Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
महादेव्याः शिक्षणम् इन्दौर-नगरस्य 'मिशन'-विद्यालये आरभत । सा संस्कृतस्य, आङ्ग्लभाषायाः, सङ्गीतस्य, चित्रकलायाः च शिक्षणं गृहे एव प्राप्तवती । यतः तस्याः गृहे अध्यापकाः पाठयितुं गच्छन्ति स्म । महादेवी स्वविवाहे व्यस्ता अभवत्, अतः मध्ये सा किमपि अध्ययनं कर्तुं न शक्तवती । परन्तु विवाहोत्तरं १९१९ तमे वर्षे महादेवी इलाहाबाद-नगरस्य 'क्रास्थवेट'-महाविद्यालयं प्रविष्टा । महाविद्यालयस्य छात्रावासे एव सा निवसति स्म । १९२१ तमे वर्षे महादेवी अष्टमकक्षायां आप्रान्तं प्रप्रथमं स्थानं प्राप्तवती । तस्मिन्नेव काले तया स्वकाव्यरचनयाः आरम्भः कृतः । यदा सा सप्त वर्षीया आसीत्, तदारभ्य एव सा कविताः लिखतिस्म । १९२५ वर्षपर्यन्तं यदा सा 'मैट्रिक'कक्षायाम् उत्तीर्णा अभवत्, तदा सफलकवयित्रीत्वेन सा प्रसिद्धा जाता आसीत् (हो चुकी थी) । विभिन्नासु पत्रिकासु तस्याः कविताः प्रकाशिताः भवन्ति स्म । महाविद्यालये सुभद्रा कुमारी चौहान इत्यनया सह तस्याः घनिष्ठसख्यम् आसीत् । सुभद्रा कुमारी चौहान एकदा महादेव्याः हस्तं गृहीत्वा सखिषु कर्षयित्वा अनयत्, तत्र च अवदत्, “शृण्वन्तु, एषा कविताम् अपि लिखति” इति । १९३२ तमे वर्षे यावत् सा इलाहाबादविश्वविद्यालयात् संस्कृतविषयं स्वीकृत्य एम.ए-कक्षायाम् उत्तर्णा अभवत्, तावत् तस्याः द्वौ कवितासङ्ग्रहौ नीहार, रश्मि च प्रकाशितौ जातौ आस्ताम् (हो चुके थे) ।

विकिसूक्तिः इति विक्याधारितपरियोजना विकिमीडियाफौन्डेशन्-द्वारा परिचालितासु परियोजनासु अन्यतमा। एषा मीडियाविकितन्त्रांशे प्रचलति। एषा तु डेनियेल्-आल्स्टन् इत्यस्य मूलविचारे आधृता, तथा च ब्रायोन्-विब्बर-द्वारा कार्यान्विता। एतस्य उद्दिष्टं तु सहकारेण उद्धरणानां महान् सन्दर्भकोशस्य रचना। तानि च उद्धरणानि प्रमुखेभ्यः जनेभ्यः, पुस्तकेभ्यः, चलच्चित्रेभ्यः वा स्युः, अथवा लोकोक्तयः स्युः। तेषां च विवरणं सन्दर्भसहितं दीयते। यद्यपि तत्र उद्धरणानां बहवः संग्रहाः वर्तन्ते, विकिसूक्तिस्तु जनेभ्यः योगदानस्य सौविध्यं ददाति इति दृष्ट्या भिन्नं वर्तते।

अस्य कवेर्गाढबन्धता पाश्चात्येभ्यो न रोचते, बिल्सनमहोदयोऽस्य कवितायाः सम्बन्धेऽभिहितवान् – साम्प्रतिका हिन्दवो विचारप्रकर्षमनुतिमार्दवं कल्पनाकामनीयकञ्च विभावयितुं मनागिव क्षमाः, अत एव हिन्दुविद्वांसोऽन्याय्यं गौरवं मुरारये प्रदत्तवन्तः । ये पुनरिदमीयमनर्घराघवमधीयते ते मुरारेः प्रशंसामुचितामेव मन्यते । अनर्घराघवस्य प्रस्तावनातोऽस्य जननीजनकयोर्नामनी 'वर्धमानतन्तुमती’ इति ज्ञायेते

जीरिका सम्यक् कुट्टनीया । अनन्तरं चषपकपरिमिते जले तत् संयोज्य सम्यक् क्वथनीयम् । जलम् अर्धचषकमितं यावत् भवेत् तावत् क्वथनीयम् । क्वथनावसरे यदि अपेक्ष्यते तर्हि तत्र मरीचचूर्णं, शुण्ठीं, हरिद्रां, गुडं च योजयितुं शक्यते । तदनन्तरं शोधनं करणीयम् । तथैव अथवा तस्मिन् शोधिते कषाये दुग्धं योजयित्वा तदा तदा किञ्चित् किञ्चित् पातुं शक्यते ।

पेरम्बलूरुमण्डलस्य विस्तारः १७५२ चतुरश्रकिलोमीटर् । अस्य उत्तरभागे कडलूरुमण्डलम्, दक्षिणे तिरुचिराप्पळ्ळिमण्डलम्, पूर्वदिशे तञ्जावूरुमण्डलम्, पश्चिमे नामक्कलमण्डलं तथा तिरुचिराप्पळ्ळिमण्डलम् अस्ति । इदं मण्डलं दक्षिणसमभूमौ अस्ति । अत्रत्यः वायुगुणः सामिशुष्कः । मृत्तिका प्रायेण रक्तमृत्तिका कृष्णमृत्तिका च । मण्डले वार्षिकवृष्टिप्रमाणं ९०८ मिल्लीमीटर् । कावेरीनदी अस्य मण्डलस्य प्रमुखा नदी । तथापि ६८% कृषिः कूपाधारेण एव प्रचलति ।
सोमनाथपुरं (Somanathapura) कर्णाटकस्य मैसूरुमण्डले स्थितः प्राचीनः अग्रहारः अस्ति । अत्र १३ शतकीयः प्रसन्नकेशवः अथवा लक्ष्मीकेशवदेवालयः अस्ति । एषः देवालयः विशालः अस्ति । अस्य प्राङ्गणम् २१५ X १७७ पादपरिमितम् अस्ति । प्रवेशाय महाद्वारमस्ति। गर्भगृहं परितः भवनेषु ६४ गुहा इव रचनाः सन्ति । तासु प्रत्येकस्मिन् देवदेवतानां शिल्पं स्यात् इति अभिप्रायः । एषः देवालयः होय्सळशौल्या अस्ति । उन्नतं प्राङ्गणं नक्षत्राकारकम् अस्ति । एषः त्रिकूटाचलः। अस्य आवारेषु स्थितानि शिल्पानि अद्भुतानि मनमोहकानि च सन्ति । देवालये ३ गर्भगृहाणि सन्ति । एकस्मिन् वेणुगोपालः, अन्यस्मिन् जनार्दनः, मध्ये केशवः च सन्ति । प्राचीनः केशवविग्रहः केनचित् चोरितः । इदानीं नूतनविग्रहः स्थापितः अस्ति ।

वल्लभभायिपटेलवर्यस्य मार्गदर्शने तिभुवनदासः आनन्द-उपमण्डलस्य अभ्युदयार्थं विविधकार्याणि कृतवान् । ग्रामस्य अस्पृश्यबालकानां कृते शालामेकां निर्मातुं हरिजनसेवकसङ्घम् आरब्धवान् । तेन द्वारा हरिजनानां शाला आरब्धा । बालेभ्यः पाठ्योपकरणानां-वस्त्राणां वितरणं कृतम् । तद्द्वारा हरिजनानाम् आत्मविश्वासवर्धनाय सामाजिकसमानतायै च प्रयत्तवान् ।

मृतकानां परिवाराय जम्मू-कश्मीर-सर्वकारः ₹६ लक्षं रुप्यकाणि, अमरनाथ-श्राइन-बॉर्ड इत्यषः ₹५ लक्षं रुप्यकाणि हानिपूर्त्यै अघोषयत्। गम्भीररूपेण आहतानां यात्रिणां सुश्रुषायै जम्मू-कश्मीर-सर्वकारः ₹२ लक्षं रुप्यकाणि, अमरनाथ-श्राइन-बॉर्ड इत्येषः ₹१॰५ लक्षं रुप्यकाणि हानिपूर्तिरूपेण घोषितवान्; तेन सह सामान्याहतेभ्यः यात्रिभ्यः ₹१ लक्षं रुप्यकाणि हानिपूर्तित्वेन घोषितवान् जम्मू-कश्मीर-सर्वकारः। अमरनाथ-श्राइन-बॉर्ड इत्येषः तेषां कृते ₹७५ सहस्रं रुप्यकाणि अघोषयत्। केन्द्रीयसर्वकारः मृतकानां परिवाराय ₹७ लक्षं रुप्यकाणां, आहतेभ्यः ₹१ लक्षं रुप्यकाणां हानिपूर्तिधनस्य घोषणां कृतवान्। आक्रमणात् यात्रिणां रक्षणकाले यानचालकस्य शेख सलीम गफ़ूर इत्यस्य साहसाय जम्मू-कश्मीर-सर्वकारः ₹३ लक्षं रुप्यकाणि, अमरनाथ-श्राइन-बॉर्ड ₹२ लक्षं रूप्यकाणि पुरस्कारत्वेन अघोषषयत्।

कात्यायनशुल्वसूत्रस्य प्रसिद्धं नाम कात्यायनशुल्वसूत्रपरिशिष्टम् अथवा कातीयशुल्वपरिशिष्टम् अस्ति। इदं भागद्वये विभक्तमस्ति । प्रथमो भागः सूत्रात्मकोऽस्ति । अस्मिन् भागे सप्त कण्डिकाः, ९० सूत्राणि च सन्ति । द्वितीयभागः श्लोकात्मकोऽस्ति । अस्मिन् खण्डे ४० अथवा ४८ श्लोकाः सन्ति । बौद्धायन-आपस्तम्बयोः शुल्वसूत्रयोः अपेक्षया अत्र कतिपयाः रोचकविशिष्टताः प्राप्यन्ते। अस्य द्वे टीके स्तः।

अनेन प्रकारेण अथर्ववेदस्य एकपञ्चमांश-मन्त्राः ऋग्वेदीयमन्त्रा इव सन्ति । विशेषतः प्रथम-अष्टम-दशममण्डलेषु एते मन्त्राः प्राप्यन्ते। अन्तिमे काण्डे प्रसिद्धं कुन्तापसूक्तं सम्मिलितमस्ति । वर्त्तमान-ऋग्वेदे सूक्तमिदं समुपलब्धं नास्ति । सम्भवतः ऋग्वेदस्य कस्याः अपि अन्यशाखातः सङ्कलिताः सन्ति । संख्यायां कुन्तापसूतानि दश सन्ति। कौषीतकिब्राह्मणेऽस्य स्पष्टतः निर्देशो लभते। गोपथब्राह्मणस्य कथनानुसारेण 'कुन्ताप'-शब्दस्य अर्थो भवति — पापकर्माणि ज्वालकं सूक्तं मन्त्रो वेति। ऐतरेयब्राह्मणे तथा कौषीतकिब्राह्मणे अस्योल्लेखः प्राप्यते यद्, एतेषां मन्त्राणामुपयोगः यज्ञविधाने आवश्यकः आसीत् । अस्मिन् सूक्ते राज्ञः परीक्षितस्य नाम तथा तस्य राष्ट्रस्य वर्णनं विशेषरूपेण लभते, तेनास्य सूक्तस्य ऐतिहासिकमहत्त्वमप्यस्ति ।
प्रारम्भे विद्यालयाद् बाला भीता भवन्ति स्म । तत्र पठन-बन्धनं गुरोर्दण्डश्चेतिद्वे अपि कारणे अभूताम् । परं साम्प्रतं भयमिदमपास्तम । तत्र तत्र विविधानां क्रीडानां यथाकालं प्रवर्तनात् तेषां मनांसि प्रफुल्लानि भवन्ति सोत्साहं ते क्रीडन्ति स्वास्थ्यं लभन्ते पठने चानुरज्यन्ति महाविद्यालयेषु अपि युवानो युवत्यश्च प्रत्यहं क्रीडापरायणाः प्रतीयन्ते तत्रापि क्रीडाप्रोत्साहनमेव कारणम् । प्रौढाः सायं कार्यालयेभ्यो निर्वर्त्य क्रिडन्ति दिवसश्रमं च पराकुर्वन्ति । वृद्धा रात्रेरारम्भे क्रीडन्ति समययापनाय, मनसो रञ्जनाय च । इत्थं सर्वत्र सर्वदा क्रीडा विजयते अत एव वयमपि कामयेमहि -

रामनाथः विद्यावारिधेः प्राप्त्यनन्तरं स्वीयं मातृसंस्थायां काङ्गडिविश्वविद्यालये अध्यापकः जातः । ततः सः वेदविभागस्य प्राध्यापकरूपेण विभागप्रमुखरूपेण च कार्यम् अकरोत् । तस्य एव विश्वविद्यालयस्य उपकुलपतिरूपेण अपि सः सेवाम् अकरोत् । १९७४ तमे वर्षे पञ्जाबविश्वविद्यालयस्य दयानन्दशोधपीठस्य अध्यक्षरूपेण नियुक्तः जातः । वर्षद्वयं यावत् तत् उत्तरदायित्वं यसस्वितया निरूढवान् सः स्वस्य अवधौ वैदिकाध्ययनस्य संशोधनकार्यस्य च चालनम् अकरोत् ।

भावनगरमण्डलम् (गुजराती: ભાવનગર જિલ્લો, आङ्ग्ल: Bhavnagar district) इत्येतत् गुजरातराज्ये स्थितं किञ्चन प्रमुखं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति भावनगरम् इति नगरम् ।

भारतस्य उत्तरभागे स्थितं राज्यम् अस्ति जम्मूकाश्मीरराज्यम् । अत्रत्यं मण्डलम् अस्ति गण्डेरबालमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति गण्डेरबालनगरम्।

भगवता चन्द्रप्रभुणा चतुर्विंशतिपूर्वाङ्गाधिकं सार्धषड्वर्षाणि यावत् राज्यसञ्चालनम् कृतम् आसीत् । यदा दीक्षायाः समयः ज्ञातः, तदा स्वस्य उत्तराधिकारिणः राज्याभिषेकं कृत्वा राज्यस्य तस्मै दायित्वं प्रदत्तम् । अनन्तरं राजा चन्द्रप्रभुः विरागी अभवत् । तस्य मनसि वैराग्यस्य भावना प्रकटिता ।

बहुवर्षाणि यावत् भगवता तपस्या कृता । अनन्तरं यदा तेन स्वस्य निर्वाणस्य ज्ञानम् अभवत्, तदा सः बहुभिः साधुभिः सह सम्मेदपर्वतं प्रापत् । तत्र तेन एकमासं यावत् जलान्नं त्यक्त्वा तपस्या कृता । चैत्र-मासस्य शुक्लपक्षस्य पञ्चम्यां तिथौ मृगशीर्षनक्षत्रे भगवतः निर्वाणम् अभवत् । अन्ते सः सिद्धत्वं प्रापत् । अनेन भगवन्तं मोक्षस्य प्राप्तिः अभवत् ।

एकस्य धर्मिण एक एव परिणाम इति प्रसक्ते क्रमान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुर्भवतीति । तद्यथा—चूर्णमृत्, पीण्डमृत्, घटमृत्, कणमृदिति च क्रमः । यो यस्य धर्मस्य समनन्तरो धर्मः स तस्य क्रमः । अतो योगेन उपात्तसर्वसाधनस्य बुभुत्सितार्थप्रतिपत्तये संयमस्य विषय उपक्षिप्यते— धर्मलक्षणावस्थापरिणामेषु संयमाद्योगिनां भवत्यतीतानागतज्ञानम् । धारणाध्यानसमाधित्रयमेकत्र संयम उक्तः । तेन परिणामत्रयं साक्षात्क्रियमाणमतीतानागतज्ञानं तेषु सम्पादयति ॥१६॥

बेङ्गळूरुतः ३४० कि.मी. दूरे कमलापुरप्रदेशे वस्तुसङ्ग्रहालयः अस्ति । समीपे कन्नडविश्वविद्यालयः कार्यरतः अस्ति । प्रतिवर्षम् ‘हम्पी उत्सवः’ राज्यसर्वकारेण आयोज्यते । होसपेटेनगरे तुङ्गभद्राजलाशयः उद्यानं जलबन्धः च आकर्षणीयाः विषयाः सन्ति ।

अस्मिन् जगति त्रिविधाः मानवाः सन्ति। प्रथमप्रकारकाः जनाः अभीष्टवस्तूनि प्राप्तुं प्रयत्नं कुर्वन्ति लभन्ते च। द्वितीयप्रकारकाः जनाः अपि प्रयत्नं कुर्वन्ति किन्तु विघ्नैः प्रतिहताः मध्ये एव प्रयत्नं त्यजन्ति। अन्ये तु अस्मिन् विषये विघ्नभयेन यत्नमपि न आरभन्ते। एषु प्रथमप्रकारकाः जनाः उद्योगिनः कथ्यन्ते। ते जनाः स्व-उद्योगेन असम्भवान्यपि कार्याणि सम्पादयति। यथा हि-
अयं जीन् ब्याप्टिस्ट् लामार्क् (Jean Bapiste Lamark) विज्ञानजगति एव प्रथमवारं विकासवादस्य प्रतिपादकः । एषः जीवविज्ञाने जीवविकासस्य तत्त्वं प्रत्यपादयत् । अस्य पूर्णं नाम "जीन् ब्याप्टिस्ट् पियेर् आन्त्वा डि मोने शवलिये डि लामार्क्” इति । सः जीन् ब्याप्टिस्ट् लामार्क् १७४४ तमे वर्षे आगस्ट्-मासस्य १ दिनाङ्के कस्यचित् निर्धनकुटुम्बस्य ११ तमशिशुरूपेण जन्म प्राप्नोत् । अस्य पिता एतं "धर्मगुरुं” (पाद्री) कर्तुम् इष्टवान् आसीत् । किन्तु अयं जीन् ब्याप्टिस्ट् लामार्क् केवलस्य धनस्य सम्पादनार्थं स्वस्य इच्छां परित्यक्तुं न इष्टवान् । अतः सः पितुः मरणानन्तरं १७६० तमे वर्षे सैन्यं प्रविष्टवान् । सप्त वर्षाणि यावत् तत्र कार्यं कुर्वन् अनुभवं, प्रशस्तिं च सम्पादितवान् । अनन्तरं १७६६ तमे वर्षे अनारोग्यस्य कारणात् सैन्यस्य उद्योगाय त्यागपत्रम् अयच्छत् । तदनन्तरं सः जीन् ब्याप्टिस्ट् लामार्क् लेखकवृत्तिं, लिपिकवृत्तिं, प्राद्यापकवृत्तिम् एवं बहुविधवृत्तिम् आश्रितवान् ।

महादेव्याः अन्यानि अनेकानि काव्यसङ्कलानि अपि प्रकाशितानि सन्ति, येषु उपर्युक्ताभ्यः रचनाभ्यः चितानि गीतानि सन्ति । यथा - आत्मिका, परिक्रमा, सन्धिनी (१९६५), यामा (१९३६), गीतपर्व, दीपगीत, स्मारिका, नीलाम्बरा, आधुनिक कवि महादेवी आदीनि ।

इयं चुल्लिका तथा तस्य अधोभागे विद्यमानं तैलसङ्ग्रहपात्रं पित्तलमयं वर्तते । उपरि नालं तस्योपरि ज्वालकचषकः वर्तते। पित्तलमयपात्रे तैलोत्तनकार्यार्थम् एकः वातनिर्माणदण्डः भवति । तत्रैव कश्चन सूक्ष्मकवाटह् भवति । कार्यारम्भे वातनिर्माणदण्डस्य साहाय्येन ज्वालाचषके तैलं पूरयित्वा अनलः ज्वाल्यते । किञ्चित् कालानन्तरं लोहचषकः तपति यदा सः लोहचषकः तपति तदा वातनिर्माणदण्डसाहाय्येन तैलं बाष्पीभूत्वा उपरि अनलः प्रसरति । अनलशमनार्थं सूक्ष्मकवाटस्य अनावरणं करणीयम् । मृत्तैलोत्तनचुल्लिकासु काश्चन शब्दं कुर्वन्ति, काश्चन निश्शब्दाः सन्ति ।

इयं संस्था जात्यतीतः विद्यते । अपि च जातिभेदविरोधी वर्तते । रामकृष्णाश्रमस्य धार्मिककार्यक्रमेषु अन्यतमाः सन्ति सत्सङ्गः, नीराजनं च । सत्सङ्गे प्रार्थना, भजनानि, प्रवचनम्, पठनं, ध्यानञ्च भवन्ति । दिने द्विः नीराजनाचरणं क्रियते । अत्र प्रमुखाः हिन्दु-उत्सवाः - महाशिवरात्रिः, रामनवमी, कृष्णाष्टमी, दुर्गापूजा च आचर्यते । रामकृष्ण-शारदादेवी-विवेकानन्द-अन्यसंन्यासिशिष्याणां च जन्मदिनं विशेषेण अत्र आचर्यते । जनवरीमासस्य प्रथमदिनाङ्कः 'कल्पतरुदिन'त्वेन आचर्यते । धर्मनिरपेक्षभावः, अन्यधर्मविषये गौरवञ्च अस्याः संस्थायाः वैशिष्ट्यम् । स्वामिना विवेकानन्देन प्रस्तावितेषु आदिमनियमेषु अन्यतमः विद्यते - सर्वैः धर्मैः, सर्वैः धर्मोपदेशकैः, विविधधर्मानुयायिभिः च गौरवेण व्यवहरणीयम् । विवेधेषु धर्मेषु पूज्यमानाः सर्वे देवाः अपि आदरणीयाः इति । " हिन्दुपर्वाचरणेन सह अत्र बुद्धपूर्णिमा, क्रिस्मस्दिनस्य अपि आचरणं क्रियते । .

हम्पी (विजयविठ्ठलमन्दिरं , विजयनगरसाम्राज्यस्य अवशेषानि), होसपेटे तुङ्गभद्राजलबन्धः, बोम्मनघट्टस्य श्रीहुलिकुण्टेरायमन्दिरं च प्रमुखानि भवन्ति ।
यद्यपि महादेवी अनेकेषाम् उपन्यासानां, कथानां, नाटकानां च रचनाम् अकरोत्, तथापि तस्याः लेखाः, निबन्धाः, रेखाचित्राणि, संस्मरणाणि, भूमिकाः, ललितनिबन्धाः उत्कृष्टताः आसन् । यतो हि तेषु तया ये गद्याङ्काः लिखिताः, ते श्रेष्ठतमगद्याङ्काः मन्यन्ते [झ] । तेषु जीवनस्य सम्पूर्णवैविध्यं समाहितम् अस्ति । कल्पनात्मकविचारैः, काव्यानां च अवलम्बनम् अकृत्वैव रचनाकारः गद्ये किं किं स्थापयितुं शक्नोतीति पठनीयं चेत्, महादेव्याः रचनाः पठनीयाः । तस्याः गद्येषु विद्यमानायाः वैचारिकपरिपक्वतायाः वर्तमानकाले अपि प्रासङ्गिकता अनुभूयते [ञ] । समाजनिवर्तिका, नारस्वततन्त्रतायाः पक्षधरायाः तस्याः विचारेषु दृढतायाः, विकासस्य च अनुपमसामञ्जस्यं प्राप्यते । सामाजिकजीवनस्य गूढविषयान् बोधयन्ती तस्याः तीव्रदृष्टिः नारीजीवनस्य वैषम्यं, शोषणं च प्रप्रथमवारं समाजस्य सम्मुखम् अस्थापयत् । मौलिकरचनाकर्त्री सा सृजनात्मकम् अनुवादम् अपि करोति स्म । तस्याः प्रखरानुवादस्य दर्शनं ‘सप्तपर्णा’ (१९६०)-ग्रन्थे भवति । स्वस्याः सांस्कृतिकचेतनायाः आधारेण तया वेद-रामायण-थेरगाथा-अश्वघोष-कालिदास-भवभूति-जयदेवादीनां कृतीषु तादात्म्यं स्थापितम् । तथा च ३९ महत्त्वपूर्णान् अंशान् अवलम्ब्य हिन्दीभाषायाम् काव्यानुवादं कृत्वा प्रास्तौत् । ‘अपनी बात’-इत्याख्यां ६१ पृष्टात्मकं शोधपत्रं भारतीयमनीषा-संस्थायाम् उपस्थापितम् । तत् शोधपत्रं स्त्रीलेखनस्य, हिंदीभाषायाः समग्रचिन्तनस्य, ललितलेखनस्य च उपस्थापनं करोति ।

भागवतपुराणं पुराणेषु प्रसिद्धं भवति। अस्य पुराणस्य तात्पर्यं मध्वाचार्यः लिखितवान् अस्ति। श्रीमद्भागवततात्पर्यनिर्णयः प्रतिश्लोकस्य व्याख्यानभूतः ग्रन्थः न। किन्तु सहस्रतात्विकेभ्यः चर्चनीयश्लोकेभ्यः व्याख्यानं कृतवान् अस्ति। एकादशस्कन्दस्य व्याख्यानं स्पष्टं विशालञ्च वर्तते। शृतिगीतायाः कपिलगीतायाश्च व्याख्यानं विस्तृततया विद्यते। व्याख्यानेन सह प्राचीनग्रन्थाणाम् उल्लेखाः नियमेन लभ्यन्ते।

राष्ट्रकूटैः पालितम् एतत् मण्डलं चालुक्यानां हस्ते द्विशतं वर्षाणि यावत् आसीत् । चालुक्यानाम् अनन्तरं द्वादशशतकशतकपर्यन्तं कलचूर्यानां प्रशासने आसीत् । द्वादशशतकस्यान्ते देवगिरियादवाः अपालयन् । तेषाम् अनन्तरं काकतीयाः पालितवन्तः । ते युद्धे देहलिसुल्तानैः पराजिताः। क्रि.श.१३२१ तमे वर्षे देहलीसामन्तराजान् आक्रम्य बहमनिसाम्राज्यस्य स्थापनम् अभवत् । सप्तदशे शतके औरङ्गजेबः एतं प्रदेशं जित्वा पुनः मुघल् आधिपत्यं स्थापितवान् । स्वातन्त्र्योत्तरमपि एतत् हैद्राबाद्संस्थाने आसीत् । बहूनां परिश्रमफलेन क्रि.श.१९४८ तमे वर्षे भारतस्य गणराज्ये अन्तर्गतम् ।
गदगनगरं कर्णाटकप्रान्तस्थं प्रमुखनगरं मण्डलकेन्द्रं च । गदगनगरं कन्नडभाषाकवेः कुमारव्यासस्य जन्मस्थलम्। अस्मिन् नगरे वीरनारायण देवालयः अस्ति। गदग -कृतपुरम् इति पूर्वं प्रसिद्धम् एतत् नगरम् । अत्र होय्सळराजेन विष्णुवर्धनेन निर्मितं श्रीवीरनारायणामन्दिरम् अत्यन्तं प्रसिद्धम् अस्ति । विशाले प्राङ्गणे सुन्दरदेवालयः महाद्वारे गोपुरं च स्तः । गोपुरं विजयनगरशैल्या अस्ति । श्रीवीरनारायणमूर्तिः योत्रमुद्रायुक्ता शङ्खचक्रगदाहस्ता, कर्णकुण्डलकिरीटधारिणी च अस्ति । शिलास्थम्भाः आकर्षकाः सन्ति । कविः कुमारव्यासः (नारणप्पा) कर्णाटभारतकथामञ्जरी महाकाव्यम् अत्रैव लिखितवान् । कोळीवाड इति ग्रामः समीपे अस्ति । ततैव कविः कुमारव्यासः जन्म प्राप्तवान् । सः श्रेष्ठ हरिभक्तः । गदगनगरे त्रिकूटेश्वरदेवालयोऽपि कश्चन शिलादेवालयः । हरिहरब्रह्मणां त्रिलिङ्गानि अत्र सन्ति । अत्र स्थिते सरस्वतीमन्दिरे प्रत्येकस्तम्भेषु भिन्नभिन्नशिलपकलावैभवं पश्यामः । मन्दिरे शिलपकला अपूर्वाऽस्ति । श्री जगद्गुरुतोण्टदार्यमठोऽपि अत्र अस्ति अन्धानाम् अक्षयदाता श्री पञ्चाक्षरीगवायी गदगनगरे राज्ये च प्रसिद्धः। गदगनगरतः समीपे (१२ कि.मी)दूरे वेङ्कटापुरग्रामे सुन्दरः श्रीवेङ्कटेश्वरदेवालयः अस्ति । मदलगट्टा प्रदेशे मुण्डरगी समीपे कृष्णाशिलायां निर्मितः हनुमान् प्रसिद्धः अस्ति । एषः महाभारतकालीनः विग्रहः। एतस्याः मूर्तेः योजनं जीर्णोध्दारः च श्रीव्यासरायस्वामिना कृतम् । अन्यानि दर्शानीयानि स्थानानि सरस्वतीदेवालयः, त्रिकूटेश्वरदेवालयः, वीरनारायणदेवालयः, जैनमन्दिरे, श्रीतोण्टदार्यमठः, हालकेरे अन्नदानेश्वरमठः, शिवानन्दमठः, वीरेश्वरपुण्याश्रमः च प्रसिद्धानि प्रेक्षणीयस्थानानि सन्ति ।

मदर् तेरेसा युगोस्लावियादेशस्य 'स्कूपेज्’ ग्रामे १९१० तमे संवत्सरे अगष्ट्मासस्य २७ तमे दिनाङ्के अजायत । अस्याः पिता निकोलास् बोजाक्सिया, माता ड्रेन् फिल् बेक्निल् । अस्याः सप्तमे वयसि पिता मृतवान् । अनन्तरं माता एव तां पालितवती । एनां रोमन् क्याथोलिक् क्रैस्तदेवालयस्य (चर्च्) अनुयायिनीं कृतवती । क्रैस्तदेवालयस्य सेवावातावरणादिकं दृष्ट्वा एषा प्रभाविता जाता । मम जीवने अपि ईदृशसेवाकार्यं करणीयम् इति सा चिन्तितवती । तेषु दिनेषु मया सन्यासदीक्षा स्वीकर्तव्या इति सा सङ्कल्पं कृतवती । तदर्थम् अष्टादशवयसि एव सा गृहात् निर्गता । मातरम्, सहोदरम्, बान्धवान् च त्यक्त्वा समाजसेवाकार्ये निरता जाता ।

भगवान् अजितनाथः सूर्योदयतः भोजनस्य समयं यावत् दानं यच्छति स्म । जनाः अपि आवश्यकतानुसारम् एव धनं स्वीकुर्वन्ति स्म । जनाः अपि अनावश्यकं वस्तु, धनं वा न स्वीकुर्वन्ति स्म । भगवान् प्रतिदिनम् अष्टलक्षाधिकैककोटिस्वर्णमुद्राणां (१,०८,००,०००) दानं करोति स्म ।

सुदीपः (Sudeep) कन्नडचित्रक्षत्रस्य प्रमुखेषु अन्यतमः । १९९९ तमे वर्षे सम्पादितं तायव्व एतस्य प्रथम चलच्चित्रम् । तदनन्तरम् स्पर्षचित्रेण पूर्णप्रमाणेन नायकः अभूत् । मै आटोग्राफ़् सुदीपेन निर्देशितं चित्रम् ।

डा रामनाथवेदालङ्कारः (Dr. Ramanatha Vedalankar) कश्चन विख्यातः विद्वान्, शिक्षाविद्, लेखकश्च । सः १९१४ तमे वर्षे जुलैमासस्य २ दिनाङ्के उत्तरप्रदेशस्य बरेलीमण्डले फरीदपुरे जन्म प्राप्नोत् । तस्य पिता लाला गोपालरामः, माता भगवतीदेवी । पिता लाला गोपालरामः कश्चन स्वातन्त्र्ययोधः, महर्षेः दयानन्दस्य परमभक्तश्च आसीत् ।
अनेन राबर्ट् ब्रौनेन कृतेषु संशोधनेषु प्रमुखं संशोधनद्वयम् । प्रथममं संशोधनं – सर्वेषु अपि सस्यकोशेषु काचित् समाना रचना भवति । तां रचनां संशोध्य तस्याः "कोशकेन्द्रम्” इति (न्यूक्लियस्) नामकरणं कृतम् । अपरं संशोधनं – परागरेणवः जले अनिर्दिष्टरीत्या चलन्ति इत्येतत् । ते परागरेणवः सजीवाः इति कारणात् एव तथा चलनं भवति इत्यपि अयं राबर्ट् ब्रौन् एव ज्ञापितवान् । तेनैव सह निर्जीवाः कणाः अपि अनिर्दिष्टरीत्या चलन्ति इत्येतत् अपि संशोधितवान् । तेषां "ब्रौनियन् मोषन्” इत्यपि नामकरणम् अकरोत् । तदेव नाम इदानीम् अपि विज्ञानक्षेत्रे व्यवहारपथे अस्ति । अयं राबर्ट् ब्रौन् बहुषु विषयेषु आसक्तः आसीत् । सम्पूर्णतया नष्टानां (प्रकृतं भूमौ कुत्रापि नास्ति) जीविनां विषये अपि विस्तरेण अभ्यासं संशोधनं च कृतवान् आसीत् । अयं राबर्ट् ब्रौन् १८५८ तमे वर्षे जून्-मासस्य १० दिनाङ्के मरणम् अवाप्नोत् ।

Ayodhya pronunciation (संस्कृत: अयोध्या, उर्दू: ایودھیا, IAST Ayodhyā), also known as Saket (संस्कृत: साकेत, उर्दू: ساکیت )अयोध्या उत्तरप्रदेशस्य किञ्चन नगरम् अस्ति । एतत् फैजाबादमण्डले अस्ति । सरयूनद्याः तीरे स्थितम् इदं नगरं रामजन्मभूमिः इति प्रसिद्धम् अस्ति । प्राचिनकाले एषः प्रदेशः कोसलनाम्ना प्रसिद्धः आसीत् । रामायणकालात्पूर्वमेव एतत् स्थानं प्रसिद्धम् आसीत् । रघुवंशस्य राज्ञां राजधानी आसीत् ।

वायुमण्डलं पृथक्-पृथक् घनत्वस्य, तापमानस्य च स्तरैः निर्मितम् अस्ति । पृथिव्याः स्तरे घनत्वम् अधिकं भवति । किन्तु औन्नत्ये सति घनत्वस्य क्षयः भवति ।

कात्यायनस्मृतौ मिलित्वा एकोनात्रिंशदध्यायाः सन्ति । तत्र प्रथमाध्याये यज्ञोपवीतनिर्माण-धारणाविधिः, द्वितीयाध्याये नित्यनैमित्तिक-श्राद्धविधिः, तृतीये स्वशाखानुसारं श्राद्धकरणम्, चतुर्थे सम्पूर्णश्राद्धविधिः, पञ्चमे वृद्धिश्राद्धादर्श श्राद्धविधानम्, षष्ठे आधानकान्नाग्निहोत्रकालौ, सप्तमे शमीगर्भाश्वत्थवर्णनम्, अरणिमन्थनक्रिया, अष्टमेऽरणिमन्थनविधिः, समिधां मानं तदाहरण-विधिश्च, नवमे सायं प्रातः अग्निहोत्रविधिः दाशमे स्नानविधिः, नदीस्वरुपम्, दन्तधापनविधिश्च, एकादशे सन्ध्योपासनाविधिः, द्वादशे तर्पणविधिः, त्रयोदशे पञ्चमहायज्ञविधिः, चतुर्दशे ब्रह्मयज्ञविधिः, पञ्चदशे पञ्चमहायज्ञानां विस्तृतविधिः, षोडशेऽतिथिविचारः, सप्तदशे श्राद्धविधिः, अष्टादशे वैवाहिकाग्निहोम-विधानम्, एकोनविंशतितमे स्त्रीधर्माः, विंशेऽध्याये सपत्नीक-यागविधिः, एकविंशे मृतदाहसंस्कारः, द्वाविंशतितमे दाहसंस्कारविधिः, त्रयोविंशे वेदेशस्थमृतानां दाहसंस्कार विधिः, चतुर्विंशोऽध्याये सूतके कर्मत्यागः षोडशे श्राद्धविधानञ्च, पञ्चविंशे नवान्नभक्षणविधिः, षड्विंशे नवयज्ञकाला, सप्तविंशे प्रायश्चित्तवर्णनम्, अष्टाविंशे उपाकर्मोत्सर्जनविधिः, एकोनत्रिंशे पिण्डश्राद्धम्, गयाश्राद्धम् आमश्राद्धं विहितम् ।

इति श्लोकं च उदाहृत्य तत्कालीना कवयोऽपि असाधुप्रयोगान् प्रयुञ्जते स्म इति प्रत्यपादयत् । अयमेव श्लोकः वल्लभदेवस्य सुभाषितावली ग्रन्थे दृश्यते । महावैय्याकरणेन पाणिनिना नैतादृशा अपशब्दप्रयोगाः कृताः स्युः, पाणिनिनामा कश्चन अन्यः स्यात् इत्यपि कतिचन अभिप्रयन्ति । जाम्बुवती विजयम्, काव्यस्य पातालविजयम् इति नामान्तरमात्रम्, नतु काव्यान्तरम् इति केषाञ्चन मतम् । एतदपि सत्यमिति भाति, यतः पातालविजयम् इति नाम्नः औचित्यं जाम्बुवतीजयस्य एव विद्यते इति कथया भासते ।
डा.भगवान्दासस्य जन्म क्रि.श.१८६९तमे वर्षे जनवरिमासे द्वादशे अहनि वाराणस्यां समृद्धे साहपरिवारे अभवत् । क्रि.श. १८८७तमे वर्षे पाश्चात्त्यदर्शनशास्त्रे स्नातकोत्तरपदवीं सम्पादितवान् । क्रि.श. १८९०तः १८९८पर्यन्तम् उत्तरप्रदेशे विभिन्नमण्डलेषु न्यायाधीशरूपेण सर्वकारीयम् उद्योगं कृतवान् । क्रि.श. १८९९तमवर्षतः क्रि.श. १९१४तमवर्षपर्यन्तं सेण्ट्रल् हिन्दु कालेज् इति शिक्षासंस्थायाः संस्थापकसदस्यः वेतनरहितनिदेशकः चाभवत् । क्रि.श. १९१४तमे वर्षे अयमेव महाविद्यालयः काशीहिन्दुविश्वविद्यालयः इति नम्ना परिवर्तितः । डा. भगवान्दासः अस्य विश्वविद्यालयस्य संस्थापकसदस्येषु अन्यतमः । क्रि.श. १९४०तमे वर्षे काशीविद्यापीठस्य स्थापनपर्यन्तम् अस्य विश्वविद्यालयस्य कुलपतिः असीत् । महात्मागान्धेः असहकारान्दोलने भागग्रहणस्य कारणेन क्रि.श. १९२९तमे वर्षे एतं स्थानात् मुक्तम् अकुर्वन् । पश्चात् एकवर्षं यावत् गृहात् बहिः काशीविद्यापीठे एकन्ते वसन् कारावारवासस्य अवधिं पूरितवान् । क्रि.श. १९३४तमे वर्षे उत्तरप्रदेशस्य सप्तनगरेषु भारतस्य केन्द्रियव्यवस्थापिकासभायाः सदस्यत्वस्य त्यागपत्रं दत्तवान् । पश्चात् लोकन्तं त्यक्त्वा एकान्तम् इच्छन् भारतीयविचारधाराचिन्तने मग्नः अभवत् । भारतस्य राष्ट्रपतिः क्रि.श.१९५५तमे वर्षे भारतरत्नप्रशस्त्या सम्मानितः अभवत् ।

मनुष्ययोनेः उद्देश्यं सुखदुःखोपभोगः न, अपि तु परमशान्तिः अस्ति । तस्याः परमशान्तेः प्राप्त्युत्तरं किमपि प्राप्तव्यं नावशिष्यते । यदि वस्तु-व्यक्ति-परिस्थितीत्यादीनाम् आनुकूल्ये उत तासां सम्भावनायां सत्यां मनुष्यस्य अन्तःकरणे अनुकूलवस्तूनि प्रति कामना, लोलुपता वा उद्भवति, तर्हि सः मनुष्यः अनुकूलतायाः सदुपयोगं कर्तुं न पारयति । यतः सः वस्त्वादीनाम् आनुकूल्यस्योपभोगे एव सम्पूर्णं सामर्थ्यम् अपव्ययीकरोति । तथैव यदि वस्त्वादीनाम् उपभोगे उद्भूतायां प्रतिकूलपरिस्थित्याम् अपि आशङ्का, उद्वेगः वा उत्पद्यते, तर्हि मनुष्यः प्रतिकूलतायाः सदुपयोगं कर्तुं न शक्नोति । यतो हि वस्त्वादीनां प्रातिकूल्यस्योपभोगे एव निबद्धो भूत्वा मनुष्यः दुःखी भवति ।

Polyanin, Andrei: EqWorld: The World of Mathematical Equations. An online resource focusing on algebraic, ordinary differential, partial differential (mathematical physics), integral, and other mathematical equations.

त्रिकॊणमितौ (Trigonometry) उपयुज्यमानं सैन् (Sine), कॊसैन् (Cosine), लागरितम् (Logarithm)इत्यादीनि क्रमशः 'शिञ्जिनि' 'कॊटिशिञ्जिनि' 'लघुरिक्तादीनाम्' भ्रष्टरूपाणि स्पष्टम्।

भारतस्य राजधानी अस्ति नवदेहली । एषः भागः केन्द्रशासिते देहलीप्रदेशे अन्तर्भवति स्म । किन्तु इदानीं देहल्याः भूभागः राज्यत्वेन परिग्ण्यते । एतत् राज्यं नवमण्डलैः विभक्तम् अस्ति । एतेषु नवसु मण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति उत्तरदेहलीमण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति सदरबझार् ।

१२. प्राणिनाम् आहारस्य, विहारस्य, स्वभावस्य च भेदात् दुग्धस्य अपि स्वभावः परिवर्तते । उदाहरणार्थम् – अजक्षीरम् अजस्य स्वभावकारणतः पचनार्थं लघु, कटुविपाकं च । कफं, धातून्, मेधस् च न्यूनीकरोति ।

कर्णाटकस्य अष्टाविंशतिलोकसभाक्षेत्रेषु अन्यतमम् अस्ति मध्यबेङ्गळूरुलोकसभाक्षेत्रम्। अत्र अष्टविधानसभाक्षेत्राणि अन्तर्भवन्ति । तेषु अन्यतमम् अस्ति शिवजीनगरविधानसभाक्षेत्रम्। कर्णाटके विधानसभाक्षेत्रेषु अस्य सङ्ख्या १६२। शिवजीनगरविधानसभाक्षेत्रं मण्डलदृष्ट्या बेङ्गळूरुनगरमण्डले अन्तर्भवति । निर्वाचनक्षेत्रदृष्ट्या मध्यबेङ्गळूरुलोकसभाक्षेत्रे अन्तर्भवति ।

Pedacio Dioscorides anazarbeo: Acerca de la materia medicinal y de los venenos mortiferos, Antwerp, 1555, digitized at Biblioteca Digital Hispánica, Biblioteca Nacional de España
सः टेस्ट्क्रीडासु (३९) ओ.डि.ऐ.क्रीडासु, अन्ताराष्ट्रिय-एकदिवसीयक्रीडासु(४२) च आहत्य १६,३६१ धावनाङ्कान् पाप्य जागतिकविक्रमं निर्मितवान् अस्ति । क्रीडाजीवनस्य आरम्भावसरे सः आसीत् षोडाशवर्षीयः । तदा लिटल् मास्टर् इति प्रीत्या सः सर्वैः निर्दिष्टः भवति स्म । मुम्बयीनगरे जातः अयम् एतावता २५ टेस्टक्रीडासु नायकत्वं निरूढवानस्ति । तेण्डुलकरस्य द्दढाग्रहः निष्ठायुता परिश्रमशीलता च तस्य यशसः कारणानि । एकदिनात्मिकायां क्रीडायां तेन १०० क्रीडापटवः बाह्यीकृताः, १०० कन्दुक-ग्रहणानि कृतानि च सन्ति । प्रसिद्धस्य वीक्षकविवरणकर्तुः हर्षाभोग्लेवर्यः वदति -‘सचिनः क्रिकेटरूपस्य गौरीशङ्करपर्वतस्य शिखरे एव स्थितः अस्ति’ इति ।

नामकरणदिवसे पारिवारिकजनानां भोजनप्रसङ्गस्य आयोजनं कृतम् आसीत् । पुत्रस्य किं नाम भवेत् इति विषये अपि चर्चा जाता । तदा विजयादेव्या उक्तं यत् – “विवाहानन्तरं यदा यदा राज्ञा सह द्यूतक्रीडाः अभवन्, तदा तदा अहं पराजिता अभवम् । अतः मम एका इच्छा आसीत् यत् अहम् अपि एकवारं विजयिनी भवेयम् । यतः अयं पुत्रः मम कुक्षौ आगतः, तस्मात्कालात् अद्यावधिः एकं वारम् अपि अहं पराजिता न अभवम् । सर्वदा अजेया एव आसम्” ।

विश्वस्मिन् भूमण्डले जागर्तिततिमनुभवन्तः स्पूर्ति-प्रतीतिं प्रकटायन्तः क्रीडाकौशलं दर्शयन्तश्च साम्प्रतिकाः शासकाः शिष्टाः प्राचार्याः प्राध्यापका विद्यार्थिन्यो विद्यार्थिन्यश्च नानाविधासु क्रीडासुप्रशस्ता भवन्तः सन्ति च । तत्र एषां प्रेरणाया यानि तत्त्वानि कारणानि साधनानि वा सन्ति तेषु स्पर्धासमायोजयत्रीणां संस्थानां महत्त्वपूर्णां योगदानं विद्यते । अतः कासाञ्चित् प्रतियोगितायोजिकानां संस्थानां पुरस्काराणां च परिचयोऽप्यत्र मनाक प्रस्तूयते ।

अत्र सत्यता अस्ति यत्, महादेव्याः काव्यसंसारः छायावादस्य परिधौ निहितः आसीत् । परन्तु तस्याः काव्यानि असम्पृक्तरीत्या दृश्यन्ते चेत्, महादेव्या सह अन्याय एव मन्यते । वङ्गप्रदेशस्य अकालस्य समये १९४३ तमे वर्षे तया एकं काव्यसङ्कलनं प्रकाशितम् । वङ्गसम्बद्धा “बंग भू शत वंदना”-नामिका कविता अपि रचिता । तथैव चीन-देशस्य आक्रमणस्य विराधाय तया 'हिमालय'-नामकः काव्यसङ्ग्रहः अरि सम्पादितः । सः सङ्ग्रहः तस्याः युगबोधस्य प्रमाणम् अस्ति ।

आयुर्वेदानुसारम् अमृतलतायाः प्रयोजनानि बहुनि सन्ति ।नाम्नः अनुगुणं गुणेषु एषा अमृतम् एव। अस्याः प्रयोजनानि अपि अनन्तानि। अस्याः रुचिः तिक्तः तथा कषायः च।

पेरम्बलूरुतः २२ किलोमीटर् दूरे चेट्टिकुळं ग्रामे पुरातनः अरुळमिगु एकाम्बरेश्वरदेवालयः, दण्डायुधपाणिदेवालयः च अस्ति । एतौ देवालयौ ५०० वर्षेभ्यः प्राक् कुलशेखरपाण्ड्येन निर्मितौ इति श्रूयते । चेट्टिकुळं ग्रामात् बहिः शिलायाः उपरि बालदण्डायुधपाणिमन्दिरम् अपि अस्ति । इदं चोळराजैः निर्मितं प्राचीनं मन्दिरम् । मन्दिरस्य ऐतिह्यं वर्णयन्ति शिलाशासनानि अपि अत्र सन्ति ।

भगवतः चन्द्रप्रभोः जन्मनः एकादशदिनानि अनन्तरं नामकरणसंस्कारस्य विधिः आयोजिता । तस्मिन् दिने जनैः उत्सवः अपि आचरितः आसीत् । स्वर्गलोकात् बहवः देवाः समागताः । चतुष्षष्टिभिः इन्द्रैः, लोकान्तिकैः देवैः च अपि उत्सवः आचरितः । उत्सवे तेषां देवानाम् उपस्थितिः आवश्यकी वर्तते ।

एकदा जितशत्रुणा विचारितं यत् – “पुत्राः वयस्काः अभवन् । ते शासितुं योग्याः सन्ति । तथापि अहं शासनं कुर्वन् अस्मि । अतः शीघ्रातिशीघ्रं राज्यं त्यक्त्वा मया साधना करणीया” । इत्थं विचार्य सः राज्यस्य दायित्वं स्वस्यै अनुजभ्रात्रे सुमित्राय दातुम् ऐच्छत् । किन्तु सुमित्रः शासितुं नेच्छति स्म । सः अपि जितशत्रुणा सह साधनां कर्तुम् इच्छति स्म ।
एषः आहारपदार्थः प्रायः जगति सर्वत्र अस्ति एव । क्षीरम् इति अपि उच्यमानम् एतत् दुग्धम् आङ्लभाषायां Milk इति उच्यते । अयम् आहारपदार्थः न सस्यजन्यः, अपि तु प्राणिजन्यः आहारः । अन्ये प्राणिजन्याः आहाराः तामसे वा राजसिके वा आहारे अन्तर्भवन्ति । परन्तु दुग्धं न तथा । एतत् यद्यपि प्राणिजन्यं तथापि सात्त्विकः आहारः । न केवलं तावत् अपि तु दुग्धं भूलोकस्य अमृतम् इति उच्यते । परिपूर्णः आहारः इति उच्यते । शिशुतः वृद्धपर्यन्तं सर्वेषां पथ्यः आहारः अपि । यतः देहस्य सप्तानां धातूनाम् ओजः, गोक्षीरे विद्यमानाः गुणाः च समानाः । अतः एव दुग्धं जीवनीयेषु द्रव्येषु, रसानीयेषु द्रव्येषु अग्रगण्यम् अस्ति । देवपूजासु नैवेद्यरूपेण अपि उपयुज्यते दुग्धम् । पायसेषु, पञ्चगव्ये, पञ्चामृते च दुग्धं योजयन्ति ।

आरक्षकैः चालिता प्रथमा गुलिका मातङ्गिन्याः चरणं व्यभेदयत् । ततः द्वितीयवारं गुलिकाद्वयं क्रमेण दक्षिणहस्तं, भुजं च व्यभेदयत् । तस्याः दक्षिणहस्ते यः राष्ट्रध्वजः आसीत्, तं वामहस्ते धृत्वा सा अग्रे अगच्छत् । अन्ते गुलिकाद्वयं वक्षस्स्थलं, ललाटं च व्यभेदयत् । मातङ्गिनी हाजरा मातृभूमेः कुक्षौ अपतत् । मातृभूमेः सेवायै स्वप्राणस्य आहुतिम् अयच्छत् सा ।

इदं लाञ्छनं स्वामिना विवेकानन्देन एव आरचितम् अस्ति, एवं विवृणोति च - चित्रे दृश्यमानं तरङ्गयुक्तं जलं कर्मसूचकं, कमलं भक्तिसूचकम्, उदयमानः सूर्यः ज्ञानसूचकः, परितः आवृतः सर्पः योगस्य जागरितायाः कुण्डलिनीशक्तेः सूचकः, चित्रे विद्यमानः हंसः परमात्मसूचकः विद्यते । कर्म-ज्ञान-भक्ति-योगस्य संयोगेन परमात्मनः दर्शनं प्राप्यते इत्येतत् द्योतयति चित्रम् ।

चन्द्रप्रभुः ( /ˈxəndrəprəbhʊhʊ/) (हिन्दी: चन्द्रप्रभु, आङ्ग्ल: Chandraprabhu) जैनधर्मस्य चतुर्विंशत्यां तीर्थङ्करेषु अष्टमः तीर्थङ्करः अस्ति । भगवतः चन्द्रप्रभोः वर्णः श्वेतः आसीत् । जैनधर्मानुसारं भगवतः चिह्नं चन्द्रः अस्ति ।

एवं विद्यते चेदपि राज्यस्य सामान्यजनानां जीवने बहु परिवर्तनं न दृश्यते । जनाः राज्यस्य अभिवृद्धै प्रयतमानाः सन्ति, सक्रियाः दृश्यन्ते । तेषां सांस्कृतिकसम्पत्तिः समृद्धा विद्यते - विभिन्नाः भाषाः, विविधाः उत्सवाः, जनपदसङ्गीतं, नृत्यम् अन्याः साम्प्रदायिक्यः कलाः ।
युवकः बिल्वमङ्गलः प्रतिभाशाली कविः आसीत् । चिन्तामण्याः कोकिलकण्ठेन, लोकोत्तरगायनेन, नृत्यकलया च तस्य काव्यं सार्थक्यं प्राप्तमासीत् । तस्याः कला अपि एतस्य काव्येन सफला आसीत् । तयोः प्रीतिः दिने दिने वर्धिता अभवत् । परस्परौ क्षणमपि त्यक्त्वा जीवितुं न शक्तवन्तौ । एकं विना अपरस्य जीवनं व्यर्थमिति भासते स्म । बिल्वमङ्गलस्य जीवने नियमाः, संयमः, धर्मकर्माणि च अप्रस्तुतानि अभवन् । गच्छता कालेन सः सर्वदा चिन्तामण्याः गाननृत्ये एव लीनः अभवत् । एषा अपि अन्यत्र कुत्रापि गमनागमनं त्यक्त्वा सर्वदा गृहे एव भवति स्म । तस्याः गृहे अन्यस्य कस्यापि पुरुषस्य प्रवेशः निषिद्धःअभवत् । एवं सर्वदा बिल्वमङ्गलस्य तोषणे सा लग्ना जाता । बिल्वमङ्गलस्य पिता सर्वदा शय्याश्रितः रुग्णः आसीत् । इतः परं तस्य जीवनं कष्टकरम् आसीत् । पितुः दर्शनार्थम् आगच्छतु इति वारं वारम् आह्वानम् आगच्छति स्म । किन्तु तद्विषये बिल्वमङ्गलः दुर्लक्ष्यं कृतवान् । सः चिन्तामणीं विना अन्यत् किमपि न चिन्तयति स्म । चिन्तामणी तं गृहं प्रेषयितुं बहुयत्नं कृतवती । दैवेच्छा अन्या आसीत् । पुत्रस्य प्रतीक्षां कुर्वन् तम् अदृष्ट्वा एव पिता दिवङ्गतः । तदा पुत्रः आगतवान् । पितुः अपरकार्याणि समापितवान् । अन्त्यक्रियायाः समाप्तेः समये रात्रिः अभवत् । तदा वृष्टिकालः । अन्धकामये रात्रिकाले नद्याः प्रवाहे सति अपि बिल्वमङ्गलः चिन्तामण्याः समीपं गन्तुम् इष्टवान् । एतयोः असामान्यप्रीतिः प्रगाढा शुद्धा च आसीत् । नद्याः प्रवाहः अपि तम् अवरोद्धुं न शक्तः । तस्मिन् प्रवाहे कूर्दयित्वा तरणं कृत्वा, तीरं प्राप्तवान् एव । ततः चिन्तामण्याः गृहं प्राप्तवान् । सा निद्रातः जागरिता अभवत् । द्वारम् उद्घाट्य बिल्वमङ्गलेन उक्तं सर्वं श्रुतवती ।

मण्डलेऽस्मिन् प्रचलन्ती अगस्त्य-ऋषेः यात्रा प्रसिद्धा । पाथर्डी उपमण्डले पाण्डवकालीनाः अवशेषाः सन्ति इति जनानाम् अभिप्रायः । रामायणे घटिता जटायु-कथा अपि अत्रस्थपर्वतावलिसम्बद्धा इति कथ्यते । मण्डलस्य अस्य इतिहासः इ. स. पू. २४० तमशतकात् उपलभ्यते । तदा सम्राट्-अशोकस्य आधिपत्यमत्रासीत् । अनन्तरम् आन्ध्रभृत्य-राष्ट्रकूट-चालुक्य-देवगिरी-यादवराजानाम् आधिपत्यम् अत्रासीत् । अनन्तरम् अल्लाउद्दिनखिल्जी-मुहम्मद तुघलक्-बहमनी-मलिक अहमद-अहमद निझाम-बऱ्हाण-बहादुर शाह-हुसेन निजाम शाह-अहमद इत्येतेषां मुघलराजानाम् आधिपत्यमासीत् अत्र । मुघलराजा अहमद निजाम शाह(१४४९) इत्यस्य नामानुसारम् अस्य मण्डलस्य नाम अहमदनगरम् इति अभवत् । बाजीराव-पेशवे इत्यनेन पेशवे आधिपत्यमपि अत्र स्थापितम् । अनन्तरं मराठा-अधिपतिषु युद्धान् कारयित्वा आङ्ग्लैः स्वाधिपत्ये अयं परिसरः गृहीतः । आङ्ग्लाधिपत्ये त्रिम्बकराव डेङ्गळे इत्यस्य नेतृत्वे जनसामान्यैः आङ्ग्लाधिपत्य-विरुद्धम् आन्दोलनं कृतम् । परम् आन्दोलनस्य उन्मूलनं कृत्वा १९४७ तमवर्षपर्यन्तम् आङ्ग्लाः प्रशासनं कृतवन्तः अत्र । १५ शतके अस्य परिसरस्य समृद्ध्या अस्य तुलना बगदाद, कैरो इत्येताभ्यां नगराभ्यां सह भवति स्म । तादृग्समृद्धः आसीत् अयं परिसरः । १९४२ तमे वर्षे 'चले जाओ' आन्दोलनार्थं सरदार वल्लभभाई पटेल, पण्डित नेहरू, मौलाना आजाद, पी.सी.घोष इत्येतेषां कारावासः अहमदनगरदुर्गे अभवत् । पण्डित नेहरू इत्यनेन 'डिस्कवरी ओफ इण्डिया', डा.पी.सी.घोष इत्यनेन 'हिस्ट्री ओफ एन्शिएन्ट् इण्डिया' इति पुस्तकम् अत्रैव लिखितम् ।

'सोऽमृतत्वाय कल्पते' – तादृशः मनुष्यः अमरतायोग्यः भवति । अर्थात् सः अमरः भवति इति । किञ्च तस्यामरता तु स्वतःसिद्धा अस्ति । केवलं पदार्थसंयोगवियोगाभ्यां स्वस्मिन् विकारम् आरोपितवान् आसीत्, स एव तस्य दोषः आसीत् ।
उक्तानाम् अंशानां क्रियान्वयदृष्ट्या सर्वकारः प्रत्यक्षं नियन्त्रणं करिष्यति। यतो हि भारतगणराज्यस्य विद्यालयेषु स्वच्छतायाः अभावः विद्यते। भारतसर्वकारस्य संशोधनानुसारं १९.३ कोटिसङ्ख्याकेषु विद्यार्थिषु ५ कोटिसङ्ख्याकानाम् अपि विद्यार्थिनां कृते पेयजलस्य सुविधा नास्ति । आभारते १,५२,२३१ विद्यालयेषु विद्यार्थिनां कृते शौचालयाः न सन्ति। तथा च १,०१,४४३ विद्यालयेषु विद्यार्थिनीनां कृते शौचालयाः न सन्ति । येषु विद्यालयेषु शौचालयः अस्ति, तेषु जलस्य व्यवस्था एव नास्ति। आभारते २७.४% विद्यालयेषु विद्यार्थिशौचालये जलस्य व्यवस्था नास्ति। तथा च ३१.५% ५४ विद्यालयेषु विद्यार्थिनीनां शौचालये जलव्यवस्था नास्ति ।

वीतिः विदूनः' (Vytis Vidūnas, तथा भारते व्यास​: विद्वान्; अजायत् १९६० वर्षे मर्च ३१) लेतुवायाः संस्कृतवैज्ञानिकोऽस्ति। विल्ञोर् विश्वविद्यालयस्याचार्यः पूर्वविद्याकेन्द्रे कृतवान्।

सिरुवच्चूरु मथुराकालियम्मदेवालयः, अयं देवालयः पेरम्बलूरु उपमण्डलस्य सिरुवच्चूरुग्रामे अस्ति । अत्रत्या आराध्यदेवता मथुरा कालियम्मन् । कालीदेव्याः अवतारेषु इदम् अन्यतमम् । प्रतिसप्ताहं सोमवासरे, शुक्रवासरे च अत्र पूजा भवति । पङ्गुनीमासस्य (मीनमासस्य) अन्तिमदिने अत्र वार्षिकः उत्सवः समारभ्यते, चित्तिरै (चैत्र)मासस्य प्रथमदिने रथोत्सवः च भवति ।

अथ केऽन्तराया ये चित्तस्य विक्षेपाः ? के पुनस्ते कियन्तो वेति ? नवान्तरायाश्चित्तस्य विक्षेपाः । सहैते चित्तवृत्तिभिर्भवन्ति । एतेषामभावे न भवन्ति पूर्वोक्ताश्चित्तवृत्तयः । तत्र व्याधिर्धातुरसकरणवैषम्यम् । स्त्यानमकर्मण्यता चित्तस्य । संशय उभयकोटिस्पृग्विज्ञानं स्यादिदमेवं नैवं स्यादिति । प्रमादः समाधिसाधनानामभावनम् । आलस्यं कायस्य चित्तस्य च गुरुत्वादप्रवृत्तिः । अविरतिश्चित्तस्य विषयसम्प्रयोगात्मा गर्धः । भ्रान्तिर्दर्शनं विपर्ययज्ञानम् । अलब्धभूमिकत्वं समाधिभूमेरलाभः अनवस्थितत्वं लब्धायां भूमौ चित्तस्याप्रतिष्ठा । समाधिप्रतिलम्भे हि सति तदवस्थितं स्यादिति । एते चित्तविक्षेपा नव योगमला योगप्रतिपक्षा योगान्तराया इत्यभिधीयन्ते ॥३०॥

भासस्य शैली सरला सुन्दरा च । श्रुतिमधुरं सम्भाषणम् । पात्राणि नयनमनोहारीणि । नाटकरचनायां सिद्धहस्तो भास इति नातिशयोक्तिः । नाटके पठिते दृष्टे वा कुत्रापि जामिता न भवति । घटनानाम् अनुसरणिः, अनर्थराहित्यम् , करुणरसस्य प्राधान्यम्, कथासंविधानम्, पात्रसृष्टिः, रसप्रतिपादनम्, इत्यादिषु भासेन कालिदासः भवभूतिः शूद्रकश्च सम्मानं समानं स्थानं च भजन्त इत्यत्र न सन्देहः ।

प्रशस्तपादनामकः आचार्यः वैशेषिकसूत्रेषु उपस्कारभाष्यं रचितवान् । अनेन वैशेषिकत्तत्वानाम् अवबोधाय पदार्थधर्मसंग्रहस्यापि रचना कृता । वर्तमाने वैशेषिकसूत्रार्थं बोधयिंतु प्रशस्तपादभाष्यमेव प्रामाणिकं मन्यते । परमाणुवादः सृष्टिः, प्रलयः, प्रामाणानि, गुणाश्चेति प्रशस्तपादभाष्यस्य प्रतिपाद्यविषयाः वर्तन्ते । प्रशस्तपादभाष्योक्तानां विषयाणां न्यायभाष्ये उपयोगो विहितः, बौद्धाचार्येण वसुबन्धुना च तत्खण्डनं कृतम्, अतः आभ्यां प्रमाणाभ्यां प्रशस्तपादस्य कालः एतत्पूर्ववर्ती अथवा प्रथम-द्वितीयशताब्दमिति स्वीकर्तुं शक्यते ।

यद्यपि लघुकायिके ग्रन्थेऽस्मिन् गद्यपद्ययोः मिश्रणमुपलभ्यते, तथापि नासौ चम्पूप्रकारः । ग्रन्थेऽस्मिन् अभिनववेदीनां वर्णनं प्राप्यते। अत्र सुपर्णचितिनाम्ना तत्प्रसिद्धवेद्या वर्णनमस्ति या 'शयेनचितिः' इति नाम्नाऽन्यत्र प्रसिद्धाऽस्ति ।
पृथ्वीराजः यदा कान्यकुब्जं प्रविशति, तदा सः छद्मवेशी आसीत् । यतो हि सः कान्यकुब्जस्य प्रत्येकवीथीं द्रष्टुम् इच्छति स्म । अतः पृथ्वीराजः चारणस्य वेशं धृत्वा नगरे इतस्तः भ्रमन् आसीत् । पृथ्वीराजः कान्यकुब्जनगरस्य द्वाराणि, प्रासादान्, महालयान्, चतुष्पदीः, उद्यानानि च अपश्यत् । एवं कान्यकुब्जनगरं भ्रमन् सः नगरस्य विषये सूचनाः एकत्र अकरोत् । यद्यपि पृथ्वीराजेन राजकीयवेशभूषा त्यक्ता, तथापि तस्य शोभायां न्यूनता नाभवत् । अतः पृथ्वीराजः सर्वेषां नगरवासिनाम् आकर्षणस्य केन्द्रम् अभवत् । बहुमूल्यमणयः यद्यपि सुवर्णेन आलङ्कृताः नापि भवन्ति, तथापि मणेः सौन्दर्ये कदापि न्यूनता न भवति इति अनेन ज्ञायते ।

अनेन निर्मितानि “पुनर्नवाष्टकचूर्णं”, “पुनर्नवलेह्यं”, “पुनर्नवमण्डूरं”, “पुनर्नवासवः” “पुनर्नवतैलम्” इत्यादीनि औषधानि आयुर्वेदस्य आपणेषु उपलभ्यन्ते ।

नन्नेचोडनामकः आन्ध्रभाषा कविः कुमारसम्भवनामके काव्येमार्गदेशीभेदाभ्यां कवितायाः द्वैविध्यं प्रत्यपादयत् । संप्रदायोऽयं संगीतशास्त्रे कर्णाटक्भाषायां च दृश्यते । केचित् संस्क्रुतभाषाकवितां मार्गकवितां, प्रान्तीयभाषालक्षणलक्षितां च कवितां देशीति च भावयन्ति । अपरे तु प्रान्तीयभाषाकवितायामपीदं भेदद्वयं भवतीत्यभिप्रयन्ति । तत्र संस्कृतभाषा –लक्षण – संप्रदायबहुला कविता मार्गकविता । प्रान्तीयेन छन्दसा प्रान्तीयभाषाबहुलतया विरचिता कविता देशीकविता ।

अयं कुटीरोद्योगः दैन्यनाशकः, पतितोद्धारकः, दुर्गतिदमकः, समुन्नतिसाधकः, । वृत्तिसमस्यानिवारकः, आर्थिकस्तरोन्नायकः, श्रममहत्त्वप्रतिपादकः, सर्वलोकहितसाधकः, क्षुत्-पिपासा-वस्त्राभाव-धनाभावादि-दोषरोधकश्च। एवं कुटीर-उद्योगो जनस्य राष्ट्रस्य च श्रेयसेऽभिवृद्धये च प्रथते।

योगस्वरुपम्-“योगश्चिवृत्तेर्निरोधः “ इति योगस्य परीभाषा योगसूत्रकारेण उदाहृता । चितञ्च क्षिप्त –मूढ –विक्षिप्त –एकाग्र –निरुद्धाख्यासु पञ्चभूमिषु विद्यमानं भवति । क्षिप्तभूमिः रजोगुणबहुला वर्तते । एषाऽवस्था दैत्य-दानव –उन्मत्तजनानां च भवति । मूढभूमिः तमोगुणबहुला भवति । इयं राक्षस-पिशाच-मदोन्मत्तानां जायते । विक्षिप्तभूमिः सत्त्वप्रधाना किन्तु रजोयुक्ता अपि भवति । इयं प्रथमभूस्थितानां योगिनां देवानां च चित्तभूमिरस्ति । इयं निरुद्धसत्त्वप्रधाना मन्यते । चित्तस्य सर्वासु वृत्तीषु उपरुद्धासु तत्तद्वृत्तीनां संस्कारमात्रेण युक्तं चितं निरुद्धं भवति । एषैव अन्तिमा भूमिरस्ति । चित्तवृत्तयोऽपि पञ्चविधाः प्रतिपादिताः –(१) प्रमाणवृत्तिः (२) विपर्ययवृत्तिः(३) विकल्पवृत्तिः (४) निद्रावृत्तिः (५) स्मृतिवृत्तिश्चेति । इमा रागद्वेषादिक्लेशानां कारणरुपाः सन्ति, तेषां विनाशिन्योऽपि भवन्ति, अतः आसां वृत्तीनां वर्गीकरणं द्विधा प्रतिपादितम् –क्लिष्टा अक्लिष्टाश्चेति ।

श्रवणत्रयमादित्यानिले च चरकर्मणि हितानि ॥ श्रवणत्रयं [[श्रवणा|] धनिष्ठा शतभिषगिति । आदित्यं पुनर्वसुः । आनिलं स्वातिः । ते आदियानिले च । एतानि पञ्च नक्षत्राणि । तानि च चरकर्मण्यस्थिरे कर्मणि हितानि प्रशस्तानि ।

शहाबाद्, वाडी, मळखेड, प्रदेशेषु वज्रचूर्णानि(सिमेण्ट्)उत्पाद्यन्ते । मण्डले बहुत्र ’दाल् मिल् ’ सन्ति । शहाबाद् इत्यत्र शिलाफलकानाम् उद्यमः अपि अस्ति ।

वायुमण्डलं (हिन्दी: वायुमण्डल, आङ्ग्ल: Atmosphere) विभिन्नवायूनां मिश्रणम् अस्ति । एभिः वायुभिः पृथिवी आच्छादिता वर्तते । अस्मिन् वायुमण्डले मनुष्याणां जन्तूनां च जीवनाय आवश्यकवायुः ऑक्सीजन् इति प्राप्यते । पादपेभ्यः कार्बन् डाई ऑक्साइड् इति वायुः अपि वायुमण्डले प्राप्यते । वायुः वर्णहीनः, गन्धहीनः च भवति । यदा वायुः प्रवहति, तदा पवनः कथ्यते । पवनः अनुभवितुं शक्यते ।
पूर्वं यदा कौरवपाण्डवानां बाल्ये द्रोणाचर्यस्य गुरुकुले शिक्षा प्रचलति स्म । शिक्षायाः प्राप्तेः पश्चात् ते गुरुदक्षिणां दातुम् उद्यताः । द्रोणाचार्यस्य पूर्वसखेन द्रुपदमहाराजेन कृतस्य अवमानस्य स्मरणम् अभवत् । अतः राजकुमारान् आदिशत् गुरुदक्षिणारूपेण पाञ्चालरजं द्रुपदं बन्धिनं कृत्वा मे पुरतः आनयन्तु सा एव मम गुरुदक्षिणा भविष्यति इति । गुरो आदेशं शिरसा धृत्वा शिष्यराजकुमाराः स्व स्वशस्त्राणि गृहीत्वा पाञ्चालदेशं गतवन्तः । द्रोणाचार्यः प्रथमं युद्धावकाशं कौरवेभ्यः दत्तवान् । दुर्योधनादयः द्रुपदसैन्येन परास्ताः अभवन् । पश्चात् पण्डावाः द्रुपदसेनायाम् आक्रमणम् अकुर्वन् । भिमसेनस्य अर्जुनस्य च पराक्रमस्य पुरतः पाञ्चालसेना स्थातुम् अशक्ता अभवत् । अर्युनः अग्रे गत्वा द्रुपदं बन्धिनं कृत्वा द्रोणाचर्यस्य पुरतः समानयत् । द्रुपदः लज्जया अधोमुखः सन् स्वापराधम् अङ्गीकृतवान् । स्वस्य राज्यसर्वस्वं द्रोणाय समर्पितवान् । द्रोणः स्नेहः समानेषु भवति किल अतः अर्धराज्यं ते ददामि अर्धम् अहम् अनुभवानि इति उक्त्वा गङ्गायाः दक्षिण तटस्य राज्यभागं द्रुपदाय समर्पितावान् । द्रोणेन परास्तः द्रुपदः अत्यन्तम् अवमानितः येन केनापि प्रकारेण द्रोणम् अवमानयितुम् उपायं चिन्तितुम् आरभत । तदर्थमटन् कल्याणनगरस्य ब्रह्मणाग्रहारम् आगच्छत् । तत्र याजः उपयाजः इति कर्मकाण्डिनोः ब्राह्मणयोः दर्शनम् अभवत् । तेषां सूचनानुसारं ताभ्याम् एव यज्ञमेकम् अन्वतिष्ठत् । यज्ञेन प्रसन्नः अग्निदेवः कवचकुण्डलयुतं सायुधं सुन्दरं पुत्रम् अनुगृहीतवान् । पश्चात् तस्मात् यज्ञकुण्डात् प्रफुल्लायतक्षी देदीप्यमानवदना, श्यामलवर्णा कन्या उद्गता । तदा कौरवाणां विनाशाय एव अस्याः जन्म अभवत् इति काचित् अशीरवाणि अपि श्रुता । बालकस्य धृष्टद्युम्नः बालिकायाः नाम कृष्णा इति अकुर्वन् ।

अस्याः अमृतलतायाः काण्डस्य चमसद्वयमितेन रसेन सह तावता एव प्रमाणेन मधु योजयित्वा प्रतिदिनं प्रातः सायं च आहारस्य सेवनात् पूर्वं सेवनीयम्। एवं द्वित्रान् मासान् यावत् करणेन शरीरस्य रोगनिरोधकशक्तिः वर्धते।

नेपालदेशस्य भूभागः पञ्चसु विकासक्षेत्रेषु,चतुर्दशसुअञ्चलेषु एवं पञ्चसप्तत्यां मण्डलेषु १३० महानगरेषु यथैव ३६३२ ग्रामविकाससमितिषु च वर्गीकृतः अस्ति ।

के बालरामप्पणिक्कर् महोदयेन पञ्चभिरङ्कैः निबद्धं नाटकं भवति अन्नदातृचरितम् । उतियन् नाम्ना चेरराज्ञा कुरुपाण्डवयुद्धे तत्सैनिकेभ्यः कृतम् अन्नदानमेव अस्य नाटकस्य इतिवृत्तम् । अयं राजा अनेन कर्मणा पेरुञ्चोट्टुतियन् इत्यपि स्तूयते । नाटकस्य इतिवृत्तं तावत् तमिळ्भाषायाः पेरियपुराणात् गृहीतं भवति । अस्य सम्पादनं १९४८ तमे संवत्सरे अनन्तशयनेन (तिरुवनन्तपुरम्) कृतम् अस्ति ।

श्रीलङ्का एशियामहाद्वीपे दक्षिणदिशि विद्यमानः कश्चन देशः । अस्य अन्यत् नाम सिंहलद्वीप: इति। अस्य द्वीपराष्ट्रस्य राजधानी कोलम्बो अस्ति। अस्य देशस्य उत्तरभागे भारतदेश:, पूर्वभागे मालदीव च स्तः । अस्मिन् देशे सिंहल-तमिलसमुदायौ वसतः। अत एव सिंहलभाषा तमिलभाषा च अत्र प्रमुखे भाषे स्तः। लङ्कायाः उल्लेख: रामायणमहाग्रन्थे भवति। पाकजलसन्धेः मध्ये रामायणस्य कालीना रामसेतुः विद्यते इति प्रमाणितम् अस्ति ।

अथोच्येत – साक्षिगृहीतस्यापि जीवेश्वरभेदस्य मिथ्यात्वमेवाङ्गीक्रियत इति । तथात्वे साक्षिगृहीतेऽप्यर्थे संशयसम्भवेन सर्वप्रमाणप्रामाण्यनिश्चायके साक्षाणि दोषशङ्काकलङ्किते अभेदग्राहिप्रमाण्यानुभवविषयेऽपि अप्रामाण्यशङ्कायाः अपरिहार्यत्वात् । एवं च भेदग्राहिसाक्षिप्रमाणस्य याथार्थ्यमकामेनाप्यङ्गीकार्यम् । बगुप्रमाणसिद्धत्वाञ्च भेदस्य आगमेनतत्प्रतिपादने दर्ढ्यॊत्पत्तेः ।
एषा विजयनगरस्थापकस्य बुक्करायस्य स्नुषा । कम्पणरायस्य पत्नी । ‘वीरकम्पणरायचरितम्’ इति काव्यं रचितवती अस्ति एषा । ‘मधुराविजयम्’ इति तस्यैव काव्यस्य अपरं नाम । एतत् अपि ऐतिहासिकं काव्यम् । गङ्गदेवी चतुर्दशे (१४) शतके आसीत् । एतस्याः काव्यस्य भाषा सरला । एतस्याः कल्पनाः नूतनाः सन्दर्भोचिताः च भवन्ति । वर्णनानि न अतिदीर्घाणि, न नीरसानि वा । अतः एव प्रसिद्धेषु काव्येषु अन्यतमत्वेन परिगण्यते एतस्याः काव्यम् अपि ।

मुग्धायाः संयोगितायाः हृदयस्थस्य प्रेम्णः विषये यदा जयचन्दः अजानात्, तदा सः अन्यराज्ञा सह स्वपुत्र्याः विवाहं कर्तुम् उद्यतः अभवत् । यतो हि जयचन्दपृथ्वीराजयोः सम्बन्धः वैमनस्यपूर्णः आसीत् । ततः जयचन्दः अश्वमेधयज्ञस्य आयोजनम् अकरोत् । तेन यज्ञेन सह संयोगितायाः स्वयंवरस्यापि घोषणाम् अकरोत् सः । स्वयंवरस्यावसरे आभारतं सर्वेभ्यः राजभ्यः निमन्त्रम् अयच्छत्, परन्तु पृथ्वीराजाय निमन्त्रणं नायच्छत् सः । पृथ्वीराजस्य एतावति अपमाने कृते सत्यपि जयचन्दः सन्तुष्टः नाभवत् । तेन लौहेन पृथ्वीराजस्य मूर्तिः निर्माप्य द्वारपालस्य स्थाने प्रस्थापिता । परन्तु स्वयंवरकाले संयोगिता पृथ्वीराजस्य मूर्तिम् एव वरमालाम् अधारयत् । द्वारे स्थिता संयोगिता यदा पृथ्वीराजस्य मूर्तिं वरमालाम् अधारयत्, तस्मिन् एव काले पृथ्वीराजः प्रासादं प्राविशत् । पृथ्वीराजः युक्त्या संयोगिताम् अश्वोपरि आरोह्य देहलीम् अगच्छत् ।

यदा पाण्डवाः वनं प्रस्थितवन्तः तदा हस्तिनापुरस्य प्रजाः सर्वाः दुःखेन कौरवान् दूषयन्त्यः स्वगृहाणि त्यक्त्वा एतैः सह प्रस्थितवत्यः । तदापि युधिष्ठिरः कौरवाणां विषये एकशब्देनापि दूषणं न कृतवान् । जनानां समाधाननं कारयित्वा प्रतिप्रेषितवान् । तथापि केचन ब्राह्मणाः पाण्डवैः सह गतवन्तः । तदा धर्मराजस्य चिन्ता आरब्धा । एतेषां भोजनस्य व्यवस्था का ? इति । स्वकष्टानां विषये चिन्ता नास्ति चेदपि इतरेषां कष्टं द्रष्टुं न शक्नोति स्म । अन्ते एषः सूर्यदेवस्य आराधनां कृत्वा एकम् अपूर्वं पात्रं प्राप्तवान् । तस्मिन् कृतः किञ्चित् पाकः अपि अक्षयः भवति स्म । एतेन ते वने सन्ति चेदपि अतिथिजनानां ब्राह्मणानां च भोजनं दत्त्वा अनन्तरम् एते भोजनं कुर्वन्ति स्म । वनवासे अपि आतिथ्यधर्मस्य पालनं कृतवन्तः । एतेन धर्मप्रेम्णा आकृष्टाः श्रेष्टाः महर्षिणः वनवाससमयेऽपि तेषां समीपे आगत्य तिष्ठन्ति स्म । यज्ञानां विविधप्रकारस्य धर्मानुष्ठानं कुर्वन्ति स्म ।

सर्वत्र तृणावृतप्रदेशः सन्ति । हिन्दुस्थान् मशीन् टूलस् (H.M.T) यन्त्रागारेण निर्मितम् तान्त्रिकं घटीयन्त्रं ब्याण्डस्ट्याण्ड्, काचकभवनं (Glass House), मत्स्यालयः, केम्पेगौडगोपुरम् इत्यादीनी आकर्षकाणि सन्ति । काचकभवने प्रतिवर्षं द्विः सप्ताहं यावत् फलपुष्पप्रदर्शनं भवति ।

वनवासिबहुलराज्यम् इत्यतः अत्रत्यजीवने संस्कृतौ च प्रकृतेः कृते प्रथमं प्राशस्त्यम् । पवित्रवृक्षाणां शाखाः आनीय धार्मिकविधिपूर्वकं प्राङ्गणेषु आरोप्यन्ते । भक्ताः एताः वृक्षशाखाः सम्बद्धाः देवताः च पूजयन्ति । कर्मपूजा, जिटियपूजा, सर्हुल् - इत्यादयः प्रचलन्ति अत्र । पश्चिमवङ्गस्य प्रतिवेशिराज्यम् इत्यतः दुर्गापूजा कालीपूजा च भक्त्या अमितोत्साहेन च आचर्यते । पौषमेला, तुसुमेला च मकरसङ्क्रान्त्यवसरे आचर्यते । सालङ्कृताः जनपददेवताः जनैः नीयन्ते । अयं कृष्युत्सवः इव । तुसु इत्येतद् जनानां विश्वासरूपः उत्सवः, कस्याश्चित् वनवासिलघुबालिकायाः विषयकः देवतासम्बद्धः न । नूतनफलोदयकाले वैभवेन आचर्यते । सर्वे वनवासिनः अस्मिन् पर्वणि आनन्देन भागं वहन्ति ।
क्षेत्रमितौ (Geometry) वेदकालादेव शुल्बसूत्रग्रन्थाः भारते प्रचलिताः यज्ञवेदीनां निर्मणार्थं विभिन्नानामाकृतीनां क्षेत्रफलश्यकमासीत्। अतः अस्मिन् शास्त्रे अतीव प्रौढ्विचाराः सन्ति। पैतागॊरसॊपज्ञं इति ऎरॊप्याः यं सिद्धान्तं मन्यन्ते सः कात्यायानेन चैवं निरूपितः- 'दीर्घचतुरस्त्रस्याक्ष्ण्या रज्जुः पार्श्वमानीन्ति तिर्यङ्भानी च यत् पृतग्भूते कुरुतः तदुभयं करॊति'। इति।ऎतदेव अनन्तरभवैः पण्डितैः सुलभरूपेण दत्तम्- 'जात्यत्रिभुजैः भुजकॊटयॊर्वर्गयॊगः कर्णवर्गसमः' इति।इदानीमपि सिद्धान्तः ऎषः पैतागॊरसस्य नाम्ना परिगण्यते। अस्य 'शुल्बसिद्धान्तः' इति 'जात्यत्रिभुजसिद्धान्तः' इति वा युक्तं अभिदानम्, प्रागेव भारतीयैः अन्विष्टत्वात्। स्थिरान्कस्य (पै) इत्यस्य मौल्यं आर्यभटनैवं प्रतिपादितम्-

चतुर्थाङ्के- भरतः रामं दृष्ट्वा राज्यं प्रतिग्रहीतुं प्रार्थयति । किन्तु यदा रामः भरतस्य प्रार्थनां नाङ्गीकरोति तदा भरतः चतुर्दशवर्षपर्यन्तम् रामपादुकयोः न्यासभूतं कृत्वा, रामराज्यं रक्षितुम् आत्मानं नियुङ्ते ।

वृश्चिकः स्वयमेव अन्यान् न पीडयति । अन्ये यथा न पीडयेयुः तथा अगोचररूपेण अटन् भवति । किन्तु पीडितः यदि भवेत् तर्हि विषयुक्तेन पृच्छेन कष्टं यच्छति एव । स्वेन आयुधेन पीडाः अतिक्रान्तुं प्रयतते । अग्रिमपरम्परायै जन्मदानाय स्वस्य निवृत्तिः तस्य औदार्यद्योतकम् अस्ति । अस्य राशिवताम् अपि एते विशेषगुणाः भवन्ति । भावाभिव्यक्तौ ते अतीव समर्थाः ।

श्रीलङ्कामाता (सिंहली: ශ්රී ලංකා ජාතික ගීය, तमिल: சிறீ லங்கா தாயே), श्रीलङ्कादेशस्य राष्ट्रगानम् अस्ति । एतस्य राष्टगानस्य लेखनं, सङ्गीतरचना च आनन्द समाराकून इत्याख्येन १९४० तमे वर्षे कृता । १९१५ तमे वर्षे आधिकारिकरूपेण श्रीलङ्कादेशस्य राष्ट्रगानत्वेन तद् अङ्गीकृतम् ।

शबरिगिरिः (मलयालम् - ശബരിമല) हिन्दूनां तीर्थक्षेत्रेषु अन्यतमं विद्यते । इदं क्षेत्रं केरलराज्ये पत्तनन्तिट्टामण्डले पश्चिमपर्वतश्रेणीषु विराजते । प्रतिवर्षं जगतः विविधेभ्यः भागेभ्यः उपपञ्चाशत्कोटिसंख्याकाः जनाः अस्य तीर्थक्षेत्रस्य दर्शनाय आगमिष्यन्ति । हिन्दुदेवः अय्यप्पः महिषिनामकस्य बलवतः राक्षसस्य संहरणानन्तरम् अस्मिन् शबरिगिरौ दीर्घं तपः कृतवान् इति कथा श्रूयते । अयम् अय्यप्पमन्दिरं १८ पर्वतैः युक्तायां श्रेण्यां विद्यते । अयं देवालयः समुद्रस्तरात् ४६८ मीटर्-अक्षांशे गभीरारण्ये सुन्दरपरिसरे विद्यते । शबरिगिरिं परितः विद्यमानेषु सर्वेषु अपि पर्वतेषु देवमन्दिरं विद्यते ।

ऋणचतुष्टयस्य पारं गत्वा पञ्चमो भूतयज्ञः प्रकल्पतिः शास्त्रकारैः । समन्ततः अवस्थिता इयं संपूर्णा जीवसृष्टिः तस्यैव परमात्मनः अंशोद्भूता यस्माद् अस्माकम् उत्पत्तिः । एवं सहोत्पत्तिनिमित्तत्वात् कृमिकीटकपतङ्गदयोऽपि अस्माभिः आत्मीयताभावेन सम्बन्धम् अर्हन्ति । तमेव आत्मियताभावं प्रकटयितुं भूतेभ्यः बलिं ददानस्य भूतयज्ञः सम्पद्यते । बलि वैश्वदेवयज्ञ इत्यस्यैव नामान्तरम् । परिपक्वस्य भोजस्याल्पेनांशेन मन्त्रपूर्वकम् अग्नौ आहुतिः कीटादिभ्योऽन्नप्रदानं चात्र गृहस्थानां कर्म इति भगवान् मनुराह- वैश्वदेवस्य सिद्वस्य गृह्योऽग्नौ विधिपूर्वकम्

तृतीयेऽङ्के- भरतः मातुलगृहात् प्रत्यागमनसमये प्रतिमागृहं प्रविशति । तत्र अधिकृतस्य देवकुलिकस्य मुखात् क्रमेण दशरथस्य मृतिम्, रामस्य वनगमनं च अवगत्य मूर्छितः भवति । प्रतिमादर्शनार्थं तदा तत्रागताः कौसल्यादयः मातरः भरतं स्पृष्ट्वा समादधति । शोकविह्वलः भरतः कैकेयीं न नमति, तां च कठिनतरैः वाक्यैः दूषयति । रामदर्शनार्थं चित्रकूटं गच्छति ।

भारतस्य जीवनाडी कृषिः एव । कृषेः जीवनाडी तु पशुपालनम् । भारतस्य कृषिप्रधानेशु राज्येषु कर्णाटकम् अन्यतमम् अस्ति । कृषिप्रधानस्य अस्य राज्यस्य पशुपालनम् अपि अनिवार्यम् ।
वेस्ट-इण्डिसदेशीयेन ब्रियानलारेण ११,९५३ धावनाङ्कान् प्राप्य यः जागतिकविक्रमः प्रतिष्ठापितः आसीत् तम् अपि अतिशय्य सचिनेन विक्रमः क्रियेत इति केनापि न ऊहितम् आसीत् । सचिनस्य क्रीडाङ्गणप्रवेशावसरे लारस्य जागतिकविक्रमस्य भङ्गाय १५ धावनाङ्कमात्रम् अपेक्षितम् आसीत् । चायविरामतः पूर्वं सचिनेन १३ धावनाङ्काः प्राप्ताः । पीटरसिडलस्य प्रथमं कन्दुकक्षेपणं प्राप्य तेन धावनम् आरब्धम् । द्वितीयं धावनाङ्कम् आसाद्य तेन तृतीयस्य निमित्तं धावनम् अनुवर्तितम्।

एकवारं पार्वती सदाशिवं प्रश्नम् अकरोत्, "भवान् अमरः अस्ति, अहं तु पुनः पुनः जन्ममृत्योः चक्रे भवामि । किमहम् अमरा भवितुं नार्हामि?" तदा शिवः अकथयत्, "अहम् एकां गुह्यतमाम् अमरकथां कथयामि । ताम् अमरकथां श्रृत्वा त्वमपि अमरा भविष्यसि" इति । कथायाः गोपनीयत्वात् गुह्यं स्थलम् आवश्यकम् आसीत् । कारणम् अन्यः कोऽपि इमां कथां यदि शृणोति, तर्हि सोऽपि अमरः भवति । अतः शिवः पार्वत्या सह हिमालयं प्रति यात्रां प्रारभत । कथां श्रावयितुं शिवः अत्युत्सुकः जातः । शिवस्य उत्साहे सति मार्गे भिन्नेषु स्थानेषु शिवस्य शरीराभूषणानि पतितानि । शिवाभूषणानि, लघवः अनन्तनागाः हिमालयस्य एकस्मिन् पर्वते पतिताः । अतः तस्य स्थलस्य नाम अनन्तनाग इति अभवत् । ललाटे धृतं चन्दनं यत्र पतितं तस्य पर्वतस्य नाम ‘चन्दनबाडी’ इति अभूत् । शिवस्य पादतले ये जन्तवः आसन्, ते यत्र पतिताः, तस्य स्थलस्य नाम ‘पिस्सू घाटी’ इति अभूत् । हिन्दीभाषायाः जन्तु-शब्दस्यार्थः ‘पिस्सू’ इति । शेषनागः यस्मिन् पर्वते पतितः, तस्य स्थलस्य नाम शेषनाग इति । तत्र एका नदी अपि अस्ति । तस्याः नद्याः नाम अपि शेषनाग इति एव । एतानि सर्वाणि स्थलानि अमरनाथयात्रायाः मार्गे सन्ति । कथाप्रारम्भात् पूर्वं गुहायां शिवः उक्तवान्, “पार्वति ! त्वं कथां शृणु, कथाश्रवणेन सह हँ हँ इति नादमपि कुरु येन त्वं कथां शृण्वन्ती असीति मम ज्ञानं भवति” इति । शिववचनं पार्वती अङ्गीकृतवती । पार्वती अर्धकथां श्रुत्वा निद्राधीना अभूत् । परन्तु हँ हँ इति नादस्तु न स्थगितः । कथाश्रावणे रतः शिवः हँ हँ इति नादं शृणोति स्म । अतः सः सम्पूर्णाम् अमरकथाम् अश्रावयत् । समाप्तायां कथायां शिवः अपश्यत्, पार्वती तु निद्राधीनास्ति, तथापि हँ हँ इति नादः कथं श्रूयते इति ध्यानस्थो भूत्वा सर्वं वृत्तान्तम् अजानीत सः । शिवपार्वत्यौ यस्यां गुहायां स्थितौ आस्तां, तस्यां गुहायाम् एकं कपोतयुगलमपि आसीत् । तत् युगलमपि कथां शृण्वन्नासीत् । कथायाः मध्ये यदा पार्वती निद्राधीना जाता, तदा कपोतयुगलं हँ हँ इति नादं प्रारभत । एवं तत् कपोतयुगलमपि पूर्णाम् अमरकथाम् अशृणोत् । अमरनाथगुहायाम् अद्यापि एकं कपोतयुगलम् दरीदृश्यते । अतः एका किंवदन्ती प्रचलितास्ति यत्, यत् कपोतयुगलम् अमरकथाम् अशृणोत् तदेव अमरं भूत्वा अद्यापि जीवदस्ति इति ।

अवुल पकीर जैनुलबीदीन अब्दुल कलामाय भारतसर्कारस्य क्रि.श. १९८१तमे वर्षे प्रशासकीयसेवाक्षेत्रस्य पद्मभूषणप्रशस्तिः प्रदत्ता । अपि च डा.कलामः भारतसर्कारस्य सर्वोच्चेन नागरिकसम्माननेन भारतरत्नेन अलङ्कृतः ।