Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Тыштак муро деке утларак шÿмаҥеш. Школысо вокально-инструментальный ансамбльыште гитар дене шокташ тунемеш. Школым тунем пытарымеке, ÿдырым кӧргӧ чонжо уэш Марий Элыш конда. Ты гана 1980 ийыште Людмила Йошкар-Оласе Палантай лÿмеш музыкальный училищын вокальный отделенийышке тунемаш пура. Специальность дене Л.И.Мишуринан классыште тунемеш.

POP3 (англичанла Post Office Protocol Version 3, рушла протокол почтового отделения, версия 3) — провайдерын почтысерверже гыч увертышым наледылме протокол.

Совет Ушемын Иваново велыштыже 30 Сӱрем 1950 ийыште шочын. Аваже — Нэсимэ Гэдершиновна Хамеева, туныктышо, Марий АССРын Параньга районыштыжо шочын.

Поскольку все автономные округа получили возможность выхода из состава областей и краев посредством принятия соответствующего закона, Чукотский автономный округ вышел из состава Магаданской области.

XI- XV курымлаште Аламнер курык ӱмбалне илем-влак лийыныт, а вара марий карман Салым-Ола лийын, кудыжо руш онлык влак дене ужалыме - налме вашкылым пеҥгыдемдаш полшен. Аламнер курыкын историйже Шундыр-Ола дене кылдалтын . Шундыр-Ола Юл эҥерын пурла серыштыже верланен. Шовакшэҥер да Озаҥ ола-влак коклаште. Ожно тиде илем марий он Аказын онлыкышкыже пурен. Ожнысек тиде марий ял лийын, вара руш-шамычат илаш тӱҥалыныт. Курымсерыш материалым ончал лекмеке пален налаш лиеш: XVI курым кыдалне тышке Иван Грозныйын еҥже-влак илаш толаш тӱҥалыныт . Нуно шке ял шотан илемым чоҥеныт да рушла Сундырь манын лӱмденыт. Шундыр-Ола нерген икымше гана 1620 ийыште палемден коденыт. Шундыр-Ола Шундыр эҥерлан кӧра тыгай лӱмым налын. Чуваший республикын кумдыкыштыжо 2 кресаньык сар гӱжлен. Емельян Пугачев да Степан Разинын вуйлатымыж почеш. Степан Разинын сарзе вийже Аламнер курыкышто верланыше ял шотан илем марте шуын огыл, а теве Пугачевын сарзе вийже Нерядово ял воктене 1774 ийыште лийын. Тиде ял Юлын пурла серешыже верланен, Шундыр-Ола деч 3-5 меҥге тораште .

Курык, чодыра, мланде йымач йорген лекше яндар памаш-влак ялым йомакысе семынак сöрастарат. Садланак дыр тысе марий – влак йомакым, тоштыеҥ ойым каласкалаш да колышташ путырак йöратат. Ты кундемысе шемер калык ожнысек мландым курал - ÿден, сонарыш коштын. Южышт ойлышаш шомакыштат ятыр лийын.

Ойлымаш-влакын тÿҥ геройышт шукыж годым тыглай еҥ, колхозник улыт. Автор нуным пагала, но илыш деч, культур шотышто шеҥгелан кодмыштлан аярын воштылеш, сай корныш колтынеже. Мутлан, Патай Сопром — илалше, тÿрлым ужшо, пашам йöратыше колхозник, лавыраште, таракан да умдыла дене пырля илен тунемын. Уста столяр лийын гынат, шке озанлыкшым саемдыме нерген шонен огыл. Икана Сопром сарыште пырля коштмо йолташыж дене уна лийме годым пеш кугу вожылмашке пурен. Тылеч вара тудо шке йолташыже, Гордей Вöдыр семынак, илышыжым у йÿла негызеш чоҥаш шонен пышта.

Таракан (рушла Тараканово) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Марийсола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 91 еҥ (2005 ий)., 107 еҥ (2010 ий).

Лингвостилистические особенности мужского и женского портретов в художественном произведении // Финно-угорский мир. №2. 2016. 9 с. (находится в печати)
Стилистическая инверсия в создании словесного портрета марийского романа // Социокультурное развитие Республики Марий Эл: история и современные процессы: материалы Всероссийской научно-практической конференции 28-29 октября 2010 / Мар. К вопросу об изучении иностранного (английского) языка на основе родного (марийского) языка гос. ун.-т. Йошкар-Ола. 2011. С.183-184 // Международное сотрудничество: интеграция образовательных пространств. Материалы II Международной научно-практической конференции. Ижевск. 2011. С. 316-318.

манеш поэт. Ю.Чавайн шке йÿкшым муын, лачак тÿрыс гына онарен ыш шукто. Но мом возымыжат мыланна шерге. Пÿртÿс тема деч посна йöратымаш нерген почеламут-влакшат сылне улыт. Шке игыжым шÿм пелен нумалше, шке вÿржö дене ырыктен иландарыше ава але «канде ояр кенеж эр гай шинчан, шÿмыш вошт ырыктен ончалше ÿдыр», але пырля кушшо йоча годсо йолташ – чылажат шÿм тул дене волгалтыт, поро шонымашым тарватат.

Йошкар кече — марий йылме дене возымо газет. Тудо икымше кече гычак большевик газет ыле. Революций годым большевик-влак Озаҥыш толымо деч вара Наркомнац пеленсе Рӱдӧ марий пӧлкан пуымо оксаж дене газетым савыкташ тӱҥалыме. Редакторже - Сави В. А., пашаеҥже-влак: Сави ден Соколов лийыныт. Нуно кокытан ошын тюрьмашкыже гыч лекше, газетын икымше номерешыжык ошо ваштареш чот шогаш ӱжмашым савыктеныт.

Изи Пӱнчер (Сылнысер, Выльып почиҥга) (рушла Малая Гора, Малая Горская, Малый Сосняк) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Кукнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 40 еҥ (2003 ий), 46 еҥ (2010 ий).

Ежово (рушла Ежово) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше сола. Ежово ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 1323 еҥ (2002 ий), 1538 еҥ (2010 ий), 1580 еҥ (2013 ий).

Россий — Социал пашаеҥын кечыже палемдалтеш. Россий Федераций президентын кӱштыкше почеш пайремлат. Лач 8 июнь 1701 ийыште Петр Первый кугыжа илыш кыл аралыме кугыжаныш системе-влак кӱштыкым луктын.

Волков Александр Андреевич — I степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

1930 — Иван Степанович Галкин, шанче пашаеҥ, филологий шанче доктор, профессор. Россий Федерацийын сулло шанче пашаеҥже. У Роҥго кундем Кожласола хутор ялыште шочын. Паша корныжо эн ончыч Марий шанче да шымлыше институт дене кылдалтын: тыште шанчыеҥ 22 ий вуйлатышыланат шоген. А вара Марий кугыжаныш университетысе финно-угроведений институтын тӱҥ шанче пашаеҥжылан шогалын. Тӱҥ шотышто Иван Степанович историй грамматикым, лексикологийым, ономастикым келгынрак шымлен: мутерым чумырен. Суапле пашажлан «Знак Почёта» орден да ятыр чап танык дене палемдалтын.

Деревня Озисола (Онизсола) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Сӱас Кокшан але Тат-Кокшан (рушла Татарский Кокшан) — Суас Элын Камша кундемыштыже верланыше ял, Манашйал сельский поселенийыш пура. Ялыште Йырсе эҥер йога.

Курган вел (рушла Курганская область) — Россий Федерацийысе регион. Урал федерал йырвелыш пура. Мланде кумдык - 71,488 тӱж. меҥ². Калык чот - 885,8 тӱж. еҥ (2013). Административ рӱдер — Курган ола.
1949 — Николай Васильевич Токтаулов, сӱретче. Шернур район Товарнур ялыште шочын. Тудо мыланна ятыр натюрморт, пейзаж да портретын авторжо семын палыме. Пашаже-влак гоч сӱретче марий койышым да шӱлышым тӱрыснек почын пуа. «Ял пайрем», «Сӱан годым» да моло сылне сӱрет-влакын авторжо.

Амерорхис (лат. Amerorchis rotundifolia ) – Орхидей-влак кушкыл-влакын тукымыш пура, Канадын да АУШын шуко верлаште кушшо пеледыш. Чылаже 1 еш куэ уло.

Деревня Козиково (Йӧрӹнгтӹнг) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Кавасе илыш шке ратше дене кая. Ожнысо калык ой почеш, тушто ший да шӧртньӧ гыч ыштыме пӧртлаште Юмо шке ешыж дене ила, сурт воктенжак кумда пасу, олык, ер-влак верланеныт. ХVIII курымышто возен кодымо книгаште тыге ойлалтеш: “Кава юмын суртшо кечын тура кечывалвелне улмо могырышто верланен, оралтыже эн чапле. Тудын деч сай оралтым иктат але ыштен моштен огыл”.

Сергей Николаевын тылеч варасе илышыже, пашаж деч кӱрылтде гаяк Йошкар-Олаште эрта. 1925 ий гыч тудо Марий педтехникумышто тунемеш. Комсомолец-активист семын мер пашаште тырша. Тиде жапыште сылнымут да сымыктыш илыш дек утларак кумылаҥеш. Лачак тиде жапыште тудо Иван Степанович Ключников-Палантай дене палыме лиеш. Уста семлызе деч калык семын ямжым, сылнымутшым умылаш, шижаш тунемеш. А вара шкежат яллашке лектын мурым пога. Калык мурым уло чон дене йӧратымыже ончыкылык драматурглан кугун полшен. Педтехникумышто Семен Николаев изирак ойлымашым, почеламутым возкалаш тӱҥалеш, южышт техникумышто лекше журналеш да пырдыж газетеш савыкталтыныт. А 1929 ийыште техникумым пытармек, Семен Николаев Йошкар-Оласе марий шымияш школышто шочмо йылме ден сылнымутым туныкта. Тыште тудын йырже сылнымут ден сымыктышым йӧратыше йоча-влак чумыргат. Да пырля сылнымут да драм кружокым почыт, кид дене возымо сылнымут журналым лукташ тӱҥалыт, спектакльым ямдылат да яллашке лектын коштыт. 1931 ий гыч Семен Николаев Москосо туныктышо-влакым ямдылыше институтышто шинчымашым пога. Тушеч Марий Пединститутыш тунемаш кусна. А 1936 ий гыч тӱҥалын, тудын пашаже Палантай лӱмеш сем-театральный училище, Марий драмтеатр, Сымыктыш паша управлений, Марий серызе ушем да моло усталык организаций дене кылдалтын.

Тудын шочмо кечыжым палемдаш делегаций Морко районысо Арын кыдалаш школыш, Сергей Григорьевич Чавайнын музей-пöртышкыжö миен коштын. Чодыраял культура пöртыштö вашлиймаш-концерт лийын.

М. Шкетан литературный критик семынат тыршен, самырык поэт-влакын возымыштым лончылен, кушкашышт уло кумылын полшен. Тудо марий йылмылан кугу верым ойырен, шочмо йылме чот вияҥже, йоҥгыдо, раш, поян лийже манын шуко статьям савыктен.

Православный йӱлам кучышо-влак Иоанн Богословым шарналтат. Тиде кечын ожно шыдаҥым ӱдаш лектыныт. Но ончыч эскереныт: ломбо пеледаш тӱҥалын але уке. Тиде кечын киндым кӱэштыныт да нужна-влаклан пуэденыт, шкан кочка шок лий улмаш.

Деревня Лепёшкино (Лепёшкин) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.
Город Байконур находится на территории Казахстана, но вместе с комплексом космодрома Байконур арендован Россией на период до 2050 года, наделен статусом города федерального значения Российской Федерации, на территории города действует российское законодательство.

Окмакын кечыже але Воштылчык кече палемдалтеш. Тиде кечын чылан ваш–ваш ондалкалат, тӱрлӧ мыскарам ыштат. Ты йӱла Францийыште лектын улмаш. Но ожно «окмак–влакын пайремыштым» 17 Пургыжышто палемденыт.

Але марте Юрий Чавайн нерген ятырын (Миклай Казаков, Семен Николаев, Дена Карамова(Андреева), Виталий Шапкин, Соня Манаева-Чеснокова, ватыже Эмилия Гавриловна, южо молат) возеныт. МИклай Казаков да Осмин Йыван Юрийлан почеламутым, Мичурин- Азмекей «Пеледыш ила» ойлымашым пӧлекленыт. Икманаш, кажныже поэтын портретышкыже шке чияжым шарен. Но рашемден шуктыдымо йодыш-влакат кодыныт.

1976 ий — Светлана Васильевна Строганова, театр пашаеҥ, мурызо, Марий Элын сулло артисткыже . У Торъял район Кугу Шувылак ялыште шочын.Шкетан лӱмеш кугыжаныш драм театрыште пашам ышта. Мастарын модмыж дене гына огыл, шке яндар йӱкшє денат калык чоным сымыстарен кертын.

Деревня Черёмуха — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Деревня Сретенка — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Деревня Портянур (Портанур, Пуртаныр) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Сем училищыште тунемме жапыште Кугыжаныш музык театрыште (кызыт - Э.Сапаев лӱмеш опер да балет театр) пашам ышташ тӱҥалеш. Ончыч хор артистлан, 1972 ий гыч - актерлан (солист-вокалистлан). 1983 гыч 1988 ий марте Ижевск олаште Удмуртийын Кугыжаныш музык театрыштыже солист-вокалистлан ышта.

1954 ий — Вячеслав Васильевич Осипов, кугыжаныш пашаеҥ. Юлсер кундем Помар селаште шочын-кушкын. 1997-ше ийыште Звенигово кундемысе техник ушемыште вуйлатышыжлан шогалын. КПРФ партийын кундемысе комитетын 1-ше секретарьжат лийын.

Талантан актриса семын гына огыл, виян йӱкан мурызо семынат Светлана Строганова ойыртемалтеш. Тӱҥалтышыште театрысе спектакльлаште муро-влакым йоҥгалтарен, вара Марий Эл Радион ротацийышкыж «Мыйын мландем» муро логалын. Тылеч вара Светлана Васильевна чӱчкыдын концертлаште шкешотан мурызо семын мура. 2001 ийыште Моско олаште А.Миронов лӱмеш калык-влак кокласе актёр муро фестивальыште шке мастарлыкшым ончыкта, ты жапыштак Угарман оласе «Поют актеры драматических театров» фестивальын дипломантше лиеш.

Уста публицист вес элласе калыкын илышыжымат эскерен шоген, сайын пален, шочмо кундемым тÿнямбалне сургалтше тÿрлö событийла дене палдарен. Империалист тÿшкан сарлан ямдылалт шогымыжым тÿжвак луктын.

Изи кӱкшытан программлымаш йылме (рушла низкоуровневый язык программирования (язык программирования низкого уровня)) — машин код деке лишемден (але тӱрыснек келыштарен), алгоритмым возен ончыкташ ыштыме программлымаш йылме.
Степан (Стенка) Тимофеевич Разинын вуйлатыме 1670–1671-ше ийласе сар деч ончычак, Юл воктенысе яллаште, тыгак марий яллаштат йозакым тӱлышӧ-влак коклаште пудыранчык тӱҥалын. Кресаньык-влак чӱчкыдынак йозак тӱлышаш деч шылыныт, йозак тӱлышаш мландыштымат шылташ тӧченыт. Руш феодал-влак мер мландымат чӱчкыдынак шканышт налаш толашеныт, южо вере вашпижмашкат шуыныт.

Романыште интеллигецийлан кумда верым ойырымо. Революций деч ончычсо интеллигеций тÿҥ шотышто шемер калык деч торлышо лийын. Кугыжан кылкучем дене келшен илен, тудлан вуйым савен. Совет власть жапыште у марий интеллигенций кушкын.

1937 ийыште тудо Марий пединститут пеленсе рабфакым тунем пытарен. Тиде ийынак «Илыш муро» лӱман первый сборникше лектын. А. Бик шке семже, шке йӱкшо мыняр гынат палдырнен. «Илыш муро» деч вара поэтын «Мыйын шӱдырем», «Толмо корно», «Тыныс эр», «Шошо мардеж», «Корно ӱжеш», « Шум саска» сборникше – влак да моло книгаже лектыныт. А. Бик военный службым 1937-1939 ийлаште Нижний Новгород олаште эртен.

Кресаньык сар деч вара кугыжан властят шканже иктешлымашым ыштен. Лӱмын возымо указ угычын Юл воктенысе руш огыл калыклан кӱртьым велен тапташ чарен. Йозак погымо шотыштат вашталтыш лийын. Марий мерлаште йозак погаш лӱмын сотникым ойыреныт. Кугыжан ончычсо тӧраже ден полышкалыше-влакше сутланымыштлан, шуко погымыштлан кӧра кораҥдалтыныт. Ынде у указ почеш нуно йозак тӱлышӧ озанлыкыш пуренат кертын огытыл. Мланде нерген указ Юл кундемысе йозакым тӱлышӧ кресаньыкын мланде межажым рашемдаш кӱштен. Руш феодал-влакат кресаньык деч поген налме мландыштым мӧҥгеш пӧртылтышаш улыт улмаш. Кугыжан тӧражлан законым илышыш пурташ, илыш шотым чот эскераш шӱдымӧ. Тудо йозак тӱлышӧ айдемым «пагалышаш да моктышаш» манын каласыме.

Книга — тӱрлӧ печатлыме продукций-влак гыч иктыже: палемдыме жапыште печать гоч лектын шогышо огыл типографский але кид дене серыме текстан але сӱретан информацийым пуртымо да нылле кандаш лаштык деч утла кугытан лийын шогышо брошюроватлыме кагаз лаштык (странице) але тетрадь-влак гыч лийын шогышо шукыж годым пеҥгыде (южгунам, вичкыж да лывырге) коман изданий.

30 ий наре артист кугыжаныш музык театрыште пашам ыштен. Н. Арбанын «Кеҥеж йӱд» пьесыже почеш шындыме икымше марий опперетыште Одокимын рольжым устан чоҥымыж дене ойыртемалтын. Кызыт Вильсур Эдуардович Марий кугыжаныш филармоний вуйлатышын алмаштышыже сомылым шуктен шога. Ятыр муро проектын авторжо. Тудынак чумырымо «Полярная Звезда» группо Россий кӱкшытыштӧ чапым сулен.

Текстпроцессор (рушла текстовый процессор) — таблицан, сӱретан, формулан да т.м. текстым редакторлен да форматлен кертше компьютер программе.

1946 ий — Римма Григорьевна Катаева, администраций да мер пашаеҥ. Юлсер кундем Кугу Порат селаште шочын. Ончыч Кугу-Поратысе кандашияш школын вуйлатышылан пашам ыштен, вара Куженер райисполкомышто, республикысе комитетыште тыршен. 7 ий тиде чолга ӱдырамаш Чапкӱ-влакым аралыме ушемын вуйлатышыже, ятыр мероприятийын организаторжо да авторжо лийын. Умбакыже паша корныжо виктерышке конден: тыште тудо консультантлан, а 1998-2001 ийлаште туныктыш да воспитаний министрлан тыршен. Суапле пашажлан кугыжаныш чап танык дене палемдалтын.
Тичмашынрак почмо тиде шонымаш «Сонарзе» поэмыште. Поэма моральный темым гына ок тарвате, лач Тамара ден Геню кокласе илыш пышкемым гына ок рудо. Тушто ме браконьерство ваштареш кредалмымат, сектантствын шакше пашажымат ужына. Вик манына: тиде чылажат ик мундыраш чумырга. Но нуным рончен, сай ден удажым ойыркален, поэт кажнылан шке приговоржым луктеш. Теве молан латшым ий ончыч возымо произведений у семын йонгалтеш, у лудшым муэш.

«Ешем» пьесыште Ефруш драмо-комический тон дене герой-шамычын характерыштым утларакше нунын койышышт гоч ончыктен гын, «Тайра» пьесыште тудо герой-шамычын психологический характерыштым ончыкта. Садланак нуно рассудочный улыт. Тыгак пьесыште схематизм изи огыл верым налын шога. Пьесын мучашыже раш развязка дене ончыктымо огыл.

Эше мо кÿлеш?: ойлымаш // Айзенворт А.К. Лудшаш книга. Кумшо ужаш: неполный средний да средний школын шымше класслан лукмо учебник.- педгиз, 1939. С. 149-152.

Ондак шайбан хоккейлан клюшко-влакым ваштар але вӱдуа гыч ыштылыныт, но тиде пу материал толмо иземын, сандене, вара куэ да тумо пушеҥгым гына кучылтыныт. 1920-шо ийла гыч лач тумо гыч гына клюшко-влак ышталтыныт. 1920 гыч 2000-ше ийла коклаште клюшкым ыштыме технологий вашталтын. 1940-ше ий гыч вургым лончылен ыштат. 1960-ше ийла гыч клюшым стекловолокна материал дене ӱмбачын леведыт. Тыгак, лач 1960-шо ийлаштак модшо-влак шке клюшкыштын ыргажым тӱҥгыртылаш тӱҥалыныт. 1980-ше ийлаште клюшкым ыштыше-влак икымше гана алюминийым ыштымашште кучылтыныт. Но алюминий клюшко утыждене пеҥгыде лийын, шайбым тудын дене шижаш ок лий. Сандене ышттыше-влак вургым - алюминий гыч, а ыргакам - пу гыч ышташ тӱҥалыныт. Ыргака вашталт кертын. Тыгай клюшко чот шарлен. Кызыт клюшко-влакым композит материал-влак гыч ыштат (стекловолокна, углерод волокна, кевлар). Композит клюшко-влак куштылгырак улыт, нуным тӱрлӧ сынан да форманым ыштат. Но тыглай клюшко дене таҥастарымашште акше шергырак.

Александров Михаил Александрович — I степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

Электрон шотлышо машин, ЭШМ (рушла электро́нная вычисли́тельная маши́на, ЭВМ) — информацийым вончештарылаш, аралаш да пашалаш кучылталтше шотлышо машин.

США-ште, мутлан, Филадельфий ден Нью-Йорк ола-влак кокласе ӱчашымаш деч вара келшеныт: у олалан негызым пышташ, ЮАРыште — Йоханнесбург ден Кейптаун коклаште Претория, Канадыште Торонто ден Монреаль коклаште Оттава, Австралийыште Сидней ден Мельбурн коклаште Канберра, Бразилийыште Сан-Пауло ден Рио-де-Жанейро коклаште Бразилиа да т. м.

Населённый пункт Дубовлянка — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.
М. Шкетан сылнымутыш толмыжо, ушнымыжо годым поэзий декат кумылын шоген. Колымшо ийла тÿҥалтыште тудо шагал огыл почеламутым возен, икмыняржым «Йошкар кече» газетеш савыктен. Келге социальный шонымашан рушла возымо «Заря», ныжылге кумыл дене шыҥдаралтше «Йöратымемлан», «Шкет чон», «Молан ойгыраш», шочмо пÿртÿсым моктышо «Жап шуын», «Шошо толын» почеламут-влак, мыскара сынан «Марий сÿан» – поэтын тÿрлö темым келгын шыҥдарен моштымыжым, тÿрлö стильым кучылтмыжым ончыктен.

Деревня Абросимово (Верхнее Абросимово) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Вашталтыш буфер (рушла Буфер обмена) — компьютер программе-влак коклаште графике, текст да т.м. ыҥпалым вашталтылашлан кучылталтше компьютершарнышын посна ужашыже.

Шонен-ойгырен коштымыжым Юрий нигӧлан луктын ойлаш тоштын огыл. Каласкален лач ик йолташлан-яндар кагазлан. Но возымыжым печатьыш пуаш тоштын огыл. «Пуэм гынат, садыгал огыт печатле», - шонен. Студент Чавайнын пиалешыже, 1956 ий шошым ВЛКСМ Марий обком ден «Рвезе коммунист» газет редакций совет молодёжьын всесоюзный фестивальже вашеш литератур ден искусство шотышто конкурсым увертареныт. Тудо 1 апрель гыч 1 декабрь марте шуйнен.

Кириллице негызеш кызытсе ногай тиштер 1938 ийыште пеҥгыдемдалтын. 1944 да 1950 ийлаште кок гана реформлалтын, тудо руш тиштер гыч 33 буква да 4 сочетаний гыч (йошкарге дене ончыктымо) шога.
Фамилийже нерген Валентин Колумб 1960 ий 20 декабрьыште руш поэт Н. Старшиновлан возымо серышыштыже тыге умылтара: «Фамилием кушеч лектын? Ала-могай святойлан кöра ачамым Христофор манын лÿмденыт. Тудо сайын тунемын. Нылымше классым моктымо лист дене пытарен. Сайын тунеммыжланак туныктышо Декин олмеш Колумб фамилийым налаш темлен».1943 ийыште 8 ияш Валентин шке ялысе тӱҥалтыш школыш тунемаш каен. Валентин Колумбын йоча пагытше Кугу Ачамланде сар дене кылдалтын. Шучко тулан жап изи рвезын чонешыже нигунам ÿштылалтдыме палым коден: фронт гыч ачаже, Володя изаже пöртылын огытыл.Сар ийласе илыш Колумбын ешыжланат пеш неле да йӧсӧ лийын. Шкет кодшо аважлан шочшыжо-влакым, моло деч ӱлнырак ынышт лий манын, пукшен-йӱкташат, чиктен шогалташат кӱлын. Чияш укелан кӧра Валентинланат кокымшо классыште тунеммыж годым школыш коштмым чарнаш пернен. Варажым тиде классымак «отличий» дене пытарен. 1948 ийыште Волаксола шымияш школыш кошташ тӱҥалеш, комсомол радамыш пура. Тыштат «отличий» дене тунем лектеш да эше кум ий марте Весшӱргӧ кыдалаш школышто шинчымашыжым нӧлта. Тыштат тыршен тунемеш, но ик туныктышын каура койышыжлан кöра шöртньö олмеш ший медаль гына тудлан логалшаш ыле. Ала-могай амаллан кöра ший медальжат Валентин Колумблан огеш логал.1954 ий шыжым Валентин Колумб Марий АССР серызе ушемын темлымыже да шке чон йодмо почеш, Москосо А.М.Горький лӱмеш Сылнымут институтыш тунемаш пура. Тышечын «Колумбын поэзий теҥызше» тӱҥалеш. Тудын мурйогынжо калык коклашке кумдан да кӱкшытын шарлымыже 50-ше ийла кыдал дене кылдалтын. Самырык рвезе Москосо Сылнымут институтышко савыктен лукмо книгаже дене пураш шонен, тидлан пенгыдын ӱшанен да 1954 ийыште тудо ош тӱням ужеш манын, чонжым вучкен, но шке самырык ончалтышыж дене ондалалтын. Туге гынат чонешыже ӱшан тулым ашнен, вуйым сакен огыл.

Деревня Ценибеково (Пирӹголтык) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Хутор Моисеево (выселок Моисеево) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

1936 — Иван Сергеевич Кудрявцев, генерал-майор. Медведево район Цибикнурышто шочын. 19 ияшак тудо фронтыш каен. Сар жапыште лӱддымылыкым ончыктымыжлан «За отвагу» медаль дене, Йошкар Шӱдыр кок орден дене палемдалтын. Сар деч вара ятыр ий химвойскам вуйлатен.

3. Кумшо ужаш — Памар сола, тиде кок яллан рӱдӧ ужашышт гыч гына шогышо сола, але ондакрак черкан, административный зданий-влакан, кевытан, пазаран, школан сола. Солан калыкше икмыняр административный пӧртысӧ да черкыште ыштыше пашаеҥ-влак гыч гына лийын шоген. Тиде — Памар солан илыме верла деч кораҥдыме деловой ужашыже.

Службо деч вара Юрий Сергеевич музыкальный образованийжым умбаке шуен да 1957 ийыште дипломым налын. Тышеч коеш: армийыште лиймылан кӧра учлищыште тунемме жапше индеш ий шуйнен.

Деревня Сидорово (Сидыр починга) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.
17 апреля 2005 года был проведён референдум по присоединению Таймырского и Эвенкийского АО к Красноярскому краю. Предложение о присоединении одобрено подавляющим большинством голосов. Объединение вступило в силу 1 января 2007 года.

«Капка орол» ойлымаште Орой, Савин ватыже, колхозышто гына помыжалтын, шке вийжым пален налын. Ончыч тудын илышыже шинчыше вÿд гай куакш да амыше лийын гын, кызыт тудо кеч-могай пашаште эре ончылно. Оройым ончен, колхоз пашам ыштен, капка ороллан його Сави ватыже семын уэмеш, калык тÿшкашке ушна.

Сергесола (рушла Сергейсола) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Тошто Торъял ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 19 еҥ (2002 ий), 31 еҥ (2010 ий).

Александр Юзыкайнын романже-влак: «Кугызан вуй» («На царской горке») (1967), «Маска вынем» («Медвежья берлога») (1972), «Тулото» («Костёр») (1978), «Эльян» (1979).

Кугыжаныш театрыште икымше рольжо - Маюк «Ачийжат-авийжат» спектакльыште. Моткоч кугу пагалымашым Светлана Строганова Сергей Николаевын пьесыж почеш шындыме «Салика» спектакльыште тӱҥ рольым чоҥымо дене сулен. 1999-2000 ийласе театр тургым иктешлыме почеш Светлана Строганова «Надежда» премий дене палемдалтын.

Деревня Шундаенки — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

1947 ий — Людмила Ивановна Кожевникова, партий пашаеҥ. Йошкар-Оласе комитетын секретарьже гыч тӱҥалын областьысе КПСС партий комитетын секретарьже марте шуын. 14 ий Марий республикысе кӱшыл погынын депутатше лийын.

Илымыж годым ик почеламут сборникшат савыкталт лектын огыл. Лудшо-влак лач газетла да журнал гыч гына тудын сылнымутшо дене палыме лийыныт. Уке лиймекше, Юрий Чавайнын кок почеламут сборникше савыкталтын: «Латкок тылзе» (1966) ,«Ӱжаран куэрлаште» (1978) .

Сегед (венгрла Szeged, тошто рушла Сегедин немычла Szegedin, Segedin гыч) — ола Венгрийыште, Чонград медьын рӱдолаже. Кум эн кугу ола элыште.

Кромкасола (курыкмарла Кромкасола, рушла Кромка) — Российыште Марий Элын Йӱрнӧ кундемыштыже верланыше Шодыгол ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 39 еҥ (1989 ий), 5 еҥ (2010 ий).

Деревня Тулъял — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Виталий Дмитриев-Ози (В. Сергеев, В. Яльский, В.Карпов, Орлой Канеш, Мичу Вичу, Д. Митев) (Виталий Сергеевич Дмитриев) (1949 шорыкйол 4, Татар АССР, Балтаси кундем, Улисъял ял —27 теле 2017) — серызе, почеламутчо, басньым возышо, драматург, Россий Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1999).

Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник /П 34 сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола:Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 201-202.

Сергей Николаев 1908 ийын ӱярня тылзын 23-шо кечынже Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Овдасола (кызыт Овдасола) ялысе кресаньык ешеш шочын. Тыштак йоча жапше эртен. Эн ондак шочмо ялысе тӱҥалтыш школышто, вара Арын шымияш школышто тунемын. Школышто С.Чавайнын вуйлатыме литератур кружокыш коштын, спектакльлаште модын. Тыге калык усталыкше дене сылнымут деке шӱмаҥын.
Лапсола (курыкмарла Лапсола, рушла Лепеткино) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Виловат ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 79 еҥ (2001 ий), 78 еҥ (2010 ий).

«Марий Эл Республикын Калык серызыже» да Марий Эл Республикын Калык почеламутчыжо чап лӱм cерызе, почеламутчо, драматург, прозаик, литературовед-влаклан, эн кӱлешан, ойыртемалт шогышо, общественностьын кумдан признатлыме произведений-влаклан пуалтеш.

Кугу Шӱргӧ (рушла Кугу Шурга) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Шале ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 64 еҥ (2004 ий), 42 еҥ (2010 ий).

Руш Лаждӱр (рушла Русский Ляждур) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Йӱледӱр ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 10 еҥ (2010 ий).

Нерге (пошкыртла Сабыҡ) (рушла Чебыково) — Российыште Пошкырт Элын Мишкан кундемыштыже верланыше Монаръял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 514 еҥ (2002 ий), 492 еҥ (2009 ий), 495 еҥ (2010 ий).

М. Шкетан сылнымутышто эре йоҥгыдо, у корным кычалын. Драматургийым кушкыжмо, поэзий деке кумылаҥме деч вара тудо прозышко кусна. 1923–1925 ийлаште шуко ойлымашым воза: «Юмын языкше», «Калык вашталтеш», «Нужна туныктен», «Юмын закон почеш», «Ӱчашымаш», «Вашталтыш», молат. Религийын калык уш-акылым аҥыртарымыже, тошто йÿлан осалже, амыше улмыжо – нунын тÿҥ проблематикышт. Кÿшнö ончыктымо ойлымаш коклаште 1924 ийыште Москваште посна книга дене лекше «Юмын языкше» ойлымаш утларак кумдан палыме.

1955 ий — Ермаков, Леонид Серафимович гармоньчо, Марий Эл Республикысе тӱвыран сулло пашаеҥже. Советский район Кельмаксола ялеш шочын. 1975 ийыште Кельмаксола тӱвыра пӧртын вуйлатышыжлан шогалын. Суапле пашажлан ятыр чап танык дене палемдалтын.

Лопсола (рушла Лопсола) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Тумньымучаш ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 115 (2005 ий), 85 еҥ (2010 ий).

Нуж-Ключ (рушла Нуж-Ключ) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Шеҥше ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 496 еҥ (2004 ий), 389 еҥ (2010 ий).

Нуно кугыжан тӧраже-влакым пуштеденыт, кодшыжым поктен колтеныт, йозак погымо книгам, моло кнагам йӱлалтеныт, поян-влакын суртыштым толеныт да олаште, уездыште шкеныштым «оза» ман увертареныт. Кынелше марий калык сарзе отрядыш чумырген. Козьмодемьянск уездын Акпарсын сотньыштыжо кресаньык-влакын шке онышт лийыныт: Ансай Няников, Юванай Тювяков, Атюй Адимов. Нуно Спасо-Юнгинский монастырьым руалтен налыныт, монастырьысе мланде нерген кагазым йӱлалтеныт. Вет монастырьын мландыже ончыч мер калыкын лийын.

1914 ий — Максим Степанович Степанов (Макс Майн), серызе да журналист. Маскасола кундем Нефёдкино ялыште шочын-кушшо тиде уста айдеме Кугу Отечественный сар корным эртен: Берлиным штурмоватлен. Паша корныжо марий книга савыктыш да «Марий коммуна» газет редакций дене кылдалтын. 20 утла книган авторжо. Тудын пьесыж почеш спектакль-влакым марий кугыжаныш да курчак театрыштат шынденыт. Суапле пашажлан ятыр кугыжаныш чап танык дене палемдалтын. Марий АССР-ын калык поэтше.

Деревня Ляжинск (починок Ляжинский) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.
Эпитет как средство создания художественного эффекта при описании внешности человека (на материале марийского романа) // Сб. ст. II Всероссийской научно-практической конференции с международным участием «Проблемы марийской и сравнительной филологии», Йошкар-Ола. 2015. С. 192-196.

Деревня Мидяково (Когоныр) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А. Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Осипов Николай Васильевич — Йошкар Шӱдыр орден да III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

Виталий Дмитриевлан – 50 ий. «Куш, пеҥгыдем, таза лий да эре öрыктарен шого мемнам шкендын волгыдо, пÿсö уш-акылет дене», – манына шкенан пагалыме авторлан.

1868 ийын архивысе документлаште Черкысола (Черкасола) «околоток Церковный» манын палемдалтын. Ондакрак чылт марий-влакын гына илыме Памар илемыштышт Косма ден Дамиан лӱмеш Сиза эҥер воктене черкым чоҥеныт. Тунам шуко еҥ тынеш пурен огытыл. Чимарий-влак илаш эҥерын вес могыркыжо кусненыт, посна шогышо марий илемым негызленыт. Черке воктене руш-влак кодыныт. Памар солам условно кок ужашлан пайлаш тӱҥалыныт: руш ужашлан — Руш Памар але «село Космодамианское» да марий ужашлан — Марий Памар але «Черкасола». Но официальный документлаште нуно ик Памар сола але «село Космодамианское» манын ончыкталтыныт.

Семён Николаев — марий серызе, почеламутчо, кусарыше, Совет Ушем Серызе-влак ушемын йыжъеҥже, Олык Ипай лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше, МССР-ысе С.Г. Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше, Марий Эл Республикын Калык почеламутчыжо.

Йӱрнӧ кундем (курыкмарла Йӱрнӹ кымдем, рушла Ю́ринский райо́н) — Марий Эл Республикысе кундем. Район рӱдер — Йӱрнӧ (Юрино) ола сынан посёлко.

1920 ий Ӱярня тылзе гыч тӱҥалын 1921 ий Пеледыш тылзе марте Сергей Чавайн редакцийын пашаеҥжылан шоген. Вара 1921 ий мучаш гыч тӱҥалын, 1922 ий 15 Пеледыш марте ондак обработчиклан, вара тӧрлатышелан шоген.

Ик могырым, сылнымут пеш чот полшен. Юрий марла да рушла книгам шымлен-шымлен лудын, нунын юзо вийыштым чон денак шижын налын. С. Есенин ден Ф. Тютчевын книгашт эре пеленжак ыле, чÿчкыдынак мыланна наизусть лудын. Мыйын шонымаште, нунын гочак пÿртÿсым философла ончалаш тунемын, тыглай пейзажыште илыш вийым, алгаштарыше сÿретым муаш тыршен. А марий поэт-влак кокла гыч тудлан утларак келшен толыныт И. Осмин ден В. Колумб. Чыла нине мурызо-влак Ю. Чавайнын чоныш тулым пыштеныт, кумыланденыт. Вес велым, тидымат шарныман. Пÿртÿс кеч-могай жапыштат айдемылан ласкалыкым пуа, илышым лончылен шераш полша. Марий чодыраште, йогын вÿд ден ер воктене ятыр пагытым эртарен Юрий, орлыкан чонжым лыпландарен. Уста сонарзе, тÿрлö емыжым, понгым погаш йöратыше, тудо пÿртÿсым чын шÿмбеллан шотлен, чон почынак мутланен. Тыге нунын коклаште ойыраш лийдыме келшымаш вожанын: «Туан пÿртÿс! Кажне ийлаште мылам лийынат сай танем». Але вес вере лудына пÿртÿслан мелын ойлымо шомакым:
Кундемысе промышленный предприятий-влак пу ыштымаш дене илат, оҥам, брусым пӱчкедат, фанерым ыштат, торфым луктыт. Чодрам руышо да пум обрабатыватлыше предприятий-влак кундемын промышленный секторыштыжо 65%-аш ужашым айлат, топливный промышленность – 1,8 %, перерабатыватлыше – 32%}}.

1950 ий — Иван Фёдорович Васильев, экономист да кугыжаныш вуйлатыше. Лач тиде уста айдемын вуйлатымыже почеш Марий Элысе виктерын илышкыл да экономик лончылымаш рӱдер почылтын. Экономик вияҥмаш шотышто ятыр программа-влакын авторжо да вуйлатышыже. Экономик шанче кандидат.

Аляске (англичанла Alaska) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык - 1 717,854 тӱж. км². Калык чот - 731 тӱж. еҥ (2012). Административ рӱдер — Джуно ола.

1981 ий — Наталья Алексадровна Писарева, спортсменка. Йошкар-Олаште шочын. 8 ияш годымжак дзюдо дене кугу кылым кучаш тӱҥалын. Лач тиде спорт дене тудо юниор-влак кокласе тӱнямбалсе таҥасымаште чемпионка лӱмым сулен. Тыгак тале спортменка cумо дене тӱнямбалсе да cамбо дене Европын чепионкыжо. Российын спорт мастерже.

Деревня Средние Чирки (Покшел Чирки) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Кентукки (англичанла Kentucky, Commonwealth of Kentucky) — УАШ-ысе регион, штат. Мланде кумдык - 104,659 тӱж. км². Калык чот - 4 369 тӱж. еҥ (2011). Административ рӱдер — Франкфорт ола.

1935 ийыште лекше «Ешем» пьесын темыжат, проблемыжат пеш простой улыт – колхоз пашаште комсомолец-шамычын ударный пашашт, хулиганство ден лодырничество ваштареш кучедалмаш. Тыгак драматический действий ден сюжетшат простой – лодырь, хулиганитлыше Стапаным кузе гынат коллективышке – «ешышке» пöртылман.

1952 — Татьяна Георгиевна Чернова, Марий Эл республикын сулло юристше. Татарстан Республикыште шочын. Шинчымашым Озаҥ оласе кугыжаныш университетыште поген. Паша корныжо Марий Элысе прокуратурышто тӱҥалын. 9 ий республикысе кӱшыл суд вуйлатышын алмаштышыже лийын. Юридический шанче кандидат.

Тудо тыгак куштылгын да сотын йоҥгалтарен У. Шекспирын, И. Гётен произведенийлаштым да моло касвел классикымат. Валентин Колумб чыла кусарыме мутпогым пешак тÿткын ончен. Тыгодым марий ылмын чыла йöнжö денат тичмаш да моштен пайдаланен.

1950 ий — Вячеслав Михайлович Щеглов, Йошкар-Олаште шочын-кушшо спортсмен. 1994-ше ий гыч тудо «Щеглов» лӱман ушемын вуйлатышыжлан шогалын. Автомобиль спорт дене Совет Ушем чепион лӱмымат сулен налын. Олык Ипай лӱмеш премийын лауреатше, Совет Ушем спорт мастер.

Кава юмым 6—5 тӱжем ий ожнак (неолит жапыште) акрет годсо калык-влак йӱрым (вӱдыжгым) колтен шогышо да чыла кушкыллан шочаш-кушкаш ситыше вийым пуышо Юмын Ава семын пагаленыт. Тудым вӱд дене темен шындыме под, кӧршӧк, шурно парча, йыргешке форман калаче, шерге да ӱп, шергаш, маска ава, варсеҥге кайык семын археолог-влакын кӱнчен лукмо арверлаште ужаш лиеш.
Ик кастене, Шорыкйол тылзын уло еш дене погынен, мӧҥгыштӧ чылан шинченыт. Теле канышлан Эрик училище гыч скрипкым конден да тудын дене шоктен. Трук пӧртыш Эрикын йолташыже да тудын дене пырля ала-могай шоҥго пӧръеҥ пуреныт. Пӧръеҥ - йолташын туныктышыжо - Георгий Сергеевич Гусев лийын. Уна Эрикым иктаж-могай семым шокташ йодын. Эрик шӱвыр семым йоҥгалтарен. Вара эше икмыняр марий да руш калык семым. Самырык эргым толшо уна моктен да музык училищыш тунемаш пураш ӱжын. Изиш шоналтымеке, Эрик келшен да эрдене, уна-влак дене пырля, кум сукыр пареҥгиндым налмеке, сем шинчымаш тӱняшке тошкалын.

1. Шагат орава; 2. Москва ойла; 3. Пӧлек; 4. У ялыш; 5. Лӧдӧ; 6. Чоя кӱдыр; 7. Совла денат колым кучаш лиеш; 8. Тул воктене; 9. Трофимка; 10. Какшан агурышто; 11. Шулдыран кол; 12. Маркитаныште; 13. Первый кучымо кол.

Существует целый ряд разного рода кодировок субъектов Российской Федерации, согласно которым им присваиваются цифровые или буквенные обозначения для различных целей.

«Вуйлатышын пондашыже» ойлымашын персонажше – Йогор Кргори, ончыл колхозын вуйлатышыже. Тудо ожно кольмо гай кумда, лужга пондашыжлан кöра тÿрлö погынымашке сайлалтын. Еҥ ойым колыштын, илышым нергелаш тунемын. Садлан Кргори шкенжын «исторический» пондашыжым кузе-гынат арален кодынеже. Но колхозник-влак, тидым шотыш налде, у парикмахерскийым вуйлатышын пондашыжым тÿред налме дене почаш пунчалыт. Оҥайже эше теве тышеч лектеш: парикмахер шотеш Моско парикмахерскийыште ожно шверцарлан шогышо Кавырлям шогалтыме. Ӱпым сайын тÿред моштыдымыжлан верчын тудо калык ончылно шкенжымат, колхоз вуйлатышымат койдарен, вожылмашке луктын, чылаштым воштылтен.

Деревня Кызыл Байрак (починок Портянур) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Лапка Памаш (рушла Лапка Памаш, Низменный Ключ) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Чылдемыр ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 13 еҥ (1996 ий), 3 еҥ (2010 ий).

Кызылырмак (туркыла Kızılırmak — «йошкар эҥер»; хеттла Marashantiya; антик лӱм — Галис, акрет грекла Άλυς) — эн кугу эҥер Турцийыште. Йогын кугытшо – 1151 уштыш.
Бэнди модмашын шочмо верланже Англий, футболын шочмо элже, шотлалтеш. Санденак, очыни, 1891 ийыште лекше бэнди виктарчык-влак футбол дене чот кылдалтыныт. Адакшым, шайбан хоккей бенди дене родо улыт, нунын коклаштат келшыше ойыртем-влак улыт. Тыге, бэнди ик шот дене футболлан келшен толеш, вес шот дене - шайбан хоккейлан. Бэнди модмашлан футбол пасулан келшыше кумдыкым ойырат, но таҥасымаш ий валне эрта. Бэнди модмашште пенальти уло, но тудым 12 метран штраф пералтымаш маналтеш; модшо-влак клюшко дене куржталыт, но поктылыт мечым, шайбым огыл. Виктарчыкым пудыртышо модшо-влакым хоккеист-семынак ала могай жаплан модмаш деч кораҥдат, но ты годым арбитр картычкым ончыкта (ошо - 5 минутлан кораҥдымаш, канде - 10 минутлан; кажне командыште 11 модшо уло, нуно кеч могай жапыште кеч мыняр гана анык модшо-влак дене вашталт кертыт. Кызытсе виктарчык почеш модмаш жапыште тренер-влак тайм-аутым налын кертеш, а угловой годым модшо-влакым огыт вашталте. Содыги бэнди модмаш футбол деч шукырак налын. Модмо жап (кок ужаш, кажныже - 45 минут), кунам ешартыш жап кӱлеш, эше кок таймым 15 минут дене арбитр пуа, но тыште модмаш шайбан хоккей семын эрта - икымше пуртымо гол марте; стандарт-влак (угловой, штрафной), офсайд уло; бэнди хоккеист-влаклан кид дене модаш чарыме, капкаорол штрафной кумдык гыч лекмеке кид дене модын ок керт.

М. Шкетан бюрократ, арамлогар, калык погым шолыштшо-влак ваштареш лым лийде кучедалын. Тудо тунамак командно-административный системын тупрÿдыжым ужын, чаманыде почкен.

Пенгитов Николай Тихонович — марий йылмызе, филологий шанче кандидат, профессор, РСФСР-ысе шанчын сулло пашаеҥже, Марий АССР-ысе шанчын да техникын сулло пашаеҥже, Финн-угор ушемын йотэлысе членже.

1949 ий — Игорь Иннокентьевич Ельмекеев, профсоюз да партий пашаеҥ. У Торъял кундемыште шочын. Паша корныжо Йошкар-Оласе чоҥышо ушемыште тӱналын, а вара партий пашашке куснен. Медведево районысо Ленин лӱмеш колхоз профкомын вуйлатышыжланат тыршен. Умбакыже республикысе комитетшке куснен. А 2003-шо ий гыч Российысе Аграрный партийын марий пӧлкажын вуйлатышыжлан пашам ышташ тӱҥалын.

Юрий Александрович Минаков — кугыжаныш пашаеҥ да чоҥышо. Йошкар-Олашке 1968-ше ийыште толын да тӱрлӧ чоҥышо ушемлаште пашам ышташ тӱҥалын. 9 ий ончыч тудо Марий Эл кугыжаныш погынын вуйлатышыжлан шогалын. Тыгодымак шанче пашаштат шуаралтын: ятыр книган авторжо, Инвестиций да экономик чоҥымаш академийын академикше. Россий Федерацийын сулло чоҥышыжо.

Деревня Лапшар (Лапшор,Лапшер) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Василий Патраш (Василий Михайлович Петухов) (1905 кылме 28, Марий Эл, Курыкмарий кундем, Кугу Сӧреманэҥер ял —27 идым 1938, Йошкар-Ола) — курыкмарий серызе, журналист, Совет Ушем Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1936).

Чынвозышым тергыше системе (тыгак спелл-че́кер англичанла spell checker) — тиде компьютер программе. Тудо текстым тергаш полша да чынвозыш, йылмылончыш, пукнтуаций шотышто лекше йоҥылыш-влакым ончыкта. Тыгак йоҥылыш возымо мутлан икмыняр чын вариантым (мутым) темла.
1947 ий — Владимир Иванович Оленёв, журналист, Марий Элын сулло журналистше. Ончыч тӱрлӧ газет редакцийыште литсотрудниклан пашам ыштен, а 1971-ше ий гыч комсомол пашаш куснен. 25 ий ончыч телевидений да радиовещаний комитетын вуйлатышыжлан шогалын, кызытат тудым «Марий Эл» телерадиокомпанийын вуйлатышыже семын палат. Философий шанче кандидат.

Крешын Руй (рушла Старокрещено) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Чӱксола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 220 еҥ (1999 ий), 222 еҥ (2010 ий).

Кумлымшо ийлаште Яков Павлович революций ден граждан сар темылан ойлымаш циклым пöлеклен: «Революций, мый тыйын айдемет улам!», «Революций водын», «Илыш ÿжеш», «Корнышто», молат. «Революций, мый тыйын айдемет улам!» ойдымашым прозо дене возымо поэме манаш лиеш, вет тудо Кугу Октябрьым чапландарыше сылне моктеммур семын йоҥга. Кумыл нöлтын, шÿм вургыжын каласен, автор тыгай шулдыран ойым чоҥен: «Тау, Революций! Тый нимодымо еҥым уланым ыштенат. Кредалаш моштыдымым кредалаш туныктенат. Мый тыйын айдемет улам!» Каласыман: кызытсе саманыште южышт Октябрь революций калыкын ÿшанжым сулен кертын огыл маныт. Тыгай ойышто икмыняр чын уло, но тÿслен шымлымек, икте раш: личность культ, тоталитарный кылкучем ок сеҥе гын, кумда элна чынак демократий сынан социализмым чоҥен, революцийын сöрымыжым пÿтынек обществыште шыҥдарен кертеш ыле. Революцийын шемер ончылно нимогай титакше уке, да тудын саскажым шке лавыран кидышкыже Иосиф Джугашвили-Сталин пÿтынек поген налын, илыш-корным важык колтен.

Планете (Планет) (грекла πλανήτης —корныеҥ) — шӱдыр але тудын ужашыж йыр орбите почеш пӧрдшӧ кавасе объект. Шке гравитацийжын темдымыж почеш тыртешкен шуашлан нелытше сита, но термоядерный реакцийлан ок сите.

Посёлок Котеновский — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Валентин Колумбын ÿмыржо 1974 ий, 8 декабрьыште кÿрылтын.Тудо улыжат 39 ийым илен, но ме тачат тиде лӱмым кугешнен ойлена, кумдан да келгын, тыгодымак мунлын возымо мурпашаже-влакым куанен лудына.

МАССР-ын Кӱшыл Каҥашын Вуйвержын Кӱштыкшӧ почеш 1961 ийыште ӱярня тылзын 27-ше кечынже Кугу Пуял ял Покшел Пуял ял дене пырля ик пырляштарыме Пуял ялыш савырненыт.

Варнаван кечыже. Калык ой почеш ты кечын мландӱмбалне шем вий коштеш да еҥ-влаклан ӱчым ыштылеш. Поснак тура кечывал шумек чот шекланыман улмаш.

Экзамен сдатлаш толаш уверым мый моло деч вара, 29 августышто веле налынам ыле, кок кечыште чыла предмет дене экзаменым кученам. Г. Ефруш дене вашлиймаш чотак йывыртыктыш.

«Кресты» казаматыште ийготыш шушо преступник-влак веле шинчат. Изоляторысо камерлаште шуко еҥ шинчат 19 курым дене таҥастарымаште 2 гычын 10 тӱжем еҥ марте. 1990 ийла кыдалне камерлаште 12 тӱжем наре еҥ шинчен. 8 квадрат метр кумыдкан камерыште 6 еҥ олмеш 20 еҥым шинчыктеныт, малаш черет дене логалын.

Домокош П. Совет элысе финно-угор ден самоед калык-влакын литературышт // Гетингенский ун-тын сб. Гетинген, 1977. 2-шо вып . 3—28 с. (немыч йылме дене).

Дунаев Николай Константинович — I степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.
Своеобразие женского портрета в романе А. Александрова-Арсака «Юмын капка ончылно» // Проблемы марийской и сравнительной филологии: сб.ст. / Мар. гос. ун-т; отв. ред. Р.А. Кудрявцева

Выселок Трудовик (Хутор Трудовик) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Алнаш (Аҥлаш) (одыла Алнаш, рушла Алнаши) — Российыште Одо Элын Алнаш кундемыштыже верланыше сола. Алнаш кундемын рӱдерже. Калыкчот: 6765 еҥ (2007 ий), 5990 еҥ (2016 ий), 6765 еҥ (2017 ий).

Негызым XVIII курымышто Марисола гыч лекше-влак пыштеныт. Ялын лӱмжӧ кок мут гыч шога: куп да сола. Ялын куп воктене верланымыжлан кӧра тыге лӱмденыт. Кызыт куп-влак кошкеныт. 1917-ше ийлан ялыште 30 сурт шоген. Ял озавуй Озбеков Павел Иванович лийын.

Ош туняште чылажат пешак кугу, висен кертдыме, нимучашдыме пасушко — Кава юмо деке погына. Шке верыштыже тудо кугу оза, пӱртӱсын вашталтмыжым тӱткын эскера да виктара. Тудын шудымӧ почеш мландӱмбалне умыр игече шога але мардеж тарвана, покшым возеш, тӱтыра, пыл-влак мландым авалтат, йӱр йӱреш. Кава юмо мландӱмбалсе илышымат тӱткын эскера, калыкым тӱрло азапыш логалме деч арала.

Мурзанаев Семён Антонович — I степенян Ачамланде сар орден да кок Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

Печатьыште пашам ыштымыже М. Шкетанлан у илышым чоҥымаште агитатор да пропагандист лияш, мер илышыште эре ончылно шогаш полшен. Колымшо ийлаште тудо «Йошкар кече» газетеш да тудын пелен 1925–1927 ийлаште лекше «Арлан ден Кестен» мыскара журналеш 300 утла статья ден фельетоным, очеркым, кÿчык ойлымаш ден корреспондецийым печатлен. Писательын публицистикыже илыш гай кумда, тÿрлö йыжыҥан, тунамсе саманын йогынжым тичмашын сÿретлен, моткоч шуко да пÿсö проблемым шыҥдарен.

МАССР-ын Кӱшыл Каҥашын Вуйвержын Кӱштыкшӧ почеш 1960 ийыште Курыктӱр, Кырмегесола, Лапкасола, Черкысола ялла да Памар сола ик илыме верыш ушненыт — Памар солаш. Кырмегесола ялын уремлаже Памар солан уремлашкыже савырненыт.

Сергей ден пелашыже Галина шке эргыштлан Юрий лӱмым пуэныт. Тудо, поэт кочажын тичмаш чоскаже- Юрий Сергеевич Чавайн, у курым тӱҥалтыште радиоинженерлан тунем лектын да вич ий ончыч Йошкар-Ола заводысо ныл йолташыж дене пырля Марий Элын академик Сергей Вавилов лӱмеш Кугыжаныш премийжым сулен налын. Тунам лауреат 27 ияш улмаш.

Хутор Чекушня — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Марий Эл Республикын калык артистше (рушла Народный артист Республики Марий Эл) — чап лӱм, Марий Эл Республикын кугыжаныш награде. 1939 ий 27 Сорлаште лекше МАССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын Кӱштыкшӧ почеш негызлыме.

1956 ийысе кеҥеж моткоч кугу вес куаным конден : 18 июньышто Марий АССР-ын кӱшыл судшо Сергей Григорьевич Чавайн ӱмбач чыла титакым кораҥден, писательлан яндар лӱмжым пӧртылтен.

Шкетан М. (Яков Павлович Майоров)//Театр, энциклопедия. Т. 5. М., 1967. С. 894.; Краткая лит. энциклопедия. М., 1975. Т. 8. С. 730; БСЭ. М., 1978. Т. 29. С. 422 ; Лит. энциклопед. словарь. М., 1987. С. 742.