Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Аржаан дөстериниң (суг баштары) ниити саны - 35. Чижээ: "Хырын аарыы", "Нерви", "Оң бүүрек", "Солагай бүүрек", "Боостаа аксы", "Чүрек", "Баар" база өскелер. Колдуунда углекистиг аржааннар, физиктиг-химиктиг тургузуу аңгы-аңгы: кончуг соок, дыка изиг, минералы шоолуг эвес, аңгы-аңгы биологтуг шынарларлыг, углекистиг хейлиг (газтыг), радоннуг, демир болгаш оон-даа хөй бот-тускайлаң шынарлыг.

Календарь ай, хүннү, чылдарны тодарадып билиринге эргежок чугула. Календарь астрономнарның, төөгүчүлерниң, археологтарның, чогаалчыларның, экономистерниң болгаш өске-даа тускай эртемниглерниң ажыл-чорудулгазынга эртем-практиктиг ажык-дузаны чедирер. Календарьны чамдыкта "үениң машиназы" деп адап турары чөп. Календарьның дузазы-биле шинчилекчи эрткен үени-даа, келир үени-даа көрүп болур. Календарь - чыл санаашкынының кол онзагай системазы турган болгаш болуп артар-даа. Чогум ылап шын календарьны чоогадып тургузарын шиитпирлээри нарын айтырыгларның бирээзи болур.

Аз бодун йағы болты. Қара кӧлте сӱңӱшдимиз. Кӱл тигин бир қырқ йашайур эрти. Алп шалчы ақын бинип оплайу тегди. Аз элтебериг тутды. Аз бодун анта йоқ болты.

Будда Шакьямуни, Будда - эрте-бурунгу Индияга бистиң эрага чедир 6-5 век үезинде чурттап чораан. Шакья төрел бөлүүнге төрүттүнген, хаан кижиниң дың кара чаңгыс оглу, оң адын Сиддхартха Готама (азы Гаутама) дээр.

Бирги айда: Үре боттанып,иениң уруг савазынга сиген бажында шалың ожуу дег,чыпшынчак,хоюг апаар. Уругнуң хуу-салымының эгези ол болур. Ийиги айда: Чамдык кезээ ажый берге үс дег мөөңнежип тутчур.

Ынчалза-даа Хүн системазының планеталарының дугайында чаа ажыдыышкыннар тыптып , ону Лапластың гипотезазының дузазы-биле тайылбырлаары болдунмас болу берген. Чижээ: Уран дээр планета Хүн системазында планеталар-биле чаңгыс углуг эвес, дедир талаже дескинип турары билдинген. Оон ыңай газтарның, планеталарның база оларның эдеринчилериниң шимчээшкинин хандыр өөренип, шинчилеп келгениниң түңнелинде, Лапластың гипотезазынга дүүшпес чүүлдер тыптып, ол гипотезаны эде көөрү негеттинген.

Галактикаларны шинчилеп көөрге, кол нургулайында хевир тургузуу дүргектелчек хевирлиг. Чамдыктарының дүргектелчээ тода, илдең, а чамдыызының барык-ла билдирбес-даа болгулаар.

Он тоску чүс чылдың төнчүзүнде,чээрбиги чүс чылдың эгезинде Тывага кээп чораан аян-чорукчулар,эртемденнер тыва хөгжүм херекселдериниң дугайында тодаргай чүүлдерни бижигилээн. Ол дептерлерде тываларның бурунгу хөгжүм херекселдерин,дыл билбес ужун чиге адаваза-даа, чогум шын бижип турар. Бурунгу тыва хөгжүм херекселдериниң дугайын хандыр билип алыксаар кижилер эртемден В.Сүзүкейниң 1989 чылда Кызылга үндүрген "Тувинские традиционные музыкальные инструменты" деп номун номчуза эки.

1973 чылда Москвага болган эвилелдешкен бүгү республикалар аразынга фестивальга келир чылда Будапешт хоорайга болур делегей чергелиг конкурска ССРЭ-ниң адын камгалап киржир эргени Сергей Оолакаевич чаалап алган.
«Бутчактар» деп чечен чугааның ады безин чараш, чаптанчыг лириктиг ат болур. Чечек бодундан ийи хар дуңмазы Куңгаага аажок ынак. Кунгааны ажы-төлү артпас даа-авазынга ава, ачазы азырандыга бериптер. Чечек дуңмазын аажок чоктаар. Ол даай-авазы сугнуң аалынга барып, дуңмазынга-биле мага хандыр ойнап ап турар. Ынчалза-даа улаанут деп аарыгның хайы-биле ооң ынак дуңмазы Кунгаа чок апаар. Чечектиң дуңмазын сактып, ийлеп турарын кым-даа эскербес.

Герман графикага таарыштырган бижикти Лопсаң-Чиңмит чогаадып турунда, ооң ажылын Дондук аажок деткип турган. Бир катап мойну чоонаан хувискаалчылар Ажыкайның малын хавырар деп баарга Дондук оларга чөпшеревээн.

"Чаа-Хөл" дээрге "Дайын-Шөлү" дээн уткалыг сөс-түр. Шаанда ол черге түрлүг маадырлар күжүн шенеп, хан-чин төп демисежип турган. Ынчангаш "Чаа-Хөл" деп сөстүң ёзулуг утказы коргунчуг боор-дур!

Планета хевирлиг туманналчактың ортузунда кошкак сылдысчыгаш көстүр, а ооң хевири дээрбек хевирлиг болгулаар. Ооң чижээнге Лира деп бөлүк сылдыстарның туманналчаа кирип болур. Диффузиялыг туманналчактың чижээнге Үш-Мыйгак деп сылдыстар бөлүүнүң туманналчаан айтып болур. Ону дуран-биле безин көрүп болур.

Ук төлевилел 13 неделялардан азы 91 хүннерден тургустунган 4 кварталдарга чылды чарар. Квартал бүрүзүнүң баштайгы айлары (январь, апрель, июль, октябрь) 31 хүннерлиг болгаш беш-беш воскресеньелерлиг. Ийи дыштаныр хүннү санаваска ай бүрүзү 26 ажыл хүннерлиг. Чыл болгаш квартал бүрүзү воскресеньеден эгелээр. Бо календарьда 52 неделялар азы 364 хонук бар. Ында кирбейн барган 365 дугаар хонук неделялар санынга кирбес. Ол хүннү чыл төнчүзүнге Бүгү улустуң найыралының болгаш Тайбың байырлалының хүнү кылдыр киирер. Узун (високостуг) чылдың 366-гы хүнүн июньнуң 30 биле июльдуң 1-ниң аразынга кииргеш, узун чылдың хүнү деп адаар.

Дорт очул.: "Ийи буттуг, тас арынныг урааңкай эвенки чоруур". Мында болза "Ийи буттуг, тас арынныг" деп сөстер анаа кижини айтып турар, "урааңкай эвенки" дээрге кижи эвенки дээни, ол бооп турар.

Дөртте, ортун назын, ол болза үженден дөртен беш харга чедир назылыг кижилер. Ортун назынның кижилери куда дүшкен черге баар, ийи дугураан араганы ижер, алгыш-йөрээлди салыр болгаш ырак-узак черлердиве аян-чорук кылыр.

Барыын талада Чили-биле, соңгузунда - Боливия болгаш Парагвай-биле, соңгу-чөөн талада - Бразилия болгаш Уругвай-биле кызыгаарларлыг. Чөөн талада Атлант океанга шаптаттырып турар.
Омогон Баай баштай Урааңхай деп чон биле дайылдашкан. Оларга аштыргаш об бурят чуртунче дезипкен. Буряттар-биле база кезек үе иштинде ол чаалажып чораан. Буряттарга аштыргаш оларның сүмези-биле ол бистиң чурттувусче ийи эжи-биле көжүп келген. Бир эжиниң ады Ныкыыс, өскези хам кижи, ооң адын Күппүлүүн дээр. Үжелээ Лена хемни куду баткаш, амгы Якутск хоорай чанынга турлаг кылып алган. Бо черге Ыдык-Хөлдүң оң талазынга олар чадыр[урасу] эскерип каан. Омогон Ныкыыс эжинге: "Баргаш айтырывыт! Кым бо черде көжүп келди?" диген. Ныкыыс аңаа баргаш, чадырындан үнген узун эвес чаңгыс херээжен кижини эскерип кааш, айтырган: "Кым кижи сен, кайыын келген сен?" "Урааңхайлардан келдим, дайындан дескеш мында чурттап тур мен" деп херээжен кижи харылаан. Ныкыыс көргенин эштеринге чугаалаан, эжешкилер хем кыдыынче үнүп келген. Омогон ол херээжен кижини кадай кылдыр ап алган. Кадайы үш уруг божуп берген: ийизи чассыг чараш кыстар, үшкүзү чараш эвес, буду аарыг кижи болган.

Домзак - херектеннер турар чер. Адының тывылганы: "Домзак" = "ДОМ" + "ЗАКлючения" деп орус дылдан кызырып үлегерлээн. Чон бо сөс-биле шупту хоойлу эрткен кижилер кызагдап суп каан черни ынчалдыр адаар.

Моңгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.

Чаңгыс өг-бүледе чурттап турар улус бот-боттарын бичии эпчок чүүлдер дээш эмин эртир чемелевес, четпестерин чамдыкта эскербейн барып, чедер, чараш талаларынче кичээнгей салырын кызытса эки

г) Оюн болуп турда, силерни¸ рейкаңарда үжүктерге тааржыр сөстер дилээри-биле словарь ажыглаарын чөпшээревес. Словарь дузазы-биле чүгле салып каан болгаш өске ойнакчыларны¸ удурланып турары сөстү хынап болур.

Ачылыг ада-ие оглу ,кызын арагачы,таакпыжы,ооржу,дээрбечи,өске улус мөлчүүр,хээли алыр,албан-дужаалзырак,хоптак-чазый,мегечи,каржы-хажагай кылдыр төрүп кагбаан-на болгай.

Заповедниктиң девискээринге 1078 хевирниң үнүштери үнүп турар. Оон 41 дыка ховар үнүштү тыпкан. 8 үнүштү Россияның Кызыл дептеринче, 30-ин Тываның Кызыл дептеринче киирген.

Эң сөөлгү улуг башкир тура халыышкын 1773—1775 чылдарда Емельян Пугачёв-биле кады араттар дайыны болган. Ол тура халыышкынның бир баштыңы Салават Юлаев чоннуң маадыры кылдыр арткан.

Ийме сумузунуң онзагай чараш черлери базым санында. Оларның аразынга дараазында черлер хамааржыр: Баяжы, Көк-Терек, Көжээ-Шөлү, Кум-Суу биле Элезинниг-Хову, Сесеге, Шом-Шум дээш оскелери-даа.

Наадам (тыв.Наадым) Моолдуң 2 улуг күрүне байырлалдарының бирээзи болуп турар (өскези Цагаан Сар. тыв. Шагаа). Ол байырлал 7 айның 11-13-ке чедир болуп турар. Наадымның программазынче хүреш (моол.бөхийн барильдаан), ча адары (моол.сурийн харваа) болгаш аът чарыжы (моол.мөрийн уралдаан) кирип турар. Хүрешке шүүп үнген мөге азы 8 шыырактың аразынче кирген мөгелер шыырак шаңналдар-биле шаңнадыр. Сөөлгү 2017 чылдың Улуг Наадымынга шүүген мөгеге Моолда Тойота корпорациязының филиалы "Лэнд Крузер 200" деп маркалыг машинаны шаңнал кылдыр тывыскан.
Школаны доосканының соонда, 1982 чылда Камчаткаже, далай-кызыгаар шериинге, хүлээлгезин эрттирип чорупкан. Шеригге ол ооргазынга аар кемдээшкин алгаш, хуусаа четпейн чыткаш чанып келген. Шериглээриниң мурнунда, «хөй-ниити черинге дүржок чүүл кылганы дээш» шииттирип база турган. Судтуң шиитпири ёзугаар ол 3 чыл шенелдени алгаш, хосталган. Шеригден келгеш, Кызылдың педагогика институдунуң филология факультединге өөренип кирип алган. Аңаа өөрениринче факультедтиң деканы Марина Монгушевна Гаврилова ооң салым-чаяанын деткип, чалап алган.

2008 чылда Тыва Республикага культураны, уран чүүлдү, тыва национал хөгжүмнү сайзырадырынга киирген улуг үлүг-хуузу дээш «Тыва Республиканың уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы» деп хүндүлүг атка төлептиг болган.

Бистиң эрага чедир IV-кү чүс чылдарда Гоби кызыгаарында сиңни берген ховуларга хуннар деп чаа чон каттыжып келген. Олар ол черниң ховуларын эргээн баштайгы чоннар бооп турар. Б.э. чедир III-кү векте Моолдуң девискээринге чурттап турган хуннар кыдат күрүнелер-биле демисежип эгелээннер. Б.э. чедир 202 чылда түрк аймак чоннарның баштайгы империязы - хаан оглу Модэ шаньюнуң баштааны-биле Хунну империязы тургустунган.

Ада-иениң ачы-буянын канчаар харыылаар дугайында Бурган башкының чырыткылыг сургаалы 1)Ада-иениң ачы-буян хайырлалы дээрге далай дег терең. 2)Кижи болуп төрүттүнгеш,ада-иениң ачы-буянын уттуп черле болбас. 3)Ажы-төл божуп, оларны өстүрери ээлчег-биле эргип келир ёзу-чурум дээри шын. 4)Эрте бурунгунуң салгалы амгы шагда-даа уламчылаар хевээр арткан. 5)Кижи кылдыр өстүрер төлээде, оглу-кызын хүндүткеп көөр чорук чугула чүүл болур. 6)Хүндүткел билбес кижи дээриниң кеземчезинден кажанда-даа чайлап шыдавас. 7)Өг-бүлениң эртем-билии улуг болза,ажы-төлү хүндүлээчел болур. 8)Араатан аң-куш-даа болза,ажы-төлүн азырап эмзирер,чемгерер ачы-буянын билир. 9)Ада биле оглу алызындан эът-сөөгү тудуш төрел болур. 10)Керни кунчуун хүндүлевес болза, кымны хүндүлээр боор?

1888 чылда Хемчиктиң Даа кожуунунда, Шеми сумузунуң куулар сөөгүнден укталган өг-бүлеге төрүттүнген. Адазы Дажы деп ашак, бай шыырак кижи турган. Дажы дөрт ажы-төлдүг турган. Дондук болза улуг оглу-дур. Дондуктан аңгыда Маңнай-Кара биле Чүлдүм деп ийи оглу, Ламажап деп уруу база турган. Дажы өг-бүлези биле Эл-Бажы, Ак-Кара-Суг, Дөргүн Шеми деп черлерге чурттап көжүп чораан.

Янзы-бүрү үстерни, үске дөмей бүдүмелдерни медицинада ниитизи-биле липидтер деп адап турар. Олар сугга эзилбес,ынчалзажок эфирге, спиртке болгаш өске-даа органиктиг эзилдирикчилерге эки эстир. Үстер дээрге, глицерин болгаш дээди нарын үс кислоталарының эфирлиг холуксааларын ынча дээр. Чемде үстер кижиниң эът-мага-бодунга энергияны тургузарынга эң-не ажыктыг бүдүмелдер болуп турар. Чижээ, 1 грамм үстүң эът-мага-ботка сиңип хуулганындан 9,3 килокалорий, а 1 грамм углевод азы белок организмге сиңип хуулганындан чүгле 4,2 килокалорий тургустунар. Үстер ол ышкаш кештиң чымчак кургавас, эглиичел болурунга улуг ужур-дузалыг. Чамдык кижилерниң кежи кургат азы эмин эрттир үстүг болуру эът-мага-ботка үстер солчуушкунунуң өскерлиишкининиң демдээ болур.
Делегейниң ийи дугаар улуг дайынының соонда чүдүлгеге удур политика чымчаттынган. 1949 чылда Улаан-Баатар хоорайга Гандан хүрээзи ажыттынган, а 1970 чылда ооң иштинге сарыг шажынның өөредилге чери ажылын эгелээн. 1979 чылда болгаш 1982 чылдарда XIV-кү Чырыткылыг Далай-Лама башкы Моолче кээп чораан.1969 чылда Моол Арат Республика Азияның тайбың дээш ажыл чорудулгазының сарыг шажынның конференциязының кежүгүнү апарган. 1960 чылда конститутацияда чүдүлгеге хамаарыштыр хостуг шилилгезиниң доктаалы чүгле 80 чылдарның төнчүзүнде күүсеттинип эгелээн. Олдан эгелеп сарыг шажын, хамнаашкын болгаш ислам (казактар аразынга) хөгжүп эгелээн. 1990 чылдарның эгезинде христиан чүдүлгениң тарадыкчылары ажылын эгелээн (бахаистер, мунистер, мормоннар).

В.Л.Эренчин 1917 чылдың февраль 17-де Таңды-Тывазының Салчак кожуунда Калбак-Хады деп черге төрүттүнген. Бижик бөлгүмүнге чаа тыва бижикке өөренгеш, Даг-Алтайның Ойрот-Турага башкы техникумун дооскан. Амыдыралын бичиизинде хөлечиктен эгелээн, чаа тыва бижикти чонга өөредип, Шагаан-Арыгга, Эрзинге, Тес-Хемге башкылап, школа директорлаан; Тыва Арат Республиканың тудуг болгаш үлетпүр яамызынга, Сыстыг-Хем ыяш ажыл-агыйга директор бооп, кожком даргалап, «Шын» солуннуң корреспондентизи кылдыр ажылдаан.

Ийме чурттуг педагогика эртемнериниң кандидады, Тываның гуманитарлыг шинчиледер институдунуң библиотекары Моңгуш Зоя Мытпыылаевна ооң авазы Алажык Сүсүгбеевнаның чоннуң мындыг ынак ырызындан бир кожумакты сактып чоруур:

Наадымның база бир киржикчизи, Хөнделең школазының 3-кү клазының өөреникчизи, 9 харлыг Менди Күжүгет — каш чыл улай аът чарыштарынга мунукчулап келген, дуржулга кире берген, бичии аът мунукчузу. Бо Наадымга улуг чүгүрүк аъттар чарыжынга 2 байзаны алгаш, акша шаңналы болгаш мурнуку өрээлге хеп уштур шкаф-биле шаңнаткан.

Алдарлыг мөгелер: Доңгак Балчый-оол, Доңгак Бегзи-Хуурак, Базыр-Тараа Василий, Мөңгүл-оол Биче-оол, Доспан Найдан-оол, Бүрбү Дадар-оол, Биче-оол Владимир, Данзы-Белек Сергей, Ондар Суур-оол.

Чүл-Чашынзыдар биле Кара-Хөл хемнерниң каттышкан белдиринден эгелээн. Эгезинде 2 км. калбак көндей (долина) иштинде даштарлыг, хаяларлыг болгаш кадырларлыг агып чыдар. Хемниң калбаа 60-90 метр чеде бээр.

Кижи биле ыт. Медерелдиг кижи биле дириг амытан. Бо ийиниң аразында улуг ылгал бар. Бо чечен чугаада чуруп турары-биле алырга, Кижи Кижи чеже-даа угаанныг болза, чамдыкта ыттан дора апаарын элдээрткен. «Доозун, сырынга када берген кылын эриннер: «Экии Доржу Демирович!» дээри-биле ажыттынып, барыек бүгү назыда руль долгап, дүлгүүр тудуп келген, чүгле бээр кээрде агарты чугдунган холдар бурунгаар салдынарының кайызы чорда, оралакчы сайыт Доржу Демировичиниң карааның борбаа шилдени берген, чүглери тазарган куштуу дег чиңге мойнун кагылдыргаш, мурнунда турган улуг-ла кижини эскербейн-даа, танывайн-даа, кыдыынче кылаштай берген». Бо таварылга-биле дараазында таварылганы деңнептер кылдыр автор номчукчуну автор албададыптар.

Алды дугаарында: ие кижи уруун кезээде арыг-силиг,чараш тургузар дээш, чамын арыглап,хирин чуп,изигде изиргенип,соокта доңуп түрээри – энерелдиг улуг хайырлал.
Тожу тывалары (тожулар; орус. тувинцы-тоджинцы, тоджинцы) — тываларның тускай этниктиг бөлүк чону (субэтнос), Тожу кожуунда чурттап чоруур ивижи чон. Оларның саны — 4442 кижи (2002). Олар Сибирьниң эвээш санныг чоннарынга хамааржыр, ынчангаш күрүнениң көрдүнгени чиигелдерин ажыглаар эргелиг.

Тываның дээди хуралынче үш кыйгырыг түңнелинче кирип турган. 1990 чылда улусчу депутат кылдыр шилиттирген. 1990—1992 чч. — Тыва АССР-ниң сайыттар хуралының даргазы. 1991 чылдың августка дээр КПСС-тиң кежигүнү.

Чогаалчының «Бутчактар» дээр улуг хемчээлдиг чечен чугаазын лириктиг чогаал деп санап турар бис. Кырыгс чогаалчы Чиңгис Айтматов бодунуң лириктиг тоожулары-биле бүгү совет номчукчуларның кичээнгейин хаара туткан болгай. Оон эгелеп ол бүгү делегейде билдингир улуг чогаалчы апаар.

Өг-бүлеге эп-чөп, сөс-биле “эмнээр” улус база турар ужурлуг. Оларны эртем талазы-биле психотерапевт дээр. Өг-бүлеге кым ындыг кижи болуп болурул? Өг-бүлениң кежигүннери шуптузу – чаш уругдан эгелээш, кырганнарга чедир психотерапевтер деп психолгия эртеми өөредип турар. Чижээ, бичии опеяның улусче көрүп алгаш, давып, шулуңнап “ хөөрээри”, кырган-аваның амданныг чеми, ачазының хөөмейлеп – сыгыртыры, авазының уян ырылары, оглунуң эки өөредилгези, уруунуң чаражы, кырган-ачазының хөглүг баштаа – шупту кижилерниң өөртүп, оожуктуруп эккээр болгай. Ындыг өг-бүлеге аас-дыл-даа турбас. Ындыг өг-бүлениң улузу өөнден хоорлуп, өске черге чоруп шыдавас. Өөнүң арыг-силии, аштыг-чемнии, эп-найыралы оларны бодунче сорунза дег хаара тырта бээр.

Бурунгу Римге календарь он айларга үлеттинип турган болза, эде кылыышкын соонда оларның саны он ийи апарган. Ол айлар юлиан календарьже эрги аттары-биле олчаан шилчий берген. Бирги айны чаа-дайын бурганы Марстың ады-биле мартиус (март), ийиги айны - априлис (апрель), үшкүзү Майи дарийгиниң ады-биле - майюс (май), дөрткүзүн Юнона дарийгиниң ады-биле - юниус (июнь) деп адай бергилээн.

1812 чылдың дайынынга болгаш 1813—1814 даштыкы черлерже халдаашкынынга 28 беш чүстеп каан башкир шериглер киришкен. Ол дайынче башкирлер 4139 аът болгаш 500 000 рубль үндүрген. 9 башкир полктар Парижти ээжелээриңге база киришкен. Французтар оларны "соңгу амурлар" деп шолалаан.

Чиңниң база бир онзагай чүвези - буттарын солуур арга бар. Тодаргайлаарга, оң буду-биле чиңнеп туруп-туруп, оон солагай бут-биле база чиңней бээр.

Оожум океан — шөлү-биле болгаш ханызы-биле бөмбүрзекте эң-не улуг океан. Барыын талада Евразия биле Австралия, чөөн талада Соңгу биле Мурнуу Америка, мурнуу талада Антарктида аразында чаттылып чыдар.

Ушниша, ушнигит - Бурганнарның тейинде, чөвээнде шала бедик, достаксымаар кылдыр көстүр демдек. Бо демдек кижиниң Будда деңнели четкенин, ол кижи Ыдыктыг деп чүвени көргүзүп турар.
Планеталарның газ, доозун булуттан тургустунуп бүткени кончуг үр үениң иштинде үргүлчүлээн. Черниң бичии кезекчигештерден чыглып тургустунарынга 6 - 7 миллиард чылдар эрткен. Амгы үеде даг породаларының назы-харын радиоактивтиг бустуушкуннуң үезин ажыглап тодарадып турар. Ында бар уран хөйү-биле бузулган тудум-на ооң хемчээли эвээжеп, ук породага коргулчун биле гелий улам көвүдээр. Породада арткан уранның база ында чыылган гелийниң болгаш коргулчуннуң хемчээлин барымдаалап, чеже хире үе иштинде бо болуушкун болганын тодарадып болур. Ол хемчег уран бар даг породаларының назынын тодарадырынга хереглеттинер. Аңаа үндезилээш, Черниң эң бурунгу даш каъттарының тургустунган үезин тыварга, 2 - 3 миллиард чылдар бурунгаар тургустунган болуп, О.Ю. Шмидттиң Черниң назынын санап тыпканынга база дүгжүп турар.

Дээр Оруунда агарып көстүр туманналчактардан аңгыда, кара долбаннарны база көрүп болур. Олар доозуннардан тургустунган, ындында турар сылдыстарның чырыын бистен дуглап турар кончуг улуг булуттар-дыр. Кара долбаннарның көвей кезии Галактиканың экваторун дургаар турарлар. Кара долбаннар сылдыстарның чырыын чүгле дуглап турар эвес, а харын сиңирип турар болганда, оларның турар черлери ойбак кара болуп көстүр. Карарып көстүр долбаннарны шаанда Дээр Оруун өттүр чоруй барган өртемчейниң ойбактары кылдыр билип, ында чүү-даа чок ылап-ла куруг черлер кылдыр санап турган. Амгы үеде тодаратканын ёзугаар алырга, ол ойбактар эвес, харын сылдыстарның көжэгелээн космос доозуннары бооп турар. Ол кара доозуннар сылдыстарның өңүн өскертип, чырыын суларадып, чамдыктарын шуут дуглап тургулаар.

К. Кудажы педучилищени доосканының соонда Тере-Хөл кожуунунуң Куңгуртуг сумузунга үш чыл ишти башкылап ажылдаан. Оон ыңай, педучилищеге өөренип турган үезинде өөнүң ишти, Сарыглар Маскыровна-биле таныжып алган. Тере-Хөл кожуунга ажылдаанының соонда «Сылдысчыгаш» солуннуң корреспондентизи болуп ажылдап эгелээн. Оон «Тываның аныяктары» болгаш «Шын» солуннарның редактору болуп 1964-1967 чылдарда ажылдаан. Тываның ном үндүрер чериниң редактору, Тыва АССР-ниң Сайыттар Чөвүлелиниң Телевидение болгаш радио дамчыдылга талазы-биле комитединиң даргазының оралакчызы, Тыва АССР-ниң Чогаалчылар эвилелиниң баштаар чериниң даргазы, «Улуг-Хем» сеткүүлдүң редактору бооп база ажылдаан. Сөөлгү чылдарында Кызылдың №9 ортумак школазынга башкылап ажылдаан.

15. Кажан үжүк чок фишка сарыг азы көк хана-каракче салдынганда, үжүк чок фишка боду шуут үне чок-даа болза, сөстүң доктааттынган өртээ ийи азы үш катап көвүдээр.
Кыдат календарь бистиң эрага чедир 2397 чылдар мурнунда тыптып келген. Алдан чылдардан тургустунган ооң бир эргилдезин бо үеде цикл деп адай берген. Ук календарьга чылдарны канчаар демдегеп турганын 1 дугаар таблицада көргүскен. Доора дургаар одуруглар беш халаптың азы беш бүдүмелдерниң аттары-биле демдеглеттингилээн (ыяш, от, чер, демир, суг). Ол одуругнуң адаанда 10 дээр төжектери-биле демдеглээн (цзя, и, бин, дин, у, цзи, чэн, синь, жэнь, чуй) ылгавыр демдектерни чылдарны онзагайлап ылгаарынга хереглеп турган. Узун дургаар 12 ногаан (цзы, чоу, инь, мао, чэнь, сы, у, вей, шень, ю, сюй, хай) будуктар-биле бот-боттарындан ылгалып турар кылдыр демдеглеттингилээн. Бир эргилдениң дургузунда төжектер 6 будуктар 5 катап таваржып эртип тургулаар. Чыл бүрүзүнүң ады ийи ылгавыр демдектериниң каттышканындан бүткен. Чижээ: бир дугаар чыл "цзя-цзы" деп демдектер-биле өске чылдардан ылгалыр. 44-кү чыл "дин-вэй" демдектер-биле онзаланыр. Оон-даа ыңай ынчаар алдан чылдың чыл бүрүзүнге бот-боттарындан ылгалыр тускай демдектерни тургузар. Бурун шагда Кыдатка бо таблица чүгле чыл санаашкынынга эвес, айлар, хүннер санаарынга база ажыглаттынып, а харын хонуктуң 24 шактарын база оларның дузазы-биле ылгап адап турган.Таблица 1

Селютина И.Я., Уртегешев Н.С., Рыжикова Т.Р., Дамбыра И.Д., Кечил-оол С.В. Заключение // Фарингализация как типологический признак фонологических систем (на материале тюркских языков Южной Сибири). — Новосибирск: Омега Принт, 2014. — 312 с.

Үш дугаарында:ие кижи түреп, човап чорааш, төлүн божаан соонда, ону өстүрүп доруктурар аар үүледен кажанда-даа чалданмайн,камнап чорууру – энерелдиг улуг хайырлал.

Аз деп аймак дугайында VIII вектиң көжээ даштарында бижээн дир. VIII дугаар вектиң мурнунда азы соонда чүс-чүс чылдарда Хемчик улузунуң аймаа кандыг аттыг турганын таптыг билбес бис.

Чогаалчы Маадыр-оол Ховалыгның бижип турары чечен чугаалары лириктиг хөөнге кончуг чоок бижиттинген чогаалдар болур. Ынакшыл темазынга бижиттинген «Эергин кызым», «Ыт нүүрү», «Аржаанга ынакшыл» болгаш өскелер-даа чогаалдары ындыг.

«Дембилдей». Аныяк оол болчагже далажып бар чор. Ол хөглүг, ыр-шоорлуг, хей-аъттыг эзиннелдир челзим бар чыдар. Оолдун ол бар чыдарын янзы-бүрү дааш шимээн-биле чаржалаштыр ритмиктиг кылдыр дыңналып кээр. Эң-не чымчак эргим сеткилди чадаганның аяны-биле чүүлдештир дембил–дембил–дембилдей, дынгыл-дынгыл-дынгылдай деп үн өттүнүп чурааны шүлүкке хей-аъттыг, хөглүг аянны киирип турар.

Моол календарь кожа-хелбээ улустарның ажыглап тургулаан ай, хүн календарьлары дег, ай фазазының өскерлиринге үндезилеттинип тургустунган. Ол календарьга чылдың дурту - 365,2422 хонук, айның дурту - 29,5306 хонук кылдыр санап турган.

Альберт Будачы оглу Кувезин (ноябрь 27, 1965 чылда төр.) — тыва хөөмейжи, ыраажы, Ят-Ха аттыг хөгжүмчү бөлүктүң үндезилекчизи болгаш лидери, Тыва Республиканың Дээди Хуралының депутады, Тыва Республиканың Улустуң артизи.
Кожууннуң малчыннар Наадымынга болуп эрткен маргылдаа, мөөрейлерде киржип турар аныяктарны болгаш өзүп орар салгалдарже кичээнгейни угландырып, онзалап демдеглээни өөрүнчүг болган. Наадымның деткикчилериниң аразындан хууда сайгарлыкчы Светлана Данзыновна тиилелгеже чүткүл дээш 15 харлыг Адыгжы Лопсанга 7 хылдыг гитараны белекке берген. Чылдар-биле санаарга 21 дугаар, сан-биле алырга 20 дугаар болуп эрткен чадаг чарыштың маргылдаазы база солун болган. Беш километр черге бир дугаарында Бижиктиг-Хая ортумак школазының доозукчузу 17 харлыг Айдыс Сарыглар маңнап келген:

Бурунгу тывалар аътты чүгле көжер-дүжеринге, чаа-дайынга, арт-сын ажыр мунарынга хереглеп турганындан аңгыда, байыр-чыскаал болган черлерге чарыштырып, спорт херээниң янзы-бүрү хевирлеринге база киириштирип турган. Бо дугайын бурунгу Тываның маадырлыг тоолдарында тодаргай чугаалап турар.

Тыва кижи бодунуң ада-ызыгуурун тос ададан бээр билир чораан дижир. Бодунуң укталган угун, ада-иезиниң төөгузун билбес кижи сөөлунде барып дөңгур көк буга бооп төрүттүнер дижир. Тос ада угу хан төрел,чоок болгаш ырак база элеге төрел деп дөрт бөлукке хувааттынар.

Лопсаң Салчак Сотпа оглу 1909 чылдың апрель 5-те Бай-Тайга кожууннуң Кызыл-Дагга ортумак шыдалдыг, хөй ажы-төлдүг араттың өөнге төрүттүнген. Ол 12 харлыг турда бижикке өөредир дээш ада-иези Көөп-Сөөк хүрээзинге аппарып киирип каан. 3 чыл өөренгеш, оон чорупкан. Кызылга нам сургуулунга моол бижикти, санның дөрт бөдүүн аргазын, география, политбилигни өөренген.

Чамдык улус Ондар Коңгар-оол Борисовичини Шеми, Хорум-Даг чурттуг деп-даа турар. Ынчалза-даа ооң ук-төөгүзү Ийме суур-биле сырый харылзаалыг. Ооң ада-иези, өгбелери Ийме чурттуг.

Ынчалза-даа аар байдалга төрүттүнүп, човап-түрээр чорук эвээш эвес таварышкылаар. Бергедеп божаанд, уруу авазының иштин холу-буду-биле карбаңнап,текпиленир,дырбаар.Уруг савазының эъдин бижек-биле муң катап кезип,түмен ок-биле аткан дег сагындырар, ава кижи аарыырынга шыдашпайн, хөлчок човууртап, бергедеп турза-даа, диштерин ызырныпкаш, ажып эртери дээрге,өлгеш дирлип келгени дег дөмей болгулаар. Ылаңгыя шак ынчаар авазын катап-катап човадып төрүттүнген ажы-төл авазының ачы-буянын бичии-даа када уттуп болбас. Кижи черлик араатаннардан,чалгынныг амытаннардан дыка сайзыраңгай дээрзин үргүлчү сактып чоруур ужурлуг.

1942 чылдың июль 24-те Барыын-Хемчик кожууннуң Шекпээр суурунга төрүттүнген. Ачазы 32 харлыг тургаш, чок апарган. Авазы чеди ажы-төлүн чааскаан өстүргеш, эртем-билиглиг кижилер кижизидип каан.

Үш-Белдир Каа-Хем кожуунга хамааржыр, Тыва Республиканың эң чөөн талазында Прихубсугул дагларында үш хемниң – Бус-Хөл, Белина, Шишгид-Хөл – белдирин Үш-Белдир деп адаан. Ол үш хем катышкаш Кызыл-Хемни тургузар, ол хемниң ортаа база алдыы талазын Каа-Хем дээр. Аржаанның географтыг координаталары: широтазы 51о28'8" – 51о28'21", долготазы 98о3'8" – 98о3'30". Үш-Белдирниң суг баштары далай деңнелинден бедии 1120 м (х. Шишгид-Хөлдүң эриинде) тура 2600–2800 м (тайга-таңды баштарында) чедир. Долгандыр ландшатызы тайга-хаялыг.
Полисахаридтерге крахмал, гликоген, клетчатка, гемицеллЮлоза, агар-агар, пектиннер дээш өске-даа полисахаридтер хамааржыр. Крахмал үрезиннерде, үнүштерниң дазылдарында кончуг хөй. Бистиң чемивистиң, эң ылаңгыя чигирзиг чемнерниң организмге хуулуп болбаазыраарынга, чамдык ижин-шөйүндү аарыгларынга ол база ажыктыг эм чүүлү болуп турар. Ол ышкаш клетчатка ижин-шөйүндү аарыгларынга, ха-лыыдаи, тырыктаар чоруктарны чиигедип намдадырынга ажыктыг болуп турар. Клетчатка ногаа аймаанда, ыяштарда кончуг хөй.

Юань-гэ, азы хойху аймаан Уху, Угэ деп база адап чораан; Суй төрези оларны Вэйгэ деп адап турган. Ойхорлар болза сүлдези бедик, дидим чон. Аймак улзунга баштай даргалар турбаан; аал бүрүзү суг, одар-белчиир четчири билек көжүп амыдырап турган. Аъттан дүшпейн часпас адар улус тур; олар мал орлаар дээнде кедергей апаар. Тукюе төрезинге чагыртып чораан улус тур. Соңгуу чүктүң ховуларынга, тукюе күрүзүнге бараан бооп, ооң мааадырлары хамык дайзыннарын базып, тиилеп чораан дыр.

Чөөн талада Россия-биле, соңгу-барыын талада — Швеция-биле, соңгу талада — Норвегия-биле кызыгаарларлыг. Чурттуң мурнуу болгаш барыын эриктерин Балтий далайның суглары болгаш ооң ээтпектери - Фин база Ботник шаптап турар. Найысылалы — Хельсинки хоорай.

Аржаанның ниити адын "Изиг-Суг" дээр болза эки. Чүге дизе ол аржаанда шупту дөстери изиг, а оларның кыдыында агып чыдар соок хемни "Чойган" дээр. Тус черниң чурттакчылары араанны "Изиг-Суг" деп адаар.

Хөөмейлеп турган үеңде дылың бажы адакы диштерге дээп алган турар, хөөмейиңниң аянын өскертирде, дылдың ортузун, дөзүн шимчедип тургаш аян киирер сен.

6. үжүк чок фишканы үжүктерни¸ кайызын-даа солууру-биле ажыглап боор. үжүк чок фишка ажыглап тура, ойнакчы көш бетинде ооң кандыг үжүк апаарын чарлаар ужурлуг, ооң соонда оюннуң төнчүзүнге чедир ынчаар доктаатканын өскертип болбас.

Гидравлика (бирги а узадыр адаттынар) — физиканың салбыры — суук чүүлдерниң деңнелчек болурунуң болгаш шимчээшкининиң дугайында база оларны практикага ажыглаар аргаларының дугайында эртем.

Элезинниг-Ховунуң кумнары кайгамчык чараш. Ында Тывада ховар дээн хам-ыяштар өзүп турар. Ол кумнарның ортузунда Кум-Суу деп аржаан суу агып турар. Элезинниг-Ховуга келген улус ыраккы тускай оранга келген-даа ышкаш болур.

Бөгүн Кызыл тук эдилекчизи Соңгу флот Шериг-далай флодунуң эң-не дүрген-стратегтиг каттышкан флоду болур. Россияда ол эң-не аныяк шериг флоду кылдыр санадып турар. Тывадан оолдар Мурманск хоорайның далай флодунга шериг хүлээлгезин эрттирип, чамдыктары керээ ёзугар ажылдап турар.

Бүгү делегейде мынчага чедир чаңгыс аай календарь системазы тургустунмаан. Амгы үеде делегейниң хөй-хөй чурттарында хүн календарын ажыглап турар. Ол календарьга чыл дургузунда Хүн эклиптиканы (Хүн оруу) бир эргилерге шагның дөрт үелери солчуп эртер. Кандыг-даа хүн календарынга ооң үндезини кылдыр тропиктиг чылды алыр. Часкы дүн-хүн дуртунуң деңнежип эртер точказын таварыштыр Хүн төвүнүң ийи дараалаштыр эртер үезин тропиктиг чыл дээр. Ол чыл 365 хонук 5 шак 48 минута 6,1 секундага дең азы 365,2422 (төнчү чок үүрмек сан болур) хонук болур. Бо төнчү чок үүрмек сан ылап чиге календарь тургузарынга шаптыктыг. Ооң ужурундан янзы-бүрү календарьлар тыптып келир.
17. Бир көшкеш, бодунуң чеди фишказын шуптузун салыпкан ойнакчыга ол көште чыып алган саннарынга 50 шаңнал санны немей бээр. Чүгле сөс дээш чыып алган саннарны ийи азы үш катап көвүдедип алган соонда, 50 санны немээр.

Дая кады (орус. жимолость) улуг эвес чадаң үнүш, кузумаар өңңүг бүрүлери чолдак сыптыг, төгериксимээр. Чечээ сарыгзымаар өңнүг, чимизи эш-эш, каттың дөзүнде чыпшынчак, кады шөйбек, ак-көк өңнүг. Тывада тайга эдээнде, арыг ишти шыктыг черлерде хөй үнүп турар. Кады ажыгзымаар амданныг, оон кисель, варенье хайындырып, шайга каап, ижип ажыглап турар.

Моңгуш Аяс 1973 чылдың апрель 2-де Тыва АССР-ниң Чөөн-Хемчик кожуунунуң Баян-Тала сумузунга төрүттүнген. Кызыл кожууннуң Шамбалыг сумузунуң ортумак школазын дооскан. Тыва улустуң "Наадым" байырлалының 17 дакпыр тиилекчизи ( 1991, 1992, 1994, 1995, 1996, 1997, 1998, 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2008 чылдар). Чаңгыс катап үжүүрлешкен (1993 чыл), база бир катап 3-4 черге төлептиг болган (2014 чыл).

Чодураа Тумат чажындан тура-ла хөөмейлээр акыларының хөөмей-сыгыдын дыңнап өскен. Акыларының салдары-биле хөөмейниң аңгы-аңгы хевирлеринге ырлап өөренип алган. Хөөмейден аңгыда, тыва национал хөгжүм херекселдери — игил, дошпулуур, бызаанчы, хомус, чадаганга ойнаар. Ол Тыва Национал Оркестрни тургузарынга үлүг хуузун киирип, а ооң соонда (2004-2006 чч) ойнап чоруп турган, амгы үеде Тываның Күрүне Университединиң Башкы колледжинде башкылап ажылдап турар.

төөгүде Истaнбул xоорaйның дыкa xөй aды бaр. Бйзaнтион, Aугустa Aнтонинa, Новa Ромa, Констaнтинополис, Костaнтиниййе, Ислaм-бол болгaш Истaнбул. Өске улус бaзa өске aттaр-биле адаар. Моолдaр - Чaкдурян, полонлaр - Кaнaторя, чекдер - Aйлaнаь', венгерлер - Визендувaр, орустaр - Стамбу́л.

Баштайгы ному «Чечектерим» деп шүлүктер чыындызы 1967 чылда чырыкче үнгеш, 1993 чылда катап парлаттынган. Дараазында чылдарда «Дээрде капуста» (1970), «Чарыш аъдын мунганым» (1973), «Хөглүг чай» (1975), орус дылда «Ужар тывызык» (1977), «Мээң олчам» (1981), «Экии, хүнүм!» (1983), «Девидээн ада» (1998) деп номнары үнгүлээн. Н. Гарин-Михайловский, Н. Богданова, С. Баруздин, С. Маршак, А. Бартон, С. Есенин, Т. Шевченко болгаш Ц-Ж. Жимбиевтиң чогаалдарын тыва дылче очлудурган.

Шаанда тываларның ажыл-амдыралынга ажыглап чораан календары чоок, кожа-хелбээ улустарның календарьларынга дөмей болуп турганын демдеглезе чугула. Тывалар 60 чыл эрглделиг дириг амытаннар аттарындан тургустунган, чыл бүрүзүн беш халаптар (ыяш, от, чер, демир, суг) болгаш беш өң-чүзүннер-биле (көк, кызыл, сарыг, ак, кара) онзагайлап ылгаар календарьны ажыглап чорааннар.Таблица 6 Алдан чыл эргилделиг тыва календарь
XII чүс чылдың эгезинде янзы-бүрү моол аймактар чаңгыс күрүне тургузарының аргазын база катап шенээннер. Ол күрүне төөгүже Хамаг Монгол деп кирген. Ол күрүнениң баштайгы чагырыкчызы Хайду хаан болган, а ооң уйнуу Хабул хаан шерии-биле кожа кызыгаарда Цинь империязының кожууннарын тиилеп шылаар күчү-күштүг апарган. Дараазында хаан Амбагай дайызыннарынга татарларга туттургаш ("татар" деп ат түрк уктуг аймактарны адаары апарган) чжурчжэннерге хүлээттиргеш аңаа чок кылдырган. Каш чыл болгаш татарлар келир үениң Чиңгисхаанның (улуг хаан апаарының бертинде Тэмучин деп аттыг турган) адазын Есүгей маадырны (монг.Есүхэй баатар) өлүрген. Тэмучинни улуг хаан апаарының бертинде кереиттерниң баштыңы Ван хаан деткип турган. Тэмучинниң шериг албаны көвүдеп күштелип кээрге ынчангы 3 эң шыырак аймакты ол чагырып алган: 1202 чылда чөөн чүкте татарларны, 1203 чылда кереиттерни, а 1204 чылда барыын чүкте найманнарны. 1206 чылда моол аймактарның хааннары болгаш ызыгууртаннары Тэмучинни бүгү моол аймактарның хааны кылдыр чарлааш Чиңгисхаан деп атты тывыскан.

Финляндия (фин. Suomi, швед. Finland; официалдыг Финлянд Республиказы, фин. Suomen tasavalta, швед. Republiken Finland) — Европаның соңгу талазында күрүне. Соңгу эвилелдиң (1956 чылдан тура), Европей эвилелдиң (1995 чылдан тура) база Шенген эвилелдиң кежигүнү (1996 чылдан тура). 1917 чылдың декабрь 6-да хамаарышпас күрүне бооп тургустунган.

Бо чүвени эң баштай 1970-ден чылдар төнчүзүнде Сеглеңмей Светлана Феликс кызы эскерген. База-ла ооң дугайында 1980-зен чылдардан эгелеп К. А. Бичелдей бодунуң эртем ажылдарынга бижип турган.

5. Даяннаары – Угаанның агымын кыдыындан хайгаараары азы болза кандыг бир сайгарылганы аңгы-аңгы талалар биле чүгле угаан медерелин аңыглап тургаш сайгарары.

AZ III этн. азы, азский народ. (az -azï):арын 72.// Академия наук СССР институт языкознания. Древнетюркский словарь. Издательство «Наука» Ленинград, 1969 год.

«Уйгу чок Улуг-Хем» деп IV томнуг роман-эпопеяның, «Ыржым булуң», «Ырак булут», «Ырлыг булак» деп трилогияның, «Долуманың хуулгазыны», «Он бир», «Белек-кыс эмчи», «Далай дүвүнде даңгына» деп шиилерниң болгаш оон-даа өске чогаалдарның автору. Чеди-Хөл кожууннуң, Кызылда Арат шөлүнүң адын берген. В. Шекспирниң, А.Пушкинниң, Л.Толстойнуң, К.Чуковскийниң болгаш өске-даа чогаалчыларның чогаалдарын тыва дылче очулдурган.

Човадып турган кижи чазыпкан - кагган тевек будунга дегбейн барган болза, азы човаттырып турар таланың бир кижизи тевекти тудуп алган (дээптерге-ле ажырбас) болза, ам човадылга доостур болгаш оюнну база катап эгелээр. Ийиги оюнну човадып турган тала эгелээр.

Олигосахаридтер, оларның иштинде сахароза, бүрүлерде, бүрүлерниң сыптарында, үрезиннерде, ногаа аймаанда, каттарда, үңүштерниң дазылдарында хөй туруп турар, ынчалзажок оларны колдуунда чигир свеклазындан үндүрүп ап турар. Чүге дээрге, ооң тургузуунда сахароза 27% чедир бар болуп турар.

Вульгарлыг (а узадыр адатгынар). 1. Эпчок, эмин эрттир бөдүүн. — Вульгарный. Вулъгарлыг аажы-чаң. 2. Хажыдып бөдүүнчүткен. — Вульгарный, упрощенный. Вулъгарлыг материализм.
Греко-рим хүреш - (өске ады француз хүреш)- янзы-бүрү аргалар-биле удурланыкчызын ооргазынга чапшыр октаар. Хостуг хүрештен ылгалы буттар-биле аргалар кылыры хоруглуг ( буттап, тевелеп, чаяа теп болбас).Греко-рим хүрештиң тыптып келген чери Бурунгу Греция, нептерээн чери Рим Империязы, чаа амгы дүрүмнерни Францияга туругузуп шиитпирлээн.

Моносахаридтерге — бодунуң тургузуунда ийиден өрү водород атому бар углеводтар хамааржып турар. Чижээ, тетроза, пентоза, гексоза, гептоза дээш өске-даа. Бисти долгандыр туруп турар бойдуста гексостар болгаш пентостар дээр углеводтар хөй таваржып турар. Оларның аразында глюкоза үнүш аймааның ногаан тургузуунда, үрезиннеринде, каттарда болгаш фруктуларда канчаар-даа аажок хөй болуп турар. Эң ылаңгыя глюкоза виноградта кончуг хөй. Ынчангаш ону чамдыкта виноград чигири деп-даа адап турар. Крахмал, целлюлоза, гликоген глюкозадан тургустунган. Кижиниң ханының тургузуунда безин глюкоза хөй болуп турар. Ханда ооң хемчээли 0,085—0,120% чедир. Хөй чигир чиир болза, кижиниң ханынга глюкозаның хемчээли улгадып, сидик-биле кады хөй ылгалып үнүп турар апаар. Чигир аарыының үезинде глюкозаның хемчээли ханга канчаар-даа аажок көвүдээр. Чигир аарыын билип алыры-биле ханда чигирниң хемчээлин көрүп, хан анализин эмчилер кылып турар. Чамдык аарыгларга, кижиниң зът-мага-бодун ниити быжыглаар сорулга-биле 20—40% глюкозаны сыкыртып турар. Моносахаридтер морковьта, согунада, мөөгүде, янзы-бүрү каттарда, өске-даа чигирзиг үнүштерде кончуг хөй.

Монгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.

Кызыл-каттың кадының тургузуунда чигир — 4—11% чедир, органиктиг кислоталар — 3,8% чедир, минералдыг дустар, витаминнер С, Р бар. Ооң кадындан ижер суксуннар, компот, варенье, повидло, мармелад, арага аймаан кылып турар.

Моңгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.

Хадың чекпезин орай күзүн, кыжын азы эрте чазын туруп алыр. Иштинде ак өңнүг чымчак черин албас. Хадың чекпезиниң хандызын кодузу аарыг, гастриттиг улус ижер. Ону мынчаар кылыр: үүрмектээн чекпени бир кезек, а хайындырган изиг сугну / ол 40-50 градустан ашпас турар ужурлуг,оон башка чекпениң эм шынары баксыраар, беш кезек кылдыр алыр, сугну чекпеже кудар. 48 шак дургузунда караңгы, сериин черге тургузар. Ооң соонда хандыны шүүрээр. Бир стаканнап хүнде 1-3 катап ижер.
С. Есенин 1895 чылдың сентябрь 21-де (октябрь 3) Рязанск губернияның Константиново (Кузьминской волости Рязанского уезда) деп суурга тараачын өг-бүлеге төрүттүнген. Адазы — Александр Никитич Есенин (1873—1931), авазы — Татьяна Фёдоровна Титова (1875—1955). 1904 чылда Константиново суурнуң училищезинче өөренип кирген, а 1909 чылда Спас-Клепикте хааглыг хүрээ-өөредилге (амгы үеде ында С.А. Есенинниң музейи) школажынче кирген. Школаны дооскаш, 1912 чылдың күзүн бажыңындан чоруткаш, Москвага барган. 1913 чылда А. Л. Шанявский аттыг Москвада хоорай улустарының университетидиниң (Московский городской народный университет имени А. Л. Шанявского) төөгү-филсофия салбырынче хостуг дыңнакчы (вольнослушатель) кылдыр кирген. Суриковтуң чогаал-хөгжүм бөлгүмү-биле харылзаалыг турган, типографияга база ажылдап турган.

Административтиг тала-биле Таңды Урянхай 9 хошунга чарлып турган: Бээзи, Хемчик, Маады, Оюннар, Салчак, Тожу, Шалык, Сартыыл биле Хаазыт кожуну.

Айның дазыл-чемижин күзүн казып алгаш, хайнып турган изиг сугже урупкаш, хайындырар. Оон дазыл-чемиштерни уштуп, хээндектээш, пашка хооруптар азы духовка иштинге, хүн караанга кургадып алыр.

Дондук алыс боду өөредилгеге салымныг, арай пөрүк чаңныг оол турган. 14-20 харлыында Үстүү-Хүрээге хуурактап турган. Дондук өөредилгеге сундулуг боорга улуг ламалар ону Моолдуң Өргээ деп кодада Кандан хүрээзинге өөрензин дээш чортупкан. Кандан хүрээзинге 3 чыл өөренгеш, өөредилгезин дооспайн дедир чанып келген. Чанып келгеш Чадаана хүрээзинге чурттап туруп алган. Ынчан ол кешпи деп эртем адын чедип алган турган.

Оюнда чамдык билдинмес сөстер бар. Чижээлээрге, өглээр - ол болза, оюнга киржир кижилерге даалының ыяжын деңге чедириштерин төлээде, 64 ыяшты 4-4 кылдыр чыый каап, өглеп алыр, шупту 16 өг болур. Оюнну ойнап турда чиштирип каапкан ыяшты база өглеп алыр. Түү ыяштарның дузазы-биле хөй өг өглеп алган кижи утканы ол болур.

Бе сүдүн саггаш, ол-ла дораан тускай доскаарга кудуптар. Ол доскаарда бе сүдү бир хонгаш, хымыс апаар. Тыва кижилер хымысты суксун кылдыр база эм кылдыр ажыглап чораан. Арган-дорган уругларга бениң хымызын ижиртир. Оон ыңай көску-хөрек аарыг кижилер база бе хымызын ижер. Ишти-баары хоочулуг кижилерге база бе хымызын ижиртир.

Молдурга Бүрүшкекович Салчак (декабрь 12, 1936 чыл – январь 9, 2012 чыл) — тыва чогаалчы, шүлүкчү, Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы. Тыва Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү чораан.

...Эрги шагның, кырый берген дүжүметтери кедергей чашпаа, эвилең-ээлдек-тир. Нарын бижик билир, ажылы бүдүнгүр улус дээштиң оларның ажыын чеже көөр бис. Бо үеде чиңзези чок чаа нояннар эңдерли берген-дир. Олар хувискаал херээнге ак-сеткили-биле бердинмээн-дир, олар арат чон аразынга суртаал ажылын чорудуп шыдавайн турар-дыр.
Күдерек кедергей чөптүг, оккур угаанныг, хөй чүве ыыттавас, улуг улусту хүндүлээр, бичи уругларны чаптаар, кээргээр. Чон ортузунга Күдерек бодун ёзулуг төлептиг, кижизиг ап билир чораан. Ол дээш чону дыка хүндүлээр, аңаа ынак чораан. А.С. Токаның «Хомду дайыны» деп номунда Сартыыл / Күдерек ындыг эвес, хөрээн чаяр, чудуруун көдүрер, көвей сөстүг кижи кылдыр дорамчылап көргүскен. Ол шын эвес. Хамык ужур чүдел дээрге, Иргит Күдерек ынчангы ТАР-ның бар, көскү удуртукчузу чораан Иргит Бадраның төрээн кырган ачазы-дыр. Иргит Бадра 1952 чылдан 1968 чылга чедир «Арзылаң Күдерек» деп романны бижээш, Тываның ном үндүрер черинге дужаарга, ынчангы бирги секретарь С. Тока, «ол херек чок чүве-дир» дээн резолюция-биле ук чогаалды парлаарын хоруп каан. Ынчангаш 1978 чылда ону авторга эгиткеш, «Бок кажан-даа үнмес чогаал-дыр» - дээш, долузу-биле үзе шиитпирлээн. Шак ынчаар «Улуг сек» салып каан «Арзылан Күдерек» деп романның бирги тому 1996 чылда Тываның ном үндүрер чери 1996 чылда парлап үндүрген. Ооң автору 1984 чылда чок апарган.

истaнбул универтидедин чечен-чогaaл фaкултеди Турк дыл болгaш литерaтурaзы кaфедрaзын дооскaн. Политикa билими мaгистурa дооскaн. 1987-1990 чылдaры aрaзы Түркстaн сеткүлүүнде aжыл aaн. 2005’те чөөнчүк библиотекaзы тургузукчузу.

Аныяк Күдерек манчы-кыдат эжелекчилеринге база иштиниң саттынынкчы дүжүметтеринге удур бодунуң хүрежи-биле демисежип чораан дизе чазыг болбас. Ол моолче баргаш, манчы-кыдат Хөвей Амбын дээр чаңгын сайыттың база Моолдуң хаанының «октап болбас» деп ыдыктап каан, худа амырга, чаан мөгелерин амалап алгаш өш-биле октааш, бодунуң тыва нояннарынга бак карак болуп, кыстырып, кыйдырып чораан. Моол-кыдат эргетеннер Күдерек Моолга ийи удаа шүүрге безин кандыг-даа ат-шола бербейн турган. Ынчан Барыын Моолдуң улуг мөгелери негелде киирип тургаш, Күдерекке «Арзылаң» деп шоланы бээрин чедип алганнар. Барыын Моолдуң чону Күдеректи бодунуң мөгези деп санап, чоргаарланып чораан болгаш ону Эрхитний Хутир деп, адап чорааннар.

Төвүттен келген сарыг шажын бүгү моол уктуг чоннарның база шупту түрк уктуг чоннарның аразындан чүгле тываларның шажыны кылдыр санаттынып турар. Сарыг шажынның чүдүкчү чону Моолда 83% болуп турар. Барык шупту аймактарда сарыг шажын колдаадып турар, а Баян-Өльгий аймакта ислам колдаадып турар. Моолда хамнаашкын колдуунда сарыг шажын-биле холбашкан болгаш хамнарга чүдүп чоруур кижилерниң санын билип алыры чөгенчиг.

Хувискаал бетинде (1917 чылга чедир) орус дылда «ампулла» деп бижип турган, ынчангаш ол үеде утказы: Буруӊгу Румда (Римде) суук чүүл шыгжаар дойдан, шилден азы демир-дестен кылган калбак иштиг, кызаа аастыг, ийи тудалыг бичежек сава.

Аът чарыжынга өске оюннар дег мөөрей турбаан, чугле сөөлзуредир 20 чылдар уезинде, 3-4-ле чыл иштинде, аът мөөрейи деп чүве тывылган, аңаа орус чон безин киржип турган. Ол чорукту чон деткивейн барган болгаш дораан-на чиде берген.

Г.Пурэвбат лама Индияга өөренип тургаш, Бурган башкының сургаалы болур “Ада-иениң ачы-буянын канчаар харыылаары берге” деп ном кыдат дылда парлаттынып үнгенин тып эккелген болгаш төвүт (тибет) дылда очулгазын мынчага дээр тыпаан болгаш, ук номну моол дылче очулдуруп, арат-түменге тарадыр болза,улуг буян болур деп сүмелээн чүве.
Бурунгу түрк базырык Көк-Эл чоогунга чурттап чораан тоолчу Чадамбаның ажы-төлүнден мындыг солун кижилерниң тыптып турары кайгамчык солун ховар төөгү-дүр.

М. Маңнай-оол 1933 чылдың апрель 22-де Тыва Арат Республиканың амгы Өвүр кожуунунуң Хандагайты сумузунга төрүттүнген. Хандагайты чеди чыл школазын, Кызылдың педагогика училищезин, 1959 чылда Ленинградтың күрүне университединиң төөгү факультедин дооскан, а 1967 чылда ССРЭ-ниң Эртемнер Академиязының археология институдунуң аспирантуразын дооскан.

XII-XIII дугаар векте Онон хемниң унуга чурттап турган "Урянхай" аймактың улузу моол чонга хамааржыр болур. Сураглыг Сүбэдэй биле Джэлме алышкылар ол аймактан укталган. Ол урянхайлар тываларның өгбелери эвес-дир.

Черле ынчангаш,чүс харлыг-даа ада-иези сезен харлыг уруг-дарыын чаш уруг кылдыр бодап,сактып чоруурлар.Ада-иениң өршээл хайыралының ачы-хавыязын шыны-биле чугаалааш безин төтпес ынакшылдың эң дээдизи болур дээрзин утпаңар.

Кижи өртемчейге кижиниң мага-бодунга тып төрүүрү дыка берге.Хөй каттап дескиндир долганып тургаш,арай боорда кижиниң мага-бодун тып,ада-иеге чаяап,иениң ишитин дамчып,кижи болуп төрүттүнер. Беш ай эртерге, ие иштинге беш бүдүнү ( беш органы: чүрек,өкпе,баар,бүүрек,чавана) тыптып четчир. Алды ай болурга алды кайгамчыы: караа,кулаа,думчуу,аксы-дылы,мерген угаанының эжии ажыттынар.

Мында, быжыг сөс каттыжыышкынында сөстерниң туружу солчуп турар. Сөстер анаа-ла туразында солушпайн турар. Домактың синтаксистиг утказы ёзугаар фразеологизм сөзү тускай турар черлиг бооп турар. Оон ыңай, сөстерниң туружу солчу бээр болза фразеологизимниң структуразы бирде, домакка дөмей бооп болур бирде, анаа сөс каттыжыышкынынга дөмей бооп болур.

3. Курыканы, стр. 291-296.// История Сибири с древнейших времён до наших дней. В пяти томах. Том I. Древняя Сибирь. Ленинград: Наука. Ленинградское отделение.,1968.
Des County liegt im middlan Sidwestn vo Mississippi, is im Sidn uma 45 km vo Louisiana entfeant und hod a Flächn vo 1523 Quadratkilometa, wovo sechs Quadratkilometa Wossaflächn san.

Die österreichisch-ungarische Monarchie in Wort und Bild (des so gnannte Kronprinzenwerk), 24-bändige landeskundliche Enzyklopäde über alle Kronländer vo da Monarchie, Hofdruckerei, Wean 1885–1902

Da Helmut Ahrens bezeichn't in Nestroy sein Vasuach, den 1000 Seit'n laungan Roman in an 100 Seit'n stoak'n Theatamanuskript z'saummfåss'n zum woi'n, ois vüi z' muatiche Aufgåb, warat's do da bis jetzt'n aunspruchsvoiste Text g'wes'n, den da Dichta zum beoawat'n riskiat hättat. De heftich'n Reakteaunen auf sei Couplet üwa de Nateonäuvasaummlung in Frankfurt (schaug ob'n) hätt'n eahm völlich üwaråscht und daschreckt und warat'n da Grund füa de Streichung von dene Passasch'n g'wes'n.

Es gibt Viechernauman in da Fabel, de wos obaraa tradizionöö ois Synonym fia de Viecha gnumman wean, zumindest de bekaunntaran davoo. A Fabel is gaunz oigemein a kuazes Gschichtl, des wos si reimen kaunn odaraa ned, und des wos de Leit in iagndaana Fuam moralisch belehren soi. In Tierfabeln kennan de Viecha si benehman wia Menschn, kennan redn und haum a sunst menschliche Eignschoftn, owa kloaraweis beispühoft iwatriem. A poa von de Nauman san jo recht bekaunnt, wia „Meister Petz“ fian Bärn oda „Reineke“ fian Fux. Es gibt a gaunzes Schiwe von Dichtan von soichanan Fabeln, am bekaunntastn is woi da Äsop, a Grieche, der wos uma 600 v. Christus glebt hod.

Quintus Sulpicius Camerinus Cornutus und Spurius Larcius san gemäß da Legende Konsuln da friahn Remischn Republik. Letztara füllt sei Amt noch 506 v. Kr. zum zwoatn Moi aus.

Es gibt kaam Quejn, wo a genaue Bestimmung vo da Vawandtschoft zum Kymrischn zualossn dadat. Bis ins friahe 20. Joarhundat san Relikte vom kumbrischn Zoinsystm vawendd worn, wann Hirtn iare Schof zejt hom. Dabei san fia de Zoin vo 1 bis 20 verballhornte Formen vo de kumbrischn Zoin vawendt woan (Yan Tan Tethera). In da foigenden Tabejn san de kumbrischn Zoin und de kymrischn Entsprechunga fia de Zoin vo 1 bis 10 zan Vagleich afgfiat:

Richard Bierl, Gemeinde Tiefenbach/Bayern (Hrsg.): Chronik der Gemeinde Tiefenbach/Bayern. Carl Mayr, Buch- und Offsetdruckerei, Amberg 1980

Gymnasien gibts in Traustoa zwoa, des war amoi des Annette-Kolb-Gymnasium an da Gütahallnstroßn und des Cheamgau-Gymnasium in da Brunnwiesn. Des Cheamgau-Gymnasium is des greßane von de zwoa und des Annette-Kolb-Gymnasium is grod eascht umzong, wei friara wor des nämli in da Herzog-Friedrich-Stroßn in so am oidn Gebaide. Nachad gibts freili a nu de staatliche Fachobaschui und Berufsoberschui an da Wossaburgerstroßn.

Zum Stichdog 23. Meaz 1913 (Ostafest) is Plößhöfe ois Tei vo da Pforrei Tiefenbach mid fimf Haisa und 21 Eihwohna aufgfiaht worn. Etwa in da Middn vo da Streisiedlung Plößhöfe befindt se a 1928 eabaute Wegkapej, a gieblständiga und obgwoimta Sottldochbau mid Dochreita.