Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Дая кадында хөй витаминнар, өске-даа холуксаалар бар болганда, ону ниити мага-ботту быжыглаарынга, витамин четпестээр аарыгларга ажыглап турар. Дая кадын улус хан базыышкыны кудуладырынга, ижин-шөйүнду аарыгларынга ажыглап турар.

Даайы чагаазынга харыылап, дыка-ла тода, билдингир кылдыр бижээн: «Сыгыртыр кижи сыгыдым ыыткыр, даашкыр болзун дээш, бодун күш-биле албадап болбас, оон хамаарышпас болгай. Чүге дизе сыйылааш, кандыг-даа аян чок үн үнер. Менден аңгыда Санчы Кызыл-оолдуң, Ооржак Хунаштаар-оолдуң хөөмей-сыгыдын дыңнап көр даан, анаа хостуг, чоргаар кандыг-даа албадаашкын чок.

Аът чарыжының маргылдаазы чүс-чүс, муң-муң чылдарны өттүр бистиң хүннеривиске чедип келген. Аът чарыжы болза, бистиң хүннеривисте спорттуң база бир эң солун хевири болуп, ооң хевирлерин янзы-бүрү кылдыр сайзырадып келген.

Делегей акшазы. Делегейде чурттар аразында саң-хөө харылзаалары болгаш барааннар саарылгазы нептерээнде кезек чурттарның акшалары делегейниң көвей черлеринге үнелиг болгаш херектиг апарган. Ындыг акшалар дээрге - АКШ доллары, швейцар франк, евро, англи фунт, япон иена болгаш оон-даа өске акша дыңнары (единица).

Мунукчулар аъттар маңнажып орда, мунган малының онзагай байдалын көрүп тургаш, маңын таарыыр— аът кезек болза, чарыш төнгелекте шаан үзе маңнап каавытпазын дээш, ону оожургадып, аксын тыртар. А бир эвес ол аът аажок узак болза, ооң маңы үнзүн дээш, ону кымчы-биле хойзуп, аажок хөөрели кускуннагылаар.

Чже Цонкапа (1357-1419чч) - Төвүт буддизмниң эң улуг школаларының бирээзи Гелугпа школазының үндезилекчизи. Төвүтте Цонкапа Башкыны ийиги Будда деп сүзүглээр.

ХХ чүс чылдың сөөлгү болгаш баштайгы он чылдарында тыва хөөмейниң “алдын” салгалының сөөлгү кижилеринге Хунаштаар-оол Ооржак, Маржымал Ондар, Сундукай Монгуш, Максим Дакпай, Дмитрий Очур, Дырышпан Монгуш, Андрей Чүльдүм-оол, Кара-оол Тумат база Фёдор Тау хамааржыырлар. Ол ышкаш кайгамчык салым-чаянныг хөөмейжилеривис, “мөңгүн” салгалдың төлээлекчилеринге Олег Куулар, Леонид Ооржак, Геннадий Чаш, Геннадий Тумат, Мерген Монгуш, Иван Сарыглар, Тимур Кара-Сал, болгаш Аяс Данзырын хамааржыырлар.

Бир эвес кижи билбейн хоран оът азы дириг амытанның хоранын чип, ижипкен болза, Дарийги Бурганны сактып адааны безин өлүмнүг оо-хоранны мага-боттан үндүрүп кааптар.

1944 чылдың март 5-те Рыжановка биле Кобыляки суурларның чанынга дайзыннарның камгалалы үзүктелгенде экипажтың механик-чолаачызы турган Чүргүй-оол Хомушку танкызы-биле дайзынның талазынче шургуп кирген. Ийи шак дургузунда Ч. Хомушку бодунуң экипажы-биле удурланыкчыларның 35 солдадын, 3 танкыга удур чепсээн, 3 пулемёдун, 2 миномёдун узуткап каан. Кажан танкының командири балыглаткан соонда, Чүргүй-оол команданы удуртурун хүлээп алган.

Моңгуш Аяс 7 харлыында хүрежип эгелээн. Тыва хүреште туруп көрбээн, база моон-даа соңгаар турары берге көргүзүгнү тургускан. Ол болза бир дугаар тыва улустуң күрүне "Наадым" байырлалынга 18 харлыг (1991 чыл) тургаш шүүлген. Оон дараазында 18 чыл иштинде чүгле чаңгыс катап 1993 чылда 20 харлыг тургаш Моол күрүнениң авырга аттыг мөгезинге Одвоогийн Балжинямга октаткаш, үжүүрлешкен.
Россияның чыынды командазы дээш, 2003 чылдан эгелеп маргылдааларга киржип келген. 2004 чылда Афины хоорайга эрткен Олимпиаданың киржикчизи. 2007 чылдың апрель 21-де айыылга таварышкаш, бир бүүрек чок арткаш, эмнелгеге үр чыткан. 2008 чылда чайын улуг спортче дедир эглип келген. 2009 чылда Россияның чемпиону болгаш делегейниң вице-чемпиону.

Бээриниң падежинде чүве аттары-биле кылыг сөзүнден укталган чүве аттары база кады каттыжыпкан чоруп болур: амыдыралга ынакшыл, херекке бердиниишкин, номга хандыкшыл.

Финлядияның сугларының хөй кезии Балтий далайже киир агып чыдар. А соңгу талазында хөй эвес суглар Соңгу Доштуг океанче агып турар. Финляндияны " муң хөлдер чурту "деп база анаа эвес адап турар. Чүге дизе Финляндияның девирскээриниң 9%-зун 190 000 хире хөлдер эжелеп турар. Бо күрүнениң чериниң 30% малгаш болгаш тулаалыг черлер болуп турар.

В 50-60-е гг. расширился круг драматургов. Одноактные пьесы писали К. Кудажи, С. Сюрюн-оол. Кок-оол написал комедию "Ах, красавица!" и пьесу "Самбажык" о восстании аратов против феодалов в 19 в. К. Сагды в пьесе "Путь девушки" рассказала о тувинской молодёжи. Сарыг-оол написал первое тувинское оперное либретто "Чечен и Белекмаа", М. Мунзук - пьесу "Товарищ директор" о жизни тувинского совхоза.

Бо культурага хамаарышкан археологтуг тураскаалдар Алдай дагларында болгаш Саян дагларының соңгу талазынче Улуг-Хемни дургаар дистинчип чоруй барган.

Бот-боттарын ындыг берге байдал чедирбес дизе, өг-бүлениң кежигүннери бодунуң сагыш-сеткилин “хынап, хөөннеп” билириниң аргаларын өөренир ужурлуг. Чижээ, ачазы: “Шөлээни ам бербезе-даа, келир айда алыр мен, ынчан кат-чимис быжа бээр, эки үе ышкажыл“ деп бодапкан болза, ооң хөөңнү баксыравас турган болгай. Авазы: “Автобус долузу-даа болза, экизин ай, даштыгаа соокка үр турбадым“ деп бодуун оожургадып болур турган. Кырган-авазы “Мээң шагзырааным-даа ажырбас, бичии болгаш, анаа апаар мен, ол чеде аржыылымны төндүр аргып алыйн“ дээн болза, дүшкүүрлүг байдал база чавырлып турар ийик.

Эр-даа кыс-даа кижи өртемчейге амыдырап чорда, кеткен хеви шуптузу дөмей эвес болур болгай. Чаңгыс удаа көре-сала, эр кижи дээрзи дораан таныттынар.

- Мен Кызыл-Мажалыктың №1 школазын 2006 чылда дооскаш-ла, Новосибирск хоорайның башкы университединиң күш-культура салбырынче дужаап кирип алгаш, ону ам доосканым ол. Спорт мастери атты 2006 чылда чаалап алдым. Тыва оолдар, кыстарга арага-дарыже хандыкшывайн, хостуг үезинде спорт-биле өңнүктежиирин күзедим.

М. Салчак 1936 чылдың декабрь 12-де Тыва Арат Республиканың Барыын-Хемчиктиң Мугурга деп черге төрүттүнген. Мугур-Аксы, Кызылдың 2 дугаар школаларынга өөренгеш, Кызылдың башкы училищезин, күрүнениң башкы институдун дооскан.

Чамдыкта ампуланыӊ үстүкү бажында кертиглиг сыяр чери бар бооп болур. Ажыдарда ампуланыӊ бажын өрү көрүндүр тудар ужурлуг. Бир эвес ампула аксында кертиг чок болза, ындыг ампуларныӊ хавында черле ампула бижээн азы кескизин (скарификаторун) кожупкаан турар.

ТР-ниң культура яамызының «Чылдың тос шаңналдары – 2011» деп конкурузунуң «Тыва Республикага культура болгаш уран чүүлдү хөгжүдеринге киирген шылгараңгай үлүг-хуузу дээш» номинациязының тиилекчизи.
Коңгар-оол Борис оглу Ондар (март 29, 1962 – июль 25, 2013) — бүгүдеге чарлыг тыва хөөмейжи база хөгжүмчү, Россия Федерациязының алдарлыг артизи, Тыва Республиканың Улустуң хөөмейжизи, Тыва Республиканың өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы, «Шылгараңгай ажыл-иш дээш» медальдың эдилекчизи, Тыва Республиканың Күрүне шаңналының лауреады, «Тыва» ансамблиниң баштайгы кежигүннериниң бирээзи. «Алаш» хөгжүмчү бөлүктүң база Тыва Үндезин Культура төвүнүң үндезилекчизи база удуртукчузу чораан. Тыва Республиканың Дээди Хуралының депутады чораан. «Дембилдей» деп делегей чергелиг фестивальдың эвилелдекчизи чораан. Игорь Көшкендей, Бады-Доржу Ондар, Евгений Сарыглар база өске-даа хөөмейжилерниң башкызы.

Сеонг Дже-Ги(көр. 성재기, 成在基, сентябрь 11, 1967 - июль 26 2013) - Мурнуу Корейский Правозащитники, гражданские активисты, либерализм Философия.

Кандыг-ла бир дириг амылыг амытаны сөөлгү тынынга чедир тынмас кылып калырын өлүрери дээр. Амы-тын үзери эң улуг нүгүлдерниң бирээзи, ону кылган кижи каржы үүлезиниң түңнелинде келир чурталгаларында адакы үш чаялгага чаятынгаш шыдатынмас берге нүгүлдерни боду эртер. Тын үзериниң хевирлери көвей. Оларның кыска үш хевири.

1928-1929 чылдарда орустарга күткүдүп хувискаалчы улус кедереп эгелээн. Куулар Дондукту чазактан, намдан үндүрүпкен. Соонда ону кара-бажыңга олуртуп каан. 1932 чылдың 3 айның 22-де ТАР Намының Төп Комитединге хурал эрткен. Аңаа 4 кижини боолаар кылдыр шииткен. Ол дөрт кижиниң аразында Куулар Дондук болган.

1925 чылда 7 айның 22-ниң хүнүнде ССРЭ күрүнези ТАРеспубликаны бот-догуннан күрүне кылдыр көөрүн хүлээтинип алган. 1926 чылда Улаан-Баатарга августуң хүннеринде тыва биле моол күрүнениң төлээлекчилери чугаалажып ужурашкан. Түңнелинде, 8 айның 16-ның хүнүнде Моол күрүне Тываны бот-догуннан тускай база бир күрүне кылдыр көөрүн хүлээттинген.

Күреш, ча адары, копье болгаш аңнаар бижек октаары, аът чарыжы, канат тыртары башкирлерниң үндезин спордунче кирип турар. Башкортостанда аът-биле холбашкан спорт нептереңгей болуп турар, ылаңгыя байга, джигитовка, аът чарыжы. Кырында бижиттинген спорттар башкир чоннуң шаг шаандан ойнап турган үндезин оюннары болуп турар.

Наадым-2015 — 2015 чылдың июль 23-25 хүннеринде Тыва Республиканың Чадаана хоорайга Даа кожууннуң тургустунганындан бээр 250 чыл болган ою база XVI-гы Үстүү-Хүрээ фестивалы-биле дакпыр болуп эрткен малчыннарның байырлалы.

Альберт Кувезин 1965 чылдың ноябрь 27-де Кызыл хоорайга төрүттүнген. Кызылдың уран чүүл училищезиниң гитара болгаш улусчу херекселдер клазын дооскан. Элээн чылдар ишти Тыва Күрүне филармониязының хөгжүмчү бөлүктери-биле ойнап чоруп турган. 1992 чылда тургустунган Хүн-Хүртү бөлүктүң үндезилекчилериниң бирээзи. Хүн-Хүртүден аңгыда 1992 чылда Иван Соколовский-биле Ят-Ха деп бөлүк база тургузуп алган.
Томнуң бажы Абакан сыннарының барыын эдектеринде, Карлыган сыннарының соңгу кырлаңнарының болгаш "Томнуң шыпшыы" деп дагның аразында тулаалалчак эдээнде. Эгеки дурту тулаалыг шынаада мурнуу-барыын уг-биле агып чыдар. Томь деп аттың тывылганының дугайында янзы-бүрү саналдар бар. Алдарлыг дылчы, төөгүжү, А. М. Кондратовтуу-биле алырга, хемниң ады амгы үеде биче буурай кет чоннуң дылындан келген. Хемниң узуну - 827 км, делгеми - 3 км чеде бээр.

Мен ол номну кыдат дыл билир кижилер-биле ужуражып,моол дылче очулдуруп бээрин дилээримге, очулдурары берге дээштиң,чөпшээрешпээннер. Ынчап кээрге,манчы кыдат,япон дыл билир Ж.Өлзий ирейге ужуражып, чай-шөлээни чок турда-ла ,хөй удаа дилеп, ужурун чугаалап тургаш,очулдурткан чүве. Ж.Өлзий-гуай дүргенин харааш,уйгур бижикке очулдуруп бижээнин кирилл үжүкке бодум дүжүрүп бижээн мен. Бо ном Кыдаттың эрги үжүү-биле парлаттынган болгаш Бурган судурунуң ат-терминнери хөй кирген болгаш,ону билдингир кылдыр таарыштыр очулдурары белен эвес болганын демдеглеп каайн.

Brilon' дa Goethe институтте немец дыл өөренип Marburg универтитединде Prof. Dr. Ditrich Pirson'ун чaнындa "Турк күрүнерлерде дөс хосталгалaр" konulu сюжет биле докторaнтурaзын дооскaн. Германиядa xөй чыл чурттaaн. 1988 ч. бери Турциядa

Ада-ие болуксаарлар чеже-даа човулаң-түрегдел көрзе,төлү эки кижи болзун деп күзээр болгай.Чамдык уруглар улгадып өзер тудум,акызын,угбазын хүндүлеп билир туржук,ада-иезин азырашпас,камгалавас,оларның сургаалын херекке албайн,удур сөс-домак октап,кыржып,өөнде улуг назылыг кижилерни кырган,чөнүк деп дорамчылап,ха-дуңма,төрел-дөргүл деп тоовас,кижизиг ёзу-чурумун оскунуп,улуг нүгүл кылып чоруур. Чежемейниң сургуулаг эрте кирип ном номчуза-даа,улуг назылыг кижиниң ада-иезиниң сургаалын көңгүс тоовастай бээр.Оон ыңай бо багай талалары киткеп,кижизиг шынары өскерлип, каржы-дошкун чаңнап,өштүг,дайынзырак сеткил сеткип,эчизинде барып,ада-иезиниң,төрел-дөргүлүнүң хүрээлеңинден аңгыланып, шын-мегени ылгавас,бодунуң мага-бодун үрегдээр тенекпейниң оруунче кирер.

Чүгле Эрзин-Тестиң эвес, а бугу Таңды Тываның ат сураглыг мөгези Иргит Арзылан Күдерек дугайында сактыышкыннар, харын-даа тоолчургу чугаалар тыва чоннуң ортузунга дыргын тарай берген. Ынчалза-даа, чогум ол кымыл дээрзин чамдык кижилер эки-ле билбес. Иргит Кускун-Хаай оглу Күдерек 1864 чылдын кузунунде ынчангы Амбын, амгы Тес-Хем кожууннунуң Иргит сумузунга, Тарлашкын деп черге Иргиттерниң Мөге-Сагаан оглу Ырлаар Кускун-Хаай деп кижинин өг-бүлезинге, тос кыс угбаларының соонда, эр чаңгыс оол болуп төрүттүнген. Күдерек он беш харлыынга чедир амгы Эрзин кожууннуң Бозага-Баары, Сөөлчер, Бай-Даг ынчаар ойнап өскен.

Кызыл-Эник Кыргысович 1929 чылдың декабрь 13-те Тыва Арат Республиканың Улуг-Хем кожуунунуң Ийи-Тал сумузунуң Чээнек деп черге алдарлыг малчын арат, ССРЭ-ниң Совединиң депутады, Ленин, ТАР орденнериниң эдилекчизи, Тарлашкын тулчуушкунунуң киржикчизи Михаил Суванович Кудажының эр чаңгыс оглу кылдыр төрүттүнген. Кызылдың педагогика училищезин, Кызылдың күрүнениң башкы институдунуң филология факультедин «Тыва дыл болгаш чогаал, төөгү» деп мергежил-биле дооскан.
11. Бир көш кылдынарга-ла, чыылган саннарны түңнээрде, тургускан азы хевирин өскерткен сөс бүрүзүнче кирген фишкаларны¸ шуптузунда бар саннарны¸ ниити түңүнге шаңналдыг хана-карактарны дуй салганда бээр ужурлуг немелде саннарны кадыптар.

"Өөредигниң Дээди Тергиин бооп турары-эки, ынчалза-даа амылыг амытан бүрүзү боду Дээди Тергиин байдалды чедер дээш, чүткүлдүг болур ужурлуг" деп, ол чугаалаан.

Стефани Джоанн Анджелина Джерманотта (1986 чылдың март 28-те төр.), Леди Гага (Lady Gaga) деп ол дыка делгереңгей —АКШ-ның (Американың Каттышкан Штаттары) ыраажызы, диджей база композитор.

Баштай бичии кезекчигештер уг-шиг чок шимчеп тургаш, аразында үскүлежирге, оларның энергиязының чамдыызы чылыгже шимчээш, долгандыр турар октаргай делгемнеринче үнүп, бичии кезекчигештерниң дүргенин оожумнадып турган. Эртем ёзугаар алырга, үскүлешкен кезекчигештер шимчээшкинин чидирип, доктаап турганының хараазында борбак хевирлиг улуг булут чоорту кашпыйгаш, ооң соонда калбая берген. Кажан бүгү кезекчигештер, чангыс плоскоска чыглып келирге, олар чоокшулашкаш, бот-боттарының аразында күштүү-биле тыртыжып эгелээр. Олар каттыжып эгелээрде, деңзи талазы-биле улуглары дыка дүрген улгадып турган. Оон чоорту элээн каш кончуг улуг дүргектер тыптып келгеш, сөөлүнде барып, планеталар болу бергилээн.

Оожум океанның далайларының, ээтпектериниң болгаш өөштериниң шөлү 31,64 сая км² (бүдүн океанның шөлүнден 18 %), суунуң хемчээлиниң делгеми 73,15 сая км³ (10 %). Далайларның хөй кезии Евразияны дургаар океанның барыын талазында: Берингов, Охотск, Япон, Иштики Япон, Сарыг, Чөөн-Кыдат, Филипп; Мурнуу-чөөн Азияның ортулуктарының аразында далайлар: Мурнуу-Кыдат, Ява, Сулу, Сулавеси, Бали, Флорес, Саву, Банда, Серам, Хальмахера, Молукк; Австралияның эриин дургаар: Чаа Гвиней, Соломон, Коралл, Фиджи, Тасман; Антарктиданың чанында далайлар (оларын чамдыкта Мурнуу океанга хамаарыштырар): Дюрвил, Сомова, Росс, Амундсен, Беллинсгаузен. Соңгу болгаш Мурнуу Америкаларны дургаар далайлар чок, ынчалза-даа улуг ээтпектер бар: Аляск, Калифорний, Панам.

Бодунуң бажында “тевени” утпазы, эжиниң бажында “тевенени” эскербези, “сөс ыдарда” боданыры, бодун үргүлчү эки сеткилдиг кылдыр “хөөннеп” ап чорууру, өске улустуң сеткил-бодалынга кичээнгейлии – өг-бүлеге чурттаарынга тааржыр байдалды тургузарының кол аргалары.

Кончуг челер аъттар челип турда, башкы холдарының шимчээшкининден ооң узак-кезээн, челижиниң оккурун (дүргенин) билип aап болур. Челер аъттың башкы холдары, чуулган дугуйлар дег, дүргектелип орар болза, ол оккур челиштиг мал болур, а дүргектелиишкин чок, анаа-ла дорт сунуп челер малдың челижи чер албас, кезек болур.

3. Оон ийиги ойнакчы база дараазындагы ойнакчылар салдынган сөстерге чаңгыс азы оон хөй фишкаларны, чаа сөстер тургузары-биле, немей салыр. Кайы-даа чаа көште салып турары фишкаларны¸ шуптузун хөлге узун азы доора дургаар таарыштыр салыр херек. Сөстерни диагональ дургаар тургузарын чөпшээревес. Салып турар үжүктер чаңгыс долу сөстү тургузар ужурлуг, а бир эвес олар тудуш одуругларда өске сөстерге дээп турар болза, олар-биле база, кроссворд тургузуу ёзугаар, долу сөс тургузар ужурлуг. Ойнакчы ооң көжүнде тургустунган азы өскерткен бүгү сөстерни бодунуу кылдыр бижидип алыр.
Амгы үеде "тогус" деп сөстү тыва улус ажыглавас апарган. Чамдыкта тывалар ажы-төлүн ол сөс-биле адап алыр, чижээ, кижи ады: "Тогус-оол", "Тогус".

Сыгыртыр кижиниң тыныш, боостаазындан аңгыда база бир улуг кол рольду кижиниң дылы ойнаар. Сыгыртып турган үеңде дылың бажы үстүкү башкы диштериңге дээп алган турар. Дылыңның таалайы-биле аразы хос турар болгаш, дылдың бир талазы үстүкү даг диштериңге дээп алган болур, бир талазы ажык хос турар. Дылдың ол хос талазын шимчедип тургаш улгаттырып, бичеледип, сирлеңнедип-даа боор сен, чээн.

Дубильдиг бүдүмелдер дээрге, азоттуг каттыжыышкыннар чок, сугга болгаш спиртке эстиичел, хырбаланчак, бүдүмелдерни хоюдар шынарлыг, алкалоидтер болгаш коргулчун дустары-биле каттышканда эзилбес турнугуушкуннар болу бээр чүүлдерни ынча деп адаар. Шаанда орус чуртунга янзы-бүрү: кештерни дуб дээр ыяштың картын холаан суук чүүл-биле эттеп, чымчадып турган, чүге дээрге дубтуң картында дубильдиг бүдүмелдер кончуг хөй. Дубильдиг бүдүмелдер хувулуп аарыыр, кавыннаашкыннарны эмнээринге ажыктыг болганы-биле медицинада хөйү-биле ажыглап турар. Чижээ: ижин-шөйүндү аарыгларынга, өрттениишкиннерге, кеш аарыгларынга оларны хереглеп турар.

Суурлар 10 хире өг бүлелиг. Кижилер көжүп амыдырап чораан Кыжын улус чер иштинге оңгар бажыңнарга чуртап чораан, чайын болза чадырларга чурттап турган. Өнчү хөреңги талазы биле бай азы ядыы улус турбаан. Дөгере улустуң шыдал деңнели дөмей чораан.

Моол спортсменнерниң база бир чедиишкин чедип турар спорду япон хүреш сумо болуп турар. Сөөлгү үеде барык тиилекчилер моолдар апарган. Эң дээди дивизионда 42 мөге хүрежип турар, а оларның аразында 12-зи моол мөгелер. Япон хүрештиң дээди адын сөөлгү үеде 2 моол ап турган, а 2010 чылда ёкудзуна Асашёру (Долгорсүрен Дагвадорж) чорупканының соонда "Дээди Тиилекчи" деп атты Хакухо (Даваажаргал Мунхбат) эдилээн.

Хүн – Хүн системазының төвү. Ол Хүн системазының телоларының аразында херелденип, чырып турар кара чаңгыс тело. Хүннүң чырыы, чылыы Чер кырынга болгаш бүгү планеталарга амыдырал-чуртталганың чаңгыс үнер дөзү. Хар, чаъс, хат, хемнерниң агыышкыны база бүгү-ле болуушкуннар Хүннүң энергиязының ачызында болуп турар.

Феодал-теократтыг бөлүктер оларның биеэги онза эргелерин, кошкул-хөреңгизин казып-хавырган чаа езу-чурум-биле эптежип шыдавааннар. Олар улусчу нам-чазактың частырыгларын боттарының эрге-ажыынга кажары-биле ажыглаан. А ТАРН ТК-ның ажыл чорудулгазынга частырыглар эвээш эвес болган. Иргит Шагдыржап чаа амыдыралды дүрген тургузар дээш четтикпейн, совет дуржулганы бодал чок өттүнүп турган, ынчангаш арат ажыл-агыйлыгларже истеп сүрүүшкүннү организастаанында чөөн хажыдыышкыннар кылдынган. Ол бүгү чер-черлерге үндезилиг хөлзээзинни үндүрүп, Хемчикке боо-чепсектиг үймээнге чедирген, ындыг үймээн Тываның мурнуу чүгүнге база үнер часкан. Улусчу эрге-чагырга айыылдыг социал частыышкынның дөстерин узуткап каан.
Баштайгы шүлктерин 1964 чылда «Сылдысчыгаш» солунга парлаткан. Публицистиг, литература болгаш театр критиказының дугайында чүүлдерин республика солуннарынга, «Улуг-Хем» альманахка, «Литературная Россия», «Харьковская правда», «Татарстан яшляре» солуннарга, «Молодая гвардия» сеткүүлге парлаткан. Бөлүк авторларның «Дамырак–2», «Исток» деп номнарга ооң чогаалдары кирген. Ол «Чалыы үем» (1987), «Авам ынак аңгырлары» (1990) деп шүлүктер чыындыларының автору. Адазы, чогаалчы Иргит Бадраның парлаттынмааны «Арзылаң Күдерек» деп романын редакторлааш, чырыкче үндүрген. Тыва, орус дылдарда бижиир болгаш публицистиг чүүлдерин орус, хакас, алтай, татар, чуваш, казах, украин, немец, англи, түрк, кыдат, уйгур дылдарга парлаткан. Литва, кыргыз, туркмен, украин, моол, бурят шүлүкчүлерни база Р.Гамзатовту тыва дылче очулдурган. Орус дылче К-Э. Кудажының, К.Чамыяңның, М.Ховалыгның, Ч.Ирбижейниң, А.Үержааның, О. Охемчиктиң, М.Көжелдейниң, С. Майнактың, З. Намзырайның, В. Хомушкунуң чогаалдарын очулдурган. Ол 30 ажыг ырларның сөзүн, аялгазын очулдурган.

14. Үстүнде айыткан саннарны¸ үжүктер дээш база сөстер дээш шаңналдыг көвүдээрин чүгле оларны¸ бир дугаар ойнап турары көш дээш бээр ужурлуг. Дараазында көштерде шаңналдыг хана-карактарда салган фишкалар доктааттынган үнелиг болур.

Буян кылырга ажык чок, нүгүл кылырга хилинчек көрбес, дээди ораннарда чыргал чок, адакы ораннарда човулаң чок- деп сөстер чугаалаарын - улуг меге дээр.

Уманская Т. А. Поиски знания и веры: сравнительный анализ «Избавляющего от заблуждений» аль-Газали и «Исповеди» Аврелия Августина // Актуальные проблемы философской и общественной мысли зарубежного Востока. — Душанбе, 1983. — С. 158-169.

2. Бодунуң көжүн төндүрүп тура, ойнакчы ол көште чыып алган саннарының түңүн адаарга, харыысалгалыг кижи ону бижип аар. (10-ги дүрүмнү көр.) Оон ол ойнакчы көште чарыгдааны фишкаларны¸ орнун тургузуп, ол хире санныг фишкаларны чедир ап аар, ынчангаш ол бодунуң рейказынга үгүлчү-ле чеди фишкалыг болур.

Тарымал тоорук (орус. подсолнечник) - огород аймааның үнүжү, Тывада ону хөй тарып, өстүрүп турар. Тооруктуң тургузуунда глистериттиг, стеаринниг, арахиттиг, олеинниг болгаш линолдыг кислоталар бар. Оон ыңай үстен аңгыда, үрезиннеринде — 13,5—19,1% белоктар, 23,9—26,5% углеводтар, 2% фитин болгаш 1,5% дубильдиг бүдүмелдер база бар.

Шаанда Марстың кырында кылымал бугалар, арык-сумуннар бар деп чугаалажып тургулаан болза, бо үеде ооң кырында кандыг-даа кылымал буга сугларның чогун космос аппараттары бадыткаан. Чоокка чедир телескопка ооң кырында даглар, чоогалар, ийленчек дөң-дөстектер база оларның хөлегелери көзүлбес боорга, Марстың кырын оргу-дески кылдыр билип турган. Радиолокациялыг база базыышкын ылгалын ажыглаар аргалар-биле ооң кырында дөң-дөстектер, бедик-чавыстар илереттинмээн.

Бурган Ботхиссатваларның айыткааны болза,кара баштыг хөй амытаннарның чамдыызы төрүттүнген аажы-чаңы оожум,топтуг-даа болза, чамдык кижилерниң сеткил-сагыжы мелегей,тенек.каржы-дошкун болгулаар.Соң-даарта олар ада-иезиниң өршээл хайыразын,ачы-буянын үнелевес болгаш ада-иезинге канчаар хандыкшып чоруурун орта билбе,тенек, багай кижилер болур.
Моол-орус словарларда албан-на “урянхай” кылдыр бижээн сөс чок. Эрги моол бижикте 'uriyaŋqai' кылдыр бижээн сөстү орустар кириллица үжүктерин ажыглап “урянхай” кылдыр бижип эгелээн. "Урянхай" кылдыр бижээн сөс шагда тывылган.

Лхас aзы Лхаса (Төвүт.: ལྷ་ས་ - lha sa;) — Лхаса хоорай Төвүттүң төөгүлүг найысылалы болгаш Төвүт автономнуг районнуң административтиг төвү.

Кандыг-бир чүвеге холун азы салааларын күш-биле дегзип дааш үндүрер, этсир, ойнаар. Каккан дүнгүр кавынындан хам-на дытка сиңнигер чоор (В. Көк-оол).

Аъш-чем солчуушкунунуң өскерлир аарыгларның үезинде болгаш семириичел кижилерге чемненириниң чурумун таарыштырбышаан, 3-4 чедилик иштинде кызырак-карааның кадын хөйү-биле ажыглаарын сүмелеп турар.

Ийме чурттуг Тываның ат-алдарлыг кижилери хөй. Оларга дараазында улус хамааржыр: хөөмейжи, ыраажы Дакпай Максим Чаламович, чогаалчы Ондар Аракчаа Чүлдүмович, Тываның ховар оглу Ондар Коңгар-оол Борисович, хөөмейжи, ыраажылар Моңгуш Борис биле Солун-оол Чолдак-Хунаевич алышкылар, Тумат Чодураа, Ондар Бады-Доржу, Тумат Эртине база өскелер-даа. Бо даңзыны номчупкаш, «Ийме ыраажылар, хөөмейжилер чурту» деп чоок кавы суурлар улузунуң чугаазынга бүзүревес аргажок. Иймениң ховар оолдарының, кыстарының чаяны чуртунуң оъдунда бе, суунда бе?

Ийме сумузу Кара-Даг деп улуг дагның дужунда, Хемчиктиң оң талакы эриинде, арга-арыг чанында суур. Ооң аргаларында чыжыргана, долаана, чодураа дээш оон-даа өске чемиштиг чадаң ыяштар, дыттар, теректер өзүп турар. Иймежилер бир онзагай амданныг чыжырганага «шөймек-куу» деп ат база бергеннер.

Василий Лүдүпович бодунуң шүлүктери-биле чонга билдингир. Ооң баштайгы шүлүү 1933 чылда «Шын» солунга парлаттынган. Шүлүктери, очерктери, чечен чугаалары республика солуннарынга, «Улуг-Хем» альманахка үнгүлээн. Чырыкче «Шүлүктер» (1955), «Чаартылга» (1961) деп номнары парлаттынган. 1942 чылдан эгелеп Тыва Арат Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү, 1945 чылда ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнүнге кирген.

Сески айда: Ие иштинде уругнуң бажы,мээзи деңге сайзыраар. Ийи карак,ийи кулак,думчуктуң ийи үттери ,аксы,соңгу үдү,сидик оруу ажыттынар. Тоску айда: Ие иштинде уруг ийи холу, ийи буду-биле кайы хамаан чок карбаңнап,текпиленип,авазының өзү үзүлгү дег кылдыр түредир човадыр. Ол ышкаш даг дег шимчеп,удуур,ижер-чиир талазы-биле авазынга берге байдалдарны тургузар.

Хадыңның мөчектеринде эфирлиг үс, флавоноидтер, чук, дубильдиг болгаш өске-даа бүдүмелдер бар. Бүрүзүнде эфирлиг үс, сапониннер, бетулоритинниг кислоталар, витамин С, А бар. Чазын чечектелип, бүрүлери частып эгелевээнде, ооң мөчектерин, бичии аныяк будуктарын чыггаш, шарааш, хүнге азы чылыг черге үр эвес тургускаш, сери азы агаарлыг черге кургадыр. Ооң соонда ону арыглап ылгааш, хөй каът саазын хапка 2 чыл чедир шыгжап болур.

Чылгы малдың ээзирээниң, чымчак сеткилдииниң болгаш угаангырының, чүвеге өөрениичелиниң дугайында тайылбырның херээ-даа чок. Чылгы мал цирк болгаш шериг херээнге база-ла улуг ажыктыг.

Ада-иениң уруг-дарыын азырап өстүрген арыг-чымчак,ачылыг сеткилин уттуптары,ачы-буянны үнелеп билбези,кижиниң багай корум-чуруму,ачы-дуза чогу шын сеткилди кемдедир дээрзин шуптуңар билир силер.
VIII-XI вектерде чамдык улус калган кижини Эрлик оранынче үдээрде өртедиптер турган. Орнукшудар чер хем кыдыынга, 20-40 хире метр бедик черге туруп турган. Ажык черге калган кижини чытырып каар, ооң-биле кады Эрлик оранынга эдилээр эт-севин, ок-чемзеен салып каар. Оон-ам, чорта берген кижини хамык эт-севи-биле кады өртедиптер турган. Өрт соонда, ол черге 1,5 метр хире өртең чер орну артып каар. Орнукшударда оңгар каспас, херим-даш кылбас чораан улус-тур.

Дараазында көргүскен чижектерде беш дараалашкак көште салган фишкаларны караткан үжүктер-биле аңгылаан. «О» деп үжүк төп хана-каракты (сылдысчыгаш-биле демдеглээн) ээлеп турарын барымдаалаар болза, көргүскен саннар шын болур.

Даалыны холуй саарыпкаш, 4—4 ыяштыг 16 өг кылдыр өглеп алыр, ойнаар кижиниң саны 2-ден 16-даа чедир кижилер ойнап болур. 4-тен 8 чедир кижилер ойнаар болза кончуг солун. Кижилер ийи баг кылдыр эштежип азы чаңгыс-чаңгыс бооп алгаш-даа ойнап болур.

Ие иштинде уругнуң деңзизи хүн бүрүде немежип,авазының мага-боду даг дег аартап,ие иштинде уруг доораланып шимчээрге,хөөкүй иениң эът-боду чер шимчеп,шуурган айыылы-биле болган чүве дег сагындырар,хырнын иштинде уруун бодап,шылагзынып,бодунуң шаг-шинээ төнүп каастаныр безин шаа чок апаар.

Байкал хөлдүң соңгу эриинге чурттап чораан түрк дылдыг улус Туймаада биле Эркээни ховуларынче XIV векте көжуп эгелээн. Олар арат ажыл-агыйлыг мал-маганныг улус чораан.

Дж.Г.Мелтоннуң "Чүдүлгелер энциклопедиязы" деп номундан алырга 2010 чылда моол христианнарның саны 41,1% болуп турар. Pew Research Center деп шинчилелдер чери Моолда христианнар санын 60 муң кижи деп айтып турар. 2000 чылдан 2010 чылга чедир христиан чүдүлге саны дүрген көвүдеп турар чүдүлге деп санаттынып турган (чыл бүрүзүнде 6% өзүп турган). Колдуунда моол христианнар христианствонуң протестант адырынга хамааржып турар (34-40муң кижи). Католиктер саны 200 хире кижи. 9 хире муң кижи аңгы-аңгы христианствонуң адырынга хамааржып турар. 2007 чылдың статистиказы-биле чурт иштинге 250 бүрүткеттинмээн евангел хүрээлер ажылдап турган. Православ чүдүлгениң чону 1,4муң кижи болуп турар. Олар колдуунда Совет үениң соонда бот догунаан күрүнелерниң төлээлери болуп турар (Россия, Украина, Белоруссия болгаш оон-даа өске).

Кажан-бир шагда Хүн системазы турбаан, ооң орнунга ортузу аажок дыгый, кончуг изиг, агаар чок туманналчак газ турган деп Лаплас санаан. Ол газтың хемчээли амгы үеде Хүнден эң ырак планетаның турар кызыгаарындан безин улуг болгаш ол оожум дескинип турган.

Хая-Бажы деп руналыг бижикти Иймениң барыын чүгүнде 8–9 км ырак хаяда бижип каан. Ында бижиктерни бурунгу түрк руналар база төвүт үжүктер-биле оюп бижип каан. Оон ыңай ол хаяларда аң-мең дүрзүлерин база ол черлерге бурунгу үелерде чурттап чораан төрел-бөлүктерниң таңмаларын оюп каан.

Адазының адын Тара-каче Лумбум-ге дээр, ол Мэл аймакка хамааржыр, Үш Дээди Эртинени сүзүглээр, ядыыларны кээргээр турган. Ол болза бай-шыдалдыг болгаш харам эвес кижи турган; үргүлчү "Маджушриниң аттарын алдаржыдып адаары" деп чүүлдү ыыткыр номчуп турган.
Тевекти белеткеп алыры белен. Коргулчунну эзилдиргеш, малгаш хепке ортузу үттүг тырыкы хевирлиг кылдыр кудуп аар, чок болза анаа борбак коргулчунну калбарты таптааш, ол үтке өшкүнүң узун хылган дүгүн өттүр тырткаш, алдыы ужун коргулчун-биле деңней чыпшыр кескеш, изиг демир-биле чуктап тургаш хаарып, а кырында арткан дүктүң бажын дески кылдыр таарып кааптар.

Алды үндезин угаан хирлендирикчилери - буддизмде угаанга хамаарышкан 6 кезектиг билиишкин. Буддизмден дашкаар мооң дугайында оваарымчалыг тайылбырлаар ужурлуг.

Он үш дугаар Далай-Лама Чалбаа Дуптан Чамзы азы Гьялва Тубтен Гьяцо (моол. Агваан-Лувсан-Тувден-Жамц-Жиг-Врал-Ванчиг-Чойжин-Намжил (тывалаарга, Агваан-Лопсаң-Дүптен-Чамзы-Чывырал-Банчык-Шоожун-Намчыл дээр Г.С.) 1876 чылда төрүттүнген. Төвүттүң бурган шажын сургуулун десдараалай улаштыр өөренип дооскан, лхарамба кижи турган. Ол үениң делегей байдалын эки угаап билип, Төвүт чуртун чаартыр, улуг күрүнелерниң аразында демиселге бодунуң чуртун кириштирбес арганы хөй тала-биле шинчилеп турган. Харын Төвүттүң хааны болур дээш кудуктулары-биле маргыжып, оларны тиилеп, чурт иштинге, Лхасага бодунуң салдарын калбартып шыдаан. Орус чурту-биле харылзаа тудар сорулга-биле Моолга кээп, Чин Ван Хандыдоржунуң ачазы-биле Моолга кыштааш, кыдаттарның ыйыдыышкыны-биле даштыкыже үнүп шыдавайн, чурттунче ээп чанган. Харын Төвүттү Нациялар Лигазының кежүгүнү болдуруп шыдавааны хомуданчыг деп төвүттер демдеглээн боор чораан. Он үшкү Далай лама дугайында дыка хөй материал бар. Хомуданчыг чүве чүл дээрге, үе-шагның салдарындан болганы-ла ол, сагыжынга четпейн, 1933 чылда Дээрже чайылган.

Маадыр-оол Ховалыг кижилерниң психологтуг байдалын чуруп көргүзер талазы-биле мергежээн чогаалчы дээрзи бо чечен чугаадан илереп кээр. Мендиге харыы бербээн таварылгада «когараан» кижиниӊ арын-нүүрүнге аар болгаш берге автор шынзыг дамчыткан. «Аксын аазадып келген Серге-Байырныӊ боскундан чүгле «ык» дээн дунук үн бодунга дыӊналган болгаш мынча дээр албан-яамы дүжүлгезинде удуртукчузу-биле ооӊ аразында дүвү көзүлбес кашпал чыдарын билбезинге чөгенгеш, ол хензигие-ле апарган. Түмен чон аразынга, боду билбейн, үпчүген чанагаштаныпкан дег кылдыр сагындырган. Делбигир кулактарыныӊ бажы эпчоксунганындан хан дег кыза бергензиг-даа». Серге-Байыр арны-нүүрлүг, чаагай мөзү-бүдүштүг кижи кылдыр чуруттунган. Бо таварылгада Серге-Байырга эвес, а Доржу Демировичиге ыядынчыг болуп, кулактарынынӊ бажы кызар турган ышкажыл. Ындыг эвес, Серге-Байырныӊ чүгле «кулактарыныӊ бажы кыскан» эвес, оон-даа берге, ышкам болганын чогаалчы чедимчелиг чуруп көргүскен. «…Оралакчы сайыт кудумчуда бүрүлери халагар теректер баштары четчелээн дег, хая көрнүп алган турар боорга. Аӊгадай берген турган Серге-Байыр шыӊганнары курлу берген дег буттарын маны даштан пат боорда көдүрген. Ооӊ белен-не хөлүйбес шырайы дүндүе берген, иштинде «Элдеп-ле чүве-дир але!» деп сукуртунгаан».
Агни, Шакра, Марута, Брахма, Бхута, ветала, гандхарва, ишвара, якша, ассур (азар), грах, киннар - кижилер аразында болгаш кижилерниң караанга көзүлбес амытаннар аразында чурттап чоруур амытаннар. Олар чамдыкта хора чедирип болур. Бо амытаннарны адаар сөстер тыва дылда бары, чогу амдыызында билдинмес болганы-биле санскрит дылда адалгазын очулгада ол хевээр арттырган.

Англия кажан шагда дайылдажып чораан графтарның каттыжылгазы апарган болгаш бодунуң ады англдардан, V-ки болгаш VI-гы чүс чылдар үезинде аңаа турлагжып алган германнарның бир чонундан укталган. Англияның төвү — Лондон хоорай.

Делегейде 1800 хире метеориттер тывылгылаан. Оларның чамдыктарының деңзизи 257 кг-дан 687 кг чедип тургулаар. Метеориттер составында демир, даш, даш-демир бар.

Кижиниң болгаш дириг амытаннарның эът-мага-бодунга үс кислоталары шуптузу тургустунуп, тывылбайн турар. Чижээ, линолдыг, линоленниг болгаш арахитоннуг кислоталар чүгле аъш-чем-биле организмче кирип турар. Эът-мага-ботка бо кислоталар чедишпес болза, янзы-бүрү аарыгзыг байдалдар тыптып келир. Чүге дээрге, бо кислоталар ханда холестеринниң хемчээлин кудуладыр, кырыычал чоруктарның чылдагаанын эвээжедир шынарлыг. Ынчангаш оларны чамдыкта витамин Ғ деп-даа адап турар. Липидтерниң тургузуунда, үстүнде чүүлдерден аңгыда фосфатиттер, стериннер база кирип турар.

Чамдык сөстер, ара-аразында хөлчок сырый тудушкан болур-дур. Ындыг сөстерни домак иштинге аңгылап, чарып, сөстер орнун эде салып база болбас. Ындыг сөс катыжыышкы «идиома» болур. Идиома хевирлиг сөстерде ийи-үш кожа турар сөстерниң ниити утказы шуут билдинмес бооп турар. Мында шупту сөстер доора уткалыг болур чүве.

1896 чылдан тура греко-рим хүреш Олимпи Оюннарынче кирип эгелээн, 1898 чылдан тура Европа чергелиг маргылдаалар эгелээн, 1904 чылдан тура делегей чергелиг маргылдаалар эгелээн.

Башкортостан Республиказының күрүне дылы болуп турар. Март 24-те 1920 чылда Башревкомнуң (Башкир республиканың хувискаал комитеди) айтыышкыны-биле орус дыл-биле дең эргелиг күрүне дылы кылдыр доктааттынган. Амгы үеде Башкортостанның Конституциязында шак ындыг хевээр эргелиг.

Бистиң намчыларывыс чугааланып эгелээр болза аксы-сөзү чаагай-чымчак болур, ажыл херээн кыла берзе кижи бажы ыжа бээр. Хувискаал херээнге арыг сеткили-биле бердинген кижилер эвээш бооп турар-дыр. Даштыкы чуртка өөренип алгаш келген кижини көөрге ажылы шалыпкын болур, чугаазы чөптүг болур. Ынчалза-даа бичии үе эртерге ындыг улустуң өлбезек чаңы көстү бээр, арага ижер чаңы база читпээн болур.

Дайын үезинде Украинага февраль 2-де Моңгуш Танзын оглу кезек фашистерни бодунуң селемези-биле узуткаан, аңаа кемдеткеш, чаалажылга шөлүнге уламчылап демисешкен. Ровно хоорайның хостаашкынында Моңгуш Байыскылаң бомба чазылганындан кемдег алгаш, уламчылай дайылдажып арткан.
ХХ чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери. Тыва Республиканың Күрүне ному. Заслуженные люди Тывы ХХ века. Государственная книга Республики Тыва. Рецензенты: директор Института истории ОИИФФ СО РАН, чл.-корр. РАН, д-р ист. наук В.А. Ламин, ст. научный сотрудник Института истории ОИИФФ СО РАН, канд. ист. наук Н.Н. Аблажей. Редакционная коллегия: В.Я.Тимофеев, В.Ф. Чадамба –ответственные редакторы; канд. ист. наук Ч.М. Доржу, канд.филол.наук М.П. Татаринцева. Научное редактирование осуществлено Тувинским институтом гуманитарных исследований, руководитель – канд. ист. наук В.Д. Март-оол.

Сайзанак ойнунда эң-не кол черни өг иштиниң дериг-херекселинче угландырган болур: өгнүң ханазын чугажак калбак дашты хана-карактай шыйып тургаш кылып алыр, аптыраларны дөрбелчин-дөрбелчин даштардан кылгаш, ооң хоюг арнынга хээни чуруп тургаш, орнун орта салыр. Өгге чадар ширтектерни онза каас кылдыр угулзалай шыйгаш, черниң чайгаар бүткен кызыл, ногаан өңнүг шивиттери-биле будуп-даа алыр. Ындыг шиивиттер чок черге кылган болза, ол хевээр ойнаар. Өгнүң ээлерин улуг-аныяк, уруг-дарыы чокка дөгерезин даштан таптап кылгаш, база-ла олуттарын орта олурткулап каар. Оларның идик-хевиниң угулзазын база шокарлап шыяр. Өгнүң иштики хевири дөгере кылдынган соонда, хамык эт-херекселдерни турар черин орта салыр, ожук-пажын база тип каар. Оюнну ойнап турар кижи ол өгнүң ээзиниң өмүнээзинден чугаалап, ол хамык даш кижилерни чугаалаштырар, оларның ажыл-агыйын аайлап башкарар, ооң иштикти эмге-сескелелин кылыр, аалчыларын хүлээп алыр. Болуп турар болуушкун дөгерези өгнүң иштинде болуп турар чуве төлээде, ол хамык өг-иштииниң эт-севи көстүп турзун дээш, өгнүң дээвиирин кылбас. Сайзанактарны кожа-кожа аалдар хевирлиг кылдыр кылгылап алгаш, аалдажып, шайлажып ойнаар. Аалга келген аалчыларны ашкарып-чемгерер, арага-дарызы-биле, эът-чеми-биле хүндүлээр, ооң соонда аалынче дедир үдээр, азы удудуп хондурар.

Моол-тибет чыл санаашкынынң эгези бистиң эраның 1027 чыл болур.Бо календарьның тургузуу кыдат 60 чыл эргилделиг календарьларга дыка чоок. Моолдар кыдаттарның ажыглап турганы "дээр төжектериниң орнунга, чылдарны онзалап демдеглээри-биле көк (хөх), кызыл (улаан), сарыг (шар), ак (цагаан), кара (хар) өңнерни кииргеш, кыдаттарның ажыглап турганы "он ийи ногаан будуктарын" моолдар болгаш тибеттер беш халаптың, он ийи дириг амытаннарның аттары-биле, эрте шагда Енисейге турган түрктерниң календарында дег, солуп каапканнар.Таблица 2

1219—1220 чылдарда Чиңгис Хаанның шериглериниң башкирлер-биле бир дугаар тулчуушкуну болган. 1220 чылдан 1234 чылга чедир моол шериглер башкирлер-биле доктаал чокка дайылдажып келген. Ол барымдаа башкирлер моолдарның Европаже шимчээшкинин саададып турганын чугаалап турар деп болур.

Таалай аяннажылгазынга чагырткан ажык үннер, азы чүгле чымчак, азы чүгле кадыг одуругнуң үннери бооп бөлдүнчүр. Сөс иштинге бир дугаар ажык үн чымчак одуругнуң үнү боор болза дараазында слогта ажык үн база чымчак одуругнуң үнү болур. Бир эвес, бир дугаар ажык үн кадыг одуругнуң үнү боор болза дараазында слогка чүгле кадыг одуругнуң турар.
Саарылга херексели. Барааннар болгаш ачыларның аразынга саарылгаларны акша-биле чорудар. Чижээ: бир кижи холунда бир бараанын (бодунуң азыраан бир инээ-дир че) садыпкаш, акшалыг апаар, а кажан ол кижи демги акшазы-биле |тараа садып алыр болза - инек-биле тараа аразында саарылганың өзээ болза акша болуп турар. Ынчангаш акша бир бараан биле өске бараанның саарылгазын чорудар херексел болуп турар.

Чылгы малды көшкүн, малчын кижиниң эң ынак, барык-ла азыраныр чүвези кылдыр көрүп чораан. Бурун шагның дайынчы маадырлары дайынга өлген болза, оон үргүлчү мунар аъдын соккаш кады хөөржүдүп каар чораан. Өлген кижи-биле аътты кады хөөржүдер чорук амгы Тываның девискээринге чурттап чораан чонга барык-ла 3000 чылдар бурунгаар: тывылган болгаш XIX векке чедир үргүлчүлээн. Бо аразында бурунгу түрк үези, кыргыстар үези болгаш бурунгу тывалар үези солчуп эртип турган болгаш ол уениң кижилери боттарының бурунгу өгбелериниң чаңчылдарын быжыы-биле кадагалап арттырган.

Ук оркестр үрер хөгжүм оркестрлериниң классиктиг репертуарларындан аңгыда, Тываның композиторларының чогаалдарын база күүседип турарлар, джаз болгаш эстрада хөгжүмнериниң амгы үеде угланыышкыннарын экспериментилеп ойнап турарлар. Күүселделериниң кол онзагайы болза, Россияның Үрер хөгжүм күүседир школаларының тергиин ёзу-чаңчылдарынга үндезилээн национал хевирлерлиг хөгжүм угланыышкынарының салдарында бооп турар.

4)Бай-Тайга хайыракан. Хемчик бажының Алаш талазында улуг тайгазы. Тыва чоннуң тоолчургу чугааларында, тоолдарында болгаш ырларында кирген меңги баштыг ыдыктыг оран.

Чүнү канчаар боор, эмнелгеге хөөмейлээрин шенеп, чоорту шын сеткили-биле сонуургап, ханы өөренип, бар-ла бүгү бодун: угаан-медерели, күзел-соруу-биле хөөмейге бердинипкен. Сыгыртыр Сергей даайындан арга-сүме ап, Хандагайты биле Кызыл аразынга чагаалажып эгелээн. Хөөмейни даайларындан чыда калбайн өөрениринге эмдик аътка будун кемдедип алгаш, эмнелгеге дыка-ла үр чыткан үелери идиглиг болган. Бир чыл ишти кадыының аайы-биле өөренмээнинден, чаа өөредилге чылында катап база ол-ла класска өөренир ужурга таварышкан.

1961 чылда «Тыва дылда причастиелер» деп темага кандидат диссертациязын, 1973 чылда «Тыва национал дылдың тывылганы болгаш хөгжүлдези» деп темага доктор диссертациязын камгалаан. «Тыва дылдың шинчилеп келген төөгүзүнүң очериги», «Амгы литературлуг тыва дыл (фонетика, лексика, морфология база синтаксис» деп ийи томнуг номнуң база «Тыва диалектология», эртемден Д.А. Монгуш-биле кады бижээни «Совет үеде тыва дылдың хөгжүлдези» деп номнарның автору. «ССРЭ улустарының дылдары» деп дөрт томнуг чыындыда «Делегей дылдары» деп номда тыва дыл дугайында очерктери кирген. Тыва-орус словарьларны тургусчурунуң талазы-биле, институтка база ортумак школаларга өөредилге программалары, номнары дээш, бижээн ажылдарының саны барык 200 ажыг.

Шын эвес угаалга: шын даап бодалдардан шын эвес түннел үнүп кээр болза, ол дээрге шын эвес (меге) угаалга-дыр. Оон өскелери – шын угаалгалар-дыр. Шын угаалгалар аразында чиктиг чүүлдер бар. Меге даап бодалдардан шын түңнелге кээр болза, ол угаалга ниитизи-биле шын бооп болур.
О.Ю. Шмидттиң болгаш өске-даа эртемденнерниң бодап турары-биле алырга, Хүн кажан-бир шагда сылдыстар системазының төвүнге дескинип чорааш, кончуг улуг хемчээлдиг газ, доозуннуң булудун таварты эрткен болгу дег. Ындыг булуттар сылдыстар аразында көвейи-биле бар болуп турар. Ол булуттуң чамдыызын Хүн бодунче чыыра тыртып алгаш, чоруй барган. Ооң соонда ол булут Хүннү долгандыр бүргеп алган газ, доозун болу берген. Ол булут планеталарның бүткен материалы кылдыр ажыглаттынган болуп база чадавас. Шинчилел ёзугаар санап көөрге, ындыг таарымчалыг байдал ховар таваржыр.

Чамдык галактикалар бисче ийленип алган турар болганда оларның дүргектелчек тургузуу эки көзүлбес. Ынчалза-даа оларның чамдык демдектерин барымдаалап дүргектелчек хевирлиин билип алыр. Бүгү-ле дүргектелчек тургузуглуг галактикалар улуг сылдыстар системаларындан тургустунган. Оларның хемчээли бистиң Галактикавыстың хемчээлинге чоок болгаш девискээри чүс муң чырык чылы-биле хемчээттингилээр.

Ооң соонда оларны ол-ла чыскаалы-биле демги-ле ашактарга үдеттиргеш, аяар чорук-биле чарыш салыр черге (стартка) чедирер. Аңаа чеде бергеш, хамык аъттарны шуптузун чыскаагаш, мунукчу бүрүзү эртер орукту, чедер черни дөгере билген турар кылдыр сургаар.

Корсарлар (каперлер, приватирлер) ( фр. corsaire, нем. Kaper, англ. privateer) - дайын үезинде дайзыннарның бараан хемелеринче халдаар чазактан эргелиг бот далайжылар.

Чойган аржаанында углекистиг хей черден үнүп турар болганда, кижиниң хан-дамырларын арыглаарынга салдары дээштиг. 1970-80 чылдарда ону ынчаар шинчилеп көрген. Хан-дамырларның ханазынга янзы-бүрү бүдүмелдер чыглы бээрге, ханның эрттер оруу кызаа апаар. Ону хынаарда дыка нарын херекселдер садап апаар. Дамырда хан канчаар эргилип чоруп турарын көрүптер. Чогум-на хан эки арыгланыр бе дээрзин ам-даа хандыр шинчилээр (2014 чылдың июнь байдалында).

Тевек ойнаарының нарыыдаар чоруу ойнакчыларның ойнап билиринден хамааржыр. Бир эвес ойнакчылар шоолуг билбес болур болза, базып тевер, далгыыр, чиңнээри-биле кызыгаарлаттынып каар. А бир эвес кончуг тевер эрлер таваржы берген болза, оюн улам нарыыдаар. Чижээлээрге, баштайгы базып тевер оюн хайымнашканда, далгып тевери-биле чарар. Ийи удаа хайымнашканда (далгып турда база) күдүктээр деп оюн-биле, үш удаазында - кызыл-чиң, дөрт удаада - солагай бут-биле чиңнээр дээш оон-даа ыңай. Базып теп турда эки тевер кижилер салбастааш туруп бээр, оон чайлаар төлээде,эвээш үе негеттинер, чижээ, кызыл-чиң-биле маргыжар, ынчан хайым апарганда, солагай бут-биле кызыл-чиңнеп тургаш чарар. Ооң соонда балдырлаар деп адаар оң бут биле солагай буттуң балдырының адаан өттүр теп тургаш хайымны чарар. Ол бүгү оюн бүрүзүн чүгле хайым чарарында эвес, оларның кайы-бирээзин шилип алгаш, тус-тузунда-даа ойнап болур.
Аяна Самыяа уруу тыва национал хөгжүм херекселдериниң онзагайын, тыва хөгжүмнүң, тыва аялганың катаптаттынмас хоюг чараш үнүн суртаалдаар, чон аразынга нептередир талазы-биле улуг ажылды кылып турарларның бирээзи. Ындыг ажылды ол чүгле Тыва иштинде, Россияда эвес, а делегей чергелиг кылдыр база боттандырып келген. Ол чүгле национал оркестрде ажылы-биле кызыгаарланмайн турар. Аныяктарның тыва хөгжүмге сонуургалын оттурар, оларның сеткил-хөңнүн, сүлде-сүзүүн көдүрер сорулга-биле хөйге билдингир «Угулза» уруглар бөлүүнде база киржип турар.

Бичурин Н. Я. (ИАКИНФ) Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Часть первая. Отделение VII. Повествования о доме хойху (Уйгуры). (Таншу, гл. 217)

Ниитилелдиң, өг-бүлениң, эжишкилерниң найыралын болгаш дыжын үрээр шын-даа, меге-даа чугааларны хынамча чокка хөөреп чорууру. Ажык болгаш чажыт деп ийи хоп тарадырының хевири бар. Ажык хевири улустуң мурнунга сөглээри. Чажыт хевири кижилерниң артынга дидир-дидир тарадыры. Хоп тарадырының эң нүгүлдүү - Дээди Шуулганың найыралын кузары. Оон ангыда тантраның өөредиин өөредип берген башкызы биле өөреникчизиниң аразында харылзаазын кошкадыыры эң нүгүлдүү болур.

Тевекти хол-биле октапкаш, дедир дүжүп бадып орда оң талакы будунуң иштии чартыы-биле база-ла өрү алзы теп үндүрүптер, оон бадып орда база-ла теп үндүрүптер. Ынчалдыр бут-биле теп тургаш, өрү теп үндүргенин санаар. Ооң соонда дараазында кижи база ынчалдыр тевер. Бир эвес элээн хөй кижилер теп турган болза, бир бөлүктүң ойнакчыларының санын дөгерезин катай санаар.

Өг-бүлеге 6 эр ажы-төлүнүң 4-күзү болган. Ол алдарлыг Мэл аймакка билдингир ламалар болгаш идекпейлиг чүдүкчүлер хамааржыр турган, база шупту олар дыка мерген угаанныг кылдыр демдеглеттинип турар.

Фонетиказын тыважытпаан, өскерилге чокка моол дылдан дорт үлегерлеп алган сөстер: “эгүүр”, “сеткүүл”. Ол сөстерни адаарга эпчок, ааска таарышпас, кижи бодаарга бир-ле күжениишкин херек-даа ышкаш. Ындыг сөстер дыңнап кааш, оларның тывазыг эвес шынарын, эртем-билии чок кижи безин доп-дораан эскерип каар. Чогум, “эгүүр” деп сөстүң “эгиир” деп тыважаан хевири бар.

Оон ыңай кулчаны эът-кештиң кижиир кыза берген мөчектеринге чаар, сөөлдерни, арынның сепкилдерин чок кылырынга ажыглап турар. Согунаның суу-биле неделяда 1—2 катап баш кежин, дүгүн эки өзүп, быжыгарынга чуурун сүмелеп турар. Янзы-бүрү ириңнеп, хуулган балыгларга база ажыглаар. Кулчаның тургузуунда фитонцидтер деп микробтарга удур бүдүмелдер бар болганда, чамдык «грипп» хевирлиг аарыглар үезинде база ажыглап турар. Согунаны бичи кылдыр хээй кескеш, хайындырган соок сугга 8—12 шак хире турнуктуруп тургускаш, ооң ханды суун кылып алыр.

Чаа календарьның төлевилелдериниң иштинден эң-не таарымчалыг бир төлевилелди бүгү делегейниң календары кылдыр бадылаарын Каттышкан Нациялар Организациязының чанында Бүгү делегейниң календарь ассоциациязы сүмелээн.

Чаңгыс ада-иеден үнген, бодунуң база ада-иезиниң кады төрээн ха-дуңмазын,оларның боттарының болгаш ажы-төлунуң уругларын,тодаргайлаарга бир ададан (иеден) үш ада (ие) чедир улузун хан төрелдер дээр.
О.Ю. Шмидттии-биле алырга, планеталар системазының ортузунга эң-не улуг, Хүнче чоок Плутон ышкаш бичии планеталар тыптып болур. Ынчаарга Плутоннуң ындында оон улуг планета туруп болур, ынчалза-даа Юпитер биле Сатурн дег улуг планеталар турары чөгенчиг. Планета улуг болган тудум-на ооң тургустунарынга хөй материал кирер болгаш чоок-кавызында бүдүмелдерни бодунче шуптузун сиирип алыр болганда, Хүн системазының планеталарында Сатурн биле Юпитерден улуг планеталар турбас дээрзин Шмидт бодунуң гипотезазынга база илереткен.

Бодунуң болгаш өске кижилерниң алдын үезин чарып, үре-түңнел чок кевин-херекчок чугаа кылыры. Өске чүдүлгелерни өөредиг деп хөөрээри. Хандыкшыл тывылдырар ужуралдар, ырылар, шүлүктер хөөрээри. Кылык-килең тывылдырар дайын-чаа, оорлар-дээрбечилер дугайында хөөрээри. Ылангыя ном-судур сайгарып, бүдээп турар улус чартыктырары улуг нүгүлдүг.

1995 чылда училищени чедиишкинниг дооскан соонда, Ак-Довурак хоорайның уругларның уран чүүл школазының домра клазының башкызы бооп күш-ажылчы намдарын эгелээн. Аяна Самыяа уруу башкылавышаан, Культура ордузунга «Онзагай» бөлүүн база үндезилеп тургускан. Удатпаанда чүгле уруглардан тургустунган бо бөлүк хөй-хөй мөгейикчилерлиг болган. Оон Аяна Самыяа урууның чедиишкинниг ажылдап турарынга үнелелди берип, Тываның күрүне филармониязының удуртулгазы ат-сураглыг «Аян» ансамблиниң хөгжүм удуртукчузунче чалаан. 2002 чылдың чайынында Кызылга ажылдап чедип келген. Ол үеде тыва национал хөгжүм херекселдериниң оркестрин тургузарының дугайында айтырыг тургустунуп эгелээн. Ынчан Аяна Самыяа уруу эштери Андрей Моңгуш, Игорь Көшкендей, Алдар Тамдын, Чодураа Тумат, Айлаң Ондар, Виктория Моңгуш олар-биле Тываның национал оркестрин тургузарын дилээн өргүүдел-бижикти Тываның Чазаанче кииргеннер. Хөгжүмчүлерниң эгелекчи саналы баштайгы дээреде деткимче албайн турган-даа болза, 2003 чылдың май 5-те ТР-ниң культура яамызының доктаалы-биле Тываның национал оркестри үндезилеттинип тургустунган. Оон бээр-ле орус-даа, тыва-даа хөгжүм херекселдеринге илдик чокка ойнаар аныяк композитор Тываның национал оркестриниң уран чүүл удуртукчузу (2013 чылга чедир), дирижеру болуп бо хүннерге чедир төлептиг ажылдап турар. Тыва хөгжүм херекселдериниң ат-сывы безин уттундуруп бар чыткан үеде Аяна Самыяа уруу улуг ажылды кылып эгелээш, национал оркестрни бут кырынга тургузуп, ооң күүселде-оюнун профессионал бедик деңнелге чедирген. Шаг-төөгүден бээр тываларның хөгжүм культуразынга хары угда хөй кижи нота бижиин эдерип, деңге ойнаар деп чүве турбаан. Ынчангаш хөгжүмчүлерниң ойнаарынга эптиг болзун дээш Аяна Самыяа уруу ырыларны, хөгжүм чогаалдарын оркестрге таарыштыр бижип, аранжировказын кылып турар. Оон аңгыда, эш-өөрү-биле улустуң уттундурган ырларын чыыр талазы-биле дилээшкин ажылын чорудуп, ооң сайгарылгазын кылып, улуг назылыг өгбелер-биле ужуражып, конкурстарны база эрттирип турар.

- Сүзүктүг Башкызындан сагыл четтирип хүлээп алган, албаанындан хамаарылга чокка таринаны номчуп болур. Ынчалза-даа сүзүктүг Башкызын дамчыштыр хүлээп алгаш номчуп чоруур болза, Башкызының айыс-күжүнден дуза оон-даа күштүг болур.