Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
In þǣm 1972. gēare wæs þæs rīces ambihtlīc nama awended tō "Sri Lanka" (in Sinhalisce śrī laṃkā, IPA: [ˌʃɾiːˈlaŋkaː]. Þæs īeglandes āgnan nama is in Sinhalisce ලංකාව Laṃkāva, IPA: [laŋˈkaːʋə], and in Tamilisce இலங்கை ilaṅkai, iˈlaŋgai). "Sri Lanka" is of Sanskrit worde laṃkā, þe is "boldwelena land", þe wæs ēac his nama in ealdre Indiscre sægene þæs "Mahabharata" and þæs "Ramayana". Sri is Sanskritisc titul of āre.

Hloþwig wæs se forma cyning on Francum se geāned eall þæs þēodes mǣgða under ānum brego, and be þissum dǣd fremmede he nīw þing þe his leod næs sundrod on manigum fylcum ælc mid his agan brego ac wæs ān folc mid ānum cyning in ānum cynedōme, and ðe his cynedōm mōt folgan æfter him to his ierfum.

Æfter þe gehiersumode þis land Lǣdenware, Hūnas, Langbeardas, Ēastgotan, Bægware and Francan, wæs Ēastrīce geweald fram þǣm Babenbeorges rīce fram þǣm tēoðan hundgēara oð þæt þrēotēoðe hundgēare. Æfter þæt Babenbeorges hūs afylgode þā Habsburgas, þæs hūs rīcsode Ēastrīce oþ þæt 1918 gēar.

Niðerseaxland (oþþe Ealdseaxland) is land in Niðerlande ond in Norþernan Germanie. In Niðerlande is Niðerseaxland in æftanweardum scīrum: Drenthe, Groningen, OverIJssel ond in Gelderlandes Easternan dǣle (Achterhoek). In Niðerseaxlande sprictþ man Drents, Gronings, Twents, Achterhoeks ond in Norþernan Germanie spricþ man Plattdeutsch (Niðerþēodisc). Eall þās sprǣca biþ NiðerSeaxisca sprǣca genemnod ond sind sibb to ðǣre Engliscan sprǣce.

Micel gelīc sirena, meremægdnu sungon tō lēodum and godum, and hīe besungon, tōstregdende hīe fram hiera weorc, āfylaþ hīe of hiera scipum, oþþe hiera scipu on grunde stīeran. In ōþrum lārum, hīe þringaþ sencende menn hwīlum fandiaþ hīe tō sparienne. Man gelīefeþ ēac þæt meremægdnu bringaþ menn tō hiera undermererīcum. In Hans Christian Andersenes Lȳtlum Meremægdne, man þynceþ hit þæt meremægdnu forgietaþ þe menn underwæter āblāwan ne magon, hwīlum ōþra menn gelīefaþ þæt meremægdnu menn āsencaþ forþǣm hiera wræðe.

In Canada, the Canadian Coast Guard is a civilian service under the Department of Fisheries and Oceans. The Canadian Coast Guard College is located near Sydney, Nova Scotia.

Medumweder (hāteþ on Nīwum Englisce climate) is þā tācnunga lyfthelmes ofer sumum gearde under langre hwīle. Þā tācnunga lyfthelmes under sceortre hwīle hātaþ weder.

India (mid Nīwum Englisce, Bengali, Telugu, Tamil, Urdu, Gujarati, Malayalam, Kannada, Oriya, Punjabi, Assamese, Kashmiri, Sindhi, Sanskrit)

Þæt word for "ynce" is gelīc oþþe þæt ilce word swā "þūma" in sumum sprǣcum. Frencisce: pouce ynce, pouce Þūma; Italisc: pollice ynce, pollice Þūma; Spēonisce: pulgada ynce, pulgar Þūma; Portugisce: polegada ynce, polegar Þūma; Swēonisc: tum ynce, tumme Þūma; Niðerlendisce: duim ynce, duim Þūma.

Zachary Taylor wæs se twelfta Foresittend þāra Geānlǣhtra Rīca, fram þǣm 1849. gēare ōþ þæt 1850. Hē wæs se ōðer Foresittend þe cwæl in ambihte.
Man staðolede Talcawano swā burgscipe on þǣm 5. dæge Blōtmōnaðes in þǣm 1764. gēare þā cȳþde Antonio Guill y Gonzaga ambehthȳð. Nōþȳlæs, Talcawano cūðe man fram þǣm 1544. gēare ðā fand Juan Bautista Pastene, Genoawisc sciphlāford, Biobio ēa mūþan onmang þǣm þe he seglede þisne sǣrim mid his scipum San Pedro and Santiaguillo.

C æglīmtimber is hefig efentimbra hremming, þe gewanaþ þā FVa and FVIIIa efentimbras. Hit is ongunnen fram gerinnunginwyrcende mid blōdclottgefadungæglīmtimbre and þearþ þæt his efeninwyrcend S æglīmtimber wyrce. Asprungenness ǣghwæðeres S æglīmtimbres oþþe C æglīmtimbres on rīme oþþe gebyrde cann wyrcan oferblōdinfæstunge. Gewanod weorc C æglīmtimbres (þurh wiðercirr ongunnen C æglīmtimbres), tō bȳsne þurh oferblōdinfæstunge V timber oþþe ofermmicelne VIII gerinnungtimber, ēac cann wyrcan blōdinfæstunge wēne.

Man cȳðde þone ȝesceap Women's Professional Soccer on 4 Hāliȝmōnþe, 2007, and ēac cȳðde on þissum dæȝe þe man ȝeaf tēam tō Los Angelum. Man ƿǣre cȳðde þā Los Angeles Sol on 26 Ƿinterfyllðe, 2008.

Æt Arles, nēah hiere mūþe on Wendelsǣ is sēo ēa fordæled in twæm limmum, be þæm namum se Micla Rodan and se Lǣssa Rodan and þæt land þærin hiera wæter brǣdað is Camargue.

Landbūendas framm Spēonlande cwōmon to Feneswelan on þǣm 1522. gēare, þēah þā inlendiscan wiþstōdon hīe. Man hēht selfweald for hire on þǣm 1811. gēare, ac næs þæt fæst oþ þæt 1821. gear tō dǣle þǣre geānedan cynewīsan Grēatre Colombie, fram þǣre hēo afōr þæs 1830. gēares).

Mentha (mint) is a genus of about 25 species (and many hundreds of varieties) of flowering plants in the family Lamiaceae. Species within Mentha have a subcosmopolitan distribution across Europe, Africa, Asia, Australia, and North America. Several mint hybrids commonly occur.

Fore gēarum wæs Nīwe Sūþwealas eall þæs ēastdǣles Australie, ǣr þǣm þe man hine dǣlde of landscipum for fyrðra landbūnessa; Cwēneland. Uictoria and Van Diemans Land.

Mæniȝ Hǣðen ċeampas curfon þone fylfōt ontō hiera ƿǣpnum for þǣm helme and strengþe Þunres, and man findeþ ēac þone tācn on ascfatum þāra dēada, and byrȝenstānum. Se fylfōt mæȝ ēac tācn dēaðes sīe.

Þǣr sind mænig gesibbcynn cystela, beinnende þā Europisc Swētan Cystele, Cīnisc Cystele, and þā Iapanisc Cystele. Hire lārcræftig nama, Castanea dentata, cymþ of þǣm tōþum hire hlēafa, þe 5–8 yncas lang (14–20 cm) and 3–4 yncas brad (7–10 cm) sind. Þās sind lēohtlic scortor and brador þonna þe fram þǣm Swētum Cystele. Sēo wiþblæclice Cīnisc Cystel nū biþ sēo mǣste folclice cystel þe man in þǣm G.R. stelþ. Þā cystela bēoþ in þǣm bēcum cynne, mid bēce and ǣc, ac ne sind gesibbod tō þǣre hors cystele, þe in þǣm cynne Sapindaceae is.

Ordulfes mynster ahte Tæfingstoc siððan Ordulf hit gestaþolede oþ 1539 þær Heanrig VIII hit tōwearp. Þæm Russell Cynn (hwā weardon Heretogan of Beadanforde) geaf þone tūn sē Cyning, and hie healdon mæst his landa and wæron his beaggiefan oþ þæm tweontigieþum gearhundrede.
Sē landsteort wæs be Bretwarum eall Graham Land gehaton æfter Iacobe Graham, Bryttiscum Forman Scipheres Hlāford, and be Americawarum Palmer Land æfter Nathaniel Palmer, Americiscum seolhhuntan. Nū secgþ man "Grahamland" for þæs steortes norþernum dæle and "Palmerland" for his sūþernum dæle.

þæt Rōmānisce Rīce (Læden: Imperium Romanum) wæs þrāg þǣm stǣr þāra ealdra Rōmāne mid selfwealdende wieldung. Hit folgode æfter þǣre Rōmāniscan Cynewīsan (510 BC - 1e gearhundred BC), þæt æfter sacu betweonan Gaius Marius and Sulla and ingefeoht betweonan Julius Caesar, Pompeius, and Marcus Brutus wæs wāc.

Strætford is a cēapstōwe burh in Wæringscīre on Brettum, sēo stenmt be Afen Ēa, twa and twēontig mīla be sūþēasten Beormingahāme þære miclan ceastre and eahta mīla be sūþwesten Wæringwice se scīrburg. Strætford hæfde 25,505 onwunedas in 2011.

Þæt Grietra Lunden eard (seo ne hatan næfre "scīr") wæs gearæred in mdcccclxv. Þæt Grietra Lunden Gerec (Se Lundene Burgeald and Lundene Samnung) wæs in mm gearæred.

Besūðam Perþscīre sind Fif, Striuelinscīr sēo lytele scīr, Kinrossscīr and Clackmannanscīr. Benorþan, beēastan and bewestan sind fīf ōþre scīre.

Massachusetts, ambihtlīce hātte sēo Cynewīse Massachusetts, is rīce in þǣm Nīwes Englandes scēate þāra Geāndena Rīca American. Hēo hæfþ leodrǣdenne nēan 6,692,824, and mearce 10,555 fiðerscītra mīla.

In Norþerne Irlande wæron þa siexe scirgeþingu and scirburgescipgeþingu geended in 1973 and in hiere stedum sind 26 stowlicu gerecþegnung boldgetalu. Þa siexe eardfæstan scira abidað in gemænelicum nytte for mænigefealdum wisum.

Þēos brycg is ān þāra mǣrestan tæcna of San Francisco of Californie, and þāra Geānedan Rīca American. Hēo opnede in 1937 and wæs, oð 1964, in eallum middangearde sēo brycg mid þæm lengstan hēafodspann span, se is 4,200 fēt lang.

Ǣr wæs Mameceaster scīrburgscipe. Fram 1974 oþþæt 1986 wæs Mameceaster boldgetǣl under Grietre Mameceaster Scirgeþinge. In 1986 ādīlegede se Witangemōt þæt scirgeþinge. Mameceaster is nū anfeald geþingedōm.

Sēo sǣcū, ēac hātte manatī, is miċel ƿæterliċ dēor þæs hīredes Trichechidae and cynnes Trichechus. Þā Trichechidae ȝeunþƿǣriaþ þǣm Dugongidae on þǣm hīƿe þæs hēafodbollan and on þǣm hīƿe þæs tæȝles. Tægȝas sǣcūna sind ārliċe, ac þā Dugonges tæȝlas sind tƿislieht. Sēo sǣcu is ƿyrtetere and oft grasaþ in scealdum ƿætere.

India (mid Nīwum Englisce, Bengali, Marathi, Tamil, Urdu, Gujarati, Malayalam, Kannada, Oriya, Punjabi, Assamese, Kashmiri, Sindhi, Sanskrit)

Mosambice is land in sūðernum Affrice. Hit hæfþ mǣre mid Swasilande and Sūðaffrican in þǣm sūþwestdǣle, Simbabwen in þǣm westdǣle, Malawie and Sambie in þǣm norþwestdǣle, and Tansanie in þǣm norþdǣle. Se Indisca Gārsecg is in ēastdǣle.

Bengal is ān middangeardes þicbwunendost landscipa. Mæst þæs Bengal landscipes licþ in þǣm niþer Gandis–Brahmaputra ēa mūþan, sē is þǣre worulde mæst. His sūðern weald is Bengal tigres eard.
On Crēcum, landbūnessa wæron landscipas for landsētum fram hiera ēþle, oþþe ungewilde oþþe in þǣre ēþle gīeminge. Rōmānisca landbūnessa ("colonii") wǣron byrig in missenlicum underrīcum þæs Rīces. Feðas setledon þǣrin, sēo landbūnes wæs under Rōmānisc rihte and hiere lēodas wǣron Rōmānisce burgware.

Nēohwælas wuniaþ oftost on þǣm Canadisc Norðan and Grēnelendiscum wæterum; hī sind selden gefunden besūðan 65° norðernre landhīehþe and sind swīðe ānlīce gested huntere for þǣm Norðan.

Þæt AC Transit Bus feoht is folcliċ scēaƿungdǣl ymbe feohte betƿēonan hƿītum ƿere þe þæt hē 67 ȝēar eald is, and blæċum ƿere þe þæt hē 50 ȝēar eald is, on busses borde on 15 Sōlmōnþe, 2010, æt ymbe 3:00 ǣfne in Āclande, Californian.

Bēon sind flēogende pīan þe þǣm wæpsum and æmettum nēahsibbe sind. Bēon sind āntwiglic strēon beinnan þǣm oferhīrede Apoidea, nū geendebyrded þurh þone ungegradodan naman Anthophila. Man findeþ geneahhe 20,000 cūðra cynna þǣre bēon, in nigon gecnāwene hīrede, þēahþe manige sind unāmearcode, and is gewene hīerre. Hīe sind gefunden on ǣlcum landdǣle būtan Antarctican, in ǣlcum landscipe þæs planētan þe inn pīen-gesǣdeda blōstmienda plantan hæfþ.

Carl Æþeling, Wēala Þēoden is Elisabeþe II Cwēne ieldsta sunu and ierfa. Þær starf his ealdfæder, Georgius VI weard his mōdor Cwēn and Carl Æþeling weard ierfa and Cornweala Heretoga.

Alliance Royale se is on Englisc se Cynelica Geþoftscipe is Frencisc wealdsēcenda hēap se myneþ þe se Frencisce cynedōm bīþ eft gestaðoled and ēac to ēacienne geþoftrǣden ymbe þone cynedōm on Francum. In 2001 wæs þes hēap gestaþoled. Se gyld is gemearcod ēac be wiþercwidennesse ymbe Francrīces gehendnes in þæm Europiscum Gesamnunge.

Sēo ǣgwyrt is wyrt þæs cnēorises Solanaceae (ēac cūþ swā þā nihtensceada) and cnōsles Solanum. Hēo bierþ wyrt þǣs ilcan naman, þe man mǣste swā wyrtmete in cōcende brȳcþ. Swā nihtensceadu, hēo nīehste þǣm wulfpersoce and eorþperue gesibbod is, and is þēodisc to Nepale, Indean, Bængladesce, Pacistane and Taprabanan.

Manatees oft mētaþ nēah powerplants, þe þā ƿæter ƿearmiaþ. Hīe ƿurdon behycgende on þissum fruman uncyndes hātes. Hīe ȝesƿicon þǣre scrīðunge tō ƿearmrum ƿæterum for þȳs singalan fruman ƿearmes ƿæteres. Nīƿlīċe, powerplants have been closing and knowing how reliant manatees are on these powerplants, the U.S. Fish and Wildlife Service is trying to find a way tō hǣtenne þæt ƿæter for þǣm sǣcūum.

1918 - Malbone Street Wreck: the worst rapid transit accident in world history occurs under the intersection of Malbone Street and Flatbush Avenue, Brooklyn, New York City, with at least 93 dead.

Se Pontcysyllte Wætertyge is a bātberend wætertyge, þe birþ þone Llangollen Wæterweg ofer De Ēa dēne on Denbihscīre. Þes wætertyge waes getimbrod in 1805 fram Thomas Telford and hē is se lengsta and hīehsta wætertyge on Brytene
Lyftscipu ƿǣron þā fyrmest mid stēorrliċum, ȝemihtodum flyhte, and man hīe ȝemǣne brēac fore þǣm 1940um, ac hiera nytt ƿurdon lēas æs lyftƿæȝna mihtiȝnesse ƿurdon grēator. Hiera dryre þurhstōd mid ȝetalum ƿelcūðum ƿraca, beinnende þǣm 1937 byrnende þǣre ƿætertiberȝefyllodan Hindenburge nēah Lakehurst, New Jersey, and þā brǣċe þǣre USS Akron. Man ȝiet brȳcþ lyftscipu tōdæȝ for ƿaracȳþþe, indryhteȝelimpum, and lyftiscum behealdnesse.

Man plegeþ Īrisc fōtþōðer mid twǣm hēapum fīftīen plegenda on langlīcum fēowerscītum felda mid twǣm rōdum æt ǣlcum ende mid lecge betweoh him tō getælgeate. Man ēacnaþ þæt getæl þurh þā forþsendunge þæs full seonowealtan þōðres þurh þæt getælgeat mid oþþe handa oþþe fēt. Se hēap þe hæbbe þæt mǣste getæl æt plegan ende winne. Plegendas lǣdaþ þone þōðer forþ on felda þurh þā berunge, fōthebbunge, spornunge, and handweorpunge þæs þōðres tō hēapgefērum.

In Bretene ƿǣron þa forman scīra ȝefundenon on Ƿestseaxum. Hīe ƿǣron dālas þæs rīċes for lēodƿearde and for dōme, ǣlċ under ānum ealdormenn and in æfterȝēarum ānum scirȝerefan. Þā fram þǣm lande ādrifon Ƿestseaxna cyningas þa Dene þā ƿyrhtede hie scīra in eallum Englarīċe. Ēac in þǣm ȝēarum ārærde Mælcolm II Cyning scīra on Scottum æfter þǣre Engliscan bisene and æftercyning David I āsprēadede þis endebyrd.

Garcí Manuel de Carbajal staðolede þēos burg on 15. Wēodmōnaðe 1540 and geaf hie þone naman "Villa Hermosa de Nuestra Señora de la Asunción".

Antrim scīr is scīr on Norðerne Īrlandes ēasternan sǣhealfe. Hire mæste burg is Belfast, þe is Uladstires mæste burg, and hēafodburg (oþþæt Belfast ligþ ēac in Dūnscīre).

Mantes-sur-Seine se burgscipe wæs mid Gassicourt geāned in 1930 and Mantes-Gassicourt wæs þæs nīwan burgscipes nama. In 1953 hit nām nīw naman: Mantes-la-Jolie (se is "Manðante sēo Fægre").

India (mid Hindisce, Nīwum Englisce, Bengali, Telugu, Marathi, Tamil, Gujarati, Malayalam, Kannada, Oriya, Punjabi, Assamese, Kashmiri, Sindhi, Sanskrit)

Be flǣsclēas ǣte itt man wyrta fōdan. Sume flǣsclēase eteras brūcaþ dēora fōdan swilce meolce, buteran, cȳse, and ægru. Man cīeseþ flǣsclēas etere wesan for missenlicum intingan. Manige flǣsclēase eteras ne etaþ dēora fōdan tō weorðianne ǣlc līf, for þǣm ðe hīe eallswā mōd habbaþ. Swilce intingan gerǣddon sume ǣfæstnessa and sēo foresprǣc þāra dēora rihta. Mā intingan for þǣm ǣte sind on þǣre gesynto gelonge and on þǣm eorðan hǣle.

Selffērende wægn (ēac ānfealdlīce selffērend oþþe wægn gehāten; on Nīwenglisce hāteþ car oþþe automobile) is hwǣled, fōrsearwed wægn þe is genotod tō berenne faran. Se mǣsta dǣl tōmearcunga þæs þinges segeþ þæt selffērendas sind amearcode tō farenne oftost on rādum, tō healdenne fram ānum oþ eahta hāda, tō gewunelīce habenne fēower hwēoglu, and tō wesenne getimbrod hēafodlīce tō berenne lēoda ǣr þonne wara. Nāþȳlæs is þæt word selffērend swīðe brād, for þǣm þe þǣr sind manig gecynd cræfta þe dōþ gelīc weorc.
Āsnīþung sēo Þridde. Nā hād sceal Þēodwita oþþe Speliġend on Folcġemōte oþþe ċēasega þæs Fōresittendes and Wrixlfōresittendes bēon, oþþe ǣniġne ġerēfscipe burhlīċan oþþe herelīċan under þām Ġeānedum Landum oþþe ǣniġum Lande healdan, se þe upārisennesse oþþe upedwīġ ongeġen þǣre Ġesetednesse þāra Ġeānedra Landa dōn hæbbe, oþþe fultum oþþe frōfre þām fēondum þǣrof ġifen hæbbe, ġif hæbbe hē ǣr āþ hāten, swā liþ þæs Folcġemōtes, swā ġerēfa þāra Ġeānedra Landa, swā liþ ǣniġes Landǣlādtēowhādes, swā āstēorendlīċ oþþe dōmlīċ ġerēfa ǣniġes Landes, for þǣm þā Ġesetednesse þāra Ġeānedra Landa tō underwreþiġenne. Þēah mæġe Folcġemōt þurh behǣse mid twēġen þriddum dǣlum ūt of ġehwilċum Hūse swylċe mæġenlēaste ābreġdan.

Þǣr sind 316 gehūsscipa, and of þǣm þabbaþ 34.5% cildru under þǣre ielde 18 þe wuniaþ mid him, 39.6% sind married couples living together, 25.0% habbaþ wīflicne bondan mid nānum hūsbondan andweardum, and 30.4% are non-families. 28.5% of all households are made up of individuals and 13.6% have someone living alone who is 65 years of age or older. Sēo midde gehūsscipes micelnes is 2.59 and sēo midde hīredes micelnes is 3.18.

Helm is gecynd hōda þe man brȳcþ tō beorgenne þæt hēafod. Oft is helm heard: hwīlum heardra, hwīlum sōftra; sume sind leðerene, sume of blōman, and manige nīwlice helmas sind nīwclǣgene᛫

Good Monsters (on Englisce "Gōde Æclǣcan") is þæt eahtoðe fulre langnesse sanghord fram Jars of Clay, ūtsend be Essential Records on þǣm 5. dæge Hāligmōnaðes þæs 2006. gēares. Hit hæfþ endleofone orþoncfæste sangas, and edwyrcinge of "All My Tears" be Julie Miller. Hit ēac hæfþ gystlic tōcyme of ge singerere ge sangwrītere Kate York (on "Even Angels Cry"), Leigh Nash, of Sixpence None the Richer (on "Mirrors & Smoke"), and þǣm Affricaniscan Cildra Chore (on "Light Gives Heat").

Nā Wīġa sceal ġeond friþtīman innan ǣniġ hūs weorþan wīcod, beūtan þǣre þafunge þæs Āgendes, ne þurh orleghwīle, nimþe on wīsan biġ ǣ tō weorþanne ġetǣht.

"Smǣte gemǣnre ǣhte rǣd" in þǣm Marxiscan andgiete tācnaþ ge gradlēase, ge rīclēaes, ge ofþricnesslēase gefērrǣdne[sēðung þurfed] þǣr cēosunga be þǣm þe man forþbirþ and be þǣm rǣdum þe mann wolde gesēcan sind gedōn folcwealde,[sēðung þurfed] þe lǣteþ ǣlcne dǣlnimend gefērrǣdene tō dǣlnimenne þæs cēosunge macunge weorces in ge þǣm stēormǣllīcum and feohwendunglīcum dǣlum līfes. In nīwlīcre nytte is þæt word "gemǣnre ǣhte rǣd" oft gebrocen tō hātenne þā rǣd þāra missenlīcena gemǣnǣhtrǣdlicena rīca, þā wǣron ānwealdendu weald þe hæfdon middellīce wealdena feohwendunga and ǣhte eallra þāra middela forþbǣro. Se mǣsta dǣl gemǣnǣhtrǣdlicra wealda staðolode heora geþeaht on Marxleniniscum rǣde.

Zhang biþ welþungen mid piane, wæs conserthlāfdige in hire middelscūles orchestra on fiðele, and wæs bælēsealtstre fore weorðende cræftlic scātstre.

Thila-īege nama is of Thilan, þæt norþernmeste land oððe īegland hwærof wrāt Pytheas and æfterwriteras and swa hie hogodon hie wæs Middangeardes norþernmesta land. Þær afund Iacobus Cook Sciphlāford Sūþern Thilan, hogede he þe þes mōt bēon Middangeardes sūþernmeste land.
КъэкӀыгъэр псэушъхьэ куэдхэм я Ӏусу макӀуэ (псыдзыгъуэхэм, шъыхьхэм, бланэхэм...) Шъхьахуиту къыздэкӀхэм пӀэшхуэ еубыд, псэушъхьэхэм яхуэсэбэпу.

Здэпсэур цӀыхур зытелэжьыхь щӀыпӀэхэрщ. Щыгъуэлъхьэну нэхъ къыхех жыг хадэхэр, мэз кусэ ӀэрыгъэкӀхэр, бжыхь папщӀэу хадэ гъунэхэм къырагъэкӀэкӀ чыцэ жыг Ӏувхэр, хъупӀэхэр, мэз лъапэ чыцэ къэкӀыгъэхэр. Абгъуэр щӀыгум метри 3-м нэсу щхьэщыӀэтыкӀащ. Ищхъэрэ Къаукъазым бзухьэкӀэр щыкуэдщ, мылъэтэжу щопсэу бгы лъапэ, бгылъэ щӀыпӀэхэм. ЩыӀэщ Еуропэм, Ищхъэрэ-КъуэкӀыпӀэ Африкэм, Азиэм я щӀыпӀэ щхьэхухэми.

Махуэми жэщми зэхуэду бэлэрыгъщ. Нэхъ щӀасэу щыщакӀуэр, пщэдджыжым, бжыхьэщхьэм, жэщым. Махуэм деж и нэхъыбэкӀэ гъуэм щожейр. Ину хэбэкъукӀыу зэкӀуэщ. Жыгхэм дэпщэйкъым (шыр ч 60 фӀэмыкӀхэм щымыхъукӀэ, илъэситӀым нэмысахэу). Псым щышынэкъым, фӀыуэ йос. Ипщэ лъэнъыкъуэм щыпсэу лӀэужыгъуэхэр хуабэдыдэ щыхъу зэманыгъуэм загъэпскӀыныр яублэ. ЩӀыӀэр фӀыуэ ирахыр, гугъ ятемылъыу. Илъэсым тӀо цы япхъыж — гъатхэпэм, фокӀадэм.

Зонд хьэщомыщ (лат-бз. Panthera tigris sondaica) — индэнезиэ хытӀыгу Явам щыпсэуащ. ХэкӀуэда щыхъуар 1980 гъэхэращ, щэкӀуэнымрэ и псэупӀэ убыдынымрэ къемылауэ. КӀуэдын щыщӀидзар 1950 гъэхэм деж хъунщ, абым щыгъуэ Явэм хьэщомыщхэм я бжыгъэр 25-м нэсат. Яужырей щхьэху хьэщомыщыр щалъэгъуар 1979 гъэм.

И цыр Ӏувкъым, щабэ-лыдщ, зехъуэж илъэсым и зэманым дэкӀуу, илъэсым тӀо цы епхъыж. Теплъэ нэхъыщхьэр: тхыцӀэр щхъуэщ, щхьэщыгур нэхъ фӀыцӀафэщ, дамащхьэхэр плъыжьщ, къабзий пхъашэхэм хужь ӀэпапӀэхэр хэсщ. КӀэцӀыгъуэм жьэгъур, жьэбгъухэр, хулъащхьэр фӀыцӀэщ, бгъэр, кӀэ щӀагъыр щхъуэ фӀыцӀафэщ.

Къэрал куэдым щопсэу. Абгъуэ нэхъ здищӀыр удз кӀыр Ӏув зи гъунэгъу жыг хадэхэр, мэзхэрщ. Къизышыр анэщ, ауэ шырхэр тӀуми зэдапӀ. Яшхыр жылэщ, шырхэм я Ӏусыр гъудэбадзэщ. Мэкъумэшым сэбэп ин хуохъу.

Тауэ щымытми цӀыхухэм я нэхъыбэр арэзыуэ щытхэ дин къэс гъэсэпэтхыдэ зэхэгъэхьауэ щыту, а гъэсэпэтхыдэхэр тхыгъэ нэхъышъхьэм къахэкӀыурэ зэфӀэуваху; апхуэдэм дежь псалъэ мифыр хъубар мыхьэнэ хуэдэ зэрехьэ, чэнджэш иӀу ауэ ар бгъэзэнкӀэнымкӀэ амалыншу.

Гупта империэ (санскр.: गुप्त राजवंश, Gupta Rājavaṃśa) — индиэ пэсырей империэ, 320-550 гъэ ди лъэхъэнэм щэӀэуэ, Индостан хы тӀыгуныкъуэм и шыпӀэ нэхъыбэр иубыду щыта.

Убыхыбзэр зэрагъэшъагъуэр и фонетикэмкӀэ - 84 согласнэ макъу иӀа (абыхэм плӀыр мы убыху, псалъэ хамэхэм шъхьакlэ, бзэм къыихьахэр), гласну тӀу къуэдей ( «а» кӀыхьу «а» кӀэкӀыу ). Убыхыбзэм нэхъыбу согласнэ зиӀа бзэуэ яшъэр "койсаныбзэхэм" Ипшъэ Африкэм щыпсоу лъэпкъхэм ябзэхэра.

Андоррэ (кат.-бз. Principat d’Andorra, эсп-бз. Principado de Andorra, фр-бз. Principauté d'Andorre) — Еуропэм хэт кърал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Андоррэ-ла-Велиэ.

Хы тхьарыкъуэм я нэхъыбэкlэ лъэпlкъу хъуари зэхьчхэ. Я пкъыр иныфlу щыт, дамэ къуанчэ-кlыхьху, пэ кlыхь, быду, икlэр тlэкlу егъэзыхауэ щыту, я лъэхъуамбэзэхуакухэр фэкlэ зэгуэту ерсыным шъхьакlэ.

Танэжьыкъуэпс (ур-бз. Танажуко) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ ГумцӀыкӀум хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 9 хуэдиз мэхъур.
Эспанхэм я лъырыжэ дэкӀыжьыгъуэр бадзэуэгъуэм и 1 цӀэ траӀуэр «Гузавэгъуэ жэш». Артелериэу хъуар я ӀэкӀэкӀа, дышъэ ТеночтилӀаным къыдахауэ хъуар яфӀэкуэда. ХэкӀуэдауэ хъуам я бжыгъэр гъэзэнкӀэн гугъ мэхъур, нэхъ ин дыду къэзыӀохур Бернал Диас - эспану 1 000 хуэдиз хэкӀуэдауэ, Кортесым зэритхымӀкэ 150 нэхъ хэкӀуэдакъым. Езы Кортесым макӀэ итхыр «Гузавэгъуэ жэшым» шъхьэкӀэ. Нэхъ зызгъэлъэгъуар зауэнымкӀэ Алварадо лейтенантым.

Къуалэбзу мыин. И теплъэр щӀэращӀэу лыдщ, пэ занщӀэ кӀыхьщ, кӀэ кӀэщӀхэщ. Щопсэухэр Африкэм, Ипщэ Азиэм, Ипщэ Еуропэм, Аустралиэм, Гуинеэ ЩӀэм, Соломон хытӀыгухэм я псыхъуэ Ӏэгъуэблагъуэхэм.

Франсиско Сарагоса къалэм къэхъуа 1746 гъэм. И адэр дыщэкӀ ӀэщагъэмкӀэ цӀэрыӀуэт. 1760 гъэм щӀалэр еджэну щӀагъэхьэщ лэчтхыгъакӀэ Лусан и Мартинес идеж. 1780 гъэм Гойя пэштыхьым идеж лъэжьэну къащтэщ, апщыгъуэми пэштыхьым и теплъэр етхщ. Яуж къакӀуэ гъэхэм цӀэрыӀуэ Эспаниэм мэхъур пэштыхьхэм я теплъэхэр итху (япэ Карл III, яужым Карл IV).

Мы иджырей цӀэр псыитым къезытахэр эспанхэращ, абы ипэ кечуэ лъэпкъыр псым зэреджэтыр «Мамакота», абы ипэж «Пукинэпс» пукинэ лъэпкъ щыпсэум ицӀэкӀэ.

Хъырцейр Къаукъаз КӀыбэгъум хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэхэр: ишъхъэрэмкӀэ — Урысейм, Апхъазым, Ипшъэ Осетиэм (яужырей къэралитӀыр Хъырцейм езым и хэкухэу къелъытэ, Урысейм окупациэ ишъауэ), къуэкӀыпӀэмкӀэ — Азэрбиджаным, ипшъэмкӀэ — Ермэлеймрэ Тыркуеймрэ, къуэхьэпӀэмкӀэ хы ФӀыцӀэм и Ӏуфэм Ӏохьэ.

Нахичеван Автоном Республикэ (азэр-бз. Naxçıvan Muxtar Respublikası) — Азэрбиджаным щыщ автоном хэку цӀэрыӀуэ. Къалэнэхъышъхьэ — Нахичеван. Инагъыр — 5363 км². Джылэр — 400 000 цӀыху (2009 гъэмкӀэ). Лъэпкъхэр — 99,1 % азэрбиджанхэр.

1519 гъэм жэпуэгъуэм Кортес и дзэр Чолулэм нэса - къалэ етӀуанэ и инагъумкӀэ Мексикэ Курытым, тхьэлъэӀупӀэ нэхъышъхьэ абдежь иса лъэпкъхэм я диным. КъызхэкӀам гурыӀуэгъуэ имыӀу Кортесым джылэ абым дэсар ириха, къалэри ныкъуэ гъэсу къыгъэна.

ХьэрыпыбзэкIэ Джумадэ жиIэм гъуща жиIэуращ. А псалъэмкIи щIыр щыгъущ зэманым иреджэу япэм щытащ хьэрыпхэр. Мазэ Джумадэ Iул-Iуларэ, абы къыкIэлъыкIуэ Джумадэ Iус-санирэ Хьэрыпейм нэхъ гъущапIэ дыдэу ябжт.

Урысейм ущыпэщӀэхуэнущ Хы ФӀыцӀэм, Хы МыутӀэм, Хы Каспий псышхуэхэр здыхэлъадэм. Мэлъэтэж. Адрей псыхэуэхэм яхуэдэуи мыбыи фӀыуэ елъагъу псытепхъэ чэнжхэр, сэхьэт бжыгъэкӀэрэ хэтщ лъакъуэ лъэныкъуэкӀэ и нэхэр ныкъуэ зэтепӀауэ.

Убыхыбзэр здызэфӀэувауэ драпсалъэтэр Хы ФӀыцӀэм и Ӏуфэм, Ишъхъэрэ Къаукъазым, иджыпсту урысыбзэ здызэрахьэ лъэныкъу щыт ПсышӀуап (Лазаревскэ), Курыт, Хъуэпсэ къедзыгъуэхэр Щачэ-къалэм. 1860 гъэхэм Къаукъаз зауэр щыухым идежь Убых лъэпкъыр Тыркум ирагъэкӀа. Мы куэду, къэнэжьа тӀэкӀур адыгэ иэ абазэ къуаджэхэм хагъэтӀысхьурэ яхэгъуэщыхьахэ. Апхуэдурэ убыхыбзэм и шӀыналъэр фӀэкӀуэда.
Фернандо Кортес Монрой Писарро Алтамирано (эсп-бз. Fernando Cortes Monroy Pizarro Altamirano), къыздэхъуар Медейиным Эстремадура провинциэм 1485 гъэм; дунем здехыжьар Кастийеха де ла Куэста Андалусиэм 1547 гъэм дыгъэгъазэм и 2. Нэхъ зэрацӀыхур Фернандо, Эрнандо, Фернан иэ Эрнан Кортес (эсп-бз. Hernan Cortes) — Эспаниэм и конкистадор, Мексикэр зыубыду ацтекхэм я къэралыр хэзгъэкӀуэдар. Пщы Карл V-м ӀэнатӀэ Marques del Valle de Oaxaca (Оахакэ къуэм и маркиз). И гъашъэм тепсэлъыхьу тхылъ мащӀэ къэнахэр, абы шъхьэкӀэ тхыдэщӀэныгъэм и лъэжьыгъэхэр Ӏэуэ зэхокӀхэр я гупшэсыгъэхэмкӀэ.

Гималай Ӏуашъхьэхэр Курытымрэ Ипшъэ Азиэмрэ я зэхуэзэпӀэм дежь хэт, и кӀыхьэгъыр км 2,400 фӀокӀыр, и бгъуагъыр км 350 хуэдиз мэхъу. Шытххэм я курытыгъуэ лъэгагъыр метрэ 6, 000 хуэдиз мэхъур, нэхъ лъагэдыдэр 8, 848 метрэ - Ӏуашъхьэ Джомолунгмара. Абым пэмыкӀыу Ӏуашъхьипшъ хэт зи лъэгагъхэр метрэ 8, 000 фӀэкӀыу.

И лъэгагъыр см 40-60-м нос. Бадым и тхьэмпэхэр хъурей-кӀыхьхэщ. Гъатхэм гъэгъа пшэплъыфэхэр см 2 я инагъу къыпедзэ. Гъурцым и пкъхэр занщӀэу докӀей, лъабжьэшхуэ ещӀ.

Мы Ӏарысу къыздэкӀыр Ишъхъэрэ Африкэм (Алджазаир, Марокко, Тунис, Канар хы тӀыгухэм), Еуропэ псом (Скандинавыи щымыхъукӀэ), Азиэ Япэрыт, Курыт, Къуэкlыпlэм джоуэ. Ӏарысу къыздагъэкӀыр Еуропэм, Азиэм, Ишъхъэрэ Америкэм.

ПӀащэщ, лъэпкъыгъуэм и нэхъ инщ. Щхьэр къащхъуафэщ; пщэбгъухэм, кӀэм — ӀэпапӀэ хужьхэр хэлъщ; тхыцӀащхьэр гъуабжэщ, и лъащӀэр къэщхъуафэщ, бгъэгум плъыфэ къыщӀоуэ.

Хьэщомыщыр Азиэ къуэдем щыпсэу лӀэужьыгъуэщ. ТхыдэмкӀэ щӀыпӀэ зэщӀиубыдэтэр (иджыпсту ину зэщхьэщыдзауэ, жыжэу зэпэщылъ щӀыпӀэ мыинхэр) КъуэкӀыпӀэ Жыжэм къыщыщӀэдзауэ Къажэрыр, Афганистэныр, Хъутейр, Индиэр, Ипщэ-КъуэкӀыпӀэ Азиэм и къэралхэр хиубыдэт.

Пони - шыхэм парикӀи яшъхьэщыкӀхэкъым. Зэрамыхьч къуэдеуэ щытыр я лъэгагъыра. Дунейпсом пони джоуэ ябжхэр шы цӀыкӀухэра, зи лъэгагъыр дэмэгъуэм дежь см 145 фӀэмыкӀыр иэ Ӏэгу 14,2-м. Ауэ, лӀэужъыгъуэ гуэрэхэр, понихэм ящыщу а лъэгагъым фӀэкӀыфынухэ уэлс кобам хуэдэр, ауэ, тӀум щыгъуи поним хабжэну. Я зэшъхьэщыкӀыгъуэ зэрзэхагъэкӀыр я лъэгагъ закъуэракъым я фенотиприра. Нэхъыбу абы гу лъыптэ зэрыхъунур я сурэтымрэ я шэнымрэкӀэ. Понихэм я шъхьэцыр, кӀапэхэр, цыр нэхъыбэм нэхъ Ӏуву щыт, икӀи я лъакъуэхэр нэхъ кӀэкӀыу щыт, къумшъэхьэр нэхъ хьэлъэ, пшъэр нэхъ бгъуэ, шъхьэр нэхъ кӀэкӀ натӀэ бгъуэ иӀу.

Ганг и пыхъуэр Ипшъэ Азиэм и нэхъ ину щыт. КӀыхьэгъкӀэ Гангыр Индымрэ Брахмапутрамрэ нэхъри нэхъ цӀыкӀу щыт щхьэкӀэ, и псыхъуэм и инагъкӀэ япэ ярыт, шӀыпӀу иубыдыр - 1,060,000 км², Брахмапутрам и псыхъуэри хэтмэ (зы дэкӀыгъу Гангым зы пэ зиӀэр) зэрыхъур 1,643,000 км².
Титикакэ псыитыр Андытхым Перумрэ Бэливиемрэ язэхуакум дэт метрэ 3812-м зи лъэгагъ бгыуанышхуэм итщ. Псыщхьэм иинагъыр км² 8300 мэхъу. ЩӀэныгъэлӀхэм щӀыпӀэ щытыкӀэхэм (топографие), псэущхьэхэм, химиэ зэхэлъыкӀэм щыкӀэлъыплъым къагъэунэхуащ Титикакэр зы уахътэ гуэрым хылъэу зэрыщытар метрэ 3750-кӀэ нэхъ лахъшэу итыу. ЩӀэныгъэлӀхэм зэрабжымкӀэ Титикакэр илъэс милыуанищэ ипэ хым щыщу щытащ. Иджыри къыздэсым а псым хэс псэущхьэхэр янэхъыбапӀэмкӀэ хыхэс бдзэжьейхэщ, хыхэс алыркъэш теплъэм щыщхэщ. Щыхьэт тхуэхъунущ псы Ӏуфэм къекӀуэкӀ псыпыхупӀэхэр, къэнэжа псэущхьэ диижахэр. Андытхыр бгытещӀэщӀэщ, ди уахътэми къокӀ, икӀыхьагъ псоми щызэхуэмыдэми (ипщэмкӀэ - нэхъ хуэмэу, ищхъэрэмкӀэ - нэхъ хуабжьэу) хохъуэ.

Мэлайзием дин щхьэхуит яӀэщ. ЦӀыхум езым сытхуэдэ дин иӀыгъынуми езым къыхихыну хуитыныгъэ кэнституцым къырет. Ауэ жылэдэсхэм я нахъыбэм (60%) мыслимэндиныр яӀыгъщ.

Малай хьэщомыщ (лат-бз. Panthera tigris jacksoni) — Малака хытӀыгуныкъуэм деж, Малай хэкум фӀэкӀа нэмыщӀ щӀыпӀэхэм щыпсэукъым. Мы лӀэужьыгъуэ къуэдзэр къыщыхагъэкӀар 2004 гъэращ (япэкӀэ корбета хьэщомыщ къуэдзэм хабжэт) щӀэныгъэлӀ гупым лэжьыгъэ ирагъэкӀуэкӀамкӀэ Стивен О'Брайен и ӀэнатӀэм щӀэту. Яужырей къэлъытыгъуэм къызэрыунэхуамкӀэ лӀэужьыгъуэ къуэдзэм и бжыгъэр 600-800 хуэдиз мэхъур, апхуэдэу мы къуэдзэр ещанэ мэхъур и бжыгъэкӀэ.

Шырхэм псынщӀу заужь, мазитӀ ныбжьым фӀыуэ къалъэтыхь. Апщыгъуэми ахэр гупышхуэ зэрыгъэхъуурэ Ӏэпхъуэурэ псэун щӀадзэ. Илъэсым тӀо цы япхъыж — гъэмахуэмрэ бжьыхьэмрэ. Куракущхэм я Ӏусым хохьэ къэкӀыгъэхэмрэ псэущхьэ жьгъейхэмрэ.

Еуропей лъэпкъхэм шылыр хьэӀус хуэду ягъакӀуэт счыгъуи я тхыдэм, лъэпкъ гуэрэхэм шылымрэ шыбзычэмрэ я шхын къыхах. Шыбзычэм къыхах шхур (къымыс) - цӀыху узыншагъэм къышъхьэпу ялъытэр, джаныгъэ цӀыхум ириту шхалъэ иэ тхьэмбыл къызэузхэм яшъхьэпу. Иджырей зэманым куэдым шыбзычэмкӀэ бгъэкӀэс сабийхэр ягъашхэ.

1650 гъэм Рембрандтыр хом-хомурэ цlыхухэм ящогъупшэжьыр модэм икlыурэ, ауэ тlум щыгъуи лэжьыгъэ куэд иратыр, 1656 гэм Рембрандтыр банкрот мэхъур.

ХьэпӀацӀэхэм я дамэхэр (лат-бз. alae) я сурэткӀэ кӀыфэ гукӀыӀум псыгъуабэ къыхэкӀыгъу щытхэ, хуэкӀэхэмрэр бгъэ склерит зызэдзэкӀахэмрэ япышъаху. Я нэхъыбэм дамэхэр гуэгъуитӀу щытхэ: япэрытхэмрэ (бгъэкум пытхэр), яужырытхэмрэ (бгъэкӀэм пытхэр). Дамэхэр фэ псыгъу зэфӀэтхэ (лат-бз. membrana), быдэгъуэ язытыр бзэпс псыгъуэ ярикӀуэхэра, дамэм и пкъыгъуэ хъуху. Бзэпс «тхыпхъэм» зэхъуэкӀыгъуэ бжыгъэ техуа, бэуэ зэкӀэкӀху иэ бзэпс гуэрэхэр кӀуэду, я лъэныкъуэр зэрахъуэкӀыу, зэхыхьэху иэ пэмыкӀ къехъулъу. Абым пэмыкӀыу дамэм «къумшъхьэфэ» къишту хъуа — дамэм бзэпс и бгъуагъкӀэ хэлъауэ хъуар ипэмкӀэ ехахэ, и меканикэ зэфӀэтыкӀэм лъэшыгъуэрэ аэродинамикэ езыттэмрэ. Нэхъ куэддыду къумшъэфу зи дамэ хъуахэр hymenoptera-хэмрэ дамэтӀуанэхэмрэ. ЛӀэужъыгъуэ куэдхэм я зэхъуэкӀыгъуэр пэмыкӀыу хъуа, лъэтэныр псоуэ яужырыт дамэхэм ятуху зызэрахъуэкӀа, я япэрыт дамэхэр быду, Ӏэбжъанафэ дамэтелъ (лат-бз. elytrae хъуахэ, я яужырыт дамэ къутэгъуафӀэхэр яхъуму щымылъатэм дежь абыхэм якӀэлъху. Бжыгъэм ядежь дамэтелъхэм я бзэпсхэр яфӀэкӀуэда (цӀывхэм, дермаптерэхэм).
Хьэдэкъазым ещхь лӀэужьыгъуэщ, ауэ нэхъ цӀыкӀущ, и пщэ гъэшыкӀари псым зэрытес щӀыкӀэри абы ещхьщ, и пэ дакъэм тес тыкъырыр плъыжьщ. Хъухэр гу лъыптэу нэхъ пӀащэщ анэхэм нэхърэ. Адрей къыухэм къазэрэхэкӀыр теплъэкӀэ я щхьэмрэ пщэмрэ фӀыцӀэу зэрыщытыр.

Науэжьыдзэ (ур-бз. Науджидзэ) — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 2, 950 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм къыщӀож псы жгъей бжыгъэ.

Дэнэ щӀыпӀи щопсэу. Псэущхьэшххэм илъэсым зэщ къызэрырашыр, япэ къызэдизышахэр я гъащӀэ псом зэгъусэхэщ. Гъуэлъхьэгъуэм къакӀэцӀ джэдыкӀэ бжыгъэр зэхуэдэкъым. Нэхъ пӀащэ пэтми къикӀэцӀыр нэхъ мащӀэщ, абгъуэм зэрытесыр нэхъыбэщ. Псалъэм папщӀэ, бланэукъым къикӀэцӀыр зы джэдыкӀэщ, е тӀущ. Къришын папщӀэ мэзитӀ хуейщ. Лъэтауэ къинэмыщӀа зэрымыщакӀуэхэм папщӀэ псэущхьэшх къуалэбзухэм я дамэхэр лъэщщ, нэхъ жанщ. Ахэр щӀыуэпсым сэбэпышхуэ хуохъу, шэч хэмылъыуи хъумэн хуейхэщ.

Алий агитационнэ-гупышхуэ лэжьыгъэ ирегъэкІуэкІ. Баку щыІэ политикэ ударнэ курсым щІотІысхьэ. Ар къиуха нэужькІэ, Дагъыстэным щолажьэ. Сымаджэ мэхъури Къэбэрдейм къегъэзэж.

ТIыгухэр 1591 гъэм къызэIуихауэ ябж инджылыз хырыс Джон Девис. Ауэ эспанхэми япэу хы тIыгухэр зэIуахахэу ябж. ЦIыху а зэманхэм абы щыпсоуахэкъым.

Къалэ нэхъ игъунэгъухэр: Краснодар, Щачэ ( ур-бз. Сочи ), Псыфаб ( ур-бз. Горячий Ключ ), Хъулъыжъый ( ур-бз. Геленджик ), Хъыдыжъы ( ур-бз. Хадыженск ).

РССЗ-м и къэралыгъуэ резервым щылэжьащ Ригэм. 1991 гъэм Хэгъуэгум Мыекъуапэ къигъэзэжьащ. Адыгэ республикэм и президентым и комисиэ цӀыху пӀалъэм теухуам и тхьэмаду, Адыгэ республикэм и президентым и чэнджэшэгъуу лъэжьащ.

2002 гъэмкӀэ Кувейт и Дзэм хэтым я бжыгъэр 15, 5 мин цӀыху мэхъур + 23, 700 резервым хэту. Къулыкъур армэм илъэситӀкӀэ яхьыр. Дзэхэр зэрзэхэкӀхэр: езы дзэр (щӀым щызауэр), уэгу-зауэдзэ, уэгу-хъумакӀуэдзэ, хыдзэ.

Езы къуапэр Атлантикэ хышхуэмрэ ЩIылъэку хымрэ я зэхуакум дэкI Гибралтар Iузэвым и нэхъ зэв дыдэ пIэ деж щылъщ. Африкэ Iуфэм нэс километрэу 14 фIэкI дэлъкъым.

Псыфэндыр иджырей псэущхьэ щыӀэхэм я нэхъ индыдэхэм ящыщщ. Псэущхьэ т. 3 къэзышэч кудщ къахэкӀыр, къэӀуохугъуэ бжыгъи щыӀэщ псэущхьэ зи хьэлъагъхэр т. 4,5 щӀыгъу. Нэхъ хьэлъэдыдэу щытахэм я хъыбархэр заху щыткъым, згуэрэм къызэрыхэкӀымкӀэ ч. 4, 064 мэхъур, нэмыщӀхэм къызэрыхэкӀыр ч. 4, 500. Псыфэндым и лъэгагъыр м 1, 65 носщ. Псэущхьэ зэфӀэувам и кӀыхьагъыр м. 3 щӀогъур, м. 5,4 щынэси щыӀэщ. КӀэм и кӀыхьагъыр см 56. ЗэрыхъумкӀэ псыфэндыр пэбжьэхужым поуэр и хьэлъагъкӀэ етӀуанэ пэмкӀэ, нэхъ хьэлъэдыдэ псэущхьу щыӀэхэм дунейм.

Нартанэ (ур-бз. Нартия) — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 1, 000 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм псы жьгъей бжыгъэ къыщӀож.

Хабзэ гъэзанкӀэ ӀэнатӀу къэралым щытыр Министырхэм я Хасэ, абым и тхьэмаду щытыр конституциэмкӀэ Ас-Сабах лъэпкъым щыщ пщыкъуэра, пщым яужкӀэ ипӀэ иувэнур.

Я лъэгагъыр м. 30-35 носыр, ипкъым и бгъуагъыр м. 2 нэсу. И пкӀашъхьар бгъуэуэ щыт - лъахъчу, шӀым игъунэгъу къыкӀидзу (зэрызу къыщыкlкlэ) ишъхьамкӀэ хуэзэв хъууэ. Жыгыпкъымрэ къудамэшхуэхэмрэ я пхъафэр псыфэ-удзыфу щыт, цӀанлъу; къыдэжхэм яр хужь-пхъашу щыт; жыгыжъхэм я пхъафэр псыфэ-кӀынфӀу иэ фӀыцӀу мэхъур, къэчауэ, зэгуэудауэ щыту.
ТхакІуэм нимытхысу къэна поэмэхэм ящыщщ Сохъуахъур (1936 гъ.), Дыщэ нэпсейхэр (1937 гъ.), Къызбрун (1938 гъ.) жыхуиІэхэр. ЩоджэнцІыкІу Али и гупсысэм и кууагъ-лъагагъымрэ и тхакIуэ Іэзагъэмрэ псом хуэмыдэу зыгъэбелджылыр Къэмботрэ Лацэрэ романымрэ Мадинэ поемэмрэщ.

Урысейм къинэмыщӀа хэку куэдым щыӀэ. Псы фӀыуэ ялъагъу, къыщыхэкӀыр зэзэмызэ дыдэщ. Щышхэну, щыгъуэлъхьэну нэхъ къыхах псы инахэм я гъунэ гъурц Ӏувхэр, къамылылъэхэр. Абгъуэр щаухуэ псы гущӀыӀум.

Гъуэгупс (ур-бз. Гогопс) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хьэхъупсым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм хэт Ӏуащхьэ Щэсы къыхож, и кӀыхьагъыр км. 12 хуэдиз мэхъур.

XIII-XV лъэхъэнэхэм Кувейтым тетахэр езым щыщ хьэрып лъэпкъхэм я пщыхэр. XVI лъэхъэнэм хэкум Португалым и ӀэнатӀэр къыхохьэ, абым теухуаэ хьэрып пщыхэр Уэсмэн империэм къэру дэӀэпыкъуэгъкӀэ кӀолъаӀуэ.

Нэхъыбу джылэр зыпылъхэр хадэрэ, былым зехуэнымрэ. Лэжьыгъэ нэхъ индыдэр хэкум — Дагдизел фабрикэ, дзэм щымыхъукӀэ джылэми шъхьэкӀэ Ӏэмэпсымэ къыдигъэкӀыу.

Щхьэгъусэр — Раисэ, медицинэм щылажьэ; къуэ — Мурат, уардэтет; пхъу — Тамарэ, социологиэ щӀэныгъэм и кандидатщ, доцент Мыекъуапэ и къэралыгъуэ технологиэхэм я институтым. Къуэрылъхухэр Руслъэн, Заур, Рустэм, Дана.

АпщӀащ е АпкӀащ (ур-бз. Апчас) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псы мыинщ Краснодар псыӀэрынэм хэлъадэу, Кхъуэтхым къыхож, и кӀыхьагъыр км. 120 мэхъур.

Ле Корбузие (фр-бз.: Le Corbusier, 1887 жэпуэгъуэм и 6 — 1965 шыщхьэӀум и 27) — фрэндж архитекторщ. Модернизмыр къезгъэжахэм ящыщщ, абым нэмыщӀэу лэчтхыгъакӀэ, дизайнерщ.

Теплъэр зэфэзэщу щхъуафэщ, ныбэ щӀагъыр нэхъ тэхуфэу, хулъащхьэм плъыфэ къыщӀэуэу, балигъ хъуахэм — пщэ щӀыбым удзыфэ-лыд пщэхъу ныкъуэу къекӀуэкӀыу.

Ак Кул (ур-бз. Ак-Куль) — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Чаганым хэлъадэу, Алтай къущхьэхэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 20 хуэдиз мэхъур.

ЦӀыхур хьэщомыщым зэрещакӀуэм папщӀэ, и псэупӀэхэри зэрыкӀуэдым щхьэ я бжыгъэр къэмыувыӀэу нэхъ мащӀэ мэхъур. Гулъытыгъуэ гуэрэхэмкӀэ, псэущхьэхэм я бжыгъэр, лӀэщӀыгъуиткӀэ узэӀэбэкӀыжмэ 95% нэхъыбэу щытащ. Ӏэлу псэу псэущхьэхэм я бжыгъэр, лӀэужьыгъуэ къуэдзу хъуар зэхэту, мин 4-6,5 хуэдизу къалъытэ. Нэхъыбэдыду хьэщомыщхэр къыздэнар Индиэращ, минрэ ныкъуэрэ хуэдиз Виетнамым, Лаосым, Таилэндым, Хъутейм, Миянмам щопсэухэщ. Ипщэ Хъутейм щыпсэу хьэщомыщым и бжыгъэр 30 нэскъым, амур хьэщомыщым и бжыгъэр 450 хуэдиз мэхъур. Дунейм къытенэжакъым лӀэужьыгъуэ къуэдзищ Ява, Бали хытӀыгухэмрэ щыпсэуа къуэдзэхэмрэ Виргата хьэщомыщымрэ.

Абгъуэ ещӀ уашхэ, бажэ, нэгъуэщӀ псэущхьэхэм я гъуэ бгынэжа, нэпкъ бгъуэнщӀагъ, цӀыхум и псэуалъэу щытахэм. Здэшхэр и нэхъыбэм щӀыщхьэфэм деж.

АШЗ-м ултиматум игъувар лъэпкъэгъу террорист Ӏусамэ бин Ладэныр къатын щамыдэм къэралым америкэм и дзэхэр йохьэ, талибхэм я ӀэнатӀэр яфӀокӀуэд.
А зэманым и хъыбар, тхылъ къынэсахэм ягъэлъагъуэ Хъутей хэкум гузэвэгъуэ зэрщэӀахэр, уэгъу ин Янцзырэ Хуайхэрэ я псыхъуэ зэхуакухэм зэрекӀуэкӀар, мацӀэ зэреуар Хонаным, а псом яуж уэшхышхуэхэр, уайэхэр Хъанбалыкъым зэрщэӀахэр, а гузэвэгъуэхэм цӀыхугъашъэ мин 400 ихьа. Псы къиуахэм цӀыху мин 400 хэкӀуэда. Ӏуашъхьэ Цинчоур кӀуэда шӀыхъем яуж, здэщытам дежь машэшхуэ къигъэнауэ. Къушъхьэ Ки Мин Чан-хэр кӀуэдахэ, здэщэӀам дежь машэ ин къагъэнауэ, яужым псыкъум хъужьа (1334 гъэ). Хъутей хэкум гузэвэгъуэхэр 1347 гъэм нэс зэпымыуду екӀуэкӀахэ, цӀыху гашъэ млн 5 яхьауэ.

ШӀыхъей 1348 гъэм шӀычылэм и 25 къэхъуар Аустрэм и къедзыгъуэ Филаха дежь Скандинавым нэгъунэ нэса, аргуэру мазаем и 2 къэхъея шӀыр, нэхъ Ӏеуэ хэкӀуэдахэр Урымым и ишъхъэрэ къедзыгъуэхэра. 1349 гъэм аргуэру шӀыхъей къэхъуа, Полшэр, Инджылызыр, Ишъхъэрэ Еуропэр джоуэ хэкӀуэдахэ. ШӀыхъехэр 1360 гъэм нэс зэпаудакъым.

Хьэдзэхэр фӀыуэ зэфӀэтхэ, я щӀыхьагъыр см 8 носыфхэр къахуэщхьэпэр фӀыуэ щэкӀуэным. Бзэгу иным, щӀыхьым и бгъухэмкӀэ бэгуфэ мыинхэр яӀу, абым кератин дия телъщ, абымкӀэ лъыр къупщхьэм къыкӀэрехыр, абым нэмыщӀу а бэгуфэхэр зыщитхьэкӀкӀи къегъэщхьэпэщ.

Къаукъазым къинэмыкӀауэ, щогъуалъхьэ Еуропэм, Сыбырым и щӀыпӀэ щхьэхухэм. ЩӀымахуэр щырах Ипщэ Еуропэм, Ищхъэрэ Африкэм, Азиэ ЦӀыкӀум. Псей, уэздыгъей мэзхэм, мэз зэхэпхъахэм, псыхъуэ мэзылъэхэм абгъуэ щащӀ Ӏэтауэ къудамэ зэгуэкӀыпӀэхэм. Гъэмахуэм тӀо къыреш, анэм изакъуэ шырхэр зыпӀыр.

Къэрэшей къедзыгъуэ (аб-бз. Къарча район, къэр.-балъкъ. Къарачай район, ур-бз. Карачаевский район) — Къэрэшей-Шэрджэс Республикэм и зы администрациэ къедзыгъуэ.

Псалъэ Ӏэжьэр къызхэкӀар, мыхьэнэ хьэлъыр адыгэбзэм гъэунэхуауэ щыткъым иджыпстукӀэ. Адыгэ Ӏэжьэм и теплъэри музейхэм щыӀэкъым и зэфӀэтыкӀэр къэунэхуным папщӀэ, ауэ адыгэбзэм псалъэ зытӀущ къыхэнащ Ӏэжьэм теухуауэ, ахэр: ӀэжьакӀуэ — ӀэжьэкӀэ узекӀуэ щыхъу зэман (уэс лъэгу); ӀэжьэлъакӀуэфий — Ӏэжьэ лъэгухэм уэсыр щагъэфий уае; Ӏэжьэпэпс — Ӏэжьэлъэгу къуапитӀыр ипэкӀэ зэзыпх, зыгъэбыдэ пхъэшыкъуращ.

Тхыдэ тхылъхэм къызэрикӀым Гангрэ Джамнарэ я псыхъуэхэм мэзышхуэхэр къыщыкӀхэт, XVI-XVII лъэхъэнэхэм нэс мы лъэныкъуэм шӀыпӀэ цӀыхур здынэмӀэсахэр иджыри щыӀэт. А мэзхэм бэуэ щыпсохэт - пылхэр, хывхэр, лиуанхэр, къаплъэнхэр, риноцеросхэр. Ганг и псыхъуэ бэгъуам бзу лӀэужъыгъэ бжыгъэхэр щопсо, бжъэжъеуэ лӀэужъыгъу 140 мы нэхъ мыкӀыу, рептилэхэм 35 ящыщ лӀэужъыгъу, шэрыпӀхэм 42 лӀэужъыгъу.

Бланэр инэхъыбэм мэзхэм щопсоу Шlыгум и Ишъхъэрэ, нэхъ макlыу мэзкъуихэм, губгъуэхэм. Еуропэм здэпсохэр: Полшэм, Балтикэ къэралхэм, Чехым, Урысыхум, Украинэм, Скандинавхэм, Урысейикум; Азиэм - Ишъхъэрэ Монголым, Къуэкlыпlэ Китайм къыщыкlэдзауэ Ишъхъэрэ Сыбырым нэгъунэ. Ишъхъэрэ Америкэм идей Аласкэм, Канадáм, ишъхъэрэ-къуэкlыпlэм нэгъунэ АШЗ-м иштат Колорадом нэгъунэ.

Хорхе Луис Борхес (эсп-бз. Jorge Luis Borges, 1899 шыщхьэIум и 24, Буэнос-Айрес — 1986 мэкъуауэгъуэм и 14, Женева) — архентинэм щыщ усакӀуэ цӀэрыӀуэ.
1990 шышъхьэӀум и 2 иракум и дзэр Кувейтым ихьэхэ, пэщытыныгъэ кӀэкӀым яуж Иракум Кувейтыр аннексиэ зэришъар къиӀохуа. А ихьэгъуэм яужым зауэ къыхэкӀа Къажэр хыжэм зы лъэныкъуэр Иракум иӀыгъу ЛъЗ-мрэ АШЗ-мрэ абым пэщыту, зауэр Иракум пэщытхэм я текӀуэныгъэкӀэ иуха. Кувейтым и хуитыныгъэр къыштэжьа, ауэ къэралыр Ӏэуэ зэхэкъутат зауэ нэужым, и фатэгын лъэжыгъэхэми мафӀэ зэркӀадзам шъхьэкӀэ экономикэм и Ӏохухэр хьэлъэт.

Мэшынэхэм я бжыгъэ хэхъуэм гъушӀ хуэныкъуэгъуэри нэхъ ин ишъа. 1735 гъэм фӀамыкӀымкӀэ япэреуэ къыхах шыгун. 1784 гъэм Кортым егъэзанкӀэ лэжьыгъэ гущӀ къыхэхынымкэ. Псыхэжхэр яшъын кӀадзэ, абыхэмкӀэ фӀамыкӀрэ гъушӀрэ зэрачэ.

1519 гъэм шышъхьэӀум и 16 эспанхэр ТеночтилӀаным дохьэхэ. Кортесым иӀэр - лъэс шъауэгъуэ 500, шу шъауэгъуэ 16, тотонакхэм ящыщу мин 13 хуэдиз шъауэгъуэ. Шъауэгъуэ къэрууфӀэ конкистадорхэм здагъуэтыр къушъхьэ лъэпкъ хуит ЛӀаскал идежь, ацтек лъэпкъ зэгуэтхэм язауэхэм. Зэр хэхьар иригъэубыдын шъхьэкӀэ ЛӀаскалхэм я пщым Кортесым и пхъур ирет ШикотенкалӀ, яужым Кортесым пшъашъэр Алварадом иретыжьыр, Луиса де ЛӀаскала триӀуауэ, Алварадом и зукӀу хъуам яужым хэта дэкӀыгъу. Кортес и дзэр абдежьым шъауэгъуэ минищкӀэ лӀаскаланхэмкӀэ хэхъуа. ЛӀаскалар эспаниэ ӀэнатӀэм и къэру хъуа Мексикэ Ӏыгъыным, а лъэпкъым эспаниэм и колониэ ӀэнатӀэр трамгъэкӀыхукӀэрэ уасэпӀалъэр итакъым.

КонституциэмкӀэ Дзэ Ӏыгъыныр зтеухуатэр къэрал хъумэным шъхьэкӀэрэ социализм зэфӀэгъувэнымрэ. 1946 гъэм нэгъунэ цӀэуэ зэрихьэр Лэжьыгъэ-ЛъхукъуэлӀ Аримэ Плъыжь (ЛЛъАП), 1946 щыкӀэдзауэ 1991 нэгъунэ Советхэм я Армиэу щыта (СА). СА и бжыгъэр 1991 гъэм зэрыхъутэр 2 800 мин цӀыху. Армиэр щыуэ гуэчт - ЩӀызекӀуэдзэ, Уэгу-зауэдзэ, Хыдзэ джоуэ, абым пэмыӀыуи дзэ лӀэужъыгъуэ гуэрэхэр, къэбжэкӀахэм я хуэмыду икӀи я хэмыхьу.

Къардэныдж (ур-бз. Кардоник) — Урысейм хэт Къэрэшей-Шэрджэсым и щӀыпӀэм хэж псыщ ИнжыджцӀыкӀум хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 30 хуэдиз мэхъур.

Ди щӀыпӀэхэм нэхъ бэгъуауэ щыпсэу лӀэужьыгъуэ дахэщ. Псом хуэмыдэу абыхэм я уэрэд нэщхъеягъуэр къызыщӀэуэр гъэмахуэм нэхъ щоӀу Инжыджышхуэ, ИнжыджцӀыкӀу, Псыжъ, Тэрч, Сындж, нэгъуэщӀ псыхъуэхэм.

Ежьхэр абазэкIэ зэджэжьых. Кавказым итемыр тыгъэкъохьэпIэ чIыналъэхэм ащыпсэурэ автохтон цIыф лъэпкъ. Ахэр нахьыбэу зыщыпсэухэрэр Къэрэщэе-Щэрджэс Республикэр ары. ПчъагъэмкIэ мин 44-рэм къехъух. Ахэм ащыщэу мини I0-р IэкIыб къэралыгъохэу Тыркуем, Сирием, Иорданием, Ливаным щэпсэух. Абадзэхэр абхъаз лъэпкъэу алъытэх. ЗэраIорэмкIэ, я I4-I7-рэ лIэшIэгъухэм апэкIэ псыхъоу Бзыбэм Iулъэшъогъэ чIыналъэхэм ащыпсэущтыгъэх, ащ ыужым джы зыщыпсэухэрэ чIыпIэхэм къарытIысхьагъэх. Абзэ абхъазыбзэмрэ адыгабзэмрэ яхьыщыр, иберэ-кавказ бзэ унагъом хэхьэ. Ежь абэдзабзэр тIоу гощыжьыгъэ: зыр тапантыбз, адрэр - ашхарыбз, лъэпкъыри а цIэ дэдэхэр яIэу субэтноситIоу зэтырауты. Я I7-рэ лIэшIэгъум щегъэжьагъэу ислъам суннит диныр къахэхьанэу регъажьэ, ау мэджсус ыкIи чырыстан дин фэIо-фашIэхэр я I9-рэ лIэшIэгъум ыгузэгухэм анэс абадзэхэм, нахьыбэмкIэ ашхархэм, ахэлъыгъэх. Джыдэдэм динэу къябэкIрэр ислъамыр ары. ИжъкIэ абадзэмэ янахьыбэр адыгабзэкIэ гущыIэщтыгъэх. Непэ адыгабзэр къэзгъэфедэхэрэр нахь нэжъ-Iужъхэр ары. Шъыпкъэ, джыри абэдзэ унагъомэ адыгабзэр зыгъэфедэхэрэр мымакIэу ахэтых.
Тхьэгъэпсо Мэжьид 1929 гъэм, накъыгъэм и 31-м къэхъуащ Хьатажъыкъуае къуажэм, Шэуджэн къедзыгъуэм, Адыгэ аутоном къедзыгъуэм, Краснодар къэралым деж РСФСУ-м, РССЗ, иджырей Адыгэ Республикэ Урысейм. Школыр къиуха, Киров и цӀэ Къарс и нэхъыщхьэ хыдзэ еджэщ Баку дэтыр.

Реформэхэр узыншу зэрекӀуэкӀам шъхьэкӀэ Рузвелтыр етӀуану хокӀыф президенту 1936 гъэм. 1930-хэм АШЗ-м парими и лъэныкъуэ къиштэкъым къэралым и гъунапкъэм пэщыл политикэмкӀэ, 1939 гъм, ЕтӀуанэ дунейпсо зауэр кӀидза яуж эмбаргор Ӏуэхри Ӏэшэр ещэным шъхьэкӀэ къэрал-зэгуэтхэм.

Хьэщомыщыр и ӀэплъэпкъкӀэ щэджащэщ, щӀыхьщ, джанщ. И гупэмкӀэ нэхъ лъэшу щытщ и кӀэмкӀэ нэхъ, жалыр нэхъ лъагэщ тхыӀунэм нэхърэ. КӀэр щӀыхьщ, цыр щӀыхьэгъкӀэ зэщхьэщымыкӀыу, зэхуэдизу тету.

Бжьо (лат-бз.: Dama dama, ур-бз.: Лань) — къэкlыгъэшх псэушъхьа, шэрыпl, щыхь лъэпкъым ящыщу. Адрейхэм нэхъ зэрамыхьчыр бжъакъуэ бгъуэшхуэхэмрэ фэ уэгумрэ.

Ганг и гъогур бжыгъэгъэ зэрихъуэкӀыурэ йожэхыр, и къыхэжыпӀэм щыкӀэдзауэ ипшъэ-къуэхьэпӀэмкӀэ йожэх, Харидварым щыкӀэдзауэ ипшъэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ, апхуэду Аллахабадым нэс йожэхыр, яужым Кошим нэс занкӀыу къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ, Кошим яужкӀэ ипшъэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ. Абы пэтрэ и псыхъуэ нэхъышъхьэмрэ и жэ гуэрэхэмрэ ипшъэ-къуӀкӀыпӀэ лъэныкъуэмкӀэ йожэххэ, яужым ипшъэмкӀэ ягъазу Бенгал хыжэм идежь, пэмыкӀ псы хэлъадэхэр Бхагиратхирэ Джалангирэ хуэдэхэр зкӀыпӀи ямыгъазурэ, занкӀыу ипшъэмкӀэ йожэххэ. Жэхэм ящыщ гуэрэхэр Брахмапутрарэ Мегхнарэ я жэхэм хэлъадурэ зэгъусу хыжэм хохуэхэ. Псым и бгъуагъыр и кум и дежь, нэхъ индыду здэщытым здынэсыр метрэ 800 щыкӀэдзауэ 1,500 метрэм носыр. Псыхъуэм и кӀагъымкӀэ жэ бжыгъу зэхэкӀын кӀедзэ, Брахмапутра дэкӀыгъу зы пэуэ зэхэлъадэху, а пэм и кӀыхьэгъыр км 300 мэхъур, и бгъуагъыр км 350 хуэдиз..

Хъум иинагъыр см. 50 - 55 хуэдиз, ихьалъагъыр кг. 1, 1 хуэдиз; ифэр псыфэ-кlынфlу иэ фlыцlу щыт (цыхэр мы лыду), инашъхьахэм набдзэ хуэду плъыжьу тет, икlапэ цылъэныкъуитlыр нэхъ кlыхьу, гъэчауэ щытхэ, икумкlэ кlуэху цыхэр нэхъ кlэкl мэхъухэр. Бзыхэм я инагъыр см. 37 - 42 хуэдиз, я хьалъагъыр кг. 0, 95 хуэдиз, я фэр уэгу щыт гъуэплъ-гъуабджэм кlынфlу хэлъу.

Зэгорэм тыгъэжьымрэ тыгъэмрэ зынэкъокъугъэх анахь лъэшыр язэрымгъашIэу. А лъэхъан дэдэм тефэу зекIогорэ кIакIо техъуагъэу гъогум къэрыкIоу алъэгъугъ ыкIи рахъухьагъ тIумэ язэу гъогурыкIом икIакIо зыщэзгъэхэрыр анахь лъэшэу алъытэнэу. Ай дэй тыгъэжьым зэрыфэлъэкIэу къэпщэу къыригъэжьагъ. Ау ар нахь лъэшэу къепщы къэсми, гъогурыкIом кIакIом нахь зыкIоцIищахьытыгъэ. Ыужыпкъэм тыгъежьыр иморад ыужы икIыжьын фае хъугъэ.ЕтIуанэ тыгъэр къэпсыгъ, гъогурыкIор фабэ къэпагъ, ыкIи ай лъэпэтэу кIакIор зыщихыгъ. Аущтэу тыгъэжьым тыгъэр ей нахьыри нахьы зэрылъэшыр къэгурымэIомэ мэхъонэу хъугъэ.

Канэ (яп. - 仮名) - япон тхыбзэ, псалъэ пычыгъуэхэм дамыгъэ щхьэхуэ хуэзыгъэфащэу. ЛӀэужъыгъуитӀу еугуэшыж: катаканэ (яп. - カタカナ), хироганэ (яп. - 平仮名).

Къаукъазым ӏэпэлъэу лӏэужьыгъуитху къыщокӏри, псори илъэс бжыгъэкӏэ мэпсэу, лъабжьэ быдэ яӏэщ. Гъагъэхэр инхэщ, ӏэрамэ кӏыхьхэу зэхэту, удз щхьэкӏэхэм къапедзэ, къапщӏийхэр, удзыр зыхуэдэ лӏэужьыгъуэм елъытауэ, плъыжьхэщ, пшэплъыфэхэщ, гъуэжьхэщ, гъуэжь-хужьыфэхэщ.
Ауэ муслъым псоми а махуэр ягъэлъапIэу щыткъым. Иныкъуэхэм зэралъытэмкIэ а махуэр бгъэфIэн хуейуэ щыткъым, КъурIэными хьэдисхэми апхуэдэу тхауэ зэримытым щхьа.

Сэралып — Урысейм хиубыдэ Къэрэшей-Шэрджэсым и Хьэбэз къедзыгъуэмрэ Къэрэшей къедзыгъуэмрэ я гъунапкъэм тет Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 1, 327 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэм къыщӀож псы жгъей бжыгъэхэр.

Зэреджар кинологу. Зооинженериэм и факултетыр къыуха Тимеразев и академиэм. 2005 гъэм шъхьэхуит школ киномрэ ТВ-мрэ ей «Интерниус»-ым еджа. Германика вегетарианку щыт.

1524 гъэм Кортесым ӀэнатӀэ генерал-капитан ират, аргуэру колониэ кӀэ яшъам Эспаниэ КӀэ Хымрэ Океанымрэ. А унафэм дэкӀыгъу эспаниэ пщым и лъэжьыгъыплӀ къэкӀуа (Пщым и Аудиенциэ), администрациэм и системэр зэфӀэгъувэным елэжьынэху, Кортесми и ӀэнатӀэм лей къыхимыхын шъхьэкӀэ. А зэманым Кортес лъэжьыгъэшхуэм яуж итт, ТеночтилӀан зэхэкъутам идежь къалэ кӀэуэ зэтрилъхьэт Мехико, эспаниэм и хапӀэ кӀэ яубыдахэм и ӀэнатӀэр здыдэлъа. Чылисэ куэд ящыт, хъыбар Гомаро къыгъэнахэмкӀэ Кортесым нузыр зтриӀуа, индейхэм я пирамидэ зэхикъутахэм чылисэ 365 тришъыхьыну, илъэспсом цӀыхухэр абыхэм екӀуэлъэфыну. Кортесым и шъэуэгъуэхэр зекӀуэхэм иригъэжьэн кӀидза Курыт Америкэм и пэмыкӀ индей къэралхэр иубыдыным шъхьэкӀэ. Апхуэду Алварадор Гуатемалам игъэкӀуа. Кортесым фочыгъубгъэн гъэкӀыныр къыригъэжьа Мексикэм африкэм пщылӀхэри къыричын кӀидза, губгъуэхэм щигъэлэжьэн шъхьакӀэ.

Я инагъымкӀэ курытхэщ, е пӀащэхэщ, я кӀыхьагъыр — см. 28-114. Дамабгъуэ хъурейхэщ, лъакъуэ лъэщщ, пэ быдэ, гъэшауэ. ЛӀэужьыгъуэ нэхъыбэм хъухэмрэ анэхэмрэ зэфэгъущ.

Псыжъ (Къвбин, Кубань, Къобан, Губан) 300 ящищ зыцlэ, псым зэрихьам. Къэрал здежэххэр: Къэрэшей-Шэрджэс, Ставропол къэралым, Адыгейм, Краснодар къэралым. Хы мыутlэм здыхэхьам идежь хы тlыгу ин ешъыр зэгуэкlыу 4300 км² хуэдизу.

Кортес Мексикэм щымыӀэху политик кризисышхуэ кӀидза, аудиенциэм хэтхэм ӀэнатӀэр ягуэчт, тхьэмадэ Нунио де Гусманым индейхэм я мылъкухэр къатрихын кӀидза. 1528 гъэм Эспаниэм индей делегациэ къэкӀуа, колонистхэм шъхьэкӀэ тхьэусыхэну, Кортесым я лъэныкъуэ къышта. 1530 гъэм Кортесыр дзэзэшэ губернатору Мексикэм трагъэувэ, ӀэнатӀэр зэдагуэчын хуэй хъуа Антонио де Мендосэрэ (джылэ губернатор) Кортесымрэ. Куэд темыкӀауэ Кортесыр аргуэру мэхьчэмэм яча, ӀэнатӀэ убыдынымкӀэ ягъэкъуанчу, и шъхьэгусэ япэрери иукӀауэ тралъхьу. Мэхьчэмэр зэрекӀуэкӀа хъыбархэр къаӀуэтакъым апщыгъуэм, зэриухым хуэду тхылъу хъуар ягъэкӀуэда, абы шъхьэкӀэ Кортес тралъхьар апщыгъуэм мышъу къэна. 1541 гъэм нэгъунэ Кортес Куэрнавакэ идежь иӀа хапӀэм дэса (км 48 Мехико пэщылъ ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ). 1536 гъэм Клифорниэм зекӀуэ ежьэн гугъэ ишъат, эспаниэ шӀыпӀэхэр хигъэхъуэн шъхьэкӀэ, иӀки Атлантик океаным икӀыпӀэ лъыхъуэн шъхьэкӀэ океан Шъэхум кӀуэ (ауи Ондурасым имыгъуэтыфар). А зекӀуэм куэд тригъэкӀуэда шъхьэкӀэ къыхиха щыӀэкъым: мылъкуи ӀэнатӀи.