Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
1990 йисан 25 июль вацра СССР-дин президентди акъуднай цIийи кьарар: «СССР-дин ихтиярдилай къецихъ галай яракьлу кIеретIар туькIуьриз къадагъа авун ва къанундин ихтияр авачиз хуьзвай ксаривай яракьар къакъудун».

— «Рухун Али эфенди Османан хва, амни Гьасанбеган, амни Мегьтидин, амни Ахчабеган, амни ГъарачІан хва тир. Рухун Али эфендидин хтул тир Магьмуд хьиз, адан стха Мегьамеднитва абурун хайи амле Абукар эфендидин хва Абдул Гьамидни гьа девирдин машгьур шаирар тир. Абурун кьведанни шиирар ва Алкьвадар Гьасан эфендидин жавабар «Диван ал-Мамнун» ктабда чап авунва. Амма абурун чпин ктабар са пай Турциядиз акъатна, са пайни 1919 йисуз Дербентда ЦІинитІ Эфендиеврин кІвалери цІай кьурла, ана пуч хьана.»

Улу - бубайрилай амай сивяй - сивиз атай кьисадиз килигна, шегьердин бине Тамерланан (Темир-Хан) тIварцихъ галкIанва. 1396 йисуз Тамерланан кьушунри, чкадин сувавийри Теми́р-Хан-Шура́ тIвар ганвай вирин мукьув, чпиз лагерь туькIуьрна амукьнавай. (Ша́ра́ — дарги чIалал «вир», яни, вири санлай — «Тамерланан вир»; 1854 йисуз вир кьурурнавай). Абур акъвазванай чкадал са тIимил вахтунилай хуьр арадал атанвай. Сифте а хуьр Тарки Шамхалвалдик акатзавай, ахпа Бамат князвалдин гъилик экечIнай. 1832 йисуз хуьруьн мукьвал, урусрин са тIварцIин къеледин бине кутунвай. 1834 йисуз къеле мадни гьяркьуь авунвай, ва анаг Кеферпатан Дагъустандин кьушунрин командирар амукьзавай чка тир. 1843 йисан 11 ноябрьдиз имам Шамила, 4 агъзур кьван касди душмандикай хуьзвай къеле элкъуьрна кьунвай, амма тамамдаказ къачуз тахьана, 15 декабрьдиз урусриз куьмек гуз атанвай генерал-майор Фрейтаган кьушунрин паталай кIаник акатнавай. 1847 йисуз къеле Каспий гьуьлуьн кьерин кьушунрин регьберрин резиденция хьанвай.

Багъпат (ингл. Baghpat) - Уттар-Прадеш индиядин штатда авай округ. Административ юкь - Багъпат шегьер я. Округдин майдан 1345 км² я. 2001-лагьай вирииндиядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, округдин агьалийрин сан-гьисаб 1 163 991 кас. ЧIехи йисара авай агьалийрин арада авай кIел-кхьинин дережа - 64,24 %, индиядин юкьван гьалдин дережадилай (59,5 %) са кIус виниз я.

1999 йисалай газетда журналист Видади Севзиханова редакторвалзава. 1977 йисалай и газетда кIвалахзавай адаз гьакъисагъ зегьметдиз килигна 2010 йисуз республикадин «Лайихлу журналист» тIвар ганва.

Башкъортостандин чилер Удмуртиядихъ галаз кефердинни рагъакӀидай пата, Пермь крайни Свердловск вилаятдихъ галаз кефер пата, Челябинск вилаятдихъ галаз рагъэкъечӀдай пата, Оренбург вилаятдихъ галаз кьибле пата ва кьибле патай Татарстандихъ галаз са сергьятра ава.

Убийца Бориса Немцова при поддержке кремлёвской ОПГ (мич.Къадирин Ахьмадан воӀ Рамзан) — Чечен Республикадин кьил. Ам 5 октябрдиз 1976 йисуз Чечено-Ингуш АССР-дин Курчалой районда Центарой шегьерда дидедиз хьана.

Алексеев М. Е. Кубачинский язык. // Языки народов России. Красная книга. Энциклопедический словарь-справочник. М.: Academia, 2002. С. 105—108.

РагъэкъечӀдай патан Европадин кьурай чуьлерин зонада са шумуд къумадин массив ава: Урусатдани (Арчедадинни Дондин къумар, Цимла къумар) Украинада (Олешкидин къумар).
Садлагьай девирдин кьил 1784-й ийсуз басма авур 1784 году работой Джон Мичеллдин кӀвалах галаз алакъалу я — а кӀвалахда вилив хуьз тежедай объект патал масса гьисабун къалурнавай тир.

Ихрек Режеб (1680—1760) — алакьунар авай мазан ва шаир — виликан Самур округдин (гилан Рутул район) Ихрекрин хуьре тахминан XVII виш йисан эхирда дидедиз хьана. Шаирдин аял вахтар хайи хуьре ва ханарин меркез хьайи Илисуда акъатна.

Мучугърин хуьр алай чка КцIарин муькуь хуьрерилай тафават авайди я лагьайтIа, ягъал жеч. Мучугърин хуьр Яргунрилай виниз сув галай патахъ фейила, чапла гъилик карвандин рекьелай къерехда, рехъ куьтях жезвай са кIама ава. Яни Мучугъриз сув патахъ шегьре рехъ авай къунши хуьр авач. Гьа и кар себеб яз (са версия хьиз) мучугъвийри мугьманар пара масанвилив – икрамвилив кьабулда. КIама авай хуьряй кьве вацI авахьзава. Хуьруьнвийри «Мучугърин вацI», «Кьуру вацI» тIвар ганвай и вацIар Кьулан вацIухъ какахзава. Пуд пад кьакьан пелери цIарцIе тунвай хуьр гине авайди хьиз аквазва.

Хуьруьн майдан тахминан 100 км² я, вири патарай цанвай чилери кьунва. Емишдин тарар цанвай кIвалин кьилив гвай чилер авай дараматрив эцигна ацIанва. Ниж «шакка» (эхир, кьил) лугьудай мягьлейрикай ибарат я: Фалчулу, Манджулу, Агъдаьлаьки, Маьликли, Фаьримли, Малбел, Ваьзири, Даьлаькли, Джирмаьлаь, Дарамаьлаь, Даьрабагъ, Къожаьбаьли, ПуьцIуьли, Йалгашлы ва Абдаллы. Абдаллы ва Йалгашлы мягьлейра цIапари уьмуьр гьалзава.

Къумукьрин версиядив кьурвал, хуьруьн бине Адил-бег Капланован чилерал кутунвайди я ва тIварни адан гьуьрметдай эцигнавай (къумукь чIалай таржумада «Адиль-Янгиюрт» — Адилан ЦIийи хуьр лайгьай чIал я) .

Деве — (лат. Camelus) — жуьре бицlинезабрикай куткуркlвачербур(Camelidae). Амма чlехи буй авай гьайван я, вердиш хьанай кьурай дуьнед патара яшамишжезавай.

Яхун хьун (иллаки диабетдин садлагьай дережадин начагъбуруз хас я) — азарлубурун къати иштагьдиз килиг тавуна мукьвал-мукьвал гьалтдай диабетдин лишанрикай сад я. Ивидин клеткайривай глюкоза иливариз тежезвай виляй белокрин ва гъерийрин катаболизмдин дережа гзаф жезва ва идан нетижада инсан гзаф яхун жезва, гьатта гьаларайни аватзава.

Мегьамед Гьажиев шаир, драматург ва таржумачини тир. Ада аялар патал теснифнавай шиирар 30-60-йисара Гь. Гьажибегова, А. Фетягьова ва Н. Агьмедова туькӀуьрнавай тарсарган (учебник) ва хрестоматийра гьатнава. 1936 йисуз М. Гьажиева конкурсдиз «Дагълара» пьеса вугана. Ада лезги чӀалаз урус кхьирагрин эсерар (Л. Толстойдин «Гьажи-Мурад» повесть, М. Горькийдин «Диде» роман ва мсб.) таржума авуна, кьилди ктабар яз чапдай акъудна. М. Гьажиева чӀалан илимдик ва милли эдебиятдик чIехи пай кутуна.

М. Шихсефиева жегьил вахтарилай макъалаяр ва очеркар, шиирар ва гьикаяр теснифзава. Адан шиирар ("Самур вацI", "Шалбуз дагъдиз", "Чан кIани яр" ва мсб.), куьруь гьикаяр ("Пиркъулдин дустар", "Пехилвал азар я" ва мсб.) газетрин ва журналрин чинриз акъатнава. Абуру кIелзавайдаз хайи ватан ва тlебиат кIанарзава.
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 2037 касди уьмуьр гьалзавай . 2012 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 2541 касди туькIуьрзавай. Агьалидин чIехи пай лезгияр, гъвечIи пай цIапар, гьакIни гзаф тушиз табасаранар авайди я, вири суни ва шии - мусурманар я.

Вахчаг — инсандин юкьвалай кIвачин кIегьебрал кьван алукIдай партал. Ятурдал ва я юкьвал алаз къекъвезвайди я. Винел пад кIеви авун патал юкьва кутIундай чIул, къуьнуьн къайиш кардик кутазвайди я.

Хуьр Ахцегь райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 14 км яргъал, Самур цIиргъинин кӀама, Зегье-дере тӀвар алай тӀебии сергьятда, Суван-кӀам вацӀ Гъвали-кӀам вацӀуз акахьзавай чкадал ала.

Азербайжандин Яру Ктабдиз 108 жуьре гьайван кутунай. Абурук 14 жуьре нек хъвадай гьайванар, 36 жуьре нуькIвер, 13 жуьре галчIур жедайбур, 5 жуьре гъед ва 40 жуьре гьашаратар ква.

Чон ва адан пад хуьзвайбуру Кьибле Кореяда 1987 йисал кьван кьиливал тухузвай, ахпа оппозициядин кӀеретӀри ва кӀвалах ийизвай ксарин гьерекатри адан аксиниз акцияяр кьиле тухунвай. Эхирни, Чонди ва Гьахъвилин Демократик Партиядин чӀехиди Ро Дэ-вуди, 29 йиюльдиз президентдин хкягъунар тухуз малумарнай. И хкягъунра Но Му Хён гъалиб хьана.

Зиккуратар – Яран пелер Мучугърин хуьруьн юкьвал кьве пел ала. Уругъ пел ва Арад пел. Уругъ пелел хуьруьнвийри Яран сувариз цIаярда ва анлай Лезгийрин пак яз гьисабзавай пуд сув — Шар сув 4243 м, Басар сув 4466 м, ГъуцIар сув 4142 м аквазва. Арад пелни сакрал пел хьун мумкин я. Лугьунрай, сур чIавариз ГъуцIариз къурбандар гудай береда акьахна цаварин иесийриз зикр ийидай пел. Яни инсанрин дуаяр, минетар ГъуцIарив агакьриз куьмекзавай пел.

Къавкъазда экъечIзавай набататрин кьадардин гзафни-гзаф пай Азербайжандин паюнал къвезва. ГьакIни, Къавкъазда ва муькуь регионра авай набататрилай гъейри, Азербайжандин флорада мад санани гьалт тавуна анжах Азербайжандин тIебиатдиз хас тир 240-лай пара жуьре эндемик набататарни ава.

1918 йисалди Азербайжан гафуникай анжах Урмия вирин къваларив галай чилер къалурун патал менфят къачузвай. ТIа лагьайтIа дегь Атропатена гьа и чилерал алай. ГьакI ятIани чара-чара девирра Азербайжан гаф Урмия вирин кефердихъ галай Араз вацIалай анихъни гьалтзавай.

1994 йисан май вацра Аслутушир Уьлквейрин Дуствал (СНГ) тешкилатдин арачивиливди Азербайжандинни Армениядин арада цIай атIуникай икьрар кутIуннавай.

Кьиблепатан Къавкъаз (урус. Закавказье) — Европадинни Азиядин юкьва, ЧIехи Къавкъаздин суварин кьилин цIиргъинилай кьибледихъ галай географиядинни-сиясатдин регион я.

Гимиш — 47 атомдин заланвал авай, Химиядин элементрин девирдин системадин 11 кӀеретӀдин (цӀуру классификациядалди - садлагьай кӀеретӀдин къерехдай жедай агъакӀеретӀдин), вадлагьай девирдин химиядин элемент я. Ag символдалди ишара ийизва (лат. Argentum).
Забит Ризванов КцӀарин Халкьдин Яратмишунрин КӀвалин директор тир вахтунда ина 1959-йисуз арадал атай «РикӀин гаф» кӀватӀалдик квай къелемэгьлияр фад-фад кӀватӀ жедай. 1966-йисан январдилай Муьзеффер Меликмамедовани кӀватӀалдин тедбирра мукьувай иштиракна. Ингье кӀватӀалдик квай ксарилай тафават кваз яз адахъ вичиз кьилдин фикирар авай. Садра Забит муаллимди адаз лагьанай: «Ви хуьруьнви рагьмет авай Теймур Алиханов чи кӀватӀал арадал гъайи, адаз регьбервал гайи ксарикай я. Заз вун гьа кас хьиз женгчи хьунухь кӀан я. Лагь кван, вун женгерив мус эгечӀда?»

Чпин улу-бубайрин зегьметдин адетрал вафа авай гелхенвийри 1939 йисуз Кьурагь вацIун агъа кьиле, гелхенвияр ва усугъвияр электричестводив таъмин ийизвай колхоздин цин электростанция эцигнавай. 1969 йисуз Кирован тӀварунихъ галай колхоздин тӀвар «Гелхендин» совхоздиз цӀийикӀа туьхкӀуьрнавай.

ЦIегьерилай кьулухъ сагъдиз амукьай инсандин вилер михьиз ва я са кьадар буьркьуь хьун мумкин я ва жендек кьиляй кьилиз кьунвай карарин гелер амукьзава.

Байка́л (Шаблон:Lang-bxr, урус. Байкал) — РагъэкъечІдайпатан Сибирдин кьибледин пата авай вир, дуьньяда виридалайни дегьнеди я. Виридалайни чӀIехи тӀIебии тир кьел квачир цин гьамбархана я. Ам тектоникадин финифрин нетижада арадал акъатнавайди я.

Сифте яз и сувуз тlвар-ван авай немецви альпинист ва географ Готфрид Мерцбахер 1892 йисуз Беленги кIамай хкаж хьанай. Вичин гъиливкхьинра Мерцбахера и сувун тlвар Сааратл хьиз къейд авунай, на лугьуди и сувун къваларив галай хуьрерин эгьлийри и сувуз гьарда вичин чIалал тlварар ганвайди я.

Хуьр КцIар райондин кефер пата, Самур вацIун кьерел, Дагъустандин Мегьарамдхуьруьн райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин кьилин шегьер тир КцIар шегьердилай 23 км яргъал ала.

Гьавиляй, чӀулав хъалхъамрин авайвилин субутрикай фикирар къалин ва массив (ва са шумуд маса гуьзетиз жедай хасиятар авай) астрономиядин объектрин авайвилин субутар хьиз кьабул авуна кӀанзава, ва и объектар умуми нисбивилин теориядин чӀулав хъалхъамар хьиз интерпретация ийиз жеда. Адалай гъейри, фад-фад вине къалурнавай тарифдик кӀевидаказ кьун тийизвай, амма чӀулав хъалхъамриз вичин хасиятралди мукьва тир объектар чӀулав хъалхъамар яз гьисабзава — мисал яз, ахьтин объектар коллапсдин геж девирда коллапсазавай гъетер хьун мумкин я. Алай чӀаван астрофизикада и тафаватдиз чӀехи фикир гузвач, вучиз лагьайтӀа, «саки коллапс хьанвай» («чӀаганвай») гъетрен ва «гьакъикъи» («лап цӀуру чӀаварлай авай») чӀулав хъалхъамдин гьузетдай аквадайвилер практикадин жигьетдай сад я. Адан себеб ам я хьи, коллапсардин ва «гьакъикъи» чӀулав хъалхъамдин элкъвена вири патарихъ авай физикадин чуьллерин тафаватар экьунин тядивилиз пайнавай гравитациядин радиусдиз хас тир къайдадин вахт галаз дережадин къанунрив кьадайвилив тӀимил жезва.
Посёлокдин виликан тӀвар Хан-Магомед-къала тир. Терекеме кьулувиле Хан-Магомед-къала хуьруьн арадал атун XVIII виш йисуз талукь я, ва Къубадин хан Фатали-хана тухузвай политикадин кӀвалахрин нетижада бине кьунвайди я. Амир-Гамза уцмияхъ галаз душманвал ийизвай Фатали-хана, адан хтул Хан-Мухаммаддикай вичиз амадаг авунай. Гьасан Алкьвадариди малумзавайвал: «Къуба ханвалдай Фатали-хана 100 райатрин хзанар, Дербент шегьердилай 100 фарсах яргъал алай чкадиз куьчарнавай ва арадал гъанвай хуьруьз Хан-Магомед-къала тӀвар эцигнавай».

1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Апши хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Темир-Хан-Шурадин округдин Дженгутай наибвилиз талукь тир.

1914-лагьай йисуз Дуьньядин садлагьай дяве гатӀум хьана, гьавиляй Урусатдин Империядин регьберри къарар акъудна — фронтдин мукьув яшамиш жезвай чувудар вири масанриз акъудна кӀанда. Гьавиляй Мордехай Шейнерман вичин хзандихъ галаз Тифлисдиз (алай чӀавуз Тбилиси) яшамиш хьун патал хъфена.

Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин рагъэкъечӀдай пата, Азербайжандихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 39 км, Каспи гьуьлуьн дуьз кьерел ала.

1947 йисуз СтIал Сулейманан райондин КIеле хуьре дидедиз хьана. Ада Уружбадин юкьван мектеб ва Дагъустандин университет куьтягьна, мектебда, лезги радиода ва "Коммунист" газетдин редакцийра кIвалахна. Алай вахтунда ам Дагъустан Республикадин кхьирагрин садвалдин литературадин журналрин кьилин редактордин заместитель я.

ЧӀулавкьаларин пешер ширин туьнт спирт квай ички гьазурдай эрекьрин карханайра кардик кутада. Дагъустандин суварин хуьрера чӀулавкьалар тенбекдик кутада, чӀугвазвай пӀапӀрусдин гумадихъ хуш ни хьун патал, абуру гьакӀни таб акьалтдай азарни хкудда лугьуда.

Шейх Ибрагиман сурун къванцел гьижридай 1332 йис атIай кхьин ала. Вилик хуьре пуд мискIин ва кьве чатар авай. И чатара устIарри хуьруьн майишатдин кIвалахра кардик кутадай алатар ва яракьар (чукIулар, гапурар) расзавай. Ирид рекьвер авай: Шихмамедан, Нуралидин, Бегдин, Усенан, Шихабедан, Кьасумбеган, Яхулжуван, УстIардин.

Муьзеффера жаваб ганай: «Гъиле къелем кьуна, лезгидалди кхьиз эгечӀай йикъалай зун женгерив эгечӀнава ва гьавиляй „РикӀин гафунин“ тедбирра иштиракзава. Амма заз, жемятдин арада тайин чка кьуна, ахпа жуван гаф лугьуз кӀан я. Исятда зи ван низ къведа?» Забит муаллим гададин акьулдал, дериндай фагьум авунал гьейран хьанай ва адан къуьнел гъил эцигна хьиз лагьанай: «Гьалал хьуй ваз, чан хва. Вун къвезмай чIавуз лезги халкьдин ихтиярар хуьдай чӀехи женг ийидайди жедайдан чӀалахъ я зун».

Районда XVII — XVIII виш йисарин къене эцигнай 20 кьван мискIинар ава. 30 пара археологиядин имаратар ава: Гинчи сурар, Занати сурар, Хотодинское поселение, Росох ва Чолод инсанар яшамиш хьайи чкаяр ва мсб.

Ччил — чан алай ва чан алачир затIарин уьмуьр ва тIебиятдин кьетIенвилер хуьдай, инсанриз чидай тек сад тир планета. Ракъинин системада пудлагьай чкадал ала.
И субъектра гьукум гьалунин органрин система умуми федерал дережада кьабулнавай принципралди тайин жезва. Гьар са регионда къанунар акъудзавай орган (парламент, къанунар акъудзавай кӀватӀал) ва кьилиз акъудзавай орган (гьукумат) ава. ГьакӀни гзаф пай субъектра кьилиз акъудзавай органрин кьилел акъвазнай президент, губернатор хьтин ксар ава. Чпиз тайин авур субъектра къанунрин сергьятра идара авунин там ихтиярар абуруз Урусатдин президентдин паталай вуганвайди я.

Урусатдин Федерациядин гьукуматдин гимн (урус. Государственный гимн Российской Федерации) — Урусатдин миллетрин символ я. Гимндин макьам 1944 йисуз советринин композитор Александр Александрова туькӀуьрнай, гафарни зари Сергей Михалкованбур я. И гимн гьеле совет бередилай вилик девирдани Урусатдин официал гимн яз кардик квай.

1960, 1967-й йисан бразилиядин чемпионатдин гъалиб (Бразилиядин Кубок гвай кас), 1967-й йисан бразилиядин чемпионатдин гъалиб (Робертандин Кубок гвай кас) (3)

1803 йис (са агъзурни муьжуьдвишни пудлагьай йис) — григорийдин чIаваргандал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1803-лагьай йис я. XIX виш йисан 3-лагьай йис.

Гатфариз, цан цадалди мацарвийри суварал сад-садалай вине авай айванар хьиз кьантӀар-кьантӀар хкаж хьанвай чилер гьазурзавай. Гьа а жуьре чилериз абуру мацвар лугьудай. Гьавиляй чкадин агьалиди хуьруьз Мацар тӀвар эцигнай.

Шегьердин майдандин тахминан 20 % кутунвай паркари кьунва. Шегьердин тӀебиятдиз, адак Милли парк, «Рок-Крик» парк, Теодор Рузвельт островдал алай парк, «Конституциядин багъар» хьтин паркар кваз, Милли паркарин америкадин идаради регьбервал ийизва. Милли паркарин америкадин идарадин регьбервилик квачир тек сад тир чка, хуьруьн майишатдин министерстводи регьбервилик квай Милли дендрарий я.

Византий империядиз кьвед префектура авай — РагъэкъечӀдай Патан Иллирик. Гьар префектурадин кьилел префектар акъвазна: РагъэкъечӀдай Патан преториядин префект (лат. Praefectus praetorio Orientis), Иллирикадин преториядин префект (лат. Praefectus praetorio Illyrici) ва кьилди авай Константинополь Константинопольдин шегьердин префект галаз (лат. Praefectus urbis Constantinopolitanae). Гьукумат яшамиш хьайи кьадар вахтуниз адан кьилин шегьер гьамиша кьилди Константинополь тир.

Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Кьурагь хуьрелай 19 километр кефердинни — рагъакӀидай пата, Акарлец вацIун дугундал чка кьунвайди я.

Манкъулидхуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Миграгъар (Миграгъ хуьряй атанвайбур), КьинтIарар, ТIапIацар, Квасаяр, Киригар, Цегвер, Хуьлуьхъар, ТIигьиржалар, Чепер, Цилингар (Цилинг хуьряй атанвайбур), Гуржияр, Чавмараяр, Эфендияр .

1970 йисуз Вашингтонда афроамериканвийрин кьадар пикдал агакьнай, амма гьа чӀаварилай инихъ, шегьердин чӀулав агьалияр, шегьердин къваларив галай посёлокриз куьч хьунин нетижада тӀимил жезва.

1948 йисан 17 июльдиз Кьиблепатан Кореядин сифте Конституция кьабулнавай. Гьа чӀавалай Конституция кӀуьдра цӀийи кьиляй кьабул хъувунвай, эхиримжи сефер 1987 йисан 29 октябрьдиз. И кар, гьукумат демократиядик тухудай чӀехи кам хьана .
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кьиблединни - рагъакIидай пата, Дербент шегьердилай 18 км кьиблединни - рагъакIидай пата, Табасаран райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Рубас вацIал ала. Мукьвал алай хуьрер: Коммуна, Агълаб.

1860 йис (са агъзурни муьжуьдвишни пудкъад лагьай йис) — григорийдин чIаваргандал гьалтайла гьяддиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1860-лагьай йис я. XIX виш йисан 60-лагьай йис.

Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 19 км кьиблединни — рагъакӀидай пата, Дагъустандин ЦӀаяр ракьун — рекьин станциядилай 5 км рагъакӀидай пата, Барафтау суван мукьвал ала.

Урусат (урус. Россия), Урусатдин Федерация (урус. Российская Федерация), куьрелди УФ (урус. РФ) — РагъэкъечӀдайпатан Европада ва Кеферпатан Азияда алай дуьньядин виридалайни чӀехи гьукумат. 2015 йисан малуматриз килигна агьалидин кьадар 143 657 134 — 146 200 000 кас я. Чилин майдан — 17 098 246 — 17 125 187 км² я. Майдандин чӀехивилиз килигна дуьньяда садлагьай чкадал ва агьалидин кьадардиз килигна кӀуьдлагьай чкадал ала.

Хуьруьн тӀвар Ашукь Амрах, Ашукь Раджаб ва Ашукь Гьусейн хьтин машгьур ашукьри акъуднавай. Ина Армениядай ва Азербайжандай къвезвай ашукьрин арада акъажунар кьиле тухузвай. Лезги халкьдин тӀвар — ван авай мани хьанвай «Суваллай яр, гьей» манидин кирамвал Ашукь Гьусейназ талукь я. Къванцин ва кӀарасдин Алимурад ва Исак, хвани дах, устӀаррин гъилин кӀвалахар гила харусенятдин шедеврар я.

1989-й йсиуз Европада,Хвехуьнин ахтармишунрин Европадин советдин цлара (ЦЕРН) родилась концепция Виридуьньядин хуьшрекандин муг концепция арадиз атанай. А концепция британиядин гзаф тIвар-ван авай алим Тим Бернерс-Ли теклифнай, гьа алимди кьве ийсан къене HTTP протокол, HTML чIални URI идентификаторара туькIуьрнай.

1938 йисуз Ахцегь райондин Грар хуьре дидедиз хьана. Хзандихъ галаз арандиз куьч хьайила, ада Тагьирхуьруьн къазмайрин юкьван мектебда кIелна, Дагъустандин университет куьтягьна. Гзаф йисара Самурдин юкьван мектебда лезги чIаланни литературадин тарсар ганва.

Амма чӀулав хъалхъамрин авайвал маса моделрин сергьятра мумкин я. Гьавиляй, гуьзетдай ганайбур кӀвенкӀвени-кӀвенкӀве умуми нисбивилин теориядин контекста анализни интерпретация ийизва. Амма кӀевидаказ лугьудатӀа, гъетерин массайрин чӀулав хъалхъамриз мукьва тир генгвал-замандин областриз талукь тир шартӀариз килигдатӀа, умуми нисбивилин теория экспериментрин рекьелди субутнавач (лагьана кӀанзава хьи, акьалтӀай массив чӀулав хъалхъамриз талукь тир шартӀара а теория хъсандаказ субутнава).

Гуьлбала Адиевич 1928 йисан 1 майдиз Мегьарамдхуьруьн райондин Хуьрел хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб, Орджоникидзедин юридический институт ва Москвада вини партиядин мектеб куьтягьна. Гзаф йисара хайи райондин ва Дагъустан республикадин идарайра жавабдар къуллугъар авуна, «Коммунист» газетдин редакцияда кIвалахна.

Робиназ Епископал клисадин диндин тербия ганва, гьакI ятIани адан диде Христианвилин илимдин патал алайди тир (са кьадар чIавалай Робина "Епископал клисада хьун патал цIуд себеб" тIвар алай хъуьруьрдай сиягь акъудна).
Урус гьукумат (XV виш ийсан эхир — 22 баскӀум (октябрь) 1721; 16 гьер (январь) 1547 йисуз авай — Москвадин ЧӀехи Пачагьар, патахъай — Урус пачагьлуг (царство)).

НикIер (Паласаяр) Финдун кам (Балабекан ник), Абдулкъанидин чилер, Беделан гьафиза, Къузада Шихкериман чил, Мамедалидин чил, Бубадин чил (МенцIид хандакI), Мусадин ник, Къелемлухда Хийирбекан ник, Биягъра Керимханан ник, Гемреда Ражабан ник, Гавдишандин ник, ТIигьиржалрин ратар, Пелелай вирин кIиник галай Фетегьан ник.

Садра Абу Али ибн Синадин «Сагъруникай улуб» кӀелзавай чӀавуз Хайяма кьиникьин мукьва хьун гьисснай (а чӀавуз адан яшар кьудкъадалай пара тир). Ада, виридалайни четин суалрикай тир «Гзафвиле теквал» тӀвар алай метафизикадин меселадиз талукь тир улубдин паюнда кӀелун акъвазарна, чарарин арада гъиле авай сарара экъуьрдай къизилдин къал туна, улуб агалнай. Гуьгъуьнлай, ада вичин мукьвабурни шакӀуртар эверна, весидин чар кхьена, гьа идалай кьулухъ ада фуни яд кьабулзавачир. Йифен капӀ авуна, ада чилин салам-дуьа гана ва метерал ацукьна гуьгъуьнинбур лагьана: «Я Аллагь! Зи къуватрин мумкин кьадарда за Вун чириз алахънавай. Гъил къачу зи гунагьрилай! Заз Вун чир хьуниз килигна, зун Ваз мадни мукьва хьана». Мецел гьа и гафар алаз Хайяма вичин уьмуьр масакӀа авунай.

Сувари вири чиликай 17 вишекайди кьунвайди я. Асул суварин системаяр — Альпар, Къавкъаз, Карпатар, Крым сувар, Пиренеяр, Аппенинар, Урал, Скандинавиядин сувар, Балканар зуростровдин сувар я.

Ватандин ЧIехи дяведин йисара Грецияда ЭЛАС тешкилатдин партизанрихъ галаз санал фашистрин кура кьегьалвилелди акъвазай Мидгьед Ширинбегова дяведин йисара къалурай кьегьалвилерикай кьилди ктабар кхьенва.

Магьачкъаладин ксар мукьва авай дагъларин кукушдин садаз Нарвикан тӀвар эцигна, вучиз лагьайтӀа, тренировкайрин вахтунда "Анжи"дин къугъвадайбурукай Нарвика а кукушдиз виридалайни фад хкаж хьанай..

Ч.э.вилик 814 йисуз финикийри Карфаген колония туькӀуьрнай, и колониядик Пирненей зуростровда чка кьунвай Португалиядин кьибле падни акатнай. Гуьгъуьнлай, Дору ва Тежу вацӀарин арада яшамиш жезвай са шумуд тайифарикай виридалай чӀехи лузитан тайифади гьукум чпин гъилик чӀугнай.

КцIар газет — Азербайжандин КцIар шегьерда акъатзавай лезги газет. Вичин чинра газетди уьлкведа ва районда хьайи метлеблу вакъиайрикай хабар гузва.

XV виш йисан юкьвара Агъ Къуюнлуйринни Османрин Империядин арада дяве гатIуннай. И регионда Османрин Империя виридалайни къуватлу тир виляй, чарадик къекъвезвай Агъ Къуюнлуйриз гуржийрин пачагьвилер, Трапезунд империя ва гьатта бязи европадин гьукуматар сад авуна османрин аксиниз союз туькIуьриз кIанзавай. Амма 1461 йисуз Османрин зурба кьушунри Трапезунд империя чилихъ галаз сад авунай, ва 1473 йисуз Тержандин мукьвал абуру Агъ Къуюнлуйрин кьил тир Узун Гьасанан кьушунар барбатIнай.

2002 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 9 кас тир . Агьалийрин вири дарги халкьарин группадик акатзавай урахивияр, суни - мусурманар я. Абур урахи чIалал рахазва.

Округ тамамдаказ къураматда ава ва гьуьлерихъни океанрихъ галаз са сергьятра авач. Агьалидин ва вичик квай субъектрин кьадардиз килигна муькуь округрин арада ЮФО садлагьай чкадал ала.
РАСПОРЯЖЕНИЕ Правительства РД от 04.08.2006 N 220-р «ОБ ОБРАЗОВАНИИ КОМИССИИ ПО РЕШЕНИЮ ВОПРОСА ОРГАНИЗАЦИИ ПЕРЕСЕЛЕНИЯ ЖИТЕЛЕЙ СЕЛ. ОРАЗГУЛАУЛ И СЕЛ. НОВАЯ КОСА БАБАЮРТОВСКОГО РАЙОНА, ПОСТРАДАВШИХ В РЕЗУЛЬТАТЕ ЗАТОПЛЕНИЯ ЧАСТИ ИХ ТЕРРИТОРИЙ»

Ахпа ам мусурманринни Мугьаммад пайгъамбардин душман хьана. Ахпа ам адан ваха Исламдиз гъана Уммар Мугьаммадахъ галаз хьана. Абур Ясрибдиз (Медина) хъфейила адан ана авай чувудривай Тамг чил кьабулна, Умара вакфдиз кхьейи.

XIX виш йисуз Рубас хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Улусс магалдиз талукь тир. Агълаб, Арабляр, Баят ва Муллахуьр хуьрерихъ галаз Арабляр хуьруьнжемятдик акатзавай.

ХуьряйтIуз гзаф сеферра монголрин, арабрин, фарсарин ва туьркерин кьушунрин кIеретIар фенай. Са вахтунда Кьулан СтIал хуьруьн мукьув Квард лугьудай хуьр авай, ам тарашхъанрин кьушунар паталай терг хьанвай.

2010 йисан январьдиз Вашингтонда ва адаз талукь тир адан къваларив гвай гъвечӀи шегьерра кӀвалах авачирвилин дережа 6,9 % тир. А чӀавуз Вашингтон шегьерда виче кӀвалах авачирвилин дережа 12 % — дал агакьнавай.

Хуьруьн арадал атунин тарих малум туш. 1966 йисал кьван хуьр гилан чкадилай са тӀимил винина «Гуьнепад» тӀвар алай кӀунтӀал алай. Хуьруьн тӀварни гьа кӀунтӀунихъ галаз алакъалу тирди мумкин я. КӀунтӀ → КӀунтӀунал → КӀунтӀал алай хуьр → КӀутӀул. Кутулвийрин асул машгъулатар малдарвал, лежбервал, бахчахъанвал тир. Ина гьакӀни гъилин, къванцин ва кӀарасдин устӀарар авай ва гилани ава. 1909 йисуз хуьре мискӀин эцигнавай, гуьгъуьнлай и мискӀинда араб чIалал тарсар гузвай садлагьай мектеб ахъайнавай. Хуьре гзафбуру сейлиз кьунвай пӀир ава. Яран суварриз хуьруьнвийри и пӀирелай яру яц элкъуьрна тухуна тукӀвазвай. И мажусивилин адетдив абуру чеб вили ягъуникайни хажалатрикай хуьзвай. Абуру пӀирерин къуватдиз рикӀин сидкьидай агъазвай.

VII виш йисуз арабри Алпания фарсаривай дяведалди къачунай. Гьа береда фарсарин кIеви таъсирдик яргъалди квай Куьре вацIун чапла пата авай алпан тайифайри чпин милли кьетIенвал квадарна фарс чIалалди рахазвай. Им асул гьисабдалди гьа чIавуз Азербайжандин кьилин шегьерар хьайи Аран ва Ширван вилаятрин чIехи шегьеррин агьалийриз талукь тир. Амма хуьрерин эгьлийри чпин хайи чIалар хвенвай. Гьа чIаларикай гила чун рахазвай лезги чIалар арадал атанай.

Гьавадин, накьвадин ва цин кьацIур хьунин нетижада Азербайжандин Абшерон зуростров ва гьакIни гьуьлуьз мукьва тир бязи районар экологиядин жигьетдай Чилин винел виридалайни усал чкайрикай сад я.

«Азербайжан» гаф дегь парфия ва юкьван фарс чIаларин «Атурпатакан» (Āturpātakān) гафуникай арадал атана. Им Атропатена (ва я Мидия-Атропатена) гьукуматдин тIвар тир. Александр Македонскийди дяведалди вигьинар авурла Мидиядин агьеменияр династиядикай тир эхиримжи сатрап Атропата (Артурпатак) уьлкведин кефер пата Атропатена тIвар алай пачагьвал туькIуьрнай. Адаз гьакIни ГъвечIи Мидия лугьудай. Гьа Атурпаткан уьлкведин фарс чIалал «Адербадган» (перс. Âzarâbâdagân‎) тIварцIикай гилан Азербайжан гаф арадал атанай.
Кьиблепатан Европа — Албания, Андорра, Боснияни Герцеговина, Ватикан, Греция, Испания, Италия, Косово, Македония, Мальта, Португалия, Сан-Марино, Сербия, Словения, Хорватия, ЧIулав Сув.

Азербайжан гзаф-миллетрин уьлкве тирвиляй ина чIаларни пара ава. Закатала, Белокан, Къах, Шеки, Угъуз районра авар, цIахур, рутул, уди, ингилой чIалар гегьенш хьанва, Кьвепеле, Исмаиллы, Къуба, КцIар, Хъачмаз, Шабран районрин агьалидин са пай лезги ва тат чIаларал рахазва, кьибле пата авай Лерик, Ленкаран, Масаллы, Ярдымлы, Астара районра уьмьур ийизвай талышар талыш чIалал рахазва.

Хуьр СтIал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай кьибле патаз 11 км яргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Уллугъетягъ, Птидхуьр, Сайтархуьр.

Полидипсия — сивиз къур акъатзава. И синдром мукьвал-мукьвал цварзавай инсандин беденди нормадилай виниз яд квадарунин ва ивидин чуькуьнвилин хкаж хьунин себебдалди дуьздал акъатзава.

1956 йисан 27 январдиз Ахцегь райондин Чепер хуьре дидедиз хьана. Ада хайи хуьруьн юкьван мектеб ва Дагъустандин педуниверситетдин филологиядин факультет куьтягьна, муаллимвал ва МВД-дин къуллугъчивал авуна. 1983 йисалай «Дагъустан» телерадиокомпанияда редакторвиле кIвалахнава.

Пирикита Тушетия (Пирикита) — Чечнядин кьибле пата, Пирикита вацIун кIамара ава. Бацой тайифадин хайи чилер я. Исятда Гуржистандин къене ава.

Азербайжанда чара-чара климатдин зулар ава. Ленкаран арандин чими субтропикрилай эгечIна кеферпата Къавкъаздин сувун векъи гьавадилай хкъечIна. Пара кьадарда авай вацIарик энергиядин чIехи сурсатар ава. Гьавиляй Азербайжанда цин электростанцияяр ва дигидай коллекторар туькIуьруниз къулай шартIар ава. Уьлкведин кьилин вацI Куьре я. ЧIехи метлеб авай цин гьамбарханайрик Вини Кърабагъдин, Вини Ширвандин къбуяр ва Мингечевирдин цин гьамбархана акатзава. Мингечевирдин цин гьамбарханадин сивел галай цин электростанция уьлкведа виридалайни зурбади я ва вири уьлкве электричестводив таъминарзава.

Бязи алимри тестикьарзавайвал, Алпанда классдин жемият чи. э. вилик II виш йисан эхирда туькIуьр хьанвай. Адалай вилик уьлкве гагь Мидиядин сатраприн, гагьни Атропатенадин пачагьрин гьукумдик квай. Чи э. вилик II виш йисан сифте кьилера Куьре вацIалай Араз вацIал кьван экIя хьанвай Алпан ЧIехи Армениядин паталай дяведалди къачунвай. Чи эрадилай вилик II виш йисан эхир кьилера алпандин тайифайри чпиз чара пачагьвал туькIуьрнай, амма а пачагьвал персиядин Сасанидрин аслувилик квай. Ва 457 ийсуз сасанидри алпанрин пачагъвал терг авунай.

Садлагьай сеферда Париждин гербдин тІвар XII виш йисуз кьуна, 1358 йисуз Карл королди тестикьарна. Къалхандин кІаник авай яру чуьлда гимишдин лепейрал алаз физавай елкен алай гимишдин гимидин суьрет чІугуна, вини авай вилида - къизилдин лилияр.

Канаб (урус. Конопля, лат. Cánnabis) — канаб хьтинбур хзандин сайисан набатат. Вилик и набатат гъалатIдалди пек хьтинбур, вергер хьтинбур ва спекI хьтинбур хзанриз талукьарнавай.

Къецепатан уьлквейрин арачивиливди Азербайжандинни Сувун Къарабагъдин гьуьжет шумудни садра ислягьвилелди гьял ийиз алахъайтIани гилалди хьанач.
Грац (нем. Wien) — Австрияда авай шегьер. ЧӀехивилел гьалтайла Венадилай кьулухъ уьлкведин кьведлагьай шегьер я. Штайермарк провинциядин кьилин шегьер я.

Ирандин экономикада ва сиясатда чIехи метлеб авай шегьеррикай сад. 2006 йисан малуматрив кьурвал, шегьердин агьалидин кьадар — 421 262 тир, агьалидин саки вири цIапашар я.

Уьлкведин къене гражданвилин дяведин вилик пад кьун паталди Элчибега Бакудиз гьа чIавуз Нахчивандин кьил Гьайдар Алиеваз эвернай. Гьа и рекьелди Элчибегдилай шумудра пара тежриба ва алакъаяр авай Гьайдар уьлкведин президент хьанвай. Гьа береда Азербайжандин кьибледа уьмуьр ийизвай талыш халкьди са шумуд талыш офицеррин куьмекдалди, абурун кьилел Аликрам Гьумметов алаз чпиз Талыш-Мугъан Автономиядин Республика малумарнай. ЦIийиз гьукумдал атанай Алиева талышрин автономия кьабул тавуна терг авунай ва гьа кардик гъил квайбурун виридал сепаратиствилин лишан яна дустагъра тунай.

Дагъустандавай нугъайрихъ бинедин халкьдин статус гала ва нугъай чIал гьукуматдин официал чIаларикай сад я. Агъадихъ галай таблицада Дагъустанда нугъайрин кьадар йисарин къене гьикI дегиш жезвайтIа къалурнава:

Къизил Орда чкIайдалай кьулухъ арадал атанай Нугъай Орда нугъайрин сифте гьукумат тир. Нугъай Орда — куьчери туьрк халкьарин эхиримжи зурба уьлкве хьанай. Нугъай халкьдин бине эцигай кас алимри адет тирвал Къизил Ордадин Нугъай бегдин тIварцIихъ галаз алакъалу иийизва. Нугъай бег беклярбек (яни вири бегрин бег) статусдин сагьиб тир ва Къизил Ордадин вирибурулайни нуфус авай гьакимрикай сад тир. Ада гьукум гьалай чIавуз Ордади Европадиз са шумуд дяведин вигьинар авунай ва Византияди, Сербияди ва Болгарияди Ордадивай чпин аслувал кьабулнай. Тарихдин материалрай аквазвайвал, Нугъай бег акьван чIехи нуфуслу тир хьи, ада вичин къарардалди Къизил Ордадин ханар ва гьакимар тахтунилай алудиз хкизвай.

XIX виш йисуз Кьулан СтӀалар вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир.

Аквадай гьалайрай, эликар терг жезвай миллет я. Гьукуматди абуруз чIал хведай къулай шартIар тешкил тавуртIа, кьве несилдилай и бицIи ва дегь лезги халкь дуьньядин винелай гел амачиз квахьда.

1996 йис (са агъзурни кӀуьд вишни кьудкъанни цIиругуд лагьай йис) — григорийдин календарьдал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1996-лагьай йис я. XX виш йисан 96-лагьай йис.

Дарги чIалар — дарги этносдик акатзавай пара кьадарда гъвечIи халкьарин хайи чIаларин ва нугъатрин кIватIал. Асул гьисабдалди Дагъустанда чкIанва. Нах-дагъустандин чIаларин хзандик акатзава. Вири дарги нугъатрин (ва я чIаларин) арада авай чIехи тафаватдиз килигна абуру са-сад гъавурда акьазвач, гьавиляй чара-чара дарги миллетар сад-садахъ галаз урус чIалал рахазва. Тажубардай кар ам я хьи, гьатта са райондин къене авай кьве къунши дарги хуьрерин эгьлияр чара чIаларал рахазвай дуьшуьшарни жеда.

Округдин кефер патай кьибле патаз сад садан гуьгъуьналлаз къвезвай тIебиатдин зонаяр: акахьай тамар, гьяркьуь пешер галай тарарин тамар, чуьлдин тамар, чуьлер.
1928 йисалди араб гьарфарин бинедал туькIуьрай ажам алфавит кардик квай. 1928 йисалай латин графикадикай менфят къачузвай. 1938 йисузни вири дагъустандин миллетриз кириллицадал цIийи алфавитар туькIуьрнай.

РагъакӀидайпатан Европадиз амай уьлквеяр тайинарзавай тир. ГьакӀни Испания, Португалия, Франциядин кьиблепад, Италия, Мальта, Кипр, Грецияни Туьркия санал Кьиблепатан Европа хьиз гьисабзавай тир, гьа чӀавуз Исландиядиз, Норвегиядиз, Швециядиз, Даниядизни Финляндиядиз санал Кеферпатан Европа лугьузвай тир.

Сифте сефер туьркер Византиядин чилерал 11 лагьай вишйисан эхирда атана. ГъвечІи Азиядин шегьерарни велаятар къачуз, абуру гьанал чпин гьукумат туькІуьриз эгечІна - Осман бейлик, Кони султанатни амайбур. 1326 йисуз туьркери византийжуваривай Бурса къачуна. Абуру гьаниз чпин кьилин шегьер тухвана. Пуд йис алатайла, 1329 йисуз туьркери Никея къачуна. Константинопольдин патриархдиз пара аламат хьана чир хьайила, Никеядин агьлияр османрин къуватдик гьеч ирид йис хьанваз виридаз туьрк чІални чир хьана, парабуру Исламни кьабулна. 1337 йисуз туьркери Никомедия кьуна. 1338 йисуз туьркери Босфордилай Европадиз фена. 1361 йисуз Мурада І Фракия къачуна, ахпа Филиппополь къачуна. Ахпани туьркери Адрианополь къачуна адан тІварни дегишна (Эдирне эхцигна), 1365 йисуз гьаниз чпин кьилин шегьерни тухвана. И хабарар хьайила, 1391 йисуз Византиядин императорди Иоанн V Палеолога вич туьркерин султандин вассал яз кьабулна. 1397 йисуз османрин цІийи султаназ, Баязидаз І, Константинополь къачуз кІан хьана пара кьуршунар вегьена аниз - эхир къачуз хьанач шегьер. 1422 йисуз Мурада ІІ Константинополь къачуж кьуршунар ракъурна - гьадавайни хьанач. А береда Византиядихъ авайди кьилди Константинопольни патаг гвай чилер тир.

Вашингтон шегьердин экономика, садлагьай нубатда, гьукуматдин идаравилин крарин сферада кӀвалахзавайбуру тайин жезва. Агьалийрин вини процент идаравилин сферада кӀвалахзавайди я, яни федерал къуллугъхъанар я. Абурун процент гьар йисуз масакӀа жезва, ам гьукуматди кӀвалахдай чкаяр гзаф ва я тӀимил авунив алакъа аваз я. 2007 йисан январьда федерал къуллугъхъанрин кьадар, вири агьалийрин кьадардин 14 % тир. 2008 йисуз гьукуматди кӀвалахдай чкаяр пара авунивди и лишан 27 % — дал кьван хкажнай. 2008 йисуз шегьердин Къенепатан вири бегьер 97,2 млрд доллар туькӀуьрнавай. И лишан патахъай Вашингтон, Америкадин 50 штарин арада 35 — й чка кьунва.

1395 йис (са агъзурни пуд вишни кьудкъанницIувад лагьай йис) — юлийдин чIаваргандал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1395-лагьай йис я. XIV виш йисан 95-лагьай йис.

Агьалидин яшарин структура и жуьрединди я: агьалидин 57 % зегьмет чIугун алакьдай яшара ава, 35 % зегьмет чIугун алакьдай яшарив агакьнавач, 8 % зегьмет чIугун алакьдай яшарилай алатнайбур я.
1969-й ийсан 29 октябрдиз 1969 года сятдин 21:00 между двумя первыми узлами сети ARPANET сетдин сад-садан арада 640 км яргъавал авай кьве садлагьай тIваларин арада - Лос-Анжелесдин Калифорниядин университетда (UCLA) ва в Стэнфорддин ахтармишунрин институтда (SRI) — алакъадин сеанс кьиле тухванай. Садалагьай сенсдиз пуд символ - «LOG» - ракъуриз алакьнавай. «LOG» гаф «LOGON» хьана кIанзавай, амма ахпа система кIвалахнавачир. КIвалахунин режимдиз система гьа юкъуз, сятдин 22:30 хкуна ва гуьгъуьнин алахъун агалкьунар авайди тир. А югъ интернет арадиз атун югъ хьиз къабулиз жеда.

Гаф — затӀариз, абурун ерийризни хесетриз, сада — садаз эсер авуниз ва гьакӀни гъакъикъатда авачир, инсандин хиялди арадал гъизвай абстракт тир манайриз тӀварар гузвай чIалан тек.

Дяведилай виликан йисара газетда вичихъ зурба талант ва илгьам авай фронтовик-шаир Шемседдин Пиругъланова, гуьгъуьнай илимрин доктор, профессор хьайи Нуреддин Гьебибова, шаир-драматург Забит Ризванова, республикадин лайихлу муаллим Нурмет Зекиева, илимрин кандидат Нямет Няметова, журналистар тир Роза ва Тофикь Шарифоври, Багьадур Къачабегова ва Зейнеддин Мамедкеримова, Акиф Алиханова… кIвалахна.

Манкъулидхуьруьн мягьлейрин тIварар (ойконимар): Байрамрин мягьле, СепIийрин мягьле, Гъетегърин мягьле, Агъвалрин мягьле, Заркъалрин мягьле, ЧIакIаррин мягьле.

2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 3 522 касди уьмуьр гьалзавай: 1 639 итим, 1 883 паб. 2002 йисан малуматрив кьурвал хуьре 3 373 касди уьмуьр гьалзавай . Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.

1940 йисуз КцIар райондин Кьуьхуьре муаллимдин хзанда дидедиз хьана. 1963 йисалай эгечIна 47 йисуз хуьруьн мектебда муаллимвал авуна ада. Убадиз куьч жедалди Кьуьхуьре уьмуьр гьалай Мегьди муаллимдиз хуьруьн чарчарар, мурк хьтин булахар, къацу яйлахар, зегьимлу рагар илгьамдин чешме хьана. Шаирдин "Эгер вун инсан ятlа" тlвар алай сад лагьай шиир 1997 йисуз «КцIар газетди» чапнай. Гуьгъуьнлай аялрин тербиядиз талукьарнавай "Бадени хтул", "И йикъакай зазни ава" ва масабурни «КцIар» газетдин чинриз акъатнай.

Манкъулидхуьр (азер. İmamqulukənd) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Манкъулидхуьруьнсоветдик» акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин кьиблединни-рагъэкъечIдай пата, Азербайжандихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацIун эрчIи кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 22,3 км яргъал, Каспи гьуьлелай 16 км яргъал ала. КьепIир Къазмаяр, Кучун Къазмаяр ва ГазардкIам Къазмаяр хуьрер сад-садахъ гилиг хьана сад хьанвайди я. Хуьруьн чилерин майдан — 29 км² я.

Доломит кӀватӀ жезвайди я ацукьзавай-хемогендикай, галогенидрихъ галаз, гипсдихъ, ангидрит. Гиротермалвиин, кальцит кваз. Метаморфвилин процессра адакай кристалл жез доломитвилин мраморар жеда. Доломитдикай гьа тӀвар алай порода кӀватӀ жезвайди я, мукьвал-мукьвал известнякдани мраморда акахьна жез.

Урусатдин гьар са субъект административвилелди текриз пай жезва. Къайда тирвал субъектрин къене авай асул административ текар районар ва шегьерар я.
Байкалдин цин чинин майдан — 31 772 (островар квачиз), яни, месэла, Бельгияни Нидерландар хьтин уьлквейрин майдандиз барабар я. Гуьзгуьдин майдандал гьалтайла дуьньядин виридалайни ири вирерикай Байкал иридлагьай мукь кьунвайди я.

Конституциядалди тайин хьанвай Урусатдин чилерин майдан 17 125 407 км² я. Ам дуьньяда виридалайни чӀехи уьлкве я. Урусат тамамдаказ Чилин кеферпатан паюнал, Евразия материкдал ала. Ада Европадин майдандин 3 млн км² ва Азиядин майдандин 14 млн км² кьунва. Урусатдин чилерин 45 % тамарал къвезва. Уьлкве Лас ва Кеферпатан МуркӀарин океанрин ва гьакӀни Балтик, ЧӀулав, Азов, Каспи гьуьлерин ятари кьунва. Гьавиляй дуьньяда виридалайни яргъи кьер (37 653 км) Урусатдиз ава. Уьлкведин юкьва авай Урал сувари Урусат Европа ва Азия патариз пайзава. РагъэкъечӀдай патай рагъакӀидай патаз Урусатдин яргъавал 10 000 км, кефер патай кьибле патаз авай яргъавал 4 000 км я.

Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин кьиблединни-рагъэкъечIдай пата, Самур вацIун чапла кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 17 км яргъал ала.

Хуьруьн къваларив археологиядин имарат тир «Мамраш» тIвар алай вилик инсанар яшамиш жезвай чка ава. Ана хъенчIин амукьаяр, чахмахд къванцин кIусар, тупунин кIалуб алай твар регъведай алат, къванцин хайи кIусар дуьздал акъуднай.

2010 йисуз дарги чIаларал рахазвайбурун вири санал кьадар — 485 705 кас тир. Рахазвайбурун кьадардиз килигна Дагъустанда кьведлагьай чкадал ала.

Хуьр Сергокъала райондин кьиблединни-рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Сергокъала хуьрелай 30 км кьибле патахъ яргъал ала.

1960 Португалиядин Африкада авай Ангола, Гвинея-Бисау ва Мозамбик колонияра регьим авачирвилин дявеяр гатӀуна. 1968 ийсуз Салазар сагъвалдин усалвиляй къуллугъдай экъечӀна, ва адан крар давам ийиз Каэтано Марчелло атанай. Дяверин себебдай гьукуматдин буржар ва инфляция хкаж жезва. Дяве кьиле тухузвайбуру фад гъавурда гьатна хьи и дяведа абур кӀаник акатда, ва и месэлада политиквилин гьял жагъуриз хьаначирвиляй 1975 йисуз дяве ислягьвилелди акьалтӀун паталай Португалияди вичин колонияриз аслу туширвал гана, ва виш йисарин къене тухузвай колониалвилин политикадиз эхир эцигна. 1975 йисан 25 ноябрьдиз ихьтин хабарар чир хьанвай радикал чапла кӀеретӀри (асул яз десантникар ва Лиссабондин дявевилин полиция) гьукуматдин «элкъуьн» кьилиз акъудиз алахъна. Гьа чӀавузни «КӀуьдар группади» кьилел Рамалью Эаниш алаз абурун къаншардиз активдаказ дявевилин план — жаваб туькӀуьрна абуру радикал кӀеретӀар кӀаник кутуна. Гъуьгъуьнин йисуз уьлкведа демократия кӀеви ийиз куьмек авунай. 1976 йисан 14 июньдиз Рамалью Эаниша президентвилиз вичин кандидатура эцигзава ва хкягъунра вирида ван гунин нетижада португалиядин президент къуллугъдиз къвезва. Ада демократиядин конституция тестикьарзава ва уьлкве, гьардаз вичин гьукум кьиле тухудай кас авай, муниципалитетриз пайзава ва Азор ва Мадейра островриз автономиядин регионал гьукумат статус гузва.

Кутул, КӀутӀул (урус. Кутул) — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай хуьр. Эхниг хуьруьхъ галаз «Кутул» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
Хуьруьн юкьван пата архитектурадин имарат — пIир - мавзолей ава. Хуьруьн кефердинни - рагъэкъечIдай пата, Абдул Рамазанован кIвалин гъенел пIир ава. ПIирер гьакIни хуьруьн кьбилединни - рагъакIидай пата гьалтзава, «Вини сурар» ва Абдулманаф Гьажимурадован кIвалин гъенел алай пIир.

Къе КьепIир Къазмаяр, райондин вилик физвай абад хуьрерикай сад я. Хуьре хуьруьн администрациядин мукьвал кирпичар атIузвай завод, чехирдин завод, идарадин азархана, 400 кас гьакьарзавай шадвилерин кIвал, юкьван мектеб, мискIин, фельдшервилинни-акушервилин пункт кардик ква, кафеяр, барар туьквенар ава. Хуьруьн къваларив гегьенш чIурар, ципицIрин багъар, чуьхверрин, хутарин, алучайрин, ичерин мулкар, цанвай никIер экIя хьанва.

Кьибле Кореяни Япония 2002 йисан дуьнья чемпионатдин иесияр тир. Гуьгъуьнлай, Лианкур островрин паталай хьанвай гьуьжетунин себедай Кьибле Кореядинни Япониядин араяр чӀур хьана.

Чылгъыр — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Ахмедуба хуьр, Къаражелли, Гьажиахмедуба ва Гьажикъазма хуьрер акатзава.

Корея — унитар республика. 1 артух статусдин шегьер (тхыкпёльси: Сеул), 6 дуьз гъилик кутундин шегьерар (кванъёкси: Пусан, Тэгу, Инчхон, Кванджу, Тэджон, Ульсан), 8 провинцияр (то: Чхунчхон-Пукто ва Чхунчхон-Намдо, Канвондо, Кёнгидо, Кёнсан-Пукто ва Кёнсан-Намдо, Чолла-Пукто ва Чолла-Намдо) ва 1 артух автономдин провинция (тхыкпёль чачхидо: Чеджудо) акатзава.

Хуьр кьуд мягьледикай ибарат тир: Ахкунар, Гъуялар, Кандаяр, Пахтаяр. Абурухъ гьардахъ ­ви­чин­ булах (бязи вахтара гьар са си­­хилдихъ), мискIин (ва я жуьмя мис­­кIин), муьжуьд муьгъ, вад регъв авай.

Европа — кеферпатан зур элкъверда ава дуьньядин пай я. Адан къерехар МуркӀаринни Атлантик океанрин гьуьлери кьунвайди я. Европадин чилин кьадар — 10 млн кьван км² я. Агьалийрин кьадар 740 млн кьван кас я. Азиядихъ галаз Европади Евразия континент арадал гъизвайди я.

1946 - 1953 йисара авиациядин частара къуллугъай Рашид Гьуьсейнова гуьгъуьнлай 15 йисуз ара датӀана КцIарин райондин гражданинвилин хуьнуьхин штабдиз регьбервал гана.

Дегь заманадилай инихъ Гелхен хуьр, Гьусейн, Ибрагьим ва Сираждин хьтин чпи-чпиз кӀелна чирай духтуррин кьадардив тафават аваз тир. Гьеле 300 йис идалай вилик хуьре, начагъбур жуьреба жуьре азаррикай сагъарзавай ва сагъариз тежезвай начагъбур хуьрелай чара авуна тӀегъуьнрин вилик пад атӀудай, чара авунвай азарханаяр авайди тир. Чирвилер сувавийри медресайра къачузвай. Хуьруьн эгьлийри кӀунтӀарал ва суварал къванцин гуларин шикилда туькӀуьрнавай ракьинин календардикай менфят къачузвай. Йисарин береяр, цан цунин, векьер ягъунин ва бегьер кӀватӀунин вахтар гьа ракьинин календардин куьмекдалди чирзавай.

2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 4297 кас тир. Вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Ариэ́ль «Арик» Шаро́н (чув. אריאל "אריק" שרון, сифте кьиляй Шейнерман тир; 1928-лагьай йисан 26-лагьай эхен, Кфар-Савадин патав гвай Кфар-Малал хир (поселка) — 2014-лагьай йисан 11-лагьай гьер, Рамат-Ган) — Израильдин дяведин, сиясатдинни гьукуматдин крархъан я, 2001-2006-лагьай йисаррин къене Израилдин премьер-министр тир. 2006-лагьай йисан 4-лагьай гьердай инихъ вегетативдин гьалда авай тир.

Генгвал (пространство)-заманда авай ихьтин областрин авайвилин теориядин мумкинвал Эйнштейндин барабарвилерин са бязи дуьз гьялунрикай хкатзава. И гьялунрикай сад Шварцшильда 1915-й ийса жагъанва. И термин ни арадал гъанватӀа малум ттуш, амма ама Джон Арчибальд Уилер патай гегьенш массайриз чирнава. Виликди ихьтин астрономиядин объектриз «коллапс хьанвай гъетер», ва я «коллапсарар» (ингл. collapsed stars), ва гьакӀни «чӀаганвай гъетер» лугьудай (ингл. frozen stars).

Хуьр Кьвепеле райондин рагъэкъечIдай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 7 км яргъал чка кьунвайди я. Ногьур вирин мукьув ала.

XIX виш йисуз Кутул хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Ругун ва КIири хуьрерихъ галаз КӀири хуьруьнжемятдик акатзавай.

Советрин чӀавуз Европа РагъакӀидайпатазни РагъэкъечӀдайпатаз пай авун пара чӀавуз политикадин ранг авай. РагъэкъечӀдайпатан Европадиз социализмдин гьукуматар, «халкьдин демократиядин уьлквеяр» лугьудайбур (ГДР, Польша, Чехословакия, Венгрия, Румуния, Болгария, Албания, Югославия и СССГ) талукьарзавай тир.

Алексеев М. Е., Перехвальская Е. В. Кубачинцы и кубачинский (урбукский) язык. // Языки Российской Федерации и нового зарубежья. Статус и функции / Под ред. В.Ю Михальченко, Т. Б. Крючковой и др. М.: УРСС, 2000.

РагъэкъэчIдай Европа ва Кьулан Азия сад-садахъ гилигзавай Карвандин Рехъ Нугъай Ордадин кьилин шегьер СарайчикдайтIуз физвай. XVI виш йисан 1-й паюна нугъайрихъ галаз араяр мадни хъсанарун патал урусри сифте камар вегьенай. Москвадинни Нугъай Ордадин арада савдавал вилик фенай. Нугъайри абуруз балкIанар, лапагар, малдарвилин магьсулар маса гузвай, чкадал парчаяр, гьазур пекер, ракь, кьуркьушум, цур, къеле, морждин кIарабар, кхьидай чар къачузвай. ГьакIни, урусрихъ галаз кутIуннавай икьрардив кьурвал нугъаяр Урусатдин кьиблепатан сергьятар хуьнин къуллугъдал алай. Ливон дяведа нугъайри урус кьушунрин пад кьунай ва Тахтар, Темир, Бухат, Бебезяк, Уразлы ва муькуь дяведин регьберрин балкIандар кьушунри и дяведа къати иштиракнай.

1944 ийсуз яхулрин са пай хайи чилерай акъудна, Юкьван Азиядиз дугурнавай аккин—чеченрин чилерал гужалди куьчарна ана ЦIийи Лак район арадал гъанвай.

Хуьруьн виридалайни виле аквадай чкадал, Ватандин ЧIехи дяведа чан эцигнавай сахуьруьнвияр рикӀел хкидай обелиск акъвазнава. Фронтдиз 81 кас рекье гьатнай, абурукай 37-даз кӀвализ хтун кьисмет хьаначир. Фронтдиз тефенвайтӀани бязибуру хуьре яз гъиляй къвезвай куьмекар гузвай, гьакӀ Рамазанов Осман ва АбдулмутӀалибов Хидирнеби эгьлийри хуьнуьхин фондуниз 15000 манат, Ибрагимов Нурмагомеда — 35000 манат ракъурнавай.