Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Убсу-Нур (манг. Увс нуур, тыв. Успа-Холь), нырыккон картæтыл Увс-Нуур дæр у стыр цæхджын цад Мангол æмæ Уæрæсейы ’хсæн арæныл, Манголы стырдæр цад йæ фæзуатмæ гæсгæ.

2013-æм азы тъæнджы мæйы къорд ацыд йæ фыццаг балцмæ фæсарæнтæм турчы цæрæг ирон Æлбегты Лейлæйы фæрцы. Турчы къорд фæцис дæс боны, æмæ радта цалдæр концерты Стамбул æмæ Анкарайы кавказæгтæн. Стамбулы «Къона» Æлбегты Лейлæимæ хайад райста Турчы телеканал «Star TV»-йы алæвæрды æмæ радта стыр интервью кавказаг радио «Нарты хъæлæс»-æн. Уалдзæджы та къорд ногæй радта концерт Хуссар Ирыстоны. Уыцы аз ПТРК «Аланийы» æвзонг режиссер Кокойты Аллæ систа документалон кино къорды тыххæй, кæцы рацыд иронау, уырыссаг субтитртимæ.

Ишимбай у Башкортостаны сахар, Ишимбайы районы административон центр. Цæрджыты нымæц (2009-æм аз) - 68,1 мин адæймаджы. Стерлитамакæй 21 км æдде.

Æрфæн-æрвон — Нарты кадджытæм æрвон бæхты мыггагæй, уыд Нарты хистæр Уырызмæджы æмбисонды бæхы ном. Уый хонынц зæххон бæхты фыдæл, уымæй, дам, равзæрдысты. Ирд æхсæвы арвы астæу иу кæронæй иннæмæ цы урсбын фæтæн тæлм фæзыны, уый дæр уымæ гæсгæ ирон адæм хонынц «Æрфæны фæд».

Хуымæтæг буаргъæдтæ сты вазыгджын буаргъæдты химион реакцийы фæрцы уæнгтæ кæныны фæстаг формæтæ. Вазыгджын буаргъæдтæ, цы хуымæтæг буаргъæдтæй арæзт вæййынц, уыдоны миниуджытæ нæ бахъæхъхъæнынц (фесæфынц сæ).

Созыры чиныг «Зæрди дуар» фыццагхатт мыхуыры фæзынди Дзæуджыхъæуы 1926–æм азы. Фæстæдæр æм поэты архивæй хастæуыди ног æмдзæвгæтæ, афтæмæй ма рацыди 1939, 1949, 1978 азты. 1988 азы та йын йæ уацмыстæ рауагътой дыгурон æмæ уырыссаг æвзæгтыл (Орджоникидзе, «Ир»). «Зæрди дуар» тæккæ æххæстдæрæй рухс федта 1991 азы (Дзæуæгигъæу, «Ир») — бацæттæ йæ кодта йæ чызг Зинæ.

Польшæйы кампанийы æппæты стырдæр сгуыхтдзинад бафтыдис Суворовы къухы, 900 адæймаджы кæм уыдис, ахæм къордимæ 1771-æм азы гетмæн М. Огинскийы корпусыл (5 мин хæстоны) куы фæуæлахиз, уæд. Уырыссæгтæй фæхъуыдис 80 адæймаджы, польшæйæгтæй та — иу мин мæрдтæй, 700 та дзы бахаудысты уацары. Польшæйы фыццаг кампанийы Суворовьы фæстаг сгуыхтдзинад уыдис Краковы фидар байсын. Уый бацахстой францаг дæлбулкъон Шуазийы æфсæдтæ. Æртæ мæйы бæрц фесты æрхъулайы, стæй радтой сæхи. Уыцы уæлахизы тыххæй Екатеринæ II Суворовæн радта 1000 сыгъзæрин сомы, 10 мин сомы та йын барвыста, Краковы фидар байсыныл тохы чи архайдта, уыдоныл сæ байуарыны тыххæй.

Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. - М.: Наукæ, 2013. I-æм том

Мармолехо (исп. Marmolejo ) — стратовулкан Аргентинæйы провинци Мендосæйы æмæ Чилийы облæст Сантьягойы арæнтыл. Йæ бæрзæнд 6108 м. Æвæрд у хуссарырдыгæй архайæг вулкан Сан-Хосейæ.

1941-æм азы июны мæйы йын радтой сержанты чин æмæ æрвыст æрцыд Сабыр фурды авиацион хæйттæй сæ иумæ. 1944-æм азы æрвыст æрцыдис Балтийы флоты Сырхтырысаджын авиацийы 1-æм гвардион авиацион полкмæ. Дыууæ хатты хорзæхджын æрцыдис Сырх Тырысайы орденæй. 1944 азы мæйы фæстæмæ акодта 28 хæстон атахты æмæ се ’ппæт дæр уыдысты æнтыстджын. Балты денджызы дард коммуникациты фæдæлдон кодта, сæ иумæйаг донгуырахст 18 500 тоннæйы кæмæн уыд, цыппар ахæм транспорты æмæ иу та 1 200 тоннæйы донгуырахстджын дæлдоннау.
1 мартъийы — Листьев, Владислав Николайы фырт амардтой йæ Мæскуыйы, уыд Уæрæсейы телеуынынады зындгонд журналист, ОРТ-ы фыццаг генералон директор.

бирæ азты дæргъы æнтыстджынæй æрхъуыдыгæнæн, кæнæ рационализаторон куыст чи æххæст кæны, уыцы кусджытæн æмæ инженерон-техникон специалисттæн, стыр экономикон пайда чи дæтты, наукон-техникон прогресс фæрæвдз кæнынæн, фæллойы æнтысындзинад фæфылдæр кæнынæн, продукцийы хъæд, фæллойы æмæ æдасдзинады техникæйы уавæртæ стæй экологион уавæр фæхуыздæр кæнынæн чи ахъаз кæны, ахæм ахсджиаг æрхъуыдыдзинæдты æмæ рационализаторон фæндæтты тыххæй.

Шуя у Уæрæсейы рагондæр сахартæй иу. Йæ бындур æвæрд æрцыд XIV æнусы, чингуытæ та йæ кой фыццаг хатт скодтой 1539-æм азы — уыцы аз Хъазаны хан Сафа-Гирей ныддæрæн кодта цалдæр уырыссаг сахары, уыдоны ’хсæн Шуя дæр.

Тамилнад кæнæ Тамил-Наду (тамил. தமிழ் நாடு - tamiḻ nāṭu - ˈtʌmiʐˌnaːɖɯ; Tamil Nadu) у штат Индийы хуссары. Йæ сæйраг сахар у Ченнай. Цæрынц дзы 66 милуан адæймаджы.

Китайаг милитаристты аххосæй æфсæнвæндагыл конфликт куы рауадис (1929 азы), уæд Газакк ногæй ацыдис Харбинмæ. Цыппар азы фæкуыста Хандаохедзцзыйы станцæйы скъолайы. Цы уавæрты куыста, уый тыххæй бæлвырдæй дзуры Тебиаты Юри (йæ уацы кой ма раздæр кодтам). Китайаг æвзæргæнджыты балтæ — хунхузтæ — адæмы стыгътой, семæ-иу уацайрæгтæ акодтой, стæй сæ-иу æнæ ’хца бафидгæ сæхимæ нал уагътой. Пъæлицæ дæр раздæрау йæ кæнон кодта, скъолаты спектакльтæ ’вдисын, фæлладуадзæн изæртæ аразын нæ уагъта.

Цалынмæ Стамбулмæ граждайнаг службæмæ нæ ацыди, уæдмæ Эсенч уыди йæ райгуырæн хъæуы администрацийы сæргълæууæг. Стамбулы йын фæци фадат æмгуыст кæнын францаг лингвист æмæ мифолог Жорж Дюмезилимæ. Эсенч ын радзырдта бирæ хабæрттæ канд æвзаджы тыххæй нæ, фæлæ ма йæ адæмы мифологи, культурæ æмæ æгъдæутты тыххæй.

Покрышкин Иваны фырт Александр (1913-æм азы 19 мартъийы Новониколаевск — 1985-æм азы 13 ноябры Мæскуы) у тæхæг-ас, фыццаг æртæ хатты Советон Цæдисы хъæбатыр. Авиацийы маршæл (1972).

Негрты Никарагуæйы къорд у Централон Америкæйы стырдæр. Уыдоны ’хсæн ис гарифунæйаг адæмы минæвæрттæ дæр — сæ фыдæлты ’хсæн уыдысты араваккаг адæм, Карибы денджызы сакъадæхты бындурон цæрджытæ.

Фергъанайы тæрф (узб. Farg‘ona vodiysi, тадж. водии Фарғона, хъырг. Фергана өрөөнү) у географион регион Астæуккаг Азийы, Узбекистаны, Таджикистаны æмæ Хъиргъизы территорийыл. XVIII—XIX-æм æнусты тæрф уыди Коканды ханады артдзæст; 1876-æм азы тæрфы территори бацыдис Уæрæсейы империйы скондмæ (куыд Ферганайы облæст).

Фæстæдæр адæмы ног æрфарст сбарæг кодта, Данийы сконды кæй баззайын фæнды, ахæм цæрджыты æмбисæй чысыл фылдæр уыд. Парламенты делегаци ацыд Копенгагенмæ ныхас кæнынмæ. 1948 азы бадзырдмæ гæсгæ Фареры сакъадæхтæ райстой арæнгонд суверенитет, йæ æддаг политикæ у Данийы бар.
Хуссар Ирыстоны рельеф фылдæр у хæххон. Ивы Кавказы сæйраг рагъæй цæгаты Картлийы фæзтæм хуссары. Æппæты бæрзонддæр хох у Халацъа (3938 м). Йæ территорийы 89,3 % денджызы æмвæзадæй 1000 метрæй бæрзонддæр у. Кавказы сæйраг рагъæй хицæн кæнынц æндæр рæгътæ: Рацъы рагъ, Гудисы рагъ, Иры рагъ, Дзимыры рагъ æмæ æнд. Рацъы рагъ ис цæгат-ныгуылæны, хицæн кæны Къуыдаргом Чеселтгом æмæ Хъæргæнагдоны комæй. Гудисы рагъ цæгат-скæсæнæй хуссар-ныгуылæнмæ хицæн кæны Стыр Леуахийы ком Чысыл Леуахийы комæй. Иры рагъ цæгат-скæсæнæй хуссармæ хицæн кæны Чысангом Чысыл Леуахийы комæй, Медзыдайы комæй æмæ Лехурайы комæй. Дзимыры рагъ скæсæны хицæн кæны Чысангом Арагуийы комæй, йæ рагъыл уагъд у Хуссар Ирыстон æмæ Гуырдзыстоны арæн. Цæугæдæттæ иууылдæр æвзæрынц Хуссар Ирыстоны зæххы æмæ иууылдæр сты хæххон. Стырдæр цæугæдæттæ сты Стыр Леуахи (115 км), Чысыл Леуахи (46 км) æмæ Чысандон (54 км).

Хъалгъæн, вариант: хъуынджын хъæлæрдзы, дыгуронау уæркъин (лат. Ribes uva-crispa) у хъæлæрдзыйы мыггагмæ чи хауы, ахæм къутæр. Йæ бæрзæнд — 1—1,2 метры.

Нæ эрæйы агъоммæ V-æм æнусы Эмпедокл рæгъмæ рахаста ног теори. Философмæ гæсгæ бындурон элементтæ сты дон, зынг, уæлдæф æмæ сыджыт. Нæ эрæйы агъоммæ IV-æм æнусы Платон цы ахуырад рæгъмæ рахаста, уымæ гæсгæ уыцы элементтæй алкæмæн дæр уайы хицæн хуыз æмæ, элементы миниуджытæ бæрæг чи кæны, атомы ахæм сæрмагонд рæстфарс тыгъдадджын фигурæ (уырыс. правильная пространственная фигура): зынгæн уайы сырх хуыз æмæ тетраэдр, донæн — æрвцъæх хуыз æмæ икосаэдр, зæххæн — кæрдæгцъæх хуыз æмæ гексаэдр, уæлдæфæн — бур хуыз æмæ октаэдр. Платон куыд зæгъы, афтæмæй, раст уыцы «агуыридурты» комбинацитæй арæзт у æгас æрмæгон (материалон) дуне. Ацы теори йæхимæ райста æмæ дзы пайда кодта Аристотель дæр.

Афгъанистан (официалон ном Афгъанистаны пысылмон республикæ) у хæххон паддзахад Азийы, дунейы мæгуырдæр паддзахæдтæй иу. Йæ сæйраг сахар у Кабул.

Куыд сыхаг Финляндийы, афтæ Карелийы дæр ис тынг бирæ цадтæ. Уыдон ахсынц республикæйы фæзуаты 14%. Цадты нымæц у 60 мины бæрц, уыдонæй стырдæртæ сты Ладогæйы æмæ Онегæйы цадтæ — Европæйы дынджырдæртæ.

Microsoft Excel (хуындæ ма у Microsoft Office Excel дæр) — электронон таблицæтимæ кусæн программæ, скондæуы Microsoft корпорацийæ Microsoft Windows-æн, Windows NT æмæ Mac OS-æн. Лæвæры экономикон-статикон хынцæны фадат, графикон инструменттæ æмæ макропрограммады æвзаг VBA (Visual Basic for Application — Visaual Basic æфтуантæн), Mac OS X-ы Excel 2008-ы йедтæмæ. Microsoft Excel хауы Micsrosoft Office-мæ æмæ абоны боны онг Excel у æппæты зындгонд æфтуан дунейы.

1956 — Советон Цæдисы Бæрзонддæр Советы указмæ гæсгæ, раздæр депортацигонд чи æрцыдысты, уыцы адæмтæ райстой дардмæ цæуыны бар (уый агъоммæ цардысты «сæрмагонд цæрæнбынæтты», уырдыгæй никæдæм цæуыны бар сæм уыд).

Гæлуаты хъæу Урстуалгомы ис. Зымæг сæм ссæуæн дæр нæ вæййы митæй, иннæмæй зæйтæй тас вæййы. Цæмæй хъæуы зæй ма фæласа, уый тыххæй-иу фæззæджы куывд кодтой. Хъæуы сæрмæ-иу сæ мæкъуылтæ сæвæрдтой. Мæкъуылтæ-иу миты зæй урæдтой, æмæ хъæу ирвæзти фыдбылызæй. Зымæг сæ бон нæ уыди донмæ бацæуын, тарстысты зæйæ. Мит-иу тайын кодтой æмæ уый нуæзтой.
XX æнусы ма хуынди сербаг-хорватаг æвзаг, фæлæ Югославийы фехæлды рæстæг иу æвзаджы хæстæг диалекттæ политикон аххостæй схуыдтой сербаг, хорватаг æмæ босниаг æвзæгтæ.

Молдави (молд. æмæ рум. Moldova), официалон ном у Молдовæйы Республикæ (молд. æмæ рум. Republica Moldova) у Европæйы паддзахад, кæддæр уыдис ССРЦ-ы республикæ.

1924 аз 1 январы Хуссар Ирыстоны рацыд мыхуыры фыццаг ирон газет мадæлон æвзагыл «Хурзæрин». Йæ бæрнон секретарæй нысангонд æрцыд Тыбылты Алыксандр; 1927 азы январæй Хуссар Ирыстоны райдыдта цæуын мадæлон æвзагыл литературон журнал «Фидиуæг». Хуссар Ирыстоны ма уыцы азты фæзынд журнал «Гутондар» дæр, фæлæ хæрз чысыл рæстæгмæ. Журналтæ «Фидиуæг» æмæ «Гутондар»-ы бындурæвæрджытæй æмæ сæйраг кусджытæй иу уыд Тыбылты Алыксандр.

Никарагуæ сси, Уæрæсейы фæстæ, дыккаг ахæм паддзахад, Абхазы æмæ Хуссар Ирыстоны хæдбардзинад официалон æгъдауæй чи банымадта. Уыцы хабар æмбæлон фæткыл фехъуысын кодта бæстæйы президент Даниэль Ортегæ.

Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. - М.: Наукæ, 2013. I-æм том

Хуыцау сфæлдыста цыппар хорзы: се ’ппæты сæйраг Артъауыз, иннæ мæнæу, иннæ лæг, аннæ фыс. Лæг æмæ фыс æмæ мæнæуæн семæ сфæлдыста фæйнæ хæйрæджы. Гъе ныр æртæ хорзæн семæ ис æртæ хæйрæджы, æмæ сыл фæсмон кæны хуыцау, «куы нæ сæ сфалдыстаин фæлтау». Уыдон цавæр хæйрæджытæ уыдысты? Лæгæн ус йемæ, фысæн сæгъ, мæнæуæн сысылы. Артъауыз нын хорзæн фæлдыст уыд бæргæ, фæлæ адæмты ардыдта зыгъуыммæдзинадыл иуыл. Уæд Хуыцау Уациллайæн загъта, Артъауызы куыд сласа йæхимæ. Уацилла арвыл авæрдта мигъы сыг. Ныкъæрццъ æй ласта æмæ йæ фелвæста йæхимæ. Хъуамæ йæ бабастаигкой мæйы мыдæг. Уæд фелвæста Артъауыз йæ дыууæ къухыдзаг хуыртæ æмæ дуртæ, ракалдта сæ æмæ загъта: «Уым цал муры ис, уал змæлæджы фестут, баззайут зæххон адæмæн фыдбылызæн». Уæд æй мæйы мидæг æфсæйнаг зæгæлтæй ныххуыдтой. Уыцы хуыртæ æмæ дуртæ фестадысты зæххыл æнæххуыс змæлæг цы ис, уыдон: кæлмытæ æмæ бындзытæ, хъæндилтæ æмæ чъиатæ. Артъауыз куы раирвæза, уæд адæмы бахæрдзæн. Цæмæй ма раирвæза, уый тыххæй алы куырд дæр хъуамæ уæлдай цæф кæна хъæсдарæгыл.

1770-æм азы райдайæны А.В. Суворовæн радтой инæлар-майоры чин. Уыцы аз ма польшæйæгтыл фæуæлахиз цалдæр тохы. Уый тыххæй сентябры райста фыццаг хæрзиуæг — Сыгъдæг Аннæйы орден. Октябры йæ снысан, кодтой Люблины зылды уырысы æфсæдты командæгæнæгæй. Цæугæдон Вислæйы сæрты хизгæйæ, ахаудис æмæ йæ риу ныппырх кодта. Цалдæр мæйы йæхи дзæбæх кодта. 1771-æм азы майы Ландскрунмæ æввахс ныддæрæн кодта зындгонд францаг инæлар Ш. Дюмурьейы æфсæдты. Фæуæлахиз Замостьейы цур тохы дæр. Августы йын саккаг кодтой Уæрæсейы æппæты кадджындæр хæстон хæрзиуæг — Сыгъдæг Георгийы æртыккаг къæпхæны орден (цыппæрæм къæпхæны орден нæ райсгæйæ).

Чувашийы Республикæ (Чуваши) (уырыс. Чувашская Республика; чуваш. Чӑваш Республики) у Уæрæсейы республикæтæй иу, Дæллаг Новгороды облæст, Марий Эл, Мордови, Тæтæрстан æмæ Ульяновсчы облæсты ’хсæн.

Калифорни (англ. State of California) у штат АИШ-ы ныгуылæны. Йæ фæзуатмæ (410 000 км²) гæсгæ у æртыккаг, йæ царджыты нымæцмæ (33 872 мин) гæсгæ та фыццаг АИШ-ы штат. Сæйраг сахар у Сакраменто.
Æфсæн хæцæнгарзы фæзындæй æфсæн кард сси уæлахизхæссæг. Уымæ гæсгæ сси æппæты зынаргъдæр хæзна, йæ хъомысы уыдтой магион тых æмæ сакралон мидис. Скифтæ ард хордтой æмæ карз сомы кодтой кардæй. Скиф Тохсары фырт зæгъы: «Ард дын хæрын Дымгæ æмæ Кардæй...». Лукианмæ гæсгæ, скифтæн Дымгæ æмæ Кард уыдысты хуыцæуттæ.

«Тронтæ» нырыккон америкаг телеуынынады нымад у стырбюджетонтæй сæ иуыл, афтæмæй ма æппæты зынаргъдæр фэнтезийы жанры. «Тронты хъазты» равдыст сезонтæ уыдысты бæрзонд аргъонд критиктæй, æниу æм сæ бирæтæ æппæрццæг цæстæй ракастысты йæ тугджын фыдми æмæ эротикон сценæты тыххæй.

Джованни Боккаччо (итал. Giovanni Boccaccio; 1313, Чертальдо — 1375 азы 21 декабры, Флоренцимæ хæстæг Чертальдойы) — зындгонд итайлаг фыссæг æмæ поэт, Сæндидзæн дуджы гуманистон литературæйы зынгæдæр минæвæрттæй иу.

Уэльс (валл. Cymru, [ˈkəmrɨ]; англ. Wales) у Стыр Британийы административон æмæ политикон хай. Йæ сæйраг сахар у Кардифф. Цæрынц дзы валлийæгтæ æмæ англисæгтæ.

Тыбылты Арсенийы фырт Алыксандр (райгуырдис Хуссар Ирыстоны Залдайы хъæуы 1887-æм азы — амардис 1937-æм азы Цхинвалы) у ирон фыссæг, журналист, литературон критик æмæ æхсæнадон архайæг.

Уыцы азты Саракаев ныффыста «Нохчо», «Чеченец», «Веданхо» æмæ бирæ æндæр уацмыстæ. Мыхуыргонд та æрцыдысты æрмæст 1911–1914 азты. Уыдонæй уæлдай ма уый фыста уацтæ (æдæппæтæй сты 30-æй фылдæр) Цæцæны национ æмæ зæххы фарстатыл, культурæ æмæ ахуырады рæзтыл æмæ æндæр темæтыл. Йæ уацхъуыдты Саракаев æргомæй критикæ кодта, хицæуттæ хæхбæсты цы закъонхæлдтытæ æмæ хæдтыхмитæ аразынц, уыдон.

Республикæйы цыбырдуг историйы дæргъы нæ банцадис, 1868-æм азы 20 октябры чи райдыдта, уыцы Хокадоты хæстон операци. Республикæ куы расидтæуыд, уæд æй император нæ банымадта æмæ 1869-æм азы 20 мартъийы, Эдзо цы территори ахста, уырдæм æрвыст æрцыдис наутæ æмæ 7000 фистæг æфсæддоны. 1869-æм азы 6 майы Республикæйы æмæ Империйы флотты ’хсæн Миякойы бухтæйы уыдис хæстæмбæлд. Япойнаг историографийы ацы цау хуыйны Миякойы хæстæмбæлд. Фæуæлахиз дзы Японы империйы флот. Фембылды фæстæ францаг уынаффæгæнджытæ ныууагътой сакъадах, 17 майы та басастæуыд ныхмæлæуды фæстаг артдзæст — фидар Горёкаку. 27 июны Эдзойы Республикæйæн официалон æгъдауæй æрцыдис кæрон. 15 августы сакъадахæн рардæуыд ног ном — Хоккайдо.

Октябры революцийы размæ солиаг æвзагыл фыссынад уыди араббаг алфавитæй (фæлæ кæсын-фыссын бирæ адæм нæ зыдтой). Уымæй фæстæмæ (1924 азæй) æмæ 1937 азы онг солы фыстой латинаг алфавитæй. Стæй солиаг æвзагæн сфидар кодтой кириллон алфавит. Солиæгты фылдæр хай дзурынц дыууæ æвзагыл, сæхи æвзагыл йеддæмæ дзурынц уырыссагау (Уæрæсейы чи цæры, уыдон), кæнæ туркагау (туркаг солы), кæнæ азербайджайнагау (Азербайджаны Закаталайы районы).

Дзылакъуы, вариант дзылакъо (лат. Allium oreoprasum, уырыс. Лук горный) у бирæазон кæрдæг зайæгой, хъæдындзы хуыз. Дзылакъуыйы Иры хъæуты бирæ рæтты хонынц хæххон хъæдындз.

Сценæйы дзы цардхъом разындис æрмæст «Æфхæрдты Хæсанæ» — уæлмонц романтикон драмæ, уый цæры йæ сюжеты хъаруйæ. Дæбе йæ пьесæ «Зорттаты Майрæм»-ы тыххæй 1949 азы фыста:
Сантандер (исп. Santander) у испайнаг автономи Кантабрийы сæйраг сахар. Сантандер лæууы денджызы былгæрон, Испанийы тæккæ цæгаты. Цæрынц дзы 184 мин адæймаджы бæрц (2004).

Закъæттæуадзæг оргæн — иупалатон Национ Ассамблей. Йе сконды ис, æппæтон æмæ комкоммæ ’взæрстыты 5 азы æмгъуыдмæ кæй равзарынц, ахæм 92 депутаты. Уыдонæй 20 — æвзæрст цæуынц æгас бæстæйы, 70 — зылдтæ æмæ автономон облæсттæй, дыууæ депутаты та æвзæрст нæ цæуынц: иу у, айразмæ фондз азы президент чи уыди, уый; иннæ — ныртæккæйы президентæн æвзæрстыты чи фæхæрд, æмæ хъæлæстæм гæсгæ дыккаг бынат чи бацахста, уыцы кандидат.

Цæгат Ирыстоны Советон тыхбары ныффидары фæстæ Созырыхъо уыдис бынæттыл хицауиуæг организаци кæныны хъуыддаджы инструктор, бирæ рæстæджы дæргъы куыста республикæйы газет «Рæстдзинад»-ы редакцийы. 1932-æм азы уый бацыдис Ленинграды паддзахадон университеты филологион факультетмæ, æмæ йæ каст фæуыны фæстæ (1937) активон куыст кодта Хуссар Ирыстоны зонадон-иртасæн институты; фæстæдæр та ахста газет «Коммунист»-ы редакторы хæдивæджы бынат.

Палестинæ (араб. فلسطين‎‎, арам. ܦܠܫܬ, ивр. ארץ-ישראל‎) у бæстæ Æввахс Хурыскæсæны. Уымæ хауынц Газæйы Сектор, Голаны уæлваз, Израиль, Иорданы ныгуылæн был æмæ Иорданийы ныгуылæн районтæ.

1981 азы рауагъдад «Наука»-йы мыхуыры рацыдис Калоты Барисы радон монографион иртасæн куыст «Зæххы куыст Цæгат Кавказы адæмтæм». Чиныджы дзырдæуы зæхгуысты системæйыл, хæдзарадон кусæнгæрзтыл, традицион бæрæгбæттæ æмæ æгъдæуттыл, хъæздыг у картографион иллюстративон æрмæгæй, Уыцы æрмæг Барис æрæмбырд кодта, ирæттæ, цæцæн, мæхъхъæл, кæсæг æмæ балхъайрæгтæ кæм цæрынц, уыцы зæххытыл. Зындгонд этнографæн йæ къухы бафтыдис зæхгуысты лскалон æмæ этникон хицæндзинæдтæ раиртасын.

Смоляны облæст у цымыдисæг хæххон регион. Ис дзы Болгарийы зымæгон туризмы зынгæдæр артдзæст курортон комлпекс Пампорово. Архитектурон æмæ историон фенддæгтæ дæр дзы бирæ ис.

Урс гæды у иунæг цæрæгой, мæзджытмæ бацæуыны бар кæмæн ис, ахæм. Пысылмон таурæгътæм гæсгæ, пехуымпар Мæхæмæт гæдыты уарзта: иу хатт кувыны рæстæг йæ халаты дысыл бафынæй иу гæды; пехуымпар кувын куы фæци, уæд, цæмæй гæды ма бахъыгдара, йæ дыс алыг кодта.

Явæйаг æвзаг (Basa Jawa, Basa Jawi) у дзурджыты нымæцмæ гæсгæ (75 милуанæй фылдæр) тæккæ стырдæр австронезиаг æвзаг. Æмбæлы сакъадах Явæйыл, стæй Индонезийы цалдæр æндæр сакъадахыл.

Кæм райгуырдис, уый дæр барæг нæу. Йæ райгуырæн сахар сæхи хуыдтой авд сахары: Смирнæ, Хиос, Колофон, Саламин, Родос, Аргос, Афинæтæ. Геродот æмæ Павсаний куыд фыстой, Гомер амардис Иосы сакъадахыл.

Имамы æхсæнвæз (перс. میدان امام); раздæры ном: Нахш-е Джаханы æхсæнвæз) — æхсæнвæз сахар Исфаханы артдзæсты, у ЮНЕСКО-йы Дунеон хæзнадоны. 1979-æм азы агъоммæ хуынди Сихы æхсæнвæз (перс. میدان شاه).

Лаппланд (швед. Lappland) у историон провинци Швецийы цæгаты. У провинцитæй сæ тæккæ стырдæр. Шведаг адæмы йеддæмæ, Лаппланды цæрынц финнæгтæ æмæ саамæгтæ. Æдæппæт цæрджыты нымæц у 94 мин.

Уæрæсейаг-гуырдзиаг Сразыдзинады ахсджиаг у, фæрстæ сæхимæ хæс кæй исынц экономикон санкцитæ æмæ блокадæтæй нæ пайда кæнын, сæрибар фæндагыл товарты, лæггæдты æмæ адæмы змæлдæн ныхдуртæ нæ аразын, афтæ ма исынц хæс сæхимæ, цæрджытæн гуманитарон æххуыс бакæнынæн уавæртæ аразын.
Райгуырдис зæхкусджыты бинонты ’хсæн 1917 азы (раздæр уый карæн адæймæгты буцæн хуыдтой «Стыр Октябры æмгар»). Лæппу цалдæр азы фæахуыр кодта хъæуы скъолайы, уый фæстæ ацыдис Ростовмæ. Уым райста астæуккаг техникон ахуырад æмæ уырдыгæй, йæ афон куы ’рцыди, уæд ацыд Сырх Æфсады рæнхъытæм. Службæ кодта Одессæйы, 197-æм артиллерион полчъы.

Бæрзонд аргъ цыдысты LavkaLavka-йы ресторантæ дæр, афтæмæй газет Комерсанты афæлгæсæг Weekend снысан кодта мæскуыйаг ресторанæн цыппар стъалыйы фондзæй, схуыдта йæ тынг актуалон абоны геополитикон фоны æмæ иттæг хорз æмбæлгæ импортбынативды националон программæйыл. Гом хъæлæсдæттæны результаттæм гæсгæ сæрмагонд порталы Menu.ru-йы кафе LavkaLavka райста преми «Лучший ресторан 2013», «меню из российских продуктов» номинации рамбулгæйæ.

Республикæ Хуссар Ирыстоны Галаты Барисы номыл кафт æмæ зарды паддзахадон ансамбль «Симд» у Хуссар Ирыстоны паддзахадон музыкалон коллектив. Йæ бындур сæвæрдта Галаты Барис 1936-æм азы.

Æппæт химион элементтæ, сæ миниуджытæм гæсгæ (ома хибар атомты миниуджытæм гæсгæ, стæй элементтæй цы хуымæтæг æмæ вазыгджын буаргъæдтæ арæзт æрцæуы, уыдоны миниуджытæм гæсгæ) дихгонд цæуынц дыууæ къордыл: згъæр æмæ æнæзгъæр элементтыл. Æнæзгъæр элементтæм хауынц (дзырдæй) элементы He, Ne, Ar, Kr, Xe, Rn, F, Cl, Br, I, At, O, S, Se, Te, N, P, As, C, Si, B æмæ Н. Иннæ элементтæ хауынц згъæрты къордмæ.

1994-æм азы Аргентинæйы хицауад куыд фæхабар кодта, афтæмæй хохы бæрзонды раст нымад GPSæй радта Монте-Писсисæн 6882 м æмæ уый у уæлдæр Охос-дель-Саладойæ фæлæ цæмæй уый сбæлвырд уа уымæн хъуыдис уæлæмхасæн иртæстытæ.

Ирыстоны Æрнигон кусын райдыдта чиныгуадзæны — тæлмацгæнæг æмæ литературон редакторæй. Уыцы азты ирон æвзагмæ раивта Даниель Дефойы «Робинзон Крузо» (Орджоникидзе, 1936), А.П. Чеховы радзырдтæ «Хирургия», «Хъастхæссæн чиныг», «Ставд æмæ нарæг», «Чиновничы мæлæт» («Мах дуг», 1935, № 1–2) æмæ æндæр уацмыстæ, стæй æхсæнадон-политикон æмæ ахуырадон-популярон чингуытæ.

Брытъиаты Ауызбийы фырт Созырыхъо райгуырдис Куырттаты комы Дæллагхъæуы. Октябры революцийы размæ Созырыхъо каст фæцис реалон училище Дзæуджыхъæуы.

Пысыра, дыгуронау пусура, пурса (латинаг классификацимæ гæсгæ Urtica) хъæздыг у алыхуызон витаминтæ æмæ микроэлементтæй. Ис дзы: витаминтæ К, С æмæ В гликозид, пантотены туагад, эфиры зетитæ, сæкæр, æфсæйнаг, кальций, калий, сондон æмæ æндæртæ.

3 февралы — Уæрæсе æмæ Гуырдзыстоны минæвæрттæ «Уæрæсе æмæ Гуырдзыстоны ’хсæн хæларсыхагдзинад æмæ æмгуыстады тыххæй» бадзырдыл сæ къух сæвæрдтой.
Уæ, уалдзæджы дзуæрттæ! Раздæр уал сымахмæ кувæм, мит тагъддæр цы батайа æмæ зæйæрцыдæй хызт цы уæм. Уæ, Мацхуарийы дзуар! Кувинаг дæм æркæндзыстæм, митзæйтæй нæ ирвæзын кæн, митзæй комы цы ацæуа, мах та дзæбæхæй цы баззайæм. Уæ, хуры къуылдымтæ! Сымахмæ дæр дзурæм, митзæй ныл ма рауадзут, уæ кувæг адæмы ма фесафут, нæ хоры хуымтæ митзæйæ цы фервæзой. Уæ, хуыры бадæг дуртæ! Сымахмæ дæр кувæм, дурфидар тынгдæр баут, митæй зæйты тынгдæр бауромут, ма сæ рауадзут. Уæ, хуры скæсгæ тынтæ! Сымах хъарм хæссæг стут, миты тайын кæнут, æхсæв сæлæд, боны тайæд. Уæ, хæрдмæдзу цъиу! Дæуæн дæр барст уæд нæ кувинаг. Дæ номыл куывдтæ цы кæнæм, æмæ нын минæвар фæу Хуыцаумæ, миты бын куыннæ фæуæм. Хуыцауæй ракур хатыр æмæ æхсæвы мит ма рауадзæд. Дæ бадæн къутæртæ дæр дын ма фесафæд, дæ ахстон æнæхъæн цы уа, лæппынтæ дзы цы схъомыл кæнай. Мах, адæм — нæ ахстонтæ, нæ хæдзæрттæ, — табу кæнæм Хуыцауæн. Уæ, адгуыты бадæг фарн! Дæуæн даер кувæм æмæ дын кувдзыстæм, фарнæй æмæ цардæй байдзаг кæн нæ уалдзæджы бонтæ. Фарн кæм ис, уым цард дæр ис, æнæ фарнæй цæрæн нæй.

Владислав II Ягелло кæнæ Ягайло (пол. Władysław Jagiełło, 1351 — 1 июны 1434) — литвайаг (1382 — 1434) æмæ польшæйаг (1377 — 1434) къарол, Ягеллонты династийы бындурæвæрæг.

Гæлуатæ-иу зымæг хуыры цъиутау бабукъ сты. Уый тыххæй сæ «хуыры цъиутæ» хуыдтой адæм. Сæ уалдзæджы æрцыдмæ-иу иу кастысты æнхъæлмæ æмæ-иу Хуыцаумæ куывтой, цæмæй тагъддæр уалдзæг æрцæуа. Гæлуатæ-иу куывтой афтæ уалдзæджы тыххæй[кæцæй ист у?]:

Альберто Гранадо (1922-æм азы 8 августы Эрнандо, провинци Кордовæ, Аргентинæ — 2011-æм азы 5 мартъийы, Гаванæ) — аргентинæйаг æмæ кубæйаг дохтыр, фыссæг æмæ ахуыргонд. Уыди Че Геварайы æмбæлццон сæ балцы Хуссар Америкæйыл. Уыимæ ма сарæзта Медицинæйы скъола сахар Сантьягойы Кубæйы.

Кулиев Хъайсын (хъæр.-балхъ. Къулийланы Шуўаны жашы Къайсын) уыдис зындгонд асыйаг (балхъайраг) поэт. Райгуырдис Уæллаг Чегемы 1917-æм азы 1 ноябры, амардис 1985-æм азы 4 июны.

Мустафа Исмет Инёню (тур. Mustafa İsmet İnönü, 1884—1973) уыдис Турчы æфсæдты хицау æмæ политик, Турчы дыккаг президент, Ататюркы ’мкусæг æмæ йæ раивæг.

Тедеты Сосланы фырт Эльбрус (райгуырдис Ногиры 1974-æм азы 5 декабры) у зындгонд хъæбысæйхæцæг, Олимпиаг хъæзтыты чемпион (2004), дунейы æртæ хатты чемпион (1995, 1999, 2002), Украинæйы парламенты депутат Регионты партийæ.

Словакаг æвзаг (слов. slovenčina, slovenský jazyk) у словакаг адæмы мадæлон æвзаг. Дзурынц ыл 6 милуан адæймаджы бæрц. Уый у славяйнаг æвзæгтæй иу.

1947 азы йе службæйон хæстæ æххæстгæнгæйæ (ног хæдтæхæг фæлваргæйæ) Цоциты Уасил фæмард. Йæ каджын ном лæвæрд æрцыд горæт Цхинвалы иу уынгæн, Уанаты астæуккаг скъолайæн, æмæ бирæ пионерон дружинæтæн.

1762-æм азы Суворовæн лæвæрд æрцыдис булкъоны чин. Снысан æй кодтой Астраханы фистæгæфсæддон полчъы командирæй. Полчъы хæс уыдис, Мæскуыйы Екатеринæ II императрицæйы бынаты æрбадыны бон Бетъырбухы æхсæнадон æгъдаумæ цæст дарын. Суворов Мæскуымæ куы ныххæццæ ис, уæд фембæлдис императрицæимæ, уый йын балæвар кодта йæ портрет. Фæстæдæр Суворов ныффысдзæн портретыл: «Ацы фыццаг фембæлд мын айгæрста фæндаг мæ кады номмæ...».
Стыр Британи (æххæстæй йæ англисаг ном у United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, ома Стыр Британи æмæ Цæгат Ирландийы Иугонд Паддзахад) у сакъадахон европæйаг паддзахад, НАТО æмæ Европæйы Цæдисы уæнг. Йæ сæйраг сахар у Лондон. Дих кæны Англис, Шотланди, Уэльс æмæ Цæгат Ирландийыл.

Маргъ, бирæон нымæц: мæргътæ (лат. Aves) у рагъыстæгджын цæрæгойты хъармтуг айкæфтауæгты кълас, сæ минæвæрттæ хицæн кæнынц уымæй, æмæ сæ буар вæййы базыртæй конд æмæ сæ раззаг уæнгтæ сты ивд тæхыны фæрæзтæм — базыртæм (кæцы мæргъты хуызтæ нæ зонынц тæхын, уыдон сты æнæ райхæлгæ базыртæ).

Ныры заман æмбарынæдтæ «синтез» æмæ «анализ»-ы æвæрд ис уæрæхдæр мидис. Хъæугæ буаргъæд реакцион хæццæйæ рахицæнгæнæн куы уа, уæд æй кæй фæрцы самалгæнæн ис, уыцы цыфæнды химион процесс хуыйны синтез. Анализ у, буаргъæды (кæнæ буаргъæдты хæццæйы) хъæдон æмæ бæрцон сконд чи раиртасы, уыцы химион процесс. Хъæдон æмæ бæрцон анализтæ сты аналитикон химийы хæйттæ.

Китайы Скæсæйнаг æфсæнвæндаджы сæргъы советон администраци куы ’рлæууыдис, уæд уый уынаффæмæ гæсгæ Илас Æрнигон Харбины байгом кодта скъола Мæскуыйаг къазарматы кусджыты цотæн. Уыцы хабар Китайы хицауады зæрдæмæ нæ фæцыдис æмæ Æрнигоны хъыгдарын байдыдтой, цалдæр хатты йæм фæсидтысты пъæлицæ, дзырдтой йын, цæмæй йæ куыст ныууадза. Фæстагмæ пъæлицæйæн бантыстис скъола сæхгæнын. 1925–1928 азты поэт куыста Хинганы скъолайы сæргълæууæгæй, стæй йæ рарвыстой Бухедуйы станцæйы скъоламæ.

Насæн æрдз бахай кодта рæсугъд бур дидинджытæ. Адæймаг сæ, канд нывæфтыд кæй сты, уый тыххæй нæ зоны, фæлæ ма дзы пайда кæны низты ныхмæ дæр. Насы дидинджыты фых донæй цыфæнды хъæдгом дæр куы æхсай, уæд уый тагъддæр байгас вæййы. Ахæм донæй ма фæпайда кæнынц, сæкæрнизæй рынчынтæн сæ къæхты зындзæбæх хæлмæгтæ (трофическая язва) куы фæзыны, уæд уыдоны дæр.

1918-æм азы мартъийы, Брест-Литовсчы фидыдмæ гæсгæ, Уæрæсе Османты империмæ фæстæмæ радта Хъарс, Батум æмæ Ардаган. Фæлæ уæдмæ Хъарсы æцæг тыхы уыдысты сомихаг æмæ уырыссаг æфсад. Туркæгты къухы бафтыдис Хъарс сæхицæн райсын 1918-æм азы апрелы, фæлæ уыцы азы октябры, бритайнаг æфсад хъуыддагмæ куы бацыд, сæ бахъуыд æй фæстæмæ радтын. 1919-æм азы Хъарс уыдис Сомихаг Республикæйы Вананды провинцийы сæйраг сахар.

Йæ дæргъ 1250 км. Йæ бассейны фæзуат у 125 мин км2. Гуыры Пунайы уæлвæзыл астæуккаг Андты, цад Титикакæйы цæгат-ныгуылæны ’рдыгæй, кæлгæ дæр цæгат-ныгуылæны ’рдæм кæны арф уынгæг кæмтты æмæ дих кæны Андты рæгътæ. Дон æм æфты фылдæр уарынтæй. Рæстæмбис нымадæй дзы дон ракæлы 2,9 мин м3/с. Тæккæ фылдæр дон дзы вæййы декабры-февралы. Тынг донкъæсæрджын у æмæ дзы наутæн цæуыны фадат нæй. Цæугæдон Апумиракыл лæууы сахар Пуэрто-Прадо.

Илас йæ Ирыстонмæ сыздæхтис 1934-æм азы сентябры. Дзесты Куыдзæг куыд зæгъы, афтæмæй æппæты фыццаг азылди сахарыл. Тынг фæдис кодта чингуыты дукани «Рæстдзинад»-ыл:

Желтугæйы республикæ (уырыс. Желтугинская республика, Желтухинская республика) кæнæ Амуры Калифорни уыдис паддзахады миниуджытæ кæмæн уыди, ахæм хæдуынаффæ территори Маньчжурийы (Китайы цæгаты) цæугæдон Желтугæйы (китайаг ном Мохэ) былгæрон.

Газет цæуы 1921-æм азæй. Йæ фыццаг ном уыдис «Сырх Кæсæг», 1957-æм азæй — «Ленин гъуэгу» (Ленинон фæндаг). Газет йæ ныртæккæй ном райста 1992 азы.
Ном «РЦИ — Аланийы сгуыхт ахуыргæнæг» фидаргонд кæмæн у, кадджын ном «РЦИ — Аланийы ахуырады сгуыхт кусæг» радтынмæ ахæм кусджыты не ’вдисынц.

Эль-Мисти (исп. El Misti) — вулкан Хуссар Америкæйы Перуйы территорийыл. Йæ бæрзæнд — 5822 м. 17 километры ныгуылæнырдæм лæууы Перуйы дыккаг сахар асмæ гæсгæ Арекипæ, йæ цæрджыты бæрц хæццæ кæны милуанмæ (2009). Сахары бирæ бæстыхæйттæ арæзт æрцыдысты Эль-Мистийы урс пироклистикон лæбырдтæй, уый тыххæй Ариекипæ арæх фæхонынц «Урс сахар». Цæугæдон Чили кæлы сахары уылты, æмæ ахизы Эль-Мистийы æмæ незаманы вулканон коплекс Чачанийы (6075 м) астæу каньоныл. Эль-Мистийæ хуссарырдæм лæууы вулкан Пичу-Пичу(5669 м).

Борис III уыд Болгарийы паддзах 1918-æм азы 3 октябрæй 1943-æм азы 28 августы онг. Паддзах Фердинанд I-æмы фырт æмæ паддзах Симеон II-æмы фыд. Борисы фыд Фердинанд I паддзахы бынатæй ацыд, Болгари Фыццаг дунеон хæсты куы фембылды, уый фæстæ — ома Борис йæ фыды амæлæты агъоммæ сси паддзах.

Уругвайы сæйрагдæр экспорты товартæ сты дзидза, пырындз, цæрмттæ, къуымбил. Сæйрагдæр æлхæнджытæ сты Бразили (18,7 %), Китай (8,5 %), Аргентинæ (7,3 %), Герман (6,5 %), Мексикæ (4,9 %), Нидерландтæ (4,5 %), Уæрæсе (4,4 %).

Библи (Сыгъдæг Фыст) (гр. βιβλία) у чырыстонады сыгъдæг текстты æмбырдгонд. Библи у дыууæ хайæй арæзт: Рагон Фæдзæхстæй æмæ Ног Фæдзæхстæй. Евангели у Ног Фæдзæхсты хай.

Къоста райгуырдис Нарыхъæуы, 1859-æм азы 15-æм октябры. Йæ фыд, Хетæгкаты Елызбары фырт Леуан, уыд Уæрæсейы империйы æфсæддон. Йæ мад, Гуыбаты Габрелы чызг Мария, Къостайы райгуырдæй цалдæр боны фæстæ амардис, æмæ Къостайы хъомыл кæнын йæ хæстæгæн ныууагъта. Къостайыл фондз азы куы цыдис, уæд йæ фыд дыггаг ус æркодта. Уый уыд бынæттон сауджыны чызг.

Сериал номинаци цыд бирæ престижон хорзæхты, дыууæ хатт «Эммийы» премийы «хуыздæр драмон сериал», райста «Хьюгойы» преми «хуыздæр авæрды» сæраппонд; уый æддæ ма, хорзæхтæ фæци сериалы хайадисæг актёрты - афтæ, Питер Динклейдж, Трион Ланнистеры чи ахъазыд, сси «Эмми» æмæ «Зæрин глобусы» премийы аккаг «нæлгоймаджы дыккаг пъланы хуыздæр ролы» тыххæй.

Костромайы облæст (уырыс. Костромская область) у Уæрæсейы Федерацийы субъект Централон федералон зылды. Облæсты административон центр у Кострома.

Тевфик райгуырдис Хаджи-Османы хъæу Турчы. Хъомыл æй кодта, Цæгат Кавказы Убыхы бæстæйы чи райгуырдис æмæ канд йæ мадæлон убыхаг æвзаг хорз чи зыдта нæ, фæлæ убых Османты империмæ æрвыст куыд æрцыдысты, уыцы хабæрттæ иттæг хорз чи хъуыды кодта, йæ уыцы фыдыфыд Ибрагим.

Зæххыл абоны онг ис 9792 алыхуызон мæргътæ (2007 азы рардтæм гæсгæ), Уæрæсейы сæ ис — 657 ахстонгæнæг хуызы, фæлæ иууыл-иумæ та дзы нысангонд сты 789 хуызы, се ’хсæн 125, кæдонæн с’ ахстонгæнæн æвдыст нæу, æмæ 7 та быныскъуыд хуызы. Мæргътæ сты цыппарвадонты уæлкъласы æппæты æндæрхуызондæр къорд. Мæргътæ бынат кæнынц Зæххы къорийы алы экосистемæйы дæр Арктикæйæ Антарктикæмæ.

2002-æм азы Æппæтуæрæсеон сфыстмæ гæсгæ андиаг адæмы нымæц у 21,8 мин адæймаджы, уыдонæй 21,3 мин цæрынц Дагъистаны. Фæлæ æндæр хыгъдтытæм гæсгæ сæ нымæц хæццæ кæны 65-75 минмæ, уымæн æмæ сæ фылдæртæ сæхи нымайынц солиæгтыл, кæд андиагау дзурынц, уæддæр.
Си-Эн Тауэр (англ. CN Tower «Canada’s National») уыди дунейы тæккæ бæрзонддæр амаддзаг 1975 азæй 2007 азмæ. Мæсыгæн йæ бæрзæнд у 553,33 метры. Абон CN Tower у Торонтойы символ.

Сыгъдæг къуыри (исп. Semana Santa) — бæлвырд афон нæ вæййы, фæлæ баст у, цы динон бæрæгбæттæ йæм хауынц, уыдон бæрæг кæныны рæстæгимæ. Уыцы динон бæрæгбæттæ сты:

Филипп де Коммин (фр. Philippe de Commynes кæнæ Philippe de Commines) (райгуырдис 1447-æм азмæ æввахс, Фландри — амардис 1511-æм азы 18 октябры) уыдис францаг дипломат æмæ историк, къаролтæ Людовик XI æмæ Карл VII-æмы уынаффæгæнæг. Нымад у нырыккон историографийы бындурæвæрджытæй иуыл; у, фыццаг францаг мемуарты (мысинæгты) автор.

Кард (ном равзæрд мивдисæгæй кæрдын) у кæрдæн инструмент æмæ цыргъаг хæцæнгарз. Йæ кусæн хай у цыргъ ком, хъæбæр буаргъæдæй конд. Ком вæййы иурдыгæй цыргъ кæнæ та дыууæрдыгæй цыргъ.

Фыдыбæстæйы Стыр хæст куы райдыдта, æмæ немыц Ростовмæ хæстæгæй-хæстæгдæр куы кодтой, уæд завод æнæхъæнæй аластой Ташкентмæ. «Ростсельмашы» иу мин æвзæрст кусæгимæ уырдæм арвыстой Солтаны дæр. Ташкенты заводы фæлтæрдджын кусджытæ ахуыр кодтой бынæттон адæмæй ног специалистты. Завод скуыста текстилон комбинаты бындурыл. Адæм кусгæ кодтой бон 12-14 сахаты, æртæ мæйы фæстæ байдыдтой «катюшæты» нæмгуытæ уадзын. Солтан кæд æмбæрста, Ташкенты кусгæйæ дæр фронтæн æххуыс кæй кæны, уый, уæддæр тырныдта знаджы ныхмæ хæцæг æфсадмæ. Заводы æфсæддон разамынд æй бæргæ нæ уагьта, фæлæ йæ бауромын сæ бон нæ баци, æмæ 1943 азы январы хьæдгæройнаг лæппу 25-æм уæлдæфон десантон полчъы сконды ацыд йе ’ртыккаг фронтмæ. Арвыстой сæ горæт Старая Руссæ-мæ, Солтаны скодтой санинструктор — уый размæ фæци сæрмагонд курсытæ медицинон-санитарон батальоны. Уæд иу бон тохы быдырæй рахаста 63 цæф хæстоны. Знаджы хæдтæхджытæ сыл бомбæтæ куы ’ркалдтой, уæд йæхæдæг дæр фæцæф, баййæфта контузи. Полчъы уæдмæ сæдæ лæджы йеддæмæ нал уыди.

Цæргæсатæ – Дыгуры æхсæнады уæлдæр фæлтæртæй иу, Стыр Дыгуры феодалтæ, Цæргæсатæм хаудысты æртæ мыггаджы – Хъантемыратæ, Хъарабогъатæ æмæ Таймазтæ. Ирон æхсæнады иерархийы цæргæсатæ бадилатæй чысыл дæлдæр лæууыдысты; се статус уыдис тæгиаты æлдæртты статусы æмсæр. Цæргæсатæ хæстæг кодтой кæрæдзиимæ, чызг куырдтой бадилаты мыггæгтæй, кæсгон æмæ балхъайраг феодалты бинонтæй. Дыгуры æхсæнады иннæ фæлтæртимæ цæргæсатæ хæстæгиуæджы ахастдзинæдтæ нæ уыдис.

Бæстæйæ хæдтæхæгыл атæхыны размæ хъæуы бафидын аэропортон фиддон — 35 доллæры. Вакцинацийы тыххæй сертификат нæ хъæуы. Хæдзарон цæрæгойтæ бæстæйæ аласын æмæ бæстæмæ æрбаласыны тыххæй æнæмæнг хъæуы бавдисын æмбæлон гæххæттытæ, стæй бафидын аласт/æрбаласты бар раттыны тыххæй 20 доллæры. Бæстæмæ æрбаласæн ис: 200 сигареты кæнæ 50 сигарæйы, расыггæнæг нозты 3 литры, къафеттæ кæнæ шоколады 2 килограммы. Уымæй уæлдай ма ис æрбаласæн мини-компьютер, бинокль, фото-, аудио- æмæ видеотехникæ — алы пунктæй фæйнæ иу дзаумайы.

2008 — Клод Пирон (Claude Piron), зындгонд швейцариаг лингвист, психолог æмæ публицист, зынгæ эсперантист, эсперантойыл æмдзæвгæтæ æмæ радзырдты автор.

Бунгейы зæхх (уырыс. Земля Бунге, якут. Бунге сирэ) у Новосибирсчы сакъадæхтæй иу. Административон æгъдауæй у Якутийы хай. Сакъадахы фæзуат у 6200 км². Сакъадах у æдзæрæг.
Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. - М.: Наукæ, 2013. I-æм том

1 январы — евро у Австри, Бельги, Герман, Грекъ, Ирланди, Испани, Итали, Люксембург, Нидерландтæ, Португали, Финлянди æмæ Франц официалон валютæ.

Æртыккаг облæстыл нымад у, Фонсекы бакæлæнæй паддзахады хуссар-скæсæнмæ, суанг Карибы былгæронмæ чи æххæссы æмæ бæстæйы хуссар сурзæххон арæны æмдæргъ чи айтыгъд ис, уыцы дæлвæз.

Трелковский æрцардис хæдзары æмæ куыд дарддæр, афтæ фылдæр зонгæ кодта йæхи амарæг сылгоймаджы царды хабæрттимæ. Æппынфæстагмæ Трелковский йæхи афтæ дарын райдыдта, цæмæй уыцы æнамонд æрыгон сылгоймаджы хуызæн уа, куыд йæ бакастмæ гæсгæ, афтæ йæ кæнонтæм гæсгæ. Балхæдта парик, къаба, былтæахорæн помадæ, æмæ изæры йæ хæдзары иунæгæй уæвгæйæ-иу скодта уыцы дарæс. Боны фæстагмæ нæлгоймаг бамбæрста йæ сыхбæстæ фыд-зæрдæ адæм кæй сты, æмæ райдыдта сæ азымы дарын сылгоймаджы мæлæтæй.

1927 азы Голоты Владимир ахуыр кæнынмæ бацыдис Цхинвалы ахуыргæнджыты дыууæазон курсытæм. Каст сæ фæцис æнтыстджынæй æмæ кусын райдыдта йæ райгуырæн хъæуы ахуыргæнæгæй. Уыцы иу рæстæджы уацтæ фыста Мæскуыйы «Крестьянская газета»-мæ. Йæ уацтæ афтæ цымыдисон уыдысты æмæ йæ уайтагъд газеты редакции йæхимæ ахуыдта кусынмæ. Уыцы рæстæджы Владимир ахырмæ бацыдис журналисты уæлдæр скъоламæ.

Хуссар Ирыстон. Гуырдзыстоны конституцимæ гæсгæ у йæ хай. 1992-æм азæй де-факто уый у хæдбар. 2008-æм азы августæй фæстæмæ Уæрæсе, Венесуэлæ, Никарагуæ, Науру, Тувалуйæ банымад у.

Цадмæ кæлы чысыл цæугæдон Варазис-Хевийы (Къуары фæрсагдон) иу дыс. Цад денджызы æмвæзадæй у 686,7 метрæй бæрзонддæр, йæ фæзуат у 0,034 км². Цады иуыл арфдæр раны æрфад у 2,6 м.

Удайы бакæлæн (уырыс. Удская губа) у донæфтæны бакæлæн Охотсчы денджызы, Хабаровсчы крайы былгæрон. Йæ дæргъ у 100 км-мæ æввахс, уæрх — 83 км-æй фылдæр, максималон æрфад у 36 м. Æрбаивылдтытæ сты æнæраст, æрдæгсуткæйон.

Легъуи (лат. Ficus carica, уырыс. Инжир кæнæ фиговое дерево, смоковница) у субтропикон сыфтæрызгъæлæны бæлас. Уый у рагондæр культурон зайæгойтæй иу.

Абхазийы ныры президент у Рауль Хaджимбæ (2014-æм азы сентябрæй). Абхазийы президент 2011-æм азы 26 сентябрæй уыдис Александр Анкваб, Сергей Багапшы амарды фæстæ уый æххæст кодта президенты хæстæ.

Насы æппытæй ма нырыккон медицинæ пайда кæны. Адæймаг дзы фервæзы уаццаг хуыз гуыбыны кæлмытæ — бычья цепень, свиная цепень, карликовая цепень æмæ широкий лентец кæй хонынц, уыдонæй.

Измаил штурмæй райсыныл тохы Уæрæсейы æфсадæй фæмард ис 4 мин адæймаджы, 6 мины та цæфтæ фесты. Турчы æфсадæй уым фæмард ис 26 мин хæстоны, 9 мины та дзы бахаудысты уацары. Цæугæдон Рымникы цур хæсты фæуæлахизы тыххæй ма Суворовы схорзæхджын кодтой Сыгъзæрин Георгийы 1 къæпхæны орденæй, Австрийы император та йын радта графы титул. Уыцы хæсты фæмард 20 мин туркаджы, цæдисон æфсæдтæй та 600 адæймаджы (400 австриаджы æмæ 200 уырыссаджы).

Абациаты Дзамболат (Дмитрий) Къостайы[кæцæй ист у?] фырт (райгуырдис 1857-æм азы 3 декабры Хъæдгæроны — амардис 1936-æм азы Белграды), Уæрæсейы æфсады инæлар-лейтенант.
Рагон бердзейнаг фысджытæ Есхил æмæ Софокл сæ ахъаззагдæр драмæтæ сарæзтой адæмы таурæгъты æрмæгыл: «Прометей», «Авдæй Фивы ныхмæ», æмæ æндæртæ.

Баххуыс кæнын сылгоймæгтæн ссарын æххæст куыст, уый цын ратдзæн ныфс сæ райсомы бонмæ кæсын куысты уæвындзинадæй, æфтиагæй, хæринагæй æмæ социалон хъахъхъæдæй;

Уымæй уæлдай ма дзы ссардæуыд, бæрцæй къаннæггомау чи у, ахæм нефт æмæ газы гуырæнтæ. Ныртæккæ ныгуылæйнаг компанитæ архайынц ууыл, цæмæй сын уа нефт æмæ газ кусыны бар, фæлæ сæ къуылымпы кæнынц дыууæ хъуыддаджы. Фыццаджы, сыхаг бæстæтæ экологион уавæр фæфыддæрæй кæй тæрсынц (уæлдайдæр, курортон-туристон къабаз парахат кæмæ у, уыцы Коста-Рикæ). Дыккаджы та, уыцы гуырæнтæ цы территорийыл сты, уыдон дзырддаг кæй сты, ома арæнгæрон быцæуты сæр кæй сты.

1926-æм азы райдыдта национ-сæрибаргæнæн тох Аугусто Сесар Сандинойы разамындæй. Уыцы тох фæрæстмæ, АИШ йе ’фсад ацæуын кодта — уымæн йæ æндæр аххос уыд Стыр Депрессийы райдиан, Никарагуæйы дæргъватин хæст Иугонд Штаттæм æгæр зынаргъ сси.

Калойы-фырты альбом-чиныг «Ирæтты æрмæгон культурæ æмæ æрмгуысты аивад», зæгъгæ, уый дæр зынгæ бынат ахсы нæ этнографийы. Мыхуыры рацыдиc 1973 азы Мæскуыйы, ис дзы 102 таблицæйы æмбарынгæнæн тексттимæ. Ам æвдыст цæуы ирæтты цæрæнуат, дарæс, иу ранæй иннæ ранмæ ралидзыны аххоссæгтæ, хæдзары мигæнæнтæ, кусæнгæрзтæ, ингæны цыртытæ, рагон цыртдзæвæнтæ, орнамент, алдымбыдтæ...

Уæрæсейы чырыстон дин гæдытæм фæлмæндæр цæстæй ракастис. Уыди сын моладзандонты цæрыны бар. Раст зæгъын хъæуы фæстæдæр гæдыты сраст кодтой католиктæ дæр. Суанг кардинал Ришельёйæн йæ хæдзары уыди цыппæрдæс фæлмæнхъуын гæдыйы.

2004-æм азы Библийы тæлмацы институты мыхуырæй рацыдис Ног Фæдзæхсты ног тæлмац. Ацы рауагъд у Ног Фæдзæхст æнæхъæнæй нырыккон ирон литературон æвзагмæ тæлмацы фыццаг фæлтæрæн. Йæ разныхасы куыд дзырдæуы, афтæмæй «тæлмацгæнджытæ тырныдтой бердзенаг тексты ныхæсты равæрд æмæ хъуыдыйæдты арæзт бафæзмынмæ нæ, фæлæ йын йæ хъуыды зæгъынмæ».

Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. - М.: Наукæ, 2013. I-æм том

1763–1769-æм азты Суворов командæ кодта Суздалы фистæгæфсæддон полкъæн Ног Ладогæйы. Уым 1764–1765-æм азты сарæзта «Полковое учреждение», зæгъгæ, уыцы инструкци. Уым амынд цыдысты салдæтты хъомылады, мидслужбæйы æмæ æфсæдты хæстон цæттæдзинады сæйраг уагæвæрдтæ.

Уавæр куы фæхуыздæр ис æрдæгсакъадахыл, уæд Суворов райста отпуск æмæ рацыдис Полтавæмæ йæ бинонтæм. 1777-æм азы йæ снысан кодтой Кубаны корпусы командæгæнæгæй, йæ размæ æвæрд æрцыдис арæнтæ хъахъхъæныны хæс. Цыбыр рæстæгмæ бафидар кодта Уæрæсейы хуссайраг арæнтæ.

Йован И. Деретич (серб. Јован И. Деретић; райгуырдис 1939-æм азы 8 январы, Ораховацы, Югославийы къаролады) у сербаг публицист æмæ историк, сербаг автохтонон историон скъолайы бæрнлæг, Бетъырбухы зонады академийы академик[кæцæй ист у?], политикон организаци «Сæрибар Сербийы» (серб. «Слободна Србија») бындурæвæрæг.

Андиæгты историон артдзæст ис Андийы рагъы хуссарвæхстыл, цæугæдон Андийы Хъойсуйы галиу фæрссагдæттæ кæм кæлынц, уыцы рæтты. Географион, культурон æмæ æвзагон барæнтæм гæсгæ Андийы бæстæ дихгæнæн ис Уæллаг æмæ Дæллаг Андийыл.
Уырнæг андиæгтæ сты пысылмæттæ-сунниттæ (уыдон сты Кадырийаг тарикаты иунæг минæвæрттæ дагъистайнаг хæххон адæмыхæттыты 'хсæн), фæлæ XIV æнусы онг сæ фылдæр уыдысты чырыстæттæ (райстой йæ гуырдзыйæ Тамар успаддзахы рæстæджы).

Проекты архайдæн хорз аргъгæндтæ кодтой иуæй-иу зындгонд фæсарæйнаг рауагъдадтæ дæр, кæцытæ сæ æрмæджыты фиппайдтой организаци LavkaLavka-йы хуызæн æнтыстдзинæдтæ сты тынг вазыгджын экономикон санкциты уавæрты, кæцыты бакодтой ныгуылæн паддзахадтæ Уæрæсейы ныхмæ. Проекты тыххæй дзырдтой ахæм цытджын хабархæссæг порталтæ куыд Euronews, The New York Times.

Ацы монографийæ дарддæр ма Цæгат Кавказы адæмты тыххæй Барис ныффыста уацтæ «Кавказы адæмтæ» (цæцæн æмæ мæхъхъæлы æгъдæуттыл), зонадон куыстытæ дагъистайнаг агъулæгты тыххæй («Агъулæгты историон-этнографион очерктæ», «Агъулæгты хъæутæ æмæ цæрæнуæттæ», «Агъулæгты зæхгуысты ахастытæ»), стæй цымыдисаг раиртæстытæ адыгейæгты культурæ æмæ ирон-балхъайраг этнографион параллельты тыххæй.

Дзæм-дзæм, Дзæм-дзæмы дон (арабб. زمزم‎‎) у, Меккæйы сахары мæзджыт аль-Хæрамы территорийыл чи ис, уыцы цъай. Таурæгъмæ гæсгæ ацы суадон Измаилы мад Хаджарæн (Агарæн) бацамыдта архангел Гавриил.

Номдар нысан кæны предмет уыцы дзырды уæрæх æмбарæны: дзауматæ (стъол, рудзынг), гоймæгтæ (сывæллон, ус), буаргъæдтæ (ссад, дон), цæрæгойтæ æмæ организмтæ (гæды, кæсаг, вирус), факттæ æмæ цаутæ (ныхас, зынгсирвæзт, æрхæндæг), миниуджытæ, архæйдтытæ, уавæртæ.

1744-æм азы Мюнхгаузен къаманды кодта, Ригæйы Уæрæсейы цесаревичы усаг — принцессæ София-Фредерикæ Ангальт-Цербстскаяйы (фидæны ус-паддзах Екатеринæ II) размæ чи рацыдис, уыцы цыты хъалагъурæн. Уыцы азы барон ракуырдта ригæйаг дворянкæ Якобинæ фон Дунтены.

Фыссæджы сæйраг уацмыс у «Декамерон» (1350—1353, мыхуыры рацыди 1470-æм азы). Ацы чиныг у эротикон, реалистон новеллæты æмбырдгонд. Новеллæты бæрæг зыны гуманистон идейæтæ, сæрибархъуыды, антиклерикализм, цардбæллон юмор. Фыссæг чиныджы курдиатджынæй равдыста уæды итайлаг æхсæнады æгъдæуттæ.

Яковлев А. С. конструкторон бюройы хæдтæхджытæ Як-1, Як-3, Як-7, Як-9 уыдысты нæ авиацийы бындурон парк. Як-3 уыди иууыл рогдæр куынæггæнæг хæдтæхæг фыдыбæстæйон хæсты.

Райгуырдис 1883-æм азы 21 сентябры Веденойы фидары. XX æнусы райдианы каст фæцис реалон училище Дзæуджыхъæуы æмæ 1902-æм азы араст ис Тбилисмæ. Уым Ибрагим-Бек райдыдта йæ литературон æмæ журналистон архайд. Йæ фыццаг уацмыстæ фæзындысты, уæды заман зындгонд æмæ популярон чи уыдис, уыцы журнал «Кавказ»-ы фæрстыл. 1907 азы Ибрагим-Бек Саракаев æрцардис Дзæуджыхъæуы æмæ райдыдта кусын газет «Терек»-ы. Йемæ иу афон ацы мыхуырон оргæны ма куыста зынгæ революционер-большевик Сергей Киров.

Хими (арæзт цæуы бердзенаг ныхасæй Chemia) у æрдззонæны ахсджиагдæр æмæ егъаудæр къабæзтæй иу; буаргъæдтæ, се сконд, сæ миниуджытæ æмæ уыимæ ма, химион реакциты фæрцы буаргъæдтыл цы ивддзинæдтæ æрцæуы, уыдон дæр, чи иртасы, уыцы зонад. Атомтæ, химион бастдзинæдты руаджы, молекулæтæй фестынхъом кæй сты, стæй буаргъæдтæ атомтæй арæзт кæй сты, уымæ гæсгæ хими сæйрагдæр иртасы, атомтæ æмæ, атомтæй чи сæвзæрди, уыцы молекулæты æмбастдзинæдтæ, стæй сæ архайд кæрæдзиимæ.
1776-æм азы инæлар-поручик А.В. Суворовы снысан кодтой Бетъырбухы дивизийы командирæй. Уыцы азы дыккаг æмбисы Хъырымы ханады уавæр фæхуыздæр ис. Туркæгтæ сфæнд кодтой Хъырым ногæй сæхи бакæнын. Ноябры Александр Суворов æрвыст æрцыдис уырдæм æмæ цалдæр мæймæ хъуыддæгтæ банывыл кодта, æрдæгсакъадахыл цæрджыты æрсабыр кодта.

Пуштунтæ, паштунтæ (пашто پښتون ныгуыл. [paʂtun], скæс. [paxtun], перс. پختون [pæχtun], урду پٹھان) кæнæ афгъайнæгтæ (перс. افغانی [æfʁɒːniː]) сты ирайнаг адæмтæй иу, цæрынц Афгъанистан æмæ Пакистаны.

Республикæ Экваториалон Гвиней (исп. República de Guinea Ecuatorial; фр. République de Guinée équatoriale; порт. República da Guiné Equatorial) у паддзахад Централон Африкæйы, Камерун æмæ Габоны 'хсæн.

Секъайы сфæлдыстад бæстонæй æвдыст у 1991 азы чиныгуадзæн «Ир»-ы цы чиныг фæзынди, уым дæр. Чиныгæн разныхас ныффыста Джыккайты Шамил. Уыцы рауагъдмæ бацыдысты фыссæджы фыстæджытæ дæр.

Зæххæнкъуысты фæстæ Португалийы скарз ис политикон уавæр, уыимæ ацы фыдбæллæх кæрон скодта, XVIII æнусы ма йын чи уыдис паддзахады уыцы колониалон амбицитæн. Ацы æбуалгъ цау ссис дзырддаг Рухсады Дуджы философтæм, æмæ афтæмæй фæахъаз ис теодицийы концепцийы сарæзтæн. Лиссабоны зæххæнкъуыст уыдис фыццаг ахæм, зонадон æгъдауæй иртæст чи æрцыдис. Йæ раиртæст скодта сæрæвæрæн нырыккон сейсмологийæн.

Национ авиакомпани «Аэроникæ»-йы хæдтæхджыты ис тæхæн куыд Никарагуæйы мидæг иу ранæй иннæ ранмæ, афтæ æндæр бæстæтæм дæр. Паддзахады сæйраг сахары аэропорт хуыйны Аугусто Сандинойы номыл. Æдæппæт бæстæйы ис 176 аэропорты, уыдонæй æрмæст иуæндæс аэропортæн ис хъæбæр стæхæн таг.

Гæдиаты Куыцырийы фырт Секъа (райгуырдис 1855-æм азы, Æддаг Ганисы — амардис 1915-æм азы 3 августы (21 июлы), Дзæуджыхъæуы) у ирон аив прозæйы бындурæвæрæг, у бирæ æмдзæвгæты автор.

Æртæ азы дæргъы (1991-1994) куыста Цæгат Ирыстон Фæсивæды цæдисы Дзæуджыхъæуы сахары комитеты сæрдарæй, фæстæдæр та — Дзæуджыхъæуы бынаттон хиуынаффæйады администрацийы фæсивæды хъуыддæгты фæдыл хайдаы сæргълæууæгæй.

Нæ эрæйы агъоммæ V-æм æнусы Гречъы Левкипп æмæ Демокрит рапарахат кодтой, æппæт буаргъæдтæ атомтæй арæзт сты, зæгъгæ, кæм дзырдæуы, уыцы теори. Грекъаг философтæ аналогийы хуызы æркастысты фыстыты скондмæ æмæ рахатыдтой: мæнæ ныхас дзырдтыл куыд дих кæны, дзырдтæ та дамгъæтыл, афтæ æппæт буаргъæдтæ дæр арæзт сты бæрæг баиугæндтæй (молекулæтæй), уыдон та сæхæдæг арæзт сты, диххъом чи нæу, ахæм элементтæй — атомтæй.

Ивгъуыд заманты уыдысты фылдæр фосдарæг цæугæцардгæнджытæ, фæлæ фæстагмæ адæмы фылдæр хай ныууагътой цæугæ цард æмæ райдыдтой кæнын зæххы куыст.

Науру у Сабыр фурды паддзахад, йæ фæзуат 21,3 км² кæмæн у, ахæм кораллон сакъадахыл. Науруйы цæрынц 14 мин адæймаджы. Бæстæйы хæдбардзинад расидтæуыд 1968-æм азы.

Транспортон фæрæзтæ æмæ коммуникациты фылдæр хай сгуппар сты Никарагуæйы ныгуылæны. Автомобилон фæндæгтæ парахатæй аразын райдыдтой 1940-æм азты, æмæ ныртæккæ сæ иумæйаг дæргъ у 20 мин километрмæ æввахс. Фæлæ фæндæгтæн сæ фылдæр хай (16,5 мин км) у æнæ хъæбæр уæлцъарæй. Скæсæйнаг былгæрон афæдз фараст мæйы вæййы къæвдатæ æмæ уый тыххæй уырдыгæй бæстæйы ныгуылæнмæ фæндæгтыл цæуæн нæй, æмæ бынæттон цæрджытæ автотранспорты бæсты пайда кæнынц цæугæдæттæй.