплъу, хыжьэми Маккензи и цIэщ. Илъэс къэс Маккензи хым къихехьэр миллиуан 15-м щIигъу, зэхэлъэлъа материалхэр. Абы нэмыщI хым халъадэ псыхэм нэхъ инхэщ Андерсон, Кугалук, Конгакут, Хулахулэ, Сагаварникток, Икпикпук икIи нэгъуэщIхэри.

Поэмэм къыдэкІуэу, а зэманым Алий усэ зыбжанэ етх, совет цІыхухэр бэнэныгъэ гуащІэм къыхуриджэу,гушхуэныгъэ яхилъхьэу. Ауэ ЩоджэнцІыкІур абыкІи арэзы мыхъуу, 1941 гъэм сентябрым и 15-м Хэку зауэшхуэм макІуэ, цІыхубэм и щхьэхуитыныгъэр ІэщэкІэ ихъумэжыну. Куэд дыдэ дэмыкIыуи ар зэрымыщIэкIэ гъэр мэхъури, а гъэм ноябрым и 29-м Бобруйск къалэм пэгъунэгъуу щыІэ немыцэ концлагерым усакІуэр йолІыхь.

Жьгъейщ. Щхьэщыгъур — гъуэжь-лыдщ; тхыцӀащхьэр — щхъуэ-гъуэжьыфэщ; ныбэ щӀагъыр — гъуэ-гъуэжьыфэщ; дамащхьэхэр запаупщӀу ирокӀуэ хужь кусэ тӀурытӀ, хужь ӀэпапӀи яхэсщ.

Къазийпсынэ (ур-бз. Казипсила) — Урысейм хэт Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэж псыщ Тызылым хэлъадэу, Къазий и щыгум къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 12 хуэдиз мэхъур.

Ифэр гъэ екlуэкlым елъытауэ зэрехъуэкlыр. Гъэмахуэм кlыбышъхьамрэ кlапэмрэ плъыжь-гъуабджу щыт, хужь хэпхъауэ; ныбафэ лъэныкъуэмрэ лакъуэхэмрэ нэхъ нэху щытхэ. Шlымахуэм шъхьар, пшъэр, тхьакlумэхэр джоуэ гъуабджэ-кlыф мэхъухэр, кlыбыр, ибгъухэр фlыцlэм носыр, ныбафэмрэ лъакъуэхэмрэ псыфэ мэхъу. Куэду иэ фlыцlабзэху иэ хужьыбзэуи къохъухэр.

Лаурсэн и Ӏуащхьэ — Урысейм хиубыдэ Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 2, 000 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм къыщӀож псы жьгъей бжыгъэ.

Ди хэгъуэгум бэуэ уапэщӀэхуэкъым. Щогъуалъхьэ жыг хадэ, чыцэ зэщӀэкӀахэм, паркхэм, мэз лъапэхэм. Щопсэухэр Еуропэм, Къаукъазым, Сыбырым, Курыт Азиэм, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми.

Гупшысыгъэ къэкӀыгъэр зыцӀэр джоуэ куэдкӀэ зэшъхьэщокӀыр. Япэреуэ абым яуж ихьатэр Аристотел, къэкӀыгъэхэр псэ зыӀутхэмрэ (псэушъхьэхэмрэ) псэ зӀумытхэмрэ я зэхуакум дигъувауэ. КъэкӀыгъэхэр псоуэ, псэ зӀут хуэду игъувахэ ауэ езырезырху земыкӀуэфху (псэушъхьэхэм абыкӀэ япэщыгъэуву). Яужым бактериэхэмрэ архейхэмрэ къагъуэта, къэкӀыгъэ гурыӀуэгъуэ щэӀахэм париукӀи хэмыхуэфху. ХХ лъэхъэнэм и кум Ӏэргъэбэгухэмрэ псыудз гуэрэхэмрэ шъхьэхуит категориу къыхагъэкӀахэ, псырыжэрэ лъабжъэгъуэрэ зэрыямыӀэм шъхьэкӀэ адрей къэкӀыгъэхэм зэрыяӀэм хуэду.

Лъэпкъ нэхъ ину щытхэр: пуштунхэр (42-38%), таджыкхэр (38-22%), хазарахэр (9-10%), узбэчхэр (9-6%), аймакхэр (4-2%), тыркумэнхэр (3-1%), белэджхэр (2-1%) пэмыкӀхэри.
Муслъмхэм мулид махуэм гъунэгъухэм шхыныгъуэ, IэфIыкIэ сытхэр хуахьхэр. Благъэхэм зэрыцIыхухэм саугъэтхэр зэратхэр. ТхьэмыщкIэхэм шхын хэкIхэр ират. Иныкъуэхэм нып удзыфэ яIыгъхэу уэрам гъуэгухэм ирокIуэр, махуэр ягъэлъапIэу.

Кувейтым и экономикэр зтетыр фатэгын къыкӀэхынымрэ и экспортымрэ, абым пэмыкӀыу фатэгынхимиэрэ фатэгыным елэжьыгъэнымрэ. ВКӀуП-м и 50% зэрзэфӀэувэр фатэгыным къыхэкӀыурэ, 45% - гъушӀэс лэжьыгъэм. Фатэгын компаниу хъуар лъэпкъэгъу шъахэ, зы къэмыну къэралым ехэ.

И лъэгагъыр см 60-100 хъууэ. И бзийхэр кӀыхьщ, бгъузэщ. Удзым и пкъыхэр занщӀэу докӀей, лъабжьэ ищӀхэр псыгъуэ-кӀыхьхэщ, куэдщ, лъэхъцым ещхьщ. Гъэмахуэкум щыщӀедзэри пкъыхэм я щхьэкӀэм гъашэ къыпедзэ. Жылэхэр гъэмахуэкӀэм, бжыхьэм мэхъу, гъуэбжафэщ, хум ещхьщ. БажэкӀэцӀынэр щхъуантӀэу щытщ, жэп къехын щӀидзэху.

1910 гъэм револуциэм лъэхъэнэ бжыгъэкӀэ тета пэштыхьейр трахур. 1926 гъэм Португалым Салазар и диктатурэ ӀэнатӀашъхьэр тохьэ (1974 гъэм нэс).

ЗэрыщӀылъэ пэущхьэхэм папщӀэ, быдэу зэхэщӀыхьахэщ, щхьэцӀыкӀухэщ, пщэ, пэ кӀэщӀхэщ. Дамабгъуэ кӀэщӀхэщ, лъэпхъэшыным хуэгъэщӀауэ лъакъуэ лъэщщ. Хъухэр (адакъэхэр) нэхъ инщ, щӀэращӀэщ анэхэм ялъытауэ. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэхэр илъэсым зэщ зэрыгъуалъхьэхэр, джэдыкӀи 4-25-рэ къакӀэц. Бжыхьэм зэ цы япхъыж.

Къэралым и тхьэмаду тетыр Ӏэмир, абым пэмыкӀыу къэралым и дзэзэшыуи щытыр. 1756 гъэм щыкӀэдзауэ къэралым и ӀэнатӀэр зыӀыгъыр лъэпкъ закъуэ - Ас-Сабаххэра

Кортесым дэкӀыгъуа и гъашъэтхыдэр зытх - Франсиско Лопес де Гомара и гугъ зэришътэр, сабий къэрууншу, куэду сымэджауэ, абым шъхьэкӀэ кариерэ къыхухахтэр иэ юристу иэ шоджэну. 14 илъэсищым дежь Саламанка и университетым кӀагъэхьэ. А зэманым и хъыбар къэнэжьакъым ауэ пщым хутхахэмкӀэ Кортесым пӀалъэр зэригъашъэт икӀи латиныбзэри ишъэт.

Совет Зэгуэтхэр щызэхэкӀахэм, Шамым япэреуэ дэӀэпыкъутэр ӀэшэкӀэ къэралым и дзэм и Ӏохур Ӏэуэ зэӀыхьат, иджыпсту Урысейр аргуэру япэреуэ щыт Шамым Ӏэшэ къыздищэхур.

Аутоматикэмрэ механикэмрэ дунер зэрекӀуэкӀам емылъытауэ, шыхэр иджыри къыздынэсым куэду къагъэсэбэпыр хадэ вэным, мэкъу дэшыным, мылъку мыинхэр зэрешэнымкӀэ, къушъхьэхэм зекӀуэнымкӀэ, былым гъэхъуным. Ветеренархэр, мэзхъумэхэр иэ пэмыкӀэ лъэжьыгъэм щыщ хулъхугъэхэр шыхэм куэду яхуэныкъу щытхэ, нэхъ кӀасу ар къызхэкӀыр къушъхьэ лъэныкъуэхэм дежь, гъогухэр гугъу здэщытым.

1907 гъэм Пикассо цӀэрыӀуэ хъуа «Авинион пшъашъэхэр» етх. А лэчтхыгъэм къыщежьа кубизымыр. «Кубизым» зэманыгъуэр зэргуэчыр 1909 кӀэдзауэ 1917 нэс («Бидонрэ чынакъхэмрэ» (1908), «Бзылъхугъыщ» (1909), «Бзылъхугъэ жьыху зыӀыгъ» (1909), «Амбруаз Воллар и сурэт» (1910), «Хорта де Сан Хуан дэт фабрикэ» (1909), «Фернанда Оливие и сурэт» (1909), «Канвейлер и сурэт» (1910)). Куэдхэм кубизымыр ягухэм яримыхьу щытами Пикассо и лэчтхыгъэхэр фӀыуэ ящэхут.

1939 фокӀадэм и 1 Джэрмэным и дзэр Полшэм йохьэ. ФокӀадэм и 3 Британиэшхуэмрэ Фрэнджымрэ Полшэм тхылъкӀэ епхахэр Джэрмэным зауэ ират. Джэрмэным и дзэр Полшэм ем нэхъри нэхъыфӀу щытт, бжыгъэкӀи къэхъут куэдкӀэ, абым шъхьэкӀэ фокӀадэм и кум дежь Полшэм и нэхъыбэр аккупациэм хэтт. ФокӀадэм и 17 Молотов-Риббентропп пактымкlэ совет-полшэ гъунапкъым Армиэ Плъыжьыр хокӀыр, Урысыхумрэ Украинэмрэ я къуэхьэпӀэ лъэныкъуэр яубыду.
Иосифым ишыхэмэ Иосифэр залъэгъом тыукӀыт яӀуагъ. Ар идагъэп яшнэхьыжъ. Ащ фэшкӀэ Иосифэр псынэм радзагъ. Лъы иджанэ тафэхьи джанэр Иаковым ратэгъ. Иаковым раӀуагъ тгъужъым Иосифэр ищхэгъ. ЦӀыфгорэхэр псынэм къэблэкӀхыу Иосифэр ялъэгъуи псынэм къырахыжьи Мысрым (Египетым) яхьэгъ. ау Иосифэр ахъчэкӀэ яшагъ. Иосифэр Потифарым фэлэжагъ МысрымкӀэ. Потифарым ишъуз Иосифым къенэцӀэгъ. Иосифэр дэгъолъныу фэягъ. Ар Иосифым земдэм, Потифарым ишъуз хьэпсым кӀаригъэцӀхьагъ Иосифэр. Иосифэр хьэпсым кӀэсыу нэбгитӀу ӀукӀагъ пчыхь гъошъгъон горэ яӀагъыу. Иосифым пчыхь тӀури къафичэгъэкӀыжэгъ. А уахътэм Фараонэм пчыхь горэ илъэгъогъ игъэштагъыу игъэщынагъыу. Пчыхьыу илъэгъугъэмкӀэ чэмибл псыгъохэу ящхы чэмибл пшэрыхэу. Фараонэм иӀуагъ Иосифым къыфашэныу. къыфашэм Иосифым риӀуагъ Фараоным къэкӀот илъэсибл къемыщхытыу. Ащ икънэуыжь илъэсибл цӀыфхэр мэлацӀэ мэлӀэтхыу. Ащ фэшкӀэ Иосифым риӀуагъ Фараоным дэщхынрэ Ӏусрэ игъэухьэзырнэу. Фараонэм Иосифэр тхьэматэу хэӀуагъэу игъэхъогъ.

И лъэгагъыр м. 3-4-м нос. И пхъафэр щхъуэ-гъуабжафэщ. Къудамэхэр зэпэщӀэту и пкъым къытокӀэ, и тхьэмпэхэр папцӀэщ, хуэхъурей щӀыкӀэщ, кӀы япытщ. Гъэгъа щхъуантӀэ-гъуэжьыфэхэр, 2-3-уэ зэгъусэу, къудамэхэмрэ тхьэмпэхэмрэ я зэхуакум гъатхэм къыдедз. Бжьыхьэм, пхъэщхьэмыщхьэхэр хъуа нэужь, плъыжьыфэ дахэщ, тӀурытӀу зэгуэтщ.

Лъэпщ и Уадэ УапӀэ (ур-бз. Кузнец) — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 430 хуэдиз мэхъу. Нижний Акъбаш къуажэм ипэмыжыжэу Тэрчытхым хэт Ӏуащхьэщ.

Ителменхэр (итл-бз. итэмэн) — Камчаткэ крайм щыщ лэпкъщ, ителменыбзэм иропсалъэхэ, динкӀэ я нэхъыбэр чыристэндиным пылъщ. Лъэпкъым и бжыгъэр мин 3, 180 хуэдиз мэхъур, абым и нэхъыбэр (мин 2, 296) Камчаткэ крайм исщ.

Псоуэ къапштэмэ псыхъуэм и джылэр бзэ пшъищым фӀэкӀыу мэпсалъэхэ, я нэхъыбэр инд-арий гумым ящыщу, абым фӀэкыу псалъэкӀэ 200 нэхъри нэхъыбэ зэрахьу. Псом нэхъри нэхъыбу щыт бзэр хиндубзэ (51-61 %), бенгалыбзэ (25 %, нэхъыбэм Бенгалиэм къагъэсэбэп), урду (6%), майтхили (3 %, нэхъыбэм Непалым), непалыбзэ (3 %, нэхъыбэм Непалым), панджаби (0,7 %), бходжпури (0,4-7,5%), тхару (0,3 %), тамангыбзэ (0,3 %), ория (0,3 %). Инджылыбзэр джылэбжыгъэм къамылъытами тӀуанэ бзэуэ, куэду къагъэсэбэпу щыт тхыбзэм.

ЩӀыбый е ЧӀыбый (ур-бз. Чибий) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Псыжъым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэмм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 33 хуэдиз мэхъур.

Къалэр хьаблэ къыбгъэдэтхэр дэщlыгъуу куейуэ щыт "Щачэшхуэ", хьаблэ Магрим ( Шъэпсы псыхъуэм ) иде къыщыщlедзэри Апхъазым икъэралгъунэм нэс макlуэ Псоу ипсыхъуэм. Щlыпlу иубыдыр: 3 502 км², жылу дэсыр мин 411.

Дунейпсом цӀыхухэм гуэдз Ӏэрысэ лӀэужьыгъуэу миниплӀым щӀыгъу къыщагъэкӀ. ЩӀэныгъэлӀхэм къызэралъытэмкӀэ, ижь-ижьыж зэманым цӀыхухэм гуэдзым елэжьын япэ дыдэу къыщрагъэжьар Къаукъазщ. Езыр-езыру къэкӀ гуэдз лӀэужьыгъуэхэм нобэр къыздынэсым ущрохьэлӀэ Курджым, Азэрбиджаным, Ермэлым. А гуэдз лӀэужьыгъуэхэр нэгъуэщӀым къыщыкӀкъым. Абыхэм ящыщу плӀыр къуакӀэбгыкӀэм дэс къуажэ пхыдзахэм Ӏэрысэу къагъэкӀ.

1921 гъэм Рузвелтыр сымаджэ мэхъур, полиомиелит къыхохьэ, абым яужым къигъэшъауэ хъуа зэманым Ӏэрызехьу щыта, изакъуэ земыкуэфу згуэрэ дэмыӀэпыкъу.
Дагъыстэн Республикэ (авар-бз. Дагъистаналъул Республика, дарг-бз. Дагъистанес Республика, къум-бз. Дагъыстан Республикасы, лезг-бз. Дагъустандин Республика, лак-бз. Дагъусттаннал Республика, азэр-бз. Dağıstan Respublikası, Дағыстан Республикасы, рут-бз. Дагъустан Республика, ур-бз. Республика Дагестан, таб-бз. Дагъустан Республика) — Урысей Федерациэм хэт республикэ. Къалэ нэхъышъхьэр Мэхьэчкъалэ

Мыслимэныгъэр Шамым 661 гъэм ихьа, Дамаск Халифатым и къалэ нэхъышъхьэ щыхъуам, Ӏумаядхэм я ӀэнатӀэгъуэм щыгъуэ. А зэманыгъуэм Халифатыр къэрал лъэшышху щытт, Пиреней хы тӀыгуныкъуэм щыкӀидзэти Азиэ Курытым нэст. Дамаскыр хьэрып къэралыгъуэм экономикэмкӀи, шъэныгъэхэмкӀи шъхьэщыт хъуа VIII лъэхъэнэм, дунем и къалэ нэхъ инхэм ящыщу. 750 гъэм Ӏумаядхэр Аббасхэм трамыхуа кӀышъэ, яужым къалэ нэхъышъхьэри Багдад яхьа. XIII лъэхъэнэм и кум Дамаскыр МамлыкӀу империэм и куейм и къалэ нэхъышъхьэ мэхъур. 1400 гъэм Шамым монголыдзэр тоуэ. Темырлэным къалэр зехекъутэ, ехъункӀри мылъку хъуар Самаркандым дечыр. 1517 гъэм Шамыр Уэсмэн империэм и ӀэнатӀэм кӀохуэм илъэсишъэ зытӀущкӀэ.

Къауъказым деж нэхъ здалъагъур Тэрч, Псыжъ Ӏуфэхэу чыцэ, къамыл, нэгъуэщӀ псыӀэ къэкӀыгъэхэр къызэбэкӀ щӀыпӀэхэрщ. ДжэдыкӀи 3-6 егъэтӀылъ мэлыжьыхьым и кум деж, абыхэм тхьэмахуитӀ хуэдизу тесщ. Абгъуэр псым щхьэщыт бгъэнхэм, чыцэхэм хещӀыхьыр.

И нэхъыбэкӀэ хьэщомыщыр псэущхьэ щэхущ, макъ къыщыӀукӀыр мащӀэщ. Щыхуэж зэманым щыгъуэ къуэдей хъухэм зыкъагъащӀэ гъуахъуэнкӀэ. Псэущхьэ гуэрэм щытеуэкӀэ е щыбзаджэм мащӀэу, щэху мэгъуахъуэ. Хьэщомыщыр псом хуэмыдэу щэн хэлъщ щыхьхэм, кхъуэхэм нэмыщӀ псэущхьэшхуэ инхэм, цӀыхухэм я лъэужьхэм, гъуэгухэм тету къикӀухьын.

Гуптахэм я пщым и ӀэнатӀэр куэду джыжьэ кӀуа ипшъэ лъыныкъуэмкӀэ Виндхия Ӏушъхьэхэм къахэкӀыу. Хъыбархэм къызэраӀуатэмкӀэ идежь щыпсоуахэ икӀи щылэжьахэ усакӀэхэмрэ шъныгъэлъжьыгъэхэмрэ ящыщ нэхъ цӀэрыӀуэхэр. Абыхэм зэреджэхэтэр «Нэлъкъутибгъу». Абыхэм яхэтар Калидаса яуж лъэхъэнэхэми цӀэрыӀу къэнар, усэшъэныгъэм. Калидаса цӀэрыӀуэ зэрыхъуар и усэхэм Шрингара (эротикэ) ерагъу къыхэщыгъуэ иӀу хэлъхьэгъуэ ишъхэтэмкӀэ.

Эспанхэмрэ лӀаскалан шъауэгъуэхэмрэ пщым и зы унэр яубыдри кӀэтӀысхьахэ, яужым абдежьым къэрал мылъкулъэри къагъуэта. Мантесумэм Карл V-м и ӀэнатӀэм кӀэувэну хагъэзыхьа, унэ яубыдам къыкӀанэри. Илъэс ныкъуэ текӀауэ, зэфӀэувэныгъэ хэрзынэ щымыхъум Кортес хъыбар къынос Веласкесым дзэ Панфило де Нарваэса къыригъэжьауэ Мексикэм, кхъухь 18 зэхэту, унафэ Кортесыр яубыду Кубам нагъэсыну яӀу. Зэманыр Ӏэуэ зэӀыхьэт: Кортесым къалэм и нэхъышъхьу лейтенант Алварадор къэгъанэ, шъэуэгъуэ 100 дэкӀыгъуи, езым 300 нэрыбгэ игъусу Веракрусым йожьэ. (Эспан тхыгъэ лэжьыгъэхэм ягу ирихьтэкъым индей шъэуэгъуэ гъусэхэм я бжыгъэр къаӀуэхун). Кортесым Нарваэсам щыщ шъауэгъуэхэр ахъчэкӀэ хегъэзыхьхэри и лъэныкъуэм къоуэкӀхэри дзэ бжыгъэкӀэ хэхъуам ядэкӀыгъу Мексикэ къуэм къэгъэзэжьыр.

Тхыдэм хэту нэхъ индыду щыта хъуныр Шайр лӀэужъыгъуэм щыщ шы «Mammoth» зи цӀу щытар, къащахъуатэр 1848 гъэм. И лъэгагъкӀэ см 220 хъут, нэхъ индыду щыту щачэчам и хьэлъагъыр кг 1,500 хъут. Шыхэм я нэхъ цӀыкӀу дыду хъуар «Thumbelina» ныбджкӀэ зэфӀэува шы, ауэ и инагъкӀэ хэмыхъуар. И лъэгагъыр см 42-м фӀэкӀкъым, и хьэлъагъыр кг 26 мэхъур
КъэбцӀацӀэхэм я нэхъ лӀэужьыгъуэ цӀыкӀу дыдэщ. И дамэхэр, кӀэр, тхыцӀэр щхъуафэщ, щхьэщыгур псыфэщ, жьэгъур, бгъэгур, ныбэр, кӀащхьэр хужьщ. И кӀыхьагъыр см. 10 мэхъу, къешэч г. 10.

Ӏуашъхьэ метрэ 8, 000 фӀэкӀхэр Гималаишхуэхэм хэтхэра, дэкӀыпӀэ нэхъ лъахъчэ дыду а къушъхьэхэм яӀэхэм я лъэгагъыр метрэ 4, 000 фӀокӀхэ. Гималаишхуэхэм нэхъыбу я зэхэтыкӀэр алп шытхху кӀуэуэ Ӏуашъхьэхэр, лъэгапӀэхэр ину зэшъхьэщыкӀху, мылэшъ инхэр ятелъу (я инагъыр мин 33 км² фӀэкӀху). КъуэкӀыпӀэмкӀэ а шытхыр Брахмапутра и къуэладжэм пеупкӀыр, къуэхьэпӀэмкӀэ Индым ем (а псы лъэшитӀым шытхым и лъэныкъуитӀыр къахъуреихь мэхъур).

Щхьэ щӀыбыр, пщэр, тхыцӀэр — щхъуэ-гъуэжьыфэщ; натӀэр, нэхэм я хъуреягъыр — фӀыцӀэщ; нэм къыщыщӀэдзауэ пщэбгъумкӀэ ирокӀуэ кусэ фӀыцӀэ. ФӀыцӀэщ дамэхэри, кӀэ бзийхэри.

1756 гъэм шейх Сабах ибн Джабер ас-Сабахым Кувейтым и лъэпкъ-куейу хъуар зэгуигъэхьэри, зы Ӏэмират зэгуэт ишъа. XVIII лъэхъэнэм и кӀэм Кувейтымрэ Британиэшхуэмрэ зэпылъын кӀадзэ. 1793 гъэм Кувейтым фракциэ зэӀуах британым и «Ост Индиэ компаниэ».

Я пэхэр къэгъэшащ, лъэбжьанэхэр папцӀэщ, кӀагуэщ. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэм хъухэри анэхэри я теплъэкӀэ зэщхьщ, анэр нэхъ пӀащэщ. Илъэсым зэ цы япхъыж.

Пуэрто-Принсеса - а псыр щӀыщӀагъым щырожэ, ар дунейпсом щӀыщӀагъ псыежэххэм щыщыу нэхъ кӀыхь дыдэу къалъытащ, и кӀыхьагъыр - км-8, Пэлэуан хытӀыгум кӀэщӀож

Абым пэмыкӀыу пӀэшхуэ зыӀыгъыр Лойя-джиргам (Хасэ) — къэрал псом и нэхъыжъхэм я хасэ, зэпэубыдыгъэ къыкъуэкӀхэр зэхэгъэкӀыным шъхьэкӀэ зэхуачэсыр.

Щопсэу Еуропэм, Азиэм, Африкэм. Къаукъазым мылъэтэжу щыӀэщ. Гуп-гупурэ зэдопсэу паркхэм, жыг хадэхэм, псыхъуэхэм, мэзхэм. Щогъуалъхьэ жыг гъуанэхэм, бжьыхьэкӀапэхэм, уэнжакъхэм, бгы нэпкъхэм. Бадзэуэгъуэм къыщыщӀэдзауэ гупышхуэурэ заугъуейри Ӏэпхъуэхэурэ мэпсэу къуанщӀэхэм я гъусэу.

Жьыубгъуэ (ур-бз. Джубга) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 21 хуэдиз мэхъур.

Елэн ( лат-бз.: Vormela peregusna, ур-бз.: Перевязка) — шэрыпӀ псэушъхьэ, дзыдзэ лъэпкъым ящыщ. КъуэкӀыпӀэ Еуропэм, Азиэ КъуэхьэпӀэмрэ Курытымрэ щопсоу.

Хом хомурэ НСДАП-ым и къэрур хэхъуэн щыкӀидзэм Гитлерым къэрал ӀэнатӀэр зауэкӀэ иубыдын гъугъэ ешъыр. 1923 гъэм, Гитлерыр НСДАП-м и штурым гупхэм яхэхьэ яуж, пивэфэм, Мунхен и администрациэ унэхэр яубыдын ежьахэ ауэ полициэм зэбгырахуахэ. ЯужкӀэ а къэхъуа хъыбархэм еджэн зэркӀадзар Пивэфэм и путч.

Тхылъ къыгъэнам лъэужыгъу Мексикэм кӀалъхьэжьыну кӀэлъаӀуэт, бын иӀу хъуам, индей бзылъхугъэ иӀауэ хъуам ягъуэтахэм Мелечинэ икъэ Мартинри яхэту (и япэрей къуэр) и унэгъуэцӀэм и пӀалъу хъуар яратыну. А псори ягъэзэнкӀа.

Публий Вергилий Марон (лат-бз. Publius Vergilius Maro, 70 гъ. ди лъ. ипэ жэпуэгъуэм и 15, Андес — 19 гъ. ди лъ. ипэ фокIадэм и 21, Бриндизи) — Урым империэм щыщ усакӀуэ цӀэрыӀуэ.

Къуажэр яухуащ ЯтIэкъуэ псым деж щIапIэ зиIэу, Iэщабей къуажэм 1934 гъэм къыдэIэпхъукIа унагъуэхэм. Къуажэр зыухуахэм ящыщхэщ Быжь, Къардэн, Мэржэхъу, Мурат, Угъурлы, Тэтэркъан, Теувэжокъуэ, Щхьэныкъуэ унэцIэхэр зезыхьэ унагъуэхэм. ТIэкIу тIэкIуурэ нэгъуэщI унагъухэми къуажэщIэм къэIэпхъуэн щIадзахэщ.
Индиэ пыл пӀащэхэм хьэщомыщыр япэлъэшкъым, абым папщӀэ япэкӀэмыхуэным пылъхэщ, ауэ пыл шырхэр щаукӀ мэхъур. Абым нэмыщӀу хъыбар къэгъэунэхуа щыӀэщ хьэщомыщым пэбжьэ бзы пӀащэ иукӀыфауэ. Унэ псэущхьэхэм щатеуи мэхъур: хьэхэм, жэмхэм, шыхэм, шыдхэм. КъэкӀыгъэ шхын: дэхэр, удзхэр, пхъэщхьэмыщхьэхэр щашхыр гъэмахуэ къуэдейра.

Я лъакъуэхэр къэрууфlэ, лъэхъуамбэ тхурытху ятет, абыхэм лъэбжъанэ кlыхьхэр яlу. Я лъэбжъанэхэр мышцхэм яlыгъу щыт, абы шъхьакlэ жыгхэми допшеифхэ, шlыри ятlыр, къаубыдахэри зэпlкъыратхъыф. Гризлы мышъэм илъэбжъанэхэм икlыхагъыр 15 см. носыр, ар шlыр итlыным шъхьакlэ фlыуэ къыхосэбэп ауэ жыгхэм дригъэпшеифкъым. Мышъэхэр щызекlуэкlэ я лъакъуэхэр ялъэфу макlуэ, лъэгум трагъэуву лъапэр.

Гъагъэхэр плъыжьу, плъыжьыху, хужьу иэ гъуэжьу щытхэ шъхьамыжъхэм тету. Тхьампэшхуэ гъэчам ипэр дэгъэзеяуэ икӀагъым етӀуанэ тхьампэр кӀэт, зэхуэшъауэ, кӀуэцӀ-нэкӀ ишъу.

Бгъашъхъуэхэр иипшъэ шlыпlэхэм щыlахэр гъэпсом щыпсэуху щыт, ишъхъэрэмкlэ щыlахэр шlымахуэм мэкуэчхэ. Бын къэздырач лъэныкъуэхэм Сыбырым ипшъэ-къуэкlыпlэмрэ ипшъэ-къуэхьапlэмрэ, Азиэ Курытыр, Китайм икъуэхьапlэ лъэныкъуэм щыщ, ишъхъэрэ-къуэхьапlэ, ипшъэ, курыт Африкэр, Индиэр джоуэ хеубыдэ. Бгуъэхэр шlым, пабжъэхэм, бгъуэнхэм, мэкъу lатэхэм щешъыр, зэзэмызэкlэ жыгхэм иэ столбэхэм.

ХьэпӀацӀэхэм я шъхьэр лъэныкъуитху зэгуэхьахэм къахэкӀа. А лъэныныкъуэхэм ящыщу къэнауэ плъытэ хъунухэр: пакӀэхэр (лат-бз. antennae), жэгъу гуэгъуищ — зэмыгуэкӀ жъэгъушъхьэр иэ мандибулхэр (лат-бз. mandibulae), жэгъу гуэгъуитӀ зэгуэкӀхэр иэ маскилэхэр (лат-бз. maxillae), кӀагъ Ӏупэ (лат-бз. labium). Жэ зэхэтыкӀэр зытӀущу зэшъхьэщокӀхэр: едзэгъухэр — хэдзэкъэным, шхын быдэ егъэнтрэхыным тегъэпсыхьахэр. Эволуциэ екӀуэкӀам апхуэдэр жэр шхын псыф къуэдейхэм шъхьэкӀи псэушъхьэ гурэхэм зэрихъуэкӀа, ахэри зэшъхьэщыкӀыу: зым дежь кӀэфыныр пхырыугъуэныным тегъэпсыхьахэ (гъуанэдэсхэм, аргъуейхэм пэмыкӀхэм), адрейхэм дежь я шхэныр пхырыугъуэныным емыпхауэ щыт хьэнтрабгъуэхэм хуэду.

И нэхъыбэм къуалэбзу зи теплъэр хужьу щытщ. Инкъым, ч. 3-м нэхъыбэ къишэчкъым. И пэмрэ лъакъуэхэмрэ плъыфэ къащӀоуэ. И пэм и хъуреягъымрэ, дамакӀэхэмрэ цы фӀыцӀэ ятетщ.

Ӏусым нэхъыбэу хохьэ хьэпщхупщ, къандрэдзэл, мацӀэ лӀэужьыгъуэхэр, н.къ. Апхуэдэуи Ӏумпэм ящӀкъым дзыгъуэ, джэдыкӀэ, къуалэбзу шыр, унэ джэджьей. ФӀыуэ ялъагъу гъавэ, сэхуран, хъарбыз, хъыуан, удзыжь жылэ. Зэрану къихьым нэхърэ зэрысэбэпыр нэхъыбэ.

Къалэ нэхъышъхьэ — къэралым и ӀэнатӀэгъуэкӀэ и нэхъыжъ къалэ иэ и администрациэ къыхэгъэкӀыгъуэм (Аутоном республикэ, провинциэ, штат, куей), абым и нэхъыбэм къэрал тхьэмадэм и унэр (пэштыхьым, президентым, губернаторым), хабзэдэгъэкӀ, хабзэгъэзанкӀэ (Нэхъышъхьэ мэхьчэмэ, Хасэхэр, Нэхъышъхьэ министериэхэр) лъэжьыгъэхэр дэт.

1981 гъэм профессор Гиппиус и редакцэм щӀэту антологием и томиплӀ къыдэкӀащ, абы хыхьэу уэрэд макъамэхэу 414–м щыщу КъардэнгъущӀым жиӀэу ятхыжа уэрэдыр 45 мэхъу, езым къилъыхъуэжурэ магнитофонкӀэ итхыжауэ хэтыр 118 мэхъу.

Пэчэпсыхъуэ (ур-бз. Почепсуха) — Краснодар крайм хэт Ӏуащхьэщ. И лъэгагъыр м. 910 мэхъур. Къаукъаз тхышхуэм хеубыдэщ Псыфабэрэ ТӀуапс къедзыгъуэмрэ я зэхуакум деж.
Бланэхъухэм ин lэуэ ( иджырей шэрыпlпсэушъхьахэм я нэхъ ин ) бжъакъуэ ятет, я кlапэ зэхуакухэм см. 180 дэлъу носыр, я хьалъагъыр кг. 20 - 30. Илъэс къэс бжъакъуэхэр похур шъакIуэгъуэ - дыгъэгъазэхэм, гъатхэпэ – мэлыжьыхьам бжъакъуэкlэ къытекlэн кlадзэ. Бланэбзхэр бжъакъуэншэ.

Куувэ (ур-бз. Кува) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Уэрпым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 20 хуэдиз мэхъур.

Хыхэр Дуней Хышхуэм епхахэу щытщ. Ауэ псалъэм папщIэ Хы Къарсым апхуэдэ епха Хышхуэхэм яхуиIэкъым. Хыхэр икIи зэщхьэщокIхэр я флорэхэмрэ фаунэхэмрэ елъытауэ икIи зы хым нэгъуэщI хы хэтуи къэхъункIэ хэлъщ (псалъэм папщIэ Эгей хыр хы Курытым хэтщ).

Езы псэушъхьэхэри цӀыхухэм яхуэсэжьа шъхьэкӀ, нэхъыбэм джыпсту здэпсо шӀыпӀэхэр хъумакӀу щытхэ. Азиэ хывыр XIX лъэхъэнэм Аустралиэм ирачахэ, яужым абым и ишъхъэрэ лъэныкъуэм куэду зэхэкӀахэ.

И гъашъэ икӀыху и пӀэм тетыхукӀэрэ 380 гъэм, пэштыхьей 20 хигъэхьа и къэралым, и Ӏэнатэр Гималайхэм щыкӀэдзауэ Нармадэ псым нэгъунэ, Брахмапутрам щыкӀэдзауэ Ямунам нэс хилъхьа. ЦӀэуэ зтриӀуар «пэштыхьхэм я Пэштыхь, Дунейпсопщы». Тхыдэлэжьыгъэ Винсент Смитым и гугъ зэришъар «Индиэм и Наполеон» триӀуауэ. ТхьэлъэӀу Ашуамедха яджна (шы укӀыгъэ) иригъэкӀуэкӀт, и лэжьыгъэм мыхьэнэшхуэ хэлъыр игъэлъэгъуэн шъхьэкӀэ. Мывэ тхьэлъэӀум ер Лакхнау музейм кӀэлъ.

Филипин хытӀыгухэм щыпсэу псэущхьэхэм ящыщщ: щыхьхэр, кхъуэпӀащэхэр, бзу зэмылӀэужьыгъуэ куэд исщ, Ӏуфэпсхэм бдзэжьей хэзщ, абы намыщӀи нэщӀэпкӀи нэгъуэщӀхэри щыкуэдщ.

Ибгъэм тет цы гуэрэхэр зэрызу, кlыхьу, быду щытхэ, Идамэм тет цы ещану кlуэр адрей дамэцхэм нэхъри нэхъри нэхъ кlыхь. Кlапэм цы 18 хэт, къиlатыфу, зэгуихыфху.

Джылэ лэжьыгъэм и нэхъ зыпылътэр - дуней мылъку (фӀэмыкӀ, пэмыкӀ джоуэ), хьэлъэ индустиэ (жыр, чугун), электроэнегиэ, металургиэ (гъущӀ, метал къуэлэнхэр), петрол лэжьыгъэ (фадэгын, гас), химиэ лъэжьыгъэ, прибор лъэжьыгъэ, машинэ лэжьыгъэ пэмыкӀхэр джоуэ.

Унэбзум хуэдизынщ, ауэ зэкӀущ, лъакъуэ псыгъуэ кӀыхьщ. И кӀэри кӀыхьщ — см. 10 хуэдиз мэхъу. Ар и пкъым хуэдизщ. Теплъэ нэхъыщхьэр хужьрэ щхъуэрэщ. Жьэгъур, бгъащхьэр, щхьэщыгур, пщэ щӀыбыр, кӀэр (къабзий гъунэхэр) — фӀыцӀэщ. Дамэхэр гъуабжэ-щхъуафэщ, кусэ хужьхэр хэлъу.

Афганистэным и лъэпкъхэм тхыдэшхуэ яӀа, илъэс мин бжыгъэ хъууэ. СтратегиэмкӀэ хэкум шӀыпӀэфӀ зэриӀыгъым шъхьэкӀэ, Афганистэныр бжыгъэрэ зэпэубыдыгъуэ хъут и гъунэгъ нэхъ лъэшхэм я дежь.

1722—1723 гъэхэм Петыр I Къажэр зекӀуэ ишъа яуж Каспиим и Ӏуфэр зэрщыту Урысейм хохьэ, ауэ дунем ехыжьа яуж, шӀыпӀэр зэрщыту Урысейм фӀокӀуэд.

КъэкӀыгъэ зэхуэмыдэхэм якӀэрокӀэ. Тхьэмпищ трасам алмэстыщхьэцыр щыкӀэрыкӀэкӀэ абы мэкъуу, жылэу къитыр мащӀэ дыдэ мэхъу. Абы къыхэкӀыуи алмэстыщхьэцыр зэран хъу удзыжьхэм хагъэхьащ, абыхэм, зэрыгурыӀуэгъуэщи, сыт щыгъуи ебэнын хуей.
Псыфэндыр и теплъэкӀэ къэщӀэгъуафӀэщ. И пкъыр фэндышхуэ гъэпщам хуэдэу щытщ, лъэ кӀэщӀ гъумхэм тету. И лъакъуэхэр апхуэдизымкӀэ кӀэщӀщи, щызекӀуэм деж и ныбэр щӀым щилъэфыхь жыпӀэ хъунущ. И щхьэр иныжьщ, и бгъумкӀэ уӀуплъэмэ плӀимафэу щыту, и хьэлъагъкӀэ и Ӏэплъэпкъым и еплӀанэ Ӏыхьэ хуэдизщ, ч. 900 нэсу. Пэгъуанэхэр, нэхэр, тхьэкӀумэхэр, хуэӀэтауэ зэхуэзэху щытхэщ, абым папщӀэ псыфэндыр мэбауэ, маплъэ, мэдаӀуэ псым къыхэмыкӀыу, и щхьэшыгу къыхих къуэдеуэ. И пщэр кӀэщӀ дыдэщ, иӀэкъым жыпӀэ хъунэу. Нэхэр цӀыкӀущ, напӀэ Ӏувхэр я хъуреягъкӀэ къекӀуэкӀыу. И пэгъуанэхэр бгъуэщ, дэгъэзеяуэ щытху, быду зызэтрапӀэфӀ лыпцӀэ лъэш зэрахэлъым папщӀэ. ТхьэкӀумэхэр цӀыкӀущ, нэжэгужэщ. Псыфэнд псым хэсыр сыт щыгъуи и тхьэкӀумэхэр егъэджэгу гъудэ-бадзэхэр е бзухэр, и щхьэшыгум тетӀысхьэхэр триху.

Мыбы къызэщӀеубыдэ лӀэужьыгъуи 112-рэ, абы щыщу Урысейм ущыхуозэ 41-рэм. Ахэр я инэгъкӀэ курытщ, е жьгъейщ, пщагуэхэщ, лъэдий кӀэщӀхэщ. Я теплъэкӀэ хуабжьу зэмыфэгъухэщ. Куэдым я дамэм ӀэпапӀэ хужь ин хэлъщ. Хъухэмрэ анэхэмрэ гъуэлъхьэгъуэ зэманым я теплъэкӀэ ину зэщхьэщокӀ, илъэсым тӀо цы япхъыж: гъэмахуэм, бжьыхьэм.

Мексикэ (эсп-бз.: México), ицlэдыдэр псоуэ: Мексикэ Штат Зэгуэт (эсп-бз.: Estados Unidos Mexicanos) — Ишъхъэрэ Америкэм хэт къэрал, ишъхъэрэмкlэ и гъунапкъэхэр АШЗ иде ирокlуэ, ипшъэ-къуэкlыпlэм Белизымрэ Гуатемалэмрэ иде ирокlуэ. Къалэ lаташъхьар - Мехико

ЦӀыцӀэ (ур-бз. Цица) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Мардым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 30 хуэдиз мэхъур.

1941 бадзэуэгъуэм и 22 Джэрмэн нацист дзэм и къытеуэнымкӀэ Къэралыгъуэ зауэшхуэр кӀедзэ. Джэрманыдзэр псынкӀыу хэкӀт къэралым Мэзкуу бгъэдыхьу, ауэ къагъэувэӀа хъуа. Сталинград зауэмрэ Курск зауэмрэ яуж совет дзэхэр текӀуэн кӀадза, къуэхьэпӀэмкӀэ хэкӀху. 1945 нэкъыгъэм и 9 Къэралыгъуэ зауэшхуэр иуха РССЗ-р текӀуауэ. 1945 и шышъхьэӀум РССЗ-р зауэм хохьэ Японым пэувауэ.

Чугач мэзгъафӀэр штатым иищхъэрэ Принц Вилгелм хыжьэр къехъуреихь. Кенай хытӀыгуныкъуэм икъуэхьэпӀэмрэ, Коппер псым и делтэмрэ еубыд. Чугачым ищӀыпӀэнэхъыбэр Чугачытхым дэтщ.

Пэубыда мазэхэр (хьэр-бз. شهر حرام) — ислъам махуэгъэпсым и мазэхэ, япэм щыгъуэ зауэ егъэкIуэкIын, укIыныгъэ пщIэн, КаIабэм и хъуреягъ ущыщакIуэн цIыхухэм щыпаубыду щыта. Апхуэдэ мазэхэр плIы хъухэт — Зул-къэда, Зул-хьэжрэт, Мухьэррам, Рэджаб. Иджырей зэмаными а мазэхэр муслъымхэм мазэ лъапIэхэу ябжхэ иджыри.

Губгъуэжьецыр щогъуалъхьэ тафэ нэщӀхэм — губгъуэхэм, хъупӀэхэм, псыхъуэхэм, мэз псыпцӀэхэм, мэз лъапэхэм. Абгъуэр щӀыгум щащӀ. Гъуалъхьэр анэм изакъуэщ, хъум абы Ӏус къыхуехь.

Португалэр Пиреней хы тӀыгуныкъуэм хэт, Еуропэм и къуэхьэпӀэдыдэ къэралу щыту. ШӀымкӀэ и гъунапкъэр Эспаниэ къуэдемкӀэ ирокӀуэ (ишъхъэрэмрэ куэкӀыпӀэ лъэныкъуэхэмкӀэ). Португалым Азор хы тӀыгухэмрэ Мадейрэ хы тӀыгумрэ хохьэхэ.

Къэралым джылэ зауэ къожьэр, иджыри къыздынэсым йокӀуэкӀ. 1979 гъэм къэралым советхэм я дзэр йохьэ (1989 гъэм щикӀыжьахэр). Советхэм я дзэр икӀыжьа яуж АДР-р хокӀуадэ.
1982 гъэм хы тIыгухэм щхьа инджылыз-архентинэ зауэ къэхъеящ. Архентинэм хы тIыгухэр зэпиубыдыжыпэн щхьа мэлыжьыхым и 2, хы тIыгухэр иубыдащ. Абы къыхэкIыу Британиэшхуэм хы тIыгухэм я деж IэщэкIэ ухуа кхъухьышхуэ игъэкIуащ, къэрукIэ хы тIыгухэр яубыдыжын щхьа.

Фолклэнд тIыгухэм хеубыдэ хы тIыгу ину тIурэ, нэхъ цIыкIуу 776-рэ. Архипелагыр Ипшъэ Америкэм и дыгъэкъуэкIыпIэ лъэныкъуэмкIэ 463 километркIэ IугъэзыкIащ.

Хывбзур Африкэм къинэмыщӀауэ зыщӀыпӀи щыӀэкъым, мылъэтэжу мэпсэу, гъэм сыт хуэдэ зэмани гуп цӀыкӀухэурэ унагъуэ Ӏэщышхуи, Ӏэлхэми (хьэрэхэм, пылхэм, уэгъупӀэбжэнхэм) ягъусэщ. Жэщыр къамыл е жыг гъуанэхэм щагъакӀуэ.

Хъури анэри зэщхьщ. Щхьэщыгур, пщэ щӀыбагъыр, кӀащхьэр, хулъащхьэм, бгъэм гъуэжьыфэ къащӀоуэ, ныбэ щӀагъыр хужьыщ, дамэцхэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ. Бгъэмрэ джабэхэмрэ кусэ щимэ фӀыцӀафэхэр хэсщ. Инкъым.

Хым Iуэхугъэ куэд зэрырамыгъэкIэкIым и фIыгъэкIэ, абы куэду хэсхэщ джейхэр, белугэхэр. Хы Iуфэм гъэмахуэм Iузу Iусхэщ бэбыщхэр, къазхэр икIи нэгъуэщI къуалэбзухэр. Хым мыл зэтелъ Iыхьхэм мыщэхужьхэм къыщакIухь.

Фолклэнд тIыгухэм я экономикэр нэхъ епхащ - бжэн зехуэным. ЗэрабжымкIэ хы тIыгухэм 500 000 бжэну щызэрахуэр. Абы нэмыщI бдзэжьей ещэным пщIэщхуэ иIэщ.

Сейшас (порт-бз. Ponta do Seixas) — къуапэ, Ипшэ Америкэм и къуэкIыпIэ дыдэ пIэ. Бразилэм и штат Параибэ и къалэ Жуан-Песоа пэмыжыжэу щылъщ.

Урысей статым 2012 гъэм и пэщIэдзапIэм къызэрибжамкIэ, Урысейм къалэ тIысыпIэу 1 711 иIащ. Иджырей къалэ тIысыпIэхэм я бжыгъэр илъэс къэс хощI, абыхэм къалэ куей статус къызэратхэм къыхэкIыу.

Кувейтым Къажэр хыжэм и ӀуфапӀэм Ӏохьэ (220 км и кӀыхьагъкӀэ ирикӀу), абым хы тӀыгуипщ хуэдиз хэту иӀэ. ШӀымкӀэ и гъунапкъэр къэралитӀым Ӏохьэ - Иракум ишъхъэрэ лъэныкъуэмкӀэ, Сауд Хьэрыпейм ипшъэмкӀэ. Къэралым и нэхъ лъэгапӀэр - 281 метрэ хым елытыгъуэкӀэ, къэралым и ипшъэ-къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм хэлъ.

Британиэшхуэм и Пэштыхь Къэрал Зэгуэтымрэ Ишъхъэрэ Ирландымрэ (ин-бз. United Kingdom, ицlэдыдэр - Британиэшхуэм и Пэштыхь Къэрал Зэгуэтымрэ Ишъхъэрэ Ирландымрэ, ин-бз. The United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) — хы тlыгу къэрал къуэхьапlэ Еуропэм, иlанатlэр - парламент пэштыхь. Къалэ lэтащхьэр — Лондонщ.

1471 гъэм Румей тхьэмадэ XXII Иуаным адыгэпщ Верзахт (Уэрзэхут) тхылъ хуригъэхьу тхыдэм къыхокӀыр, абым хуэарэзыуэ къыхуетхыр, адыгэ лъэпкъым чристэныгъэр лъэпкъым хигъэхьэным зэрхуэщхьэпэм папщӀэ. 1471 гъэм щыщ тхылъ ди зэманым къынэсащ, а тхылъым зэригъэунэхумкӀэ Зихей Хэкум и пэштых Петрезок (Бэтрэзыкъуэ) Кафэ пщыгъуэм мэш ӀыхьэкӀэ щэхуэну.

Културэм и елэжьэныр зытегъэпсыхьар хабзэм нэхъ пылъыну-зэрахьану лъэпкъ тхыбзэ зымыӀахэм я усэхэр, хъыбарыжъхэр тхылъу къыдагъэкӀыну, тхыдэхэм иратхэну, тхылъ еджэныр джылэм къаублэну.

ЗэрыжаIыжымкIэ Мухьэмэд Бехъымбарым (с.а.у.) жиIауэ щтащ — НэщI мазэм иуж, нэхъ берычэту ущынэщI хъуну мазэу щытыр, Аллыхьым и мазэшхуэ мухьэррамырауэ.

Джэд хэкӀыгъуэ лӀэужьыгъуэ пӀащэщ. Щхьэр, пщэр, бгъащхьэр къащхъуэщ, тхыцӀэр удзыфэщ, пкъы щӀагъыр фӀыцӀэщ, адакъэм и кӀэц кӀыхьхэм щхъуэкӀэплъыкӀэ нэрынэхэр бэуэ хэс. Анэр нэхъ цӀыкӀущ, теплъэри апхуэдэу щӀэращӀэкъым, кӀагуэщ.
ТӀуапс (ур-бз. Туапсе) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхэж Псынэкъуэмрэ Чылэпсымрэ я зэхэлъэдапӀэм къыщӀедзэщ, и кӀыхьагъыр км. 45 хуэдиз мэхъур.

Я инагъхэр см 25 - 81 носыр, я хьалагъыр г 100 - 2 кг носыр. Лъэпlкъым я нэхъ цlыкlур Larus minutus - ихьалъагъыр 100-150 г фlэкlкъым, нэхъ иныр Larus marinus - ихьалъагъыр км 2 фlокlыр. Нэхъыбэм я фэр хужьу иэ псыфэху щыт, шъхьашыгумрэ дамэхэмрэ фlыцlэ хэлъу. Икlыфэ-кlагъымрэ кlыфэшъхьамрэ зэшъхьащокlыр, ишъхьамкlэ нэхъ къуафlцlу щыт, кlыфэ-кlагъыр нэхъ хууэ. Псэушъхьа lазэхэм зэрагугъэкlэ ар бжъэжъейхэм къамышъэн шхьакlэ бзур щышъакlуэм идей.

Ма́зэ - ЩӀыгум и гъусэ дыдэ закъуэщ. ЩӀылъэм къырит нэхугъэмкӀэ етӀыуанэ увыпӀэр Дыгъэм иеужькӀэ иӀыгъщ, абы намыщӀкӀэ Дыгъэм и вагъуэкъанхэнхэм я гъусэхэм щыщыу инагкӀэ етхуанэ увыпӀэр иӀыгъщ. ЦӀыхур ауфэ пкъыхэм щыщыу ЩӀылъэм намыщӀ Мазэ зыращ зытеувауэ ябжыр. ЩӀылъэм и купсэмрэ Мазэм и купсэмрэ я зэхуаку жыжьагъ нэхъыбэмрэ нэхъмащӀэмрэ якурытыр км 384 467'щ.

Шыкъэ е Шыкхъэ (ур-бз. Чекон) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Псыжъым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 11 хуэдиз мэхъур.

1 — натӀэц; 2 — пэ; 3 — жьэгъу джабэ; 4 — пщэлъынтхуэ; 5 — щхьэпхэтӀыгу; 6 — пщэ; 7 — соку; 8 — жал; 9 — уанэтелъхьэпӀэ/шыбг; 10 — кӀэсыпӀэ; 11 — шхужь къуапэ; 12 — пхэщӀ егъэзыхыпӀэ/кӀэнтӀыӀу; 13 — куэ; 14 — кӀэпкъ; 15 — пхэщӀыщхьэ лъагапӀэ; 16 — кӀэ; 17 — бгъэгу лъагапӀэ; 18 — ӀэфракӀэ; 19 — лъэгуажьэ зэрытыпӀэ; 20 — фӀалъэ лъэдий; 21 — лъэӀэгъу зэрытыпӀэ; 22 — лъэӀэгъу; 23 — лъащхьэ; 24 — лъабжьэ; 25 — ӀэфракӀэ зэрытыпӀэ; 26 — блыпкъ; 27 — блатхьэ, 28 — джабэ; 29 — ныбэ; 30 — куэбзэпс (хъухэм)/жэрыбз (бзыхэм); 31 — гъубзиикӀэ; 32 — кӀэбдз; 33 — кӀэбдз зэрытыпӀэ...

Бгъэн (лат-бз.: Phrаgmites, ур-бз.: Тростник) — удз-къэкӀыгъэ ин, хьэцэпэцэ лъыпкъым (Poaceae) ящыщу, псыхъурей Ӏуфэхэм, псыхъуэхэм куэду зэкӀэкӀыурэ мэкӀыр, дунейм и нэхъ хуэабэ лъэныкъуэхэм.

Япэкlэ бзу lазэгъуэхэм тхьаджэдхэр лъэпlкъ хуиту къыхагъэкlт адрей бзухэм Meleagridae. Абы бэмыкlыу езы тхьаджэдхэр щыуэ зэхагъэкlт лъэпlкъцlыкlу.

Унэбзум нэхърэ нэхъ цӀыкӀущ. И теплъэкӀэ адрей кӀырыкъ лӀэужьыгъуэхэм къахэгъэщхьэхукӀыгъуафӀэщ: хъум и щхьэр, жьэгъур фӀыцӀэщ, ныбэ щӀагъыр, пщэбгъу щӀагъыр хужьщ; тхыцӀэкур, дамащхьэр — гъуэщ, тхыцӀэкӀэр щхъуэщ. Анэхэм я щхьэр гъуабжэ-фӀыцӀафэщ, жьэгъур хужьщ, бгъэгум хужь-гъуэ кусэ цӀыкӀухэр хэлъщ.

Хъутей хьэщомыщ (лат-бз. Panthera tigris amoyensis) — псом нэхърэ нэхъ мащӀэдыдэу къэнэжьа лӀэужьыгъуэ къуэдзэщ, хъункӀи мэхъур хиту псэухэм ящыщ къэмынэжауэ. Нэхъ цӀыкӀухэми ящыщщ, хъухэмрэ бзыхэмрэ я кӀыхьагъыр м. 2,2-2,6 мэхъур. Хъухэм къашэч ч 127-177; бзыхэм ч 100-118 хуэдиз. 1977 гъэм хъутей ӀэнатӀэгъуэм унафэ къыдигъэкӀащ хьэщомыщхэм ещэкӀуэныр триубыдэу, ауэ мыхьэнэ къихьыжакъым абым, яужырей хьэщомыщыр 1994 гъэм яукӀащ. НобэкӀэ хъутей хьэщомыщ 59 зоопаркхэм яӀыгъщ (а псори Хъутейм), ауэ а 59 хьэщомыщихым къатекӀахэщ, абым папщӀэ я генэ зэмылӀэужьыгъуэр бэгъуауэ щыткъым. 2008 гъэм щыщӀэдзауэ Хъутей ӀэнатӀэгъуэр пылъщ хьэщомыщхэр мэзхэм ирагъэщӀыжьын-щӀагъэтӀысхьэжьыным.
А мазэхэм апхуэдэ пэубыдахэр яIэу щыщытар КаIабэм къакIуэ цIыхухэр хъумауэ щытынхэ щхьат. Зауэр къэхъеякIэу е къэхъеинкIэу щытым хьэрыпхэм мазэ пэубыдар япэ ирагъэшт ерэ ирагъэкIуэтт. Ислъамым и япэ илъэсхэм, муслъымхэр апхуэдэу а пэубыда мазэм кIэщIэту псэухэу щытащ. Ауэ Ал-Бакъэра сурэм зэритымкIэ, пэубыда мазэхэм Iэмалыншэм узауэ хъуну итщ.

Нанайхэр (нан-бз. нанай) — Хабаровск крайым щыщ лэпкъщ, нанайбзэм иропсалъэхэ, динкӀэ я нэхъыбэр чыристэндиным пылъщ. Лъэпкъым и бжыгъэр мин 17, 000 хуэдиз мэхъур, абым и нэхъыбэр (мин 10, 993) Хабаровск крайм исщ.

МывэкӀэпысхэр здэщакӀуэр щӀылъэращ. УдыпцӀэ тафэм, псыӀуфэ пшахъуэм, мывэкӀэщхъым къыщажыхьурэ къапэщӀэхуэ хьэпщхупщыр, гъудэбадзэр къаубыд. Былым ӀыгъыпӀэхэм я гъунэгъуу гъудэ, аргъуей куэд яшх, сэбэп ини мэхъу.

Мышъэхэм я нэхъыбэр губгъуэ-мэзхэм иэ къушъхьа-мэзхэм щопсохэ, макlыу къушъхьа-мэзыншэхэм. Яныкъуэхэм псым игъунэгъу щыпсоун я хабзэ: псыхъуэхэм, хы lуфэхэм. Мышъэ хужьыр Арктикэм щопсоу Мыл океаным нэгъунэ.

1918 гъэм Курджым хохьа. 1921 гъэм Совет Социал Республикэ Азгъей мэхъу 1931 гъэм Аутоном Совет Социал Республикэ мэхъу Хъырцейм хэту 1990 гъэм Азгъейр аргуэру Совет Социал Республикэ мэхъу 2008—2009 гъэхэм Урысеймрэ, Никарагуамрэ, Венесуэлэмрэ, Науру къэралхэм Азгъейр къэрал хуиту къалъыту тхылъхэм яӀэташъхьахэм Ӏапэ кӀадз.

Адыгэ Хэкур пщыгъуэ зы бжьанэу зэщӀиубыдэу щытащ, я бжыгъэр лӀэщӀыгъуэ къэс зэрихъуэкӀыу. Пщыгъуэхэм щымыхъукӀэ Адыгэ Хэкум Хасэ Лъэпкъэгъу зэхэтхэри щыӀащ.

Банэдэгур щӀы бгынэжахэм куэду къыщокӀ. Апхуэдэу щӀыпӀэхэм мэл щыбгъэхъу хъуркъым, сыту жыпӀэмэ банэ зытет жылэхэр къыкӀэрынэурэ, цым и фӀагъэр мэкӀуэд.

1631 гъэм Рембрандт Амстердам мэкуэчыжь, абдем цlэрыlуэ мэхъур «Доктор Тулп и урок анатомиэмкlэ» ишъа яуж. 1640 гъэхэм япэ кlышъэ Рембрандтым лэжьыгъэ куэд иlэ, джылэм фlыуэ къалъыту.

Еуропэм, Азиэм, КъуэкӀыпӀэ Жыжьэм и щӀыпӀэ щхьэхухэм щопсэу. Къаукъазым Хы ФӀыцӀэ, Хы МыутӀэ, Хы Къарс я Ӏуфэхэм ущыхуэзэщ. ЩӀымахуэр Ипщэ Еуропэм, Ипщэ Азиэм, Африкэм щырахщ.

Пэсырей лъэхъэнэхэм финикийхэмрэ абыхэм яуж иту римхэмрэ Ишъхъэрэ Африкэмрэ, Азиэ Цlыкlумрэ ирачурэ хы курытым бгъэдэлъ еуропэ къэралхэм ирачэт (Алыджым, Урымым, Эспаниэм). Лъэхъэнэ курытхэм бжъор Инджылызым ирачэ, абы пэмыкlыу Даниэм ирачэри абы икlыу Еуропэ Курытым носыр. Яужкlэ ирачэ Ишъхъэрэ Америкэм, Аустралиэм, Зелэнд Кlэм, Ипшъэ Африкэм, Японым, абыхэм шъхьахуиту иджыпсту щопсоу.

Нэхъыбэу здэпсэур Азиэщ. Щогъуалъхьэ губгъуэм, къум ныкъуэхэм, бгыхэм, псым пэмыжыжьэу. Абгъуэ щещӀ жыгхэм, къамыл Ӏувхэм. Зэ гъуэлъхьэгъуэр нэхъыбэм дэдыкӀи 2-щ. Мэлъэтэж. ЩӀымахуэр нэхъыщхьэу щрех Индиэм.

Я тхьэкӀумэхэр лъэшу щытхэ, 180 ° нэгъунэ ягъэзэфху лъэныкъуэ зэщымыщхэм, абыкӀэ 360 ° хъууэ, икӀи абым шъхьэкӀэ я шъхьэр мыхъеуэ къэнэфыну. ЦӀыхум нэхъри нэхъыфӀу мэхэр къакӀыхьэ шъхьэкӀэ, шыхэр я пэм щыгугъэ хутралъхъу щыткъым, нэхъ лъэшу я Ӏэплъэпкъым щытыр я нэхэра.

Илъэс мин бжыгъэкlэ узэlабэкlыжьмэ Псыжъ хым здыхэлъадэм идежь Хы Мыутlэ хыжъэ ин иlа, Тэман хы тlыгуныкъуэм къыщыкlэдзауэ Приморскэ-Ахтарск нэсу Краснодар нэгъунэ хыхьау. Хом-хомурэ псыхъуэми хыми шlыр зэрахъуэкlыу, шlыгу трихьу кlидзэри хыжъэр хым хигъэкlри хы тlыгу хъуа.
Ӏэплъэпкъым и щӀыхьэгъыр кӀапӀэр хэмыту лӀэужьыгъуэ къуэдзэхэм зэщхьэщокӀыр метрэ 1,4 къыщыщӀэдзауэ 2,9-м нэсэу. КӀапӀэр см 60-100 хуэдизщ. Нэхъ индыдэу къэгъэунэхуа щӀыхьагъыр Ӏэплъэпкъым см. 317 (амур хьэщомыщым ей) кӀапӀэм дэщӀыгъуу см 420.

Зыхеубыдэ: дронтхэмрэ тхьэрыкъуэхэмрэ. Япэрейм хыхьэ лӀэужьыгъуищыр дунейм зэртемытыжрэ илъэс мин 40 хуэдиз мэхъу. ЕтӀуанэм хиубыдэ лӀэужьыгъуэхэр дэнэ щӀыпӀи щопсэу.

И инагъэкӀэ курытщ, и пщэр кӀыхьрэ и кӀэр дыд сурэту хуэпапцӀэу. Щхьэр фӀыцӀафэ-гъуабжэщ, тхыцӀэр, джабэхэр щхъуэщ тхыпхъэ фӀыцӀэ хэлъу. Анэр щхъуэ-гъуэбжафэщ. Зы чилым щӀыгъу къешэч.

1506 гъэм Кортесыр Санто Доминго къэса, колонист хуэду заригъэтхри, унэрэ шӀыгурэ къыхихын пӀалъэ иӀу абы пэмыкӀыу индей унэӀут иӀэну, и шӀыгум елэжьыну. Губернатор Овандом и Ӏыхьлыр иде ишта, къалэ Асусам натариусу лэжьэну. Абы пэмыкӀы иджыри Кортесыр индейхэм къаӀэта зауэ хуитыныгъэм шъхьэкӀэ пэщытахэм яхэта, и мылъкур абы яуж куэдкӀэ хигъэхъуауэ.

Зыпылъхэр цӀыхухэм я зэфӀэувэкӀэр, лъэжьыгъэр, културнэ шъэныгъэхэр нэхъ ин щашъкӀэ нэхъ щыхэхъуэкӀэ я лъэпкъ хабзэхэр ямыгъэкӀуэду, зарахьурэ ахэр яшъынум, еджэныр дуней псом и лъэныкъу хъуам яӀану пылъхэ.

Еджэныгъэм идежь организациэр нэхъ зыпылъыр егъэджакӀуэхэм, унагъуэхэм, унэхэм я зэхэтыкӀэр проэкт яшъурэ, школхэр яшъыну абыхэм яхуэныкъу хъуар якӀэтыну еджэфын, лэжьэфын шъхьакӀэ.

Хышхуэм зэрепхам елътауэ кIуэцI хыхэр зэхедз зэхуэщIакIэрэ (Хы Къарс, Арал Хы) ныкъуэ зэхуэщIакIэрэ (Балтикэ Хы, Хы МыутIэ). ЗэхуэщIа хыхэр иныкъуэхэм псыхъурейуэ ябжхэр.

Британиэшхуэмрэ Фрэнджымрэ я пэлитикэ «Хэгъэзыхьэныгъэм» къыхэкӀар Джэрмэным Аустрэр аннексиэ ешъыр 1938 гъэм, Чехиэслоуакыр зэхокӀ 1939 гъэм. Дунейпсо зауэ кӀэр йожьэ.

ШӀыкӀэлъыгъуэ сэбэпыгъуэ къэралым иӀэ — фатэгын, гас, налмэсхэр, гъущӀнывэхэр. Ауэ абыхэм я елэжьыным зэран хуэхъур къуэкӀэ-бгыкӀэ шӀыпӀэмрэ ифраструктурэ зэфӀэмыгъэувамрэ.

1917 гъэм ЩоджэнцІыкІу Алий тхэн щІедзэр. Тыркум щыІэ щІыкІэ абы итхащ Жынгызмэ и нып фІыцІэжьыр, Нанэ, нэгъуэщІ усэхэри. Тыркум щыІэ адыгэхэр къыдэІэпыкъури 1919 гъэм Алий и хэкум къигъэзэжащ. Абы къыщІедзэ гъащІэщІэр ухуэнымрэ револуцэм и текІуэныгъэр гъэбыдэнымрэ хуэлажьэу.

XVII лъэхъэнэм Инджылызым дунейпсом и нэхъ лъэш къэрал мануфактурэмкӀэ щыта Голандиэм япэ иува, куэд темыкӀауэ а пӀэр дуней щэхуэнымрэ колониал экономикэмрӀэкӀи япэрей хъуа. XVIII лъэхъэнэм икум дежь Инджылызыр япэрей копиталисту къэрал мэхъур. И экономикэ зэфӀэтыкӀэмкӀэ адрей еуропей къэралхэм япэ иува хъуа, лъэпкъэгъум и экономикэ зэфӀэувэныгъэм шъхьэкӀэ зэхуэныкъу хъуар иӀу а зэманыгъуэм - лъэш машинэ къэдэгъэкӀыгъуэ.

Балий (лат-бз.: Prunus avium, ур-бз.: Черешня) — жыг къэкӀыгъэхэм ящыщ (м. 10 нэсу илъэгагъыр), мы Ӏарысу къыздэкӀыр Укрэинэм (Кърымым), Ипшъэ Урысей (Къаукъазым). Ӏарысу куэду ягъэкӀыр.

14 000 мэхъу псори зэхэту Псыжъ псыуэ хэлъадэр. Илъэсишъэкlэ Псыжъ зэркlэлъыплъам, илъэсым псыуэ иригъэжэхыр, уэшхэпсымрэ уэсэпсымрэ къыхэкlыр (65 %), къушъхьа мылхэм къахэкlыр (20 %), псынэпсхэм къахэкlыр (15 %) 13,5 км³ хуэдиз мэхъур.

Адыгэбзэжъэр йэ Прото-Адыгэбзэр (ин-бз. Proto-Circassian language) Адыгэхэмэ я бзэжъэр. кӀах псэлъэкӀэмрэ Къэбэрдей псэлъэкӀэмрэ я адэ бзэр.