Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
En il decurs da l’istorgia èsi reussì a tschertas linguas europeicas da daventar ina lingua franca che tanscheva u tanscha lunsch sur l’agen territori da derasaziun ora. En l’antica è quai stà il cas per il grec e surtut per il latin ch’è sa mantegnì durant l’entir temp medieval e fin en il temp modern tempriv sco lingua da baselgia ed universitara. Alura ha prendì en il franzos questa posiziun (da la fin da la Guerra da Trent’onns 1648 fin al Contract da Versailles 1918) e dapi il 1918 l’englais).

Ei van a bara cun siu bab. Claudia ei per l’emprema gada en in til da bara mo ad ella para il mal da cumiau enconuschents. Ella seregorda cura ch’ella haveva aunc 16 onns. Cura che Henri, in schuldau dalla Frontscha, ha priu cumiau dad ella ils 8 da matg 1945. Ella seregor-da dil giuven internau ch’era plitost in poet che in schuldau. Ella veva unschiu ad el ses peis miez schelai cun ina medischina da casa. Henri era siu amitg. Lur amicezia han ei denton teniu el tschelau. Mo il gi da cumiau ei vegnius. El ha schau anavos ad ella ses screts origi-nals da sias poesias. Il til da bara semova tuttina sco il til dils internai, cura ch’els ein turnai en lur patria.

Flurina ha plitost in lungatg affonil. Ella fa era plitost cuortas construcziuns. La mumma ha in lungatg che para sabis. La talianra sezza gi mai enzatgei. Il raquintader gi mo ch’ella ha numnau Flurina buna e biala sco in aunghel. Dialogs dat ei mo denter la mumma e la feglia. Els ein adina screts en discuors direct.

Malgrà tutta solidaritad tranter ils monarcs faschevi in temp l’impressiun sco sch’il Congress giess a fin senza resultats concrets. Quai surtut pervi dal conflict d’interess tranter l’Austria, la Prussia e la Russia areguard il status futur da la Pologna. Questa cuntraversa diplomatica ch’è vegnida manada a divers nivels ha manà a novas coaliziuns tranter ils stadis participads. Entant che la Prussia e la Russia eran colliadas ina cun l’autra tras l’intervenziun abrupta dal retg prussian, è sa furmada ina nova allianza tranter la Gronda Britannia e l’Austria, a la quala è er s’avischinada la Frantscha. La renconuschientscha da la Frantscha sco pussanza gronda ed il pegiurament da las relaziuns tranter ils alliads han furmà vers la midada da l’onn 1814/1815 in veritabel triumf dal dun da tractar da Talleyrand. Il conflict è en il fratemp sa spustà pli e pli fitg da la Pologna vers la dumonda da la Saxonia. Ins discurra en quest connex er da la dumonda polac-saxona, damai ch’il retg da la Saxonia era en uniun persunala duca da Warschau e tras quai schef da stadi dal territori, il qual Alexander I aveva en egl. La cuntinuitad da la Saxonia sco stadi era pli che intscherta; il retg Friedrich August I era numnadamain vegnì arrestà, perquai ch’ils alliads al reproschavan d’avair collavurà cun Napoleun. Be sur intermediaturs ha il monarc da la chasa da Wettin insumma pudì influenzar la discussiun.
Flurina e sia mumma stattan ensemen en ina casa. All’entschatta han ei in conflict, in conflict d’interess. Mo quei conflict tipic denter mumma e feglia sesligia duront la historia. Era lur relaziun mida enteifer il decuors dalla historia. Emprem han ei buca bia da far ina cun l’autra ed van ord via in a l’autra. Per suenter ch’ellas han discurriu ensemen entscheivan ellas da capir ina l’autra e lur relaziun daventa ina fetg buna.

La historia gioga circa igl onn 1970. Il temps da raquintaziun ei pli cuorts ch’il temps raquintau. La raquintaziun ei cronologica e scursanida. L’autura fa entgins segls da temps. L’entira raquintaziun cuoza segir quater gis, igl ei denton buca definiu con temps che varga tochen la confirmaziun da Flurina.

Ultra da quai cumpara Dante sin las suandantas munaidas: munaida da 500 liras da la Republica Taliana dal 1965; munaida da 2 euros da la Republica Taliana dal 2011; munaida da 2 euros da la Republica da San Marino dal 2015.

L’ovra principala da Rousseau areguard dumondas da la pedagogia, ‹Émile ou De l’éducation› (1762) descriva l’educaziun fictiva d’in giuvenil. Quella cumenza cun l’uffanza e finescha cura che Émile marida en la vegliadetgna da 25 onns. Durant ses giuvens onns vegn il discipel protegì per gronda part d’influenzas culturalas che pudessan esser potenzialmain negativas. Rousseau introducescha en quest connex il term da l’educaziun natirala u negativa. En medema moda sco che la vita da las plantas sa sviluppa da sasez sut cundiziuns correspundentas, duai er la natira originara da l’uffant avair la schanza da sa sviluppar da sasez. In’influenza exteriura sin il svilup da l’uffant saja damai d’evitar fin che l’abilitad da giuditgar è sa sviluppada a fin. Ina gronda part da la furmaziun ha perquai er lieu en la natira, nua che sa porschan pussaivladads d’emprender senza fin.

Malgrà tuttas stentas da vart da la PPS svizra d’impedir sia reelecziun, è Widmer-Schlumpf vegnida reelegida il december 2011 da l’Assamblea federala per in’ulteriura perioda d’uffizi. Ella ha sinaquai midà dal Departament federal da giustia e polizia a la testa dal Departament da finanzas. L’onn 2012 è Eveline Widmer-Schlumpf stada en uffizi sco presidenta dal Cussegl federal.

In impuls decisiv è sortì dal cudesch da Friedrich Schleiermacher ‹Über die Religion. Reden an die Gebildeten unter ihren Verächtern› ch’ha dà als romantichers novs impuls religius. Friedrich Schlegel ha scrit il 1798: «Il giavisch revoluziunar da realisar il reginavel da Dieu (...) stat al cumenzament da l’istorgia moderna.» Questa frasa iniziescha ina nova estetica d’orientaziun religiusa ch’ha influenzà dapi la romantica betg mo la litteratura, mabain er la pictura – per exempel en furma da l’art dals Nazarens – e l’estetica musicala en il stil da Richard Wagner.
Ils 23 da zercladur 1812 ha la Grande Armée traversà la Memel cun radund 600 000 schuldads (da quai 150 000 da la Prussia, Austria, Baviera, da la Lia dal Rain e da la Svizra). Las truppas russas èn sa retratgas lunsch viaden en il pajais ed han laschà enavos terra arsa. Per Napoleun vegnivan las vias da refurniment entant pli e pli lungas; en pli eran ellas suttapostas ad attatgas da partisans. La Battaglia da Borodino (7 da settember) ha chaschunà grondas sperditas dad omaduas varts, ma n’ha betg purtà la decisiun. Er suenter ch’igl era reussì als Franzos d’occupar Moscau, ha zar Alexander I refusà da sa suttametter. En il fratemp eran grondas parts da la citad vegnidas sblundregiadas u arsas; en pli aveva la Russia pudì furmar novas truppas en vischinanza da la citad. Mez october ha Napoleun cumandà a si’armada la retratga. Da quel temp eran gia morts 275 000 da ses schuldads; ulteriurs 200 000 eran vegnids fatgs praschuniers. Las truppas restantas èn vegnidas sfurzadas da puspè sa retrair sur la ruta da Smolensk ch’era gia devastada. Adina puspè èn ils Franzos e lur alliads vegnids attatgads, uschia che l’armada dumbrava a la fin be pli radund 10 000 umens. Mez december 1812 è Napoleun returnà a Paris.

Grazia a lur success da guerra e cun concluder contracts da pasch èsi reussì als Franzos d’excluder in inimi suenter l’auter da la guerra: il matg 1795 ha la Republica batava (ch’era sa furmada or dals Pajais Bass occupads) stipulà ina lia cun la Frantscha, la primavaira 1795 han la Prussia e la Spagna concludì cun la Frantscha la Pasch da Basilea ed il 1796 ha Napoleun sfurzà si en rom da la champagna en l’Italia al Reginavel da Sardegna-Piemunt la pasch. Ils 17 d’october 1797 ha la Pasch da Campoformio (Udine/Friul) terminà l’Emprima Guerra da coaliziun tranter la Frantscha e l’Austria victorisada. La Frantscha ha sinaquai annectà la riva sanestra dal Rain. La Gronda Britannia sa chattava uss sco suletta pussanza europeica en guerra cun la Frantscha. En rom dal Congress da Rastatt era previs da suttascriver la conclusiun da la pasch cun l’Imperi tudestg, ma avant che quai possia succeder, è prorutta la Segunda Guerra da coaliziun.

La scienza dal dretg ha midà si’orientaziun fundamentala d’ina giurisprudenza d’interess tar ina giurisprudenza ideologica. Cun quai è stada colliada ina refusa categorica dal dretg natiral. Entaifer la giurisprudenza naziunalsocialistica era la legiferaziun tras interpretaziun renconuschida generalmain; quella pussibilitava da guntgir la legislaziun sa basond per exempel sin il «pled dal Führer».

Genevra (franzos: Genève; talian: Ginevra; tudestg: Genf) è ina citad da la Svizra al Lai da Genevra ed al cunfin cun la Frantscha. Ella è la chapitala dal chantun Genevra e la segund gronda citad da la Svizra. Genevra è la sedia da bleras organisaziuns internaziunalas; p. ex. ONU, CERN, CICC, OMC, OLI, OIN, UIT, OMPI, OMM e CANU.

Eveline Widmer-Schlumpf è la figlia da l’anteriur Cusseglier federal Leon Schlumpf. Ella è creschida si a Favugn, nua ch’ella è anc oz da chasa. Widmer-Schlumpf è maridada cun in inschigner da construcziun ed ha trais uffants.
En total èn 71 % da la surfatscha da la Terra cuverts cun mars (ils oceans e lur mars laterals). Els sa concentreschan sin l'emisfera maritima, il center da la quala sa chatta en il Pacific gigantic sper la Nova Zelanda. Visavi, sin l'emisfera continentala, sa chattan be l'Atlantic, l'Ocean Arctic e parts da l'Ocean Antarctic e da l'Ocean Indic.

Ils 11 d’avrigl 1805 avevan la Gronda Britannia e la Russia segnà in contract per liberar ils Pajais Bass e la Svizra. Er la Svezia è s’unida a quest’allianza; ils 9 d’avust plinavant l’Austria, suenter che la citad da Genua era crudada e che Napoleun era vegnì proclamà sco retg da l’Italia. Il Reginavel da Napoli sustegneva medemamain la Coaliziun cunter Napoleun, entant che la Prussia vuleva restar neutrala.

Rousseau na crititgescha betg be la societad da ses temp, mabain en general ina socialisaziun ch’alienescha ils umans da lur natira sco tala. Cun questa tenuta sa chatta el en in ferm cuntrast cun il pensar general da ses temp. Sias teorias èn lura era vegnidas refusadas tant da las baselgias cristianas sco er da la gronda part dals pensaders da l’illuminissem. Per las baselgias cristianas era l’idea dal ‹nobel selvadi› faussa; per ellas n’era l’uman betg bun da natira ennà, mabain engrevgià tras il putgà original. Ed ils illuminists da lur vart eran da l’avis che l’abilitad da l’uman d’emprender, da far diever da la raschun e da s’organisar en furma d’ina societad furmian premissas e garants d’ina istorgia dal progress.

Suenter avair frequentà il gimnasi a Cuira (tip da maturitad B) ha Eveline Widmer-Schlumpf studegià giurisprudenza a l’Universitad da Turitg e fatg ses licenziat l’onn 1981. L’onn 1983 è suandada la patenta d’advocata dal Grischun, il 1986 la patenta notariala grischuna. L’onn 1990 ha Widmer-Schlumpf fatg il doctorat. Dal 1987 al 1998 ha ella lavurà sco advocata e notara.

Il ‹Detto d’Amore› (‹Poesia davart l’amur› resp. davart Amor) è ina poesia didactica en rimas pèr da set silbas. Damai che l’ovra vegn attribuida al medem autur sco ‹Il Fiore›, vegn Dante eventualmain er en dumonda sco autur da questa poesia.

Donat (tudestg Donath) è ina vischnanca politica svizra en il chantun Grischun. Ella è situada en il circul Schons dal district dal Rain Posteriur.

2. Milo e Nicole han era ina fetg buna relaziun. Els han ina relaziun d'amur. Per els ei la differenza dalla vegliadetga buc impurtonta. Milo ha schau encrescher fetg per Nicole duront il temps en spital. Ed era per Nicole era quei temps buc sempels.

En la medema direcziun gieva er il princip da la restauraziun da las relaziuns politicas e socialas prerevoluziunaras. La restauraziun na dueva bain betg revocar tut ils midaments ch’avevan gì lieu dapi il 1789. Ma en tutta cas duevan vegnir impedidas tuttas aspiraziuns revoluziunaras futuras, pia tant cumbats per la libertad sco er moviments naziunals.
La Consolaziun dell'olma devoziusa è ina collecziun da chanzuns religiusas da l'onn 1690. L'emprima ediziun è vegnida edida dal pader benedictin Carli Decurtins. El ha ditg ch'i saja la voluntad da Dieu da chantar, betg mo en baselgia e durant las processiuns, mabein era a chasa e durant las lavurs. Las melodias da las chanzuns èn vegnidas preschentadas pir en la 10avla ediziun da 1941, edida da Carli Fry e da Duri Sialm.

La stad 1736 è Rousseau sa blessà vi d’in egl a chaschun d’in experiment chemic; perquai è el sa rendì l’atun tar in medi a Montpellier. Cura ch’el è returnà l’entschatta da l’onn 1738 aveva Madame de Warens cumenzà ina relaziun cun ses nov secretari ed administratur da la chasa Jean-Samuel-Rodolphe Wintzenried. Bain ha ella danovamain offert a Rousseau ina relaziun a trais, ma quel ha refusà. Tuttina è el restà durant dus ulteriurs onns tar ella, enfin ch’el ha cumenzà la primavaira da l’onn 1740 ina plazza sco magister da chasa tar la famiglia Mably a Lyon.

El temps da sia pli gronda derasaziun, il temps digl imperatur Traian, ei igl imperi roman sespartius en treis continents: Ils loghens damaneivel dalla mar mediterrana, sur Gallia ed en bia parts dalla Gronda Britania ed els loghens entuorn la mar nera. Cun quei regeva Roma sur la pli gronda part dil cirquit dalla mar mediterrana.

Tenor ils resultats da la dumbraziun dal pievel dal 2001 han 73,6 % da la populaziun inditgà d’appartegnair a la baselgia roman-catolica e 4,7 % ad ina da las baselgias evangelicas. Sco en auters pajais da l’Europa dal Vest è quest dumber sa reducì marcantamain ils davos onns. La fin dal 2012 era per exempel la cumpart dals catolics crudada sut dus terzs.

A mi plaian special ils temas che l'autura ha duvrau. Quei ei temas ch'eran pli baul tabu, capetan denton avon Preposiziun fetg savens ella realitad. Temas sco sectas ein fetg delicats, damai ch'igl ei fetg special e forsa era grev da descriver, sch'ins enconuscha sez buc ina tala situaziun. Era bulimia ei in grev tema. Mo paucs ughegian da confessar, ch'els ein malsauns. Ni era sco tier Nicole che ha caschunau sezza sia malsogna eis ei fetg grev e forsa era penibel, da confessar aschia enzatgei. El roman vegn mussau, ch‘ins sto mo saver discuorer cun enzatgi davart ses problems, lu san quels era zaco vegni sligiai. Era Arno ch'ei en ina secta discuora cun negin d'ordeifer davart la secta, aschia che negin sa capir ni gidar el.

La Federaziun internaziunala da Hockey sin terren (FIH - Fédération Internationale de Hockey sur Gazon) è ina organisaziun internaziunal che coordinescha las federaziuns da hockey sin terren da l'entir mund. La sedia da la federaziun sa chatta a Losanna. La FIH organisescha differentas arranschaments da hockey sin terren, sco per exempel ils campiunadis mundials da hockey sin terren dals umens sco era da las dunnas. Il president actual da la FIH è il ollandis Els van Breda Vriesman.
Manfred Botzenhart: Der Wiener Kongress. Rücktritt ins Privatleben. Stein und die ständischen Bestrebungen des westfälischen Adels (Juni 1814–Dezember 1818). En: Manfred Botzenhart (ed.): Freiherr [Heinrich Friedrich Karl] vom [und zum] Stein: Briefe und amtliche Schriften. Tom 1–8, Stuttgart 1957–1970, tom 5, Kohlhammer, Stuttgart 1965.

La maturitad bilingua è l'attest, ch'ins retschaiva, sch'ins absolva ina scola media cun duas linguas d'instrucziun. Quai vul dir ch’intgins roms da basa vegnan instruids en in’autra lingua. Ils roms d’accent e roms cumplementars vegnan per ordinari instruids en la lingua usitada da la scola.

Il moviment naziunalsocialistic è dà dapart en pliras partidas, da las qualas però be duas han pudì mantegnair ina tscherta impurtanza e ch’han tut en tut pers vinavant vuschs. Ina da questas duas era la Grossdeutsche Volksgemeinschaft sut l’egida dad Alfred Rosenberg che Hitler aveva sez elegì ed il qual è vegnì substituì il fanadur 1924 da Julius Streicher e Hermann Esser. Quella concurrenzava cun la Nationalsozialistische Freiheitsbewegung Großdeutschlands sut l’egida da Gregor Strasser ed Erich Ludendorff.

Egl epilog di il scribent: I nun è bun ch’in uman resta senz’istorgia. Sch’el scuntra il mund, sto’l retschaiver dad el sia istorgia. Sch’el abanduna il mund, sto’l quintar ad el ina nov’istorgia. Ina bun’istorgia stoi esser, in’istorgia che traglischa sin il frunt. Mintga carstgaun ha ina historia da raquintar, pertgei mintga carstgaun viva. La dumonda ei mo sche nus essan cuntents cun quella historia ni buc.

En il neoliticum èn vegnidas colonisadas successivamain tut las regiuns da l’Austria. Quest temp è marcà da la vieuta dal temp dals chatschaders e rimnaders a la cultura dals vitgs purils. Alura suonda ina fasa transitorica marcada da la tschertga suenter giaschaments da metals, en spezial d’arom. Da quest temp datescha Ötzi, la renumada mumia ch’è vegnida chattada en in glatscher al cunfin tranter l’Austria e l’Italia.

Il segn caracteristic ei la baselgia da Sogn Rumetg erigida el 15avel tschentaner. Il spezial vid quella baselgia ei il zenn che ei in dils pli vegls dalla Svizra.

Il term istoric restauraziun designescha il restabiliment d’ina situaziun politica oriunda ed è per ordinari collià cun la reinstituziun d’ina veglia dinastia ch’era vegnida privada da la pussanza en rom d’ina revoluziun. Tals eveniments istorics furman per exempel la restauraziun da la chasa Stuart en l’Engalterra (1660–1688) u da la chasa dals Bourbons en Frantscha (1814/15–1830). Ultra da quest diever general vegn il term duvrà per denominar l’istorgia europeica dal Congress da Vienna (1815) fin las revoluziuns da l’onn 1830 (definiziun pli stretga) resp. avant las revoluziuns dal 1848 (definiziun pli vasta). En quest senn – pia sco denominaziun d’epoca – vegn la noziun er duvrada en quest artitgel da survista.

Sül cuolm do que üna pitschna chapella a fuorma da piramida; süsom po que vzair il panorama sü tuot il Lej da Com, la Planüra Padana e las muntagnas d'intuorn.
En l’uschenumnada Dispita dals Buffonists ha el prendì posiziun la fin november 1753 cun sia ‹Lettre sur la musique française› a favur da la musica taliana, vul dir da lur chapientscha d’armonia. Rousseau ha surtut argumentà cun las qualitads superiuras da la lingua taliana e la meglra unitad da quella cun la melodia. Sia critica sa drizzava surtut cunter l’opera franzosa che vegniva represchentada dal cumponist Jean-Philippe Rameau; gist da las lavurs da Rameau davart l’armonia era Rousseau vegnì influenzà avant fermamain, e quai a moda positiva.

Pignia (tudestg e fin l'onn 1952 Pignieu) è fin ils 31. da december 2008 stada ina vischnanca politica en il chantun Grischun en Svizra. Ella è situada en il circul Schons dal district Rain Posteriur.

L’object da la brama romantica è l’absolut, en il senn d’in stadi en il qual l’alienaziun è schliada. Rousseau aveva descrit quel pli baud sco ‹stadi natiral› (état naturel), il qual correspunda ad ina chapientscha dal mund e relaziun envers il mund nunreflectada, ‹naiva›. Per l’uman modern è quest stadi però daventà nuncuntanschibel ed er l’art che sa basa sin reflexiun n’è betg bun d’al represchentar a moda adequata. Mintg’emprova d’al vulair tschiffar sto far naufragi. L’ovra d’art romantica, che duaja cuntegnair si’atgna critica, è be buna da satisfar a quest’enconuschientscha cun far ir en nagut sasezza a moda ironica e far resortir l’engion da l’atgna apparientscha. Cun auters pleds: ses object da represchentaziun central è ina brama, da la quala la finamira n’è betg enconuschenta e la quala na sa lascha nunpussaivel tschiffar. Cun quest paradoxon sto l’art pudair viver sch’el vul ademplir si’incumbensa.

Fichte è sa fundà directamain sin Immanuel Kant ed è sa deditgà ad ina teoria da l’enconuschientscha, en la quala il jau stat en il center. Quest jau, vul dir la persunalitad umana creativa, stgaffescha a sasez cun agid da la fantasia creativa il betg jau, vul dir il mund exteriur, dal qual el s’occupa tenor ils princips da la morala. Quest betg jau n’è pia betg insatge ester, mabain ina creaziun dal jau!

Il motiv da la brama u dal desideri vegn exprimì tant en la poesia sco er en la musica (p.ex. tar Frédéric Chopin e Robert Schumann) ed en la pictura (p.ex. tar Caspar David Friedrich). Collià cun quel è er il motiv dal viandar u viagiar e la brama da terras estras (p.ex. tar Charles Dickens) e da l’oziusitad (p.ex. en las ovras ‹Aus dem Leben eines Taugenichts› ed ‹Ahnung und Gegenwart› da Joseph von Eichendorff).

La finala dueva la Revoluziun da mars 1848 gidar a superar il sistem da Metternich; malgrà ch’ils revoltants èn vegnids battids l’onn 1849, ha l’idea d’in stadi tudestg cumplessiv er cumenzà a s’etablir entaifer ils tschertgels conservativs. Suenter la Guerra tudestg-danaisa dal 1864 e la Guerra tudestga dal 1866 è sa constituida il 1867 la Confederaziun da la Germania dal Nord che dueva furmar l’emprim stadi federal sin territori tudestg. E suenter la Guerra tudestg-franzosa dal 1870/71 è vegnì proclamà il 1871 l’Imperi tudestg sut Wilhelm I; fin ils onns 1890 dueva sia politica vegnir influenzada fermamain dal chancelier da l’Imperi Otto von Bismarck.
Eir pervi da la mort dal discjockey Ricci, zieva la chanzun dal 1999 I Love to Dance (chanteda da Ben Volpelier Pierrot, da pü bod chantunz dals Curiosity Killed the Cat) fet la gruppa üna posa da trais ans, düraunt ils quêls as dedichettan Ciro Pagano e Stefano Mazzavillani ad oters progets musicals.

In’impurtanta mesira ha furmà la battaglia da producziun en l’agricultura. Il settember 1933 èn tut ils manaschis purils, associaziuns agriculas e chombras d’agricultura vegnidas unidas sfurzadamain ad in stan nutritiv imperial. Il stan nutritiv è vegnì glorifitgà e popularisà sco funtauna da la renovaziun da la razza; facticamain ha el però pers adina pli fitg sia muntada. La paja media en l’agricultura è crudada cuntinuadamain ed il dumber da las persunas occupadas en l’agricultura medemamain. Er l’industria dueva daventar pli independenta da l’exteriur, uschia ch’ins ha augmentà l’explotaziun d’atgnas resursas natiralas. Il servetsch da lavur imperial ha collià qua l’intent propagandistic da procurar per lavur als giuvens dischoccupads cun l’intenziun d’augmentar il grad d’autarchia, per exempel cun gudagnar novas surfatschas agriculas or da la drenascha da palids.

La Guerra spagnola (er numnada Guerra d’independenza spagnola) vala sco emprima ‹guerra da liberaziun› cunter la predominanza napoleonica en l’Europa. Sin las populaziuns dals ulteriurs pajais che sa chattavan da quel temp sut il domini franzos han ils eveniments en Spagna gì in effect psicologic considerabel.

Il chantun Grischun è dividì en 11 districts. Quests correspundan essenzialamain a las regiuns geograficas natiralas. Ils districts èn dividids en 39 circuls.

Ella è naschida ils 1. da schaner 2003 ord la fusiun da las vischnancas da Donath e Patzen-Fardün. Ensemen cun la fusiun èn era ils nums vegnids rumantschads. Il num da vischnanca Donath è vegnì tar Donat, Patzen tar Pazen e Ferdün tar Farden.

A Paris ha Rousseau fatg l’onn 1745 l’enconuschientscha da divers mecens sco per exempel Alexandre Le Riche de La Pouplinière, cun agid dal qual el ha laschà inscenar si’opera terminada ‹Les Muses galantes›. Ma surtut è el entrà en contact cun auters giuvens intellectuals, tranter quels Denis Diderot, Étienne Bonnot de Condillac e Jean-Baptiste le Rond d’Alembert, ils editurs da l’‹Encyclopédie› che Diderot aveva inizià il 1746. Igl èn suandadas ulteriuras emprovas litteraras sco per exempel la cumedia ‹L’Engagement téméraire› (1747). Durant l’entira vita è si’existenza però stada segnada d’ina situaziun materiala fitg malsegira.

La situaziun instabila ha provocà la furmaziun da defensiuns burgaisas, e quai tant a l’ala dretga sco a l’ala sanestra. Il fanadur 1927 ha la polizia sajettà a Vienna 89 persunas che demonstravan cunter acts violents commess da l’ala dretga. En il parlament ha il chancelier federal defendì il proceder da la polizia. L’exempel per l’ala dretga furmava il svilup talian sut Benito Mussolini; l’austromarxissem percunter vuleva furmar ina dictatura dal proletariat e starmentava tras quai ils conservativs.
Allegra (plü d'inrar ed impustüt in l'Engadin'Ota la fuorma adverbiala allegramaing) es ün salüd dals idioms vallader e puter chi vain dovrà in Engiadina ed in Val Müstair dürant il temp tanter la bunura tarda e la saira tampriva. Il salüd vain dovrà tanter persunas da listessa posiziun sociala.

Ils naziunalsocialists han chapì da gudagnar las massas cun occurrenzas grondas e da trair a niz per il cumbat electoral ils meds ils pli moderns sco ina emoziunalisaziun consequenta u las novas pussaivladads ch’ils aviuns purschevan. Lur attatgas sa drizzavan cunter tut quai che vegniva mess en connex cun la Republica da Weimar – dal sistem da partidas che consistiva da bleras partidas pitschnas fin al princip parlamentar-democratic en general.

La gronda part da la prestaziun economica deriva oz dentant – sco en ils blers stadis industrials – dal sectur da servetschs. Qua èn da menziunar en spezial il commerzi, las bancas ed il turissem. Il turissem generescha radund 9 % dal product naziunal brut e sa reparta en parts egualas sin las stagiuns d’enviern e da stad.

Il 1934 è vegnida stgaffida la Curt da la dretgira dal pievel (Volksgerichtshof, VGH). Quel serviva surtut a manar tras process spectaculars politics. Dal 1934 fin il zercladur 1944 ha il VGH relaschà 5375 sentenzias da mort. Per il temp dal fanadur 1944 fin l’avrigl 1945 vegnan stimadas ca. 2000 ulteriuras sentenzias da mort. Er ils commembers da la Rosa alva ed ils Attentaders dals 20 da fanadur 1944 èn vegnids sentenziads a la mort dal VGH.

Per la gronda part da las persunas activas en ina professiun n’han tut questas mesiras però betg manà ad in augment dal standard da viver, pertge che bainprest è l’accent vegnì spustà sin l’armament. Uschia han ins per exempel stuì acceptar in’inflaziun zuppada, limitaziuns areguard la tscherna da la professiun e da la tscherna libra da la plazza da lavur sco er ina prolungaziun dal temp da lavur. La creschientscha sa basava sin princips da l’economia planifitgada e serviva a l’armament sistematic ed a la preparaziun da la guerra. Percunter han ils scumonds da lavur per gidieus e l’arianisaziun da manaschis, facultads, abitaziuns e mobigliar mess en moviment immensas redistribuziuns da plazzas da lavur e da facultads; da quai han bainbaud er profità Tudestgs che n’avevan betg pers lur lavur durant la crisa economica mundiala.

Flybaboo (Athens [begins October], Biarritz, Bordeaux [begins October], Bucharest-Otopeni [begins October], Florence, Ibiza, Kiev-Boryspil, Lugano, Marseille, Naples, Nice, Olbia, Rome-Fiumicino, Saint Tropez, Sofia, Tangier, Toulouse [begins October], Valencia, Venice, Vienna, Zagreb [begins October])

Il term ‹restauraziun› sco designaziun d’epoca deriva da l’ovra principala dal scienzià dal dretg public svizzer Karl Ludwig von Haller, ‹Die Restauration der Staatswissenschaft oder Theorie des natürlich-geselligen Zustandes der Chimäre des künstlich-bürgerlichen entgegengesetzt› (1816–1834). Entant che Haller aveva duvrà il term a moda positiva, ha quel pers gia en il decurs dal 19avel tschientaner ses tun positiv ed è prest be pli vegnì mess a pèr a la reacziun.
Medemamain il 1745 ha Rousseau cumenzà ina relaziun stabla cun la lavunza Thérèse Levasseur (1721–1801), la quala ha parturì il proxim onn lur emprim uffant. Rousseau ha insistì ch’ella surdettia quel ad in’instituziun per uffants chattadas. Er ils quatter ulteriurs uffants èn svanids en chasas d’orfens. Cumbain che l’aspectativa da vita era là bassa, correspundeva quai ad ina pratica che n’era betg nunusitada da quel temp. Il cumportament da Rousseau sco bab vegn fatg valair fin oz sco la pli gronda reproscha envers sia persunalitad; quai è er gia stà il cas da vart da contemporans sco per exempel Voltaire. Surtut la credibladad da Rousseau sco teoreticher da pedagogia vegn messa en dumonda tras quest fatg. Rousseau sez ha fatg valair divers motivs da perstgisa; ses argument principal è stà quel che sia lavur saja pajada mal u insumma betg, uschia che Thérèse haja stuì gudagnar il da viver per omadus e n’haja betg pudì s’occupar supplementarmain dals uffants.

Il Cussegl da l’Europa ch’è vegnì fundà il 1949 furma in’instituziun da collavuraziun ed in forum da debattas. En il center stattan dumondas che concernan la convivenza tranter ils stadis e las naziuns europeicas. En connex cun la situaziun linguistica ha il Cussegl da l’Europa relaschà duas cunvegnas centralas: La ‹Charta europeica da las linguas regiunalas u minoritaras› (1992) e la ‹Convenziun da basa per proteger las minoritads naziunalas› (1995).

En Frantscha ha la Revoluziun da fanadur manà il 1830 a la cupitga da Charles X, il retg bourbon ch’era vegnì installà l’onn 1824. A ses lieu ha il ‹retg burgais› Louis Philippe occupà il tron franzos. La revoluziun en Frantscha dueva er s’effectuar sin stadis vischins: revoltas regiunalas en Germania ed en l’Italia han manà en singuls principadis a l’introducziun da constituziuns; ed en Svizra è sa furmà il bloc dals chantuns liberals. En Frantscha è Louis Philippe vegnì derschì a chaschun da la revoluziun da favrer 1848, suenter ch’el era s’avischinà adina pli fitg a la politica da l’Allianza sontga. Igl è suandada la proclamaziun da la Segunda Republica (resp. dal Segund Imperi sut Napoleun III a partir dal 1852). Quest’epoca è ida a fin il 1870 cun la sconfitta en la Guerra tudestg-franzosa; cunter la Terza Republica favuraivla a la Prussia è sa rebellada il 1871 la Communa da Paris che vala sco emprima emprova revoluziunara en il senn socialistic-communistic.

La noziun es deraseda impustüt infra il cristianissem, ultra da que eir i'l giudaissem. L'islam cugnuoscha il martiri dal crettaivel, ma eir da quel chi cumbatta armedamaing pella chosa dal islam. La religiun cristiauna as disferenzescha d'üna tela incletta causa ch'ella acceptescha be la mort sainza adöver da violenza.

Il Congress da Vienna ha gì lieu dals 18 da settember 1814 fin ils 9 da zercladur 1815. Suenter la sconfitta da Napoleun Bonaparte en rom da las Guerras da coaliziun hai gì num d’ordinar da nov l’Europa. Gia en consequenza da la Revoluziun franzosa era la charta politica da l’Europa vegnida midada fermamain; en rom dal Congress è ina part da questas midadas vegnida revocada, ma igl èn er vegnids stgaffids numerus novs cunfins e creads novs stadis.
Las parts che vegnan raquintadas da Maria Madleina ein vegnidas screttes el code restrenschiu, quei vul gir ch'ella saveva buc discuorer aschi bein Romontsch.

La gronda part da las linguas europeicas appartegna a la famiglia da las linguas indogermanas. Questa famiglia sa divida en pliras gruppas linguisticas (t.a. las linguas celticas, romanas, germanas, balticas, slavas, l’albanais ed il grec). Medemamain vaira preschentas en l’Europa èn las linguas uralicas che cumpiglian tranter auter l’ungarais, il finlandais e l’eston. Altaic (tirc) e mongol èn famiglias da linguas ch’èn represchentadas en il sidost da l’Europa respectiv en la regiun dal Caucasus. Il basc che vegn discurrì en il nordvest da las Pireneas furma ina lingua isolada che n’è parentada cun nagin’autra gruppa. Ed il maltais, che deriva da l’arab sicilian, furma la suletta lingua semitica en l’Europa cun status da lingua naziunala.

Nassau è la chapitala da las Bahamas, in stadi insularic en l'Atlantic dal nord. Cun 210'832 abitants è Nassau la pli gronda citad dal stadi insularic. Ella schai sin l'insla New Providence ed è il center bancari e da commerci da la terra. Nassau è vegni fundà l'on 1656 da colonialists brits. Entras la politica da taglias fitg liberala vegn il stadi bainstants en il 20avel tschentaner.

Il jauer è il dialect rumantsch che vegn discurrì tradiziunalmain en la Val Müstair sco lingua da maioritad. Ses num deriva dal pled «jau», ina caracteristica da la Val Müstair e da la vischnanca da Zernez en l'Engiadina Bassa, là en la furma «jo». En il rest da l'Engiadina duvran ins «eu» u «eau». Ils abitants da la Val Müstair han perquai num «ils jauers» - quels che sa numnan «jau».

La Revoluziun da november ha mess fin a la dictatura militara che regiva facticamain la Germania ed ha pussibilità da fundar ina republica parlamentara. Ma en il decurs da la Revoluziun èn ils manaders da la SPD Friedrich Ebert, Philipp Scheidemann e Gustav Noske recurrids al sustegn dal militar imperial per parar pretensiuns dals revoluziunars che surpassavan lur intenziuns. Per quest intent ha Ebert fatg ils 9 da november in patg secret cun la generalitad. La Sullevaziun da Spartakus ed autras tentativas d’installar ina republica da cussegls ha el abattì cun agid da truppas imperialas ch’eran returnadas da la front e da corps libers da tenuta antirepublicana. Malgrà la terrada en la guerra han ils militars imperials mantegnì lur posiziun d’enfin qua e n’èn betg vegnids democratisads. Las structuras da l’imperi ed il persunal – savens da tenuta extremistica – han pudì sa tegnair en la Republica da Weimar en vastas parts da l’economia, administraziun, giustia e militar. La constituziun da Weimar ha schizunt protegì expressivamain tscherts privilegis da l’apparat da funcziunaris imperials.

Galaxias varieschan fitg ferm en lur apparientscha (morfologia), grondezza e cumposiziun. La Via da latg tutga tar las galaxias pli grondas e cumpiglia radund 300 milliardas (3·1011) stailas tar in diameter da radund 100.000 onns da glisch. Sper las stailas cumpiglia ina galaxia er gas, pulvra e materia stgira.
Ils davos decennis dal 19avel tschientaner stattan lura sut l’ensaina d’ina concurrenza politica ed economica tranter las pussanzas grondas da l’Europa Centrala (surtut Germania, Frantscha e Gronda Britannia). Quella ha manà a la culminaziun dal naziunalissem ed imperialissem ed è stada colliada cun in militarissem creschent che dueva sa stgargiar en l’Emprima Guerra mundiala.

Il nov terminal internaziunal è vegnì bajegià dapi il 2005 d'in consorzi da quatter cumissiunaris giapunais (KTOM). Il capital investà munta già a 260 milliuns dollars americans, promovì da l'Agid da svilup dal Giapun.

En il vitg datti ina scola, pliras stizuns, dus puncts da feldscher (Фельдшерско-акушерский пункт) che segireschan il provediment da basa medical, duas bibliotecas e trais instituziuns culturalas.

La vischnanca da Simplon/Sempione giascha en la Val Divedro sin 1472 m. s. m. per Simplon e 990 m. s. m. per Gabi. Las vischnancas cunfiantas èn Gondo-Zwischbergen, Brig-Glis, Eisten, Ried-Brig, Saas Almagell, Saas Balen, Saas Grund e Visperterminen. Il punct il pli aut da la vischnanca è il Weissmies (4017 m).

Quei siemi savess’ins interpretar aschia che quei baghetg simbolisescha il giuvenessendi, ina casa gronda cun ina scala da crap. Il gi dil giudezi vul ella ir tier Niessegner per che lez laschi ir ella tochen enta parvis. Quei vul gir che Maria Madleina vul murir, ella vesa negin senn pli en sia veta egl asil e spetga mo pli la mort. Denton reussescha ei mai ad ella da murir, ella sto aunc spitgar empau pli gitg sin quei gi e forsa far pasch cun sesezza entochen ch'ella astga murir.

L'onn 1965 han ins decidì definitivamain d'eriger ina nova chapitala en in lieu segir ed il 1970 han ins pudì dischlocar la sedia da la regenza da las Honduras Britannicas a Belmopan. Las edifizis da la regenza èn vegnidas construidas en in stil modern inspirà da l'architectura dals Maya classica. Oriundamain era la chapitala planisada per 40'000 abitants, ma causa sia situaziun geografica ed il clima chaud e stitg, dumbra la citad fin ussa mo 17'000 abitants. La plipart da las grondas interpresas ed organisaziuns sco era las pli bleras ambassadas sa chattan anc adina a Belize City.

Igl èn suandads otg onns ventiraivels ch’èn stads da grond’impurtanza per sia furmaziun, la quala el ha acquistà quasi cumplettamain a moda autodidactica. El ha legì bler, ha fatg musica, experimentà e cumenzà a scriver. Da quel temp ha Madame de Warens er introducì Rousseau – ch’è s’opponì a l’entschatta – en l’art d’amur; cun Claude Anet ch’era engaschà tar ella sco factotum aveva ella però sper Rousseau anc in ulteriur amant. L’onn 1735 ha Madame de Warens prendì a fittanza il bain Les Charmettes ch’era situà davant las portas da Chambéry. Quest lieu dueva represchentar per Rousseau durant ils proxims trais onns l’«ideal d’ina vita ordinada e ventiraivla».

La noschded dals umauns maina a la catastrofa dal diluvi (chapitel 6-9) chi vain finieu tres la cumpaschiun da Dieu chi s'arüvla da sia decisiun da desdrüer la vita dal muond oriund. La vita chi banduna la barcha sto suot üna nouva benedicziun dal Segner. L'arch in tschêl simbolisescha la lia renoveda traunter Dieu e sias creatüras.
Il putsch ha furmà per il mument il punct culminant dal moviment d’extrema dretga; cun il progress economic è la muntada da quel puspè sa diminuida. Sin il martgà èn uss cumparidas novitads sco il radio ch’era accessibel per tuts u autos da producziun en massa che blers pudevan sa prestar.

Er la musica populara tradiziunala sco er sias furmas pli novas giaudan en l’Austria ina gronda stima. Concerts e producziuns da televisiun sco il ‹Musikantenstadl› attiran mintgamai in grond public.

Dapi il 1925 era Hitler senza naziunalitad, e quai sin atgna iniziativa. La fin favrer 1932 ha el alura cuntanschì la naziunalitad tudestga. Quai al ha pussibilità da candidar il 1932 sco president da l’Imperi. Igl è significativ per la situaziun da la Republica che nagins dals candidats Thälmann, Hitler, Hindenburg e Theodor Duesterberg derivavan dal champ democratic. Las partidas dal center fin la SPD han sustegnì Hindenburg per evitar in success da vart da Hitler. Quai è reussì, Hindenburg è vegnì reelegì. Damai che quai era però be reussì cun agid dals socialdemocrats ch’el spretschava, era il victur pli passà permalà. Il chancelier da l’Imperi Brüning aveva ultra da quai pers ses credit tar il president da l’Imperi, damai ch’el aveva laschà scumandar la SA ed aveva relaschà in’ordinaziun areguard l’agid en l’ost che vegniva crititgada fermamain dals possessurs da terren en la Prussia da l’Ost, als quals appartegneva er Hindenburg. Medemamain n’ha Hindenburg betg pudì star ora che Brüning aveva animà ils aderents da la SPD d’eleger el sco president, uschia ch’ins spetgava uss da quellas varts tschertas concessiuns da vart da Hindenburg. En vista a tut questas dissonanzas al ha Hindenburg retratg sia confidenza e Brüning, che giudeva oramai be pitschen sustegn en la populaziun pervi da sia politica da spargn, ha stuì sa retrair. Tenor agen giuditgar dal chancelier saja el vegnì franà «tschient meters avant il final», damai che sia politica da deflaziun avessia pir pudì mussar suenter in tschert temp l’effect giavischà. Er sia finamira d’in tractament egual da la Germania entaifer la communitad da stadis e da la dissoluziun dals custs da reparaziun n’aveva el betg cuntanschì.
Ils meds dals naziunalsocialists per segirar lur pussanza eran la propaganda, il cult da persuna enturn Hitler e mesiras populisticas d’ina vart, sco er la surveglianza ed oppressiun da l’autra vart. Ina part da la populaziun gieva d’accord cun las mesiras da la NSDAP, in’ulteriura part è s’adattada per pudair manar vinavant l’atgna vita senza vegnir disturbà. La propaganda è vegnida concentrada en il nov ministeri da propaganda sut Joseph Goebbels sco er en la chombra da cultura imperiala ed è vegnida pratitgada a moda fitg effizienta. La pressa è vegnida dirigida tras meds economics sco la promoziun da chasas edituras ch’eran bainvulentas envers la partida u er en furma da directivas da pressa directas. Organisaziuns da massa sco la Giuventetgna da Hitler, la Lia da las mattatschas tudestgas (BDM), la Front da lavur tudestga u Kraft durch Freude han tschiffà ed influenzà bunamain tut ils champs da la vita. Il naziunalsocialissem era trasora preschent en la publicitad, per exempel tras paradas, rituals e gests sco il salid nazistic.

L’Allianza sontga è sa furmada l’emprim tranter la Prussia, l’Austria e la Russia. Quest manifest dals trais monarcs sa chapiva sco appel a la fraternitad cristiana e s’opponiva directamain e sapientivamain a la fraternitad revoluziunara dals pievels. Metternich aveva ina tenuta fitg sceptica envers quest’allianza; l’emprim sboz che discurriva d’ina uniun dals ‹pievels e da las armadas› ha el transfurmà en in’‹uniun dals regents che stattan sur ils pievels e las armadas›. La finamira da la cunvegna era d’ina vart da mantegnair la ballantscha tranter ils prinzis e da l’autra vart d’intervegnir tar ils pievels en cas da moviments revoluziunars. A l’Allianza sontga duevan la finala s’associar quasi tut ils stadis europeics cun excepziun da la Gronda Britannia (nua ch’il parlament ha refusà in’adesiun) e dal stadi papal sut papa Pius VII, il qual na gieva betg d’accord cun il concept surconfessiunal da l’allianza.

L’istorgia da la regiun è colliada stretgamain cun la chasa Savoia che ha prendì possess in pau a la giada dal marchesat Piemont. A partir dal 18avel tschientaner furmavan la Sardegna ed il Piemont parts centralas dal ducadi savoiard.

Ortografia et ortoëpia del idiom romauntsch d'Engiadin'ota, compiledas per creschieus et scolars pü avanzos (Google Books, Internet Archive)

La perscrutaziun pli veglia era da l’avis che las stentas a favur da las veglias tradiziuns entaifer la litteratura tudestga hajan fatg sviluppar ina schientscha naziunala spezialmain exprimida. Sco quai che perscrutaziuns pli novas mussan, na sa lascha questa tesa tuttavia betg applitgar sin tut ils romantichers pli giuvens.
In tratg caracteristic dal jauer è l'accentuaziun nunusitada da quels verbs ch'en il rest da la Rumantschia fineschen cun la desinenza -ar accentuada. En la Val Müstair vegnan quels verbs accentuads sin la penultima silba e la desinenza vegn indeblida daventond -er. In exempel per quai è il verb guárder enstagl da guardár. In'autra caracteristica, surtut cumpareglià cun il vallader, è la pronunzia da la silba -an- accentuada sco -aun-, per exempel en il pled rumauntsch enstagl da rumantsch. Questas duas atgnadads s'uneschan en il verb cháunter, che per vallader vegn pronzià chantár.

In cas spezial da l’ironia romantica èn autoreferenzas a l’ovra. In exempel è il toc da teater en il qual l’erox sa chatta en ina situaziun desperada, ma è segir da surviver cun l’argumentaziun «Ins na mora betg entamez il tschintgavel act».

Er l’Austria e la Prussia han puspè cumenzà cun acziuns da guerra. Il matg 1813 han las battaglias sper Grossgörschen e Bautzen purtà success a la Frantscha; silsuenter èn las truppas da la Russia e da la Prussia percunter s’unidas ad ina strategia communabla ed han pudì prevegnir il zercladur ad in’ulteriura occupaziun da Berlin tras ils Franzos (Battaglia sper Grossbeeren). Alura è suandada l’uschenumnada Battaglia dals pievels sper Lipsia (16 fin 19 d’october 1813). Radund 210 000 Franzos e 310 000 alliads (Austria, Prussia, Russia e Svezia) èn fruntads in sin l’auter; varga 110 000 schuldads èn morts u vegnids blessads. Questa battaglia ha purtà la vieuta decisiva: Napoleun è stà sfurzà da sa retrair en Frantscha. En il Contract da Chaumont dals 9 da mars 1814 han ils alliads decidì da mai far la pasch cun Napoleun e da vulair reinstituir enstagl ils Bourbons sin il tron franzos.

El prolog ha ei num: I nun è bun ch’in uman resta senza num. Sch’el vul chattar il mund, dovra’l in num. Sch’el vul abandunar il mund, dovra’l in num. Il num è il bigliet per il mund, ir e turnar. In bun num duai esser, in che porta fortuna. A nus dentant na mastga nagin la fortuna. Nus stuain mastgar sezs. Perquai duai el avair num il Ruider. Quel che mastga sez sia fortuna. Fortunat Kauer.

La citad è situada a l'ost dal flum Ticino. Bellinzona sa chatta quasi sin il limit tranter il Sopraceneri (Tessin dal nord) ed il Sottoceneri (Tessin dal sid). La citad s'extenda en la planira da la val dal flum, circumdada dal massiv dal Gotthard.

La mamma da Rousseau, Suzanne Bernard (1673–1712), era la figlia d’in preditgant genevrin. Cura che Jean-Jacques Rousseau è naschì, viveva il pèr en la chasa dal bab Suzanne en il center da la citad.

Huang Xianfan (* ils 13 da november 1899 a Fusui,† ils 18 da januar 1982 a Guilin), era scienzià da istorgia ed era sco professur dad istorgia culturala ed il "bab" dal Zhuang Studi a China.

Trient è ina vischnanca politica svizra en la part francofona dal chantun Vallais che appartegna al district Martigny. Il lieu è situà al pe dal massiv dal Mont Blanc datiers dal cunfin cun la Frantscha.
Successur da von Papen è daventà Kurt von Schleicher ch’aveva tratg fin qua ils fils davos las culissas e ch’era facticamain er stà responsabel per la cupitga da von Papen. Ma er ses concept da chattar ina via or da la crisa ha fatg naufragi. Sia finamira eri stà da stgaffir ina «front traversala» che dueva tanscher dals sindicats fin a l’ala sanestra da la NSDAP enturn Gregor Strasser; ma Strasser ha stuì capitular davant Hitler. Ils 28 da schaner 1933 ha er von Schleicher stuì sa retrair, suenter ch’el aveva pretendì il davos persunalmain che Hindenburg proclameschia il stadi d’urgenza. Schleicher sez n’era nagin democrat, sia posiziun envers la NSDAP è sa midada pliras giadas; il davos ha el sez cusseglià a Hindenburg da furmar in cabinet sut Hitler.

Las ovras da Turitg nizzegian principalmain l’aua da la Gelgia. Ellas han gia cumenzà baud ad utilisar las forzas da l’aua. Il 1909 han ils Turitgais bajegià lur emprim’ovra a Seglias en Tumleastga. Els han nizzegià l’aua da l’Alvra entras la fermada da Niselas dador Casti (ozendi la fermada da Solas). Il 1917 han els bajegià la segund’ovra. Quai era l’ovra da Solas che nizzegia l’aua da l’aual da Lai. Ma Solas è be ina pitschna ovra. L’onn 1949 han las ovras da Turitg avert il stgalim Burvagn-Casti ch’era da ses temp ina da las grondas ovras idraulicas svizras. La pli grond’ovra da l’EWZ è vegnida erigida il 1954. Da quel temp è la vischnanca veglia da Murmamera vegnida inundada entras in rempar che retegna bunamain 60 miu. m³ aua. L’aua dal Lai da Murmarera vegn turbinada a Tinizong. L’onn 1971 è vegnì agiuntà il stgalim Tinizong-Casti. Las ovras surmiranas da l’EWZ produceschan en media annuala 203 GWh a Tinizong, 230 GWh a Casti, 28 GWh a Solas, 112 GWh a Seglias e 195 GWh a Giuvaulta. (Seglias e Giuvaulta na sa chattan effectivamain betg en il Surmeir, mabain en la Tumleastga. Tuttina vegnan questas ovras quintadas tar las ovras surmiranas, damai ch’ils lais artifizials e las tschiffadas d’aua sa chattan en il Surmeir.) En tut produceschan las ovras surmiranas da l’EWZ en media annuala 768 GWh energia.

L’emprima dumbraziun dal pievel tenor criteris moderns ha gì lieu en l’Austria-Ungaria il 1869/70. Ils resultats dals emprims decennis èn marcads d’ina ferma immigraziun nà da las autras parts da la monarchia (en spezial da la Boemia e da Mähren) en il territori federal odiern. Suenter la fin da la monarchia e la fundaziun da la Tschecoslovachia èn blers Tschecs ed auters immigrants returnads en lur patria, uschia ch’il dumber d’abitants è ì enavos. Dapi il boom economic suenter la fin da la Segunda Guerra mundiala han ins clamà intenziunadamain lavurers en il pajais (en spezial tras cunvegnas cun la Tirchia e la Jugoslavia). Tras quai è il dumber d’abitants creschì fin il 1974 a 7,6 milliuns abitants. Suenter ina fasa da stagnaziun durant ils onns 1980 èn ils davos decennis puspè stads segnads d’ina creschientscha cuntinuanta. Actualmain (2013) dumbra l’Austria 8,48 milliuns abitants.