Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Ti rugi ti Panawen ti Landok idiay Europa ken dagiti kaarubana alugar ket nailaslasin babaen ti naisangayan a porma dagiti implemento, dagiti armas, dagiti persoanal nga ornamento, ken bangbanaga, ken dagiti pay sistema iti naarkosana daremdem, a dagitoy amin ket maigiddiat manipud kadagiti sinaruno ti panawen ti bronse. Ti obra dagiti mammanday iti panagparang-ay kadagiti implemento ken dagiti armas ket pinannday iti sukog, ken, kas ti nagbanagan, ket nagin-inut a pimmanaw manipud dagiti estereotipo a porma dagiti sinarunoda iti bronse, a dagidi ket naidamili, ken ti sistema ti panagarkos, nga idi Panawen ti Bronse ketdagidi laeng nalaka a panagul-ulit dagiti linia a tabas, ket nakaiturongan ti sistema dagiti nasuko a linia ken dagiti agay-ayus a daremdem Ti termino a "Panawen ti Landok" ket addaan laeng ti nababa a pateg ti kronolohia, gaputa saan a nagpapada a nangrugi iti ballasiw ti intero a lubong Dagit ipetsa ken dagiti kontesto ket agdumadumada depende kadagiti rehion, ken ti panagsisinnaruno ti panpanawen ket saan nga agpayso para iti tunggal maysa a paset ti rabaw ti Daga. Adda dagiti lugar, a kas dagiti isla ti Abagatn a Pasipiko, ti uneg ti Aprikaa, ken dagiti paset ti Amianan ken Abagatan nga Amerika, a ti tattao ket dagus a linabsanda ti panag-usar ti bato tapno agusarda ti landok nga awan ti panangibaetan ti panawen ti bronse.

Ab-abel – Dagiti mekaniko a pannibbian ti kapas a pinaadar babaen ti alibungabong wenno danum ket immadu ti pinataud ti agtrabtrabaho babaen ti paktor iti agarup a 1000. Ti nabilegan a pagablan ket nangpaadu ti pinataud ti agtrabtrabaho babaen ti paktor iti surok a 40. Ti laddit ti kapas ket nagpaadu ti produktibidad wenno panagikkat ti bukel manipud ti kapas babaen ti paktor iti 50. Dagiti dakkel a pannakagun-od iti produktibidad ket napasamak pay iti pannibi ken panagabel iti lana ken lienso, ngem saan dagitoy a nalatlatak ngem ti kapas.

Iti agdama nga aldaw, nabaliktad ti kasasaad. Ita nga aldaw ti 'Mori' iti akikid a kaipanunotanna ket kangrunaan a mangibaga iti pagsasao a Mori Bawah, ken naipangpangruna pay iti dialekto a Tinompo iti dayta a pagsasao, nga inpatal-o dagiti kolonial nga agturturay a kas ti pagalagadan iti amin a paset iti lugar.

Kabayatan ti "Narugit a Gubat" ken Operasion Kondor iti Arhentina, tiniliw ti agturay a hunta militar dagiti kabusorna a politikal, nailugan dagitoy iti eroplano ket napuersada a tumapuak iti Taaw Atlantiko, iti kasta awanen a pulos ti pakasurotan iti panagpukawda. Gapu ta awan ti ebidensia a bangkay, ilibak ngarud ti gobierno a napapatay dagitoy. Dagiti tattao a napapatay iti kastoy a wagas (ken dadduma a wagas) ket naawagan iti Arhentina a kas "los desaparecidos" wenno "dagiti nagpukaw."

Iti laud. Dagiti daya nga aplaya ti Is-isla ti Banggai ken Peleng aginggana iti amianan a Bangkalan (1°10′S 123°18′E) kalpasanna ti linia a mapan iti Tg. Botok (Celebes) (1°04′S 123°19′E) iti likmut iti aplaya iti Tg. Pasir Pandjang (0°39′S 123°25′E) ken iti ballasiw iti Tg. Tombalilatoe (123°21'E) iti kasumbangir iti aplaya, kalpasanna agpangato iti daya nga aplaya a mapan iti Tg. Poeisan, ti akin-amianan a daya a patingga ti Celebes.
Dagiti nangabak iti Gov. Roque Ablan Awards for Iloko Literature (GRAAFIL) iti tawen 1981 (puesto, titulo ti nangabak nga obra, nagan ti autor):

Ti Hawu ket addaan pay iti adu a bokabulario ti AN [Austronesiao], mairaman dagiti pangsandi, ken dagiti dua a langa a maipapan iti gramatika, a naipangpangruna ti panangibaga a pangyuna ti ma- ken ti pangigapu a pa- … Nupay kasta, daytoy ket aglaon kadagiti awan sabali a langa ti gramatika ti AN, ken bayat a daytoy ket NAN [saan nga Austronesio], ti gramatikana ket saan a maiyanay iti sasao nga AT [Alor-Timor], ngem iti nawaya a kita. Isu a ti husto a panangipateg iti Hawu ket NAN, nga addaan iti nakaro a tuon ti bokabulario ti Indones iti AN. (p. 683)

Ti kalawa ti Amasona ket naidumadumaan ti nagbaetan ti a 1.6 ken 10 kilometro (1.0 ken 6.2 mi) iti ababaw nga agpang, ngem daytoy ket dumakdakkel iti las-ud ti nabasa a tiempo iti 48 kilometro (30 mi) wenno ad-adu pay. Ti karayan ket sumrek ti Taaw Atlantiko iti nalawa a estuario ti agarup a 240 kilometro (150 mi) a kalawa. Ti sabangan ti kangrunaan a sanga ket 80 kilometro (50 mi). Gapu kadagiti nawatiwat a rukrukodna, daytoy ket sagpaminsan a makunkuna a Ti Karayan Baybay. Ti immuna a rangtay ti karayan Amasona a sistema (idiay rabaw ti Rio Negro) ket nalukatan idi 10 Oktubre 2010. Daytoy ket adda idiay ruar ti Manaus.

Ti tinapay ket nangruna a makan a naisagana babaen ti panagiyurno iti masa ti arina ken danum. Daytoy ket nadayeg iti sangalubongan ken maysa kadagiti kaduogan a makmakan iti lubong.

Ti UTC−10:00 ket ti timbengan ti oras a mangkissay kadagiti 10 nga oras manipud ti Panagpapada ti Sangalubongan nga Oras (UTC). Daytoy nga oras ket inus-usar idiay:

Daytoy ket kadawyan a nainaganan iti Nalatak a Golpo (Latin: Magnus Sinus) nga ammo dagiti Griego, Romano, Arabo, Persiano, ken dagiti Renasimiento a kartograpo sakbay dagiti adu nga iyu-umay dagiti Portuges nga eksplorador ket inikkatda ti ulimaw a peninsula ti Ipus ti Dragon manipud iti Europeano a mapmapa iti lubong idi las-ud ti maika-16 a siglo.

Ti probinsia ket nabingbingay idi kadagiti dua a distrito t pannakabagi aginggana idi 1972. Kalpasan ti pannakainayonna iti kabarbaro a naurnos a Lugar ti Metropolitano a Manila idi Nobiembre 7, 1975 babaen ti Bilin ti Presidente Blng. 824, ti ili ti Valenzuela ket naisina idi manipud ti Bulacan ken saanen a paset ti pannakabagi ti probinsi idi rugi ti 1978.

Ti titulo ket naipatarus a kas Tagtagainep ti Nalabbasit a Kamara ken Ti Tagtagainep dagiti Nalabbasit a Mansion. Ti nobela ket naiwaras kadagiti kopia ti manuskrito kadagiti nadumaduma atitulo aginggan iti naiprenta a pannkaipablaakna, idi 1791. Ti nobela ket kankanayon pay a naamammuan a kas Ti Sarita iti Bato (napalaka nga Insik: 石头记; tradisional nga Insik: 石頭記; pinyin: Shítóu jì). Bayat a dagiti umuna nga 80 a kapitulo ket insurat babaen ni Cao Xueqin, Gao E, nga isu ti nangisagana ti immuna ken maikadua dagit iedision a naiprenta a kaduana ni Cheng Weiyuan idi 1791-2, ket nagnayonda kadagiti 40 a kapitulo tapno makompleto ti nobela.
Ti diplomasia (manipud ti Latin diploma, a kayatna saoen ket opisial a dokumento, a daytoy ket naala manen manipud ti Griego δίπλωμα, a kayatna a saoen ket a nakulpi a papel/dokumentot) ket isu ti arte ken panagsanay ti panagtignay kadagiti negosasion a nagbaetan dagiti representatibo dagiti grupo wenno dagiti estado. Daytoy ket kadawyan a mangitudtudo ti sangalubongan a diplomasia, ti panagtignay dagiti sangalubonga a pannakibiang babaen ti mamagkappiaan dagiti propesional a diplomatiko a maipanggep kadagiti banag ti panagkappia, komersio, gubat, ekonomia, kultura, enbironmento ken dagiti Karbengan ti tao. Dagiti sangalubongan a tulagan ket kadawyan apakitinnarusan babaen dagiti diplomatiko sakbay ti panakailagda babaen dagiti nailian a politiko. Iti saan a pormal wenno sosial a kapanunotan, ti diplomasia ket isu ti panangipakat ti sikap tapno makagun-od ti estratehiko a panagtiwan wenno mangbiruk ti kadagiti maawat a maitunos a pakailawlawagan iti maysa a sapasap a karit, ti maysa nga agsamag a ramramit ket ti panangisasao kadagiti sarita ti insao iti maysa a saan a makisinnuppiat, wenno natakneng a pamay-an.

Ti Nasantuan a Papa Pio IX (13 Mayo 1792 – 7 Pebrero 1878), ket naipasngay idi a kas ni Giovanni Maria Mastai-Ferretti, ket isu ti kabayagan a nagturay a nabutosan a Papa iti pakasaritaan ti Katoliko a Simbaan, a nagserbi manipud idi 16 Hunio 1846 aginggana idi pimmusay, ti maysa a paset ti panawen a gangani a 32 a tawtawen.

Ti "Maka-Diyos, Maka-Tao, Makakalikasan at Makabansa" ("Para iti Dios, Tattao, Katutubo ken Pagilian") ket ti nailian a napili a pagsasao ti Filipinas. Daytoy ket naala manipud kadagiti naudi nga uppat a linia ti Kari ti Panagtalek iti Wagayway ti Filipinas, daytoy ket naampon idi Pebrero 12, 1998 iti pannakaipasa ti Tignay ti Repbulika Blng. 8491, ti Wagayway ken Heraldiko a Kodigo ti Filipinas, idi las-ud ti presidensia ni Fidel V. Ramos. Ti pannakaampona ket immay kalapsan dagiti duapulo ket dua atawen kalapsan ti pannakawaswas ti dati a napili a pagsasao ti pagilian, ti "Isang Bansa, Isang Diwa", a naampon idi las-ud ti presidensia ni Ferdinand Marcos idi 1978.

Segun kenni Robert Blust (1999), ti Austronesio ket nabingbingay kadagiti nadumaduma a nangruna a sangsanga, amin malaksid iti maysa kadagitoy ket eksklusibo a mabirukan idiay Taiwan. Ti sasao a Formosano ti Taiwan ket naigrupoda kadagiti ad-adu ngem siam nga umuna nga urnos dagiti subgrupo ti Austronesio. Amin dagiti pagsasao nga Austronesio ket naisasao iti ruar ti Taiwan (mairaman iti pagsasao a Yami) ket tagikua ti sanga ti Malayo-Polinesio, a sagpaminsan a tinawtawagan iti Ektra-Formosano.
Mabirukan kadagiti kaadaywan a parte ti Singsing ti Apuy ti Pasipiko, makasanay ti Filipinas kadagiti masansan nga aktibidad ti seismiko ken bulkaniko. Ti Banak Benham iti daya ti Baybay Filipinas ket ti maysa a rehion ti sirok ti baybay nga aktibo iti tektoniko a subduksion. Garup a 20 a gingined dagiti mairehistro iti inaldaw, ngem kaaduan dagitoy ket nakapsut unay a marikna. Ti naudi a nakaro a gingined ti gingined ti Luzon ti 1990. Adda dagiti adu nga aktibo a bulkan a kas ti Bulkan Mayon, Bantay Pinatubo, ken Bulkan Taal. Ti panagbettak ti Bantay Pinatubo idi Hunio 1991 ket nagpataud ti maikadua a kadakkelan a panagbettak iti daga iti maika-20 a siglo. Saan amin a nalatak a langa ti heograpia ket naranggas wenno makadadael. Ti nataltalna a legado dagiti panagdisturbo ti heolohia ket ti Subtereneo a Karayan ti Puerto Princesa, ti lugar ket mangirepresenta ti habitat para iti konserbasion ti biodibersidad, ti lugar ket aglaon pay ti napno nga ekosistema ti bantay aginggana iti baybay ken addaan kadagiti kangrunaan a bakir iti Asia.

Ti lugar ti luek ket natagtagitao manipud idi 500 BC babaen dagiti Dorset ken kalpasanna dagiti tattao a Thule ken Inuit. Daytoy ket naabot babaen dagiti Europeano idi 1585 ken naisalaysayan a naipalawag idi 1616 babaen ni William Baffin, nga isu ti nakainaganan ti luek ken ti isla. Ti luek ket saan a malayag iti kaaduan a paset ti tawen gapu ta naabongan iti ken ti napuskol a densidad ti tumtumpaw a yelo ken dagiti iceberg kadagiti nawaya a luglugar. Nupay kasta,ti polinia iti agarup a 80,000 km2 (31,000 sq mi), nga ammo a kas ti Amianan a Danum, ket malukatan iti kalgaw iti amianan iti asideg ti Smith Sound. Kaaduan kadagiti biag ti danum iti luek ket konsentrado idiay asideg iti dayta a rehion.

Ti Basko (Basko: Euskara, IPA: [eus̺ˈkaɾa]) ket ti pagsasao nga insasao babaen dagiti tattao a Basko. Iti lingnguistiko, ti Basko ket saan a kabagian dagiti sabali a pagsasao iti Europa ken naisina a pagsasao, iti ania man apagsasao. Dagiti Basko ket indehenio, ken naipangpangruna nga agtataengda, iti Pagilian a Basko, ti rehion a mangaskaw iti akinlauud unay a Pireneo kadagiti kadenna a parte ti akin-amianan nga Espania ken ti akin-abagatan a laud ti Pranmia. Ti pagsasao a Basko ket insasao babaen dagiti 27% kadagiti Basko kadagiti amin a teritorio (714,135 kadagiti 2,648,998). Kadagitoy, 663,035 ket addada iti lugar nga Espaniol iti Pagilian a Basko ken dagiti nabati a 51,100 ket addada iti paset ti Pranses.
Dagiti awan inngana a panaglalaok kadagiti nadumaduma a kita ti arina, ken dagiti naggigiddiat a kaadu kadgiti mailimug, ket nagresultaan dagiti adu a kita, suksukog, kadakkel, ken linabag a magun-od iti lawlaw ti lubong. Daytoy ket mabalin a mapaanginan babaen kadagiti nadumaduma a proseso manipud ti panag-usar kadagiti masna a rumrumsua a mikrobio aginggana kadagiti nangato ti presionna nga artipisial a panagpaangin iti las-ud ti panangisagana ken/wenno panangiyurno, wenno ibati a saan a maanginan. Adda dagiti adu a kita dagiti mainayon a mabalin a mausar, manipud kadagiti prutas ken bukbukel a makan aginggana kadagiti nadumaduma a taba, aginggana kadagiti kimiko a mainayon a mangpasayaat ti nanam, linabag, maris, and/wenno kapaut ti pannakaidulin.

Ti babai (ad-adu ngem maysa: babbai wenno dagiti babai) ket isu ti a tao a babai wenno manakman a babai a tao. Ti termino a babai ket kadawyan a naibagbaga para iti maysa a manakman a tao a babai, ti termino a balasang ket isu ti kadawyan a termino para iti ubing a babai wenno balasitang. Nupay kasta, ti termino a babai ket isu ti inususar a termino a manginagan ti babai a tao, urayno ania ti edad, a kas ti insasao a "Karbengan ti babbai". Dagiti babai ket kadawyanda a makaipasngay, ngem ti babai a nakapanen iti pingga ket saandan a makaanak.

Ti kadakkelan, iti kaatiddog iti 3,500 a metro, ket tumipon iti karayan idiay Pasong Diablo ken agserbi a kas ti pagattianan ti Purok ti Ayala Alabang.

Dagiti serbisio ti gobierno kadagiti kondado a pagtataengan dagiti adu a tattao nga Amis idiay Taiwan kas dagiti estasion ti tren iti Hualien ken Taitung ketagiwaragawagda iti Amis a maikuyog iti Mandarin. Nupay kasta, bassit dagiti Amis iti ub-ubing ngem 20 idi 1995 ket makasao iti pagsasao, ken saan nga ammo no mano dagiti makasao kadagiti 138,000 nga etniko nga Amis.

Makunkuna daytoy a sidereal a bulan ngamin ta ti manu nga oras nga makapan nga agsubli ti Bulan (Ingles:Moon) iti naikkan a nagyanan dagita bituen (Latin:sidera): 27.321661 al-aldaw (27 aldaw 7 oras 43 minutos 11.5 segundo).

Ti International Standard Serial Number (ISSN) ket ti naisangayan a numero ti walo a bilang nga inus-usar a panangilasin ti periodikal a pablaak iti naisangayan a kita ti midia. Daytoy ket maaw-awat iti sangatlubongan a kas ti kammasapulan a panangilasin para iti panangigiddiat ti nagbaetan dagiti agpapada titulo ti serial ken panagpakabael kadagiti pamay-an ti panagpasingked ken panangibilin, panagtaripato ti urnos, nainkalintegan a deposito, dagiti panangipabulod dagiti biblioteka ken kdpy.

Ti prayle ket ti lalaki a kameng ti relihioso nga urnos ti Kristiano a mendikante. Ti prayle ket sagpaminsan pay a maus-usar kadagiti dati a kolonia ti Espania a kas titulo idiay Filipinas ken idiay Abagatan a laud nga Estados Unidos.
Ti sasao a Ramu ket ti pamilia dagiti agarup a tallo pulo a pagsasao ti akin-amianan a Papua Baro a Guinea. Nailasinda a kas pamilia babaen ni John Z'graggen idi 1971, ken insilpo iti sasao a Sepik babaen ni Donald Laycock kalpasan ti dua a tawen. Idasig ni Malcolm Ross (2005) isuda a kas maysa a sanga ti pamilia ti pagsasao ti Ramu – Akinbaba a Sepik. Inraman ni Z'graggen ti sasao a Yuat, ngem madudua itan. Ikkaten isuda ti Ethnologue (2009), a mairaman pay ti Mongol–Langam ken Arafundi (nga awaten ti Ross), ken idasigna isuda kas maysa kadagiti nawaya a pamilia.

Narikut ti akin-uneg nga estruktura ti sasao nga Austronesio. Ti pamilia ket buklen dagiti adu nga agpapada ken asideg nga agkakabagian a pagsasao nga adu a dagiti bilang ti [[lugar ti dialekto], isu a narigat daytoy a mabigbig dagiti pagbeddengan a pagbaetan dagiti sanga. Nupay kasta, nalawag daytoy a ti kalatakan a dibersidad ti henelohia ket mabirukan kadagiti sasao a Formosano ti Taiwan, ken ti kabassitan ti dibersidad ket kadagiti is-isla ti Pasipiko, a mangsuporta ti pannakaiwarwars ti pamilia manipud iti Taiwan wenno Tsina. Ti immuna a komprehensibo a panangidasig a mangipaltiing iti daytoy ket idi Dyen (1965).

Ti pagsasao nga Ambrak ket ti pagsasao a Torricelli a naisasao idiay Distrito ti Nuku ti Probinsia ti Sandaun iti Papua Baro a Guinea. Segun ti senso idi 2000 , adda dagiti 290 nga agsasao.

Ti Immuna nga Industrial a Rebolusion ket nagbalin iti Maikadua nga Industrial a Rebolusion kadagiti nagdaliasatan a a tawen a baetan ti 1840 ken 1870, idi ti teknolohiko ken ekonomiko a panagparang-ay ket pimmardas gapu ti kadda ti immad-adu a panagampon kadagiti napataray ti pison a bangka, dagiti bapor ken dagiti perokaril, ti adu a gatad a panagpataud kadagiti ramit a makina ket ti immad-adu a panagusar kadagiti napataray ti pison a paktoria.

Ti 117° a meridiano daya ti Greenwich ket ti linia ti longitud a gumay-at manipud iti Amianan nga Ungto a bumallasiw iti Taaw Artiko, Asia, ti Taaw Indiano, Australasia, ti Akin-abagatan a Taaw, ken ti Antartika aginggana iti Abagatan nga Ungto.

Ti Golpo ti Boothia ket ti bagi ti danum idiay Nunavut, Kanada. Iti administratibo daytoy ket nabingbingay iti pagbaetan ti Rehion ti Kitikmeot iti laud ken ti Rehion ti Qikiqtaaluk iti daya. Daytoy ket tumipon iti amianan iti Sabangan Prinsipe Rehente, dagitoy dua ket mangporma iti agmaymaysa a luek nga addaan kadagiti sabali a nagan kadagiti partena. Iti agpakanawan, daytoy ket pinalikmutan babaen ti Isla Baffin, Lingsat Fury ken Hecla, ti Peninsula Melville, ti nangrun a daga ti Kanada, ti Peninsula Boothia ken mbalin pay ti Lingsat Bellot no maibaga a ti Golpo ket gumay-at iti ad-adayo iti dayta iti amianan. Ti abagatan a patingga ti Luek Committee, iti amianan a laud ket ti Peninsula Simpson ken Luek Pelly. Iti pay maipatinayon iti pannakaikapetna iti Sabangan Prinsipe Rehente, no mausar ti barko a panagburak ti yelo nga agpadaya babaen ti Lingsat ti Fury ken Hecla, wenno, ket mabalin pay a lumabas nga agpadaya babaen ti Lingsat Bellot.
Ti pagsasao a Likum ket ti pagsasao a Laud a Manus nga insasao babaen dagiti agarup a 80 a tattao iti akinlaud nga Isla Manus, Probinsia ti Manus ti Papua Baro a Guinea. Dagiti mangisasao iti daytoy ket agsasaoda pay iti Nyindrou.

Segun iti Annuroten ti Internasional a Korte Kriminal iti Roma, a nayetnag idi Hulio 1, 2002, ti napilit a panagpukaw ket maibilang a kas krimen kontra iti sangkataoan, ket gapu itoy saan ngarud a mabalin a sakupen ti annuroten ti limitasion.

Dagitoy a pagsasao ket insasao babaen dagiti grupo ti tribu dagiti 10,000 nga agsasao. Naikeddeng dagiti pagsasao a kas naisagmak gapu ti panagbalbaliw iti sosial iti itilugar ken ti kaadu ti panagsasao iti Malayo.

Ti termino a pilosopia ket naggapu iti duog a Griego a balikas a "Φιλοσοφία" (philo-sophia),a kayatna a sawen "panagayat iti sirib" wenno gagangay a "pagayam ti kinasirib".

Idiay Haiti, daytoy ket naamammuan idiay a kas ti 'siwèl' ket naiwarwaras daytoy kadagiti lugar ti kabambantayan iti pagilian, a naipangpangruna idiay akin-amianan ken akin-abagatan a kabambantayan.

Ti Amianan a daya nga Asia ket maysa kadagiti kangrunaan a rehion ti ekonomia iti lubong. Daytoy ket maysa kadagiti nangruna a sentro ti politika ken addaan ti maysa a nangruna nga impluensia iti sangalubongan.

Ti kangrunaan apanggep ti panagarado ket ti panagkali ti akin-ngato a tuon ti daga, tapno maiyeg dagiti baro a kinalames iti rabaw, bayat a maikali dagiti ruot, dagiti tidda ti dati nga apit, ken dagiti bukel ti apit ken ruot, ken mangpalubos kadagitoy a marungsot. Daytoy ket mangited pay ti nawaya ti bukel a banag a agmulaan dagiti sabali nga apit.

Ni Abū ʿAbdallāh Muḥammad ibn Mūsā al-Khwārizmī (Arabiko: عَبْدَالله مُحَمَّد بِن مُوسَى اَلْخْوَارِزْمِي‎), a nasapsapa a naisurat a kas ti Algoritmi wenno Algaurizin, (c. 780, Khwārizm – c. 850) ket maysa idi a Persiano matematiko, astronomo ken heograpo idi las-ud ti Abasi nga Imperio, maysa nga eskolar idiay Kamara ti Kasaririt idiay Baghdad. Ti balikas nga al-Khwarizmi ket maibaliaks iti klasiko nga Arabiko a kas ti Al-Khwarithmi isu a kastoy ti Latin a pannakaisuratna.

Capell, Arthur. 'The "West Papuan Phylum": General, and Timor and Areas Further West', § 2.10.1 in Wurm 1977 [1975], New Guinea Area Languages and Language Study, volume 1: Papuan Languages and the New Guinea Linguistic Scene. Canberra.

Mabirukan iti akin-abagatan a daya ti Europa, ti kaasideg ti Tbilisi iti lukratibo a daya-laud a daldalan ti panagtagilako ket masansan pakabalinan ti siudad a kas punto ti suppiat a nagbabaetan dagiti nadumaduma nga agkakaribal nga imperio iti amin a paset ti pakasaritaan ken ti lokasion ti siudad iti daytoy nga aldaw ket mangisigurado iti daytoy iti puestona a kas maysa a nangruna a papanan a dalan para iti global nga enerhia ken dagiti proyekto ti panagtagilako. Ti agdumaduma a pakasaritaan ti Tbilisi ket maipaltiing iti arkitekturana, nga aglalaok a mediebal, klasikal, ken dagiti Sobiet nga estruktura.
Ni Raffaello Sanzio da Urbino (Abril 6 or Marsoh 28, 1483 – Abril 6, 1520), ken nasaysayaat a naamammoan laeng a kas ni Rafael, ket maysa idi a Italiano pintor ken arkitekto ti Nangato a Renasimiento. Ti obran ket dinaydayawan para ti kalawag ti porma ken ti nalaka a panakaaramid ken ti panakakita apakagunodan ti Neoplatoniko nga umno ti kalatakan ti nagatgitaoan. A mairaman ni Michelangelo ken Leonardo da Vinci, isu ket agporporma ti tawidan a trinidad kadagiti nalatak nga turay iti dayta a paset ti panawen.

Ni Colin Andrew Firth, (naiyanak idi 10 Septiembre 1960) ket maysa nga Ingles nga aktor. Dagiti pelikula ni Firth ket nakalakon iti ad-adu ngem $3 a bilion manipud kadagiti 42 a naipabuya iti sangalubongan.

Ni Rembrandt Harmenszoon van Rijn (Panangibalikas nga Olandes: [ˈrɛmbrɑnt ˈɦɑrmə(n)soːn vɑn ˈrɛin], 15 Hulio 1606 – 4 Oktubre 1669) ket maysa idi a Olandes a pintor ken agkitkitikit. Isu ket sapasap a naipanunotan a kas maysa kadagiti kalatakan a pintor ken agprenprenta iti Europeano a pakasaritaan ti arte ken ti kangrunaan iti Olandes a pakasaritaan. Dagiti naiparawadna iti arte ket dimteng idi paset ti panawen nga adda dagiti adu a kinabaknang ken kultural a nagun-odan a tinawtawagan dagiti historiador a ti Nabalitokan a Panawen ti Olanda nga idi ti Nabalitokan a Panawen ti Olanda a pinintaan, urayno ti adu a pamay-an ketalthough in many ways antitetiko iti Barok nga estilo a nagituray ti Europa, nga idi ket prolipiko unay ken napabpabaruan.

Ni Papa Juan VIII ket isu ti papa manipud idi 13 Disiembre 872 aginggana idi 16 Disiembre 882. Isu ket kankanayon a naikedkeddeng a kas maysa kadagiti kalaingan a pontipikado iti maikasiam a siglo.

Ti pagsasao nga addaan iti kaaduan a patneng nga agsasao idiay Taiwan ket ti Hokkien a Taiwanes nga insasao babaen dagiti agarup a 70% iti populasion. Ti Hokkien is a topolekto dagiti karuay ti Insik a nagtaud idiay akin-abagatan a Fujian ken insasao babaen dagiti adu a ballasiw-taaw nga Insik iti amin a paset ti Abagatan a daya nga Asia. Recently there has been a growing use of Taiwanese Hokkien in the broadcast media.

Kalpasan dagiti paset ti panawen a nagsasaruno a panagtataeng dagiti Celta, Romano, Huns, Eslabo, Gepid, ke Avar, ti pundasion ti Hungaria ket naipundar idi naladaw a maika-19 a siglo babaen ti Hungaro a prinsipe a ni Árpád, a ti nalatak nga apona a ni San Esteban I ket naipangato iti trono idi 1000 AD iti balangat nga inpatulod babaen ni Papa Silvestre II manipud idiay Roma. Ti Pagarian ti Hungaria ket adda daytoyen manipud idi 946 a tawtawen, ken dagiti nadumaduma apuntos ket naikedkeddeng idi a kas maysa a nangruna a politikal a bileg idiay Europa, a maysa akadagiti kultural a sentro ti Lumaud a Lubong. Kalpasan ti agarup a 150 a tawtawen ti bassit a Otomano a panaturay (1541–1699), ti Hungaria ket naitiptipon iti Habsburg a Monarkiay, ken kalpasan daytoy ket naikeddeng a kas gudua ti dua a monarkai ti Austro-Hungaria (1867–1918).
Dagiti langa dagiti gladula ti endokrina ket dagiti, iti sapasap, dagiti kasasaadda nga awan paso, ti bukodda a baskularidad, ket ti kadawyan a kaadda ti intraselular a bakuola wenno dagiti granula nga agipenpen kadagiti bukodda a hormona. Iti pakaigiddiatan, dagiti glandula ti eksokrina, a kas dagiti glandula ti katay, dagiti glandula ti ling-et, ken dagiti glandula iti kaunegan ti pagkalpaan, ket saan unay a napiskel ken addaan dagiti paso wenno kalawakaw a lumen.

Ti Ilocos Sur ket maysa a probinsia iti Filipinas a karaman iti Rehion ti Ilocos (Rehion I) iti Luzon. Ti kapitoliona ket ti Siudad ti Vigan, a mabirukan iti ngiwat ti Karayan Mestiso. Ti Ilocos Sur ket nabeddengan ti Ilocos Norte ken Abra iti amianan, ti Mountain Province iti daya, ti La Union ken ti Benguet iti abagatan, ken ti Baybay Abagatan Tsína iti laud.

Ti kangrunaan a waig ket addaan iti dagup a kaatiddog iti 10 a kilometro ket addaan kadagiti dua a sanga. Ti umuna ket naikapet iti sistema ti pagattianan ti Ayala Alabang, bayat a ti maikadua ket naikapet iti taudan ti danum manipud iti Reserbasion ti NBP, iti asideg ti Kampo Sampaguita. Agayus daytoy maikadua a sanga babaen ti Purok ti Ayala Alabang ken ti sitio ti komersio ti Filinvest, ken kumapet iti umuna a sanga idiay sitio ti Pasong Diablo aginggan nga agattian idiay Laguna de Bay iti punto a pagbaetan ti Wawa, Alabang ken Purok 1, Cupang.

Dagiti ket sukatanda dagiti pangsandi ti TNG. Nupay kasta, agbati dagiti dual a suldong ti *-le ken *-t, ken dagiti kasisigud a pangsandi ket agparang nga adda a kas dagiti maisasao a suldong ti Kalam.

Isu ket nagsubli idiay Estados Unidos ken nagbalin a DEkano ti Kolehio ti Agrikultura ti Unibersidad ti California, Berkeley. Isu ket immalis idi 1929 idiay New York tapno agbalin a propesor ti botaniko iti Unibersidad ti Columbia. Isu pay idi ti Direktor ti Botanikal a Hardin ti New York manipud idi 1929 aginggana idi 1935. Isu ket nagbalin a direktor ti Arnold Arboretum ti Unibersidad ti Harvard idi 1935 ken nagtalinaay idiay aginggana idi nagretiro idi 1946.

Ti Mayo 22 ti maika-142 nga aldaw ti tawen (maika-143 kadagiti bisiesto a tawen) iti kalendario a Gregoriano. Adda pay 223 nga al-aldaw ti nabati aginggana intono maungpot ti tawen.

Iti panak-pammadayaw ni Darwin a kas maysa a nalatak a sientista, isu ket napammadayawan babaen ti maysa a nangruna a panakaitabon a seremonia idiay Westminster Abbey, nga isu ket naitabon idiay asideg ni John Herschel ken Isaac Newton. Ni Darwin nailawlawagan a kas maysa kadagiti kaimpluensian a a piguro iti pakasaritaan iti nagtagitaoan.

Ni Papa Conon (c. 630 – 21 Septiembre 687) ket isu ti Papa manipud idi 21 Oktubre 686 aginggana idi pimmusay idiay Roma. Isu ket naipan a kas komproniso a kandidato, gapu ti kaadda a suppiatan a nagbaetan dagiti dua a sangkatipunan dagti nagtaeng ti milisia ken kleriko a Roma. Idi pimmusay, ni Conon ket naipunpon idi idiay Immuna a Basilika ni San Pedro.
Ti Ganges ( /ˈɡændʒiːz/ GAN-jeez) wenno Ganga (IPA: [ˈɡəŋɡaː] ( denggen)), ket maysa a adu a pagbeddengan a karayan ti India ken Banglades. Ti 2,525 km (1,569 mi) a karayan ket agtaud idiay Himalaya idiay Indiano nga estado ti Uttarakhand, ken agayus ti amianan ken daya ti uneg ti Tanap Ganges ti Amianan nga India a mapan idiay Banglades, nga idiay ket agayus idiay Luek ti Bengal. Daytoy ti kaatiddogan a karayan idiay India ken ti maikadua a kalatakan a karayan iti lubong babaen ti panagayus ti danum. Ti labneng ti Ganges basin ket isu ti kaaduan ti populasion a labneng ti karayan iti lubong, nga adda dagiti sumurok a 400 a riwriw a tattao ken ti densidad ti populasion ti agarup a 1,000 nga umili kada kuadrado milia (390/km2).

Ti tawen intono 2021 (MMXXI) ket kadawyan a tawen a mangrugi iti Biernes iti kalendario a Gregoriano (dominikal a letra C), ti maika-2021 a tawen kadagiti panangikeddeng ti Kadawyan a Panawen (CE) ken Anno Domini (AD), ti maika-21 a tawen ti maika-3 a milenio, ti maika-21 a tawen iti maika-21 a siglo, ken ti maika-2 a tawen iti dekada ti tawtawen ti 2020.

Ti Hulio 20 ti maika-201 nga aldaw ti tawen (maika-202 kadagiti bisiesto a tawen) iti kalendario a Gregoriano. Adda pay 164 nga al-aldaw ti nabati aginggana intono maungpot ti tawen.
Huá-hŏk nguòng-só (化學元素) sê cī sié-gái dâi-dŏng siŏh báh gūi cṳ̄ng gĭ-buōng gĭng-sṳ̆k gâe̤ng hĭ-gĭng-sṳ̆k gì ŭk-cék, dŭ iù siŏh cṳ̄ng nguòng-cṳ̄ cŭ-siàng, muōi siŏh ciáh nguòng-cṳ̄ dâi-dŏng ô siŏh iông só-liông gì cék-cṳ̄, mâ̤ sāi kĕk huá-hŏk huŏng-huák lì hŭng-gā̤.

YouTube sê siŏh ciáh ké̤ṳk nè̤ng hŭng-hiōng diêng-īng gì uōng-câng, diŏh 2005 nièng 2 nguŏk sìng-lĭk, gĭng-dáng sê sié-gái siông có̤i duâi gì diêng-īng hŭng-hiōng uōng-câng. Găk Dṳ̆ng-guók Dâi-lṳ̆k, sṳ̆k-chĭng Iù-guōng (油管). Mā-lài-să̤-ā huăng-ĭk siàng Iŭ-guōng (優管).

Găk gĭ-dók-gáu gì ùng-huá diē-sié, siông-dá̤ diŏh bái-nê cháung-cáuk chók kŭng-ké (tiĕng) gâe̤ng cūi. «Séng-gĭng» „Cháung-sié-gé“ gì tàu siŏh ciŏng sê ciŏng-uâng gōng gì:

Wikisource (Wiki Dù-cṳ̆-guāng) sê Wikimedia gì gĕ̤ng-tiàng cĭ-ék, mŭk-biĕu sê cháung-gióng siŏh bĭk cê̤ṳ-iù gì dĭ-sék chŏng-kó, bău-guák gáuk cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng bēng-buōng gì uòng-cīng nguòng-sṳ̄ ùng-hióng, bêng-chiā gâe̤ng cī piĕ ùng-hióng huăng-ĭk có̤ gì-tă ngṳ̄-ùng. Hiêng-câi găk Wikisource gà̤-dēng sū còng gì ùng-hióng dŭ cŏng-sùng GNU Cê̤ṳ-iù Ùng-dáung Hṳ̄-kō̤-céng (GNU Free Documentation License), gó ô gŭng-iū liāng-mĭk, mò̤ bēng-guòng hĕ̤k-chiā bēng-guòng ī-gĭng guó-gĭ gì nguòng-sṳ̄ ùng-hióng, chiông gū-cā gì sĭ-gŏ̤, ùng-ciŏng, huák-lŭk ùng-buōng dēng-dēng.

Gô-dā̤ (舊底) sê siŏh ciáh tiŭ-chiông gì sì-găng gái-niêng, gâe̤ng hiêng-câi siŏng-huāng, dâi-biēu ī-gĭng huák-sĕng guó gì ìng-ŭk gâe̤ng dâi-gié.

Mā-cū (媽祖) sê Hók-gióng iòng-hāi gâe̤ng Dài-uăng mìng-găng buái gì cṳ̆-niòng sìng. Hók-ciŭ-nè̤ng iâ chĭng ĭ có̤ "Mā-cū Bò̤-bò̤" (媽祖婆婆). Dó̤i ĭ gì séng-dù lì gōng, Mā-cū â̤ bé-êu tō̤-hāi-nè̤ng gì bìng-ăng.

Ciō-iéu gì huá-hŏk ciĕ-puái ô â-dā̤ gūi cṳ̄ng: Hŭng-sék huá-hŏk, iū-gĭ huá-hŏk, lī-lâung huá-hŏk, sĕng-ŭk huá-hŏk, ù-gĭ huá-hŏk gâe̤ng ŭk-lī huá-hŏk.

1940 nièng: Franklin Delano Roosevelt Dâ̤ 3 huòi dŏng-sōng Mī-guók cūng-tūng. Ĭ iâ sê Mī-guók lĭk-sṳ̄ gà̤-dēng mì-ék siŏh ciáh lièng-êng chiĕu-guó 2 gái gì cūng-tūng.

Kuóh-dà̤ iā giăng nè̤ng téng sùng sèng-dău gĭng-guó, ĭ-gáuk-nè̤ng giéng-gáe̤k cuòi sê cūi-mā (水馬, é-sé̤ṳ sê céng sī gì nṳ̄-gái) gì hióng-cĭng. Bók-guó nâ sê dé̤ṳk diŏh cūi-mā dŭ diŏh lău gèng lì, biê-miēng gūi lì tō̤ mà-huàng. Kuóh-dà̤ káng-giéng dâung cūi lā̤ nè̤ng mâ̤ sāi dĭk-ciék giú siông lì, ô săng tèng săng pù (三沉三浮) gái giú gì sĭk-guáng. Ĭng-ôi iā sèu giàng sùng, kuóh-dà̤ giăng gōng „tó̤i“ (退), „huàng“ (橫) ciŏng-uâng gì cê. Kuóh-dà̤ giéng-gáe̤k káng-giéng bà̤-lēng-pók gì nó̤h dŭ mâ̤ gék-lé, diāng lō̤ buòng-buòng lō̤ dŭ mâ̤ sāi bà̤-lēng-pók, siăh ngṳ̀ iâ mâ̤ sāi huăng siŏh méng. Kuóh-dà̤ giéng-gáe̤k ngṳ̀ gì mĕ̤k-ciŭ mâ̤ siăh gì, ĭ-gáuk-nè̤ng diŏh sùng-tàu â̤ diĕu ngṳ̀ gì mĕ̤k-ciŭ, giéng-gáe̤k cuòi â̤ bō̤-bé sùng mâ̤ pâung.

Lṳ̀ng-chiòng-ṳ̀ng (龍墻榕): găh Hók-ciŭ Báik-ék-chék Báe̤k-lô (八一七北路) Ăng-tái-ò̤ (安泰河) biĕng Ciŏ-ciē-huōng (朱紫坊). Chéu-dău ciŭ-dòng 6.12 mī, gèng 20 mī, chéu-muōi dĭk-géng 20 mī.

Ék-buăng sê̤ṳ-cŭk sê cī ciáng 5 pīng cĭ giâ gì sê̤ṳ-cŭk. Ék-buăng sê̤ṳ-cŭk gì guăng-ôi ô Satunushi Peechin (里之子親雲上), Chikudun Peechin (筑登之親雲上), Satunushi (里之子), Satunushi (里主), Chikudun (筑登之), Shii (子) gâe̤ng Niya (仁屋) 7 cṳ̄ng.
Guók-gê̤ṳng Nô̤i-ciéng (國共內戰), iâ hô̤ lā̤ Guók-gê̤ṳng Ciéng-cĕng (國共戰爭), sê 20 sié-gī Dṳ̆ng-huà Mìng-guók céng-hū (iù Dṳ̆ng-guók Guók-mìng-dōng liāng-dô̤) gâe̤ng Dṳ̆ng-guók Gê̤ṳng-sāng-dōng gì nô̤i-ciéng.

Diŏh nè̤ng bī-gáu sâ̤ gì duâi siàng-chê diē-sié, duâi bô-hông sê dò̤ cĭk-dṳ̆ng bóng-dó̤-diàng hŭ-uái, dāng gái dò̤ muài lâi, hĕ̤k-ciā sāi huōi siĕu lâi. Bók-guó ciŏng-uâng gì có̤-huák dŭ â̤ ŭ-niēng kuàng-gīng.

Chék-nguŏk-buáng (七月半) sê Dṳ̆ng-guók gì siŏh ciáh diòng-tūng cáik-nĭk, diŏh nùng-lĭk gì 7 nguŏk 15 hô̤. Áng mì-séng gì gōng-huák, ngô-sī-gūi â̤ găk cī siŏh nĭk giàng chók lì uăk-dông, gó-chṳ̄ diŏh buó-siĕ nék-giāng nó̤h ké̤ṳk ĭ.

像懸頂茲句話裏勢「洋當池(iòng-dŏng-diè)」、「霧裡去(ô-lī-kó̤)」茲兩芘詞，是鄭和落西洋其辰候船懸頂行船其長樂儂發明其，僅無專門解釋，𣍐仈福州話就僅看漢字也𣍐曉伊其意思。「翻生(huăng-chăng)」是「𣍐正常」其意思，僅是伓使平話字來寫野容易讀綻或者理解錯誤。固有像「靜(sâng)」伓是「安靜」其意思，是「伓啼」、「煞啼」其意思，僅看漢字是猜𣍐出者意思其。

Siŏng-dièu (商朝), iâ hô̤ lā̤ Ṳ̆ng-dièu (殷朝), sê Dṳ̆ng-guók lĭk-sṳ̄ gà̤-dēng gì siŏh ciáh uòng-dièu. Ciā uòng-dièu gì gióng-lĭk-ciā sê Sìng-tŏng. Gáu-muōi-lāu diŏh Dêu-uòng chiū lā̤ ké̤ṳk Ciŭ Ū-uòng miĕk lâi.

Lṳ̄ Séu-lièng (呂秀蓮, 1944 n. 6 ng. 6 h. - ), Tò̤-huòng nè̤ng, sê Dṳ̆ng-huà Mìng-guók (Dài-uăng) gì céng-dê ìng-ŭk. Ĭ sê 1979 nièng Dài-uăng Mī-lâ̤-dō̤ Sê̤ṳ-giông gì ciō-iéu chăng-gă-ciā cĭ ék. 2000 nièng gáu 2008 nièng, dŏng-sōng Dṳ̆ng-huà Mìng-guók gì hó-cūng-tūng, hī sèng-âu gì cūng-tūng sê Dìng Cūi-biēng.

Nguòng-lài miàng-cê hô̤ lā̤ Gék-puòi-háe̤ng (橘皮巷) hĕ̤k-ciā Gék-bê-háe̤ng (吉庇巷), sê Săng-huŏng-chék-háe̤ng diē-sié gì siŏh dèu háe̤ng, dĕ̤ng-hióng lièng Nàng-gă̤ (南街, gĭng-dáng Báe̤k-ék-chék Báe̤k-lô). 1960 nièng-dâi céng-hū có̤ diô, chió gī-hù ké̤ṳk tiáh chă-bók-dŏ̤ lāu.

Iòng-dŏng-diè Hók-ciŭ-uâ dŭ sê hāu Hàng-guók có̤ „Nàng Dièu-siēng“, téng Dṳ̆ng-guók gâe̤ng Hàng-guók siŭ-gău ī-hâiu, Hàng-guók cī bĭk miàng-chĭng ciáh kăi-sṳ̄ sāi.

伊郎爸鄭芝龍是明朝其蜀隻海賊，伊娘奶是日本儂田川松。鄭成功敆日本出生，遘尾了跟郎爸轉中國拍滿清，明朝其永樂皇帝封伊做延平王。1662年，帶兵拍臺灣南部，將夫塊其荷蘭殖民者逐去，建立漢儂敆臺灣其頭隻政權東寧國。無箬恒着東寧國其東都（今旦其臺南）病死，伊其囝鄭經接班。1681年，鄭經追尊伊做潮王，諡號武王。

Christopher Columbus (1450 n. 10 ng. 31 h. - 1506 n. 5 ng. 20 h.) É-dâi-lé Genova nè̤ng, sê Ĕu-ciŭ lĭk-sṳ̄ gà̤-dēng có̤i chók-miàng gì siŏh ciáh hòng-hāi-gă gâe̤ng sĭk-mìng-ciā. Ĭ sê tàu ciáh gáu Mī-ciŭ gì Ĕu-ciŭ nè̤ng, dó̤i-chiū Să̤-băng-ngà ciéng-liāng Mī-ciŭ. Bók-guó ĭ táu-dā̤ dŭ mâ̤ báik cê-gă huák-hiêng gì sê siŏh ciáh sĭng-dâi-lṳ̆k, gó-nâ-háng gáu gì sê Éng-dô.

Hù Iêu-băng (胡耀邦, 1915 n. 11 ng. 20 h. - 1989 n. 4 ng. 15 h.), cê Guók-guŏng (國光), Hù-nàng Liù-iòng nè̤ng, sê Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók gì siŏh ciáh céng-dê-gă, iâ sê Dṳ̆ng-guók Gê̤ṳng-sāng-dōng dâ̤ 2 dâi liāng-dô̤-ìng cĭ ék.

Kuóh-dà̤ sī nè̤ng sèng-âu gì hŭng-sṳ̆k gâe̤ng lṳ̆k-dê gà̤-dēng gì Háng-nè̤ng ô nék-giāng chă-biék. Pī-ṳ̀ gōng, kuóh-dà̤ chió bék, mò̤-niĕ-ài chiăng hù-siông dô̤-sê̤ṳ lì có̤ chék (做七). Hāi-gièng gì kuóh-dà̤ mò̤ muó, ék-buăng dò̤ chāu-chiŏh (草蓆) guōng lâ, muài diŏh bī-gáu piék gì tăng-tù (灘塗) diē-sié, cuòi mâ̤ sāi ké̤ṳk bék-nè̤ng káng-giéng. Có̤i cā sáng Tiĕng-ciō-gáu gì kuóh-dà̤ muài diŏh Hók-ciŭ-siàng să̤-báe̤k gì Hông-gáu-săng (奉教山). Ciā săng cêu sê gĭng-dáng gì Mā-ăng-săng (馬鞍山), gô-dā̤ Hók-ciŭ nè̤ng gó̤ ĭ Kuóh-dà̤-săng (曲蹄山).
Bóng huă ô nék-giāng ngùi-hiēng, bô gă lā̤ bī-gáu chāu, gó-chṳ̄ Dṳ̆ng-guók céng-hū mâ̤ kīng bóng huă iā sâ̤ nièng. Bók-guó ciŏng-uâng có̤ lâ chŭng-cáik dŭ mò̤ mê kó̤. 2007 nièng, iĕng-huă gâe̤ng páu-tiông diŏh Hók-ciŭ ciáng-sék gā̤-géng, dăng chŭng-cáik â̤ sāi bóng huă bóng páu-diông lāu.

Dê̤ṳ(箸) sê Dṳ̆ng-guók, Dièu-siēng, Nĭk-buōng gâe̤ng Uŏk-nàng gì nè̤ng siăh buông(食飯) gì sèng-hâiu dò̤ lā̤ giék sĭk-ŭk(食物) gì gĕ̤ng-gê̤ṳ(工具).

Gék-puòi-lô (橘皮路), iâ hô̤ lā̤ Gék-bê-lô (吉庇路), sê Hók-ciŭ Gū-làu-kṳ̆ gì siŏh dèu diô, dĕ̤ng-hióng lièng Báe̤k-ék-chék Báe̤k-lô (八一七北路), să̤-hióng lièng Guŏng-liŏh-huŏng.

1611 nièng, Satsuma bék Siông Nìng gâe̤ng Liù-giù dâi-sìng chiĕng-dêng bók-bìng-dēng gì dièu-iók. Dâng Dùng duâi báuk, ké̤ṳk Shimazu Tadatsune tài sī diŏh Kagoshima. Ĭ găk ciéng-cĕng gì sèng-âu iā ṳ̄ng-gāng, gó-chṳ̄ diŏh Satsuma iā chók-miàng, ké̤ṳk tài sī gì sèng-âu, iā sâ̤ nè̤ng kó̤ káng ĭ nè̤ng dô̤-dā̤ săng sié-nó̤h iông-sék.

Mìng Mŭk-cŭng (明穆宗, 1537 n. - 1572 n.), miàng Ciŏ Câi-Hâiu (朱載垕), sê Mìng-dièu gì siŏh ciáh huòng-dá̤, 1566 nièng gáu 1572 nièng câi-ôi. Nièng-hô̤ Lè̤ng-kéng, gó-chṳ̄ ké̤ṳk nè̤ng hô̤ lā̤ Lè̤ng-kéng Huòng-dá̤ (隆慶皇帝). Ĭ sê Gă-cêng Huòng-dá̤ gì giāng.

Gĭng-dáng Dài-uăng iā sâ̤ nè̤ng dó̤i Siĕ Lòng bìng-gá iā dă̤, giéng-gáe̤k ĭ sê gâe̤ng Cìng Guói, Ngù Săng-gié siŏh iông sê chók-mâ̤ cê-gă guók-gă gì nè̤ng.

Ā-sĭ-nā (亞絲娜, Asuna), Lê-cṳ̆-buói-dĕk (利茲貝特, Lisbeth), Să̤-lê-kā (西莉卡, Silica) iĕu-chīng Dùng-ìng káh-dièu «Sê̤ṳ-liĕk», cà̤ kó̤ páh Aincrad gì duâi mò̤-tàu. Dùng-ìng gâe̤ng Ā-sĭ-nā gáu lāu hī-biĕng, puâng diŏh Káik-lài-ĭng (克莱茵, Klein)—Hŭng-lìng-huō-săng (風林火山) gŭng-huôi (公會) gì huôi-dòng. Ĭ-gáuk-nè̤ng buóh páh mò̤-tàu, káng-giéng lāu Iù-nā (悠那, Yuna). Ĭ sê hṳ̆-ngī gŏ̤-chiū (虛擬歌手), găk iù-hié diē ô iā sâ̤ nè̤ng iā dṳ̆ng-é ĭ. Ĭ chióng lāu gŏ̤, ké̤ṳk chăng-gă gì nè̤ng iā lâ̤-hâi gì ciéng-dáiu hâu-guō (戰鬬效果). Kuóng-diŏng hiêng-sĭk diē-sié, dông-cáuk (動作) huāng-êng (反應) iā ká̤. Dùng-ìng tàu siŏh huòi sōng-páh, sék-êng (適應) mâ̤ lì, ng-diŏh-sié páh mâ̤ ìng. Siŏh ciáh hô̤ lā̤ Ĭng-nê (瑛二, Eiji) gì nè̤ng, găk iù-hié diē bài dâ̤ nê miàng, lì gâe̤ng dài-gă-nè̤ng siàng. Mò̤-tàu hàng-bók-cháuk lā̤ páh ĭ-gáuk-nè̤ng, lĭk iā duâi, dáng-sê Ĭ bŏng-cô dài-gă-nè̤ng huòng-ngṳ̄ (防禦) siàng-gŭng kó̤. Dāng Ā-sĭ-nā bié siông kó̤ tài sī mò̤-tàu. Mā-siông uòng-siàng gì sì-hâiu, Ĭng-nê dó̤i Ā-sĭ-nā nâung sĭng gōng lā̤ „chiék-uâng“ (切換, Switch), Nuông Ā-sĭ-nā siōng gáu «Dŏ̤-giéng» ciéng-dáiu gì ngṳ̄-ngiòng. Buáng-mìng, Hŭng-lìng-huō-săng gì siŏh ciáh sìng-uòng diōng-chió diô-dṳ̆ng, ché̤ṳ gáu dô̤-gê̤ṳ (道具) buóh kák, hàng-bók-cháuk ké̤ṳk Ĭng-nê páh, iā sê̤ṳ-dê, cê̤ṳ ĭ-iêng kó̤ lāu.

Lĭk-sṳ̄ gà̤-dēng sié, Mìng-dṳ̆ng sĕk-ék ô cĭng sâ̤ gì nè̤ng gáu Mā-lăk-gă sĕng-uăk. Cī piĕ nè̤ng iâ ciŏng Hók-ciŭ-uâ dái gáu gĭng-dáng Mā-lăk-gă dê-kṳ̆ guók-ga diē-sié kó̤. Gĭng-dáng Mā-lài-să̤-ā, Éng-dô-nà̤-să̤-ā, Sĭng-gă-pŏ̤, Ùng-lài cī 4 bĭh guók-gă dŭ ô Sĕk-ék gì Hâiu-iô sĕng-uăk.

Sibu, iâ hô̤ lā̤ Sĭng Hók-ciŭ (新福州), sê Mā-lài-să̤-ā Sarawak gì siŏh ciáh siàng-chê. Hŭ-uái ô iā sâ̤ Hók-ciŭ iè-mìng, ciō-iéu sê Muāng-chĭng gì sèng-âu téng Hók-chiăng gâe̤ng Kŭ-chèng buăng guó gì.
Holopedia găk 2003 nièng 4 nguŏk sìng-lĭk, có̤i cā sê siŏh dêng Dài-uăng nè̤ng có̤ gì dŭk-lĭk uōng-câng, gâe̤ng Wikimedia mò̤-găng-guó. Gáu-muōi-lāu găk 2004 nièng 5 nguŏk gă diē Wikipedia, biéng siàng Wikipedia gì siŏh ciáh Mìng-nàng-ngṳ̄ bēng-buōng.

Wikidata sê siŏh bĭh â̤ sāi hiĕk-dù̀ng piĕng-cék gì dĭ-sék só-gé̤ṳ-kó. Cī bĭh hâung-mŭk gâe̤ng Wikimedia Commons gì nguòng-lī chă-bók-dŏ̤, ciŏng gì-tă Wiki gĕ̤ng-tiàng, gâe̤ng gáuk cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng Wikipedia dâi-dŏng gì séng-sék kuŏng-kuŏng liĕk-biēu gâe̤ng ngṳ̄-ngiòng lièng-giék ĕng diŏh siŏh ciáh só-gé̤ṳ-kó diē-sié.

Liù-giù có̤i cā mò̤ huó-bê. 1413 nièng, Mìng Sìng-cū sáe̤ng ké̤ṳk Liù-giù „Īng-lŏk Tŭng-bō̤“ (永樂通寶) gì cièng. Téng hī sèng-âu kăi-sṳ̄, Liù-giù sāi dè̤ng-cièng.

Hiŏng-gē̤ng-nè̤ng tàu-dā̤ mò̤ chăng-gă Hiŏng-gē̤ng gŭi-sṳ̆k gì dàng-puáng, gó-chṳ̄ ô gì Hiŏng-gē̤ng-nè̤ng ô ké̤ṳk nè̤ng chók-mâ̤ gì găng-gáe̤k. Bô gă lā̤ Lĕ̤k-sé Sê̤ṳ-giông ī-hâiu mâ̤ ciēu gì Hiŏng-gē̤ng-nè̤ng dó̤i Dṳ̆ng-guók céng-hū êng-chiông mâ̤ hō̤, ô gì nè̤ng giéng-gáe̤k Hiŏng-gē̤ng diŏh dŭk-lĭk hĕ̤k-ciā gié-sṳ̆k ciék-sêu Ĭng-guók gì tūng-cié.

Kangwŏn Dô̤ (강원도, 江原道) sê Dièu-siēng Mìng-ciō-ciō-ngiê Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók gì siŏh ciáh dô̤. Dâi-hàng Mìng-guók iâ ô siŏh ciáh miàng-cê siŏh-muò-siŏh-iông gì dô̤.

Să̤-băng-ngà-ngṳ̄ (español) sê Éng-dô Ĕu-lò̤-bă Ngṳ̄-hiê Lá-dĭng-ngṳ̄-cŭk gì siàng-uòng, sê sié-gái ciō-iéu gì ngṳ̄-ngiòng cĭ-ék. Să̤-băng-ngà-ngṳ̄ sê Ĕu-ciŭ Să̤-băng-ngà-nè̤ng gâe̤ng Lá-dĭng Mī-ciŭ-nè̤ng sāi gì ngṳ̄-ngiòng. Să̤-băng-ngà-ngṳ̄ gâe̤ng É-dâi-lé, Huák-guók sê chĭng-chék. Ciòng sié-gái ī Să̤-băng-ngà-ngṳ̄ có̤ mū-ngṳ̄ gì nè̤ng dŭ-liāng ô 4 é nè̤ng.

È̤ng-bău sê ciŏng cièng ĕng diŏh è̤ng-sáik hŭng-tó̤ diē-sié có̤ siàng gì lā̤-ŭk. Ék-buăng diŏh chŭng-cáik, giék-huŏng, săng-nĭk gì sèng-âu â̤ sáe̤ng è̤ng-bău.

Huà-lìng-sê gū-ṳ̀ng (華林寺古榕): găh Hók-ciŭ Huà-lìng-lô (華林路) Sēng-céng-hū muòng-kāu. Chéu-dău ciŭ-dòng 5.96 mī, gèng 22 mī, chéu-muōi dĭk-géng 26 mī. Gé̤ṳ-suók sê Báe̤k-sóng nièng-găng sū sĭk.

Gŏ̤ Sê̤ṳ-gì (高士其, 1905 n. 11 ng. 1 h. - 1988 n. 12 ng. 9 h.), Hók-ciŭ nè̤ng, sê Dṳ̆ng-guók gì siŏh ciáh sĕng-ŭk-hŏk-gă, huá-hŏk-gă gâe̤ng gáu-ṳ̆k-gă.

Ngṳ̆k-sê̤ṳ (玉樹) hĕ̤k-ciā Nguŏh-chéu, ciòng-miàng hô̤ lā̤ Ngṳ̆k-sê̤ṳ Câung-cŭk Cê̤ṳ-dê-ciŭ (玉樹藏族自治州), sê Dṳ̆ng-guók Chĭng-hāi-sēng gì siŏh ciáh cê̤ṳ-dê-ciŭ.

Chŏ̤-cáuk hiê-tūng (操作系統, Ĭng-ngṳ̄: operating system, sáuk-siā: OS), iâ hô̤ lā̤ cáuk-ngiĕk hiê-tūng (作業系統), sê dò̤ lì guāng-lī gié-sáung-gĭ ngâing-ngiông (ngâing-tā̤) gâe̤ng niōng-giông (niōng-tā̤) gì siŏh cṳ̄ng diêng-nō̤ tiàng-sê̤ṳ (diêng-nō̤ tiàng-sék), iâ sê gié-sáung-gĭ hiê-tūng gì nô̤i-hŏk.

Siàng-bŏng (城邦) sê iù siŏh ciáh siàng-chê gâe̤ng ĭ ciŭ-biĕng tū-dê gáiu-sìng gì guók-gă. Gĭng-dáng gì Sĭng-gă-pŏ̤ gâe̤ng Huàng-dé-gŏng, gô-dā̤ gì Gū Hĭ-lé-nà̤ gáuk guók (pī-ṳ̀ Ngā-diēng) dŭ sê sáung siàng-bŏng.

Diŏh lĭk-hŏk huŏng-miêng, Newton ngiēng-géu lāu dông-liông gâe̤ng gáe̤k-dông-liông gì nguòng-lī. Diŏh guŏng-hŏk huŏng-miêng, ĭ huák-mìng siŏh cṳ̄ng â̤ huāng guŏng gì uông-uōng-giáng; ĭ ciŏng băh guŏng buŏng có̤ chāi-sáik gì guŏng-puō, huák-diēng lāu ngàng-sáik gì lī-lâung. Diŏh só-hŏk huŏng-miêng, ĭ gâe̤ng Gottfried Leibniz dùng-sì huák-mìng mì-cék-hŭng. Ĭ iâ céng-mìng lāu nê-hâung-sék dêng-lī, dēng-dēng.
1949 nièng: Dṳ̆ng-huà Ìng-mìng Gê̤ṳng-huò-guók gì Dṳ̆ng-iŏng Ìng-mìng Céng-hū Céng-ô-iêng sìng-lĭk, gáu-muōi-lāu gāi miàng hô̤ lā̤ Guók-ô-iêng.

Séng Ăng-sék-nĭk: Dioh séng Ăng-sék-nĭk (Buái-lĕ̤k) sê Siông-dá̤ ché̤k séng sé̤ṳ ong gì nĭk-cī. Gáu-iū diŏh găh cī Ăng-sék-nĭk bá gĕ̤ng, gé-niêng Siong-dá̤ cháung-cô̤ uâng-ŭk, géu-sṳ̆k ìng cô̤i cĭ ŏng, bêng puáng-uông sī hâiu siông tiĕng dáik gáu īng-uōng gì ăng-sék.

Guăng-ĭng sê Háng-diòng Hŭk-gáu diē-sié có̤i chók-miàng gì siŏh ôi bù-sák. Diŏh Câung-diòng Hŭk-gáu diē-sié, Guăng-ĭng Bù-sák gì dê-ôi iâ sê dĕk-biék dâe̤ng-iéu. Dăk-lâi Lā-mà cêu sê ĭ gì huá-sĭng.

Ùng-huá (文化) sê cī sĕng-ŭk diŏh cê-gă huák-diēng gì sèng-âu mâing-mâing cék-lùi gâe̤ng cê-gă sĕng-uăk ô găng-guó gì dĭ-sék gâe̤ng gĭng-ngiêng, sê cê-gă nêng-sék cê-gă gì tā̤-hiêng.

Uòng Hĭ ciā nè̤ng iā dŏ̤ ngì, buóh siōng tài sī Ciŏ Ùng-céng, Lièng Tṳ̀ng-ngê̤ṳ lâng ciáh nè̤ng. Dáng-sê ciā dâi-gié ké̤ṳk lâng ciáh nè̤ng sĕng báik lāu, găk 944 nièng, ciŏng Uòng Hĭ áng-sák. Găk Hók-ciŭ gì Mìng-guók cŭng-sék dŭ ké̤ṳk cī lâng ciáh nè̤ng tài ták. Miêu-hô̤ Gīng-cŭng (景宗), ié-hô̤ Iô-ùng Guōng-ū Mìng-séng Nguòng-dáik Lṳ̀ng-dô̤ Dâi-háu Huòng-dá̤ (睿文廣武明聖元德隆道大孝皇帝).

Muāng-ciŭ (滿洲, Muāng-ngṳ̄: ) sê siŏh ciáh dê-lī gái-niêng, sê cī gĭng-dáng Dṳ̆ng-guók Dĕ̤ng-báe̤k (bău-guák Lièu-nìng, Gék-lìng gâe̤ng Háik-lṳ̀ng-gĕ̤ng 3 sēng), Nô̤i Mūng-gū dĕ̤ng-báe̤k gì „Dĕ̤ng-sé-mèng“ (Chiáh-hŭng-chê, Tŭng-lièu-chê, Hulunbuir-chê, Hinggan-mèng) gâe̤ng Ngò̤-lò̤-sṳ̆ gì Uōng-dĕ̤ng. Ék-buăng ciŏng Dṳ̆ng-guók Dĕ̤ng-báe̤k gì buô-hông hô̤ lā̤ „Nô̤i Muāng-ciŭ“ (內滿洲), Ngò̤-lò̤-sṳ̆ gì buô-hông hô̤ lā̤ „Ngôi Muāng-ciŭ“ (外滿洲).

Gū Háng-ngṳ̄ ô 8 bĭh siăng-diêu, găk gĭng-dáng Hók-ciŭ-uâ diē-sié, dṳ̀ siông-ké̤ṳ-diêu (上去調) gâe̤ng siông-siōng-diêu (上上調) hăk-biáng có̤ siōng-siăng (上聲) ī-nguôi, gì-tă siăng-diêu dŭ uòng-chīng bō̤-làu giâ lì.

Hiŏng-gē̤ng(Háng-cê: 香港, Uŏk-ngṳ̄: hoeng1 gong2) sê Dṳ̆ng-guók nàng huŏng gì siŏh bĭh dĕk-biék hèng-céng-kṳ̆, ciòng miàng hô̤ lā̤ „Hiŏng-gē̤ng Dĕk-biék Hèng-céng-kṳ̆“, sê Dṳ̆ng-guók lâng bĭh Dĕk-biék hèng-céng-kṳ̆ cī-ék.

Háng-ngṳ̄ Sĕk Gái sê téng "Ten Commandments" lì gì. Găk dék gū-cā gì Séng-gĭng diē-sié, "Sĕk Gái" ké̤ṳk huăng-ĭk có̤ "sĕk guó uâ" (Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: δεκάλογος). Cuòi iâ sê "Sĕk Gái" gì lêng siŏh bĭk miàng "Decalogue" gì lài-lĭk.

Īng-lĭk Huòng-dá̤ (永曆皇帝, 1623 n. 11 ng. 1 h. - 1662 n. 6 ng. 1 h.), miàng Ciŏ Iù-lòng (朱由榔), sê Nàng-mìng gì siŏh ciáh huòng-dá̤, 1646 nièng gáu 1662 nièng câi-ôi. Ĭ iâ sê siŏh ciáh sáng Gĭ-dók-gáu gì huòng-dá̤.

Dài Ge̤ng gah Hók-gióng sēng de̤ng nàng buô, Hók-ciu chê-kṳ dṳng buô. Báe̤k-ūi 26 dô 05 miēu (26°05'), de̤ng-giang 119 dô 18 miēu (119°18). Mìng-ge̤ng báe̤k ngiâng, áng Mìng-ge̤ng Hòng-dô̤ gâe̤ng Chong-sang Kṳ gáh ge̤ng dó̤i siōng, de̤ng buông gâe̤ng Gu-sang Déng siong lièng, sa̤ buô gâe̤ng Hùng-sang Déng siong lièng, báe̤k buô sê Gū-làu Kṳ. Luk dê miêng-ciék 18 bìng-huong gong-lī.
Dài Ge̤ng lik sṳ̄ siông géu lă̤ Nàng Dài. Gah gung-nguòng-sèng 770 nièng, ging dáng Dài Ge̤ng dṳng buô (Gék-siòng Sang hó gê̤ṳng) cêu ô Mìng-hṳk cuk gì sieng mìng seng uak gah cī lāu. Gung-nguòng-sèng 202 nièng, Mìng Uòng gah Nàng-dòi Sang (Ging dáng gì Duâi-miêu Sang) sêu dong sì dṳng iong gì hung siōng, lik có̤ „Mìng Uok Uòng“, iòng hâiu gah ciā sang gà̤-dēng kī sioh gang miêu, hāu lă̤ „Mìng-uok-uòng Miêu“. Hâiu sié nè̤ng hāu miêu „Duâi Miêu“, cī sang iâ hāu lă̤ „Duâi-miêu Sang“. Gung-nguòng-sèng 134 nièng, De̤ng-uok Uòng Ṳ̀ Siêng gah Nàng-dòi Sang ge̤ng bing diéu ngṳ̀, bêng ciā ôi géu gék-lé, gah cī kī sioh bih dài, hāu lă̤ „Diéu-ngṳ̀ Dài“. Gōng „De̤ng Nàng siàng kiéu uông, ô dài lìng ge̤ng“, „Dài Ge̤ng“ ing chṳ̄ dáik miàng. Dòng-dô̤i sì-hâiu, ging dáng gì Dài Ge̤ng suk Mìng Gâing gâe̤ng Âu-guăng Gâing guāng-hak. Hiā-sèng-hâiu lâng bih gâing áng ging dáng Bah-mā Giò, Bing-dáik Giò gâe̤ng Iòng-dṳng sioh dâi ôi gái siáng, ī de̤ng gì Dài Ge̤ng suk Mìng Gâing, ī sa̤ gì Dài Ge̤ng suk Âiu-guang Gâing. Ciong uâng gì guang hak huong sék tié lāu mì tì gáu gung-nguòng 1913 nièng lâng gâing hak-biáng có̤ Mìng-âiu Gâing ciáh giék sók. 1945 nièng, céng hu gah Dài Ge̤ng siék lik Siēu-giò Kṳ gâe̤ng Dài-ge̤ng Kṳ. 1956 nièng lâng kṳ hak-biáng có̤ ging dáng gì Dài-ge̤ng Kṳ

Liù-giù có̤i gèng gì sê uòng-cŭk, mò̤ diŏh 9 pīng 18 gā̤ diē-sié, ké̤ṳk nè̤ng hô̤ lā̤ Udun. uòng-cŭk buōng Ōji (王子) gâe̤ng Aji (按司) 2 cṳ̄ng, gì-dŭng Ōji sê guók-uòng gì giāng.

Sŏng-cṳ̄ (孫子), sáng Sŏng (孫), miàng Ū (武), sê Dṳ̆ng-guók Chŭng-chiŭ Sì-dâi gì siŏh ciáh gŭng-sê̤ṳ sṳ̆-siōng-gă. Ĭ sê hī sèng-âu bĭng-gă gì dâi-biēu ìng-ŭk, ĭ siā gì cṳ̆ «Sŏng-cṳ̄ bĭng-huák» iā chók-miàng.

Kō̤-cṳ̆ (考書) sê siŏh cṳ̄ng kĕk hŭng-só lì kō̤-chă hŏk-sĕng diŏh siŏh ciáh līng-ṳ̆k diē-sié gì dĭ-sék gì huŏng-huák. Kō̤-cṳ̆ gì dà̤-mĕ̤k hô̤ lā̤ kō̤-dà̤, dŭ siā diŏh kō̤-guóng gà̤-dēng. Kō̤-cṳ̆ gì dê-huŏng hô̤ lā̤ kō̤-diòng.

Báe̤k Mī-ciŭ báe̤k buô sê Báe̤k-gĭk-hāi, dĕ̤ng-báe̤k buô sê Báe̤k Dâi-să̤-iòng gâe̤ng È̤ng Hāi, dĕ̤ng-nàng buô sê Nàng Dâi-să̤-iòng, să̤ buô sê Nàng Mī-ciŭ.

遘尾了朱元璋將蒙古儂逐去漠北，高麗國王固是共蒙古儂徛着蜀堆，敆1388年派將軍李成桂去拍明朝。李成桂共嘢価儂都見覺這政策是綻其，最終着1392年篡位，建立朝鮮王朝。朝鮮王朝是韓國歷史懸頂相當重要其蜀隻王朝，科學共文學都嘢發達。朝鮮世宗大王在位其辰候，告學者發明“訓民正音”，規定朝鮮語着獲嚽來寫。這“訓民正音”也號𡅏“大字”，就是今旦其諺文。

Sĕ̤ng-pău-hăk-bô̤-ṳ̀ng (雙抛合抱榕): găh Hók-ciŭ Iòng-giò Lô Sĕ̤ng-pău-giò (雙抛橋). Chéu-dău ciŭ-dòng 4.65 mī, gèng 20 mī, chéu-muōi dĭk-géng 28 mī. Gé̤ṳ diòng-sióh, gū-cā sèng-hâiu ô siŏh hăk nàng nṳ̄ iù giò lā̤ dàu-cūi cê̤ṳ-sák, cĭ-hâiu lâng ngiâng săng chók 2 dău sṳ̀ng-chéu, bī-chṳ̄ siŏng bô̤.

Dài Ge̤ng nè̤ng ciō iéu séng Huk Gáu. Tieng-ciō Gáu, Ià-su Gáu gâe̤ng Huòi Gáu gah Dài Ge̤ng du ô séng dù. Gah 1940 nièng-dó̤i ī sèng, Tieng-ciō Gáu gâe̤ng Ià-su Gáu gì Ciō-gáu cô̤-dòng du siék gah Dài Ge̤ng gì Gáu-dòng diē sié. Ing chṳ̄ Dài Ge̤ng sê Tieng-ciō Gáu gâe̤ng Ià-su Gáu diòng dô̤ gì dê̤ṳng iéu diòng sū. Ging dáng Tieng-ciō Gáu gáu iū do̤ só gah Ngiê-ciu, Buong-ciu, gâe̤ng Âiu-ciu. Dài Ge̤ng gì Tieng-ciō Gáu gáu iū dài dong, Diòng Lo̤h nè̤ng gâe̤ng Hók Chiang nè̤ng dék sâ̤, i cà̤ du sê 80 niêng ī hâiu lì cī có̤ seng-é he̤k seng uak. Hók-ciu buōng dê gì gáu iū duâi do̤ séng sê tō̤-ngṳ̀-gĭ.
Hók-gióng dĕ̤ng buô lĭk-sṳ̄ dê-mĭk „Mìng-dṳ̆ng sĕk-ék“ (閩中十邑) sê dék-duâi gì gōng Hók-ciŭ-uâ gì dê-huŏng, gòng sié-gái â̤ gōng Hók-ciŭ-uâ nè̤ng diē-sié chiĕu-guó 60% dŭ dêu găk cŭ-uái.

Hók-ciŭ Dâ̤-săng Dṳ̆ng-hŏk (福州第三中學) diŏh Dṳ̆ng-guók Hók-gióng-sēng Hók-ciŭ-chê, sê siŏh bĭh sê-huâng-séng (示範性) gì gŏ̤-gék dṳ̆ng-hŏk, iâ sê Hók-gióng-sēng ék-gék dăk-biĕu gŏ̤-dṳ̆ng. Gāng-chĭng (簡稱) Hók-ciŭ Săng-dṳ̆ng (福州三中). Hâu-hóng (校訓) sê „lâ̤-cé, dók-hŏk, lĭk-hèng“ (勵志, 篤學, 力行). Hǒk-hâu să̤-bèng kō̤-ī káng-giéng Să̤-hù, nàng-sié dĭk-dĭk giàng cêu â̤ gáu Săng-huŏng-chék-háe̤ng. 1942 nièng 8 nguŏk, Hók-ciŭ Chê-lĭk Chŭ-gé Dṳ̆ng-hŏk (福州市立初級中學) cháung-gióng, ī-hâiu lā̤ Hók-ciŭ Săng-dṳ̆ng cêu téng cuòi biéng lì. Ciéng miêng-cék 27940㎡, gì-dṳ̆ng gáu-hŏk-lèu (教學樓) 23580㎡. Gáu 2014 nièng, lâng chiĕng bā hŏk-sĕng găk cē̤-nē̤ tĕ̤k-cṳ̆, sĭng-săng gâe̤ng gì-tă cék-gĕ̤ng (職工) gâe̤ng-cūng ô 160 ôi. Ciā hǒk-hâu ô iā sâ̤ tā̤-ṳ̆k gâe̤ng ùng-huá gì uăk-dông, pī-ṳ̀-gōng tā̤-ṳ̆k-cáik (體育節), kuŏ-ngiê-cáik (科藝節), siâ-tuàng sùng-lā̤ (社團巡禮) dēng-dēng. Siâ-tuàng 30 gūi bĭh, giéng bĭh siâ-tuàng dŭ mâ̤ siŏh-iông, ô cê-gă gì dĕk-sáik. Hǒk-hâu ô kăng-ŭk «Săng-iĕk-tṳ̀ng» (三葉蟲), gáuk nguŏk chók-bēng. Liòng Géng-kuŏi (梁敬魁), Uòng Nāi-ngiêng (王乃彥), Lìng Hiê-mìng (林惠民) săng ôi Dṳ̆ng-guók Kuŏ-hŏk-iêng (中國科學院) iêng-sê̤ṳ (院士) ī-sèng dŭ găk Săng-dṳ̆ng tĕ̤k-cṳ̆, 2010 nièng có̤ hâu-dōng gì Siêu Dŏng-sĕng (邵東生) iâ sê Săng-dṳ̆ng gì hŏk-sĕng. Ciā hǒk-hâu gâe̤ng chĕ̤-dṳ̆ng-buô (初中部) Hók-ciŭ Dâ̤-sĕk-gāu Dṳ̆ng-hŏk dŭ sṳ̆k-ṳ̆ (屬於) dùng siŏh ciáh huák-ìng (法人), găk Diòng-lŏ̤h Bĭng-hāi Sĭng-kṳ̆ (濱海新區) iâ ô siŏh gó̤ Bĭng-hāi Hâu-kṳ̆ (濱海校區).

Mā-lá-sĕ̤ng (馬拉松; Ĭng-ngṳ̄: marathon) sê siŏh hâe̤ng kō̤-ngiêng nâi-lĭk gì diòng-pàu ông-dông. Ciā ông-dông gì miàng-chĭng lài-cê̤ṳ Gū Hĭ-lé-nà̤ sì-dâi Ngā-diēng gâe̤ng Pŏ̤-sṳ̆ cĭ-găng huák-sĕng gì Mā-lá-sĕ̤ng Ciéng-ĭk. Găk cī diòng ciéng-ĭk dài-dŏng, ô siŏh ciáh miàng Pheidippides gì Ngā-diēng sê̤ṳ-bĭng, ôi-lāu duòng-dâ̤ ciéng-ĭk páh-iàng gì siĕu-sék, téng Mā-lá-sĕ̤ng Bàng-nguòng bié duōng Ngā-diēng, cuòng-tiàng dâi-liŏh 42.195 gŭng-lī. Ĭ duōng gáu Ngā-diēng, siŏh gōng sák siĕu-sék, cêu sī gó̤. Mā-lá-sĕ̤ng cī hâe̤ng tā̤-ṳ̆k ông-dông cêu sê ôi lāu gé-niêng cī ciáh nè̤ng.

Duang (tĕ̤k: duăng, Háng-ngṳ̄ Pĭng-ĭng: duāng; Ció-ĭng Hù-hô̤: ㄉㄨㄤ) sê siŏh ciáh Dṳ̆ng-guók gì uōng-cié-uōng-lô sṳ̀-ngṳ̄. Ciā sṳ̀ sê téng Hiŏng-gē̤ng mìng-sĭng Sìng-lṳ̀ng (成龍) gì „bá-uòng sā̤-huák-cūi“(霸王洗髮水) guōng-gó̤ diē-sié lì gì, dò̤ lì hìng-ṳ̀ng siŏh ciáh dâe̤ng-cáuk gì dĕk-háu puói-ĭng, cī siŏh hâ céu dăk gáu gì dĕk-sṳ̀ háu-guō.

Băh-cṳ̄ng-nè̤ng (白種儂), iâ hô̤ lā̤ băh-ìng (白人), sê cī puòi-hŭ ngàng-sáik bī-gáu băh gì ìng-cṳ̄ng. Ék-buăng lì gōng sê cī Caucasian ìng-cṳ̄ng, chă-bók-dŏ̤ siŏng-dŏng Ĕu-ciŭ-nè̤ng; bók-guó ô gì sèng-âu iâ â̤ dé̤ṳng cī puòi-hŭ ngàng-sáik bī-gáu chiēng gì ìng-cṳ̄ng.

1933 nièng, Nazi dōng gì Adolf Hitler siông-dài có̤ cūng-lī, Nazi Dáik-guók gióng-lĭk. Dâ̤ 2 nièng cūng-tūng Paul von Hindenburg sĕng gò̤, Hitler có̤ nguòng-siū giĕng dá̤-guók cūng-lī.

Liê-cṳ̄ (ion) sê dái diêng gì nguòng-cṳ̄ hĕ̤k-ciā hŭng-cṳ̄. Pī-ṳ̀-gōng, sièng (huá-hŏk-sék: NaCl) sê iù dái céng-diêng gì Na+ gâe̤ng dái hô-diêng gì Cl- cū-siàng gì.