Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Elle djåze des sovnances d' on mwaisse sôdård di l' årmêye da Napoleyon Bonapåre. Vo l' la ki rescontere ene piyote (simpe sôdård) del minme årmêye k' est ki bribe ene crosse di pwin. Et portant, ci ptit sôdård la l' a schapé, divinltins, dins ene batreye.

riplanter u erplanter / rplanter (codjowaedje) [v.c.] 1. planter (des åbes). Il ont rplanté des sapéns so tot l' Fwè. F. planter, replanter. 2. rimete des åbes so (ene plaece k' end aveut pupont). Il ont rplanté tos les tienes del Simwès. rl a: ribwejhî. F. reboiser. | riplantaedje u erplantaedje / rplantaedje [o.n.] plantaedje di noveas åbes. rl a: ribwejhaedje. F. reboisement.

zwer [o.n.] 1. efant. Oyi, c' est ça l' bouneur, on l' a cwand on est zwer (F. Dewandelaer). F. gosse. 2. målåjhey efant. I s' fåt atinde a tot avou ces zwers la. C' est on fameus zwer, vosse gamene! rl a: djonne. F. gosse. 3. efant, eritî. Il ont morou sins zwers. F. enfant, successeur. 4. eritî d' abondroets. Fåt dmander l' åjhmince do scrijheu, et s' il est moirt, di ses zwers et eritîs. F. ayant-droit. Disfondowes: zwêr, zwèr, zwèrs', zwâr. Etimolodjeye: riscopaedje do vî mot administratif des lingaedjes d' oyi "hoir" (eritî) dins si fôme pluriyale "les hoirs". Coinrece walon do Coûtchant eyet Årdene nonnrece.

II. [v.c.d.] pinser, reflechi a, trover ene rexhowe a. C' est tot tuzé: dji n' irè nén (Motî d' Bastogne). Dj' a tuzé çou k' dj' aléve fé. Cwè çki t' tuzes co la ? (Motî d' Bastogne). Fårè co k' el "feme sins profession" coridje les fåtes del redaccion Ubén tuzer cwè dire divins l' elocucion (L. Baijot). Si bén tuzêye k' ele pout-z esse, ene tactike come li "Consum" doet-z esse sitrimêye po polou mostrer s' valeur (L. Baijot). Loukîz a: atuzler. F. penser, concevoir, imaginer. >> tuzer tos plans: fé totes sôres di pordjets, imådjiner totes sôres di rexhowes. Franwal: ahåyant po: "élaborer un tas de projets". >> tuzer moirts et corvêyes; u >> tuzer poenne et mizere: awè totes sôres di noerès idêyes. Franwal: ahåyant po: "avoir des idées noires."

Li scole-ehåyaedje : accions po ki toplin des djins aprindénxhe ci lingaedje la. Ki ça fouxhe totavå on payis, u come deujhinme langue, dins l' payis u a l' etrindjir. Li scole-ehåyaedje est fwait pa les estats, les redjons, les comenes, des soces po disfinde li lingaedje, kécfeye des mierdjins (sicoles di walon). Po les grands lingaedjes si spåde foû payis, gn a des instituts amontés esprès, come li British Council (po l' inglès), l' Alliance française (pol francès), l' Instituto Cervantes (po l' castiyan) u li Goethe-Institut (po l' almand).

Joseph Dewez cåze do « bôreataedje simbolike » subi pal djermêye k’ on lzî a dit ki leu langue ni valeut rén, et k’ il è faleut dvizer ene ôte avou leus efants. Do pirlodjaedje vinant des scoles. Adon, c’ est des scoles eto ki l’ ravicaedje do walon, a grande eschåle, divreut vni. Ôtrumint ci serè « foû målåjhey ».

On pout vey et surtot admirer dins l' eglijhe di Vresse on tchmin d' croes unike å monde. Les 14 ståcions sont ostant di tåvleas pondous et ofrous pås årtisses celebes ki frecantént Vresse a tos côps.
Li bachot nos vént des Acoirds di Bologne di 1999. Divant çoulà, on causeûve di graduat po les hôtes sicoles et di candidature po l'université.

1. boket d' fier metou après les botes cavalreces, k' on pike li tchvå k' on-z est monté dsu avou, po l' fé avancî pus rade. Li ptit Lorint, avou ses belès botes, ses sporons tot rglatixhants, et si coulote cavalrece esteut ttossu bea a raloukî ki les sôdårds so les cåtes di novelan (A. Lenfant). F. éperon. >> C' est l' esporon ki fwait li tchvå: C'est l' cavalî ki fwait k' on tchvå est bon u nén. >> rôlete u stoele d' esporon: rôlete avou des picants ki replaecèt li sporon a ene pike. >> Batreye des sporons d' ôr: batreye inte li Conte di Flande eyet li rwè d' France.

Li signorreye di Rozou fourit dnêye e 1043 a sint Bietrumé d' Lidje pa l' eveke Wazon. Après, c' est l' famile do minme no ki divna signeur (di 1220 a 1705, å pus tård).

Li ptizeye des djins (on dit eto: tuberculôze des djins), c' est ene maladeye des djins cåzêye pa ene micobactireye ki s' lome Mycobacterium tuberculosis.

2. (pus stroetmint) tîfusse. Il a l' five. Il a les fives (Motî da Toussaint). Dji m' sovénrè lontins Fouxhoz seurs, di m' voyaedje; po-z atraper les fives, I n' fåt nén davantaedje (J. Dethy). C' esteut on docteur ki médyive li five des efants avou rén k' do cloranfenicol. F. "fièvre typhoïde". >> five nukeuse°.

Dispu don, tos ls ans, li nute do djoû des åmes (do prumî å deus d' nôvimbe), i rvént wåler åtoû do tchestea d' Viepe avou ses tchéns. Et on-z ôt bén li brut di s' coine, mins stofé.

Grand-Rozire (la-minme Grand-Rozêre, F. Grand-Rosière-Hottomont), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Ramieye, el province do Roman Payis.

b) rôlea d' boledjî: usteye po spotchî les mérons, et fé les dorêyes, et ds ôtès påsreyes, et po bouxhî so ls omes ki rarivèt sôs a meynute meyzeure.

Les Payis d' Impire, c' esteut tos les dislaxhîs payis ki n' avént å dzeu d' zels nole ôte otorité, åré l' Impreur lu-minme: ladvins, gn aveut des Dutcheyes (come li Dutcheye do Lussimbork), des conteyes (li Conteye di Lô), des principåtés (Principåté d' Chimai), pa des côps minme des rweyåmes (li Prûsse), des teritweres d' eglijhe goviernés pa on Prince-Eveke (li Principåté d' Lidje), des teres di tchevalîs d' Impire, et les frankès veyes.

Vetou del vå des Ayites Bougmesse, i s' prezinte come en grosse hokete ki monte erîlêymint a 30 digrés eviè Zawiya Ahansal, po rtchaire a 60 digrés.

Li porcession d' Echternak (e lussimbordjwès schprëngprocession, porcession do bontins), c' est ene porcession k' i gn a li mårdi del Pintcosse a Echternak, po siervi sint Wilibrôd.

Ene franke contrêye ou contrêye otonome ou kiminålté otonome, c' est ene contrêye d' on dislaxhî payis k' a toplin des droets po s' govierner tote seule.

Elle a-st ene sitindêye di 8.051,8 km² (ça fwait dipus do cwårt del Walonreye) po 831.600 dimanants. Elle est pårteye e 5 arondixhmints po 1 comenes intités.

1. diner åjheymint des côps d' tiesse, tot djåzant d' on berå, d' ene gade. Dj' ans on berå ki souke: n' intrez nén e paxhi. Des gruzlins tocnut ås cwåreas Pacô, l' bijhe souke come on berå. F. frapper, heurter de la tête.
3. plante del sôre do pixholét, k' on-z ahive co bén po wårni les cortis, e latén sincieus Delphinium. Dj' avans semé ene airêye di sporons (Motî da Forir). F. pied-d'alouette, dauphinelle.

4. bouter (ovrer) >> vos nel sårîz fé hossî: vos nel sarîz decider a s' bodjî po vs aidî po bouter avou ls ôtes. On a bråmint des djins toumetnant ki divnèt vayants cwand s' adjixh di s' diner do plaijhi; pol resse vos n' les såriz fé hossî (R. Painblanc).

Des ôtes payis arabes la k' i gn a des redjimes politike come li ci del Tunizeye, vont kinoxhe eto des bardouxhas ou des påjhires metingues po dmander dipus d' abondroets po les djins. Nén co on moes après l' Tunizeye, c' est l' Edjipe ki fwait si prôpe revintreye. Pu, fén do moes d' fevrî, c' est l' revintreye libyinne. Et tos les mouvmints des revintreyes arabes di 2011 ki s' a spårdou come l' aloumire divins tot l' monde arabe, et minme ådfoû e Moyén Levant.

Mins des ôtes côps, il aplike des rîles d' ortografeyes aplikêyes e 21e sieke pa l' ALWAC. Metans, gn a pont d' loyeures dins les sustantivires.

Roger Prigneaux a cmincî tot djonne a scrire e walon. E 1956, il aveut raskepyî li Ceke “Les Walons d' Ostinde”, la k' i dmoréve, estant, di s' mestî, oficî dins l' Marine Bedje. Li ceke eplaidive li “Gazete des Walons”, la k' i publiyive ses scrijhaedjes e walon.

2. saye k' on fwait po-z ariver a åk, et k' c' est nén åjhey. F. effort. >> fé ene foice: bouter on bon côp po-z ariver a ene sacwè. Ça våt mî k' on manaedje di cénk francs wice k' on fwait ene foice po l' efant (V. Roba).

c) wice k' i gn a pupont d' aiwe, tot cåzant d' on sourd, d' on puss. F. tari. >> fé cou setch: vuder on vere d' on plin côp. >> El Sek Pachî: [n.pl.] no d' plaece del Louviére, di Tchapele, di Nåsse. >> al Setche Vå: no di sacwantès plaeces el Walonreye (Aiwêye, Soûgné); rl a: Setche vå.

III. [o.n.] foirt adoûcixant mot po cou. Dji n' a veyou ki s' padrî. F. postérieur. Disfondowes: padrî, pardèriêre. Etimolodjeye: mot d' aplacaedje di deus dvancetes, a pårti do shuvion "pa drî".

| aprandjler (s' aprandjler) [v.pr.] s' aprester a prandjler. Les motons s' aprandjlént cwand dj' les a fotografyî. Les bedots estént aprandjlés dizo ene grosse buze di raiwaedje.

Belfontinne est conoxhowe dins tote li redjon pol cwålité di l' aiwe do sourdant Sint Furzi (Saint Fursy). C' est l' patron d' l' eglijhe. Il a s' sourd padzo l' viyaedje dins ene sitroete valêye ki les aiwes vont al Simwès.

Li Mont Azourki (e-n amazir, ⵉⵖⵉⵍ ⴰⵣⵓⵔⴽⵉ, ighil azorki), c' est on mont del tchinne do Mîtrin Grant Atlasse, metou å nôr-ess del vå des Ayites Bougmesse, ey å sud-ess di Zawiyat Ahansal.

1. taxhe. Cwand l' coucou tchante, si t' as des cwårs e t' potche, to serès ritche tote l' anêye. I n' aveut pus ene seule cloutche e s' potche F. poche. (V. Roba). >> esse rilevé pa ses potches: ni nén rçire çou k' on ratindeut. F. être de la revue.

Li bédéyisse riprind si mwaisse persounaedje, Professeur Titôrvå, po djouwer on malåde ki s' va fé operer, pu ki va ene sincieuse conferince sol sudjet. C' est Gama-coûte 2.
Dins les pays do Coûtchant, on s' a sovint fotou do persounaedje di Mawoumet. Metans dins l' pîce di teyåte da Voltaire "Mahomet". Loukîz eto les sinses do mot "mawoumet" come kimon no e walon.

Li tins fouzeure (on scrît eto tins foû-z-eures, on pout eto dire libe tins), c' est l' tins k' on-z a da sinne, po fé çk' on vout, foû des eures d' ovraedje.

| schoircî u eschoircî, schoirceye u eschoirceye [addj. & o.f.n.] dischavé (êye), d' aveur sitî cafroyî. Dj' a l' pî schoircî (Motî d' Djivet). F. écorché. >> schoircî evike: a) discotaeyî evike, tot djåzant d' biesses. F. écorché vif. b) coixhî dins s' cour, a cåze des indjustices. Dewandelaer, uco Gabrielle Bernard ont scrît come des schoircîs evike (E. Gilliard).

Li fime kimince et fini pa des berdelaedjes so l' veye di tos les djoûs di deus grands djonneas, Adrien Declouz et Jean-Claude Dermont. So l' adjinçnaedje tecnike di leu velo ki n' va pus. Pus totshûte après, so les feyes et les frecantaedjes. Sbarant (a bon) d' ôre ces djonnes Walons la, skepyî å aireurs do 21inme sieke, poleur cåzer di tot et d' rén dins l' lingaedje di Defrexheu.

| sipanixheure u espanixheure / spanixheure [f.n.] bohêye di spaneyès yebes (arivêyes a grinnes), ki sont totes deures et ki dmorèt dins ene waide el plaece d' ene flate di vatche. rl a: bouzin, housset, bosset.

3. magnî les foyes, les brostions des håyes, des åbes, magnî des crouwås pa ptitès betcheyes, e bodjant bråmint d' plaece, tot cåzant d' biesses magneuses di yebe (gade, djirafe, antilopes). Li vatche eyet l' djirafe sont deus magneus d' yebe; mins l' vatche paxhe, eyet l' djirafe betchtêye. Loukîz a: paxhî. F. brouter (les buissons). Inglès: to browse.

4. mwais, peneus. Del djournêye, si l' ovraedje n' aléve nén u k' il esteut måhaitî, rén k' do pinser "dimwin a messe, djel voerè !", il esteut rabeli (A. Laloux). F. malheureux, contrarié, indisposé.

Voci, cwand on arivéve el pasteure, gn aveut bén sovint pus l’ el mitan dins les toneas; i faleut-z î aler on deujhinme côp; a l’ ivier, co dpus di complicåcions. Gn aveut a Lutrubwès deus abuvrires (06.30-41)

Li noûmot «gama-coûte» a stî foirdjî a pårti di l' inglès «gamma-knife» (coutea gama). On coûte, c' est ene pîce del tcherowe ki find l' tere divant l' schî. Ci mot la a ene sillabe permeteut d' awè l' minme grandeur et l' minme tcherpinte (aplacaedje tîxhon) ki l' mot inglès.

1. pitit bolet d’ tcherbon del cogne d’ ene pitite djaeye, ki rlût foirt cwand i broûle. >> on djoû gayete, on djoû braijhe on djoû crahea°: on n' vike nén advitam. >> des ouys come des gayetes: des beas bruns ouys foirt rilujhants, d' ene djin avou des noers tchiveas. F. "yeux d’ébène". >> kene° ås gayetes.

Li mwaisse persounaedje, c' est onk k' est araedjî d' aler al tchesse. Mins ci tchesseu la a åk a si rprotchî. Soeye-t i k' il a bôreaté ses sudjets, soeye-t i k' i n' respectêye nén li rlidjon. Adon, i rescontere on sint u on priyesse ki l' vout rmostrer, mins i nel schoûte nén.

1. matchandijhe k' on vind tot-z ônant. Gn aveut, la håyné, del toele, des norets et totès sôres di martchandijhes d' ônaedje (H. Forir). F. en coupon.
Les spinoes divrént purade riprezinter des ptits bwès di noere sipene, k' on eployive po fé del likeur di fordenes ki des cis d' blanke sipene.

Li spoûle di passe dins l' hamtea des Houlpeas, dilé Wonde. Pacô, li policî cacheu va fé des rcweraedjes après Lidje. Po sayî d' trover l' moudreu, sol fén do live, i va dmorer on moes a Hesta.

1. k' apoite des maladeyes. Loukîz les, les måhaiteyès biesses, les Papon, les Pinochet, les Nihoûl, et Dutroux (F. Nyns). F. malsain, nuisible, malfaisant, insalubre, dangereux.

4. efoufiaedje, håsse di fé scrire, di cåzer, di fé ene sacwè. Tot l' cwårtî est en ene five (Motî d' Vervî). C' est come ene five k' el prind tot etir (Motî da Gilliard). I n a pus k' des strouks di cabu E nosse cotjhea, Et t' n' as-st e l' åme Ki les båjhes di totes les comeres C' e-st ene laide five (L. Warnant). Li five (di djåzer d' filozofeye dins les sålons del "hôte") aveut rtoumé po ç' shijhe la (L. Hendschel). Dji baloujhive miernou po rapåjhi mes fives (G. Smal). Tel sais bén k' dj' a ståré mes fives a côps d' bwejhe å mitan del cåve (J. Gillain). Loukîz a : fives borguetes dår. F. "fièvre, excitation, surexcitation, agitation, délire, désarroi, trouble, folie". >> il a l' five e s' capotene: esse efoufyî po des tchitcheyes. On dit eto : il a l' diale e s' capotene; c' est on diale-e-coir. F. "c'est un excité, un agitateur". >> five amoureuse: håsse di hanter. Il a l' five pol feye do vijhén (Motî da Gilliard). Loukîz a : tchôde. >> esse el five (b); >> esse dins les fives; u: >> esse acsût des fives; u: >> monter dins ene five: èn pus saveur çou k' on dit, çou k' on fwait. On dit eto : esse dins les tchamps, aveur li tiesse avå les cwåres. Wadjans, aveut dit l' tortowe, ki vos n' arivroz nén Divant mi sol schate-pire ! :: Serîz acsûte des fives ? Dimanda l' live, l' air ewaerêye Lafontinne, ratourné di Jean Rode). Tel sais bén k' dj' a ståré mes fives a côps d' bwejhe å mitan del cåve (J. Gillain). F. "délirer". >> esse el five (c): transi, ni pont fé d' bén, tot ratindant ene sakî, ene sacwè. F. "être inquiet, anxieux". >> mete dins les fives: stombyî, efoufyî. Bén pus k' on pasmint d' tins c' est ene sacwè k' el mete divins les fives, et çoula dispoy k' il est tot gamén (J.P. Dumont). F. "exciter, passionner". >> five di bwesson: kidujhance d' onk k' est sô (d' ene k' est sôle) et ki gueuye est voleur bouxhî so les ôtes. >> T' as del five, dandjreus ! Ti dvéns sot, surmint. F. "Tu débloques, tu perds la tête, tu délires".

1. pîce do haernixhmint do tchvå: longue cingue di cur, ki s' ridobele padrî, ki court sol schene do dos, atelêye å gorea pa dvant, et après l' cawe do tchvå padrî. C' est l' cawire ki tént eshonne totes les pîces do harnitchmint. F. coupière.

Gn a des ôtes sincieus (des Wallons et des ôtes) k' ont eto studyî ci son la, veyanmint k' il egzistêye u a egzisté dinltins dins des ôtes "pitits" lingaedjes romans.

2. come on pout, nén trop bén, må, al varade, tot-z ovrant come on halcotî. Dji saya d' djåzer walon, mins al viss al vass (J. Camus). Loukîz: a l' avirance, come ci come ça. F. "couci couça, sans prétention".
Po les muzulmans, Mawoumet, c' est on persounaedje sacwè, k' on n' pout nén ddja fé s' portrait. C' est parey po les crustins avou Djezus-Cri.

I. [o.f.n.] li ci (cene) ki betchtêye, copurade: a) ptit magneu(se); b) magneu d' yebe ki betchtêye purade ki paxhî. Dins on zô, po sognî les betchteus, i n' fåt nén des trop foirts fôraedjes. Loukîz a: paxheu; Loukîz a: tchafouyåd.

octôbe [o.n.] dijhinme moes d' l' anêye, k' a 31 djoûs. F. octobre. Eployaedje dins des fråzes: rl a: djanvî. Disfondowes: octôbe, octoûbe, octombe, octônbe [octônp].

Ele vént purade so l’ Årdene, dins les prés. Mins on nd è trovéve eto dins les trîs d’ Salzene, di Djiblou, di Måtche-les-Dames. Li ptite sôre si trove eto sol Pitite Louwate (fagnes del Croes Schaye).

On sorlevé caractere ou caractere metou e-n espôzant ou caractere-su, c' est on caractere ki s' mete, e pus ptit, dirî èn ôte caractere sicrît normåldimint.

2. (metou purade padvant) ki ci n' est nén on fås, tot djåzant d' ene sacwè. I gn aveut foû d' zels des veritåvès gazetes, ki djåzént come des årmonaks, et å corant d' tot çou k' s' aveut passé inte di Mouze et d' Aiwe d' Oûte (J.P. Dumont). Li voye di tere divneut la ene veritåve trouflire, et les rowes del tcherete s' efoncît e wachisse (P. Renson). Bref, on åreut dit del veritåve pea come do vroûl (R. Dambly). C' esteut-st on veritåve adjeyant (M. Hicter). F. vrai, véritable, authentique.

2. bodjî tofer, tot fjhant do brut. Mi pwetrene est ene foidje Ki randaxhe sins aresse; Po-z ersaetchî di m' goidje Mi alinne, tant k' ele sårè (Simone del Goulete). On-z ôt on roumdoudoum, come si ene biesse randaxhreut dins les fagots et les plantches ki sont dresseyes siconte do meur (L. Mahin). F. remuer, s'agiter.

les alofômes oblidjeyes ou alofômes cotourreces, ki candjèt l' mot oblidjeymint, sormon l' cotoû (voyale ou cossoune padrî, a l' atake ou å mitan d' ene fråze ou d' on boket d' fråze, vitesse do cåzaedje).

pupter (codjowaedje) [v.s.c.] saetchî so s' pupe. Et adon, i puptéve piyane miyane tot fjhant a tchaeke côp on ptit frexh brut avou ses lepes (J. Selvais). | pupteu [o.n.] foumeu d' pupe.

Po toutchî leu tchômaedje, les foû-z-ovraedje divént aler pwinter al comene. A conter di 2006, l' awaitaedje des foû-z-ovraedje si fwait electronicmint pal voye di l' Etrernete u di Rantoeles divintrinnes.

1. pinser, reflechi. Dji m' va passer l' nute tot tuzant po rfé l' minme tchanson k' i gn a cwarante ans (Mme Cambier). Sins tuzer, come èn efant coixhi, Mossieu A a stitchî s' doet e s' boke (L. Hendschel). F. penser, réfléchir. >> tuzer lon, tuzer pus lon: vey lon padvant çou ki pôreut avni. Franwal: ahåyant po: "être prévoyant". >> tuzer lu tot seu, leye tote seule: tuzer sins dmander cwè ås ôtes. F. penser intérieurement. >> On n' tuze måy assez: dijhêye cwand on s' rind conte k' on-z a rovyî ene sacwè dins èn ovraedje. >> tuzer al vude, tuzer sot: tuzer sins rzultat. Loukîz a: catuzer, racatuzer.

I fåt médyî les malådes shijh moes å long, avou des pilures. Les cas prins a tins riwerixhèt sins trop di kernaxhes å peumon. Come di djusse, les bokets do peumon k' ont stî distrûts divant l' médiaedje ni s' rifront måy.
E 1930, pol cintinme aniviersaire del Beldjike, on rifjha l' minme, mins avou des cråmignons di scrijheus e walon : Nicolas Defrexheux, come di djusse, mins eto Henri Baron, Toussaint Brahy, Joseph Vrindts, Joseph Closset (pere),

Ene nute, des djins – on n’ sait nin kî – les ont vnou haper sins doûceur. On les voet co roter lontins el nive dins l’ sipesse brouheur dol montagne. Et pu : pus rén !

Ricardo Eliécer Neftalí Reyes Basoalto alias Pablo Neruda, c' est on fjheu d' arimeas Tchilyin, sikepyî e 1904 et moirt e 1973. I rascoda l' pris Nobel di leterateure e 1971.

1. si djoker d' nouri èn efant, u l' fé passer d' on nourixhaedje avou des poures di laeceas a on sognaedje avou des boleyes; espaitchî d' teter, u arester l' laecea a on djonne d' ene biesse-a-tetes. On spanixh ordinairmint les efants a noûf moes (H. Forir). Ci ptit la n' a nén co stî spani. On l' a spani tot djonne. Dji vôreu bén spani nosse biket, mins il est co trop flåwe po l' moumint (ramexhné pa M. Francard). On n' sipanirè nén l' polin asteure. Li troye a spani s' niyêye. Nos catchots sont spanis. F. sevrer. >> Il a stî spani avou on soret; u: on harin; u: al moståde; u: avou ene sasse: c' est ene sôlêye (cwand on lyi a rsaetchî l' laecea, c' est come s' il åreut dné ene sacwè d' salé, di picant e s' boke, et lu tofer diveur boere po fé passer ç' gosse la). >> Il a stî spani avou ene rombosse: il a ene grande lådje boke.

Li diyocside di carbone (ossu lomé gaz carbonike ou anidride carbonike) est on gaz, di formule tchimike CO2, rizultant del combinåjhon do carbone avou l' ocsidjinne.

Elle a scolé toplin des djouweus d' teyåte di tote li Walonreye, sacwants divnous des rlomés mwaisses del djowe, inte did zels, Jacques Barry. Et fé moussî do walon dins l' posse après Lidje.

I. [o.n.] pôce (purade dins les doetreces . Ses ptitès mwins d' efant rilevént s' blanc dvantrin, ubén ele les croejhléve so s' vinte, e tournant ses pôcets (A. Yande). >> Pôcet, Laridet, Grande Dame, Djhan d' Laecea, Pitit Coutea: doetrece po ls efants.

L' Aclot, ça a eto stî ene gazete askepieye pa Georges Willame k' a parexhou di 1888 a 1890 et ki studyive li walon eyet l' foclore di Nivele.

On ri (on dit eto : on rew, on bî ou, astok des Flaminds, on bek), c' est ene corante aiwe, nén foirt lådje, ki cmince sovint a on sourd, et s' maxhî a ene pus grande aiwe.

elodjaedje [o.n.] (mot d' éndjolisse) l' accion di s' elodjî. >> no d' elodjaedje: li no k' on tape po s' idintifyî et s' elodjî so ene copiutrece. Ing. login name.

Li betchete a- di rindaedje ou betchete a des viebes del 4inme troke, c' est ene betchete a- ki s' abetchtêye a des viebes del 4inme troke fwaits so des addjectifs, ki vlèt dire "rinde pus + addj."

Cirou (prononcî Cîrou) u Cirou-Moustî, F. Céroux-Mousty), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Ocgniye-Li Noû Lovén, el province do Roman Payis.

clitike [o.n.] (mot d' linwincieus) pitit mot etroclåve. Après on prono et divant ene voyale, les clitikes "el" eyet "els" si polèt scrire disclapés do prono (L. Hendschel).
Jean-Luc Fauconnier rivént so l’ indiferince des politikîs eneviè l’ moraedje des langues. Cwand on distrût on monumint istorike, gn a do herleme dins les gazetes. Cwand l’ dierin cåzeu d’ on ptit lingaedje mourt, c’ est l’ silince !

| tijhnaedje [o.n.] no d' fijhaedje et no di çou k' est fwait (accion eyet si adierça) pol viebe "tijhner". F. "taquinerie, harcèlement". >> tijhnaedje pol seke: tijhnaedje po-z aveur ene rilåcion secsuwele. F. "harcèlement sexuel".

Belès letes e walon : eplaidaedje del ramexhnêye d' arimeas "Poésie en patois de Liége" da Tchåle Simonon, avou on novea sistinme ortografike.

Li gaz carbonike est prodût pal combustion do tcherbon et di tos les derivés do petrole, li fermintåcion des likides et l' respiråcion des djins, des biesses et des plantes.

ewaeråcion [f.n.] airance avå des djins tertos ewaerés. Cwand li saedje-dame tapa l' banstea å lådje, dj' abouta foû ene grosse tiesse ki meta tolmonde dins l' ewaeråcion (M. Hicter). F. étonnement, stupéfaction. Disfondowes: èwaraucion, èwarâchon, awarâcion.

Di s' mestî, Georges Alexis esteut on rlomé industriyel di Lidje. Il askepia si prôpe sicieté "Etablissements Georges Alexis" ki s' lomront pus tård "Aciers Alexis - Liège".

| tuzêye [f.n.] çou k' a stî tuzé. Oyi, on sfwait martchî n' est nén tuzêye di biesse K' i rsaetche si tchapea-buze et dji sôte disso s' tiesse ! (M. Carez). F. pensée, réflexion, considération, remarque.
'A Piramide 'e Cheope a Giza, 'a cchiù antica nfra 'e sette maraveglie e l'unica ca sopravvive ancura ogge. 'Mmenza dimora 'e riposo eterno d"o faraone, glorificazzione d"e suje 'mprese 'n vita.

Comme conduttrice, appresentaje Chewing gum show 'nsieme 'a Maurizio Micheli, Night and Day, Chi tiriamo in ballo, Il piacere dell'estate e Sereno Variabile. 'A fine 'e ll'anno uttanta facette 'bbuono 'o tiatro, quanno finalmente putette recità rint' 'a ruoli cchiù 'mpignati. Aropp' fatto nu grande successo co 'a piéce 'e Sandro Mayer Bivio d'Amore, 'o 2004 partecipaje 'a sicconna edizione 'e l'isola di famosi, L'isola dei famosi, venenno eliminata rint' 'o corso da settima puntata co 'o 43% di voti. Mo' fa attività 'e attrice tiatrale e produttrice po cinema. 'O 14 'e settembre 2010 apprisentaje Borghi e mestieri 'ncoppa 'o canale satellitare Leonardo (Sky). 'A pusato annùra pe' svariate giurnale 'e zuzzimma tipo Playboy e Playmen.

Pe' Serie A (ca accumincianno d''o campionato d''o 1999-2000 è chiammata pure Serie A TIM pe''mmiezo d''a sponsorizzazione) se vole 'ntendere 'o cchiù importante campionato 'taliano, addo jocheno 'e squadre cchiù forte d''a penisola. Chesta competizione fa vencere 'o Scudetto ('nzieme a Coppa Scudetto e 'a 'nnummenata e Campione d'Italia) a 'na squadra ca se classifica 'ndo primmo posto. Pe' mo chelle ca l'hanno vinciute cchiù vote so state 'a Juventus (ca ne tene 32 ncopp 'o camp e 30 p''a FIGC), l'Inter (ca ne tene 18), 'o Milan (17), e 'o Genoa (9). E' difficile ca squadre ca nun so' capoluoghi e reggione venceno o scudetto: succerette 'na vota a 'o Verona e 7 vote a 'o Pro Vercelli, po' nun ha cchiù succieso.

'O 6 'e abbrile è 'o 96° juorno 'e ll'anno secunno 'o calannario greguriano ('o 97° ' int''e l'anne bisestile). Ammancano 269 journe p''a fine 'e ll'anno.

Se truova ê pere 'e Vesuvio ca cummigliette 'a cità rummana 'e Oplonti ccà 'int' 'o 79. Ll'UNESCO annummanaje 'e scave comme nu sito d''o patrimmonio 'e ll'umanità.

Ariana Grande-Butera (Boca Raton, 26 'e giùgno 1993) cunusciute semplicemènt comm'â Ariana Grande è 'na cantante, attrice e cumpusitrice mmericana 'e genere pop e R&B.

n° 7 Het Pand van Spanje (Gl Pegn e la Spagna), Casa e la Cherperazione e gl’Arciére. È la casa chiù ròssa e la chiazza, asata tra gl 1580 é gl 1582. A part pe ngima, ngòpp’a gl frendone z’asa la štatua equèštra derata e Sand Giòrg ch’accide gl Draghe, òpra ottecendèsca e Jef Lambeaux.

Fatecaje 'int'ô spitale 'e Nizza, addeventanno ciardiniere capo d''a scola centrale d''e Arpe marittime, ao 1801 fuje annummenato prufessore 'e botanica ô liceo mperiale, 'o liceo Massena 'e mò, e â scola preparatoria 'e mericina, accupannose pure 'e ll’uorto botanico d''a cità nteressannose aé branche varie d''a storia naturale.

Euro1080: A' primma televisione ca' se vere cu l'aveta-visione rint'a ll'Europa (Nun se pava assaje: sule l'attivazzione ca nun costa manco assaje!)
Estraterrestre umanoide cu n'apparenzia quase umana sbarcheno 'ncoppa â Terra d'o quarto pianeta da stella Sirio cu na flotta 'e 50 dischie volante ca piazzeno 'ncoppa aé chiu grosse città do munno. Diceno 'e essere venute 'n pacia e vanno truvanno ajuto ra l'essere umane pe puté avé cjerti sustanze chimiche nicessarie 'ncoppa ao pianeta loro. Pe parta loro prumetteno 'e spartere a tecnologia avanzata ca teneno cu l'essere umane: é guerne do munno accetteno e é Visitors se cumquisteno a cumfedenzia dé putiente.

Meùrth e Mosèll (Meurthe-et-Mosellè) è nu' dipartimènt francès ra' regiòn Lorenà (Lorrainè). Confìn cu e' dipartimènt ra' Mosèll a nord-èst, ro' vascio Renò a èst, dei Vosgì a sud e ra' Mosà a ovèst. A nord-ovèst confìn cu o' Belgiò (provincià ro' Lussemburgò) ed o' Lussemburgò.

Aròppo 2 anni 'e fatica, finalmente ascette 'o prìmm'album tutto in inglese, "From the inside" apprìmma in America, poi pure in Italia. Ca dìnto ce stanno alcune suoje canzone canósciute, 'int''a versione inglese.

'A jontajeno a Roma e all'ate ccitta cchiù' mpurtante d' 'a Campania cu 'na bbona rete 'e vie, e tutte 'e cchiù 'mpurtante ccittà maritteme 'e ll'Uriente ce facettero stazione 'e cummercio. 'A scesa d' 'a città 'e Pezzulo accumminciaje attuorno 'o 70 d.C., quanno s'arapette 'o puorto d'Ostia, vuluto 'a ll'imperatore Claudio, e fernuto 'a Nerone.

'O 'nsettiamento d''o polo nnustriale ha prufonnamente cagnato 'a struttura 'e ll'area ca se truova ncopp' ô gurfo 'e Puzzuolo, ê pennine d''a cullina 'e Pusilleco.

Ndònie Gramsci, nome sane Ndònie Frangische Baštiane Gramsci (Abas, 22 jennare 1891 – Ròma, 27 abbrile 1937), fòtte ne pelíteche, felòsefe, gernališta, lenguišta é críteche letterarie taliane.

È n’andiche íbbrede, faštima tra gl pomèle é gl mandarine, ma da siécule crésc comm a na spèce autònema é ze pò repreduce trámmete nzite é a capemuort.

'O '''Scuoglio 'e Ruvigliano, è n'isola piccerella do gulfo 'e Napule, sta vicino 'a foce do sciummo Sarno, 'ndà lucalità Ruvigliano, 'o cunfine fra Castiellammare 'e Stabbia e Torre Nunziata, che c'ha appartene amministrativamente.

Pure si stacn nda pruincie divierze parlan o'stesso rialetto pure si cu cocche varizione ra pais a pais. Siano e vrasejano p'esempio so mischiat pecche e pais e l'agr nucirin-zarneze tenon nu rialetto nnapulitano, ma chiu o men a fine ie a stessa cosa.
Se rice, e documentato, che a Milano Leonardo ebbe dei uagglincelli alievi e a' chisti erano destinati e'scritte raccolte into'o' Trattato ra'a'Pittura. Tra ell'opere cchiu importante e famuse into o' soggiorno milanese se ricordano a primma versione ra'a' Maronna re'e' Roccie, a Dama cu ll'ermellino, 'o ritratto ra'a' dama (conosciuto pure sott'o'nomme La bella Ferronièere) e o' ritratto e' musico. Leonardo forse nun cuntento e ciò ch'aveva avviato, tornò a cchiu riprese ngopp e' soie ripinte. Into o' 1495 fino a' o' 1497 fu occupato int'a n'opera e importanza munniale ppa a storia ra'a' pittura. l'Utema cena, affrescata ngoppa a' na parete ro'o' refettorio e'o' conviento e Santa Maria re'e' Grazie a Milano. Però o soie esperimiento ngopp'll'uso e e' tempere grasse ngopp'a ll'opera, già poche anne aropp, sgarrubbò ll'opera, e e' tentative e' restauro song tutte fallite into o' 1726. Grazzie a nu programma e' restauro e' conserazzione fatto ngopp'a' critere scientifiche,into' 1977, parte ra'a' pittura origginale è stata restituita ppe l'asportazzione re'e' ridipinture fatte ppe e' restaure precediente. Song acussì venute intà a' luce e' culure brillante e e' pennelate e' Leonardo e è stato evidenziato l'effetto illusionisteco ppe l'impianto prospetteco ricercato ra'o'pitture.

'Int''o 2004 ll'arcivescuvo 'e Gorè in Africa, Mons. Rosario Pio Ramolo l'ha nnummenata Testimonial internazionale dei bambini poveri del Ciad, p''e quale trova 'e sorde pe' fa 'e scole e ll'ospedale.

Slòw Foòd, attravèrs progètt (Presidiì), pubblicaziòn (Slòw Foòd Editorè), eventì (Terrà Madrè) e manifestaziòn (Salòn ro' Gustò o' Lingòtt e' Torinò, Cheesè a Bra e Slòw Fìsh a Genovà) si è impegnàt ppe a' difesà ra' biodiversìtà e dei dirìtt dei popolì a' sovranìtà alimentarè, battendòs contrò lomologaziòn dei saporì, lagricoltùr massivà, e' manipolaziòn genetichè. Attravèrs a' retè e' associàt ca' si incontranò, si scambiàn conoscènz ed esperienzè, Slòw Foòd ha intesò fa' ro' godimènt gastronomìc pure nu' attò politicò, sottolineànd comm aret a nu' buòn piattò ci sianò sceltè operàt int'e' campì, sullè barchè, int'e' vignè, int'e' scuolè, int'e' govèrn.

Gl pecurare, (/pǝkuraːrǝ/), è na perzona che tè le pècura, che ce dá da magnà, le cura, le uarda, le pòrta a pasc, nzomma rrésc a camba prengepalmènd che ss’agnemale.

Sta a sud cu' Napule, a est Nola e nord e ovest Caserta e Aversa, trovannose dint' 'o ammazzuccato urbano 'e Napule, ca è 'o cchiù gruosso ammazzuccato urbano d' 'o paese doppo chillo 'e Milano ed è settema 'int' 'a crassifeca d' 'e aree urbane cchiù pupulose 'e ll'Europa.

diagramma: è 'nu segno nun iconeco, o communque cu 'nu vascio grado 'e iconecetà, e può pertante nun ave alcune richiam' 'a realtà, ppe esempio 'o segno Nike.

Juneau ([ˈdʒuːnoʊ]) è 'a capitale do Stato do Alaska, 'int'e State Aunite. 'A città è gruosse 8 430,4 km² cu na populazzione 'e 32 164 'e abitante (2011).

Lu graféme〈i〉è gna lu sone de lu taliane /i/, salve cacche cummune duà se trove pure n'antru sone /ɪ/, azzò a Sammalendine nome va' a dice cuçì gné [ku'ʃɪ] e no ca [ku'ʃi].
'E ccuorne songo presente schitto nfra ll'uommene d'ê cierve. Chiste cumpajeno a ffine d'ô primmo vierno, ncopp'ô stilo, cresciuto 'int'a reggione fruntale, recupierte da nu strato 'e pellame, ritto velluto; a luglio 'o velluto iogne ô massemo sveluppo suojo, ussifecannuse. 'Int'ô sicunno anno, p'â deminuzzione 'e testosterone, 'o ciervo perde 'e ccuorne ca se staccheno e careno, pe' puo' recresce 'ncap'â staggione sequente e accussì pe' tutta 'a vita 'e ll'anemale.

’O spettaculo fuje mannato in onna e avette nu successo gruosso assaje . Appresentava Milly Carlucci; ’a Regia era ’e Simonetta Tavani e ll’autore d‘ ’o spettaculo fujeno Massimo Bonfanti, Massimo Cinque e ’o stisso Peppino di Capri .

Da la fine de gl otteciénd ne muare d’aggènd ze n’jètt a gl èštere: che n’ann sule ze n’jètt cchiù de gl 6% de la pepelazione; é quéss derètt fin’a la nduštrializzazione de gl Sudd.

'A carriera soja accummencia, tra ’a fine ’e ll’anne cinquanta e 'o prencipio ’e ll’anne sissanta, e è chiena ’e tanti ccanzone ’e successo, comme a: Voce 'e notte, Io te vurria vasà, Let's Twist Again, St. Tropez Twist, Nun è peccato, Malatia, Nessuno al mondo, Luna caprese, Roberta, Un grande amore e niente più, Non lo faccio più , Champagne... e tanti ate ancora

'O nomme Barano se trova ngopp'a na lapide d' 'ô 1574 (o ô 1270) ca ricorda 'o vescovo Bartolomeo Bussolaro.'E primme colunizzature 'e Barano fujerono 'e grieci, ca facero 'a fonte 'e Nitrodi nu ninfeo ca sta abbascio 'a protezzione d' 'e ninfe e 'e Apollo, dio d' 'a belezza e d' 'a salute. Chiammato primma solo Barano, 'int' 'o 1862 'o Commune scigliette 'e chiammarse Barano d'Ischia.

Lu tretorje è pe la masema parte mendagnéuse, nghe la ceima cchiù alda nne lu màunde Castelfraiano (canuscéute gné lu màunde) a 1415 m.s.l.m. e nghe lu luche cchiù vasse ne lu vallàune de lu Sènde a 489 mètre. Ngeima a lu màunde ze trova l'Oasi naturale abetina di Selva Grande ca è nu vàusche d'abbeite ghiènghe sarvauardète da lu WWF. L'aldre mundagne, ca hanne štète ausuóte da le cundadeine pe ce zappà, uje tènne poca êàrve pe la tèrra mmalamènde e schitta le lochera cchiù vasse mo sonne apparète da le chiêànde. Côèssa è l'accaggiàune ca porta, a ogne anne, a ze presendà co' lamatéura nghe dammôèje a le štrète e spandeche pe l'abbetêànde.

Friburgo (Fribourg ppe franzese, Freiburg ppe turesco) è na cità Sguizzera. È 'o capoluoco d''o cantone Friburgo, 'e circa 36'000 'e abetante.

Nu primmo passo 'mmerzo 'a requalefica d''a zona è ciertamente ll'arapatura ô prubbeco d''o pontile: cumpretamente restrutturato, è 'a passiata a mare cchiù lunga 'e Europa, cu 'e 800 metre suje.

'O 28 'e ottovre è 'o 301° juorno 'e ll'anno secunno 'o calannario greguriano ('o 302° ' int''e l'anne bisestile). Ammancano 64 journe p''a fine 'e ll'anno.

I' m'arricordo 'e Napule è 'na canzona napulitana, scritta da Pasquale L. Esposito e musecata da Joseph Giuseppe Gioé. Fuje cantata da Enrico Caruso.
Comme giurnalista, cullaburaje ch' 'e ghiurnale L'Espresso e La Repubblica, e tant'ati riviste comme: Nuovi Argomenti, Lo Straniero, Nazione Indiana e Sud, se può ncuntrà pure dint'a diverze antologgie comme Best Off. Il meglio delle riviste letterarie italiane (2005), e Napoli comincia a Scampia (2005).

'Ind'ô 2001 jesce ll'albùm La voce del grano,'n'albùm ca ammesca sunate napulitane e mediterranee e ca porta n'ata vota 'o gruppo 'ind'ê prencepale cità d' 'o munno,'ind'ô 2005 a finale vene pubblecato ll'albùm Candelora,ll'urdema fatica discografeca d' 'a NCCP,albùm ca ammesca 'a canzone classeca napulitana cu 'nu pucurillo 'e rap.

Ll'Asia cu circa 44,4 meliune 'e km² è 'o continente cchiù granne e na parte 'e ll'Eurasia. Ll'Asia copre quase 1/3 d''a superficie d''a terra. 'Int'â ll'Asia vivono circa 3,5 'e meliarde 'e pperzone quinne 60 percento d''a populazzione munniale.

Ercolano, come cità, nun scumparve: anze fuje aroppo custruita na nova cità 'ngopp'o stisso sito ca ce stava chella 'e primma, pure se nun avette cchiù 'a 'mpurtanza 'e primma.

A mano a mano ca a serie va annanze, se scummoglieno é 'ntenzione overe dé visitors: s'arrubbà tutta l'aqua da Terra e arreducere l'umanità a na fonte 'e alimento, lassanno sulo a cocche schiavo e surdato-carne 'e maciello pe é guerre ca é visitors cumbatteno cu ati razze estraterrestre.

Radio Studio 54 Network o Studio 54 Network è na stazione radiofonica italiana, funnata 'e Pietro Parretta , Francesco Massara, con Enzo Gatto, Memmo Minniti e Pietro Musmeci dint'ô 1985 a Locri.

Gl Favesarache, /favəsaˈraːkə/, è n'álbere spegliand e la famiglia e le Ulmaceae (e le Cannabaceae pe la classefecazione APG) ávete affin'a 25 m; la scòrza, liscia, è e chelore grigg-cénnere; la ciuffa è tonna che gl ramitt nghianate o, cavvòta, appise. Le rámera gione suo pelose. Pò cambà 500-600 ann prò crésc chiane chiane; pebbía e la bòna reseštènza a la sécca, a gl jèle, a le petature, a gl nguinamiénd é a gl fatt che fa assá mbréa, vè addeprata a l'alberature štradale.

'A Società Sportiva Calcio Galatasaray è na squatra 'e pallone d"a Turchia, d"o quartiere d"a Galata 'e Istanbul. Funnata 'o 1905 d"a burghesìa laica d"a città, é canusciuta assaje p"o pallone, ma nce sta pure 'a squatra 'e baskét. 'O stadio d"o Galatasaray é 'o Türk Telekom Arena 'e Istanbul ca tene 55.000 poste pe s'assittà.

n° 38 De Balans (La Belangia), Casa e la Cherperazione e gl Tesseture, andiche tribbunale, fòtt recheštruita dòpp z’èss appecciata a gl 1541.

'Int''o 2007 ha fatto nu prugetto pe' Napule e p''e guagliune 'e Scampia, Periferie in Festa pe' purtà 'a cultura e pe' levà 'a delinquenza 'int''e zone cchiù povere d''a città.

Ê abbiate d''o 2015 addiventarranno attive 'e stazione d"a linea 1 e d"a linea 6 d"a metrupulitana 'e Napule, situate nfra 'o triatro e 'o castiello.
'O cumune è dutato 'e nu palattezzo d' 'o sport in cuie vengono pratecate basket, pallavolo 'e nu campo 'e pallone in terra battuta, in cuie c' è pure na scola calcio giuvanile.'O cumune ha avuto varie scquadre 'e pallone, ntra cheste pure 'e mmò ca milita 'a Primma Categurìa Campania Girone D,l'U.S. Casavatore 1963, 'o risultato cchiù bello è stato 'o campiunato 'e eccellenza disputato a cavallo 'e ll'anne 70', 'o culore suciale è 'o Granata.

'E primme 'nzediamiente dint"a ll'area songo antichissimi. 'O cumune 'e San Gennaro Vesuviano sta 'int"a chianura campana (ca anticamiente era canusciuta co nomme 'e Planum Palmae),ogge canusciuta cchiù meglio comme 'o Chiano, finnuto d"o Monte Vesuvio e d"o monte Sant'Angelo.'O Chiano è quase nu naturale cullegamiento geologgeco ntra ll'agro nocerino sarnese e ll'agro nolano.

Massa relativìsteca nun vene ausata assaje d' 'e fìseche mudierne, che aùsano «m» pe significà 'a massa d'abbiento quanto ca E = mc² è l'energìa d'abbiento (zzoè, l'energìa 'e l'uggetto quanno s'ha fermato) 'e l'uggetto. Dint' a sto caso ll'equazzione solo s'applica a uggiette fermate; 'a forma muderna pe l'equazzione pe n'uggetto cu qualonca velucità è

'O 23 'e aùsto è 'o 235° juorno 'e ll'anno secunno 'o calannario greguriano ('o 236° ' int''e l'anne bisestile). Ammancano 130 journe p''a fine 'e ll'anno.

Quanno Donovan tenta 'e denunzià chesta situazione, a trasmissione vene bloccata e Donovan addeventa nu bandito recercato tanto d'a pulezia quanto d'é Visitature.

'E sette maraveglie d"o munno antico songo 'e strutture e opere architettoneche, artistiche e storiche ca 'e Griece ed 'e Rummane ritennero 'e cchiù belle e straordinare artifice 'e ll'ntera umanità.

Fuje ll'urtemo rre d'ê Ddoje Sicilie d'â morte d'ô pate (1859) nfino 'o 1861 quanno fuje deciarrato decaduto 'o Regno d''e Ddoje Sicilie a seguito 'e ll'envasione 'e Giuseppe Garibaldi e 'a pruclammazzione d'ô Regno d'Italia.

Tutt'ê località d"a penisula hanno na viecchia e cunsolidata vocazione turistica e songo canusciute pe tutt'ô munno pe 'e bellezze naturalistiche lloro. Tutt'ê comune d"a penisula surrientina song' attraviersate d"a Strada Statale 145 Sorrentina, che è ll'unneca arteria stratale ca cunsente 'e cullegamente nfra 'e comuni d"a zona.

ll'ate cagnamiente fujerono aroppo 'a 'o terremoto ro'o' 1732. Into 'o 1735, se facette 'a decurazzione 'a stucco ppe opera d'Andrea Tramontano.

'O 20 'e frevaro - Venette nu terramoto 'e magnitudine 4,4-4,6 in Calavria (pruvincia 'e Cosenza) 'int'â notte nfra 'o 20 e 'o 21 'e frevaro

'O pulacco è parlato comme lengua matre da 44 meliune e cristiane e se parle pure 'n ate state: Australia, Austria, Azerbaijan, Bielorussia, Canadà, Croazia, Repubbreca Ceca, Estonia, Finlandia, Germania , Ungheria, Israele, Kazakistàn, Lettonia, Lituania, Rumania, Russia, Serbia, Slovacchia, Ucraina, Emirate Arabe, State Aunite d'America. E' sturiato da 10 000 cristiane ndo' munno.
Nterr 'e Autavilla c'è stata ggente ggià all'epoca r''a preistoria. Infatti tenimm pur scav e so stat truvat cose 'e gente ca vivevan sti post nel VII a.C. rint''a na zona chiammata San Lorenzo. E ppò 'a Parula se facett na battaglia mpurtant. Spartaco e 60.000 schiavi cuntrarie a Roma abbuscaren ra 'u Generale romano Pompeo nel 71 a.C.. Nfatt ce sta nu post a chell'ata part r''o fium ca se chiama 'Pompeo'.

Ce sta 'a stazzione ferruviaria 'e Palma-San Gennaro, telegestita.'O centro è pure cullegato cu bus navetta 'a stazzione Circumvesuviana 'e Rione Trieste.

Se crére ca 'o comune fuje funnato da 'e Rumane, c'ô nomme 'e Castrum Leonis, ma nun se teneno documienti p'azzertà chesta ipotesi. P'â primma zittazione s'adda attènnere 'o 1027, addo' se parla 'e ll'abbazzie 'e Santa Maria della Noce e 'e San Salvatore int'ô territuorio r'ô paese, ma 'o nomme r'ô comune cumpare p'â primma vôta 'ncoppa 'o libro 'e Ruggiero II sulo int'ô XII seculo, arro' è chiammato Quatllun (Castiglione). 'O paese facette parte d'ô Regno 'e Napule fino 'o 1861, int'â pruvincia 'e ll'Abruzzo citra.

'O Rodano (Rhône int'ô franzese, Rotten int'ô germanese) è nu sciummo mpurtante d'Europa. È luongo 'e 812 km e scorre tra a Sguizzera e a Franza fin'a cché jesce int'ô Mar Mediterraneo.

Camba pellecchiù a morre píccule ngim’a gl'albere é mmiés'a gle šterpune, addó chetruisce nédera tonne, fatte de frunne e mušchie. Se tròva a le chiane é a la mendagna affin'a 1.500 m.

'A cità prencepale era Malies o Maloenton, 'a ca etimologgia significa prubbabelmente terra 'e 'mmorre o terra 'e 'ngiarmo pe' 'a pusizione felice. 'E rummane latinizzarono 'o nomme 'into Maleventum.

S'accumpagnano spisso cu 'e frijarielle ('nu tipo 'e cimme 'e rapa ca se cucinano sfritte cu aglio, uoglio e cerasiello) o cu 'e patanelle tagliate a quadrette e frijute.

'A città è attraversata da diversi corsi r'acqua: 'o Rigatore, 'o San Francesco e 'o Fenestrelle, tutti affluenti ro' fiumme Sabbato, oggi assaje impoveriti ed in parte interrati.

Vincenzo Regina, Le chiese di Napoli. Viaggio indimenticabile attraverso la storia artistica, architettonica, letteraria, civile e spirituale della Napoli sacra, Newton e Compton editore, Napoli 2004.

Meùrth e Mosèll (Meurthe-et-Mosellè) è nu' dipartimènt francès ra' regiòn Lorenà (Lorrainè). Confìn cu e' dipartimènt ra' Mosèll a nord-èst, ro' vascio Renò a èst, dei Vosgì a sud e ra' Mosà a ovèst. A nord-ovèst confìn cu o' Belgiò (provincià ro' Lussemburgò) ed o' Lussemburgò.

'A villa d'Elboeuf è nu palazzo settecientesco ca venette fatto a Puortece ô 1711. Fuje a primma, pe cronologgia, d"e 122 ville vesuviane d"o Miglio d'oro.

'O significato e' chisto titulo onorifice vene ddo fatto ca' dint'ô antico medioriente re, sacerdote e profete venivano solitamente scigliute e cunzacrate pe' bbia 'e l"unzione cu ll'uoglie aromatice.

'E primme tracce 'e n'abbetato 'e na certa 'mpurtanza songo, a Pumpeje, d''o VI seculo a.C.; pure se chesto periudo 'a cità, 'ncora piccirilla, nun rivela 'o bisogno 'e servirse 'e nu piano regulatore e sembra 'o risultato 'e nu ammazzuccato urbano 'e palazze sotta 'e 'ncoppa.
Puortece ha nu piccirillo gurfo:'o Ranatiéllo. 'O nomme vene d"o fatto ca anticamiente, d"a villa 'e Puortece, fino 'o Cunviento d"a Santa Maria, 'int"o setteciento, ncerano accà piante 'e Ranate.

Gl legname (ch'ard buone) ghiangh-verdaštr o greggiaštr, tuošt é flessíbbele, venéva addeprate pe fà rème, cerchiune e le ròte, pale, frušt,... L'òssa e gl frutt venévane becate é nfelate p'avé cullan'e crone da resarie (nfatt ss'álbere, a parecchie víe, vè chiamate "gl álbere e gl resarie"). Le frunn tiéve ne muar'e preteíne é suo ne buone magnà pe gl agnemale. Che la scòrza se tegnévane le pèll é che la rádeca la lana de ne chelore giall.

Alfio Lombardi, contranomme 'e Alfonso Lombardi (Angri, 9 'e ottovre 1957), è nu cantante napulitano. Isso è nato a Angri, 'a città d"a famiglia soja. 'O suojo primmo disco è La Napoli Giovane vol.1

Matilde Serao nascette d''o matrimmonio 'e l'avvocato napulitano Francesco Serao cu Paolina Borely, na nobbele grieca, d''a famiglia d''e princepe Scanavy 'e Trebisonda. 'O pate Francesco, avvocato e giurnalista lassaje 'a città 'o 1848 quanno 'o jevano truvanno pecché era azzeccato a 'o muvimento anti-borbonico. Pe' tramente ca steva n'esilio 'n Grecia truvaje nu posto comme prufessore. Llà canoscette e s'ammaretaje cu Paolina Borely, ca sarrà 'a madre e mudello d''a giovane Matilde.

Pare ca Federico stisso trattava Manfredi comme liggìttemo, e dint' 'o testamiento sujo 'o nummenaje comme Prìncepe 'e Tàranto e 'o rappresentante 'n Italia 'e fratastro sujo, 'o rre tudisco, Currado IV 'e Hohenstaufen (che succedette a Federico comme rre de Sicilia). Pure che nn'aveva solo dicedott' anne d'etàte, Manfredi se cumpurtaje sempre cu fidìzzia e lealtà. Quanno Currado murette dint' 'o maggio d' 'o 1254, Manfredi, rifiutanno 'e cèdere 'a Sicilia ô Papa Nnuccienzo IV, accittaje 'a riggenza pe Curradino 'e Hohenstaufen, 'o figlio gióvane 'e Currado. Cu ll'ajuto d' 'e suje surdate saracine, battette n'asèrceto papale a Foggia 'o 21 'e dicembre d' 'o 1254 e accussì mbruecaje a stabbilì 'a soja auturitate pe tutto 'o regno siciliano.

Ll'Abruzzo (o ll'Abruzze) è na reggione 'e ll'Italia Meriddiunale, ca cunfina cu 'e Marche a nord, 'o Lazzio a ovest, 'o Mulise a sud-est e cu ll'adriatico a est. Fino ô 1963 faceva parte d''a reggione Abruzzi e Molise.

N'atre deversetà nghe lu taliane è lu fatte ca l'abbruzzése tè schitte n allofene de la nasale /n/, ca fusse /ŋ/. S'attrove annanze a la cunzunande velare /g/, pecché a l'abbruzzése 'nze mandè la /k/ doppe de la nasale: /n/: manghe ['maŋgə]. L'atre allofene de lu taliane /ɱ/ a l'abbruzzése c'a manghe pecché le rejunne nf ed nv demèndene mb ed mm: "cunfine" è cumbine, "'nvidie" è 'mmidie; pure le parole ca cumèjene nghe f e v se tènne na n annanze fanne la stéssa cose: 'mbacce pe' "n facce", 'mmocche pe' "'n vocche".

L'ariopuorto 'e Napule-Capodichino, è 'n parte ncopp'ô territorio d"o comune 'e Casoria, sebbene limitato dint'ô sujo sviluppo proprio pecché collocato dint'ô 'na zona molto pupulosa, è stato dint'ô 2011 l'uttavo aeropuorto d'Italia ppe nummero 'e perzone traspuortate .