Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Виш йисан юкьвара Гелхен хуьр, Азербайжандиз ва Муьква Азиядин муькуь уьлквейриз маларин гуьгъуьна физвай савдагарар йиф акъудиз ва ял ягъиз акъваззавай, Пекдин Рекьин гъвечӀи хел хьтин савдавилин чӀехи пункт хьанвай. Гьеле XII виш йисуз Гелхенра литература, тарих, медицина ва муькуь хьтин илимар вилик фенвай. А береда виле аквадай гегьеншвал араб чIалди къачунвай. Ина араб чӀалал кхьенвай сурун къванерал алай кхьинар пара кьадарда амукьнава.

2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 300 касди уьмуьр гьалзавай. Вири агъулар, суни — мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Усугъ хуьруьн агьалияр 404 кас яз вири агъулар тир.

Каабедин кеферпата Кусаййади кӀвал эцигнай, ва и кӀвал «дар ан-надва» (кӀваталрин кӀвал) тӀвар къачунай — и кӀвале къурайшдин ксар меслятар ийиз кӀватӀ жезвай.

Хуьр Хив райондин рагъакIидай пата, Чирагъ вацIун дугуна, машгуьр Магу-Дере кIамун гьахьунал, райондин юкь тир Хив хуьрелай 4 км яргъал ала.

Гьабиб Нурмугьамадов 1988 йисан 20 сентябрьдиз Дагъустандин ЦIумада райондин Сильди хуьре дидедиз хьанай. Спортдин рекье сифте чирвилер вичин буба Нурмугьамадов Абдулманапавай къачузвай.

Муькуь алимрин фикирдалди, КцӀар гаф «гъуц», «кьве сур» (кьисадив кьурвал, са мус ятIа ина кьве лезгидин арада къал акъатнай, абуру сада сад яна кьинай, ахпа абур кьведни ина кучуднай), «ксар» (дегь алпандин тайифадин тIвар) гафарикай арадал атанвайди мумкин я.

ГьакIни пара кьадарда нугъаяр Крым полуостровдани ава. Къавкъаздин дяве чIавуз Крымдиз хъфенай нугъаяр урус-душмандикай чуьнуьх хьун патал чкадин крым-татаррик ктканай, амма чпин милли кьетIенвал ва чIал хвенай. Милли жигьетдай нугъаяр чкадин татарриз пара мукьва тирвиляй сиягьра абур умуми татарар хьиз къейд ийизвай. Гьавиляй исятда абур Крымда гьикьван аватIа дуьз малум туш.

Шарх ма Ашкале мин мусадарат Китаб Уклидис — «Евклидан мичӀи гьларикай баян гуникай трактат» (геометриядин трактат, гъилив кхьинар авай чка — Лейден)

Жабраил 1830-й йисара Самур магьалдин Мискискар хуьре дидедиз хьана. Ада хайи хуьре кIел-кхьин, ахпа Ахцегьрин медресада илимар, чIалар чирна. 1877 йисан бунтара иштирак авунвай Жабраил Урусатдиз суьргуьндиз акъудна. Мискинжви Жабраила вичин шиирар халкьдин залан уьмуьрдикай, гьахъ авачир дуьньядикай теснифна.

Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибле пата, Каспий гьуьлуьн кьерин кьулувиле, Дербент райондин кьибле пата, Рубас вацIал, федерал M29 «Кавказ» трассадин мукьув, Дербент шегьердилай 18 км кьибле пата чка кьунвайди я.

Алай чIава интернетда вири ресурсрин спектрихъ галаз кIвалахун патал гзаф кьадардин сервисар авайди я. Абурулай гзаф тIвар-ван авабур ибур я:

Азербайжанда, Урусатда (кьетIендаказ Дагъустанда), Гуржистанда, Иранда, Иракда, Туьркияда, Сирияда, Украинада, АСШда, Великобританияда, Германияда гьакIни Юкьван Азиядин гьукуматра Къазахстанда, Уьзбекистанда, Туьркменияда, Киргизияда гегьенш я. Азербайжандин официалвилин чIал ва Дагъустандин официалвилин чIаларикай сад я.
Византий империядин халкь, эвелди жуьреба-жуьре хьана: грекар, коптар, эрменар, чувудар, фракар, иллирияр, дакар, кьиблепатан славянарни маса миллетар. Византиядин рагъакӀидай патан экономикада, политикадани культурада виридалай кӀенкӀве грекар физвай, рагъэкъечӀдай пата — эрменар. Эвелди Византиядин гьукуматдин чӀал — латин чӀал, эхирдал — грек чӀал.

ЧӀулавкьаларикай гьазурзавай дарманри мефтӀедин кӀвалах секинаруниз куьмекда, незвай хуьрек иливарун патал, ам физвай чкайрин кӀвалах къуватлу авуниз, нефес чӀугвадай органрин кӀвалах хъсанаруниз, ратарай физвай недай-хъвадай затӀар вахт-вахтунда ракъуруниз куьмекда, дишегьлийрин аялдин кӀвалин (маткадин) цӀалцӀам мускулатура куьруь ийида, азарлудаз регьят жеда.

1973-й йисуз сетдиз трансатлантик телефон кабельдин кьумекдалди ЧIехибританиядай ва Норвегиядай садлагьай къецепатан тешкилатар гилигнавай, сеть халкьаринарадин хьанай.

Лентадин кІаник пуд орден ава: Дяведин хаш, Гьуьрмет авай легиондин орден ва Хиласвилин орден. Франциядин гьуьлуьн къерехда авай шегьеррин гербрал гегьеншдаказ чкІанвай гимиди Париж вацІун порт хьиз арадал акъатун къалурзава; къизилдин лилияр Капетингрин династиядин эмблемадиз талукьзава, гьа чІавуз шегьер Франциядин меркез хьана.
Къарабагъдин дяведин финифда цIапарин татугайвилери ва Халкьдин Фронт партиядивай чпин крар бегье кьилиз акъуд тавуни уьлкведа кризисдин арадал атуниз гъанай. Адан нетижада 1993 йисан июнь вацран 4 юкъуз Генже шегьерда полковник Суьрет Гьусейнован регьбервилик гьукуматдин аксиниз бунтар тешкилнай.

Нугъай Орда терг хьайидалай кьулухъ нугъаяр Поволжьедин чилерал куьчери уьмуьр гьалзавай, амма XVII виш йисан эхирра рагъэкъэчIдай патай калмыкар атунин себебдалди нугъайрин чIехи пай Кеферпатан Къавкъазда авай Крым Ханвилин чилериз куьч жез мажбур хьанай. Поволжьедай Къавкъаздиз хъфизвай нугъайрин гуьгъуьналлаз югъванвай, Орлюк ва Лаузан пачагьрин регьбервилик квай калмыкрин чIехи кьушунар 1644 йисуз Кеферпатан Къавкъаздив агакьнай. Калмык кьушунрин чIехи пай Къабардадин чилериз гьахьнай, амма сад хьанвай нугъай ва кеферпатан къавкъаздин халкьари эвер тавур душман кукIварна кьулухъ ракъурнай.

Урусат гзаф миллетрин ва динрин уьлкве тирвиляй этнокультурадин чӀехи жуьреба-жуьревилив девлетлу я. Агьалидин чӀехи пайди (75 %) чеб православие мезгьебдиз талукьарзава. Гьавиляй, православ эгьлидин кьадардиз килигна Урусат дуьньяда кӀвенкӀве ава.

Вашингтонда, адан бине кутур вахтарилай инихъ, бегьем гзаф афроамерикавияр яшамиш жезвай. Аслу туширвал патахъай хьайи дяведилай кьулухъ АСШдин кьибле патай негр-лукӀар шегьердиз куьч хьана ацукьиз гатӀумнавай. Садакайни аслу тушир чӀулав агьалийрин кьадар, дяведилай вилик 1 % — дилай 1810 йисуз 10 % — дал кьван хкаж хьанвай. 1800 ва 1940-й йисарин девирда агьалийрин 30 % афроамерикавийри туькӀуьрзавай.

1920 йисан апрель вацран юкьвара 11-й Яру армиядин кьушунри Деникинан кьушунрин амукьаяр яна алудна АДР-дин кеферпатан сергьятрив агатнай. 27 апрельда 11-й Яру армия АДР-дин сергьятар элячIнай, ва вацран 28 Бакудиз гьахьнай. ГьакI АДР СССР-дин гъилик акатна АССР-диз элкъвенай.

КцIар райондин Ясабрин хуьре 1914 йисуз дидедиз хьайи Рашид Салегьан хва Гьуьсейнов дяведин пешекар къуллугъэгьли тир. 1933 йисуз Бакудин НафтIадин Техникум акьалтӀарна армиядиз фейи ада Ватандин ЧIехи дяведин йисара душмандин аксина кьегьалвилелди женг чӀугунай. Гьа и чӀавуз майордин чин къачур ам вичи къалурай кьегьалвилерай кьведра «Яру Гъед» ордендиз ва гзаф медалриз лайихвилер аваз хьанай.

Master of Puppets (лезги «Нини гьалдайди») - америкадин треш-метал кIеретIдин «Metallica-дин» пудлагьай студиядин албум я. 1986-лагьай йисан ибне вацран 3-лагьайдаз акъатнава. Им бас-гитарист Клиф Бёртон кваз кхьей «Metallica-дин» эхиримжи альбом я. «The Billboard magazine 200» чартда 29-лагьай мукьав (чкадив) ва ЧIехибританиядин чартда 41-лагьай мукьав агакьнава. Анжах АСШ-ра 6 млн кьван копия маса ганва. Master of Puppets трэш-металда вине кьазвай албом я.

ХIХ виш йисуз Ялахъар бегьем чӀехи хуьр тир, им хзанрикай малуматри, агьалияр сиягьдиз къачунин цӀуру нетижайри ва муькуь архиврин малуматри тестикьарзава, идалайни гъейри, виш йисан кьведлагьай паюна хуьруьн агьалийрин кьадар гзаф хьун къейд авунай. 1865 йисуз Ялахъра 132 куьче, 1873 йисуз — 140 куьче, ва 1886 йисан агьали сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 163 куьче авай. 2009 йисан 27 августдиз — 114 куьчеяр ва 520 касди уьмуьр гьалзавай.
Адан дувуларни гзаф хилерикай ибаратбур я. ЧӀулавкьаларин (бязибуру къарачиперни лугьуда) кьакьанвал 30-90 сантиметрдив агакьда. Абуру цуьквер июндиз — июлдиз акъудда. Гьа и вахтунда абур кӀватӀна, серин чкада кьурурда. КӀватӀни абурун вини паяр ийида. ЧӀулавкьалар чуьллерин тӀулара, кулкус квай чкайрин къваларив, тамарин арайрай, векь квай ачух майданра, экъечӀда.

Нугъаяр (нугъ. Ногъайлар) — Кеферпатан Къавкъазда ва Поволжьедин кьибле пата уьмуьр ийизвай туьрк халкьарикай сад. Чеб виридалайни пара кьадарда авай субъект Дагъустан я. 2010 йисан малуматриз килигна, Урусатда нугъайрин кьадар — 103,7 агъзур кас тир.

Хуьруьн эгьлияр лезги чӀалан ахцегь нугъатдал рахазва, амма азербайжандин гьукуматди лезги чӀал вилик тухудай ихтияр гузвачирвиляй ва лезгияр цӀапарихъ галаз акадрунин политикадин куьмекдалди хуьре лезги чӀалан гьалар йисар къвердавай канда жезва.

Рисале фи куллийат ал-вуджуд — «Авай гьакъикъатдивай вири кьатӀуз хьуникай трактат» ва я «ТӀалабунин улуб» (философиядин трактат, гъилив кхьинар авай чка — Лондон, Париж, Тегеран)

Полифагия — даим гишин хьунин синдром. Диабетдив азарлу инсандин тӀуьнвай затӀар иливардай система чӀур хьунин ва инсулин агакьзавачир ивидин клеткайривай глюкоза иливариз тахьунин себебдалди инсанди вичи гьикьван фу тӀуьртӀани гишинвал гьиссава.

А аял вичин эмейрин патав Мединада чӀехи жезвай, адан бубадин стхаяр лагьайтӀа Меккеда яшамиш жедай ва адан имияр адакай чизвайд тушир. А аялдин ирид ийс хьайила, адан имидиз аль-Мутталибаз адакай хабар ганай. Мутталиба Мединадиз атанай ва а аял Меккедиз тухванай.

1074 йисуз адаз Инсафахан шегьердиз, селжукрин султан I Мелик - шагьан пачагьдин кӀвалериз ша лагьанвай. Шагьдин кьилин визир тир Низам аль-Мулкан сифте кьил кутунин ва гъилик хуьнин куьмекдалди Умар султанан ругьани муаллим хьанвай. Кьве йисалай, Мелик — шагьа ам, дуьньяда виридалайни чӀехи обсерватория тир, пачагьдин кӀвалин обсерваториядин регьбер хьиз тайин авунай. И везифада кӀвалахиз, Умара са математикадин илимдал алахъунилай гъейри, ам дуьньяда виридалайни машгьур астрономрикай сад хьанвай. Алимрин кӀеретӀдихъ галаз ада, чи гилан григориан календарьдилай дуьз, ракъинин календарь туькӀуьрнавай. Ада гьакӀни, гъетерин каталогдикай ибарат тир «Мелик — шагьан астрономиядин таблицаяр» туькӀуьрнавай. Амма 1092 йисуз, ам лувак хуьнвай султан Мелик-шагь ва визир Низам аль-Мулк кьейидилай кьулухъ, Умаран Исфаханда уьмуьрдин девир куьтягь жезва. Аллагь авачирвилин тегьерда азад фикир авунин тахсир кутунвай Хайям, селжукрин кьилин шегьердай хъфин мажбур жезва.

Умуми шикилда къачуртIа чIехи пай нугъайриз гьяркьуь чин ва шуькIуь вилер хас я. И типдиз илимда монголоид раса лугьузвайди я. Ва кьетIен къаматдин жигьетдай дагъустандин муькуь миллетрин арадай нугъаяр пара тафаватлу я ва фад чир жезва.
Ватандин ЧIехи дяведалди хуьре 100 майишатар авай. Фронтдиз чпин хзанар туна 35 итим рекье гьатнай. Абурукай 23 кас женгерин майданра телеф хьанвай. Гзафбуруз СССР-дин гьукуматди орденарни медалар вуганвай. Абурун арадай чӀехи лейтенант Мегьамедагъа Асланов тафаватвал кваз я. Дяведин йисара хуьруьнвийриз дарвилер, кӀевер акуначир. Колхоздин лежберри кохоздин ва чпин чилерал къуьлуьн ацӀай бегьерар цана чеб ва мукьвал алай хуьрер тӀуьнин суьрсетрив таъминарзавай. А чӀавуз, Молотован тӀварунихъ галай колхоз районда кӀвенкӀве аваз физвай кохозрин жергедик квай. Ахпа, адаз цӀийи «Правда» тӀвар эцигнавай.

Район Дагъустан Республикадин рагъэкъечIдай пата ала. Республикадин Къарабудахкент, Къаякент, Къайтагъ, Дахада, Акуша ва Леваши районрихъ галаз са сергьятра ава.

Гьайиф, 30-й йисара и документра диндин тематика жагъурнавай авам ксари, абур майдандиз акъудна са шумуд югъ сад-садан гьуьгъуьна цӀай яна курнавай. Кулаквал терг авурдалай кьулухъ, и чарарин лап бицӀи пай кьилдин ксарин гъиле гьатнавай. Нетижада виш йисарин гъал ва дегь заманайрихъ галаз алакъа квахьнавай.

Коряков Ю. Б. Лексикостатистическая классификация даргинских языков. Доклад на московском семинаре по нахско-дагестанским языкам под руководством Н. Р. Сумбатовой, 30.10.2012. 2012

Кьиблепатан Кореядин гьукумат яшамиш жезвай кьван (60 йис) адан экономикадин гьал пара дегиш хьана. 1940 йисарин къене Кьиблепатан Кореядин экономикадин чӀехи пай хуьруьн кӀвалахарни кьесил индустрия тиртӀа гила агъур индустриядини сервиса пай кьазва. 30 йисан къене гьукумат регьбера Пак Чон Хиди сифте вадйисат кьабул авурдилай кьулухъ, гьукуматдин экономика лап фад вилик физ эгечӀна, экономикадин вичин гьални пара дегиш хьана. Ихьтин чӀехи агалкьунар 1960—1990 йисариз экономикадин патахъай хьайивиляй Кьиблепатан Кореядиз, Гонконг, Сингапурни Тайвань галаз «азиядин тиграр» лагьана. 1980-лагьай йисарин эхирда Кьиблепатан Кореядин экономикадин вилик фидай гьал яваш жез эгечӀна 6,5 %/йис хьана. Ахпа кӀвалахдихъай къвезвай къазанмишзавай пуларин кьадарни хкаж хьайивили гьадахъ галаз инфляцияни хкаж жез эгечӀна. Амай чӀехи экономика авай гьукуматар хьти Кьиблепатан Кореядин экономикадинни чӀехи пай (2/3)сервисди кьазва.

Коряков Ю. Б., Сумбатова Н. Р. Даргинские языки // Большая российская энциклопедия. Том. 8. ― М.: Научное изд-во «Большая российская энциклопедия», 2007. С. 328—329.

Ш. Шабатов УФ-дин кхьирагрин ва журналистрин союзрин, ЛКС-дин член, «Куьредин ярар» медениятдин макандин комитетдин член, ДР-дин культурадин лайихлу кардар я.

1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 598 касди уьумуьр ийизвай . Вири лезгияр, суни-мусурманар тир.

XX виш йисан сифте кьилера Дагъустанда хьанвай тарихдин вакъиайра гелхенвийрини активдаказ иштирак ийизвай. 1906 йисан революциядин вакъиайрихъ галаз алакъа авай Кьасум, Гьарун ва Къапул тӀварар алай ксар жандармар паталай кьуна гуьллейриз акъудна кьинай. Муькуьбур Дагъустанда Совет гьукум туниз чпин куьмек ганвайвиляй машгуьр хьанвай.

Хуьр КцIар райондин кефер пата, Самур вацIун къерехдихъ, Дагъустандин Мегьарамдхуьруьн райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин кьилин шегьер тир КцIар шегьердилай 35 км яргъал ала.
2004-лагьай йисан хкягъунрин нетижада Индиядин миллетдин конгрессди чӀалахъардай (абурувай вири ванерикай 60 % кӀватӀиз хьана) гъалибвал къачунва.

Шегьер КцӀар райондин кьибле пата, Къуба райондихъ галаз сергьятдал, КцӀар вацIун кьерел, Баку шегьердилай 180 км яргъал ала. КцӀарин къвалав Фиалка тIвар алай вир гала.

XIX виш йисуз Филер хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпарадин наибвалдиз талукь тир. Гъебцегь хуьруьхъ галаз Филер хуьруьнжемят туькIуьрзавай.

Чав адакай агакьай малуматар лап кьери я. Месела, Гьажи Исмаил-эфенди, Куьре магьалда авай вири динэгьлийрин кьил яз, 1877 йисуз урус пачагьдин къанунсузвилер эхиз тахьана, акси къарагъай халкьдин рагьберрикай сад лагьайди я. Бязи тарихдарри, Расул Магьамедова къейдзавайвал, и бунтар себеб яз, Гьажи Исмаилни куьрсарнавайбурун сиягьда тунва. Са бязи инсанри, кьилди къачуртIа, 2009 йисан 15 октябрдин 3 чина, «Арифдар, алим ва шаир» тIвар алай Даниял Мегьамедован макъалада, Гьажи Исмаил-эфендидикай икI кхьизва: — «1877 йисуз Дагъустан халкьдин бунтар къарагъна. Ана Куьре магьалдин лезгиярни авай. Бунт лагьайтIа, Урусат пачагьдиз ва адан колониальный сиясатдиз акси яз къарагъарнавайди тир. Пачагьдин аскерри сувахъанар явашарнай. Хейлин къати иштиракчияр дустагъра тунай, куьрсарнавайбурун ва суьргуьндиз акъуднай. Гьа икI, и бунт себеб яз, са тахсирни квачир Гьасан-эфенди ва адан халу Гьажи Исмаил ал-Ярагъи кьуна, дустагъда тунай. Абур Дербент шегьердин къеледин дустагъда хьанай.»

Вири агьалийрикай 80% христианар я, 75%-ди чеб католикар яз гьисабзава, абурукай чIехи пай латин адетдин католикар, сабур - эрменринни византиядин адетрин терефдарар я. Мусурманар 11, 18, 19 ва 20 лугьудай округ кIватI хьана. 5-лагьай округда чка кьунвай Париждин мискIинди 1926-лагьай йисалай гатIумна кIвалахзава. Вири санлай Парижда 94 католикрин жемят, абурулай гъейри 15 православиедин клиса, 21 синагога (Парижда 220 000 чувуд яшамишзава), 2 мискIин (гзаф пай 50 000 суьнни-мусурмандин патал) ва Гижон куьчедал чка кьунвай Эрменрин апостолрин клиса ава.

Жизнь животных. Энциклопедия в шести томах / Общая редакция члена-корреспондента АН СССР профессора Л. А. Зенкевича. — М.: Просвещение, 1969. — Т. 3. — 576 с.

Лезги халкьдин адетрив кьурвал, Гъуцар сув — пак сув яз гьисабзава. Иниз гатун береда Дагъустандин ва Азербайжандин лезгийри пак пIирериз зиярат ийиз къвезва. Лезги чIалал и сувун тIварцIи «Гъуцран сув», яни Аллагьдин сув мана гузва.

Къаяхуьр (азер. Qayakənd) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Къаяхуьруьнсоветдик» акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.

Урусатда 41 милли паркар ва 103 къадагъа алаз хуьзвай сергьятар ава. Уьлкведин кӀвенкӀве авай проблемайрикай сад XXI виш йисан къене къати хьанвай къанундай къецихъ акъатнай тамар атӀун я. 2000—2013 йисарин къене 36,5 млн га там терг авунай. Тамар тӀимил хьунин йигинвилиз килигна Урусат дуьньяда садлагьай чкадал ала.
Адан буба Детройтдиз маса кIвалахал алудунилай кьулухъ, хзан Чикагодай Блумфилд-Хиллс (Мичиган штат) агъашегьерда авай 40 кIвал авай кIвализ экъечIна. Ана Робина Детройтдин округдин йикъан мектебда кIелиз гатIумна. Робинан 16 йис тамам хьайила, адан буба чIавалай вилик пенсиядиз экъечIна ва хзандихъ галаз Вудакр шегьердиз (Марин округ, Калифорния) яшамишиз хъфена. Ана Робин мукьвал алай Ларкспурда авай Редвуддин юкьван мектебдиз гьахьна. ГьакIни ада Клермонтдин итемрин колледжда кIелзавай тир. Ара атIай чIавуз Маринан Колледжда театрдин устIарвилин тарсар къачузвай тир.

Вир ва адан къерехдив гвай чилер надир тир флорадинни фаунадин жуьреба-жуьревилелди тафаватлу я, гьайванрин жуьрейрикай чӀехи пай эндемар язва. Гьа мукьан агьалийрини Урусатда парабуру Байкалдиз гьуьл лугьузава.

Европадин къерехдин цӀар лап атӀайди я. Ам пара заливри, островрини зуростроври арадал гъизва. Са чӀавара Европадикай «зуростроврин зуростров» хьиз лугьузвайди я. Авайвал лагьайтӀа, Европа — Евразиядин дибчилин чӀехи зуростров я. Асул зуростровар — Скандинавия, Пиреней, Балканар, Аппенинрин, Крым, Ютландия, Бретоньни мсб.

Европади Азиядихъ галаз сад тир Евразия дибчил арадал гъизвайди я. Европадин чилин кьадар 10 532 000 кьван км² я, ада дибчилин вадакай са пай кьван ва вири Чилин къураматдикай 8 вишекайди кьунвайди я.

Урусат дуьньяда кӀвенкӀве аваз физвай космосдин уьлквейрикай сад я. Вичик ядердин яракьар гвай уьлкве яз, алай заманадин дуьньяда чӀехи нуфус авай зурба гьукумат гьисабзавайди я.

Албрехт Дуьрер (нем. Albrecht Dürer, 1471 йисан 21 тӀул, Нуьрнберг — 1528 йисан 6 нава, Нуьрнберг) — герман суьретар чӀугвадайдини график, Европадин ксилографиядин виридалайни чӀехи устӀар яз гьисабзава, ада ам халисан харусенятдин дережадал кьван хкажна. Один из величайших мастеров западноевропейского Ренессанса. РагъакӀидайпатан Европадин Ренессансдин виридалайни зурба тир устӀаррикай сад я. Кеферпатан Европадин суьретар чӀугвадайбурун арада харусенятдин садлагьай теоретик я, суьретар чӀугвадайбур патал герман чӀалал кхьей садлагьай практикадин ктабдин автор я. Гекъигунин антропометриядин бине эцигайди я. Ам Европадин суьретар чӀугвадайбурукай автобиография садлагьай кхьейди я.

Экбер Муьшкуьрви — лезги шаир. Муьшкуьр вилаятдин арифдаррин дестедик акатзавай. Адакай тамам малуматар авач. Азербайжан чIалал теснифнавай шииррай («Ивидин сел вилерай физ», «Курай вунни» ва «Ваз чир хьурай», «Вафалу яр») устад шаирдин фикирар, хатI аквазва. И пуд чIални муьгьуьббатдин лирикадин гуьзел эсерар я. Муьшкуьрви Экберан эсерар М. Ярагьмедова жагъур хъувуна, абур жагъур на-чирунрал А. Мирзебегов ва С. Бедирханов машгъул я.

ТIигьирар (азер. Düztahir) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «ТIигьиррин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
XVI виш йисан юкьвара Нугъай Ордадин кьилел чIехи мусибатар атанай. Уьлкведин къене авай улусрин кьилерин арада сиясатдин женгер гатIумнай. Идан нетижада Орда зайиф хьана са шумуд паяриз чкIанай — ЧIехи Орда, ГъвечIи Орда ва муькуь чилер. XVII виш йисан сифте кьилера Нугъай Ордадин эгьлияр Урусатдин кьиблепатан сергьятриз, Кьиблепатан Поволжьедай Къавкъаздал кьван ва Крымдилай бессарабиядин чуьллерал кьван авай чилерал барабар тушиз чкIанай. XVIII виш йисан эхирда нугъайрин са пай гьамишалух Турциядиз хъфенай.

Адыгъея, Республика Алтай, Башкортостан, Бурятия, Дагъустан, Ингушетия, Калмыкия, Къарачай-Черкессия Республика, Карелия, Кеферпатан Осетия — Алания, Республика Коми, Республика Крым, Къабарда-Балкъар, Марий Эл, Мордовия, Саха (Якутия), Татарстан, Тыва, Удмурт Республика, Хакасия, Чечен Республика, Чуваш Республика — Чувашия;

Агъа Новгороддин вилаят, Амур вилаят, Архангельск вилаят, Астрахань вилаят, Белгород вилаят, Брянск вилаят, Владимир вилаят, Волгоград вилаят, Вологда вилаят, Воронеж вилаят, Иваново вилаят, Иркутск вилаят, Калининград вилаят, Калуга вилаят, Кемерово вилаят, Киров вилаят, Кострома вилаят, Курган вилаят, Курск вилаят, Ленинград вилаят, Липецк вилаят, Магадан вилаят, Москва вилаят, Мурманск вилаят, Новгород вилаят, Новосибирск вилаят, Омск вилаят, Оренбург вилаят, Орёл вилаят, Пенза вилаят, Псков вилаят, Ростов вилаят, Рязань вилаят, Самара вилаят, Саратов вилаят, Сахалин вилаят, Свердловск вилаят, Смоленск вилаят, Тамбов вилаят, Тверь вилаят, Томск вилаят, Тула вилаят, Тюмень вилаят, Ульяновск вилаят, Челябинск вилаят, Ярославль вилаят;

Гъадар чIал (чпин тIвар: гъадар [ğadar]) - гъадарвийрин хайи чIал, дарги чIаларикай сад я. Буйнакск райондин кьиблени рагъэкъечIдай пата чкIанвайди я. Парабур Урусатдин Европа паюнин кьибле патаз куьч хьанва. Рахадайбурун кьадар - 6000-9000 кас кьван я.

Ч.э.вилик 219 йисуз Римдинни Карфагендин арада дяве эгечӀнай. 200 йисан къене римдин кьушунри Пиреней зуростровдин чӀехи пай кьунвай. Ч.э.в IV—III виш йисара Португалиядин ччилерин чӀехи пайда лузитанар яшамиш жезвай. Ч.э.в 1 виш йисан эхирда Римди Португалия муьтӀуьгъарнай. Ч.э. V—V виш йисарин 2-лагьай зур пайда Португалия вестготри кьунвай, 713—718 йисарани арабри. Реконкистадин финифда 1095 йисуз Португалядин графвал туькӀуьрнай, 1139 ийсуз (официал 1143 йисуз) ада короллвал хьана. XV виш йисалай дяведин рекьелди ччара пачагьлугъар кьаз коллонияяр туькӀуьрунин кӀвалахар эгечӀнавай. Къуватар лап хкаж хьайи дережадиз португалиядин колониалвилин империя XVI виш йисан 1-лагьай зур пайда агакьнава. 1581 йисуз Испаниядиз муьтӀуьгъ хьанвай.
Михаил Меликова 1958-йисуз ССРГ-дин Къенепатан Крарин Министерстводин Къенепатан Кьушунрин полковник Алим ва Татьяна Меликоврин хизанда дидедиз хьана, С. М. Кирован тӀварунихъ галай Ленинграддин Краснознаменный ЧӀехи умуми кьушунрин командадин кӀеллух акьалтӀарайдалай гуьгъуьниз, яргъал вахтунда десантда къуллугъна, адакай комбат хьана. Закавказьеда, Чечняда «ифей чкайра» хьайи, хиве авай везифаяр жуьрэтлувилелди кьилиз акъудай Михаил Алимовичаз «За боевые заслуги» медаль гана. М. В. Фрунзедин тӀварунихъ галай Академия акьалтӀарай М. А. Меликова гуьгъуьнлай УРУСАТДИН МВД-дин къенепатан кьушунра Калуга, Ярославль шегьерра, машгьур ОДОН-да (Отдельная дивизия оперативного назначения МВД России), Новочеркасскда ва Санкт-Петербургда къуллугъна. Новочеркасск шегьерда оператив метлебдин дивизиядин командир тирла адаз генерал майорвилин чин гана. М. А. Меликова хейлин йисара Урусатдин МВД-дин къенепатан кьушунрин Кефердинни рагъакӀидай патан округдин кьушунрин командующийдин заместителвилин везифаяр уьтквемвилелди кьилиз акъудна.

2016 йисан малуматриз килигна, Чечнядин агьалидин кьадар — 1 394 172 кас тир. Агьалидин чуькьуьнвал — 89,1 кас/км². Вири агьалидин 34,8 % шегьеррал, амай пай хуьрерал къвезва.

Япония — (йап. 日本 Нихон, Ниппон), дуьз тӀар «Нихон коку», «Ниппон коку» (инф.) (яп. 日本国?) — островрин гьукумат Кьебле Азияда. Алай Секин океан кьебле патахъ Япон гьуьлуьн.

Хуьруьн уьруьшар: Рагъ акъатзавай патай кьил ктуна: Кьай, ЯцIу къурт, Яргунрин сув, БутIан кек, Чавун, Авсаран къуза, Камавай сув, ЧIакIаррин сув (гьаниз диргесни лугьузва), ЧIехи сув, ЦIицIер, Терехан сув, Уругъ, Синер, Шимер квай пел, АнцIуд пел.

Ж. Чигалиева жегьил вахтарилай инихъ шиирар теснифнава. Абур ("Дидедин веси", "Чан зи туьтек", "Я кьей кпул", "Дуьньяд эхир жезва жал?", "Сувариз зи тост", "Пиргьасанан гуьмбетдиз" ва мсб.) газетрин ва журналрин чинриз акъатзава, клубрин сегьнерилай кIелзава. Заридин чIалариз ватанпересвал, инсанкIанивал ва мергьяматлувал хас я.

1853—1856 йисара Крымдин дяве чIавуз Метропольдин нугъайри Крымдал физвай урус кьушунриз куьмекар ганай. Крым дяведа Урусат кIаник акатайдалай кьулухъ, урусри нугъайрал Турциядиз симпатия къалурунин тахсир кутунай ва 1856 йисуз абур Урус Империядай акъудунин сиясатдик цIийи кьилелай эгечIнай. Турциядиз депортация авур нугъаяр чкадин туьрк агьалидихъ галаз акахьна терг хьанай. Чкадал амай нугъаяр крымдин татаррик акахьнай. 1860 — 1862 йисарин къене Метрополь уездда авай 50 агъзур нугъай (саки вири) Турциядиз хъфенай.

1854 йисуз хуьре садлагьай удинрин мектеб эцигнавай, ана кIвалахзавай муаллимар хуьруьнви удинар тир. КIелунар давамариз абур Москвадиз, Горидиз (ругьани семинария), Тбилисидиз (комерциядин кьулан мектеб) физвай.

1751 йисуз, Мэриленд штатдин къанунар акъудзавай органди Джордж Гордон ва Джордж Биелл тӀварар алай ксаривай 280 фунтдай пудкъад акр (чилин алцум) чил къачурла, Джоржтаун арадал атанвай. А чӀавуз Джоржтаун Потомак вацӀун виридалай вини кьиле авай пункт тир. Адав океандай савдавилин гимийрал вацӀалайтӀуз хкаж жез мумкин тир. Мэриленддай къвезвай туьтуьн ва маса малар маса гунив ва гъунив Джорджтаун абад портдиз элкъвенай.
2002 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 1025 кас тир . Агьалийрин вири дарги халкьарин группадик акатзавай урахивияр, суни - мусурманар я. Абур урахи чIалал рахазва.

Диндин патахъай пара еке мана авай, Умара вичин къуватдин чӀавуз Каабадал вегьезавай кисва гьукуматдин пулунихъ къачуз адан бурж тир. Гьавиляй а сифте мушрикрин адет мусурманрин гьукуатдин чӀехи лишанрикай сад хьана. ЯтӀани Умар чӀулав къванцӀиз акси хьана, вучиз лагьайтӀа ада ам мушрикрин девирдин куьгьне герек авачир, амукьнавай адет хьиз кьаз. ГьакӀни малум ава, Умара 638 йисуз Абрааман кӀвачин гелер алай къван Каабадин патаг вичин чкадал хтуниз бине тухузавай. Са сефердиз Меккада ятариг ацӀайла, амни галаз ам шегьердай ятари тухвана. Гьадалай гъейри, Рамадан вацра ада Таравих-капӀ тухузвай.

XIX виш йисуз Муги хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Акуша наибвалдиз талукь тир. Панах-Кент хуьруьхъ галаз Муги хуьруьн-жемят туькIуьрзвай.

1987 ийсуз Америкадин Садхаьнвай Штатрин Хуьнуьхин Министерстводин гьисабнай хьи, дяве хьайи чIавуз Америкадиз ихтибар ийиз жедай малуматар ракъуруннин система герек жеда. АСШ-рин перспектив хуьнуьхин илимдинни-ахтармишунрин хъсандиз чирна туькIуьрунрин агенстводи (DARPA)) и макьсаддиз компьютердин сеть туькIуьриз теклифнавай. Ихьтин сетдин туькIуьрун Лос-Анжелесда авай Калифорниядин университетдиз, Стэнфорддин ахтармишунрин юкьваз (меркездиз), Ютадин Университетдиз ва Санта-Барбарада авай Калифорния штатдин Университетдиз тапшурмишнай. Компьютердин сетдин тIвар ARPANET (англ. Advanced Research Projects Agency Network) эцигнай, ва 1969-й ийсуз и проектдин цIарацIе и сеть а къалурнавай кьуд илимдин идараяр сад авунай. Вири кIвалахар Америкадин Садхаьнвай Штатрин Хуьнуьхин Министерстводин патай пулуналди таъмин ийизавайди тир. Гуьгъуьнлай ARPANET сеть активдаказ чIехи жез гатIунай ва вилик фенай, адакай илимдин ччара-ччара хилерин алимар менфят къачуз эгечIнай.

Мирзе Гьасана вичин «Асари Дагъустан» ктабда къейдзавайвал, Али вичихъ иер, инсанар гьейранардай хатI авай савадлу кас хьана. Ам машгьур калиограф хьиз дидед чIалал шиирар туькIуьрай сифте шаиррикай тир. Рухун Алидин чIалар сифте яз Ярагъви Мегьамед Эфендидин «Асарал ас-Яраги» (Темир-Хан-Шура, 1909 йис) ктабдиз акъатнай. Шаирди шиирралди кхьей чарар чIехи алим ва шаир Ахцегь Мирза Алидин ктабрани гьатна. Рухун Али вич динди агъавалзавай девирда уьмуьр авуртIани, ада са жерге шиирра зегьметчи инсандин дерди-гьал, ацукьун-къарагъун къалурзава. Рухун Алидин поэзиядин ирс кIватI хъувуник Гъ. Садыкъиди баркаллу пай кутуна. Адан зегьметдин нетижа яз кIелдайбурув «Регъв», «Къе заз», «Регъуьхбан», «ВакIан хва», «Марал», «Гургьагур» ва маса эсерар агакьна.
XV — XVI виш йисарин къене Азербайжандин тарихдин цIийи девир гатIумнай. Сефевийрин династиядин бине кутур кас I Шагь Исмаил Сефевидивай вири Кьиблепатан Къавкъаз ва Ирандин Азербайжан сад ийиз алакьнай. Османдин туьркверихъ галаз женгина адан куьмекдарар Англияни Португалия тир. ГьакI ятIани 1514 йисуз Чалдыранда хьайи дяведа туьрквер Шагь Исмаилдин винел гъалиб хьанай. И карди Сефевийрин империядиз зурба кьадарда зарар янай. Идалайни гъейри, шагь агъузарун паталди Османрин гьаким I СултIан Селима женгерилай гуьгъуьниз адан хзан есирдиз къачунай.

Диабетдин кьведлагьай дережадин лишанар са кIус геж арадал къвезва ва яргъал вахтунда вилик физва. И симптомар диабетдин 1-й ва 2-й дережайриз хас я:

Алексеев М. Е., Темирбулатова С. М. Кайтагский язык. // Языки народов России. Красная книга. Энциклопедический словарь-справочник. М.: Academia, 2002. С. 82-85.

Умаран уьмуьрдин эхиримжи сятерикай, адан вахан гъуьлуьн гафар шагьид яз къалурзавай, адахъ галаз са заманда уьмуьр гьалнавай — Бехакидин гафарикай малум я:

XIX виш йисуз Уллучара хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чIавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Акуша наибвалдиз талукь тир.

Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин кьиблединни-рагъэкъечIдай пата, Азербайжандихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 39 км, Каспи гьуьлелай 4,8 км яргъал ала.

Гьавадин кьацIайвал Сумгаит, Баку хьтин кеспиядин чIехи шегьерра авай пара кьадарда заводри гьавадиз акъайзавай агъу квай газрихъ галаз алакъалу тирди малум я.

1938 йисуз КцIар райондин Аваранрин хуьре дуьньядал атана. Алакьунар авай жегьил Эгьмедбег «Къизил Къусар» газетдин редакцияда кIвалахдайла вич кар алакьдай са журналист хьиз къалурнай. Ватан рикIин къеняй кIан хьайи Э. Шихкъайибов, гьайиф хьи, Ватандилай яргъара рагьметдиз фена.

ЦИК ДАССР-дин 4-й сессияди 1928 йисан 22 ноябрьда кьабулай къарардалди, виликан Дарги, Къайтагъ-Табасаран ва Магьачкъала округар гилигунивди Коркмазкъала кантон арадал гъанвай, адан администрациядин юкь Коркмазкъала хуьр тир. 1929 йисуз кантон райондиз элкъуьрнай. 1937 йисуз Коркмазкъала райондин тIвар Сергокъаладиз дегишарнай.

XIX виш йисуз Усугъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусатдин империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Квардал, Укуз ва Гелхен хуьрерихъ галаз Усугъ хуьруьнжемятдик акатзавай.

Азербайжан Республикадин тIаратI пуд сад хьтин къаткай зуларикай ибарат я. Вини вили ранг алай зулу цIап халкьдин туьрквал къалурзава. Кьулан яру зулу — демократия, агъа зулун къацу рангни мусурманвилин лишан я. Кьулан яру зулал ацIун тавур вацран ва муьжуьд пипIен гъетрен хъипи суьретар ала. Зур варс исламдин лишан я, муьжуьд пипIен гъетре туьрк халкьарин муьжуьд хилер къалурзава.
Хуьруьн тIвар кьунвай таихдин малуматар XIII виш йисариз талукь я. Хуьруь Къавкъаздин Кьилин цIиргъинин суварин кьилелай элячIдай рекьериз килигзавай къеледин роль къугъвазвай. 1578 йисуз Дагъустандиз гужалди туьрквер гьахьзава, абуру Игъир ва Ахцегь хуьрерин ихтияр аваррин гьаким тир Тунай - Жалаван гъилик вугузва. XVI виш йисалай 1839 йисал кьван Игъир хуьр Дукъузпарадин азад жемиятдик квай.

Вашингтонда, чӀехивилел гьалтайла дуьньяда ругудлагьай чкада авай, АСШдин англикан Епископвилин клисадин кьилин собор авайди я. ГьакӀни шегьерда АСШ-дин виридалай чӀехи католиквилин клиса — Рехне квачир аял кьунин Милли Пак тир чкадин Базилика ава.

Ро́бин Макло́рин Уи́льямс (ингл. Robin McLaurin Williams; 1951 йисан 21 чиледиз, Чикаго, Иллинойс — 2014 йисан 11 пахундиз, Тибурон, Калифорния) — америкадин актёр ва стэндап-комик я. Пудра «Оскар» премиядин номинант, виридалайни хъсан итемрин ролдин патахъай, Уильямсди «Кьегьал Уилл Хантинг» къугъванвай кьведлагьай пландин итемрин ролдин патахъай статуэтка къачуна. ГьакIни ада кьведра «Эмми» премия, кьудра «Къизил глобус» премия, кьведра Актеррин гильдиядин премия, вадра «Грэмми» премия къачуна.

Автономиядин Республика Нахчиван — им Азербайжандиз талукь тир, амма адакай чараз алай администрациядин тек я (эксклав). Адан автономиядин статус Азербайжандинни Нахчивандин конституциядин ва 1921 йисуз кутIуннавай Москвадинни Карсдин икьраррин къайдайрив кьурвал хуьзва. Эксклав Турциядихъ, Ирандихъ ва Армениядихъ галаз са сергьятра ава. Кърабагъдин дяведилай инихъ Армениядихъ галаз авай сергьятар кIеви я. Азербайжандихъ галаз алакъа Ирандин машиндин рекьяйтIуз ва Нахчивандин аэропортдин куьмекдалди хуьзва.

Христианар — христианвилин терефдарар. Христианрин чIехи пайди Иса пайгъамбар Аллагь, Аллагьдин хва ва инсаният хилас ийидай касдивай гьисабзава.

ЧӀулавкьалари къен (руфун) кӀеви хьайилани, руфун дакӀвадайлани, и азаррикай инсан азад ийида. Абуру кьуру уьгьуьяр акатайлани, бронхияр азарлу хьайилани, сагъар хъийиз куьмекда.

Г. Ханова жегьил вахтарилай шиирар, баснияр ва маса эсерар кхьизва. Абур лезги газетрин ва журналрин чинриз акъатзава, кIватIалра ва учебникра гьатнава.
Хабаровск (ородоор Хабаровск, 1893 он хүрэтэр — Хабаровка), Оросой холбоото уласай Хабаровскын хизаарай засаг захиргаанай түб, Амар мүрэндэхи боомто. Түмэр замай уулзабари. 607 мянган хүн зонтой (2015). Машина бүтээлгэ ба метал эдлэл үйлэдбэри («Дальэнергомаш», «Дальдизель», станок бүтээхэ, онгосо бүтээхэ, утаһа бүтээхэ г.м. үйлэдбэринүүд), газар тоһо болбосоруулха, хүнгэн, хүнэһэнэй, барилгын материалай ажаүйлэдбэри, химиин эм зүйн үйлэдбэри. 8 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Номгон далайн гүрэнэй ехэ һургуули), 3 театрнууд. Нютаг орон шэнжэлгын, удха зохеолой, уран зурагай музейнүүд. 1858 ондо сэрэгэй харуулаар байгуулагдаһан, 1880 онһоо хото болобо. Е. П. Хабаровой нэрэмжээр нэрлэгдэнхэй.

Ньютон үнэхээр гайхалтай, хасэрхалтай үбэрмэсэ хүн байһан юм. Юугааршье зүйрлэмгүй содо ухаантай тэгһэн мүрэтлөө зожиг, заримдаа алмай, ухаан һанаа орон гаран гэмээр хүн. Түүнэйе заримдаа үглөө һэрээд орон дээрээһээ боһохоо мартан, хүлөө һаблан хэдэншье сагаар хамаагүй хүдэлгөөнгүй һуудаг гэлсэдэг байба. Өөрөө байгуулһан лаброторидо Ньютон маша хасэн һонин туршилтууд хэдэг байба. Нэгэ удаа Ньютон оёдолой машинай зүү шиг урта тэмтрүүл багажые нюудэнэйхээ ухархай руу гүн оруулан хатгажа, нүдний ухархайн цаад хананд юу байгааг туршиж үзсэн гэдэг. Хачирхалтай нь азаар ямар ч муу юм бололгүй үнгэрһэн бололтой. Өөр нэгэ удаа тэрээр Наран хүнэй нюудэндэ ямар нүлөө үзүүлэхые һудлаха зорилгоор Наран руу болохо хэмжээндэ тултал удаан хугасаагаар эгэслэн шэртээдэ дараа харанхуй үрөөндэ хэдэ хонго һуужа нюудээ эдхээхэ хэрэг гараһан гэдэг. Дахин аза тааршье эрүүл мэндэдэ муугаар нүлөөлэхэ юм уширсангүй.

Һара (ᠰᠠᠷᠠ) гү, али Дабаа (түбэдөөр ཟླ་བ; ᠳᠠᠸᠠ) дэлхэйн ганса байгаалиин дахуул, наранай аймагай табадахи томо дахуул юм. Дэлхэйн түб һарын түбһөө аласлаха дундажа зай 384,403 км гү, али дэлхэйн диаметрһаа гуша дахин ехэ. Энэгүүр системын массын түб (барицентр) дэлхэйн гадаргаһаа 1,700 км гүндэ гү, али дэлхэйн радиусай дүрбэнэй нэгэ зайда оршоно. Һара дэлхэйе 27.3 үдэр бүри нэгэ тойродог ба Дэлхэй-Һара-Наранай системын үетэ өөршэлэлтүүдэй уламһаа һара дэлхэйһээ олон олон хэлбэритэй (29.5 үдэр бүри үелдэг, үзэгдэхэ орбитын үе) харагдадаг байна.

1189 ондо III Александр Папа, I Фридрих Барбаросса хаан, Англиин хаан I Ричард Арсаланай Зүрхэн, Франциин хаан II Филипп ударидалгаар гурбадахи добтолгоо эхилһэн. Гурбадугаар хэрээһэтэнэй аян дайнда Европын гурбан хүсэрхэг хаан ябаһан ябадалынь папада амжалтатай болохо этигэл түрүүлжэ байһан. Гэбэшье энэ үедэ мусульманшууд али хэзээнэй зохёон байгуулалтада орожо нэгдэһэн байгаа. Удаа дараалһан хэрээһэтэнэй добтолгоо тэдэниие хүсэрхэгжүүлһэн юм. Тэдэнэй хаан Саладин сайтар зэбсэглэһэн, туршалгатай, гурбан зуун мянга хүрэтэр хүнтэй армиие ударидажа байгаа. Шуһые адхаруулһан хатуу шэрүүн тулаан гурбан жэл үргэлжэлжэ, Бага Азиин Киликиин жаахан голые гаталха үеэр Фридрих уһанда шэнгэжэ үхээд, Ричард Саладинтай эбэй хэрээ байгуулһанаар дүүргэһэн юм. Англиин I Ричард Палестина хүрэхэ замдаа Сицилиие эзэлхэ гэһэниинь II Филипп, Германиин шэнэ эзэн хаан VI Генрихэй эсэргүүсэлтэй тулгарһан. Англишууд Кипр аралые л эзэлһэн. Ричард бусаха замдаа Германида баригдажа хоригдожо байгаад, хожом гүйжэ бусаһан гэдэг.
Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай үедэ британишууд окопой байлдаанай гасаанһаа гарахын тулада танкые түрүүшынхиеэ бүтээжэ, байлдаанда хэрэглэбэ. Түрүүшынхиеэ Соммын тулалдаанда үсөөн тоогоор гаргажа ашаглаһан. Танкые анха бүтээжэ байхадаа зэбсэг гэжэ танигдуулахагүйн тулада Месопотамиин аян дайнда хэрэглэхэ уһан тээбэрилэгшэ байдалаар зохёон бүтээжэ байһан болон хэжэ бай зүйлөө «танк» гэжэ нэрлэжэ байба. Энэнһээ гадна нэрын гаралай талаар хоёршье ондоо һанал байдаг. XV зуунай дунда үедэ нэрэтэ зохёон бүтээгшэ Леонардо Да Винчи бүтээлэйнгөө нэгэн хэһэгтэ өөрөө ябагша гэнжэтэй техникые зуража, хэрхэн ажаллаха техникын дэс дараалалые бэшэһэн байдаг. Энэнһээ Англиин зүгнэлтэ зохёолшо Уейлс һанаа абажа «Газарай түмэр хуягта» нэрэтэй үгүүлэлгэеэ бэшэжэ байгаа. Тэрэнэй бүтээл танкын эд ангинуудые нарин дүрсэлжэ бэшэһэн зохёол байгаа. Шухамдаа һанаандагүй бэшэһэн тэрэнэй зохёол ерээдүйн танк бии болоходо шухала үльгэр болоһон юм.

Хүрэнгэтэ журам буюу капитализм (ородоор капитализм үгэһээ гараһан) гэдэгынь баруун юртэмсэдэ эхилжэ, Дэлхэй даяар дэлгэрэһэн эдэй засагай журам, байгуулал, тогтолсоо юм. Яг таг тодорхойлолто үгы, ехэбшэлэн түүхэн саг хугасаанда тайлбарилна.

Һүүлшын жэлнүүдтэ эршэмжэһэн хүдөө ажахын зарим асуудал ехээр анхаарал татажа хэлэлсэгдэхэ болобо. Асуудалай голынь томохон хүдөө ажахын химиин бодос үйлэдбэрилэгшэд, мяхан хилгэгшэд, хүнэһэн болбосоруулха үйлэдбэринүүдэй нүлөөлэл ехэдхэжэ бай ябадал. Өөр нэгэн асуудал бол эршэмжэһэн хүдөө ажахын байгаали оршондо үзүүлжэ бай һүргэ (отрицательна) нүлөөлэлэй талаар юм. Жэшээлбэл, АНУ-ай Миссисипи мүрэндэ химиин үтэгжүүлгэ олон жэлэй турша урдан орожо бай болоод энэнь Мексикын булангай дээрэхи мүрэн шудхадаг (дренажна) хэһэгтэ Үхэлэй Бүһэ бии болохо шалтагааниинь боложо. Эршэмжэһэн хүдөө ажахынь мүн газарай үржэл шэмые аажамаар багадхажа ябаандаа сүлжэлгэ үүсхэхэ нүхэсэлые бүридүүлжэ байна.

Хумхаа үбшэн туһаха эсэх нь байгаали сагай уларилай нүхэсэл байдалһаа шууд шалтагаалдаг. Жэшээнь, борооной уларилай үедэ боргооһон түргэн үржэдэг. Энэ хэмжээгээр хумхаа үбшэн туһаха хүнэй тоо үсэдэг. Хумхаа үбшэн туһаад эдгэрһэн хүнэй бэедэ дархалаа тогтодог. Гэхэдээ хумхаада эсэргүү дархалаа хүнэй бэе махабадта маша удаан хугасаанай турша бүрилдэдэг юм. Иимэ ушарһаа хэрбээ тухайн хүнды хумхаада эсэргүү дархалаа һайтар тогтожо шадаагүй байха үедэ үбшэн үүсхэгшэтэй боргооһон хадхабал, дахяад лэ хумхаагаар үбшэлдэг.

How Volcanoes Work - Educational resource on the science and processes behind volcanoes, intended for university students of geology, volcanology and teachers of earth science.

Майковская Л. С., Ильясов Ф. Н. Влияние музыкальных предпочтений на коллективное поведение // Вестник Российской академии наук 1997. Т. 67. № 3. С. 246—250.

З жыццяпісу Якуба Коласа: Дакументы і матэрыялы / Уклад., уступ. артыкул і імян. паказ. Г. В. Кісялёва; Рэд. В. В. Барысенка, М. І. Мушынскі. Мінск, 1982.

Мүнгэнэй хамагай тогтууритай эһэлдэлтын зэрэг +1 юм. Аммиак байхада мүнгэн (I) уһада хайладаг [Ag(NH3)2]+ байгуулна. Мүн мүнгэн цианидууд, тиосульфатууд хамтар һуурие байгуулна. Мүнгэнэй үндэр эһэлдэлтын зэрэгууд (+2, +3) ганса хүшэлтүрэгшын нэгэдэл (AgO, Ag2O3) болон фторой нэгэдэл (AgF2, AgF3) байгуулна.
МЭ III зуун жэлэй үедэ Хань уласта "Шара алшууртанай буһалгаан" гараһан болоод энэ буһалгааниие дарахын тулада Хань улас ехэ хохирол үзээбэ. Шара алшууртадые бут сохиһоной дараа буһалгааниие даража байһан сэрэгэй жанжанар хоорондоо эбдэрэлһэн тулалдаһанаар Хань уласай эзэн хаан тэдэниие алаха боломжогүй болоһон байна. Энэ үедэ Хань уласай нэгэн нүлөө бүхы хүсэнэйхи урда Хитадта У уласые байгууланхай. Тэрэнэй дараа Хань уласай хамагай хүсэрхэг сэрэгэй жанжад болохо Цао Цао, Лю Бэй гэхэ мэтэ химралдан тэмсэлдэһэнэй эсэстэ Лю Вэй илагдажа, урда Хитадта зугатан ошоод Шу уласые байгуулба. 200-аад оной оршом Хань уласай сэрэгэй жанжан Цао Цао Хань уласай һүүлшын хааниие алажа, өөрынгөө хаанда үргэмжэлбэ. Тэрэ уласай нэрые Вэй улас гэжэ тунхаглаһанаар Хань улас мүхөө һэн.

1970-аад он болон тэрэнһээ үмэнэ химиин үтэгжүүлгэ болон пестицид хүрьһэнэй гадаргууһаа урдаха болоһониинь нэмэгдэжэ, уламаар үлэ хинажа шадаха асуудал болоһон. Барагсаагаар 1980 оной үедэ баруунай олон орон байгаали оршониие хамгаалха хүдэлгөөнүүдэй шахалтаар хүдөө ажахын гаралтай бохирдолдо эсэргүү хиналта табижа, хэрэгжүүлжэ эхилһэн ба энэ ногоон хубисхалынь байгаали оршониие бохирдуулахгүйгээр хүдөө ажахын химиин бодосой хэрэглээний олон үр ашагтай давуу талуудыг дэлхэйн олон фермүүдэд тарааж эхилһэн. 1950-аас 1984 онуудай хоорондо ногоон хубисхалынь дэлхэй даяар хүдөө ажахые хубилалһан ба дэлхэйн хэмжээндэ улаан буудайн үйлэдбэрилэл 250%-яар ехэдхэһэн байна. Дэлхэйн ехэнхи бүһэ нютагта механизацилга илангаяа трактор, пресс, комбайнай хэрэглээнь хүдөө ажахын үрэ ашаг, үйлэдбэрилэлые огсом нэмэгдүүлһэн (хүдөө ажахын машиные харагты).

Гомосексуализм (англяар Homosexuality) гээшэ биологиин ба социологиин талаар эжэл хүйһэтэн хүнүүдэй хоорондо мэдэрэмжын, бэлгын шэг хандалга юм. Юрэдөө гей гээшэ эрэ гомосексуалист болоод, лесбиян гээшэ эхэнэр гомосексуалист. Гомосексуализм гансал хүн бэшэ, 1,500 үлүү зүйлнүүдтэ харагдажа болоно.

Тэмээн — 5 хушуун малай нэгэн юм. 60-70 наhа хүрэдэг. Тэмээн зунай сагта хахад hара уhа уунгүй ябаха шадалтай. Энэ хадаа ехэ аша туhатай амитан. Тэмээнэй нооhоор хубсаhа хэхэдэ, дулаан, хүнгэн. Тэмээ унажа, үхэр хони адуулдаг. Тэргэдэ оруулжа, элдэб ажал хэдэг. Тэмээн хара, сагаан, шара гурбан үнгэ зүhэтэй.
Амгалан Аврелий Августин (латаар Aurelius Augustinus Hipponensis, 13.11.354, Тагаст, Хойто Африка, Нумиди, — 28.8.430, Һиппон, Хойто Африка), Һиппоной епископ, христосой шажанай теолог, баруун патристикын эгээн шухала түлөөлөгшэ. Манихейство болон скептицизм шүтэхэ үеэр ябаһаншье һаа, 387 ондо хэрээснэг болобо. 395 онһоо Һиппоной епискобой тушаалые абаба. Хэдэхэн асаталганууд Августинай һүнэһэн юртэмсые тодорхойлно: сэдьхэл һанаанай һонор болон догмодо эрмэлзэлгэ, хүгжөөһэн өөрын ухаамсар ба хэтэрһэн шармайлта хүсэлтэй мистицизм. Августинай онтологи, тэрэнэй үнэмлэхы оршодог бурхан тухай һургаал неоплатонизмые дахаашье һаа, Августин хуушан үзэл һанаае шэнээр субъект бэшэ объектһээ, хүнэй ухаан бодолгын элирхы байдалһаа (Декартын үзэл һанаанай һэрэмжэлээд) хаража бодохо туршаба. Августинай һургаалай ёһоор, бурханай оршон байдалые хүмүнэй өөрын ухамсарһаа тодоруулжа болоод, зүйлнүүдэй оршон байдалые иимээр тодоруулжа болохогүй (Кентербериин Ансельмэй бодол шэнги, Томас Аквинатда эсэргүү). Саг гэжэ дурсаха, һанаха, хүлеэхэ һүнэһэнэй кореелят гэһэниинь Августинай психологизмые элирхылнэ. Эртын гүн ухаан нэбтэ гаргаһан хоёр асуудал тухай анхарал Августинай үзэл һанаанай шэнэ зурлаа болоно: хуби хүнэй динамика болон хүн түрэлхитэнэй түүхын динамика. Түрүүшын асуудалда тэрэ «Наманшалал» гэһэн нарай наһанһаан ортодокс христосой шажанда ерэһэн болотор үе тухай лирикын өөрын намтарые зорюулба.

Лэгсэг Бадмаев Ивалгын аймагай Олзон нютагта 1928 ондо түрөө һэн. Нютагайнгаа һургуули дүүргэһэнэйнгээ удаа түмэр замай техникумдэ, авиационно училищида һуралсаһан, Уһан сэрэгэй Флодто офицерээр алба хэһэн байна. Удаань «Буряад-Монголой үнэн» сониндо хүдэлөө, М. Горькиин нэрэмжэтэ Литературна институдай дэргэдэхи Дээдэ Литературна курс дүүргээ, удаань Улаан-Үдын телестудиин буряад редакциин ахалагша редактораар ажаллаһан намтартай.

Хойто Атлантын Хэрээнэй Байгуулга (англяар North Atlantic Treaty Organization (NATO); францяар Organisation du Traité de l'Atlantique de Nord (OTAN)) гү, али Хойто Атлантын альянс болбол 1949 оной 4 һарын 4-эй Хойто Атлантын хэрээнэй һүүлдэ байгуулагдаһан социалис оронуудай илангаяа СССР-дэ эсэргүү шэглэһэн хүйтэн дайнай үедэ байгуулһан АНУ болон бусад баруун Европын оронуудай сэрэгэй холбоо юм. Хүйтэн дайнһаа хойшо дэлхэйдэ АНУ-ай тэргүүлхэ нэгэ тэнхэлигэй бодолгые хэрэгжүүлхэ зорилго бүхы сэрэгэй холбоо болоһон байна. НАТО-гай дүрэмдэ зааһанаар энэ байгуулгын зорилго гэшүүн уласуудай эрхэ сүлөө, аюулгүй байдалые улас түрэ сэрэг зэбсэгэй хүсөөр хангаха, Европодо шударга болон бата бэхэ энхэ тайбан тогтоожо арадшалал хүнэй эрхэ, эрхэ сүлөө эрхэзүйтэ түрын үндэһэн дээрэ бэхэжүүлхэ ябадал юм. Байгуулгын түб Бельги уласай ниислэл Брюссельда байрладаг.

Балтиин тэнгис (мүн богонёор Балтика) хойто үргэригэй 53° — 66°, зүүн утаригай 20° — 26° хоорондо гү, али Хойто Европодо байрлаха тэнгис юм. Уг тэнгисиинь Скандинавиин хахад арал, Европо, Даниин аралуудаар хүрээлэгдэнэ. Балтиин тэнгисиинь Сагаан тэнгистэй Сагаан тэнгисэй беломорканал һубагаар, Хойто тэнгистэй Килиин һубагаар тус тус холбогдоно.
Мүн Паттайя гэһэн нюуса хангалта англяар secret service гү, али нюусалиг секс туризмын томохон хото байдаг мүн mambo party гү, али эрэгтэй байһан болобош эмэгтэй болоһоноор тэдэнэй жуулшадта үзүүлдэг олон шоу болон амитадай үзүүлбэри гээд юрэнь бол аялал туризмын нээлтэтэй бүһэ юм.

Хумхаа үбшэнһөө уридшалан һэргылхэ тарилга байдаггүй. Иимэ ушарһаа хумхаа үбшэн гарадаг улас орон руу аялхадаа боргооһондо эсэргүү тоһон, түрхэлгэ абажа ябахые зүблэдэг байна. Хумхаа үбшэн туһаһан үедэ уудаг эмые бага тунгаар үбшэн туһаагүй хүнүүд хэрэглэдэг. Энэнь эрэсдэлые бууруулжа бай уридшалан һэргылхэ арга юм.

Энэ орониие 1939 он хүрэтэр олон уласта Сиам (тай хэлэн бэшэгтэ สยาม - Саяам) гэдэгээр танижа байба. Герман хэлэнэй Thailand («Тай нютаг») гэдэгһээ Ородто 1930-аад ондо Таиланд, дараань Ородһоо Монголдо Таиланд гэжэ оробо. 1982 оной толида Таиланд → Таи улас гэжэ оршуулһаниинь бии. Арадшалһан Монголдо түды анзаарагдахагүйгээр Таиланд-һаа Тайланд боложо хубисажа байгаа (сасуулга: солонгосоор 태국 - "тайгук"). Тиимэһээ манай Буряад хэлэндэ баһа Тайланд гэдэгиинь зүб хубилбари байна.

Хүдөө ажахыдахь 15-һаа 17 наһанай залуу ажалшадай амида халгаатай гэмтэл бэртэл абаха эрэсдэлынь бусад ажалай талбаридахи залуу ажалшадай иимэ түрэлэй бэртэл абаха эрэсдэлһээ 4 дахин ехэ байдаг байна. Хүдөө ажахыда залуу ажалшадынь машинатай харисаха, хизгаарлагдамал орон зай, сахилгаан шата, мал амитантай харисаһанһаа бии болохо гэмтэл бэртэлдэ үртэдэг.

Мүн Джон нэрэтэй Локкой эсэгэ, Англи эрхэтэнэй дайнай эхин үедэ Уласай Ехэ Хуралай хүсэнэй түлөө морин ахалагшаар үйлэшэлжэ байһан улас түрын хуулиша, бэшэг хэрэгэй ажалтан. Тэрэнэй эжи Агнес Киин байһан юм. Эсэгэ эхэ хоёр пуританшууд байба. Локк тухай арбан хоёр милиин Бристольһаа Рингтон Сомерсетда сүмэдэ бол заахан обоохой гэртэ 1632 оной 8 һарын 29 түрэһэн. Тэрэ эгээн үдэртэ хэрээснэг болоһон юм. Удалгүй Локкой түрэһэнэй дараа, гэр бүлын талаарха долоон милиин зайда үмэнэдэ Локк Беллутон хүдөө орон нютагай Тюдор гэртэ үсэһэн бол Бристолиин, Пенсфорд заха зээлиин хотодо шэлжэн ерэһэн юм.

2013 онһоо тэрэ Европын Холбооной соелой ба олониитын амидаралда улам дэшэлхэ зорилготойгоор «Conseil d’Administration», (EQuAMA) гэһэн байгуулалгын захиралнуудай зүблөөнэй гэшүүн мүн.

Ураса (мүн урса ᠤᠷᠤᠴᠠ, монголоор урц) — һургааг модо бэе бэедэнь үзүүр талаарнь түшүүлэн бодхоогоод, дээрэһээнь ангай apһaap, холтоһоор болон һэеыгээр нэмэруулэн хушаһан байра; холтоһон, ноолуур hэеы, бугын арһаар хушаһан шобхогор обоохой. Ой тайгаар ан олзоборилжо амидардаг ангуушад урса гэр соо һуудаг байһан гэжэ багсаахаар. Урасань ой хүбшэ тайга голлоһон Ураал уулын Номгон далайн эрьеэ хүрэтэр Сибирь даяар Финн Угор, Түрэг, Монгол бүлэгэй хэлэтэнэй дунда тархаһан гэр юм. Ёроолой диаметр 3-8 метр байдаг.

Түмэдын Алтан хаан болон 2-р эхэнэр Пакен Нулагын дундаһаа түрэһэн Чокур омогой удирдагша Сүлтэмсоожын хүүбүүн тэрээр Алтан хаанай томо аша хүүбүүн юм. Ёндон Жамсо 6-р Далай ламые эсэ тоосбол ганса нэгэн Түбэд үндэһэтэн бэшэ Далай лама юм (6-р Далай лама Монпа хүн байһан болоод Монпа нарые Түбэдын нэгэ яһатан, эсэбэл ойро түрэлэй үндэһэтэн гэжэ үзэдэг).