Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Dåpp al raggn felîz ed Taddeo Pepoli (1337-1347), Bulåggna l'è stè in man ai Visconti ed Milàn, mo la turné såtta al Stèd d'la Cîsa col Cardinèl Gil de Albornoz dal 1360. L'an dåpp ai è stè un po' la ripóbblica cme dal 1377, ch'al taché a tirèr só la Baséllica ed San Petròni e la Mercanzî, con dî tentatîv ed mettri só al Pèpa o i Viscont, mänter ch'al famajj al s fèven sänper la guèra. Vers la metè dal 1400 i arivénn i Bäntvój, chî andénn al guêren con Sante (1445-1462) e Zvân II (1462-1506). St'êpoca l'è stè la pió granda par Bulåggna e i tachénn a gnîri tant artésst e architétt ch'i fénn ed Bulåggna 'na zitè d'èrt. Dal Rinasimänt Bulåggna l'è stè l'ónnica zitè itaglièna indovv äl dòni al pséven advintèr tott quall ch'al vlêven. Al dòni i éren pió lèbbri che in tott i èter sît e ai êra anch' qualli ch'ai arivèven anch' a tôr 'na laurea a l'universitè.

La stôria antîga ed Ré la cumîncia cun la préma bunéfica fâta da i rumân. În, difâti, ed cl' època lé soquânt rèst catê ind la zôna, tra quisché un leòun in mêlmer, ch' al fêva pêrt ed 'na tòmba, adèsa tgnû da cât int al curtîl dal Palâs di Prîncip a Curèz, i rèst 'd un pavimèint a muṣâich catê in véia Cà di Frê int al 1912 e un quadrèl ciamê manoberiê per l'incavadûra ch' al gh'îva insém, catê mèinter a 's fêva un schêv ind l' istèsa zôna int al 1969, adèsa tgnû da cât ind la Bibliotêca Comunêla. Al teritôri comunêl d'adèsa al vîn cuntê cme fât da terra, ronchi e prati e cun pôchi persòuni in un documèint da rè longobêrd Desiderio int al 772. Pêrt dal teritôri ed Ré al figûra cme pusès ed la Cēṣa ed Rèz int al 907 ch' al pâsa pó a Bonifâcio ed Canòsa, pêder ed Matélda, ch' al la dà indrê incòra a la Cēṣa. Al nòm ed Ré a 's vèd la préma vôlta int al 1093 in 'na bòla ed l'antipêpa Gilberto. Int al Léber di Fôgh dal distrèt ed Rèz tr' al XII e XII sècol Ré al riṣûlta cun 20 faméj ed cuntadèin padròun e 7 de mzêder. L'é sòta a la Sgnuréia di Da Curèz, la Zèca dal Principê l'ēra a Vèla Caprì ed Ré. Per sècol Véla ed Curèz int al 1859, cun un plebisît, l' utîn l'indipenèinsa aministratîva dal Cmûn ch' la và in vigôr al prém de znêr 1860. Cun l'eṣèimpi dê da Rèz e Nuvalêra al 18 avrîl 1881 nâs a Ré la Socetê Operâia ed Mótva Asistèinsa, cun la mîra ed purtêr asistèinsa a j operâi in dificultê. Int al 1899 cun la 'stèsa mîra Alfredo Ansaloni al fònda la Socetê ed Fradlânsa di Militêr in Cungêd. Cun la mîra ed dêr valōr al carateréstichi e a comercialiṣêr al vèin dal pôst al 23 agòst 1901 a 's fònda la préma Socetê Coperatîva ciamêda L'Enologica.
Al bōregh ed Serèṣ, che in chêrti pió antîghi a catòm cun al nòm Cerigio, l'é a l'inési ed la Vâl di Cavalêr l'é un cêr eṣèimpi 'd un abitê campagnōl ed gèner cacuminale oséja ed séma, e l'é in un pôst ed 'na bòuna guardadûra. Ind i vèc castagnêt a gh 'în incòra di mtêt , la zôna l'é traversêda da un antîgh sistêma ed sintêr, tra quisché al Sintêr di dû Duchêt. Al cèinter dal bōregh l'é la piasèta dóve a gh'é la cēṣa dal 1634 dedichêda a Sân Francèsch, che a 's vèd dèinter a la cēṣa al cèinter e drêda a l'altêr cun Sânta Giustèina prutetrîṣ ed Ramṣèit, ind al quêder ed la Madòna ch' la dà al lât al Bambèin. Ind al bōregh al sâs al 's impòn: în in sâs al cà, i belésim purtêl e l'é in sâs ânca al salghê arfâty da pôch.

Int al 1115 la cuntèsa Matélda ed Canòsa l’à intestê al fèdev a ‘na nôbila faméja arzâna: i Roberti da Tripoli. Dal 1115 al 1430, la céca capiltêla de sté fèdev l’îva ciapê al nòm ed “Martèin de’ Roberti”. Int al 1157, al castèl al vîn butê zò dal trópi ed Federico Barbarossa i Robert a l'àn arfât cun un fusòun 'd atōren sèimper pîn 'd âcva, pûnt alvadōr e rinfursê cun mûri e dō grôsi tori. Int al 1348, Nicolò, Bertone e Guido Roberti da Tripoli, àn fât un pât cun al Marchèiṣ d’Este gh’àn garantî apôg e 'd dêregh alôg, àn utgnû “l’invistidûra” cme i vèira Sgnōr ed Sân Martèin. Al castèl al vîn ed nōv butê zò int al 1353 da i Gunṣêga che a’s cunsiderêven aversâri di Roberti aleê al Marchèiṣ d’Este. Mó l’ân dôp, turnê fevdatâri i Roberti, la Rôca la vîn arfâta cun l’apôg finansiâri di Visconti. Int al 1368, l’imperadōr Carlo IV l’à cunfermê “l’invistidûra” di Roberti insém al fèdev mó, gnû in quistiòun cun j Estèins che ind al mèinter ēren dvintê Marchèiṣ ed Rèz, int al 1420 ēren stê custrèt a bandunêr la Rôca e an fêregh pió ritōren. Nicolò d’Este l’îva mandê un só deleghê per permèter la giuriṣdisiòun a léber cmûn. Al Cusèli d’ j Ansiân al s' é impgnê ind la scritûra di Statuta rególi per gvernêr al teritôri dal pûnt ed vésta aministratîv, civîl e giudisiâri. Stè ôvra, fâta da sînch léber divîṣ in capétol e artécol, la gh’à la dâta dal 1440, e la gh'arà, ânch ind i ân dôp, un rōl ed grôsa impurtânsa.

Al 2005 l'è stè un bel ân pr'al regéssta, ch'al fa un film con Vittoria Puccini, Paolo Briguglia e Claudio Santamaria, la cumêdia d'amåur Ma quando arrivano le ragazze? e al zîra con Antonio Albanese, Katia Ricciarelli e ancåura Neri Marcorè al film da bandîga La seconda notte di nozze. Dal 2007 l'è la vôlta dal delghè La cena per farli conoscere, con Diego Abatantuono col bèli Francesca Neri, Ines Sastre, Vanessa Incontrada e anch' Violante Placido. L'ûtum l'è Il nascondiglio, un nôv pauråus con Laura Morante ch'la fà una gran sgnåura itaglièna ch'la cånpera un palâz a Davenport, int'l Iowa.
Ânca se, in polética, în inséma a dō rîvi cuntrâri, Prēt e Séndech a’s rispèten e an gh’àn mìa ed dòbit a intervgnîr in favōr ed cl' êter o a fêregh un sègn ed riguêrd, arcgnusènden al valōr. Dû fât cme sègn în quând Don Camél al mûnta inséma al quadrê ed la bòcs e al bóta zò in pôch secònd al bucsór ch’ l’ îva scunfét al campiòun lochêl e al séndech; cl' êter, quând al Séndech, la giûnta comunêla e la bânda dal paèiṣ a vân a la stasiòun a salutêrel e avgurândegh "prûnta guarigiòun" e un râpid artōren al paèiṣ (in realtê' tōt a sân che Don Camél al vîn mandê via per punisiòun, mó nisûn l’ al cunfèsa).

Ramṣèit (Ramṣé dialèt dal pôst - Ramiseto in italiân) l'é un cmûn ed 1.369 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz l'é tra mezdé e sîra e a cîrca 56 chilômeter dal cèinter ed Rèz.

A la fîn ‘d la carēra al s’é inviê int la strêda ‘d la regía di félm, la trât insèm quâter félm, e creê la cà ed produsiòun GaFer film insèm a Jean Gabin.

- Rifûg Cesare Battisti (1759 m). rifûg dal C.A.I. (Club Alpino Italiano), a 's câta int al lê tra mezdé e sîra ed la muntâgna atâch al pâs ed Lama Lite, a 's pōl rivêregh da Civêgh cun al sintēr 605 ch' al travêrsa l' Abetèina Reêla, da Piân Valèiş (Fèbi) cun al sintêr 607 dal Pasòun opór dal sintēr 629 ed la vâl ed Ôşla (Ligûnchi).

La stôria dal sît ed Luceria l'artâca apèina dôp l'unitê d'Itâlia, quând la zôna l'ēra gnûda a fêr pêrt ed la pruvîncia ed Rèz. Int al 1861 difâti un cuntadèin ch'l'ēra drē ad arêr i só câmp al câta quâter tòmbi cun al só corēdo incòra intēr. Sta catêda l'à stusighê la curioṣitê dal profesòur e prēt don Gaetano Chierici, ûn di pêder dal stódi di pôpol antîgh in Itâlia, ch'l'à arcumincê di schêv int al sît ch'j în andê avânt fin al 1862.

A Pärma gh'è tutt un muzeo dedichè a Maria Luiggia, ciamè in italian Museo Glauco Lombardi dal nòmm dal fondator. Gh'è dentor so quanti cozi ch'i eron proprietè 'd la duchèssa, il sò lètri, al sò vestì da spóza, di quador e via discorendo

Nemîgh principêl ed Domenico Amorotto l'é stê per tânt ân Cato da Castagneto, êtra figûra a mèz tr' al bandî e al capitân ed vintûra, ch'al gh'îva al só milési, amîghi 'd j Estèins, int al Frignân. Guicciardini che al se rèiş cûnt che l' Amorôt al cuntinvêva a gôder ed l'apôg ed Ròma l'à mandê dal milési int al Frignân a dêr 'na mân a Cato da Castagneto ch' l' à tentê ed mètres cûntra al Morôt, mó al gh'à 'vû la pēş perché l'é stê ciapê e masê a tradimèint int al castèl ed Fanân.

Pasè zéncv ân al lavuré insamm a Pier Paolo Pasolini a l'ûtum film Salò o le 120 giornate di Sodoma, al zîra al só secånd film La mazurka del barone, della santa e del fico fiorone (1975), e dåpp anch' La casa dalle finestre che ridono (1976), un èter film pauråus ed bòna râza che dåpp dî ân l'è gnô un film famåus pr'al nôster cinema. Avati al zîra ancåura dî film ed ste gèner e ai pèr ch'i sèppen èser fât par ló. Avati al s fairma ancåura såura a ste gèner e al drôva pió danèr e dî aiutànt cme stra i èter anch Maurizio Costanzo.
El Porzein dla stregna es un Porzein tossiche avent'le gambo ad colore rossi e gialle e l'è capel bianca. Es un fung appartenent alli Basidiomiceti e alla familia ad porzein. Viv prenzipalmente tli loghi caldi dei boschi esposti a sud. E' presente tla Europa e nel America du nord. S'è un fungho vlenoso, e thè fa vomitar e andà all'ospedel. tè fa venì el mal de panza. A un odorvramente disgustoso com de feci e da cadavere. In alcune parti dla Cecoslovacchia dla Italia e dla'Merica è magnet a tavula.

Quând Enrico IV int al 1702 l'à mandê al cûnt Eberardo in Lumbardéia per cumbâter i patari, e numinê al cèregh Tedaldo a la diòceşa ed Milân l'à scatenê 'na rabiōşa e lònga lît cun al papêt. Gregorio VII l'à rispôst, l' 8 dicèmber, cun 'na lètra dûra, in dó, tr' al jêtri côşi, al dêva la cōlpa a l'imperadōr 'd avèir magnê la parôla e 'd avèir cuntinvê a sustgnîr i cunsiliêr scumunichê, ind l'istès mumèint al gh'à mandê ânch un mesâg a vōş ch' al lasêva capîr che al pèiş di delét, che ghe srén stê inculpê, al prîvacórer al rés'c, mia sôl, 'd èser més al bând da la Cēşa mó ânca còl ed pêrder la curòuna. Enrico an 's n'é mia tôt gnân un pô e int al cuncéli ed Worms tgnû al 24 de znêr 1076 al pêpa al vîn dichiarê scadû e a vîn dmandê a i rumân ed catêren 'n êter nôv . La reasiòun ed Gregorio la rîva al 22 ed [fervêr]] 1076, quând al dichiâra la sentèinsa de scomónica cûntra l'imperadōr, al şlîga i sódit dal giuramèint ed fedeltê e al scunsâcra l'impēr. Al fât al mânda in bèstia i prîncip tedèsch che ind l' otòber a Tribûr impònen al l'imperadōr ed fêr la pêş cun al pêpa dèint'r un ân, e, in pió, fisêr un apuntamèint per 'n' asembléia da tgnîres cun Gregorio a 'd Augusta al 2 ed fervêr ed l'ân dôp.Enrico, apèina l'à savû che al pêpa l'ēra drē partîr per Augusta, l'é gnû zò in Itâlia cun al só eşêrcit dirèt a Ròma, mèinter Gregorio, gnû a savèir ed l' arîv 'd Enrico, as lóga al Castèl ed Canòsa, a cà ed Matélda.

Pôch i lêgh naturêl: ûn sōl in pianûra, al Lêgh ed Gruma int al comûn ed Campéṣen, e in muntâgna i trî lêgh dal Cerêto (ûn principêl e dû pió cèch) e al lêgh Calamòun, ciamê ânca lêgh dal Vintâs, in côsta a l’istès mûnt.

Véla Duchêla dal Delèsi ed Rivêlta, tirêda só ind la préma metê dal XVIII sècol dal fiōl dal dóca Rinaldo d'Este Francesco adèsa ridòta a pôchi ruvîni,
Dal 1863 la Spunghêda ed Bresèl l’é cgnusûda cun al nòm ed la Déta ch‘ al la fà e ch’l ‘à tôt pêrta, ind al tèimp, a divêrsi espoṣisiòun italiâni e èstri, l’à ciapê dimòndi tétol d’unōr, fra quisché 40 mdàj d’ôr, 10 Grand Prix, 12 crōṣ d’unōr. Inséma "L'italia Centrale" dal 25 znêr 1895 a’s lêṣ che al titolêr ed la famōṣa déta de spunghêdi l’à ricevû da S.M. al Rè Umberto I° un regâl dimòndi presiōṣ: ‘na spéla ed brilânt e l’ân dôp l’é andê dèinter a la Cōrt di Savoia e l’à utgnû al brevèt ed fornidōr ed la Cà Reêla e dal Dóca d’Aosta. Int tèimp pió recèint oséja int al 1951 in ucasiòun dal riprèiṣi dal prém di sînch félm ed la sèria ed Don Camél, Giovannino Guareschi, Gino Cervi e Fernandel insèm a tót i lavurânt dal félm, ringrâsien per la culiĵnsa e per al famôṣ dôls zibî. Int al 1972 Cesare Zavattini in ‘na lètra a’s lamèinta perché al fà fadîga a catêr la Spunghêda ed Bresèl dimustrând acsé tōt al só amôr e l’afèt per sta specialitê.

Al dialèt guastalèiş (dialétt guastalés in guastalèiş) l'é al dialèt ch' a 's pêrla a Guastâla l'é dal tót divêrs da còl di paèiş cunfinânt ed la pruvîncia ed Rèz (Lusêra e Rezōl a pêrt), e, préma ed tót, dal dialèt arzân. Per ragiòun sia stôrichi che geogrâfichi l'é pió cumpâgn al dialèt mantvân, che cun còst al spartés la grôsa pêrt dal carateréstichi ed prunûncia e de scritûra, tânt 'd èser 'na cuntinvasiòun ed la zôna dialetêla ed la bâsa mantvâna (ânca s' al mantîn dal carateréstichi divêrsi sia da l'ûn che da cl'êter). Al linguésta Bernardino Biondelli, int léber Saggio sui dialetti Gallo-Italici dal 1853, al spieghêva al dialèt guastalèiş cme 'na varietê un pô divêrsa e ch' al fà pêrt dal sòt gróp emiliân "mantvân-ferarèiş".

I prém schêv int al sît ed Luceria j în cumincê al 21 ed mâg 1776; dôp 'na fermêda ed nōv ân, j în andê avânti int al 1785-1786. In cal tèimp là al teritôri ed Canòsa l'ēra dèinter dal duchêt ed Pêrma e la diresiòun di schêv l'é stêda dêda a l'abê Angelo Schenoni, ch'l'ēra al perfèt dal muṣéo ed Pêrma. Diversamèint da incô, al stódi di rèst antîgh int al Setsèint l'ēra imaginê sōl cme "recóper d'antigaja", e dòunca an l'é mia un mistēr ch'e sìen stê scavê bèin terṣèint mêter ed trincèi sōl per tōr fōra di vêṣ, dal stâtvi es êtra rôba da spònder ind al culesiòun duchêli, sèinsa preocupêres ed tgnîr nôta dal informasiòun presiōṣi ch'e gnîven ruvinêdi da j uṣvéj d'j operâi che scavêven. In particulêr, al relasiòun di sti prém schêv e còunten d'avèir catê 'na fundasiòun fâta da du mûr lòungh nōv brâs e lêregh du, cun na fōrma ed mèz sèirc, unî da du êter mûr drét, cme la fósa al pè ed na basélica rumâna; na costrusiòun monumentêla cumpâgna cun l'âbsida an l'é pió stêda catêda ind i schêv fât dôp. Quând i schêv j în stê finî ind l'agòst dal 1786, la zôna l'é stêda lasêda tóta sòt sōver e al costrusiòun ch'j êren mia stêdi quacêdi ed nōv j în stêdi saczêdi..

Al protocôl piò utilizè par snadrazer adess l'è la Gran Tlarè mundièl (WWW). Ai n é anch di piò cénn, mo i n én mégga piò adruvè, cme FidoNet o Gopher.
L'impiânt dóv' a rivarân i viaşadōr l'é stê prugetê dal fâmōş architèt spagnōl Santiago Calatrava la fà pêrt 'd un impurtânt prugèt ch' al cambiarà tót la zôna a nôt ed la sitê e ch' a la farà dvintêr la principêla e pió impurtânta pôrta 'd ingrès ed Rèz. Al sistēma di pûnt a vēla insém a l' Avtostrêda dal Sōl, ânca lōr prugetê da l'architèt ed Valencia, cun al nōv caşèl ed l'avtostrêda a srân un nōv insèm d' impiânt bē e cômed per la sitê ed Rèz.

Al 16 'd maj dal 1829 ai Pramzàn la Zaira la ne gh'è miga molt piazuda. Anca dòpa, la n'à miga avù tropp sucés; l'è par còst che Blén l'à drovè so quanti pärti 'd la Zaira par fär I Capuleti e i Montecchi.

Onna bâla l'è un quel ch'an le menga vêr, na quistioun cunteda aposta par réder o par fer dal mèl a quechidun o protèger se stàss. N'etra forma ed dir l'a pol eser 'na "fòla" o 'na "ciaveda" in dal seins ed "stôria".

L'Universitê ed Mòdna e Rèz (Università di Modena e Reggio Emilia in italiân – Universitas Studiorum Mutinesis et Regiensis in latèin) in lètri UniMoRe l'é 'n' universitê urganişêda secònd un mudèl reti di sede. La só qualitê particulêra l'é còla 'd èser sustgnûda da un prugèt de şvilóp ch' al mèt insèm dō universitê.Mòdna (sît ed la secònda universitê pió antîga d' Itâlia, l'é còla dal sèt tr'al j universitê mundiêli, nasûda int al 1175 e chersûda intōren al stôrich Studium mutinensis) e Rèz dal 1998 àn dê via a un lêregh e-şvilóp ed l'Universitê ch' l'à purtê a fêr fîn incō 8 facoltê a Mòdna e 4 a Rèz.

Ind al 1860 a Rèz un cumitê l' à preparê al prugèt ed 'na lénia Rèz-Lóca cun diramasiòun per La Spèsia. La préma ferovéia fâta l'é stêda la Rèz-Ventōs (frasiòun de Scandiân). În gnûdi dôp la Rèz-Guastâla cun diramasiòun Bagnôl-Chêrp e prolungamèint Scandiân a Sasōl. Sté léni ēren in gestiòun a la SAFRE (Società Anonima per le Ferrovie di Reggio Emilia) a capitêl privê.

La Franza (o Fränza), ufizialmänt Repóbblica franzaisa, la cunfénna col Bêlg', al Lussenbûrg, la Germâgna, la Svézzra, l'Itâglia, Mònaco, Andårra e la Spâgna. Da la Franza as pôl andèr in Inghiltèra a travêrs la galerî d'la Mândga.

N' êter sistêma per calcolêr al brigōş rapôrt fra al Frânc arzân e al Frânc italiân l'é còl ch'al vèd al prém 11/43 ed ch' l' êter; in decimêl 1 Frânch arzân l'é cumpâgn a 0,256 Frânch italiân.
In dal fraśi interugatìvi al sugèt a s mét sèmpar dòp a 'l vèrub. Eśémpi: Diś-al dal cavulàdi? (Dice delle fesserie?, lett. Dice egli delle cavolate?) - Fà'l a mōd? (Si comporta bene?, lett. Fa egli a modo?) - Tîṅ-at al Milan? (Tifi il Milan?, lett. Tieni tu il Milan?) - Sî'v vò ch'a vindî di stras? (Siete voi che vendete degli stracci?/E' lei che vende degli stracci? - in miranduléś a n s dà minga dal "lei" ma dal vò in ségn ad rispèt) - Gh'ò-j-a da dar-'g-i? (Devo darglieli?, lett. C'ho io da dare gli li?) - Gh i ò-j-a da dar-ag? (Devo darglieli?, forma alternativa rispetto alla precedente, lett. Ci li ho io da dare gli?). "J" 'l è un sòṅ eufònic ch'a s dróa prima ad "A" (IO/NOI) in dal fórmi interugatìvi.

L' invêren astronômich al cumîncia la giurneda ed l' invêren in dóve la nôt l'é pió lònga dal dé oséia al 21 dal mèiş ed dicèmber, gióst quâter dé préma ed la fèsta ed Nadêl; al finés la giurnêda ed la premavèira in dóve al dé al dûra tânt cme la nôt, oséia al 20 dal mèiş ed mêrs. A 's trâta dal peréiod ed l'ân dóve al Sōl, arivê al pûnt pió bâs ind l'urişûnt, al 21 ed dicèmber, apûnt, al cumîncia a turnêr só, fîn al 20 ed mêrs, quând, in premavèira, la durêda dal dé l'é cumpâgn a còla ed la nôt. Al tèimp ed l'invêren "astronômich" a 's rîva a di grêd ed calōr pió bâs ed tót l'ân, mó per còst, an 's pōl mìa confondrél cun l'invêren "meteorolôgich".

In dla tabèla chè 'd sōvar i s pōlan védar soquànt di vérub sintagmàtic dal Miranduléś, cun la tradusiòṅ in Itagliàṅ. Se anc quàla lè la gh'à dèntar un vérub sintagmàtic, 'l è scrit in blù.

Lisette De Lapin, cunìi: è una strega le cui gesta ci provengono da Le fiabe di Beda il Bardo, per cui non è dato sapere se sia esistita o meno.

Pavóll (Pavullo nel Frignano in italiân, 14.913 cristiân) l'è una zità d'l'Emélia-Rumàgna c'la-s càta in d'la pèrta meridiunèla d'la Pruvèinsa ed Mòdna.

In alcune sue forme particolari, di rado, può essere confuso con il Boletus erythropus che però ha il cappello di colore marrone-bruno e la carne virante al verde/azzurro invece che al viola e poi lentamente al blu/azzurro. I meno esperti potrebbero essere tratti in inganno, oltre che dalla forma del carpoforo, anche dal colore del cappello dell' erythtropus che a volte si presenta leggermente decolorato e quindi vagamente simile a quello del satanas.

Ma 'l padrùn ha ciamà siés servitùr, e 'l g'ha dét: "Purtè ché al vestì püsè bèl ch'a g'hó mé, e mitìgal adòs; dòpu mitìg n'anèl ind al dì, e dil scàrpi ind i pé; vuàtar la zò, tirè sü àqua, impisè al fögh, e cupè al vdèl püsè bèl, parchè a vöj che tüti i fàga fèsta!.

L' Ante meridiem l'é un môd ed dîr in latèin normalment scurtêda in A.M., a.m. o am, ch' a vōl dîr "préma dal mezdé". Difâti al trâta tót còl che riguêrda al j ōri da mezanōt al j óndeş ed la matèina.

Ludovico Ariosto (Rèz, 8 setèmber 1474 – Frèra, 6 lój 1533) l'é stê un povēta, scritōr, scritōr ed cumèdi dramâtichi, avtōr ed Orlando furioso.

A a (a) B b (bi) C c (ci) D d (di) E e (e) F f (èfe) G g (gi) H h (àca) I i (i) J j (i lónga) [K k (càpa)] L l (èle) M m (ème) N n (ène) O o (o) P p (pi) Q q (qu o cu) R r (ère) S s (èse) T t (ti) U u (u) V v (vi o vu) Z z (zéda)
L'è un alimèint cun dimòndi vitamèina A e sèl minerèl e, acsè cóm tótt i èter gras animèl al gh'à anch dimòndi colesteròl. Per lég' al butér al gh'à da èser fat per pió ed l'80% ed gras e per méno dal 16% d'aqua.

La piasa ed Chèrp l'è la pió granda edla regiòun. La sitê l'è famosa per l'indóstria di vistî (Denny Rose, Liu-Jo, Blumarine, Gaudì, ecc.), dal tesil in generêl e per la paternitê ed soquànti persòuni famósi: al Gino Piva, la Liliana Cavani, al Ciro Menotti, ecc.

Al zarvlån o anch' conpiuter l'è un aparacc' infurmâtich ch'al trâta äli informaziån andànd indrî a däl pruzès prezîs. L'è un sistêma digitèl con una téttnica microeletrònica ch'l è bånna ed pruzesèr dî dè partànd da un gropp d'istruziån ciamè progrâma. Un zarvlån dänter l'à normalmänt: dî micropruzesûr (al CPU), la memòria, dî dispositîf I/O (input/output, ch'i vrénn po dîr dänter e fòra). Bän in sustanza al zarvlån l'è 'na mâchina ch'al zónta al sistema operativ col hardware. Al software l'è quall ch'as métt insamm int'al disc dur, l'hardware l'è quall ch'as pôl vadder e tuchèr. Strai software pió famûs a psän arcurdèr: al pachàtt Microsoft Office, al sistêma Microsoft Windows, al snadrazåur Mozilla Firefox e i driver dî aparacc' lighè a la mâchina.

I nómmer raziunèl én tott i nómmer ch'i pôlen pasèr par frazión d'intîr, arcundand che i intîr én raziunèl e ch'i s pôlen metter cme frazión divisändi pr' 1. L'insamm ed tott i nómmer én raziunèl e as pôlen denotèr cme Q.

1945-1950 – Al se spôsta a Buenos Aires insèm a la faméja e al lavōra cme impieghê municipêl sibèin che al frequèinta la Facoltê ed Medzèina. Al fà al prém viâṣ ed 4.500 km in motociclèta cun al só miōr amîgh Alberto Granado.

La durêda ed la matèina l'é variâbila perché l'alvêr dal Sōl, a tèimp sfalsê in ciaschidóna dal dō fâci ed la Tèra, la rîva préma int al dé pió lòngh ed l' istê e pió têrdi int al dé pió cûrt ed l' invêren.

In c'l elèinc chè a s càta tùt i nùmer prìm d'ed sòt'a dal nùmer 100.000: qvìst chè egl'ìn in dla qvantitê ed 9.592, mo ed nùmer prìm a gh'n è in 'na qvantitê mìa finìda, ch'i s pólen catèr cun diferèinti fórmuli p'r i nùmer prìm; al nùmer prìm piò grand ch'a s sìa catê infìn a incō al gh'à 17 miliòun ed cìffri.

Grizèna (in itagliàn Grizzana Morandi) l'è na cmònna d'la pruvénzia ed Bulåggna con stra sé e nå 3921 abitant sò int'l Apenén int' al mel nuvzànt utèntazèinqv a' l' ha catà al naum d' al pitùr Giorgio Morandi ch' al stétt le par quatordg estèèd.

La prèma campâgna d'Itâlia, che Napoleòun al fà tr’ al 1796 e al 1799, l’arbêlta al vèc sistèma de Stêt che spartîven l’Itâlia. Al só pôst nâsen tânti repóblichi giacubèini, ed sêgn democrâtich: la Repóblica Ligure, la Repóblica Romana, la Repóblica Partenopea, la Repóblica Anconitana.

Aiēr 'l è 'l dè prìma 'd incō, tecnicamèint quel ch'al dróva chèl 24 ōri ch'i vìnen prìma dl inìsi dal dè 'd adèsa. A s pōl druèr la paròla "aiēr" anca per sernìr un tèimp piò lung a 'ndèr a 'l indrē, quànd a s vōl mèter quel ch'a gnìva in dal pasê còuntra un quel ch'a sucéd in dal preśèint u l' a'rà da gnîr in dal futûr.
I vérub dal primi dū parsòni singulàri (eś. A t magn e At magn) i s dìśan sèmpar a la stésa manéra ([at maɲ]) ma i vōlan dir dū quèi difarènt (Ti mangio • Mangi);

I dupiadōr italiân ed Martin Weinek în préma ed tót Massimo Rinaldi per Il Commissario Rex. Pino Amendola, Riccardo Peroni, Luca Bottale, Luigi Ferraro, Riccardo Rovatti e dal vōlti Mino Caprio e Tony Fuochi per al pêrt pió céchi.

Par via dal cambi ad vucàla, la fraś "a m piàś inculàr" la pōl vlér dir dū quèi difarènt: "mi piace incollare" (da còla cun la "o" ch'la s arbàsa ad tòṅ parchè 'l asènt in d'l infinî al finìs in dla A finàla) ma anc "mi piace inculare" da cûl cun la "u" lunga ch'la dvènta curta parchè 'l asènt in d'l infinî al finìs in dla A finàla).

Ind l'istès pôst, in dóv' adèsa a gh'é la cēşa ed la Madòna ed la Nèiva, fōrsi a gh'ēra l'antîgh uspdalèt ed Felghêra, unî pó, pr'al vrèir 'd Ottavio Thiene, a la Cunfratêrnita ed Sân Jusèf de Scandian. A tâch a sté uspdêl e a lòngh a la strêda a gh'ēra 'n uratôri o 'na caplèina arcurdêda lé int al 1573. Int al 1593 la caplèina l'é mêl mésa. L'uratôri dedichê a la Madòna ed la Nèiva ed Felghêra, ciamê ânca dal "Cattanie" al vîn restarvê a i prém dal XX sècol cun la costrusiòun ed 'n' âbsida nōva e la sistemasiòun dal pôrdegh. Dèinter a gh'é al tòmbi ed la faméja Rangone. Stà cēşa la preşèinta 'na facêda a capâna comûna cun davânti un pôrdegh a trèi lûş cun ed fiânch, e vêrs sîra, la tòra ch' la finés cun la câmbra dal campâni a 'na fnèstra per lê.

Quand as bacàja ed Dio, as dîs 'na parôla ch'la vén dal latén deus, deriv. da divus=luminåus. Al nomm al vén da la radîs *div/*dev, ch'al vré dîr un quèl cme "pén ed lûs" (anch'in grîg ai é δῖος - al genitîv ed Ζεύς [Zeus] l'è Διός [Diòs] -, al sanscrit dèvas e l'agetîv latén divus), al vrè dîr un quèl ed såura, trascendentèl.

Tanti padóll én stè bunifichè, såura tott in passè, par po èser trasfurmè in sît par l'agricultûra. Stra quésst ai é l'Agro Pontino in Lâzi e la Conca del Fucino in Abròzz.

Zaira l'à la primma opera cantäda al Teator Regio 'd Pärma. La duchèssa Maria Luiggia la gh'l'à cmandäda par l'inaugurasión dal 1829 al Blén (Vincenzo Bellini).

L'à studiè a l' Académia 'd Pärma, sensa podèrgh' andär in fonda par via 'd la guéra dal 1795. L'à imitè al stil clasic dal sò méstor Ennemond Alexandre Petitot. Dal 1805, l'à vens al sgond premi al concors. Pò l'è dvintè profesor a l'Académia e, dal 1816, Architètt 'd la Corta sòtt' al duchè 'd Maria Luigia. Par la duchèssa l'à restaurè tanti béli cozi in citè (al Teator Farnez, la Camra 'd San Paolo, la céza dal Quartér); mo specialment l'à fat al Regio, fni dal 1829, e 'l Palas dla duchèssa, bombardè dal 1944. L' äva fat anca 'l marchè (Beccherie) in piasa 'd la Giära, mo i gh' l'an butè zò dal 1928.

Guastâla (Guastalla in italiân) L’è un comûn ed 15.0230 abitânt ed la pruvîncia ed Rèz in dó 's pêrla al Dialèt guastalèiş un dialèt asê divêrs dal Dialèt arzân.
La cēṣa de Stiôl, dedichêda a Sân Damaso, l’é numinêda in un documèint dal 963 ed Ottone I. Sta véla l’é sèimper stêda dal Cmûn ed Sân Martèin in Ré e a n’à sèimpr segvî al sō sôrti. Int al 1573 Stiôl al s’ é unî cun Sânt’Ègta; pó quând la só cēṣa l’éstêda arfâta a gh’é ed nōv la separasiòun.

Us dìs sciavid un quèl da magnè brisa cundì, brisa salè. Ui è un particulèr azènt in tal zoni ad mèr dla pruvèza ad Furlè-Zisèina in do cus dìs sciavoid.

Maria Luiggia, ch'la parläva méj l'italian e il francez ch'al todèsch, l'äva imparè acsì bén al dialètt ch' l'era bon'na 'd scrìvvor dil poezii in pramzàn.

L' istê "metereolôgica" la gh'à, per acôrd, i mèiş ed zógn, lój e agòst ind la pêrt êlta ed la Tèra, ed dicèmber, znêr e fervêr ind la pêrt bâsa.

Nuvâlêra da un quêlch tèimp l’é stêda arcgnusûda cme «città d’arte»: la Regiòun Emélia-Rumâgna l’à arcgnusû l’impurtânsa che al paèiṣ al gh’à ind al câmp ed la cultûra, ed la stôria e ind l’aniversâri di fât ch’ al rîva al só mâsim ind la Sêgra ed Sân Casiân e ind l’ arnōv ed tót j àn ed la fèsta ed la batdûra a l’antîga. Dòna Vitôria da Capua, spôṣa ed Alfonso Gonzaga, la cunsuderê impurtânt fêr la pêṣ cun al Stêt ed la Cêṣa e ind l’ucasiòun ed l’ Ân Sânt (1600) l’é andêda a Ròma per celebrêr al Giubileo, mò ânca per arnuvêr al diâlogh cun la Cêṣa. A s’é pasê acsé da ‘na pusèbila scomónica a ‘n’ apostôlica benedisiòun e la cunsègna a Nuvalêra dal j arléqui di sânt prutetōr a l’é ‘na prôva sicûra. La Sêgra ed Sân Casiân la ciâpa urègin da l’ arcôrd ed l’arîv in paèise da l’arléqui di Sânt., in dōve Sân Casiân l’é al pió impurtânt, sucès ind la nôt fr’al 3 e al 4 ed mâg dal 1603. Sarê dèinter a sèt casèti (ciaschidóna cun l’ arléqui e la bòla uficêla d’ arcgnopsimèint), i Sânt sfîlen in procesiòun pr’ al véi dal paèiṣ ind l’ aniversâri dal lôr spustamèint. La gînt al’à ciamê da sèimper sté funsiòun cme «la procesiòun dal sèt casèti» ch’ la ciâpa, d’ed là dal significhêt religiōṣ, un tōno d’ alêgra tradisiòun.

Al règoli ed la gâra póblica per l'apêlt di lavōr ed costrusiòun ed la stasiòun în finîdi int al novèmber 2008, à utgnû l'apêlt la déta Cimolai S.p.A. ed Pordenòun. I lavōr în cumincê int al setèmber 2010. La dâta ed cunsègna di lavōr l'é fisêda p'r al dicèmber 2010.

La cēşa ed la parôchia ed Véla Marmirōl, dedichêda a Sân Biêş vèschev e mârtir, la vîn citêda per la préma volta in un documèint dal 1190. La cēşa 'd adès l'é stêda arfâta tral 1724 e al 1779, restarvêda int al 1905 e int al 1943. Aò só intêren l'é stê urnê in mêd sapiĵnt da Giuseppe Baroni. Al paréidi piturêdi a gerliféch e al clòuni in stîl grēch tirêdi a stóch in fînt mêlmer, insèm al pitûri dal baroni a dân un bèl aspèt artéstich a la mudèsta cēşa ed campâgna. La parôchia la gh'à âncah un bèl altêr intajê e durê, un côro in lègn e int l' âbsida 'na côpia dal Sân Biêş dal Chierici.

Cun l'Unitê d' Itâlia al paèiş l'à pêrs la só indipendèisa e l'é stê unî al cmûn ed Castelnōv di Mûnt a câşva ed la só şvinânsa cun al cèinter pió grôs.
Numinêda per la préma vôlta in soquânt documèin dal 1146 e 1610 l'é pasêda sòta a i Geşuéta che grâsia al finansiamèint ed Flaminio Ruggeri, int al 1638, àn butê zò e pó arfât la cêşa Tr' al 1675 e al 1678 a vîn tirê só la tòra. Int al 1743, da un progèt ed l'architèt bulgnèiş Torreggiani, în stêdi fâti la cruşēra e la cópla. Dvineda proprietê dal Cmûn, l'é stêda sarêda dôp al taramôt dal 1966 e dôp soquânt intervèint ed restâver dal tèg e 'dla faceda, l'é stêda turnêda arvîr per la mòstra ed la smâna europea ed la fotografèia.

Rudawa l'è un paes ed la Polonia meridionèl, tra Kraków e Krzeszowice, svèin al fiòmm Rudawa. L'la regiòn ed Kraków, ed la gh'ha 1745 abitànt (2007).

Al territori d'la cmònna l'è lighè a la zitè ed Bulåggna, a 17 km d'la capitèl, pr' al treno ch'al va da Pistòja a Bulåggna, ch'al fò fundè int'l ân 1864 e pr al tramvàj. Fén trai én al staziòn dal treno int'al territori d'la cmònna: Båurgnov (Borgonuovo), Puntacc' (Pontecchio) e al Sâs (Sasso Marconi). L'autostrè l è un ètra strè impurtanta pr al trâfic, ch'la porta da Milàn fèn a Råmma, ch'la fa sarvézzi a la cmònna par méz dal casèl dal Sâs. Al teritòri d'la cmónna l'è divîs in zénc fraziån, cun un cunsélli ed fraziån e un presidänt ed fraziån. Quassti i én: Båurgnôv-Puntàcc', Chèplôg (Al pajais dal Sâs), Funtèna, Bâdel - Battdèzz e Tignàn - Rôma.

La grân campâna ch’ la câsca adôs a Pepòun l’é in realtê fînta e dimòndi alzêra e l’é pusèbil mirêrla a Bresèl incòra incô, tachêda a un pôrdegh.

La Maşòun (Masone in italiân) l'é 'na frasiòun ed Rèz. L'é a matèina e a cîrca 7 chilômeter dal cèinter ed la sitê, l'é traversêda da matèin a sîra da la Via Emélia. Sibèin ch' al pôsa sembrêr modêren al bōregh, in tèimp dimòndi indrê, l'ēra ciamê Trexinaria, nòm ciapê dal turèint Treṣnêr, che 'na vôlta al pasêva d'ed lé. A La Maşòun a gh'ēra al pûnt insém al turèint e int al cōrs di sècol da sté pêrti è stê tirê só dal j ustaréi, un uspési e 'n uspitêl ciamê San Bovis de Vogeria. A nôt ed la frasiòun, pasê al cavalcavéia ed la ferovéia Milân –Bològna, a gh'é la cēşa ed Sân Jâchem, tirêda só int al 1133 e restarvêda dal tót int al 1773 e in amzûra pió céca int al 1904 e int al 1927. Al d'ed dèinter, in stîl barôch, a gh'é 'na pilèta da l'âcva sânta dal Quâtersèint e int l' âbsida, un quêder cun al Martéri ed Sân Jâchem, fât ind al XVII sècol. La cēşa, int al cōrs ed la só stôria, l'é pasêda sòta i Cavalēr dal Règn ed Geruşalèm (Cavalieri Gerosolimitani in italiân) ed la cumènda ed la cēşa ed Sân Stēven ed Rèz, per còst, a 's dîş, l'é stêda ciamêda della Masone dal francèiş maison. De sté urégin francèişa dal nòm l'é arcurdêda int al nôster dialèt difâti la véla la se s'ciama: La Maşòun.

La zità l'a-s càta in d'al sènter d'un eltipien, sircundèda da i crinèl ed dvérs altaz sóver i quêl i suvrâsten j'altóri ed Mountcócchel e Gajà, l'è situèda in d'al culin ch'i fân da spartiâqua tr'al vàl d'i fiómm Panêr e Sáccia, a sód d'al capolôgh.

An gh'è nisuna istitusiòun furmèla ch'la dégga cum a se scrévv al dialètt mudnés anch perchè l'è 'na léngua ech pió che scrétta l'è ciacarèda.
L'urégin dal castèl ed Flèina prubabilmèint la s'arfâ al XII sècol, al vîn luminê per la préma vôlta int al 1116, mó l'é savû che fîn al 1664 dal gróp ed fabrichêt l'armagnîva sōl la tòr, cîrca la ragiòun ed la só ruvîna an s'é mìa capî, fôrsi l'é stê butê zò al tèimp ed 'na guèra o l'é stê druvê cme chêva ed prêdi dôp al só deperimèint. A la fîn dal XIII sècol al dvèinta proprietê di Canòsa, per pasêr pó a j Estèins a i prém dal '400.

La stòria l'è la siänza ch'la stûdia i fât e i quî ch'i én suzès int'al pasè, druvànd dî documént ch'i pôlen anch' èser scrétt (o anch scrétt da queldón èter) ch'la zänt (comunitè o ziviltè) l'à lasè. La parôla la s drôva di mondi pr'indichèr una racôlta ed nutézzi såura quall ch'l è suzès una ciupatta d'ân ed drî, cme par esänpi "la stòria d'la furmaziån d'la Tèra".

As ciama fundamentalîsum (religiåus) 'na brotta râza d integralîsum religiåus, ch'as à quand un cardänt al vôl a tótt i cûst che al só môds ed pinsèr e 'd vadder al månd (e anch qual d'ed là) al seppa ed valåur par totta la zänt. I êter i én dî infedêl, sénd che qualla dî èter l'è l'onnica religiån "vaira".

La prémma vòlta c'a sè sintû ciacarèr ed Buderiòun l'è in dal 1050, ch'agh éra per i sô abitànt una tàsa da paghèr a la Pieve ed Chèrp, cl'éra sòtta la Césa ed Rèz. Dòp al teritòri i l'an dê a la fondasiòun dl'Abasìa ed Frasnôr e in di an dòp al s' lìga a la stòria di Pio ed Chèrp. A l'inìssi dal 1500 al pàsa del tótt sòtta al cuntròl dla césa carpsana. Nel 1650 i an tirê zò la vècia Pieve e igh n'an méssa n'ètra cl'è stèda cambièda incòra in dal tèimp, fino al dè d'incô. La produsiòun di indóstri del rîs di ètri verdùri la dvèinta dimòndi important in dal '900, in linéa cun la tradisiòun cuntadèina e 'd campàgna che cal teritòri agh à sèimper avû.

Bêrgum l'è nèda dal XII sècol prémma 'd Crésst, in cal tänp, dî lîgur i avêven fundè Barra, indovv incû a gh'è la Fara de Sità Ólta. In dal VI sècol prémma 'd Crésst i Etróssch e po i Gâl i àn conquistè Barra, e i l'àn ciamè Bêrgum. Bêrgum a l' vôl dî "qué (hem) in vatta i mónt (Berg)" e anch'incû i Bergamâsch i ciâmen la låur zitè come 2500 ân fà, quand i êren rivè i Gâl Cenomani.

Al lunbèrd l è na langua rumanza ed maténna inparentè col franzais, col rumànc', con l itagliàn, e vî acsé. Anca se l itagliàn l è in generèl druvè cme langua scrétta in dî sît indovv ch as dscårr lunbèrd, al lunbèrd l è mia mutualmänt capébbil col itagliàn e stäl dåu languv i fan pèrt ed dû râm diferént d'la pianta d'la famàjja linguésstica rumanza (rispetivamänt al rumanz ed maténna e l italo-dalmâtich). A diferänza da 'na bôna pèrt ed languv rumânz, a g'hé di mondi 'd dialétt lunbèrd ed sîra ch'i gh'àn däli oposiziån ed quantitè däl vuchèl, p.es. paas vs. pass, ciapaa vs. ciapá. Un quèl cunpâgn' al s vadd anch'in emigliàn, pr'esänpi in dialatt bulgnais: pàss vs. pâss, ciapèr vs. ciapè. Un'èter quèl, téppich ed'na langua rumanza, l'è ch'al drôva tànt ed vêreb frasèl idiomâtich (costruziån vêrb-particèla), piò o mänch cme in inglais e in däli ètri languv germânichi. P.es. trá (trèr), trá via (trèr vî), trá sü (trèr só), trá fö(ra) (trèr fòra); mangiá (magnèr), mangiá fö(ra) (magnèr fòra).
Al pâs l'é divîş tr' al teritôri ed Fivisân in pruvînca ed Mâsa-Carêra e còl ed Culâgna, in pruvîncia ed Rèz e l'é traversê da la SS63 da Pâs dal Cerēto. Al pâs l'é dèinter al Pêrch Nasionêl ed l' Apenèin Tôsch-Emiliân; insèm al Mûnt La Nûda e la Séma Belfiōr l'é stê dichiarê Sît 'd Impurtânsa Comunitâria (SIC) e Zôna ed Protesiòun Specêla (ZPS) IT4030003.

La guèra la taché quand Frances Ferdinand, qual ch'la veva d'advinter imperadåur d'Austria-Ungherî, fò mazè da un studänt serb a Sarajevo. I tugnén i fén la guèra prémma cåntra la Serbia.

Al vëgn dal Germänic Heinrich, ch'al vëgn da haimi (cà, patria) e rich (putëint), c'al vurarës dì putëint in cà sua o, re putëint in patria.

Matèina (est o oriente o levante in italiân) l'é ûn di quâter pûnt o diresiòun cardinel. L'é al cuntrâri ed la Sîra e l'é a piòmb a Nôt e Mezdé.

Al canzòuni in dialett i én Tant par tachèr, Delinqueint ed Mòdna, I funerali di Berlinguer, The great song of Indifference (ed l’album Riportando tutto a casa), Al dievel, La fola dal Magalas (ed l’album La grande famiglia), La fiola dal paisan, A gh'è chi g'à (ed l’album Raccolti), Al fiómm, La fòla ed la sira (ed l’album Viva la vida, muera la muerte!), La stagioun di delinqueint (ed l’album Dopo il lungo inverno) e S'ciòp e picòun (ed l’album Sul tetto del mondo).

La Repóbblica federèl ed Germâgna l'è 'na democrazî fâta cme repóbblica presidenzièla. La zitè capitèla l'è Berlin. La Germâgna ai é dänter ai pajîs pió dsvluppé dal månd e incû la sèsta putänza dl'economî mundièla.

Int'l èlt Mediuêv Còm la subéss l'invasiån dî Goti, prémma, e dî Lungubèrd, dåpp; dal 951, al vén in zà in Itâglia l'inperadåur Utån I, e strai só sustenidûr a gh'è anca Gualdon, vàsscuv ed Còm.

Al mûri ed Rèz (mura di Reggio in italiân), da la piânta a polégon ed sē lê, în stêdi butêdi zò quêşi dal tót a la fîn dal XIX sècol e ind i sō pôst a gh'é stê fât i viêl ed la circonvalasiòun. A gh'êrmêş sōl un pcòun a mezdé ed la sitê (Bastiòun ed Pôrta Castèl). Dal quâter pôrti pió impurtânti, armâgn in pē, sibèin dimòndi mudifichêda, sōl Pôrta Sânta Crōş.

Al dipartimèint l'é stê fât al 5 de znêr 1797 a sègvit ed la costitusiòun ed la Repóblica Cispadâna e pó unî a la Repóblica Cişalpèina dôp l'uniòun di dû èint.

San Felìz (San Felice sul Panaro in italiàn) l'è un cumùn ed 10.800 cristiàn dla pruvèinsa ed Mòdna. Al s ciama acsé parché ché a gh'era al Panèr.

Ind j ûltem dé dal dicèmber 1958, l'à dirèt l'atâch fât da la só "squêdra vutêda a la môrt" (un repêrt ch' la fêva al misiòun pió ris'ciōṣi ed l'eṣêrcit rivulusionâri) só Santa Clara. L'é stêda òna dal batâli deciṣîvi ed la rivulusiòun, ânca se la sèria d' imbuschêdi cun môrt e frî, préma ind la ofensiva inséma a la "Sierra Madre" pó inséma a la "Guisa" e l'intêra capâgna dal pianûri ed "Cauto" prubabilmèint àn avû 'n' impurtânsa militêra pió grôsa. Dôp ch' al s'é acôrt che i só êlt uficêl, cme Cantillo ch'îva incuntrê Castro a la fâbrica dal sócher bandunê "Central America", êren drê fêr 'na pēṣ separêda cun Castro, Batista, al 1 znêr 1959, l'é scapê ind la Repóblica Domenicana.
al léber II, ânca ló cun préma dû prôlogh, al cumîncia cun l'arîv in Lumbardéia ed Pêpa Gregorio VII e 'd l' Imperadōr Enrico IV, e cun al ludêr i fât famōş e al dîr bèin ed la pietê religiōşa ed Matélda. Al capétol 20 l'é arpurtê, in acrostico al nòm ed l'autōr ( l'acrostico l'é 'na poeşéia dóve al lètri o al parôli di vêrs mési insèm a fân un nòm). A vînen dōp e a finésen 'na poeşéia dal stîl impurtânt e dal carâter straordinâri insém a la môrt ed la "Grancuntèsa" e un sugerimèint a Canòsa ed ricêver cun felicitê Enrico IV, al nōv imperadōr.

Al Cunsìli dla Diresiòun 'l è l'autoritê ch'la gh'cmànda in tut el facèndi aministratìvi e 'd afêr edla Fundasiòun. 'L è furmê da dēś member:

Al tèimp di român in Itâlia a gh'ēra soquânt sitê ciamê Luceria o Nuceria (a pêr che i dó nòm e fósen quêṣi cumpâgn, cun Luceria druvê pió despès ind i documèint uficêl); la pió famōṣa l'ēra còla in Pólia (ciamêda Lucera al dé d'incō). Al n'é mìa cêr d'in dó deṣvègna ste nòm; fôrsi da lucus ch'al vrîva dîr "bôsch sâcher". Al matemâtich e stròlegh egisiân Tolomeo (II sècol dôp Crést) al scrév ed na sitê ciamêda Nuceria ṣvèin a Rèz int al só léber Geograféia, es al dîṣ ânca só per zò in dó la's câta (pió vêrs al Pò che Rèz). Ed na Luceria ind l'êlta Itâlia a's pêrla ânca int al IV sècol int 'na lètra ed l'imperadōr Valentiniano I ch'la finés cun VIIII Kal. Oct., Luceriae Valentiniano et Valente aa. conss. (23 ed setèmber 365).

Bâsta andêr avânti fîn a la fîn dal sètim giōren per utgnîr la sucesiòun finîda. E ânch in sté chêş dôp l'ûltem Pianēta (Lûna) dal sètim giōren, as tōrna a cumincêr dal prém Pianēta (Satûren) dal prém dé.

Ré Salṣêr (Rio Saliceto in italiân) l'é un cmûn ed 5.706 ed la pruvîncia ed Rèz l'é tra mezanôt e matèina e a 27 chilômeter cîrca dal cèinter ed Rèz.
A 's pêrla ed "Felghêra Vècia" (d'ed là dal Treṣnêr, adèsa Scandiân) ind al 1185, quând ind i parâg è stê fât pasêr, dal cumûn ed Rèz, un canêl, al famōṣ Canêl ed Sècia, per purtêr l'âcva dal fióm dèinter in sitê. Ind i ‘stès ân, probabilmèint, é stê tirê só al mulèin séimper a Felghêra Vècia, incòra in funsiòun, numinê int al 1473 in 'na divisiòun ed bèin tra la faméja di Boiardi. Int al 1306 a vîn fundê al Comûn ed Felghêra Cîrca int al 1315, al turèint Treṣnêr (che al traversêva Felghêra e l’andêva finîr in ‘na padòl tra Sabiòun, Runcadèla, e la la Maşòun) l’é stê deṣviê, per fêrel andêr a finîr int al Sècia dal pêrti ed Rubēra, in cól peréiod Felghêra l'ēra fōrsi sòta ai Fogliani e la gh'é armêşa fîn al 1418 quând la pâsa sòta a j Estèins, che int al 1423 a n' investésen i Bujêrd Intōren a la secònda metê dal XV sècol, al dóca Borso d'Este, per scansêr la cunténva rotûra dal canèl pr’âria ch’ al permetîva al pasâg dal âcvi dal canêl ed Sècia sōvra a còli dal Treṣnêr, l’à fât fêr un genèr ed bòta quacêda, ciamêda "bòta dal canêl ed Sècia". Sté bòta l’é un lavōr fât a mân, cun di quadrê, ed fōrma ‘d un mèz sèirc schisê, cun un râg ed dû mēter e ‘d la lunghèsa ed 250 mēter, al pâsa sóta al lèt dal turèint pôch luntân dal paèiṣ. Giovanni Andrea Banzoli (1668 – 1734) al la ciâma:"Botte maravigliosa". Int al 1565 Felghêra al pâsa sòt a la faméja Thiene, int al 1642 sòt a 'na faméja imparintêda cun j Estèin e a la fîn int al 1750 sòta i Mari. A la metê cîrca dal XVI sècol al léber di fōgh al nutêva 75 cà, 2 cēşi e 339 cristiân, a la fîn dal Setsèint la gh'îva 576 abitânt. Dôp al 1796 e dôp la scanşladûra di fèdev Felghêra l'é andêda a drê al sôrti de Scandiân.

In dal 2009 e 2010 Parì l'è stéda clasificheda in di 3 sitê piô important e influèint dal mànd, in di 3 "sitê europee dal futur" secànd na rizérca dal Financial Times e in di prèm 10 sitê al mànd "indòvv viver" secànd la rivèsta inglêsa Monocle. Prèma sitê per importânsa stra quî chi én in d'l'Euro, la capitèla francésa l'è anc stra quî chi sràn economicamèint piô importànti dal mànd in dal 2020 e 2025, insàm a Sciangài, Tokyo, San Paolo, Nóva York e Lòndra.

In st’ abitasioun estèins l’é ambijtêda l’ôpra teatrêla ed Johann Wolfgang von Goethe ciamêda Torquato Tasso dōve a vîn celebrê al poēta rinasimentêl italiâno. Difâti Torquato Tasso l’é stê divêrs ân in sta delésia estèins dōve agh piaṣîva ritirêres, e a Frêra dōve a stêva ed cà la cōrt.

- Rifûg Peschēra Zambòun (1151 m). L'é a Ròunch Pianîg aşvèin a Fèbi e a 's égh rîva in mâchia. Pûnt ed partèinsa dal sintēr 617 p'r al Mûnt Cùşna.

Al prémi scalêdi, in època modêrna, àn cumîncen da l'inési dal XX sècolo, quând a vînen sgnêdi al véi e i sintēr druvê incòra al dé 'd incō.

P. -- Pars, Passus, Pater, Patronus, Pax, Perpetuus, Pes, Pius, Plebs, Pondo, Populus, Positum, Post, Posuit, Praeses, Praetor, Primus, Pro, Provincia, Publicus/-e, Publius, Puer.
Int al novèmber 1769 l'é stê ciamê a l'Universitê ed Pavia, per insgnêr Stôria naturêla e l'à tôt in mân la diresiòun dal Muséo ed l'Universitê, dóve l'é stê retōr int l' ân 1777-1778. Tr'al 1777 e al 1780 l'é andê in fònd al prublêma ed la râsa e fîn dal 1777 per prém l'à imprignê cun la sirénga di ôv ed râna e rôsp. L'à unî i rişultê di só sperimèint in Dissertazioni di fisica animale e vegetale. Al s'é dê, in pió, a i stódi che riguêrden la digestiòun e la respirasiòun. I só stódi ed fişologéia dal stòmegh e 'd la pânsa în stêdi fundamentêli per spieghêr cme l'andamèint ed la digestiòun an n'é mìa sōl ind la tridadûra mecânica dal magnêr, mó ânca in 'na manēra ed lavōr chémich int al stòmegh, necesâri per digerîr i nutrièint.

La Wikimedia Foundation l'è na fundasiòun mìa per guadagnèr. La s cata in di Stêt Unî. La Wikimedia Foundation la fà funsionèr soquànt progêt druènd l'idéa di wiki e 'l software MediaWìki. Chi progêt chè egl'ìn el Wikipèdii, i Wikisiunàri, i Wikiquòte, el Wikirsórsi, i Wikiniûś, i Wikibùcs, el Wikivèrsity, al Wikimédia Commons, al Wikidàta, i Wikivoyage, e 'l Meta-Wiki.

Al latèin ed cēşa uficialmèint l'armâgn la léngva ed la Cēşa catôlica rumâna incòra incō e l'é la léngva uficêla ed la Sitê dal vaticân; la Cēşa catôlica l' à druvê al latèin cme légva p'r al só funsiòun fîn al Cuncéli Vaticân II.

'Na partîda ed balòun tra la squêdra ed don Camél e còla ed Pepòun che, finîda cun la vitôria di "ròs", a sêlta fōra ch'l'é stêda cumprêda dal séndech, Pepòun l'îva ofêrt 500 frânch in pió a l'ârbitro rispèt al prēt, che ânca ló l'îva pruvê a cumprêrel.

La prémma guèra mundièl o Gran guèra l'è durè dal 28 ed lòj dal 1914 fén al 11 nuvänber dal 1918. I murén in ôt migliòn ed suldè in tott al månd.

La cunquésta rumâna l’à purtê a la costrusiòun dal filòun ‘d la provîncia e ‘d la regiòun, la Via Emélia fâta fêr da Marco Emilio Lepido. In pruvîncia i rumân j-àn fât ânca la via ch’ la colêga Rèz a Bresèl (Brixellum). Sant'Ambrogio, ind al só viâg in Emélia, l’à ciamê Rèz "cadavere di città" per spieghêr la sèria decadèinsa per cōlpa dal j-invasiòun furastêri. L' Apenèin arzân al gh’à ‘vû al só mumèint ed masîm spiandōr int al XI sècol, con al paèiṣ ed Canòsa al cèinter ed la polética europèia ed Enrico IV e Matélda ed Canòsa protagonésta ed la lôta fra al Papêt e al Sacro Romano Impero. A la môrte ed Matélda al só properietê in muntâgna pôch a la vôlta a s’în tôti ed nōv l’indipendèinsa fevdêla, pr’ andêr pó sòta al comûn ed Rèz. Ânca divêrs sitadèini ed la pianûra, bèle pôst ed côrt cme Scandiân o Curèz în stêdi unîdi sòta al doméni ed la faméja d'Este, per formêr al Duchêt ed Mòdna e Rèz. Fîn a la fîn dal XVI sècol al duchê a gh’êra unî, politichamèint, ânca la sitê ed Ferêra. Int al XIX sècolo, dôp la parénteṣi napoleônica cun l’istitusiòun dal Dipartimèint dal Cròstel, dôp la restaurasiòun, per uniòun ed râṣa, al duchêt al gh’à ‘vû ânch un sbòch int al mêr cun al pruvînci estèins ed Mòdna, Rèz, Guastâla, Frignân, Garfagnâna, Lunigiâna, Mâsa e Carēra. Dôp l'uniòun al Règn d'Itâlia la stòria ed la pruvîncia la va a drê al vicèndi dal rèst d’ Itâlia.
Guglielmo Marconi, (nèd a Bulåggna, al 25 d'avréll dal 1874 - môrt a Råmma al 20 ed zóggn dal 1937) l'è stè un dscuvridåur itagliàn. Dal 1909 l'à tôlt al prèmi Nobel pr'äl só dscuêrt såura la trasmisiån ed segnèl radio. Famåus l'è stè al segnèl d'la radio ch'l à fât arivèr da l'Itâglia fén in Austrâglia. Äl só dscuêrt i én stè druvè par dsvilupèr la comunicaziån telegrâfica sänza i fîl.

L'é a 723 mēter i.l.m. int al fiânch a nôt dal mûnt Surân, l' a's destènd lòngh un crinêl ch' al divéd la vâl dal Dôl a còla dal Scèl. L'é pôst ed 'n' antîga parôchia, ind al teritôri a gh'é al burghêdi ed Muntbiôt, Lignân, Cruṣèta.

Al g'ha 'na pupulasión ad 9.043 abitànt. As tröva ind la bàsa mantuàna, ins la riva dal Pò e al cunfìn cun la pruìncia 'd Rèz (cumün ad Rezöl e Lüsèra).

Al Hieronymus Bosch (in olandéś a s lēś [ɦijeːˈɾoːnimʏs bɔs]), nòm 'd êrt ed Jeroen Anthoniszoon van Aken (a s lēś [jəˈrun ɑnˈtoːnɪsoːn vɑn ˈaːkəⁿ]) ('s-Hertogenbosch, 2 'd utóber 1453 – lè, al 9 agòst 1516) 'l era stê 'n pitōr ulandéś.

Al vèn clasificàt cóm dialèt emiliàn, cont diferènz dal dialèt ad mantua cità, e gròs vesinànz con i dialèt Guastalés e Mirandulés; ànca se cósta distinsiùn l'éra stàda zamò fàda da Bernardino Biondelli int al 1853 (lü l'ha dit che 'l Mantuàn el fa part ad la variànt mantuan-fraréza 'd l'Emiliàn)

Divêrs percôrs sgnê dân diferèint livê ed dificoltê. La via pió cômda, e che la pōlen fêr ânca al persòuni mìa prâtichi e sèinsa particulêr atrès se mìa ‘na nurmêla tachêda cme un pêr de schêrpi robósti e un bastòun, la và a drē la parèida mezdé-sîra e la finés vêrs la séma cun un trât a gradòun. Al tèimp ed viâz stimê l’é ‘d un quêrt d' ōra, atravêrs trât buschîv e zôni ed bèli vidûdi.

Cerēto Lêgh a 's câta a cîrca 2 chilômeter tra mezdé e matèina dal Pâs dal Cerēto a dóve l'é unî cun la strêda pruvincêla (SP 58) ch' la s' unés a la SS63 prôpria insém al pâs. Al nòm dal pôst al deşvîn da laghèt ch' a gh'é in zôna: al Lêgh Ceretân l'é davânti a la piâsa dal paèis, pió vêrs vâl a 's câten i lêgh Scûr, Al Gôri e Prânda. Al cèinter abitê l'é a 1.300 mēter 'd altèza e l'é pôst lòngh al fiânch a nôt dal Mûnt La Nûda (1.894m.). Cerēto Lêgh l'é fât préma ed tót da albêregh, negôsi e secòndi cà, cun na popolasiòun, ch' la ghe stà ed cà, ed: 118 persòuni.

Di cant dla muntàgna (al Frignàn) agh è da arcurdères ed L’inglésa (al pió cgnussû) , Am voi marider e Chi bussa; agh én di grópp, com ad esèimpi Il Contemporaneo, ch’i van a drê incòra adèsa a tgnìr in vétta chi cant chè, e i sòunen in di fésti di paés e dal sitê.

L'é nasì dal latëin vulgär mis'ciä sö cun la lëingua celtica ca prima i parlävan i Gall (Gal) ch' i stävan a setentrion de la penisula italica. Tant cmé i ätar dialët "gall-italic", l'ha sintì divers inflüëinsi, cmé cula lungubärda. In di ültim sécul l'ha ciapä sö e mudificä parol dall'ucitan, dal franceṡ e dal tuscan.