Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Кышкар:Also Современная Россия унаследовала перечень регионов от РСФСР (за рядом исключений в виде переименований и преобразований). В 1992 году российскими регионами был подписан Федеративный договор о разграничении полномочий, который был включён в текст Конституции РСФСР 1978 года. В 1993 году, когда была принята ныне действующая Конституция, насчитывалось 89 субъектов. С 1 марта 2008 года после объединения регионов осталось 83 субъекта Российской Федерации, а с 18 марта 2014 года после присоединения Республики Крым к России и образования двух новых субъектов — Республики Крым и города федерального значения Севастополя субъектов в Российской Федерации стало 85.

еволюционный настроениян йорло, шемер калык, фронт гыч толшо красноармеец-шамыч нунын ваштареш выступатлат. Чыла тидым автор моштен почын. Кулак тÿшкан «Эҥыремышвод» пÿтырналтше тулык рвезе Аликай класс кучедалме тулеш революций век савырна, кулак тÿшкан «эҥыремышводым» шалаташ полша. Тудын образше типичный, правдивый. Батракын кулак кидыште тÿлыжгымыжым да тунамак тудын революций век шогалмыжым чын ончыктымо. Тыгак красноармеец, дружина командир Андрийын, ялысе кулак Якайын образышт тудо жаплан характерный улыт.

Деревня Шулындино (Шулин) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Сергей Чавайнын «Акпатыр» драмылан тиде опер возалтын. Драмыште Пугачёв восстаний годсо жап ончыкталтеш. Оперын семже чын марий манын кертына. «Акпатырым» тудо 1963 ийыште гына мучашлен. Либреттом Геннадий Матюковский, Осмин Йыван, М. Якимов возеныт.

Тылеч вара тудо мöҥгыштö илен, озанлык пашаште полышкален. Яра жап годым, кастене, пайрем кечын руш да тÿнямбал сылнымутым лудын. «Мöҥгыштö илаш логале. Ачам якынлан поктыш – ыжым кае. Изием годымак оп кашак деч лÿдам ыле. Яра жапыште эре книгам лудым. Ернур библиотекысе тÿрлö романым, повестьым чыла лудын пытарышым, – шарнен писатель самыык годсо жапшым. – Пеш сай шарнем: эн ондак Тургеневын «Отцы и дети» романжым лудым. Еш коклаште книга лудмемлан каргашымаш ынже лий манын, улак верыш каен возам да лудын кием ыле. Шуко лудмем дене, мыйын ушемат илышын оргажан корныжым умылен нале» (Шке илышем нерген, 2.XI.1930 ий). Тылеч вара кызыт Килемар кундемыш пурышо Шаптун ялысе тÿҥалтыш школышто тунытышылан пел ий наре ыштен.

«Революций водын» ойлымашын геройжо Пактай Когой кум ий годым империалист сарыште лийын, мо верч кредалмыжым пален огыл. Руш революционер Блинов дене вашлийын мутланыме тудын ушыжым помыжалтара. Когой революцийлан мелын лиеш, эн ончыч Йошкар гвардийыш возалтеш, Петроградым аралаш кая. Тыште революций верч кучедалмаште тÿжем дене пычкемыш салтакын уш-акылже помыжалтмым, у шонымашан айдемын шочмыжым сÿретлыме.

Деревня Богданово — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

1934 ий — Анна Ивановна Бякова, туныктыш пашаеҥ, Россий Федерацийысе школын сулло туныктышыжо. Паша корныжо Советский посёлкысо 1 №-ан школышто тӱҥалын. Умбакыже вуйлатышын алмаштышыжлан, завучланат тыршен.
1954 ий — Александр Васильевич Преподобный, полиций пашаеҥ. Шочын-кушкын тудо Украин велыште. Ынде ятыр ий тудо криминал полиций вуйлатышылан пашам ышта, тыгодымак элкӧргӧ министрын икымше алмаштышыже сомылым шукта.

Обипамаш (рушла Обипамаш) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше Пумарий ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 135 еҥ (2003 ий), 115 еҥ (2010 ий).

Руш Руя (рушла Русская Руя) — Российыште Марий Элын Оршанке кундемыштыже верланыше Марково ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 8 еҥ (2010 ий).

Лингвостилистические средства описания словесного портрета в романах марийских писателей // Трансформирующаяся Россия: Проблемы молодежи и государственноймолодежной политики. Региональная научно-практическая конференция студентов и молодых ученых. Йошкар-Ола. 2007. 2с.

Акрет годсо грек-влак деч тыгай каласымаш кодын: Фригий кугыжа Гордий шке колесницешыже пеш оҥайын пышкемым кылден. Но саде пышкемым иктат руден моштен огыл. Калык коклаште шомак коштеш улмаш: кӧ тудым руден кертеш, тудо Азий мландылан оза лиеш. Александр Македонский — Македон кугыжа Филиппын эргыже — ачаж колымеке, кугыжалан шогалмекше, чумыр грек мландым сеҥен налын да пеш кугу салтакым поген. Персий ваштареш кредалаш каен. Изи Азий мландышке теҥыз гоч вончымекше, Фригийышкат логалын. Тушто Александр Македонскийлан Гордий кугыжан кылдышыжым ончыктен улыт. Александр Македонский кылдышым руден шоген огыл, писе кердыж дене тунамак руал шуэн.

Майоров-Шкетан Оршанке кундем Тошто Крешын ялеш 1898 ий 17 шыжаште шочын. Кем ургызо, йорло Логин Пагулын ешыште Яков Шкетан кумышо йоча. Еш нужна гыч мучыштен огыл гынат рвезе тунемашак шонен, 1912 ий 8 Сӱремыште Ирмучаш черке-приходской кок классан училищым пытарымеке, туныктышо-влакым ямдылыше Кукарка оласе семинарийыш каяш шона. Кок гана пураш точыш, но семинарист радамыш ыш логал.

1918 ийыште шошым шочмо кундемышке пöртылын. «Революций сургалте, илыш лончылаҥе, шергылалте, кокыте шелалте. Мый сар гычак большевик корным умылен тольымат, 1918 ийыште совет паша ышташ шогальым», - возен Шкетан. Тудо Ернур волисполкомын секретарьже, 1919 ий Пургыж гыч волземотделын делопроизводительже, а вара вуйлатышыже лийын. Тунамак калык коклаште тÿрлö пашам эртарен: мландым шеледымаште, поян-влак деч продразветке почеш киндым пеҥгыде ак дене погымаште полшен, шемрлан у властьын политикыжым умылтарен. 1920 ий 5 Агаште Ернур селаште кугу пудыранчык лийын, тыгодым поян-влак совет пашаеҥ Я. Майоровым чот кыреныт, тазалыкшым лунчыртеныт. Тиде пуламырым писательын «Илыш ÿжеш» ойлымаштыже ончыктымо.

Аламнер — Курыкмарий кундемыште верланыше курык. Курыкмарий кундемысе Кузнецово ял деч 2 меҥге тораште верланен. Чыкма ола деч 20 меҥге, Шовакшэҥер ола деч 50 , Йошкар-Ола деч 130, Моско ола деч 650 меҥге тораште верланен. Аламнер курык тураште Юл эҥерын лопкытшо 2 меҥгыш шуеш. Курык воктен моткоч тӧр, лопка вер уло , кудыжо курык деч Изи Шундыр эҥер дене ойыралтеш.

Государственный архив Республики Марий Эл. Опись 2 — Казаков Николай Иванович (1918-1989) – лауреат государственной премии, народный поэт Марийской АССР.(руш)
Изиш ончычрак, 1965 ий мартыште, Шем теҥыз воктене каныше Миклай Казаков «Лудо-влак каналтат» стихым серен да вуймут пелен палемден: «Поэт-сонарзе Ю.Чавайнлан». Вич ужашан мураршаш май мучаште «Марий коммунеш» лектын. Шошо пӱртӱсым сӱретлышыла, автор мутшым самырык йолташ век савыралын:

Деревня Ельниково (Кожерлä) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Пӱнчерсола (рушла Сосново, Сосновка) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Сенькан ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 134 еҥ (2002 ий), 167 еҥ (2010 ий), 147 еҥ (2014 ий).

1954 — Александр Германович Хлебников, туныктыш да спорт пашаеҥ, Марий Эл туныктышын сулло пашаеҥже. 1992-шо ий гычак Козьмодемьянск оласе коррекционный школ-интернатыште физкультурым вӱда.

Елеевысе школым 17 годымжо тунем пытарымеке, Вильсур Хамеев артист лияш шонен пыштен. 1967 ийыште И.С. Палантай лӱмеш тӱвыра да сымыктыш училищыш вокал пӧлкаш тунемаш пурен. 1968-1970 ийлаште Совет Армий радамыште службым эртен, службо деч вара гына училищым пытарен.

«Алдиар» оперым возен. Пургыж тылзыште 4 кечынже 2001 ийыште «Алдиар» оперын премьерыже лийын. «Алдиар» оперылан семлызелан кугыжаныш премийым пуэныт.

Юлсер федерал йырвел (рушла Приво́лжский федера́льный о́круг) — Россий президентын кӱштыкшӧ почеш чоҥалтше административно-территориальный формирований. 2000-ше ийыште Ага тылзын 13 кечынже чоҥалтын. У йырвелыш Юл эҥерын кӱшыл да кыдалаш ужашыштыже верланыше регион-влак, тыгак, Урал курыкын касвелныже верланыше регион-влак пуреныт.

Деревня Заречная Ошеть — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

1945 ий — Москон Йошкар площадьыштыже Сеҥымаш парад эртен. Парадым маршал Георгий Жуков вуйлатен. Мутат уке, тудо сеҥымашлан пӧлеклалтын улмаш.

Ямбердов Иван Михайлович — марий сӱретче, Россий Сӱретче-влак ушемын йыжъеҥже (1983), Россий Федерацийын сулло сӱретчыже, Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже, Марий Эл Республикысе А.В. Григорьев лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше.

Трапе́ций (акрет грекла τραπέζιον — «изи ӱстел»; τράπεζα — «ӱстел, кочкыш») — ныллук, кудыжын кок ваштарешла кийыше велже иккоклан улыт, кокытшо - уке.

Информацийым висымаште лийынкертшашлык йӧн (рушла вероятностный подход к измерению информации) — лийынкертшашлыкын да информаций чотын икте-весе деч шогымыштым ончыктышо Шеннонын формулжо негызеш информацийым висыме йӧн.

Мурпаша каҥаш (А. Александровын, Э. Анисимовын, В. Гороховын, Д. Исламовын, А. Селинын, Н. Егоровын почеламут сборникышт нерген шонымаш) // Ончыко. 1968. 4 №.

Раш шочмо кече ден шочмо верже пале огыл. Кунам Эйконлан лийын 15 ий, ешыже кусна илаш УАШыш. Тиде жаплан Эйкон пален англичан, француз да Волоф йылме- влакым. Икымше мурым Operations of Nature Эйкон воза эше школышто. Тыште тудо кевытым оружиян грабитлымашлан да наркотикым ужалымашлан кӧра Эйкон тюрьмаш логалеш.
Полканов Владимир Михайлович — I степенян Ачамланде сар орден, Йошкар Шӱдыр орден да III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

1951 — Геннадий Васильевич Петухов, мурызо, Марий Эл Республикын Калык артистше. Кужэҥер кундем Лопсолаште шочын. Чапым «Мари» лӱман ансамбльыште мурымыж годым налын. 1981-ше ий гыч тачысе кече мартеат талантан мурызо Искандаров лӱмеш капеллын солистшылан тырша.

Лесная пристань Каменская — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

1984 ийыште училищым тунем пытарымеке, хоровой капеллыш пашам ышташ толеш. Тунам коллективым М.Ю.Капланский вуйлатен. Капеллыште рушла да марла у деч у произведений-влакым муреныт, Россий мучко тÿрлӧ олалашке гастроль дене коштыныт. Людмила Иванова молын семынак утларакшым хорышто мурен. Чыла оласе йочасадлаште, школлаште капеллын изирак группа дене концертым ончыктеныт. Йоча-влаклан лÿмын ямдылыме программе дене районласе школышкат коштыныт, Людмила шкежак концертын вÿдышыжö лийын.

Кышкар:Географик аҥа/МножественныйКышкар:Географик аҥа/ЕдиничныйКышкар:Географик аҥа/ЕдиничныйКышкар:Географик аҥа/ЕдиничныйКышкар:Географик аҥа/ЕдиничныйКышкар:Географик аҥа/Единичный

Кожерла (курыкмарла Кожерлä, рушла Ельниково) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Виловат ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 98 еҥ (2001 ий), 87 еҥ (2010 ий).

Золотая голова: Задания для развития логического мышления детей 6-7 лет. Учебное пособие.Будапешт- Бадачоньтомай: Collegium Fenno-Ugricum, 2014. 160 слайдов. 90, 1 МБ. ( в соавт. Тмирханова Н.Н., Лекомцева А.Л.)

Юлиан кечышот почеш илымеке, калык шижын - пагыт пайрем-влак кечышотлан келшен огыт тол. Мутлан, шошо кечешогымаш дене Кугече кечым палемденыт, но Кугечылан тылзе темшаш. А каваште тылзе нигузе тиде жаплан темын шуктен огыл. Григорий XIII деч ончыч проектым Павел III ден Пий IV шукташ тыршеныт, но пашашт лектышан лийын огыл. Григорий XIII папан йодмыж почеш реформым Христофор Клавиус ден Луиджи Лилио астроном-влак ямдыленыт.

1939 ийыште украин-поэт-классик Т. Шевченкон шочмыжлан 125 ий теммым пÿтынь элна кумда кумыл дене пайремлен. Тиде чапле дата вашеш Марий издательство кугу кобзарьын ойырен налме произведений-влак сборникшым луктын. Сборникыш пуртымо почеламутлам марий йылмыш М. Казаков, В. Рожкин, В. Чалай да молат кусареныт. Г. Ефруш сборникым поген ямдылен, чыла кусарымым редактор семын тöрлен. Уста марий критикын илышыж да творчествыж нерген материалым Киевыште савыктен лукмо, «Шевченкон энциклопедийышкыже» пуртымо.

Изэҥер (курыкмарла Изиӓнгӹр, рушла Колумбаево) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Усола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 97 еҥ (2001 ий), 86 еҥ (2015 ий).

Таныгин, Александр Иванович — тӱҥ онаеҥ. Шкеже У Торъял кундем Танаксола гыч. Тудын паша корныжо тӱҥ шотышто тӱрлӧ ял озанлык-влак дене кылдалтын: ончыч «Заречный» совхозышто, вара «У куат» ушемыште тыршен. 2000-ше ий гыч Александр Иванович марий погынын чолга еҥже. Марий Эл кугыжаныш чап танык дене палемдалтын.
Деревня Верхний Мир — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

1988 ийыште угыч Йошкар-Олашке актерлан театрыш ышташ пӧртылеш. ты жапыштак 1989 ий гыч театр директорын алмаштышыжлан пашам ышта. 1990 ийыште Одессысе коммерц школын шоу-бизнес пашаш шотышто пӧлкам тунем пытара. 1991 ийыште Тӱвыра да сымыктыш училищым "Массовый представленийын режиссурыжо" пӧлкам тунем пытара. Марий Эл Республикын кугыжаныш музык театрын гастрольжым Киевыште (1991 ий) да Минскыште (1992 ий) эртарен. 1993 ийыште "Какшан" группым чоҥен. 1995 ийыште "Полярная звезда" группым пога. 1998 ий гыч Я. Эшпай лӱмеш Марий кугыжаныш филармонийыш директорын алмаштышыжлан пашам ышташ кусна. 2003 ийыште «Ди-Ди» группым чумыра, 2006 ийыште - «МариStar» марла йоҥгалтарыше группым.

Жилин Сергей Степанович (20.09.1926 — 17.12.1997) — Совет Ушем Социалистический Паша Талешке, Ленин орден, Октябрь Революций орден, I степенян Ачамланде сар орден, Паша Йошкар Тисте орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше, экономике шанче кандидат.

Тӱрлӧ жапыште тӱрлӧ эллаште рӱдолам кӱчык жаплан ойыреныт, южгунам рӱдолам ик ола гыч весыш кусареныт. Тыге пытартыш 50 ий жапыште икмыняр лу у рӱдола шочын.

Деревня Копань (Копон) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Романыште нэпын шуко йыжыҥжын вияҥмыже — тудын сай ден осал могыржо, яжо да торжа чурийже — мыланна раш, воштончышто ужмо гай коеш. Автор нэпым, колымшо ийлам вес илыш-корнышко наҥгайыше тÿҥалтыш йогын, эрыкан социализмын эр эҥерже семын палемда.

1954 ий — Валерий Анатольевич Снигирёв, администраций пашаеҥ, прозаик. Тудо Марий Тӱрек кундем Снигирёво ялыште шочын-кушкын. Паша корныжо Ежовысо ял шотан илем дене кылдалтын. Литературыштат Валерий Анатольевич кугу пагалымашым сулен.

1980 ий — Александр Сергеевич Речкин, мурызо. Шочынжо тудо Куженерыште. Самырык мурызо изиж годсек муро деке шӱмаҥын, молан манаш гын тудын ача-аважат тӱвыра дене кылдалтше улыт. Институтышто тунеммыж годым «Полярная Звезда» группын солистше лийын, а вара эстрада мурызо семынат чапланен.

Мый тыште «тидыже сай, а тидыже уда» манын ынем ойло. Те шке лудын лекса да шоналтыза: руш сыным налше кудо почеламут авторын шонымаш йогынжым утларак тичмашын почын пуа?

Сылнымут корныш 1980 ийлаште ушнен. Тудо марий литературлан йöршын шуэ, шкешотан да мондалтше жанрыште пашам ышта – тиде басне. Чÿчкыдын мыскара (юмор) миниатюр, фельетон, эпиграмм, мыскылтыш (сатир) почеламут, шарж-влакым возен шога. Республикысе газетлаште да «Ончыко» журналыште печатлат шога. В. Мэчи да Мичу Вичу псевдоним-влак дене пайдалана. Шке вийжым драматургийыштат таҥастарен онча.
1930 — Сергей Иванович Иванов, театр актер, режиссёр, Россий Федерацийын сулло артистше, Марий Эл сымыктышын сулло пашаеҥже шочмо кечыже. Тудлан – 82 ий. Сергей Иванович Юлсер кундем Элнеттӱр ял гыч. Помар кыдалаш школым тунемын пытарымек, Палантай лӱмеш музыкал-театрал пӧлкашке тунемаш пурен. Тунемме жапыштыжак спектальлаште модаш тӱҥалын. А ГИТИС деч вара Шкетан лӱмеш драм театрыште режиссёр семын пашам ыштен. Марий тӱвырам вияҥдымаште тудын надырже моткоч кугу: 1963-шо ийыште Сергей Иванович икымше марий «Акпытыр» оперым шынден.

1820 — Михаил Михайлович Достоевский (1864 ийыште колен), писатель, «Время» и «Эпоха» журнал-влакым савыктен, Ф. М. Достоевский писательын изаже.

Деревня Аитсола (Айксола) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Деревня Колумбаево (Изиӓнгӹр) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Спиридон да Никодим-влакын пайремышт. Тиде кечын чывым руалыныт: тÿрлö кочкышым ямдыленыт. Сонарзе-влак гын ешыштым мераҥ шыл дене сийленыт.

1917 ийын Пургыж тылзыштыже Япыкым кугыжан армийыш нангайышт. Тыге кугу Октябрь революцийым тудо позицийыште вашлие. Кужу жап ночко окопышто лиймыжлан кора чотак явыга да черлана. Ий гыч тудым мӧҥго эмлалташ колтат.

Пӧртанур (рушла Портянур) — Российыште Марий Элын Поранча кундемыштыже верланыше ял. Пӧртанур ял шотан илемын рӱдерже. Калыкчот: 1067 еҥ (2003 ий), 819 еҥ (2010 ий).

Охотник. Вновь на родине я. Сквозь ельник… Роща тихая зеленью машет. На алых крыльях птица голубая. Из цикла «Серебряная сказка»: стихи // На земле Марийской. Йошкар-Ола ,1967. С.102-107.

Первый Каналын Кубокшо (руш. «Кубок Первого канала») — хоккей дене кажне ийын эртаралтше таҥасымаш. 1967 ий гыч Москошто эрта (лач 1992 ийыште Санкт-Петербургышто эртен, да 1991 ийыште йӧршын эртаралтын огыл). 1996 ий гыч Еврохоккейтур радамыш пура.

Эх, дорога, дорога! … Стихи / пер. А. Казакова // Соловьиный родник: антология марийской поэзии. Йошкар-Ола: Мар. кн. изд-во, 1970. С. 230-237.

Деревня Купсола — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Финно-угор сылнымут денат Валентин Колумб мемнам палдара. Мордва поэт Артур Морон, Евгений Пятаевын, венгр Шандор Петëфин, Юхас Ференцын, финн йылме дене возышо инкер-финн Армас Хийрин, эстон Михкель Вескен да молынат почеламут ден поэмылаштым ужына.
Ялысе молодежьлан телым нигуш каяш. Клуб лийын огыл. Садлан Георгий йолвара дене мунчалтыме верым ышташ мутым луктын. Ик арня эртымек, изуремыште кугу модыш лÿшкалтын. Кеҥежым Павлик Морозов лÿмеш костерым нуреш чÿктен, пионер-влак тудын йыр пöрдын модыныт. « У кече шочеш, тул гай йошкарген» манын, муреныт. Ончыкылык писатель комсомолец-влак денат пашам шуко ыштен. Тошто пайремын эҥгекшым, зиянжым умылтарен. Тÿҥ шотышто Макарсола йыр ялла гыч ÿдыр-каче-влак погыненыт. Тидын нерген Миклансола ялыште илыше Л.Г. Герасимов тыге ушештара: - Георгий путырак кугу общественный шонымашан еҥ ыле. Саде Макарсола курык чоҥгаш мыят кок-кум гана миенам. Тыште Георгий докладым ыштен, декламатор-конференсье рольым модын, почеламутым лудын. Калык кушташ йодын гын, куштенат пуэн. Тылеч вара Вуртем марий-влак тидым «курык чоҥгасе пайрем» манын, ушештараш тÿҥалыныт… Горельский кандашияш школын ик классыштыже кызыт Георгий Ефруш лÿмеш кугу уголок уло. Материалым тематика шот дене разделлан шеледыме огыл гынат, писательын йоча да рвезе жапше кузе эртымым, тунеммыжым, Кугу Ачамланде сарыште тушман ваштареш талын кредалмыжым раш ончыктымо. Лопка стендыште школлан Георгий Ефруш лÿмым пуымо нерген увер, книга, фото-влак, писательын творческий пашаж нерген материал, южо рукописьше, тÿрлö еҥын шарнымашыже аралалтыт. 1967 ийыште шыжым лекше «Колхозная правда» газетеш печатлыме репортаж оҥай. Репортажыште Вуртем вел шемер-влакын землякыштым кузе чот йöратымыштым, пагален аклымыштым раш почын пуымо. Коридорысо кÿкшö пырдыжыште, омса пурымаштак, Г.Ефрушын кугу портретше шинчаш перна, ÿлнырак тудын илыш корныжо да тушман ваштареш геройла кредалмыже ушештаралтеш. « Вечная память павшему в боях за социалистическую Родину нашему земляку, замечательному писателю-воину и сыну марийского народа Г.Ефрушу», - возымо. Тыште ондак туныктышо Г.М.Бекешев шагал огыл тыршен. Но але ыштышаш паша шуко. Мутлан, Георгий Ефрушын газетлаш печатлыме статьяжым, заметкыжым погымо огыл. Георгий Захаровичым Вуртем вел шемер-влак моткоч чот йöратат. Кажне ийын апрель тылзыште тудын шочмо кечыжым палемдат, ойлымаш гыч ужашым, почеламутшым калык коклаште лудыт. Эрвелыште кава ала-могай чия дене чиялтымыла волгалтеш. Писын чоҥештен эртыше, куштылго да шыдын койшо пыл коклаште йошкар ÿжара йолген модеш. Тудо пÿтынь кава тÿрым йолван солыкшо дене леведеш. Веней, кидем кучен, корем гоч кÿвареш шогале, ÿжара йÿлымö велыш вуйжо дене ончыкта: - Георгий тыгай сылне эрым моткоч чот йöрата ыле. Мылам туге чучеш, пуйто тудо кызытат геройла верыштыже вурс меҥгыла тура шога, кидыштыже боевой йошкар знамя лойга. Георгийын шÿгарже Кольский полуостров лишне, Куоярвий манме вер лишне, 526 номеран кÿкшакаште. Писательын илышыже, поро чапше калык коклаш чот шыҥен.

1926 — Андрей Андреевич Кудрявцев, артист да режиссёр. Шуко жап тудо Шкетан лÿмеш кугыжаныш драме театрыште пашам ыштен. 18 ий марий телевиденийыште режиссёр сомылым шуктен шоген.

Репрезентация гендера в марийском романе // Филологические исследования-2014.Источники, их анализ и интерпретация в филологических науках. Сыктывкар. 2014. С. 93-95
Кожлаэҥер (курыкмарла Кожланӓнгӹр, рушла Кожланангер) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Пызыкнур ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 105 еҥ (2001 ий), 78 еҥ (2014 ий).

Поэт-лирик Юрий Сергеевич Чавайнын шочмыжлан кумшо январьыште тений шымлу ий теме. Тиде кечым «Марий Эл» газетна палемдыде ыш кодо, поэзийыште ныжылге, кумылло, сöрале кышам кодымыж нерген каласкалыш.

Гусева Элина Витальевна 2001 ийыште Марий кугыжаныш университетын историй-филологий факультетшым тунем пытарен, «Филолог. Туныктышо» специальностьым налын. 2003-2005 ийлаште Марий кугыжаныш университетын аспирантурыштыжо шинчымашыжым пеҥгыдемден, «Выразительные и образные средства в описании словесного портрета (марий роман негызеш)» лÿман кандидатлык диссертацийым арален (шанче вуйлатышыже ‒ филологий шанче доктор, профессор Н.Н. Глухова).

Нехорошков Михаил Федорович — I степенян да II степенян Ачамланде сар ден Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

Пекесола (рушла Пекейсола) — Российыште Марий Элын Кужэҥер кундемыштыже верланыше Тумньымучаш ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 73 (2005 ий), 60 еҥ (2010 ий).

1959 ий — Дина Михайловна Рычкова, туныктыш пашаеҥ да почеламутчо. Шернур кундем Йошкар-Памаш ялыште шочын. 1981-ше ийыште Марисоласе кыдалаш школышто туныктышылан тыршаш тӱҥалын. Тидын годымак сылнымут дене кугу кылым кучен. Уста поэтесса литератур премий дене ик гана веле огыл палемдалтын.

Изи Купто (рушла Малая Купта) — Российыште Марий Элын Марий Тӱрек кундемыштыже верланыше Марий Тӱрек ола шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 80 еҥ (2000 ий), 68 еҥ (2010 ий).

Тудо марий литературышто шагал куралме аҥам – басне жанрым ойырен налын. Ик лÿм дене веле огыл тырша, тÿрлö авыртышыже уло: В.Дмитриев-Ози, Орлой Канеш, Кол Орлой… А чын лÿмнерже – Дмитриев Виталий Сергеевич. Марий басньын ачаже Г.Микай семынак Татарстанеш шочын, Балтач районысо Улисьял лÿман ялеш 1949 ийын 4 январьыште. Тетюши олаште педучилищым да Марий госуниверситетым тунем лектын. Почеламутым возаш 1970 ийыште тÿҥалын, икымше басньым – тулеч латкум ий вара. 1991 ийыште Шернурышто «Локама вондер» басне сборникым савыктен, а 1997 ийыште Йошкар-Олаште – «Локама пеледышым».

Йыгра (суасла Карманково, рушла Карманково) — Российыште Суас Элын Камша кундемыштыже верланыше Тошто Гришкино ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 64 еҥ (1989 ий), 77 еҥ (2009 ий).

М. Шкетанын 1930-1933 ийлаште возымо, 1933 ийыште Йошкар-Олаште посна книга дене савыктыме эпический сынан тиде произведенийже писательын ойпогыжо рÿдö верым налеш. « Эреҥерым» сераш Яков Павлович ончычсо пÿтынь творчествыж дене, колымшо ийлаште илышым келгын шымлымыж дене ямдылалтын. Тунамак ял озанлыкым, кооперацийым, мланде пашам, экономикым вияҥдыме нерген моткоч шуко статьям, очеркым, фельетоным савыктен. Чыла тиде варажым романым возымаште поян материал лийын.

Финн-угор калык Кава юмым акрет годсекак пален да пагален илен. Хант ден манси калык кызытат Кава юмым “Квазь”, “Кворос” манын кумалеш. Одо кгдык гын тудым “Куазь” манеш. Финн да карел-влакат Кава юмылан кумалыныт.
Арсий Волков (Арсений Афанасьевич Волков), (1923 идым 9, Марий автоном область, Оршанке кундем, Тошто Крешын ял —12 идым 1994, Марий Эл, Оршанке кундем, Тошто Крешын ял) — марий серызе, драматург, артист, СССР Серызе-влак ушемын йыжъеҥже (1951), Марий АССР-ысе тӱвыран сулло пашаеҥже (1967), 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

Калмашэҥер (рушла Каменка) — Российыште Пермь мландын Суксо кундемыштыже верланыше Поедуги ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 188 еҥ (2010 ий).

Поснак йöратен да жаплен тудо Сергей Есенинын почеламут ден поэмылажым. В. Колумбын творчествыж нерген ойлаш гын, тидланже амал ятырак. Эн ончычак нуно коктынат пӱртӱс лоҥгаште шочын-кушкыныт, ялын икшывыже улыт. Такшым ийгот шот дене ончалаш гын, нунын коклаште ойыртем ятырак. Марий рвезе Сергей Есенин деч 40 ий вара ош тӱням ужын, туге гынат нунын чон шижмашышт, тӱня умылымашышт пешак лишыл.

Хутор Каракша — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Алексеев Иван Яковлевич — II степенян Ачамланде сар орден да III степенян Чап орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

1935 ийыште, шке илышыжым Йошкар-Ола дене эрелан кылда.Тиде ийынак С. Чавайн дене вашлиеш. Поро мурызым йӧратыме да пагалыме кумыл,тунамсе куан шулыш шӱм-чонешем ӱмырешлан кодыныт.

Ӱлыл Озакъял (рушла Нижнее Азяково) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Озакъял ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 46 еҥ (2002 ий), 38 еҥ (2010 ий), 37 еҥ (2014 ий).

В. Колумбын руш йылмыш кусарыме сылнымутшым тыгай книгаште муаш лиеш: Колумб В. Ойырен чумырымо ойпого. Т. 3: Тÿнямбал да руш классике, рушлаш кусарыме сборник-влак. Йошкар-Ола, 2007. С. 273-695.

Деревня Рябиновка (Рябиновкы) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Лингвостилистические особенности словесного портрета в художественном произведении// История, современное состояние, перспективы развития языков и культур финно-угорских народов: материалы III Всероссийской научной конференции финно-угроведов (1-4 июля 2004 г., Сыктывкар). Сыктывкар, 2005. С. 73-74.

Поэзий да прозо коклаште ойыртем уло. Почеламутчым ойыртемалтше еҥ семын аклат, юмо тудлан кӱкшӧ мут-влакым возгалаш мастарлыкым пуен, манын ойлат. Тиде статуслан кӧра почеламутчо мутым термин семын аклаш огеш лий. Тиде мут дене калык айдемын возгалыме мастарлыкшым акла: сайын огыл возгалыше айдеме нерген "почеламутчо огыл" манын ойлат. Айдемым почеламутчо лӱмдаш тӱҥалышт манын, южгунам почеламутым возымаш але савыктымаш гына огеш сите.

1 Шорыкйол 2012 ийыште чот почеш олаште 747,6 тӱжем еҥ илен, всей ола воктен верланыше кишлакым шотыш налаш гын — 1,012 млн. Ола гоч Душанбинка эҥер йога. Олаште чӱчкыдын мланде чытырналтмаш шижалтеш. Мланде чытырналтмым Душанбесе сейсмологий станций эскера.
Алексей Иванович Маюк-Егоров (? — 1938) — икымше марий профессионал режиссёр. Курыкмарий кундемыште Изи Шӹндӹр церкы солашты шочын кушкын. ГИТИС режиссер отделенийым пытарен. 1936 ийыште марий кугыжаныш театрыште режиссерын пашажым шукташ тӱҥалын. Чылаже 2 ий театрыште пашам ыштен. Тудын эн чапле шындымаш - С. Николаевын комедий "Салика".

…Тиде икымше шӱмпӧлек деч вара Юрий Чавайн ӱдыр таҥже лӱмеш шуко-шуко сылне корным возен. Но илышыжым вучыдымын кылден весе дене. Икте-весым сайын паленжат шуктен огытыл: палыме лийыныт октябрьыште да ушненыт декабрь кыдалне. Нуным моло деч коч илыш пӱрымашыштын икгай улмыжо тыге писын лишемден докан: Юрийын да Эмилиян ачаштым, писательым да радиокомитет председательым, ик кечынак лӱен пуштыныт.

Деревня Евсейкино (Евсейкин) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

1905 ийыште революций жапыште «Кресты»ште политик преступник-влак шинчаш тӱҥалыныт. 1917 ий Февраль революций дечын вара чыла преступник-влакым эрыкыш луктыныт.

11 марта 2007 года был проведён референдум по объединению Читинской области и Агинского Бурятского АО в единый Забайкальский край. Предложение об объединении одобрено подавляющим большинством голосов. Объединение вступило в силу 1 марта 2008 года.

Пӱнчыдӱр (курыкмарла Пӹнжӹдӹр; рушла Пинжедыр) — Российыште Марий Элын Килемар кундемыштыже верланыше Йӱксар ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 60 еҥ (2004 ий), 47 еҥ (2010 ий).

Шуҥго (рушла Шуньга) — Российыште Марий Элын У Торъял кундемыштыже верланыше Масканур ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 27 еҥ (2002 ий), 24 еҥ (2010 ий).

Петров, Александр Алексеевич — журналист, драматург да поэт. Шкеже Кужэҥер кундем Мари-Олма ял гыч. «Кугарня» газетын тӱҥ редакторжылан ыштен. Тидын деч посна Александр Алексеевич поэт да драматург семын чапланен: «Кронуш», «Пупкин ӱдырым налеш» да моло пьесынат авторжо.

Деревня Пертюково (Пертюк) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Тыгай пайлымаш кызытат вияҥын шога. Памар сола калык коклаште кызытат шонен лукмо илыше-влак деч посна лийын шогышо солан деловой ужашыжылан шотлалтеш.

Марий Ӧрша (рушла Мари-Орша) — Российыште Марий Элын У Роҥго кундемыштыже верланыше Вечын ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 189 еҥ (2004 ий), 151 еҥ (2010 ий).

Арсений Андреевич Венедиктов (1935, Шорыкйол 2) — марий мурызо, Курыкмарий кундемысо Цигансола (Цыганово) ялыште шочын. Арсенийын йоча улмыж годым Кугу Авамланде Сар тӱҥалын. Ешышт гыч ачаж дене кугурак изаже сарыш каеныт да мӧҥгӧ пӧртылын огытыл. Ту жапыште илыш неле лийын. Сар мучаште Арсений школыш тунемаш кошташ тӱҥалеш. 1951 ийыште Пайскырык (Пайгусово) ялысе шымияш школым тунем пытара.

Купсола (рушла Купсола) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Марийсола ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 141 еҥ (2005 ий), 170 еҥ (2010 ий).
Тудо ийынак шошым Г. Ефруш Украиныш унала миен коштын, кугу кобзырьын илым мландышке марий калыкын шÿм саламжым намиен. Киевыште тудо СССР Писатель ушем правленийын юбилейный пленумыштыжо участвоватлен, Каневыш Шевченкон шÿгарже деке миен. Чыла тидым шарнен, тудо изи очеркым возен. Очеркше «Марий коммуна» газетеш печатлалтын. Журналын тиде номерешыже очеркым уэш печатлена.

«Кресты» казаматыште уголовный преступник-влак, политик, тыгак неле преступленийым ыштыше еҥ-влак шинченыт. Нунын коклаште эн ондак калыклан эрык верч кучедалше деятель-влак шинченыт: И.Браудо, А.А. Ергин, М.С.Ольминский да В.П.Приютов.

Тиде пьеса ынде йӧршын мондалтын, манаш лиеш. Шке жапыштыже тудо кӱкшын аклалтын.Ким Васинын «Йоча литератур нерген»статьяштыже: «Анатолий Бик Отечественный войнан фронтешыже геройла колышо совет воин- шамычын ешышт верч элнан тыршымыжым ончыкта, тидын дене пырляк вес келге темым тарвата: достойный совет гражданин лияшлан изинекак ямдылалтман. Бикын пьесыже садланак кугу воспитательный характеран лийын. Мир верч кучедалме темым пуртымаш пьесым моткоч злободневныйыш, утларак кӱлешаныш савырнен»

Валентин Христофорович кусарыме пашалан нигунамат жапшым чаманен огыл. Тудо моло иза-шольо автор-влакын творчествышт деке лишкырак лийын, нунын сылнымут саскаштым пален шоген. Поэтын кусарыме произведенийже-влак моткочак шуко. Нунын коклаште куба поэт Николас Гильен, венгр Шандор Петëфи, суас Габдулла Тукай, чуваш Педер Хузангай, пошкырт Мустай Карим, мордва Никул Эркай да молат лийыныт. Руш поэзийым ойлыманат огыл. Валентин Колумб Москваште, Литинститутышто тунеммыж деч ончычат Н. Заболоцкийын, С. Есенинын, В. Маяковскийын, А. Сурковын, Н. Тихоновын, А. Твардовскийын да молынат творчествышт дене сайын палыме лийын.

Деревня Кучук Памаш (Малая Мушерань, Изи Маршан почиҥга, Малая Мушерань, Мӱндыр Лук) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

…Юрий Чавайнын поэзийжым Миклай Казаков ден Семён Николаев, тыгак критик Соня Манаева-Чеснокова сайын лончылынет, тудын кугу мастар улмыжым ончыктен пуэныт. А тыгай талантын серемыжым вес йылмыш кусараш поснак неле. «Соловьиный родник» антологийлан лу наре стихым эше 1960-шо ийлаштак Александр Казаков келыштарен. Тудо шке сомылжым чаплын шуктен. Улыжат латкок корнан «Морко сем» почеламут рушла поснак моторын йоҥга.

1933 ий — Виктор Васильевич Васильев, туныктыш пашаеҥ, химий шанче кандидат. Моркысо педучилищым тунем лекмек, ты районысак Себеусад да Кугу Кожлаял школлаште туныктышлан пашам ыштен. Вара паша корныжо Марий кугыжаныш педагогик интститутышто шуйнен, а 1972-1999-ше ийлаште Виктор Васильевич Марий кугыжаныш университетыште тыршен: химий кафедрым вуйлатен. 20 утла шанче пашан авторжо.

1964 ий — Лидия Васильевна Веткина, тазалык аралтыш пашаеҥ да тӱрлызӧ. Тудын шочмо верже – Шернур кундем Тамшэҥер ял. Паша корныжо Шернур районысо эмлыме вер дене кылдалтын. Име ден шӱртым Лидия Васильевна кидышкыже шукертак кучен. Ыштыме сомылжым иктешлен, «Вынереш тӱрлымӧ илыш» лӱман Шернур вел марий вургеман фотоальбомым савыктен луктын. 2000 ийыште "Марий вургем" конкурсышто гран-при пӧлекым сеҥен.
«Я — нестареющий поэт...» : о творчестве И.Осмина ; Слово о нашем друге : о творчестве Г.Матюковского // Восхождение : лит. портр. мар. писателей. Йошкар-Ола, 1984. С. 88—100 ; 169—181.

Тыге лектеш: поэт кычалын, а пÿртÿс тудлан шке мурыжым муралтен пуэн! Юрий пÿртÿсын лишыл родыжо, танже ыле, тудын шÿлышыжым умылен, койыш-шоктышыжым шÿм пеленжак ашнен. Уке, тыгай талант кажнылан ок пуалт, кажне ен чодырасе тÿрлö кайыкын, кушкылын лÿмыштым, могай пайдам пуымыштым, молан кÿлеш улмыштым пален ок керт. Тидлан чын зоолог, ботаник гай лийман.

Василий Орлов 1916 ийын шорыкйол тылзын 28-ше кечынже Россий империй, Озаҥ губерний, Чарла уезд, Туруново (кызыт Йошкар-Ола) ялеш кресаньык ешеш шочын. Школ деч вара Горьковский областьын Дзержинск олан ФЗУ-ш пурен. 1933 ий гыч 1936 ий марте радиокомитетыште редактор ден дикторлан пашам ыштен. Тидын деч вара науко могыр Республике науко библиотеке МАССР директорын заместительланже шотлалтын. Тидын дене пырля марий радион дикторланже пашам ыштен. Ӱнаран йӱкланже В. Орловым «марий Левитан» манын лӱмденыт. 1958-ше ий гыч республиканский библиотекыште директорлан ыштен. В. Орлов литератур пашам 1940-ше ийыште тӱҥалын. Шукын тудым йочалан возышо семын палат. Возымыжо тудын оҥай да умылаш лийме. Мутлан: «Кол-влак», «У тушто-влак» да т.м. В. Орлов тыгай почетный грамот дене палемденыт: Президиум Верховного Совета МАССР, Министерства культуры РСФСР да СССР. Тыгак тыгай медаль-влак дене: «За трудовую доблесть, «За трудовое отличие». 1965-ше ийыште В. Орловлан почетный званийым «Заслуженный работник культуры РСФСР-ым» кучыктеныт. В. Орловын «Ойлымаш-влак» книгаштыже 13 ойлымашым серыме:

1970 — Владимир Кузьмич Иванов, юрист да мер пашаеҥ. Шочынжо тудо У Торъял кундем Матвуй почиҥгаште. Кызыт Провой рӱдерыште пашам ышта. Тӱрлӧ изданийлаште да «Марий Эл Радиоштат» еҥ-влаклан правам умылтарыме сомылым вӱден шога.

Селение Лесной барак Парник — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Марий калыкат «кинде – чылалан вуй» манын. Сандене киндым кеч-могай йӱлам шуктымо годым пеленак кучен. Эсогыл кугорныш тарванымекат кӱсенышке кинде курикам пыштыман. Юмылан кумалаш лӱмын Кумалтыш киндым ямдыленыт. Тудым эше ӱян-шӧран кинде маныт.

Вероника Сидоркина 1983-1988 ийлаште Марий кугыжаныш пединститутын филологический факультетыштыже шинчымашым пога. Тунем лекмек, Морко школышко руш йылмым да литературым туныкташ кая. Тунамак "У муро" ансамбльышке кошташ тӱҥалеш. Творческий корныжо лач тиде ансамбль гыч тӱҥалеш. Марлан лекмек, пелашыже Вячеслав Андреевич Корчемкин дене У Торъял кундемыш илаш куснат. Ныл ийым Масканур школышто ыштымеке, пелашыжын шочмо поселкыш, У Торъялыш, куснат. Коктынат школышто туныкташ тӱҥалыт: Вероника Николаевна - марий йылмым, Вячеслав Андреевич - физикым да информатикым.

Шӱргыял (рушла Шургуял) — Российыште Марий Элын Шернур кундемыштыже верланыше Чылдемыр ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 17 еҥ (2005 ий), 12 еҥ (2010 ий).
Лесная сторожка Крутое Болото — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

1936 — Михаил Кузьмич Нефёдов, сӱретче. Татарстан республикыште Семиозерка ялыште шочын-кушкын. Йошкар-Олашке 1974-ше ийыште толын. Мотор пӱртӱс, марий мланде самырык сӱретчын чонышкыжо кугу кышам пыштеныт. Сӱретлыме пашаште негызым пыштеныт. «Край марийский» ончерыш шке пашажым лукмеке, тудын раданаже-влаклан кӱкшӧ акым пуэныт. Тудын пашаже коклаште «Пӧртылмаш», «Туныктышо Финова», «Чын», «Отро» да молат. Михаил Кузьмич шке пашаштыже эреак у темым кычалын. Садланак кажне сӱретше возымо стиль дене, тема дене моткочак ойыртемалтыт.

XIX курымышто электродинамикым кӱшкӧ нолтымашыште кугу надырым Германий гыч шанчызе-физик Генрих Герц пыштен. Пашажым аклен Калык-влак кокласе электротехник комиссий 1930-шо ийыште шанчыеҥын тукымлӱмжым шотлымаш радамыш пуртен.

Деревня Кукрем — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Мурызо ешан, марийланже икмыняр йоҥгалтарыме мурым пӧлеклен. Йочаже-влак: Ксения, Виктор, Ксения. Ача-аваже: Виктор Афанасьевич ден Татьяна Ивановна.

Деревня Чодыраял — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Выразительные и образные средства в создании словесного портрета (на материале марийского романа) // Автореферат кандидатской диссертации, Мар. гос. ун-т. г. Йошкар-Ола. 2007 г.23с.

Хутор Балезина — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Экспрессивные синтаксические конструкции в современной марийской прозе. Россия и мировое сообщество в поисках новых форм стабильности. Материалы постоянно действующей всероссийской междисциплинарной научной конференции. Ч. 1. – Йошкар-Ола, 2002. – С. 246-248.

Йывран (рушла Юж-Изыгачево) — Российыште Марий Элын Маскасола кундемыштыже верланыше Пижма ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 42 еҥ (2002 ий), 36 еҥ (2010 ий), 29 еҥ (2013 ий).

Домокош П. Урал лишне илыше калык-влакын сылнымутышт // Филологий паша: Сб. Сегед, 1972. 104 вып. С. 37-43; Геликон (Будапешт).1972. 3-4 №. 365-381 с. (венгр йылме дене).

Чаплын образым чоҥымылан, спектакль, кинофильм, телеспектакль, телефильм, концерт да эстраде программе, сем, теле- да радиопроизведенийым ыштымылан артист, режиссёр, балетмейстер, дирижёр, хормейстер-влаклан пуалтеш. Ты годым тӱвырашке тиде паша кугу надырым пыштышаш, калыкыште пагалымашым пуышаш. Марий Эл Республикын сулло артистше але Марий Эл сымыктышын сулло пашаеҥже чап лӱмым налме деч вара 5 ий эртымеке гына пуалтеш. Кызыт Марий Эл Республикын Президентше тиде чап лӱмым пуа. Удостоверений ден оҥ тамгам кучыктат. 2008 ий 1 Сӱремлан 90 еҥ тиде чап лӱмым налын.
Сегментированные конструкции в марийском языке // Филологические исследования на рубеже XX-XXI веков: традиции, новации, итоги, перспективы. Сборник статей по итогам Всероссийск. науч. конф. (19-21 октября 2011 г., Сыктывкар). – Сыктывкар, 2012. – С. 83-86.

Роман мучко ме марий калыкын у илышым чоҥымашке неле, оргажан, лакылан корно дене толмыжым ужына. Акрет годсек тошто радаман ялын негызше шкет озанлык лийын. Шкетвуя илыш куным виктарыме паша лектышым иземден, экономикым ÿлыкö волтен.

Селение Нужииский химзавод (Химлесхоз) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Музыкальный театр пашам ышташ тӱҥалме ийлаште утларакше оперетта-влакым шындылын. Сандене Арсенийлан опереттылаштат мурашыже перна. Мутлан, «Цыганский барон» опереттыште Оманайын, «Летучая мышьыште» Орловскийын, Чезере ден Павлон партийыштым «Поцелуй Чаниты», Густавыным «Король вальса» спектакльлаште модын. Тӱрлӧ опереттылаште модмым шкеже сценический мастарлыкым шуарымаш лийын манын ойла.

Заникаев Семён Петрович — Йошкар Тисте орден, I степенян Ачамланде сар орден да Йошкар Шӱдыр орден-влакын кавалерже, 1941–1945 ийласе Кугу Ачамланде сарын участникше.

Марий сылнымутлан негызым пыштыше-влак радамыште М. Шкетанын лÿмжö С.Чавайн дене йыгыре тöр шога. Кок кугу писательын творчествышт икте-веыштым ешарат, келгемдат, пойдарат. М. Шкетан шочмо кундемын ХХ-шо курымысо илышыжым кумдан, воштончышышто ужмо гай сÿретла.

С. Т. Разин, тудын атаманже-влакын ӱжын возымо серышыштым Юл воктен илыше калык пеш йывыртен вашлийын. Руш крепостной, мордва, татар, чуваш, марий-влак шке кумылын сарзе-влак радамыш шогалыныт, Симбирск, Алатырь, Саранск ола воктене онарла кредалыныт.

Деревня Лапка Памаш (починок Егоров, Низменный Ключ) — «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Сост. А.Г. Иванов, Йошкар-Ола, Марийское книжное издательство, 2006 г. 648 с. 750 экз.» книга гыч ужаш кылвер.

Жак-Ив Кусто́ (французла Jacques-Yves Cousteau; (11 Пеледыш 1910 — 25 Пеледыш 1997) — Тӱнямбал тептеҥызын лӱмлӧ франций шымлызыже, фотограф, режисьор, шуко кнага да филм-влакын авторжо. Франций академийын йыжъеҥже улеш. Чап легионын орденжын командоржо. Капитан Кусто семын палыме.

Кугувол (курыкмарла Коговал, рушла Студёная Колода) — Российыште Марий Элын Курыкмарий кундемыштыже верланыше Пайскурык ял шотан илемыш пурышо ял. Калыкчот: 95 еҥ (2001 ий), 65 еҥ (2014 ий).

Покшел кашташте Кече Ава да индеш куштылго шӱдыр оза улыт. Нине пӧрдын шогышо индеш шӱдырым шанчыште планета-влак маныт. У Торъял кундемыште кумдан палыме онаеҥ Николай Иванович Сидоркин (ялыште тудым Ош Миклай маныныт) покшел кашташке тылзымат пурташ лиеш манын ойлен. Тылзе, очыни, покшел да ӱлыл кашта коклаште верланен.
Тыге, жап эртыме дене юлиан кечышот григориан кечышот деч чотрак да чотрак ойыртемалтеш: кажне 100 ий жапыште ик суткалан. 1583 ийыште Григорий XIII Константинопольысе Иеремия II патриархлан у кечышотыш куснаш темлымаш дене серышым колтен. Константинопольышто у кечышот дене келшен огытыл. Российыште григориан кечышотым 1918 ийыште Совнаркомын декретше почеш пуртеныт. Тыге 1918 ийыште 31 Шорыкйол деч вара вигак 14 Пургыж тӱҥалын.

Фразелогизированные конструкции с частицами гын / дык в марийском языке // 11th INTERNATIONAL CONGRESS FOR FENNO-UGRIC STUDIES/ Linguistics. Piliscsaba, 2010. - Р. 78-79.

Сотнур сола деч 2,8 километр кечывалвел-эрвелне Ямбаш корем воктене верланен. Ял воктен шуко памаш лектеш, но иктыже посна ойыртемалтын шога, яндар вӱдан эҥер вӱд гай писын йогышо кугу памаш. Ты памаш яллан лӱмым пуэн.

Умбакыже тунемаш каен огыл. Ешыште аваж дене коваже гына лийыныт. Нунык вачыште шинчаш сай огыл, сандене колхоз пашашке кошташ тӱҥ-алеш. Кушко колтат, тушто пашам ышта. Товар ден локшычмо пашамат ышта, лесничествыш пушеҥгым шындашат коштеш, мӧҥгыштӧ чыла пӧръеҥ сомылым шке ыштылеш. Яра жапыште гармоньым шокташ пешак йӧратен. Руш, марий да чуваш сем-влакым моткоч сылнын йоҥгалтарен. Радио дене колмо у семым тунамак калыклан гармонь дене шокташ тӱҥалын. Изиж годсекак музыканче лияш шонен коштын, но кузе тиде корныш лекшашым гына пален огыл.

Крокет модмашыште утыждене вийым пыштыде сайын жапым эртараш лиеш. Модшо-влак кидышкышт пу чöгытым налыт, да шар шамычым изи капка гоч колтылыт. Тиде жапыштак тавалыше шке шар шымычыжым покта. Тÿрлö элыште модмо радам ойыртемалтеш. Но тÿҥлан Крокет Ассоциацийын калык-влак кокласе виктарчыкше шотлалтеш. Английысе крокет, гольф-крокет, руш крокет, да урем крокет дене кугу таҥасымаш-влак эртат. Крокет дене яклака пасушто модыт. Пасуш кокыт гыч 8 еҥ марте иканаште лектын кертыт.
К.Васин поэтын творчествыжым веле огыл, тудым шкенжымат пеш сайын пален. Эше сар деч ончычак, «Ямде лий» газетыште йоча творчестве полкам вуйлатымыж годым, А. Бик сераш гына туҥалше Ким Васинлан ой-каҥаш дене полшен.Шуко жап эртымеке, калык писательже 1995 ийыште тауштен шарналтен: «Мыланем сылнымутым йӧраташ вийым» А.Бик пуэн шоген. Икымше ойлымашем, почеламутем-влак лач тудын гоч эртеныт…Анатолий Бик нерген очеркым сераш тӧчышым,но иканаште шым керт (Чыла шарнаш шӱмлан пеш йӧсо, Анатолий сай йолташ ыле, ме кумытын – А.Бик, Ал.Ток, К.Васин- пеш келшена ыле, мемнам Ким- Бик- Ток маныт ыле. К.К. Васин Анатолий Бик нерген эн сай возымыжо – «Поэзия жизни» литературно- критический очерк, тудо «Восхождение» книгаш савыкталтын. Васин дене таҥастарымаште С. Вишневский студент годсо йолташыж нерген шагалрак серен, но А. Бикын поэзийжым аклаш тудат сай деч сай шомакым муын. «Мастарлык – писательын вийже» статьяштыже лудына: А. Бик шуко произведенийже калык деке шуын. Теве «Мыйын шӱдырем» почеламутшымак налаш. Тудо хрестоматийышкат пурен да М.Казаковын «Мый Москваште каем» почеламутшо семынак Марий калыклан моткоч палыме да йӧратыме лийын. Мыйын шонымаште, тудын ятыр почеламутшымат калык пала. Тыгай почеламутлан мый тудын «Трактористка Оксина», «Памаш корно», «Вичкыж – вичкыж мардежет», «Мемнан таҥна комсомол» да молымат шотлен кертам. Нине почеламутлан жапше годым композитор-влак мурым возеныт…А.Бикын ятыр почеламутшо калыкмут семын йоҥгалтеш да шӱмеш кодеш…Лудын лекмеке, шонен шинчет: поэт Америкым почын огыл, тыйын шонен коштметым гына каласен , но пеш сылнын.(С. Вишневский 1966)

Памашсола Вончӱмбал (рушла Памашсола Вонжеполь) — Российыште Марий Элын Морко кундемыштыже верланыше Октябрьский ял шотан илемыш пурышо марий ял. Калыкчот: 30 еҥ (2010 ий), 19 еҥ (2010 ий).

1967 — Анатолий Андреевич Соловьёв, туныктыш да шанче пашаеҥ, историй шанче кандидат. Шкеже Шернур район Кочанур ял гыч. Ынде ятыр ий тудо Марий кугыжаныш университетыште пашам ышта: историй предметым вӱда.

Формирование лингвистической интуиции и патриотизма (на примере анализа синтаксических фразеологизмов в сборнике Г. Алексеева «Шочмо вер-чевер»). Марийское краеведение: опыт и перспективы его использования в школе. Материалы 8-й республиканской научно-практической конференции. – Йошкар-Ола, 2002. – С. 81-83.

Лингвостилистическая характеристика словесного портрета в марийском романе// Тезисы докладов Х Международного конгресса финно-угроведов: Лингвистика: II часть / Мар. гос. ун-т. Йошкар-Ола, 2005. С. 212-214.

Саде ийынак кеҥежым Юрий Сергеевич ӱмырыштыжӧ икымше гана Башкирийыш миен, да коштын ала-кушто огыл, а мемнан Мишкан районышто. Мый тунам, кум курсым пытарыше рвезе, ялыштем лийынам. Вара иже паленам: уна поэт пошкудо (шым уштыш торасе) ялыш миен да тудым лӱмеш «Тӧргымдӱрыштӧ» сылне почеламутым серен. Ю.Чавайнын «Ӱжаран куэрлаште» книгашкыже тиде стихын ала-могай тӱҥалтыш вариантше гына («Уке, мыйын йӱкем йомын огыл…») пурталтын. Эрвелмарий ялыште шочшо вес почеламутышто возен:

Урем мучко лектам тымык ял гыч… Уке, мыйын йÿкем йомын огыл… Шинчашт канде ояр кеҥеж эр гае: почеламут-влак // Марий коммуна. 1974. 27 сент.