Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
БиблиякӀэ Иаковым Иосифэр янэхь икӀэсагъ икӀалэхэмкӀэ. зычэщыгорэм Иосифым риӀуагъ ятэ пкӀыхьыу илъэгъугъэр. А пкӀыхьымӀкэ жъуагъипшӀыкӀузэрэ тгъэмрэ мазэмрэ къыфэпшъылъых Иосифым.

Къыздэхъуар къалэ Лейденым (Нидерлэндхэм) шъхьэл зыlыгъ къуэлей хулъхугъэм и унагъуэм. 1620 гъэм Лейден и университетым кlохьэ, яужым художник гуэрэм и дэlэпыкъуэгъу мэлажьэ, абым фlэкlауэ Питер Ластман идежь щоджэ. Абым идежь Рембрантым зырегъасэ нэху-ныбджэ зэхэлъыкlэм и лъэгъуныр, ара лэчтхыгъэхэм тетхэм фэ къытезгъауэр псо хуэду, lувагъ езытыр тетым, къэхъуар, гъэлъэгъуам тхыгъэм гурыlуэгъуэ хэзылъхьэ.

И теплъэкӀэ къэщӀэгъуафӀэщ: пэ псыгъуэ кӀыхь фӀыцӀэщ, къуаншэу худэгъэзеяуэ. Лъакъуэ кӀыхь тэхущ, щхъуафэ мащӀэу къыщӀэуэу, лъэтхьапэхэр бабыщым ейм хуэдэщ. Щхьэ щыгумрэ пщэ щӀыбагъымрэ фӀыцӀэщ.

Дуней зэхэтыкӀэм къышъхьэхэм дежь джылэ дэсым хьэцэпэцэ лӀэужъыгъэ зытӀущрэ кӀэртофрэ нэхъ ямгъэкӀыф шъхьэкӀэ я нэхъыбэр мэкъумэшым лэжьыгъэм пылъхэ, Ӏуашъхьэ задагъэм губгъуэ террасахэр трашъыхьу.

Монголиэм къыхэкӀа хъуа. ЦӀыху млн 78 ихьа дунейпсом. Еуропэм и тхыдэм емынэ фӀыцӀэр гуӀэгъуэшху къыхэна и экономикэм, псэрыджым, щэнхабзэм еуауэ.

Жан-Жол е Джан-Джол (ур-бз. Абрекская)— Къэрэшей-Шэрджэсымрэ Краснодар краймрэ я гъунапкъэм тет къырщ. И лъэгагъыр м. 925 мэхъур. Инжыджышхуэ и ижьырабгъу лъэныкъуэмкӀэ щхьэщытщ.

Британиэшхуэм и индустриал револуциэр шэкӀ индустриэкӀэ ежьа. 1733 гъэм . 1738 гъэм машинэ къагупшыс уданэ зэху цӀыхум и лэжьыгъэ хэмыту. 1771 гъэм Кромфордым дежь цейпшъэ фабрикэ лэжьэн кӀедзэ Аркрайт ицӀу, а машинэхэм я чэрхъыр псым игъэлажьэт. 1780 гъэм Инджылызым апхуэдэ фабрику 20 дэтт, илъэсипшъ текӀауэ 150 нэс хэхъуахэ, апхуэдэ фабрикэхэм я нэхъыбэм 700-800 цӀыху щылажьэт.

Занщӏэу докӏей, и пкъым см. 30-60 и лъэгагъщ, цы щабэ тетщ, къудамэ къытокӏэ. И тхьэмпэхэр бгъузэщ, см 5-10 я кӏыхьагъщ. Къудамэ щхьэкӏэхэм гъагъэ къащхъуэхэр, щхьэ цӏыкӏу зэхэту, гъэмахуэм къапедзэ. Къэкӏыгъэм лъабжьэ ищӏхэр инкъым, псыгъуэщ. Дыгъэгъазэм ещхь и жылэ цӏыкӏухэр гъэмахуэкӏэм, бжыхьэм мэхъу.

Азиэ хыв (лат-бз. Bubalus bubalis) — лӀэужъыгъуэ азиэ хывхэм ящыщу. Унагъуэ гухэм яхэт псэушъхьэхэм и нэхъ ин. Псэушъхьэ зэфӀэувам и кӀыхьэгъыр метрэ 3 фӀэкӀыу щытыфыну. И лъэгагъыр метрэ 2 носыр, и хьэлъагъыр кг. 1000 нос, макӀыу 1200 хъуи щыӀэхэ, нэхъыбэм гу зэфӀэувам и хьэлъагъыр кг 900 хуэдиз. Бжъакъуэхэм я инагъыр м 2 носыр, гъэчауэ зэгуэкӀху, кӀыбымкӀэ гъэзаху щытхэ, пӀакӀэху. Джэмхэм я бжъакъуэхэр цӀыкӀуху щыт иэ я теткъым.

КъардэнгъущӀ Зырамыку 1910 гъэм Псыгуэнсу къуажэм къыщалъхуащ, ауэ илъэс ныкъуэ мыхъуа щӀыкӀэ и адэр, илъэс 11 иримыкъуа щӀыкӀэ и анэр фӀэкӀуэдащ. Адэ-анэншэу къэна щхьэкӀэ зеиншэ хъуакъым – и къуэш нэхъыжь Мурид зришалӀэри ипӀыжащ, гъуэгу захуэми тригъэуващ.

КъэкӀыгъэм цы пхъашэ тетщ. Илъэс зы бжанэкӀэ мэпсэу, и лъэгагъыр м 1-2-м нос. Ипкъ ку нэщӀыр занщӀэу докӀей, гъумщ, кӀы кӀыхь зиӀэ и тхьэмпэхэр инщ, лэдэх мащӀэ яӀэщ. Гъагъэ хужьхэр, Ӏэрамэ хъурейуэ зэхэту, удз щхьэкӀэм мэкъуауэгъуэм къыпедзэ. И жылэр шыщхьэӀум, фокӀадэм мэхъу, хъурей пӀащӀэщ.

Тхыб (ур-бз. Тхаб) — Краснодар крайм хэт Ӏуащхьэщ. И лъэгагъыр м. 905 мэхъур. Кхъуэдзэгъурытхым (Къаукъаз тхышхуэ) хеубыдэщ Хылъэжьый къедзыгъуэм деж.
XIV лъэхъэнэр хышхуэхэм я уэрыгъуэ зэману щыта, Еуразиэ псом и дунем зэрихъуэкӀыу. Ахэр къызхэкӀар иджыри къыздынэсым хэшъыкӀыгъуэ иӀэкъым, нэхъыбэм гупшысыгъуэ щыӀэр, ар: дыгъэм и нэхур макӀыу шӀыгум зэрнэсамрэ, атмосферэмрэ псырыжэмрэ ишъхъэрэ Атлантикэм зэрзэхуэхъуахэмрэ. Дунер нэхъ шӀыӀэ хъуа, бэуэ зызэрихъуэкӀыу, псыӀэлъэгъуэм уэгъукӀэ зэрихъуэкӀыу. 1300-1309 гъэхэр Еуропэм уэгъу Ӏэуэ екӀуэкӀахэ, 1312-1322 гъэхэр уэшх шӀыӀэхэр къешху икӀахэ мэкъумэшу хъуар ихьауэ.

Виргата хьэщомыщ (лат-бз. Panthera tigris virgata) — 1960 гъэхэм кӀуэдащ. Яужыреуэ ялъэгъуауэ къыщыӀуохур 1968 гъэхэм, хъыбар гуэрэхэмкӀэ яужырей хьэщомыщыр 1970 гъэм Тыркуейм щаукӀауэ къыкъуэкӀи щыӀэщ. ЛӀэужьыгъуэ къуэдзэм и щӀыпӀэ псэуалъэм хиубыдэт Ермэлей, Къажэрей, Афганистэн, Пакистэн, Ираку, Узбэчстэн, Къазахъстэным и ипщэ лъэныкъуэ, Тыркумэнстэн, Тыркуей джоуэ. Къуэдзэр иныфӀу щытащ, хъу нэхъ индыду къашэчатэр ч 240 хъут. ТеплъэкӀэ индиэ къуэдзэхэм ящхьт, ауэ кусэхэр нэхъ Ӏузу икӀи нэхъ бэуэ зэхэлъхэт, ахэри фӀыцӀу щымытхэу е гъуабжэхэт е щӀэху-щӀынфӀу.

МащIэу шуугъэ — хышхуэм елътауэ нэхъ мащIэ шуугъэу щыт хыхэращ. Апхуэдэ хыхэм псы куэд холъадэ, уэшх куэд хошхэ. Абы къыхэкIыу хыр шууагъэ ягъэхъукъым.

Гу лъытыгъуэ хьэщомыщым и фэ теплъэр къыдоӀэпыкъур папжьэхэм къыхэмыщыу хэтыну. ЩӀыпӀэ здэщыщым елъытауэ я теплъэр зэщхьэщокӀыр, абым папщӀэ лӀэужьыгъуэ къуэдзэхэри зэхагъэкӀыр.

Мазэм и лъапIагъыр ялъытауэ щтащ бехъымбар Ибрахьим, щыпсэуа зэманхэм щыгъуэ, абы иужь Мэчэ дэс хьэрыпхэми а мазэм и лъэпӀагъыр пэжыу ябжыу щытащ Муслъымэн диныр къемыжьэ щIыкIэ. Мы пэубыдэ мазэм, хьэрып джэурхэр куэдрэ зэзауэхэми, мазэр къихьа иужь я зауэIуэхухэр къагъэнэнхэу хуейт.

Титикакэ (эсп-бз. Titicaca) - Ипщэ Америкэм псынэпс псыитхэм щынэхъиндыдэщ. Гуэлу хъуам етӀыуанэ увыпӀэр щиӀыгъщ. Мы псым ицӀэр кечуэ лъэпкъым и бзэм пумэ къыр жоу къокӀ (тити - пумэ, кака - къыр).

Хъырцейм и джылэр 2002 гъэмкӀэ зэрыхъутэр 4 369 579 цӀыху. Лъэпкъ дэсхэр: хъырцэхэр (83,7 %), азэрбиджанхэр (6,5 %), ермэлы (5,7 %), урысхэр (1,5 %), осетинхэр (0,9 %), пэмыкӀхэр (1,7 %).

Теплъэ щӀэращӀэ зиӀэ лӀэужьыгъуэхэр зэщӀеубыдэщ. Хуабжьу зэкӀужьхэщ, пэ, дамэ, кӀэ кӀыхьхэщ. Я теплъэм куэду хыболъагъу гъуэжь, щӀыху, сырыху, удзыфэхэр. Анэхэри хъухэри зэфэгъущ.

Щопсэу Еуропэм, Африкэм, Азиэм я щӀыпӀэ щхьэхухэм. Щогъуалъхьэ нэпкъ задэ псы хуом Ӏуфэхэм, чыцэ, жыг зэщӀэкӀахэр зыӀутхэм. И нэхъыбэм абгъуэр псыщхьэ нэпкъым щащӀ ихьэпӀэр къудамэхэм ягъэпщкӀуу, абы «гъуэкӀэ» уеджэмэ нэхъ хуэфащэщ, и гъэпсыкӀэр апхуэдэщи. Хъури анэри зэдэӀэпыкъуурэ, нэпкъым пэкӀэ къыщырауд бгъуэнщӀагъ см. 30-100-м нэс кууагъыу, къыраудар лъэбжьанэкӀэ къыратхъуурэ. Ар илъэс бжыгъэкӀэ къагъэсэбэп. Гъэм тӀо къраш. Ди псыӀуфэхэм, псалъэм папщӀэ: Балъкъ, Бахъсэн, ИнжыджцӀыкӀу, Инжыджышхуэ, Псыжъ, Шэрэдж, Тэрч я деж мылъэтэжу щопсэу. Я бжыгъэкӀэ курытщ.
ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм яуж къэрал гъунапкъэхэм зэрахъуэкӀа хъуа. Совет Зэгуэтхэм 1939-1940 гъэхэм яубыдауэ хъуар езым еуэ къыгъэна. Абым пэмыкӀыу Совет Зэгуэтхэм яуэ къэнар: Петсамо, япэу Финлэндым еуэ щытар, КъуэкӀыпӀэ Прусиэм и ныкъуэ къалэ Кенигсберг хэту, Джэрмэным еуэ щыта, Ипшъэ Сахалинымрэ Курил хы тӀыгухэмрэ Японым еуэ щытахэр. Джэрмэным и къуэкӀыпӀэ гъунапкъэхэр зэрагъэкӀуахэр Одерымрэ Нейсэ пхымэмкӀэ. Хэку Силезиэ, Помераниэ, Прусиэ (КъуэкӀыпӀэ Прусиэм щымыхъукlэ) джоуэ Полшэм еубыд.

Щогъуалъхьэ кхъуакӀэ мэзхэм, паркхэм, мэз зэхэпхъахэм. Хуабжьу сакщ, къудамэ Ӏувхэм хэсырейщ. Абгъуэ здыщӀри аращ. Щопсэу Еуропэм (ищхъэрэ Ӏыхьэхэр хэмыту), Ищхъэрэ-КъухьэпӀэ Африкэм, Азиэм, Сыбыр къухьэпӀэм. Мэлъэтэж. Къэукъазым куэду щопсэу икӀи лъэтэжкъым.

II ди лъэхъэнэм ипэкlэ латиныбзэкlэ Урым закъуэм ишlыпlэтэкъым псэлъэн здыкlадзар. lаташъхьа бзэ хуэду къэраль яубыдахэм макlуэ: Переней хы тlыгуныкъуэмрэ идырей Фрэнджым ипшъэмрэ. Апхуэду бзэр нэхъыбу зыхэхьа лъэпlкъхэр римхэм нэхъ ягъунэгъу щысхэра-келт лъэпlкъхэр Галлиэ хэкум исахэр (иджырей Фрэндж, Белгиэ, Нидерлэнд, Шуэцарэ). 476 гъэхэм лъэпlкъ Галлиэмрэ, Британиэмрэ исахэм латинэбзэр куэду къахонэр, джэрман лъэпlкъхэми хуэду.

Хъумрэ анэ (псэущхьэ)мрэ зэщхькъым, япэрем и щхьэр щхъуэ-плъыфэщ, тхыцӀэр щхъуэ-щхъуэнтӀафэщ, Ӏэпапэ цӀыкӀухэр хэлъу. Анэм и гупэр гъуабжэ-морафэщ, жьэгъумрэ пэ гъунэхэмрэ хужьыфэ къащӀэуэу.

Здэгъуалъхьэр щӀыгум дежщ, къикӀэцӀыр джэдыкӀи 4-щ. Ди щӀыпӀэхэм бжьыхьэджэдыр нэхъыбэрэ щыплъагъунур гъатхэмрэ бжьыхьэмрэщ, къыщылъэтэжкӀэ, е щылъэтэжкӀэ, ауэ Къаукъазым щыгъуалъхьэу орнитологхэм быдэу яхужаӀэкъым.

Ауэ жьэм екӀуну зы псэущхьи гу лъимытэу блэкӀкъым — иребдзэжьей, хьэндыркъуакъуэ цӀыкӀу, псыӀцыв — зы метыр хуэдизкӀэ и хъуреягъым зэ уэгъуэкӀэ абы напӀэзыпӀэм хэти къеубыд.

ГъушӀ мы улъиуэ пкъыж щыӀэр Кутубминарым и гъунэгъу, пщы Чандрам хутеухуауэ тхылъ тет, гъугъэмкӀэ Чандрагупта II зтупсэлъыхьыр. ЗэркӀидзэр пщым Ванга къэралым (КъуэкӀыпӀэ Бенгалиэм) и дзэм зэртекӀуар. Ауэ аткӀэ зэритымкӀэ пщым и унафэтэри зыхуэныкъуэтэри къуэхьэпӀэмрэ ишъхъэрэ-къуэхьэпӀэ лъэныкъуэхэмрэ. А заманыгъуэра КъуэхьэпӀэ кшатрапхэм я ӀэнатӀэр щыхэкӀуадэр Катхиварам, Гуджаратым, Малуам- а шӀыпӀэм дыжьын ахъчэхэр яшъын кӀадзэ гуптэ пщым и уэркъ тхьэмадэ абым щыӀэхэм.

Къуэбэ Тэбэ (ур-бз. Куба-Таба) — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 670 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэр Балъкъыпсрэ Къулъкъужынрэ я тӀуащӀэм хэтщ.

Кейп-Пойнт къуапэмкIэ долъадэ ИндиэХышхуэм къикI хуабэ уэрыр. Абы къыхэкIыуи Кейп-Пойнт къуапэм деж псым и температурэр нэхъ инщ, къуапэ ГугъэфI зи Iуфэ щIыIэ Бенгал уэр зыблэжым деж нэхъ.

Псыес къуалэбзухэм я нэхъ пӀащэщ. Я теплъэкӀэ хужьхэ, щхъуафэхэ е фӀыцӀэхэ. Хъухэмрэ анэхэмрэ я теплъэкӀэ зэфэгъу. Къыухэр къазхэм зэращхьэщыкӀыр я пщэ кӀыхымрэкӀэ я инагъымрэкӀэ (нэхъ индыдэхэм ч. 15 къашэч). Я лъакъуэхэр кӀэщӀ, ауэ дамэ лъэщхэр ятет.

Еуропэм, Азиэм, Африкэм я къущхьэхэм щопсэу. Лъэтэжкъым. Гуп-гупурэ абгъуэ щащӀ къыр нэӀухэм, нэпкъ задэхэм. Къаукъазым и къущхьэ щӀыпӀэхэм мылъэтэжу куэду щопсэу.
Урысеймрэ Америкэмрэ я Ищхъэрэ жыжьэм щопсэухэр, зэзэмызэщӀэ Къаукъазым щӀымахуэр щизых уапэщӀохуэрщ. Мазэрэ ныкъуэрэ хуэдизым деж щырхэм лъэтэн яублэщ.

Филипинхэр (таг.-бз. Republika ng Pilipinas, ин-бз. Republic of the Philippines) — Азиэ ипшъэ къуэкӀыпӀэм щыщ къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Манилэ.

Урысейм уащыхуозэ лъэпкъигъуищым ящыщ лӀэужьыгъуэ II-м. Тхьэрыкъуэ лӀэужьыгъуэхэм я нэхъыбэр мэзхэм щыӀэщ, уащыпэщӀохуэ къырхэм, уэххэм, цӀыху псэуалъэхэм. Хъумрэ анэмрэ гъусэ гъащӀэ псомкӀэ зэхуохъу. ДжэдыкӀи 2-3 нэхъыбэ къакӀэцӀкъым. Илъэсым тӀо, нэхъыбэри къизыш яхэтщ.

Бу́дда (санскр. बुद्ध занкӀыу псалъэр зэдзэкӀамэ — «къэплъэжьа») буддадиным — губзыгъэм (бодхи) нэсарэ. ГурыӀуэгъуэ нэхъ зэгъэзэхуамкӀэ Буддар — Сиддхартха Гаутама Шакья лъэпкъым щыщ и сурэтым трахьэ, буддэдин хабзэм къызэриӀуатэмкӀэ диныр абым иригъэжьауэ щыт.

Я цыр lуву, кlыхьу, вэлацу щыт я нэхъыбэхэм, малай мышъэхэм яр кlэкlыу, мы lуву ятет. Цым ифэр, мы къуэлэну, псоуэ къуафlцlэм къыщыкlэдзауэ хужьымнэгъунэ, пандэ иным щымыхъукlэ, абы ицыр къуэлэн, фlыцэ-хужьу зэхэлъ. Я бгъэхэм иэ я нэхэм ихъуреягъыхэми хужьу цыр щытуи мэхъу. Адрей я ныкъуэхэм я цым ифэр гъэм елъытауэ зэрехъуэкlыр и кlыхьагъымрэкlэ иlувагъымрэкlэ.

Гъэмахуэкlэ шъхьашыгур, кlыбыр, гъунэхэр, кlапэр, лъакъуэхэм ягупэлъэныкъуэхэр гъуабджу щытхэ. Пшъэр, жъэпlкъыр, бгъэр, ныбэр, лъакъуэ кlыбагъухэр хужьу щытхэ. Цы иlувагъыр шlымахуэми гъэмахуэми зэхуэдэ. Ауэ гъэмахуэм цым икlыхьагъыр нэхъ макlэ мэхъур. Бжъыхьам ижьэр (ипшъэ шlыпэхэм псохэм щымыхъукlэ) ицыр хужькlэ зэрехъуэкlыр. Здэпсор: Еуропэм, Ишъхъэрэ Азиэм, Ишъхъэрэ Америкэм.

Арыскан (ур-бз. Араскан) — Урысейм хэт Алтай республикэм и щӀыпӀэм хэж псыщ Ак Кемым хэлъадэу, Алтай къущхьэхэм къыхожщ, кӀыхьагъыр км. 13 хуэдиз мэхъур.

1945 гъэм совет дзэхэм къадэшъ дзэхэм ядэкӀыгъу Джэрмэн кӀуэцӀым хэхьэн кӀадзэ. 1945 гъэм мэлыжьыхьым и 30, Джэрмэным зэр текӀуахэр Гитлерым къыщыгурыӀуэм - зеукӀыжь, кӀэрахъуэмкӀэ ишъхьэм еу.

Инюпиакыбзэ иэ Инюпикыбзэ (инюп-бз. Iñupiatun ; ин-бз. Inupiaq language) — Инюпиакхэр лъэпкъ бзэр. Америкэ Штат Зэгуэтэм и бзэ. эскимо-алеутыбзэхэм ящыщ, эскимо псэлъэкӀэр группэм хэту.

И пкъыр см 50-70-кӀэ докӀей, къудамэ ещӀ. И тхьэмпэхэр хуэхъурей щӀыкӀэщ, кӀы кӀыхь яӀэщ, лъабжьэ гъум быдэ ещӀ. ЗыкъыпкӀэрызыщӀэ банэ зытет, 1 см хуэдиз зи инагъ жылэ хъурей-кӀыхьхэр гъэмахуэкӀэм-бжыхьэпэм мэхъу.

1942 гъэм джэрмэныдзэр ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ пхырыкӀын кӀадзэ, Каспий хымрэ КъаукъазкӀыбагъымрэ фатэгын лъэжьыгъэ здэщыӀэ шӀыпӀэхэр иубыдын шъхьэкӀэ. Советхэм я пэщытыным и пкъыр Сталинград къалэм иде хэтхэт. 1942 шъакӀуэгъуэм и 19 советыдзэр контрэ пхырыкӀыгъэ ешъыр, джэрмэныдзэр къыхъурейхьауэ дзэзэшэ Паулусыр абым яхэту, 1943 мазаем и 2 джэрмэныдзэм капитулациэ ешъыр.

КъэкӀыгъэхэм я хэшэгъуэхэм гулъытыгъу яӀэр я инагъыра (сантиметэ зтӀущым нэсу) хэшэгъуэпкъыр Ӏуву щыт, целулозэм щыщу. Гуэшыгъуэм идежь блыныр зэрзэфӀэувэр тхъурымбэ къыхэкӀымкӀэ (фрагмапластыр).

Азиэ хывым и гъашъэр псым епхауэ щыт, псы хому ежэхым иэ псыхъурехэм. Пщэджыжьымрэ бджэхьэшъхьэмрэ шӀэӀэтауэ щыщытым дежь хывхэр хъупӀэхэм хэтхэ, икӀи псыудзхэр зэзэмызэкӀэ я Ӏусым и 70 %-у щыт, махуэм и хуабэгъуэр я шъхьэм нэхъ къыхэмыщу ятӀэ цӀынэм хотӀысхьэхэри хэсхэ.
1521 гъэм щӀышылэм ТеночтилӀаным и хъуреягъыр яубыд, псыншэ-шхыншу къагъэнауэ. Абы щыгъуэми ацтекхэм къадэшъ къалэ-къэрал Мехико къуэм дэтхэри яубыд эспанхэм. 1521 гъэм, шышъхьэӀум къалэм теуэн кӀадзахэ. ШышъхьэӀум и 13, ацтекхэм я лӀатоани (пщы) къэнэжьар щаубыдым ацтек къэралыр кӀуэда. 1524 гъэ нэгъунэ Кортес шъхьэхуиту изакъуэ тета нэхъышъхьу Мексикэм.

Хъунгъарым хуэдизынщ, дамэ лъэныкъуэр см. 25-28 нос. ТхыцӀэр фӀыцӀафэщ нэрынэ пшахъуэ-гъуэжьыфэхэр хэлъу, хъум и пщэм кусэ хужитӀ зэтету ирокӀуэкӀ, ныбэ щӀагъыр, дамэку къабзийхэм я кӀэхэр, кӀащхьэр хужьщ.

Къэралым и псы нэхъ иныр Еуфрат, абым 80% къэралым псыуэ иӀэр хэлъ, И сэмырабгъумкӀэ хэлъадэ псы нэхъ инхэр Балихрэ Хабуррэ, Тыркуэйм къыхожхэр. ИжьэмкӀэ хэлъадэ псыхэр гъатхэ къуэдеймра я псыхъуэхэм псы щежэхыр. 1973 гъэм Шамым псыубыд Табакам Дам яшъын яуха, абым псыхъурей Эл Асадыр еӀыгъ, абым и кӀыхьэгъыр км 80 хуэдиз мэхъур и бгъуагъыр км 8 хуэдизым нос.

Гупэж (лат-бз.: Aquilegia vulgaris, ур-бз.: Водосбoр) — гъэбжыгъэкӀэ псо къэкӀыгъэ, лӀэужьыгъуэ гупэжым ящыщ ( Aquilegia ), лъэпкъ кӀэпхъпащӀэм хэт.

е-XIX-нэ лӀэщӀыгъуэм эспаныбзэ филипинхэмырэ креолхэмырэ метисхэмырэ лъэпкъэгъу къудамэ къыхэкӀащ, ахэр Филипинхэм и хуитыныгъэм щхьэкӀэ ӀэнатӀэм теуващ. Хосе Рисал, пропагандист нэхъ цӀэрыӀуэ дыдэр, 1896 гъэм Эспан хейм и унафэмкӀэ ипсэр хахащ. Абы еужь куэд дымыкӀыу зи ӀэнатӀэм Ӏута "К-ищым" (йэ Капитунан) Филипин Револуцэр щӀидзащ. Абэхэм къехъулӀащ 1898 гъэм эспанхэр Филипинхэм ирахун.

Ӏуашъхьитху хьэблэхэр (ур-бз.: Кавказские Минеральные Воды) — Урысейм иӀыгъ Ставропол къэралым и зы лъэныкъуэ. Ставропол джабэхэмрэ Къаукъз Къушъхьахэм я ишъхъэрэ лъэныкъуэм дэтхэ.

Зы гъэрэ нэхъыбэкӀэ къэкӀыркъым. Ипкъ кӀапсэ псыгъуэмкӀэ езыр зыкӀэрыкӀэ къэкӀыгъэхэм зырешэкӀ, ӀэфӀри псыри къыщӀифыкӀыурэ зэран хуабжу яхуохъу.

Абым пэмыкӀыу пкъыжъым тетыр пщым Пенджабыр иубыдауэ «Индым и псыхъуиблым икӀауэ», вахликхэм ятекӀуа. ВахлакакӀэ санскритым зэджэр Балха и джылэра, ауэ абым къыкӀкъым Чандрагупта II и ӀэнатӀэм зэр Балху иубыдауэ. Тхыдэ тхыгъэ щыӀэхэм къызэрагъэлъагъуэмкӀэ Гуптахэм шӀыпӀэ яубыдахэм я къалэ Ӏэташъхьэ яӀэтэкъым, «пэштыхьхэм я Пщыр» ирикъут шӀыпӀэ иубыдахэм я пщыхэм уасэ къыратымрэ и ӀэнатӀэ къэлъытэгъуэмрэ.

Къуалэбзу щхъуафэ цӀыкӀущ. ТхыцӀэр щхъуэ-гъуэжьыфэщ кусэ фӀыцӀэхэр хэлъу, ныбэ щӀагъыр хужьыфэщ, хулъащхьэми, бгъэми, джабэхэми кусэ Ӏув хэлъу.

Абым емылъытауэ, цӀыху куэд атеисту, агностику иэ диным пылъхэми ящыщхэм псалъэ мифымрэ мифологиэмрэ къагъэшъхьэпэхэр гурыӀуэгъуэ халъхьэн шъхьэкӀэ тхыдэ хъыбархэм зи пэжьыгъуэм чэнджэш иӀу къыхэкӀам. Ауэ, цӀыху диным пылъхэм я нэхъыбэм гукъеуэ къыхахыр диныр гъэсэпэтхыдэм къыхэкӀауэ къалъытэмэ, апхуэдэм дежь я гурыӀуэгъуэхэр пцӀы къэлъытэгъуэ япт хъуну, ар диным ебакъуэ мэхъур. Апхуэдэ куэду къохъур чыристэнхэм ядежь, Библиэм ит хъыбархэм теухуауэ, диным пылъхэм а хъыбархэр мифологиэм щыщу къалъытэхэкъым, тхыдэм къехъулӀауэ, а псори екӀуэкӀауэ ягъэувыр, абым шъхьэкӀэ псалъэ «мифологиэр» я дежькӀэ гукъеуэ къэгъэсэбэпыгъу мэхъур.
Щопсэу къэрал куэдым я мэз зэхэпхъахэм. Еуропэм, Ищхъэрэ Африкэм щыӀэхэр лъэтэжкъым, щӀыпӀэ щхьэхухэм я деж мэӀэпхъуэ, Къаукъазым щыкуэдкъым. Щогъуалъхьэ къущхьэм, тафэм, жыг хадэхэм, паркхэм. Хуэчэфу къегъэщхьэпэ жыгыуӀу жьгъейхэм къагъэна жыг гъуанэхэр.

Хъопс (ур-бз. Хоста) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 5 хуэдиз мэхъур.

Джылэ зауэ екӀуэкӀым шъхьэкӀэ, джылэ бжыгъэр къэралым ирагъэкӀуэкӀыфкъым, абым шъхьэкӀэ бжыгъэ, лъэпкъх, бзэ зэхэтыкӀэр къэралым гурыӀуэгъуэ иӀэкъым, къэлъытэгъуэкӀэ яшъ мыхъумэ.

Елэнхэм я шӀыпӀэр Еуропэм и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэмрэ Азиэмрэ. Балкан хы тӀыгуныкъуэм къыщыкӀэдзауэ Азиэ КъуэхьэпӀэм носыр (Аравий хы тӀыгуныкъуэр хэмыту), Урысейм ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ хокӀыр, Китаймрэ Монголымрэ я ишъхърэ-къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм нэс макӀуэ. Елэнхэр шӀыпӀэ нэхъ гъушъэхэм щопсоухэр , жыг здэщымыӀэ губгъуэхэм, пшахъуалъэхэм. ЗэзэмызэкӀэ удзкӀэ зэхэкӀа джабэ лъэныкъуэхэми щалъагъухэр. МакӀыу а псэушъхьэхэр къушъхьэхэми щагъуэтхэр м 3 000 лъэгапӀэхэм. Ди лъэхъэнэ къэкӀуэкӀым елэн куэдхэр санэхухадэхэм, паркхэм, хьаблэхэми щопсоухэ.

Къуапэр Африкэм и ипшэ дыдэ кIэух къапэу щымытми (ипшэ кIэух къуапэр Агулас къуапэращ), ауэ Африкэм и Iуфэр мыбдежым дежщ япэу къуэкIыпIэмкIэ зыгъэзэн щыщIедзэр, Атлантикэм къыхэкIыуи Индиэ хышхуэм кхъухьхэми хэхьэн щыщIадзэр.

Джэджэнэжьый (ур-бз. Малый Тегинь) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Уэрпым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 40 хуэдиз мэхъур.

Мышъэхэр шlыпlу хъуам щопсохэ Австралиэ, Антарктидэ, Африкэм джоуэ щымыхъукlэ. Япэреуэ здисахэр: Еуропэми, Азиэми (Арави хы тlыгуныкъэм щымыхъукlэ); Ишъхъэрэ Америкэм Мехикэ икум нэгъунэ; Ипшъэ Америкэм икъушъхьахэм. Еуропэм инэхъэбэм, Ишъхъэрэ Африкэм, Ишъхъэрэ Америкэм, Японым мышъэхэм я нэхъыбэр кlуэда. Абы лажьэ зиlар цlыхум и lэшъагъэра

Гъурмей (ур-бз. Гурман) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хуэдзэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 18 хуэдиз мэхъур.

Шэсы (ур-бз. Шесси) — Краснодар крайм хэт Ӏуащхьэщ. И лъэгагъыр м. 1, 839 мэхъур. Къаукъаз тхышхуэм хеубыдэщ Апшеронск къедзыгъуэм деж. Пщыщ и лъэгум деж къыщӀедзэр.

Гуэлыр Перумрэ Бэливиемрэ я гъунапкъэм тетщ, Алтиплано къурш щыгум. Илъэсым и уахътэм елъытауэ км² 8300 хъу псыщхьэм иинагъым зехъуэж хэщӀ-хэхъуэурэ. Псым икуагъыр метрэ 281 мэхъу. Гуэлым икуркупсэм итемпературэм зэи зихъуэжкъым, 10-12°C мэхъу, ауэ жэщым псыӀуфэхэр щыдий къохъу кӀэщӀ-кӀэщӀыу. Гуэлым холъадэ мылылъэхэм къыщӀэж псыхъуэ бжыгъэу 300-м нэс, къыхэжыр зыпсзакъуэщ - Десэгуэдеро, ари Бэливием ит Поопо псыитым холъадэж. Псыитым ипс игъэкӀуэдым инахъыбэр дыгъэм Ӏех (%95), адрей %5-р Десэгуэдеро'псым ехь. Псым ишугъагъыр ‰1-м щӀигъукъым, аращи ар псыкъабзэу уеджэхъунущ. ПсыӀуфэм тет къалэхэм янэхъиндыдэр Пунэщ. Абы намыщӀ щыпсэу лъэпкъхэм ящыщ ӀурэскӀэ зэджэ псым тет псытӀыгу ӀэрыщӀхэм щопсэухэ.

Белгэ къуэхьэпӀэ Еуропэм хэт. Гъунапкъэхэр здыӀухьэр: ипшъэмкӀэ — Нидерландхэм, ишъхъэрэмкӀэ — Фрэнджым, къуэкӀыпӀэмкӀэ — Луксембургым, Джэрмэным.
Бжьор мэзбджэным нэхърэ нэхъ иныфlу щытщ, ауэ шъыхьым нэхърэ нэхъ цlыкlу икlи нэхъ псынкlэ. Еуропэм щыпсохэм я кlыфэм икlыхьагъыр см. 130 - 175 мэхъу, кlапэ см. 20 хъууэ пыту, илъэгагъыр см. 80 - 105 мэхъур, хьалъагъыр кг. 65 - 110 хъухэм, кг. 45 - 70 бзыхэм. Месопотамым щыщ бжъо хъухэр (Dama mesopotamica) ялъэгагъымкlэ метритlым носхэр. Бжъом иаплъэпкъыр нэхъ лыпцlу щыт шъыхьым ем нэхърэ, ипшъэмрэ илъакъуэхэмри нэхъ кlэкlыу щыту. Месопотам бжъом хуэмыду ибжъакъуэхэр белышъхьам ехьчу къытекlэфыну.

«КиноПоиск» — кинемотогрофым теухуауэ урысыбзэ интернет-проект. Сайтым илъщ филмхэм, сериалхэм, актерхэм, режиссорхэм сытхэм ятеухуауэ информациэ. Социал хъым и зэфIэкIхэр иIэщ. Ахэм нэмыщI сайтым кином и сытхуэдэ гъэзапIэм теухуауи махуэ къэс хъыбэрыщIэхэр къралъхьэхэр, кино екIуэкIхэм ахъшэ къыщIаххэм ятеухуауи анализхэр ящI.

Филипинхэр - конгресс тӀууащӀэу щыт, хей системэ хуитыу щыт президент республикэщ. Президентыр къызэрыхах пӀалъэм и кӀыхьагъыр илъэсихщ, Сенатыр (пӀэ-24-рэ) - илъэсихщ, Къэзыгъэлъагъуэхэм я Пэлатыри (пӀэ-240) - илъэсищкӀэ.

Муслъым суннитхэм Мухьэмэд Бехъымбар (с.а.у.) къыщалъхуа махуэу ягъафIэр Рабий Iул-аууал мазэм и махуэ 12-нэр. Муслъым шиитхэм мулид махуэр щащIыр мазэм и махуэ 17-нэращ. Иныкъуэхэм бехъымбарыр къыщалъхуа махуэр пэж дыдэу зэрамыщIэм щхьа, мазэм и япэ махуэм щыщIэдзауэ мазэм и махуэ кIэухым нэс, махуэу хъаур ягъафIэу ирах.

Къудамэ зы бжанэу зызыгуэш и пкъыр см 50-100-кӀэ докӀейри и щхьэкӀэм къапщӀииплӀ зиӀэ гъэгъа гъуэжь цӀыкӀухэр (накъыгъэм-мэкъуауэгъуэм къыщегъэжьауэ бжыхьэ хъухукӀэ) къыпедзэ. КъэкӀыгъэм нэхъ и щхьэмкӀэ къыщыдидз тхьэмпэхэр бгъузэ-кӀыхьщ, и кум тетхэр хуэхъурей щыкӀэщ, ищӀагъымкӀэ къыдидзхэр нэхъ инщ, лэдэх куэду яӀэщ, тхьэмпэхэм псоми кӀы япытщ. Жылэ хъурей мм 1-2 нэхъ зи мыинагъыр гъэмахуэм и кӀэм мэхъу.

2000 гъэм ВКӀуП-р 29,3 млрд. $. хъуа. ЩэхуакӀуэмкӀэ нэхъ къыпылъу щытхэр - АШЗ, Британиэшхуэ, Япон, Сингапур, Нидерлэндхэр, Джэрмэныр джоуэ.

ГащӀэ — физикэмрэ химиэмрэ зэпыщӀэныгъэ екӀуэкӀыгъуэ уэтэм и кӀуэцӀым. Уэтэ кӀуэцӀым хэмытмэ гъащӀэр щыӀэфыркъым, вирусхэм псэун щыщӀадзэфыр уэтэм я генетикэ Ӏыхьэ ирахьа яужь.

Ауэ, къэӀуэхугъуэ щӀэуэ къыхэкӀа лэжьыгъэхэм, Мазэм и щӀышъхьэфэм къырахамкӀэ, Зэжьэхэуэшхуэм и теориэ джоуэ: илъэс миллиарди-4,5 зэӀэбэкӀыжамэ вагъуэкъан ЩӀыгумрэ (Гейэ) Тейэмрэ зэжьэхэуахэ. Еуэгъуэр и кум темыхуу и бгъумкӀэ техуауэ ялъытэ. Зэжэхэуэгъуэм яуж Мазэм къытриудахэмрэ щӀышъхьэми текӀахэмрэ ЩӀыгум и гъунапкъэм техуахэ. Тыкъыр къыхэкӀахэм яужьым Мазэжьыр къыхэкӀа. ЩӀыгум и лъагъуэм (орбитэм) джэрэзыурэ и радиусыр км-60000 хуэдиз хъууэ. Зэжьэхэуэгъуэм яужь ЩӀыгу джэрэзыгъуэм и псынщӀагъыр куэду хэхъуа (и зы къэгъэзэгъуэм сэхьэтитху нэхъ ихьтэкъым), икӀи зигъэча хъуа ипкъым. А гупшысыгъуэм (теориэм) хуэныкъуэгъуэ иӀэ щхьэкӀэ иджырей зэманым нэхъ лъэщу къалъытыу щыт.
Самундрагупта и къуэ икӀи и лъэужырыт Чандрагупта II. Хъыбар жъыдыдэм къызэриӀуатэмкӀэ абы япэ къэралым тетар и къуэш нэхъыжъ Рамагупта, абым сакхэм я пщы Рудрасена II напэтеху къытокӀуэри унафэ хуэшъ и фыз Дхрувадевир къыритыну. Ауэ Чандрагуптар сакхэм я дзэщытыпӀэм макӀуэри Рудрасена II еукӀ. Яужым Гупта къэралым и тхьэмадэ мэхъур Дхрувадевир къэчэри. А хъыбарыр куэдрэ романтикэ усэ хуэду къалъытэт, ауэ джыпсту хэшъыкӀыгъуэ щыӀэ джэз ахъчэжгъей тӀокӀитӀым щымыхъукӀэ Рамагупта еуэ иджыри тхылъ «пэштыхьхэм я Пщыуэ» здеджэм. Апхуэду зэрыхъумкӀэ Чандрагупта II ипэкӀэ тетар и къуэш нэхъыжъыра Рамагупта, (зэркъэралу мыхъуми Видиша и шӀыпӀэм идежь, и ахъчэхэр къыздагъуэтам).

Совет Зэгуэтхэм я шӀыпӀэр республикэ совет социалхэм (РСС) яуэ гуэшауэ щытт. Я бжыгъэм зэрихъуэк ыу щытт 4 къыщыкӀэдзауэ (1924 гъэм, щыхалъхьэм) 16 нэгъунэ (1940 гъэм). Совет Зэгуэтхэм я хэкӀуэдэжьыным идежь хэтар 15 республикэ.

ЛӀэужьыгъуэм бэуэ ущрохьэлӀэ Къаукъазым, Карпатхэм, КъухьэпӀэ Тыркумэным я бгылъэ мэзхэм. КъанэмыкӀауэ — Еуропэм, Азиэ ЦӀыкӀум, Къажэрым. Мэлъэтэжхэр. Ди хэгъуэгум щӀымахуэр изыхи къахокӀ.

Е-2000-й илъэсым урым щӀэныгъэлӀхэм Титикакэм метрэ-30 кууагъым нывэкӀэ къищӀыкӀауэ бгыгъунэкIухьрэ, 1 км хъу блынрэ, нывэм къыхэӀущӀыкӀауэ цӀыхущхьэрэ щагъуэтащ. КъызэралъытэмкӀэ къагъуэта пкъыгъуэхэм яныбжьыр илъэс 1500-м нос. Лъэпкъым яӀуэрыӀуатэм зэрыжыӀэмкӀэ Титикакэпсым и лъабжьэ дыдэм Ванакуу къалэжьыр щӀэтщ

975 гъэм Азгъейр Курджым хохьа икъэрур XI—XIII илъэсишъэхэм фӀыуэ зэфӀэувау. Азгъейр зэрхэхьар пщы-унэхэр Багратхэрэ Леонхэрэ благъэ зэхохъури абыкӀэ нэхъри зэрагъэубыд.

Арварадор Кортес щымыӀэхукӀэрэ лъыгъажэ политикэ иригъэкӀуэкӀа, лажьэ зимыӀэ ацтек уэркхэр зэтриукӀауэ, лъэпкъджэку щырагъэкӀуэкӀым. Ацтекхэм лӀатоанэ кӀэуэ хахри - КуилӀауака, зауэм зыхуагъэхьэзырын кӀадза, эспанхэм пэувэну. 1520 гъэм мэкъуауэгъуэм и 24 къалэм Кортес къыгъэзэжьа. Кризисым и зыӀэтыгъуэ нэхъ иним, Мантесумэр хэкӀуэда (1520 гъэм мэкъуауэгъуэм и 27 иэ 30). Эспанхэм зэрджаӀэмкӀэ Моктесумар зыукӀар индей зызӀэтахэр, индей хъыбарышъэхэмрэ иджырей тхыдэшъэныгъэ лэжьыгъэхэмрэ зэрагугъэмкӀэ Моктесумар зыукӀар езы эспанхэмра, Ӏэнэмэт зыхуэмныкъуэжь щыхъум.

Къущхьэ лъэпкъ бжыгъэм цӀэ яӀэ Ӏуащхьэм теухуауэ, урыс цӀэ Казбек-ыр къызтекӀар, къуэ дэкӀыпӀэм деж XIX лӀэщӀыгъуэм и щӀэдзэгъуэм къуажэ щытам пщы дэсым и цӀэтэр Къази, Къэзи-м Бэч (пщы) пагъувэри къуажэми, Ӏуащхьэми а цӀэр урысхэм траӀуа хъуащ.

XIV лъэхъэнэм Словениэр Габсбургхэм я империэм хохьэ, зэхэмыкӀыхукӀэрэ 1918 гъэм нэгъунэ хэту. 1918 гъэм Словенэр сербхэм, хоруатхэм, словенхэм я Пэштыхьейм хэт, 1929 гъэм Йугослау хъур.

Флипинхэр провинс тӀощӀиплӀыу зэхэтщ. Ахэр регион 17-кӀэ угуэшащ. ЗЫбжанэ къалэ хуитхэр провинсхэм хэмытыу щытщ, езыхэм я тхьэмадэгъуэр яӀэу. Провинсхэр муниципэлитетыурэ хыхьэ къалэхэмкӀэ зэхэтщ, муниципалитетхэр ауэ барангаикӀэ зэхэтыжщ.
Гуптэхэм я зэманыгъэм и икӀэрей илъэсипшъыр гунхэм я къытеуэгъуэ мэхъур. Гунхэм я убыдыгъуэхэр Азиэ Курытым и лъэпкъхэм я пхырыкӀыгъу щытт. Ахэр ныкъуэ-куэч псэукӀэ зиӀэ лъэпкъу щытхэт. Китайм щыщ зекӀуэ Сун Юным гунхэр Индиэм щылъэгъуа 520 гъэм, я гугъ зэришъыр «пщыӀэхэм щыпсо лъэпкъхэм хуэду, фэм къыхэшъыкӀа щыгъынхэр ящыгъу, шъэныгъэхэми пари хамышъыкӀыу». Я пщы Тораманым 500 гъэм иде, зэкӀуэ хьэлъч ишъа Пенджабым пхырыкӀыу Каушамбирэ Варанасирэ нэгъунэ, Магатхам и кум нэса хъуа. Тхыгъэ Гуалиурам щыӀэмкӀэ (515 гъэ) икъуэ Махиракулам зэр Индиу иӀыгът. Михриулым и къалэнэхъышъхьэр Сун Юным зэритхымкӀэ Гандхарам щыӀэт, ауэ Суан Цзаным зэритхымкӀэ Сагала къалэм иде щыӀэ. Индиэ пщыхэм гунхэм я ӀэнатӀэр къалыта, ар къэзыӀохут Матридасэрэ абы и къуэмрэ я тхылъхэм Гуджарат иде къагъуэтахэр. Индиэм, китайхэм, византий къэӀуэтэгъуэхэр - псори зыуэ и гугъ яшъыр Михиракулам и бзэджагъым. Архиологиэми апхуэду къыхокӀыр VI лъэхъэнэм Ишъхъэрэ Индиэм и хьэлъэгъуэ зэману зэрщытар.

1938 гъэм Джэрмэным Аустрэр (Аншлюс) хагъэхьэ, 1939 гъэм — Чехослоуакыр (Мюнхен тхылъ). 1939 гъэм фокӀадэм и 1 джэрмэн дзэхэр Полшэм тоуэхэ, ЕтӀуанэ дунейпсо зауэр кӀедзэ. 1940 гъэм Вермахт (джэрмэн дзэр) Еуропэм и нэхъыбэр яубыд. 1941 гъэм мэкъуауэгъуэм и 22 Вермахтым къыӀомыху зауэ зэркӀидзэр ССЗР-м тоуэ.

Дуней псом ишlыпlу хъуам хы тхьарыкъуэхэр щопсохэ. Цlыхур хэресамкlэ, игугъэмкlэ хы lуфэм lусхэ, ауэ бжыгъэ гупсэр къалэхэм дэтlысхьахэ: свалкэхэм, скотобойняхэм, губгъуэхэм щопсоухэ lус лъыхъу цlыхум игъунэгъу. Апхуэду псынкlыу цlыхум игъунэгъу lус зэригъуэтыфым шъхькlэ хы тхьарыкъуэхэр бжъыгъэкlэ нэхъыбэ хъуа дунейм. Ишъхъэрэ хым 30%, пэмыкlы лъэныкъуэхэм 70% носыр бзухэм я lусыр, бжъэжъей йэшъэ кхъухьхэм къалеяуэ яшхыр.

Шым я фэ - цым, фэм, нэхэм я фэр. Нэхъ япэреуэ шым и къэӀохугъуэ щыт. Джэдухэмрэ хьэхэмри хуэду, шым и фэм генетикэ мыхьэнэ зэрехьэ, фэ зэхэлъыгъуэмкӀэ, пигментхэм я зэхэкӀыгъуэмкӀэ джоуэ. Шым и цыр зы фэуэ щыту, ауэ нэмрэ фэмрэ зэщымыщмэ, иэ, пкъым и фэр зыуэ щыту ауэ шъхьэцымрэ кӀапэмрэ яр пэмыкӀмэ, я фэр (сурэт) зэщымыщу щытыфыну. Ауэ, зы фэр (сурэт) нэхъ нэху иэ нэхъ кӀынфӀу щытыфыну, куэду зэшъхьэщыкӀху.

И шӀыпӀэр лъэныкъуитӀу егуэчыр Ан Нусариа тхым и Ӏуашъхьэхэм, и къуэхьэпӀэ лъэныкуъэр псыкӀэ бэуэ къигъану, къуэкӀыпӀэр гъушъэгъу ишъу. Къуэладжэшхуэ шӀыгуфӀ илъу и ишъхъэрэ-къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм хэлъ, км 130-кӀэ ирикӀу тыркуэй гъунапкъэм щыкӀэдзауэ Хы Курыт ӀуфэмкӀэ ирокӀуэ ливиэ гъунапкъэм нэс. А хэкум дежь къэралым и аграриу хъуар хэту джыпӀэ хъуну.

Унэ гуэгушхэр е щагу тхьачэтхэр е унэ тхьаджэдхэр (лат-бз. Meleagris gallopavo) — лыпхъэ хьисэпкӀэ ягъашхэ джэдкъаз лӀэужьыгъуэхэм я нэхъ пӀащэхэщ.

Ишъхьэрэ-къуэхьэпӀэмкӀэ ежэху Бхагиратхир, хьэблэ Бхайронгхатим дежь, лъэгапӀэ 2,770 метрэм хеубыдэ Джадх Ганга - уэр псыр, япэрей зэмэнэгъуэхэм еуропейхэм Ганг и къэхыжыпӀу къалъытэтэр. ЯужкӀэ псыр Гималай ЛъэбжъэгъуэмкӀэ йожэхыр 2,478 метрэ лъэгапӀэхэм, Девпраяг хьэблэм дежь, лъэгапӀэ 636 метрэм хеубыдэ псы Алакнандар, гималай мылыжъхэм къыхэжыр. А пӀэм щыкӀэдзауэ псым и цӀэр «Ганг».
Зэпэубыдыгъу щытыр конкистэ тхыдэм «Отумбэ щекӀуэкӀа зауэ» 1520 гъэм бадзэуэгъуэм и 7, иджырей тхыдэшъэныгъэ лэжьыгъэхэм ао таурыхъхэм ящыщу къалъытэ. Официалу къызэралъытэмкӀэ ацтекхэр яуж ихьэхэ, ауэ эспанхэм я къэру нэхъ къыхьа, индей дзэр хэкӀуэда. Кортесымрэ и шъэуэгъэ дэкӀыгъумрэ аргуэру гуфӀэгъуэкӀэ къырагъэблэгъахэ ЛӀаскал идежь, абдежьы нэхъ тэрэзу ТеночтилӀаным теуэн зыхуагъэхьэзырын кӀадзахэ. Эспанхэм я къэрур нэхъ къэзыхьар иджыри индейхэм уз хахьахэм гриппымрэ фэрыгъэзымрэ. Фэрыгъэзым ихьар КуилӀауак, абым яуж ацтекхэм я пщыуэ хахыр Куаутемок, абым яуж фӀэкӀа пщы техьэжьакъым. ЛӀаскал идежь Кортес иде Кубам къыкӀауэ дзэ дэӀэпыкъуэгъуэ къынос, артилериэ иджы яӀэ, кхъухьхэр яшъым кӀадзэ. Кхъухьхэр зэпкъырыхауэ индей мылъкузехьэхэм псыхъурей Тескоком и Ӏуфэм къахьхэр.

Шам хуитым и президенту техьар Шукри Ӏэл Куватли. 1947 гъэм парламентым лэжьэн щӀидза. Президентым и ӀэнатӀэгъу къэрууэ хъуар Шамым и Лъэпкъэгъу-социал партиэ.

Я кӀыхьэгъыр см. 11-17-щ. Лъэпкъым хыхьэ лӀэужьыгъуэ псори пабгъуэщ, пэбгыр ӀупщӀу къыхэкӀыу, пэ лъэдакъэм деж цы пӀийхэр тетщ. Дамэхэр Ӏузэ кӀыхьщ, теплъэр хуабжьу зэщхьэщокӀ — лӀэужьыгъуэхэми, анэхэми, хъухэми.

Щогъуалъхьэ Курыт Еуропэм къыщыщӀэдзауэ КъуэкӀыпӀэ Жыжьэм нэгъунэ. ЩӀымахуэр щрах Ипщэ-КъуэкӀыпӀэ Азиэм, Аустралиэм, Африкэм я щӀыпӀэ щхьэхухэм.

Лъэбакъуэм дежь шым и лъакъуэхэр зэкӀэлъыужурэ мэбакъуэ, псалъэм папшъу: сэмэгурабгъу икӀэр — сэмэгурабгъу гупэр, ижьырабгъу икӀэр — ижьырабгъу гупэр джоуэ. ЩызекӀуэм иӀэтыр зы лъакъуэ иэ лъакъуитӀ зэдэгъусу.

Советхэм я къэрал зэхэтыкӀэм къидэтэкъым ӀэнатӀэ гуэчыныр. ХабзэдэгъэкӀ ӀэнатӀэр (РССЗ-м и Нэхъышъхьэ Хасэ) хабзэгъэзанкӀэмрэ мэхьчэмэ ӀэнатӀэмрэ яшъхьэщытт.

И щӀыпӀэ псэупӀу хъуам хьэщомыщыр псэущхьэ нэхъ лъэшдыдэу щытщ, мащӀэдыдэщ нэмыщӀ псэущхьэу къыпэщыувэфхэр. ЗэзэмызэкӀэ къыпэувэфхэм ящыщыр хьэ лъэпкъым щыщхэра, гупышху щакӀуэхэр, абыхэм яхуэдэщ дыгъужь плъыжьыр. Зэ тӀысэгъу хьэщомыщым ч 30-40 лыуэ ешхыфыр. Хъу пӀащэхэм ч 50 хуэдиз яшхыфщ. Щыхь е кхъуэ иукӀам деж хьэщомыщыр махуэ зытӀущкӀэ Ӏусыфынущ. Ӏус щамыгъуэт зэманыр гугъ емыхьу ирахыфыр, я фэ щӀагъым щэ щӀэлъым папщӀэ, амур хьэщомыщым ием и Ӏувагъыр см 5 носыф.

1543 гъэ - архипелагым "Филипинхэр" цӀэ - Эспан пщы Филип II ицӀэкӀэ - зырихьэу щӀидзащ. ЩӀыпӀэхэр ЭспанэщӀэм и блыгу щӀагъэуващ. Акэпулкэ - Манилэ хылъагъуэ тырадзащ. ИкъукӀэ цӀыху куэдым эспаныбзэр зырагъащӀэу щӀадзащ, католик диныр куэдым ящтащ. Ауэ мыслымэн куэдыу зыдэс ипщэ щӀыпӀэхэр абы пэщӀоувэр.

Хьэщомыщхэм жэщкӀэ фӀыуэ ялъагъур, гупшысыгъуэ гуэрэхэмкӀэ дунер къуэлэнуи ялъагъур. Пантерэ лъэпкъым ящыщ псом хуэдуи хьэщомыщхэм я къурмакъей зэфӀэтыгъэмкӀэ мэгъуахъуэф, ауэ щыгъуахъуэхэр нэхъыбэкӀэ щызэпыхьэ зэманыгъуэращ.

Мы лӀэужьыгъуэр куэду щыӀэщ Еуропэм, КъухьэпӀэ Азиэм, Ищхъэрэ-КъухьэпӀэ Африкэм. Къаукъазым щыбэгъуащ. Мэлъэтэж. Абгъуэ щӀыгъуэм щыплъагъунущ гъурц жыг зэрызхэр зэрыт губгъуэхэм, псыхъуэ хуитхэм, мэз кусэхэм, жыг хадэхэм.

Шэдыгъуэм зэршъхьащыкӀыр ипӀкъ зындэмкӀэ, фэхуу щыту, икъудамэхэмкӀэ, тхьампэхэр нэхъ удзыфэху щытхэ, дзасу. ШӀыпӀэ къыздэкӀхэр ( Былийр нэхъ хуабэ лъэныкъуэ къздэкӀыфыр ), Еуропэм и ипшъэ лъэныкъуэхэм.
МывэкӀэпыс лъэпкъым и лӀэужьыгъуэ псоми я нэхъ кӀэ кӀыхьщ. Хъухэм я тхыцӀэр щхъуэ-яжьафэщ, ныбэ щӀагъыр щхъуэ-гъуэжьыфэщ, кӀащхьэр гъуэжь-удзыфэщ, жьэгъур щхъуэ-фӀыцӀафэщ, кусэ хужьхэр хэлъу. Нащхьэм набдзэ хужь ирокӀуэ. Анэр нэхъ фагъуэ.

КъэкӀыгъэхэм я нэхъыбэхэр пкъызэщхьэщыдзауэ щыт. Тип зтӀыщ щыӀэ я пкъызэфӀэтыкӀыу: талос — абым идежь пкъыр зыуэ псоуэ щыт, зы удзыфэ тхьэмпу, тхьэмпэкъудамэ — абым идежь пкъыр гъэчсурэту щыт, тхьэмпэ тету (лъабжъэ яӀэкъым; лэцсурэтхэм я нэхъыбэхэр), лъабжъэкъудамэхэр — пкъыр гуэшыгъу зэхэбгъэкӀ щыхъунур: лъабжъэлъэнукъуэ; пкъылъэныкъуэ.

Хьэщомыщхэм гулъытэгъу мутациэ яӀэщ, псэущхьэхэм я фэр хужьу щыту — бенгал хьэщомыщхэр, езыхэр хужьу, я кусэхэр фӀыцӀэ гъуэбжафу, я нэхэр щхъуантӀэу. Щхьэху псэу псэущхьэхэм апхуэдэ теплъэ зиӀэхэр мащӀэдыдэщ, ауэ ар зиӀэр бжыгъу къахокӀщ цӀыхухэм яӀыгъхэм. Зы хьэщомыщ хужь къыхокӀ 10,000 псэущхьэ гъуэжьхэм. Хьэщомыщ хужьхэр фӀыуэ мэпсэуф Ӏэлу, быни ягъуэтыфыр. Япэреуэ абыхэм теухуауэ къэӀуэхугъуэ щыщэӀэр 1951 гъэращ, абым щыгъуэ зы щакӀуэ хулъхугъэм хьэщомыщ бзым и гъуэм къырихат зы шыр хужь. Яужьым а хьэщомыщыр пагъэхьа зы бзы гъуэжьм, къилъхужьа шыриплӀ, плӀыри гъуэжьу. Зэман дэкӀауэ хьэщомыщ хужьыр и зы пхъухэм пагъэхьащ, шырищ къилъхуащ, а щым тӀур хужьхэт. Хьэщомыщ хужь цӀыхухэм яӀыгъу хъуар зы псэущхьэм къытекӀауэ щытхэщ. Иджыпсту зоохэм, дунейпсом, хьэщомыщ хужьу 130 хуэдиз яӀыгъщ.

Икlыхьагъыр см. 60 - 85, дамэм икlыхьагъыр см. 51 - 65, ихьалъагъыр кг. 2, 7 - 4, 8 мэхъур. Бгъашъхъуэхэм я бзыхэр хъухэм нэхъри нэхъ ину щытхэ.

Щэпс (ур-бз. Шепси) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм хэт Псыущхъуэ Ӏуащхьэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 22 хуэдиз мэхъур.

Малага къалэм Эспаниэм къэхъуа. И сэбиигъуэм къыщыкӀэдзауэ лэчтхыгъэм пылът. Илъэс 13 щыхъуам Барселонэ и арт Академиэм кӀохьэ. 1897 гъэм Пикассор Мадрид ягъакӀуэр, Мадрид и академиэ «Сан Фернандо» кӀэхьэн шъхьэкӀэ, Эспаниэм и нэхъ цӀэрыӀуэ академиэ артымкӀэ.

Ӏус нэхъыщхьэр бжьэ, хьэдзыгъуэнэ, гъудэбадзэ, пкӀауэ, цӀывхэращ. ГапкӀэрэ бжьаӀуэхэм ятеуэурэ зэран ин щырах щыӀэщ. АпщыгъуэкӀи ахэр гъэшынэгъуафӀэкъым, уеблэмэ фоч уэ макъым имыгъащтэу.

XIX лъэхъэнэм и пэм Иберийр зауэм хэт наполеоныдзэмрэ антинаполеоныдзэмрэ я зэпэщытыным. Абым пэмыкӀыу а лъэхъэнэм револуциэ бжыгъи щокӀуэкыр, Португалым и ӀэнатӀэм Бразилыр кӀокӀыр.

Бхагалпур къалэм дежь, Гангым псышхуэ Кошир еубыдыр, Гималай къушъхьэхэм къыхэжыр. И курыт лъэныкъуэгъуэм бгъуагъ метрэ 1,500 щынэсым и кууагъри метрэ 10 здыфӀэкӀым, Гангым фӀыуэ ипшъэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ егъэч, Инд Ганг губгъуэм и нэхъ занкӀэ лъэныкъуэм ихьу. Абдежьы щыкӀэдзауэ и кӀэ лъэныкъуэр щыкӀедзэ, жэ бжыгъэкӀэ зэхэкӀыу. Сахебганджым дежь, сэмырабгъумкӀэ Бхагиратхи-жэ ин хокӀыр, Гангым и псыхъуэ нэхъышъхьэм абы щыкӀэдзауэ цӀэ зэрихьэр Падма. Км 100 фӀэкӀауэ Падмэм щыкӀэдзауэ иджыри зы жэ ин хокӀыр Даланги ицӀу.

Къыздэхъуар къалэ Капрэзэм (Тоскана хэкум) ӀэнатӀэпӀашъхьэ зиӀэ хулъхугъэм и унагъуэм. ИцӀэр тезыӀуар ядэра, а цӀэр Тхьэм и пӀалъэкӀэ къытеху къиӀохут. КӀалэцӀыкӀум и анэр илъэсих щыхъум идежь дунем ехыжьа.
Нэхъыбэм хывхэр гуп мы ину зэхэтхэ, абыхэм зы гуужъ, гукӀэ зытӀущ, джэм зытӀущ шкӀэхэр ядэкӀыгъу хэтху. Зэхэтын хабзэ яӀэми абым и пылъыным яуж итхэкъым нэхъыбэм. Гуужъыр нэхъыбэм лъэныкъу зеӀыгъыр адрей псэушъхьэхэм я хэмыхьу, згуэрэ къатеу ешӀыпхъуахэмэ, гупым якӀэлъоплъ, джэм гуэрэхэр хэкӀауэ щытмэ и бжьакъуэмкӀэ еуэкӀыурэ гупым хехуэжьыр. Щежьэхэм идежь хабзу яхэлъ зэпамыуду: джэмыжъхэр ипэм иту макӀуэхэ, шкӀэхэр икум итхэ, икӀэм итхэр гукӀэхэмрэ джэмыкӀэхэмрэ. Згуэрэ къакӀалъежьэмэ гупыр пабжъэхэм холъадэ, хъурей-хъурейуэ жэжу, яужым къоувыӀэхэри я лъэужхэм тету яуж къыхьам йожэхэ.

И сурэткӀэ елэныр губгъуэ дзыдзэм ехьч, ауэ нэхъ цӀыкӀу щыт. И кӀыхьагъыр см 29-38 мэхъу кӀапэр хэту. Инхэм я хьэлъагъыр г 370-730 мэхъу. Адрей псэушъхьэ я лъэпкъым хэтхэм елъытамэ елэнхэм я хъухэри я бзыхэри зэхуэдиз, я инагъкӀэ зэшъхьэщыкӀхэкъым. Я кӀыфэр псыгъуэ кӀыхьу щыт, лакъуэхэр кӀэкӀыу, дзыдзэ псоми хуэду. КӀыфэм ишъхьэмкӀэ гъуабджэ-кӀынфӀу щыт, гъуэжь хэпхъауэ. И кӀагъымкӀэ фӀыцӀу щыт. Я нэӀур фӀыцӀэ хужьу зэхэлъ, хужьу я жэм ихъуреягъымрэ натӀэмрэ ирокӀуэ, яужкӀэ еху. Я тхьэкӀумэхэр иныфӀу щытхэ, кӀапэр бэлацэ.

Пцэщыщ е Пэкъо (ур-бз. Паук) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Хы ФӀыцӀэм хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм хэт Ӏуащхьэ Мыщэжьым къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 14, 5 хуэдиз мэхъур.

1940 макъуэауэгъуэм Совет Зэгуэтхэм Бессарабиэр яубыд, япэм Урысей империэм хэтар, 1918 гъэм Румыным оккупациэ ишъатэр, 1940 и шышъхьэӀум Эстониэ, Латвиэ, Литоу джоуэ еубыдыр.

Псыбэпс (ур-бз. Псебепс) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Адэгумым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм къыхожщ, и кӀыхьагъыр км. 37 хуэдиз мэхъур.

Хьэщомыщ пӀащэм адрей джэду лъэпкъэгъухэми хуэдэу дзэ 30 иӀэщ. ДзапэфӀанэ къыбгъурыт хырых жьэбгъум хэтщ (ищхьэмкӀи ищӀагъымкӀи); хьэдзитӀ; жьэкъупщхьэм премоларищрэ зы моларрэ, жьэбгъум премоларитӀрэ зы моларрэ. Дзэхэм я тхыпхъэр:

Жьыкъан лъэпкъым къызэщӀеубыдэ лъэпкъыгъуэ 44-рэ, псори зэхэту лӀэужьыгъуэ 360-м нэс. Абыхэм дэнэ къэрали уащыхуозэ, Америкэм щымыхъукӀэ, псом хуэмыдэу щыбэгъуа тропик къэралхэм.

XIV лъэхъэнэм Афганистаныр азиэкурытым щыщ пэштыхь Темырым еубыд. Темырыр дунем ехыжьа яуж, Темырейхэм я къэрал зэфӀоувэ, къалэ нэхъышъхьэр Гератэм дэту. Моголышхуэхэм я империэр хэзылъхьа Темырей лъэпкъым щыщу, яужыреуэ къэна пщы Бабурым, къэрал кӀэ хелъхьэ, къалэ нэхъышъхьэр Кабул дэту, абым икӀыурэ зекӀуэхэм макӀуэ Индиэм.

НэмыщӀ къэрал тхыдэхэм хуэдэу Адыгэ Хэку тхыдэм и пэсырей пщышхуэхэр къэгъэунэхуауэ щыткъым. Ауэ, пэсырей Алыджейм, Румейм, Урымейм зэрызурэ я цӀэхэр къыхокӀыр, абым хуэдэу, нэхъ жьыдыдэу къынэсар ди зэманыгъуэм Ариан и къэӀуэхугъуэ (пэсырей Алыджым щыщ хъыбар), зэригъэунэхумкӀэ Зихей Хэкум и пэштыхьэу тетар и зэманыгъуэм Стахемфак.

Джэджэн (ур-бз. Большой Тегинь) — Урысейм хэт Краснодар крайм и щӀыпӀэм хэж псыщ Уэрпым хэлъадэу, Къаукъаз Тхышхуэм хэт Ахъмэтыбым къыщӀож, и кӀыхьагъыр км. 90 хуэдиз мэхъур.

Дагъыстэныр Ишъхъэрэ Къаукъазым хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэр: ишъхъэрэмкӀэ — Къэлмыкъым, къуэхьэпӀэмкӀэ — Ставропол шӀыпӀэмрэ Мышгычеймрэ, ипшъэмкӀэ — Курджымрэ, Азэрбиджанымрэ, къуэкӀыпӀэм — Каспий хым и Ӏуфэм Ӏохьэ.
Щопсэу Еуропэм, Азиэм, Африкэм. Ди къэралым щымащӀэщ, мэлъэтэж. ЩӀымахуэр Урысейм деж ирахыу нэхъ здыхуагъэфащэр КъаукъазыкӀэрщ. Щогъуалъхьэ жыг зэрызхэр, е гуэрэнхэр зырыт губгъуэхэм, мэз кусэ гъунэхэм. Абгъуэ щещӀ жыггъуанэхэм, лъабжьэхэм, мывэ зэтелъхэм.

Унэбзухэр дэни щыкуэдщ, мылъэтэжу щопсэу. Абгъуэр щӀыпӀэ зэхуэмыдэхэм щащӀ: унащхьэхэм, боущхьэхэм, жыг къудамэхэм, зырегъэзэгъ адрей къуалэбзухэм я абгъуэхэми. Къаукъазым деж унэбзухэм зы гъэм щэ къыраш.

ӀуащхьэмахуэцӀыкӀу и лъапэм деж щӀэт къуажэ Степанцминдар, япэм, XIX лӀэщӀыгъуэм ипэм нэс Джылэхъстэнхэ я ӀэнатӀэгъуэм щӀэтт, пщы Къазий еуэ, къуэм дэкӀ гъуогу Хъырцей пщыгъуэхэм пхырыкӀыр зэрагъэзахуэу.

Кортес тхыгъэ иригъэхьхэтэмрэ биографиэ Гомаро итхамрэ тхьэусыхыгъэ куэл иӀэ, пщымрэ абым дэкlыгъухэмрэ къызэреныкъуэкъухэр, Кортес фэ зэррамыплътэм. ЗэрщытамкӀэ Кортесым апщыгъуэ шъхьэхуиту ӀэнатӀэ иӀэну хуэя, абым шъхьэкӀэ и дэкӀыгъухэмрэ езырэ я Ӏохухэр зэӀыхьахэ.

Лъэпкъу хъуам шы зехуэным епхауэ шытхэтэм пкӀэшхуэ а псэушъхьэхэм хуашъхэт пэсырейдыдэ зэманыгъуэхэм ящыкӀэдзауэ Ӏэшъагъэхэм, уэрэдхэм, таурыхъхэм, усэхэм, лэчтхыгъэхэм шыхэр зыхэтыр бжыгъэ.

И къабзий дахэм щхьэкӀэ ахэр 1938-рэ гъэм къыщыщӀэдзауэ Ипщэ Африкэм, иужыӀукӀэ Алджазаирым, Сицилиэ хытӀыгум, Фрэнджым, нэгъуэщӀ къэралхэми зэрахуэуеубла. Ипщэ Африкэм ахэр ягъэмэлыхъуэ, пылъхьэншэуи а къэлэныр ягъэзащӀэ, абы къыхуагъэщӀа нэхъ умыщӀэну: жэрхэщ, бэшэчхэщ, къарууфӀэхэщ, сакъхэщ, нэхъыщхьэращи дыгъуакӀуэхэм ящышынэкъым — ирецӀыху, ирехьэкӀэкхъуэкӀэ.

Португалыр индустриэ-аграр къэралу щыт. Япэрей лэжьыгъэхэр - шэкӀ, идэ, пхъэ, тхылъымпэ, бдзэжьей, санэшъ. Туризмыми пӀэшхуэ еӀыгъ къэралым и экономикэм.

Кейп-Пойнт къуапэ ГугъэфIым игъусэу Кап тIыгуныкъуэм и ипшэ пIэ кIэухщ. Къуапэр тIэкIу нэхъ къуэкIыпIэкIэ щылъщ ГугъэфI къуапэм елътауэ, Кейптаун къалэ и нэхъ ипшэу. Ар хеубыдэр ИАР-м и КъухьэпIэ-Кап провинциэм.

Азгъей Республикэ, Азгъей (аз-бз. Аҧсны Аҳәынҭқарра, Аҧсны — Апсны́ (къикlыр «Апсхэм якъэрал», ур-бз. Республика Абхазия, Абхазия) — КъуэхьапӀэм Къэукъазым иде хэт, Хы ФӀыцӀэм и ипшъэ-къуэкӀыпӀэ Ӏуфэм идей. ИцӀэдыдэр псоуэ: Аҧсны Аҳәынҭқарра (Азгъей Республикэ). Къалэ нэхъышъхьар — Согъум.

Щопсэу Еуропэм, Африкэм. Къаукъазым щӀымахуэр щизыхи къахокӀ. Нэхъ щыплъагъур псыхъуэхэращ. Абгъуэр щӀыпӀэ зэхуэмыдэхэм щещӀ — унащхьэм, пкӀэхэм, бжьыхьэкӀапэхэм, къуацэ, пхъэ зэтелъхэм.

Португалым и дзэм хэтым я бжыгъэр зэрыхъур 67 мин хуэдиз. Дзэр зэрзэхэкыр: Армиэ, Навигациэ (Португалым и хыдзэ, Хы дзэзэшэри хэту), Уэгузауэдзэ (Португалым и Уэгузауэдзэ - FAP), Республикэм и Лъэпкъ Гуардиэ (GNR).

Нэхъышъхьу къызыхэкӀыр Гангыр Бхагиратхирар (Ганг и жэ Бхагиратхым хумыгъэгъуащэ), Гаумукхым дежь кӀидзу лъэгапӀэ 7,756 метрэм (Ганготхри мылыжьым и лъабжъэ лъэныкъуэ) Гималайхэм, индиэ штат Уттаракхандым. КъыкӀэжыпӀэм гъунэгъу бгъэдэлъ мылыжъым ицӀэ зезыхьэ хьэблэ Ганготри - Ганга гуащэм и псэупӀэ, хиндудиным пылъ цӀыхухэм я зы тхьэлъэӀупӀэхэм ящыщу.
1939 гъэм, Молотов-Риббентропп секрет тхылъ пактымкӀэ РССЗ-м Полшэм и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэр еубыд - Урысыхумрэ Украинэмрэ я къуэхьэпӀэ лъэныкъуэхэр. 1939-1940 гъэхэм совет-финн зауэ, текӀуар абым РССЗ-ра, Карелейм и ныкъуэр апщыгъуэми еубыд. 1940 гъэм РССЗ-м балтикэ къэрал - Латвиэ, Литоу, Эстониэ джоуэ еубыд, абым пэмыкӀыу Румыным хэта Бессарабейри еубыд.

Мэхьэчкъалэ (ур-бз. Махачкала, авар-бз. МахIачхъала, лезг-бз. МахIачкъала,Анжи, таб-бз. Мягьячгъала, дарг-бз. ГIянжи-Къала, МяхIячкъала, къум-бз. Анжикъала, Магьачкъала, лак-бз. МахІачкъала, Анжи, азэр-бз. Маһачгала (Mahaçqala)) — Ишхъэрэ Къаукъазым къалэ щыт, Дагъыстэн Республикэм и къалэ нэхъышъхьэ.

Къуапэхэр къагъэхъу Iерозиэм еригъэкIуэкI процессхэм. Ахэр къохъу пшахъуэ Iуфэм Iулъхэр псым зэщIилъасэурэ, быдэ къэхъугъэхэр къыщигъанэм деж.

1945 мазаем Кърымым Ялтэ къалэм иде, аргуэру конференциэ щокӀуэкӀ Сталин, Черчилл, Франклин хэтху, зтеухуатэр - зауэ нэужым Ӏохугъэ къыхэкӀынухэмрэ Джэрмэныр Ӏэшэншэ шъынымрэ, Совет Зэгуэтхэр КъуэкӀыпэ лъэныкъуэм зауэм хэхьэнымрэ Японым пэуву.

Къуапэр Африкэм и ипшэ-къухьэпIэ кIэух пIэщ. Ар къыхигъэщу къуапэ IухьэпIэм деж Iутщ монумент, уздэщыт пIэм и координатхэр уигъэлъагъуу. ГугъэфI къуапэм тIэкIу нэхъ ишхъэрэу пэщылъщ Кейп-Пойнт къуапэ. А къуапэращ маяк «Къуапэ ГугъэфIыр» зытетыр. Ар апхуэдэу щыщытыр, Къуапэ ГугъэфIыр нэхъ япэу щылъми, кхъухьхэм Кейп-Пойнт къуапэм дежщ къекIуэкIын щыщIадзэр.

Ганг и псыхъуэм дэс джылэр зэхэпхъауэ щыт. КъуэхьэпӀэмрэ курыт лъэныкъуэмрэ джылэ дэсхэр я нэхъыбэм пэсырей дравид лъэпкъхэм къахэкӀахэра, яужым ариэ лъэпкъхэр яхэхьэри зы хъуахэ. Зэманыгъуэ текӀауэ турукхэр, монголхэр, афганхэр, къажэрхэр, хьэрыпхэр къахэхьэуэ щытат. КъуэкӀыпӀэмрэ ипшъэмрэ, нэхъыбэӀу Бенгалиэм, дравидхэр арийхэмрэ тибет бирма бзэхэм ящыщ лъэпкъхэм хэтӀысхьэхэт. Еуропей яужыреуэ къэкӀуахэтэр хэкум джылэм и нэхъ макӀэхэм ящыщхэ.

Шам джылу дэсым и бжыгъэр 2007 гъэмкӀэ зэрыхъуар 19 405 млн цӀыху. Хэрыпхэр 80% мэхъу дэсу хъуам. ПэмыкӀ лъэпкъ нэхъ ину бжыгъэкӀэ кӀуэр курдхэр - 10% мэхъухэр, ябыхэм я нэхъыбэр къэралым и ишъхъэрэ лъэныкъуэм дэсхэ, куэдым я бзэр зэрахьэхэ, Ӏэссирийхэр 3% мэхъухэ. Адыгу мин 400 хуэдиз дэс, ермэлыуэ мин 200 хуэдиз, ингучу минитху хуэдиз. А лъэпкъхэм щымыхъукӀэ Тырку гъунапкъэм и лъэныкъуэм дежь къалэ Хьэлебымрэ Латакиэмрэ мин 900 хуэдиз тырку дэсхэ.

Дон Мартин Кортес, Малинче и къуэ, Хуан де Сунига къану къыштат - Кортес и зы дзэзэшэхэм ящыщ. «Япэрей метис» цӀэлей иӀа. И бын иджыри къыздынэсым Мексикэ дэс.

Къазахъыбзэ (қазақ тілі, قازاق ٴتىلى, Qazaq tili) — Къазахъстэнм и бзэ нэхъыщхьэщ. Къазахъыбзэм Къазахъстэн ис къазахъэм я анэдэлъхубзэщ, абы щынэмыщӀауэ адрей лъэпкъхэми ящӀэ, иропсалъэ.

Адыгэ джэгум щыщ хабз. ДжэгуакIохэм пшъэшъэ цIэрыIо джэгу пчэгум тыраубытэти ар ащэфыжьэу "шъхьафит" ашIыжьыфэ ахъщэ къаугъоищтыгъ. Ахъщэу къаугъойрэр алъытэнэу нэбгырэ заулэ агъэнафэщтыгъэ. Пшъэшъэ гъэшIуагъэу тыраубытагъэр цIэрыIоу зэрэщытым елъытыгъэу нахьыбэ къыфатыщтыгъэ.
Бланэхъум икlыхьагъыр м. 3 носыр, илъэгагъыр м. 2, 3, икlапэр см. 12 - 13, ихьалъагъыр кг. 360 - 600; Урысейм идей Къуэкlыпlэ Джыжьэмрэ, Канадáмрэ кг. 900 носхэр. Бланэбзхэр нэхъ цlыкlу щытхэ. Изэфlэтыкlэмкlэ бланэхэр яшъхьащокlыр пэмыкl шъыхьхэм куэдкlэ. Ипкъымрэ ипшъэмрэ кlэкlыу щыт, икlыбым джабэ тет, лъакъуэхэр кlыхь lэуэ щыт, абы шъхьакlэ псы щефэнум идежь псым кууэ хэхьан хуэй иэ лъэгуанджэмышъхьакlэ увын. Ишъхьар ину щыт, пэшхуэ пыту, lупашъхьар ину, къыпылэлу щыту. Ифэр гъуабджэ-фlыцlу щыт, лъакъуэхэр псыфэнэхуэ щыт, хужьым нэхъ хуэкlу.

ЦӀыхухэм я нэхъыбэкӀэ гъэсэпэтхыдэр къалъытэкъым пкъы хуэду, дынхэр къахэкӀауэ: чыристэныгъэ, мыслымэныгъэ, иудэныгъэ джоуэ, гулъытэгъуэ яратхэр зэкӀэлъыпыту зэрыпха къэхъуэлъыгъуэ хуэдэ гупшысэгъуэ иэ пкӀэ зыхуашъ дуней тетыкӀэ гурыӀуэгъуэ.

Совет Зэгуэтхэмрэ къыдэшъ къэралхэр дэкӀыгъу зы лъэныкъуэкӀэ, къуэхьэпӀэ къэралхэр пэмыкӀ лъэныкъуэмкӀэ щыӀу, я зэпэубыдыгъэ щамыгъэтхэм «Зауэ шӀыӀэр» икӀэм къыхокӀыр.

Щопсэу къамыл, чыцэ Ӏув лъагэ къыздэкӀ щӀыпӀэхэм — Хы Каспий и гъунэхэу Тэрч, Сулак, Артек я хэлъэдапӀэхэм. Апхуэдэуи — Еуропэ Ипщэм, Азиэм, Аустралиэм, нэгъуэщӀ хэгъуэгухэми. Зэ гъуэлъхьэгъуэр джэдыкӀи 6-7-щ. Къуртыжыр нэхъыщхьэу анэращ, ауэ къишынымкӀэ адакъэри дэӀэпыкъуэгъу мэхъу. Адрей лӀэужьыгъуэхэм ялъытауэ зы щӀыпӀэм къыщизыш натӀэплъжэдхэр икъукӀэ зэрыӀыгъхэщ, бын пӀынкӀэ зэдоӀэпыкъу.

Хамэ къэрал бжыгъэм щопсэу. ЩӀымахуэр щрех нэхъыбэу Африкэм, Индостаным, Индокитайм. Абгъуэ кӀэрещӀыхь псэуалъэ блынхэм. Псэуалъэ здэщымыӀэ къущхьэ щӀыпӀэхэм — къырхэм, мывэ абрагъуэхэм.

1940 нэкъыгъэм и 10 джэрмэныдзэр Фрэнджымрэ Бенилукс къэралхэмрэ ихьэн кӀэдзэ. Нэхъ ину здеуар зэгуэтхэр нэхъ къэрууншу здэщытахэм идежь - Арденн Ӏуашъхьэхэм ядежь. Нэкъыгъэм и 14 Нидерлэндхэм капитулациэ ят, нэкъыгъэм и 26 - Белгэм, мэкъуауэгъуэм и 22 - Фрэнджым. Джэрмэныдзэм Дункерк идежь зэгуэтхэм я дзэр хъуреягъкӀэ ираубыдэ, я нэхъыбэм абы ипэкӀэ йокӀуэсыкӀхэри Инджылызым йокӀхэ.

Нэхъ лъахъчэ дыдэр шытхищым Ширваликыра - къушъхьэ псом и лъэныкъуагъкӀэ ирокӀуэ Брахмапутрэм щыкӀэдзауэ Индым нэс, лъэгагъкӀэ тэнэ деи метрэ 2, 000 фӀэмыкӀыу.

Тхьампэхэр кӀагъымкӀэ нэхъ нэху щыт ишъхьамкӀэ нэхърэ, пхъашэху. Тхьампэ лъабжъэхэм Ӏутхэр щырыщу зэгуэтхэ, кӀы кӀыхьхэм япыту, ишъамкӀэ бгъуэуэ щыту, икӀапэмкӀэ памцӀу, я кӀыхьагъымкӀэ см. 2, 5 - 5 хуэдиз хъууэ, бгъуагъкӀэ см. 1, 5 - 2 хъууэ. Жэпкъым фӀэтӀ тхьампэхэр апхуэдэ къэрабзу щытхэ ауэ я кӀыр нэхъ кӀэкӀыу щыт.

Франклин Делано Рузвелт (ин-бз. Franklin Delano Roosevelt, 1882 шӀычылэм и 30-м — 1945 мылыжъыхьым и 12-м) — америкэм и кърал цӀэрыӀуэ лэжьыгъэ, 32-рей президент АШЗ-м (1933-1945)

Япэрей дунейпсо зауэр иуха яуж къэрал зи къэру къымыхьахэмрэ Джэрмэнри я хэту репатриациэшхуэхэр я тралъхьа. Джэрмэным и колониу хъуар фӀэкӀуэда и шӀыналъэми щыщ хэту, и армиэмрэ и хыдзэмрэ зэбгыригъэкӀыни хуэй хъуа. Зауэ зэхуаку зэманыгъуэм къэралхэм я зэпылъыныр Версал-Уашингтон системэкӀэ екӀуэкӀт. Лъэпкъхэм я Лигэ яшъа, лъэпкъэгъу организациу, кӀэуэ дунейпсо зауэ къэмыжьэным елэжьыну теухуауэ, зэпэубыдыныгъэ кӀэуэ къыкъуэкӀмэ абым теухуауэ чэнджэшыну.
Нэхъыбу псэушъхьэ-къэкӀыгъуэ зэхэтыкӀэр къыздэнар псыпэм дежь, Бенгал хыжэм здыпэкӀэхуэм, Сундарбан дежь. А лъэныкъуэм иджыри къэна фӀыуэ зэрамгъэшъа флорэм щыщ лӀэужъыгъэхэр, абыхэм пэмыкӀыуи псэущхьэхэм я пщы хэкум щыщ бенгал къаплъэн. Хэкум щыщу бжъэжъэй къебжэкӀа хъынухэм я щыщхэр: нотоптэридхэр (лат-бз. Notopteridae), ципринидэхэр (лат-бз. Cyprinidae), клариэ батрачусхэр (лат-бз. Clarias batrachus), анабантидэхэр (лат-бз. Anabantidae), чанос (лат-бз. Chanos chanos) джоуэ.

Шы (лат-бз. Equus ferus caballus) — псэущхьэ, мылъапэтӀуанэхэм ящыщщ, Ӏэсэ хъуауэ зи закъуэ къэнэжа лӀэужьыгъуэщ шы Ӏэлхэм щыщ дунем къытемнэжахэм хуиту псоуэ. Шыр илъэс блэкӀа милыуан 45-55 хуэдизым зэфӀэуващ, зы псэущхьэ мы иным къыхэкӀауэ иджырей гъэщӀэгъуэным нэсауэ. ЦӀыхухэм Ӏэсэ ящӀын щыщӀадзар шыхэр илъэс 4, 000 ди лъэхъэнэм я пэм. Шыхэм я нэхъыбэхэр Ӏэсу щыт щхьэкӀэ, къэнэжауэ щыӀэ зы закъуэ шы Ӏэл лӀэужъыгъэ Пржевалскэ и шы, хуиту псэуэ ауэ Ӏэсэ шыхэм къатекӀауэ щытыр.

Вындыб (ур-бз. Вындыб) — Урысейм хиубыдэ Къэбэрдей-Балъкъэрым и щӀыпӀэм хэт Ӏуащхьэщ, и лъэгагъыр м. 680 хуэдиз мэхъу. Ӏуащхьэр Псыгансу къуажэм ипэмыжыжэу щытщ, и джабэхэм мэз Ӏуву тетщ и щыгур къуийщ.

Ахваххэр (ах-бз. ашвадо) — Къаукъазым ис зы лъэпкъщ, ахвахыбзэм иропсалъэхэ, динкӀэ мыслимэнхэщ. Лъэпкъым и бжыгъэр мин 7, 930 мэхъур, абым и нэхъыбэр (мин 6, 362) Дагъыстэным исщ.

Щопсэу Африкэм, Азиэм, Еуропэм я губгъуэхэм, бгы тафэ хуитхэм. ЩӀылъэрыгъуалъхьэщ. Урысейм и лъэныкъуэ бжыгъэхэм щогъуалъхьэ: Индылрэ Тэнрэ я лъэныкъуэхэм, Хы Каспий Ӏуфэм, Сыбырым къинэмыщӀауэ, Кърымым, нэгъуэщӀ щӀыпӀэхэми. Дудакъым фӀыуэ елъагъу лэжьыгъэ здамыщӀ тафэхэр, бжьыхьэсэ губгъуэ, гъавэ щӀапӀэ, мэкъупӀэхэр. Къумхэмрэ удз кӀырхэмрэ запыӀуадз.

И теплъэкӀэ бгъэнбзум ещхьщ, ауэ нэхъ цӀыкӀущ. ТхыцӀэм нэхъ тэхуфэ къыщӀоуэ, щхьэщӀыбыр гъуабжэщ, кусэ фӀыцӀафэхэр къыхэщу. Хъумрэ анэ я теплъэхэр зэхуэдэщ.

ТхыцӀэр яжьэщхъуафэщ, ныбэ щӀагъыр тэхущ, гъуафэ къыщӀэуэу. Джабэхэмрэ кӀэ щӀагъымрэ гъуабжэщ. Щхьэбгъум, нащхьэм, натӀэм хужь кусэ цӀыкӀухэр ирокӀуэ. Пэм къыщыщӀэдзауэ нэхэри къаубыду щхьэбгъухэмкӀэ кусэ фӀыцӀэ ирокӀуэкӀ.

Шыхэр зэуэхэм япэреуэ хагъэхэн здыкӀадзар Псыхъуэзэхуакум (Месопотамиэ)илъэс минищкӀэ ди лъэхъэнэхэм я пэм. X ди лъ. я пэм абыдежьым япэрей шухэр къожьэ. Абым щыкӀэдзауэ къагъэсэбэпын кӀадзэ зауэхэм лъэпкъу хъуам шыхэр здэпсэуа хэкухэм. Шыхэр къэралыгъуэ мылъку къалъытэн кӀадза: шыфӀ щымыӀэмэ зауэм текӀуэныгъи щыӀэнукъым. Абым шъхьэкӀэ шы кӀэлъыплъыныр зэуэлӀхэм я пшъэрылъ хъуа. ЦӀыхухэм шы лӀэужъыгъэхэр къыхагъэкӀхэр, шыхэр нэхъ лъэшху, нэхъыфӀ хъууэ, я ӀэплъэпкъкӀи я сурэткӀи.

Джэрмэным и лэжьыгъэ цӀэрыӀуэ ныбжэгъу иӀэхэм я сэбэпыгъуэкӀэ Гитлерым 1930-мрэ 1932 гъэхэм пэрламент хэхыгъуэм НСДАП-м депутат мандатхэм я нэхъыбэр къэхьыр. 1933 гъэм, щӀыщылэм Гитлерыр рейхсканцлер мэхъур, 1934 гъэм, Джэрмэным и президент Гинденбургыр дунем ехыжьа яуж Ещанэрей Рейхым и фурер мэхъур.

Урысстатым къызэриӀохумкӀэ, 2009 гъэм Дагъыстэным джылу дэсар 2 711 679. Дагъыстэныр япэрей республику щыт Урысейм лъэкъ дэсхэм я бжыгъэкӀэ.