Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Chankay jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Chancay) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Waral jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

KUNATAKIX JARIYAÑ NAYRAQATA 1) Munañaw yatiyaw larañanakat wawax sumañapataki. 2) Janir kunakipan wakiyañ jan uñtañpatak uka jan walinaka, janchinakata, ajayuchinakata, taqhi kast jaqinakata. 3) Lurañaw wakiskir wila masinakataki.

Ispaña t'aqisiwa utt'atata marakasanxa irjasi yaqha qamasa, yaqha aru. Aymara aru, aymar qamasa jisk'achapxi aynacht'ayasa yaqha qamasanakaru.

Purutu jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Poroto). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Trujillo jisk'a suyu.

José María Arguedas Altamirano (* Antawaylla, 1911 mara 18 uru Chichu phaxsin yuritayna - Lima, 1969 mara 2 uru Jallu qallta phaxsin yuriwi) Piruw jacha marka qillqiri.

Blow-Up, 1966, de Michelangelo Antonioni, con David Hemmings, Vanessa Redgrave, Sarah Miles, Peter Bowles y Veruschka von Lehndorff. La película está basada en Las babas del diablo y Cortázar aparece como cameo en una de las fotografías mostradas en la película

Qaqra jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Cacra) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Yawyu jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

George Harold Harrison, jaqi (* Liverpool, 1943 mara 25 uru Anata phaxsin yuritayna - Los Angeles, 2001 mara 29 uru Awti phaxsin yuriwi), Inlatirra jacha marka q'uchu arsuyaña.

Haki jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Jaqui) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Qarawili jisk'a suyupi, Ariqipa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Santa Anita jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Santa Anita) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lima jisk'a suyu pi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Quwayllu jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Coayllo) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kañiti jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Pararka jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Pararca) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Sarasara Pawqar jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Chaparra jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Cháparra) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Qarawili jisk'a suyupi, Ariqipa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Quturapi jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Cuturapi) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Yunkuyu jisk'a suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Francisco García Calderón Landa (* Ariqipa, 1834 mara 2 uru Yapu apthapi phaxsin yuriña - † Lima, 1905 mara 21 uru Llamp'u phaxsin yuriwi), Piruw jacha marka arxatiri & anakithiri. Piruw Prisidinti (1881).

Cartas, edición a cargo de Aurora Bernárdez y Carles Álvarez Garriga; Alfaguara, 2012; en 5 tomos: Cartas 1. 1937 - 1954, Cartas 2. 1955 - 1964, Cartas 3. 1965 - 1968, Cartas 4. 1969 - 1976 y Cartas 5. 1977 - 1984

Santa Rusa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Santa Rosa de Ocopa) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kunsipsyun jisk'a suyupi, Hunin jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Alis jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Alis) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Yawyu jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
José Alfonso Sánchez Urteaga icha Camilo Blas (* Qajamarka, 1903 mara 19 uru Achuqa phaxsin yuritayna - † Lima, 1985 mara 26 uru Huillka kuti phaxsin sarawayxarakitayna), Piruw jach'a marka llimphiri yäpap.

Kuysmanku jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Guzmango). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, Quntumasa jisk'a suyu.

Subtanjalla t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Subtanjalla) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Ika jisk'a suyupi, Ika jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Basadre, Jorge: Historia de la República del Perú. 1822 - 1933, Octava Edición, corregida y aumentada. Tomos 5 y 6. Editada por el Diario "La República" de Lima y la Universidad "Ricardo Palma". Impreso en Santiago de Chile, 1998.

Kunapachati arunak jisktan ukjax janiw mayaruk chiqanchayktanti, jan ukax pä kastaruw chiqañchaytan.Nayririx arunakax kunayman aymar arunakur sañ muni. Ukjarux taqpach arunakati aymar arunx utjki ukanakarurakiw chiqanchayi. Ukjamax arunakax pä amuyuniwa.

Buldibuyo jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Buldibuyo). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Patas jisk'a suyu.

Thomas Gainsborough (* Sudbury, bautizado 1727 mara 14 uru Llamayu phaxsin yuritayna - † London, 1788 mara 2 uru Thaya phaxsin yuriwi), Inlatirra jach'a marka llimphiri Yäpap.

Obras completas. Madrid: Aguilar, 2003. (A pesar del título, solo contiene sus obras en verso. Reproduce la edición de Poesías completas de 1957).

Lanka jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Langa) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Waruchiri jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Manuel Antonio Mesones Muro jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Manuel Antonio Mesones Muro). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Lampalliqi jach'a suyu, Ferreñafe jisk'a suyu.

Santa Cruz de Flores jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Santa Cruz de Flores) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kañiti jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Las Lomas jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Las Lomas) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Piwra jisk'a suyu pi, Piwra jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Betty Joan Weinstein Perske, warmi, Lauren Bacall (* New York, 1924 mara 16 uru Llamp'u phaxsin yuritayna - trueNew York, 2014 mara 12 uru Thaya phaxsin yuriwi) Istadus Unidos jacha marka yäpari.

Maras jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Maras) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Urupampa jisk'a suyupi, Qusqu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Alfredo Stéfano di Stéfano Laulhé , Alfredo Di Stéfano (* Buenos Aires, 1926 mara 4 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna - † Madrid, 2014 mara 7 uru Huillka kuti phaxsin sarawayxarakitayna), Arxintina jacha marka phutwul anatakaman.

Waychu jan ukax qaqa waychux mä pata qullunak pampan jakasir jamach'iwa, (Zool. mf. Cientifico suti: black.billed Shrike, tama: agriornis montana).

Rapayan jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Rapayan) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Wari jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Awrawa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Aurahua). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Chuqlluqucha jisk'a suyu.

Kayran jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de San Francisco de Cayrán). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wanuku jach'a suyu, Wanuku jisk'a suyu.

Qalana jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Calana ) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Taqna jisk'a suyupi, Taqna jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Awk taykanakast uka pachanakanx janiw yatkapkanti, yaqhapanakasti jukak yatipxana, yaqhanakast janiw yanapkapxant jik´a wawanakaparux ukhamarus niya thaxpachaniw awk taykanakat janiw yatipkanti ullañ qillqañas ukalaykutaw jupanakax sapjanwa, nanakax janiw atipxti wawanasarux yanapañ kuna laykutix jupanakax janiw yatiqañ utarux sarapkatanati.

Paz en la guerra (1897), obra en la cual utiliza el contexto de la tercera guerra carlista (que conoció en su niñez) para plantear la relación del yo con el mundo, condicionado por el conocimiento de la muerte.

Alto Larán jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Alto Larán) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Chincha jisk'a suyupi, Ika jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Yaw Kuntur (Kuntur phawan), El cóndor pasa (zarzuela) (Plegaria nisqaqa ancha riqsisqam), Patrimonio Cultural de la Nación rimarisqam 1993 watapi.

Taqpacha jaqenaka, ayllunaka, markanaka, aka arunakaru iyau sasna ch'amachasipjhañapaw, isk'alalanakas, wayna tawaqonakas, chuymani jaqenakas, markapan qorpap manqhana yatichatäpjhañapaw. Ukhamarus qorpamarkanakampi jaya markanakampi arusthapisisa taqpacha markanakajh khuskat ch'amachasipjhatapampi alajh toqeru wayt asitapjaniw.

Pisqupampa, (kastilla aru: Piscobamba, qhichwa aru: Pisqupampa), Piruw marka, nayriri marka Pisqupampa jisk'a t'aqa suyu & Mariscal Luzuriaga jisk'a suyu.

Sawipanxa (Mendoza, 2000), pusi phaxsinix ukhasti, ukarsaw qalltix jariyaña: uñjantuqi, isch´ukiñtuqi, ch´amampkatjañtuqi, samsuñ ullqiñatuqi, wakiasiñ arsuñtuqi, khakhañtuqi, k´usiñtuqi, ukanakawa. Suxta phaxsinxi ukasti, yatxiwa walja yatiqawinaka, kumpnaqañ yatxiwa, sarnaqañ qallxañapawa, jach´anakarust amuyxiw parlasiwipana, amuyäñaw arunakamp anatañanakap uñichayañasa, lurawinak amtatanak tukuyañawa.

Umas jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Omas) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Yawyu jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Sumana Qamaña; (qhichwa aru: Allin kawsay, Sumaq kawsay, kichwa aru: Alli kawsay, Sumak kawsay, kastilla aru: Vivir Bien) Akaxa mä amuyuwa. Aka Amuyusti laq'a achachilanakatpachrakwa markanakanxa amuyasiniwayatayna. Ukjamaraki walja Jach'a Marka Suyunakawa aka amuyumpix sartañ amtasipki.

San Luis jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de San Luis) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lima jisk'a suyu pi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Sapa municipion jach'a phunchhawinakapax utji, Pukaran markanxRemedios maman phunchhäwipa, Batallas markanx Ispiritu tatan phunchhawipa, Laja markanx Consepcion maman phunchhawipa jall uk

Ancón jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Ancón) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lima jisk'a suyu pi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Nanchuq jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Nanchoc). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, San Miguel jisk'a suyu.

Nayra pachanxa janiw qullqi utkanti achachilanakax lurapxana “trueque” ch‘uñunakampi, tuntanakampi, ch‘uqinakampi, apillanakampi, ullukunakampi truequepxana muxsa achunakampi puquta, laranja ukhamaraki mandarina ukanak lurapxana.

Sarumilla jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Zarumilla). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Tumpis jach'a suyu, Sarumilla jisk'a suyu.

Chilixa (mapuchi aru: Chili, kastilla aru: Chile) ofishali di Ripoblik a Chili (Panish: República de Chile), a Sout Amoerkan konchri wa tekop wah lang, naro chrip a lan bitwiin di Andiiz tu di iis ah di Pasifik Uoshan tu di wes. Awya Yalana mä jach'a markawa.

San Pedro Putina Punku jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de San Pedro Putina Punco) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Sandia jisk'a suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Wankani jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Huncané) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Wankani jisk'a suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Sanku jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Sancos) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Wankasanku jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Nayra achachilanakasan jiwasanaklayk ch’axwawäpxatapax janiw inamayäkiti kunatti aka qhipha urunakan juk’at juk’at achunak uñjasktana. Suma yattan aka pacha kuti satäkis ukar phuqhasiñapatakix maya maya luräwinakaw lurt’asiski. Ukjamïpan ukanakat jiwasax wali k’uchik jikxatastana, ukapachparakiw yaqha jila kullakanakax lup’ipxpacha. Jichhax aka luräwinakarux jiwasaxa, tamachäjamax kawkhanakampaktanti ukjanakatpach kunayman luratanakasamp yanapt’añäni.

Emilio San Martín jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Emilio San Martín). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Luritu jach'a suyu, Rikina jisk'a suyu.

William Jefferson Blythe III Bill Clinton (* Hope, 1946 mara 19 uru Thaya phaxsin yuritayna - ), Istadus Unidos jacha marka arxatiri & anakithiri.

Maqari jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Macari) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Melgar jisk'a suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

San Pedro de Pillao jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de San Pedro de Pillao). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Pasqu jach'a suyu, Daniel Alcides Carrión jisk'a suyu.

Tumipampa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Tomepampa) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Unyun jisk'a suyupi, Ariqipa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Kaskapara jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Cascapara) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Yunkay jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Gregorio Martínez Navarro suti ( Naska, 1942 mara 12 uru Achuqa phaxsin yuritayna - Virginia suyu, 2017 mara 7 uru Thaya phaxsin yuriwi ) huk Piruw jacha marka qillqiri.

Pablo Ruiz Picasso suti jaki, Pablo Picasso suti (* Málaga, 1881 mara 25 Taypi sata phaxsin yuritayna - Mougins, 1973 mara 8 uru Yapu apthapi phaxsin yuriwi) Ispaña jach'a marka qillqiri qhusqhuri, llimphiri Yäpap. Samanchaña, samichaña.
Levanto jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Levanto). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Amarujawira jach'a suyu, Chachapuyas jisk'a suyu.

Alfonsina Storni warmi, (* Capriasca marka, 1892 mara 29 uru Llamayu phaxsin yuritayna - Mar del Plata marka, 1938 mara 25 uru Taypi sata phaxsin yuriwi), Arxintina jacha marka qillqiri.

Punta Negra jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Punta Negra) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lima jisk'a suyu pi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Francisco Gómez de Quevedo Villegas y Santibáñez Cevallos (* Madrid, 1580 mara 14 uru Llamp'u phaxsin yuritayna - Madrid, 1645 mara 8 uru Llamp'u phaxsin yuriwi) Ispaña jacha marka qillqiri.

Ch'uwankira (kastilla aru: Ibis), jach'anaka kayuni, jach'a k'umu chhuruni, qutana utjasiri sallqa uywa. Ch'iyara ch'uwankiraxa Titiqaqa qutana utjixa.

Chiliquín jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Chiliquín). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Amarujawira jach'a suyu, Chachapuyas jisk'a suyu.

Niya taqi tamanakawa semananxa kimsa kuti tantachasipxi. Uka tantachäwinakanxa Bibliat yatichasi. Qalltañatakisa tukuyañatakisa Diosat mayt’asipxi, ukatxa niya taqi tantachäwinakanwa ‘yupaychañ q’uchunak’ q’uchupxi. Mantañax inakiwa, janiw qullq mayipkiti.

Niya taqi tamanakawa mä Tantachasiñ Utan tantachasipxi. Uka utanakax janiw sinti k’achachatäkiti, Jehová Diosan Qhanañchirinakapan luratawa. Uka utanakanxa janiw pachachanakasa cruzanakasa, ukar uñtasitanakas utjkiti. Yanapt’añ munirinakan churäwinakapampiw gastonakax phuqasi.

Juyphi phaxsi, Mara t'aqa (kastilla aru: Junio), marana suxtïri phaxsipa, kimsa tunka uruni. Nayra pacha aymaranakatakixa mara tukuyänawa, ukata qacha phaxsi sutinitaynawa..

Kunjamati qalltañatakix saskayätanxa, ukawjax wila jiwat sullunakamp rayun purit uywanakamp imañatakiwa, janiw jach’a jiwat jaqinak p’ampachañatakïkiti. Ukat waljaninakaw akjam jiskt’asipxaspa: Kunats amstanki. Jan qullunkkasp ukax kunas kamachaspa. Kunats sullu wawanak imañatakikïpacha. Aka qhipha maranakanx ukawjarux usuchjasit jiwat wila wawanak apasipkakpachati. Taqi aka jiskt’äwinakax jaysäwinkamapxiwa. Nayraqata, jan sutin jiwat wawanak imañax janiw aliqat qullupatankkiti, jan ukasti akkïrinakat uka alaxanki; kunapachati maynix usuchjasi, sullsu ukjaxa, jaqix qullurupiniw rispachäpxirïna, ukjaman jan walt’äwinakax jayankxañapataki.

Sondorillo jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Sondorillo) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Wankapampa jisk'a suyu pi, Piwra jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Eduardo López de Romaña y Alvizuri (* Ariqipa, 1847 mara 19 uru Achuqa phaxsin yuritayna - † Yura, 1912 mara 24 uru Llamayu phaxsin yuriwi), Piruw jacha marka inhiniyru & anakithiri, Piruw Prisidinti (1899-1903).

Santa Catalina jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Santa Catalina). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Amarujawira jach'a suyu, Luya jisk'a suyu.

Yuqanaka: José Balta Paz; Ricardo Balta Lizarzaburu; Daría Balta Lizarzaburu; María Benita Mercedes Josefina Balta Lizarzaburu; José Benito Balta Lizarzaburu; María Betsabé Avelina Balta Lizarzaburu.
Manuel Francisco dos Santos "Garrincha" (* Magé, 1933 mara 28 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - † Rio de Janeiro, 1983 20 uru Chichu phaxsin sarawayxarakitayna), Wrasil Wrasilxa phutwul anatakaman.

Freddie Mercury, jaqi (Farrokh Bulsara; Gujarati: ફરોખ બલ્સારા‌, Pharōkh Balsārā‌;* (Zanzibar, 1946 mara 5 uru Llamp'u phaxsin yuritayna - London, 1991 mara 24 uru Awti phaxsin yuriwi), Inlatirra jacha marka q'uchu arsuyaña.

Taqi kunayman kasta latajamach'inakarakiw utjatayna. nayraqatpachxa khaysa pallapallanakawa walpun aka awyunanakxatxa yatintapxiritayna ukjamarak apnaqapxiritayna. Jach'a jisk'a latajamach'inakarakiw utjiritayna. Yaqhipanakaxa nä pä patak phisqhatunkan jaqinak apnaqapxi, mä panin jaqitakis utjakirakiwa.

Yves Montand suti (* Monsummano Terme, 1921 mara 13 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - Senlis, 1991 mara 9 uru Awti phaxsin yuriwi) huk Phransiya jacha marka yäpari & q'uchu arsuyaña.

Franz Peter Schubert , (* Wien, 1797 mara 31 uru Chichu phaxsin yuritayna - Wien, 1828 mara 19 uru Awti phaxsin sarawayxarakitayna), Austriya jacha marka ankirïw suma q'uchux achuyirin pyanirichiw. Luratapax klasisismu pachat rumantisismu pacharchiw.

Karin Hellwig (1991). Vom Reiz des Alltäglichen- Barolome Esteban de Murillo, in Henrik Karge Vision oder Wirklichkeit- die spanische Malerei der Neuzeit. Klinkhardt u.Biermann.

Chapimarka jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Chapimarca) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Ay maru jisk'a suyupi, Apurimaq jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Janïr rispachaykasax khith (sultaru) ajlliñtakix yatiriruw kuk willtayapxiritayna, janiw khitis sarakirikataynati, ukataw qalltasipkiritäna. Akanx jilïr irpirinakax janirakiw ukankapxirikataynati, juchacharinakaw kunarus puriskiritayna. Jupanakax phuqhak phuqhayapxirïtana. Ukat sullu wawatakxamaw kuna yänaksa, isinaksa, wakt’ayapxiritäna; usuchjasit wawati yuqalläch ukaxa, jupanakax akjamanak wila jiwat waw imat jak’arux uchaniwäpxiritayna: arma, yuku, piku, lampa, ukat juk’ampinakampi. Ukapachparakiw may may jisk’a isinakx aparapipiñatayna, jan ukax kuna waxt’ayatas rispachayatas inamayaspawa. Aka phuqht’äwinakax jaqitakix lurañapinitaynawa, kunati jan ukjamäxasp ukax chhiijchhiw sapa kut yap tukjir jutirïtayna. Ukat jan ukäk ukax kuna jan walt’äwinakas utjakiritaynawa.

Satapachanx kunawsatix pukus pukus pukus pukus sas jachapxixa, suma maraniw sañ muni. Ukattix tuxu waka, tuxu waka, tuxu waka sas jachapxixa, janiw suma marakanit sañrak muni.

Uraqpachana Diosan Apnaqäwipa uñjañataki Jehová Diosan Qhanañchirinakapan utapaxa Nueva York markankiwa. Ukankiwa Uraqpachan uñjiri Jilïri Irpiri jilatanakaxa, jupanakaxa wali yatxatata irpir chuymaninakawa, jupanakawa taqi tamanaka uñjapxi. Ukatsti, patak jila sucursalanakaw Uraqpachan utji. Uka utanakan irnaqirinakawa Bibliat apst’at libronak lurañsa apayaniñsa yanapt’apxi. Uka utanakanrakwa yatichiri sarañatakisa wakiyapxi.

Rimac jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito del Rimac) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lima jisk'a suyu pi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Kunapachatix uywanakax jiwxi ukkhax ukax payllañayriwa. Janipuniw kuns inak apt’añ munirïkiti. Tunqunaks jawasanaks jamp’iñatak churask ukx janipuniw juk’aqayañäkiriti. Ukanakax jamp’itax jayanakaruw t’iskxiri, ukat paya, kimsa libra ukhamaw pisiqxiri, ukat ukax jiwasan juyrasat phuqachañäxiriwa.

Cornelio Saavedra jisk'a suyu (kastilla aru: Provincia de Cornelio Saavedra), Putusi jach'a suyu jisk'a suyuxa, Wuliwya. Nayriri marka Witansu.

José María Eguren Rodríguez (* Lima, 1874 mara 7 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna - Lima, 1942 mara 19 uru Yapu apthapi phaxsin yuriwi), Piruw jacha marka qillqiriq .

Antonio Raimondi, mirada íntima del Perú: epistolario, 1849-1890. Lima : Fondo Editorial del Congreso del Perú, Banco Central de Reserva del Perú. 2005.

Antonio Gramsci suti (* Ales, 1891 mara 22 uru Chichu phaxsin yuritayna - † Roma, 1937 mara 27 uru Yapu apthapi phaxsin yuriwi), Italiya jacha marka piriudysta, Lup'intawiri, qillqiri & anakithiri.

Aqus jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Acos) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Aqumayu jisk'a suyupi, Qusqu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Granada jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Granada). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Amarujawira jach'a suyu, Chachapuyas jisk'a suyu.

Kachka jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Casca) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Mariscal Luzuriaga jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

“Qullasuyu” ayllurux yapu sataña,yapu apthapiñ urasakiw jutiri. Kunapachatix ukankk ukapachax janiw jupax amparapamp lurirïkiti, jan ukax ayllunkirinakaw yapuchaskiri. Jupax chachanak warminakaruw jak’at uñch’ukiyaskiri. Yapu luririx jank’akiw utanakat mistxañayri. Ukham mistusax yaqhip warminakax janiw ñik’utaps sum k’anjasikirïtaynati, uk uñjaxas patrun mamax wali tuqisiri. Ukat kawall 'raskiti' apsunim saw siri, ukat uka raskitimpiw mamanakar saxrantiri. Ukax mä yanqhachäwiyriwa.

Ukhamax tukuyirista sasina waynanaka tawaqunaka janiw armasisna aka sarawinakata jumanakax uñjasipxtawa aka pachamamaxa wali usuchatawa ukat janiw jallkiti ukat achunakax jani sum jillkiti uka janiw askikiti.

QHANANCHSUÑ ARUT AMUYUPATA (DESARROLLO DEL LENGUAJE) Ar amuyusti sum yatiyawitakiw jaqinakampi parlasiñataki, ukast sarañapawa kasta kasta ajllit arunak kawkins uñt´añaw kunayman lurawinaka: 1. qallta saraw wakiskir amuyumpï . mä kut yurripxï, wawanakast niyaw jupanakax yatipxi, ch´amusiñ ukhämat ñuñ thaqhapxi manq´añlayku. Ukampisa, wawanakax niyaw qalltapxi kunkärsuñax unqxtasa ispillillumpi, ananampi, laxrampi, sunqurump samananak sum samsunanaka, ukasti, arunak lurasin taq kastanaka.

Yunkas Kaphiyax mä junt'u uma umt'añatakiw wali munata. Bolivia uraqinxa, khaysa Yunka junt'u uraqin utjaraki. Caranavi, Taypi Playa uka chiqanakan waljan markachirinakaw yapuchapxi, ukat achuyapxaraki. Mä kaphiy alix nayraqatax juri uraqir uskuñawa. Ukat niyak mistunxipan jisk'a alinak apsusin kawkhawjatï suma aruqïk ukawjanakaruw ayruntañaraki.

Santa Eulalia jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Santa Eulalia) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Waruchiri jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
William Clark Gable suti, Clark Gable (* Cadiz, 1901 mara 1 uru Anata phaxsin yuritayna - † Los Angeles, 1960 mara 16 uru Awti phaxsin yuriwi) Istadus Unidos jacha marka cinepi yäpari

Catecismo patriótico para uso en escuelas municipales en forma de diálogos (1858); que redactó por especial pedido de la municipalidad del Callao.

Katatay y otros poemas. Huc jayllikunapas (Harawikuna, Sybila Arredondo de Arguedas-pa liwruchasqan, Instituto Nacional de Cultura, Lima, 1972)

San Huwan Bawtista jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de San Juan Bautista). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Luritu jach'a suyu, Maynas jisk'a suyu.

Yunkuyu jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Yunguyo) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Yunkuyu jisk'a suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Mario Fortino Alfonso Moreno Reyes, Cantinflas, (* Mïxiku marka, 1911 mara 12 uru Thaya phaxsin yuritayna - Mïxiku marka, 1993 mara 20 uru Yapu apthapi phaxsin yuriwi), Mïxiku jacha marka yäpa jaqiq. Globo de Oro - 1957.

Yatiñataki arunaka (kastilla aru: Instrucción, recomendación), janira maya liwru uñxatkasaxa yatiñataki arunaka ullañawa, ukaxa niya liwru qallta laphinakankiwa.

El Prado jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de El Prado). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, San Miguel jisk'a suyu.

Pacanga jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Pacanga). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Chipin jisk'a suyu.

Trompeteros jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Trompeteros). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Luritu jach'a suyu, Luritu jisk'a suyu.

John Winston Ono Lennon, jaqi (* Liverpool, 1940 mara 8 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - New York, 1980 mara 8 uru Jallu qallta phaxsin yuriwi), Inlatirra jacha marka q'uchu arsuyaña.

Yuqanaka: (2) Luis José Alejandro Eguiguren Barragán (Chorrillos 21.9.1920 - Miraflores 31.3.1991) & María Jesús Ángela (Chorrillos 27.1.1922 - Lima 26.5.2010).

Ch'uwamkhirax juqhu pampanakax jilpachax utji. Juqhun utjir laq'una pallisi, ukatx tama tamaw sarnaqapxi. Kunawrasatix samart'apx ukjax ch'ulla kayutak sayapxi.

Aka t‘aqanxa uñjañani urunakata ukatxa sarawinakata, kunjams narra pachanxa jakapxana, jichha urux kunjams jakapxatan. Akan parlañani junat wayna tawaqu asxarapxi aymar aru parlaña, akan siw: jichha uruxa jiwasanakax janiw aymar aru parlañ munaptanti, sarawinakax jichha urux chhaxtañ muni.

Manuel Antônio de Almeida suti (* Rio de Janeiro, 1831 mara 17 uru Awti phaxsin yuritayna - Macaé, 1861 mara 28 uru Awti phaxsin sarawayxarakitayna), Wrasil jacha marka qillqiri.

Hakas Grande jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Jacas Grande). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wanuku jach'a suyu, Wamali jisk'a suyu.

San Fernando jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de San Fernando). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, San Martín jach'a suyu, Rioja jisk'a suyu.

Salaverry jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Salaverry). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Trujillo jisk'a suyu.
Ukhama irnaqawinxa utt'asipxiwa jiwasanakan tamasanaka wakichañataki kunti jiwasanakataki wakisi, aymara aruta yatichaña, aymara aruta yatiqaña. Ukhamaruwa utt'asi Educación Intercultural bilingüe wakichawi, Aymara aruta yatichaña-yatiqaña. Ukataqixa amtatawa qillqañataki mayacht'aña qilqa chinunaka, suticht'ata "grafemario aymara". Uka amtampixa wakichasiwa irnaqawisanaka utt'ayaña aymara aruna. Uka amtawinakaxa mayacht'atañapawa aymara aruta arust'asirinakaru. Ukatakixa Wakichasiwa Nayrt'ir Aymara Ulaqa, Puno markana, 1998 marana; payir Ulaqaxa La Paz markana, 2000 marana, Kimsiri Ulaqaxa Tacna markana, 2002 marana. Jichhasti Pusiri Ulaqa Iquique markana.

Nikasyu jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Nicasio) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lampa jisk'a suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Luis Antonio Eguiguren Escudero (* Piwra, 1887 mara 21 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna - † Lima, 1967 mara 15 uru Thaya phaxsin yuriwi), Piruw jacha marka arxatiri & anakithiri.

Los jesuitas presentados en cuadros históricos, sobre las correspondientes pruebas y con reflexiones al caso, especialmente en sus cosas de América (1863, 4 tomos), dedicado al papa Clemente XIV.

Quntumasa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Contumazá). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, Quntumasa jisk'a suyu.

Willka jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Vilca). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Wankawillka jisk'a suyu.

Siwara (kastilla aru: Cebada), marata mara aliri ali, lawapaxa phuskulu, llaqapaxa sat'u, achupaxa puyanwa achuqi. Achupaxa waña juyra satawa. Siwara achutxa, allpi, phata kaltu, jamp'i, phiri, phayapxi.

Tampurqu t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Tamburco) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Awankay jisk'a suyupi, Apurimaq jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Wantar Chawin jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Chavín de Huantar) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Wari jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Simbal jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Simbal). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Trujillo jisk'a suyu.

Mallq'a (kastilla aru: Esófago), manq'a kamanana maya chiqapa, phusa k’apa laxrampi tunqurimpi taypinki, alaya nayraqata kunkankiwa. Manq'axa lakata mantasaxa mallq'anawa phatankaru purixa.

Fernando Sergio Marcelo Marcos Belaúnde Terry (* Lima, 1912 mara 7 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - † Lima, 2002 mara 4 uru Juyphi phaxsin yuriwi), Piruw jacha marka arquitektu & anakithiri.

Inchupalla jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Inchupalla) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Wankani jisk'a suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Kupi jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Cupi) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Melgar jisk'a suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Aymara jaqinakaxa arst'asiwa quimsa waranka warankanaka (3 milluna sañani), pusiru jaljatawa qara qamaña markanaka sañasawa Bolivia, Peru, Chile, Argentina. Taqi ukanakanxa aymara jaqinakaxa thalarpayatawa, p'inqata, irjayatata, jaytasipkiwa aymara aru. Ukhamawa jilapachasa jaqinakaxa pa arusta arsusipjirinakawa, yaqhipanakaxa kastillanu arutaki.

Aqupampa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Santo Domingo de Acobamba) Piruwna mä jisk'a suyu t'aqawa, Hunin jach'a suyu, Wankayu jisk'a suyu.

Chukiyaw markatx kimsa k'añask tuqi tamacht'at q'iwirinakaw utji: Transportes Manco Kapac, 2 de febrero ukjamarak 6 de Junio. Chukiyawut khaysa suyur puriñatakix niya kimsa thikatan uranakaw saraña. Ukampis khaysar puriñatakix Tikinan saraqañawa, ukjamat yampunaknam pasañataki. Jaqinakax lanchas sat yanpunakat pasapxi, ukatx k'añaskunakax barcos sat yanpunakat maqhatapxaraki. Chukiyawut Quta qhawañ markkamax 16 Bs. ukjaw payllaña, ukatx Tikin pasañax 2 Bs. ukjarakiwa.

San Kristuwal jisk'a t'aqa suyu ; (kastilla arupi: Distrito de San Cristóbal) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lukana jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Umberto Eco (* Alessandria, 1932 mara 5 uru Chichu phaxsin yuritayna - Milano, 2016 mara 19 uru Anata phaxsin yuriwi) Italiya j'acha marka qillqiri.

Cachicadán jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Cachicadán). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Santiagu Chuku jisk'a suyu.

k'ispiña, kunjamarak lurasi nayrakat jhupha qatuña mä qhiri ninampi junt'uchataki mä jiwki manqhana ukatsti thalthasi thalthasaw junt'ustaña junt'ujipxanxa mä yutiru warsxaña t'a

Pischa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Santiago de Pischa) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Wamanqa jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Altu patankir markachirinax apnaqapxi ukhamarak irnaqt’ayapxi uka pachpanqir qulqi. Altu patamarkax nayrar sartir markawa, manqañ aljawimp ukat isi ch’ukutamp ukhamarak anqax markat thantha isi aljañanakampiw sarnaqapxi. UKampis qhatunakax wali askiw altu parata markatakixa. sañani 16 de julio qhatux willka uru ukhamarak samarañ urun aljapxi, ukan x mä saruntat turnillut ukampis machaq uñstir k’añaskunak jikxatsnaxa. Ukampirus uraqinaka, utanaka, ukhamarak ceja qhathu. Ukampinsa Ceja tuqin machañ utanaka, jan wali utanaka, t’una wartatanaka ukatx walja lunthatanakaw uñjasi. Ukanakaw aka machaq markar jan walt’ayi .

Punu jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Puno) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Punu jisk'a suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Chalqus jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Chalcos) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Sucre jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Tunan marka jisk'a t'aqa suyu (kastilla aru: Distrito de Tunan marca ) Piruwna mä jisk'a suyu t'aqawa, Hunin jach'a suyu, Xauxa jisk'a suyu.

Manku Capak jisk'a suyu; (kastilla arupi: Provincia Manco Capak) Aka jisk'a suyux Chuqiyapu jach'a suyun jikxatasi. Willka jalant tuqirux Peru jach'a markampiw qurpasi,, willka jalsu tuqirux Umasuyu jisk'a suyumpiw qurpasi.
Santiago Chillka jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Santiago de Chilcas) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Uqrus jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Quyllariskisqa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Goyllarisquizga). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Pasqu jach'a suyu, Daniel Alcides Carrión jisk'a suyu.

Tumay Kichwa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Tomay Kichwa). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wanuku jach'a suyu, Ampu jisk'a suyu.

Wallqayuq jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Hualgayoc). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Qajamarka jach'a suyu, Wallqayuq jisk'a suyu.

Phaxsi (kastilla aru: Mes), maraxa tunka payani phaxsniwa. Ukhamarusa, maya phaxsixa 30 uruniwa. Nayrapachanakaxa mä maraxxa tunka kimsan phaxsiniritaynawa.

Quris jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de La Coris) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Ayha jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Sabandía jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Sabandía) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Ariqipa jisk'a suyupi, Ariqipa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Los Andes Provincia, La Paz Departamento uksanw jikxatasi. Alayarux Larecaja ukat Omasuyos, inti jalantarux Titiqaqa qutampi, aynacharux Ingavi, inti jalsurux Murillo provinciampirakiw qurpasi. Uksanx waka uywaw jilpachax uywata, lichiria ukham uñt’atarakiw lichitx kisu atipxi ukax Chukiyaw jach’a markaruw aljañatak apapxi maysatx PIL ANDINA uksaruw lichi aljapxi.

Awqallama jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Aucallama Alto) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Waral jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Alberto Lleras Camargo ( Wukuta, 1906 mara 3 uru Huillka kuti phaxsin yuritayna - Villa de Leyva, 1990 mara 4 uru Chichu phaxsin sarawayxarakitayna), Kuluwya jacha marka piriudysta, diplumatiku & anakithiri. Kuluwya Prisidinti (1945-1946 & 1958-1962)

Yuqanaka: Pedro Celestino Arenas Villarreal; Manuel del Espíritu Santo Arenas Villarreal; Domingo Silos Arenas Villarreal; Alejandro Arenas Villarreal.

Confucius, chacha, (chinu aru: 孔子, pinyin: Kǒng zǐ, Wade-Giles: K'ung-tzu, (* 551 a. C. mara 28 uru Llamp'u phaxsin - 479 a. C. mara 11 uru Yapu apthapi phaxsin), China jacha marka Lup'intawiri & yachachijg Yatichiri.

Lamrama t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Lambrama) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Awankay jisk'a suyupi, Apurimaq jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Max Karl Ernest Ludwig Planck suti Kiel, 1858 mara 23 uru yapu apthapi phaxsin yuritayna - Göttigen, 1947 mara 4 uru Taypi sata phaxsin yuriwi) huk Alimaña jacha marka pachaykamay Yatxatawiri.

Chinchiru t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Chincheros) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Chinchiru jisk'a suyupi, Apurimaq jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Kachura jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Circa) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Awankay jisk'a suyupi, Apurimaq jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

San Francisco del Yeso jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de San Francisco del Yeso). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Amarujawira jach'a suyu, Luya jisk'a suyu.
Inclán jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Inclán) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Taqna jisk'a suyupi, Taqna jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Ricardo Palma jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Ricardo Palma) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Waruchiri jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Paramonga jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Paramonga) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Barranca jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Silvio Rodríguez Domínguez suti (* San Antonio de los Baños, 1946 mara 29 uru Awti phaxsin yuritayna - ) huk Kuba jacha marka Trova q'uchu arsuyaña & Jaylliphust'ari.

Juan Francisco Velasco Alvarado (* Piwra, 1910 mara 16 uru Juyphi phaxsin yuritayna - † Lima, 1977 mara 24 uru Jallu qallta phaxsin yuriwi), Piruw jacha marka militar & anakithiri. Piruw Prisidinti (1968-1975).

Yasujirō Ozu suti ( * Tokyo, 1903 mara 12 uru Jallu qallqta phaxsin yuritayna - Tokyo, 1963 mara 6 uru Jallu qallqta phaxsin yuriwi) Plantilla:JAP Nihun jacha marka kuyu walltay pusaq.

Kinwa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Quinua) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Wamanqa jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Anita Catarina Malfatti warmi (* São Paulo marka, 1889 mara 2 uru Anata phaxsin yuritayna - † São Paulo, 1964 mara 6 uru Awti phaxsin yuriwi), Wrasil jach'a marka llimphiri Yäpari. Samanchaña, samichaña.

Lurín jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Lurín) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lima jisk'a suyu pi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Yatiq lurawist apasiñapaw taqi, k´achatakipuniwa, janiw nayrachañakit yatiqawinx wawanakarux ansas yanapt´añaw maraparjam janirakiw yaqha yatiqañanak jiljamaranakat yatichañakiti, sarañapakix ukakiw yatichaña, taqinis ukhamatarakiw jikirsnaw yatiqawi.

César Abraham Vallejo Mendoza (* Santiago Chuku, 1892 mara 16 uru Achuqa phaxsin yuritayna - Paris, 1938 mara 15 uru Yapu apthapi phaxsin yuriwi) Piruw j'acha suyu qillqiri.

Edna María Nazario Figueroa, warmi, Ednita Nazario (* Ponce marka, 1955 mara 11 uru Yapu apthapi phaxsin yuritayna - ) Burinkin jacha marka q'uchu arsuyaña.

Chorrillos jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Chorrillos) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lima jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Linus Carl Pauling (* Portland 1901 mara 28 uru Anata phaxsin yuritayna - † Big Sur, 1994 mara 19 uru Thaya phaxsin yuriwi), Istadus Unidos jach'a marka yatxatawiri; huk kawsay yachaymanta Chaqllisinchi yachaq mantapas yachaqsi karqan.

Tapapax mä jaruch (tasa) ukch'awa. Jisk'a alinakampit t'arwanakampit tapapax luratawa. Tapanakapx qarqa k'uchunakaru, quqa alinakjaru, pampa ch'amphanakarus k'awnapxakiwa. Yaqhippachanakax tam tamaw sarnaqapxi.

Tingo de Saposoa jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Tingo de Saposoa). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, San Martín jach'a suyu, Wallaqa jisk'a suyu.

Niyak Qullan Arunaka yatxatasinxa, jupanakat paniniw jutantapxatayna: Emma Morrow ukat Matilde Blount, khaya 1919 marana. Bolivia markar purinisaxa, mä qawqha phaxsi saraqataruxa, mäkiw Sorata jisk'a markar qamnuqapxatayna.
Antawayllaca jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Andahuaylillas) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Qispiqanchi jisk'a suyupi, Qusqu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Jichhürunakanjja, aka oraqetsa ukat alajjpachatsa cientificonakajj juk’amp yatjjatasipkakiwa. Físicos nucleares sasin uñt'atápki ukanakajja, átomo satäkis ukjjat yatjjatasipkakiwa ukat astrofísico sasin uñt’atäpki ukanakajja, kunjamats alajjpachajj utjawayi uksa yatjjatasipkarakiwa. Niyakejjay wal yatjjatasiwaychejja, kunatsa Biblian parlki uka Diosan utjatapajj jan yatiski sasaw yaqhepanakajj amuyapjje.

QHANANCHSUÑA (DESARROLLO) JARIYAÑ NAYRAQATA (LA ESTIMULACIÓN TEMPRANA) Akasti, jariyañ nayraqat sañ muniw kunayman qutunakawa, lurawinak thakhi, lurañ yatqxtawik apasiw saparsa, irnaqasiñapaw wawanakanx yuritapat suxta marankamaw kunkimp wal yatiq lurañpataki, akasti, lurataw tatanakaru, mamanakaru, yanapt´añataki, wawanak sum yatiqañatuqit yatiñpa. Aka, jariyañ nayraqat sañ muniw wawanakasaruw churañaw mä jach´ yäqaw yatiñ tuqita, lurañ tuqita, amuyt´añ tuqita, kunkix jilxatayañatakix ajayuchit tuqit amuyunak, amuyt´asimpataki. Akast janiw sañ munkit wawanakar nayrapt´ayañatakixa, ansas sañ muniw churañasaw taqi amuyt´asiñanka, churañaw mitaparjam janiw aka amuyt´awinkast jilañapakiti, janiw atipasiñätakititi, yatiqañatakiw taqikunakaw wakisk mitaparjam lurawinak yatiqañataki. Aka, arust uñstiw khä, wawanakat kamachiwipat mä waranq llatunk patak phisq tunk llatunkani, luratanw wawanakatakipuniw t´aqh yuripkan ukanakatakipuninwa. Akasti, yariyañatakinw wanakarur wisamkipxki ukhanakaru. Aka amuyust t´aqhinkir wawanakasti, ch´amanchiw qallt jariyañ alw tuqita. Wakichawipanxa sanx (Lopez, 2004) Aka arusti, sañ munanxa, yatiqañ nayraqata, wali askiw parlañatax jariyan nayraqatamp yatiqañampita. Amuyutapï, arkiripaw sasin taq wawankan thaxpach sayañakapax sapaqatankirinakapa, akastix jikxatañatakiw kunayman lurawinak yatiqañatak (janchipachstuqita, markapttuqita, chiqa sarta, chuyman sarawtuqita, yäqañtuqita, ch´ikhituqita, ukatuqitanakata) waliñkañtuqita. Ukhämapuninkaw yatiqañanaka. Akax qatuqasin sañaspäw yatiqawix amuyt´athawa jayriyañ nayraqatax arknaqiwa kunkitix jikxatañax wawanakan wakisk ukhanax Jikirañatak ch´allxtawinakata, ch´amanchañ ch´ikhituqita, munasïwtuqita, llamp´utuqita, ukanakata.

Bolivia uraqin IEMIBSAx Noviembre phaxsit paqallqu uru saraqataruw 1922 maran Sorata jisk’a markan utt’asitayna. Uka nayrïr marax misioneronakax mä tantachäwiruw pachpa markan puripxatayna, ukhamat mä pita machaq iglesia utt’ayañataki. Uka urunakan jupanakatak janiw jasakïkataynat qamnuqañaxa, ukampirus janiw ch’ama jiwt’ayasipkataynati.

Cieneguilla jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Cieneguilla) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lima jisk'a suyupi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Laramati jisk'a t'aqa suyu ; (kastilla arupi: Distrito de Laramate) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lukana jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Wankawillka jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Huancavelica). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Wankawillka jisk'a suyu.
Chunki jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Chungui) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lamar jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

San Piyu X, Piyu Tunkani, Giuseppe Melchiorre Sarto (latin aru: Pius PP. X, Italya aru: Papa Pio X, Kastilla aru: Papa Pío X, (* Treviso, 1835 mara 2 uru Juyphi phaxsin yuritayna - † Roma, 1914 mara 20 uru Thaya phaxsin yuriwi), Italiya jach'a marka taytakura jaqi.

Sipita jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Zepita) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Chukuwitu jisk'a suyupi, Punu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

San Luis jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de San Luis) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Carlos Fermin Fitzcarrald jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Aqupampilla jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Acobambilla). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Wankawillka jisk'a suyu.

Robert Nesta Marley suti, icha Bob Marley, (* Nine Miles, 1945 mara 6 uru Anata phaxsin yuritayna - † Miami, 1981 mara 11 uru Llamayu phaxsin yuriwi) Xamayka jacha marka Reggae q'uchu arsuyaña.

Notas sobre la cultura latinoamericana (Yuyaychakuykuna, con Francisco Miró Quesada y Fernando de Szyszlo, Taller Industrial Gráfica, Lima, 1966)

Chiang Kai-shek (chino tradicional: 蔣介石, pinyin: Jiǎng Jièshí, Wade-Giles: Chiang Chieh-Shih)(* Fenghua, 1887 mara 31 uru Taypi sata phaxsin yuritayna – T'aypik, 1975 mara 5 uru Yapu apthapi phaxsin yuriwi), Plantilla:TWN jacha marka militar & anakithiri. Republika China Prisidinti (1950-1975).

Tres Unidos jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Tres Unidos). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, San Martín jach'a suyu, Pikuta jisk'a suyu.

Kirawara jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Santiago de Quirahuara). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wankawillka jach'a suyu, Waytara jisk'a suyu.

Qasqapampa t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Kaquiabamba) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Antawaylla jisk'a suyupi, Apurimaq jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Qanqata, jan ukax qanqana, qanqani, wiwjata ukax mä quta jamach'iwa, (Zool. mf. Cientifico suti: lophonetta especularioides alticola, tama: anatidae).

Simón Narciso Jesús Rodríguez sutiyuq runaqa ( Caracas, 1769 mara 28 uru Taypi sata phaxsin yuritayna - Plantilla:Pun wañusqa Amutapi, 1854 mara 28 uru Awti phaxsin yuriwi) Winïxwila jacha marka Yachachijg Yatichiri, qillqiri wan Lup'intawiri.

Miraflores jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Miraflores) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Lima jisk'a suyu pi, Lima jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Sapa tamanakanwa irpiri chuymaninakax utji, jupanakaw tamar yatichapxi. Irpirinakan yanapirinakapawa jupanakar yanapt’apxi. Janiw khitis tamanxa jilankkiti. Janiw suma sutinakampi apxatatäpkiti . Janirakiw mayja isitäpkisa. Ukatxa janiw khitisa jupanakar qullqi churkiti. Irpiri chuymaninakaxa taqi chuymawa tamankirinakar yatichapxi. Jan walt’añanakax utjki ukhaxa chuymacht’apxiwa ukhamaraki iwxt’apxiwa.

Santa Teresa jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Santa Teresa) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kumbinsyun jisk'a suyupi, Qusqu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.
Uqru jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Ocros) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Wamanqa jisk'a suyupi, Ayaquchu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Pillkumarka jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Pillco marca). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, Wanuku jach'a suyu, Wanuku jisk'a suyu.

Pampas jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Pampas) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Pallasqa jisk'a suyupi, Ankashu jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Wali uñt’át yaqhep cientificonakasa ukat filosofonakasa, uka toqet mayjanak amuyapjje. Amir D. Aczel qellqerejj akham siwa: “Ciencia toqet yaqhep yatjjatatanakajja, Diosajj janiw utjkiti sasaw sapjje” sasa. Sañáni, física toqen yatjjatat mä chachajja, “aka oraqe ukat alajjpach lurir mä Diosan utjatap janiw kunas qhanañchkiti, ukatwa Diosajj janiw utjkiti sasin sissna” sasaw qhanañchi. Yaqhepanakajj Diosar creyiñajj “layqasiñar” creyiñamp sasiwa ukat cienciajj "wali chama jan amuyañjam yaticháwinak qhanstayi" sasaw sapjjaraki.

Mariano Ignacio Prado Ochoa (* Wanuku, 1826 mara 18 uru Yapu apthapi phaxsin yuritayna - † Paris, 1901 mara 5 uru Llamayu phaxsin yuriwi), Piruw jacha marka militar & anakithiri.

Almanaque de las damas (Ladies Almanack showing their Signs and their Tides; their Moons and their Changes; the Seasons as it is with them; their Eclipses and Equinoxes; as well as a full Record of diurnal and nocturnal Distempers, written & illustrated by a lady of fashion) (1928)

Cuchumbaya jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Cuchumbaya) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Mariscal Nieto jisk'a suyupi, Moqwegwa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

Dante Alighieri suti (Firenze, 1265 mara 29 uru Llamayu phaxsin yuritayna - Ravenna, 1321 mara 14 uru Llamp'u phaxsin yuriwi) huk Italiya jacha marka qillqiri.

Susuña (kastilla aru: Cedazo, Colador), latata lurata yä, muyu pampaxa phulurata, pampa qawayaparaki muyuntayata, jani juyra piqata, aku, jak'u williqasiñapataki.

Víctor Larco Herrera jisk'a t'aqa suyuxa (kastilla aru: Distrito de Víctor Larco Herrera). Piruwna mä jisk'a t'aqa suyuwa, La Libertad jach'a suyu, Trujillo jisk'a suyu.

Julia Manuela Codesido Estenós, warmi, (* Lima, 1883 mara 5 uru Thaya phaxsin yuritayna - † Lima, 1979 mara 8 uru Llamayu phaxsin sarawayxarakitayna), Piruw jach'a marka llimphiri yäpap.

Yuqanaka: Fidel Ángel Castro Díaz-Balart (1949), Alina Castro Revuelta (1956), Francisca Pupo (1956), Jorge Ángel Castro Laborde (1956), Alexis Castro Soto del Valle (1962), Alexander Castro Soto del Valle (1963), Antonio Castro Soto del Valle (1969), Alejandro Castro Soto del Valle (1971) & Ángel Castro Soto del Valle (1974).

Inalmama. S. Adj. Ch'uxña laphix junt'u qhirwan achu, ukhamarakiw yaqha markanakans achuraki, quqanakar uñtatawa, jisk'a ch'uxña laphinakanakawa.

Chichas jisk'a t'aqa suyu; (kastilla arupi: Distrito de Chichas) nisqaqa huk Jisk'a t'aqa suyu Kuntisuyus jisk'a suyupi, Ariqipa jach'a suyupi, Piruw jach'a markapi.

José Miguel Pey y Andrade ( Wukuta, 1763 mara 11 uru Achuqa phaxsin yuritayna - Wukuta, 1838 mara 17 uru Thaya phaxsin sarawayxarakitayna), Kuluwya jacha marka militar, arxatiri & anakithiri.