Манкъулидхуьр вичихъ фу авай, девлетлу хуьрерикай я. Гьеле ХIХ виш йисан сифте кьилера и хуьруьн ичин салар, дуьгуьдин плантацияр къецепатан уьлквейризни сейли тир. Иллаки инин сарыбугъдадин тариф вириниз чкIанай. Гзаф хуьрери чпин хъуьтIуьн раж инай къачудай. 1830 йисуз Къуба аялатдин зегьметхъанри гьасил авур 196 агъзур пуд дуьгуьдикай 10 агъзур пуд магьсул манкъулидхуьруьнвийринди тир. Им аялатда вичиз тай авачир яру дуьгуь тир. Абурухъ чIехи никIер, агъзурралди мал-къара, чIехи геллегьар ва рамагар авай. Инин ниси гьасилдай заводди вичин магьсулар къецепатан уьлквейризни рекье твадай. Хуьруьхъ уьмуьр тухун патал къулай шартIар авайвиляй иниз маса лезги хуьрерай гзаф инсанар куьч хьанай. Миграгъай, Гъетегъай, ЧIакIардилай, Четкуьнай, Киригай, Тигьиржалдилай, Хуьлуьхъай, Цилингдилай, гьатта Табасарандай ва Гуржистандай куьч хьана атайбурун сихилар хуьре исятдани ама. «Амаханан тахта» лугьудай чка советрин девирдилай аманат я. Инагар «Яру лежбер» колхоздин ципицIрин салар тир. НикIяй хкведайбуру арабайрин чархарив салидолдин чкадал запун гуьцIай чкадиз халкьди «Сабунар ядай кIам» лугьуда. БАМ-дин эцигунар гатIунай йисуз и хуьрени цIийи мягьле кутунай ва хуьруьнбуру адаз "БАМ" тIвар ганай. Гила ина 50-дав агакьна кIвалер ава. Хуьруьн нуфуз аваз сихилрикай сад Эфендияр я. Абурухъ хуьре Сулейманан хва Абдуррагьманан тIварцIихъ гадай пIирни ава. Истанбулда диндин рекьяй чирвилер къачур и эфенди Хуьлуьхъай тир. Манкъулидхуьруьнвийрин тIалабуналди иниз куьч хьайи и алим ва муъмин касди вичин хайи хуьре хьиз Манкъулидхуьре ва адан мукьув гвай хуьрерани чIехи гьуьрмет къазанмишнай. Адан ктабрикай Азербайжандин ва Дагъустандин мискIинра менфят къачузвай. Абдуррагьманан хва Зикруллагь хуьруьн сад лагьай муаллимрикай тир. Эфендидин хва тирди багьна яз 1937 йисуз ам суьргуьндиз ракъурнай ва а чIавуз касдин кIваляй са фургъун ацIай ктабарни тухванай. Адан етим амукьай 7 веледдини институтар акьалтIарнай. Абдулгьамидани Абдулрагьима хуьре, Абдулрауфа КцIара математикадин муаллимвиле кIвалахнай. Азербайжандин НафтIадинни Химиядин Институт куьтягьай Абдулазиз илимрин доктор я. Эфендияр чпихъ чIехи алакьунар авай ва зегьметдал рикI алай ксар я. 50 йисалай виниз КцIара муаллимвиле кIвалахай методист муаллим Абдулрауф Эфендиеван 7 веледдин 4-дакай математикар хьанва. Абел лагьайтIа, Рязан шегьердин кьилин архитектор я. Манкъулидхуьр шумудни са тIвар-ван авай ксаралди машгьур я. Лезгийрин чIехи зари Миграгъ Мардалиди гзаф йисара ина уьмуьр авунай. Чи тIвар-ван авай зарийрикай Кесиб Абдуллагьан ва Забит Ризванован ватан я инаг. Машгьур сеняткар, тардал зурбадиз ягъидай Физеммед Куругълиева тесниф авур макьамарни манияр халкьдин меце къедалди ама. Ада алатай виш йисан 30-й йисара сифте яз КцIар районда стахановчивилин тIвар къачур Тайгъун Къайибалидин рушаз теснифай "Тайгъун" мани халкьдин мани хьиз ктабра гьатнава. Гзаф йисара хуьруьн колхоздиз регьбервал гайи, ина шумудни са эцигунар кьилиз акъудай Наруллагь Къадимован тIвар халкьди гьамиша гьуьрметдивди кьада. Ада Лечетрин хуьряй Манкъулидхуьруьз ракьун гунгаррив яд гъанай, Дербентдин уьлчуьдалди къванцин рехъ кутунай, мектеб патал кьве дарамат, гьакIни медениятдин тавхана эцигнай. Гьаживерди Гьаживердиеваз республикада сифте яз «Азербайжандин лайихлу ветеринар» тIвар ганай. Хуьряй зурба алимар акъатнава. Нью-Йоркдин Илимрин Академиядин член, физикадинни математикадин илимрин доктор, профессор Икрам Новрузбегов, техникадин илимрин доктор Абдулазиз Эфендиев хьтин инсанралди вири халкьди дамахзава. ЧIугвар Сейфеддин Сейфеддинов хьтин ксари чпин хуьр вириниз сейли ийизва. Шумудни са манкъулидхуьруьнви полковникри чи республикада ва къецепатан уьлквейра кIвалахзава. Абурукай Талим Ярметова Генжеда, Адилхан Абдулкеримова Волгоградда, Низамуддин Салегьова Къазахстандин Актау вилаятда, Изамуддин Магьсимова Мангистау вилаятда къуллугъзава. Полковник-лейтенант Садуллать Асланханов гимидин командир яз 20 йис я. Азербайжандин дяведин флотда 30 йисуз къуллугъзавай 11 рангдин капитан Расим Ширинбегов, Магьачкъалада уьмуьр ийизвай милициядин подполковник Вагьид Агьжабегов ва масабурулай жегьилри чешне къачузва. Абур вири вичихъ чIехи тарихар авай Манкъулидхуьруьн мектебди кIвачел ахкьалдарна агакьарнавайбур я. 1866 йисуз Къуба уездда гьукуматди агьалийрин тIалабуналди пуд хуьре цIийи мектебар кардик кутунай - КцIара, Яргундал ва ва Манкъулидхуьре. 1894 йисуз Манкъулидхуьре урус секторни ахъа хьанай. Гьейдар Алиеван Фондуни такьатралди хуьре 20 классдин дарамат эцигнай.