Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
A a, B b, Ɓ ɓ, NB nb, D d, Ɗ ɗ, E e, F f, G g, Ɠ ɠ, NG ng, H h, I i, J j, NJ nj, K k, L l, M m, N n, Ɲ ɲ, Ŋ ŋ, O o, P p, R r, S s, T t, C c, U u, W w, Y y, Ƴ ƴ

Коми фольклор: Хрестоматия / Лӧсьӧдісны да водзкывъяссӧ дасьтісны В.В. Филиппова, Н.С. Коровина. – Сыктывкар: Коми кн. изд-во, 2002. – Л.б. 177-199.

«Тундраса бияс» В. В. Юхнина как неудавшийся опыт производственного романа в коми литературе // Литература Урала: история и современность: сб. ст. Вып. 6: Историко-культурный ландшафт Урала: литература, этнос, власть. – Екатеринбург, 2011 во. – С. 249–259.

Кабувердьяну (cabuverdiánu, kriolu kabuverdianu, kriolu, kriol) - португал креол кыв, Кабо-Верде діяслӧн португалкӧд официал кыв. Анбур - латин (ALUPEC).

Пердита — тайӧ Уранлӧн спутник. Сылӧн радиус — 15 км. Уранӧдз шӧр кост 76 417 км. Пердита восьтіс Америкаса астроном Эрих Каркошка 1999 воын.

Жеребцов Игорь Любомирович (1960) — коми войтырлысь история туялысь, история наукаясса доктор (1998), Россияса наукаын нимӧдана уджалысь, Россияса техника да наукаын почётнӧй уджалысь, Коми наука шӧринысь Кыв, литература да история институтса веськӧдлысь (2011).

1930 воын Коми обласьтса сӧветскӧй партийнӧй школа помалӧм бӧрын И.И. Пыстин веськӧдліс «Вӧрлэдзысь» газетын отделӧн, сэсся — Коми госиздаса кывкутысь редактор, ӧттшӧтш — «Ударник» журналса кывкутысь редакторӧс вежысь.

Почёт орден вӧчӧма эзысьысь, мавтӧма эмальӧн. Орден артмӧ кӧкъямыс пельӧса пернаысь, шӧрас — гӧгрӧс медальон, мавтӧма еджыд эмальӧн, вылісяньыс серпасалӧма Россиялӧн канпас, а гӧгӧрыс — лавр кытш. Паслӧн диаметр — 42 мм. Мӧдар бокас — орденлӧн номер.

Искусствояс гимназияысь велӧдысь, «Ордым» театр-студияӧн веськӧдлысь Виктор Напалков (веськӧдлысь), Драма театрӧн веськӧдлысь М.Н. Матвеев, «Юрган» телеканалса журналист А.Г. Пивкин, Коми республикаса национальнӧй политика министрӧс вежысь В.В. Попов, «Коми войтыр» ӧтмунӧмса секретар А.Н. Рассыхаев.

Владимир Паршуков (петкӧдчис 100 кг-ысь ыджыдджык категорияын) — СССР-са Кубок куимысь босьтысь (1972, 1974, 1976 воясӧ), СССР-са куимысь чемпион (1971, 1972), вермывліс Советскӧй Союзса абсолютнӧй первенство (1980), Ставмирса Кубокъяс (1975, 1977 воясӧ) да Европаса чемпионат (1977). Та кындзи СССР-са чемпионатъясын куимысь шедӧдліс мӧд места (1974, 1976, 1979), ӧтчыдысь — коймӧд места (1973).

Жанровые разновидности путешествия в коми-зырянской словесности середины XIX в. // Эволюция жанров в литературе Урала XVII−ХХ вв. в контексте общероссийских процессов / О. В. Зырянов, Т. А. Снигирева, Е. К. Созина и др. – Екатеринбург: УрО РАН, 2010. – С. 165–182.

Сурма, лат. Stibium (Sb) тайӧ 51-ӧд химия элемент. Кӧртулов, еджыд рӧма. Топыдлун - 6,691 г/см³. Сылан температура - 903.78 K либӧ 630.63 °C. Пуӧ 1860 K либӧ 1587 °C температура дырйи.

Та кындзи Иван Истомин серпасасьӧ. Сылӧн кык серпас («Арест легендарного вождя ненецко-хантыйской бедноты Ваули Пиеттомина» да «Ленин на Ямале») эм Салехардса краеведческӧй музейын.

Анна Истомина чужӧма 1964 вося урасьӧм тӧлысь 17-ӧд лунӧ Кудымкарын. Школа помалӧм бӧрын уджалӧма заводын. Уджысь орӧдчытӧг помалӧма Перым-Коми видз-му овмӧс техникум да А.М. Горький нима литература институт.
Волеаи кыв (Woleai) - тайӧ Волеаи, Ламотрек, Эаурипик, Фараулеп, Ифалик, Элато, Олимарао, Ламолиор діяс вылын (Микронезиялӧн Федератив Штатъяс) малай-полинезия кыв. Анбур - латин, важӧн ас волеаи гижӧд.

Олӧ-вылӧ тайӧ лэбачыс Европаын да Азияын. Россияын — рытыввывсяньыс Камчаткаӧдз, войладор муясас — Йиа саридзӧдз. Паныдасьлывлӧ Коми му пасьтала, но кызвыныс гожйӧ Печоралӧн шӧр да кывтыд юкӧнъясас, Усва ковтысын, вӧра тундраын да тундраын. Пармаысь да вӧраинъясысь вӧзьӧс он казявлывлы, сы вӧсна мый тайö лэбачыс радейтӧ овны-поздйысьны паськыд эрда местаясын, кӧнi эмӧсь тыяс да гӧпъяс, туруна видзьяс.

1992 вося кӧч тӧлысьӧ, кор водзӧ муніс Абхазия-Грузия костын тыш, К.Н. Леселидзелы паметник, кыдзи и мукӧд грузияса паметник, вӧлі жугӧдӧма. Сэки жӧ Абхазия Республикаса Вылыс Сӧветлӧн шуӧмӧн Леселидзе кутіс шусьыны Гечрипш посёлокӧн. Нимыс мунӧ сійӧ мутассьыс, кӧні веськӧдлісны Геч черкес князьяс.

1963 вося ода-кора тӧлысь 23 лунӧ Коми АССР-са Вылыс сӧветлӧн Президиумысь шуӧм серти вӧлі артмӧдӧма Тымсер сикт сӧвет, кытчӧ пырисны Варламовка, Вӧркерӧс, Паспом, Раскерӧс грездъяс, Лопъювад посёлок, а сёрӧнджык — Войвыв Мылва посёлок. Сикт сӧветса медводдза веськӧдлысьнас вӧлі Зыкова Галина Андреевна.

Коньсково́ля (пол. Końskowola, МФА [kɔɲskɔ'vɔla]) — тайö сикт Польшаын, Юркар Kоньсковольcкой гмины Люблинского воеводства. Коньсковоля расположен на реке Курувкe. Йӧз: 2 188 гӧгӧр (2004).

1937 вося йирым тӧлысь 8-ӧд лунӧ В. Савинӧс арестуйтӧны, подулавтöг мыждӧны ("«контрреволюционнӧй буржуазно-националистическӧй котырӧ» пырӧ да «нуӧдӧ ... Коми буржуазнӧй республика лӧсьӧдӧм кузя тыш»). В.А. Савин эз лыддьы асьсӧ мыжаӧн.

1945 вося карта вылын посёлок местаын индӧма баракъяс (нимыс абу). Тимшер пыдди тані гижӧма Раскерӧс грезд. 1940-ӧд воясся инним мусерпасъяс вылын — лесопунктлӧн 1-дза участок.

1903 вося рака тöлысьсянь – 1906 вося öшым тöлысьöдз Петыр-Павел апостолъяслöн вичкоын попалöма иерей Николай Николаевич Доброумов. Кулöмдiнö сiйöс вуджöдöмаöсь Помöсдiнса Енмамлöн Успенньö вичкоысь. Усть-Сысольска духовнöй училище да Вӧлӧгдаса семинария помалöм бöрын Югдінса еписком Гавриил 1899 воын бласлöвитiс сiйöс служитны Помöсдiнса вичкоын. А 1906 воын Кулöмдiнысь Николай Доброумовöс вуджöдiсны Аныбö. 2001 вося йирым тöлысь 6 лунö Вежа Синод шуис иерей Николай Николаевич Доброумовöс вежаöн да пыртiс Коми му югдöдысь новомученникъяс лыдö.

Ученые Института языка, литературы и истории Коми научного центра УрО РАН: Биографический справочник / Сост. И.Л. Жеребцов. — Сыктывкар, 2000. — 212 с.

Деванагари анбурӧн: सिन्धी ॿोली इण्डो यूरपी ख़ान्दान सां ताल्लुक़ु रखन्दड़ आर्याई ॿोली आहे, जिंहन ते कुझ द्राविड़ी उहुञाण पण मौजूद आहिनि। हिन वक़्तु सिन्धी ॿोली सिन्ध जी मुख बोली ऐं दफ़्तरी ज़बान आहे।

2014-2015 вося сезонын Ставмирса Кубоклӧн 1-дза этапын (Обихироын) вермис 1000 метра вылын; 500 метра вылын вӧлі мӧдӧн (медводдза лунас) да медводдзаӧн. Мӧд этапын Сеулын вермис 1000 метра вылын да кыкысь 500 метра котӧртігӧн.

1948 — СССРса министръяслöн Сöветысь канму комитет, кодi кывкутiс йöзкостса овмöсö водзмöстчöмъяс пыртöм бöрся, 10475 номер улын пасйис И. С. Брук да Б. И. Рамеевлысь восьтöм-вöчöмтор — лыдпаса электроннöй артасян машина.
Араб анбурӧн: سنڌي ٻولي انڊو يورپي خاندان سان تعلق رکندڙ آريائي ٻولي آھي، جنھن تي ڪجھه دراوڙي اھڃاڻ پڻ موجود ‏آهن. هن وقت سنڌي ٻولي سنڌ جي مک ٻولي ۽ دفتري زبان آھي.

Норн кыв — тайӧ бырӧм герман кыв, кутшӧмӧн сёрнитісны XVIII нэмӧдз Oркней да Шетланд діяс вылын, а сідзжӧ Кайтнесс кытшын (войвыв Шотландия), матіса фарер да исландса кывъяслань. Сідзжӧ эм пондылӧм ловзьӧдны кывсӧ — нюнорн (Nynorn — выль норн).

Ой, олöм, олöм... : [кывбуръяс, вуджöдöмъяс] / Лöсьöдiсны: В.Н. Дёмин, Д.М. Леканов; серпасалic В. Б. Осипов; ред. М.Ю. Васютов. – Сыктывкар: Коми кн. изд-во, 1989. – 174 л.б.

1926 — Списокын «Луза» сикт, 1930 — «Верхолузье (Луза)», кӧні эм: фельдшерско-акушерскӧй пункт, школа, изба-читальня, потребительслӧн котыр, госторглӧн агентство, кресьтяналы общественнӧй отсӧг сетан комитет, милициа участок.

Аввил (вой. саами Avvil, ан. саами Avveel, кол. саами Âˊvvel, суоми Ivalo), сідзжӧ Ивало — посёлок Лапландияын (войвыв Суоми Му) Ивалойоки ю дорын, ыджыд турист шӧрин. Йӧз — 3998 морт (2003).

2011 воын бӧрйӧма 13 №-а ӧти мандата Рытыввыв бӧрйысян кытшсянь Коми Республикаса Каналан Сöветӧ депутатӧн. Пырӧ «Ӧтувъ Россия» Ставроссияса кансяма ютырлӧн Коми дінму юкӧнса фракцияӧ. 2011 вося рака тöлысь 28 лунö бöрйöма Коми Республикаса V бöрйöм Каналан Сöветöн Веськöдлысьöс Медводдза вежысьöн. Коми Республикаса Каналан Сöветын уджалö пыр профессиональнöй подув вылын.

Рöштвосянь Ва вежöдан лунöдз кадколастсö шуöны Вежадыр (Эжва вожын), Вежа пöра (Изьва вожын), Светтьö (Луздор вожын). Тайö лунъясас оз позь печкыны, тшöтшöдны гыж, шырсьыны, пеславны кöлуй. Шуöны, кутан кö та кадö печкыны, кутир-катирыс дзугас став печкан уджтö, либö куттяыс сiталас да кудзалас кудель вылад. Печкантö оз позь кольны сёр вылö.

1905 воын — 53 овмӧс, 342 морт. 1918 вося мусерпасын — «Паромез». Сэки сиктын вӧлӧма вичко да школа. 1920 воын — 49 овмӧс, 194 морт; 1926 воын — 57 овмӧс, 238 олысь.

Чужис Киевын 1982 вося öшым тӧлысь 16-ӧд лунӧ. Анна Седоковалöн эм нин кык ныв да öти пи. Зонкалöн нимыс шоч — Гектор. Кöть Седоковалöн эм ас челядь, сiйö абу на верöс сайын да ныв-пи батьтöм быдтылö.

Ас олӧм йывсьыс йӧзӧдіс «Олӧм визулын» небӧг (2011 во), кытчӧ сідзжӧ пыртіс «Парма гор» газетын йӧзӧдлӧм 1980—2003 воясся пасйӧдъяс да снимокъяс. Наысь тыдовтчӧ Кулӧмдін районын вежсьӧмъяс, тӧжд-могъяс да выльторъяс.

Вяйсяля вӧлі эсперанто кыв дорйысь, юраліс Internacia Scienca Asocio Esperantista (Эсперанто Туялысьяслӧн Войтыркостса Ассоциация) вылын 1968 воӧ.

Водзӧ вылӧ планъясын — вуджны вузӧн веськӧдлан электроннӧй система вылӧ. Муниципальнӧй юкӧнъяс сӧвмӧдӧм вылӧ канмусянь отсӧг сетан да меставывса асвеськӧдлан олнаподув уджмогъяс збыльмӧдӧм вылӧ условиеяс лӧсьӧдан федеральнӧй торъя мога уджтас серти (2000-2014 вояс) академияын котыртӧма Меставывса асвеськӧдлан органъяслы отсӧг сетан да найӧс нуӧдан шӧрин. Шӧринлӧн медшӧр могъясӧн лоӧны: дугдывтӧг велӧдны меставывса асвеськӧдлан органъяслы кадръяс да содтыны налысь квалификациясӧ, а сідзжӧ сетны меставывса асвеськӧдлан органъяслы, меставывса асвеськӧдлан бӧрйӧм чина йӧзлы методическӧй, консультативнӧй да юӧръясӧн отсӧг меставывса асвеськӧдлӧм сӧвмӧдӧм йылысь юалӧмъяс кузя.
10 Гигея — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 530 × 407 × 370 ± 7 км. Гигея восьтіс италияса астроном Аннибале де Гаспарис 1849 воӧ.

Астероидлӧн эм кык спутник — Пти-Принс (сылӧн ыджда — 13 км, спутник восьтісны америкаса астрономъяс Гавай діяс вылын 1998 воӧ) да Пти-Принсесс (сылӧн ыджда — 6 км, спутник восьтісны америкаса да францияса астрономъяс Франк Марши, Паскаль Декамп, Даниэль Хештроффер да Жером Бертье, Йепун телескоп вылын (Чили) 2004 воӧ).

2000: Allative, genitive and partitive. On the dative in Old Finnish. Congressus Nonus Internationalis Fenno-Ugristarum IV. Tartu. 421–431 (ӧтлаын Нобуфуми Инабакӧд)

1956 воын «Тимшор» — Мыс сикт сӧветӧ пырысь вӧр пӧрӧдысьяслӧн участок. 1950-ӧд вояс помын картаяс вылын гижӧма «Тимшер» вӧр участок; 1960-ӧд вося списокын — «Тимшор» посёлок, 1968-ӧд вося списокын — «Тимшер».

Иван Титов чужис Сыктывкар бердса Тентюков сиктын уна челядя кресьтянин семьяын. Памаліс начальнӧй школа, велӧдчис рабфакын. Сэсся уджаліс Сыктывкарын типографиаын. 1932 воын И.П. Титов помаліс Москваса индустриально-педагогическӧй институт. Лоис коммунистическӧй партиалӧн Москваса комитетын референтӧн. Уджаліс партиаса и мукӧд тэчасын.

Гижис «Запань» (1935) да «Еджыд во» (1936) повесьтъяс. Айму вӧсна Ыджыд тышӧдз Илля Пыстинлӧн медъёна нималіс Гражданскӧй тыш йылысь «Еджыд во» повесьт, коді торйӧн петавліс Коми небӧг лэдзанінын 1941 воын. 1945 воын йӧзӧдіс «Фронтӧвӧй лун-войяс» повесьт, а 1949 воын помаліс Гражданскӧй война йылысь «Бушкола вояс» пьеса. Та кыдзи петавлісны «Пӧсь сынӧд» да «Важся ягын» пьесаяс.

2009 вося йирым тӧлысьӧ «Вепсский завет» документальнӧй фильм (АТК-студио продюсер шӧрин, Петыркар), кӧні ворсіс Н. Абрамов, мультимедийнӧй искусствояслӧн «Золотая кедровая ветвь Сибири» регионъяскостса II конкурсын (Кемерово) босьтіс Гран-При.

1847 — Медводдзаысь казьтыштӧма овмӧдчанін ним: клирӧвӧй ведомосьтъясын пасйӧма «при речке Луза» оланін; 1851 воын тані вӧлі 8 овмӧс, 46 морт.

Ӧтчыдысь кык вонас медбур коми сьылысьлы сетöны Валентина Есева нима Коми Республикаса Веськӧдлан котырлӧн премиа. Öнiя кадö нималана коми сьылысьяс Вера Булышева да Лидия Логинова шуöны асьнысö Валентина Есевалысь уджсö нуöдысьясöн.

Некрасов А.В. Шондібан: кывбуръяс / Ред. А.С. Одинцов; рец. А.К. Микушев; серпасалiс А.М. Гаранин. — Сыктывкар: Коми книжнöй издательство, 1987. — 128 л.б.

M̦m̦ — латин анбурлӧн шыпас. 1931—1937 воясӧ M̦ вӧдитчисны яран анбурын. 1934—1937 воясӧ шыпас бергаліс кильдин саами кывйын. Шуанног — [mʲ].

Административно-территориальное и муниципальное устройство Республики Коми (на 1 августа 2006 г.). Издание шестое, официальное / ГУ «ТФИ РК». — Сыктывкар, 2006. — 278 с.

Степан Раевский чужис Вӧлӧгда губерняын Яренск уездса (ӧні — Сыктыв районса) Межадор сиктын 1918 вося косму тӧлысь 21 лунӧ. 1938 воын помаліс Коми канмуса педагогика институтысь история-филология факультет. Распределение серти уджаліс Изьва районысь Мокчойса шӧр школаын велӧдысьӧн. Ветліс Айму вӧсна Ыджыд тыш вылӧ. Война бӧрын вӧлі ВКП(б)-са Коми обкомын инструкторӧн. 1949 воын локтіс Коми небӧг лэдзанінӧ редакторӧн. Регыдъя кадӧн лои медшӧр редакторӧн, а 1958 восянь — директорӧн.
Административно-территориальное и муниципальное устройство Республики Коми (на 1 августа 2006 г.) Издание шестое, официальное / ГУ «ТФИ РК». — Сыктывкар, 2006. — 278 с.

XIX нэм пансигӧн татчӧ овмӧдчисны Е.Д, Осипов Придашысь, С.И. Торлопов, И.Н. Торлопов да С.З. Торлопов Сотчӧмвылысь, И.В. да Е.В. Доронинъяс да И.С. Доронин Палльысь.

Убых кыв (tʷaχəbza, ТВaҳəбзa) - тайӧ Убыхияын (ӧні Сочи кар гӧгӧртасъяс), бӧрын Турцияын бырӧм абхаз-адыг кыв (гашкӧ убыхӧн нӧшта сёрнитӧны Турцияын).

Ия Бобраковалӧн водзмӧстчӧмӧн театрын вӧлі пуктӧма татшӧм ставмирса шедевръяс, кыдзи «Пиковая дама», «Евгений Онегин», «Риголетто», «Тоска», «Царская невеста», «Севильский цирюльник», «Русалку», «Отелло», «Кармен», «Иван Куратов» коми опера. Ставнас сійӧ дасьтіс 30 сайӧ спектакль, лӧсьӧдіс 100 сайӧ концерт.

Дас кык во уджаліс сиктса велӧдысьӧн. Сьӧкыда висьмӧм бӧрын сійӧ локтіс Сыктывкарӧ, уджаліс велӧдысьяслӧн профсоюзын, радиокомитетын да республикаса газетъяслӧн редакцияясын, комиӧдліс челядьлы литература.

A a, Ä ä, B b, C c, Č č, Kj kj, D d, Gj gj, Dž dž, E e, F f, G g, H h, X x, I i, J j, K k, L l, Lj lj, M m, N n, Nj nj, O o, P p, Q q, R r, S s, Š š, T t, U u, V v, Z z, Ž ž

Умбриэль — тайӧ Уранлӧн спутник. Сылӧн радиус — 584,7 км. Уранӧдз шӧр кост 266 000 км. Умбриэль восьтіс Британияса астроном Уильям Лассел 1851 воын.

2011: Komi-Saami-Russian contacts on the Kola Peninsula. Language Contact in Times of Globalization, hrsg. von Cornelius Hasselblatt, Peter Houtzagers & Remco van Pareren. Amsterdam & New York. 5–26 (Ӧтлаын Михаэль Рислеркӧд)

Перым Коми кытшын веськӧдлӧ Перымсянь индӧм министр. Сылӧн эм аслас веськӧдланін, рочӧн шусьӧ Перым Коми кытшлӧн делöяс серти министерство. Медводдза министрӧн 2005-2008 воясӧ вӧлі Валерий Баяндин. 2008 во помсянь 2012 воӧдз Коми кытшӧн веськӧдліс Игорь Быкариз, 2012 вося лӧддза-номъя тӧлысьсянь веськӧдлӧ Виктор Рычков.

Колледж бӧрын Настя кӧсйис пырны уджавны Опера да балет театрӧ, но нывъёртыс вӧзйис корсьны шудсӧ Коми муысь ылынджык. Йошкар-Ола бӧрти кольччӧма Москваӧ, йӧктӧма «Корона Русского балета» театрын. А во мысти вуджӧма Классическӧй балетлӧн национальнӧй театрӧ, кӧні уджалӧ нин 2012 восянь. Труппаас морт 30. Уджъёртъясыскӧд гастрольясӧн кытшовтӧма став мирсӧ нин: Франция, Португалия, Канада, Малайзия, Ирландия, куимысь вӧлӧма Испанияын да Китайын, кыкысь Америкаын.

Анггун чужис 1974 вося косму тӧлысь 29-ӧд лунӧ Джакартаын. Öнi сiйö олö и уджалö Францияын. Анггунлöн эм öти ныв, сылöн нимыс Кирана Чипта Монтана Сасми (Kirana Cipta Montana Sasmi). Анггун абу верöс сайын.

Сосногорск районын 21 оланін: ӧти кар (Сосногорск), кык кар овмӧдчӧмин (Улыс Одес да Войвож), 12 посёлок, ӧти сикт овмӧдчӧмин (Уквавом) да вит грезд.

Административно-территориальное и муниципальное устройство Республики Коми (на 1 августа 2006 г.). Издание шестое, официальное / ГУ «ТФИ РК». — Сыктывкар, 2006. — 278 с.

Кывбуръясыслы шыладсӧ гижӧны нималана композиторъяс Борис Тюрнин, Гений Горчаков, Гелий Кочанов, Владислав Можайкин, Марк Новосёлов, Василий Чувьюров.
Mekan Amanow Parahadowiç. Mary welaýatynyň Sakarçäge etrabynda 1993-nji ýylyñ Aprel aýynyñ 18-ne dogulýar. Ol Sakarçäge etrabyndaky 28-nji orta mekdebi tapawutlanyp tamamlaýar.Ýokary bilimi 2010-2015-nji ýyllarda Türkmen Döwlet Ykdysadyýet we Dolandyryş Institutynda alýar.

Dünýä sapak bolmaly ikinji jahan urşunyň tamamlanmagyna 55 ýyl geçenem bolsa adamzat şu günki günde-de dürli sebitlerde uruş ady bilen ýüzbe-ýüz bolmaly bolýar. Elhenç ýerem, köpimiziň oňa adaty zat hökmünde biagyrylyk bilen garamagymyzdyr. Ýer ýüzünde bolup geçip duran gandöküşikli uruşlar zerarly halklar horlanýar, çagalar açlyk çekýär. ABŞ-yň 1952-1960-njy ýyllardaky Prezidenti Duaýt Eýzenhauer “Her bir täze öndürilen ýarag, harby gämi, atylan top oky şu günki ýer ýüzünde açlyk çekýänleriň hakyndan ogurlamak bolýar ” diýeninde müň kerem mamaladyr. XX asyryň ahyrynda Pars aýlagynda bolan uruşda her günde 500 mln ýa-da her minutda 350müň amarikan dollary harçlanypdy. Sowet goşunlarynyň Owganystanda bolan döwri halklara adam pidasy, ajy gözýaşlar bilen bilelikde milliardlar çykdaýjylary getirildi.

Yrak ýaraglanyşykda we awiasiýada, Eýran bolsa adam güýjünde (3:1) garşydaşyndan rüstemdi. Ýaraglanyşyk üçin ummasyz çykdajylar edilýärdi. 1986-njy ýylyň ahyryna çenli Yrak ýarag we harby enjamlary satyn almak üçin 55 mlrd dollar, Eýran bolsa 25 mlrd dollar harçlady.

XV asyrda Günorta Italiýa we Sisiliýa iri ýer eýeçilik gatnaşyklary aralyk rden bolsada Demirgazyk we orta Italiýada irki kapitalistik gatnaşyklar ösüpdir. Ýüpekçilik ösýär. Italiýada ýeketäk bazaryñ bolandygy üçin irki kapitalistik gatnaşyklarynyñ ösmegine döwlet bolupdyr. Dokmaçylyk senagaty ösüpdir. Ýöne iri ýer eýýeçiliñ bir görnüşi bolan gyramasy ussahana gurluşygynda saklanypdyr. Senagatdan, söwdadan giren girdejiniñ hasabyna oba hojalykda özgerişler bolup geçiripdir. Kärendeçiniñ hukugy peselýär. Iri ýer eýýlerinden gaçmaga hukuk bolmandyr, gaçaýsa tussag edilipdir XV asyrda dolandyryş monarhistik häsiýete geçipdir. Şeýle syýasy gurluşa siñýorii ýa-da tiranii diýip at beripdipler. Tiraniýa Florensiýa, Milan, Polonýe, Ferrande, Urbinada we ş.. Italýan şäherlerinde güyçli bolupdyr, şeýdip demokratik düžgünleri girizmäge bermändirler. Tiraniýañ mawut dokaýanlar, ýüpek mata dokaýanlar goldapdyr.
VI – VII asyrlarda şol bir däp – dessury bilen doňup galan zoroastrizm başga dinleriň bäşdeşligine sezewar bolýar, hususan-da, hristiançylyk, ylaýta hem, hristiýançylygyň dürli “ýeretik” mezhepleri onuň bilen üstünlikli bäsdeşlik edip ugraýarlar. Maryda 420 – nji ýylda nestorian ýekiskomiýasy mitropoliýa öwrülýär, bu mitropoliýanyň tabynlygynda bolsa ençeme hristian obşinalary bolupdyr. Mary Sasanitler wagtynda nestorianlaryň esasy üç merkeziniň biri bolupdyr. VI asyryň birinji ýarymynda şol ýerli episkop, köp eserleriň awtory Fýodor aýratyn hem meşhur bolupdyr. Hut şol asyryň özünde Abiwertde hem episkop bolandygy ýatlanyp geçilýär. VI asyryň ortasynda eftalitleriň bir bölegi hristian dinini kabul edipdir. Marynyň özünde Majan kanalynyň aýagynda, Ba-i Baban diýen ýerde Mary mitropolitiň uly bagy bolupdyr. Onuň içinde episkop ýygnaklary üçin depesi gümmezli jaý bar eken. Öldürilen Iýezdegerdiň jesedini hem 651-nji ýylda şu ýerde geciripdirler, ony şol jaýyň içinde jaýlap, agzyny mumlapdyrlar. Başga bir wariant boýunça, patyşany jaylamak üçin mitropolit bagynyň ortasynda ýörite “naus” bina edilipdir. Mary oazisiniň demirgazyk böleginde VI – VII asyryň gadymy şäheri bolan Düýe Çakynyň golaýynda Haraba Köşgüň galyndylary somalyşyp durýar, bu, megerem, şol wagtyň hristian buthanasynyň harabaçylygy bolsa, gerek. Bu – gümmez bilen örtülen uzyn jaý bolup, onuň günorta – gündogar çetinde mährap ýerleşýän ýer – “transpet” bolupdyr. Arhitektura konstruktiwlik barasynda bu jaý büs – bütin ýerli gurluşyk däbi bilen baglanyşyklydyr.

Şeýle akymsyz çöketlik ertir irden ýa-da günüň şöhlesine ertekilerdäki ýaly owadandyr. Ondan göwrak gara andezit- bazalt depeleri enaýy görnüşde nahar duzy bilen dolan şor kölüň kenarynda seleňläp durlar, gurak döwürler bolsa şorluga öwrülýärler. Bu çöketlik edil ýer taryhynyň açyk kitaby ýaly. Bu ýerdäki ýeriň gabygynyň gatlaklary, geň enaýy depeleriň ýapgytlaryndaky açyk kert oýulan ýerleri görüp, biziň ülkämiziň geçmişde hakykatdan-da täsin geologiýasynyň bolandygyny bellemek bolar.

Siz meniň häzire çenli eden işlerimi gowy bilýärsiňiz, şoňa görä-de, bu işlere baha berip bilersiňiz. Häzir bolsa men sizi geljek 5 ýylda amala aşyrjak işlerimiň maksatnamasy bilen tanyşdyrmak isleýärin.

Öz bilimlerini giňeltmek üçin Barzue Hindistana syýahata gidipdir diýip hem gürrüň edýärler. “Kalila we Demna” ady bilen meşhur bolan basnýalar ýygyndysyny sanskrit dilinden pehweli diline terjime eden hem Barzue diýýärler.
Köl — gidrosferaniň komponenty, bolmak öz elbetde ony sugarmak, dolduran köllük jamniň çenleryna( köllük gundag) suw bilen we yok bolmak gös-göni goşmaniň deňizden( köp bilen) .Köl predmet bolarlar bilimniň derňemey limnologiýaniň. Ýaňy ýer şary -a hasaplaiar 5 millionlarça. köller. görüşniň nokatdan planetologiýaniň, köl bolar öz bar bolmak birgornude wagt-da we boşlukda obýekt, dolduran madda bilen, bolmak suwuk fazasyyna, mukdarlar näçeniň meşgullanmak araly hal deňiz bilen we howa bilen. görüşniň nokatdan geografiýaniň, köl bolar öz ýapyk çuňlaşdyrma gury ýerniň, näçe akar we suw yygnaldy. Kol bolma Dünýä köpniň bölümy. Islemek himiki düzüm озёр остаётся dowamly wagt hemişeki, tapawutyna derýadan doldurmak onuň madda ähmiýetli tazeden işlemek, bolar onda akymynyň bolma köplük etmek faktor bilen, anyklap onuň düzgüni. Kol ýapyň regulirlearlar derýalariň, tutmak öz çöketliklaryna daşgyn suwy we ysy gelmek olaryň başga tapgyrlaryna. Suwlar – kole dökerlere himiki reaksiýaniň. Bir wagtyndan geçerler düýp çökündilerine suwlar, başgalar — tersine. hatar – da kol, baş obraz bilen yok bollariň ýapniň, baglanyşyk –da suwyň bug bilen konsentrasiýa yokary galyar düýp mazmunlary. Netije bilen bolarlar teýli üýtgemeniň minerallaşmaniň we duz düzümniň kol. ähmiýetli yyly suwly massaniň hereketsizliky 4 kole şert yeňileşdiryar syrlaşyp durlariň raýonlariň, kiçeltmek ýylda bolar we meteorologikleriň möwsümlik üýtgäp durmaklyklari. Görnüş, mukdar we relýef köllük çöketliklariň düýplari wajyp toplananynda çalyşarlar düýp çökündilerlariň. Tazelden kol doretmek relýefniň görnüşi, düzlüklar ýa -da aýdyňlar. Kol we, üýtgeşik, howanyn ýygy , ýakyndaky bir böleklariň gödek batga öwürmeleri guratarsiň. dyngysyz toplananniň netijeyna organikileriň we mineral birazlariň koller –de dörerler düýp çökündileriniň güýçli köplüklari. Bular çökündilerniň gornuşuň soňraky ösmeda we durgunlykyna olarlariň özgerişda guratyň. Anyk şertlerinde daglyk jynsyna olarlar üýtgeyärlar organiki döreýişniň.

1799-njy ýylda uly güýç toplap, dördünji gezek olar Maýsura garşy urşa başladylar. Maýsuryň merkezi şäheri Seringapatamy top okuna tutup, weýran etdiler. Tipu Soltan şäheri goraýjylaryň arasynda eli ýaragly göreşip, söweşde wepat boldy. Maýsuryň halky (kannaralar) emeli ýagdaýda ikä bölündi. Olaryň bir bölegi iňlislere bakna bolan Haýdarabat hanlygyna, beýleki bölegi gönüden-göni iňlis täsirine düşdi.

Hemme ýerde suw öz akymy bilen ýokara çykmandyr. Şonuñ üçin ekerançylyk hojalygynyñ esasyny emele suwaryş ulgamy düzüpdir. Derýalaryñ ugrunda bent guryp, onuñ suwuny baglap uly ýaplaryñ üsti bilen ekerançylyk meýdanlaryna ýetiripdirler. Bu bentler Gyzyltakyr, Şamyrat, Mätweli, Mehter, Salan, Egengylyç we beýlekiler. Şeýle-de suwaryş desgalary hökmünde jykyrlar, kärizler giñden ulanypdyrlar.

Dünýäniň köp ýerlerinde çagalaryň doýa garna naharlanmaýan, millionlarça adamyň öýsiz-owzarsyz, açlyk çekýän mahalynda, käbir döwletleriň ýaraglanyşyk üçin harby çykdaýjylary ummadan aşýar. Emma kem-kemden adamzat ýaragsyzlandyrmagyň halkara howpsuzlygynyň möhüm şertdigine düşündi.
3.Uratunyñ medeniýeti ilkibaşda goñşy Assiriýanyñ täsirinde ösüpdir. Soñra ýerli şertlere görä, özboluşly häsiýetlere eýe bolýar. Uratulylar ýylmanan daş böleklerinden ymaratlary bina etmekde aýratyn üstünliklere eýe bolupdyrlar.

Şol günki söweşden soň Mädemin han öz atly goşunlarynyň tekeleriňkiden has pesdigine we ukypsyzdygyna göz ýetirýär. Uruş ençeme günläp dowam edýär. Ýazyň elhenç harasatly-ýelli gününde gaýduwsyzlyk bilen alnyp barlan söweş has-da aýylganç bolýar. Şonda tekeler çozma urşa girişýärler. Çar tarapdan «Çoz teke, ýa Alla!» diýşip, atly hem pyýadalar gylyç oýnadyp, naýza sanjyp, tüpeň atyşyp, her hili söweş hünärlerini ýerlikli ulanýarlar. Bularyň şeýle gahrymançylykly söweşmekleri netijesinde Hywa hanynyň goşuny ýeňlip, ýeliň ugruna gaçyp başlaýar. Olaryň birnäçesi topar-topar bolşup, ýaraglaryny taşlap, gollaryny galdyryp durýar, ençemesi bolsa ýaragyny taşlap, çöke düşüp oturýar. Tekeleriň çalasyn nökerleriniň bir topary Hywa goşunynyň 3-4 çakyrymdaky tuguna tarap gaçanlaryň yzyndan ýetip, çapyp baryşlaryna Mädemin hanyň çadyryna baranlaryny-da duýman galýarlar. Mädemin han bolsa goşunynyň şeýle ýagdaýa düşeninden bihabardy. Ol ýagly, kişmişli palawdan doýup, sadranç (küşt) oýnap, humarly başyny galdyrman, ýeňşe garaşýardy. Hanyň tuguna baran çalasyn ýigitler şol ýerde orta boýly, garaýagyzrak, hyýrsyz adama gözleri düşüp, derrew oňa gylyç salyp öldürýärler. Onuň Mädemindigini soňra bilip galýarlar. Gowşut, Nurberdi han dagy birnäçe ýaşulular, sypaýylar bilen Mädeminiň tuguna gelip görseler, ol öldürilipdir. Onuň öldürilmegine gaty gynanan hem gaharlanan Gowşut han: — Siz, hanyň, patyşanyň düzgünini bilmeýän bir topar nadanlar! Muny kim öldürdi? — diýip, hälki ýigitlere käýýäpdir. Tuguň ýanyndaky çadyrlara aýlanyp görseler, 15-20 sany özbek, ýagny tagt ýaşululary çadyrlaryň içinde, ýorgan-düşekleriň astynda gorkularyna gizlenip ýatyr ekenler. Bir topar emeldarlary bolsa murtlaryny tozga ýaly, gözlerini çanak ýaly edip, howutlaryň, halyklaryň aşagyna kellelerini sokup, hyklaşyp ýatypdyrlar.
короткокрылка Сумакова (Bufonacridella sumakovi) Göni ganatlylar otrýady Çekirtgeler maşgalasy Ýagdaýy. Derejesi IV. Seýrek görnüş. Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti. Urugyň ýeke-täk görnüşi. Türkmenistanyň endemigi. Gysgaça beýany. Ownuk çekirtge. Reňki goňrumtyl-sary, maýdajyk nokatly ýa-da tutuşlygyna diýen ýaly ýaşylymtyl. Yzky injikleri gök reňkli we ownujak garamtyl nokatly, tikenleriniň we dyrnajyklarynyň uçlary gara. Bedeniniň uzynlygy erkekleriniňki 9,5–10,8 mm, urkaçylarynyňky 15,2–18,7 mm. Ýaýraýşy. Ýolöten etraby, Repetek, Bathyzyň demirgazyk çetinden Amyderýa çenli. Ýaşaýan ýerleri. Güneýik, peçek, aşygoty ösümlik toplumly aklaň we ýarym berkeşeň çägeler. Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Iki-ýeke gabat gelýär. Esasy çaklendiriji sebäpler. Ýaşaýan meýdanlarynyň özleşdirilmegi. Öri meýdanlarda malyň köp bakylmagy. Biologiýasynyň aýratynlyklary. Çägede ösýän ownuk gyrymsy ösümlikleriň arasynda (mikrotamnobiont) ýaşamaga uýgunlaşan çekirtge. Maý aýynyň başynda liçinkalary döreýär, iýun aýynyň başynda — ganatlanýar. Çekirtgäniň jyns taýdan ýetişenleri awgust aýynyň ortasyna çenli duş gelýär. Köpeldilişi. Iş geçirilmedi. Gorag üçin görlen çäreler. Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna (1999) girizildi. Repetek döwlet biosfera goraghanasynda goralýar. Gorag üçin zerur çäreler. Ýaşaýan ýerlerini goramaly, şol ýerlerde mal bakylmagyny çäklendirmeli. Barlaglar boýunça teklipler. Ýaşaýan mesgeninde populýasiýasynyň ýagdaýyny öwrenmeli. Düzüji: E. O. Kokanowa

Biz ýurdumyzy demokratiýalaşdyrmak boýunça alyp barýan işlerimizde raýat jemgyýetiniň guramalaryna aýratyn ähmiýet berýäris. Bu guramalaryň işini talaba laýyk ýola goýmazdan, döwletimizi mundan beýläk-de demokratiýalaşdyrmagy göz öňüne getirmek hem kyndyr.

“Sowuk urşuň” soňy. Täze syýasy pikirlenme. Milli bähbitleriň hemme zatdan öňde goýulmagy dünýä döwletleriniň arasyndaky bäsdeşligi hasam ýitileşdirdi. Kesekiniň hasabyna baýamak, serhetlerini giňeltmek güýçlidigini zor bilen subut etmek islegi adamzadyň başyna iki sany jahan urşunyň elhenç pidalaryny saldy. Ummasyz maddy çykdaýjylary hasaba almanymyzda-da, ol millionlarça adamyň ömür tanapyny kesdi. Birinji jahan urşunyň bir ýylynyň dowamynda ölenleriň ortaça sany napoleonçylyk uruşlarynyňkydan 30 esse, ýediýyllyk urşunyňkydan 250 esse köpdür.

1995-nji ýylda dünýäniň 185 döwletiniň biragyzdan ses bermeginde ykrar edilen Türkmenistanyň Bitaraplyk derejesine laýyklykda parahatçylyk we hoşniýetli goňşuçylyk ugruny ýöredip, Garaşsyz, hemişelik Bitarap Türkmenistanyň halkara derejesindäki at-abraýynyň has-da artmagy, onuň parahatçylyk dörediji ýurt hökmündäki derejesiniň mundan beýläk-de ýokary göterilmegi üçin ähli tagallalary edip, häzirki zaman dünýäsiniň ählumumy ähmiýete eýe bolan meseleleriniň çözgüdini tapmak, syýasy, ykdysady we gumanitar ulgamda halkara gatnaşyklarynyň durnukly we häzirki zaman ulgamyny döretmegiň hatyrasyna zerur işleri durmuşa geçirjekdigimize saýlawçylary ynandyrýaryn.
Ýyl-ýyl­dan tej­ri­be top­la­ýan we has gu­ra­ma­çy­lyk­ly ge­çir­mä­ge dyr­jaş­ýan FI­FA 4-nji Dün­ýä çem­pio­na­ty­ny gu­ra­mak üçin 12 ýyl ga­raş­ma­ly bol­dy. 1950-nji ýyldaky Dünýä çempionaty Braziliýada bolup geçdi. BU geçirilen futbol boýunça dünýä çempionatlaryp 4-njisidir.

Ilkidurmuş adamlarynda ruhlara ynanmak bolan . Oña iñlis alymy E.Teýlor tarapyndan girizilen “animizm’ düşünjesi degişlidir. Mundan başga-da adatdan daşary güýji bardyr diýen düşünje bilen jansyz zatlara çalşypdyrlar. Ol “fetisizm” düşünjesi bilen añladylýar. Bu düşünjäni ylmy edebiýata XVIII asyrda fransuz alymy Ş. De Bross girizdi.

Taryhçy- gumanistler bütindünýä taryhyny döwürlere bölmäge uly goşant goşupdyrlar. Öz döwrüne täze medeni ýokary göterliş zamany diýip atlandyrypdyrlar.

1931 ýylda SSSR-e garşy uruş meýilnamasyny işläp düzýär we harby hereketlere başlamak üçin bahana gözläp. 1931 ýylyň Nowruz aýynynda SSSR-iň Ýaponiýanyň wekilini terrorçylar agyr ýaralanýarlar. Sawet hökimýeti Ýaponiýanyň magsadyna düşünip, 1931 ýylyň Bitaraplyk aýynda birek-biregiň üstüne çozmak hakynda ýaraşyk baglanmagy teklip edýär. Ýaponiýa ony kabul etmeýär. 1932 ýylyň Sanjar aýynda SSSR-iň ikinji teklibi hem kabul edilmeýär.

Göreş, aw-awlamak, nyşana atmak we gol güýç sportlaryna üns beren patyşa tagtyndaky Osmanly moderi bolupdyr. Şol sebäpden ol döwürlerde Ýewropa döwletlerinden alynan kreditleriň köpüsi şol sport ugryna harç edildi. Esger sany gün-günden köpelýän Osmanly goşunynyň esgerlerine öz döwrüniň soňky modelli top we tüpeňleriň hem şertlendirilmegi Abdulaziziň döwründe boldy. Hökümdarlygy wagtynda ýygy-ýygydan ýurt içine we ýurt daşyna syýahatlar edipdir. Selim I den soň Müsüri syýahat eden ilkinji we ýeke täk Osmanly hökümdarydyr. Goňşy ýurtlara aýratynam Günbatar Ýewropada syýahat eden ilkinji we ýeketäk hökümdardyr. 1867-nji ýylda Parižde açylan uly senetçilik sergisine Napaleon III çakylygyna gatnaşdy. Sergiden soňra imperator bilen Angliýa, Belgiýa, Germaniýa, Awstriýa-Wengriýa syýahatyndan soňra yzyna dolanyp bardy. Aýratynam Riçard Wagneriň Baýreuth operasyna maddy kömegini edipdir we çakylyga çagyrypdyr. Syýahatlarynda Angliýanyň karoly Wiktoriýa, Belgiýa karoly Leapold II, Prussiýa karoly Wilgelm I, Awstro-Wengriýa imperatory François-Juzeppa, Ruminýa şazadasy Karol I bilen görşüpdir. Osmanlyda Abdulaziz döwründe Günbatar bilen gowy gatnaşyklary ýola goýulşyna üns çekipdir. Tanzimat permany bilen Osmanlynyň girişen Günbatarlaşma wakalary bu döwürde-de dowam etdi. Ýurt aýratynlyklarynda täze welaýatlar yglan edildi we Stambul uniwersiteti Fransuz bilim sistemasyndan çeşmelenip täzeden ýola goýuldy. Gündogar Ekspresiniň bir duralgasy bolan Sirkeji Garynyň pikirleri Abdulaziz döwründe orta atylypdyr. Abdulaziziň 15 ýyllyk hökümdarlygy boýunça bitiren käbir ýeňillikleri şulardyr. Ilkinji gezek posta puly basyldy (1863).

Ruh güni: "Sishenbe, (Altynjy guni) hepdanin yedinji guni, Mukaddes guni, Allanyn yalkan we eshretlan guni. Ol guni Allanyn doredilen guni hasaplanylmalydyr."
Soňky wagtda dünýä ummanynyň derejesiniň ýokary galmak meýli duýulýar. Alymlar Bangladeşiň meýdanynyň 17%-niň, Müsüriň 12%-niň, Maldiw adalarynyň bolsa tutuşlygyna deňiz aşagynda galjakdygyny çaklaýarlar. Gaýtadan dikeldilýän gorlaryň çalt we aýawsyz peýdalanylmagy netijesinde balyk gorlary öňküsinden 25% azaldy. Agyz suwunyň gorlary we tokaý örtügi häzir 1970-njiýylyň 60% -ti derejesine deňdir.

Tanganika — Merkezi Afrikanyň iri köli. Ol planetanyň iň çuň kölleriniň biridir (Baýkal köli bilen bir hatarda) hem-de gelip çykyşy boýunça gadymydyr. Göwrümi we çuňlugy boýunça Tanganika Baýkaldan soň ikinji orny eýeleýär. Kölüň kenarlary dört ýurda degişlidir — Kongo Demokratik Respublikasy, Tanzaniýa, Zambiýa we Burundi.

Biziň döwrümize çenli saklanyp galan gündogaryň ýazuw ýadygärlikleri gadymy halklaryň şol sanda türkmenleriň sosial-ykdysady we syýasy taryhynyözboluşlu şohlelendirýär.

Biziň öwrenỳän dersimize degişli gysgaça maglumatlar S. Atanyỳazowyň “Türkmenistanyň geografiki atlaryny düşündirişli sözlügi”, Ỳ. Atagarlyỳewiň “Taryhda galan yzlar”, A. Ahmedowyň “Gadymỳetiň ỳaňy” atly kitaplarynda berilỳär.

XV-XVI asyrlarda Muhammediň dolandyran döwründe döwletleriň iň güýçlenen derejesine ýetýär. Ol hem Mekgä haja barýar, musulman alymlaryny goldaýar, öz ýurduna çagyrýar. Bu ýerde ýokary okuw jaýlary işläp başlapdyr. Onda islam teologiýasy, hukuk, matematika, gumaniar bilimler berilýär.

Alyş-çalşyñ ösmegi umumy ölçeg birliginiñ döremegine getiripdir. Köp ýerlerde öý mallary şeýle roly ýerine ýetiripdir. Meselem, latyn diline pula “pekunia” diýilýär. Ol bolsa “mal” diýen mazmuny añladýar. Hindisatnyñ pul birligi rupiýa hem “mal” diýen manyny añladýar. Käbir halklarda alyş-çalyş birlikleri seýrek duş gelýän balykgulaklar, pil süñki, guş ýelekleri, kakaonyñ kösükleri, metal önümleri we tokgalary ýaly zatlar pul edergine ulanylypdyr.

Garagulagyñ ýer ýüzünde sanynyñ juda az bolmagy, munuñ üstesine-de onuñ örän hüşgärligi we gizlin ýaşaýyş ýagdaý şu wagta çenli onuñ biologiýasyny we ýaşaýyş aýratynlygyny doly öwrenmäge päsgelçilik beripdir. Bu haýwan ýatmak üçin köplenç oklukirpiniñ we tilkiniñ hinlerini peýdalanýar. Ýylyñ ähli pasyllarynda gündizlerine ýatyp, gijelerine aw awlamaga çykýar. Diñe ýaz aýlarynyñ kä günlerinde hinden çykyp, gyrymsy agaçlaryñ aşagynda bukulyp, awuna garaşyp ýatýar. Öz awuny örän işjeñ gözleýär we yzarlaýar. Garagulaklaryñ aýaklary uzyn bolsa-da, uzak uzak aralyklara ylgap bilmeýär, şonuñ üçin hem ol bukuda gizlenip ýatyp, soñ çalasynlyk bilen awunyñ üstüne bökýär. Dört-bäş metr aralyga bökmegiñ hötdesinden gelýär. Şu häsiýeti oña hatda tiz ylgaýan haýwan bolan towşanyñ yzyndan ýetmäge-de mümkinçilik berýär.

1.Kassitler Zagros daglarynda ýaşaýan taýpalar bolup,Hammurapi ölensoň,Wawilonyň araçäklerinde peýda bolýarlar.B.e.öň 1742-nji ýylda olaryň serdary Gandaş Wawilona girip,özüne “dünýäniň dört ýurdunyň patyşasy,Şemmeriň we Akkadyň patyşasy,Wawilonyň patyşasy” diýen derejäni alýar.Hakyky Wawilon tagtynda olar hettleriň çozup ýetiren zyýanlaryndan soň ornaşypdyrlar.
Tigir süreniňde esasy üç zada üns bermeli – eýerde göwräňi dogry saklamaly, pedallary kada laýyk towlamaly hem dogry dem almaly. Iki-üç aýdan soň, hepde-de üç-dört gezeklik gezelençlere geçseň hem bolar, olaryň uzaklygyny 25-30 kilometre, dynç günündäki bolsa 40-50 kilometre ýetiriň. Gezelenç tamamlanan badyna ýüregiň urşuny barlap görüň: ilkinji 10 sekuntdaky görkeziji binýat hökmünde alynýar, 30-40 sekuntdan bu görkeziji 80%, ýene-de 60-70 sekuntdan bolsa 60% çenli azalmaly. Tigirli gezelençlere ugranyňda, geýjek egin-başlaryň howanyň ýagdaýyna laýyk bolmagyna-da, üns bermegi unutmaň.

Demokratik institutlary ösdürmek ýurdumyzyň jemgyýetçilik-syýasy durmuşyna raýatlaryň işjeň gatnaşmagynyň möhüm şerti bolup durýar, bu bolsa adamlaryň raýatlyk medeniýetiniň kemala gelmegine we ösmegine ýardam bermekde örän möhüm ähmiýete eýedir.

Bi­ziň ýurt­la­ry­myz­da trans­port sal­gydy her­eket­len­di­ri­ji­niň at güý­jün­dä­ki kuw­wat­ly­ly­gy­na bag­ly­dyr. Ozal­lar kä­bir ýurt­lar­da (my­sal üçin, Be­ýik Bri­ta­ni­ýa­da, Ger­ma­ni­ýa­da, Bel­gi­ýa­da, Fran­si­ýa­da, Is­pa­ni­ýa­da) trans­port sal­gy­dy at güý­jün­dä­ki kuw­wat­ly­ly­gy­na bag­ly bo­lup­dyr. Ýö­ne soňky ýyllarda, käbir ýurtlarda ylaýta-da Be­ýik Bri­ta­ni­ýa­da he­re­ket­len­di­ri­ji­niň kuw­wat­ly­ly­gy bi­len bir­lik­de aw­tou­la­gyň ga­ba­ra­sy­ny, Fran­si­ýa­da bol­sa, at güý­ji bi­len bir­lik­de ki­lo­wat­ty hem ula­nyp baş­la­dy­lar.

ABU MAGŞAR HORASANY ( Abu Magşar Japar ibn Muhammet ibn Omar Horasany al-Balhy, 886 ýylda aradan çykan) - horasanly meşhur alym, astronomiýa, matematika degişli ençeme eserleriň awtory. Orta asyrlarda Ýewropada Albumaser ady bilen tanalan bu alym ilki hadys hem dini ylymlary öwrenipdir. Ol ýaşy bir çene ýetensoň, haja gidip, Bagdadyň golaýyndaky Aly ibn Ýahýa ibn al-Münejjim kitaphanasynda bolýar. "Akyl hazynasy" adyny alan bu kitaphananyň fondy biçak baý bolupdyr. Şondan soň alym bütinleý ylym bilen meşgullanypdyr. Ol, esasan, ýyldyzlar hakdaky ylym bilen gyzyklanypdyr. Dehhudanyň ýazmagyna görä, ýüzden-de köp ýaşap, 30-dan gowrak eser döredipdir.

Ýörüte ýerli täsiri bolan dermanlaryň peýdalylygyny ýokarlanyrmak maksady bilen, agyzdan wena damarlaryň işini kadalaşdyryp, olarda gan lagtalarynyň emele gelmeginiň öňüni alar ýaly serişdeleri kabul etmelidir. (detraleks, troksewazin, wenodiol we ş.m.) Ýöne derman serişdeleri bilen bejerginiň doly we gutarnykly sagalma getirip bilmeýänligini bellemelidir. Olar diňe keseliň alamatlaryny wagtlaýyn aýyrmaga ýa-da gaýraüzülmeleriň öňüni almaga kömek edip bilerler. Başga bir tarapdan bolsa, geçirilen bejergiden soň lukmanyň maslahaty berjaý edilende, hirurgiki bejergini talap etmeýän halatlar hem duş gelýär.

Güne iň ýakyn 3-nji planeta. Gün ulgamynda bar bolan 8 planetanyň arasynda iň uly 5-nji planetadyr. Bu planeta başgaça "Dünýä", "Mawy planeta" hem diýilýär. 4,5 milliard ýaşynda diýip çaklanylýar, ilkinji milliard ýyly içinde bolsa ýaşaýyş emele gelendigi çak edilýär. Wenera we Mars planetalarynyň aralygynda ýerleşýär.
Buraw enjamy ýer gatlagynda deşik (adatça buraw sütüni diýlip atlandyrylýar) we/ýa-da sütün emele getirýän enjamdyr. Buraw enjamlary suw, nebit ýa-da tebigy gaz alynýan guýulary burawlamak üçin ulanylýan ägirt uly toplum ýa-da bir adam tarapyndan süýşürilip bilinjek derejedäki kiçiräk enjam bolup bilýar. Bular ýeriň aşagyndaky mineral känleri, gaýalary, topragy we ýerasty suwlaryň fiziki aýratynlyklaryny derňemek, şeýle hem ýerasty toplumlary, gurallary, tunelleri gurmak we guýulary gazmak üçin hem ulanylyp bilinýär. Buraw enjamlary ulaglara, tirkeglere birikdirilip hereket etdirip bolýan ýa-da gury ýeriň ýüzündäki ýa-da deňizdäki gozganmaýan desgalara (özünde buraw enjamy bolmasa hem adatça 'deňizdäki nebit buraw enjamlary' diýlip atlandyrylýan nebit platformalar) berkidilip bilinýän toplumlar bolup bilýär.

1. Türkmenistanyň taryhy-geografiỳasynyň aỳratyn okuw dersi hökmünde okadylmagy, Beỳik Saparmyrat Türkmenbaşynyň yglan eden “Bilim” syỳasatynyň amala aşyrylmagy bilen berk baglanşykly. Mukaddes Ruhnamanyň birinji kitabynda bellenilişi ỳaly, türkmen halky., Gündogarda Hindistan, Günbatarda Ortaỳer deňzi aralygynda döredilen dünỳä gymmatlyklaryna dürli ugurlarda saldamly goşandyny goşdy ( I.9 sah.). Ata-babalarymyzyň dünỳä medeniỳetine eden goşandyna doly hem dogry düşünmek üçin, bu meseläni diňe taryhy taỳdan öwrenmek ỳeterlik däl. Taryhy maglumatlary geografiỳa ylmynyň maglumatlaryna daỳanyp, öwrenilỳän meseläni taryhy-geografiki nukdaỳdan seljermeli. Bäş müň ỳyllyk taryhy döwürde türkmen halky özüniň ỳaşaỳan ỳerini birnäçe gezek üỳtgetmäge mejbur boldy. Beỳle diỳildigi türkmenleriň bir döwürde öz topragyndan çykyp gidip, soňra dolanyp gelendigini aňlatmaỳar. Türkmenleriň aỳratyn toparlary tebigy, syỳasy sebäplere görä dürli döwürlerde bir ỳerden başga ỳere göçmeklige mejbur boldy. Görogly beg türkmeniň eỳỳamynda türkmenleriň ỳaỳran ỳerleri has giňelỳär. Türkmen taỳpalarynyň bir topary Gündogar Yewropa ỳerlerine baryp mekan tutỳar. Has uly toparlar Eỳranyň, Yragyň, Siriỳanyň, Türkiỳäniň, Günorta Azerbeỳjanyň ỳerlerinde ornaşỳar. Olaryň hemmesi şol göçüp baran ỳerleriniň ilaty bilen belli bir derejede garyşyp, ỳerli ilatyň ruhy we maddy durmuşyna uly täsir etdi. Görogly eỳỳamynda türkmenleriň ỳaşan ỳerleri çar tarapa giňelen bolsa, Magtymguly eỳỳamynda onuň tersine boldy. Bu eỳỳamda türkmenleriň ỳaşan ỳerleri geografiki taỳdan örän daraldy. Bu ỳagdaỳ ata-Watanymyzyň çäklerinde galan türkmenler barada şeỳle .

Ýurdumyzda eýýäm öz düzüminde senagatçylary we telekeçileri birleşdirýän, telekeçiligi ösdürmäge işjeň ýardam berýän jemgyýetçilik guramasy hereket edýär we onuň bu ugurda gowy tejribesi bar.

Magtymguly örän parasatly, gepe çeper, märekesöýen adamdy. Ol özüniň gowy häsiýetleri bilen halka görelde görkezipdyr, akyl-paýhasy bilen köp adamlary terbiýeläpdir.

Şahyr oňat hesiýetleri ündände, ýaramaz häsiýetleri ýazgaranda, wagyz-nesihat etmek tärinden peýdalanýar. Ol ähli türkmen ýigitlerini jeň meýdanynda şu sypatda görmek isleýär:
Türkmenistanyň Prezidentiniň gatnaşmagynda Aşgabat şäheriniň Oguzhan köçesiniň 217-nji jaýy salgysy boýunça “Altyn Asyr” kompaniýasynyň täze binasy açyldy. Täze binanyň umumy meýdany 10 müň inedördül metre golaý. Ol ýerde aşakdakylar ýerleşdirildi: poçta; telegraf; öýjükli, şäher we halkara aragatnaşyk, hyzmatlary şeýle hem internet üçin töleg kassalary; internet-kafe; gije-gündiz sorag-jogap gullugy; müşderilere hyzmat ediş merkezi.

Bu arna Büjnürt etrabyndaky Aladagdan başlap 250 km. uzap Türkmensähranyň Göklen oturumly sebitinden geçip Kümmet Gowuz, Akgala we Hojanepesden geçenden soň hazar deňizine akýar.

1940 ýylyň ahyrynda Ýaponiýa bilen ABŞ-yň arasynda gatnaşyklary kadalaşdyrmak maksady bilen gepleşikler geçirilýär. 1941 ýylyň Gurbansoltan aýynda Ýaponiýa bilen SSSR-iň arasynda bitaraplyk hakyndaky ylalaşyga gol çekilýär.

40-50-nji ýyllarda Latyn Amerikasynyň umumy ýagdaýy. Latyn Amerikasy ýurtlary bazar ykdysadyýetiniň ösüş ýoluna ABŞ-dan we Günbatar Ýewropa ýurtlaryndan has soň düşdüler. Onuň sebäbi-de, bu sebitiň taryhynyň täzelikler, demokratik özgerişler girizmek islän güýçler bilen köne düzgüniň tarapdarlarynyň arasyndaky barlyşyksyz göreşden doly bolmagydyr. Bu ýagdaý şol ýurtlaryň ykdysadyýetine ýaramaz täsir etdi. Birinjiden, olaryň ABŞ-dan, Günbatar Ýewropa döwletlerinden yza galmaklygyna sebäp boldy. Ikinjiden, olar ösen senagatly döwletleriň çig mal çeşmesine öwrüldiler.

Dürli sebitdäki dawalar, uruşlar bosgunlaryň köpelmegine getirdi. 1997-nji ýylyň maglumatlaryna görä, dünýäde boşgunlaryň sany 12 mln-a ýetdi.

1.Giçki paleolit döwri mundan 40 – 14 müñ ýýl öñki döwri öz içine alýar. Ony wýurm buzlugynyñ döwrüne degişli edýärler. Wýurm buzlugy riss döwründäkiden kiçi bolsa-da howa sowuk bolupdyr. Howa ýagdaýy Demirgazyk Ýewropada , Aziýada we Amerikada gurak we örän sowuk bolupdyr.
XIII asyrda iňlis obasynda iki garaýyş ýüze çykýär: 1. Konserwatiw, 2. Progressiw. Söwda pul gatnaşyklary ösdügiçe iri ýer eýeleriň salgytlary artypdyr. Renta barşinasyny ýerine ýetirmek Willonlaryň, azat daýhanlaryň ýüregine düşüpdir, bu bolsa syýasy göreşlere getiripdir. Şonuň dolandyran döwründe (1199-1216) Genrih II kiçi oglunyň döwründe göreşiň iki etaby boldy. Netijede halkyň üstünde zulum ediş güýçlendi. Ýerleri ellerinden aldylar halanmadyk magnatlary öldüripdirler. Baronlary buthana goldaýardy (bularda-da näzyrlar döräpdir). 1202-1204 ýylardaky fransuz koroly Flippz Awgustyň döwründe fransuzlar Ioanyň Fransiýadaky käbir ýerçiliklerini basyp alypdyr. Normandiýa Anžy, Ment, Turen, Pantinyň bir bölegini eýeläpdi. 1212 ýylda papa Ipponenty III bulla çykaryp Iona gerek patyşa tagtyna fransuz koroly Filipp II geçirmegi talap edýär. 1213 ýylda Ioan papanyň Wassaly diýip özüni hasap etdi, 1000 marka kmüş tölegi papa tölekikligini halkyň öňünde boýun alýar, bu masgaraçylykly synag närazyçylygy güýçlenderýär. 1215 ýylda rysarlar baronlar korola oňä garşy göreşe başlaýar. Kondonlylar olara şäheriň gapysyny açyp beripdirler. 1215 ýylyň 15 Oguz aýynda “Erkinligiň beýik hatyrasyna” gal çekýär. Onuň maddalarynyň köpüsi baron we buthana iri ýeleriniň hukuklaryny goldapdyr. Korol olary nusag etmejigini eýeçiligine eldegez mesiz edýär. 25 barondan ýörite komitet döredilýär. Olar patyşanyň partiýany berjaý edişine gözekçilik e edipdirler. Ýer ýetirmedik halat oňa garşy uruşa taýar bolýarlar. Ondan suran ýeňillikler rysarlara we azat daýhanlara berilipdir. Azat adamlara korol çinownikleriniň salgytlarynyň kemeltjigini boýun alypdyr. Ölçeg we agşam birlegi kesgitlenipdir. Beýik partiýa ö döwri üçin progressiw rol oýnapdyr. Ýöne partiýa ýerine ýetirelmäk soň uruş başlanýär. Ioan ölýär. Onuň ýaşajyk ogly Genrih III (1216-1272) baronlar. Korol diýip yglan edipdirler. Dapa fransuzlara Angliýanyň basyp alyjylaryny talamaga rugsat beripdir. Sebäbi fransuzlar oňa ýakyn bolupdyrlar. Baronlar patyşadan syýasy reformalara geçirmegi talap edipdirler.

Sur nebereleriniň gowşandygyndan paýdalanyp ýurtdan kowulan Humaýun Eýran şasyndan maddy kömegi alyp özara agzalalyklaryň ýitileşen wagtynda 1555-nji ýylda Hindistana gelip Deli soltanlygynda häkimiýete geçýär. Ýöne onuň ykbaly keç bolýar. Ol öz kitaphanasynyň basgançagyndan düşüp gelýärkä kellesini ýarym ölýär. Häkimiýete onuň ogly Akbar geçýär. Ýöne Sur nebereleri ony erbet garşy alýar.
Baldajyklar ýa-da taýajyklar otrýady Lonhodidler maşgalasy Ýagdaýy. Derejesi III (VU). Ýitmek howpunyň abanmagyna ýakyn görnüş. Genofondy gorap saklamakda ähmiýeti. Köp görnüşden ybarat bolan urugyň bir görnüşi. Gysgaça beýany. Bedeni baldajyk (taýajyk) görnüşli, ýylmanak. Kellesi şar görnüşli, gözleriniň arasy goşa tümmejikli. Bedeni çal reňkli. Bedeniň uzynlygy erkekleriniňki 52–65, urkaçylarynyňky 62– 80 mm. Ýaýraýşy. Köpetdagyň etekleri. Türkmenistandan daşarda- Gazagystan, Özbegistan, Gyrgyzystan, Täjigistan. Ýaşaýan ýerleri. Dürlotly we ýarymgyrymsy agaçly ösümlik örtügi. Sany we onuň üýtgemek ýagdaýy. Az sanly görnüş. 1965‑nji ýylyň iýunynda Gökdepäniň golaýynda 3 sagatlyk meýdan gözegçilikleriniň dowamynda 4 sany, 1976‑njy ýylyň iýunynda Däneata çeşmesiniň (Kürendag) ýanynda 3, 2009‑njy ýylyň iýunynda Merkezi Köpetdagyň eteklerinde (Giňdiwar jülgesi) dürli otlarda 2 sany goşa tümmekli baldajyk hasaba alyndy. Esasy çaklendiriji sebäpler. Mesgen tutan ýerleriniň özleşdirilmegi, mal bakylmagy. Biologiýasynyň aýratynlyklary. Ýylda bir gezek nesil berýär. Liçinka ýa-da ýumurtga ösüş döwründe gyşlaýar. Ýumurtgalaryny topraga ýeke-ýekeden taşlaýar. Ösümlik bilen iýmitlenýär. Alagaraňkyda we gijelerine hereketjeň bolýar. Köpeldilişi. Iş geçirilmedi. Gorag üçin geçirilen çäreler. Türkmenistanyň Gyzyl kitabyna (1999) girizildi. Köpetdag döwlet goraghanasynda goralýar. Gorag üçin zerur çäreler. Ýaşaýan mesgenleriniň goralyşyny güýçlendirmeli. Barlaglar boýunça teklipler. Köpetdagyň eteklerinde biologiýasynyň we ekologiýasynyň aýratynlyklaryny, populýasiýasynyň sanyny öwrenmeli. Düzüji: E. O. Kokanowa

Inedördül ýa-da belenträk, köplenç üsti gümmez görnüşli egmeklenip örtülen palçykdan gurlan ýaşaýyş öýleri hem köp ýaýrapdyr. Muna mysal Mary töwerek ýaşaýyş jaýlary, Amyderýa boýundaky türkmenleriñ mülk howly toplumlarynyñ gyzykly aýratynlygy melegiñ jümüşinde gümmez görnüşli gurluşygyñ barlygydyr. Onuñ ortasynda ojagy bolup, onuñ başynda garyllar toplanyp oturypdyrlar we bütin günlerini şol ýerde geçirilipdirler. Obalarda metjidler we medreseler bina edilýar. Adatça olar çig kerpiçden gurlupdyr, üstleri bolsa gümmez bilen örtülipdir (mysal üçin Kakadaky, Talhanbabadaky, Atamyrat şäheriniñ golaýynda we beýleki medreseler). Hormatlanýan ruhanlarynyñ ýa-da taýpa ýolbaşçylarynyñ mazarlarynyñ üstüne däp bolan inedördül gümmezli jaýlar salnypdyr. Emma ýaşaýyş jaýlarynyñ-da, metjitdir-medrese aýlarynyñ-da çeperçilik bezegi ozalky durkuny ýitiripdir we olar daş ýüzünden pagsalaryñ ýüzüne sadaja nagyş çekmege syrygdyrylypdyr. Ol nagyş hem öl palçygyñ ýüzüne edilipdir, iç ýüzüne bolsa gej suwagynyñ ýa-da suwagyñ üstünden çekilipdirler.

XIX asyryň I ýarymynda Lebap türkmenleriniň Buhara emirine (Mirhaýdara) garşy uly gozgalaňlarynyň biri 1822-1823 ýyllarda bolupdyr. Seýdi Buhara emirinden garaşsyzlygy almak üçin batyr ýigitleri söweşlere çagyryp, goç ýihitleri gorky-ürküden neder etmän Hezreti Aly, Görogly, Iskender Zülkarneýiniň ýaly batyrlaryň ruhunda terbiýelemeklige çalşypdyrlar, Watan üçin olary söweşe çagyryp.