Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Rus edebiyatında Gaspra aqqındaki ilk añma acayip seyaatçı ve naturalist akademik Peter Simon Pallasqa mensüp. O 1793—1794 seneleri Qırım boyunca seyaat etkeni aqqında meraqlı tezkereler yazdı.

“Alem-i Nisvan” - 1906-1912 senelerinde qırımtatar tilinde çıqqan qadın mecmuası. Adı zemaneviy tilge qadınlar alemi olaraq tercime ertile (nisvan - qadınlar).

İqlimi yarım qurğaqlı, issidir, yımşaq qış ile. Yanvarniñ orta arareti +0,3 °C, İyülniñ orta arareti +21,7 °C. Yağanaqlarnıñ orta yıllıq derecesi 500 mm.

Birinci şiiri “Balqurtçıq” 1975 senesi “Lenin Bayrağı” gazetasında derc olunğan edi. Ondan soñra balalar içün yazğan şiirleri ve ikâyeleri “Lenin Bayrağı” gazetasında derc olındı. Neticede Naciye 1976 senesi ötkerilgen “Özbekistan cumhuriyet yaş icatkârlarnıñ seminar muşaveresi”ne qatıldı.

Çuvaşlarnıñ, X-XVI asırlarda eski Türk boylarınıñ (Edil Bulğarınıñ) qarışmasından meydanğa kelgenleri yazılğandır. Ayrıca Çuvaşlarnıñ Suvar ya da Suvaz adlı Türk adından kelgeni de ögge sürüle. Çuvaşlarnıñ 15% Başqurtistan ve Tataristanda otura.

Novoyekaterinovka (ukraince Новокатеринівка, rusça Новоекатериновка) - Qırımnıñ Qurman rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 350 kişi (2001 senesi).

İsmail Otar 1911-de Bursada dünyağa keldi. Babası Ali Otar 1880-de Bağçasaray civarında Otarköyde doğğan edi. Anası Emine Otar Bağçasaraylı olğan ve 1880-de Aqmescitke köçken Mustafanıñ qızı olıp 1890-da Aqmescitte dünyağa kelgen edi.

1253 s. Batu hannıñ emiri ile Solhatta büyük saray köterilgen. Ondan soñ Solhat adı ile beraberlikte Qırım adı qullanılğan. Solhat-Qırım aqqındaki şan-şüret, asılı qıpçaqlardan olğan Mısır memlük sultanı Al-Melik Beybarsqa da yetip bardı. O, öz tarihiy vatanında özüniñ adını ebediyleştirmek içün ve Solhat-Qırım şeeriniñ ealisini musulmanlıqqa döndürmek içün bu yerde büyük cami qurdura. Mermerden ve çeşit qıymetli madenlerden yasalğan caminiñ divarları bu vaqıtqa qadar böyle güzellikni körmiyegen ve suvğa, ösümliklerge inanğan insanlarnı teren ayrette qaldırğan. Eski Qırım şeerindeki zemaneviy Lenin ve Daçnaya soqaqlarında Qurşun Cami adlı caminiñ qalımtıları alâ daa saqlanıp qalğan. Böyle ad berüvden sebebi – bu cami qurulğanda taşlar arasındaki deliklerge qurşun tökip qapatqan ekenler.

Qırım Hanlığı zamanında qaray yоlbaşçıları, Qırım hanlarına tabi olıp, öz unvanlarına ve Çufut Qaleni idare etme aqqında saip ediler. Qırım hanları olarnıñ idaresine qarışmay ediler. Qaray knâzları, Qırım hanlarınıñ hızmetinde bulunsa bile, qalede idare etmege devam eteler. Qırım hanları tarafından qaray knâzlarına bergen yarlıqlarda arbiy hızmetleri içün olarğa tarhan unvanı berilgeni qayd etile. XV asırnıñ soñunda idare Sinani bey Hocanıñ eline kece. 50 yıllıq idaresinden soñ akimiyet onıñ sülâlesinden Çelebi Sinanige, soñ onıñ oğlu Yosifke keçe. Bütün idareciler Qırım hanlarnıñ hızmetinde bulunıp, Bey, Çelebi ve Ağa unvanlarını qazanıp ve hanlar ögünde qaray halqnıñ vekili olıp, bazıları aynı zamanda diniy maqamı Gahan vazifesinde buluna ediler.
Bularğa baqmadan, Fazıl ağa iç bir vaqıt bu qolundaki imkânlarınen kibirlenmedi, daima taldada qalmağa tırışa edi. Meditsina hızmetiniñ polkovnigi, Kuybışev (Samara) şeerindeki Volga boyundaki gospitalniñ bölük müdiri Eskender Qaytazov Fazıl ağa aqqında şöyle yaza: " Men Fazıl Ametovnı er zaman cenk yıllarındaki cesür razvedkacılarnen teñeştirem. Bugün baqasıñ Moskvada, yarın ise – Almaatada, bir daa baqsañ, Samarqandda… Müimden-müim meselelerni çeze, amma öz işleri aqqında kimsege aytmay edi. Ömürimde çoq adamlarnı rastketirdim, amma Fazıl kibi sadıq, samimiy dostnı rastketiralmadım". Aqiqaten de, Fazıl ağa dost olmağa bile edi. Partizanlarnıñ Şarq birleşmesiniñ sabıq komissarı Refat Mustafayevnen onı samimiy dostluq duyğuları bağlay edi. Fazıl Ametovnıñ ricasınen "Lenin bayrağınıñ" mühbiri Safter Nagayev Refat ağa aqqında "Komissar" adlı öçerkni yazdı. Bu öçerk 1982 senesi gazetanıñ 6-nci – 18-nci sanlarında derc etildi.

Cılqıcı Eli (ukraince Пташкине, Джилкиджи-Елі, rusça Пташкино, Джелькеджи-Эли) — Qırımnıñ Yedi Quyu rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 37 kişi (2001 senesi).

Sotsializm içün pek çoq küreşse da, diger qırımtatar ziyalılarınıñ aqibetine oğradı. Şairniñ yaratıcılığı gürlegen bir vaqıtta Stalin şahsına tabınuv devri kele ve zemaneniñ ileri adamlarınen bir sırada, Cavtöbeli de bastırıqqa alına. 1938 senesinden 1946 senesine qadar apishanelerde buluna ve 1947 senesi Özbekistannıñ Samarqand şeerine kele. 1950 senesine qadar ocalıq yapa. 1956 senesi qabaatsız tanılıp, reabilitatsiya oluna. 1950 senesinden 1979 senesinece qurucılıqlarda işçi olıp çalışa. Bu vaqıttan soñra Özbekistanda Lenin Bayrağı gazetasında maqale ve şiirler yazdı. Cenkten soñ Ziyadin Cavtöbeliniñ "Yırla, insan" (1970), "Edebiyat sevdatarı" (1983), "Çeşit yıllar şiirleri" (1978), "Ayırılmaz dostlarım" (1986) kibi şiiriy cıyıntıqları basılıp çıqtı.

İndoneziya, resmiy adı İndoneziya Cumhuriyeti (indoneziyaca Indonesia, Republik Indonesia) - cenüp-şarqiy Asiyada Malay adalarında bulunğan bir memleket.

1918 senesi Qırımdaki Suleyman Sulkeviç ükümeti Qırım tamırlı olğanlarnı Qırımğa qaytmaları içün çağırğan soñ bir Rus gemisinde saqlanıp Aqyarğa ketti. 1920 senesine qadar başta Bağçasarayda Qaymaz Ağa maallesiniñ mektebinde daa soñra Foti Sala köyüniñ mektebinde ocalıq etti. Talebelerinen beraber Qırım köylerinde musamereler ötkerdi, milliy davağa qoltutqan qonuşmalar keçirdi. 1920 senesinde oquvını tamamlamaq içün Qırımdan Türkiyege keldi. Polatlıda daa evel Türkiyege köçken emceleri Qavlamet ve Dervişametniñ qatına bardı. 1921 senesi Qırımtatar muacirleri köylerinden olğan Qarayavşanda başlanğıç mektepte ocalıq etti. Aynı seneniñ yazında İstanbulğa ketip yarım qalğan oquvına devam etti. 1922 senesi litseyni bitirip diplomını alıp Dobrucağa qayttı. Bükreş Universiteti Uquq Fakultetine kirdi. 1926 senesinde Uquq Fakultetini bitirip advokat oldı.

Tıvriv (ukraince Тиврів) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Tıvriv rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 4 666 kişi (2001 senesi).
Pakistan, resmiy adı Pakistan İslâm Cumhuriyeti (urdu پاکستان – Pākistān, اسلامی جمہوریۂ پاکستان – Islāmī Jumhūrīyah-e-Pākistān; inglizce Pakistan, Islamic Republic of Pakistan) – Asiyada bir memleket. Cenübinde İnd оkeanına çıqışı bar, ğarbında İrannen, şarqında İndistannen sıñırdaştır.

Arnavutlıq, resmiy adı Arnavutlıq Cumhuriyeti (arnavutça Shqipëria, Republika e Shqipërisë) – cenübiy Avropada Adriatik deñiziniñ şarqiy yalısında bir memleket.

Mamut Bay (ukraince Фурманове, Мамут-Бай, rusça Фурманово, Мамут-Бай) - Qırımnıñ Saq rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 129 kişi (2001 senesi).

Caytamğalı (ukraince Омелянівка, Джайтамгали, rusça Емельяновка, Джайтамгалы) - Qırımnıñ Seyitler rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 1 681 kişi (2001 senesi).

Qırım devlet arhivinde saqlanılğan malümatqa köre, Tavriyanıñ guberniya prokurorınıñ vazifesi 1869 senesi lâğu etilgenine qadar onı kollegiya mesleatçısı Fabr, Semön Meyyer, Stanislav Borovskiy, Aleksandr Gluhov eda etken ekenler.

Altıdaqqalı yır, siyasetçilerge muracaat etip, zemaneviy qorqularnı serbestlikke çevirmege çaqırtadır. Yırda "Büyük diktator" (1940) degen Gitler aqqında filmden Çarli Çapliniñ kimer sözleri de qullanıla: "Siz maşna degilsiniz! Siz ayvan degilsiñiz! Siz – insansıñızdır!".

1990-ıncı senelerniñ başında Qırımda qaray milliy teşkilâtlar yañıdan tiklene. Aqmescit, Kefe, Kezlev, Bağçasaray ve Yalta şeerlerinde medeniy ve diniy cemiyetler öz faaliyetini köstere. "Qırım Qaraylar" cemiyeti şimdi 9 yerli ve Melitopol, Harkiv ve Adesteki (Odessa) qaray cemiyetlerni birleştire. Litvaniya, Lehistan, Moskva ve Sankt Peterburgda da qaraylarnıñ cemiyetleri bardır.

İklim muson ve ı. s. tespih zaman ayrım yıl kuraklık дождеем kesim farklı tezahürleri сезонова. S. Kore ve bekçi окруже enlemlerde üç кочкеш bir düzenleme düşük deniz yüzme havuzları, daha sert iklim cesaret, zaten m h элета, расположенныхе enlem bronz. Soğuk hava телымжат kuru seli, идущии, Забайкальи ve Moğolistan getiren Kore yarımadası net kuru havalarda ve don. Yaz aylarında hava okyanus sinemasının ülkenin altında etkilerden массом getiren nemi bol bir atmosfer. Yaz aylarında выпадае üç 50-60 % yağış yılda norm. Yıllık ortalama sıcaklık +10,6 °C ortalama sıcaklık, en soğuk ay (ocak) — воктный -6 °C, en sıcak (temmuz) — воктный +25 °C, ortalama bir yıl içinde выпадае миллиметровами yağış 933.

Sabası 2 fevral künü Dnepropetrovsk vilâyetinde yırcınıñ Toyota Sequoia maşinası "Süt" tsisternanen çatıştı. Andriy Kuzmenko qaza yerinde elâk oldı. Bir kün evel ise, 1 fevral künü, resmiy "Skrâbin"-nıñ YouTube videokanalında "Delfinı" (ukr.) degen klip taqdim etilgen edi. Qazadan bir afta evel "Skrâbin"-nıñ "Kinets filmu" (ukr.) degen yırı çıqqan; bu yır Kuzmanen planlaştırğan kelecek yañı 21-ci tolu albomğa kirecek edi.

Miktar kişisel araçlar küçük ile karşılaştırıldığında, çoğu dünya başkentlerinden rağmen yetkililer kullanmak büyük bir park limuzin Mercedes-Benz.
Ömrüniñ esas qısmını ilimge, qapalı, gizli müessiselerde çalışuvğa bağışlağan Refat Appazov tabiiy ki, milliy areketke açıqtan-açıq qoşulıp olamadı. 1987 senesi Qırımtatar milleti kütleviy sürette Vatanğa qaytıp başlağandan soñra milliy areket saflarına qoşuldı. 1990 - 1991 senesi V. Dogujiyev reberligindeki Qırımtatar halqınıñ problemlerinen oğraşqan devlet komissiyasınıñ azası oldı. 1991 senesi Aqmescitte olıp keçken Qırımtatar halqınıñ Qurultayında iştirak etti ve Mecliske saylandı. 2008 senesinde vefat etti.

Ulu Vatan Cenki başlanğanda Fazıl Ametovnı Qubandaki kolhozlarnıñ birisiniñ reisi olaraq tayin eteler. Soñra kene Qırımğa qaytarıp alıp, partizanlarnı erzaqnen teminlemek avale eteler. 1944 senesi aprel 19-da Fazıl Ametovğa Qarasuvbazar rayonında istimalcılıq kooperatsiyasını teşkilâtlandırmaq avalesi berile. 1944 senesi mayıs 5-te Fazıl ağanı Moskvağa çağırtıp, Moskva vilâyet istimalcılıq kooperatsiyasınıñ reis muavini vazifesine tayin eteler Fazıl ağa qırımtatarlar sürgün etilgenlerini eşitken soñ bu aliy vazifesini red ete ve tuvğanlarını qıdırmağa kete. Tek eki yıldan soñ açlıq ve azaplar çekkenlerinden tamamınen taqatsızlanğan anasınen qız qardaşlarını Samarqand vilâyetindeki Milütino qasabasında tapa. Fazıl Ametovnıñ aqlı, iş tecribesi, istimalcılıq kooperatsiyasını teşkilâtlandıruvda olğan büyük iqtidarı Özbekistanda kerek oldı. O tuvğanlarını Ferğana vilâyetindeki Quva qasabasına köçüre. Mında da 1947 senesi Zekkiye Şamilevanen tanış ola ve biri-birini sevgen yaşlar evlenip, qoranta tizeler. Dört evlât östürip terbiyelediler. Puşkinniñ pek çoq eserlerini ezberden ve tuvğan edebiyatımıznı pek yahşı bilgen Zekkiye hanım, ömür arqadaşına da sadıq yardımcı ve mesleatçı olğan. Şunıñ içün de yazıcılar, şairler Ametovlarnıñ evinde daima eñ aziz musafirler olğan. Fazıl Ametov o zamanda icat etken bütün belli yazıcılar ve şairlernen tanış, Rasul Gamzatov ve Çingiz Aytmatovnen büyük dost edi.

Gaspra — Qırımnıñ yalı boyundaki eñ yahşı kurortlardan biri. Mında bir çoq sanatoriy, pansionat, bağça, tar yolçıq, plâj bar. Gaspra iklimi bütün Ukraina yerlerine köre eñ issi iklimlerden biri (Mishor da böyle).

I Sahib Geray adına qurulğan eykel olaraq Bağçasaray şeeri dep saymaq mümkün. I Devlet Geray tahtta bulunğan vaqıt Sarayda ilki dürbe quruldı, III İslâm Geray vaqtında – ekinci dürbe ve toplaşuvlar içün oda. I Bahadır Geray idareliginde – resmiy musafirlerni qabul etmek içün oda. I Qaplan Geray ise Altın çeşmeni qurıp öz adını ebediyleştirdi. II Selâmet Geray, hanlar sarayı sıñırlarında qamere qurdurdı. Bu ve Büyük Han Camisiniñ ögünde qurulğan yadikârlıqlar onıñ adını taşıy. Bu cami yanğınğa oğradı, amma han onı tamirletip, ğayrıdan tüzetti. Arslan Geray han ise bu caminiñ yanında medrese qurdurdı. Qırım Geray – Dilâra bikeç dürbesini, Közyaş Çeşmesini qurdurdı. XVII asırda yaşağan türk seyaatçı aytqanına köre: “Er bir bina bir de bir han tarafından quruldı”. Hanlar Sarayı – Geraylarnıñ yılnamesidir. Ve bu sülâleniñ er bir temsilcisi onıñ müteşemligine öz issesini qoştı, desek, yañılmamız.
Kaşub tili (kaşubca kaszëbsczi jãzëk) - ğarbiy slavân gruppasından bir tildir, Lehistandaki Kaşubiya regionınıñ resmiy tili. Kaşub tiliniñ taşıyıcılar sayısı 50 000-ge yaqın.

Katoliklik yani Katolik Kilsesi - ruhaniy reisi Roma piskoposı (Roma Papası) olğan, eñ fazla cemaatqa saip Hristian mezebi. Dünyada 1,2 milliardğa yaqın mensübi bar. Katoliklerniñ esas qısmı Cenübiy Amerikada ve Avropanıñ cenübinde yaşay.

Cadra (ukraince Лобанове, Джадра, rusça Лобаново, Джадра) — Qırımnıñ Canköy rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 1 507 kişi (2001 senesi).

Aqmescit okrug mahkemesinde prokurorınıñ faaliyeti, akimiyetke bolşevikler kelgende, 1918 senesiniñ başında, toqtatılğan edi, ve bundan soñ, 1918 senesi aprel ayında kene devam ettirildi. 1918 senesi Qırımnı alman orduları istilâ etkende de, 1919 senesi Qırım il akimiyeti teşkil etilgende de prokuror nezareti alıp barılğan.

Temir (ukraince Яструбівка, Темір, rusça Ястребовка, Темир) - Qırımnıñ Qurman rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 242 kişi (2001 senesi).

Bu büyük cami 1623 senesi qurulıp, osmanlı mimarcılıq ananeleri ile köterilgen. 1783 senesi Qırım Rusiyege qoşulğan soñ, işbu musulman camisi Uspeniye adlı ermenlerniñ katolik ibadethanesine çevirilip, uzun bir müddet devamında ermeni ealisiniñ diniy ihtiyaclarını qanaatlendirgen. Al-azırda restavratsiyadan keçken Müfti Cami Kefe şeerindeki zemaneviy Lenin ve Furmanov soqaqlarınıñ çatışmasında buluna. Böyleliknen, Müfti Cami çoq yıllar devamında em Türkler içün, em Qırımtatarlar, em de Qırım Ermenleri içün ibadet evi olıp, 1944 senesi Qırımtatarlarnı sürgün etkenden soñra ise perişan bir alğa qaldırılğan. Tek 1975 senesi bu cami kene öz evelki alına ketirilgen edi.

1962 senesinde Taşkentte Toqumacılar Cemiyetiniñ neşir etken Toqumacılar Avazı adlı gazetasında çalışmağa başladı. 1968-de Lenin Bayrağı gazetasında mesül kâtip oldı. İleriki senelerde Taşkent Universiteti Gazetacılıq Fakultetini bitirip diplomını aldı.

Novoazovsk (ukraince Новоазовськ) - Ukrainanıñ Donetsk vilâyetinde bir şeer. Novoazovsk rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 12,2 biñ kişi (2006 senesi).

Mamut Dibağ 1905 senesi Bağçasarayda doğdı. Gazeta ve mecmua muarririyetlerinde çalıştı. Edebiyat alemine 1938 senesi yazğan “Kontsert” serlevalı ikâyesinen çıqtı. Bu ikâye Qırım gazetaları, yazıcılar birligi ve Devlet neşriyatı tarafından ötkerilgen edebiy yarışta qayd etildi ve ekinci mukâfatnı aldı. Bundan soñ, Mamut Dibağ “Kökten zembilnen engenler”, “Ferat”, “Taş dudu”, “Musafirniñ peşinden”, “Balqurtlar” kibi ikâyelerni ve “Gizli nişan” pyesasını yazdı. Mamut Dibağ nefislik ceetinden özüne has usulnen pişkin eserler yazıp başlağan istidatlı yazıcı edi.

1961 senesinden berli Avropa ve MDİ (Mustaqil Devletler İttifağı) içün unikal vızlı şeerlerara Aqmescit—Aluşta—Yalta trolleybus yolu amelde.
Köktöbel qurulğan doğru tarihı belgisiz. Qasaba yanındaki Tepsen platosında Erte Orta asırlardan berli belli olğan qadimiy meskün yer edi. XIX asırnıñ soñunda Köktöbel ealisi qırımtatarlar ve Qırımğa icret etken bulğarlardan ibaret edi. Şimdiki Köktöbel qasabası Köktöbel köyü, bulğar Baraq Göl, yunan Armutluq, rus Kordon hutorları ve körfez yalısındaki yazlıq evler qasabası birleşkeni neticesinde quruldı.

Emir Noğaynıñ tahtqa çıqarğanı Toqta han bir vaqıt soñra oña qarşı kelip, 1299 senesi Terek özeni qatındaki muarebede onı yeñdi. Noğay esir tüşti, başı kesilip öldürildi.

Bu kiriş, 1503 senesinde Moskvağa kete ekende Qırımda tutulğan İtalyan mimar Alvise Lamberti da Montagnana tarafından yasaldı. Demir Qapı Salaçıqtaki I Meñli Geraynıñ qurdurğan eski sarayından ketirildi.

1941 senesi noyabr ayında Qırımnı alman orduları basıp alğanda, Qırım ASSC prokuraturası işini toqtatqan edi. Qırımnıñ nezaret oraganı öz işini 1943 senesi oktâbr ayında Krasnodar şeerinde ğayırdan başlatqan edi, Qırım ASSC prokurorı Çekalov, onıñ muavinleri Alikberov, Yurkovetskiy, bölük yolbaşçıları Norden ve Korkin o yerge tahliye etilgen ediler.

1928 senesi “milletçilik”nen qabaatlanıp İçki İşler Halq Komissarlığınıñ (NKVD) Baş Siyasiy İdaresi (GPU) hadimleri tarafından yaqalandı ve 1930 senesi Moskvada Butırskaya türmesinde vahşicesine öldürildi.

Naciye Ametova 1959 senesi sürgünlikte yani Özbekistannıñ Sırdarya vilayetindeki “Özbekistan” kolhozında Refat ve Zevriye Ametovlarnıñ çoq balalı qorantasında dünyağa keldi. Onıñ eki aptesi, bir ağası ve eki oğlan qardaşı bar edi. Olarnıñ epsi aliy tasilge saip ediler. Naciye hanım 1976 senesi Telman adına 19 sanlı umumtasil mektepni bitirdi. 1977-1982 seneleri Nizamiy adına Taşkent Pedagogika İnstitutınıñ Rus ve Qırımtatar tili fakultetlerinde oqudı. Bunıñnen beraber “Lenin Bayrağı” gazetasınıñ muarriyetinde açılğan “Köy ve şeer gazetacılığı universiteti” aqşamlıq kursunı bitirdi. İnstitutnı bitirgen soñ onı, çalışmaq içün “Lenin Bayrağı” gazetasına yolladılar. Birinci senesi mektüpler bölüginde esapçı soñra sanat ve sovet qurucılığı bölüklerinde mühbir olaraq çalıştı.

I Murad, Murad Hüdavendigâr (оsmanlıca مراد اول‎ - Murâd-ı evvel, türkçe Birinci Murat, Hüdavendigâr Murat; 1326 - 1389) - Osmanlı Devletiniñ üçünci padişası. Babası Orhan Ğazi, anası Nilüfer Hatundır.

Qırım Hanlığı mustaqillikni qazanğan soñra, 1428 s. birinci Qırım hanı I Hacı Geray tahtqa oturğanınen hanlığınıñ merkez şeeri başta Qırq Yer ve soñ Bağçasaray ola, Solhat-Qırım şeeriniñ emiyeti alâ daa evelkisi kibi büyük olsa da, faqat endi bütün müim siyasiy ve tarihiy vaqialar Bağçasaraydaki Hansarayğa keçeler. Şeer ise Eski Qırım dep adlandırıla.

Tüp Mamay (ukraince Лиманне, Тюп-Мамай, rusça Лиманное, Тюп-Мамай) - Qırımnıñ Saq rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 224 kişi (2001 senesi).

Çirmişler (öz adı Mari) - esasen Rusiyede yaşağan Fin-Ugor halqlarından biri. Umumiy sayı 604 000 kişi (2002), bu cümleden Mariy El Cumhuriyetinde 324 400, Başqurtistanda 105 829, Tataristanda 19 500 kişi.
Qırımdaki er bir şeer diger meskün yerlernen avtobus marşrutlarınen bağlı. Şeerlerara trolleybus marşrutları da bar (Aqmescit ava limanı — Aqmescit — Aluşta — Yalta yolunda). Yalta, Kefe, Keriç, Aqyar, Aqmeçit ve Kezlev deñiz marşrutlarınen bağlı. Kezlevde tramvay mevcut. Ermeni Bazar — Keriç (Kefege çatal ile) ve Melitopol — Aqyar (Kezlevge çatal ile) demiryolları Qırımnı qıtanen bağlaylar.

Filippinler, resmiy adı Filippinler Cumhuriyeti (filippince Pilipinas, Repúbliká ng̃ Pilipinas) - cenüp-şarqiy Asiyada Filipin adalarında bulunğan bir memleket.

Başqırtistan cumhuriyeti (rusça Республика Башкортостан, Башкирия, başqırtça Башҡортостан Республикаһы) — Rusiyeniñ bir cumhuriyeti. Merkezi — Ufa.

Yuqarı Şuma (ukraince Верхня Кутузовка, Шума, Верхня Шума, rusça Верхняя Кутузовка, Шумы, Верхняя Шума) - Qırımnıñ Aluşta şeer şurasında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 1045 kişi (2001 senesi).

Trostânets (ukraince Тростянець) - Ukrainanıñ Sumı vilâyetinde bir şeer. Trostânets rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 21 583 kişi (2011 senesi).

Rusiye İmperiyasınıñ bu qıyın zamanlarında, Ukraina topraqlarında milletçi sesler yükselmege başlay. 1917 senesi martta Ukrain milletçileriniñ başı sayılğan Mihaylo Gruşevskiy Merkeziy Radanı toplay.

Qaraylar - hunn ve hazar qabileler birleşmesine kirgen qaraylarnıñ nesli sayıla. XI asırda Qırımda hazarlarnıñ akimiyeti bitken soñ, qaraylar Qırq Yerde muhtar şekilde yaşamağa devam etken ediler. Başta bu kiçik devletini halq tarafından saylanğan akimler idare etseler de, ileride olarnıñ soyundan kelgenler idareni devam ettiler. İlk idare etken sülâle - Uzun lağabı ile belli olğan Hacı Musanıñ sülâlesidir. Şunı qayd etmek kerek ki, halqnıñ maneviy ayatına ve makeme işlerine baqqan gahanlar, Sar, Biy ve Çelebilerniñ (unvanlar) elinde olğan arbiy işlerge qarışmay ediler. Duşmanlarnıñ ücümi ile arbiy işlerini idare yetkenler aynı zamanda serdar vazifesinde de buluna ediler.

Tomaşpil (ukraince Томашпіль) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Tomaşpil rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 5 944 kişi.

Bilopillâ (ukraince Білопілля) - Ukrainanıñ Sumı vilâyetinde bir şeer. Bilopillâ rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 19 200 kişi (2005 senesi).
Yigirmi eki yıl devamında qırımtatarca ve rusça olıp, eki tilde çıqqan “Terciman” gazetası 1905 senesi inqilâbından soñ, yalıñız qırımtatar tilinde çıqıp başladı (1905 senesi dekabr 9). O vaqıtqace gazetanıñ başında “Aftalıq siyasiy-iqtisadiy-edebiy gazeta” dep yazıla edi. O kündelik gazetağa çevirilgenden soñ (1912 senesi sentâbr ayından) “Tilde, fikirde ve işte birlik!” şiarı altında çıqa başladı. Bu devirde İsmail Gasprinskiy endi gazetağa ziyadece siyasiy tüs bermege ıntıldı. Gazetanıñ tirajı yavaş-yavaş arta edi. Birinci nushanıñ tirajı 370 olsa, 1891 senegece tirajı 1500 oldı, 1905 senesine ise “Terciman” gazetanıñ 5000 abunecileri bar edi. Bu gazeta ve onıñ naşiri qırımtatar edebiyatını, aynı zamanda qırımtatar jurnalistikası ve gazetacılığını, publitsistikanı inkişaf ettirüvde, maarifçilikni ileriletüvde, halqnıñ medeniyetini köterüvde, bütün bu saalarda qalemi pişken istidatlı mütehassıslar österüvde büyükten-büyük rol oynadı. “Terciman” etrafında o devirdeki qırımtatar medeniy küçleri: İsmail Lömanov, Asan Sabri Ayvazov, Abdureşid Mediyev, Osman Aqçoqraqlı, Ali Bodaninskiy, Üsein Şamil Toqtarğazı ve başqalar birleştiler.

Gorodnâ (ukraince Городня) - Ukrainanıñ Çernigiv vilâyetinde bir şeer. Gorodnâ rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 15 000 kişi (2006 senesi).

Avuz Kenegez (ukraince Новофедорівка, Авуз-Кенегез, rusça Новофёдоровка, Авуз-Кенегез) — Qırımnıñ Canköy rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 230 kişi (2001 senesi).

Vinnıtsâ vilâyeti (ukraince Вінницька область) - Ukrainanıñ bir vilâyeti. Merkezi - Vinnıtsâ şeeri. Şimalinde Jıtomır vilâyeti, şarqında Kıyev, Çerkası ve Kirovograd vilâyetleri, ğarbında Hmelnıtskıy ve Çernivtsi vilâyetleri ile, cenübinde Ades vilâyeti ve Moldova ile sıñırı bar.

Limena (ukraince Голуба Затока, Лімена, rusça Голубой Залив, Лимена) – Qırımnıñ Yalta şeer şurasında bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 363 kişi.

Zelönaya Niva (ukraince Зелена Нива, rusça Зелёная Нива) — Qırımnıñ Krasnoperekopsk rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 742 kişi (2001 senesi).

Sovet ükümetiniñ birinci yılları şeer tüşkün alda edi (1921 senesi 35 400 kişi, 1926 senesi 28 700 kişi yaşay edi). Soñ Kefe sanayı ve kurort merkezi olaraq inkişaf etti. Ulu Vatan cenki vaqtında duşmanlar Kefeni eki kere zapt etip, şeerniñ büyük qısmını viran ettiler.

1837 senesi taşlı qumlu yol Yaltanı Aluşta ve Aqmescitnen bağladı, 1848 senesi ise Aqyarğace yol quruldı. 1838 senesi Qırımnıñ yalı boyunı Tavriya guberniyasınıñ ayrı uyezdi etip ayırmağa qarar çıqarıldı ve ükümet uyezd merkezi olaraq Yaltanı sayladı. Şunıñ içün 1838 senesi Yalta uyezdi teşkil etildi de Yalta şeer statusını aldı. XIX asırdan berli şeer populâr kurort olğanınen tez irileşe. XX asır başında Yalta ve Yalta regionında Rusiye asılzadeleri ve çarlarınıñ yazlıq evleri ve sarayları bulundı.
Ağasına daa ziyade yük olmaq istemegen Zübeyde Hanım, ekinci evliligini Selânik Gümrükler Baş müdüri Rağıp bey ile etti. Rağıp Beyniñ de evelki evliliginden dört balası bar edi. Bu evlilik, babasınıñ hatırasına sayğı kösterilmegenini tüşüngen Mustafa Kemalni qızdırdı. Zübeyde Hanım, Balqan Cenkinden soñra Rağıp Beyden ayırıldı ve artıq Osmanlı toprağı olmaqtan çıqqan Selânikni terk etip qızı Makbule ile beraber İstanbulğa köçip Beşiktaş Aqaretlerde bir evge yerleşti.

Tavriya Guberniyasınıñ prokurorı guberniyanıñ bütün mahkeme ve memuriyet müessiseleriniñ işini nezaret ete edi, cinaiy ve memuriy davalarnıñ ketişatını taqip ete edi.

Qırımtatar tarihı üzerine yoq denilecek qadar az araştırmalarnıñ soñunda icret meselesi daa çoq tedqiq etilgen kibi körüne. Amma tarihçılıqnı tafsilâtlı olaraq incelegenimizde bu körünişniñ hatalı olğanı ortağa çıqa. Kesinliknen şunı ayta bilemiz ki, tarih edebiyatında icret meselesinen alâqalı cevaplardan çoq sual bardır. Tedqiqatçılar Qırım Hanlığınıñ tüşmesinden soñ icret qırımtatar tarihınıñ eñ facialı saifeleri olğanını körüş birligi ile qabul etkenlerine rağmen bu mevzunıñ tüyüm noqtalarında (sebepleri, er bir köçüvniñ büyükligi, hronologik sıra) tam bir açıqlıq alâ daa yoqtır.

İbn Haldun (tolu adı: arapça أبو زيد عبد الرحمن بن محمد بن خلدون الحضرمي‎‎, Abū Zayd ‘Abdu r-Raḥmān ibn Muḥammad ibn Khaldūn Al-Ḥaḍrami; 1332 (hicriy 732) s. mayıs 27, Tunis — 1406 (hicriy 808) s. mart 19, Qaire) — musulman alim, tarihçı ve felsefecisi. "Muqaddime" kitabını yazğanı içün belli oldı. Andalus asıllı bir qorantada doğdı.

Pokrov (ukraince Покров; 2016 s. evel Ordjonikidze) - Ukrainanıñ Dnipropetrovsk vilâyetinde bir şeer. Ealisiniñ sayısı 41 894 kişi (2011 senesi).

Rauf Raif Denktaş (1924 yanvar 27, Baf - 2012 yanvar 13, Lefkoşa) - Qıbrız Türkü siyasetçi ve yazıcı. Denktaş, Şimaliy Qıbrız Türk Cumhuriyetiniñ qurucısı ve ilk prezidentidir.

Tabor Kirey (ukraince Макарівка, Табор-Кирей, rusça Макаровка, Табор-Кирей) — Qırımnıñ Curçı rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 36 kişi (2001 senesi).

Veyd "Ağlavuq" Volker oquğan mektebinde eñ utanmaz, en arsız, en yaramaz bir oğlandır. O oğlannıñ istidatlarından biri – qızlarnıñ ogünde bir yaşçıq cibermektir, şay etip, Ellison degen terbiyalı bir qızcıqnı o özüne celp ettire. Elisson "Ağlavuq"nıñ ve onıñ dostlarnıñ muitine tüşip rok-muzıka dünyasına oğray... seyicilerniñ diqqatına Amerika 1954 senesinde, acayip muzıka ve aktörlar.

1571 senesi mart ayında Osmanlı padişasınıñ emri üzerine 120 biñ asker ve toplu yañıçarı destegi ile I Devlet Geray Moskva seferine çıqtı. Bu vaqia aqqında rus Piskaröv vaqanuvisi şöyle yazğan edi:

Trostânets (ukraince Тростянець) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Trostânets rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 8 151 kişi.

Umumen, bir qıta keniş alanlı olmalı, suvaltında olmağan topraqlardan meydanğa kelmeli ve müim geologik sıñırları olmalıdır. Faqat qıtanıñ tek bir standart tarifi yoqtır, onıñ içün ilim aleminde bir qaç farqlı nazariye bar. Bazıları eñ fazla dört ya da beş qıta olğanını tüşünirken, eñ yayğın qullanımda altı ya da yedi qıta sayıla.
Musulman olmağan Hülagu Hannıñ İlhanlı Devletinen Kavkazda 1261-1263 arasında yapqan muarebelerde muvafaqiyet qazandı. Memlük Devletinen İlhanlı Devletine qarşı ittifaq qurdı. Balqanlarğa akim oldı. Bulğar çarı Gregor Terterni tahttan endirip yerine Smileçni tayinledi. 1296-da Sırblarnıñ üstüne barıp, qıral Stefannı itaatqa mecbur etti. Bizans imperatorına istegenlerini qabul ettirdi.

Aprel ya da çiçek ayı - seneniñ dördünci ayı olıp 30 kündir. Aprel namınıñ latince "Aprilis"ten kelgeni rivayet olunır. Latince aperire (açmaq); tereklerniñ çiçek açmağa başlağanı mevsimni ima eter.

Büyük Britaniya, resmiy adı Büyük Britaniya ve Şimaliy İrlandiya Qоşma Qırallığı (inglizce Great Britain, United Kingdom of Great Brıtaın and Nоrthern Ireland) – ğarbiy Avropada bir devlet.

Kütüke (ukraince Мельничне, Кютюке, rusça Мельничное, Кютюке) — Qırımnıñ Curçı rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 391 kişi (2001 senesi).

1982 senesinde İstanbulğa kelip İstanbul Devlet Operasında solistlikke devam etti, pek çoq zor operada baş rol oynadı ve milletlerarası kontsertlerini devam ettirdi.

Noman Çelebicihan öz şiirlerini yaşlıq çağında yazmağa başladı. Büyük istidat ile yazılğan lirikası felsefiy mizacı ile ayırılıp tura. Bir sıra eserinde teren vatanperverlik duyğuları açıq körüne. “Ant Etkenmen!” şiiriniñ metni şimdi qırımtatar halqınıñ gimnidir.

“Bahçesaray” (Bağçasaray şeeriniñ türk adı) - bir mecmua, İstanbul Qırım Derneginiñ (türkçe Kırım Türkleri Kültür ve Yardımlaşma Derneği İstanbul Şubesi) resmiy yayın organı. İlk defa 1994 senesi çıqarıldı. 2 ayda bir Türkçe olaraq neşir etile. 2001 senesinden berli 32 saifelik mecmua formatında çıqa ve Qırımtatarca maqale ve reportajlar da ola. Abune olğanlarğa poçtanen bedava yiberile. Mecmuanıñ tirajı 10 000 nusha.

Cağa Beş Qurtqa (ukraince Іванівка, Чага-Беш-Куртка, rusça Ивановка, Бешкуртка, Чага-Беш-Куртка) - Qırımnıñ Seyitler rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 526 kişi (2001 senesi).

Yeşilköy ilk mektebinen Bakırköy orta mektebini bitirgen soñ Sanat Mektebiniñ Moda ve Tigiş bölügine kirdi. İngliz tili ögrenmek içün Amerikan mektebine başladı. Evelâ ğarp muzıkası ve şan tasili alğan Sipahiniñ Türk sanat muzıkasına olğan istidadını, İstanbul Konservatuarında Ahmet Nuri Canaydın abayladı. 1953 senesinde TRT Ankara Radiosında daimiy sanatkâr olıp çalışmağa başladı. 1957-de sipti plağın çıqardı: "Bir rüzgârdır gelir geçer sanmıştım". 1957 s. Yanvar 23-üde Hasan Aldemir Sipahinen üylendi. Eki erkek balası olğan sanatkâr muzıka çalışmalarına devam ete. Mınavdan başqa "Kalbimdeki Serseri" adlı filmde baş oyuncı olıp oynadı.

Kuyavlar-Pomeraniya voyevodalığı (lehçe Województwo kujawsko-pomorskie) merkeziy Lehistanda bir voyevodalıq (vilâyet). Kuyavlar-Pomeraniyaniñ merkezi Bıdgoşç ve Torun şeerleri.

Avropalılarnıñ Osmanlığa “Hasta Adam” aytmaları, devletniñ ne qadar küçsüz olğanını köstere. Küçsüz olğanı içün Avropa Devletleri Osmanlı Devletini Almaniyanıñ tarafında I Cian Cenkine qoşulmağa mecbur ettiler.

Zvenıgorodka (ukraince Звенигородка) - Ukrainanıñ Çerkası vilâyetinde bir şeer. Zvenıgorodka rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 18 824 kişi (2007 senesi).
Cıyında çeşit zevqlı oyunlar oynap eglenmek te adet oğlan. Yaşlarnıñ sevimli oyunlarından: "Yüzük", "Telefon", "Quşaq" oyunları pek şen keçe edi.

“Çoban qızı” (1912), “Bastırıq” (1913), “Tatarlar Yurtu” (1914), “Yolcu Ğarip” (1916), “Sarı Lâle” (1917) kibi şiirlerinde ince lirikanen yüksek milliy pafos ve azadelik nağmeleri terennüm etile.

Şıroke (ukraince Широке) - Ukrainanıñ Dnipropetrovsk vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Şıroke rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 11 221 kişi (2001 senesi).

Eşmırza qartnıñ közleri körmey edi. Onı elinden cetep yürgenler. Öyle alicenap insanlardan biri Qırımnıñ Ağırmaq Eli köyünden Qulmambet Bekmambet olıp, soñundan onıñ özü de belli folklorcı, masal aytıcı olıp yetişti. Eşmırza qartnıñ ekseriy şiirleri onıñ ağzından yazılıp alınğandır.

Lıpova Dolına (ukraince Липова Долина) - Ukrainanıñ Sumı vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Lıpova Dolına rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 5 348 kişi.

1952 senesi Lviv universitetiniñ filologiya fakultetini birire. Poltava pedagogik institutında, ukrain edebiyatından ders berip, ocalıq yapa. "Vitçizna" degen mecmuanıñ müdiri ola. Siyasiy sebeplerden onı bir qaç kere işten çıqaralar.

Kotelva (ukraince Котельва) - Ukrainanıñ Poltava vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Kotelva rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 12 300 kişi.

Qırımnıñ özenleri az suvludır. Salğır, Alma, Belbek, Qaçı eñ esas özenlerdir. Dağ ile dağ aldındaki rayonlarda özenlerniñ çoqusında suv anbarları bar. Şimaliy Qırım boyunda Şimal Qırım kanalı uzana, oña suv Özüden kele. Qırımda bir qaç balaban tuzlu göl bar: Doñuzlav, Sasıq, Saq, Aqtaş, Töbeçik, Çoqraq gölleri ve digerler.

Ulu Vatan cenkinden evel şairniñ eki kitabı çıqtı. “Sıvaş hatireleri” (1935 s.) ve “Şiirler cıyıntığı” (1940 s.). Bu kitaplarğa kirgen eserlerinden başqa gazeta ve mecmua saifelerinde “Millionlarnıñ cevabı”, “Saña selâm”, “Köteril yurtım”, “Partizan Kemal”, “Cenk istemeymiz”, “Körüşüv” kibi bir sıra eserleri basıldı. O cemaat işlerine aktiv iştirak etti. Aqmescit şeer şurasına deputat saylandı. Bir qaç yıl devamında “Sovet edebiyatı” mecmuasınıñ mesül kâtibi olıp çalıştı.

Yevgen Oleksandrovıç Sverstük (ukraince Євген Олександрович Сверстюк, 1928 s. dekabr 13, Siltse qas., Volın, Lehistan – 2014 s. 1 dekabr, Kiyev, Ukraina) – ukrainalı yazıcı, şair, terciman, edebiyatşınas, felsefeci, cemaat erbabı.

1945 yılında Kore bağımsız oldu ve Pyongyang vurmak nüfuz bölgesi, Sovyetler Birliği, olma, geçici başkenti eğitimli kuzeyinde Kore yarımadası kuzey KORE devlet (sabit sermaye sonra kabul edildi Seul, «geçici olarak» ayrılmış bir ülke). Kore savaşı sırasında ciddi zarar hava bombardımanı ile, ekim-aralık 1950 meşgul askerleri tarafından BM. Savaştan sonra hızla onarıldı.

Bizim Qırımnıñ azaları öz halqınıñ milliy areketinde, milliy qurtulış yoluna can ve ayatlarını feda etken ecdatlarını, iç bir vaqıt unutmayıp, ürmet ve sayğı ile añıp turalar. Halqınıñ vaziyetini añlap, milliy qurtulış areketine ve milletiniñ maqsadına yetme yolunda öz isseni qoşmağa istep, milliy areketine qoşulıp siyasiy saasında çalışmağa istegi bar.
1783 senesi başlağan birinci icretniñ tarihları müelliflerge köre farqlıdır. Birinci icret tarihınıñ Yevgeniy Markov ve Martyanov 1785-1788 yıllarını köstere, Verner ise icret 1804 senesi toqtatılğanını yaza.

Tahminen 1800-1812 yıllarında kerçekleşken ekinci icretni tedqiqatçılarnıñ bir çoqu iç añmay. Ekinci icretniñ tarihları Amet Özenbaşlığa köre 1804-1805, V.H. Kondarakige köre 1883, P.K. Martyanovga köre 1812 senesidir.

Balıqlar (latince Pisces) — suv ayvanlarınıñ parafiletik zümresi. Olarnıñ qafa ve nefeslikleri bar, parmaqları ise yoq. İnsanlar içün müim aş menbasıdır.

Halqı Qırımğa qaytması içün qolundan kelgenini de kelmegenini de, er şeyni yapqan Fazıl Ametov özü ebediyen ğurbette qaldı. O 1984 senesi fevral ayında vefat etti, Taşkente defn etildi.

Montanay (ukraince Новоселівське, rusça Новосёловское) – Qırımnıñ Aqşeyh rayonında bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 3 362 kişi (2011 senesi).

Orativ (ukraince Оратів) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Orativ rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 3193 kişi (2005 senesi).

Qırım cenki vaqtında Rusiye ordusınıñ zabiti edi. Bu cenk aqqında "Aqyar ikâyeleri"ni (Севастопольские рассказы, 1855) yazdı. Tolstoynıñ eñ belli romanları — "Cenk ve barışıq" (Война и мир, 1865—1869) ve "Anna Karenina" (Анна Каренина, 1875—1877). Ömrüniñ soñunda anarhik ve barışçı bir felsefe yarattı.

Ölüm kölgesi er bir insannı taqip etip yürgen vaqıtta, Memet Müyedinovnı Rоma Papası, gizli alda, altı ay manastırda tuta. Soñ Memet Müyedinov Londоndaki Lehistan ükümetinden stipendiya alıp, Vatikannıñ şarqiyat institutında üç yıl oquy. O vaqıtta “İslâm aleminde qadın uquqı” adlı kitabını yaza. Lâkin, bazı sebeplerden tolayı, o dünya yüzü körmey.

Qır İçki (ukraince Варварівка, Кир-Ічкі, rusça Варваровка, Кыр-Ички) — Qırımnıñ İçki rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 589 kişi (2001 senesi).

Madde 7 Qurultay qanun yaratıcılıq akimiyetiniñ, icralıq akimiyetiniñ, yuridik akimiyetiniñ er biriniñ bütünleyin mustaqilliklerni qabul etmeknen milliy idarede er bölükniñ öz dairelerinde uquqiy ceetten saip оlmasını qabul eter.

Böylece 1571 senesinde mayıs 24-de Qırım-Osmanlı orduları tarafından yapılğan Moskvanıñ zaptı neticesinde Qırım ile Rus devleti arasındaki zıddiyet eñ yüksek noqtasına barğan oldı. Bu zıddiyet 200 yıldan ziyade sürgendir.

Çarlıq Rusiye devrinde Saray İçki İşler Nazirligi tarafından idare etile edi. Ara-sıra Saraynı padişalar ve çar qorantanıñ temsilcileri ziyaret ete ediler. Tabiiy ki, şu sebepten Saray er kes içün açıq degil edi. İstisna olaraq Qırım cenki vaqtında (1854-1855 ss.) mında arbiy hastahane yerleştirildi.

Çernivtsi (ukraince Чернівці) - Ukrainanıñ Vinnıtsâ vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Çernivtsi rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 3 090 kişi.

Emir Noğay qırq senege yaqın Altın Ordu devletiniñ idaresini qolunda tuttı. İstegen vaqtında hanlarnı deñiştirdi. Tışqı memleketlerde Noğaynıñ Rusiyede çar olğanı bile aytılğan edi. Doğrusı o Deşt-i Qıpçaqta tümen başı edi.
2015 s. fevralniñ 8-de Kaliforniyadaki Los-Anjeles şeerinde ötkerilgen 57ci "Gremmi" mukâfatlandıruv merasiminde Bek "Morning Phase" albom içün "Yıl albomı" ve "Eñ güzel rok-albomı" eki "Gremmi" eykelçiklerni elde etti.

1955 senesinde Cafer Seydamet Qırımerniñ hastalığı sebebinden Milliy Merkez toplaşuvlarına vekâleten Müstecib Ülküsal reislik etmege başladı. O zamandan soñ Münihte er sene toplanğan Paris Bloku toplaşuvlarına qoşulğan, ya bir özü ya da bir qaç arqadaşınen Qırım milliy davasını temsil etti. 1960 senesinde Emel mecmuası Türkiyede yañıdan neşir etilmege başladı. 1986 senesinde közleri raatsızlanğanğa qadar Emel mecmuasın baş müellifligini etken. 154 sanı Romaniyada neşir etilgen Emel mecmuasında 103 maqalesi, 227 sanı Türkiyede neşir etilgen Emel mecmuasında 214 maqalesi bardır.

Köktaş (ukraince Синьокам'янка, Кокташ, rusça Синекаменка, Кокташ) - Qırımnıñ Qarasuvbazar rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 377 kişi (2001 senesi).

Utarit (Merkuriy) – Küneş sistemasınıñ Küneşke eñ yaqın seyyaresidir. Büyüklik ceetinden sekiz seyyare arasında sekizinci sıranı ala. Çıplaq köznen körünip olğan beş seyyareden biri (digerleri Çolpan, Merih, Müşteri ve Zual) olaraq eski devirlerden berli insan oğlunıñ diqqatını çekkendir. Utarit yer beñzeri ya da "qaya" yapılı seyyareler sınfına kire. Küneşke yaqınlığı sebebinen yer yüzünden közetüvi zordır ve aqqında bilingenler sıñırlıdır.

Silez tili ya da şlonska tili (öz adı ślůnsko godka) - ğarbiy slavân gruppasından bir tildir, Lehistandaki Sileziya regionında cayılınğandır. Silez tiliniñ taşıyıcılar sayısı 1 200-ge yaqın.

Rokıtne (ukraince Рокитне) - Ukrainanıñ Rivne vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Rokıtne rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 7 143 kişi (2001 senesi).

Pokrovsk (ukraince Покровськ) - Ukrainanıñ Donetsk vilâyetinde bir şeer. Pokrovsk rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 63 635 kişi (2016 senesi).

Elazığspor (türkçe Elazığspor) - Türkiyeniñ bir sport klubu. 1967 senesi Elazığ şeeriniñ Harput rayonında qurulğan. Renkleri bordo-beyaz olıp, Şimdiki prezidenti Selçuk Öztürkdır. Stadionı, Elazığ Atatürk Stadionı .

1993 senesi Ukraina iç işleri akademiyasını bitire. 1995-2000 seneleri arasında Ukraina İİN Donetsk vilâyetindeki İdaresiniñ Artemovsk şeer bölügine, 2000-2005 seneleri arasında ise, Ukraina İİN Donetsk vilâyetindeki İdaresiniñ Makeyevka şeer bölügine yolbaşçılıq yapa. 2007 senesi Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Ukraina İİN Baş İdaresiniñ yolbaşçısı vazifesine, ondan soñ, nazir yardımcısı vazifesine – militsiya Glavk yolbaşçısı olaraq tayin etile.

Slobojanske (ukraince Слобожанське) - Ukrainanıñ Dnipropetrovsk vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 11 528 kişi (2001 senesi).

Riff (inglizce riff) – aletler taqımınen defalarca tekrarlanğan nağme ibaresi; qullanıla eki variantе: quvetleştirüv usulı dayın, yani stomp, ya da parallel refaqat improvizatsiya yapqan solistniñ deñişmez bir şekilde, yani background. Big-bendlerde muzıkantlar birden farqlı-farqlı riffler işletile bileler, kimerde ise bir-biri artından kelgen nevbetleşme dayın.
1868 senesi iyünniñ 5-nde qabul etilgen Senat fermanı esasında, Aqmescitniñ eki palatalı okrug mahkemesi 1869 senesi aprelniñ 22-nde işini başlağan edi. Mezkür ferman ile okrugta Odesa mahkeme palatasınıñ mahkeme qararları ükümge süre edi – Aqmescit okrug mahkemesiniñ prokurorı o zaman Adliye nazirligine ve Odesa mahkeme palatasına itaat ete edi.

Cadra Borlaq (ukraince Жилине, Джадра-Борлак, rusça Жилино, Джадра-Борлак) — Qırımnıñ Canköy rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 551 kişi (2001 senesi).

Onıñ içün Tatar ve Noğaylarnıñ Türkiyege köçmesine mani olmaq yasaqlanğan edi... “Tatarlar, birden-birge ükümet olarnıñ Qırımda qalmalarını zorlamağanını duydılar” (Goneniye…).

Aqmescitte ülkeşınaslıq, etnografik ve bediiy müzeyleri, Gorkiy adında Rus akademik dramatik teatri, Qırımtatar akademik muzıka ve drama teatri, qoqla teatri, filarmoniya, tsirk bar.

Mariy El Cumhuriyeti / Çirmişistan (çirmişçe Марий Эл Республик, rusça Республика Марий Эл) — Rusiye terkibinde bir muhtar finugor cumhuriyettir.

Otar Moynaq (ukraince Уютне, Отар-Мойнак, rusça Лесновка, Новосёловка, Горопашник) - Qırımnıñ Saq rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 3 989 kişi (2001 senesi).

1917 senesi Oktâbrde İcra Komitetiniñ bir toplaşuvında Nоman Çelebicihan Qırımnıñ kelecegini belirlenmesi Qurultaynıñ toplanmasınen mümkün olacağını söyledi ve bu fikir qabul etilip Qurultaynıñ toplanması qararı alındı.

Setkin (ukraince Плодове, Челебілер, rusça Плодовое, Челебилер) - Qırımnıñ Seyitler rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 616 kişi (2001 senesi).

Eserniñ neşir etilüv tarihı mürekkep oldı. 1969 senesi “Toğan qaya” cıyıntığında destannıñ birinci qısmı “Toğan qaya” serlevasınen neşir etildi. Soñra 1978 senesi şiirler ve poemalar kitabında “Aslıhan” serlevasınen kene tek birinci qısmı basıldı. Edip sağ olğanda “Közyaş divar” destanı tolu kölemde neşir etilmedi, çünki kommunist nezareti ruhset bermedi. Bunıñ sebebini eserniñ mündericesi ile tanış olğandan soñ añlamaq mümkün. Destan tolu kölemde birinci kere “Yıldız” mecmuasınıñ saifelerinde dünya yüzü kördi (1990 s. No. 4-5). Niayet, “Közyaş divar” destanı 1996 senesi Aqmescitte ayrı kitap şeklinde derc olundı.

Boys Demeh (ukraince Слив'янка, Бойс-Демех, rusça Сливянка, Тархан Тихоненко, Бойс-Демех, Кыр-Алике) - Qırımnıñ Seyitler rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 98 kişi (2001 senesi).

Gornostayivka (ukraince Горностаївка) - Ukrainanıñ Herson vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Gornostayivka rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 6 745 kişi (2011 senesi).

George Clinton – yırcı, bestekâr, prodüser. "Parliament", "Funkadelic", "Funkenstain" kibi fank-taqımlarnı yarattı. Fanknıñ yaşayış felsefesi dayın menimsemep, onıñ faal teşviqatçılerden biri edi. 70ci senelerce onıñ plastinkalarnıñ ciıltlari fank "U" tamğasınen ve "One Nation United under the Groove" ("Gruvnen birleşken bir millet") şiarinen belgilene edi.

Nayn Bront (ukraince Відкрите, Найн-Бронт, rusça Открытое, Найн-Бронт) — Qırımnıñ Curçı rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 296 kişi (2001 senesi).

Andruşivka (ukraince Андрушівка) - Ukrainanıñ Jıtomır vilâyetinde bir şeer. Andruşivka rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 11 000 kişi (2000 senesi).
Qaşqa Çoqraq (ukraince Відважне, Кашка-Чокрак, rusça Отважное, Кашка-Чокрак) – Qırımnıñ İslâm Terek rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 542 kişi.

Protatar (tatar yanlısı) noqta-i nazarını ise bu devirge ait eki müellifniñ maqaleleri bellidir. 1860 yıllarında yazılğan oçerklerde mesele tarih baqımından tedqiq etile. Mezkür yazılarda Qırımtatarlarnıñ ağır maddiy vaziyetlerine işaret etilip Rus memurlarnıñ zulumı akis etile. Levitskiy Rusiye dailinde ve tatarlarnıñ Qırım Cenkine (1853) qadar yaşayışını tasvir etip şunı ayta: “Tatarlarğa yapılğan zulumlıqlarğa rus ealisi bile qatlanamaz edi” Levitskiyge köre, bu munasebetlerniñ asıl sebebi “Qırımnı Tatarnıñ elinden alıp ortodoks mezebinden insanlarnı yerleştirmektir”. (Levitskiy S. 604). Bu problema üzerine beñzer noqta-i nazarını Gertsen tarafından yayınlanğan “Kolokol” mecmuası tuta. Ükümetniñ bu icretteki rolüni şidetli olaraq tenqit etip ve tatarlarğa simpatiyasını kösterip şöyle yaza: “Cenk bitken soñ ükümetniñ aqlına şu keldi: Qırımnıñ yerli halqı, yañı cenk başlasa telükeli ola bilir ve bu topraqlarğa Ruslarnı ya da Bulğarlarnı yerleştirmek üzere tedbirler almaq kerek.

1960 seneleri çeşit edebiy aqşamlar, toplaşuvlar teşkil ete. Qayd etmek kerek ki, o vaqıtlaı öyle bir şekilde keçirilgen tedbirler yasaq edi. Öz neşriyatında Sverstüknin esselerni darqata ediler: "З приводу процесу над Погружальським", "Собор у риштованні", "Іван Котляревський сміється", "Остання сльоза" ve ilâhre.

1969 senesinde orkestra şefi Orhan Tanrıkulunen evlendi. 1974-de Romağa ketip Santa Cecilia akademiyasıniñ imtaanlarını qazandı ve namlı metso-soprano Gianna Pederzininen Verdi operaları hususında çalıştı. Niayet mında aqiqiy ses renki olğan lirik-spinto sopranolığı keşif etildi. Santa Cecilia akademiyasını halq jürisi aldında bergen imtaanda birincilik alıp bitirdi.

Yarımadada Qırım Avtonomiyalı Sovet Sotsialist Respublikası qurılğanda eda etilgen ilk vazifeler sırasında – yerli adliye organları tesis etilgen edi.

Dinlerniñ Zuurı ve Zararları, Oraza, Qurban, Sünnet, İslâm Dininiñ Sınfiy Maiyeti kibi maqaleler yazdı. Qızıl Proletariy, Qızıl Yaşlıqqa, Keriç Qızlarına, Qadınlarğa, Bay ve Fuqare, Al Tañ, Lenin kibi şiirlerinde sotsializm, aq ve adalet mevzularını işledi.

1917 senesi dekabr ayında olğan Birinci Umumbelarus Kongressi Belarus eliniñ dört tarafından 1872 kişi iştirak etken. Bolşevikler tarafından dağıtıluvına baqmayıp, Kongress saylağan Radasını "elniñ eñ yuqarı teşkilâtı" ve "tolu akimiyet saibi" dep ilân etken. 1918 senesi fevralniñ 19-ıncı künü şuraviy organlar (Ğarbiy vilâyetniñ icra komiteti ve halq komissarları şurası) vekilleri Minsk şeerinden çıqqanından sebep, Umumbelarus Kongressi Radasınıñ icra komiteti "ülkede tolu akimiyet ala" degen birinci fermanını çıqarğan.

Vyetnam, resmiy adı Vyetnam Sotsialistik Cumhuriyeti (vyetnamca Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam) - cenüp-şarqiy Asiyada İndо-Çin yarımadasında bir memleket.

Cafer Berdi (ukraince Дружне, Джафер-Берди, rusça Дружное, Джафер-Берды) - Qırımnıñ Aqmescit rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 310 kişi (2001 senesi).
Toğanaş (ukraince Солоне Озеро, Тоганаш, rusça Солёное Озеро, Тоганаш) — Qırımnıñ Canköy rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 1033 kişi (2001 senesi).

Bunevats şivesi (öz adı bunjevački govor ya da bunjevački jezik) Sırbistandaki Voyvodinada ve cenübiy Macaristanda yaşağan Bunevats (bunjevci, birlikte bunjevac) qavmi tarafından qullanıla. Lisaniy ceetten o cenübiy slavân, ştokav (ne sözi što dep aytılğanından sebep), ğarbiy ikav (tarihiy yat sozuğı şimdiki tilde /i/ dep aytılğanı sebebinden) şivesidir. Voyvodinada neşir etilgen birden-bir bunevats gazetesinde (Bunjevačke novine "Bunevatslar haberleri") gayevitsa şeklindeki latin elifbesi qullanıla.

Muşaş (ukraince Вишенне, Мушаш, rusça Вишенное, Мушаш) - Qırımnıñ Qarasuvbazar rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 1 952 kişi (2001 senesi).

Qaraç Baraç (ukraince Солонцеве, Карач-Барач, rusça Солонцовое, Карач-Барач) — Qırımnıñ Canköy rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 368 kişi (2001 senesi).

şiarınen türkiy halqlarnıñ biri-birine yaqınlaşuvı ve milliy medeniyetleri, siyasiy añları ösüvi oğrunda büyük hızmetler yaptı. Medeniy, içtimayi ve siyasiy faaliyeti içün 1910 senesi İsmail Gasprinskiy “Revue du mоnde musulman” adlı frenk mecmuasınıñ eyeti tarafından Nobel mukâfatına taqdim etildi.

Canköy (ukraince Джанкой, rusça Джанко́й) — şimaliy Qırımda bir şeer. Cumhuriyetke boysunğan şeer statusı bar. Şeerniñ adı cañı köy (cañı ~ yañı) söz birikmesinden asıl oldı. Şeer Canköy rayonınıñ merkezidir, lâkin rayon terkibine kirmey, cumhuriyetke boysunğan 11 şeerniñ birisi ola. Aqmescitten şimalge taba 93 km qadar uzaqlıqta buluna.

Volodarka (ukraince Володарка) - Ukrainanıñ Kiyev vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Volodarka rayonınıñ merkezi. Ealisiniñ sayısı 7 540 kişi (2006 senesi).

En Pyongyang — alan adı Kim Il-Sung. Burada törenler düzenlenmektedir Kore Halk Ordusu, gösteri, kitle jimnastik ve dans gösterileri resmi tatil günleri.

Krımskaya Roza (ukraince Кримська Роза, rusça Крымская Роза) - Qırımnıñ Qarasuvbazar rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 1 721 kişi (2001 senesi).

42.383333, -2.533333 Entrena (ispanca Entrena) - şimaliy İspaniyada bir şeerdir. Ealisi - 1503 adam (2011 s.). Deñizge nisbeten yüksekligi - 558 m.

Qırımtatar icreti - XVIII asırnıñ soñundan XX asırnıñ başına qadar devam etken Qırımtatar halqınıñ çoqluğınıñ Balqanlar ve Anadoluğa kütleviy köçkeni.

1930 senesi Yalta Qırım MŞSCniñ rayonınıñ merkezi oldı. Ulu Vatan cenki vaqtında alman işğali ve Stalin emrinen yapılğan qırımtatarlar sürgünliginiñ şeerge zararı tiydi. 1945 senesi fevral 4 kününden başlap 11 kününe qadar Yaltada Yalta konferentsiyası ötkerildi.
Meñli Geray Han; aqıllı, siyasiy körüşleri isabetli bir han edi. Aynı zamanda şair edi. Qıpçaq şivesinde yazğan şiirleri bar edi. Bağçasaraydaki Hansaraynı yasatmadan evel Zıncırlı Medreseni yasattı. Bu onıñ ilimge ve medeniyetke olğan sayğısını kösterdi. Bu medresede ders berecek müderrislerniñ ve oquycaq talebelerniñ keçimlerini qarşılamaq içün keliri yüksek topraq vaqıf etti. Olacaq medreseniñ temelini qoyğanda, han, yerni qaza edi, er kesnen beraber taş taşıy edi, bina azır olğanda ise o, medreseniñ qapılarında balaban zıncırnı asmaqnı emir etti. Medreseniñ tantanalı açıluvında han ayttı: “Aqıl adamnı alicenap ete, aqıl kemalatnıñ yolu ise ilimnen bağlı… ilimni ürmet etmegen, han olsun ya da padişa, o bir şey temelli etip olamaz, erte ya da keç onı namussızlıq yeter. Men bu qapılarda zıncırnı asmağa emir etim, bu qapıdan kirgen er insan, kim de olsa, bu ilim mabedine kirip öz başını ilim ögünde egsin”. Ve han başını egip, birinci medresege kirdi. Qapı üstünde ise şimdi de, arap tilinde yazı saqlandı: “Bu oquv yurtu Allah yardımı ile Meñli Geray han, Hacı Geray hannıñ oğlu, qurmağa emir etti. Allah onıñ hanlığını asır soñunace devam etsin, icriy 906 s.” Meñli Geray han, 1515 senesinde vefat etti. Yasatqan Zıncırlı Medrese qatındaki dürbesinde topraqqa berildi.

Devlet Geray han qaçqan IV İvanğa elçilerini yolladı. Qırım elçileri rus çarını Moskvağa qaytarğan vaqıtta Bratovtşçina köyünde bularaq hannıñ mektübini taqdim ettiler. Mektüpte şöyle denile:

Zamruq (ukraince Берегове, Замрук, rusça Береговое, Замрук) – Qırımnıñ Bağçasaray rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 870 kişi (2001 senesi).