Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Йæ сабибонтæ Калойы-фырт арвыста Цæгат Ирыстоны хæххон хъæу Захъхъайы. 1927 азы сæ бинонтæ хохæй ралыгъдысты быдырмæ — Къостайыхъæумæ. Ам иуæндæсаздзыд Барисæн фыццаг хатт фæцис ахуырмæ бацæуыны фадат. 1931 азы йæ ахуыр ахæццæ кодта дарддæр — бацыдис Ростовы рабфачы изæрон хайадмæ. Æнцон нæ уыдис æрыгон лæппуйæн: бонæй кусгæ кодта (паравозтæ цалцæггæнæн заводы — ахуыргæнинаг-слесырæй), изæрæй та — ахуыр. Рабфак каст куы фæцис, уый фæстæ Барис сси Цæгат Ирыстоны Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон педагогон институты историон факультеты студент. Институт каст фæцис æнтыстджынæй æмæ куыста ахуыргæнæгæй. Фæлæ Фыдыбæстæйы Стыр хæст цæхгæр ивддзинæдтæ бахаста Барисы биографимæ, стæй Калоты бинонты цардмæ. Фронтмæ ацыдысты Барисы кæстæр æфсымæртæ. Уыдонæй иу — курдиатджын ирон поэт — Калоты Хазби 1943 азы Курскы сырхзынг къæлæтауы йæ цард нывондæн æрхаста Райгуырæн бæстæйы сæраппонд. Иннæ æфсымæр — Солтанбег, бирæ фæрахау-бахау кодта хæстон рыг æмæ уæззау фæндæгтыл, ныртæккæ у медицинон службæйы инæлар-лейтенант.

Австри-Венгри (нем. Österreich-Ungarn) уыд европæйаг паддзахад (1867—1918). Йæ сæйраг сахар уыд Венæ; йæ официалон æвзæгтæ та — венгриаг æмæ немыцаг. Уыд Фыццаг дунеон хæсты инициатор. 1918-æм азы импери адих ис дыууæ паддзахадыл: Австри æмæ Венгри.

Астроном, гæрзгæнæг, географ, металлург, геолог, поэт, нырыккон уырыссаг литературон æвзаджы бындурæвæрды æрфидаргæнæг, нывгæнæг, историк, фыдыбæстон ахуырады, зонады æмæ экономикæйы райтынджыны сæрылхæцæг. Бакуыста Мæскуыйы университеты проектыл, кæцыйыл ма фæстæдæр йæхи ном сæвæрдæуыд. Бонвæрнонæн атмосферæ кæй ис, уый раргом кодта. Зонæдты æмæ аивæдты Академиты Бæлвырд уæнг (физикон къласы адьюнкт 1742-æм азæй, химийы профессор 1745 азæй).

Ирон литературæ дæр февнæлдтытæ кодта фольклорон æрмæгмæ, æмæ уыцы фыццаг февнæлдтытæй дæр бæрæг у, цы диссаджы фадæттæ, цы рæсугъд поэтикон æрмæг æмæ сюжеттæ æмбæхст и нæ фольклоры мидæг, нæ литературæ схъæздыг кæнынæн чи сбæздзæн, ахæм.

Географи (бердз. γεωγραφία «зæххы сфыст») у, литосферæ, атмосферæ, гидросферæ æмæ биосферæ чи иртасы, уыцы зонæдты системæ. Фыццаг географион иртасæнтæ фæзынди рагон бердзенаг ахуыргæндтæ (Геродот, Страбон, Птолемей æмæ æндæрты куыстыты).

Уругвай импорт кæны нефт æмæ нефты продукттæ, индустрион гæрзтæ, химион продукци, хæдтулгæтæ, гæххæтт, пластик. Сæйргадæр уæйгæнджытæ — Аргентинæ (19,6 %), Бразили (17,9 %), Китай (11,0 %) æмæ АИШ (9,7 %).

Эрих Мария Ремарк, райгуырæн ном Эрих Пауль Ремарк (нем. Erich Maria Remarque, Erich Paul Remark; 1898-æм азы 22 июны, Оснабрюк — 1970-æм азы 25 сентябры, Локарно) ссæдзæм æнусы æппæты зындгонддæр æмæ номдзыддæр немыцаг фысджытæй иу.

Ныгуылæнæй скæсæны ’рдæм йæ территорийы астæуккаг дæргъ у 160 километры, хуссарæй цæгаты ’рдæм та — 54 километры. Денджызгæрæтты дæргъ у 210 километры.

2005-æм азы австриæгтæ сбарстой Писсисы æмæ уыдонæн та рауадис 6793 м. Уый фæстæ ма цалдæр европæйаг экспедицийы фæлвæрыдысты хох сбарынмæ æмæ кæмæн уадис 6891 м кæмæн 6793 м.
Никарагуæйæгтæ кæнынц хæринæгтæ пырындзæй, бынæттон халсартæй; уыдонæй уæлдай ма кæнынц армадиллы дзидзайæ конд хæринæгтæ. Уазæгдзæрæнты æмæ ресторанты туристтæн цы фæдæттынц, уыцы хæринæгты фылдæр хай конд у денджызы лæвæрттæй. Бæстæйы тæккæ хъуыстгонддæр расыггæнаг нозт у, Флор Де Канья, зæгъгæ, ахæм ром. Никарагуæйæ йæ ласынц дунейы алы рæттæм.

Уæдæ æвæджиау хорз хостæ саразынц насæн йæ æппытæй дæр. Уыдонæй иу хуыйны тыквеол. Йæ архайд у, нæлгоймæгтыл чи фæзыны, ахæм уæззау низтæ простатит æмæ аденомайы ныхмæ. Канд тыквеол чи нуазы, уымæн нæ, фæлæ насы æппытæ хомæй кæнæ хусгондæй чи æхсыны, уыцы низджын нæлгоймæгтæн хорз ахъаз у сæ доныхуыпп цæмæй æнцондæрæй рацæуа, уымæн.

2006-æм азы организаци цалдæр æппæтуæрæсеон æмæ фæсарæйнаг рекламон хорзæхы райста. Мæскуыйы хицауадæн реализацигонд æрцыд программæ «Æууæнчы сектор», равзæрын конд æрцыд социалон рекламæ ИДСС-ы (СПИД-ы) тыххæй. Уæймæ ’рбацыдысты «Социалон рекламæ: теори æмæ практикæ» лабаратори кæй сарæзта, уыцы специализацигонд ахуыры чиныгуытæ.

Барыкин Александры фырт Александр (уырыс. Барыкин Александр Александрович) (райгуырдис 1952-æм азы 18 февралы, Берёзово, Ханты-Мансийы автономон зылд — амардис 2011-æм азы 26 мартъийы, Оренбург) — Уæрæсейы зындгонд рок-музыкант, зарæггæнæг, поэт æмæ композитор.

Мамсыраты Хабийы фырт Дæбе (райгуырдис 1909-æм азы 9 августы, Быдыры Дæргъæвсы — амардис 1966-æм азы 21 августы) уыдис ирон фыссæг, поэт, драматург.

Етим Эмин (йе ’цæг ном у Магомед-Эмин, Севзиханы фырт (Етим тæлмац кæны куыд «Сидзæр»); 1838-æм аз, Цилингы хъæу, ныртæккæйы Дагъистаны Курахы район — 1884-æм аз, Ялцугары хъæу, ныртæккæйы Дагъистаны Сулейман-Стальскийы район) уыди лекъаг поэт æмæ лекъаг фысгæ литературæйы бындурæвæрæг.

Висконсин (State of Wisconsin, WI; [wɪˈskɒnsɨn]) у АИШ-ы штат. Цæрынц дзы 5 454 мин адæймаджы (2000 аз), уыдонæй 42,6 % сты немыцаг равзæрдæй.

Демократон Республикæ Сан-Томе æмæ Принсипи (порт. República Democrática de São Tomé e Príncipe) у паддзахад сакъадахы Африкæйы фарсмæ. Йæ сæйраг сахар у Сан-Томе. Йæ фæзуатмæ гæсгæ Сан-Томе æмæ Принсипи у Африкæйы чысылдæр паддзахад Сейшелаг сакъадæхты фæстæ.

Алфавиты принцип хъуыдыгонд æрцыд семитаг знæмтæй. Нæ эрæйы размæ 3-æм миназоны астæу сахар Эблæйы (нырыккон Тель-Мардих, Сирийы цæгат) фыстгæнджытæ сфæлдыстой Месопотамийæ æрбайсгæ цуркхуыз уæнгнысанты классификаци, кæцыйæ пайда кодтой сæхи эблаитаг æмæ месопотамиаг шумераг æвзагæн. Ацы классификацийы фыстнысантæ рæнхъæвæрд цыдысты иудадзыг райдайæн æмхæлæсонтимæ алыхуызон хъæлæсонты мыруагмæ гæсгæ: ma, mi, mu (семитаг æвзæгты мидæг уыди æрмæст 3 хъæлæсоны: a, i, u). Куыд фендæуы, цуркхуыз æмæ египетаг идеографийы фæлварæнæй пайдакæнынады фæрцы, семитæгтæ нæ эрæйы размæ 2-æм миназоны 2-æм æмбисы райдайæны агъоммæ сфæлдыстой консонантон-уæнгон фыссынады ахæм сæрысæйраг хуыз, кæцыйы мидæг уыдысты алыхуызон хъæлæсонимæ бæтгæ (wa, wi, wu-йы хуызы уæнгонтæ, кæцытæ фыстæуыдысты иу нысанæй, цуркхуызфыстау æмæ æндæр раздæры алыхуызон нысантæй нæ фæлæ) æмхъæлæсон мырты дзурынæн нысантæ (цæвиттон, w). Æппæт фыссæн нысанты скондмæ хъæлæсонтæн нысантæ бавæрыны фæстæ кæронмæ æмæвæрд æрцыд алфавит куыд фонемæты фыстнысаниуæггæнæн фæткон æмбырдæг.
Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. - М.: Наукæ, 2013. I-æм том

Лекъæгтæ кæнæ Лекъ (лекъ. Лезгияр; Лекьер, уырыс. лезгины) сты Кавказы цæрджытæ, сæ фылдæр хай цæры Дагъистан æмæ Азербайджаны. Уыдон дзурынц лекъаг æвзагыл. Лекъæгтæ сты пысылмæттæ.

Койне́ (гр. Κοινὴ Ἑλληνική «иумæйаг грекъаг», кæнæ ἡ κοινὴ διάλεκτος, «иумæйаг диалект») у грекъаг æвзаджы формæ, кæцы фæзындис æмæ рапарахат ис фæсклассикон антикон дуджы. Койне сси Гречъы фыццаг уæлрегионон диалект, стæй Ромы империйы æппæт скæсæйнаг хайы æхсæнадæмон æвзаг (лингва-франка).

Йæ фæзуатмæ гæсгæ Карели Уæрæсейы Федерацийы субъектты ’хсæн ахсы 20-æм бынат (172,4 мин км²). Карелийы фæзуатæй фылдæр хай ахсы хъæд (паддзахадон хъæды резерв, æдæппæт 148 мин км², ома республикæйы 85%).

Смоляны облæст (болг. Област Смолян) у Болгарийы хуссары хæххон облæст. Йæ административон центр у сахар Смолян (32 824 цæрæджы), лæууы болгайраг сæйраг сахар Софияйæ хуссар-ныгуылæнырдæм.

Поэты уацмыстæ фыццаг хатт джиппыуагъд æрцыдысты 1915 азы журнал «Чырыстон цард»-ы фæндзæм чиныджы (æмдзæвгæтæ «Зарæг» æмæ «Уастырджи»). Сæ бынмæ фыст уыди: Илас Мызурон. 20-æм азтæй фæстæмæ Тогуызы-фырты фыстытæ цыдысты, Илас Æрнигон, зæгъгæ, ахæм псевдонимимæ.

Мæскуыйы ма куы службæ кодта, уæд Калойы-фыртæн уыдис Паддзахадон Университеты æмæ академион институтты лекцитæ æмæ зонадон сесситæм цæуыны фадат, базонгæ зындгонд ахуыргæндтимæ. Уый сфæнд кодта йе ’ппæт тыхтæ дæр зонадон куыстæн раттын, йе ’рыгон бонты бæллиц сæххæст кæнын. Æмæ йæ къухы æфтгæ дæр бакодтой — ссис ССР Цæдисы зонæдты Академийы Этнографийы институты аспирант. Фыццаг ын разамынд лæвæрдта ирон историк Кокиты Георгий, 1950 азæй фæстæмæ та—советон ахуыргæндты дæсныдæртæй иу — зындгонд этнограф Марк Косвен. Уый хорз зонынц æппæт дунейы дæр. М. О. Косвен стыр ахъаз фæцис Калойы-фыртæн. Барис-иу арæх дзырдта, зæгъгæ, уыцы рæстæджы Косвен мæнæн уыдис æцæг ахуыргæнæг, бирæ зонындзинæдтæ кæмæ уыдис æмæ стыр фæллойуарзон чи уыд, ахæм ахуыргонд. Уымæ æз сахуыр дæн кусын дæр æмæ зонад куыд уарзын хъæуы, ууыл дæр.

Пловдивы облæст (болг. Област Пловдив) у Болгарийы Хуссар-Централон регионы облæст. Йæ административон центр у сахар Пловдив (376 501 цæрæджы).

Боб Дилан (англ. Bob Dylan, æцæг ном — Роберт Аллен Циммерман, англ. Robert Allen Zimmerman; райгуырд 1941 азы 24 майы) у зындгонд америкаг поэт, зарджыты автор æмæ музыкант.

Силезиагау фыссынæн адæм пайда кæнынц цалдæр системæйæ. Уыдонæй хуыздæрыл нымад у сæрмагонд „фонетикон силезиаг алфавит“, мæнæ йæ 2006 азы вариант:

XIX-æм æнусы æмбисæй АИШ æмæ Стыр Британийы ’хсæн райтынг ис, Никарагуæйыл тынгдæр æндавыны сæрвæлтау тох. Уыцы тохæн йæ сæйраг аххосаг уыди — йæ территорийыл дыууæ фурды ’хсæн канал саразын.

Сигънахы муниципалитет (гуырдз. სიღნაღის მუნიციპალიტეტი) у муниципалитет (район) Гуырдзыстоны скæсæны, Къахеты. Йæ административон центр у Сигънах. Цæрынц дзы гуырдзы (96,9 %), уырыссæгтæ (1,2 %), сомих (1,0 %), азербайджайнæгтæ (0,27 %), езидæгтæ (0,14 %), ирæттæ (0,10 %).
Кожедуб Иван хæсты размæ æнтысгæйæ каст фæци аэроклуб æмæ йæ уым ныууагътой инструкторæй, куыд хуыздæр хæдтæхæгскъæрæг, афтæ. Уый фронтæн цæттæ кодта хæдтæхæгскъæрджыты. Æрмæст 1943 азы уымæн бантыст фронтмæ бахауын. Дыууæ азы мидæг уый æрæппæрста знаджы 62 хæдтæхæджы. Акодта 330 хæстон атахты, хайад райста 120 уæлдæфон тохы.

Йæ æлдариуæджы рæстæг Иранмæ æрбабырстой колониалон империтæ: Франц, Стыр Британи æмæ Уæрæсе. Фатх Али сахæн ахæм хъару нæ разынди, уыдонæн ныхмæлæууыд скæнынæн, афтæмæй йæ бахъуыди цалдæр æнæпайда бадзырдыл йæ къух æрæвæрын (уыдоны ’хсæн Гуырдзыстоны тыххæй бадзырд).

Пысылмон республикæ у, пысылмон дингæнджыты къухы дзæвгар тыхбар (уырыс. власть) кæм ис, ахæм теократон паддзахадон арæзты хуыз; æмбæлы Хæстæг Скæсæны. Ахæм арæзты формæйæн ис куыд традицион пысылмон монархийы, афтæ европæйаг республикæйы æууæлтæ.

Кулиев уыдис бирæ хæрзиуджытæй хорзæхджын (уыдоны ’хсæн Ленины орден æмæ Фæллойы Сырх Тырысайы дыууæ ордены), цалдæр паддзахадон премийы лауреат.

Каганады истори йæхимæ здахы ахуыргæндты æргом йæ уникалондзинады фæрцы: каганад у, иудейаг дин паддзахадон кæм уыди, ахæм иунæг æнæдзуттаг паддзахад æнæхъæн историйы дæргъы. Каганады хицауиуæггæнæг элитæйы хай (бектæ ― Буланидтæ) суанг X æнусмæ — Каганады хæдбарады сæфты онг кодтой иудейаг дин. Хуымæтæг адæмы æхсæн иудаизм арф нæ ныффидар.

Уильям Буллит (англ. William Christian Bullitt, Jr., 1891 25 январь, Филадельфи, штат Пенсильвани — 1967 15 февраль, Neuilly, Франц) уыдис АИШ-ы паддзахадон æмæ политикон архайæг, АИШ-ы фыццаг минæвар ССР Цæдисы.

Гæдиаты Секъа: «Чермен», «Арагуийы æлдар» æмæ æнд., Къубалты Алыксандр: «Æфхæрдты Хæсанæ», Брытъиаты Елбыздыхъо: «Хазби», «Амыран», Малиты Геуæрги: «Гъонгæси фурт — мæгур Мæхæмæт» æмæ æнд., Беджызаты Чермен: «Мæсгуытæ дзурынц», Хъуылаты Созырыхъо: «Тотрадзы зарæг» æмæ æндæртæ.

Ивановойы облæст (уырыс. Ивановская область) у Уæрæсейы Федерацийы субъект Централон федералон зылды. Йæ административон центр у сахар Иваново.

Æрдзæй зæрдæргъæвд рахаста Азæмæт. Сæрдыгон изæрты-иу зæронд лæгтæ рагон Ходы Ныхасы алыхуызон таурæгътæ куы кодтой, уæд-иу сæм хъусынæй не ’фсæстис. Йæ цæстыты раз-иу сыстадысты, фыдæх æмæ фыддуджы ныхмæ чи рацыдис, уыцы сæрæнгуырдтæ æмæ-иу йæ сæнтты дард кæмдæр балæууыд. Уæд-иу Азæмæт гыццыл нал зындис йæхимæ — кард кæй нæ кæрды, фат кæм нæ хизы, ахæм хъæбатыр-иу басгуыхти.

Мах дуджы агъоммæ I-æм миназоны Хуссар Итали колонизацигонд æрцыд бердзенæй. Уый фæрцы грекъаг фыссынадимæ базонгæ сты Италийы алыхуызон знæмтæ. Грекъаг алфавит ссис модель латинаг æмæ æндæр (уыййеддæмæ этрускты дæр æндæвд райсгæ) италиаг алфавитты аразынæн. Ромы империйы дуджы цыдис латинаг æвзаг æмæ фыссынады уæрæх æнхъæвзт. Йæ æндæвд фæтынгдæр ис Астæузаманы дуджы, Европæйы адæмыхаттытæ чырыстонад куы райстой, уæд. Латинаг сси литургион (хуыцаулæггадаг) æвзаг Скæсæн Европæйы иууыл паддзахады дæр, латинаг фыссынад та — литургион чингуыты иунæг æруадзгæ фыссынад.
Фæткæвæрд фæндаджы змæлдæн йæ райдийæн исы Лондоны. 10-æм декабыры 1868 азы Парламенты раз фæзуатыл æвæрд æрцыд механикон æфсæнвæндагон семафор хуызджын дискимæ. Йе ’рхъуыдыгæнæг — Джон Пик Найт (John Peake Knight) — уыд æвсæнвæндаджы семафорты специалист. Архайæн армонкуыст кодта æмæ йын уыд дыууæ семафорон "базыры". Базырты бон уыд æндæр æмæ æндæр æвæрд цæуын: горизонталон - сигнал "стоп"; æмæ 45 градусмæ тигъгонд - арæхсгай цæуыны бар. Талынджы-иу баиу кодтой зæрæ æмæ сырх хуызтæй æрттивгæ, зилгæ газы фанар. Семаформæ уыд лæугæвæрд æххуырст адæймаг ливрейкондæй, йæ хæс-иу уыд "фат" сисын æмæ æрисын, æмæ-иу фанар дæр аразил-базил кæнын. Фæлæ архайæны техникон реализаци нæ фæбæззыдысты: сисæн механизмы рæхысы хъинц-хъинц-иу ахæм тынг уыди æмæ-иу дзы цуртыдзау бæхтæ схъиуттытæ кодтой æмæ сæ фæстæгтыл стадысты. Дыууæ мæй дæр нæ фæкуыста, афтæмæй 1869 азы 2 январы срæмыгъдта æмæ ма дзы йæ цуры лæууæг пъалицайаг дæр цæфтæ баййæфта.

Гуырдзиаг-ирон конфликт æрбæстон кæныны фæдыл Æмхæццæ контролон къамис (ÆККъ) арæзт æрцыдис 1992 азы 24 июны, Дагомысы сразыдзинæдты бын политиктæ сæ къухæрфыстæ куы æрæвæвæрдтой, уæд. Къамис сарæзтой гуырдзиаг-ирон конфликты зонæйы æхстытæ æруромыныл контроль сифтонг кæныны, хотыхджын баиугæндты акæнын, хихъахъхъæнынадон тыхты ссæрибар кæнын æмæ æдасдзинады режим сифтонг кæныны нысæнттæн. У конфликт æрбæстон кæныны æмæ йын йæ фæстиуджытæ аиуварс кæнын хайадисæг цыппар фарсы æдзухархайæг оргæн.

Зонадон агностицизм уæвæг у куыд хаттæны теорийы принцип, кæцы æнхъæл у, æмæ кæд гоймагмæ, цæргæ-цæрын цы фæлтæрддзинад фæзыны, уый æнæмæнгæй дæр йæ лæдæрæнæй фæивы, уæд уыцы гоймаджы бон нæу дунейы хуыз æнæхъæнæй бамбарын æмæ айсын. Агностицизм нæу дунегъæд фæсмæрынвæнды ныхмæ, фæлæ амоны, ацы хъуыддаджы цыфæнды зонады аиппдзинадмæ æмæ кæй нæй цардæн æнæхъæнæй бамбарæн, уымæ.

Сæ динмæ гæсгæ Фиджийы цæрджытæ сты чырыстон (64,5 %, уыдонæй методисттæ — 35 %, католиктæ — 9 %, «Хуыцыауы æмбырды» уæнгтæ — 6 %, æвдæм боны адвентисттæ — 4 %, æндæр чырыстæттæ — 11 %), индуисттæ — 27,9 %, пысылмæттæ — 6,3 %, сикхæгтæ — 0,3 % (2007-æм азы сфыстмæ гæсгæ).

Пуэрто-Рикойы хæдбардзинады парти у Социалистон Интернационалы уæнг. Партийы президент Рубен Берриос Мартинес у Социалистон Интернационалы цытджын сæргълæууæг. Партийы генералон секретарь у Хуан Далмау.

Фыссæджы сæйраг чингуытæ фыст сты хицæнхуыз жанры: эпопей-роман «Чегемаг Сандро» («Сандро из Чегема»), эпос (радзырдты цикл) «Чикы сабибонтæ» («Детство Чика»), фæсномыг уацау «Кроликтæ æмæ æлхъивгæлмытæ» æмæ æнд.

Инæлар Суворов æмбисонды сгуыхтдзинæдтæ равдыста туркæгтимæ хæсты дæр Балканты. Уырдæм ацыдис 1773-æм азы апрелы. 6 майы æрвыст æрцыдис фидар Туртукай хæстбæрæг (уырыс. разведка боем) акæнынмæ. 10 майы хъæддых фæлæууыдис туркæгты атакæты ныхмæ æмæ сфæнд кодта æвæстиатæй фидармæ æвиппайды бабырсын. Турчы æфсæдтæ уый æнхъæл нæ уыдысты уырыссæгтæй æмæ фæхæрд сты. Туртукай ист æрцыдис къаддæр тыхтæй æмæ чысыл зиантимæ. Суворов хæсты фæцис уæззау цæф. Æфсадхон æнæбафæрсгæйæ кæй архайдта, уый тыххæй йыл балæвæрдтой тæрхондонмæ. Æфсæддон коллеги йын рахаста марыны тæрхон, фæлæ йæ Екатеринæ дыккаг не сфидар кодта, ныффыста йыл: «Победителей не судят».
Фыццаг фæлвæрдтæм горæты змæлдæн ссæрфад кæнынмæ ма бавнæлтта Гай Юлий Цезар, Незаманы Ромы. Йæ бардзырмæ гæсгæ 50-æм азты Ч.А. (Чырыстийы агъоммæ), сахары иуæй-иу уынгтыл райдыдта иуварсон змæлды æгъдау æвæрддзыд. Хуры скастæй æмæ "кусæнбон" фæуынмæ (иу-дыууæ сахат раздæр й’ аныгуылдмæ) хæдласæнты (пъавозкæ?), бæхуæрдæтты æмæ экипажты азмæлд æуцы уынгтыл уыд бархъоды. Æрцæугæ адæм-иу хъуамæ сæ трæнспорт ныууагътаиккой горæтæддæ æмæ фистæгæй змæлыдаиккой Ромыл, кæнæ та паланкин баххуырсгæйæ. Æуцы фæткæвæрдты æххæсткæнынмæ бындурæвæрд æрцыд цæстдарды сæрмагонд куыст, кæцымæ-иу арæхдæр истой ивгъуыд зынгвæдисонты, либертинты (ралхæнгæ цагъайрæгты), хыгъдæй. Ахæм регулацигæнджыты сæйраг хæс-иу уыд, цæутулæн (транспортон) фæрæзты дарджыты хылтæ æмæ хъаугъатæ бахизынæй. Бирæ дзуарвæндæгтæ-иу задысты æнæ уагæвæрдæй. Цытджын æлдæрттæ æмæ-иу стырнæмттæ сæхицæн æнæ къуылымпыйæ ацæуæн ссарттой — сæ "тагъддзуты"-иу экипажты разæй рауагътой, уыдон та-иу сæ хицауы ахизæн асыгъдæг кодтой.

Къибирты Тимур райгуырдис Æрæфы районы Сырх Дыгуры хъæуы. Астæуккаг скъолайы фæстæ каст фæци Цæгат Ирыстоны паддзахадон университеты филологион факультет. Куыста ахуыргæнæгæй йæ райгуырæн хъæуы астæуккаг скъолайы, Æрæфы районы газет «Коммунист»-ы редакцийы.

Ирландийы моладзæнтæ зыдтой Фареры сакъадæхты тыххæй 500-æм азмæ æввахс[кæцæй ист у?]. 700 æмæ 800 азты астæу Шотландийæ рацæуæггæгтæ арцардысты сакъадæхты[кæцæй ист у?]. Викингтæ куы бахæццæ сты Фареры сакъадæхтæм IX æнусы райдайæны, уæд шотландиæгтæ сакъадæхтæй ацыдысты.

Трабзо́н (раздæры ном Трапезу́нд; тур. Trabzon, гр. Τραπεζούντα, Trapezunta, сом. Տրապիզոն) у сахар æмæ порт Турчы цæгаты, Сау денджызы былыл.

Нырыккон фæндаджы бæрæгдарты прототиптæ ис схонæн номвæйнæгтæ (табличкæтæ?), кæдоныл æвдыстæуыд чердæм у фæндаджы здæхт цæрæнхъом ранмæ æмæ йæм йæ дæрддзæг. Европæйаг иумæйаг фæндаджы фæткæвæрды змæлды æмбырд райстой 1909 азы, дунеон конференцийыл Парижы, автомобильты нымæцы сфылдæры, тагъдады рæзты æмæ горæтвæндæгтыл змæлды интенсивады тыххæй. Иннæ ахсджиаг санчъех сси "Конвенци фæндæгтыл сигналкæныны иугъæдондзинад бакæныныл" 1931 азы Женевæйы, фæндæгты змæлды сæраппонд Конвенцийыл, кæцыйы, иннæ бæстæты 'хсæн, иста хайад Советон Цæдис дæр.

Чермен активонæй архайдта Хуссар Ирыстоны революцион змæлды, 1918—1920 азты уыд Ручъы парторганизацийы разамонæг. Хуссар Ирыстоны советон хицаудзинад куы æрфидар, уæд куыста бирæ бæрнон бынæтты — уыдонимæ газет «Хурзæрин»-ы редакторæй, зонадон-иртасæн институты директоры хæдивæгæй, Гуырдзыстоны фысджыты цæдисы Хуссар Ирыстоны хайады сæрдарæй, журнал «Фидиуæджы» редакторæй æмæ æндæрты.

Гусалты Михалы фырт Виталий райгуырди Цæгат Ирыстоны Даргъ-Къохы (Быдыры Хъахъхъæдуры) интеллигенты хæдзары. Астæуккаг скъола каст куы фæци, уæд кусын райдыдта Кировы районы газет «Размæ»-йы. Уый фæстæ ахуыр кæнынмæ бацыди Цæгат Ирыстоны паддзахадон университеты филологон факультеты ирон-уырыссаг хайадмæ.
Секъайы зындгонддæр радзырд «Азау» æххæстæй мыхуыргонд не ’рцыдис 1922 азы онг (альманах «Малусæг», ф. 19-31), фыссæджы царды рæстæг фæзынди æрмæст уырыссагау йæхи тæлмацы бетъырбухаг журнал «Жизнь для всех»-ы (1914 аз, апрель, №4, ф. 537–551). Радзырды райдиæн мыхуыргонд æрцыдис журнал «Зонд»-ы дыууæ номыры (1907 аз), фæлæ журнал сæхгæдтой æмæ радзырд кæронмæ рауадзын къухы нæ бафтыд.

Нарты кадджытæ зæдты æмæ дауджыты æвдисынц зæххон цæрджыты хуызы. Нартмæ кæсынц знаджы цæстæй æмæ 'се хсæн цæуы æнæбанцайгæ тох. Сæ адзал ссарынц нарты адæмæй бирæты къухæй, уæлдай цагъд та сын кæны нарты Батырадз. Зæдтæ æмæ дауджытæ Батырадзы мæлæты, стæй та нартæн се 'гасы сæфты дæр чысыл аххосджын нæ уыдысты.

Мурмансчы облæст у Уæрæсейы Федерацийы субъект. Йæ фæзуат у 144,9 мин км², цæрджыты нымæц — 848,7 мин адæймаджы (2008), уыдонæй сахарты — 91%.

Никарагуæйы алы сахар æмæ хъæу афæдз иу хатт бæрæг кæны йæ хъахъхъæнæг зæды бон. Ахæм бонтæйы иуы (зæгъæм, Сан-Себастьяны сахары январы æмæ Сантьягойы сахары июлы) фенæн ис бирæ алыхуызон рæсугъд фольклорон равдыстытæ, карнавалтæ æмæ маскарадтæ.

Абоны бонмæ геологтæ куыд нымайынц, афтæмæй Лиссабоны зæххæнкъуысты магнитудæ уыдис 9 баллмæ æввахс, йæ эпицентр та уыдис Атлантикон фурды, Сан-Висентийы сынæгæй хуссар-ныгуылæны ’рдыгæй, 200 километры æддæдæр.

Сыгъдæг буаргъæдты ’хсæн равзарæн ис хуымæтæг æмæ вазыгджын буаргъæдтæ. Фыццæгтæ арæзт сты иухуызон химион элементтæй. Дыккæгты сконды ис цалдæр химион элементы.

Химион буаргъæдты кæнæ буаргъæдты алыхуызон хæццæты мидæг цы процесстæ цæуынц, уыдон сты химион реакцитæ. Химион реакциты фæрцы кæддæриддæр арæзт æрцæуы ног буаргъæдтæ.

Касаты Хъауырбеджы фырт Таймураз у зындгонд Цæгат Ирыстоны политик. Ныртæккæ кусы Республикæ Цæгат Ирыстон-Аланийы нациты хъуыддæгты фæдыл министрæй.

2015-æм азы 30 майы Саакашвили нысангонд æрцыдис Одессæйы облæсты паддзахадон администрацийы сæргълæууæгæй. Уыцы бынаты куыста 2016-æм азы 7 ноябры онг.

Пуэрто-Рикойы хæдбардзинады парти (исп. Partido Independentista Puertorriqueño, англ. Puerto Rican Independence Party) у Пуэрто-Рикойы æртæ стырдæр политикон партийæ иу. Йæ ном куыд зæгъы, партийы сæйраг нысан у Пуэрто-Рикойы хæдбардзинад (ныртæккæ ацы сакъадах у АИШ-ы дæлбар территори).

Солиаг æвзаг (магӀарул мацӀ кæнæ авар мацӀ) у солы адæмы мадæлон æвзаг æмæ солы-андийы-цезы адæмыхæттыты бынæттон æвзаг. У Дагъистаны паддзахадон æвзæгтæй иу.

Афтæ ма Алыксандр дзырдта кæй хъæуы бакæнын музыкалон скъола, домдта хицауадæй, цæмæй арæзт æрцæуа театр. Æмæ 1925-1927 азты арæзт æрцыд Хуссар Ирыстоны паддзахадон драмон театр.

Индиаг ахуыргæндты ’хсæн нымадæуы æмæ брахмийы фыссынады равзæрст баст у Индийы бынæттон историимæ. Иуæй-иу ахуыргæндтæ, сæ цæстæнгас бæлвырд кæнынæн æрхæссынц протоиндиаг (мах дуджы III—II миназоны агъоммæ) фыссынады æвдисæйнæгтæ, кæцыты ссардтой сахартæ Хараппæ æмæ Мохенджо-Даройы археологион акъахты рæстæг. (Гипотезæтæй иумæ гæсгæ, Инды доны быдыры фыссынад у, брахмийау, алфавитон-уæнгон).
Тæккæ рагондæр уыд мах дуджы размæ 2-æм миназоны астæуæй бæрæг сахар-паддзахад Угариты алфавит. Йæ нысанты рæнхъæвæрд сæйраджыдæр фидауы нæ эрæйы размæ 2-æм миназоны фæстаг æнустæй бæрæг финикийаг, рагондзуттаг æмæ иуæй-иу æндæр ныгуылæнсемитаг алфавитты нысанты рæнхъæвæрдыл.

Browse Happy фæзынд 2004-æм азы августы, куыд Internet Explorer-ы ныхмæ тохгæнæг сайт. Йæ бакæнæг уыд Web Standards Project. Йæ хæс уыд интернеты архайджыты Internet Explorer-ы бæсты æндæр сгарæнтæй пайда кæнын сахуыр кæнын. Йæ бындур уыд Internet Explorer-ы æдасдзинад кæй нæ уыд, уый, æмæ уый бæсты амыдта Mozilla Firefox, Opera кæнæ Safari-йæ пайда кæнын. 2005-æм азы июны Web Standards Project расидта Internet Explorer-ы ныхмæ тох кæнын сæ хъуыддаг кæй нал у, æмæ радта сайт Матт Мулленуегмæ, Automattic-ы бындурæвæрæгмæ.

1954–1956 азты куыста журналистæй Курсчы æмæ Брянсчы. 1956 азы ссис Паддзахадон рауагъдады (Госиздат) Абхазы хайады редактор. Фæкуыста дзы 1990-æм азтæм. 1990-æм азты райдианы æрцардис Мæскуыйы.

Хицæн чиныгæй фыссæгæн йæ къухы бафтыдис æрмæстдæр иу чысыл æмбырдгонд рауадзын (47 æмдзæвгæйы æмæ æмбисонды): «Ирон фыййау. Гæдиаты Секъайы дзымандытæ» (Дзæуджыхъæу, Суваловы типографи, 1905 аз). Мыхуырмæ цæттæгонд уыдысты æндæр æмбырдгæндтæ: «Ганис» (1906 аз), «Цæсты сыг» (1910) æмæ æндæртæ, фæлæ уыдонæй иу дæр рухс нæ федта. Хицæн чиныгæй Секъайы зынгæдæр прозаикон уацмыстæ фыццаг хатт рацыдысты 1947 азы Дзæуджыхъæуы, Ардасенты Хадзыбатыры комментаритимæ. Æппæты æххæстдæрæй Секъайы уацмыстæ рацыдысты Орджоникидзейы чиныгуадзæн «Ир»-ы 1981, 1988 азты (бацæттæ сæ кодта, разныхас æмæ фиппаинæгтæ ныффыста Мамиаты Надинæ).

Æмдзæвгæтæ фыссыныл фæцалх скъолайы. Фыссы уырыссагау æмæ иронау. Йæ ирон æмдзæвгæтæ хицæн чиныгæй рацыдысты 2003 азы Дзæуджыхъæуы, «Лæгвæд», зæгъгæ, ахæм номимæ.

Паддзахадæн йæ иу фарс æхсы Сабыр фурд. Уыцы фурды былгæроны дæргъ у 320 км. Йе ’ннæ фарс æхсы Карибы денджыз. Йæ былгæроны дæргъ — 480 км. Сурзæххыл цæгаты ’рдыгæй æмарæн у Гондурасимæ (922 км), хуссары ’рдыгæй — Коста-Рикæимæ (сæ иумæйаг арæны дæргъ æдæппæтæй у 1231 км).

ÆБÆ «Либерти» — уæрæсейаг специализацигонд туристон компани цыбыр фадæттимæ адæймæгтæн, туроператор, архайы Бетъырбухы 2004-æм азæй фæстæмæ. Организаци туристон лæггæдтæ дæтты къаласкæтыл инвалидтæн æрмæст, алыхуызон сахайраг фенддæгты адаптаци дæр кæны ацы адæймæгтæн. Бетъырбухы æддейæ ма туртæ организаци цæуынц Новгороды, Выборгы, Уæрæсейы Сыгъзæрин цæджы, Киевы æмæ æндæр культурон центрты постсоветон тыгъдады територийыл; ис ноджы туртæ Европæйыл: Францийы, Италийы, Чехийы æ.а.д.

2009-æм азы ноябры фæндаг ногæй скуыста, Гуырдзыстон æмæ Уæрæсейы ’хсæн арæн куы байгом, уый фæрцы. Уæллаг Ларсы таможнæ скуыста 2010-æм азы 1 мартъийы.

Камчаткæ (уырыс. Камчатка) у Уæрæсейы Дард Скæсæны æрдæгсакъадах Сабыр океан æмæ Охоты денджызы ’хсæн. Камчаткæ у номдзыд ран вулканты фæрцы. Йæ фæзуат у 472 300 км², йæ дæргъ у 1250 км.
— къуым бынæттон зениты здæхты æмæ экваторы фæзойы астæу, нымад цæуы 0-æй 90 °мæ экваторы дыууæрдыгæй дæр. Цæгаты æрдæгтымбылæджы географион тæппыты уæрхад (цæгаты уæрхад) нымад цæуы куыд æвæрццæг, хуссар æрдæгтымбылæджы та — æппæрццæг. Ноджы ма абсолютон асмæ гæсгæ стырдæр уæрхæдты тыххæй фæзæгъынц бæрзæндтæ, нолмæ хæстæджыты (ома экватормæ) тыххæй та — ныллæджытæ.

Фиджийы цæрджытæй 57,2 % (475 739 адæймаджы) сты фиджиаг адæмыхаттæй, бындурон цæрджытæ, 37,5 % (313 798 адæймаджы) та — фиджи-индийæгтæ. Англисаг æмæ фиджиаг сты бæстæйы официалон æвзæгтæ, индийæгты ’хсæн бирæтæ дзурынц ма хиндустанийы, хиндиаг æвзаджы диалектыл (Фиджийы хинди дæр æй хонынц). Фиджийы цæрæг индийæгты нымæц хауы эмиграцийы аххосæй.

Перу у паддзахад Хуссар Америкæйы. Цæгат-ныгуылæны æмарæн у Эквадоримæ, цæгаты Колумбиимæ, скæсæны Бразилиимæ, хуссар-скæсæны Боливи æмæ Чилиимæ. Ныгуылæны йæ былтæ æхсы Сабыр фурд.

Апуримак (исп. Río Apurímac), дæлейы ма йæ хонынц Эне, Тамбо, цæугæдон Перуйы, Хуссар Америкæйы. Цæугæдон Укаялийы (Амазонкæйы бассейны) галиу фæрсагдон.

Уругвай (исп. Uruguay) у Хуссар Америкæйы паддзахад. Уругвайы сæйраг сахар у Монтевидео. Æппæт бæстæйы цæрджыты нымæц у 3,3 млн адæймаджы. Рæстæмбис царды дæргъ у 73 азы (нæлгоймæгтæ) æмæ 80 азы (сылгоймæгтæ). Уругвайæгты 92 % цæрынц сахарты.

Алан райгуырдис Дзæуджыхъæуы. Фыццаг æй фæндыдис дуаргæс суын, уымæн æмæ йæ зæрдæмæ цыдис Заур Хаповы хъазт. Фæлæ уый фæстæ ссис Мæскуыйы «Локомотивы» æрдæгхъахъхъæнæг. Ныртæккæ Динамо (Мæскуы)йы ис.

Фыццаг дунеон хæст куы райдыдта, уæд Ибрагим-Бек бархийæ хи ныффыссын кодта Кавказы бынæттон бæхджын дивизимæ (фæстæдæр зындгонд уыдис куыд «Дикая дивизия») чи хаудис, уыцы Тæтæйраг бæхджын полкмæ (уырыс. Татарский конный полк Кавказской туземной конной дивизии). Хæсты рæстæг Ибрагим-Бекæн лæвæрд æрцыдис афицеры ном. Фæстагмæ Саракаев баслужбæ кодта дæлбулкъоны чины онг. Æхсардзинад кæй равдыста, уый тыххæй йæ схорзæхджын чындис Сыгъдæг Георгийы ордены IV къæпхæнæй æмæ Сыгъдæг Аннæйы ордены II къæпхæнæй æд кæрдтæ (уырыс. с мечами).

Орджоникидзе Константины фырт Григол (Серго) (гуырдзиагау სერგო ორჯონიკიძე; 1886—1937) уыд зындгонд революционер. Уæзданы фырт, уый бацыд большевикты партимæ 1903-æм азы. Кировы хæстæг лымæн уыд.

Лаборатори социалон рекламæ аразы алыхуызон нæкоммерцион организацитæ æмæ фондтæн. Уыдæттæй сфæлдыст кæй сты видеороликтæ æмæ документалон фильмтæ, уый æнæниз царды уаг, инвалидты бартæ æмæ сæ фæллойæвæрд, æнæниздзинады цыбыр фадæттимæ адæмы темæты æвналынц; инклюзивон ахуырады концепцийы пропагандæ кæнынц, социалон сферæйы æндæр проблемæтæ рухс кæнынц.

ÆБÆ «Горький Хостел», Gorkiy Hostel — уæрæсейаг хицæн компани. У фæсивæдон аслам æмдзæрæнты (хостелты) хыз. Организаци алыг кæны Уæрæсейы фæсивадон туризмы ахъаззаг проблемæтæй сæ иу куыд социалон амалхъомад проект: аслам отельтæ æмæ хостелты парахатгонд хызы нæуæвыны æнæ ахъаззаг материалон хæрдзты балцы цæуын кæцы гæнæн дæтты.

1943 азы 1 ноябры Указмæ гæсгæ хистæр лейтенант Цоциты Уасилæн знаджы тыхджын сфидаргонд фадыг атоныны æмæ Мариуполь ссæрибар кæныны сæрыл тохты арæхстджын архайдтыты тыххæй лæвæрд æрцыд Советон Цæдисы Хъæбатыры кадджын ном.
Труро (англ. Truro, корн. Truru) у Корнуоллы административон центр æмæ Стыр Британийы æппæты хуссардæр сахар. Цæрынц дзы 20 920 адæймаджы (2001).

Миссипи (англ. Mississippi; оджибве: misi-ziibi кæнæ gichi-ziibi — «стыр цæугæдон») у Цæгат Америкæйы стырдæр цæугæдон. Йæ дæргъ у 3 770 километры.

Ныхас «маргъ» цæуы ирайнаг *mrga-мæ, нысан кæны "маргъ". Абар. перс. murγ, (диал.) marγ "маргъ", пехл. murγ "маргъ"; перс. murγābī, курд. mirāwī "бабыз" (доны маргъ), бел. murg, murγ; афгъ. marγa marγə "маргъ", пам.сгл. mərγōk, marγōk "сырддонцъиу".

Бамако (фр. Bamako) у африкæйаг паддзахад Малийы сæйраг сахар, цæрынц дзы 1,5 милуан адæймагæй фылдæр (2004). Бамако лæууы цæугæдон Нигеры, у порт.

Уæрæсейаг дуджы Хъарсы сахар тынг райрæзтис: 1878-æм азы дзы цардис 8,7 мин адæймаджы, 1914-æм азы та — 54 мин (ома уæды Дзæуджыхъæуы æмиас уыди).

Балканы Фыццаг хæст ныфс лæвæрдта бирæ адæмæн, Балканы регионы æдде дæр. Афтæмæй уырыссаг композитор Василий Агапкин Балканы хæсты цауты фæдыл 1912-æм азы ныффыста йæ номдзыд марш «Славяйнаг сылгоймаджы хæрзбон» (уырыс. Прощание славянки). Агапкин уыцы маршæй ссардта, сæ хæстæджытæ фронтмæ кæмæн ацыдысты, æппæт уыцы славяйнаг сылгоймæгты ном. Тамбоваг композиторы марш ныртæккæ у Тамбовы облæсты гимн.

Фареры сакъадæхтæ (Фарертæ) (фар. Føroyar, [фёрьяр] — «Фысы сакъадæхтæ»; дан. Færøerne) у Цæгат Атлантикæйы 18 сакъадахы къорд, Норвеги, Исланди æмæ Стыр Британийы ’хсæн. Фарертæ сты Данийы автономон регион. Хиуынаффæйад 1948 азæй. Фарерты сæйраг сахар у Торсхавн. Архипелаг ис æнгом традицион бастдзинад Исланди, Норвеги, Шетланды сакъадæхтæ, Оркнейы сакъадæхтæ æмæ Гренландимæ.

Фареры сакъадæхтæ ма хъуыстгонд сты китдзуаны традицийæ. Урсфарс дельфинтæ æмæ æндæр гайтæ (киттæ) марынц сæ дзидза æмæ сæ сойы тыххæй, афæдзы дæргъы 950 гриндæйы (Globicephala melaena) бæрц марынц, сæ фылдæр сæрды. Фарерæгтæ куыд бамбарын кæнынц, китдзуан у сæ традицион царды ахсджиаг хай, цæрæгойты хъахъхъæнджытæ та уыцы традици критикæ кæнынц куыд тугдзых æмæ нæхъæугæ.

2011-æм азы Мæскуыйы æмæ Бетъырбухы баконд сты LavkaLavka ресторантæ, кæцыты аразын уырыссаг къæбицы хæринæгтæ уыцы сыгъдæг хъæууонхæдзарадон продукцийæ. Бындурæвæрджытæм гæсгæ, ресторантæ сты ориентацигонд фыццаджыдæр ахæм клиенттæм, кæцыты фæнды фенын хъæууон хæринæгтæй, фæлæ цавæрдæр æфсæнтты аххосæй нырма цæттæ не сты продукттæ сайты заказ кæнын. Менюйы дæр афтæ ис афыст куыд æмæ цæмæй арæзт сты хæринагы ингредиенттæ. Меню конд цæуы этикон фæлхасы идеологии æнæмæнг хыгъдимæ. Зæгъæм, ресторан нæ заказ кæндзæн 125 стейкы, уый бæсты балхæндзæн æнæхъæн стур, кæцыйæн йæ алы хай дæр æрцæудзæн арæзт гастронимкон уагтæм гæсгæ. Стурæй куы ницыуал баззайы, уæд фермер æрбаласы ног.

Канадæйы æхсæнады ацы дзырд пайдагонд цæуы йæ уынгæгдæр нысаниуæджы, æмæ ам нысан кæны, англисаг æвзаг мадæлон кæмæн у, уыцы канадæйæгты. 2001-æм азы Канадæйы цы сфыст уыдис, уый бæрæггæнæнтæм гæсгæ Канадæйы англофонтæ сты æппæт æмбæстонтæй 59,2%, франкофонтæ — 23,7%, аллофонтæ (ома нæдæр англисаг, нæдæр францаг æвзаг мадæлон кæмæн у, уыдон) — 17,1%.
Эдуард райгуырдиc Ногиры, астæуккаг скъола дæр уым фæциc каст. Уый фæстæ ахуыр кодта ЦИПУ-йы филологион факультеты. Иу афæдз фæцис æфсады, стæй куыста алы рæтты уыдис дурæфтауæны быраузилæг, Дзæуджыхъæуы 23-æм скъолайы ахуыргæнæг. 1988 азæй нырмæ та кусы газет «Рæстдзинад»-ы редакцийы.

1858-æм азы Никарагуæйы сæйраг сахар сси Манагуæ. Уый агъоммæ хицауад бадти куы Леоны, куы та Гранадæйы. Манагуæ, дыууæ сахары астæу кæй уыд, уый тыххæй равзæрстой.

Мыггагæн та уыд разамонæг, уынаффæгæнæг. Гицойæн уыд уылынгмæ æввахс даргъ æмæ бæзджын æрфуытæ-æлвынгæ сæ нæ кодта. Куы-иу фæмæсты, уæд-иу æрфгуытæ арц алæууыдысты, æмæ дзы алчидæр тарсти. Гицомæ уыд цавæрдæр уæларвон тых. Фæрсынмæ йæм чи цыд, уыдонæн æххуыс кодта. Гицойы тыххæй баззадис бирæ æцæг хабæрттæ, уыдон фыст сты Мырзаганты мыггаджы чиныджы.

Цæгат Ирыстоны æрдзон уавæртæ хынцгæйæ, сау хъæлæрдзы садзынæн хорз сты фæззæджы мæйтæ октябрь æмæ ноябрь, уалдзæджы та мартъи æмæ апрель. Ныссадзыны размæ мæрмæ базилынц хъацæнтæй. 100 квадратон метры фæзуатыл ныккæнынц 300 кг æмбыд фаджыс, 3 кг азоты хъацæнтæ, 4-5 кг суперфосфат æмæ 1,5-2 кг калийы цæхх. Хорз сæ сæмхæццæ кæнынц æмæ иу белгомы æрфæн скъахыны размæ æмвæтæнæгæй байзæрынц мæрыл. Дыргъгуыстгæнджытæ уыцы хъацæнтæ арæх ныккæнынц, хъæлæрдзы цы дзыхъхъы садзынц, уым. 30-40 см æрфæн 50-60 см уæрхæн дзыхъхъы æмбæлы ныккæнын 3-5 кг æмбыд фаджыс, 30-40 г суперфосфат, 15-20 г калийы цæхх. Тала садзын æмбæлы, йæ уидæгты къубалгонд 8-10 см æрфæн зæххы куыд уа, афтæ. Уый фæстæ йыл ныккæнын æмбæлы 4-5 литры дон. Къудзитæ кæрæдзийæ хъуамæ уой 1-1,25 — 1,5 метры дарддæр сагъд.

1918 азы Алыксандр æрыздæхт Хуссар Ирыстонмæ. Ирон раззагдæр интеллигенциимæ — Гаглойты Рутен, Хъоцыты Бидзина æмæ Уанеты Захаримæ (Шакро) сарæзтой фыццаг ирон гимназ. Фæлæ 1920 азы Гуырдзыстоны меньшевикты хицауад æрбабырста Хуссар Ирыстонмæ, æмæ гимназ æхгæд æрцыд.

1932 азы 1 январы байгом Сталиниры паддзахадон пединститут: ирон, уырыссаг æмæ гуырдзиаг сектортимæ. Пединститутæн Алыксандр канд йæ аразæг нæ уыд, фæлæ ма йын йæ ахуырадон фæндаг дæр нывыл сæвæрдта æмæ дзы фæкуыста 1937 азмæ. Ацы институтæн ныр лæвæрд æрцыд университеты статус (Хуссар Ирыстоны Паддзахадон Университет) æмæ хæссы Тыбылты Алыксандры цытджын ном.

Фæткæвæрд фæндаджы змæлдæн (цыб: ФФЗ) — фæткæвæрдты æмбырд, фæндаджы змæлды архайджыты (транспортон фæрæзты скъæрджыты, пассажирты, фистæгдзауты æмæ а.д.) хæстæ æрмдарæг æмæ ма фæндаджы змæлды æдасад хизынæн, транспортон фæрæзтæй кургæйæ, техникон домæнтæ.

Таймураз райгуырдис 1963 азы 11 августы ЦИ АССР-йы хъæу Фыййагдоны. 1989 азы каст фæцис ЦИПУ-йы экономикон факультет, 2000 азы та — Уæрæсейы Федерацийы Президенты цур Уæрæсейы Паддзахадон службæйы академи.

Литературæйы æвдисæнтæ куыд дзурынц, афтæмæй Мæздæджы скъола ирон адæмы культурон царды сахадыдта куыд ахсджиаг фæрæз национ рухсад рæзыны æмæ национ фыссынады равзæрды хъуыддæгты. Мæздæджы скъолайы ахуыр ирон æвзагыл кæй цыд, уый фæахъаз ирон абетæ саразынæн. Мæздæджы епископ Гай æмæ сауджын Павел Генцауров (Хъесаты) сарæзтой ирон фыссынады системæ аргъуанты славяйнаг графикæйы бындурыл. Фыццаг ирон чиныг — цыбыр катехизис — джиппы уагъд æрцыди 1798 азы.
Дырыс арæн ын нæй, уымæн æмæ атмосферæ тæнæгæй-тæнæгдæр кæны зæххы цъарæй дарддæргæнгæйæ, æмæ ныры онг иумæйаг хъуыды нæй, цы хуындæуа космосы райдианы фактор. Температурæ æнæивгæ куы уыдаит, уæд, экспоненциалон закъонмæ гæсгæ, æлхъывдад уæлденджыз ивдтаит 100 кПа-йæ нулмæ. Æхсæнадæмон авиацион федерацийæ, атмосферæ æмæ космосы 'хсæн кусæн арæнæн, æвзæрст æрцыди 100 км бæрзондад (Карманы лини), уымæн æмæ ацы бæрзæнды, схæцæн аэродинамикон тых сæвзæрынæн, хъæуы, цæмæй тæхæн аппарат змæла фыццаг космикон тагъдадæй, цæй тыххæй сæфы авиатахты мидис.

Донкъубал бæтты Эгейы æмæ Мармæр денджызтæ, Босфоримæ иумæ та бæттынц Эгейы æмæ Сау денджызтæ. Донкъубалы дæргъ у 65 км, уæрх та — 1,3–6 км.

Сывæллонæй донæй тынг тарсти Тур, уымæн æмæ фæцæйныгъуылыд дыууæ хатты. Фæстæдæр, йæ хъуыды куыд дзырдта, иу-æвддæсаздзыдæй, дам, мын исчи куы загътаид æмæ фурдыл ленкдзу кæндзынæн цыдæр хæлæдздзаг бæлæгъыл, уæд æй сæрхъæныл банымадтаин, зæгъгæ. Уыцы тасæй фервæзын æрмæст 22 аздзыдæй сси йæ бон, цæугæдоны ныххаугæйæ, йæхимæ тых ссардта сурзæххмæ хигъæдæй баленк кæнын.

Хидыхъусы цардысты Алидзатæ, Æхболæттæ, Бугъатæ, Быдзыхъотæ, Гæбуатæ, Годжиатæ, Гусатæ, Дзабратæ, Джидзалатæ, Дзокатæ, Зылыйатæ, Къарджиатæ, Калмантæ, Ситохатæ, Торчынтæ, Хетæгкатæ, Цæболтæ, Æлбегатæ, Бокотæ, Блитæ, Джиотæ, Дзытиатæ, Кцойтæ, Суантæ, Тохтиатæ, Хъулатæ, Цыбыртæ.

Тыбылты Алыксандр ма бирæ хорздзинæдтæ æрхастаит Ирыстон æмæ ирон адæмæн, фæлæ йын 1937-æм азы йæ цард æрлыг кодтой æгъатыр дуджы. 1989-æм азæй фæстæмæ Алыкандры ном хæссы Хуссар Ирыстоны паддзахадон университет.

Хими иртасы уыцы процесстæ æмæ дæтты сын характеристикæ куыд макромасштабы (буаргъæдты макробæрцтæ иртасгæйæ), афтæ микромасштабы дæр (ома атомон-молекулярон æмвæзадыл).

Солтан дæр æрыздæхт йæ райгуырæн Ирыстонмæ, бинойнагæн æрхаста Гагкайты Ахберды чызг Елмысханы. Рацыд сын хорз цот, сæ хæствæллад фыды буцæй дардтой, йæ хæдзары йын алы аз дæр 9 майы кодтой куывд. Бирæ цæфтæн бафæрæзта зæронд хæстон, фæлæ йыл фæстаг рæстæг низтæ уæлахиз кæнын байдыдтой, йе 'нæниздзинад фæцудыдта æмæ йын 2000 азы 16 апрелы йæ уарзон хъæубæстæ æмæ хæстæджытæ загьтой фæстаг фæндараст. «Рухсаг у, Солтан, мæрдты дзæнæты фæбад. Дæу хуызæтты руаджы сæрибарæй цæрæм хæдбар паддзахады. Нæ адæмæй никуы ферох уыдзæн, сымах фæлтæр хæсты рæстæг цы хъæбатырдзинад равдыста, уый», — фыста уыцы аз газет «Рæстдзинад», «Хъæдгæронæй Берлинмæ», ахæм уацы, зæгъгæ.

2011-æм азы 11 мартъийы сакъадах Хонсюйы скæсæйнаг былгæроны цур æрцыдис зæххæнкъуыст (8,9 баллы). Зæххæнкъуысты фæстæ Миягийы префектурæ æмæ Сендай тынг хъыгдард баййæфтой цунамийæ.

Хуссар Ирыстоны арæх сты дзыхы уацмыстæ; цæвиттон, ахæм уацмыстæ, аив кæнæ поэтикон фольклоры номæй кæй хонынц. Хуссар Ирыстоны фольклор аппæй дæр æмæ формæйæ дæр хæстæг лæууы Цæгат Ирыстоны фольклормæ, фæлæ йæм ис хи сæрмагонд миниуджытæ дæр. Ахæм сæрмагонд миниуджытæ æвдисынц, цавæр æндæрхуызон фадæттæ цардис Хуссар Ирыстоны адæм ивгъуыд заманты.
Нæ эрæйы агъоммæ I-æм миназоны финикийагæй равзаргæ арамейаг алфавит бындур сæвæрдта Скæсæны бирæ фыссынæдтæн. Динты, паддзахæдты алыхуызонад æмæ цыфæндыдæр фыстæрмæджы хæрхад радта ахæм фæстиуæг, арамейаг алфавиты байзæддæгтæ тагъд модификацигонд æмæ ивд æрцыдысты суанг æнахуырдзинадмæ.

Ахæм паддзахадон бæрнон бынатмæ фыццаг хатт æвзæрст æрцыд сылгоймаг, уый ууыл дзурæг у, æмæ уæрæсейаг сылгоæмæгтæ удыхъæдæй сты тыхджын, ис сын бирæ гæнæнтæ. Фидарæй зæгъæн ис, Федерацийы Советы ног спикер разæнгардæй кæй архайдзæн Уæрæсейы хорздзинадыл. Валентинæ Матвиенко бирæ азты куыста бæрнон бынæтты, уыцы фæлтæрддзинад ын æххуыс уыдзæн бæстæйы закъондæттæг уæлдæр оргæны хæстæ æнтыстджынæй æххæст кæнынæн.

Къостайы царды ахсджиаг бынат бацахста 1889-æм азы Пятигорскы Лермонтовы монумент æвæрыны цау. Уæд Къостайы нæ бауагътой йе ’мдзæвгæтæ кæронмæ бафæрсын.

Бæлвырдæй зæгъгæйæ, химион реакци у молекулæйы структурæйы ивыны процесс. Реакцийы фæрцы атомты нымæц молекулæйы мидæг кæнæ фылдæр кæны (синтез), кæнæ къаддæр кæны, кæнæ æнæ ивгæйæ баззайы (изомеризаци, атомты бынативд). Реакцийы дæргъы атомты ’хсæн бастдзинæдтæ æмæ сæ равæрд молекулæйы хуылфы æндæр кæнынц.

1979-æм азы Советон Цæдисы æфсад бацыд Афгъанистанмæ. Æфсæддонтæ бæстæйæ ацыдысты 1989-æм азы. Афгъайнаг хæсты Ирыстонæй уыд 1000 адæймайгæй фылдæр, 56 адæймайгæй нал федтой сæ райгуырæн зæхх.[кæцæй ист у?]

Индирæ Гандийы фæндыди, цæмæн йæ фæдыл йæ кæстæр фырт Санджая Ганди цæуа. Раджив Ганди уæд граждайнаг авиацийы тæхæгæй куыста. 1980-æм азы та, Санджай куы фæмард, Раджив активонæй политикон архайдыл ныллæуыд. Йæ мад куы фæмардтой 1984-æм азы, уый сси бæстæйы премьер-министр.

Корейы Адæмон-Демократон Республикæ (КАДР, кор. 조선 민주주의 인민 공화국), Цæгат Корей дæр æй хонынц, у социалистон паддзахад Азийы. Цæрынц дзы 22 милуан адæймагæй фылдæр. Цæгат Корейы сæйраг сахар у Пхеньян.

Мюнхгаузен ма цасдæр рæстæг зæрдæ дардта пайдаджын отставкæ самал кæныныл (уæд ын цæстахадгæ чинæй фæстæмæ ма уыдаид пенси исыны бар). Уымæн æвдисæн у, йæ кузен æфсымæр — Ганноверы кънйазады канцлер барон Герлах Адольф Мюнхгаузен — Æфсæддон Коллегимæ цы курдиат балæвæрдта, уый. Фæлæ уымæй дæр ын ницы сæнтæстис, æмæ йæ цæрæнбонты къухæрфыстыты йæхи хуыдта уырыссаг службæйы ротмистр. Ацы ном ын фæахъаз ис Авдазон хæсты рæстæджы — Боденвердер францæгтæ куы бацахстой, уæд Францимæ æмцæдисон æфсады афицер хызт уыдис, окупациимæ баст зындзинæдтæй — æфсадфысымæй æмæ æндæр ахæмтæй.

Монте-Писсис (исп. Monte Pissis) у хуыст вулкан Аргентинæйы провинци Ла-Риохæйы. Ацы хох йæ бæрзондмæ гæсгæ у æртыккаг Ныгуылæн æрдæгтымбылы, лæууы 550 км цæгатырдæм тæккæ уæллоздæр хох — Аконкагуæйæ.
Куыддæр гагатæ тынд æрцæуынц, афтæ къутæр райдайы ног къуыбар аразын æмæ уыцы куыст фæцæуы суанг фæззæгмæ. Уыцы, цæстæй нæуынгæ, куысты рæстæг равзæрынц генеративон (гагадæттæг) æмæ вегетативон (рæздæттæг) къуыбæрттæ. Нывыл зылд куы нæ уа къутæрмæ, уæд фидæны тыллæг уыдзæн бæрæг къаддæр, стæй ног талатæ дæр рæз не схæсдзысты æмæ къутæр фæцæнкуылгъуыз уыдзæн. Афтæ цæмæй ма рауайа, уый тыххæй къутæртæм сæрд æмæ фæззæг хорз базилын æмбæлы. Уидагрæбынты мæры иу квадратон метрмæ бахæссын хъæуы 20 граммы аммиачы селитрæ, 30 граммы суперфосфат, 15 граммы калийы цæхх, зæронд фаджыс та 3-4 азы иу хатт 2-3 килограммы. Хъацæнтæ мæрмæ бахæссын æмбæлы йе скъахыны размæ. Уымæй уæлдай уалдзæг дидинæг ракалынæй 15-20 боны раздæр, кæнæ фæстæдæр бахæссын æмбæлы квадратон метры фæзуатмæ 15-20 граммы азот.

Каганад куыд сæрибар паддзахад фесæфт 966-æм (æндæр бæрæггæнæнтæм гæсгæ — 969-æм) азы уырыссаг кънйаз Святославы балæбурды охыл. Уый фæстæ Хазары каганад цалдæр дæсазы дæргъы уыди дæлбар, стæй куыд политикон уæвæг ахицæн ис.

Зым, дыгуронау зум кæнæ дзумаргъ, зумаргъ (лат. Tetraogallus caucasicus; уырыс. Кавказский улар, кавказская горная индейка) у мæргъты хуыз. Цæры Кавказы хæхты. Йæ буары дæргъ у 50-60 сантиметры бæрц, йæ уæз та — 1,6-2,4 кг.

1738-æм азы Мюнгаузен герцогимæ архайы турчы ныхмæ хæсты. 1739-æм азы корнеты чины бацыдис, йæ шеф герцог кæмæн уыдис, уыцы Брауншвейджы кирасирон полкъмæ. 1741-æм азы райдианы, куыддæр барон Бироны раппæрстæуыд æмæ Аннæ Леопольдовнæйы снысан чындæуыд паддзахæй, герцог Антон Ульрихы та — генералиссимуссæй, афтæ йын лæвæрд æрцыдис поручикы чин æмæ лейб-кампанийы сæргълæууæджы бынат.

Йæ хæрзиуджытыл ын ис банымайын æнцæнттæй бамбарæн кæй у йемæ архайын, кæй фæрцы дзы æфтуан скæнын æнæ фырдæсны архайджыты бон дæр у. VBA-йы хицæндзинæдтыл банымайæн ис скрипт скæнын раст офисон æфтуанты æхсæн.

Каганад контроль кодта Разкавказ, Дæллаг æмæ Астæуккаг Поволжье, нырыккон Цæгат-Ныгуылæн Хъазахстан, Скæсæн Европæйы хъæдбыдыртæ æмæ æндæр рæттæ.

Классикон зонады хъуыдымæ гæсгæ материйы уæвынæн ис дыууæ физикон формæйы: буаргъæд æмæ быдыр. Буаргъæд у, æнцойады массæ кæмæн ис, материйы ахæм формæ. Æппæт буаргъæдтæ дæр сты корпускулæтæй (ома хайыгтæй) арæзт. Хими сæйрагдæр иртасы, атомтæ, молекулæтæ, ионтæ æмæ радикалтæй арæзт чи у, уыцы буаргъæдтæ. Ранымад хайыгтæ та арæзт сты элементарон хайыгтæй: электронтæ, протонтæ, нейтронтæ æмæ æндæртæй.

2004 азы 3 сентябры азербайджанаг президент Ильхам Алиев ныххатыр кодта Гумматовы лаз, æмæ йæ ахæстонæй ауагътой. Азербайджанаг гражданад уымæй райстой æмæ йæ Азербайджанæй рарвыстой. Ныртæккæ Гумматов Нидерландты цæры.

Хъæлæсæвзæрд фæзыны рæуджытæй уæлдæф раулæфгæ фындз æмæ комæй, уыйимæ ма, хъæлæсон дæгътæ вибраци кæнынц æмæ се 'хсæн цæуæг уæлдæфæй кæнынц зæлон æнкъуысæнтæ.

Райгуырдис Ленинграды, каст фæцис скъола, университеты райста юристы дæсныйад. Куыста сахары администрацийы æмæ кастис лекцитæ Бетъырбухы паддзахадон университеты юридикон факультеты. 1999-æм азæй фæстæмæ кусы Мæскуыйы.
Бурхъусгалмæн йæ ном сæвзæрдис, йæ «хъусты» цы бур стъæлфытæ сты, уыдон тыххæй. Йæ буар вæййы морæхуыз, цъæх кæнæ сау, буары дæллаг фарс ирддæр вæййы. Дæргъмæ вæййынц 120 сантиметры онг (айкæй куы райгуырынц, уæд æрмæст 18 сантиметры сты).

10 апрелы — Смоленскмæ тæхгæ-тæхын, Польшæйы президенты хæдтæхæг асастис, куыд æнхъæл у, мигъы аххосæй. Хæдтæхæджы цы 97 адæймаджы (Польшæйы ахсджиаг политикон æмæ æфсæддон архайджытæ) уыдис, уыдон æппæтæй амардысты.

Бестауты Къостайы чызг Светланæ 1969 азæй 1974 азмæ хъазыд Гуырдзыстоны æмбырдгонд командæйы волейболæй. Нымад уыд хуыздæр хъазæгыл. Бæрзонд систа Ирыстоны кад. 1974-1975 азты хъазыд Советон Цæдисы æмбырдгонд командæйы. Бирæ фæсарæйнаг бæстæты равдыста йæ диссаджы æвзыгъддзинад. Уыд Венгрийы, Польшæйы, Латвийы æмæ æндæр бæстæты. Йæ хорз хъазты тыххæй хорзæхджын уыд бирæ грамотæтæ æмæ призтæй. Уый стыр кад уыд Ирыстонæн.

Каракас (исп. Caracas [kaˈɾakas]) у Венесуэлæйы сæйраг сахар. Каракас æрбынат кодта бæстæйы цæгаты, Карибы денджызмæ æввахс (фынддæс километры бæрц), Кордильера-де-ла-Костæйы хохы. Аггломерацийы цæрджыты нымæц хæццæ кæны 5 милуанмæ.

Юрий райгуырдис Дыгуры районы Мустыздæхы (Мостиздæх). Йæ фыд Слангери фæмард Фыдыбæстæйы Стыр хæсты, æмæ лæппу йе ’нахъом хоимæ баззади сидзæргæс мады æвджид. Хæрз сабийæ бавзæрста царды уæз. Скъола кæронмæ каст фæуын дæр йæ къухы нæ бафтыдис — мæгуыр бинонты къæбæры мæт бадомдта. Юрий куы фæлæгдæр, уæд-иу йе ’мбæлтты къордимæ ацыдис Хъазахстанмæ æмæ æндæр рæттæм кусынмæ.

Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. - М.: Наукæ, 2013. I-æм том

Нæ литературæйы сæууон стъалы Хетæгкаты Къоста иттæг арф æмæ æххæстæй æмбæрста нæ фольклорæн йæ уд æмæ йæ ирд æмæ рæсугæй равдыста йе сфæлдыстады: «Æфсати», «Уæлмæрдты», «Лæскъдзæрæн», «Лæг æви ус», «Саг æмæ уызын», «Рувас æмæ згъарæг» «Марходарæг», «Булкъ æмæ мыд», «Арс æмæ бирæгъ», «Æрра фыййау» — ацы уацмыстæ арæзт сты иууылдæр фолклоры ’рмæгыл.

Хуссар Ирыстоны бæстыхъæд у ромыл. Бæстыхъæды стыр хайад исынц хæхтæ. Уыдон æвзарынц дымгæйы æздæхт. Стыр Кавказы рагъ та нæ уадзы уазал дымгæтæ цæгатæй, æмæ Хуссар Ирыстоны уый тыххæй Цæгат Ирыстонæй хъармдæр вæййы. Бæстыхъæд тынг ивы цæгатæй хуссармæ. Уый у умæн æмæ цæгатæрдæм хæхтæ бæрзонддæр сты. Куыд уæлдæр хæхтæм, афтæ уазалдæр æмæ даргъдæр зымæг.

Паддзах Борис райгуырд 1894-æм азы 30 январы, йе ’ххæст ном у Борис Клемент Роберт Мария Пий Станислав Сакскобургготски. Йæ католикон аргъуыды фыд уыд Ромы папæ Лев XIII, йæ растуырнæг аргъуыды фыд та — Уæрæсейы император Николай II. Борис III сси нырыккон Болгарийы (Болгары æртыккаг паддзахады) фыццаг растуырнæг паддзах.
Хæсты фæстæ Абайты Хаджумар фидарæй сфæнд кодта зарæггæнæг суæвын. Уыцы рæстæг Мæскуыйы консерваторийы вокалон факультеты байгом ирон хайад. Уырдæм ахуыр кæнынмæ бацыдис Хаджумар. Консерватори, Мæскуы ныххызтысты лæппуйы зæрдæйы. Студенттæн гæнæн æмæ амал уыдис Мæскуыйы Стыр театрмæ цæуынæн. Ацы ран Хаджумар хъуыста зындгонд зарæггæнджыты хъæлæстæм. Фыццаг цы оперæмæ байхъуыста, уый уыдис «Иван Сусанин» (Глинка). Сæйраг партийы дзы зарыд Максим Михайлов. Уымæн уыдис диссаджы бæзджын рæсугъд хъæлæс. Арæх хъуыста Римский-Корсаковы «Садко»-мæ.

Осетинская литература. Учебник-хрестоматия для 11 класса. 1 часть. Составители Мамиева И.В. Бежаева Ф.г. – Владикавказ, «Издательское полиграфическое предприятие им. В. Гассиева», 2005 – 544 с.

Косово. Сербийы конституцимæ гæсгæ у автономон край Косово æмæ Метохийы хай. 2008-æм азы уый сси хæдбар. Ныр рæстæджы 57 паддзахады уый банымайынц.

Сослан-Дауыт (гуырдз. დავით სოსლანი) у Тамар успаддзахы мой, Гуырдзыстоны паддзах æмæ Гуырдзыстоны хъомыс йæ тæмæны куы уыди, уыцы заманы гуырдзиаг æфсады разамонæг.

Фарерты традицион хæринæгты бындур у фысыфыд, картоф, кæсаг æмæ гайы (киты) дзидза. Фысыфыд у фарераг адæмы уарзондæр хæринæгтæй иу. Фарерты ис иунæг бæгæныхсидæн Föroya Bjór (уый кусы 1888 азæй).

Цхуырбаты З.Д., Дзиццойты Ю.А. Хуссар Ирыстоны топоними. Уанеты Захары номыл Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн ин-т. - М.: Наукæ, 2013. I-æм том

Бутаты Ефим у скульптор, кусы Уæллаг Бирæгъзæнджы. Уый райгуырд Алагиры, скъола каст фæци Æрыдоны. Скульпторы дæсниад ын рæттой Ростовы, М. Б. Грековы номыл аивадон училищейы скульптурæйы хайады.

Орджоникидзейы ном дардтой Советон Цæдисы бирæ цæрæнрæттæн, уыдоны ’хсæн Дзæуджыхъæу дæр. Нырыккон Уæрæсейы стырдæр хъæу — Мæхъхъæлы Республикæйы станицæ Орджоникидзевская — ныр дæр хæссы революционеры ном.

1920-æм азы советон хицауады барамындмæ гæсгæ хъазахъхъаг цæрджыты ралидзын кодтой бæстæйы цæгатмæ, Тарскæйы та æрцæрын кодтой мæхъхъæлæтты. 1944-æм азы, мæхъхъæлон адæмы депортацийы фæстæ, афтид хъæумæ æрцæрын кодтой ирæтты. Реабилитацийы фæстæ Тарскæйы цæрынц ирæттæ æмæ мæхъхъæлæттæ, иуæй-иу иннæ хъæуты хъауджыдæр цардысты æмæ ныр дæр цæрынц хицæн сыхты.

Турчы Республикæйы бындурæвæрды фæстæ Мустафа Исмет ссис йæ фыццаг премьер-министр æмæ уыцы бынаты куыста 1937-æм азы онг. Ататюрк куы амардис, уæд Инёнюйы равзæрстæуыд Турчы президентæй æмæ уыцы бынаты уыдис 1950-æм азы онг. Æппæт Дыккаг дунеон хæсты дæргъы йæ къухы æфтыдис йæ бæстæ нейтралон æмæ сабыр дарын, Турк хæстмæ бацыдис æрмæст 1945-æм азы 23 февралы, Герман æмæ Японы басаст æнæфæивгъуыйгæ куы уыдис, уæд.

Витали æмдзæвгæтæ фыссын райдыдта, саби ма куы уыд, уæд, фæлæ иудадзыг нæ кодта ацы куыст, фæстагмæ та йæ бынтондæр ныууагъта — йе ’ргом тынгдæр аздæхта зонадмæ. Поэтикон курдиатæй цух кæй нæ уыд, уымæн та æвдисæн — нæ антологимæ йын цы æмдзæвгæтæ бахастам, уыдон.

Дунейы номдзыд фысджытæй бирæ ахæм нæ разындзæн, йе сфæлдыстады стыр хæсджын чи нæ у фольклорæй, адæмы таурæгътæ, аргъæуттæ, кадджытæ æмæ зарджытæ. Дунейы стырдæр поэттæ æнæвгъау æмæ парахатæй истой се сфæлдыстадмæ фольклоры æнæбын денджызæй.