Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Акъ болмагъан адамланы политикалыкъ хакъларындан къуру къоюу, Европаны колонияларында болгъанды, алай а Африканы деколонизациясындан сора, апартеидни бир бёлюмю кибик къаралгъанды.

XV—XVI ёмюрледе Варшава — Мазовия бийликни аралыгъыды, 1596—1795 джыллада — поляк королла бла литва уллу бийлени резиденциясыды, 1791—1795 джыллада — Речь Посполитаяны ара шахарыды, 1807—1813 джыллада — Варшава герцоглукъну (де-факто француз протекторатда), 1815-1915 джыллада — Поляк Патчахлыкъны (Россия империяны къурамында). 1918 джылдан 1939 джылгъа дери Варшава Польша Республиканы ара шахары болгъанды, 1944 джылдан 1989 джылгъа дери уа — Поляк Халкъ Республиканы ара шахары.

Кюнбатыш-Европа театр: Кюнбатыш Германия, Дания, Норвегия, Бельгия, Люксембург, Нидерландла, Франция, Уллу Британия (авиабомбалау), Атлантика.

Москвадагъы хорлам, совет аскер башчылыкъны бютеу кючленида алгъа урургъа батырлыкъ береди. 1942 джылны 8-чи январында Калинин, Кюнбатыш фронтну эмда Шимал-Кюнбатыш фронтну аскерлери немча «Орта» аскер къауумгъа къаршчы джюрюш этедиле. Алай а ала салынган нюзюрню тындыралмайдыла, апрелни ортасына уллу къурманла бериб, алгъа джюрюшню тохтатыргъа керек къаладыла. Немчалыла Ржев-Вязьма плацдармны къолда тутуб, Москвагъа къоркур позицияны алгъандыла. Волхов эм Ленинград фронтланы, Ленинградны блокадасын юзер мурат бла уруулары джетишимли бошалмайдыла, ахырында уа Волхов фронтну аскерлерини бир къаууму къуршоугъа огъунакъ тюшеди.

Алай а кърал системаны ёсюую бла, аллында сорууланы къыйынлашыуу бла тюз демократия болгъан джердеда кърал оноуну монархиялыкъ формаларына ауушдурулгъанды.

Чексиз власть, диктатор бютёу оноуну кеси алады деген магъанагъа келмейди, ол адамны къарыуундан келлик тюлдю. Анда кенгешчи органла да болургъа боладыла (кёбюсюне болгъан да этедиле), ала къагъытда баш власть эркинликлеге да иедиле. Алай а диктатураны шартларында ала кеслерини буйрукъларын, бегимлерин диктатор белгилеген чекде чыгъарадыла.

Сахара ондан артыкъ къралны джеринде уллу юлюш алады — Алжирде, Мисирде, Кюнбатыш Сахарада, Ливияда, Мавританияда, Малиде, Мароккода, Нигерде, Суданда, Тунисде, Чадда. Сахараны джерини кёбюсю адамсызды. Адамланы джерлешиуу къуру оазисле бла чекленеди.

Мамырлыкъ конференциягъа къошулургъа излемеселеда Уллу Британия бла Франция 1939 джылны сентябрындан башлаб 1940 джылны октябрына дери къазаутны шош халда бардырадыла, алгъа джюрюр мурат этмейдиле, аны бла немча аскер башчылыкъгъа кюч алыргъа себеб боладыла. Актив халда сермешиуле джангы тенгизде барадыла. Къазауатха дери огъунакъ немча аскер башчылыкъ Атлантика океаннга 2 броня джюрютген эмда 18 суу тюбю кеме джибереди, ала къазауат башланнганлай Уллу Британия бла аны джанлы къралланы саудюгер кемелерине чабыуул этиб башлайдыла. 1939 джылны сентябрындан декабргъа дери Уллу Британия 114 кемесинден къуру къалады, 1940 джыл а уа 471 кемеси батдырылады. Германия эсе уа 1939 джыл къуру 9 суу тюбю кемеден къуру къалады. Уллу Британияны тенгиз коммуникацияларына чабыуул, 1941 джылны джайына, британ сатыу-алыу флотну тоннажыны юч этиб бири джокъ этеди. Бу, къралны экономикасына уллу заран келтиреди.
Закон, гуано айрымканланы АБШ-ны иеликлерине санаргъа ачыкъ халда эркинлик бергенди, алай а гуано чыкъгъан джерле тауусулгъандан сора АБШ-ны бу иеликлени сакъларгъа борчу болмагъанын да белгилегенди. Алай бла закон, кючлеген адамланы — АБШ-ны гражданларыны интереслери къалмагъанындан сора бу джерлеге бериллик статусну ачыкъ этмегенди.

Германияны СССР-ге чабханындан сора, Уллу Британия бла АБШ Совет Союз джанлы болгъанларын билдиргендиле, эмда аннга экономика болушлукъ этиб башлагъандыла.1942 джылны 1-чи январында Вашингтонда СССР-ни, АБШ-ны, Уллу Британияны эмда Къытайны келечилери Бирлешген Миллетлени Декларациясына къол салгъандыла, аны бла Гитлерге къаршчы коалициягъа тамал салыннганды. Кечирек аннга дагъыда 22 кърал къошулгъанды.

1876 джылда, Александр Белл патентлеген аппаратха «сёлешген телеграф» дегендиле. Беллни телефонуну чолпусу адам ауазны алыуда да, бериуде да хайырланнганды. Бу телефонда къонгурау болмагъанды, аны кечирек Беллни ишдашы — Т. Ватсон къурагъанды (1878 джыл). Абонентни чакъырыу чолпуагъа сыбызгъы бла сызгъырыу бла этилгенди. Быллай сызны ишлеуюню узунлугъу 500 метрден узакъ болмагъанды.

Гильом де Рубрукну билдириуюне кёре Маджарны королуну аскери 1253 джылда 30 минг адамдан къуралгъанды. Алай а бу оюм монгол чабыуулдан сора айтылгъанды. Сермешиуню аллында маджар аскерге Хорватияны герцогу Коломанны аскери да къошулгъанды, алай бла маджар-хорват аскерни орта саны 60 минг чакълы бир болады.

Исландия, официал аты Исландия Республика (исл. Lýðveldið Ísland) — Атлантика океанны шимал кесегинде орналгъан (Уллу Британиядан шимал-кюнбатышда), айрыкам къралды. Къралны территориясы Исландия айрыкамдан эм аны къатындагъы гитче айрыкамчыкъладан къуралады. Къралны аты «Бузлауукъ джурт» деген магъананы тутады.

1877—1878 джыллада Томас Эдисон кёмюр микрофонлада, кёмюр ёзекни орнуна кёмюр букъуну хайырландырыуну теджегенди, ол микрофон тюрлениусюз 80-чы джыллагъа дери келгенди, бир-бир джерледе бусагъатда да хайырладырылады.

1981 джыл — 4-чю август Гарсия Месаны диктатурасы, сауутлу кючлени ичинде урушну эсебинде, тюшеди. Президент генерал Сельсо Торрелио болады.

3-чю сентябрда Бромбергде (Bromberg) — Кюнчыгъыш Пруссиядан Версаль кесамат бла Польшагъа берилген, алай 3/4 немча болагъан шахарда, полякла мингден артыкъ немчалыны ёлтюредиле, бу къазауатны миллет ышанына кёре биринчи кёбчюлюк мурдарлыкъгъа саналады.

Совет аскер башчылыкъны стратегия планы уа «тохтаусуз талай стратегия операция этиб, джауну резервлерин чачаргъа, аланы бир уллу кючге джыйылыб алгъа урууларына мадар бермезгеди».

Апартеидни къурууундан сора, КъАР-де аманлыкъны саны кёблеге ёсгенди. Сёз ючюн, 2010 джыл КъАР-де бардырыллыкъ футболдан дуния чемпионатха келлик туристлеге этилген брошюралада джазылгъаннга кёре, негр тийрелеге джаяу кирирге джарамайды. Мешинада кирген эсегиз, тохтамагъыз. Таш ата эселе да мешинагъызгъа, тохтатмагъыз. Мешинагъызны тохтатсагъыз, ол тийреден сау къайтырыгъыгъыз ётюрюкдю.

Тил — адамланы арасында ангылашыуну сакълагъан бир белги системады, кесине кёре джорукълары болгъан, эмда ол джорукъланы ичинде айныгъан, ёсген джаны болгъан бир барлыкъды. Тауушладан къуралгъан, магъананы берген бир къуралышды.
КъКъХАК-гъа членнге Швейцарияны гражданлары алыныргъа боладыла, комитетни членлерини саны 15 бла 25 арасындады. Организация кесине сыйылы членле сайлар хакъы барды.

Бютеу Дунай джанында къраллагъа бу къобан чек болады, бир-бир къралланы чеклери Дунайны суулары бла 1075 км (Румыния) башхаланыкъы уа 0,2 км (Молдавия) чакълы бир болады.

2014 джылны мартында активистле, супермаркетледе флешмобла къураб, анда алыучуланы Россиядан товарланы алмазгъа, россиячы бензинни, банкланы, эмда концертлени бойкот этерге чакъырадыла. 2014 джылны апрелинде Киевни, Львовну эмда Одессаны бир къауум кинотеатры орус фильмлени кёргюзгенни тохтатхандыла.

Галиция-Волындан Ара Европагъа кирген монгол аскерлени саны 100 мингден аслам болмагъанды, аны юсюне Польшагъа Байдарны башчылыгъы бла кирген аскерлени саны 3 тюмен (30 минг) болгъанды, баш кючле уа юч къауумгъа юлешиниб Маджаргъа къаршчы бурулгъадыла.

Приложение 1 к закону Санкт-Петербурга «О детальном описании официальных символов Санкт-Петербурга и порядке их использования» от 23 апреля 2003 года № 165-23 (орус.)

Ачлыкъ ючюн байла кеслерини къулларына азатлыкъ бергендиле (башхала уа кеслерини къулларына ашатмаз ючюн азатлыкъ бермей къыстагъандыла, ачлыкъ бошалса ызына къайтарыр ючюн). Ишсиз-кючсюз къалгъан къулла джоллада тонаугъа, гудугъа джарашадыла. Кёбю Москвагъа баргъандыла, анда Борис Годунов кърал къазнадан чомарт садакъа бергенди. Алай а кюпселе бла монастырла мюрзеу бла бариш этгендиле, багъаланы кёлтюргендиле.

Сууну кёбюсюне къар бла чыранла толтурадыла. Суу къобуу джайда болады. Суу бла иерге болады. Черекде орналгъан джерлешимле: Къашхатау, Зарагиж, Аушигер, Псыгансу, Эски Черек, Тёбен Черек, Псынабо, Майский.

Байрамланы адам къауумланы къошулгъанына кёре кёб тюрлюге юлеширге боллукъду: кърал байрамла, дин байрамла, санагъат байрамла, юйдеги байрамла д.а.к.

Апартеидни системасы закон бла бегигенди: бютеу тюбюнде белгилеген чеклениуле закон бла джакъланнгандыла. Сёз ючюн, Айры къуллукъла бла баджарыуну юсюнден закону властлагъа расагъа кёре берилген къуллукъланы агъачын тюрлендирирге эркинлик бергенди.

Витим болид 30 км мийикликде АБШ-ны АХК-ни джолдашы эсленнгенди, алай а тас этилгенди. Кёргенлени шагъатлыкъларына кёре, болидни кёрюннген ёлчемлери Айны кёрюннген ёлчемлеринден кёбге гитче болмагъанды, аны джарыкълыгъы уа кечеги тайганы джарытыб кёбню тургъанды. Тюшгенинден сора, атылгъаннга ушаш таууш да келгенди. Бу тюшюу джамагъатда уллу резонанс джаратханды, алай а метеоритни атылыууну биргелей энергиясы алай уллу болмагъанды - тротил ёлчем бла 200 тонна (ал энергиясы 2,3 килотонна болгъанды), ал массасыны максимуму (атомсферада кюйгюнчю) — 160 тонна, сыныкъларыны ахыр массасы уа талай джюз килограмм болгъанды.
Дунай, тёбен агъымында бутакъ кибик айрылыб дженгледен, кёлледен къуралгъан мырдылы дельта къурайды. Бу дельтаны кюнбатышдан кюнчыгъышха дери узунлугъу 75 км, шималдан къыбылагъа кенглиги уа 65 км. Дельтаны тёппеси Измаил Чатал мысны къатындады, былайдан 80 километр узакълыкъда Дунайны баш суу орну Килий бла Тульчин гирлогъа юлешиннген гирло барды. 17 км къыбылагъа, Тульчин гирлода Георгий бла Сулин гирлолагъа юлешинеди, ала Къара тенгизге айры-айры агъадыла. Килий гирло Украинаны территориясыны чеклеринде Килий дельтаны къурайды, бу Дунайны дельтасыны эм къызыу акъгъан бёлгесиди. Дунайны дельтасында Дунай биосфера заповедник орналыбды.

Систематиканы классика кёзюуюн орус натуралист А. П. Семёнов-Тян-Шанскийни иши бошатханды, анда линнеонланы тамалгъа алгъанды эмда тюб тюрлю категорияланы айгъакълагъанды (тюрлю тюбю, морфа, аберрация).

Андан кюнбатышдагъы Орегонну территорялары орта иеликде къалгъандыла, ол бу джерле ючюн дауну кючлю этгенди. 1846 джылны 15-чи июнунда къол салыннган Орегон кесамат чеклени айырыб, эки къралны арасында тикликлени бошагъанды.

Литература къарачай-малкъар тил, къарачай-басхан-чегем диалектни тамалында къуралгъанды. Джазыу система 1920-24 дждж. араб джазыуну тамалында болгъанды (аджам), 1924-36 дждж. латин алфавитни тамалында, 1936 джылдан бери — кирилл алфавит бла тамалланады.

«Акъ райондагъы» театрла бла кинотеатрлагъа (ол а уа бютеу уллу шахарлада) къарала ийилмегендиле, къара районлада уа не кинотеатр, не театр неда ресторан болмагъанны орнунда болгъанды. Къонакъ юйле бла ресторанланы асламысына правительстводан эркинликсиз (сёз ючюн, африкан къралланы дипломатларын алыр ючюн) къараланы джангыз джумушчу этиб алыргъа болгъанды.

Биринчи Шанхай сермешиу, 28-чи январны инциденти, 1932 джылда Шанхай къазауат деб Шанхай бла аны тёгерегинде Къытай Республика бла Япон империяны аскерлерини арасында сермешиулеге айтылады.

Кюрт къуралыугъа эм джараулу къабыргъала 25—45° тиклиги болгъан къабыргъаладыла, алай а 15—18° тиклиги болгъан къабыргъаладанда тюшгенлери белгилиди. Андан тик къабыргъалада къар кёб джыйылалмай, ууакъ-ууакъ тюбюне тюшеди.

«Викимедиа фонд»’ну штаб-фатары Сан-Францискода орналады, Викимедианы проектлери Калифорния штатны законларына кёре джарашдырыладыла, организация кеси уа Флорида штатны (алгъа офиси Сент-Питерсбергде (Флорида) орналгъанды эмда бусагъатда да Тампада серверлери орналадыла) законларына кёре регистрацияны ётгенди. Уставына кёре Фондну нюзюрю — билим берген контентни джыйыу, айнытыу, эмда аны эффектив глобал джайыуду. «Викимедиа фонд»’ну къуралгъаныны юсюнден официал халда 20 июнь 2003 джыл Википедияны къурагъанладан бири Джимми Уэйлс баямлагъанды, аннга дери ол Википедиягъа кесини Bomis компаниясы бла башчылыкъ этгенди. Фондну ишлеую — бютеу дунияда энчи инсанла эмда тюрлю-тюрлю организацияла разы болуб болушлукъгъа берген ачха бла баджарылады.
Уллу Барьер риф — Коралл тенгизде коралл рифле бла айрымканланы тизимиди. Ала Австралияны шимал-кюнчыгъыш джагъасында 2500 км узунлукъгъа созулгъандыла. Ол къыбыладан шималгъа созулубду. Бютеулей майданыны ёлчемиь 348 698 кв. км. Шимал кесегинде кенглиги 2 км, къыбылада уа 152 болады. Рифлени асламысы суу тюбюндеди, алай а суу кетсе ачылады. Къыбылада рифле джагъадан 3оо км, шималда эсе уа 32 км узакълыкъдадыла.

Узунлугъу — 173 км-ди, бассейнни майданы — 6800 км²-ди. Басхан Минги тауну юсюндеги чыранларындан башланады. Басханны эмда аны джетеклерини башында «Баксан», «Джан-Туган», «Эльбрус» эм башха альпинист лагерле орналадыла, дагъыда «Минги тау тийреси» миллет парк, Терскъол обсерватория.

Эки джан да Тюркню къазауатха дери чеклерин гарантия этгендиле (ст. 8), ол себебден Ингилиз Мисирни ариуларгъа борчланнганды, тюрк солтанны да кесаматха къошулургъа чакъырадыла (ст. 19).

Бютеу евро банкнотала къайсы къралда басмалансалада бирча дизайннге иедиле. 500 €, 200 €, 100 €, 50 €, 20 €, 10 € и 5 € багъалары болгъан банкнотала чыгъадыла. Уллу номиналы болгъан, сёз ючюн, 500 € эм 200 € банкнотала бир-бир къраллада чыгъарылмайдыла, алай а хар къралдада джюрюйдюле.

Къараланы асламысы, аланы бантустанлары «бойсунмазлыкъны» алгъандан сора, КъАР-ни гражданлыгъын тас этгедиле. Алай бла КъАР-ни паспортун алалмагъандыла, бантустанланы эркинликлерин дунияда киши танымагъаны себебли, бантустанлада алгъан документле бла тыш къраллагъа чыгъалмагъандыла. Къарала КъАР-ни гражданлары болсала да, паспорт алгъанлары къыйын болгъанды, правительство къаралагъа паспорт берирге керек болгъаннга санамагъанды.

Сонет – 14 тизгинден къуралгъан назмуду. Ингилиз адет бла, аны тамалында биринчиден, Шекспирни сонетлеридиле, быллай рифма алыннганды: abab cdcd efef gg, башхача айтханда юч катрен тёрт джанындан рифмалагъа, эм бир экитизгин (тюрлюлюкню назмучу граф Суррей кийиргенди, Генрих VIII заманында асылгъан). Шекспир бютёу да 154 сонет джазгъанды, эм аланы кёбюсю 1592–1599 джыллада къурагъандыла. Аладан экиси 1599 жылда «Нафыслы Сонетлерини бютеу циклы айры тема къауумлагъа юлешинеди:

Экономист Андрей Новакны оюмуна кёре бу бойкот Россия Федерацияны экономикасына талай миллион доллардан кёб заран келтирмегенди. Ол сагъыш этгеннге кёре андан эсе Россияны экономикасына ачы уруу — «Газпромгъа» бойкот боллукъ эди.

1943 джылны аллында совет аскерле бютеу фронтда алгъа джюрюшню башлайдыла. Ленинградны блокадасы юзюлгенди, Курск дагъыда талай шахар къолгъа алыннгандыла. Февралда-мартда фельдмаршал Манштейн дагъыда бир кере инициативаны къолгъа алыб, къыбылада совет аскерлени ызына ыхтыртады, алай а джетишимин андан ары ёсдюрелмейди.

1940 джылны мартында совет аскерле «Маннергеймани Сызын» джыртыб Выборг шахарны джюклейдиле. 1940 джылны 13-чю мартында Москвада СССР бла Финляндия арасында мамырлыкъ кесаматха къол салынады, советлени излемлери мюкюл этиледи: Карел «боюнчукъда» чек Ленинградданшимал-кючыгъышха 120 километр узакъланады, СССР-ге Фин богъазда талай айрымкан тюшеди. .
Биринчи дуния къазауатны аллында джыллада фахмулу эмигрантла Херберт, Фримль, Ромберг эмда башхала Америкада мюзиклны айныууна кючлю импульс бергендиле. 20-30-чу джыллада, Джером Керн, Джордж Гершвин, Кол Портер кибик джангы американ композиторланы келиую бла мюзикл керти американ халны алгъанды. Либретто къыйыныракъ болгъанды, макъамларында джазны, рэгтаймны эсиулери ангыланнганды, джырлада американ айланрдырыула чыкъгъандыла. Мюзиклден чыкъгъан кёб джыр классика болгъанды. 1932 джылда композитор Гершвин тарихде биринчи кере, «Сени юсюнгден джырлайма» («Of Thee I Sing», 1931) мюзиклы ючюн Пулитцер премияны алгъанды .

Санкт-Петербургну тарих аралыгъы эмда аны бла байламлы эсгертме комплексле ЮНЕСКО-ну Бютеудуния осуйлугъуну списогуна киредиле; Россияда эм магъаналы туризм аралыкъладан бириди.

Политика болумну табсызлыгъы де Клеркни джангы атламла этерге зорлайды. Мандела бла кёзюулю тюбешиуде протоколгъа къол салады. Аннга кёре, джангы Конституцияны сайланнга констититуцион джыйылыу къабыл этерикди. Сайлауладан сора, кёб расалы, болджаллы правительство къураллыкъды.

1966 дж. — «Интероргтехника-66» кёрмючде, Болгария РАТ-0,5 бла АТРТ-0,5 телефонла эмда тамал станция РАТЦ-10 кёргюзгенди, ол станциядан бир заманда 6 мобил телефон ишлерге мадар болгъанды. Кечирек 69 эмда 699 телефон ишлерча моделле да чыгъарылгъандыла. Система болгар индустрия бла ведомство байламгъа джораланыб чыгъарылгъанды эмда 90-чы джыллагъа дери хайырландырылгъанды.

Къарачай-малкъар тилде байрым кюнню аты христиан дин бла байламлыды эмда Иисус Христосну (Исса файгъамбарны) анасы Къыз Байрымны (Мариямны) аты бла аталгъанды. Бу адет дагъыда черкес (Мэрем) эм тегей (Майрæмбон) тилледе да барды.

Брежнев тамадалыкъ этген кёзюуде къралда джангы шахарла, заводла, фабрикала, культураны къалалары, стадионла ишленедиле; джангы баш окъуу заведенияла къураладыла, школла, больницала ачыладыла. СССР космосну джаратыуда, авиацияны, Ядеролу энергетиканы, фундаментал эмда хайырланыу илмуланы айнытыуда алчы орунлагъа чыгъады. Окъууда, медицинада, социал баджарыуну системасында уллу джетишимле этгенди. Халкъла арасы сахналада совет спортчула да алчы боладыла. 1980 джылда Москвада XXII джайгъы Олимпиада бардырылады.

Парашю́т (фр. parachute) — хауада затны джюрюуюн акъыртын этер мурат бла джаратылгъан къумачдан адырды. Парашютле адамланы эмда джюклени джерге джарсыусуз тюшюулеринде эмда аппаратланы чёгюулеринде хайырланады.

Кюнбатыш Европа — Европаны, политика неда культура-география ышаннга кёре бирикген бир къауум къралыны белгилеген терминди. Сууукъ къазауатны заманында Кюнбатыш Европагъа НАТО-ну членлери болгъан къралла саналгъандыла, Кюнчыгъыш Европаны къралларына уа Варшава кесаматны организациясын къурагъандыла. ВКО-ну чачылгъанындан сора Европада шимал, къыбыла эм ара регионла айырылгъандыла. Бусагъатда кёбюсюне Кюнбатыш Европаны къралларына Австрия, Бельгия, Германия, Люксембург, Монако, Нидерландла, Франция, Уллу Британия, Ирландия эм Швейцария саналадыла.

Метеоридни тюшген джеринини шекили Тунгус метеоритни тюшген джерине ушагъанды, алай масштаблары кёбге гитче болгъанды (чегетни аугъан зонасы 10×6 км, ёртенни зонасы да 3×2 км чакълы бир)
Ультиматумну олсагъатлай унамайдыла да, император кючле 90 000 мингнге кёб боладыла. Андан сора сермешиуле андан да ачы боладыла. Аннга джууабха Чан Кайши 5-чи аскерни джибереди шахаргъа. 20-чы февралда граждан адамла джашагъан тийреле бомбаланыб башлайдыла, шахарда ёртемле джайыладыла. Япония кесини АТФ бла АХК кёбейтеди, алай бла къытай аскерчилени болумлары къоркъуулу болады. 29-чу февралда 11-чи япон дивизия къытайлыланы джакълау сызларыны ызына тенгизден тюшеди. Сыртларында келген японлуланы къытайлыла тенгизге ыхтыралмайдыла. 2-чи мартда 19-чу аскерни башчылыгъы ыхтырылу буйрукъ береди, 3-чи мартда къытайлыла шахарны къоядыла.

1993 джылда солчу асламлыкъ этген Россияны Баш Совети бла Россияны Президенти Б. Н. Ельцинни арасында тиклик, Москвада сауутлу мизамсызлыкълагъа келтиреди, солчу эмда миллетчи кючле бла президент аскерле сермешедиле. Солчу-миллетчи кючле Москваны правительствосуну мекямын кючлейдиле, телецентрни штурм этиб кючлерге излейдиле. Бу тиклик президентчи аскерле тобдан Баш Советни мекямына уруу бла бошалады.

Республикады. Къралны эмда правительствону башчысы — президентди, аны халкъ 5 джыллыкъ болджалгъа сайлайды. 2006 джылны 22-чи январындан бери — Хуан Эво Моралесди. Президент правительствогъа башчылыкъ этеди, министрлени кабинетин бегитеди, сауутлу кючлени башчсыды.

Пропаганда политика манипуляцияны эм баш амалларыны бириди. Пропаганданы реклама бла тенглешдирирге керек тюлдю. Реклама информацияны жанрына джууугъуракъды. Информацияны жанрыны ёзеги уа билдириуледиле. Белгили бир политика ишлемлеге чакъыргъан реклама — агитация болады. Агитация энчи адамланы болмай, кёбчюлюкню эсине ауурлукъ салыргъа излесе да ол агитация рекламалай къалады. Рекламача болмай, пропаганда заман ырджыла бла чекленмейди, аны айыргъан, белгилеген бек къыйынды. Реклама адамланы эмоцияларына джюк бола эсе, пропаганда эмоцияланы тышында адамланы ангыларына эмда акъылларына ауурлукъ береди. Ол себебден пропаганда, эмоцияла кибик, негатив да позитив да болургъа болады.

1941 джылны 6-чы апрелинде, уллу шахарланы, темир джолну эмда аэродромланы кючлю бомбалаб, Германия бла Венгрия Югославиягъа чабадыла. Ол кёзюуде итальян аскерле, герман аскерлени болушлукълары бла Грецияда алгъа урадыла. 8-чи апрелге Югославияны саутлу кючлери талай кесекге джыртыладыла, эмда бир аскер болуудан чыгъадыла. 9-чу апрелде немча аскерле югослав территорияны юсю бла ётюб Грецияны чеклерине чыгъадыла. Ол кюн огъунакъ Салониклени кючлеб, урумлуланы Кюнчыгъыш-Македон аскерлерин джесирга аладыла. 10-чу апрелде немчалыла Загребни кючлейдиле. 11-чи апрелде эсе уа хорват нацистлени бачамасы Анте Павелич Хорватияны азат баям этеди, эмда хорватлыланы югослав аскерлени сафларында къачарларын чакъырады, аны бла югослав аскерле къарысузлукъларындада къарыусуз боладыла. 13-чю апрелде немчалыла Белградны къолгъа аладыла. 15-чи апрелде югослав правительство къралдан къачады, 16-чи апрелде немча аскерле Сараевогъа киредиле. 16-чы апрелде итальянлыла Бар бла Крк айрымканны къолгъа аладыла, 17-чи апрелде уа Дубровник тюшеди. Ол кюн огъунакъ югослав аскер капитуляция этеди, аны 344 минг аскерчиси бла абычары джесирге тюшедиле.
Кърым татарлыла (кърым. qırımtatarlar, къырымтатарлар) неда кърымлыла (кърым. qırımlar, къырымлар) — тарихге кёре Кърымда къуралгъан миллетди. Алатай юйюрню тюрк къауумуна кирген кърымтатар тилде сёлешедиле.

Ингилиз эсе уа Наполеонну кесаматны толтурмайды деген сылтау бла Мальтадан, Александниядан, Кейптаун бла Индияны француз шахарларындан аскерлерин чыгъарыргъа унамагъанды.

генетика, джаратылыууна кёре эмда тиллени джууукълукъларына кёре. Тилле къауумлагъа джыйыладыла; алада - юйюрлеге. Бир-бир юйюрлени андан мийик дараджа таксоннга - макроюйюрге джыядыла. Тиллиени генетика ышанларыны тамалында тинтиу бла тил систематика кюрешеди.

Андан сора джылда Амьенде джыйылгъан мамырлыкъ конференцияда Францияны келечиси — Жозеф Бонапарт, Испанияны — Азара эмда Батав республиканы — Шиммельпенинк, ингилиз келечи лорд Корнуоллис бла Амьен мамырлыкъ кесематха къол салгъандыла.

2005 джылда кельвинни ангыламы бир кесек тюрлендирилгенди. Термометриядан кенгеш комитет сууну ючлю нохтасыны температурасыны санагъан сагъатда, сууну изотоп ичлигине белгили бир излемле салгъанды.

Экинчи Новгород мамырлыкъ эки къралны да къазуатха дери чеклерин сакълагъанды. Мамырлыкъ 42 джылдан артыкъны баргъанды. Мамырлыкъ кёзюу 1590-1595 джылланы орус-швед къазауаты бла бошалгъанды.

Американы Бирлешген Штатларыны до́ллары (ингил. United States dollar, нем. Taler — талер) — АБШ-ни ачха биримиди, дунияны баш резерв валютасыды (1 доллар = 100 цент). Белгилениую: $ неда USD. Энчи банкланы трести — АБШ-ни ФРС-ини (ингил. Federal Reserve System) борч къагъытларыды. АБШ-де кърал ара банк джокъду. ачха эмиссия хакъ ФРС-ге кирген энчи банкладады.

1948 джылдан башлаб расаланы араларында илишкиле джасакъланнгандыла. Акъ адам мешинаны джюрютюб барса, ол ал оруннга башха ырхызлы къара адамны олтуртургъа эркилиги болмагъанды.

Пропаганда (лат. propaganda — «джайылыргъа керек») — джамагъат оюмгъа ауурлукъ этер ючюн фактланы, сёзлени эмда башха билгилени джайыу, аланы ичинде аллындан да алдауукъну джайылыуу да. Пропагандадан агитацияны айырыргъа керекди.

1960 джылланы ахырында АБШ-де мийик инфляция алгъыннгы дараджада алтын бла байламны мадарсыз этеди, аны юсюне тыш сатыу-алыу дыккылыкъ ситуацияны ауур этеди. Алтынны сауда багъасы, официал багъасындан кёбке уллу болады. 1971 джыл АБШ-ни президенти Ричард Никсон долларны алтыннга ауушдурууну джасакъ этиб, талай девальвация бардырады: 1971 джылда унцияны багъасы 38 $ болады, 1973 джылгъа уа — 42,22 $ дери. Алтыннга ауушдуруугъа джасакъны кетермегенлей Ямайка валюта система киреди, аннга кёре доллар алтын байламын юзеди, алай а дуния резерв валюта статусу къалады, ауушдуруу коофцициентида джюзюучю болады.
Европада къазауатны бошалыуундан сора антифашист коалицияны ахыр джауу Япония къалады. Бу заманнга Япониягъа 60-дан артыкъ кърал къазауат баямлагъанды. Алай а бу болумгъада къарамай японлула капитуляция этер акъыл этмейгендиле, хорламгъа дери къазауат этериклерин билдиргендиле. 1945 джылны июнунда японлула Индонезияны, кечирекда Индокъытайны къоядыла. 1945 джылны 26-чы июлунда АБШ, Уллу Британия эмда Къытай японулулагъа ультиматум этгендиле, алай а ультиматум уналгъманды. 6-чы августда Хиросимагъа, юч кюнденда Нагасакиге атом бомба атылыб, эки шахар джер бла тенг этиледиле. 8-чи авгутда СССР Япониягъа къазауат ачады, 9-чу авгутда алгъа уруб Маньчжуриядагъы япон Квантун аскерни къаушатады. 2-чи сентябрда Японияны толу капитуляциясыны актына къол салынады. Адам улуну эм уллу къазуаты бошалады.

актив электрика къарыуну 1 ватты механика къарыуну 1 ваттына тенгди, эмда хамадалыкъ электрика токну 1 вольт къатдырылыуда 1 амперлик кючюдю деб ангылатылады.

XX ёмюрню аллында немец аскер теоретикле къурагъан тотал къазауатны концепциясы француз-прусс къазауатны эсеблерине таяннганды. Бусагъатдагъы къазауат аскерлени къазауаты тюлдю, миллетлени къазуатыды. Ол себебден, хорламгъа джетер ючюн, «кесини» миллетини бютеу къайнакъларын хайырландырыргъа керекди (сёз ючюн, аскерге «16 джылдан башлаб 60 джылгъа дери» эркишилени аскерге чакъырыу), башха джаны бла джау халкъны эткилер ючюн бютеу амалланы хайырландырыу (пропаганда, террор кибик).

«Джашчыкъ», асламысы бла эркиши сабийни белгилеген сёздю. Эргенлик кёзюуге киргенден сора джылына кёре атла бериледи — джаш, джетген джаш, киши кибик.

Отарланы Магометни жашы Омар 1916 (бир минг тогъуз жюз оналтынчы жылда)хычауман айны 10-чу кюнюнде Басхан ауузунда, Герхожан элде туугъанды. Омар Къабарты-Малкъар Республиканы эм Къарачай-Черкес Республиканы халкъ артистиди, Къарачай-Малкъар жырчыланы ичинде бек сыйы жюрюген адамды.

1999 джыл — суу баджарыу система приватизация этилгенди (Дуния банк бла Нидерланд компания), сууну багъалары бек кёлтюрюлгендиле, джангур сууну джыйыу джасакъланнганды, къозгъалыу бла протестле башланнгандыла.

1945 джылны 28-чи апрелинде итальян партизанла Муссолинини тутуб асадыла. Шимал Италия саулайлай 1945 джылны майында ариуланады фашистледен.

Бу законнга кёре, кърал талай областха юлешиннгенди, хар бир областда айры раса джашаргъа болгъанды. Бу апартеидни тамалы болгъанды, аннга кёре политика эмда социал айрылыкъны системасы къурулгъанды.

Ётмек неда Гырджын эм азы бла ун бла суудан этилген тылыдан тюрлю-тюрлю амалла бла биширлген азыкъды. Къарачайда юйде биширилгенине гырджын, тюкенледе сатылгъанына ётмек ат джюрюйдю. Гырджын этиуде кёбюсюне ун неда къара ун хайырланадыла, эскиледе арпа эмда нартюх гырджын да бек джайылгъанды.

Аскер джоюмла бла аскер заран 4 триллион доллар чакълы бир болгъанды. Джоюмла къралланы миллет хайырларыны 60-70% болгъанды. Къуру СССР, АБШ, Уллу Британия бла Германияны промышленносту 652,7 минг самолет, 286,7 минг танка, 1 млн тоб сауут, 4,8 млн пулемёт (Германия тышында) , 53 млн шкок, автомат аны тышындада кёб аскер керек чыгъаргъандыла. Къазауат ёлчемсиз чачылыугъа, зарауатлыкъгъа келтиргенди, онла бла минг шахар, эл джер бла тенг этилгенди.
Шимал Америкадагъы голланд эмда башха кёчгюнчюле талер атлы валютаны джюрютгендиле. АБШ-ни азатлыгъы баямланнгандан сора Долларла къралны миллет ачха бирими болгъандыла. Алай а «доллар» сёз XIX ёмюрню ахырындагъы талерге байламлы тюлдю. Ингилизде «доллар» деб кюмюш ачханы къайсысына да айтхандыла, американ колониялада уа испан кюмюш песолагъа айтхандыла («Spanish Dollars»).

1833 джыл Грек короллукъ къуралыб Афинле ара шахары болгъанында, былайда гитче джерлешимчик болгъанды. Аны ызындан джыллада джангы къуралгъан къралны ара шахары терк айныб башлайды. Андан сора кючлю кенгергени 1923 джылгъа келеди, ол заманда Тюрк-Грек халкъ ауушдурууну эсебинде Анатолиядан кеглен греклилени иги кесеги Афинлени къыйырында джерлешеди. Экинчи дуния къазауатда Афинлени немецле кючлейдиле. Къазауатдан сора шахар джангыдан ёсюб, айныб башлайды, артыкъсыз да бек 1960-чы джыллада. Ол заманлада шахарны къыйырында кёб бетон юй ишленнгенди. Грецияны Европа Бирликге кириую бла шахаргъа джангы инвестицияла келедиле, аны бла бирге автомобиль трафик бла хауа кирлилик проблемала да келедиле.

Баш суула: Итил (орус. Волга, эм узун сууду Европада, къуру бир къралны юсю бла ётеди), Дунай, Урал, Эмба, Днепр, Дон, Печора, Кама, Ока, Белая, Днестр, Рейн, Эльба, Висла, Тахо, Луара, Одер.

|} Уи́льям Шекспи́р (ингил. William Shakespeare; 1564, Эйвондагъы Стратфорд, Ингилиз — 23 апрель 1616) — уллу ингилиз драматург эмда поэтди, дунияны эм белгили драма джазыучуларыны бириди, эм азы бла 10 трагедияны, 16 комедияны, 6 тарих хрониканы авторуду, аны ичинде талай кесекден къуралгъан 4 поэма бла 154 сонетден къуралгъан циклны къуралгъанды.

Социал заманны юч тюрлюге юлеширге боллукъду: хар кюнлюк, солуу кюнле эмда байрамла. Хар кюнлюк — бир-бири ызындан баргъан, эмда къайтарылгъан практикаладан къуралады. Солуу кюнле, хар кюнлюк иш кюнледен солургъа берилген кюнледиле. Бу эки тюрлю рутинлеширге ёч боладыла. Хар кюнлюк иш кюнлени тамалы урунууду, солуу кюнледе уа адамны графики, ашауу, тёгереги тюрленирге боллукъду. Тамалында солуу кюнле иш кюнледен солуб, джангы иш кюнлеге кюч алыргъа деб берилгендиле. Байрам а уа социал заманны айры элементиди. Баш нюзюрю - белгили адам къауумну социокультуралыкъ интеграциясыды. Байрамына кёре интеграция да ауушады.

Сан-Франциско дуния туризм аралыкъды, сууукъ джайгъы тубанлары бла, тик дуппурлары бла, эмда викториан бла модерн архитектураланы бирден болууу бла белгилиди. Айтылгъан джерлерини санына киредиле: «Алтын Къабакъ» кёпюр, Алькатрас айрымкан, канат трамвайланы системасы, Койт къала эмда чайна-таун.

Августда американ эм француз аскерле Францияны къыбыласына тюшедиле, Марсель, Тулон шахарланы азатлагъандан сора, 25-чи августда Парижге киредиле, француз партизанла бла бирге аны кючлейдиле.

1939 джылны 6-чы октябрында Гитлер Европада проблемаланы оноуун мамырлыкъ халда этер ючюн конференция теджейди, алай а Уллу Британия бла Франция немчалыла аскерлени Польша бла Чехиядан чыгъарыб, алагъа эркинликлерин ызына къайтармасала, конференциягъа къошулмазлыкъларын билдиредиле. Алай бла конференция башланмайды. Немча аскерле Кюнбатышха къазауат этерге хазырланадыла.
Джерле арасы тенгиз театр: Югославия, Греция, Албания, Италия, джерле арасы тенгиздеги айрымканла (Мальта, Кипр д.б.), Мисир, Ливия, Француз Шимал Африка, Сирия/Сирия, Ливан, Ирак, Иран, Джерле арасы тенгиз.

1923 джылда Тюрк республиканы халкъла аралы танылыуундан сора ол джылны 29 октябрында къралны ара шахары Анкара баямланнганды. 28 март 1930 джылда тюрк тамадалыкъ шахарны къуру тюрк атын хайырланыргъа буйрукъ бергенди. Болса да, грек тилде Константинополь (грек. Κωνσταντινούπολη, «Константинуполи») ат сакъланады. Грекча Истанбул къуру Шахар деб да танылады (грек. Πόλη, «Поли»).

Ингилизлиле 1800 джылны сентябрында кючлеген Мальта айрымкан, сыйлы Иоан Иерусалимчини орденине къайтарылгъанды (ст. 10). Мальтаны бойсунмазыуу эмда нейтратилети алты кърал бла гарантия этилгенди (Франция, Ингилиз, Россия, Австрия, Испания, Пруссия).

Фолклендлени къатында баш сермешиуле 1982 джылны 1-чи майында башланнганды, аргентин авиация джауну флотуна чабханды, британ авиация бла кемеле уа Порт-Стэнлини къатында аргентин позицияланы бомбалагъандыла.

1992 джылда, алгъыннгы совет республика Молдова бла кесин баямлагъан Приднестровье Молдавия Республиканы арасынд Приднестровьеде сауутлу конфликт башланады].

Газет, республикада болгъан джамагъат, экономика эмда политика ишлени ачыкълайды, дагъыда абазалыланы тарихлерини, тиллерини эмда культураларыны юсюнден басмалайды.

Газет, республикада болгъан джамагъат, экономика эмда политика ишлени ачыкълайды, дагъыда тегейлилени тарихлерини, тиллерини эмда культураларыны юсюнден басмалайды.

Бу суураны талай аты барды: аланы бири Алхамды, къарачай-малкъар тилде да аны ол аты джюрюйдю; бири да Фатихады - Къуранны ачхычы; бири да Уммул Китаб - китабны анасы. Ачыучу суураны тексти:

Джувейни, маджарлыланы (башгирдлени) кючлерин 450 минг аскерчи деб белгилейди, ол Шибанны «ала монгол аскерден эсе эки къатха кёбдюле» деген сёзлерин келтиреди.

1941 джылны джайында Джерларасындагъы бютеу немча авиация совет-герман фронтха атылады. Бу ингилизлилени къолларын бошлайды, алайсызда алай уллу актив болмагъан итальян флот къымылдамаз халгъа келтириледи. 1942 джылны арасына ингилизлиле талай джетишимсизлик болсада, Италия бла Ливия эм Мисирдеги итальян аскерлени арасында тенгиз байламны ахыры бла бузадыла.

Граждан адамланы ичинде кёб ёлюм болгъанына къарамай, ингилизлиле Британия ючюн сермешиуню хорлайдыла — Германия десант операция этиуню башламагъанлай тохтатады. 1940 джылны декабрындан башлаб хауа болумну аман болгъаны себебли герман авиация айрымканны бомбалауну азайтады. Баш нюзюрлерин- Уллу Британияны къазауатдан чыгъарыргъа немчалыланы къарыуларында келмейди.

Аяусуз фракцияла арасы кюрешден сора, 1930-чу джылланы ахырына, Сталин джанлыла башчы партияны структураларын толусу бла бойсундургъандыла. Къралда тоталитар, хыны аралыкъчы джамагъат система къурулады.

Кеч республиканы кёзюуюнде, болджалсыз салыннган диктаторла Сулланы бла Цезарны заманында (dictator perpetuus) диктатор, монархия халны тутуб башлагъанды. Б. э. д. 44 джылда Марк Антоний бла къоратылгъанды.
Онунчу ёмюрден башлаб бусагъатдагъы Варшаваны территориясында бир талай джерлешим болгъаны документал халда белгилиди, аланы орталарында эм кючлю Bródno бла Jazdów kamion болгъандыла.

Тенгиз — Дуния океанны, джер бла неда суутюбю рельефни кёлтюрюую бла джаякъланнган кесегиди. Бир къауум тенгизле башха тенгизлени кесеклеридиле (сёз ючюн, Эге тенгиз — Джерле арасы тенгизни кесегиди).

Закон бла бютеу халкъ тёрт айры къауумгъа юлешиннгенди: къара африканлыла, акъла, азиячыла (асламысы индийлиле) эмда «бояулула» (неда башха бетлиле, афро-мулатла). Ахыр къауумгъа къатыш расалы адамла киргендиле, аланы ата-бабалары койсан халкъланы, банту халкъланы эмда европачы иммигрантланы келечилери болгъандыла, бояулулагъа бир-бир «кирсиз» койсанлыла да киргендиле. Къыбыла-африкан властла расасын айгъакълар эмда белгилер ючюн къыйын джорукъла къурагъандыла, кёбюсюне къайсы расагъа киргенини оноуун ууакъ оноучула этгендиле, бир-бирде бир юйдегини адамлары башха раса къауумлагъа кирирге болгъандыла. Бусагъатдагъы КъАР-де «бояулула» терминни хайырланыу алай огъуралмайды, кёбюсюне «бояулу атлары болгъанла» (африк. sogenaame Kleurlinge) неда «морла» (африк. Bruinmense) деген ат джюрюйдю.

Либералланы къарамларына кёре, кърал власть адамланы игилиги ючюн джаратылады, къралны политика башчылыгъы халкъны асламысы бла сайланыргъа керекди. Бюгюннге либералланы нюзюрлерине эм бек келишген политика системагъа либерал демократияны санаргъа боллукъду.

Эм уллу кёчюрюлюу 1950 джыллада Йоханнесбургда болгъанды, анда 60 000 адам джангы шахар тюбю Соуэтогъа кёчюрлюлгендиле (ингил. Soweto, къысхартылгъан ингил. South Western Townships).

Къургъакъ кюртлени басымы 0,02 - 0,3 г/см³ болса теркликлери 20—70 м/с (125 м/с дери) чакълы бир болады. Мылы кюртле 10-20 м/с (40 м/с дери) чакълы бир терклик бла барадыла, эмда басымлары ь 0,3—0,4 г/см³. болады. Къургъакъ кюртню тюшюую хауа толкъун джаратыргъа болады, ол толкуъун бир-бирледе кючлю оюлуула келтирирге болады.

Таргъулу шаухаллыкъ (къум. Таргъулу шавхаллыкъ, орус. Тарковское шамхальство) — Дагъыстанны шимал-кюнбатыш кесегинде къумукълула джашагъан феодал джер (кърал) болгъанды. Таргъулу шаухаллыкъ, 1642 джылда Къазий-къумукъ шаухал III Сурхай къралны аралыгъын таулада орналгъан Къумух элден тюздеги Таргъу элге кёчюргени бла къуралгъанды. Аралыгъы — Таргъу болгъанды. Территориясы шималда Терк суудан башлаб, Дагъыстанны къыбыла чеклерине дери джетгенди. Таргъулу шаухаллыкъда, къралны тутхан къумукъ къауумну джергили бир бутагъы башчылыкъ этгенди.

Поэтни биринчи назмусу 1922 джыл джазылгъанды. Ол къайда окъуса да, къайда ишлесе да, назму джазгъанын къоймагъанды. 1924 джыл «Джангы назмула» деб, биринчи китабын Москвада чыгъаргъанды. Ол къарачай поэзияны биринчи атламыды, кеси да араб харифле бла джазылгъанды.
Ана тилни халкъла арасы кюню (БМО-ну официал тиллеринде: ингил. International Mother Language Day, исп. Día Internacional de la Lengua Materna, орус. Международный день родного языка, фр. la Journée internationale de la langue maternelle) — ЮНЕСКО-ну 1999 джыл ноябрда ётген Генерал конференциясыны 30-чу сессиясында къуралгъанды эм 2000 джылдан бери 21-чи февралда белгиленеди. Нюзюрю — Джерде тил бла культура тюрлюлюкню сакълауду. ЮНЕСКО-ну, джокъ болу тургъан тиллени халларын тинтген эм алагъа болушхан, мониторинг системаны къураргъа нюзюрю да барды.

Биринчи декаданы ахырына немча аскерле Латвияны, Литваны, Белоруссияны, Украинаны иги кесек джерин эмда Молдавияны кючлейдиле. Совет Кюнбатыш фронтну баш кючлери Белосток-Минск сермешиуде къаушатыладыла.

1945 джылны февралында Будапешт операция бардырылады, андан сора Германияны ахыр европачы бирликчиси — Венгрия — капитуляция этеди. Польшада алгъа джюрюш башланады, Къызыл Аскер Кюнчыгъыш Пруссияныкъолгъа алады.

Айныуну ал кёзюуледе къулну къайнагъы джангы къазауат болгъанды, къазауатда джесирге тюшген аскерчиле эмда джауну джеринде болгъан адамланы урлау къулланы къайнакълары болгъандыла. Къул тутууну институту бегигенден сора, къул тутуу экономика айныуну тамалы болгъанды, ол себебден къазауатха дагъыда талай къайнакъ къошулгъанды, аладан эм джайылгъаны

1942 джылны 19-чу ноябрында Къызыл Аскер Сталинградны къатында алгъа джюрюшню башлайды, бу джюрюшню эсебинде эки немча, эки румын эмда бир итальян аскер къуршоуланыб къаушатылады.

Просветительские традиции... // Чанкаева Т. Эволюция карачаевской литературы: проблематика, поэтика, межлитературные связи. М.-Ставрополь, 2004.

Dracula, Entre l’amour et la mort / «Дракула: сюймеклик бла аджалны арасында»: музыкасы: Симон Леклер, либреттосу: Роже Табра (2005)- францз тилде Канадада салыннганды

1811 джыл театргъа от тюшеди, алай а 1818 джыл джангыдан къурадыла. 1835—1836 джыллада архитектор А. Кавос реконструкция этгенинден сора къараучу залгъа 3 минг адам сыйыннганды. Петербургдагъы Таш театр бютеу Европада театр мекямны юлгюсю болгъанды.

Суу аллын Шварцвальдда (Баден-Вюртемберг, Германия) алады, Донауэшинген шахарны къатында таудан келген Брег (узунлугъу 48 км) бла Бригах (узунлугъу 43 км) кёзлеу суула, 678 метр мийикликде бир-бирлерине къошулуб Дунай сууну джаратадыла.

Кяхта кесамат (орус. Кяхтинский договор) — Эресей бла Цин империяны арасында чекни бегитиуню эм сатыу-алыуну юсюнден кесаматды. Келишиу «Владиславовични келечилигини» заманында хазырланнганды эм 1727 джыл 21 октябрда къол салыннганды. Эресей джанындан орус келечи С. Л. Рагузинский-Владиславич эмда Цин империяны келечилери Чабина, Тегут эм Тулишен къол салгъандыла. Бу кесамат Нерчинск бла Буре кесаматланы шартларын бегитгенди.

Са́нкт-Петербу́рг — Россия Федерацияны федерал магъаналы шахарыды, Шимал-Кюнбатыш федерал округну административ аралыгъыды, Россияны эмда Ленинград областны баш власть органларыны орналгъан джериди. XVIII—XX ёмюрледе Россия империяны ара шахары болгъанды.
1928 джылны 27-чи июлунда Парижде Бриан — Келлогну пактына къол салынады. Бу кесамат къазауатны миллет политиканы саууту кибик хайырланмазгъа деген борчну алдырады къол салгъан къралгъа. Пакт официал халда 1929 джылны 24-чю июлунда кючге кирирге керек эди, алай а кючге киргинчи огъунакъ Москвада «Литвиновну протоколу» атлы протоколгъа къол салынады. Ол протокол бу кесаматны болджалдан алгъа СССР, Польша, Румыния, Эстония эмда Латвияны арасында кючге киргизеди. 1929 джылны 1-чи апрелинде протоколгъа Тюрк, 5-чи апрелде уа Литва къошулады.

Абаза муниципал район (абаз. Абаза район, орус. Абази́нский муниципа́льный райо́н) — Къарачай-Черкес Республиканы къурамына кирген административ районду.

Дуния финанс саудада евро 1999 джыл чыкъгъанды, 2002 джылны 1-чи январында уа къолдада джюрюб башлагъанды. Евро, европа валюта биримни (ЭКЮ) орнуна келгенди, алай а ЭКЮ къуру банк операциялада хайырландырылгъанды, евро эсе уа къралланы валюталарыны орнунада келгенди.

Данияда тенгиз эмда хауа десант бла немчалыла тыйгъычсыз талай сагъатха бютеу магъаналы объектлени къолгъа аладыла, бютеу дат авиацияны джокъ этедиле. Граждан джамагъатны бомбаланы тюбюне тюшерини къоркъууунда, дат король Кристиан X капитуляциягъа къол салыб,аскерге сауутну салырына буйрукъ этеди.

Гуанону юсюнден закон (ингил. Guano Act), неда Гуано айрымканланы юсюнден закон (ингил. Guano Islands Act) — 18 август 1856 джыл АБШ-ны Конгресси къабыл этген федерал законду. Бу законнга кёре АБШ-ны гражданларына гуано болгъан, алай а башха къралланы юрисдикциясыны тышында болгъан, законнга келишген иеси болмагъан эмда джерли халкъы болмагъан не тюрлю айрымканны да кючлерге эркинлик берилгенди. Закон АБШ-ны президентине да гуанолу айрымканлагъа гражданланы интереслерин джакълар ючюн аскер кючню хайырландырыргъа хакъ бергенди.

Демократия (грек. δημοκρατία — «халкъны оноуу», грек. δῆμος — «халкъ» эмда грек. κράτος — «оноу», «власть») — къралда властны къайнагъы джангыз халкъ танылгъан кърал оноуну неда политика системаны тюрлюсюдю. Демократияда къралны оноуун халкъ ачыкъдан (тюз демократия), неда келечилени юсю эмда сюд оноула бла этеди (келечилик демократия). Бусагъатдагъы политика илмуда «демократия» термин бла теорияда идеал моделни да эмда бу моделге эм бек келишген керти болгъан кърал системаланы да белгиленеди.

Организация талай органнга юлешинеди: Генерал Ассамблея, Къоркъуусузлукъну Кенгеши, Секретарият эмда Генерал Секретарь. Бирлешген Миллетлени Организациясыны къураргъа мадар Экинчи дуния къазауат битгенден сора келгенди.

Буруннгу Римде, къралгъа ич неда тыш къоркъуу болса, эм кёбю бла 6 айгъа сенатны оноуу бла властны бир къолда тутар ючюн консулла сайлагъан адамды.

3. Бюгюннгю тинтиучюле «къуран» сёзню сирий тилден «керьяна» сёзден чыгъарадыла, ол сёзню магъанасы «окъуу, Джазыуну дерси». Сирий тил, араб тилча, симит тиллени группасына къошулады.
Кинемато́граф (грек. κινημα, κινηματος — «къымылдау» эмда грек. γραφω — «джазаргъа», «суратларгъа»; биргелей магъанасы — «къымылдауну джазыучу») — адам ишни бир бёлюмюдю, къымылдагъан суратла джаратхан бла байламлыды. Бир-бирде синемато́граф (фр. cinématographe, эскирген) неда кинематогра́фия деб да танылады. Кинематографны аты, Люмьер къарнашла ойлаб чыгъаргъан аны бла бир атлы аппаратдан алыннганды. Технологияны коммерциялы хайырланыб башланыуу бу аппарат бла байламлыды. Кинематограф, XIX ёмюрню ахырында ойлаб чыгъарылгъанды эмда XX ёмюрде бек популяр болгъанды.

Шималда совет аскерлени алгъа джюрюшлеринден сора Финляндия къазауатдан чыгъарыгъын билдиреди, алай а немча аскерле Финляндияны территориясындан кетерге унамайдыла, аны бла тюненеги «сауут къарнашла» бир-бирлери бла къазауат этерге керек боладыла. Августда къазауатдна Румыния, сентябрда — Болгария чыгъады. Немчалыла аскерлерин Югославия бла Грециядан къоратыб башлайдыла, анда оноуну къолгъа халкъ-азатлау кючле аладыла.

«Европа» сёз ассирийча «erp» сёзден келеди (биринчи мингджыллыкъ б. э. дери). Ол «ингир», «кюн батхан джер», «Кюнбатыш» деген магъаналаны тутханды. Анга кёре, сёз ассирийча «джарыкъ», «танг», «кюн чыкъгъан джер», «Кюнчыгъыш» деген магъаналаны тутханды.

Ёсюмлюлюкден чыкъгъан азыкъла барысы да адамны саулугъуна файдалыдыла. Кёгет суула шекерлени бай гёзениди: глюкозаны, фруктозаны, сахарозаны, мальтозаны, рафинозаны, целобиозаны эмда галактозаны.

1943 джылны ахырында-1944 джылны биринчи джарымында сермешиулени асламы къыбыла фронтлада барады. Немчалыла Украинаны территориясындан кетедиле. Къызыл Аскер къыбылада 1941 джылны чеклерине чыгъыб, Румыниягъа киреди.

«Аршин мал алан» Узеир Гаджибековну ахыр эмда эм белгили опереттасы. 1913 джылда Санкт-Петербургда джазылгъанды. Премьерасы 1918 джылда Зейналабдин Тагиевни театрында болгъанды

Къагъытда СССР-ге аллында 4 союз республика киргенди, алай а, башха республикаланы арасында да кесамат илишкиле болгъандыла, ол себебден, СССР-ни къуралыр заманында къралла арасы илишкилени керти сураты былай болгъанды:

Къазауат — политика къуралышланы (къралланы, къауумланы, политика къауумлулукъланы д. а. к.) арасында, аланы сауутлу кючлери бардыргъан конфликтди. Клаузевицге кёре: «къазауат политиканы башха мадарла бла андан ары барыууду». Эм баш мадар сауутлу кюрешди, алай а аны бла бирге экономика, дипломатия, идеология, информация эмда башха кюрешни мадарлары хайырланадыла. Бу магъанада къазауатха — политика нюзюрлеге джетер ючюн сауутлу кюреш дерге боллукъду. Тотал къазауат — эм къыйыр формалада сауутлу артыкълыкъды.

Бусагъат заманда Европаны чегин былай чертедиле: шималда — Шимал Бузлауукъ океан бла; кюнбатышда — Атлантика океан бла; къыблада — Джерле арасы, Эгей, Мермер, Къара тенгизле бла эмда Уллу Кавказ тау аркъа бла Каспий тенгизге дери; кюнчыгъышда — кёбюсюне Урал тау аркъаны кюнчыгъыш этеги, Эбма суу бла Каспий тенгизге дери. Европагъа къатындагъы айрымканланы да къошадыла.
Сахара, асыры уллу болгъаны себебли, къум тюзлени типлерини бирини ичинеда кирелмейди. Алай а, кёбюсю къумлу-ташлы типге киреди дерге боллукъды. Къум тюзню ичинде кёб бёлге барды: Тенере, Уллу Кюнчыгъыш Эрг, Уллу Кюнбатыш Эрг, Танезруфт, Хамада-эль-Хамраа, Эрг-Игиди, Эрг-Шеш, Араб къум тюз, Ливия къум тюз, Нубия къум тюз.

1955 джылгъа дери Софиятаун, къарала джерге ие болургъа эркинлик берилген джангыз шахар район болгъанды; акъыртын-акъыртын ол район кёб расалы район кибик айныгъанды. Йоханнесбургну ёсюую бла, Софиятаунда къара ишчилени саны да ёсгенди. Алай а АМК-ны протестине да къарамай, 1955 джылны 9-чу февралында Софиятаунну адамларын кёчюрюу башланнганды. Танг аласы бла полиция районнга киргенди, джашагъанланы орамгъа къыстаб, хабчюклерин мешиналагъа джюклегенди. Джашагъанланы, правительство эки джыл андан алгъа сатыб алгъан, Иоханнесбургдан къыбыла-кюнчыгъышха 20 километр узакълыкъда Медоулендс атлы джерге келтириб къуйгъандыла. Софиятаун чачылыб, аны орнуна акълагъа Triomf («Триумф») атлы район ишленнгенди. Аны ызындан талай джылны ичинде ушаш болуула Дурбанда (Кейто-Манор, неда Мкхумбане) эмда Кейптаунда болгъанды (55 000 бояулу бла индийли шахар къатына кёчюрюлгендиле). Къараладан сорада Къауум джерлешиу закондан 600 000 афромулат (бояулу), индийли бла къытайлы, 40 000 акъ да «насыбын» алгъанды.

Къулну джашау шартлары къул иени инсанлыгъы эмда хайыры бла айгъакъланады. Биринчиси бек аз тюбейди; экинчиси уа джангы къулну табылыууну тынчлыгъына кёре болады. Къулланы гитчеликлеринден ёсдюрген акъыртын, багъалы эмда кёб «джаратыучу» къул тутаргъа керек болгъан процессди, ол себебден не бек инсанлыкъсыз ие да, къуллары ишлер къарыуу болурча джашауларын баджарыргъа керекди; алай а саулукълу къулланы табхан тынч болгъан джерледе джашауларын багъалатмайдыла эмда иш бла саулукъларын джоядыла.

Таиланд талай кюнню къаршчыланнгандан сора Япония джанлы болургъа унаб, АБШ бла Уллу Британиягъа къазауат баямлайды. Япон авиация Таиландны территориясындан Бирманы бомбалайдыла.

Хар фирма бла ахыр продукцияны къошулгъан багъаланы суммасыды. Ахыр продукция деб джылны ичинде хайырланse ючюн, джыяр ючюн, экспорт ючюн алыннган продукциягъа айтадыла.

Глобализация — бютеудуния политика, экономика эмда культура интеграция бла унификацияны процессиди. Бу процессни эсебинде дуния урунууну юлешиниую, капиталны, адам эмда чыгъарыу къайнакъланы дуния масштабда миграциясы, законланы, экономика эмда технология процесслени стандартизациясы болады, аны тышында да тюрлю-тюрлю къралланы культуралары ушаш болады неда бирлешеди. Бу процесс объективди эмда системалы халы барды, ол демек адам джашауну хар джанына да тиеди. Глобализацияны эсебинде дуния бир-бирине бегирек байламлы болады, бир-биринден болмазча халгъа келеди.

Эркин Кашмир, 1949 джыл Биринчи индий-пакистан къазауатдан сора баямланнганды. Эркинлиги къуру Пакистан джанындан танылгъанды. Бусагъатда Пакистанны провинциясыды дерге боллукъду. Территориясыны кёбюсю Индияны контролундады. Индияда ол джер Джамму эм Кашмир деген штатха саналады.