Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Ojehapejoko hag̃ua, oñemomichĩva'erã ñati'ũ su'upy umi tenda oñemosarambiháme upe mba'asy, ha avei ojeipurukuaava'erã mombaryryru. Oñemboyke hag̃ua ñati'ũ su'upy ikatu ojeipuru vícho mondyiha, tete aho’iha,ñati'ũ jokoha ha oñemboypava’erã yno’õ oñemoñaháme ñati’ũ. Ndaipóri mba'asymombiaha oiko porãva. Pohãnoharanguéra omomarandu umi kuñanguéra oikóva umi tenda oñemosarambiháme Zika 2015-2016-me ani hag̃ua hyeguasu, ha umi hyeguasúvape omomarandu ani hag̃ua oho ko'ã tenda rupi. Ndaipórirõ jepe peteĩ ñepohãnopuku poravopyréva, Paracetamol (Acetaminofén) ikatu iporã mba’asyapypẽme g̃uarã. Natekotevẽi jepi ojegueraha umi hasýva tasyópe.

Péicha ko’ă jyvápe oĩ vertedero; turbinas oĩva brazo principal, vertedero ha’čva 18 compuerta omoĩva flujo máximo 55.000 m³/s. Péicha ambue ysyry jyva orekóva 16 compuerta-ve, orekóva capacidad umi 40.000 m³/s.

Ary 1921-pe omoñepyrũ hekove vore mokõiha, Marangatu Rendápe. Benedicto XV ohenóikuri chupe Roma-pe omotenonde hag̃ua Paparã Rembiapoha Aty Guasu Jerovia Myasãi rehegua. Oho avei, Táva Vatikano rérape, Vugaria, Tuykia ha Gyresia-pe. Oñepyrũvo Yvóra Ñorairõ Mokõiha, ha’e oĩkuri Gyesia-pe, ijaku’ipava’ekue ñorairõkuéra rupive. Ombyatýkuri marandu oikuaaukáva mba’éichapa ha moõpa oĩ hikuái umi ñorairõhára oñemonambiva’ekue ha peichahápe avei oipysyrõkuri heta Hudíope. Ára 6 jasypakõi ary 1944-pe Pío XII ojapo chugui Paparerapegua París-pe. Ára 12 jasyteĩ ary 1953-pe oiko chugui Papaporavohára ha ára 25 katu oiko chugui Tupãretãpehẽruvicha Venecia-pe.

Ary 1926-pe omano Gaudí ha peteĩ óga yvate mante ojejogapo. Tupão jejogaporã opyta umi ta'anga mante ha peteĩ joguaha michĩ jésogui. Hákatu, ojejogapo mante.

Péicha avatar política paraguaya, ojejopy oho haguã oka gotyo opáicha oñembyaty hikuái, oipytyvõ ojogua haguã colección de pintura ha escultura, ijapytépe ojepytaso umi obra Coubert, Murillo,Tintoretto, ambuéva. Juan Silvano Godoy oñemoĩ, omba'apo, pintura decimonónica tardía rehe, ombojopyru naturalismo ha simple academicismo. Péicha colección avei ombohetáve obra artista contempráneo Río de la Plata-gua.

40 Km. Bahía Negra-gui, río Negro ári, opyta estación biológica Los Tres Gigantes, ha’éva tanda ojejapohápe investigación pantanal rehegua Paraguái yvýpe, tuicháva 15.000 hectárea, oñangarekóva hese fundación Guyra Paraguay, ONG peteĩ omba’apóva oykeko ha omo’ã hagua tekove heta.

Oheñói Mirangaia, táva Poytuga heraha Oporto hi'aguĩ. Itúva ha'e akue João Bernardo Gonzaga oúva Pindorama ha isy Tomásia Isabel Clark Poytuga pegua iñemoñare Ingyaterra pegua. Isy omano ha'e oguereko aja peteĩ ary, oho itúva ndive táva Pernambuco ary 1751-pe ha upei oho Bahía-pe, upépe oho Hesuíta Mbo'ehaópe. Ary 1761 oho jey Poytugápe oñemoarandu hag̃ua teko me'ẽ Coimbra Mbo'ehaovusúpe. Omba'apo teko me'ẽre heta ary Poytugápe ha Pindoramape. Upépe oikuaa kuñataĩ Maria Doroteia Joaquina de Seixas Brandão, "mymba rerekua Marília" oñemohechauka heta jey iñe'ẽpotýme.

alfarería, cerámica, kambuchi kuera, pire kuera (montura kuera, sapatúpe kuera, termos) , tenda jepyso ohechaukáva ta'anga kuera, akãngao kuera, cestería tyvi kuera karan mba'e me
Upe castillo de Alarcón (avañe'ẽme: Óga guasu Alarcón - Óga mbarete Alarcón) ha'e peteĩ óga guasuete oĩ umi óga mbarete ambuéva oñangarekóva ha omongoraháva upe táva heraha Alarcón, upe Tetãvore Cuenca pegua . Ku tenda oguereko peteĩ mongoraha guasu ijerére ha óga guasuete ipype, po (5) óga yvate ha táva avei opyta ipype.

Ko Reserva Natural oiméva ypa'ũ rembe'y peteĩme. Oipe'ŕva hokẽ Centro de visitantes ha ombohapéva henóiva "Acuti po’i" 2500 m ikatúva ombohape tape ojeguiáva. Oime opáichagua opción oikóva upe tendápe, ha'éva Hotel Nacional de Turismo ha Yasyretă Apart Hotel. Secretaria Nacional de Turismo ome'ẽva marandu ha umi mba'e hese.

Atena jekopytyjoja oiporavo umi tuvicharã oporombuekoviáva po'a rupive ha ojejapo va'ekue heta amandaje guasu oiporavo hag̃ua mba'e ambuéva, amandajépe oĩ opa Atena kuimba'e. Umi karai poravopyre ndoiporavokatuvéima — Atenagua oimo'ã umi karai poravopyre oiporavoramo tetãgua oiporavo rangue omoheñóita peteĩ tetã "en oligarquía" (sa'iverekuáipe). Tavayguarekuái he'ise chupekuéra guarã ojeporavóta joaujúpe. Oĩ va'ekue mbovy mba'e oñangarekóva umi jeporavo, hákatu oĩ avei peteĩ tekorã he'íva ndaikatúiva oñemoañete peteĩ teko me'ẽ pyahu ombohováiva peteĩ teko me'ẽ tuja.

Tuicha mba'e resultado osẽva exposición ojapóva fotógrafo japonés Daisaku Ikeda, péva ha'e peteĩ muestra gráfica alemana contemporánea ha ohechaukáva tejido étnico boliviano. Omomba'eguasu exposición “Jataity vive”, péva ohechauka umi prenda oipyháva po'i asy “ao po'i” rupive. Museo oreko peteĩ ekípo arandu ha ikatupyrýva restaurador-kuéra, ombohapéva omongakuaa haguã permanente vigilancia, ñangareko ha conservación umi obra oatesoráva.

Oñemosẽvo Compañía de Jesús ha oguejývo presencia franciscana, oñembotapykue producción artística. Situación omoñepyrũva omoambue siglo XIX gotyo osẽvo mokõi pintor paraguayo: Saturio Ríos ha Aurelio García , ombohetáva arquitecto ha constructor europeo oipytyvõva omohuã haguã perfil urbano taaguasúpe Asunción, capital República pyahu.

Ary 1959 ha 1962 jave oiko oñemoarandu ha oñembokatupyrýve pe oikuaavápe karai Andrés Segovia ndive- o`ñemomba’éva ha’égui mburuvicha instrumentista Mbarara arandúpe yvóra jerépe Siglo XX-pe amo Santiago de Compostela, España-pe.

Ko jehecha kóva niko ohechaukaitévoi ñandéve pe ñasẽvo ñande jehegui ha jaha mombyryete, ñanderesaraípaha opa mba’e oĩva ñande jeréregui ha’etehánte avei jakéva ha nañañangarekovéi mba’evére. Ko ñemongu’epa kóva niko ogueru ondive heta ñemoambue ñane vorengarekokuaápe guarã, ha ojehu omỹimbágui umi tetechu’iete ñane apytu’ũ megua; ñane apytu’ũ niko oguereko avei aratirindy. Umi apỹirekokuaahára niko omomba’ete avei ko ñemyesakã kóva.

Misa guasu rire oiko procesión, oraha ijati’y ári tavaygua ipoguasuvéva, tupão jerére, omoñepyrũ banda hapykuéri cofradía, hermandad, atykuéra, mbo’ehaokuéra, ogueraha estandarte ha poyvi, upekuévo campana ipu, ohóva kavaju ári ha heta ñembokapu.
Pe mymbachu'ĩ ñarõ oguerúva ko mba'asy oñemoha'eño kuri 1947-me. Upe ñemosarambi ñepyrũgua oñemboguapyva'ekue kuatiápe tapicha apytépe oiko kuri 2007-me, Estados Federados de Micronesia-me. Ko jasyteĩ, 2016 jave, pe mba’asy oñemosarambíma 20 tenda América-gua rupi. Avei ojeikuaa oikohague África, Asia ha Pacífico-pe. Oikohaguére peteĩ ñemosarambi Brasil-pe 2015 jave, upe Tesãi Arapygua Atyguasu oikuaauka upéva ha'eha peteĩ Pavẽgua Tesãi Purupya'erã Oipy'apýva Pytaguarekóvape jasykõi, 2016-me.

Ñemuha rogaguasu oiko ku jekái oñepyrũ omba'apo mbohapy ary mboyve ha oguereko 12.000 metro irundykejojáre. Oguereko mba'yrumýi pytaha amove 350 mba'yruguata hag̃ua, mba'apo róga ha peteĩ karuha. Paraguay Tavao oheja oñemba'apo upépe, tahachi marandu he'i rire ramo jere ku ogaguasu ha'e"peteĩ kapuha".

Paul Percy Harris niko omoheñoiva'ekue Rotary Atyha. Paul heñóikuri táva Racine, Wisconsin Tetãpehẽ, Estados Unidos retãme; ára 19 jasyrundy ary 1868-pe. Itúva herava'ekue George N. Harris ha isýkatu Cornelia Bryan. Paul niko mokõiha poteĩ ñemoñare apytépe. Ijoyke'ykuéra héra: Cecil, Nina May, Guy, Claude ha Reginald. Mbovy arýnte Paul oikojepékuri ituvakuéra ndive Racine-pe, isy heñoihaguépe ha ituvakuéra oguerekohaguépe peteĩ pohãñemuha. Ohasávo ary, imboriahuvékuri hikuái ha upérõ Paul orekóva 3 ary -ijoyke'y Cecil ndive orekóva 5 ary- ohókuri oiko hamói Howard Harris ha ijarýi Pamela Rustin ndive, táva Wallingford, Vermont-pe. Paul niko okakuaákuri hamói ha ijarýi ndive ha sapy'apy'a ohechajeýkuri itúva ha isýpe. Jepémo natekotevẽi ja'e, hamói ha ijarýingo umi ohekombo'eva'ekue chupe. Paul Harris niko omendákuri ára 2 jasypokõi ary 1910-pe, Jean Thomson rehe, Escocia-ygua. Ha'ekuéra naiñemoñaréikuri ha jepémo upéicha oikókuri hikuái vy'apavẽme ha Jean omoirũmi Paul-pe umi jehópe. Jean omanókuri Edimburgo, Escocia retãme, ary 1963-pe.

Ypa'ũnguéra Malvina isãso ojerureva Reino Unido ha Argentina ary 1833 guive. Ko'ãga ko ypa'ũnguéra ha'e peteĩ tenda papoteĩ tenda pegua ONU oñangareko jepe'a hag̃ua pe sãso'ỹ reko.

Ko departamento Cordillera pe ndahaku ha naho’ysãitéi. 22ºC rupi memeve haku; arahaku aja ohupyty 39ºC ha araro’y aja katu ho’ysãvéramo oguejy 3ºC peve.

Febrero 28-pe, ary 1939-ramo ojejapo kuri ko tetãvore’i Fernando de la Mora (ikorapy ojáva Paraguaýre), ojei va’ekue ko tetãvorei San Lorenzo-gui.

Anambe hũ (karaiñe'ẽ: Anambé negro) / (latinañe'ẽme: Pachyramphus polychopterus) ha'e peteĩ guyra oĩ Mbyteamérika ha Ñembyamérika, Méjiko guive gotyo Argentina peve. Oiko ka'aguy. Anambe hũ hete ha'e hũ ha morotĩ, ha iñakã ha'e sa'y hũ ha hũngy avei.

Ko táva opyta peteĩ tenda ijyvatemíva tetãvore Central-pe. Upe ijyvateveha katu opyta upe yvyty hérava kóicha avei oguerekóva 176 m ijyvatekue, jajuhu ko’ápe mbohapy yvyty’i iñambuéva ojuehegui ohasáva imbytepekuéra ysyry hérava avei Ñemby ha ysyry’ikuéra osẽva ichugui.

Tai I ha'e tai porundyha, pu'ae mbohapyha latinañe'ẽ achegety pegua ha oimeraẽ heta ñe'ẽme ijachegety oĩva, karaiñe'ẽ achegety tai porundyha avei. Avañe'ẽ achegety tai porundyha avei, ha pu'ae poha.
Tomasa Bedoya de Fernández ha Micaela Talavera-pe niko ojeporavókuri ome’ẽ hag̃ua Tetã sãmbyhyharakuérape umi jeguaka oñemono’õvakue. Ha’ekuéra omog̃uahẽ avei aipo Aranduka Itaju (Libro de Oro), oñemboguapyhaguépe máva mávapa umi kuña oipytyvõva’ekue ha mba’é ome’ẽkuri ñane retã pytyvõrã.

Ko guyra juehegua oikove mante Antártidape, yperana tuichave ha pohyive; kuimba'e ha kuña hague ijojava, ijyvatekue ha'e nunga 120 cm ha ipohyikue ha'e 20 gotyo 45 kilo. Ijatukupe, ipepo ha iñakã hũva, hete guýre morotĩva, ha ipyti'a sa'yjukangýva ha oreko mokõi mbore sa'yju iñakã ykére. Guyra ndoveveiva, ojepokuita porãete.

Oime confluencia departamento Ka’asapa, Ka’aguasu ha Alto Parana, Río Monday rembe’ýre. Ko’ãva mbytépe ikatu ojeju umi tembiapo agrícola ha ganaderas en general. La "Estancia Golondrina" omantene Reserva Natural Ypety, opáichagua yvoty ojeguereko, péicha mymba okañýva ohóvo mbeguekatúpe. Oreko tenda oguahẽva mbohupa, tape’i oñemboguatáva ka’aguy orekóva circuito oikéva río Monday.

Brigadeiro ha'e peteĩ tembi'u he'ẽva Pindorama retã pegua. Ojejuhu ha ojejapo opaite Pindorama rendápe, ojejapo aramboty vy'ahápe guarã umi ambuéva tembi'u he'ẽva avei.

Oje’éva López ojavýva Encargado de Negocios del Paraguay Europa-pe, Bareiro. Oime ñembotapykue Paraguái ñorãirõme, pèva orekóma misión ohóvo Europa-pe ojoguávo armamento, pero ohencha ndaikatupyrýiha. Kóva ndorekói justificación mba’eveichaguáva, péicha 20 jasyteĩme 1868 jave, Bareiro ojeobliga ome’ẽ ikargo.

Og̃uahẽvo 8 jasypokõi, Tupãsy Ka'akupe ára ojehecha mitã, mitãrusu, kuña ha kuimba’e mombyry mbyrýgui oúva guataháre isy yvága rendápe ha omonde ao hovy, ojehecha avei ogueraháva ladrillo iñakã ári. Arapokõindy Marangatúpe ojehecha kuimba’e oraháva kurusu ijati’y ári iñe’ẽme’ẽramo.

Haumea yma herava 2003 EL61 ha'e peteĩ mbyjajere michĩ ojere kuarahy ha oĩ Mbyjajerety Kuarahy rehegua. Oguereko mokõi mbyja'e: Hiʻiaka ha Namaka.

Compañía Ka’apukumi rupi ikatu reguahẽ Mosito Isla peve, cachivéope (canoas de tronco de timbó labrado), ko tenda ha’e peteĩ mba’e imomoramby, oguereko 35 ha, pe estero Ypoá mbytépe.

Eirara, térã eira (Eira barbara) ha'e peteĩ mymba okambúva juehegua so'o'uha oikove ka'aguýpe, Méjiko iñemby gotyo guive Argentina retã meve.

Opapotávo upe ñorairõ guasu, ary (1969)-pe Juan Crisóstomo ha’ema va’ekue coronel Ejército Paraguayo. Ojuavy va’ekue heseguakuérandive, upéva rupi haimete oñemondo ichupe Consejo de Guerra-pe. Ha karai Tendota López oguereko uvei ichupe ijykére.

Mykũpopo (karaiñe'ẽ: Canguro) ha'e umi mymba aty okambúva, ko mymbakuéra oguereko ipy kupekue tuichaete ha mykũpopo oraha peteĩ sapikua, herava maysupio.

Loma Plata tenda oĩva tetãvore Boquerón, Paraguái retãme, 407 km Paraguaýgui, oñeguahẽ upépe peteĩ tape opiáva Ruta 9 Carlos A. López-gui. Ha’e oĩ pe colonias menonitas pa’ũme, Chaco paraguayo gotyo.

Antoni Gaudí rembiapokue tuichvéva ha porãvéva, ha karai omohechaukavéva Katalúña jogapokuaa ãgagua. Marandu osẽ ary 2011-pe, Sagrada Familia ha'e ta'ãnga'ita tekove ohovéva ohecha hag̃ua opaite España retãme, amo 3,2 sua tapicha kuéra oho.
Hi’ára oñepyrũ diana mbaja púpe ko’ẽ porã mboyve, campana-pu, banda, ñembokapu, ojehupi poyvi Paraguái ha marangatu ojeromandu’áva mba’e yvate.

Omanóvo Pío XII, ojepovarókuri Pápa pyahúrõ ára 28 jasypa ary 1958-pe ha hérakuri Huã XXIII. Po ary pukukue oĩkuri Páparamo ha maymáva ohechakuaákuri hekove ha hembiapópe ha’eha túva marangatu. Ndahekojejapói, hapicha rechakuaa, ipy’aguasu ha omỹiva rehegua, ohapykueho añetékuri Hesukiritópe ohógui umi ka’irãime oĩva rendápe, oñandúgui hasykatúvape, oñangarekoporãgui taha’eha’évape ou ha oho’ỹre chupe mba’e tetãmegua térã mávarepa ojeroviakatu ha oñanduka maymavaitépe túva reko añete. Ohenóikuri Roma Tupão No’õvusu, omoingo Atyvusu ohechajeýva’erã Tupão Léi Guasu, ohenói avei Vatikano II Joajuvusu Pa'iamandaje. Huã XXIII omanókuri ára 3 jasypoteĩ ary 1963 ka’arúpe. Huã Páulo II ojapókuri chugui marangaturã ára 3 jasyporundy ary 2000-pe Peru Marangatu Okarusúpe; ha Pápa Francisco katu ojapo chugui marangatu arateĩ 27 jasyrundy ary 2014-pe.

Oĩ oñembojáva hendápe ñesũháme, oĩ ogueraháva ijati’y ári peteĩ kurusu. Opa umi mba’e ohechauka ñandéve mba’eichaitépa tuicha pe jerovia oĩva Tupãsy Ka’akupére.

Paseo España: Ha’e peteĩ complejo arquitectónico en el oĩhápe Departamentos de Cultura, Turismo ha Educación Municipalidad de Hernandarias pegua. Oĩ avei Biblioteca ha Parque Tecnológico.

Arapau'irã (Heliobletus contaminatus) (karaiñe'ẽ: ticotico estriado - picolezna estriado), ha'e peteĩ guyra juehegua michĩ. Oikove ka'aguy guasu kuarahyresẽ Ñembyamérika-pe.

Hetaiterei ohai ha ohechauka jehaípe mba'éichapa ojepy'amongeta va'ekue, Séneka ojapo avei heta kuatiañe'ẽ ohechaukáva aradupykuaaty mba'ekuéra ha he'íva opa mba'e ojejuhu oreko va'erã mba'e rapykuére térã mba'e ypy. Ko ára peve, ojeikuaa heta ñe'ẽjoapy herakuã Séneka ohai va'ekue.

Ka'akupepe opa ary ára 8 jasypakõime, heta avakuéra ijaty Tupão Guasúpe omomaitei haguã Tupãsy ára, upéva upe vy'a tenondegua tupão pegua Paraguáipe, ha upévarupi oje'e Ka'akupe ha'eha capital espiritual del Paraguay (Tupã rape itavusu Paraguáipe).

Irundy jasy jave oiko upe ñembojovake ñemuha járape Juan Pío Paiva, ira'y Víctor Daniel Paiva ha okẽ ñangarekoha Daniel Areco, opa ára 5 jasypakõi ary 2006-pe, mokõi yvyrajára he'ívo hi'ári ho'áta "jejuka angaipáva" ha 5 ary ohasamo'ã ka'irãme, umi 25 ary rangue tekove kuéra ojerure ho'amo'ã va'erã hi'ári "jejuka hasyite" rekópe.

Omotenonde va’ekue avei pe cementerio la Recoleta, ikatu haguãicha ojeguerova umi tetekue upe cementerio tuja oĩva Mangrullo-pe henuhẽma va’ekue umi árape, ikatu haguãicha upe tendágui ojejapo tapichakuéra oguatami haguã. Koãgã oikóva ichugui parque Carlos Antonio López.

Ko táva rupi ára ndahakuetéi ha ndaho’ysãtéi, oky porã porã uvei. Hakuvé Arahakúpe ha ohupyty 39 °C; Araro’ysãme oguejy 1º C peve. Peteĩ ary jave katu 22 °C rupi arapytu. Ama katu ho’ave jasyrundy ha jasypoapy ramo.

Umi tembi'u tetã reheguáva ojekuaaháicha sopa paraguaya, so'o mbichy asador-pe, umi ryguasus ógaguáva tatakuápe ojýva, mba'e he'ẽ ga mermelada ojeguerohorýva katuete..
Hembiapo heko pyahuvéva hína umi óga yvate puku ha osẽ jeike pegua, ha hekopo'i yvatekuére. Gaudí omoha'anga umi óga yvate karapã opaite tupão heko yvate hag̃ua.

Hetave mba’e apytépe, ary 1858-pe onohẽ yvytu pepóre “Guerra del Paraguay” ha Ñorairõ Guasu aja omboguapy kuatiáre Mburuvichapavẽ José Eduvigis Díaz -Kurupa’ytyguare tuvicha- rekovehai. Iporã ñamomba’eguasu avei Ñorairõ Guasu aja, Juan Crisóstomo Centurión ndive, omoheñói, oisãmbyhy ha ohai kuatiahaipyre “Kavichu’i”. Omano ha oñeñotỹkuri Paso Pukúpe. Ohechakuaávo Natalicio de María Talavera rekove ha rembiapokue, Ministerio de Educación y Culto, kuatiapyre 248 rupive, oiporavo ára 11 jasypa ogueromandu’a hag̃ua Paraguay Ñe'ẽpapára Ára.

Areguápe tupão La Candelaria – pe opyta marangatu ra’anga ha hendive ambue oúva compañía ha barrio-gui. Ymave ndaje nameméi oĩ oratorio ha capilla ha upéva aja marangatu ra’anga opyta mayordomo térã mayordomo rógape oñeñangarekóva hese, upépe oñemonde ao pyahu rehe, oñemoĩ hese itajúgui kuãirũ ha mbo’y oñeme’ẽva ichupe jopóiro oipytyvõ haguére pe mávape, upégui oñenohẽ ha ojegueraha tupãópe purahéi ha ñembokapu apytépe, oñemoñepyrũ hag̃ua novenario.

Ha'e avei peteĩ táva oreko heta tavarandu, ko'ápe heta ojetopa tavarandu kuéra omba'apova vakapi ha plateria tapiagua, ha upe tavavo Lomape oĩ peteĩ pirograbado en madera reko, ymaguive ojejapo ko'ãga peve.

Para Yvy mbytépe (karaiñe'ẽ: Mar Mediterráneo) ha'e peteĩ para oĩ Paraguasu Atlántiko, ijykére ojejuhu yvate gotyo Europa, ñemby gotyo yvate Afrika ha kuarahyresẽ gotyo kuarahyreike Asia, oguereko heta ypa'ũ guasu. Ituichakue ha'e 2.500.000 km². Y ku para pegua osẽ paraguasu Atlántiko-pe ypo'i Hivyraytã rupi, ha para Pytãme, y hasaha Sues rupi. Y para Hũ pegua osẽ avei para Yvy mbytépe ypo'i Vóyhoro ha Ndandanelo rupi.

Puerto Itapuá: ymave héra “Calera Cué”, opyta yvate gotyo Puerto Fonciere-gui. Peteĩ tape ohasáva Puerto Fonciere ypy rupi oreko tatakua cal oñembojyha ha oñemondo cal opa hendápe tetãpýre yga cal jára mba’etépe voi. Hendondépe oĩ peteĩ ypa’ũ orekóva tenda ojepytu’u hag̃ua neporãva, oikóva upépe mba’apohára memete nunga; oĩ avei peteĩ ñemuha ha peteĩ mbo’ehao.

Tahachikuéra marandu he'iháicha, oikóvo ku tembiasy, umi kuimba'e oñangarekóva okẽnguéra omboty akue opa ñesẽha, ani hag̃ua tekovekuéra osẽ ojehepyme'ẽ'ỹ.

Katuete ou calesita ha oĩ ave opáichagua ñembosarái. Hi’ára mboyve oiko misa vispera rehegua, opakuévo ojejapo vispera cantada, oĩ voi aty opurahéiva, coro oje’éva ha ave mitãrusukuéra confirmación-pegua.

Ytu (karaiñe'ẽ: arrecife) ha'e peteĩ ita aty térã yvyku'i aty renda oĩva yguasu guýre, 11 metro térã mbykyre y guýre. Ko rendápe oĩ heta pira ha itapoty, ygáu ha ambue ka'a oiko avei ko rendáre.

Kuñakarai Teresa Silva de Lamas he’iva’ekue, ikorasõ ipópe: “Che ména ojejukáma ko Ñorairõ Guasúpe, péicha avei heta che rembiayhu jára omanónte avei. Mokõi mba’éntema niko hemby chéve: che membymimi ha ko’ã che jeguakakuéra. Ko’ã mitãmimi, ha’éva umi chemoingovéva, name’ẽmo’ãi peẽme; ág̃akatu ame’ẽmbaitéta che retãme ko’ã che jeguaka ani hag̃ua ho’ã ñane retã poyvi”.
Ko táva rupi heta mba’yruguatakuéra osẽ ha oike ohasáva tavakuéra ijereregua ha avei Paraguaýpe; hyepyetépe avei jajuhu mba’yruguatakuéra, avei jajuhu ogaguasu mba’yruguatakuéra opytaha. Ko táva oñemboja’o mokõi hendápe upe Autopista Sur rupi, ombojoajúva táva Paraguay táva Ita ndive, oguereko heta tape iporãva ha avei río Paraguái ári barkokuéra oñembojaha táva San Antonio-pe.

Oguereko mbohapy tysýi mboyke ijojáva: peteĩ pytã (tekojoja), morotĩ (py’aguapy) ha hovy (sãso). Avei oguereko mokõi Tetã Ta’anga ojoja’ỹva: peteĩ tenondépe he’iva “República del Paraguay" (petẽi palma ha petẽi olivo ojejokuáva iguýpe ha ojeíva ojuehe yvate gotyo ombokuaaporãva peteĩ mbyja sa’yju mimbíva apu’a hovy mbytépe) ha ambue hapykuépe he’iva “Paz y Justicia” (peteĩ leõ ha peteĩ gorro frigio –he’iséva sãso-).

Ko’ápe oĩ yvyty karape mimi ha mbytepekuéra heta yvype oĩ hápe yvu ha ysyry porã porã ha avei ñu ha yvy karugua ysyry guasu Paraná. Ko refugio opytahína peteĩ henda oñembyaipaitehápe opáichagua tekove, ha’éva mymba ha yvyrakuéra renda. Ymave ha’eva’ekue ka’aguy yvate uperire ojeitypa va’ekue ojeipuru haguã pe yvy vakakuéra ñemuñarã.

Muã, ysoindy (karaiñe'ẽ: luciérnaga) oĩ ko mymba michĩ. Okaru ka'a. Muã oko ka'aguype. Mymbagua tendy hovy pyhare. Mymba'i ikangue'ỹva, oiko tyryryhápe ha yvy guýpe.

Pe yno’õ guasu ojejapova’ekue ha’e peteĩva umi tuichavéva ko yvy ape ári, oguerekógui 29 millones de m³ ha 200 km ipukukue, jaikuaárõ oĩha umi bahía-kuéra ha yvy karugua kuéra katu ohupyty voi 1.400 km.

Ñembyaty ojapo 302 ñeha'ã ha 28 jetepyso oñeha'ãva 10.942 jetepysohára oúva 204 tetãnguéra pegua. Ambue táva kuéra Mbejingo hi'aguĩ ojapo avei jetepyso ha ñeha'ã oimeraẽva.

Gaspar Rodríguez de Francia, ombyatypaiteségui pu’akakuéra Tetã Paraguáipegua ijehe, ha oĩre pe Junta-pe Fernando de la Mora, ha’éva peteĩ tapicha oñemomba’eguasúva opárupi iñarandu ha ha’evére omoñepyrũ tembiapo ombo’yke haguãicha iñirũnguéra omba’apo jejopy va’ekue hendive, ha oñepyrũma voi katu De la Mora-gui, kóva ha’égui tuicha ojokóva ichupe, ese mante ojejeko haguãicha, ha’e rupínte upe rire doctor en Derecho.

Pe hi’árape niko oiko ñembokapu, voi maymáva oñebosako’i oho hag̃ua capilla –“San Francisco”-pe Kuñakarai, Karai, mitãkuña, karia’y, mitãrusu, mitã’i, mitãkuña’i, mitãra’y opavave, mamavéva ndopytái hógape. Upe ára, arete Kokue Guasúpe, noñemba’apói, ojehomboyve tupãóme ojejapopáma tembi’uita tatakuápe, karai ñeipytyvõme oñembojypáma voi porã, ko’ẽ mboyve guive. Ojapo hag̃ua misa guasu ou pa’i Areguapegua ha oñeipepirũ opavavépe, misa rire ojejapo procesión capilla jerére opavavéva ndive ha bandita púpe ojepurahéijoaite oñehendukuévo avei ñembokapu. Opakuévo ojehecha mboýpa oñemono’õ kuri viru. Tupão renondépe korapy tuichávape ojeho calesita-hápe ha oñepyrũ vy’a ogakuéra rupi, sopa, chipa guasu, tembi’u he’ẽva ha hetave; pyhare Celebración de Palabra rehe opa ko ára ñemomorã.

Kurupi ha'e Tau ha Kerana memby pohá. Ha'e nda jeko peteĩ karia'y karape'i oikova asajepyte ka'aguýre kañyhápe. Oikóje ohape ha'arõ mitãkuña osẽva asajerei hógagui.
Ára 3 jasykõiguápe oñemomorã Blás Marangatu ára, ha’éva Paraguáy retã rerekua ha avei ahy’o rerekua. Ñane retãme oĩ mokõi táva oguerovy’avéva Blás Marangatu ára: Pirivevúi ha Ita. Avei oñemomorã Ciudad del Este ha Colonia Obligado-pe. Upéicha avei opavave táva Paraguay retãmegua oguereko peteĩ jeikoha térã tavapehẽ ogueraháva Blás Marangatu réra. Pirivevúi ha Itápe, og̃uahẽvo ára 3 jasykõi, Blás Marangatu ára, ijaty tupãópe hetaiterei tapicha oñembojáva oaguyjeveme’ẽvo ichupe iñemongueráre. Umi oñembojáva Blás Marangatu rendápe oñemonde ha’éicha, ijao morotĩ ha ijatukupére ojeaho’i aopehẽ isa’y pytãvape. Umi ijahy’orasýva oha’ã Blás Marangatu ku’a térã ajúra peteĩ inimbope pytãme ha upéva oipuru upe ijahy’orasýva. Omoĩ mbo’ýrõ ijajúri térà ijyváre, kurundúrõ, okuera peve. “¡Karai Blás nemarangatuetéva!, eipytyvõmína ko mitã ijahy’opa’ãvape”, ha’ehína ñe’ẽ mba’ejerure oipurúva sykuéra ku imemby ijahy’opa’ã térã ijahy’orasy jave.

Ku tekoiterape ijysajakuaa'ỹva ("derecho subjetivo" térã "abstracto") hína mba'e yvypóra oguerekóva ha'eha tekove rehe: opaite umi mba'e Tetã rekojoja ohechakuaa yvypóra oguerekotee (techapyrã: Tekoiterape ohupytývo tekombo'e, tekoiterape ohupytývo tesãi ha ambuéva).

Upévareite 396 tekove omano (hetakue mbyte ha'e akue mitãnguéra) ha amove 500 tekove hasy vai, oiko avei 56 tekove hete kái hasy hákatu ndomanóiva.

Sangue Bom (avañe'ẽme: Tuguy Porã) ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava Rede Globo. Oñepyrũ ára 29 jasyrundy ary 2013-pe ha opáta ára 1 jasypateĩ ary 2013, tembiasagua'u Guerra dos Sexos rire ha Além do Horizonte mboyve.

Mymba ñemongakuaápe oĩ mbohapyhápe, henonderã oĩ Presidente Hayes ha San Pedro ko tembiapópe, vaka sa’i nunga omano ko departamento-pe. Ko departamento-pe oĩ kapi’ipe osẽreiva’ekue tuichavéva ko Región Oriental-pegua. Avei oñengakuaa kure, ovecha, kavaju, kavara, hetaheta.

Fernando de la Mora, ha’e va’ekua preteĩ prócer Paraguái sãsorã España-gui. Opartisipa va’ekue Virreinato del Río de la Plata odefende haguã umi Invasiones Inglesas-gui 1806 ha 1807-pe.

Ary 1765 pe tenda ojekuaava'ekue "Valle de Caacupé", ko ñe'ẽ Ka'akupe oike maymáva apytu'ũme (karaiñe'ẽme: "detrás del monte"). Upei pe tupão okakuaavéma ha opa 4 jasyrundy (abril) ary 1770-pe, gobernación del Capitán General de Granaderos Carlos Murphy (Charles Murphy), irlandés al servicio del Rey Carlos III de España omotennde ramo guare, avei oñemosẽramo guare umi hesuitakuérape ñane retãgui.

Ysyry guasu osyry pya’e ha ipypukúva, iporãva pekáfape ojeho haguã, paseo ha jeho táva mombyrýpe. Ko’ã ka’aguy tekohá porãitéva ohechauka establecimiento rural. Ko’ã tembiapo omotenonde: oñeñami vaka, oñemongaru ha oñeipoháno, mymbakuéra ko’ã tembiapo ha ‘e pe oguerohorýva umi visitante, área agrícola-pe oñeguahẽva.

Tape costanera jejapo, Mercado de Abasto ha Matadero Municipal. Ojapopase mo’ã avei tupao Virgen de la Paraguaype ha omoporã plaza Uruguaya. Umi tapekuéra katu Paraguaýpe oguereko hetá hovy’asýva naranja máta kuhéra hyakuã asýva oguahẽ vove ipotyha ára.
Ary 1600 vy’a guasu hi’ari heta ára, oĩ gobernador dignatarios, oñemoñe’ẽ biblia, estandarte jeroguata, oiko procesión plaza mayor rehe campana pu ha ñembokapúpe ojehesape tataindy ha candil-pe.

Ko táva, oĩva 15 km Ciudad del Este-gui pe ikatu jaha Ruta II “Mcal. Estigarribia” rupi rotonda ha viaducto km 4-peve; ko’águi jaha Supercarretera Internacional osẽva Ruta VII “Dr. Gaspar Rodríguez de Francia” ñande gueraháva Saltos del Guairá-pe opytáva 15 km. right|300px|thumb|Tape Hernandarias-pe.

Kolombia ningo oñemboja'o 32 tetã'i (Departamento) ha peteĩ Táva Federal (Bogotá). Kolombia pukukue niko 1.141.748 km² ha tetãguakuéra ningo 44.700.517 ava.

Umi yvypépe katu oĩ ñuati ysyry, jagua rata’i, ka’a chiri, yvahaimi, kupa’y, kurupika’y, ka’a ovetĩ, yvyra kamby, yvyra typycha, mborevi ka’a.

Guarani ha tupi. Mokõi joyke'y, Guarani ha Tupi og̃uahẽkuri ipehẽnguekuéra ndive Amérikape. Heta oheka rire kuimba'e ha kuña ha'ekuéraicha, ohechakuaa hikuái ko yvy guasuetépe oĩha ñu, ka'aguy ha mymba ñarõ mante.

Oreko ava tee Marco Pigossi, Sophie Charlotte, Fernanda Vasconcellos, Jayme Matarazzo, Isabelle Drummond, Humberto Carrão, Ingrid Guimarães ha Giulia Gam.

Avei, ñe'ẽmbo'e ñembopyahu rupi oike latin achegety (1928), omboykéva árave achegetýpe. Túrkope oĩ mokõi ñe'ẽjoavy tuicháva: kuarahyresẽ pegua ha kuarahyreike pegua.

Bernabéu Albert, Salvador: "«La religión ofendida». Resistencia y rebeliones indígenas en la baja California colonial", en Revista Complutense de Historia, 20: 169-180. Versión electrónica consultada el 3 de enero de 2010.

Péicha avei, umi ñe’ẽtéva ijysaja’apýva (verbos triformes) (T-R-Henói / T-R-Heka), oiko jave ñe'ẽtéva terarãnguérõ oñe-moñepyrũjepi "R"-pe (nde chereka, ha’e cherenói). Péicha jave noñepyrũiva “T” térã “H”-pe.

Vocal-kuéra ramo katu oĩ va’ekue doctor Gaspar Rodríguez de Francia, ha’éva karai aranduete; mitãrusu capitán Pedro Juan Caballero ha’éva representante pe tropa-kuéra invasión porteña ojoko va’ékue; peteĩ pa’í, ha’éva presbítero Francisco Xavier Bogarin ha karai Fernando de la Mora, peteĩ tapicha heko porãva, tapichakuéra Paraguaigua ndive ojokupytyporãva.

Añetehápe, amo hapópe, ha’e noñanduvéima hete ha ára. Hi’ánga vaicháku ohecháva pe para kirirĩ Puerto Eten-gua ha gua’u ohendu isýpe he’írõ chupe: “ejererekóke umi nde ruvicha hi’arevévagui, Ricardito” ha oipyso ipo oñañuã hag̃ua chupe, pe kuarahy ojopéva guýpe.

Municipalidad de Asunción ome’ẽ Neneco Norton-pe pe ojeheróva Hijo Dilecto de la Ciudad de Asunción, tavaguasu rehegua oĩ rupi hetaiterei hembiapokue ryepýpe. Ko’ãga Neneco Norton ha’e mbo’ehára música popular folclórica paraguaya, Conservatorio Nacional de Música-pe ha avei centro educativo Villa Elisa hérava María Auxiliadora. Autores Paraguayos Asociados (APA), ha’ehápe avei miembro titular comisión directiva-pe, ombo’e escritura y estructura de la música paraguaya.

Péicha avei ipu hembiapo “Piolín”, autora argentina María Elena Walsh, he'íva ha'éha peteĩ “ Piolín hesakãva”, iporãitereígui ha hesakãgui ijehaipyre.
Upèi Peteĩha Guerra Mundial ohasáva umi frances pópe, kóva rehe oipyhy isãsõ 22 jasypa 1943 jave, oikuaaukàvo isãsõha, umi acción Mokõiha Guerra Mundial –pe nome’ẽiva sãsõ iporãva chupekuéra ary 1946 ae.

Newton ha'e ava peteĩha he'íva ñende Yvy hekorã ha yvága mba'ekuéra hekorã ñemýire ha'e peteĩcha. Ojeikuaa sapy'apy'a Isaac Newton-pe ha'eha tembikuaatyhára tuichave ha herakuãve opa árape.

Mbyjausuveve herava avei Tataveve térã Jaguaveve ha'e umi yvágamba'e ojejapómava ita térã yrypy'a, ojereva kuarahy ha'e ikatu oĩ Kuiper Ku'asã-pe térã Oort Arai-pe. Ombojavo kuarahy rupi ohechaukavo peteĩ huguái guasu.

Oime tavaguasu Cnel. Oviedo-pe oĩ estancia Don Emilio, 1.000 has ka’aguy natural umi táva rehe, ombojoajúvayvyramàta yma guaréva ha mymba ka’aguy.

Ha’e kokue guasu renda oñemba’apohápe palmito, menta, avati, café, mandyju, arro, kumanda, trigo ha mba’ysyvo umívare. Oĩ avei omba’apóva vakakuéra ñemoñáre, yvyrakuéra ñemba’apo ha ñemuhaguasúre. thumb|300px|Tupao Hernandarias-pegua

La casa de máquinas tiene 70 m de altura medidos desde los cimientos hasta el techo. La caída de agua (15 m actualmente; 21,3 m cuando se alcance la cota 83 msnm) tiene un caudal medio de 8000 m³/s que pasan por las turbinas y producen energía en forma continua. Para comparar dimensiones, las cataratas del Iguazú tienen 70 m de altura y un caudal medio de 1750 m3/s (la quinta parte del caudal turbinado por Yacyretá).

Ko departamento-pe oĩ mbo’ehao oñekuave’ẽhápe mbo’esyry Educación Permanente, Educación Especial, Educación Técnica Superior ha Institutos de Formación Docente rehegua.

Pujase'o karaku (karaiñe'ẽ: médula espinal) ha'e peteĩ sã morotĩ mbuku opytáva atukupe kangue rysýi mbytépe ha ombohasa opa opa apytu'ũ rendyry tete pehẽnguéme, térã tete remiandu ombohasa apytu'ũme, upéicha apytu'ũ oikuaa mba'épa ojehu tetére, umi apytu'ũ rendyry ohasa upe tajyguére. Kuimba'e pujase'o karaku oguereko 45 cm ha kuña oguereko 43 cm.

Ko distrito oguereko mba’yruguata ava guerahaha opaichagua ohóva opárupi ko’ápe térã tetãvore ryepýpe, ha avei ohóva távaguasu Paraguaýpe, Ciudad del Este, Pedro Juan Caballero, ha tetã ambuére Argentina, Brasil ha Chile gotyo.

Karapegua ha’e pe hetave tapicha oĩha tetãvore Paraguarí ryepýpe. Hetave tapicha oĩ oikóva okaraháre ha sa’imi hetave oĩ kuimba’e, omba’apóva kokue térã mymbkuéra rehe. Tapichakuéra oikóva kuimba’e térã kuña oĩ kóicha.

Indu jerovia niko upe jeroviakatu imba'echaéva ha iguasuvéva Índia retãme, ha Nepal retãme avei. Oreko hína amo su sua jeroviahára opa yvy ári rupi, Indu jerovia, upe Hesu rape ha islã jerovia rire, ha'e niko upe jeroviakatu guasuvéva mbohapyha.

Hi'ava tee Charlot oñepyrũ ary 1914 ta'angamýi herava Making a Living-pe ha ojapo jave 1914, 35 ta'angamỹimi (cortometraje), Between Showers, Tango Tangles ha A Film Johnnie. Ha'angamýi herakuãva Chaplin gua ha'e akue The Gold Rush (ary 1925), City Lights (ary 1931), Modern Times (ary 1935) ha The Great Dictator (ary 1940). Paro'y 1910 guive, Charles omotenonde heta ha'angamýi.

Haihára uruguayo José Sienra Carranza, oikuaáva oñepyrüva posguerra, Bareiro ra’y: «... oiméva dotado talento omyesakãva, ilustración arandu, ojehecháva sencillo ha horýva»
Recife (Para Poty) táva Vrasilpe, ha'eva tavusu ha tava tenondegua tetãvore Pernambuco. Ko távape oĩ 1 555 039 tavayguakuéra (ary 2012) ha oguereko peteĩ yvy pehẽngue 217,494 Km² nunga. Upepe ojejapota mundial de futbol ary 2014 jave.

Yga yguypegua mba'yrumýi ñorairõhára oguata yguyre, térã yrupi, para rupinte ha paraguasu rupinte. Ko ygarata oipuruveva Peteĩha Ñorairõ Guasume, ha ambueva ñorairõme. Yga mbarete ha guasúva.

Ombogue hag̃ua tata guasúpe oiko va'erã amove 50 mba'yrumýi ha amove 1000 tatamboguehára, kuimba'ekuéra milíko oipytyvõ avei ha tahachikuéra. Amo irundy aravo jave oñemboguepa tata.

Duque de Caxias (Cachias Mburuvicha) táva Vrasilpe, ha'eva tavusu ha tava tenondegua tetãvore Rio de Janeiro. Ko távape oĩ 855.046 tavayguakuéra (ary 2010) ha oguereko peteĩ yvy pehẽngue 454,573 Km² nunga.

Umi aovyta irundykejojáva oguereko heta inimbo oñembo'ýva ha inimbo oñenóva, ha upéi ojejuasa va'erã umi inimbo oñembo'yva ári ha guýre umi inimbo oñenóva rupive, upéicha ojejapo peteĩ pyahapy.

Tembiguái naimandu’ái ambue mitãrusu -hendive oñemongaraiva’ekue- rováre. Oimeva’erã upéva ou pehẽ pahapeguágui, ava karape’i peteĩ. Ha’éngo oĩ py’atytýipe, oñembohovavaipa kyhyjégui ha okirirĩvo upe oñe’ẽva, hapicha ou chupe, oñarõ oúvo, ijuruhyjuipa ha, peichaháguinte, Tembiguái oñandu oisu’úrõ chupe peteĩ jagua hasy vaicha, ha upépe hete ojetyvyro ha ha’e oñarõ ha oporosu’u aja avei, oñandu vaicha ipirerague’atãmbaha ha ijuru ojoguaha jagua jurúpe, po’i puku, ha ijatukupe gotyo oityvyro huguái ápe ha pépe, tejuruguáicha

Mandi'o (poytugañe'ẽ, karaiñe'ẽ: mandioca, casava, lasioñe'ẽ: Manihot esculenta), ka'avo oñeñotýva tetã ijyvy akúvape, hapo yvyguýpe, ombotyra tembi'úpe, so'o mbichýpe. Mandi'o rapógui oñeguenohẽ aramirõ ojeporu haguã heta mba'épe.

Opa ko’ã mba’e rehe ñanemandu’ávo pe ñane korasõ oryrýi ha ndaikatúi jajoko tesay. Ko’ã mba’e rupive jahechakuaa ha ñamomba’eguasuva’erã Kuña Paraguáy rekove ha rembiasa.

Hembiapokue hetáva omombe'úva avano'õ rehegua, hetãvore Ceara ha umi tetãvore ambuéva ijerére hembiasagua'u. Kuña peteĩha oiko akue Pindoráma Ñe'ẽ Amandaje atýpe. Ary 1993-pe, kuña peteĩha ipu'akáva upe Jopói Camões, jopói oñeme'ẽva umívape guarã ohai porãitéve poytugañe'ẽme.

Epicteto, y Phocílides en español con consonantes, con el Origen de los estoicos, y su defensa contra Plutarco, y la Defensa de Epicuro, contra la común opinión (Madrid, 1635).

Tavy rehegua analfabetismo, imboriahu rupi avei (extrema pobreza) ndaikatúi mitãnguéra oho are mbo’ehaópe, ko mba’e hetave apañuái ome’ẽ kuñanguérape.

Félix de Guarania avei ombohasa ñane ñe´ẽme “Don Quijote de la Mancha” José Hernández ohaiva´ekue. Paraguái Retã ombojopói kuri karai Félix de Guaraniape Orden Nacional del Mérito, Maestro del Arte ha Premio Nacional de Literatura, avei oñemboaje chupe “Hijo Dilecto de Asunción” ramo. Opa Paraguái ra´y japyta tyre´ ỹ ha tuicha vy´a´ ỹ reheve.

Onase táva Tapua, Limpio-pe , 1775-ramo, (upévare 1811-pe oguereko kuri 36 ary). Túva ha isy ha’e kuri capitán Artillería-pegua Fernando de la Mora ha kuñakarai Ana del Cazal. Mokõve ha’e kuri familias de linaje, Domingo Martínez de Irala ñemoñarekuéra.
Pe távape haku, arahaku aja og̃uahẽ 45ºC peve, ha araro’y aja katu oguejy 9ºC peve. Jepive haku 25ºC rupi. Akóinte ojehasa kyve’ỹ puku ha hapykuéri katu ama ndetuicháva.

Ko'ã obra oojoguáa Juan Silvano Godoy ou umi artistas siglo XVII-gui, italiano ha frances siglo XIX mbytévo, oipyha ñepyrũva umi argentino ojoguáva ha orekóva relevancia década posterior ha, supuesto, opavave generación pintores paraguayos: Andrés Campos Cervera, Carlos Colombo, Juan Samudio, Jaime Bestard, Roberto Holden Jara, Pablo Alborno, Modesto Delgado Rodas ha Ignacio Núñez Soler, ko'ãva representante omoñepyrũva eskuéla, mbarete ha kyre'ỹme.

Tajasu guyra (karaiñe'ẽ: martinete común, guaco, lasioñe'ẽ: Nycticorax nycticorax) guyra porã hesaitéva, oiko oñehenduka pyharekue, iñakã, ilómo, ipepo ha huguái hũ kangy ha ipara’i hovyũ. Oñomoirũ aty’ipe oiko hag̃ua.

Paul Harris omanókuri táva Chicago, Estados Unidos retãme, ára 27 jasyteĩ ary 1947-pe, orekórõguare 78 ary. Ha'e omanórõguare oĩjepémakuri poteĩ su rasami Rotary Atyha yvóra tuichakue javeve.

ÑE'ẼTÉVA TĨGUA (VERBOS NASALES): ha'e umi ñe’ëtéva oguerekóva ipype pu'ae tĩgua térã pundie tĩgua. Ko’ãva ndive jaipuruva’erã ñe’ẽpehẽtai “ña”, ñamosusũvo (al conjugar) ñandépe. Techapyrã:

“Invictus” niko peteĩ ñe'ẽpoty mbykymi ohaiva’ekue ñe’ẽpapára Inglaterra-ygua William Ernest Henley, heñoiva’ekue ary 1849-pe ha omanova’ekue ary 1903-pe. Ko ñe’ẽpoty ojehaíkuri ary 1875-pe ha iñapysẽ’ypy arapýre ary 1888-pe. Ñepyrũrãme ndaheraiva’ekue. Osẽ’ypyrõguare oñemoakãnte R.T.H.B. ha’éva Robert Thomas Hamilton Bruce (1846-1899) tai héra ñepyrũha; péva niko peteĩ ñemuhára ha mbujape apohára ipirapirehetáva oipytyvõva ñe’ẽporãhaipyre apohárape. Téra “Invictus” (hekoverapýva, latín ñe'ẽme ijara’ỹva) omoĩkuri chupe Arthur Quiller-Couch omboguapýrõguare Oxford Book of English Verse-pe, ary 1900-pe.

Fuerte Olimpo-pe oiko 4.998 tapicha; umíva apytégui 2.585 ha'e kuimba’e ha 2.413 ha'e kuña, he’iháicha Dirección Gral. de Estadísticas, Encuestas y Censos.

Káma (karaiñe'ẽ: Mama) kamby ryru okakuaáva kuña pyti’áre, omokambu hag̃ua imemby. Mymba oguerekóva hakamby pa’ũme ha hye guỹre omkambu hag̃uã avei imemby.

Tetã ambue rupi avei oho va’ekue oñembo katupyryvévo pe ha’e tembiapo ohayhuetévape ou jevy peve hetã Paraguáipe upe ary 1914ramo, oñepyrũta katuetémagui upe ñorãirõ guasu ohundipa mo’ va’ekué Europa-pe.

Umi tembiapo oikuave'ẽva turismo rural paraguayo oisãmbyhýva umi tapicha oikuave'ẽva ha omotenondéva jeguata ndaijojaháiva, tradicional ha cultural añetetéva orekóva estilo rural en particular.

Upe ára 16 jasypoapy ary 1869-pe, ko’ẽtĩ rupi, ñorairõhára Triple Alianza-pegua osẽkuri Ka’akupégui Eusebio Ayala gotyo omuñávo ñane retãyguakuérape. Oikuaávo upe mba’e, Francisco Solano López he’i’uka Bernardino Caballero-pe ojoko hag̃ua chupekuéra, taha’eha’eháicha. Avei, kuña, mitãmimi ha umi ñorairõhára hasykatúvape omondopaite hogakuérape ohechakuaágui naiporãiha henonderã.
Ko establecimiento rural oñemba’apóva agricultura ha ganadería, oipe’àva hokẽ turismo rural-pe, oipepirũva umi tembiapo campo-pe ojejapóva, opraktika deporte térã ojepytu’u haguãnte, oñandu naturalesa-pe. Tenda ijojaha’ỹva, ysyry guasu rembe’ýre Río Jejuí ári pira kutu ha jeguata. Ome’ẽ pytu’u ha infraestructuraheñóiva ohóvo oñeikotevẽ jave sasõ ha ka’aguy pytu..

Umi memby'ỹrã tembiaporape oiko porãvéva ha'e ñemboguéro, ojejapóva mombary rape ñeñapytĩ rupive kuimba'épe, ha tupi'aky mitãrã rape ñeñapytĩ rupive kuñáme, membyryru apytegua mba'ejepuru ha memby'ỹrã oñemoingekuaáva. Ko'ãva rire ou tajyguery tembiaporape; umíva apytépe oĩ pohã apu'a jurugua, ñembovyvy, mba'e jere takopegua, ha pohãkutu. Umi tembiaporape ndaha'éiva ku oiko porãitereíva ha'e umi jokoha atã , ha'éva hína mombaryryru, mba'embotyha, avei memby'ỹrã haviru ha ñemoñakatu jeikuaauka. Umi tembiaporape oiko'ỹvéva ha'e mombaryjukaha ha ojehekýivo kuimba'e omombapoi mboyve. Ñemboguéro oikoitérõ jepe, ndaikatúi jepi oñembojevy; opa ambue tembiaporape ikatu oñembojevy ndojejapoveivove. Poreno ñeñangarekóre, ojeipurúvo kuimba'e térã kuña mombaryryru, ikatu avei ohapejoko mba'asy oñemosarambíva poreno rupive. Purupya'erã memby'ỹrã ikatu ohapejoko tyeguasu ohasa rire peteĩ mokõi ára oiko rire poreno ñeñangareko'ỹre. Oĩ tapicha he'íva poreno'ỹ ha'eha memby'ỹrã, ha katu tekombo'e poreno'ỹnte ohechakuaáva ikatu ombohetave mitãkuñarusu hyeguasúva oñembo'éramo upévante memby'ỹrã tekombo'e'ỹre, ikatuhaguére ndojejapói upe oñembo'éva.

Ko ñe'ẽ ñemoambue ojepuru peteĩháme he'i hag̃ua "tekove ñemýi tenonderã gotyo" saro'y XVIII-pe, upe karai Suisagua tekovekuaatyhára Charles Bonnet hembiapópe Consideration sur les corps organisés. Hákatu, heta karai arandu Gyresia ymaguare retã megua he'i va'akue peteĩ tekove ypykuegui osẽ opaite tekove juehegua oikóva ha oikovéva, ha upe mba'ekuaarã he'íva umi tekove juehegua oñemoambue tapiáva ojapo heta karai tembikuaatyhára saro'y XVIII ha XIX pegua, ha umíva mbytépe karai Charles Darwin ohai upe mba'ekuaarãre iñaranduka pehẽngue peteĩha Tekove juehegua ypy. Ary 1859 Darwin omoañete ramo jepe upe mba'ekuaarã, ha omohechauka ñehesa'ỹijo hetáva.

Chipa Guasu ningo mbujape peteĩ ojejapóva avatikýgui, ha oñembojýva kosina (térã tatakuápe); oĩ umi 70 chipa ojekuaáva apytépe, Paraguay rembi’u yma.

Anambe (karaiñe'ẽ: Anambé grande) / (latinañe'ẽme: Pachyramphus validus) ha'e peteĩ guyra oĩ Pindorama, Volivia, Paraguái, Ekuator, Argentina ha Perũ. Oiko ka'aguy. Anambe hete ha'e sa'y tata, ha iñakã ha'e sa'y hũngy.

So'o apu'a tembi'u jajapóva so'o ku'ipyrégui, upevarã ñambojehe'a, avatiku'íre ha ñamoĩ hendive áho, ñandy'imi, juky ha opáichagua tembi'u ñemboheha, ñambojehe'apaite rire ñambyapu´a mimi ha japoi jukysýpe.

Tembiasagua'u Historia de la vida del Buscón llamado don Pablos; ejemplo de vagamundos y espejo de tacaños, osẽ peteĩháme kuatiápe táva Zaragoza ary 1626-jave, hákatu oĩ mbohapy jehai ambuéva. Quevedo ojehaijeýgui hembiapokue heta jey.

Oguahẽmivovénte omoingéma hekove peridista ramo ha ohai umi periódico “La Reforma” ha “La Democracia-pe” omba’apóvo upe tetã ñembyatyrõ guasúpe.
Jepénte prestación ojejapóva, ko proyecto represa-gua omotenondéva tembipota orekóva umi otakýva planeamiento ha construcción apo jave, péva heta mba’e ogueru naiporăiva ecológicas ojapóva —umíva apytépe bioma anegamiento ha’eńoitéva, omopokăva ohóvo umi mymba mimi ha ka’avo endémicas— péva gestión orekóva ko emprendimiento, orekóva presupuesto original ohasáva heta jey ohupyty peve 11.500 millones dólares ha ome’éva heta denunsia corrupción oĩha.

Tenda orekóva Líbano-pe oiméva Mediterráneo ári he’iséva katuete jeike ohasáva hikuái apañuãime umi tendáre. Oimeva’ekue Siria ndive upe Imperio Otomano ary 1918 peve.

Sir Charles Spencer Chaplin, (Londye, 16 jasyrundy ary 1889 – Vevey, 25 jasypakõi ary 1977) ha'e akue peteĩ mba'eapohára omopukáva, purahéi haihára, ta'ãngamỹi apohára, motenondehára ha haihára Mbyretañagua. Ohupyty herakuã hi'ava tee herava Charlot, heta ta'ãngamỹi ñe'ẽ'ỹva. Upe rire, omopukava herakuãvaete. Peteĩha Ñorairõ Guasu ipahápe, ha'e akue kuimba'e mba'eapohára herakuãvéva.

Volgogrado (rrusiañe'ẽme: Волгогра́д) táva Rrúsia retãme, hérava ymaguare Tsaritsyn (rrusiañe'ẽme: Царицын) ary 1589 ha 1925 imbytépe, ha Stalingrado (rrusiañe'ẽme: Сталинград) he'iséva Stalin Táva, ary 1925 ha 1961 imbytépe. Opyta ysyry Volga ha Tisaríta oñembojoajúvo.

Kiritóval Kolõ (karaiñe'ẽme:Cristóbal Colón, italiañe'ẽme: Cristoforo Colombo) ha'eva'ekue peteĩ ygapóra, yvyra'ãgahára, mburuvicha guasu Kuarahyreike India pegua ha virrei. Ojuhuva'ekue Yvyrusu Amérika ary 1492-pe Európa guive. Ndojekuaái araka'épa ha mamópa heñói (Hénova térã ambue táva Italia pegua, Katalúña pegua ha Poytuga pegua avei.) ha ikatu heñói ary 1436 térã 1456.

Kapi'yva (karaiñe'ẽ: Carpincho, Capibara) mymba okambúva, kure joguaha, oiko y rehe ha ñanandýre, ipy irundy, hague akua, ndahuguáiri. Yvypóra ho’use ho’okue.

Ko’ã kuaaha’a ha jejuhú niko oñemopyenda heta poromonguera oikóva’ekue ári, ha upévare oñembo’e jejopý va’ekue Aranduópe hetaite ary pukukue ko Argentina-me; ko’ãga aénte niko umi mba’ekuaavetehára tetã ambue rupigua omboaje avei chupe. Ko’ã jejuhu ha ipuru ñepohanorã oipytyvõite avei umi tajurekokuaahápe, ãngarekokuaahápe ha opa umi oporombo’eva arandurã rehe aveípe, oikóva omba’apoite ñane apy’ã ha apytu’ũ rehe; avei umi mba’ekuaavetehára, oikóna oikuaaha’ã heta mba’e porã, ikatúta ojuhu ha omboaje heta mba’ekuaatenonde oĩva ipypekuéra, ha oipuru hembiaporã rehe.

Héra hyakuã guasu ñane retãpy tuichakue javeve peteĩ Amandaje ombosako’íva Ministerio de Educación y Culto-pe, ojejapyhy ramo iñarandukakuéra ojeporu hagua mbo’ehaokuéra tetãpýre iñasãivape. Péicha, “Amanecer”, “Caminito”, “Nave”, “Alegría”, “Patria mía” h a “Cumbre”, aranduka mbo’esyry peteĩha guive poteĩha peve mbo’ehaópe guarã, oñepyrũ oykeko mbo’ehára ha mitãnguérape oipykúi hagua tekomb’e teete rape rehe.

Guavirami, guavira pyta, guayubira (lasioñe'ẽ: Campomanesia xanthocarpa) yvyra ka'aguýpe okakuáva ha hi'a pirekue ojepuru omohỹakuã hag̃ua guaripóla.
Teatro pegua hembiapokue: “El fin de Chipí González”, comedia ojejapo ñepyrũva táva Paraguaýpe ary 1956 jave ha osẽva arandukápe ary 1965-pe ha oñemoambuéva radioteatro-pe guarã táva Montevideo Uruguay ha osẽva disco-pe América tuichakue jave; “La cabra y la flor”, Ijopíva ary 1965 jave pe concurso teatro rehegua Radio Cáritas mba’éva; “La encrucijada del Espíritu Santo”, ary 1972, avei ijopóiva pe arýpe puhoe ja’émava rupi. Oguenohẽ, avei, ary 1983 jave, peteĩ antología teatral oguerekóva mbohapy pa’ũ: “El fin de Chipí González”, “La cabra y la flor” ha “Su Señoría tiene miedo”, he’i Rivarola Mernes, oñe’ẽvai Poder Judicial rehe, ha ikatúri osẽ oha rire dictadura del gobierno del Gral. Alfredo Stroessner hae.

Lília Cabral Bertolli Figueiredo (São Paulo, Pindorama, 13 jasypokõi ary 1957-pe) ha'e peteĩ mba'eapohára herakuã ojeikuaaetéva tetã Pindorama pegua. Ojapo akue heta ava tee Rede Globo hembiasagua'úpe, mokõi jey ojehechauka chupe pe Emmy jopói, mba'eapohára kuña porãveva rehe.

Oñeguahẽ ko’ápe pe hérava Supercarretera ombojuajúva Ciudad del Este ha Saltos del Guairá. Ojehasa táva Hernandarias rupi, 5 km yvate gotyo, upépe oĩ peteĩ jehaipy ohechaukáva akatua gotyo, upégui opyta refugio 3 km rupi.

Martin de Porras Velásquez térã San Martín de Porres O.P. (* Lima, 9 Jasypakõi 1579-gua - † Lima, 3 Jasypateĩ 1639-gua) oĩ ko Perũpe, santu Amerika. Patrón universal de la justicia social.

Ko'ãva apytépe colección de escultura oñemomba'eguasúva artista paraguayo Patricia Ayala, Andrés Campos Cervera, Roberto Ayala, Hugo Pistilli, Jorge Trigo ha Angel Yegros , avei umi talla heñóiva reducción Jesuítica. Museo avei ohechauka umi obra escultórica oimehápe umi artista Francia, Italia ha Argentina.

Frederico Westphalen ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 28 848 áva (2010 ary).

Concepción departamento-pe oĩ servicio telefonía orekóva discado directo, Concepción, Horqueta e Yvy Ja’u; Belén ha Loreto guive oñehenói operadora rupi.

Paraguasu Atlántiko oĩ peteĩ paraguasu Yvype. Ijykére oĩ yvate gotyo Paraguasu Árktiko; kuarahyresẽ gotyo Europa ha Afrika; kuarahyreike gotyo Amérika; ha ñemby gotyo Antártida.

Pe Chacra Experimental Isla Po’i pegua omba’apo ha omongakuaa mba’ekuaa ha ojeporeka mba’epyahu kokuépe guarã: mandyju, manduvi, sésamo, tomate, locote, mamone rehegua, avei omyesakã pe siembra directa, rotación de cultivos ha ambue mba’ére. Mymbakuéra rembi’urã, kapi’ipe opaichagua, pe yvýpe mba’eichaguápa ikatu oñeñoty, (forrajes), ararava ha ambue mba’e oĩva mba’eichaitépe ikatu oséporãve iñotymby mymbakuéra rembi’urã. Avei oñemba’apo ka’avo jeguakarã, yva ha yvyrakuera uperupiguite rehe ikatu haguáicha araka’eve ndoapái ko’ã mba’e.

Kuarepotijy ha'e peteĩ jopara ojejapóva itakandua ha ambue apỹinguéra, tatapỹicha, ojeipurúva jogapópe ha hetã mba'e avei porque imbarete ha ihepy'ỹ.

Alberto Santos Dumont (20 jasypokõi ary 1873 - 23 jasypokõi 1932) ha'e akue peteĩ karai Pindorama pegua oñepyrũ pepo'atã ñemoarandu, ojuhu tembiporu pyahu ha omosẽ tenonde tembikuaatýpe.