Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Rıçıkê (koke) Şêr u Roci zaf kıhano. Sistemê zodyakiyê antiki de şêr, horoskop de leo mocno u temsıl kerdo. No motif zi kultur u sivilizasyonê İranıcan arê kerdê. Gorey Afsaneh Najmabadi ra, motifê Şêr u Roci, ikonanê kamiya İrani mocneyan miyan de zaf gırd biyo u kulturê tarixiyê ke İran ser de tesır kerdo zey Zerduştiye, Şia, Cıhudiye u Tırki, pêro inan arê kerdê. Motifê Şêr u Roci, domê hirê imperatoriyan de zi şınasiyayo, sembolê İrani vêniyayo.

Wêranşeher (be Tırki: Viranşehir), yew qezaya Rıhaya. Nıfusê xo dewan ra piya 250.000 ra zafêro. Tarixê Wêranşeheri zaf keheno, reseno miladi ra ver 9000 serran. Şarıstan de camiye (mescide), hêne u bermayışê tarixki zaf estê. Şarıstan de merdımê Êzdi zaf est bi, la 10-15 serran ra nat şarıstan ra zaf şiyê Ewropa.

Sporê motori namê sporiyê ke be guriyayışê motori vıraziyenê, cı rê vaciyenê u namê inano pêroyiyo. Sporê motori şenê be grube ra vıraziyê ya zi merdum şeno be xo ra sporê motori kero. WRC, MotoGP, Formula 1, Formula 2, Formula 3 Nascar, Off-road, ancênayışê kamyoni u ê binan, zafê sporê motori estê.

Ê Lıcê, Erğeni, Qulp, Maden merdum şeno mabênê diyalektanê merkez u veroci bıhesebno. Fekê zey Motki u Aqseraiye ki fekê kıştê (kalekê), nê mabênê merkez u veroci de manenê.

“Eshche raz o meste zaza v sisteme iranskikh yazykov (Zametki po novoiranskoĭ dialektologii)” (More on the place of Zāzā among the Iranian languages [Notes on New Iranian dialectology]), Patma-banasirakan Handes 4, 1990, pp. 154-63.

Konseyê Suriyayo Nasyonal (be Erebki : المجلس الوطني السوري; al-Majlis al-Waṭanī as-Sūri) jü koalisyono de muxalifo ke seba hukımetê Beşar Esedi wer ameynayış/nışnayış wazıno. KSN serra 2011 de suka Estanboli de vıraziyao. Tewr verên de serra 2005 de yew koalisyonê bini vıraziya ema Wesarê Erebi ra peyni koalisyon ho newe kerdo u newe ra vıraziya. KSN vıraziyayışê cı ra dıme qandê idelociya cı zey enoy deklare kerdo : "Teleb u endişeyê şarê Suriya temsıl kerdene". Vıraziyayışê Konseyê Suriyaê Nasyonali terefê dewletê Ewropa u DAY ra ebe memnuniyet ra uniyao. Hukımetê Tırkiyay ki eno koalisyon rê desteg dayo. Ebe OSH ra gıreya cı esta.

.ec internet de namey bandıra sewiya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo u seba dewleta Ekwadori nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Ekwadori mocneno.

Papağan eşkeno çiyo ke merdım vacê dıbare (tekrar) bıkero. Papağani çiçegan, bezre û fikiyan wenê. Emrê xo heya ke hewtay seran zi eşkenê emr bıkerê.

Gırdênia estoran miyan de xeylê ferq esto. Derganiya dımê estoran 30 ra heta 60 cm, gıraniya xo ki teqribi 175-450 kg bena. Muyê xo zaf kılmê. Muyê estoran, tenya serê vıle u dımi de dergê. Koka estoran zebra ra nêzdiya.

Ambazi yı wasiyet anu/unu ca. Perê ki babay yın verdê, heta ki qediyên semedi yın xerc kon’/ken. Dıma z’ yın ra vun’: “Perê ki babi şıma verdê, mı semedi tehsil u terbiyê şıma xerc kerd. Ez feqira çidê mı çıniyu ez şıma ri ardım bıkeri. Ez wazena şıma sê talebun binun şêri medresa.” Inê sera wırd hemi z’ şini medresa u beni ‘alimo pil.
Al pavanais l é al dialàtt dla localitè ed Pèvna (in Itagliàn Pàvana). Al pavanais l é a mèza vî stra l tuscàn e l emigliàn e l é un dialàtt bulgnais muntanèr èlt. Pèvna l é un pajais in pruvénzia ed Pistòja (cmónna dla Sanbûca)

Dagnóra tut i vérub dla tèrsa cugnugasiòṅ i èṅ incuatìṿ, a part durmìr, sintìr e soquànt àtar ch'i s cògnugan in na manéra difarénta, cum a s pōl védar in dla tabèla chè 'd sóta.

La grôsa cadèina ed mûnt, ch' a 's vèd bèin da la Pianûra Padâna, l'é fâta dal Mûnt Cùşna a dal sémi Sâs dal Môrt (2010 m) e Munt La Pièla (2071 m). Al crinêl ed la muntâgna al gh'à al carateréstich prufîl ch' l' arcôrda còl 'd un òm zachê, ciamê Al môrt o Gigânt. Da sté ûltem nòm a ciâpa al nòm la zôna riservêda dal vèc Pêrch dal Gigânt, adès pêrt dal Pêrch Nasionêl ed l'Apenèin Tôsch-Emiliân. Al mûnt a 's câta pió a nôt rispèt al crinêl principêl ed l'Apenèin tra l' Emélia e la Tuscâna divîş da la Vâl ed l' Ôşla

La cunfénna ed såura cun la pruvénzia ed Frèera, a maténna cun la pruvénzia ed Ravänna, ed såtta cun la Tuschèna (pruvénzia ed Fiuränza, pruvénzia ed Prè e pruvénzia ed Pistòja) e ed sîra cun la pruvénzia ed Môdna. Al só chèplôg l'è la zitè ed Bulåggna.

Al dvèinta cèinter ed 'na sguréia indipendèita int al 1501 cun l'invistidûra ed Sigismondo (Sgnōr fîn al 1512) da pêrt ed só fradèl Ercole I° d'Este. Al fèdev égh vîn zuntê Campgajân, Castlarân, Prē ed Curèz, Lemisòun, la Gazêda, Stiōl e Trignân. Da cl’ ân, j erêd ed Sigismondo as’în ciamê "Estèins ed Sân Martèin" e al fèdev l’é dvintê "Sân Martèin d’Este" A la metê del XVI sècol, as cumîncia a druvêr i culōr biânch e azór cme insègna dal Cmûn. Int al 1571 tra impurtanti fèsti e l’entiṣiâṣem da pôpol, l’ Arsivèschev ed Milân Cardinêl Carlo Borromeo invidê ind al castèl, al benedés la nōva campâna ed la cêṣa. Int al 1590 per volontê dal pêpa Gregorio XIV l’é stêda spustêda l’Arsipretûra da Prê a Sân Martèin e fundêda la Colegêda. Filippo I l’é stê al prém, d’ j Este Martèin a ciamêres cun al tétol ed Marchèiṣ. Ind al 1600, cun al butêr zò la vècia, s’é cumincê i lavôr per la nōva Colegêda parochiêla. Int al 1607 a vîn avêrt al Mûnt ed Pietê grâsia a ‘n’ ereditê lasêda da A.Magistrelli. Int al 1618 a se stâmpen al "Costitusiòun" (l’insèm di "Avîṣ" mandê fôra da i Sgnōr dôp la scritûra Statuta). Int al 1648, a s’é fât, per ordén dal Marchèiṣ, al Cunséli generêl dal pôpol (furmê dal faméj pió impurtânti dal paèiṣ) ch’ l’à indichê, da cl’ân l’é in dôp, i cumisâri ‘d un ôrghen ed grôsa impurtânsa al Cunséli d’ j Ansiân La fésta dal Sânt prutetōr dal Marchesê ed Sân Martèin la vîn apruvêda da Vèschev Muns.Marliani, ch’ l’à ânca dichiarê ubligatôria la fésta.
Pôrta ed Pûnt Levòun l'ēra int la zôna tra matèina e mezdé dal cèinter stôrich ed Rèz, a l'incrōş tra còli che incō în Via Fontanelli e viêl Mûnt Grâpa, insém a l'antîga strêda ch' la purtêva a Scandiân. L'é stêda tirêda só int al 1235 a i tèimp di lavōr dal prém gîr dal mûri sitadèini. Prubabilmèint l'à tôt dal bōreghed, Pûnt Levòun, butê zò ind la famōşâ Tajêda dal 1551. La pôrta l'é stêda suplîda cun la costrusiòun dal mûri nōvi int al metê del Sincsèint e int al 1833, al mûri, dōp dimòndi tèimp ch'êren stêdi bandunêdi e mìa restarvêdi, a câschen zò insém a la Pôrta che la zâchen per sèimper.

1953 – Al tôṣ la lâvrea e al partés per un têrs viâṣ atravêrs l’Amèrica meridionêla, sta vôlta in cumpagnía ed ‘n’êter amîgh Carlos Calica Ferrer. Al cumîncia a interesêres ed la polética e al s’ aṣvèina al cumunîṣem.

Un céch cèinter abitê a dréta dal turèint Ôzla, dóve int di tèimp indrē a gh' ēren quâter mulèin a âcva in sâs cun êrch ed paṣag ed l'âcva, bèle cgnusû int al 1888. Adès a 'gh n' è sōl trî. Dimòndi interesânt în l'ûratôri ed la faméja Sacchini, fât int al XVIII sècol, dedichê a la Santésima Nunsiêda, a Sân Francèsch 'd Assisi, e a Sân Bertlamè apôstol, un fabrichêt dal Setsèint, 'na figûra sâcra in mêlmer dal '900 ed la Vèrgin cun al Babèin e un sânt, e al vâschi per la bughêda cun la funtâna in sâs, incora druvê dal pôchi faméj armêṣi.

A s mèt in fila i prìm sèint nùmer a secònda dal diferèinti bêś da 'l 2 a 'l 20, ch'a s dróva in di sistéma numerêl: p'r eśèimpi, s'a tulòm la quinta riga, ch'la descòr dal nùmer 5 in dal noster sistéma decimêl ch'a druvòm tùt i dè, a s vèd in corespondèinsa edla prìma culòuna vertichêl ch'a gh'è lè 'd fiànc, che in dal sistéma in dla bêś 2 (dìt anca sistéma binàri), al 5 al dvèinta 1012; acsè cuma sèimp'r al 5 al dvèintarà (alśènd in dla só tersa culòuna lè 'd fiànc) un 123 in dla bêś numerèla 3, e vìa descurènd.

Al cmûn ed Ramṣèit l' é in grând pêrta in 'na zôna pîna ed muntâgni, unî dèinter la còunca pîna ed bôsch, minacêda dal frâni, ch' al se ṣvilópa tr'al sémi dal mûnt Vintâs, l'Êlp ed Sucîṣ e la rîva dréta ed l'Èinsa, dóve al cèinter égh rîva al turèint Lònṣa cun i divêrs râm. Int al cmûn a gh'é soquânt lêgh e cōrs d'âcva inetresânt in pió dal fiòm Èinsa e dal turèint Lònṣa agh'é al Lêgh Calamòun, al Lêgh dal Mûnt Acût e al turèint Liôca e dóve gh'é al sémi pió êlti ed l' Apenèin Arzân: in pió ed l'Êlp ed Sucîṣ e al Vintâs, al mûnt Acût e al mûnt Caṣarôla. Dôp al turîṣem cl' êtra impurtânt risōrsa cunômica dal cmûn l'é l'alevamèint di buvèin da lât per la prudusiòun dal furmâĵ Grâna, ch'al vîn lavurê in pió pêrta dai trî grând caṣê ed Castagnêt, Furnôl e Gaṣōl.
Matélda la s’ é catêda da un mumèint a cl’êter a fêr frûnt a ‘na nōva calêda in Itâlia ed l'Imperadōr Enrico IV, e la s’é preparêda al pēş cun un matrimòni polétich, dâto che al pêpa, che gh’ēra in cól mumèint, al separêva l’avtoritê dal vaticân cun còl canosiân, cme l'ēra stêt fîn a Gregorio IV. Matélda la se spôsa cun al Dóca Welf V de Svèvia (més in italiân cme "Guelfo"), fiōl dal Dóca Welf IV (Guêlf e Ghibelèin), cun al mèter insèm ‘na colaborasiòun dimòndi putèinta fâta dal nōv pêpa Urbano II e dal Dóca, per cuntrastêr in môd vâlid al cuşèin Enrico IV. Matélda la mânda ‘na lètra al só preferî: Non per leggerezza femminile o per temerarietà, ma per il bene di tutto il mio regno, ti invio questa lettera accogliendo la quale tu accogli me e tutto il governo della Longobardia. Ti darò tante città tanti castelli tanti nobili palazzi, oro ed argento a dismisura e soprattutto tu avrai un nome famoso, se ti renderai a me caro e non segnarmi per l'audacia perché per prima ti assalgo col discorso. È lecito sia al sesso maschile che a quello femminile aspirare ad una legittima unione e non fa differenza se sia l'uomo o la donna a toccare la prima linea dell'amore, solo che raggiunga un matrimonio indissolubile. Addio. La Grân Cuntèsa l’à mandê mjêra ed suldê al cunfin ed la Longobardéia a tōr al Dóca, al l’à ricevû cun unōr, l’à urganizê al grân dişnêr spuşadōr ed 120 dé cun ‘na preparasiòun ch ‘l’aré fât gnîr smôrt ógni rè medioevêl. Cosma di Praga, avtōr dal Chronicon Boemorum, al dîş che dôp al matrimòni, per dō nôt, al dóca l’îva rifiutê al lèt spuşadōr e al têrs dé Matélda la s’é presentêda nûda in tóta la só beltê insém a ‘na têvla preparêda apôsta insém a soquânt cavalèt la gh’aré dét: tutto è davanti a te e non v'è luogo dove si possa celare maleficio; al Dóca l’ēra armêş de stóch e lē nûda e rabîda la gh’é saltêda adós al l’à s’ciafunê e ind al spudêregh a drê al l’à casê via cun sté parôli: "Vattene di qua, mostro, non inquinare il regno nostro, più vile sei di un verme, più vile di un'alga marcia, se domani ti mostrerai, d'una mala morte morirai...". Al Dóca l’é scapê e da còl mumèint lé in dôp l’é stê ciamê cun al scutmâj Guelfo l'impotèint. Al zōven Dóca marî ed Matélda al s’é separê dôp pôch dé e naturalmèint i dû an gh’àn mìa avû di fiōl.

Al fundamentalîsum l'è spass lighè al trai grandi religiån ch'al cradden int'un såul Dio: al Zudaisum, al Cristianêsum e l'Islam. Int'al religiån fundè såura tant divinitè al sré pió fâzil pinsèr a di mondi d'idee e dånca a un relativîsum culturèl.

L'è ciacarê in dla zona cumprésa circa tra Vgnóla e Chèrp (a l'intéren dla Pruvèinsa ed Mòdna); cun 'na quèlca diferèinsa lesichèla al ciàpa al nöm ed dialètt mirandulés ed sóvra, dialètt carbsàn a mansèina e frignanés ed sòt.

Cäli unitè imazinèri dî cumplês a strulgän i cuaternion H, perdand la commutativitè d'la multiplicaciån, e pó a psän arivèr ai octonion, perdand l'asoziativitè e arivand a l'algebra ed divisiån.
L'à ciapê al só pôst al fradèl Vitale, ch' l' à fât dvintêr Carpnèida 'na tâna ed lòschi fugûri, che scuriasêven, fêven dal şbalderéi e misfât per grân pêrta ed la muntâgna arzâna. Int al 1523 a tōrnen a Rèz j Estèins, al nōv gvernadōr a gh'é stê urdnê ed fêr dêr un tâj al viulèinsi e a i dzōrden ind la zôna ed Carpnèida. Ló l' à fât ciamêr cun furbésia Vitale, ch' l' é stê ciapê e fât strusêr, sté masamèint l' à arpurtê la tranquilitê ind la zôna.

An sa mia da dōve al deşvégna al nòm "La Nûda", ânca s' al pōl pinsêr. Dal pêrta emiliâna, in tèimp indrē al mûnt al gnîva ciamê "Êlpi dal Piēli" (Alpi delle Pielle in italiân) o "Nûda dal Piēli" (Nuda delle Pielle in italiân), a câşva ed la grôsa preşèinsa ed piēli biânchi insém ai sō fiânch quî vêrs nôt. Al nòm d' adès al pré èser stê tôt dal nòm més da i mapadōr che l' àn tōt dal dét ed quî dal pôst per tóti al pastûri d'ed sōver a i lémit dal bôsch che in dialète égh dîşén: in t'la nudda (difâti ânch al Mûnt Nûda int al mudnèiş al gh'îva préma dal j amzûri militêri tót 'n êter nòm). Da la pêrt ed la Lunigiâna, a gh'é invēci l'ûş dialetêl ed dêr al nòm an'tla Nuda a la pêrta pió êlta dal muntâgni ed l'Apenèin, a sgnêr la muntâgna plêda, sèinsa êlber

An s’ vèd mìa sa sucêd dôp per un câmbi ed sēna, mó a la fîn Pepòun, mèinter a’s jósta al vistî al dîṣ: "D'accordo, avete vinto voi".Don Camél: "Come lo chiamiamo, allora, questo fantolino?"Pepòun: "Antonio Libero Camillo".Don Camél al cunclód cun al dîr: "E allora lo puoi chiamare Lenin: vicino ad un Camillo, quei tipi lì non funzionano".

Al Cristianèiṣom l'é rivê dimòndi prèst a Rèz, cûn al prêdichi ed Sânt Apolinêr da Ravèna int j ân e-ssanta. Peró a's cgnòs un quèl ed sicûr d'un veschvêl sōl dôpa la dichiarasiòun ed libertê ed religiòun ed Costantîn (editto di Milano) dal 313 dôpa Crést. L'é fâcil che in ste sècol la sìa stêda tirêda só la préma catedrêla româna; soqûant rèst j în stê catê in dó adèsa a gh'é al dôm. Còl ch'l'é sicûr l'é che sta catedrêla la gh'ēra bèle int al 451 dôpa Crést, perché e în pêrlen di documèint ed na riuniòun a Milân (al sìnodo ed Milân ed cl'ân lé) .
Sibèi sti avertimèint, l'eṣêrcit boliviân, l'é stê ciapê ed surprèiṣa mèinter êren a drê fêr 'n' ispesiòun ind la zôna dal Ré Ñancaguazu, ch' al và a dêr int al Ré Grând. Dimòndi în stê i môrt ind l'eṣêrcit tânt che, in preṣèinsa ed cusiliêr militêr nordamericân, a vînen arnuvê i cmând. Sibèin sti prém sucès, la guèra partigiâna l' an câta mìa l'apôg sperê. Al cuntrâst ed soquânt cumpunèint dal partî cumunésta boliviân, che reclamêven la diresiòun dal j operasiòun, al pôch sustègn dal pôpol cuntadèin boliviân, martlê da 'na prupagânda nasionalésta, cûnter l'invasiòun furastêra, da pêrt dal gvêren dal generêl Barrientos, al regiòun selvâdeghi, quacêdi da buscàj pîni ed bôch e deṣêrt, e l'arèst e dôp la spiêda, ânca sòta tortûra, ed soquânt elemèint ed la guèra partigiana, indeblésen l'asiòun dal Che. L'eṣercit ind al fratèimp l'irubustés al puṣisiòun e l’aumèinta al nòmer di suldê e di mèz. Tra agòst e setèmber, bèle brachê da fôrsi in sustânsa pió grôsi, la só preṣèinsa la vîn segnalêda da soquânt cuntadèin ind al valêdi tr’al ré Grând e Pucarà. L’ 8 utòber in ‘na batâlia al vîn frî al gâmbi e ciapê ind la "quebrada del Yuro". Al dé dôp al vîn masê a sângov frèd ind la scōla dal vilâg ed La Higuera per ōrden ed Barrientos. Felix Rodriguez, agînt ed la CIA d’urègin cubâna, cunsiliêr militêr ed l’eṣêrcit boliviân, al fà al j ûltmi fôto in véta dal Che.

Il Teâter Ariôst (Teatro Ariosto in italiân) l’é al secònd di trî teâter ed Rèz dôp al Teâter Municipêl e préma dal Teâter Cavalerésa. Al vîn só da ‘na pêrta ed Piâsa 'd la Vitôria, ind al cōr antîgh ed Rèz, in dó gh'é ânca chiêter dû, al gh'à ed fiânch al Teâter Cavalerésa.

Ind al mèinter al gh’é ânch in divêrs êter félm sia italiân che americân. Atōr bòun ed fêr tót e ch' es fêva capîr, int j ân sinquânta e 'sânta al s'é catê a fêr di rōl che pasêven dal cômich, cme in La legge è legge (1957) al fiânch ed Totò o La vacca e il prigioniero 1959, a ētri recitasiòun pió cumuvèinti.

E' gropp, furmé int e' 1996 cun e nomm Eku28, l'è cumpòst ad sìa elemìnt, Gabriele Graziani (vousa e autoùr dì tést), Vanni Crociani (pièn, tastìri e autoùr dàl musichi), Tommaso Anagni (batteria), Alessandro Fabbri (bàss) e Dario Favali (chitara, fino al 1998). Int e' 1998 l' entré ad fé pèrta de' gropp Roberto Olivetti (chitara) e Daniele Boscherini (chitara).

In pió de sté quâter pôrti a gh'ēren êtri sînch pió céchi: al pôrti ed sucōrs o posterle (in italiân). Tirêdi só quêşi tóti int al '200, în stêdi suplîdi cun la costrusiòun dal mûri dal Sincsèint. Squacêdi cun la spianêda dal difèişi ed la fîn ed l'800, incō a gh'armâgn gnînt.

L' Êlp ed Sucîş l'é ûn fra i mûnt pió êlt dal trât ed l' Apenèin setentrionêl d' ed sōver al pâs dal Cerēto e al pâs dal Lagastrèl. La pûnta, ind la Pruvîncia ed Rèz ind al Comûn ed Ramṣèit, la rîva a 2.017 mēter insém al livèl dal mêr e l'é a fōrma ed pirâmid, sgnêda da grôs canalòun.

La canbiaziån dal clémma stra sé e nå 10.000 ân fa, ch'al vanzé pió s-ciàvvd e mänc règgid, al g'à fât in môd ch' äl popolaziån sedentèri i gnéssen a vîver int'al Trentén, såura tott atais ai fiómm e ai lègh pió cinén.
Cerēto Lêgh a 's câta int al Pêrch Nasionêl ed l' Apenèin Tôsch-Emiliân e int la bèla stagiòun l'é al pûnt ed partèinsa de şgambinêdi a pē, a cavâl, e biciclèti da muntâgna vêrs, per eşèimpi, al Mûnt Êlt, al Surşèi dal Sècia, l' Êlp ed Sucîş e la Séma Belfiōr. Int al peréiod ed l'istê, al pió grôs arciâm l'é fât da i lêgh ceretân, un gróp ed lêgh 'd urégin giasèint més aşvèin a la stasiòun turéstica Cerēto Lêgh, Quâter lêgh i pió céch Lêgh Gôri, e Lêgh Scûr, al Lêgh Prânda e al Lêgh Ceretân (o dal Cerēto) còst l' é al pió cgnusû dât ch' a 's câta ed frûnt a la Piâsa e al Pèsti ed Cerēto Lêgh. Al Lêgh Prânda invēci l' é al pió lêregh, é fâcil rivêregh, pôch minût, da la strêda pruvincêla SP58 e dòunca da Cerēto Lêgh. L'é dèinter aun bôsch fés ed fâza, al gh' à di prê lêregh ch' a permèten a i sō vişitadōr d' arsorêres cun al scampagnêdi, in gèner l'é frequentê da di pescadōr ed trôti e lós

Vigaràn (Vigarano Mainarda in Italiàn) l'è un cumun ad 6.589 abitànt int l'Emiglia-Rumagna. I dù zentar più impurtan iè al Paes e la frazion ad Vigaran Piev, ind'u' ca ghè la stazion dal trèn I sò fraziun iè: al Borag (Borgo), Castèl (Castello), 'na part d'la Curnela (Coronella, in parte), Diamantina, Madòna Bosch (Madonna Boschi, in parte) e la Turtiola (Tortiola) I comun cunfinant 'iè:Bunden, Frara, Mirabel, Pogg (Poggio Renatico).

La pruvîncia ed Rèz l'é stêda abitêda fîn dai tèimp pió antîgh da gînta imparintêda cûn la civiltê di Vilanoviân, mó i prém abitânt cgnusû per nòm j în stê j Etrósch a la fîn dal sètim sècol préma ed Crést. J Etrósch j în pó stê ṣmarî dai Gâl ch'j în gnû int la piâna dal Pò cun al'invaṣiòun dal quêrt sècol; insèm a chilōr j în rivê i Légor, ch'e s'în mès ed cà int la colîna e al muntâgni ed l'Apenèin. La situasiòun la s'é scarvultêda incòra al cminsépi dal secònd sècol préma ed Crést, quând j în rivê i Român ch'j ân ciapê tóta la regiòun, j ân fât só la vià Emélia e j ân fât nâser la sitê ed Rèz. La cunquésta di Român l'à inavgurê un grân peréiod ed bundânsa, ch'l'é andê avânti quêṣi sînc sècol; sòta l'impēr român l'é rivê a Rèz ânc'al cristianîṣem. Mó int al têrs sècol dôpa Crést l'é cuminciê un brót mumèint per tóta la pruvîncia cûn al invaṣiòun di bârber.

Bulåggna (Bologna in itagliàn) l'é una zitè ed 387.554 abitànt, capitèl d la pruvénzia col sô nómm e dla regiån Emégglia-Rumagna. La s câta int al mèz d la Bâsa Padèna stral Po e i Apenén, par dîrla méj stral Ràggn e al Sèvna. Ai é onna däli universitè pió antîghi dal månd, l' "Alma Mater Studiorum", fundè dal 1088. Bulåggna l'è onna däl zitè pió récchi e pió dsvilupè d'Itâglia par vî 'd la só longa tradiziån industrièla e d'la só pusiziån al zänter däli autostrè e däl ferovî pió inpurtànti dal pajais.

Al colegamèint tra la sitê e la stasiòun al srà fât da di lêregh parchèg scambiadōr, 'na strêda fâta apôsta e da i 'stès pûnt. In pió è prevésta la costrusiòun ed 'na fermêda insém a la ferovéia Rèz-Guastâla, ind l'ambiĵnt dal şvilóp dal trât Rèz-Bagnōl in Piân, cun la mîra ed fêr un colegamèint tra la stasiòun ed la lénia EV e còla insém a lénia vècia.
Oval o globose, tozze, compatte, ingrosset alla base, color giallognolo (giallo rosso) o giallo-arancio; tla parte alta (l'attaccatura al cappello) ricoperto da un fine reticolo a piccole maglie di colore rosso-vivo; la parte centrale e inferiore è a superficie rossa con reticolo concolore. La parte sott terra ,quella che lo collega al micelio è giallo-brunastro. Il colore si vede raramente in quanto spessissimo è sporco di terra.

I én stè nezesèri äli atenziån, la diplomazî par stianchèr äl lît armè e fèr in môd ch'la n scupiéss 'na guèra chèlda, ch'la s sré slarghè e advintè pió intänsa.

Adèsa al léngvi cun pió arvişèria cun al latèin în al sardagnōl per la pronûnsia, l'italiân per la parlêda, al rumēn per l'impalcadûra ed la gamâtica (declinasiòun).

A n's sà briśa cun preciśiòun quànd al Śrònim Bosch al sìa nê, mo mìa trôp in là da 'l 1450, a Bois Le Duc, che in ulandéś 'l è s-Hertogenbosch, d'indû a sarèv deśgnû fóra al só nòm 'd êrt ed "Bòsc".

Al vérub AVÉR in tabèla 'l è in dla sò fórma 'd auśiliàri. In Miranduléś, p'r avér-al in dla sò fórma ad vérub nurmàl, a gh'è da śuntàr-ag prima 'l avérub GH’ (A gh'ò → Io ho, At gh'à → Tu hai, ...) ch'al sarév al CI d'l Itagliàṅ;

Nuvalêra (Novellara in italiân) l’é un cmûn ed 13.623 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz més a 19 km. a mezdé ed Rèz e tajê da la ferovéia Rèz - Guastâla, cun la stasiòun.

Sant’Ilâri l’ēra ciamê’ ind l’ antichitê Sânt’Eulalia, ch' l'é al tétol ed la Cēṣa parochiêla; al nòm l'é stê cambiê in Sant’Ilâri, probabilmèint per la preṣèinsa ed l' Hospitale S.Hilarii, pôst ed ripôṣ e arsôr per i pelegrèin che fêven l'antîga Via Emélia. Al nòm Sant’Ilâri a's vèd la prèma vôlta in un documèint uficêl int al 1714, ânca se al 's câta bèle int la "Chronica" dal frê Salimbene int al 1233. Al Cmûn ed Sant’Ilâri al tōṣ al nòm d'adès int al 1862 quând, cun la dmânda dal Guvernadōr ed l' Emélia, al Cunséli comunêl l'à stabilî d' unîr al nòm Sant’Ilâri la spiegasiòun "d’Èinsa", atravêrs còst al pôst al pōl èser catê subét e spartî da quî cun l'istès nòm.

"Nò, pupà, sté mìa a bazàla! A sun stà tròp catìf! I mè pecà i è tròp gròs: a 'm mèriti pü d'èsar vòstar fiöl, a sarò ün di vòstar servitùr".

Al n'èv ménga di màsster e as pôl dîr ch'l è stè on dî pió grand autodidât d'la leteratûra itaglièna. Al n riusé brîsa a entrèr stra i zérrcuel literèri pió gran dal tänp.
Ernesto Guevara de la Serna l'é nasû a Rosario, in Argintèina, da 'na faméja d'urègini spagnôli, bâschi e irlandèiṣi. I genitōr êren Ernesto Guevara Lynch e Celia de la Serna. Per còl che riguêrda la dâta ed nâsita a's gh'àn nutèsi divêrsi: ind la stòria ed la só véta pió cumplêta e ducumentêda, còla scréta da Jon Lee Anderson, a vîn citê la dichiarasiòun ed la mêdra, ch 'la dîṣ che la dâta giósta l'é al 14 mâg. L'êra al prém ed sînch fiō (trî mâs'c e dō fèmni). (Mó al pêder l'avrà, da un secòn matrimóni cun la pitrîṣ argintèina Ana Maria Erra, êter trî fiō, Ramon, Maria Victoria e Ramiro) In sta faméja, benestân e poleticamèint ed sinéstra, bèle da céch al futûr Che a's fêva cgnòser pr'al spêrit e al simpatèi radichêli. Sibèin che al patés d'aṣma (mêl ch'al custrensrà i Guevara a spustêres a Còrdoba e l'al turmintrà tóta la véta), al s'é dê al sport, specialmèint al "rugby", cun di bòun riṣultê. Êtra pasiòun da zôven în stê i scâch, zògh ch'al gh'à insgnê al pêder. Da l'etê ed 12 ân l'à partecipê e divêrs tornéi de scâch lochêl. Ind l'etê ed la chersmònia, al s'é pasiunê a la poeṣéia, specialmèint còla ed Pablo Neruda. Cme dimòndi sudmaericân ed la só râsa socêla e culturêla, ind al cōrs di ân Guevara l'à scrét divêrsi poeṣéi. L' êra, dal rèst, ûn ch' égh piaṣîva dimòndi lêzer, cun interèsi che andêven da i clâsich ed l'avintûra ed Jack London e Jules Verne a i sâg ed Sigmund Freud e a i tratêt filoṣôfich ed Bertrand Russell. Un pô pió grând al s'é pasiunê al la fotograféia, pasând dimòndi ōri a fotografêr persòuni e pôst. Ân dôp, l' aré fotografê i sît dal j antichitê visitê ind i só viâṣ. L'à studiê dal 1941 int al "Colegio Nacional Deán Funes"e, int al 1948, al s'é iscrét al ' Universitê ed Buenos Aires per studiêr mezdèina. Dôp divêrsi interusiòun, l'à tôt la lâvrea int al mêrs 1953, mó, probabilmèint, an n'à mìa cunclûṣ la prâtica necesâria per fêr la profesiòun.

Ind la manēra dal só ultèm môd de stêr insém al pelchsènich osèja: sèri in italiân cun: Via con lei, Tu che sei il massimo, Amore amaro, Senza te e Il fatto che tu…; in dialèt cun: Turnòm indrê, Pêder e fiō e Mé pêder mé e mé fiōl; in bûrla in italiân cun: Piccolo difetto; in dialet cun: Orco cân! e Un bêş in asensōr.

Al latèin (latino in italiân) l'é 'na léngua indoeuropea (gróp ed léngvi parlêdi in quêşi tót al mònd) ch' la fà pêrt dal gróp da léngui latino-falisiche o vènet-latèini. La gnîva parlêda a Ròma ed int al Lâsi almēno da i prém dal I sècol p.C.. Al latèin l'à quistê grôsa impurtânsa cun al şlargamèint dal stêt rumân e cme léngua uficêla ed l'impêr l'à tachê in grôsa pert ind l' Euròpa e in l' Africa setentrionêla. Tóti al léngui rumânşi a deşvînen dal latèin dal pôpol, mó parôli'd urégin latèina a 's câten despès ânch in dimòndi léngvi 'd êtri râsi:còst perché ânca dōp la fîn ed l'Impēr rumân 'd Ocidèint, per pió ed mél ân al latèin l'é stê, int al mònd ocidentêl, la léngva frânca ed la cultûra, ed la siĵnsa, e dal relasiòun internasionêli, e ind l' istèsa manēra l'à 'vû dal pèiş insém al divêrsi léngvi lochêli.
Dal 1814, quand so marì l'äva bél e perdù la coron'na, l'è tornäda a Vienna col sò putén e né lè né lu j an mäj pu vist Napoleón. Al Congrés äd Vienna (1815) l'à deciz äd restaurär al duchè 'd Pärma, mo inveci 'd mandärogh i Borbón cme primma 'd la rivolusjón franceza, i gh' l'àn dè a Maria Luiggia, ch' l' è dvintäda la primma duchèssa int' la storia 'dla citè. Lè l'è andäda a stär a Pärma, mo sò fjól i l'àn oblighè a restär in Austria, indò i gh'àn cambiè al nòmm (Francèsc) e l'è mort ch' al gh' äva solament 21 àn: la duchèssa l'è poduda andär a catärol solament ch' l' era bél e drè a morir.

Só pêder Nicolò, ed faméja nobil, al fêva pêrt dla cōrt dal dóca Ercole I d'Este e l’éra cmandânt dal presédi militêr d’ j Estèins a Rèz. La mêdra, Daria Malaguzzi Valeri, l’ éra ‘na nôbil ed Rèz. Ludovico la inviê da préma, per vòja dal pêder, di stódi ed lèg a Frèra che a j à piantê lé dôp pôch tèimp per impgnêres dal tót insém ai stódi leterâri sóta la guîda dal frê Gregorio Da Spoleto.

Badia Pavese 'l è 'n cumûn itagliàṅ edla pruvèinsa 'd Pavìa in dla Lunbardìa. Al gh'à na populasiòun ed 407 abitànt, cun na superfìsi ed 5,06 km² e na densitê 'd 80,43 ab./km².

Al nomm ed Casalàcc' al vén da Casaliculum ('n insàmm ed caslén) såura al "Raggn". Al sît l'à di quî prezius chi än uréggin int'al Paleoléttic e chi arànn fâtt i Vilanoviàn. Ai é anch quèl che fénn i Etròssc.

In dal II sècol prémma ed Crésst, i Romàn i àn conquistè Bêrgum e i l'àn ciamè Bergomum. Int'al 49 dåpp Crésst, tótt i bergamâsch i êren dvintè zitadén ed Råmma, pr'una làzz fâta da Giulio Cesare.

La gestiòun di lochêl comercêl l'é ed la socetê Seintestasiòun mèinter i spâsi lighê a l'ativitê feroviâria în gestî da la Reda dal Ferovéi Italiâni 'na socetê dal Gróp Ferovéi dal Stêt

Al Ferovéi Arzâni (Ferrovie Reggiane in italiân) în un insèm ed ferovéi in permès cun mâchini da trēno a diesel che unésen al cèinter principêl Rèz cun i cèinter arèint. Al servési l’ēra fât in prinsépi dal CCFR Consorzio Cooperativo Ferrovie Reggiane, dôp da l' Aşiènda Cunsorsiêla Traspôrt (Azienda Consorziale Trasporti Reggio Emilia) e dal prém de znêr 2009 dal Ferrovie Emilia Romagna

L'uréggin d'la parola 'fundamentalîsum la vré dîr artåuren d'na religiån ai só fundamént d'l uréggin (vair o pinsè). Ed ste môd al fundamentalîsum l'è spass lighè a la letûra däl sâcri scritûr sänza intermedièri, un fât inpurtànt pr'i protestànt e pió difûs in Itâglia stra i Tstimôn ed Géova.

Dåpp Bulåggna la taché a cràsser e la guinté dal Mediuêv cmónna lébbra, la s zunté a la Lîga lunbèrda cånter a Federîg Bèrbaråssa dal 1164. Dal 1088, l'è stè fundè l'Universitè ed Bulåggna, la pió vècia d'Europa ch'l aveva di luminèri cme Irnerio e l'à avó cme studént da la só fondaziån Dante, Boccaccio e Petrarca. Dal 1100, la zitè ch'la s slarghèva la tachèva a avair bisåggn d'una nôva lénnia ed mûr, ch'l'è stè finé dal 1500.

La cunuméia le pugêda insém: a l' agricultûra, a i frût ed la tèra, a l' alevamèint e insém al lavōr di casê lighêda a la prudusiòun dal Grâna e a diêter prudòt da cuşèina dal pôst.
La stòria l’é mésa a Bresèl, un paeṣèin in avêrta campâgna, in pruvîncia ed Rèz, ânca se còst al vîn mai dèt int al léber, dōve al pâroch Don Camél e al séndech cumunésta Pepòun Butâs în in lôta cunténva un dé a drê cl’êter.

Dal parchèg dal mâchini in Piâsa Dante, a’s va só facilmèint in pôch minût ed pasegêda insém a ‘na strêda sfaltêda al Rifûg ed la Prēda e a l'Èrem, dōve a cumîncen i sintêr vèir e prôpri.

In sti schêv, ch'j în stê fât, gnân a dîrel, in manēra pió sientéfica ed qui dal Schenoni, al Chierici l'à turnê a catêr la strêda ch'la tajêva Luceria ed travêrs (na strêda fâta prôpia a règola e armêṣa incòra sâna), al fundasiòun dal cà in rîva a la strêda, 'na clòuna ed prêda ed quâter mêter, strichêda in êlta, ch'la stêva prubabilmèint dednâns un fabrichêt póblich, di pavimèint e na mócia ed tòmbi cun di môrt sia suplî che bruşê. Soquânti de sté tòmbi, cun incòra al só corēdo funerâri, a gh'îven dèinter dal spêdi e di giuiê stervlê e ròt, secònd 'n'antîga uṣânsa carateréstica di légor.

Parì (in itagliàn Parigi, in francés Paris) l'è la capitèla d'la Franza. L'è anc la sitê piô afuléda dal paés, al zänter ed la región ed l'Îsla ed Franza e l'ùnic cumûn che l'è anc dipartimèint.

In Itâlia a 's cumîncia dal lunedé, mèinter int i paèiş ed léngua inglèişa al prém dé citê l'é la dumènica. Int mòd di rumân al giōren ch' al dêva inéni a la sucesiòun l'ēra al sâbet, al dé ed Satûren. E Satûren l'é al Pianēta pió luntân cgnusû in cl'època. Mó la sucesiòun l'é sèimper l'istèsa che 'd sôlit as drōva incòra.

Al nòm al tōṣ urègin dal canêl ciamê Rio ch ' l'andêva e al và a drê, incō cun al nòm Treşnêr, a i cufîn cun Chêrp, dôp al dvèinta Sân Zôrz in Ré, al nòm Ré Salṣêr al dvèinta uficêl int al 1864, la zûnta ed Salṣêr a 's dêv a i sâleṣ ed padòl che vînen só ind al só teritôri. I só abitânt però al ciâmen, incora incō, sōl Ré.

La stasiòun EV ed Rèz (stazione AV di Reggio Emilia in italiân, cgnusûda ânca cme Stazione Mediopadana) ch' la gnirà tirêda só insém a la Lénia Êlta Velocitê Milân-Bulògna. La srà l'ónica stasiòun per viaşadōr preşèint insém a la lénia tra i dû cèinter pió impurtânt dal dō regiòun.

La strêda la gh'à urégin al pôrti ed Rèz e, mèinter la và avânti tra mezanôt e matèina, l'incrōşa la NSA 17 Variânt ed Rèz (a l'altèsa dal cruşîl nòmer 3) la pâsa insém a l' A1 Milân-Napoli e la rîva a Curèz, paèiş da dōve la strêda la ciâpa a nòm.

Con Napoleån, Bulåggna l'êra dvintè la capitèla d'la Repóbblica Cispadèna e dåpp al secånd zänter pió inpurtànt dal Ràggn d'Itâglia dåpp Milàn. Quand Napoleån l'è andè zå Bulåggna l'êra turnè såtta al Pèpa (Stèd d'la Cîsa), ch'l udièva di mondi. Dal 1831 e dal 1849 l'avêva tintè ed dstachèrs mo i austriaci i arivèven sänper a dsfèr tott. Stral 1849 e al 1860 ai êra anch' una guarnigiån ed tugnén d'l Austria ed stänzia int'la zitè.

Salâm ed Flèina (Salame di Felina in italiân) l'é al nòm dê a 'na muntâgna carateréstica dóve a gh'êra un castèl, adès a gh'é armêş 'n' ònica tòr.Flèina l'é'na frasiòun dal cmûn ed Castelnōv di Mûnt ed la pruvîncia ed Rèz, ind l 'Apenèin arzân.
Forcalquier (in ocitân Forcauquier), l'é un cmûn francèiş ed 4.650 abitânt int al dipartimèint dal j Êlpi ed l'Êlta Pruvèisa ed la regiòun Pruvèinsa-Êlpi-Costa Azóra, pôst ed sòta-prefetûra. Al nòm de sté sitê pruvenşela tra la muntâgna ed Lura, al fióm Durance e al Luberon al deşgnirê dal latèin furnus calcarius (fōren da calsèina). Capitêla 'd 'na putèinta cuntèa fîn dal Medioēv, Forcalquier la gh'îva 'na sitadèla, incō spianêda. I cûnt Forcalquier ēren ed j aversâri putèint di cûnt ed Pruvèinsa. Al dō Cuntèi a gnirân unîdi a la Frância int al 1481.

J ûltem dêş ân àn vést l' artōren ind i pôst dó l'êra nêda ed la gînta migrêda ind j ân '50-'60, cun la cunseguèinsa 'd un grôs şvilóp ed l' edilésia ch' l' à fât şlarghêr i cunfîn fîn ai pē dal mûnt e a la strêda pruvincêla, ânca se Flèina ind i mèiş invernêl la se svôda incòra dimòndi.

Kurów (['kuruf]) l'è un paes ed la Polonia meridionèl, tra Puławy e Lublin, svèin al fiòmm Kurówka. L'la capitèl ed na pruvenza ed la regiòn ed Lublin, ed la gh'ha 2781 abitànt (2007).

10-30 (40) cm di diametro, carnos, emisferico, poi convesso-appiattito, biancastre, bianco-verdastro o bianco-grigiastro, glabro e liscio, con piccole screpolature al centro; diventa bruno quando manipolato. Tle'esemplare vecchio adiventa gnoccoso, osi storce.

L' ärt marzièl l'é na disciplina basate super al cumbatimèint, usualmëint sin armas èd foco, con pratich e tecnich codificate, fundate sur principios fisich, culturäl e filosofich particular.

Al Duchêt ed Rèz (Ducato di Reggio in italiân) l'é ûn di teritôri dal Duchêt ed Mòdna e Rèz, gvernê fîn al XIX sècol da la faméja d'Este. La só metradûra l'é quêşi cumpâgn a la pruvîncia ed Rèz mēno la fâsa vêrs al Po, osèia al zôni ed Guastâla, Nuvalêra e Curèz.

Quând a la môrt, sèinsa erēd ed Matélda, e la naturēla fîn di Canòsa, al só grandiōş patrimòni al s’é frantumê: soquânt castē în armêş in proprietê a parèint ed la surèla ed Tedaldo (al nôn ed Matélda) Prangarda, a sgnōr lochêl e a Communi Militum (i cavalêri e suldê a pagamèint); soquânti proprietê în stê adiritûra scurdê in un vōd d’avtoritê, di êter semplicemèint més dèinter i teritôri proprietê ed la Cēşa.

Al Pêpa Vittore II l’ēra ad Arèzo in cà di Canòsa, ché al mōr int al 1057 al lêsa cme sucesōr Pêpa Stefano XI, al fradèl dal padrégn ed Matélda ch’ al vrîva fêres incurunêr Imperadōr, int un vōd pruvişôri d’avtoritê; mó an gh’ là mìa cavêda per la môrt dal Pêpa ind al tèri ed Tuscâna di Canòsa, in cl’època la famèja pió putèint d’ Eurôpa. A sté pûnt al papêt al decèd ed tirêres fôra dal lôgichi polétichi impôsti dai putèint ed l’impēr e l’à més só l’ adunânsa per l’elesiòun dal Pêpa di cardinêl, incòra in vigōr. Al papêt ind al şluntanêres da l'impêr al s’é dê alōra a la prutesiòun ed Canòsa, che grâsia al dirét-duvèir ed l'acumpagnamèint di Pontèfic, àn finî cun al decèder la sciēlta di Pêpa e al sō sôrti.
Al Maurisiân l’è 'na véla dal Quatersèint, a s’ égh và dèinter drét per drét da la via Emélia lòngh al viêl d'ingrès ch'al gh'à 'd j èlber ed piôpa nîgra dal dō pêrt. Mamsmèint interesânt: al "Cambarèin di Poēti" , al "Cambarèin di Urâs e Curiâs" e al "Cambarèin ed l'Ariôsto", cun soquânti pitûri a frèsch dal XVI sècol.

Al stódi di rèst catê a Luceria l'é stê adât e rigurôṣ, perché al Chierici al gh'avîva la mîra ed dêregh un ṣvilóp int j ân segvèint; epór còst al n'é mia stê pusébil, e al sît l'é arturnê a èser câmp pr'i cuntadèin. Tót còl ch'l é gnû fôra da i só schêv a's câta adèsa int i Muṣéi cévich ed Rèz.

L' umiliasiòun ed Canòsa l'é un fât sucès al Castèl ed Canòsa al tèimp ed la lôta polética ch'l'à vést a cunfrûnt l'avtoritê 'd la Cēşa, guidêda da pêpa Gregorio VII, e còla imperiêla 'd Enrico IV che, per utgnîr al ritîr ed la scomónica fâta dal pêpa, l'é stê custrèt a umiliêres a spetêr inznucê per trî dé e trèi nôt davanti al purtòun dal castèl ed Matélda, mèinter a gh' ēra 'na burâsca ed nèiva.

Priscilla Corvonero (Rowena Ravenclaw) o anche Priscilla Pecoranera nelle prime edizioni, Cosetta Corvonero nei film, o Corinna Corvonero nelle ultime edizioni

In utåbber dal 1525, a Còm l'arîva don Pietro Arias, mandè dai Spagnû. Da cal mumänt lé, Còm la vänza insamm al Duchè ed Milàn, e pô dal Ràggn Lunbèrd Vènet, fén a l'unitè d'Itâglia.

In tót sti mèiṣ, Castro l’à cuntinvê a cucêrel intânt che al turnés a Cuba, mó Guevara l’à acetê sōl quând l’à capî ch’al sré armêṣ inséma a l’ìṣola per i pôch mèiṣ necesâri a preparêr ‘na nōva imprèiṣa rivulusionâria in Amèrica Latèina e che la só preṣèinsa la sré armêṣâ a tóti al manēri riservêda.

L'ēra, fîn al 1935, al palâs dóve gh'ēra L' Enologica al prém èint a sistêma coperatîva ch' la s'é dêda la mîra ed prudór e vendér al vèin. Còl vèin ed Rè da la gradasiòun pió fôrta ed l'intêr circundâri, che Pier Giacinto Terrachini prém séndech al gh'à dedichê un munumèint cgnusû cme Il Bacco, fât da 'na stâtva ed Noè insém a 'na grôsa bòta, l' é pó stê butê zò al tèimp dal fâsio. Lòngh i mûr dal fabrichê în stê més, cme adôb, i vēder ed sintunêr ed butéli da vèin, urdnêd in môd che a l'estêren a 's vèden sfalsêd i fònd e al bòchi a testimuniânsa ed la vucasiòun dal vèin ed la coperatîva. 'Na târga comemoratîva cun la figûra ed Sân Zôrz, prutetōr ed Ré, l'é stêda mèsa zò al 23 agòst 2001 in ucasiòun di sèint ân ed la fundasiòun.
Insém a la só nâsita e i préma ân i documèint uriginêl medioevêl a fân ‘na ricostrusiòun pugêda insém a còl ch’ l’ é sucès ind la só famèja. Insém a la dâta ed nâsita i stôrich în abastânsa d’acôrdi a fisêrla int al 1046, ânca perché Donizone al dîş che ind la dâta ed la só môrt Matélda la gh’avés 69 ân, mó sèinsa cun còst prèir stabilîr al mèiş o al dé. Dimòndi cuntrastê l’é al dibâtit insém al pôst ed la só nâsita; al j idèj che i studiōş ed l’època a dân pió valōr în Lóca (per Francesco Maria Fiorentini, studiōş dal '600), Canòsa (pr’al benedetèin Camillo Affarosi e pr’ al Ferretti), Ferêra (pr’ al Bacchini) Mântva (pr’ al Donesmondi, l' Agnelli Maffei e al Volta), San Miniato (per Lorenzo Bonincontri, studiōş dal '400). A vîn giudichêda pió credébila da i pió Mântva in quânt Marengo (dimòndi atâch a Mântva) l’ēra stêda al pôst ed la cōrt e la faméja di Canòsa ind l’ân ed la nâsita ed Matélda.

Se a is savû che la gata e i gatèṅ che i éran in dal ciûś i éran tuo, a n i arév briśa andgâ → S'a is savû ch'la gata e i gatèṅ ch'i ér'n in dal ciûś i éran tuo, a n i arév briśa andgâ • Se avessi saputo che la gatta e i gattini che erano nella stalla erano tuoi, non li avrei annegati

Al Trentén l'è una regiån ch'l è po fâta da la pruvénzia autònoma ed Tränt, ch'l è pèrt d'la regiån dal Trentén Elt-Egg’. Al so chèplôgh ł'è Tränt.

Al monumèint pió impurtânt ed Nuvalêra l’é ed sicûr la Rôca ch’la vîn só int al cèinter sitadèin. I lavōr în cumincê int al 1385 da Guido Gonzaga mó l’é sōl dôp la metê dal quatersèint ch’al dvèinta ‘na furtèsa. Int al 1500 l’é incumincê al lavōr per mudêrel in cà-furtèsa destinê pió a la véta ed cōrt che cme difèiṣa. Int al 1561 e int al 1566, Lelio Orsi al zûnta al secònd piân e la lôgia. Sèimper Lelio Orsi al pitûra j apartamèint dal piân nôbil, la lôgia, al teâter ed cōrt e al sêli d’unōr al piânt tèra. In dal sêli dōve gh’é al Muséo Gonzaga divêrsi sêli a gh’àn al sufét a castòun e splèndid camèin in mêlmer ed Veròuna, adôb srtésa e curiōṣ.

Pôrta Sân Côşma o Goşmèri (Porta San Cosma o Gosmerio in italiân) l'ēra óna dal pôrti dal sucōrs dal mûri ed Rèz, che cumbînen cun al percōrs di viêl ed la circuvalasiòun 'd adès.

Int al 1465, in fîn, Queriêgh al vîn dunê da Borso d’Este a Teofilo Calcagnini, a ló a’s dêv la publicasiòun di Statût ed Queriêgh,’na racôlta ed lèg ch’ la metîva per scrét soquanti uṣânsi lochêli.

In t’al Medioêv i s’en formädi j’isòli in t’al Po, prima cóla dal Casäl, pò cóla d’Amzàn Sora e pò vers al 1300 Mzàn Sott. Mzàn di Rondin subita l’era de d’la da Po, pò dop’un’aluvión al fiöm a s’è spostè e al l’ha stachè dal cramónés par tachäräl al pramzàn. Mzàn Sott e Sora fin da l’inési j’érin téritori dal Vèscòv ad Pärma, che a Mzàn Sora a gh’äva anca al sò palass, l’era una spèci ed stât indipéndent. Töt l’è fnì in t’al 1763 quand’al Duca ad Pärma l’ha costrètt al Vèscòv a daräg il sò possión d’j Amzàn. In t’al 1861 al c'món insèma con Pärma l’è pasé sóta l’Italia.
Còl ch' al sègna di pió al gustalèiş l'é la grôsa preşèinsa di sòun lumbêrd ö ed ü (Fōgh → Fögh / Zōgh → Sögh / Cuşèina → Cüsìna / Subét → Sübìt) e al mantîn la a italiâna in quêşi tót al parôli (Pêder → Padar / Sèimper → Sémpar / Dèinter → Déntar / Andêr → Andàr / Mangnêr → Magnàr / Lêşer → Lèsar) cun al scantinêr acsé da i dialèt emiliân cunfinânt. La lètra z l'an gh'é mia, a tōş al só pôst la lètra s, dōlsa o âspra (Pazienza (IT)→ Pasensia / Zanzara (IT)→ Sansàla).

L'é gnû só tr' al 1983 e al 1986 dal Pruf. Peter P. Jost, al 's dà al teâter dal 1986 in soquânti prudusiòun vienèişi. La só préma pêrt in un félm l'é còla ed l'asensorésta int al félm Nachsaison (Bâsa stagiòun).

I muvimèint ed j òm ed la cēşa, ânca quî di zōven, a metê ed j ân '50, a tōrnen a catêr al valōr dal léber dal j ōri ânca p'r i civîl. Cla pîga ché l'é stêda cunfermêda dal Cuncéli Vaticân II, ch'l'à rèiş pió fâcil l'impalcadûra:

Al g'ha 'na pupulasión ad 1.442 abitànt. Al paés as tröva ind la bàsa mantùana, ins la rìva dal Pò e al cunfìn cun la pruìncia 'd Fràra (cumün ad Bundén) e cun la pruìncia 'd Ruìgh (cumün dla Màsa, Figaröl e Salara). L'è al cumün püsè urientàl ad tüta la sò pruìncia.

Int al 1635 la spavintōṣa pèsta, ch' l' îva bèle fât di dân in tóta l'Eurôpa, l'è rivêda ânch in Itâlia. Arsanadōr ed la pèsta l'è ste dichiarê Sân Rôch e per còst venerê dapertôt. Alōra a 's pinsêva ch' l' ōra asê tuchêr 'na só arléquia o 'na só figûra per èser guarî dal mêl. Ânca Ligûnchi l'à tirê só un céch uratôri in só unōr. A l'aniversâri ed la fèsta a ló dedicheda, al pâroch ed Ligûnchi al dà fôra incòra incō un panèin benedèt ch' al vîn tgnû dacât int la panarèina cme portafurtûna cûntra tót i mêl.

A Mòdna, in Piàza Grànda, tót i àn in istê agh è al Festival ed la canzòun in dialatt mudnés (in italiàn Festival della Canzone dialettale modenese), ch'l'è bèle rivê a la dodzésma ediziòun in dal 2010.

Un lèg l è na masa d'acua o èter léquid ed dimensiån di mondi granda zircondè dala tèra. La stragranda pèrt ed lèg d'la Tèra én d'acua dåulza e i s truven tott int'l emisfér ed såura.

Fîn dal 1771 l'êra ariusî a fêr un Muséo de Stôria Naturêla, che, cun l'andêr d' j ân l'à mucê 'na grân nòmina, ânca internasiònêla, e l'é andê a vèdrel ânca l'imperadōr Giuseppe d' Austria. Int al 1785, mèinter l'êra in viâş de stódi a Costantinopoli e ind i Balcani, l'é stê inculpê dal guardiân dal Muséo ed Pavia (més só da soquânt colēga) 'd avèir rubê di rèst dal Muséo: la vicènda l'é finîda ûn ân dôp cun la prōva ed l'inusèinsa cumplēta de Spalanşân e la cundâna di sparladōr. L'é môrt ind la nôt tra l'11 e al 12 fervêr 1799 ind la só cà a Pavia. In pió dal Muséo ed Pavia, Spalanşân l'à fât ind la só cà de Scandiân 'na colesiòun privêda, che incô l' as câta ind i Musèi Cèvich ed Rèz.

Da arcurdêr ânch la grandiōṣa cêṣa Sikh (la secònda in Eurôpa per dimensiòun) al servési ed la grôsa comunitê ed furastêr che lavōren préma ed tót in agricoltûra.

Al stûdi dî mudèl cminzéppia coi nómmer, prémma ed tott coi nómmer naturèl. Äl régol präli operazión ed tott i dé fàn pèrt d'l aritmética elementèr. L'algebra l'è fundè såura stäl régol. Al stûdi däl superfézzi al fà pèrt d'la geometrî elementèr.
Al teritori d'la cmonna covra al culénn stra la val di fiôm Satta e Raggn. L'è significativa la seziån a sîra d'la cmònna, indòvv ai è anca al munizéppi. Qué as pol visitèr la cà dal famåus pitôr Giurgén Morand. Int'la val dal Satta, a Pian ed Satta ai è invezi la staziån dal treno.

L'ôvra, divîşa in quarantenōv puntêdi a ch'la fà pêrt ed la sèria Mondo Piccolo, l'é mésa incòra int l'ambijnt d'un paèiş ed la bâsa a nuêtr scgnusû (Bersèl al vîn siēlt per girêregh i félm) cun al strâp ed la sèria di nōv racûnt Storie dell'esilio e del ritorno che sucēden int al paèiş ed Monterana dōve Don Camél al vîn mandê per pôch tèimp dal vèschev.

Rubēra (Rubiera in italiân) L’é un cmûn ed 14.507 abitânt ‘d la pruvîncia ed Rèz. A's câta insém a la via Emélia, coleghê cun Rèz da un servési ed curêra e cun la stasiòun feroviâria insém a la lénia Milân-Bològna.

Al mudnés al gh'a dimòndi pió vocheli dl'italiàn. Al mòd ed scrévver l'è cambiê in di secol, per cui a-s pól catèr un'istèss paròla scrétta in mòd advérs.

La parôla geometrî La ven dal grîg γεωμετρείν ch'al vôl dîr misuraziån d'la tèra. Par ste fén ai én nèdi dal tèttnich e ai n è stè tanti ch'ali àn inventè i babilonîs, i egiziàn e i indiàn.

'N ètra direziån l'è stè tolta da F. Klein adruvand al cuncett ed gropp ed trasformaziån. Secånd Klein, l'ogèt ed stûdi d'la geometrî l'aré da èser la proprietè däl figûr geomètric invariänti såtta l'asiôm d'un quèlc gropp ed trasformaziån. Donca, considerand di mondi ed gropp ed trasformaziån diferänti as truvé 'na geometrî diferänta da la geometrî euclidea, cme la geometrî aféna e la geometrî prujetîva. Par esänpi, la geometrî euclidéa pièna l'é al stûdi däl proprietè dal pian ch'al resta invariè såtta l'asiôm dal gropp dî muvimént dal raid dal pian (gropp euclideo).

Al teritôri 'd Anzôla l'è srè a maténna dal turänt Lavén e a sîra da la Samûza. Pr'al teritôri d'la cmónna i cårren anch'al Martignån e la Ghirånda. Al pajais al s câta a mèza vî stra Bulåggna e Mòdna, o par èser pió prezîs a 15 km dal zänter ed Bulåggna e a 20 da quall ed Modna. L'è un zänter industrièl e agrèri inpurtànt atåuren a la Vî Emégglia, la strè prinzipèl pió inpurtànt d'la regiån. Äl pió inpurtanti i én äli indósstri mecânichi.

Soda, compatta, biancastra, assumente rapidamente al taglio una tinta rossiccia che dapprima vira nel viola oppure nel blu tenue, successivamente nel grigio

La stôria dla parôla l'an n' é mia sicûra, mó la duvré deşgnîr dal medioēv ed èser lighêda ai scongiurâs e per difènder e tgnîr luntân, dal persòuni, la ièta e al malatéi . Dal spiegasiòun pusébil în: dal tudèsch antîgh Scottname (un nòm dê per schêrs o per tōr in gîr), dal latèin excutere malia (= scongiurêr j incantèişem), excutere mala (= scongiurêr i mêl) o scutum in mallo (= scûd purtê int al j adunânsi ed piâsa).

L'Ónbria l'è 'na regiån d'l Itâglia ed mèz con 834.210 abitànt (dal 2003), e al so chèplôg l'è Perûgia. Ed såura e a maténna la cunfénna col Mèrch, ed sîra e sänper ed såura pr'un pzulén cun la Tuschèna, ed såtta col Lâzi. La só superfézzi l'è ed 8.457 chmq. Al scutmâj d'l Ónbria l'è ed pulmån vaird d'l Itâglia tant ch'l'è pénna ed bûsc.
A dgiva donca ch'ai gioran dal prim re 'd Cipr, dop la cunquista dla Tera Santa da Gufred 'd Buglion, a sussdì ch'na gran sgnora 'd Guascogna, ch'l'era in pelagrinagg, l'andò al Sepolcar 'd Nostar Sgnor, e quand la turnò indree, 'gnuda ch'la fu un'altra volta in Cipr, la fu ufesa ind l'unor da di birichin e da di birbon d'om. E l'era fora 'd liee da la rabia e da la disparasion; dasprada e an savend più ach capel metras, la pinsò ben d'andar a udiensa dal re par diragh pian e fort al sò sentiment e tut quel ch'agh era sussess dree la strada; ma la zent i 'gh diss ch'l'arev butaa viè 'l fiaa e la fadiga, parchè 'l re an fieva giustisia par chil matieri lì, parchè an la fieva gnanch par lù, quand la zent da 'st mond, par sfugaras dil gnol ch'i aviva par la testa i 'gh fieva di afront. 'Sta povra dona, quand la sintì acsì, dasprada e fora 'd liee da la vargogna e da la voja 'd vendicaras, par cunsularas dla sò disgrasia la pinsò d'andar a far arabir un puctin anch al re; e, pianzend cmè un putlet e zigand a la crusiata, la s'agh piantò davanti e la 'gh dsì: "Sacra Curona, re, mì an vien brisa chì da lù parchè a spera rason dla birbunada ch'i m'ha fat, ma a vien solament parchè ch'am faga grasia d'insgnaram (s'l'è vera quel ch'i dis) com lù al fa a supurtar in santa pas i afront e gli ufes che chil canaji i 'gh fan, parchè acsì a prev supurtar mej anch il miè, ch'agh garantiss ch'agh rinunsiarev tant e pò tant vluntiera a lù".

Cun la precişasiòun che al 12.00 PM în al dòdeş dal medzé mèint'r al 12.00 AM în al dòdeş ed la mezanôt, a s' intènd che al sunêr dal 12.00 an n'é mia la fîn dal 12.00 ōri préma si bèin l'inési 'd la duşèina dôp, cme 12.00.01. La spiegasiòun l'é che an n'é mia pusébil fisêr al tèimp a 12.00.00 perchè ânca se an n'é mia al secònd a sunêr int al mumèint dôp, l'é l'ûltem nanosecònd duvû al fât che la mişurasiòun dal tèimp l'é coleghê al gîr che fà la Tèra, la fós 'na mzûra cun al cronômetro a sré divêrs e pré avèires 'na spiegasiòun giósta ed 12.00.00 ōri, mó per l'amzûra dal tèimp a s'é catê 'n acôrd insém al sistēma dét che insém in dó 12.00 am = a mezanôt , 12.00 pm = a mezdé.

Int j ân 20 dal XX sècol insém a la séma dal mûnt è stê tirê só 'na stasiòun râdio p'r al comunicasiòun tra la Marèina Militêra ed La Spèsia e la pêtra êlta ed l' Itâlia. Ânca se bandunêda da un bèl pô 'd ân l'impiânt l'é incòra stâgn.

Al sèirchi di studiōṣ ed l'antichitê a Luceria, ch'j în cumincêdi vêrs la fin dal diciotèiṣem sècol, j în stêdi purtêdi avânti a pès e pcòun, e dimòndi despès sèinsa stêr mia tânt lé a pinsêr a còl ch'an es prîva o an es vrîva mia purtêr int un muṣéo: al lòunghi sôsti tra un intervèint e cl'êter j àn cavṣê la ruvîna dal costrusiòun che turnêven fōra e al semnèl di rèst ch'j în stê vendû o druvê da la gînta dal pôst per tirêr só di êter fabrichê.

In un significhêt mia adât, al cuncèt ed matèina al pōl èser şlarghê e avèir l'istès significhêt ed "préma ed mezdé", ch' al ciâpa urâri in dó, a latitódin mèdi, a gh'é in etêren la cundisiòun ed la nôt fònda In un significhêt incòra pió cgnusû, al cuncèt ed matèina al pōl èser şlarghê ânch a ciapêr tót l'andamèint dal fêr dal dé