Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Ene loke a rlocter (on dit eto on drap d' måjhon, ene loke, ene loke di måjhon, ene wite, ene såpire), c' est grosse sipesse cwårêye sitofe, po rlaver l' måjhone, tot l' passant al tere.

Ci n' est ki diviè 1930 k' on-z a bén aroyî li Walonreye linwistike. Divant, minme les pårlers di l' Ouwess do Hinnot (picård) estént lomés "walon" ("walon d' Mont).

Les distrîxhaedjes k' ont dné ces nos d' plaece la s' ont bråmint fwait e l' Urope coûtchantrece a pårti do XIIIinme sieke. Li tecnike a continouwé disk' eviè 1940 dins çou k' on loméve li sårtaedje (espwataedje des virêyes les deus ans ki shuvèt les manêyes). Mins adon, les bwès dmorént bwès.

avare [o.f.n.] rapia, pice-crosse. | avarice [f.n.] rapiasté. >> fote l' avarice å diale: furler les çanses sins låtche. F. dépenser sans compter.

1. muchî. I catchive des djwifs et des rezistants, mins ls Almands l' ont raprins et i l' ont vnou arester (N. Goffart). Gn a todi on ptit brujhi catchî dizo les froedès cindes (P.H. Thomsin). F. cacher, camoufler.

veulreyes sikepieyes e 1850, et k' ont tourné disk' ;e 1950. Gn a yeu todi dpus d' industreyes a Manadje; ça fwait k' on-z î a ahivé on zonigne (zonigne di Snefe-Manadje) diviè 1965.

Li pus sûteye des idêyes, c' est d' aveur fwait l' raprotchmint avou l' burton, ki c’ est totafwaitmint l’ minme kesmessaedje (Brigitte Mahin, li 23 d' setimbe 2015).

Verica, fi da Commius li djonne, roy di 10 disk' a motoit 42 di noste ere, cwand les Atrebates ont stî concwerous påzès Catuvellauni. Verica dimanda l' aidance di Rome, çou ki dna a l' impreur Claudius l' escuze po-z evayi l' Grande Burtaegne.

1. ariver dins ene aiwe, k' est l' sudjet, tot djåzant d' ene pus ptite aiwe. Inte Djivet et Nameur, gn a k' l' Aiwe di Lesse come grosse aiwe a-z agoliner e Mouze. F. (venir) se jeter. rl a: agoler, goler, egoliner.

Tos ses scrijhaedjes e walon ont come tinme li vicåreye di tos les djoûs d' on bordjoe. Pormoennådes, fiesses, corwaitaedje des djins åtoû d' lu, response sibarante.

On lome bocses pîs-pougns, dispoy les anêyes 1980, les spôrts di toursiaedje k' on tape avou des wants d' bocse eyet ki s' passèt so on rigne (oudobén so on tapis). Les bocseus eployèt, a l' asulon do reglumint, les tecnikes di djambes (côps d' pî eyet côps di djno), les tecnikes di bresse (côps d' pogn eyet côps d' keute) eyet les tecnikes di tapaedje djus.

| edjalmint [o.n.] codujhance d' ene sakî, d' on martchî ki n' est nén tchôd po fé ene sacwè. Après li crevaedje del bouye Etrernete, c' esteut l' edjalmint emé les societé di telefones po co fé des investixhmints. F. frilosité. Etimolodjeye: viebe edjaler, cawete -mint, 2004.

2. piede ses fleurs et bouter a grinnes, a fruts, tot djåzant d' èn åbe, d' ene plante. Les åbes sont spanis: les fleurs toumèt. Li solea fwait spani les fleurs.

d) crevé, crevêye, tot cåzant d' ene plante. Si les fetchires vinèt stofer li ptite hesse ki vs avoz planté, vos vs ritrovoz avou tos setch hestreas (J. Boulard).
1. tuzêye. Vola l' tuzreye ki dj' fwai : k' on djoû, on rindaxhe a nosse lingaedje li droet k' i lyi rvént, k' i n' åreut måy divou piede (J. Delchambre). På-Hinri Thomsin, c' est on scrijheu di tuzêyes e walon, et on ratourneu d' bindes d' imådjes. Loukîz a direye. F. pensée, réflexion.

7. d' astok: al cawêye. Il a vnou troes cwate djoûs d' astok, et pu on n' l' a pus veyou. Dji dmoréve sitampé låvå des eures d' astok. Dj' åreu doirmou des ans et des razans d' astok. rl a: en erote, å long. F. d'affilée, de suite, pendant.

III. si bayî [v. pr.] si dner (solés, evnd). >> si bayî d' awaite: prinde asteme, bén waitî a lu. Franwal: ahåyant po: "être sur ses gardes".

| ponêye [f.n.] oûs k’ ont stî ponous. Cwand l' agaesse fwait s' ponêye, dj' etin l' esté ki rvént (G. Havelange). On dit eto : covêye. F. "ponte, couvée".

1. bouxhî (so ene sakî) d' on côp d' tiesse. >> souker moirt: bouxhî (so ene sakî) pol touwer (dins des fråzes di mançaedje). Torade, dji t' va souker moirt !

Jespers dene sovint on clair racourti di l' etimolodjeye, rashî so l' Carnoy, li Herbillon et ds ôtes sourdants, mins tot decidant cwand les ôtes sont so dotance, et dner sacwants etimolodjeyes possibes. Loukîz a "Pondrome", metans.

Li rfondaedje del langue, k' on lome eto l' ehåyaedje do coir del langue : ariver a ene comene ôrtografeye, askepyî des noûmots, fé des motîs, des lives di croejhete, candjî l' ôrtografeye; admete u disconsyî les mots etrindjirs, tchoezi u candjî d' alfabet.

1846: 227 Walons; 331 Flaminds. 1846: 248 Walons; 265 Flaminds; 46 bilinwes. 1880: 228 Walons; 341 Flaminds; 9 bilinwes. 1890: 240 Walons; 55 Flaminds; 372 bilinwes. 1900: 367 Walons; 147 Flaminds; 161 bilinwes. 1910: 523 Walons 225 Flaminds. 1920: 625 Walons 125 Flaminds. 1930: 622 Walons; 149 Flaminds.

Martine Willems Le vocabulaire du défrichement dans la toponymie wallonne. Bibliothèque de la Faculté de Philosophie et Lettres de l'Université de Liège - Fascicule CCLXVI, 1997, 2 volumes (421 p. / 285 p.).

Ene capote inglesse , c' est ene sôre di balon ki pout gonfler, ki l' ome rascove si vé tinkyî avou, divant on rapoirt secsuwel po n' nén aduzer l' tchår del mozete del comere k' i coûtche avou.

Li taesson cwite si terêye djusse après l' anuti. I rarive divant l' pikete do djoû. Po ndè vey, i s' fåt dispierter divant les aireurs do djoû.

2. (imådjreçmint) revinteu. >> les soukeus d' l' an trinte: revinteus di 1830. C' esteut kékes moes divant k' les soukeus d' l' an trinte ni montexhe a Brussele po fé magnî ås canifichtônes leus poyous bounets (J. D. Boussart). F. révolutionnaire.

2. magnî a pititès betcheyes, sins fwin. I n' magne cåzu pus, djusse betcher si amagnî. Si vos travayriz al terasse, on n' vos vireut pus betchter come vos l' fijhoz a tåve. Mindjîz, savoz; ni vnoz nén betchter. Loukîz a: betchoter, plitchter. F. mangeoter, grapiller.

Dins l' esplicant motî, on-z atåvele des "sûtis prononçaedjes" po des djonnes ki n' serént aloyîs a nole coine del Walonreye. Po les -XHE et -JHE metous å coron des mots (åjhe, coxhe, i bouxhe, fraijhe...), li sûti prononçaedje eploye èn ixh-låte.
E l' amazir sicrît e-n alfabet tifinar, n a li lete ⵯ k' est eployî po scrire li lingaedje, aprume après les letes ⴽ et ⴳ, çou ki dene : ⴽⵯ et ⴳⵯ

Cwand on dismantchûle atôme si ctchandje e-n èn ôte elemint, on dit k' i s' dizashonne. Li dzashonnaedje prind on tins diferin po tchaeke dismantchûle atôme, muzuré pal dimeye veye.

Ci sereut ene dujhance apoirtêye del France. Did la, les paroles e francès di mo vîs cråmignons. Mins ella a si bén rispité el Walonreye, ki bråmint des scrijheus walons endè scrijhît el deujhinme mitan do 19inme sieke. Gn ourit minme sacwantès bates del SLLW la k' on dmandéve di scrire des cråmignons.

Gn a ene grosse societé k' î saetche al castinne : li "Societé metalurdjike di Pråyon". Ele s' a retroclé avou l' societé "Nouvelle Montagne" d' Indji.

Mawoumet (sicrît eto Mahomet, arabe محمّد, mouHammad; rortografyî e l' alfabet latén Mohammed, Mohamed, Muhammad), c' est l' mwaisse profete di l' Islam.

Les Croejhés da Godfroed d' Bouyon (bråmint des Walons, mins eto des Flaminds, des Lorins et des Toulouzins) ont stî les prumîs Uropeyins a sayî do souke, cwand il avît å Liban d' asteure, e 1099. On-z î ahivéve dedja del canasouke.

C' est l' prumî gros motî do Namurwès la k' on-z a bén mostré l' diferince inte les mots ki si scrijhèt avou l' betchfessî å (rinåd, må) des cis ki si scrijhèt avou l' betchfessî ô (trô, èn ôte côp). Les deus sons si prononçnut parey dins l' Namurwès, et davance, on lzès scrijheut avou au : rinaud, mau, trau, on aute caup.

1. li ci (cene), li biesse ki souke. Gn aveut on soukeu dins les berås, ça fwait k' on l' a dvou vinde. Li marionete di Lidje Tchantchès°, on l' lome li soukeu, pask' i s' disfind sovint tot dnant on côp d' tiesse.

IV. si schoircî [v.pr.] si coixhî, tot toumant, et ki l' pea est ene miete evoye et k' ça sonne. I s' a schoircî l' bodene on bea côp. Li costeure di m' botkene m' a schoircî l' talon (Motî d' Djivet). Dji m' a schoircî l' pea do djno. Dj' a schoircî l' pea di m' djino. Elle a schoircî s' mwin. Ele s' a schoircî l' mwin. On dit eto: dischaver. F. s'écorcher, s'égratigner, s'érafler.

lokince [f.n.] cwålité d' onk (ene) ki sait bén djåzer; åjhmince po bén djåzer. L. Chalou, avou tote si lokince, nos a dné ene conferince sol francès redjionå (P. Habets). F. éloquence, grandiloquence

1. accion di spani (èn efant, ene sôlêye, evnd.), u d' si spani; si rzultat. Passer do sin a on sognaedje mitan laecea, mitan boleyes, ci n' est k' on dmey sipanixhaedje. F. sevrage, désintoxication, privation, frustration, suppression, rationnement, limitation. >> måjhone di spanixhaedje: ospitå po spani les sôlêyes, les droukés. F. centre de désintoxication.

1. li ci (cene) k' est å mitan. C' est on rotaedje wice ki les pus coraedjeus fjhèt 20 km, les emîtrins dijh, djusse po-z etertini l' coir, et les pormoenneus, cénk. rl a: mîtrin.

3. (mot d' pexheu) pexhon k' a vnou betchter å hanzin et k' a stî prins. Dj' a metou m' legne deus eures e l' aiwe et dji n' a nén yeu on betchtaedje. F. prise.

Po-z adiercî leu côp, les payis vont refoirci leu produjhaedje di todi-poujhåvès enerdjeyes ubén rimete en alaedje les cintråles nawearinnes. U ambedeus.
Ses lives ont stî eplaidîs dins l' coleccion Paroles do Teroe do Muzêye del Parole e l' Årdene. Les prumîs ont stî scrîts avou Michel Francard.

ewaeré, êye [o.f.n.] onk (ene) ki n' est nén tot djusse, on pô drole, nén come èn (ene) ôte. rl a: bardouxhî, dimey-cougnî, dimey-doûs , saizi, sokea, foû-scwere. F. simple d'esprit.

| ecråxhaedje [o.n.] no d' fijhaedje et no di çou k' est fwait (accion eyet si adierça) pol viebe « ecråxhî ». F. engraissement, huilage, graissage, lubrification, fertilisation, corruption, versement de pot-de-vin.

On djonnere, k' aveut on diplome d' univiersité, mins sins ovraedje, aveut divnou martchotea po wangnî kékes liårds, Mohamed Bouazizi. Li police lyi hapa si martchandijhe. Araedjî, i s' fjha måleur di s' coir tot s' metant l' feu a lu-minme. C' esteut li 17 di decimbe 2010.

Po viker et diner åzès djins, les moennes di Tiberene fijhèt crexhe des legumes et des yèbes po soladjî les mås, fé del låme, evnd. Onk di zels, li Fré Luk, est docteur et sogne les malådes.

| randaxheu, randaxheuse u randaxhresse [o.f.n.] li ci (cene) ki randaxhe. Les djonnes ! I sont todi a damadje; c' est des grevisseus, des randaxheus; des broye-tot et des francs spiyeus (L. Mahin). On dit eto: ranxhneu.

a) bén rsouwé, tot cåzant do four, evnd. Cwand l' four est bén setch, on l' mete a cojheas. >> crocant setch u setch come brokete u setch come li borike Sint Nicolai u li cou Sint Nicolai u li cou del borike da Sint Nicolai: bén setch.

Ripurdowe dispu 2003 pa l' papî-gazete Li Rantoele et s' î djoker, avant d' esse foû, a l' intrêye di 2005. Li binddimådje finålmint n' a nén stî eplaidêye dizo papî ås edicions Weyrich.

Les såcisses di campagne : minme djeu avou li sierveuse d' ene botchreye d' on grand botike ki cåze francès, et dmander li sôre di såcisse k' ene pratike (cåzant walon) vout (p. 59-62)

five [E212], fîv [E203], fîve [E1, E34, E200, E212b, C1, C8, C9, C13, C100, C106, O0, S0, S17, S109, S117, G215], fife [E212], fiéve [O3, G215], fiève [O2, G215], fiêve [O0, G215], fièfe [O4].

L' ome ki n' dimandéve rén (L'ome qui n' dimandéve rin), c' est on roman policî, sicrît a môde di comedeye pa Emile Sullon, et k' a vudî e 2002 ås eplaidreyes Dricot a Lidje, po l' anêye Simenon. C' est onk des deus prumîs romans policîs, e walon, avou «On byin bråve ome» da Chantal Denis k' a rexhou l' minme anêye. "L' ome ki n' dimandéve rén" a stî publiyî avou, a l' evier, li ratournaedje e francès, al libe, da Robert Ruwette.

Li walon nonnrece n' est nén bén pårti do walon do Payis d' Lidje. Les accints d' Derbu, Marcour, et del Viye Såm, metans, serént puvite metous avou l' Hôte Årdene k' avou l' Basse Årdene.

b) payis sins plouve. Cwand on-z aveut passé les cresses des montinnes, on cmincive a bén vey li setcheur do payijaedje. F. climat sec, aridité.

C' esteut on sincieus k' a stî professeur a l' univiersité d' Lidje, årtchivisse di l' Estat a Lidje, mimbe del Comission Royåle d' Istwere di Beldjike.

"Les spots då Singlé" : tos spots et ratourneures ramexhnés pa Gaston Lucy et eplaidîs pa bokets dins des ptitès gazetes, inte 1970 et 1980.
Li Live da Jespers so les nos d' plaeces del Walonreye et d' Brussele, ki l' tite e francès, c' est Dictionnaire des noms de lieux en Wallonie et à Bruxelles, c' est on live avou tos les nos d' plaeces del Walonreye (et d' Brussele, bén esplikés. Il a stî adjinçné pa Jean-Jacques Jespers, ey eplaidî e 2005.

| disnortaedje [o.n.] no d' fijhaedje et no di çou k' est fwait (accion eyet si adierça) pol viebe "disnorter". rl a: troublaedje. F. perturbation, dérèglement.

crotchter (codjowaedje) [v.c.] 1. hawer avou on cro (hawe a deus dints). Avou on cro, on crotchtéve li sårt (S. Fontaine). On dit eto: ricrotchî. F. travailler le sol à la houe. 2. fé del dintele avou on crotchet. F. faire du crochet. Disfondowes: crotch'ter, crot'ter, crocter, crotch'tè. Etimolodjeye: viebe fwait sol mot crotchet.

raxhisse [o.n] åk k' on n' a pu dandjî. E s' botike, i håynéve totes sôres di vîs raxhisses (E. Dethier). I plout a rlaye come on tonea scleyi k' åreut leyî cori, pattavå tot, ses raxhisses, ses tchinistreyes (E. Gilliard). End a ki colebèt dvins les colons, dvins ls oujheas u les coks bateus, ds ôtes divins les vîs papîs, les vîs raxhisses ki costét foirt tchir (M. Piron). On dit eto: rikete, troyreye, tchinisse, tchinisreye, viyreye. F. déchet, vieillerie, rebut, détritus.

| gnåwaedje [o.n.] no d' fijhaedje et no di çou k' est fwait (accion eyet si adierça) pol viebe " gnåwer ". Loukîz a : råwe. F. "miaulement, hululement, pleurnichement, piaillement, façon, chichi".

1. ki pout fé des sacwès k' ene ôte ni pout nén, tot djåzant d' ene djin. La on foirt ome, la. >> grand foirt ome: sôre di tolu ki vike a costé des omes, del nute, et k' i n' fåt nén disrindjî. F. géant mythologique.

Li 18 di decimbe, c' est li 352inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 353inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 13 djoûs po-z avni å coron d' l' anêye.

kimawyî u comawyî / cmawyî (codjowaedje) [v.c.] mawyî comifåt. El veyoz assaetchî les cis d' trop, les magnî, les comawyî po les avaler ? (Nietsche ratourné pa J. Schoovaerts).

Si vuzion del danse a stou foirt influwenceye pa l' classicisse eyet l' sinsiulisté di l' årt grek; dins ses coreyografeyes, ele cwereut après ene årmoneye des coirs, èn omaedje å coir. Isadora fourit eto l' prumire a-z eployî, come soûmint po ses spectåkes, del muzike di concert, minme si ele n' aveut nén stî scrîte po-z esse dansêye.

2. (mot d' biyolodjisse) grande famile (ringne) des vicants, ni plantes, ni biesses, ni microbes, mins metowe inte les troes, e latén Fungi. Fijhèt pårtêye des tchampions çou k' on lome å pus sovint tchampion ou åbusson (avou on pî et ene tiesse), mins eto les tchamosseures, les rouyes, les yesses. F. champignon. Ingl. Fungus.

Matîssalé u, scrît plaijhanmint Matî salé [n.dj.] persounaedje del Bibe, k' åreut viké cåzu meye ans. F. Mathusalem. >> ossu vî k' Matîssalé:: foirt vî. >> sins rmonter a Matîssalé: sins rmonter lon dins l' tins. >> Si Matîssalé end åreut yeu ostant gn a bråmint des tchances k' i vicreut co: dijhêye po préjhî èn amagnî.
Ene adrovire, c' est ene troke di mots, foirt coranmint siervous dins l' emantchaedje del fråze walone, ki s' metèt al tiesse del fråze po refoirci on sudjet u on coplemint.

| avikea [o.n.] pitit wangne-pwin (pitit ovraedje po t' fé viker, sins furler). Dj' a trové on ptit avikea come wårdeu di stane ezès fôres å Heysel. F. gagne-pain, job.

Dins on prumî timps, tortos, ossi bin les estremisses ki les politikîs, sayèt do les traker foû do payis. I les mançèt di totes les manires. Zels, il ont peu, bén etindou. Portant, après end aveur bråmint dvizé inte zels, i decidèt do dmorer e leus cassenes.

1. ene miete blanc d' vizaedje. Elle est tote bladjote, l' efant, et ci n' est nén l' djaene sorire k' elle a metou so s' vizaedje ki l' a vnou reblamter (L. Somme). F. pâlot, pâlichon, blafard.

Po les muzulmans, Mawoumet est seulmint li messaedjî del parole do Bon Diu , ki lyi a stî dictêye di l' andje Gabriyele et k' il a fwait rashir so des spales di chamo, e-n arabe, a fwait ki l' messaedje adschindeut. On côp fini, tos ces scrijhaedjes la ont divnou l' Alcoran.

Ene mårlire (on dit eto: mårloye), c' est ene plaece la k' on-z î saetche, u k' on-z î a saetchî al måle. Gn a la des trôs dins tere ki sont rcovrous pa del fene tere, et k' on pout toumer dvins. Les mårlires sont bounes po-z î mete des vegnes. Ene pitite mårloye, c' est on mårloyea.

Li 12 di fevrî, c' est li 43inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, avou co 322 djoûs (323 po ls anêyes bizetes) po disk' al fén d' l' anêye.

crotche [f.n.] royon d' tere k' on fwait eter les lignes di crompires e ramoennant l' tere so leus pîs et insi permete ås tubercules di s' î diswalper sins s' eterer pår trop fond. Loukîz a reterer, rahopter.

Etimolodjeye: les mots avou -han ont yeu pacô des sorwalondes avou -hin, pacô scrît -ain (Bohain), did la li cawete -hinot, wice ki li H ni s' ôt cåzu nén (Fro.inot, Bo.inot, Popinot).

C' est purade des arimeas a môde di fåve, fåve-couyonåde, u rimostrante fåve, come les fåves di djåzantès biesses, mins sovint avou des djins.

Li xhmer (ភាសាខ្មែរ), ou cambodjyin, est on lingaedje del famile des lingaedjes ostro-aziyatikes cåzé å Cambodje (wice k' il est l' lingaedje oficir) eyet dins des redjons do Vietnam, pa 8 miyons d' djins.

Li 14 di decimbe, c' est li 348inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 349inme po ls anêyes bizetes), avou 17 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.

Dins les nos d' plaeces metou ezès provinces di Nameur, do Hinnot et do Roman Payis, ci n' est nén todi åjhey do saveur sel H est halcrosse u shoflêye. Did la, sacwants halkinaedjes.

Come sint Nicolai kimincive a esse escran cwand i fjheut ses tournêyes po les efants, il a tuzé a çouci : Hanscroufe vénreut avou lu. Il åreut todi ene sicoreye po zingler les efants k' avént stî metchants.

980 : Oton II, impreur do Sint Impire Romin Djermanike, sol dimande da Notdjî, diclåre li Principåté d' Lidje on dislaxhî payis. Insi, Notdjî divént l' prumî Prince-Eveke di Lidje.

Li motî Léonard fourit l' mwaisse soûmint do motî da Somme et do walfran da Chantal Denis, la k' les dnêyes sont rarindjeyes par ôre alfabetike.
I. [v.s.c.] endaler sins rén voleur fé. Atincion, cwand l' afwaire toûnrè må, i s' houwrè (E. Dethier). F. se défiler, se débiner, fuir, se dérober, s'esquiver.

Li Motî di l' Academeye des Patwès gåmès (eto : motî gåmès da Moureaux), ki l' tite e francès, c' est Dictionnaire encyclopédique des patois de Gaume, c' est on motî gåmès-francès (p. 13-586) et gåmès-francès (p. 595-747) et ki rprind de mots di totes les coines del Gåme.

pådronne [f.n.] crouwå des dinrêyes, des cortis, des waides, e sincieus latén <span-lang=la>Rumex obtusifolius. Il a leyî s’ corti cori a royes, et gn a pus k’ des pådronnes. Cwand t' as des pådronnes dins les dinrêyes, c' est målåjhey a dzindjner, saiss, ces troyreyes la (Båze di dnêyes di l' Årdene nonnrece). Loukîz a : åjhale, surale (di vatche, di tchvå), berbijhete, linwe-di-boû, linwe-di-tchén. F. "patience".

1. usteye. Les ahesses d' on pexheu, d' ene cujhnire. Li pus bele ahesse a-z ofri al mariêye, c' est on rlave-schweles. Prindoz sogne do diccionaire d' inglès: c' est ene ahesse por vos cwand vs seroz ås scoles. F. chose utile, matériel, ustensile.

Li 12 di djun c' est li 163inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 164inme po ls anêyes bizetes); gn a co 202 djoûs po-z avni å coron d' l' anêye.

La parémiologie namuroise (étude critique de la partie namuroise du dictionnaire des spots : corrections et additions), Maurice Flament, Memwere Ulg, 1968.

Li five di yebes ni vént ki so les waides k' ont crexhou foirt rade, et cwand les biesses ont a magnî timpesse. Adon, todi å prumî djet des yebes.

Li grand Bolindje (la-minme Büllingen, F. Bullange), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje, ey el kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike.

Si walon est foirt libe, come on l' cåzéve sol fén do 20inme sieke. Gn a toplin des francijhas, mins eto ene cåkêye di beas vîs mots classikes. Gn a mo des fråzes di ces lives la k' ont stî rprinjhe e splitchant motî do walon.

4. (mot d' linwincieus) k' est d' on livea ki tertos pout ôre, tot djåzant d' on mot, d' on cåzaedje. On dit eto: politicmint, sociålmint comifåt. F. politiquement correct.

Li 30 di nôvimbe, c' est li 334inme djoû di l' anêye do calindrî grigoryin (li 335inme po ls anêyes bizetes), avou 31 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.

Li Motî do Condroz namurwès, kel tite, et francès, c' est "Langue Wallonne en Condroz namurois", c' est on gros spès live, di dpus d' 800 pådjes, e deus volumes, sicrît pa André Vellande, ey eplaidî ås Edicions Azimuts e 2009.

on motlî so les taeneus d' Lidje, Glossaire [du bon métier des tanneurs de la cité de Liège], eplaidî e 1863 dins l' BSLW, T. .., pp. 361-388.

Rozou-Crinnwik (fr: Rosoux-Crenwick, nl: Roost-Crenwick), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rashonnés en ene seule comene e 1822 (dizo l' redjime holandès), pu rebané avou Bierlô.

Li vî stok di tiyoû del tchapele Sint-Rok sol Bati a Fumwè. Les båsheles ki s' vlént maryî î plantént on clå, eyet l' båjhî. Il esteut griblé d' clås. Cwand li stok fourit pouri, les dmandeuses di galant rabressît on clå d' l' ouxh.
tel 2 [etrocla] etrocla do prono nén droet coplemint "ti" + prono droet coplemint "li" divant on viebe ki cmince pa ene cossoune. 1. "ti" d' atôtchance. Ça n' est nén po tel riprotchî. Poy ki dji tel di ! 2. "ti" di ratourneure di dvize. Dji m' tel fotreu a l' ouxh, la, mi, avou on bea côp d' pî e s' cou. F. te la, te la.

Pol teyåte e walon, li cineyasse a shuvou, inte des ôtès sacwès, «Les vwès del nute». Gn a eto des djonnes acteurs del dramatike ki sont filmés dins les coulisses, so sinne, et eto dins leu veye di tos les djoûs. Aprume Jean-Claude Dermont et Adrien Decloux. C' est zels k' edåmèt et ki cloynut l' fime.

Gn ava on côp ene grande pômagne el Serbeye. Di l' ôte des costés di l' Impire, c' aveut stî ene boune anêye po ene novele dinrêye vinowe d' Amerike, et k' on loma "poere di tere" (Grundpehre, e-n almand, divnou crompire el Principåté d' Lidje).

L' etimolodjeye do no vént do tîxhon "Babo" (pitit no d' djin tîxhon), eyet l' cawete flaminde -ingen (tîxhon heim, måjhon): amon les cis Babo; poy riwalonijhaedje del cawete -in -> -én (betchfessî én). Vîs scrijhas: Bauechin (1070).

2. meur avou l' ponte ådzeu. rl a: volé, wan, hôt-volé, hôte-paroesse. rl a: ripegnter. F. mur pignon. Il ont moussî e djårdén på posti do pegnon (G. Brenner).

3. dizo d' ene sacwè, çou ki rwaite tere. On rtournéve les waezons po lzî souwer l' cou (S. Fontaine). Si c' est twè ki maxhes, ti n' pous nén rwaitî l' cåte k' est å cou do paket. Djel ricnoxhreu bén, hon, mi l' bol: gn a ene poke dins l' cou, et on dessin come ene tiesse di tchvå sol mantche (B. Genaux). F. dessous. >> cou dzeu cou dzo: foirt disrindjî (eye). >> li cou å hôt: ritourné (êye).

Xavier Istasse a fwait on fime so l' walon, e francès bén seur, po l' poleur vinde a l' RTBF. Mins…, dji n' so minme nén dvins, mi, li retchårnaedje (riyetchårnåcion) da Jacques Bertrand. Mins rwaitîz l' cwanlminme, la, tizôtes!(André Gauditiaubois, emile ado 13 di djun 2015).

2. (imådjreçmint) cåzer waeraxhmint, sins tuzer, et tchoker les djins. Dimefyîz vs des linwes k' ont stî trimpêyes dins l' souke; a ene douce alinne, våt mî, sovint, ene sakî ki souke (H. Pétrez). F. être cinglant, poignarder.

3. potchî (ene frumele). F. saillir. >> c' est todi les pus laids boks ki soukèt les pus belès gades: dijhêye a ene sakî k' a agritchî ene bele feme.

1. etrevén. Li guere del vatche, c' est èn evenmint d' istwere k' a kischoyou tot l' Condroz e metant a feu et a sonk dabôrd ene swessantinne di viyaedjes (C. Massaux). Ça vout dire ki l' Festival prind des plantches, et k' i va divni èn evenmint k' on s' rafeyrè tos ls ans d' vey ariver. (P. Otjacques). F. événement.

500 gr di farene; 2 oûs; 150 gr di shû (u do boure); ene coyirêye di saeyén, ene pitite djatlêye di laecea; 60 gr di yesses; èn oû batou po stinde disso po fé l' crosse; do sé.

| préjhieu, préjhieuse u préjheyresse [o.f.n.] onk (ene) ki dmande trop tchir. Les préjhieus ni m' atirront måy e leus botikes (H. Forir). rl a: notåre.
I s' a dispierté e 2010 et-z evoyî des monceas d' cindes e l' air, ki s' ont fwait shofler so tote l' Urope et disk' a l' Afrike bijhrece. Les areyoplanes ont dmorés ahotés ene grosse samwinne, et plinnes vacances di Påke.

Li grand motî del Basse Årdene, li motî d' Bastogne n' eploye måy li scrijha «qu». Parey pol båze di dnêye di l' Årdene nonnrece. Sacwants ôtes motîs ont shuvou (S40). Mins l' motî Twisselman di Bouyon scrît voltî des «qu», pår po des mots la k' on n' l' atind nén.

Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces di Hôt Ouele, Kivou Bijhrece eyet Tshopo, eyet on frontire avou li Ouganda.

3. (po rire) seke di l' ome. Divins on live porno, li feme dit: "Cwand ki dj' veya ses ahesses, dji sinta k' dj' aléve awè bon dins tot m' coir".

L' eterface, c' est li tcherpinte éndjolike d' on sistinme d' operance ki mostere sol waitroûle les scrijhaedjes et les imådjetes ki permetnut di fé aler les programes.

Li vexhåd (on prononce pus coramint vèchau u fichau) u vexheu (on prononce pus coramint viheu), c’ est ene biesse ås tetes del famile des bascolidîs.

1. mete del cråxhe, di l’ ôle so ene sacwè ki toûne. Cwand les rowes, dins nosse tiesse, ni tournént pus foirt bén, On mawyive des fayenes po-z ecråxhî l' molén (L. Piron). F. graisser, lubrifier. >> ecråxhî l’ pate d’ ene sakî: lyi dner des cwårs po-z aveur ene faveur di leye. Loukîz a : abriber, sitoker. F. graisser la patte.

2. mousmint. Djåke Zigour si hertchêye wôrs di l' lét, et bénrade vo l' la tot bén avou ses vetès foufes avou l' blazon d' Trontor dissu. (J.F. Brackman). Al plaece di m' disbiyî, dj' a metou mes pus tchôdès foufes (J.F. Brackman). On dit eto: bague, loke, cayet, nipe. F. vêtement, tenue, fringue.

| margoulaedje [o.n.] no d' fijhaedje et no di çou k' est fwait (accion eyet si adierça) pol viebe "margouler. I vont fé martchî po repirer l' voye di Lesse; come dji les cnoxhe, i gn årè co do margoulaedje. Loukîz a : emantchreye. F. falsification, frelatage, margouille, tricherie.
manaedje [o.n.] 1. Cope di djins marieyes. On manaedje c' est on rashonnaedje di deus djins ki dvèt sopoirter des sitouwåcions k' i n' årént nén viké s' il årént yeu dmoré tchaeke di s' costé (ratourné pa L. Baijot). F. ménage, couple. >> on manaedje di cénk francs; u: >> on manaedje ki n' va pus k' so ene fesse; u: >> on manaedje ki va a schî-fesse: on manaedje ki n' va pus (la k' on s' margaye tofer). Ça våt mî k' on manaedje di cénk francs wice k' on fwait ene foice po l' efant (Véronique Roba et Jacques Lefebvre). >> tchaeconk si manaedje et l' Bon Diu po tertos: i n' fåt nén aler stitchî s' narene dins les manaedjes des ôtes. >> On dit k' les manaedjes ni vont pus: tite d' ene pîce da C. Derycke. 2. plaece wice k' i dmorèt, måjhon. A falou k' i vindaxhe si manaedje. (ramexhné pa L. Remacle). F. foyer, maison. >> feme di manaedje: li feme, dins ene måjhon. F. maitresse de maison. Li petroleu vindeut s' martchandeye ås femes di manaedje, ki s' endè siervént po fé aler leus kinkets et retchos. 3. ahesses del måjhone. Il a confondou l' manaedje. F. ménage, vaisselle. >> sipiyî l' manaedje: broyî ene sacwè k' on-z a dandjî. rl a: broye-manaedje. 4. ovraedje po tni ene måjhon nete. Eyet s' manaedje, waitîz l' aler; come ele li sait astårer (O. Fabry). >> feme di manaedje: meskene. Ti profitéves d' on moumint d' inatincion del feme di manaedje po fé cure so l' ecnêye deus inglitins (G. Mottard). 5. famile. Ele fijheut sacwants comissions, pol manaedje, divant di riprinde li wapeur (Bernard Louis). Tchaeke manaedje aveut on polî padrî l' måjhone. F. famille. Disfondowes: manèdje, mwin.nadje, mwinrnadje, mwin.nâdje, mènadje.

Adon, disk' a cisse date la, li latén d' eglijhe esteut li troejhinme lingaedje (après l' walon et l' francès) ki tos les Walons polént ôre tos les djoûs. C' est po ça k' i gn a tote ene cåkêye di mots walons k' ont stî rcalkés do latén d' eglijhe.

On sogne voltî les djonnès biesses al sipeate. Elle est ritches e minrås, et foirt åjheye a didjerer po les åmeas et åmayes ki vnèt d' esse sipanis. Ele les fwait roemyî, pask' elle est picante. Li speate dene on bon poy åzès biesses.

coltchicene [f.n.] drouke k' on saetche des grinnes di sizrece. Tot dismantchant l' pwezon des grinnes di coltchike, et li spurer, on-z a saetchî foû l' coltchicene, k' on s' endè sieve dins les crijhes di gote (L. Mahin). Etimolodjeye: Calcaedje riwalonijhî do F. "colchicine".

3. batch k' on mete del farene po les biesses, et k' ele vinèt magnî tote seules dins des batcheas ådzo, ki s' rimplixhèt otomaticmint. F. trémie.

2. cori après les galants, tot djåzant d' ene kimere. Cwand les Francès nd åront ralé, Les crapådes si lairont crever Tolmonde alôrse les couyonrè Nou bråve djonnea ni les loucrè Cwand les marcåd seront ralés, ele piedront leu tins a råwter (Les viyaedjes di Loncin et d' Awans (tchanson d' 1792). F. allumer, provoquer, exciter.

1. plantche avou des fioriteures, pindowe å meur, hôt assez, po mete des potikets, des lives, evnd. Les lives, so l' axhlete, si drovèt et foû des imådjes avolèt d'Artagnan, Robin des bwès, Zoro et Tarzan (Léon Bukens).
Li ptite croejhete Hendschel, c' est on racourti del grosse croejhete, sicrît e walon pa Lorint Hendschel eyet metou so les fyis e 2001 (li grosse croejhete esteut scrîte e francès.

Li dierin tecse, c' est ene conferince sol progrès, foirt interessant po vey çou k' aspita d' noû el difén do 19inme sieke, et çou k' les djins d' adon louként come "li bon vî sistinme".

Bierlô [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Berloz, divnou intité avou novea limero del posse 4257; limero diyalectolodjike: [W 25]; vî limero del posse: 4391. Ortografeye disfondowe UCW pol posse: Bièrlô. >> ban d' Bierlô: Bierlô avou: Cwareme et Rozou-Crinnwik. Istwere: boket d' l' ancyinne Conteye di Lô°. Dipus d' racsegnes (e flamind). Etimolodjeye: walon brele (latén berula), cawete -oe, dizo disfondowe -o (rl a: Motî:côro): plaece k' il î crexhe des breles, rl a: Bierleu.

Il a vnou å monde li 3 d' avri 1960 a Hangzhou, el province di Zhejiang. Il a stî dintisse divant do divni scrijheu. Il a grandi do tins do revintaedje culturél et bråmint des spoûles k' i raconte provnèt des waeraxhes trevints k' il a viké di ç' tins la. Ses istweres cåzèt sovint del deure vicåreye des ptitès djins dins les campagnes, do tins des gueres, des crijhes eyet des påmagnes k' i gn a-st avou el Tchine tot å long des anêyes 1900 et des.

Li Sint Impire Romin Djermanike (ou Sint Impire Romin ou co djusse Sint Impire), c' esteut-st èn eshonna politike di sacwants payis del mîtrinne Urope, k' a cmincî el Moyinådje et k' a duré disk' e 1806, et ki tos les bokets del futeure Walonreye (åré Tournai) estént dvins.

Li rfondaedje va moenner å pus sovint a ene ortografeye unifieye (on cmon scrijhaedje). Li rfondou lingaedje si lome eto ene coyiné, do no d' ene ancyinne langue del Grece, la k' les diferins pårlers s' avént acmaxhîs.

| edjalé, edjalêye I. [addj.] 1. k' a divnou (come) del glaece. On pout bén passer l' aiwe, elle est edjalêye. On-z aveut yeu målåjhey foirci l' tere edjalêye (J.P. Dumont). rl a: redjalé. F. gelé. 2. k' a divnou tot deur, d' esse passé dizo 0°, tot djåzant d' amagnî k' on wåde e l' edjaloe. F. congelé. 3. tot froed. Dj' a les pîs edjalés. F. frigorifié. 4. ki creve di froed. D' aveur ratindou l' otobusse on cwårt d' eure, dji so edjalé. F. gelé, frigorifié, transi de froid. II. [o.f.n.] (imådjreçmint) 1. onk (ene) k' a todi froed. C' est on edjalé. F. frileux. 2. onk (ene) ki n' a nou sintimint. C' est on edjalé ki n' a ni cour ni åme. F. insensible, froid, distant, frigide, impassible, indifférent. Disfondowes: èdjalé, êye, èdjalè, ée, adjalé, indjèlé.

Li plonk ou l' ploum ou plomb, c' est èn elemint do tåvlea Mendeleyev, del troke des metås, kinoxhou dizo l' essegne atomike Pb, li limero atomike 82, et l' pwès atomike 207,2.

(Ti sovénss, - k' i djheut, on captinne, / A l' ancyin sôdård k' esteut ki bribéve on boket d' pwin - / Èt sovénss, (di dj') ki, divinltins, e-n on tchamp d' bataye, ti tapas foû on côp d' såbe ki m' aléve acsure el pwetrene ? / Do tins ki, dizo l' drapea di nosse binamêye patreye, / Nos nos avans batou, nozôtes deus. / Dji m' endè sovén, ca dji t' doe l' veye; / Mins twè, valet, l' sôdård, t' endè sovénss eto ?)
Sclessin esteut, avou Ougrêye, tere del principåté di Ståvleu-Måmdey å 18inme sieke; eyet c' est e 1768 k' ele divnént payis d' Lidje, la ki l' prince-abé di Ståvleu elzès baye å prince-eveke di Lidje dins on discandje di teres (Ståvleu-Måmdey riçuva Vien eyet Antene).

Li cawete -ire est ttaleure sol cogne namurwesse -êre (Ronchêre, ronxhire), ttaleure sol cogne picåde (et tchestrolete) -ière (aurzière, årzire).

Li Live Gaston Hoyaux so les scrijheus do payis del Lovire, ki l' tite e francès, c' est La littérature patoisante dans le centre, c' est on live di corwaitaedje des scrijheus e walon (et picård) et des gazetes e walon do Cinte, dj' ô bén : li payis d' El Lovire. Il a stî scrît pa Gaston Hoyaux.

Li 6 di djanvî, c' est li 6inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, et k' i dmeure co 359 djoûs (360 po ls anêyes bizetes) po l' anêye esse foû.

1. k' a del tchance. Il est awureus come on rwè. Est awureus kî pinse l' esse. rl a: tchançleus, ureus, binawreus. F. heureux, chanceux, se.

C' est on pexhon magneu d' tchå ki tchesse e bindes, tins del djournêye, åd dilong des coisses. Mins i pout intrer dins les egoloes des mouzes. I cwite rålmint li binde coistrece pol hôte mer.

On drude, ene drudesse (ou on derwide, ene derwidresse), c' est ene djin ki moennéve li veye rilidjeuse et sincieuse dins les payis gayel-cåzants.

Li Levant (u l' Ess (l' ess) u l' Ponant, u l' Oriyant), c' est l' pont cardinå wice ki l' solea si leve å matén. C' est la k' aparexhèt les aireurs do djoû, pu li pikete do djoû.

aprandjire [f.n.] tins d' prandjire. Dissu l' tins d' aprandjire, Les viyès bounès djins s' assopixhnut, påjhires En aspoyant leu tiesse conte el dos del tcheyire (W. Bal). F. temps de midi.

Sclessin est on coulot sol boird di Mouze, metou avou Lidje dispoy les grands rebanaedjes di 1977, mins ki dvant çoula esteut avou Ougrêye. Sclessin est cnoxhou lon et lådje paski c' est la k' i gn a li ståde do Standård di Lidje.

feneyant, feneyante [addj., purade padvant & o.f.n.] nawe (ki n' ovrere nén voltî). Li vraiy feneyant c' est l' ci ki s' leve pus timpe po dmorer pus lontins sins rén fé (R. Arcq). F. fainéant, paresseux. >> feneyant come on djonne d' oûsse: foirt nawe. F. paresseux comme un loir.

| trîxhlaedje [o.n.] leyaedje e trîxhe d' ene tere. Po 1975, li trîxhlaedje a monté a 500 ectåres. F. gel d'une terre agricole. >> subzidyî trîxhlaedje: trîxhlmaedje d' ene pårt des coûteures a cåze d' on forprodujhaedje.

Dispu les anêyes 1900, on n' fijheut dedja pus d' feu e l' aisse. Mins les takes siervént co po wårni l' pele. Après l' guere 1940-1945, on-z a stî pus ritche, et mete des stouves eto dins les belès plaeces. Ci côp la, les takes estént catcheyes dirî li stouve, et on n' les veyeut pus. Ele ni siervént pus a rén. On ls a vindou a des vîwarîs (des côps po ene crosse di pwin), et mete ene plake di fier al plaece, udonbén rmurer l' trô.

Po fé bouter des éndjoles eshonne, les éndjolisses edvintît on novea lingaedje infôrmatike, li HTML (Hyper-Text Mark-up Language) et on « côde del rote », li http (Hyper-Text Transfer Protocol).
On les magne avou do boure di coxhe (del confiteure) dissu, et les rôler eshonne come on cigåre, k' on pout côper al fortchete u prinde avou ses doets.

C' esteut målåjhey di fé avou tertos. Pus ki li cineyasse filméve des waloneus, pus k’ i s’ abéntixheut ki l’ walon esteut co pratiké pa ene cåkêye di djins, mins tchaeke d’ ene manire diferinne. Gn a nén nerén les cis d' Måmdey ni, del Lovire. C' est l' veur ki les critikes anti-RTBF n' ont nén "passé". Cwand on est dins l' comiece, li verité est boune a dire, mins mwints côps, i våt co mia s' taire. Mimile eto, aveut stî eterviouwé, et enonder li kesse del lete toûnrece Philippot k’ espaitche di passer des tchansons e walon dins les emissions ordinaires a l’ RTBF. Mins ci dvize la n’ a nén polou passer. Pinsez don : l’ RTBF serè seur èn atchteuse do fime. Et minme les ptits oujheas n’ coschitèt nén leu ni ! (Lucien Mahin, Li Rantoele 74, esté 2015.)

Li mot vént do grek ψαλμός (psalmos), on vî mot po ene sôre d' air di muzike; i fourit eployî come ratournaedje do mot ebreu mitsmor — tchant rlidjeus avou del muzike —, dins l' modêye e grek (li Septante) del Bibe.

Les nos d' famile ki si scrijhèt Marlair, Marler, Marlaire, Marlière sont des nos d' provnance, di des djins ki dmorént en ene plaece k' on lome "Li Mårlire", dizo disfondowe mârlêre (payis d' Nameur et Tchålerwè), u e picård marlière.

Les moumints d' suspinse ni durèt nén lontins. L' istwere avance raddimint . Tolminme ci n' est k' dins les dierinnès pådjes k' on sait cwè so l'ome do portrait-robot.

Et l' grand sint ndaler disk' al cåve, lever l' coviete do saloe, et prinde les ptits doets ki briként... et haetchî troes ptits roufions, pårlants-vicants, foû do saloe.

On sait vey l' adire inte ene terêye avou des rnåds et ene ou çk' i gn a k' des taessons. A l' intrêye d' ene terêye di taessons on trove todi on hopea d' tere k' a stî poirtêye evoye foû des voennes del terêye. I rmoussèt todi par la; dabôrd, i s' fwait ene sôre di batchea, come on tobogan, did dizeu l' moncea d' tere disk' al gueuye del terêye. Si c' est tos taessons, on n' trove pont d' mannestés djondant l' trô: i les vont todi poirter pus lon. Si c' est ene terêye avou des rnåds, gn a des resses d' amagnî et des strons dvant l' ouxh. Ådvins, les terêyes di taessons sont todi foirt netes.

Li fåve do Mitan d’ Cok, c’ est ene fåve do vî vî tins ki raconte li spoûle d’ on tolu, k’ on lome Mitan d’ Cok, et k’ on n’ sait ddja si c’ est ene djin u ene biesse.

Li diccionairî a rmetou tos les mots k' i cnoxheut d' els aveur oyou, u k' il aveut rescontré dins des gazetes e walon (Li Chwès et ki lyi shonnént ahessåve. Adon, i n' shût nén les piceures des diyalectolodjisses. I n' a nén nerén stî rapexhî des mots dins des scrijhaedjes.

Les addjectifs omrins ont stî ehåyîs sins T, minme s’ end a onk e francès : enocin, pacyin. Portant, dandjreus a cåze do francès, les parints ratrapnut on T : continter, pacyinter, enocinter.

seye [f.n.] usteye des cinsîs, come on fiermint, mins bén arondi, po côper å four, å grin, ås djniesses, ås fetchires. On dit eto: fåceyeF. faucille.
Les droets des contrêyes otonomes dipindèt di tchaeke payis, mins ele n' ont djamåy les abondroets rweyås (ministeres del Disfinse, di l' Interieur, manoye a pårt).

Gn a eto ene fåve etimolodjike. A Nuvele, come dins mwintès ptites veyes, les bordjoes fijhént clôre les poites del veye al vesprêye. On-z a dit k' on lzès clawéve, po k' nolu n' elzès polaxhe drovi après l' eure. Et kel ci ki clawéve boerléve tofer: " ås clås ! ås clås ! (k' on m' apoite des clås !). So plaece, ça s' prononce as claus, did la aclô, aclo.

Li motî do galo, tot dmorant pol plupårt di båze latene, a stou influwincî pa s' vijhén l' burton; tot come li burton a dins s' motî bråmint des mots k' ont vnou do galo.

Teyolodjicmint, tite francès ("des omes et des diès") nén pus ki l' ratournaedje e walon, mot po mot, ni sont djusses. Li meyeuse manire di dire sereut motoit : « des djins et des manires diferinnes di siervi l’ minme Bon Diu ». Mins ci n’ sereut pus on tite di fime !

On tir ås pupes u tire-pupes, c' est on djeu d' dicåce, la k' i fåt saetchî avou ene carabene ås plombs so des bastons d' årzeye, les pupes, pask' ele rishonnént a on touwyea d' pupe. Gn aveut des bistokes après. Å cmince, li bistoke, c' esteut tot bounmint ene cocåde.

1. boket do coir des biesses-ås-tetes wice ki li dzeu des djambes si radjond al schene do dos, et la k' les boyeas si vudèt ådfoû. rl a: coulire, coulî; rl a: dirî, fesse, papadrî. F. cul. >> esse dins l' cou do Bon Diu: esse a ene plaece k' il î fwait froed. >> li trô do cou del nute°.

3. bastixhaedje, sovint avou des sculteures, po l' aiwe di plouve tchaire tot s' houwant des meurs d' ene båzleke, d' on tchestea. F. gargouille. rl a: egolina.

Il egzistêye eto coramint e walon del Hôte Årdene et del Hesbaye lidjwesse. Mins c' est on son foirt målåjhey a fé rexhe del boke po les djins d' après Nameur et Tchålerwè, metans.

Totes les maladeyes k' i gn a d' l' efouwaedje, leu no si fwait avou l' cawete -ite (djonturite, botroûlite, mamite, evnd.), apus ki "peumoneye" eyet "pleurezeye".

espwer [o.n.] rafiya. I våt mî esse fotou a l' ouxh ki d' viker d' espwer, tofer ribatou, ki n' vos leye k' on seur gosse el boke (R. Joelants). Des anêyes d' espwer, des anêyes di peu (M. Meurée).

Come on n' a né eredjistrer li cåzaedje des djins do 8inme, 10inme, 12inme, 15inme sieke, ci n' est k' dins li scrijhaedje des vîs papîscrîts k' on pout adviner ki les djins prononcént d' ene manire u d' l' ôte. Mins i fåt bén pinser k' on novea prononçaedje ni va passer dins les papîs ki bråmint après si skepiaedje, paski les scrijheus sont todi foirt wårdiveus.

Al liberåcion, tertos tape li hate so les fonccionaires di l' administråcion d' Nameur. Colson (ey eto des ôtes walonisses come Arille Carlier, Frans Foulon, Henry Henquinez) est porshuvou e-n on procès d' assijhes po "fijhaedje avou ls Almands". Come il a stepé evoye foû d' Beldjike, il est codåné pa costumance a 20 ans di foircis travos.

1. fé viker (on persounaedje di roman, di binddimådje) Walthery vineut d' aviker Natacha; dji n' pleu nén fé ene ôte otesse di l' air; ça fwait k' dj' a-st askepyî Yoko Tsuno, ene electronicresse. F. créer (un personnage). rl a: askepyî, viker, raviker.
II. [o.n.] instrumint k' on shofele divins po fé do brut. Ni roveye nén di prinde on coine po nd aler al trake dimwin. I prindént des coines di tchesse po-z aler ecoraedjî li Standård. F. cor (de chasse). Disfondowes: cwane, cwène, cwâne, cwan.ne, cône, côrne, coûne, coûrne. Etimolodjeye: latén cornu (coine).

Å Marok dins l' payis Haha, divinltins, il esteut côpé a trintches, cût e for, pu souwé, et adon si poleur wårder lontins assez po-z esse vindou so les martchîs disca bén lon des coisses.

Li ehåyaedje do statut lu-minme : tot çou ki fwait monter l' idêye ki les cåzants et les ôtes ont d' on metou lingaedje. Po bén fé avancî l' ehåyaedje do statut d' ene langue, i fåt k' i gn åye dedja on rfondaedje bén apontyî. Cwand l' linwe-ehåyaedje est fwait pa èn estat, on cåze purade di politike linwistike.

pôssetes [f.n.t.pl.] deus aneas avou ene tchinnete inte di zels, k' on mete sol pôsse des prijhnîs po-z esserer leus pougnets, et ls espaitchî d' bodjî leus bresses. On vos mete les pôssetes, ci n' est nén k' on vos vout do må, c' est po n' nén k' vos corîxhe evoye (E. Sullon). F. menottes.

2. galant ki tchesse après ene kimere; kimere ki court après on valet. Mareye aveut åtoû d' leye des hopeas d' råwteus k' elle evoyive al djote (F. Nyns). F. prétendant, aspirant, courtisan.

Såvadje-Inne [n.pl.] hamtea des Înes, e F. Isnes-Sauvages. Gn aveut d' ses efants del pitite sicole d' adon ki s' avént maryî, et ki dmorént asteure ossu bén a Frunire k' a Velinne, a Spî u a Såvadje-Inne (E. Gilliard).

1. no d' fijhaedje et no di çou k' est fwait (accion eyet si adierça) po les viebes "scheure" et "si scheure". rl a: kischoyaedje. F. secouement, agitation, excitation, ébranlement, chute, tombée, descente, saut, tisonnage, maîtrise d'un incendie, récolte de fruits, dépoussiérage, époussetage, correction, amaigrissement, émaciation, fonte musculaire, déclin, ébrouement, réaction, rebellion, révolte. >> a schoyaedje: tot près d' lu, po k' on l' poye scheure, tot djåzant d' ene djin k' on vout rmostrer. Si dji l' åreu a schoyaedje, dji lyi direu çou ki dj' pinse di lu. F. à portée, sous la main. 2. (pus stroetmint) çou ki scheut d' on grin raidjî, d' ene djåbe batowe. Dj' a yeu l' schoyaedje di farene å boledjî (J. Coppens). rl a: schovtaedje. vannage, criblures, balles.

L' « Åbe des Rapoûlaedjes », c' est on sapén, vî come Matîssalé, k' est al copete del Montinne Sint-Pire (Ay Petri), el Crimêye. C' est å coron do teleferike ki monte sol montinne. Tchaeke viziteu î capind on sovni: ene tchinne d' årdjint, on breslet avou s' ptit no, on biesse colé d' plastike.

ône 1 [f.n.] ancyinne mezeure des stofes, ki valeut a pô près li longueur do bresse. L' ône di Lidje valeut 663 milimetes. Ki n' so dj' cint-z ônes e tere! (Simon li Scrinî). F. aune. >> mezurer les ôtes a si ône: djudjî les ôtes a l' asulon di ses prôpès creyances.

Les vexhåds, 20 a 30 cm di longs, sont pus gros k’ les marcotes et les roumenes, mins pus ptits k’ les fawenes les lotes et les mådrês. Il est bråmint pus noer di pwels ki ces-la, copurade so les pates eyet l' cawe. I polèt aveur des pus blancs pwels sol tiesse.
| gnåwreye [f.n.] gnåwaedje ki deure, gnåwaedje di sacwants gnåweus(es). Cwand les tchets vont a marcås, c' est l' gnåwreye tote nute. Loukîz a : råwtaedje. F. "miaulerie, minauderie, affectation".

| catchete I. [f.n.] pitite catche. On dit eto: muchete. F. cachette. >> e catchete: sins k’ on l’ voeye. I moud e catchete et i rvind del farene pol fi di s' pere. Li damjhulete si mareye e catchete ouy al nute (A. Maquet). F. en cachette, incognito.

I. [o.n.] (v.v.m.) tere d' ene cinse rominne, metowe ene miete å lon. Cisse tere la a divnou leye-minme ene cinse, pu on viyaedje u on hamtea, sovint avou l' arivêye des moennes; ça fwait k' i gn a la mo sovint ene abeye.

Il eva ene sadju, et, sol voye, i rescontere troes cpagnons, deus biesses li vexhåd (pacô c' est on rnåd), et l' leu ; li troejhinme soçons ene Aiwe. Les troes lyi dmandnut d' aler avou lu et i vout bén. I les poite dins s' coir, et il î mousnut pa s' cou.

Li guere di trinte ans, c' esteut ene guere inte des estats protestants (inte di zels, les Suwedwès) et des estats catolikes (inte di zels l' Otriche et les Bas Payis otrichyins et bråmint des principåtés almandes).

canibostea [o.n.] 1. boujhtea. F. étui. 2. tchivåcawe. F. prêle des marais. 3. pitite guerite, pus hôte ki lådje, po mete les vîs rahisses. F. débarras. Disfondowes: canibostê, canibôstê, calibanstê.

On fwait l' diferince inte li rfondaedje, ki n' s' ocupe ki d' tecnike, et l' linwe-ehåyaedje, ki fwait avancî li statut do lingaedje. C' est çou k' on lome en inglès li status planning eneviè li rfondaedje lu-minme lomé corpus planning.

Manhé (fr: Manhay) est ene novele comene intité del Walonreye, ki n' egzistéve nén dvnat, sikepieye li prumî d' djanvî 1977, el province do Lussimbork.

Ene take u plake di tchminêye, c' est ene grosse cwårêye plake di scroufier, 1 mete hôte so 1 mete 20 lådje (a l' advinant), sovint avou des dessins scultés dsu.

tchenleus, tchenleuse [addj., purade padvant] deur come del tchene, tot djåzant d' naveas, di feves avou toplin des fyis dvins. F. ligneux, filandreux.

Li djno (el djino), c' est ene djonteure metowe inte li coxhe eyet l' djambe (stroet definixha), ou, dit ôtrumint, metowe å mitan del djambe.

Li spoûle si passe a Lidje. Li feme ki s' neye, est dins l' Derivåcion. Et l' costume da Djåke Mamé si trove e brebådes dins l' Canå Albert. Djåke Mamé si rtrove å siervice des "strapants cas" el clinike del Citadele.

Diviè les anêyes 1968, 1969, on-z a gåzé ås terêyes di rnåd a cåze d' ene minêye di må d' araedje. Mins il ont touwé bråmint dpus d' taessons k' di rnåds, pask' el taesson î esteut (poy k' i n' rexhe ki del nute).

N a des cis ki djhèt ki tot l’ fime prind l’ pårti do rfondou. Mins on n’ etind ç’ no la k' on côp ou deus so les 58 munutes ! (Pablo Sarachaga).

houte 2 [f.n.] 1. a houte: la k' on-z est waeranti do mwais tins. rl a: e coete, å rcoet. F. à l'abri, à couvert. >> si mete a houte: si mete a ene plaece foû del plouve. rl a: si recahouter. F. s'abriter. 2. la k' on-z est foû risse. F. a l'abri, en lieu sûr. Disfondowes: a yute, a hute, a ëte, a ok.