Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
آشور قایناقلاریندا ایلک دفعه اسکیت‌لر یا ساکالار اسرحدون زامانی (۶۸۰ ـ ۶۶۸ م.ق) اوْلموشدور. بۇ وثیقه‌لرده ساکالار، آشغوز آدییلا تانینیرلار. بۇ کلمه اصیل تۆرکجه‌ اولاراق همان ایش اوغوز یا ایچ اوغوز دئمک‌دیر کی دده قورقود کتابیندا و شجره‌التراکمه کتابلاریندا دا عئنی صورتده گلمیشدیر. آشور قایناقلاریندا اشغوز ایله کیممرلر برابر گلیر. آشور سینیرلارینی تهدید ائده‌ن کیممرلر و ماننالارین تهدیدینی آرادان قالدیرما فیکرینه دوشن آشور حاکیملری، اسکیت‌لره اوز گتیریب، اونلارا میدان وئریرلر و اونلارا یاخینلاشیرلار. آشور حاکیمی حتا قیزینی اسکیت پادشاهی اوْلان پارتاتوآ یا وئره‌رک، ماننا و کیممرلر قارشیندا دایانماغی ایسته ییر. بۇ اولای و دالیجا گلن حادثه لر آشور قایناقلاریندا بوللو بوللو یازیلمادادیر.

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Samsung Intensity»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۱۵ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

۱۳۸۵-جی ایلین نۇفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ کندین ۱۰۵ نفر اهالیسی و ۳۶ عایله‌سی وار. بۇنلاردان ۴۶ نفری کیشی و ۵۹ نفری خانیم دیرلار. بۇ کندین اهالیسیندن ۴۶ نفری ساوادلی و ۵۳ نفری ساوادسیزدیرلار.

آنجاق ساکالارین اورال – آلتای سویونا منسوب اوْلدوغو اوچون یوزلرله سند و اونلارجا آراشدیرمالار الده واردیر. ب. گ. نیبوهر جی ایلده آکسفورد طریقی ایله اؤز کتابی نشر ائتمیشدیر. اوندان بیر بالاجا سوْنرا ک. نویمان اثرینی ۱۸۵۵جی ایلده برلین‌ده نشر ائتدیریر.

مکّه ‌لی قورئیش‌لیلر باخیمیندان باخیلدیغیندا، موسلمانلارین، مکّه ‌لی قورئیش‌لیلرین کاروانلارینی یاغمالامالاریی‌دی، چونکی مکّه ‌ده‌کی هر عائله‌نین کاروانلاردا بیر پایی وار ایدی. بۇ دا مکّه ‌لی قورئیش‌لیلر آراسیندا دؤیوش اۆچون سبب مئیدانا گتیرمه‌یه کیفایت ایدی.

زارع آباد کندی 1385 اينجي ايلين نوفوس سايي سي اساسي ندا، 119 نفر اهالي سي وار. بۇ كندين اهالي تورك دور لر و آذربایجان تورکجه‌سی نده دانيشيرلار.

اسكله بندرامام (فارسجا: اسكله بندرامام), کندی خوزیستان اوستانینین بندرماهشهر بؤلگه‌سینین، بندرامام خمینی بؤلومو و بندرامام خمینی قصبه‌سی نده یئرله‌شیبدیر.

مرزه (اینگیلیسجه: Marjoram‎، (فارسجا:مرزنگوش‎)، (تورکجه:Mərzə‎)، (عربجه:مردقوش كبير‎)، (فرانسه‌جه:Majoran‎)، (آلمانجا:Majoran‎)) بیر نؤع بیتکی.

دیکولورو(۱٬۳-بیس (دی‌فنیل فوسفینو) پروپان) نیکل (اینگیلیسجه: Dichloro(1,3-bis(diphenylphosphino)propane)nickel‎) بیر شیمیایی ماده. قیٛرمیزی، تۇز حالتینده تاپیلار.دیکولورو(۱٬۳-بیس (دی‌فنیل فوسفینو) پروپان) نیکل کولور بیلشیک‌لری گروه یا قروپوندا یئرلشیر.

زندیه چاغیندا سایین‌قالا داها چوخ آبادلانیر. بازارچالار و کَروانخانالار شهرده تیکیلیب، اطراف بؤلگه‌لرین خالقی عراق و شامداکی مذهبی یئرلره گئتمک اوچون بوُ شهردن گئچیب مووقّتاً شهرده قالیردی‌لار. بوُنا گؤره شهرین نوُفوسو آرتیریلمیش ایدی.

اردبیل خان‌لیغی - جنوبی آذربایجان اراضی‌سینده (ایندیکی ایران دؤولتی) خان‌لیق. (XVIII یوزیلین 40-جی ایللری - XIX یوزیلین اول‌لری). اراضی‌سی تالیش، قاراداغ، تبریز، ماراغا و گیلان خان‌لیق‌لاری ایله حدودلانیردی. مرکزی اردبیل شهری.

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«University of Malaya»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. ( ‏۳ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

اردوچ، قوزئی داکوتا (اینگیلیسجه: Ardoch, North Dakota‎) آمریکانین قوزئی داکوتا ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و 10.39 کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا 67 نفر دیر.

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Michael Buckley (author)»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
پوسیلیا مچتیلدا (اینگیلیسجه: Poecilia mechthildae‎) خوْردالیلارتیپینه عایید حئیوان نؤعو. خوْردالیلار۵۰۰ میلیون ایل بۇندان اوّل عمله گلیب. خوْردالیلارین قدیملیینه و مۆختلیفلیینه باخمایاراق اوْنلاری بیرلشدیرن عۆمومی‌لیک وار: ۱. اوْنلارین بدنی‌نین اساسینی بۆتؤو و یا بوغوم‌لو بئل سوْتونو تشکیل ائدیر. بۇنا اوْخ ایسکلت و یا خوْردا دا دئییلیر. ۲. بۇ سوْتونون اۆستون‌ده بوْرو فوْرمالی مرکزی اعصاب سیستمی یئرلشیر. ۳. بئل سوْتونونون آلتی ایله هضم بوْروسو اۇزانیر. بۇ بوْرونون اؤن طرفی آغیزلا، آرخا طرفی ایسه آنوس دلیی ایله قۇرتاریر. هضم بوْروسونون اؤن حیصّه سی اۇدلاق آدلانیر. اۇدلاغین یانلاریندا سیرا ایله دۆزولموش قلسمه یاریقلاری وار. بۇ سبب‌دن اۇدلاق هم قئیدالانمادا، هم ده تنفوس‌ده ایشتیراک ائدیر. ۴. هضم بوْروسونون اۇدلاق حیصّه سینین آلتیندا قان-دامار سیستمینین مرکزی اوْلان اۆرک یئرلشیر، خوْردالیلارتیپی‌نین ۴۳ مینه یاخین نؤعو معلوم‌دور.

داریوش ساکالارا قارشی ان بؤیوک قوْشون کشلیغی باشلامیش، نهایت اونلاری سیندیرمیشدیر. خسرو انوشیروان زامانیندا =یئنه ساکالار آذربایجاندا گوجله¬نیب و انوشیروان قوْشونو ایچینده اوْلموشلار. روسیادان چینه قده¬ر اوزانان بیر چؤلده یاشایان قبیله¬لردن بیری ده ساکالاردیر. اونلارین تاریخه داخیل اولمالارینی 1700 ایل میلاددان اؤبنجه بیلمه¬لی¬ییک. بۇ چؤللری ایکی یول زونگاریا و فرغانه آسیا ایله اوروپانی بیر – بیرینه چاتدیریر. تاریخدن اؤنجه آسیانی باشدان – باشا اوت و گؤوه¬رنتی¬لر بورویوردو، آنجاق سوْنرالار اقلین ده¬ییشیک¬لیکلری اوز وئریب و بۇ چؤللر اکیلمز و قورو یئرلره چئوریلمیشدیر. بورادا تکجه چین توْرپاقلاری هله اکینه¬جه¬یه قابیل اوْلان بیر یورد کیمی قالیر. باشقا قبیله¬لر معیشت¬لری چتین¬له¬شه¬رک یا چینه طرف یورومک و یاخود باتیا کؤچمه¬یه مجبور قالیرلار. بۇ اقلیم ده¬ییشکلیگی او قده¬ر گوجلو اوْلموشدور کی کاسپین دنیزی (سوْنرالار خزر دنیزی آدینی آلیر) گونو – گوندن کیچیلیب و سویو آزالیر و اونا تؤکولن چایلارین دا سویو آزالیر. ساکالار آلتای داغلاریندان اؤزه للیکله باتی آلانیندان قیزیل معدن¬لری اوْلدوغو اوچون قیزیل اله گتیریب، کاسپین دنیزیندن بالیق توتوب، مال – داوار ساخلاماق و اکینچی لیک ائتمکله خوش یاشاییردیلار. آنجاق اقلین ده¬ییشیلمه¬سی اونلاری سیبریه ساری آخماغا یؤنلدیر. بونلار آمودریا ساحیللرینده بالیق توتوب، اکینچیلیک ائدیب خوش یاشاییرسالار دا، ایندی چتین¬لیک¬لره اوز به اوز اولورلار. بۇ زامانلار 3000 و 1700 میلاددان اؤنجه ایللره عاییددیر.

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Herbert H. Clark»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

ایلزنبرق ((آلمانجا:Ilsenburg‎)) آلمانین زاکسن-آنهالت ایالتینده یئر آلان بیر شهردیر و ۲۶۷ متر دنیز سئویه‌سیندن اۇجالیقی وار. ۲۰۱۵-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۹۹۰۵ نفر دیر. بۇ شهرین ۶۳٫۱ کیلومتر موربّع ساحه سی وار.

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Natalie Schafer»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۱ دسامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
رنه گروسه ده ساکالار حاققیندا آراشدیرمالار ایره¬لی سورموش و اونلارین تاریخینی فراغنه و کاشغرده تانیتدیریر. ساکالاری دسته جمعی قبیرلری سیبریده تاپیلمیش و تاریخچیلر بۇ باره¬ده آراشدیرمالار آپارمیشلار. ساکالارین تاریخینی 1700 ایل میلاددان اؤنجه باشلاییرلار. میلاددان 800 ایل قاباق ساکالار آشورا قارشی چیخیش ائدیب، آنادولو، آذربایجان و اطرافلارینی الده ائتمیشلر. ساکالار شاهی ایشپاکای دا آشورا یوروموش، آنجاق غلبه چالمامیشدیر. هرودوت دئمیشکن، آشور قایناقلاری دا تائید ائده¬رک، پارتاتوا یا پرتوتیش زامانیندا ساکالار آتروپاتن – بوگونکو آذربایجاندا یاشامیش و اورمو دنیزی قیراغیندا مدنیت یاراتمیشلار. مادلارلا دوزگون بیر باغلانتیسی اوْلان ساکالار، مادلارین حیمایه سیندن فایدالانیردیلار. ساکالار بۇ یوزدن کیممرلره یورویوب اونلاری آرادان گؤتوردولر (638 ایل میلاددان اؤنجه). آشور شاهی ساکالاری آرادان قالدیرماق اوچون اورارتولارا آرخالانیر. پارتاتوا آشور شاهی نین قیزینا ائلچی اولور و اونلاری ساکالارا قارشی یؤنلدیر. اون ایل سوْنرا پارتاتوانین اوغلو مادیش آدلاناراق – هرودوتون دئدیگینه گؤره، ساکالاردان سیناق یئمیش و ساکالارا یئنیلمیشدیر. آنجاق هرودوت داوام ائدیب یازیر کی مادلار 28 ایل ساکالار سولطه¬سی آلتیندا قالمیش و سوْنرالار هووخشتره ساکالاری سیناغا اوغراییب. ماددان ائشیگه چیخاریب، قافقازا یؤنلتدی.

ریچارد دالیتز (اینگیلیسجه: Richard Dalitz‎) اوستورالیا و بریتانیالی بیلیم اینسانی. ۲۸ فوریه ۱۹۲۵ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۰ ایل عومر ائله‌ییب و ۱۳ ژانویه ۲۰۰۶ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. ریچارد دالیتز ملبورن بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب.

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Sambucus racemosa»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۲۷ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

جیمز بلک (داروشوناس) (اینگیلیسجه: James Black (pharmacologist)‎) بریتانیالی بیلیم اینسانی. ۱۴ ژوئن ۱۹۲۴ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۵ ایل عومر ائله‌ییب و ۲۲ مارس ۲۰۱۰ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. جیمز بلک (داروشوناس) سنت‌اندروز بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب.

فوتوقرافچی (عکّاس): سینیر تانیمایان دوکتورلار ایله ساواش یورغونو، افغانیستانا Emmanuel Guibert و Didier Lefèvre و Frederic Lemercier طرفیندن چکیلن شکیللردن عیبارت چیزگی رومانی دیر.

كاظيم اوغلان اصغر قيشلاغي كندي 1385 اينجي ايلين نوفوس سايي سي اساسي ندا، 29 نفر اهالي سي وارايميش. بو كندين اهالي تورك دور لر و آذربایجان توركجه سی نده دانيشيرلار.

انسیکلپودی اسلام کتابینین ۲جی جلدینده ص۹۷ده یازیلیر: تورکلر ساکالارلا برابر ۷۰۰ ایل میلاددان اؤنجه بورایا (آذربایجانا) داخیل اولورلار و حاکیم قاتی یارادیرلار. البتده باشقا بیلگین لر

ورونژ Voronezh آدلی معروف کوزه اوزه¬رینده چکیلمیش نقاشی و الکترومی Elecrum کوزه¬سی کول اوبا Kul Oba تاپیلاراق گؤرونموشدور کی ساکالار چوخ گؤزل گئیینیرمیش و اؤزلرینی ان گؤزل پالتارلارلا بزرییرمیشلر. بوندان علاوه ساواش گئییملری ده چوخ قیمتلی و گؤزل¬ایدی.

ثروتلی¬لر، شاهلار، بی¬لر و . . . بونلارین قیبیرلری اوجا تپه¬لرده و ال چاتماز اوجالیقلاردا اولور. قبیرلر بؤیوک و اساسدا عائیله¬لریله برابر قویلانیرلار. حتا اونلاری آتلاری و نوکرلری ده اونلارلا برابر اؤلدورولوب و اونلارین یانیندا قویلانیرلار. هابئله ائو نسنه¬لری اونلارا احتیاج اولاجاق و او دونیادا ایشلرینه گله جک دوشونوب اونلاری دا یانلاریندا قویورلار.

میشائل انده ((آلمانجا:Michael Ende‎)، دوْغوم تاریخ:۱۲ نوْوامبر ۱۹۲۹(1929-11-12)، اؤلوم تاریخ: ۲۸ اوت ۱۹۹۵ میلادی (۶۵ یاش)) آلمانلی یازیچی یازیچی
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Port St. Lucie, Florida»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

۱۳۸۵-جی ایلین نۇفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ کندین ۱۶ نفر اهالیسی و ۴ عایله‌سی وار. بۇنلاردان ۱۲ نفری کیشی و ۴ نفری خانیم دیرلار. بۇ کندین اهالیسیندن

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش «Antimony sulfate»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۳۰ نوْوامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

اوبنینسک (اینگیلیسجه: Obninsk‎) ((روسجا:Обнинск‎)) روسیه اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر شهردیر و کالوقا اوبلاستینده یئرلشیب. ۲۰۱۰-جی ایلین نۆفوس ساییمی اساسیندا ۱۰۴۷۳۹ نفر دیر.

احمد خذیراوی (آبادان ۲۳ ژولای ۱۹۸۹(1989-07-23) ‏(۲۸ یاش) ۱٫۹۲ متر (۶ فوت ۳ ۱⁄۲ اینچ)) ایرانلی فۇتبولچو. اوْ آبادان شهرینده آنادان اوْلوب؛ و فۇتبولو پاس تهران فوتبول کولوبوندا باشلاییب؛ و هۆجومچو کیمی چیخیش ائدیب. اوْ برق شیراز فوتبول کولوبونا گلندن اؤنجه ایستیقلال فوتبول کولوبوندا اوْینامیش‌دیر

لاکهارت، تکزاس (اینگیلیسجه: Lockhart, Texas‎) آمریکانین تکزاس ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و 5.6 کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا 12698 نفر دیر.

پیتر بکر (اینگیلیسجه: Peter Becker‎) بیلیم اینسان. ۱۲ سپتامبر ۱۹۵۸ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. پیتر بکر هایدلبرگ بیلیم یوردو ,دا درس اوْخویوب.

آنجاق علمی آراشدیرمالار، بوتون الده ائدیلن یازیلاری چئوریلمیش، کوقانلاردان و مزارلاردان الده ائدیلن نسنه‌لر آرخئولوژی باخیمیندان آراشدیریلمیش و ایندی بونلاردان سونوجلار چیخارماق عالیم‌لرین ایشی اوْلموشدور. ایندی کتابلار یازیلمالی و نظریه‌لر اورتایا قویولمالی ایدی. بیر سیرا عالیم‌لر اسکیت‌لری ایران کؤکنلی، بیر سیرا توران یا تورک آلتای کؤکنلی و بیر سیرا دا اسلاو کؤکنلی اوْلدوقلارینی اورتایا قویورلار. بۇ آرادا زویس جی ایلده کتابینس مونیخ شهرینده نشر ائتدیریر. مولنهوف کتابینی ۱۸۷۰ – ۱۹۰۰ ایللری آراسیندا میدانا چیخاریر.

آند ایچدیکلری زامان بیر کاسا شراب گتیریب قیلینج و نیزه‌لرینی اونا قویوب و دوعا ائتمه‌یه باشلارلار. هرودوت یازیر اونلار ساکیت بیر قبیله دیرلر. عائیله‌لریله آت اوستونده کؤچری یاشاییب، آنجاق عائیله‌دن اؤترو ده آدام اؤلدورمکدن چکینمزلر.

پی‌یر روردی (اینگیلیسجه: Pierre Reverdy‎) فرانسهلی شاعیر ادبیات تنقیدچی و یازیچی - .۷۱ ایل عومر ائله‌ایب و ۱۷ ژوئن ۱۹۶۰ میلادی تاریخیندا وفات ائدیب. اوْ، اثرلرینی فرانسه دیلینده یازیب.

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Heinz Fraenkel-Conrat»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Iodine pentoxide»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۳۰ نوْوامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

اوستروقناتیا ریدلی (اینگیلیسجه: Austrognathia riedli‎) چنه‌لی سوْلوجانلار تیپینه عایید حئیوان نؤعو. کیچیک اؤلچولو (0.3–1 mm) تروبللاریلردیر. دیگر تروبللاریلردن فرقلی اوْلوب قناتوستومودیلرین دری اؤرتویونون قۇرولوشو فرق‌لیدیر و اۇدلاغی کوتیکولیار تؤرمه‌لره مالیک‌دیر. بدنی کیرپیکلی اپیتلی ایله دئییل، قامچیلی اپیتلی ایله اؤرتولموش‌دور. اۇدلاقدا قارماق شکیللی بیر جوت ایری چنه‌لر واردیر. بۇ چنه‌لر مورکّب عضله‌لر واسطه‌سی‌له حرکت ائتدیریلیر.

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Sony Xperia Ion»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۱۵ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
آرتیلمالی‌دیر چیزگی رومانی ادبیات دونیاسیندا یئنی آنلاتی فورمی اولاراق سون اون اونبئش ایلده یاییغین اولموش و اؤزلجه بو یاخلاشیم فرانسه‌ده داها اوغور قازانمیشدیر.

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش «Bufothionine»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۳۰ نوْوامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Coweta, Oklahoma»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

بیر سیرا بیلگین¬لر ساکالاری دونیانین ان قدیم قبیله¬لری کیمی بیلمیشلر. او جومله¬دن تروگوس پومپئوس میلاددان یوز ایل اؤنجه تاریخچی، ساکالاری حتا مصر اهلیندن اسکی بیر ملت ساییر. اسرهدون کتیبه-سینده ساکالار ایشکوز Ishkuz و شکورزا Shkzr آدلاناراق، ساکالار سرداری اوْلان ایشپاکادان Ishpaka آد آپاریلیر. یونانلیلار ساکالاری اسکوت دئمیشلر. اسکوت یونانجا پیالا معناسیندا اوْلموش و بونلارا بونا گؤره اسکوت دئییرمیشلر کی ساکالار همیشه یانلاریندا پیاله واریمیش. بونلارا هندلیلر چاکا Chka، آشورلار اشکوازی و فارسلار ساکا دئییرمیشلر. ساکالار فارسلار طرفیندن همان تورانلی حساب اوْلموش، حتا شاهنامه ده اونلاری تورانیان آدیلا تانییرلار. آبایف اوئستایا دایاناراق ساکالاری تور طایفاسیندان تانییر. استرابون دوبروجا ماحالینی کیچیک ساکائیه آدلاندیریر و قارا دنیزین قوزئی و دوغو قوزئیینی بۇ آدلا تانیتدیریر. ایلک دؤنه خوالینسک‌ده تاپیلان قبیرلر اوْلموش و عام تاریخا قووشموشدور. ساکالارین آنایوردلاری تیان شان، تالاس و آلای داغلاری اوْلموش و ایستی گؤل اطرافیندا یاییلمیشلار.

یئددی بولاق كندی دوغو آذربایجان اوستانی نين میانا بولگه‌سی نين کندوان بولومو نده اولان قوزئی گرمه قصبه سی نده يئرلشيب. 1385 اينجي ايلين نوفوس ساييسي اساسيندا بو كندين 168نفر اهاليسي وارايميش.

کاشمر، واشینقتون (اینگیلیسجه: Cashmere, Washington‎) آمریکانین واشینقتون ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۲٫۷۷ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۳۰۶۳ نفر و اها‌لی سیخلیغی ۱۱۴۸٫۲ اینسان کیلومتر موربّع دیر. بۇ شهر ۲۴۱ متر دنیز سئوییه‌سیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر.

بریدج پورت، واشینقتون (اینگیلیسجه: Bridgeport, Washington‎) آمریکانین واشینقتون ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۲٫۷۲ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۲۴۰۹ نفر و اها‌لی سیخلیغی ۸۸۵٫۸ اینسان کیلومتر موربّع دیر. بۇ شهر ۲۵۹ متر دنیز سئوییه‌سیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر.

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Blue Island, Illinois»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

۱۳۹۲-جی ایلدن باشلایاراق گنجعلی صباحی آدینا ادبی اؤدول وئریلمکده‌دیر. “ابوذر جعفری” و “آتابای تیکان تپه‌لی” بو اؤدولون ایجرایی هئیتی‌نین عضولریندندیرلر. ۱۳۹۴-جۆ ایلده بۇ اؤدول اۆچونجو ایل اوْلاراق کئچیریلیر.
ساکالارین ماشاژتلرله ساواشلاری و آغیر توققوشمالاری تاریخ کتابلاری نین هیجانلی اولای¬لارینی دوزلتمه¬ده¬دیر. بۇ ایکی قبیله دیلداش اولاراق، بیر – بیرینه بنزه¬ر ده یاشاییشلاری اوْلموشدور. سارماتلارین قادینلاری ارلریله برابر ساواشلاردا اشتراک ائدیرلر، آما ساکالار قادینلاری ائوده اوتوروب بزه¬ک – دوزه¬کله مشغول اولورلار. آمازون قادینلاری تاریخین گؤکملی سیمالارینی یارادیبسا دا، بۇ قادینلار ساکالاردان اوْلدوغو یازیلمیشسا دا، الده اوْلان قایناقلار سارماتلارین قادینلارینی بئله گؤسترمه¬ده¬دیر . هر حالدا باتیا گئده¬ن سارماتلار 346 ایل میلاددان اؤنجه دون چاییندان کئچیب امن یئر دالیجا گزیرلر. ساکالار دا دانوب چایینی کئچیب اطرافی الده ائدیرلر. اونلار 339 ایل میلاددان اؤنجه بالچیک Balchic ماحالیندا مقدونیه پادشاهی ایکینجی فیلیپ غضبینه راست گلیرلر. قیلیپ اونلار دورومو چتینلشدیریر و سیناغا اوغرادیر. ساکالار باریشا اوز گتیریب ساکیت دایانیرلار. آنجاق اوج ایل سوْنرا اسکندر اونلارا یورویور. ساکالار روسیانین گونئیینه دؤنمه دن بالکانلارا آخیرلار و بیر زامان راحت دایاناراق گوجلرینی بیرلشدیریرلر. آنجاق یاواش – یاواش یوموشانیب و باشقا ملت¬لر آراسیندا حل اولورلار و میلادین ایکینجی یوز ایلینده داها بیرلشمیش صورتده یوخ، بلکه رفاه و ثروت ایچینده اولاراق یاشاییشا داوام ائدیرلر و داها هئچ بیر دولت یاراتماغا جان آتمیرلار. بلکه تاجرلر کیمی یوناندا و بالکانلارلا یاشاییرلار.

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Henry Field (anthropologist)»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

ساکالارین ان گؤزل شهرلری بوگونه قده¬ر قازینتیلاردان اله گله¬نی نئاپولیس Neapolisشهری اوْلموشدور. بۇ شهر، کریمه¬ده سیمفروپول Simferopol دا قرار تاپمیشدیر. بۇ شهر 1945جی ایلده کشف اوْلموش و قازینتی ایشلرینی شولتس Schultz و گولوفکینا Golovkina ایره¬لی سورموشلر. بۇ شهر 400 ایل میلاددان اؤنجه تا بیرینجی یوزایله قده¬ر یاشاییش یئری ایمیش. شهرین دؤوره سینده اوجا بیر دووار دا چکیلمیش و دووارین 4 متر ائنلیگی واردیر. بۇ شهر بیر شاه و شاهزاده¬نین باشکندی ساییلیرمیش، شاهین آدی اسکولوروس Scylurus و اوغلونون آدی پالاکوس Palakusایمیش. بینالارین ستونلاری اوستونده بزه¬کلی ستونلار واردیر و مفرغدن و مرمردن بزه نمیش سرستونلار واردیر.

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش «Franz-Joseph Müller von Reichenstein»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

ساکالار اوْرتا آسیادان قارا دنیزه قده‌ر یئرلرده یاشاییردیلار و بیر سیرا مختلف قبیله لردن تشکیل تاپمیشدی. آنجاق اصل و اساس قبیله شاکالار اولاراق هون امپریاسینی قورانلار دا ساکالار اوْلموشلار.

هریوت-وات بیلیم‌یوردو (اینگیلیسجه: Heriot-Watt University‎, (فارسجا:دانشگاه هریوت-وات‎))ایسکاتلند, United Kingdomنین ادینبورق شهرینده یئرله‌‌شن بیر عالی تحصیل موسّسه‌سی. بۇ بیلیم‌یوردو شهرین حومه‌سینده‌دیر. عۆمومی و دؤولتی‌ اؤیره‌تیم قۇرومودیر و بودجه‌‌سینی دؤولت و بؤیوک شیرکت‌لر و خالقدان آلدیغی اعانه‌لرله تامین ائدیر.

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Edward Mills Purcell»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (‏۲۳ فوریه ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
دئدیگیمیز کیمی ساکالارین ائولرینده و قبیرلریندن تاپیلان نسنه¬لر اونلارین چوخ اینجه و ظریف ایشه علاقه¬لرینی گؤسته¬ریر. اونلارین بیشیرمکله علاقه¬لرینی و دادلی غذالارا عادتلرینی گؤزل قاب – قاجاقلاریندا حدس وورماق چتین دئییلدیر. قابلار بالاجادان بؤیوگه قده¬ر هم گؤزل و هم فرقلی¬دیرلر. قازانلاری اونلارین چوخ یئمک بیشیرمه¬لرینی و الوان یئیه¬جک¬لرینی ده بیلدیریر. الوان قابلار الوان یئمک¬لر و بیشیرمه¬لردن بیر نشانه¬دیر. قازانلارین اوستونده ان گؤزل شکسللر وار، اونلاری بؤیوکلوگو گؤسته¬ریر کی گاهدان اوندا بوتون بیر حیوانی دا بیشیرمک اولار. قازان آغیر اوْلدوغو اوچون اود اوسته مستقیم قویماق اولماز؛ اونا گؤره نئچه پایالی اوستوللار وار؛ اوچ و یا دؤرد ستونلو اوستوللار اود اوستونه قویولوب و قازانلار اونلارین اوستونده قورولور. بۇ اوستوللار دمیردن اوْلموشدور.

مارکو آملیا ((ایتالیاجا:Marco Amelia‎)) ایتالیا فۇتبولچو. ۲۰۰۵ ایلدن ایتالیا میلّی فوتبول تاخیمیسینین اۆیه سیدیر. اوْ۹ میلّی اوْیوندا مئیدانا گئدیب؛ و اوْنون سوْن میلّی اوْیونو ۲۰۰۹ جی ایلده اوْلوب؛ و بۇ ایل لرده میلّی گوْل وۇرماییب..

تافی ویخو ((ایسپانجا:Tafí Viejo, Tucumán ‎)) آرژانتین اؤلکه‌سینده یئر آلان بیر شهردیر و 591 متر دنیز سئویه‌سیندن اۇجالیقی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا 42266 نفر دیر.

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Dodgeville, Wisconsin»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

گؤستریش 2009-جو ایلده مادی چتین‌لیک‌لرله اوزله‌شن نیروی زمینی کولوبونون امتیازینی آلاراق یارانمیش‌دیر. گؤستریش بیرینجی لیگده ۹۲–۱۳۹۱ فصلینده بیرینجی اولاراق، اوستون لیگه یول تاپیبدیر.

ایلغیم بیر اوپتیک دوغا (طبیعی) اولایی دیر. قیساجا، اوزاق نَسنَه لرین گؤرونتوسونون ، ایشیق ساچلاری نین بوکولمه سی ایله ، اصلینده اولمادیقلاری بیر یئرده گؤرونمَسی‌دیر. هالوسیناسیون(توهم) ترسینه، ایلغیم بیر دوغا اولایی دیر. کامئرا ایله ده چکمک اولار. گؤزلَمچی نین قونوموندا یارانان هر هانکی بیر اوپتیک وسیله، بو ایشیق اولایینی تاماشا ائدَبیلر.

قیل سوندرقارد (اینگیلیسجه: Gale Sondergaard) آمریکالی اوْیونچو ۸۶ ایل عؤمر ائله‌ییب و ۱۴ اوت ۱۹۸۵ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. 1936–۱۹۸۳ ایللر آراسیندا سینما ساحه‌سینده چالیشیب.

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Polina Zherebtsova»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

آنجاق باشقا بیر داستانی دا "کورش و داریوش هخامنشی" کتابیندا اوخوماق اولور. ساکالار وحشی بیر قبیله ایدیلر و پیاده و آت اوستونده ساواشیردیلار. اونلار قادینلاردان اشتراکی اولاراق یارارلانیردیلار؟! اونلار اکینچیلیک ائتمه¬ییب، تکجه حیوانلارین و بالیقلارین اتیندن سیحون چاییندان توتاراق غذا یئییردیلر. اونلارین ایچگی¬لری سود و اوندان دوزه¬لینن قمیز اوْلموشدور.

{{Infobox settlement |official_name = یوتیکا، نیویورک |settlement_type = شهر |nickname = The Handshake City, Sin City, The City that God Forgot, Elm Tree City |motto =

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Richard Crevenna»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
تاریخ قایناقلاری همیشه آلیشیر و جوشور. تاریخ اولای¬لاری¬نین اوستونو هئچ زامان باسدیرماق اولماز، اؤزه¬للیکله بۇ زاماندا – علم و ارتباطلارین گئنیشلندیگی بیر دؤره¬ده داها دوزگون معلوماتین یاییلماسینا قارشی دورماق چتین¬دیر. نئجه کی 1368جی ایلده شوروی حکومتی زمانیندا اؤزبکلر بیر سیزا انسانلاری گورجوستانلی اوْلدوقلاری اوچون اؤلکه¬لریندن اخراج ائتدیلر. بونلار مه سکت آۀدلاناراق، اصیل یوردلاری گورجوستان اوْلموشدور کی 1947جی ایلده استالین بونلاری گورجوستانی بیر دیللی اؤلکه ائتمک اوچون اخراج ائتمیشدیر. بونلاری ساییسی 87000 اولاراق 60 ایلدن سوْنرا اؤز آناوطنلرینه دؤنمک ایسته دیلر؛ آنجاق گورجوستان بونا ایذن وئرمه دیکده، آذربایجاندا قالدیلار. بونلار همان ماساگئت¬لر یا ساکالاردیرلار کی 3700 ایللیک بیر مدنیته مالیک¬دیرلر. اونلارین دیللری بیر ده باشدان دیلچیلر طرفیندن آراشدیریلیب و اصیل ساکالیلار اوْلدوقلاری اینانیلدی. تکجه ساکالار دئییل، بیر سیرا عالیملرین فیکرینجه اونلاردان علاوه میلاددان قاباق بیرینجی و ایکینجب مین ایللیکلرده اوْرتا آسیادان آذربایجانا گلمیش التصاقی دیللی خالقلارین بعضیسی حتا تورک آدلانمیشلار. مثلا ز. یامپولسکی گؤسته ریر کی آشور قایناقلاری ذم. ق. 14جو یوزایلده اورمو گؤلونون اطرافیندا یاشامیش طایفالاری "تورک" آدلاندیرمیشلار. همین عالیم گؤسته¬ریر میلادین ایلک یوزایلینین بیرینحی یاریسیندا تاریخ و جغرافی عالیمی پومپونیوس Poponius یازیر کی "تورک"لر میلادی بیرینجی عصرین اوّللرینده و حتا اوندان قاباقلار آذربایجاندا – میل دوزو و شیرواندا اولموشلار. هابئله اورارتو یازیلاریندا آذربایجاندا یاشاییشدا اولان "توریخی"¬لردن سؤز گئدیر. هابئله یونان قایناقلاری م.ق. 5جی یوزایلده آذربایجاندا "ایرکی"لرین یاشامالاریندا دانیشیلیر. عالیملرین فیکرینجه توروک، توریخ و ایرکی¬لر همان اوْرتا آسیادان مختلف دؤرلرده گلمیش التصاقیس دیللی ائللرین آدلاری اوْلموشدور و بۇ آدلار تورک اصطلاحی¬نین یارانماسینا معین درجه¬ده تاثیر ائتمیشدیر.

ساکالارین قبیرلری دونیا مشهوردور، چونکی اونلارین قبیرلریندن ان چوخ قیزیللار و گوموشدن دوزلمیش قاب – قاجاقلار، هابئله قیزیل نسنه¬لر الده ائدیلمیشدیر. بوگون دونیانین مشهور موزه¬لری ساکالارین هنرلری و مجسمه¬لری ایله بزه¬نمیشدیر. قاباقجا بۇ باره ده دانیشدیغیمیز اوچون داها چوخ دانیشمیریق.

بۇسول خان - تۆرک و آلتای میفوْلوْژیسینده کئشیکچی تانریسی. بۇزول خان اوْلاراق دا تانینیر. کایرا خانین سارایینا گئدن یوْلو قوْرویان گؤزتچیدیر. بۇنچاق خان ایله بیرلیکده خاطیرلانیر. سیبیر بؤلگه‌سی اۆچون بۇزلار و بۇزلو ساحه‌‌لر گۆنده‌لیک حیاتین داواملی بیر پارچاسیدیرلار. بۇ سببله سوْیوقلا باغلی آنلاییشلارین میفوْلوْژی ده‌کی عکس اوْلونمالاری چوْخ شیشیردیلمیش حساب اوْلونمامالیدیر.

همیلتوْن اوْ. اسمیت - (اینگیلیسجه: Hamilton O. Smith‎) آمریکالی بیوْلوْژیست (یاشام بیلیم آدامی) وْ بیلیمجی دیر. ۱۹۷۸ -جی ایلده سوْئدین نوْبل وْقفی قۇروْموْ طرفیندن وْئریلن فیزیوْلوْژی وْ طیب نوْبل اؤدوْلوْنه لاییق گؤروْنموْشدوْر.

پیمان بابائی (تبریز ۱۴ فئوریه ۱۹۹۴(1994-02-14) ‏(۲۳ یاش) ۱٫۷۵ متر (۵ فوت ۹ اینچ)) ایرانلی فۇتبولچو. اوْ تبریز شهرینده آنادان اوْلوب و فۇتبولو تراختوردا باشلاییب و هۆجومچو کیمی چیخیش ائدیب.

سنا (اینگیلیسجه: Senna (plant)‎، (فارسجا:سنا (گیاه)‎)، (تورکجه:Senna‎)، (عربجه:سنا‎)، (فرانسه‌جه:Senna (Gattung)‎)، (آلمانجا:Senna (Gattung)‎)) بیر نؤع بیتکی.

سایین قالا: بوُ شهر محلی دیلده سایین‌قالا، شاهن دژ یوخسا شاهان دژ آدلانیر. پهلوی زامانی شهرین آدی «صایین‌قالا» دان «صایین‌دژ» ه چئویریلیب، جومهوری ایسلامی ایران زامانی «شاهین‌دژ» ه چئویریلدی.
هرودوت و استرابون یازیلی قایناقلاری اسکیت¬لر یا ساکالار حاققیندا یازاراق اونلاری کؤچری ائللر کیمی اوْرتا آسیادان خزر دنیزی¬نین دوغوسوندا قافقازلاردان اورمو گؤلونه قده¬ر گلدیک¬لرینی تصویره آلمیشلار. هرودوت و استرابون بونلارین حاققیندا یازدیقلارینی سوْنراکی قازینتیلاردان اله گلن و آراشدیریجیلارین اینجه-له¬مه¬لرینین سونوجلارینی بیر – بیری¬نین اوستونه دوشوروب تصدیقله¬ییر. بونلارین هامیسی ساکالار یا اسکیت¬لرین اورال – آلتای و تورک کؤکنلی اوْلدوقلارینی ایناندیریر.

ساکالار حرکته باشلاییب تاریخده اؤزلری¬نین ایزلرینی قویماغا باشلیرلار و تاریخده نقش اویناییرلار. بۇ تاریخ میلاددان 1700 ایل اؤنجه¬دیر. بالیق توتما و اکینچی¬لیک¬له مشغول اوْلوب راحت بیر یاشاییش کئچیرک قبیله¬لر کؤچمه یه مجبور قالیرلار. اونلار حیوان دری¬سیندن گؤزه¬ل پالتارلار تیکیب، آتلارینی دریندن دوزه¬لینمه یاراقلارلا بزه¬ییردیلر. ائولرینده ان گؤزه¬ل قاب – قاجاقلار ایله دادلی طعاملار بیشیریب یئییردیلر. اونلار گؤزه¬ل قالی¬لار و اینجه پارچالار توخویوب، چادرلارینی بزه¬ییردیلر. قادینلار ان گؤزه ل پالتارلار گئیینیب، راحاتلیقلا یاشاییردیلار. ارلرینه راحاتچیلیق دوزه¬لدیب ائوی اونلارا گؤزه¬ل و دوروملو صورتده حاضیرلاییردیلار. ایگیدلر ده قادینلارا حؤمت بسله¬ییب، اونلارین راحاتچیلیغی اوچون دایانمادان چالیشیردیلار. بئله¬لیکله اونلار خوش احوال و ثروتلی بیر خالق کیمی یاشاماقدا ایدیلر. مورخ¬لر اونلاری هونلاردان آییرمیرلار. اونلارین آرالاریندا اوْلان درین ایلگی¬لردن دانیشیرلار. بیر چوخلو عالیم¬لر او جمله¬دن گزاناجی ساکالاری اویغور – آلتای خالقلاریندان ساییرلار. بیر چوخلو عالیم¬لر ده اونلاری هون، موغول و تورک بیلیرلر. مینز و باشقالاری دا آلتای قبیله¬لریندن اوْلدوقلاریندا هئچ شوبهه ائتمیر. یونانلیلار اونلاری اسکوت، ساکا و کاها دا آدلاندیریرلار. هرودوت اونلاردان بیر چوخ افسانه¬لر یازمیش، آنجاق بۇ افسانه لر 19جو عصرده درین آراشدیرمالاردان سوْنرا الده ائدیلن سونوجلارلا اوست – اوسته دوشور. اوروپایا گئدیب چاتان ساکالارلا آسیا ساکالاری بیر کؤکدن و بیر قبیله اوْلدوقلاری شوبهه یاراتمیر. بوتون مورخ¬لر اینانیرلار کی سوْنرالار قارا دنیزین ساحیللرینده یورد سالان ساکالار همان آلتای ساکالاری¬دیر.

جنیفر لاو هیوت (اینگیلیسجه: Jennifer Love Hewitt‎، دوْغوم تاریخ:۲۱ فئوریه ۱۹۷۹(1979-02-21) ‏(۳۸ یاش)) آمریکالی یازیچی، اوْیونجو، فیلم یاپیمجیسی، مؤلف، فیلم یؤنتمنی، موغننی، یازیچی

۱۳۸۵-جی ایلین نۇفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ کندین 52 نفر اهالیسی و 12 عایله‌سی وار. بۇنلاردان 28 نفری کیشی و 24 نفری خانیم دیر. بۇ کندین اهالیسیندن 34 نفری ساوادلی و 9 نفری ساوادسیزدیرلار.

۱۳۸۵-جی ایلین نۇفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ کندین ۱۶۱ نفر اهالیسی و ۴۵ عایله‌سی وار. بۇنلاردان ۷۷ نفری کیشی و ۸۴ نفری خانیم دیرلار. بۇ کندین اهالیسیندن ۱۰۶ نفری ساوادلی و ۴۷ نفری ساوادسیزدیرلار.

آدا، مینه‌سوتا (اینگیلیسجه: Ada, Minnesota‎) آمریکانین مینسوتا ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و 2.62 کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا 1707 نفر دیر.

ولادیمیر آندرئیئویچ کونستانتینوو (قیریم تاتارجا: Vladimir Andreyeviç Konstantinov، روسجا: Владимир Андреевич Константинов، اوکراینجا: Володимир Андрійович Константинов) - قوروجولوق ساحه‌سینده ارباب، سییاستچی، قیریم جومهوریتی دؤولت شوراسی‌نین رئیسی.
بعضی‌لر یازیرلار چون آشور گؤردو مادلار و کیممرلر آشورو فشارا قویورلار ساکالاردا یاردیم ایسته‌دی. دهخدا یازیر: هرودوتون یازیدیغینا گؤره ساکالار ۲۸ غارت ائتمیشلر. عاقبت هوخشتره پادشاه یا سرداری مادی ییس آدیندا بارتائو آدلی شاهی اوغلو، بوتون ساکا سردارلارینی قوناقلادی و چون هامیسی مست اوْلدولار هامی سینین باشینی کسدی و سردارسیز قالان قوضونو دا قیردی. اوندان سوْنرا کوروش جرات ائتدی ساکالارلا ساواشسین.

آمونیوم دیکورومات (اینگیلیسجه: Ammonium dichromate‎, (روسجا:Дихромат аммония‎)، (عربجه:ثنائي كرومات الأمونيوم‎)) بیر شیمیایی ماده. قیٛرمیزی، کریستال حالتینده تاپیلار.

سۇ جیلی (اینگیلیسجه: Carex aquatilis‎، (فارسجا:کارکس آکواتیلیس‎)، (تورکجه:Su cili‎)، (فرانسه‌جه:Wasser-Segge‎)، (آلمانجا:Wasser-Segge‎)) بیر نؤع بیتکی.

گؤی‌داشی – (meteorlar, meteoritlər) یئر کوره سینین آتمسفر قاتینا داخیل اولارکن گؤرونن ایز بوراخان خیردا سما جیسم لری. عادتا بو جیسم لر آتمسفره داخیل اولارکن سورتونمه دن یارانان یوکسک تمپراتوردا بوخارلاناراک یوخ اولورلار ، لاکین معین ترکیب لی و بؤیوک حجم‌لی گؤیداشی‌لار (بولیدلر) آتمسفر قاتینی کئچره ک ، یئر سطحینه دوشور. بؤیوک حجملی گؤیداشی و بولیدلر دوشرکن گؤیده مؤحتشم قؤرونتولر یارادیر. بوندان علاوه گؤیداشی‌لارین قووتلی پارتلایش لار تؤرتدییی ده گمان ائدیلیر. بئله کی 30 اییون 1908 ایلده روسی یا فدراسی یانین تونقوسکا آدلانان اراضی سینده گمان ائدیلن گؤیداشی پارتلاییشی نتیجه سینده ،6000 کیلومتر مربع مئشه (شام آغاجی) ساخه سی محو اولموشدور.

الین پیقلز (اینگیلیسجه: Elaine Pagels‎) بیلیم اینسان. ۱۳ فوریه ۱۹۴۳ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. الین پیقلز استنفورد بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب. اوْ تاریخ ساحه‌سینده چالیشیب.

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Acmispon strigosus»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۲۷ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

مونقولوستان- شرقی و مرکزی آسییادا دنیزه چیخیشی اولمایان اولکه دیر.شیمالدان روسیه ایله و جنوب، شرق و غربده ن چین ایله همسرحددیر.باشکندی اولان باتور شهریدیر.رسمی دیلی مونقول دیلی دیر.

نادرشاه اؤلندن سوْنرا قمری ۱۱۶۰دا یئنه بلباسلار عوصیان ائدیب بؤلگه‌نی تالاییب اؤلدورمگه مشغول اولدولار. بوُ آرادا عباس میرزا بیر عیدّه‌نی بلباسلارین ساواشینا گؤندریردی؛ آذربایجانین آغ‌ساققاللاریندان احمدخان موقدم، اونلارین بیری ایدی. بلباسلار سولدوز و سایین‌قالادا خالقی اینجیدیردی‌لر؛ احمدخان موقدم بلباسلاری ائله یئرلری‌نه اؤتوتدو کی ایللر بویوجا داها عوصیان ائده بیلمه‌دیلر. شیخ عبیدالله شمذینی عوصیانیندا، اینتیقام اوچون موکری‌لر و سویوق‌بولاق خانلاری ایله، سویوق‌بولاق و ماراغانی توُتاندان سوْنرا قوشاچایا حمله گتیردی‌لر، آنجاق سلیم‌خان چاردولی آداملاری‌نین دایانماسی ایله یئنه قیریلدیلار.

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Annie Jump Cannon»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

۱۳۸۵-جی ایلین نۇفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ کندین 46 نفر اهالیسی و 9 عایله‌سی وار. بۇنلاردان 16 نفری کیشی و 30 نفری خانیم دیر. بۇ کندین اهالیسیندن 24 نفری ساوادلی و 11 نفری ساوادسیزدیرلار.

لیبرتی لیک، واشینقتون (اینگیلیسجه: Liberty Lake, Washington‎) آمریکانین واشینقتون ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۱۵٫۹ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۷۵۹۱ نفر و اها‌لی سیخلیغی ۴۷۷٫۳ اینسان کیلومتر موربّع دیر. بۇ شهر ۶۳۲ متر دنیز سئوییه‌سیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر.
۱۹-جو یوزایللریندن روس عالیملری کارپات‌دان دون چایی قیراقلاریندا یاشایان یوردلارا سکائیه دئیه‌رک، استرابون دوبروجا ماحالینا '"کیچیک سکائیه"' دئییر و بوتون بۇ چؤللرین قوزئیینده و قارا دنیزین دوغو قوزئیینی دوغو سکائیه آدلاییر.

فردوسی اؤز شاهنامه سینده ساواشکن قادینلاردان دانیشیر و اونلارین اؤلکه سینی هروم آدلاییر. اسکندر بوتون دونیا شهرلری و اؤلکه¬لرینی آلدیقدان اونلارین اؤلکه-سینه یاخینلاشیر و او زامان بیر مکتوب یازیب شهرین حاکیمینه گؤنده¬ریر. اسکندر اونلارین قهرمانلیقلاریندا چوخ داستانلار ائشیتمیش و اونا گؤره احتیاط لا اونلارا توخونور. بیر ساو یوللایاراق اونلارلا ساواش فیکرینده اولمادیغینی یازیر. آنجاق شهرلرینی گؤرمک ایسته¬دیگینی ده یازیر. اونلارین ملکه¬سی اطمینان تاپدیقدان سوْنرا او جهانگیره اجازه وئریر شهرلریندن گؤروشو اولسون.

علامه فلسفه و حکمتی کی صفویه زمانیندان داهی یازانی و تفسیرائدنی یوخودی تازالاردی وفلسفه ده نچه یاخچی سوزلرددی و فلسفه نی یئنی بیر فصل لره یتیردی اونون فلسفه ده بحث لری دنیاده بوتون فیلسوفلاری حیرت ده گویدی و فلسفه نین ینی یوللارا تانیدیردی. اوحکمت ده کتابلاری چوخ دیرلی دی و حکت صاحبلری اونون سوزلریندن فایدالانیب و ینی یولارا یتشیللر

سیدُف دا بیر چوخلو عالیم¬لرله ساکالارلا یاکوت¬لارین آراسیندا اوْلان ایلگی¬لردن دانیشیرلار. بیر چوخ دیللرده ساک همان یایغین معناسیندادیر. بیر سیرا عالیم¬لر ساکانی سایای دئمک¬له یای معناسینی اونلاردان آلیرلار و اونلار اللرینده همیشه اوخ و یای اوْلدوقلارینا اشاره کیمی بیلیرلر.

آرانتوس Arantus بیرینجی شاه دیر کی اؤز ملتینی ساییب و اؤز خلقیندان معلومات الده ائتمیشدیر. آنجاق تارخلرده اونلارین ساییسیندان یازان اولمامیشدیر و تکجه اونون بئله بیر ایشه ال ووردوغونو یازمیشلار. آریستا گوراس Aristagoras 495 ایل میلاددان اؤنجه شاهلیق ائدیب و شاهلیق دورانی ساکالار اوچون یاخشی بیر زمانلار ساییلیردی.

سونی اریکسون تی۷۰۷ (اینگیلیسجه: Sony Ericsson T707) ژاپون‌لی سونی اریکسون شیرکتی طرفیندن تولید اوْلونان موبایل. حافیظه کارتی اۆچون چیخیش نظرده تۇتولوب.

ماود منتن (اینگیلیسجه: Maud Menten‎) کانادالی بیلیم اینسانی. ۲۰ مارس ۱۸۷۹ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۱ ایل عومر ائله‌ییب و ۲۶ ژوئیه ۱۹۶۰ میلادی تاریخینده وفات ائدیب.

اسکندر جیحون‌دا کئچیب اونلارلا دانیشیر. آنجاق اسکندر اونلاری باش اگمه یه چاغیریر و ساکالار باش اگمیرلر. اسکندر حمله گتیریرکن اونلار دالا چکیلیرلر. اسکندر قوْشونو داللاریجا گئده‌رک اونلار چاتماییب دال قاییدیرلار. ساکالار سوْنرا اونلارین آرخاسیجا گلیب اونلاری قووالیرلار. اسکندر بئله گؤردوکده اونلارلا مصالحه ده داخیل اولور.

کوربیا - ((رومانی‌جه:Corabia‎)) رومانیانین شهرلریندن بیریدیر. بۇ شهرین نۆفوسو، 2011-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسيندا 16441 نفر ایمیش بۇ شهر اولت بؤلگه سینده یئرلشیب. و 35 متر دنیز سئویه سیندن اۇجالیقی وار.

لوئیز پریس (اینگیلیسجه: Louise Pearce‎) آمریکالی بیلیم اینسانی. ۵ مارس ۱۸۸۵ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۷۴ ایل عومر ائله‌ییب و ۱۰ اوت ۱۹۵۹ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. لوئیز پریس استنفورد بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب.

ار دیلمه حادیثه‌سیندن سوْنرا دؤیوش باشلادی. پیغمبرین دؤیوشو ایداره ائتمه‌سی اۆچون بدر 'ا حاکم بیر تپه‌ده کؤلگه‌لیک قۇرولدو، بۇرادا مسجی‌دی-i آری‌سی اینشا ائدیلمیشدیر. توققوشمالارین ایرلیلین مرحله‌لرینده مکّه ‌لی قورئیش‌لیلر داغیلما علامتلری گؤستردی؛ کومان‌دیرلری ابو جهل، عبدالله ابن مسعود طرفیندن اؤلدورولونجه ده یاخشیجا داغیل‌دیلار.
اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Cashmere, Washington»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

"اگر سیز (اُحد ساواش‌سینده) یارا آلدینیزسا، اوْ بیری (کافیر) دسته ده (بدر ساواش‌سینده) اوْ جور یارا آلدی. بیز بۇ گۆنلری (بۇ حادیثه‌لری) اینسانلار آراسیندا نؤوبه ایله دییش‌دیریریک کی، الله ایمان گتیرن شخصلری (باشقالاریندان) آییرد ائتسین و ایچرینیزدن شهیدلر (شاهیدلر) سئچ‌سین. الله ظولمکارلاری سئومز! "

پیتس‌فیلد، ایلینوی (اینگیلیسجه: Pittsfield, Illinois‎) آمریکانین ایلینوی ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۱۳٫۳۲ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۴۵۷۶ نفر و اها‌لی سیخلیغی ۳۶۲٫۹۳ اینسان کیلومتر موربّع دیر. بۇ شهر متر دنیز سئوییه‌سیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر.

پروفسور محمدتقی زهتابی یازیر کی اوروپا تاریخ یازانلاری ساکالاری تورکلرین اجدادی تانییرلار، او جمله¬دن مئناندر 6جی یوزایلین تاریخچی¬سی یازیر: اسکی زامانلار تورکلری ساکا دئییرلرمیش. ی. و. پیانکوف محقق «اشکوز» (سکا) شناس یازیر: هارادا مارکیت و یاخود ماساگت ایشکوزلاردان یازیلیر منظور تورکلردیر. هابئله باشقا بیر مورخ «سیموکاتتا» آدلی یازیر: من ایندی ایشکوزلار حاققیندا دانیشیرام کی ایندی قافقازین قوزئیینده یاشاییرلار. بۇ تورک¬لر . . . بیر باشقا بیلگین ر. ق. لاتام یازیر: کومان اسکیف¬لری (روسلار پچنک¬لری کومان آدلاییرلار) ماساگئت¬لر، ساک¬لار، پچنق¬لر، خزرلر و هونلار سوی بیاخیمیندان تورک دیرلر و بۇ قونو ثبوتا نیازی یوخدور".

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«William Sethares»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

ویتالی سیلیتسکی (اینگیلیسجه: Vitali Silitski‎) بیلیم اینسان. ۲۵ دسامبر ۱۹۷۲ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۳۸ ایل عومر ائله‌ییب و ۱۱ ژوئن ۲۰۱۱ میلادی تاریخینده وفات ائدیب.

بونو آرتیرمالی‌یام کی بیستون کتیبه‌سینی راولینسون طرفیندن ایله ترجمه اوْلوب ۱۸۴۷ ایلینده یاییلمیشدیر. سوْنرالار روگرس R.W. Rogers آدلی باشقا بیر عالیم طرفیندن ۱۹۰۵ ایلینده بۇ کتیبه‌نین حاققیندا و متنینی یایمیشدیر. و داها سوْنرا ل.و. کینگ و تامپسون طرفیندن ۱۹۰۷جی ایلده نشر اوْلدو. اولمستد سدده ۱۹۳۸جی کتابینی شیکاگودا نشر ائده‌رک بۇ باره ده مطلب یازدی. هنیز ده بیر آلمانجا اثرینی ۱۹۳۹جو ایلده نشر ائده‌رک بۇ کتیبه‌نین تمام متنینین ترجمه‌سینی وئردی. اسکیت‌لر حاققیندا معلومات وئره‌ن بۇ قایناقلاردا اسکیت‌لر حاققیندا اوْلان معلومات آزدیر و قانع ائدیجی دئییلدیر. تکجه بیر سیرا تاریخی اولای‌لار آچیقلانمادادیر. آنجاق شوش کتیبه لری بام - باشقا بیر قونودور. بورادا داها گؤزه‌ل معلوماتلار واردیر. چیوی و یا میخی یازیلارین متخصص‌لریندن اوْلان آندرس دیوید مورتمان طرفیندن یازیلان اثرینی ۱۸۷۰ ایلینده نشر ائتمیشدیر.

رودنکو و دوستلاری بۇ قازینتیلاری مهارتله ایره¬لی آپاریرلار و اونلارین یاشاییش یؤنلرینه ال تاپیرلار. او، بۇ نسنه¬لری آلتای داغلاریندان آرمیتاژ موزه سینه آپارماغا باشاری گؤستردی و مهارتله نشان وئردی کی ساکالار آلتای خالقلاریندان و تورک کؤکلو بیر طایفالاری بیرلشمه¬سیندن یارانمیشدیر.

کرواتهایم (یاقست) ((آلمانجا:Krautheim‎)) آلمانین بادن-وورتمبرق ایالتینده یئر آلان بیر شهردیر و ۲۹۸ متر دنیز سوییه‌سیندن اۇجالیقی وار. بۇ شهرین ۵۲٫۹۱ کیلومتر موربّع ساحه‌سی وار.

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Alphonse de Lamartine»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قولقی، مالاریا خسته‌لیگی ایله باغلی آراشتیرمالار دا آپارمیش و گلدیی قناعت بو ساحه‌ده نوبل اؤدولینین دیگر لاورئاتی رونالد روسسون فیکیرلرینه عکس اولموش‌دور. عالیم ۱۹۰۰-جو ایلده پاوییا بیلیم یوردودا رکتورو، طیب فاکولته‌سینین دکانی تعیین اولونوش، ایتالیا کرالی ۱-جی اومبرتو طرفین‌دن "سناتور" فخری آدینا لایق گؤرولموش‌دور.

آراشدیریجیلار ایرانلیلارین و تورانلیلارین ایکی فرقلی دیللره مالیک اوْلدوقلارینی دئییرلر. اونلارین دیلی پارسلارلا، حتا مادلارلا دا ده¬ییشیک بیر دیلده دانیشیرلاردیر. هووخشتر ماد شاهی ساکالارا حؤرمتله توخونوب، اونا سیغینان ساکالارلا محبتله توخونور و حتا بیر سیرا ماد اوشاقلارینی تربیه اوچون اونلارا تاپشیریر. بونا هرودوت تاکید ائدیر. بۇ گؤسته¬ریر مادلا ساکالار دیلی بیر – بیرینه یاخین ایمیش. استرابون دا میلادین ایلک یوزایلینده یاشایان یونان مورخی ساکالارین دیلی¬نین مادلارا یاخین اوْلدوغونو دئییر و اونلارین بیر چوخ داستانلار صاحیبی اودوقلارینی دا یازیر.

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Palmer, Massachusetts»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«South Bay, Florida»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

۱۹۸۲-جی ایلین فئورالین‌دا سنقال قامبیا ایله بیرلیک‌ده سنقامبیا کونفدراسیاسی یارادیر. بو زامان اراضی و اهالی سایینا گؤره کیچیک اولان قامبیا اؤزونون حکومتینه، موستقیل مالییه و خاریجی سیاستینه مالیک اولور. کونفدراسیا داخیلین‌ده خاریجی سیاستین کووردیناسییا ائدیمه‌سی، سلاح‌لی قوه‌لرین، خصوصی خیدمتین و نقلیات اینفراستروکتورونون بیرلشدیریلمه‌سی نظرده توتولموش‌دو. سونرادان قامبیا کونفدراسیانین ایداره ائدیلمه‌سین‌ده رولونون آرتیریلماسینی طلب ائتمه‌یه باشلادی. فیکیر آیری‌لیقلارینا گؤره کونفدراسیا ۱۹۸۹-جو ایلده فعالیتینی دایاندیردی. سونراکی دؤورده هر ایکی دؤولتین موناسیبتلری گرگین اولاراق قالیر.

ایلک اولاراق ۲۰۰۳دن ۲۰۰۶یا قدر اوچ جیلدده Dupuis طرفیندن یاییلان بو رومان ۱۱ دیله اورژینال فرانسیزجادان چئوریلمیشدیر. ۲۰۰۷ده Essentials of Angoulême اؤدولونو قازانمیش.

ایستادیوم تیکیلرکه‌ن بارسلونانین پرزیدنت کرسلوسون‌دا فرانسیسک میرو – سانس ایلشمیشدی. او، گله‌جک نیو کمپ ایستادیومون لایحه‌سینی کؤهنه کمپ ده لس کورتس یئرین‌ده تیکه‌رک اوْنو عوض ائتمک فیکرینه دۆشدو. بیرده بۇ فۇتبول مئیدانچاسینین تیکیلمه‌سینین اساس سببلرین‌دن بیری ده بۇ شخصین رقیبلرین‌دن اوْلان رئال مادرید کلوبو همین دؤورده بیر بویوک ایستادیوم تیکدیرمیش‌دی. بۇ فۇتبول مئیدانچاسی حاضیردا سانتیاقو بئرناباو آدلانیر. بۇ ایستادیومون تیکیلمه‌سی حاقیندا ایر‌لی سوروله‌ن معمار فرانسیسکو میتخانسو اوْلدو و بۇ شخص میرو – سان‌سانین عمی‌سی اوغلو ایدی.

(اینگیلیسجه: sentence) بیرلیکده بیر دوشونجه نی یئتیرن، نئچه سؤزون توپلامینا تؤمله ج دئییلیر. اورنک: سونا گلدی. ، یاشاییش گوزل دیر.، ائلشن یورغون دور.

روفیژی چایی (اینگیلیسجه: Rufiji River‎، (آلمانجا:Rufiji‎)، (ایتالیاجا:Rufiji‎)، (روسجا:Руфиджи‎)) تانزانیا اؤلکه‌سینده یئرلشن بیر چای. اۇزونلوغو۶۰۰ کیلومتر دیر.

شلاله یوخسا آخارسو، شیرآتان. سو اوجا یئردن آلچاق یئره آخار و بیر شلاله اولار. شلاله داغلار اتکینده و بولاغلاردان یوخسا چای و آخار سولاردا اولار.
بوتون بۇ یوردلاردا ساکالار و اونلارین یاخین طایفالاری یاشاییرمیشلار. اونلار چوبانلیق و اینچیلیک‌ده ائدیرلردی. بلکه‌ده اوْرتا آسیادان گلن بوتون طایفالارین بئله بیر یاشاییش طرزی اوْلدوغو دوزگون ساییلسین. مورخ‌لرین یازدیقلارینا گؤره ساکالار ایگید و سلحشور بیر خالق اولاراق ساواشلاردا بؤیوک مهارت تاپمیش و دوشمانلارین دریسینی سویماغا داها آرتیق ماراق گؤسته-ریردیلر. بۇ دوروم چین و روم کیمی بؤیوک قووه لری قورخویا سالیردی. میلاددان ۷۰۰ ایل اؤنجه‌ده ساکالار کیچیک آسیادا اولاراق یونان و روم تاجیرلری آراسیندا قورخو یارادیردی. قارا دنیز و بُسفردا، حتا پانتی کاپایوم دا یاشایان دولت‌لر قورخویا دوشموشلر. آما ساکالارین اینجه صنعت و بزه‌ک دوزک نسنه‌لرینه ماراق گؤسته ریب، تاجیرلرین ان ثروتلی مشتری‌لری اولورلار و یونانلی‌لار بۇ آلیش وئریشلردن ثروت قازانیرلار. آلیش وئریشلر پایا پای اولورسادا، یاخشی دری‌لر آلیب ساکالارین سفاریشلری اساسیندا بویون‌باقلار و قول‌باقلار دوزه‌لدیرلر. گیریشمن دئدیگینه گؤره پارتاتوآ و یا اوغلو مادویس، ساکالار شاهی و شاهزاده‌سینه نسبت وئریلن خزینه‌ده بیر چوخلو بزه‌ک نسنه‌لری تاپیلمیشدیر.

ساکالار خزرین دوغو و باتیسیندا یاشایان نئچه قبیله¬دن باش توتان بیر اتحادیه¬دیر کی تورک دیلی اونلارین عمومی دیللر تانینیر. اونلاردان الده بیر یازیلار اولماسا دا، قونشو ملت¬لرین اونلار حاققیندا یازدیقلار معلومات بیزه یئتر. هرودوتون یازدیغینا گؤره هووخشتره ماد پادشاهی اسکیتلری ویاخود ساکالارین الیندن توْرپاقلارینی آلدیقدان سوْنرا اونلارلا مهربانلیق ائدیب و اوغلانلارینی اونلارا تاپشیردی تا اؤز دیللرینی و اوخ آتمانی اونلارا اؤیرتسین. بو عبارت گؤسته¬ریر ساکالارلا مادلاری دیلی بیر اولمالی¬دیر. آنجاق ساکالاردان حاکیم¬لری¬نین آدلاری بیزه اونلارین آنادیللری نه اوْلدوغونو گؤسته¬ریر. بونلار اونلارین تورک دیللی اوْلدوغونو بیلدیریر. هرودوتون یازدیغینا گؤره سسلی حرفلرین چپوخلوغو ساکالارین تورک دیللی اوْلدوغونو بللندیریر، چونکی هئچ بیر دیلده سسلی حرفلر تورک دیللری کیمی چوخلوق داشیمیر. آنجاق بیر چوخلو ایران عالیم¬لری چالیشمیشلار ساکالارین دیلینی ایران دیللی تانیتدیرسینلار. علم بونو گؤسته¬ریر کی ایران دیللی دئمک داها علمی بیر دانیشیق یولو دئییلدیر. ایران بیر توْرپاق یبئری¬نین آدی¬دیر و دیللره عایید اولمور و یا داها دوزگون دئییلسه ایران دیللری مختلف دیللری اولا بیلر و بیر دیله اطلاق اولا بیلمز. بوگون دیلدن دانیشاندا اونون کؤکوندن دانیشماق لازیمدیر مثلا ترکیبی دیللر، التصاقی دیللر و یاخود هیجالی دیللر. یوخسا ایرانی دیللر دئییلنده بوتون ایران توْرپاقلارینا گلن قبیله¬لری¬نین هامیسی¬نین دیلی منظور اولمالیدیر. بۇ دیلی اؤرنک¬لری بوگون کاشخر و خُتن، گورجوستاندا الده گلمکده¬دیر و تورک دیللریندن اوْلدوغو عالیملر آراسیندا هئچ شوبهه یاراتمامیشدیر. ساکالارین الده ائدیلن اثرلری بودائی دینینه باغلیلیغینی بیلدیریر. حتا خُتنده دیوانی یازیلاری بوگون ساکالارین اساس دیلینی بیلدیریر.

مکس دلبروک - (اینگیلیسجه: Max Delbrück ‎) آمریکالی بیولوژیست (یاشام بیلیم آدامی) و بیلیمجی دیر. 1969 -جی ایلده سوئدین نوبل وقفی قۇرومو طرفیندن وئریلن فیزیولوژی و طیب نوبل اؤدولونه لاییق گؤرونموشدور.

مسیحیت‌دن اؤنجه، موغول حمله‌سینه قده‌ر و موغولدان سوْنرا. ایلک دؤره ده آلانلار کؤچری، خنیاگر و دؤیوشکن‌دیرلر. اونلار اشکان و ساسان - لیلارا ائتکی بیراخمیشلار.

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Emily Rose (actress)»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۱ دسامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
باشقا بیر قونو اوْلان ساکالارین دیللری دیر، ساکالارین تورک دیللی اوْلدوغو اثباتا چاتمیش بیر قونودور. ساکالارین بۇ گئنیش جغرافیادا دولاندیغی یئرلرده جغرافی آدلار قویموش و بوگونه کیمی بۇ آدلار قالمیشدیر. قارا دنیزدن خزر دنیزینه قده ر بۇ آدلار هله ده واردیرلار. او جمله دن تمرینده، قاریم یالوق، قاراجاسیس داغینل قیراجاسیم دئمیشلر. تورک دیلینده قارا، قاری و اقار "یوکسک" معناسیندادیر. آرقان اویغورجا اوقان، جغاتایجا اوخان یعنی بؤیوک تانرییا اشاره¬دیر. اسکیت¬لرین قاریم پالوق آدی دا بالیق گؤلونه اشاره¬دیر. آنجاق یونان، عبری و بابیل قایناقلاریندا بیر چوخلو آدلار واردیر کی بونلارین تورک دیلینده معناسینی تاپماق دیلچی¬لرین ایشی اوْلموش و بیر چوخ نظرلرده وئره¬رک ساکالارین دولاندیغی یئرلر و قویدوغو آدلار هله ده قالیر. آنجاق ان چوخ دایانان موضوع، شوش¬دا چیوی خطینده یازیلان کتیبه بر بوگون اؤز وطنسمسطده موجوددور. متخصص¬لر بۇ کتیبه¬لری اوخویوب و بۇ کلمه¬لری چیخارمیشلار: آنیرا، اوناماق، آرتا، اوتورماق، دالدو، دولدوراق، گیک، گؤک، ایرچیگی، آرتماق، آرتیق، قوتتا، قاتماق، چاغری، اوغول، یال، یول، ویتا، وانا، اؤته، یانا، وورون، اورون کلمه¬لری اوخونموشدور. بۇ متن¬لرده اؤزه¬للیک¬له فعل¬لرین هامیسی تورکو اوْلموشدور. بونو دا تصادفله دوشونمک اولماز. بؤیوک عالیم تونا دئییر: "بیر – بیریله هئچ ایلگیسی اولمایان دونیا دیللرینده، تصادفی کلمه اویغونلوقلار بیر معجزه قابلیتینده¬دیر و اؤرنک¬لری بیر الین بئش بارماغینی گئچمز". بئله¬لیکله بوگون دونیا ساکالارین تورک اوْلدوغونو اینانمالی و بونا اویغون حرمت ائتمه¬لی¬دیر.

فرانتس بکن‌باوئر ((آلمانجا:Franz Beckenbauer‎)) آلمانلی فۇتبولچو و مۆدافیه‌چی. اوْ ۱۹۶۵ جی ایلدن بۇ یانا آلمان میلّی فوتبول تاخیمیسینین بیر اۆیه سی اوْلوب. اوْ ۱۰۳ میلّی اوْیوندا مئیدانا گئدیب؛ و اوْنون سوْن میلّی اوْیونو ۱۹۷۷ جی ایلده اوْلوب. فرانتس بکن‌باوئر ۱۴ میلّی گوْل وۇروب.

ابابین كندی دوغو آذربایجان اوستانی نين میانا بولگه‌سی نين کاغذکنان بولومو نده اولان دوغوکاغذکنان قصبه سی نده يئرلشيب. 1385 اينجي ايلين نوفوس ساييسي اساسيندا بو كندين 235نفر اهاليسي وارايميش. <

هکنساک، مینه‌سوتا (اینگیلیسجه: Hackensack, Minnesota‎) آمریکانین مینسوتا ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و 92.49 کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا 313 نفر دیر.

قلچین قیلانی (اینگیلیسجه: Golchin Gilani‎) شاعیر و یازیچی - ۱ ژانویه ۱۹۱۰ تاریخیندا دۆنیایا گؤز آچیب. ۶۲ ایل عومر ائله‌ییب و ۲۰ دسامبر ۱۹۷۲ میلادی تاریخیندا وفات ائدیب.

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Nokia Lumia 505»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور. (۱۵ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Alexander Butlerov»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

گ. ناگی‌ده ۱۸۹۵ ده بوداپست شهرینده بیر کتاب یازیر و بیر سیرا یازارلارلا برابر بیرگه چالیشماغا باشلامیش و تاپدیقلاری وثیقه لری آراشدیریب و تورک سویلو ساکالاری هر آلایدان آراشدیریرلار. بونلار چوخلو سندلر الده ائده‌رک ساکالارین تورک دیللی و اورال – آلتای سویوندان اوْلدوقلارینی اثبات ائدیرلر.

توکانتینس چایی (اینگیلیسجه: Tocantins River‎، (فارسجا:توکانتینس (رود)‎)، (آلمانجا:Rio Tocantins‎)، (ایتالیاجا:Rio Tocantins‎)، (عربجه:نهر توكانتين‎)، (آنادوْلو تۆرکجه‌سی‌جه:Tocantins Nehri‎)، (روسجا:Токантинс (река)‎)) برزیل اؤلکه‌سینده یئرلشن بیر چای. اۇزونلوغو۲۴۵۰ کیلومتر دیر. بۇ گۆن توکانتینس چاییندان ثانییه‌ده ۱۱۳۶۴ متر مکعب سۇ آخیر.
فلورزویل، تکزاس (اینگیلیسجه: Floresville, Texas‎) آمریکانین تکزاس ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و 5.27 کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا 6448 نفر دیر.

ماتئی ویسنی‌یک (اینگیلیسجه: Matei Vișniec‎) شاعیر، رومانچی و یازیچی - ۲۹ ژانویه ۱۹۵۶ تاریخیندا دۆنیایا گؤز آچیب. اوْ، اثرلرینی فرانسه دیلینده یازیب.

علیرضا زمانی (اینگیلیسجه: Alireza Zamani‎) بیلیم اینسان. ۱۱ ژانویه ۱۹۹۴ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. علیرضا زمانی تهران بیلیم‌یوردودا درس اوْخویوب.

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Carbon dioxide»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۹ نوْوامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

اینگیلیسجه ویکی‌پدیاسی‌نین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Gale Sondergaard»، مقاله‌سیندن گؤتورولوبدور.( ۲۱ دسامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

نوروژ بیلیم و تکنولوژی بیلیم‌یوردو (اینگیلیسجه: Norwegian University of Science and Technology‎, (فارسجا:دانشگاه فنی و علوم طبیعی نروژ‎)، (عربجه:الجامعة النرويجية للعلوم والتكنولوجيا‎))بیر عالی تحصیل موسّسه‌سی.

آقا حسن به ی لی کندی، ۱۳۸۵ اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا، ۲۱۵ نفر اهالی سی وار. بو کندین اهالی تورک دور لر و آذربایجان تورکجه‌سی نده دانیشیرلار..

کیمبل، مینه‌سوتا (اینگیلیسجه: Kimball, Minnesota‎) آمریکانین مینسوتا ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و 2.62 کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا 762 نفر دیر.

ساکالارین ان اؤلدوروجو سلاحلاری بالتا اولوردو. بالتا هم کسرلی و هم آغیر اولوردو، هم کسیردی و هم ازیردی. بۇ بالتالاردا گاهدان بیر ده¬لیک و گاهدان ایکی ده¬لیک اولاراق تخته و یا آغاج دسته لری اوندان کئچیردی. بالتا همیشه بیر ایتیلدن داش ایله ایتیلیردی. ساواشچی همیشه بۇ ایتیلدن داشی بئلینده ساخلاییردی و بالتادان علاوه، پیچاق، قیلینج و باشقا کسیجی آلت لری اونونلا ایتیلدیردیلر. بالتا ساکالارین ده¬یرلی سلاحی ساییلیر و اونلارین اوستونده گؤزل شکیللر چکیلیردی. بالتانی بئلرینه باغلاییب اوستونده بیر قاییش دا باغلاردیلار.

ونونا، ایلینوی (اینگیلیسجه: Wenona, Illinois‎) آمریکانین ایلینوی ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۱٫۹۱ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۱۰۵۶ نفر و اها‌لی سیخلیغی ۵۱۸٫۳۶ اینسان کیلومتر موربّع دیر. بۇ شهر متر دنیز سئوییه‌سیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر.

ورا پانووا (اینگیلیسجه: Vera Panova‎) یازیچی - 1906 تاریخیندا دۆنیایا گؤز آچیب. ۶۷ ایل عومر ائله‌ییب و ۳ مارس ۱۹۷۳ میلادی تاریخیندا وفات ائدیب.

لخینقتن، اورقن (اینگیلیسجه: Lexington, Oregon‎) آمریکانین اورقن ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۱٫۱۴ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۲۳۸ نفر و اها‌لی سیخلیغی ۲۰۸٫۸ اینسان کیلومتر موربّع دیر. بۇ شهر متر دنیز سئوییه‌سیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر. ایالتین % ۴۶ مئشه‌لر احاطه ائدیب. بۇ مشه‌لرین ۶۰٪ - فدرال دؤولتین مۆلکودور. ۲۰۰۸-جی ایلین رقملرینه گؤره ۳۳٫۰۰۰ قدر موستانق آت بۇ مشه‌لرده واردیر.

آپومرفین (آیوپاک آدی: (6aR)-6-methyl-5,6,6a,7-tetrahydro-4H-dibenzo[de,g]quinoline-10,11-diol, اینگیلیسجه: Apomorphine‎, (عربجه:آبومورفين‎)، (روسجا:Апоморфин‎)) بیر شیمیایی بیلشیک دواء. بۇ دواءنین مول جرمیسی مول/قرم ۲۶۷٫۳۲۲ دیر. متابولیسمی قاراجییرده باش وئریر.

۱۳۸۵-جی ایلین نۇفوس سایی‌سی اساسیندا بۇ کندین 629 نفر اهالیسی و 120 عایله‌سی وار. بۇنلاردان 313 نفری کیشی و 316 نفری خانیم دیر. بۇ کندین اهالیسیندن 429 نفری ساوادلی و 142 نفری ساوادسیزدیرلار.