Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
اسڪوارڊن ليڊر فضل -الله- -انڍڙ- 1942ع ڌاري ۾ ڳوٺ ابراهيم -انڍڙ- ۾ ڄائو. عصري ۽ ديني -تعليم- -ٺيڙهي-، ملتان ۽ گهوٽڪيءَ مان حاصل ڪيائين. ’ترجمان -اسلام-‘ رسالي جو نائب -ايڊيٽر- رهيو، ڪجهه عرصو ٽيچرس ٽريننگ ڪاليج مٺياڻي ۽ حيدرآباد ۾ عربي -استاد- ٿي رهيو، وڪالت به ڪيائين. نيوي ۾ ترجمان ٿي رهيو، سکر مان ماهوار ’شريعت‘ جو اجراءُ ڪيائين، جيڪو پوءِ لڳاتار مفتي عبدالوهاب چاچڙ جي ادارت ۾ نڪرندو پيو اچي. فضل -الله- -انڍڙ- بعد ۾ ايئرفورس ۾ وارنٽ آفيسر ٿيو، جتان 1992ع ۾ اسڪوارڊن ليڊر طور رٽائر ڪيائين. 2003ع ۾ وفات ڪيائين، سندس ڇپيل ڪتابن ۾: (1) ’-تفسير- آريات رضوان‘ ۽ (2) ’الترغيب و ترميب‘ (ترجمو) شامل آهن، سندس ڪيترائي مضمون ۽ مقالا ادبي ۽ ديني رسالن ۾ شايع ٿيل آهن.

دوزخ جو دروازو (Door to Hell) ترڪمنستان جي صوبي آخال جي ڳوٺ دروازي ۾ قدرتي گئس جو ميدان آهي، جيڪو 1971ع ۾ ٽٽي هڪ وڏي کڏ ۾ تبديل ٿي ويو هو. ان کان پوءِ جيالوجي جي ماهرن اتان نڪرندڙ گيس کي باهه ڏئي ڇڏي ته جيئن نڪرندڙ گئسن جي زهريلن اَثرن کان بچي سگهجي. هن کڏي جو قطر 69 ميٽر ۽ اونهائي ٽيهه ميٽرن جي لڳ ڀڳ آهي. هي علائقو هاڻي هڪ مشهور سياحتي هنڌ بڻجي چڪو آهي ۽ گذريل پنجن سالن ۾ پنجهاهه هزارن جي لڳ ڀڳ سياح هتي اچي چڪا آهن، جڪي هتي ڀرپاسي جي ويران ريگستان ۾ ڪيمپنگ به ڪن ٿا.

بحرين ۾ قرامطين (Qarmatians or‎‎ Qarāmita or Carmathians or Qarmathians or Karmathians) ڏهين صدي عيسويءَ ۾ شيعا رياست قائم ڪئي، جيڪا ڏيڍ صدي قائم رهي. جنهن کي پوءِ عباسين (Abbasid) ختم ڪري ڇڏيو. قرامطي سلطنت، بدوي حڪمرانيءَ جي ڀيٽ ۾ هڪ ترقي پسند متبادل هو. اسماعيلي نظاري شيعا ترقي پسند روايتن جا امين هئا. ان کان پوءِ اثنا عشري جماعت، عباسين جي اثر هيٺ وري قدامت پرستي ڏانهن موٽ کاڌي.

سيد -اول- شاهه جو شمار تيرهين صدي هجري جي بزرگن ۾ ٿئي ٿو. -جمن- شاهه'>-اول شاهه ۽ -جمن- شاهه- ٻئي حضرت مهدي شاهه جا پٽ هئا، جيڪو مشهو رعاب ۽ زاهد بزرگ ٿي گذريو آهي. -اول- شاهه جي نالي سان هڪ محلو پڻ آهي. انهن سڀني بزرگن جون قبرون لنگھن جي پاڙي ۾ آهن. -جمن- شاهه'>-اول شاهه ۽ -جمن- شاهه- ٻنهي ڀائرن جون مزارون گڏ آهن ۽ مزار جي اڳيان جيڪو گرائونڊ آهي، -ان- کي ’-اول- شاهه پڌر‘ سڏين ٿا.

اولهائين ديوار: ڪوٽ جي هيءَ ڊگهي ۾ ڊگهي 310 فوٽ ديوار آهي. هي ٻانهين ڪوٽ جي ڏکڻ اولهه برج کان اڳتي 125 فوٽن جي فاصلي بعد ڪوٽ جي اندر طرف 90 ڊگري جي ڪنڊ ٺاهي، 30 فوٽ اندر گُهت هڻي ٿي، جتي وري گوني ڪنڊ ٺاهي، پنهنجو سفر اتر پاسي روان رکي ٿي. آخر ۾ 185 فوٽ وڌيڪ اڳتي اترين ديوار جي ڪنڊ وٽ قائم برج سان ملي ٿي. هن اولهائين ديوار جي ڀرسان اندرئين توڙي ٻاهرئين پاسي تي قبرون موجود آهن. ڪوٽ جي هن ڀت کي وچ وٽان اندر طرف وڪڙ ڏيڻ جو ڪو به واضح سبب معلوم نه ٿو ٿئي، نه ئي ان هنڌ جي زميني ساخت يا ٽڪريءَ جي شڪل يا بناوت اهڙي آهي، جنهن ڪري ديوار کي ان هنڌان اندر طرف موڙ ڏنو ويو هجي. ائين ٿو لڳي ته ديوار کي گوني ڪنڊ ٺاهڻ بعد قبرن کي ڪوٽ اندر آڻڻ کان بچايو ويو آهي، پر مڪاني ماڻهن جي چوڻ مطابق ڪوٽ ڪافي اوائلي آهي ۽ قبرستان بعد ۾ ٺهيو آهي. هڪ اندازو آهي ته جيئن اهو پاسي خشڪيءَ طرف آهي، ان ڪري ڪوٽ جي هن ديوار جي ٻاهران ئي محافظن جي رهائش جو بندوبست ڪيو ويو هوندو. ائين به ٿي سگهي ٿو ته ديوار جي هن ٻاهرئين پاسي وٽ ئي ڪوٽ جو دمدمو يا ڪو ڳجهو لنگهه هجي، جيڪو هن وقت پنهنجا نشان وڃائي چڪو آهي.

(الف) بولغار جو شهر وولگا نديءَ جي ڪناري تي آهي. اتي جي نانگ جي ورن وانگر حُقن جا نڙ سنڌ ۾ عام ٿيا. ته اهي ’بلغاري‘ يعني بولغار جا سڏجڻ ۾ آيا: انهن نڙن سان ڦوڪ سٺي ڀري سگهجي ٿي، تنهنڪري پوءِ ’بلغاري‘ معنا ٿي سٺي متل چلم يا چڱو متل حقو.
دريا خان جي آخري آرام گاهه جي چوديواري کان ٽي سئو فٽ اولهه طرف وڃون ته اتي بلوچن جو ڪجهه قبرون آهن. اهي قبرون وري سنگتراشي جي هڪ بي آکاڻي ٻڌائين ٿيون. هي چوڪنڊي نموني جو قبرون آهن. هن نموني جي اڏاوتن وارا ڪيترائي قبرستان آهن جيڪي سنڌ جي سامونڊي پٽي کان وٺي بلوچستان تائين ڏسڻ لاءِ ملن ٿا. نهن قبرن تي جنهن نازڪ ۽ نفيس انداز سان سنگ تراشيءَ جو ڪم ڪيو ويو آهي اهو پڻ ڏسڻ وٽان آهي.

قرآن شريف ۾ ارشاد ٿيو آهي ته: اَللّٰہُ الَّذِیۡ رَفَعَ السَّمٰوٰتِ بِغَیۡرِ عَمَدٍ تَرَوۡنَہَا ثُمَّ اسۡتَوٰی عَلَی الۡعَرۡشِ وَ سَخَّرَ الشَّمۡسَ وَ الۡقَمَرَ ؕ کُلٌّ یَّجۡرِیۡ لِاَجَلٍ مُّسَمًّی ؕ یُدَبِّرُ الۡاَمۡرَ یُفَصِّلُ الۡاٰیٰتِ لَعَلَّکُمۡ بِلِقَآءِ رَبِّکُمۡ تُوۡقِنُوۡنَ (الرعد: 2) ”الله اهو آهي جنهن ٿنڀن کان سواءِ آسمانن کي مٿانهون ڪيو اٿس، جنهن کي توهان ڏسو ٿا. پوءِ عرش تي قائم ٿيو ۽ سج ۽ چنڊ کي پنهنجي پنهنجي ڪم ۾ لڳايو اٿس. هو هڪ مقرر مدت تائين هلي ٿو (هو) ڪم جي تدبير ڪري ٿو ۽ نشانين کي کولي بيان ڪري ٿو ته من توهان پنهنجي پالڻهار سان ملڻ جو يقين ڪيو.“

سانچو:Infobox scientist نرگس ماولوالا (انگريزي: Nergis Mavalvala) ھڪ پاڪستاني آمريڪي فلڪي طبيعيات دان آھي جيڪا ثقلي موجن ۾ پنھنجي تحقيق تي معروف ٿي۔ نرگس پاڪستان جي شھر ڪراچي ۾ ھڪ پارسي (زرتشتيت جي پيروڪار) گھراڻي ۾ پيدا ٿي۔ ڪراچي جي ھڪ مسيحي ڪيٿولڪ اسڪول ڪانونٽ آف جيسس اينڊ ميري ۾ تعليم حاصل ڪئي، 1986ء ۾ آمريڪا ھلي وئي، جتي ويليسلي ڪاليج مان تعليم حاصل ڪئي، بعد ۾ ميساچوسٽس ٽيڪنالوجي انسٽيٽيوٽ (ايم آءِ ٽي) مان ڊاڪٽر رائنر ويس جي زير نگراني پي ايڇ ڊي مڪمل ڪئي۔

نصير سومرو هڪ ئي وقت سنڌي ٻولي ۽اردو ۾ شاعري ڪندو آهي. سندن اڄ تائين پنج ڪتاب شائيع ٿي چُڪا آهن جِن ۾ ٽي شاعري، هڪ تنقيد، هڪ شاعري ۽ نثر ۾ آهي. ان کان علاوه هو ڪالم پڻ لکندو آهي. سندس ڪالم جهان پاڪستان، روزنامہ ڪاوش ۽ روزنامہ هلال پاڪستان (سنڌي ٻولي) ۾ شائيع ٿيندا آهن. پاڻ آڪسفرڊ انگلش-سنڌي ڊڪشنري ۾ بطور نائب ايڊيٽر ۽ پروف ريڊر پڻ ڪم ڪيائين.

سَن 2003ع ۾ سندس ٻيون آلبم، مي ڪُوغان ايليڪتغِيڪ (منهنجُون برقي ڌارُون) منظر عام تي آيو. هن آلبم ۾ هن پنهنجي لاءِ لوليتا وارو اڳوڻو قائم ٿيل تاثر ختم ڪري هڪ نازڪ نفيس ٽينيجر وارو روپ ڌاريو.

ڇپيل ڪتاب: پيار جي پنڌ ۾ (شاعري) 2005ع، حيدرآباد کان هنزه تائين (سفرنامو) 2014. پيار جي پنڌ ۾ (شاعري) ٻيو ڇاپو 2018ع، مور اِن ملائيشيا (سفرنامو) 2018ع.

ابواسحاق ابراهيم -بن- نصر -بن- عسڪر، فقه شافعيءَ جو، سلامه شهر (موصل علائقي) جو قاضي هو. هيءُ نسلي طرح سنڌي هو. پنهنجي وقت جو عالم ۽ هڪ ڪامل درويش ٿي گذريو آهي. سندس وڏا عباسي دؤر ۾ سنڌ مان -بغداد- لڏي ويا ۽ سنڌي عالمن جي نالي سان ئي سندن سڃاڻپ قائم رهي. هن -بغداد- جي نظاميه ڪاليج ۾ -تعليم- ورتي ۽ -ان- کان پوءِ سرڪاري طرح سلامه شهر جو قاضي مقرر ٿيو. هيءُ هڪ وڏو شاعر، عالم ۽ بزرگ هو. 3 ربيع الثاني 610هه/1213ع ۾ وفات ڪيائين.
1930ع ۾ لوڻ جي قاعدي ٽوڙڻ ڪري کيس 12 مهينا جيل جي سزا ملي. وري سکر بئراج کلڻ وقت 1932ع ۾ کيس وائسراءِ هند جي سکر ۾ اچڻ وقت هڪ آرڊيننس هيٺ گرفتار ڪري نظربند ڪيو ويو ۽ 15 ڏينهن کان پوءِ آزاد ڪيو ويو. 1927ع ۽ 1931ع وارين ٻوڏن وقت هن ماڻهن جي سهائتا لاءِ تمام گھڻو ڪم ڪيو. پنهنجن بمبئيءَ وارن دوستن کي اپيل ڪري اڌ لک رپيا گهرائي، سنڌ جي ڳوٺ ڳوٺ ۾ ورهايائين. پئسا، ڪمبل، ڪپڙا ۽ دوائون ورهائيندو رهيو. هر هنڌ مُکين ۽ بزرگن هن کي مالي امداد ڏني. سندس خدمت کي ڏسي سرڪار به کيس ٻوڏ سهائتا ڪاميٽيءَ جو سيڪريٽري مقرر ڪيو. سوامي هاسارام ڪيترين ڌرمي ۽ سماجي تنظيمن جو صدر هو، جهڙوڪ: اٻاوڙي جي نيو اڪيڊميءَ جو مئنيجر، ڏهرڪيءَ جي ڇوڪرين جي اسڪول جو مئنيجر، ڳڙهي ياسين جي سناتن ڌرم اسڪول جو مئنيجر ۽ جيڪب آباد جي والميڪ پاٺَ شالا جو مئنيجر ٿي رهيو. روهڙيءَ جي شيوا منڊليءَ ۾ ڪم ڪندي، 1923ع ۾ ڀائي ڏيئُو مل ڀاٽيا کان مليل 15 هزار روپين جي رقم سان سندس نالي سداورٿ جاري ڪيائين. 1935ع جي انڊيا ائڪٽ موجب نوان سُڌارا ٿيا ۽ پرڳڻن ۾ 1937ع ۾ نيون اسيمبليون قائم ٿيون. ڪانگريس پارٽيءَ فيصلو ڪيو ته مختلف تڪن ۾ ميمبر بيهاريا وڃن. هاسارام پمناڻيءَ کي روهڙيءَ ڊويزن مان اميدوار بيهاريو ويو ۽ ائين 1937ع ۾ سنڌ اسيمبليءَ جي چونڊن ۾ هاسارام روهڙي سب ڊويزن مان سخت مخالفت جي باوجود ڪانگريس جي ٽڪيٽ تي ميمبر چونڊجي آيو. چونڊجڻ بعد هندو مسلم فرق بنا پنهنجي تڪ جي ماڻهن جي چڱي خدمت ڪيائين.

ٽيون ڪتاب:هيءُ ڪتاب محمد اسماعيل عرساڻيءَ جو لکيل آهي، جيڪو هن درجي چوٿين لاءِ لکيو هو. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي. هن ۾ 120 صفحا آهن ۽ قيمت سوا رپيو ڄاڻايل آهي. ڇاپو پنجون، -آر-. ايڇ. احمد ائنڊ برادرس، حيدرآباد مان سال 1956ع ۾ ڇپايو.

ارباب- حاجي الهجڙيو نهڙيو 1862ع ۾ -ارباب- مٺا خان جي گهر ۾ ڳوٺ کيتلاري تعلقي ڏيپلي ضلعي ٿرپارڪر ۾ -جنم- ورتو. سياست جي شروعات 1895ع کان شروع ڪيائين. سياسي ميدان ۾ مسلم ليگ سان ساٿ ڏئي اڳتي وڌيو. -تحريڪ خلافت- ۾ حصي وٺڻ کان سواءِ علامه مشرقي جي 1931ع ۾ قائم ڪيل خاڪسار تحريڪ ۾ مير علي احمد -ٽالپر- ۽ مير رسول بخش -ٽالپر- سان گڏ حصو ورتائين. -آزاديءَ جي تحريڪ- دوران -ارباب- خانصاحب -توڳاچي- ۽ -تاج- محمد'>-ارباب -تاج- محمد- جو -ٻانهن- ٻيلي رهيو. لوڪل بورڊ جو ميمبر به رهيو، کيس جڏهن سياست ۾ ڪوڙ ۽ ٺڳي نظر اچڻ لڳس ته سياست کي خيرآباد چئي -الله- جي اطاعت، عبادت ۽ رياضت ۾ مشغول ٿي انسانيت جي خدمت ڪرڻ لڳو. اسلامي، ديني ۽ علمي معلومات جي -اشاعت- ۽ جهالت کي ختم ڪرڻ لاءِ 1929ع ۾ ستار -آباد- ۾ ”مظهر العلوم“ نالي سان هڪ وڏو ديني مدرسو قائم ڪرايائين، جنهن مان سوين شاگرد عربي، فارسي ۽ قرآن شريف جي -تعليم- حاصل ڪري چڪا آهن. انهيءَ مدرسي جو خرچ هي سخي مرد برداشت ڪندو هو. عالمن ۽ فاضلن سان روحاني ڪچهريون ڪري انهن مان فيض ۽ ذهني سڪون حاصل ڪندو هو. سندس زندگيءَ جو وڏي ۾ وڏو ڪارنامو، مولوي حاجي احمد ملاح جو سنڌي ٻوليءَ ۾ قرآن مجيد جو منظوم ترجمو پنهنجي خرچ تي ڇپائي، سنڌ جي عوام ۾ مفت تقسيم ڪرڻ هو. -ٿر- جو عوام سندس ديني، مذهبي ۽ سماجي خدمتون ڪڏهن به وساري نه ٿو سگهي. پاڻ 20 -آگسٽ- 1988ع ۾ هن فاني دنيا مان رحلت ڪري ويو. سندس آخري آرامگاهه ٿرپارڪر ضلعي جي ڏيپلي تعلقي ۾ سندس اباڻي ڳوٺ کيتلاريءَ ڀرسان کيتلاري قبرستان ۾ واقع آهي.

علامه محمد ادريس ڏاهري نقشبندي طريقي ۾ درگاهه الله آباد شريف جي باني پير سهڻا سائين کان خلافت حاصل ڪئي، ۽ کانئس بعد سندس فرزند ۽ گادي نشين پير سڄڻ سائين سان بيعت ڪئي.
شيخ حفيظ، سنڌي ڪهاڻيءَ جي ٽرينڊ سيٽرن مان هو. غلام رباني آگرو، جمال ابڙو ۽ حفيظ شيخ، سنڌي افساني جي اها ٽمورتي هئا، جن سنڌي ڪهاڻيءَ کي نوان موڙ ڏنا. حفيظ شيخ، شيخ اياز، تنوير عباسي ۽ رشيد ڀٽيءَ جو همعصر هو. هن اياز ۽ تنوير جي سنگ ۾ ’شاگرد‘ رسالي جا ٻه پرچا مرتب ڪيا، جن مان هڪ ’روشن آرا مغل نمبر‘ هو. هو ’نواءِ سنڌ‘ اخبار ۾ 1956ع کان 1957ع تائين نيوز ايڊيٽر به رهيو. 1951ع ۾ ورهاڱي کان پوءِ جڏهن سنڌي ادبي سنگت کي ٻيو ڀيرو منظم ڪيو ويو ۽ ان جون گڏجاڻيون ميٺارام هاسٽل ڪراچيءَ جي ڪمري نمبر 30 ۾ ٿينديون هيون تڏهن حفيظ شيخ ان دور جي بنيادي ميمبرن مان هو.

ٺٽي- ضلعي جو مشهور سياستدان -بابو غلام حسين- ولد حاجي عبدالرحيم ميمڻ 8 -جنوري- 1938ع تي -ٺٽي- جي ’سوني منڊي‘ محلي ۾ ڄائو. هن شروعاتي ۽ ثانوي -تعليم- -ٺٽي- مان حاصل ڪئي. سنڌ مسلم ڪاليج ڪراچيءَ مان انٽر ۽ بي. اي ڪري، سنڌ مسلم لا ڪاليج ڪراچيءَ مان ايل. ايل. بي ڪيائين. سياسي زندگيءَ جو آغاز 1964ع ڌاري فاطمه جناح واري اليڪشن ۾ -ايوب خان- جي مخالفت سان ڪيائين. 1967ع ۾ -پاڪستان- پيپلز پارٽيءَ ۾ شامل ٿيو. 1972ع ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي ضلعي -ٺٽي- جو جنرل سيڪريٽري منتخب ٿيو. 1987ع ڌاري لوڪل باڊيءَ جي چونڊن ۾ ڪاميابي ماڻي، پوءِ لاڳيتو 1988ع، 1991ع، 1993ع ۽ 1997ع وارين عام چونڊن ۾ پيپلز پارٽيءَ جي -ٽڪيٽ- تي ضلعي -ٺٽي- مان قومي اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو. جنرل ضياءُ -الحق- جي دور ۾ 11 مهينا جيل ۾ رهيو. پاڻ پيپلز پارٽيءَ جو مخلص ۽ سرگرم ڪارڪن آهي. هن وقت -ٺٽي- جي ’سوني منڊي‘ محلي ۾ رهائش پذير آهي.
سعودي عرب: ولي عهد مملڪت محمد بن نايف، حادثي کان پوء حاجين جي حفاظتي اهلڪارن جو هنگامر اجلاس طلب ڪيو، ۽ حادثي جي سببن جي مڪمل تفتيش جي لاء هڪ ڪميٽي جوٽ ڙي ۽ شاه سلمان بن عبد العزيز کي نتيجن کان آگاه ڪيو.

هڪ روايت موجب جتوئي، جت آهن. مير چاڪر خان جو جنگي سامان کڻندا هئا ۽ بيرق بردار هئا. فرمانبرداري، ايمانداري، وفاداري ۽ شجاعت سبب مير چاڪر خان، جتوئين کي پنهنجي جھنڊي هيٺان آڻي بلوچ قوم ۾ شامل ڪيو. ان ڏينهن کان پوءِ جتوئي جتن بجاءِ ’جتوئي‘ سڏجن ٿا.

آغا خان يونيورسٽي اسپتال پاڪستان جي پھرين پرائيويٽ ميڊيڪل يونيورسٽي، جيڪا ڪراچيءَ ۾ آھي، ان جي منظوري حڪومت پاڪستان 16 مارچ 1983ع تي ڏني ۽ ان جو باقاعدي افتتاح 1985ع ۾ پاڪستان جي تڏھوڪي صدر جنرل محمد ضياءُالحق ڪيو. ھن يونيورسٽيءَ جو مقصد نون سائنسي علمن جي واڌاري ۽ اسرندڙ ملڪن کي پيش ايندڙ مسئلن جي حل لاءِ انساني وسيلن جي ترقي آھي. يونيورسٽيءَ جي پھرين فئڪلٽي طب جي آھي، جنھن ۾ ھڪ ميڊيڪل ڪاليج ۽ ھڪ نرسنگ اسڪول آھي. ڪاليج جو بنيادي مقصد ڊاڪٽرن ۽ سرجنن جي تعليم ۽ تربيت آھي. شروعات ايم. بي.بي. ايس لاءِ پنجن سالن جي نصاب موجب تعليم ۽ تربيت جي منصوبي سان ڪئي ويئي. يونيورسٽي ڪئمپس ۾ ھڪ اسپتال به قائم آھي، جنھن جو الحاق ھڪ معاھدي تحت ھن يونيورسٽيءَ سان ٿيل آھي، پر ان جو انتظام ھڪ الڳ ڪاميٽيءَ وٽ آھي. اسپتال ۾ ساليانو 32 ھزار مريضن جي اندرين داخلا، علاج ۽ سھولتن ۽ اڍائي لک کان وڌيڪ ٻاھرين مريضن جي علاج جو بندوبست ٿيل آھي. اسپتال ۾ طب جي گرئجوئيٽ شاگردن جي تربيت کان علاوه نرسن، طبي ڪارڪنن، ٽيڪنيڪل ۽ ٻئي طبي ۽ فني عملي جي تربيت لاءِ به سھولتون مھيا ڪيل آھن.

آدم ڏر هڪ قديم غار آهي، جيڪا ڌاتو پاھڻي دور سان تعلق رکي ٿي. هي ماڳ رني ڪوٽ جي موھن گيٽ کان اولهه اوتر ۾ اٽڪل ٨ ڪلو ميٽر پري ڏاڦري جابلو سلسلي ۾ آهي. ھيءَ ھڪ قدرتي غار آھي، جنھن جي منھن تي آمريءَ دؤر جو ٺڪراٺو موجود آھي. جيتوڻيڪ ھتان ڪوبه پٿري چاقو ڪونه مليو آهي، پر اتي ئي گوربندي جبل ۾ تاريخ کان اڳ جو ھڪ گبربند مليو آھي. جنهن کي مقامي ماڻهو ’گوربندي‘ چون ٿا. ان گوربنديءَ وٽان پٿر جو چاقو مليو آھي. گوربندي ۽ آدم ڏر جي وچ ۾ ٽن ڪلوميٽرن جو فاصلو آھي. ھي غار ھن وقت ڪنھن به ڪم جي نه آھي، سواءِ ان جي ته اوچتي برسات ۽ اس کان چپر ڇانءَ مھيا ٿئي. ماڳ جي نالي بابت چون ٿا ته هتي آدم نالي هڪ ڏوهاري ماڻهو اچي لڪو هو.

محمد سومار شيخ 1952ع کان لکڻ شروع ڪيو يعني جڏهن 17-18سالن جي عمر جو هو. سندس لکيل پهريون ڪتاب ”مذهب ڇا آهي؟“ جنهن جا 25 کن صفحا آهن. اهڙي طرح پاڻ پنهنجي وفات تائين اٽڪل 322 ڪتاب لکيائين، جن مان ڪجهه ترتيب ڏنل آهن. نه ته باقي سڀ سندس محنت ۽ تحقيق جو نچوڙ آهن، پر افسوس جو سندس ڇپيل ڪتابن جو تعداد فقط 47 ٿو بيهي ۽ ٻيا سڀ اڃا سندس وارثن ۽ ڪجهه ادارن وٽ اڻ ڇپيل حالت ۾ موجود آهن. محمد سومار شيخ جي ڪيل ڪم کي موضوع وار ورهائجي ته پاڻ قديم آثارن، تاريخ، لوڪ ادب، سوانح، افسانا، شاعري ۽ ثقافت بابت لکيائين. تفصيل جي حساب سان موضوعن کي ڳڻي سگهڻ مشڪل آهي. پاڻ زيورن، نانگن، بلائن، وڻن ٻوٽن، هنرمندن ۽ لاڙ جي ٻي معلومات تي به لکيائين. ٻين شاعرن جي شعر جا مجموعا ايڊٽ ڪيائين ۽ سوانح عمريون پڻ شايع ڪيائين. مرزا قليچ بيگ کانپوءِ محمد سومار شيخ ئي آهي، جنهن گهڻي ۾ گهڻو لکيو آهي. البت قليچ بيگ ۽ شيخ صاحب ۾ اهو فرق ضرور آهي ته قليچ بيگ جي ڪتابن جي اڪثريت ترجمن تي مشتمل آهي، نه ته سنڌ جي هنن ٻنهي اديبن گهڻو ڪري ڪنهن به موضوع کي ڇڏيو ڪونهيءَ ۽ انهن تي لکيو آهي.
اَلِيزي جاڪوتي (Alizée Jacotey رومن اکرن ۾) (IPA: /a.li.ze/) مقبول فرانسِيسِي ڳائڪه آهي، جيڪا آگسٽ 21، 1984ع تي، آياچو Ajaccio، ڪورسيڪا Corsica ۾ ڄائِي. هُوءَ هِڪَ ڳڻپيوڪر سائنسدان ۽ هِڪَ ڪاروبار پيشه عورت جِي ڌيءَ آهي ۽ کيس هِڪُ ڀاءُ جوئان پڻ آهي. سندس اسٽيج نالو اَلِيزي Alizée آهي.

بئريسٽر رئيس غلام محمد ڀرڳڙي ولد محترم رئيس مولوي ولي محمد ڀرڳڙي، سنڌ جي ضلع ميرپورخاص جي هڪ ڳوٺ ڊينگاڻ ڀرڳڙي ۾ 15 جولائي 1878ع ۾ جنم ورتو. برصغير جي هن عظيم انسان رئيس غلام محمد ڀرڳڙي ابتدائي تعليم سندس ئي ڳوٺ جي مدرسي مان حاصل ڪئي. بعد ۾ پاڻ مشنري اسڪول ڪراچي سنڌ مدرسي ڪراچي مان مئٽرڪ پاس ڪري واپس ڳوٺ ڊينگاڻ ڀرڳڙي اچي زمين سنڀالي. بئريسٽر رئيس غلام محمد ڀرڳڙي سڄي علائقي ۾ سڀ کان وڏو زميندار هو ۽ سندس زمين 60 هزار ايڪڙ هئي. بئريسٽر غلام محمد ڀرڳڙي ٻين زميندارن کان مختلف هو ۽ هُن هميشه غريب، مسڪينن ۽ ڏکويل ماڻهن جي مدد ڪئي ۽ انهن سان تمام گهڻي محبت ڪندو هو.

منڊليءَ تي ڪاهه ﺟﻮ ڏﻳﻨﻬﻦ ﺁﻳﻮ. ڪاهه ٿي، ﺳﺆ ﭘﻨﺠﺎﻫﻪ رضاڪار، ﺟﻦ ﺳﺎﻥ ﭘﻨﺞ ﭼﺎﺭ ﺍﺧﺒﺎﺭﻥ ﺟﺎ ﺧﺎﻃﻮ ﺑﻪ ﺳﺎﮠ ﻫﺌﺎ، ﺍُﻭﻡ ﻣﻨڊﻟﻲﺀَ ﺟﻲ ﮔﻴٽ ﺗﺎﺋﻴﻦ ﭘﻬﭽﻲ ﺩﺭ ﮐﻲ ﮄڪﺎ ڏﻳﮡ ۽ ﻟـُـڙ ﻣﺎﻧﮅﺍﮠ ڪﺮﮠ ﻟﮙﺎ . ﺍﻧﺪﺭﺍﻥ ﻋﻮﺭﺗﻮﻥ ﺑﻪ ﭘﻨﻬﻨﺠﻦ ﻫﭥﻴﺎﺭﻥ ﺳﺎﻥ ﻟﻴﺲ ﭤﻲ ﮔﻴٽ ﮐﻲ ﻣﻨﻬﻦ ڏﺋﻲ ﺑﻴﻬﻲ ﺭﻫﻴﻮﻥ. ﻣﻌﺎﻣﻠﻮ ﺷﺮﻭﻉ ﭤﻴﻮ . رضاڪارن ﻣـُـڪﺎ ڏﻳﮑﺎﺭﻳﺎ، ﻋﻮﺭﺗﻦ ﭔﻮﻫﺎﺭﺍ ڏيکاريا، ﻫﻨﻦ ﻟﻴﮑﺮﺍﺝ ﺟﻲ ﺣﻖ ۾ ﺯﺑﺎﻧﻲ ﮔﻨﺪ ﻣـَـﻴﻮ، ﻫﻨﻦ ﺣﻘﻴﻘﻲ ﮔﻨﺪ ﻣﭥﻦ ﺍﮀﻼﻳﻮ، ﻫﻨﻦ ﺩڙڪﺎ ڏﻧﺎ، ﻫﻨﻦ ﺑـُـﺠﺎ ڏﻳﮑﺎﺭﻳﺎ، ﻫﻨﻦ ﻣﻬﺎ ﺳﭝﺎﺋﻲ ﻟﻴڊﺭ ” ﻭﻳﺮ ﺳﺎﻭﺭڪﺮ ﺟﻲ ﺟﺌﻲ “ ﺟﺎ ﻧﻌﺮﺍ ﻫﻨﻴﺎ، ﻫﻨﻦ ” ﺩﺍﺩﺍ ﻟﻴﮑﺮﺍﺝ ﺟﻲ ﺟﺌﻲ “ ﺟﺎ ﺁﻭﺍﺯ ڪﺴﻴﺎ. ﮔﻬڙﻱ ﺳﻮﺍ ﺍﻫﻮ چهچڻو ﻫﻠﻴﻮ. ﺍﺻﻠﻲ ڪﻢ ﮔﻨﺪ ﺟﻲ ﭘـُـڙﻥ ﺧﺮﺍﺏ ڪﻴﻮ. ﭘـُـڙﻭ ﻟﮙﻮ، ﻣـُـﻨﻬﻦ ﻳﺎ ﮀﺎﺗﻲﺀَ ﺗﺎﻥ ﺷـُـﮅ ﮐﺎﮄﻱﺀَ ﺟﻲ ڪﭙڙﻥ ﺗﻲ ڪـِـﻦُ ﮘڙﻳﻮ ۽ ﺟﻮﺍﻥ ﭜﮙﻮ. ﺍﭸﺎ ﺑﻮﺗﻠﻦ ۾ ﭜﺮﻳﻞ ﻣﺎﻝ ﺟﻲ ﻭﺭﮐﺎ ﺟﻮ ﻭﺍﺭﻭ ﺋﻲ ڪﻮ ﻧﻪ ﺁﻳﻮ ﻫﻮ ﺗﻪ والنٽيئر ﭜﭵﮡ ﻟﮙﺎ. ﮔﻴٽ ﭘﮁﺎڙﻱﺀَ ﺗﺎﺋﻴﻦ ڪﻮ ﻧﻪ ﮐــُـﻠﻴﻮ، ﭔﺎﻫﺮﺍﻥ ﺋﻲ ﭔﺎﻫﺮﺍﻥ ﻓﻴﺼﻠﻮ ﭤﻲ ﻭﻳﻮ. ڪاهه ڪﺎﻣﻴﺎﺏ نه ٿي. ﺍﺻﻞ ﮘﺎﻟﻬﻪ ﻫﻲﺀَ ﻫﺌﻲ ﺗﻪ ﺍﻥ ﺩﺅﺭ ﺟﺎ ﻏﻨڊﺍ ﺍﭸﺎ ترقي ڪيل ڪﻮ ﻧﻪ ﻫﺌﺎ، اهنسا يا ﻋﺪﻡ ﺗﺸﺪﺩ ۾ ﻭﺷﻮﺍﺵ ﻫﻮﻧﺪﻭ ﻫﺌﻦ، ﺯﺑﺎﻧﻲ ﺟﻤﻊ ﺧﺮﭺ ﺗﻲ ﭜﺎڙﻳﻨﺪﺍ ﻫﺌﺎ.

هڪ وقت سندس برادري ۾ سندس پروگرام جي مخالفت چوٽ تي هئي. سندس مذهبي عقيدا، سندس پويان ڪافي عرصي تائين جاري رکندا آيا. سندس وفات بابت ڪن جو چوڻ آهي ته هڪ مندر ۾ کيس ساٿين سميت باهه ڏئي ساڙيو ويو. ٻين جو چوڻ آهي ته اول هو Tarentum ڏانهن ڀڳو. جتان کيس تڙيو ويو. ان بعد Metapontum ڏانهن ڀڄي ويو، جتي پاڻ کي بک ڏئي انت آندائين. جتي هن جو مقبرو به آهي. چون ٿا ته هن ڪروٽان جي Theano نالي عورت سان شادي ڪئي، جنهن مان کيس Telauges نالي پٽ ۽ Damo ۽ Myia نالي ٻه ڌيئون به ڄايون. سندس نالو ٻن لفظن جو مرڪب آهي. Pyth= Oracle، Agor= Truth، جنهن جو مطلب لڳ ڀڳ الهامي سچ جهڙو ٿئي ٿو. موسيقي، طب، مذهب (ڪي عقيدا)، تناسخ ارواح، گوشت خوريءَ کان منع، ڪسرت، فلڪيات ۽ مسٽيسزم تي هن جو ڪم هن جي مشهوريءَ جو سبب بڻيو.

دادو ضلعي ۾ غازي شاھ جو دڙو، پير لاکيو جو ماڳ، منڇر ڍنڍ کان علاوه علي مراد دڙو سنڌو تهذيب، موهن جو دڙو جي تهذيب جا آثار قدامت جو اهڄاڻ آهن. کيرٿر جي لڪن ڦوسياند لڪن وسيلي زميني يا خشڪ واپاري رستن ذريعي هيءُ خطو ايران، مصري تهذيب، ميسوپوٽيميا، سمير، بابلي تهذيبن ۽ ڏُور اولهه سان ڳنڍيل رهيو. ايم ايڇ پنهور پاران ڄاڻايل کيرٿر جي ڄمار جي ڪَٿ به دادو جي علائقي جي قدامت تي روشني وجهي ٿو. ٻُڌ ڌرم يا ٻڌمت جا آثار، زرتشت آثار دادو جي قدامت جي علامت آهن.
هنن ڀولڙن کي سائنس جي تجربن ۾ تمام گهڻو ڪتب آندو وڃي ٿو. تنهنڪري ڪيترن ئي ملڪن ۾ هن ڀولڙي جي کپت آهي. ملائيشيا طرفان ان ڀولڙي جي وڪري يا ٻاهر موڪلڻ تي پهرين جهل پل نه هئي. پر هاڻي ويجهڙائيءَ ۾ حڪومت ان کي ٻاهر اماڻڻ تي بندش وڌي آهي جو پهچندڙ رپورٽن موجب خبر پيئي ته انهن ڀولڙن تي ٻين ملڪن ۾ سائنس جي نالي تي سخت ظلم ٿي رهيا هئا ۽ کين ڪيميائي ۽ بايولاجيڪل جنگي تجربن ۾ استعمال ڪيو پيو ويو. نتيجي ۾ ملائيشيا جي حڪومت مڪاڪ جي ايڪسپورٽ ڪرڻ تي بندش وجهي ڇڏي.

مشهور فاتح ۽ سپهه سلار مير ابوالقاسم خان زمان جي گهر ۾ 960هه (1552ع) ۾ پيدا ٿيو. هو پنهنجي والد وانگي -بهادر-، خود سر ۽ سخي مرد هو. پاڻ سٺو شاعر به هو، سندس تخلص ”بيگلار“ هو. -ترخان- گهراڻي جو جڏهن خاتمو ٿيڻ لڳو ۽ مرزا -جاني- بيگ اڪبري درٻار ۾ وفات ڪري ويو. تڏهن ابوالقاسم سلطان، مرزا جي فرزند مرزا غازي بيگ کي، جو سندس ناٺي به هو، هڪ خط لکيو ته ملڪ جون حدون مقرر ڪيون وڃن. جنهن کان پوءِ مرزا غازي بيگ ساڻس -جنگ جو اعلان- ڪيو. آخر ملاڪاتيار وٽ ٻنهي فوجن جون ڇانوڻيون لڳيون، پر -جنگ- شروع ٿيڻ کان اڳي مرزا غازي بيگ فريب تحت پنهنجا ماڻهو موڪلي صلح جو پيغام ڏنو ۽ پاڻ وٽ اچڻ لاءِ چيائين. هي -بهادر- اڪيلي سر انهن ماڻهن سان گڏ ويو ته ٻيڙيءَ ۾ غازي بيگ جي ماڻهن مٿس حملو ڪري چوکنڀو -ٻڌي- اچي کيس غازي بيگ اڳيان پيش ڪيو. غازي بيگ سندس ٻئي -اکيون- ڪڍي -ٺٽي- جي هڪ محل ۾ جيڪو واهه جي ڪناري تي هو، -بند- ڪرائي ڇڏيو. ڪجهه وقت کان پوءِ اتان ڀڄڻ جي ڪوشش ڪيائين، پر -بچي- نه سگهيو ۽ 70 سالن جي ڄمار ۾ 1030هه/1620ع ۾ لاڏاڻو ڪري ويو.

هن گريجوئيشن لاهـور جـي ڪـائناد ڪاليج (Kinnaid College) مــان ڪـئـي. قـانون جي ڊگري پنجاب يونيورسٽيءَ مان حاصل ڪيائين. عاصمه جهانگير کي سئزرلينڊ جــي سـيـنيـٽ گـئـلــن (Saint Gallan) يونيورسٽيءَ مان اعزازي ڊگري به ملي آهي.

خدا جي دين جو اعلان هر دور ۾ سڀني نبين سڳورن جي ذريعي ڪيو ويو آهي. انجيل مقدس ۾ اها ئي ڳالهه حضرت مسيح جي زبان مان هنن لفظ ۾ آئي آهي: ”پوءِ توهان اهڙي ريت دعا گهرندا ڪريو ته اي اسان جا پيءُ! تون جيڪو آسمان تي آهين، تنهنجو نالو پاڪ مڃيو وڃي. تنهنجي بادشاهت اچي. تنهنجي مرضي جيئن آسمان تي پوري ٿيندي آهي، ائين زمين تي به پوري ٿئي.“ (متي ؛ باب 6)

قومي شاھراھ 55 يا اين-55، جنھن کي عام طور تي انڊس ھاءِ وي چيو ويندو آھي، پاڪستان جي صوبي سنڌ، پنجاب ۽ سرحد کي منسلڪ ڪرڻ والري ھڪ اھم شاھراھ آھي۔ ان کي سنڌو درياھ جي اوڀارين ڪنارن تي واقع اين-5 تي دٻاءَ کي گھٽ ڪرڻ ۽ ڪراچي ۽ پشاور جي وچ ۾ مختصر ۽ متبادل رستو اختيار ڪرڻ جي لاءِ ٺاھيو ويو ھو۔ ھن شاھراھ جي تجويز 1980ع ۾ ڏني وئي ۽ ڪم جو آغاز 1981ع ۾ ڪراچي کان ٿيو ۽ 7 سالن کان بعد پشاور ۾ مڪمل ٿي۔

چرنوبل نيوڪليائي حادثو يا چرنوبل نيوڪليئر ايڪسيڊنٽ (Chernobyl Nuclear Accident) ان زماني جي سوويت يونين جي رياست يوڪرين جي اتر ۾ ’چرنوبل‘ نالي شهر ۾ موجود ائٽمي ري ايڪٽر ۾ 26 اپريل1986ع تي ٿيل ڌماڪي سبب ٿيو. ان حادثي جي نتيجي ۾ اُتي قائم ڪيل ري ايڪٽر جو ائٽمي مواد بيلارس، سويڊن ۽ فن لئنڊ تائين پکڙجي ويو. جنهن ڪري انهن ملڪن ۾ مختلف بيمارين مُنهن ڪڍيو. ان حادثي خلاف ڄاڻايل علائقن ۾ سخت احتجاج پڻ ٿيا هئا. هن حادثي يا واقعي جي ڪري سڄي دنيا ۾ سوويت يونين جي ائٽمي پروگرام تي پڻ ڏاڍي تنقيد ٿي.
استاد برڪت علي خان راڳداريءَ ۾ ابتدا پڪي راڳ ڳائڻ سان ڪئي. سندس پرسوز آواز هلڪي ڦلڪي گائڪيءَ لاءِ وڌيڪ موزون هجڻ ڪري استاد پاڻ کي ٺمري، دادرا، ڪافي، غزل ۽ گيت ڳائڻ لاءِ مخصوص ڪري ڇڏيو. پاڻ پنهنجي پيءُ علي بخش خان جو شاگرد هو. 40 واري ڏهاڪي جي شروعاتي سالن ۾ سندس غزل ۽ هلڪي ڦلڪي گائڪيءَ جي شهرت ديسان ديس پهچي چڪي هئي. چراغ حسرت جي شاعريءَ ۾ سندس ڳايل هڪ اردو ماهيي ۾ عجيب قسم جي تڙپ ۽ پڪار آهي.

هن وقت سڄو ڪوٽ تباهه حاليءَ جو شڪار آهي، ان هوندي به ان جي ديوارن جا پختا بنياد هن درياهي ڪوٽ جي عظمت جي ڄاڻ ڏين ٿا. ساڳئي وقت ڪجهه بچيل برج به هن قلعي جي برجستي هئڻ جي شاهدي لاءِ ڪافي آهن، پر هي تاريخي ڪوٽ ڏينهون ڏينهن ختم ٿيندو وڃي ٿو. ڪوٽ جو وڏو حصو قبرستان بڻجي چڪو آهي ۽ هتي حسين شاهه نالي بزرگ جي مزار به آهي.

19صدي عيسويءَ جي ڪن مصنفن اھو نظريو قائم ڪيو ھو ته آريائي نسل انسانن ۾ سڀني کان اعليٰ ۽ برتر نسل آھي ۽ آريائي ثقافت کان سواءِ ٻين سڀني نسلن جي ثقافت غيرصحتمند ۽ اخلاق کان ڪريل آھي. انھيءَ نظريي جي آڌار تي پھريائين جرمن فلسفين جرمن نسل کي آريائي نسل ھئڻ جي بنياد تي دنيا ۾ برتر ۽ اعليٰ قرار ڏئي، دنيا تي حڪومت ڪرڻ جي ترغيب ڏني ۽ پوءِ ايران جي شھنشاھ رضا شاھ پھلويءَ، قديم سورج ديوتا جي نسل جي مناسبت سان پاڻ کي آريا مھر سڏايو، جنھن جي معنيٰ آھي ”سورج ديوتا“. قديم زماني ۾ ايران جي حڪومت جو تخت- گاھ ”تخت جمشيد“ ھو، جنھن کي ايران جي شھنشاھ ٻيھر زندھ ڪيو.

اسماعيلي فرقي جي امامن کي آغا خان جي نالي سان سڏيو ويندو آھي۔ جڏھن تہ انھن جا پيروڪار آغا خاني سڏرائيندا آھن۔ سلطان سر محمد بن امام آغا علي شاھ اسماعيلي فرقي جو اٺيتاليھون امام ھو۔ پاڻ تقريباََ ستر سال امامت ڪيائون جيڪا اسماعيلي امامن ۾ ڪنھن بہ امام جي امامت کان وڌيڪ ھئي۔ ڪراچي ۾ پيدا ٿيو۔ ھن پھرين مھاڀاري جنگ ۾ برطانيا جي مدد ڪئي جنھن جي صلي ۾ ھن کي سر ۽ ھزھائنِس جا خطاب مليا۔ ۽ يارنھن توپن جي سلامي مقرر ٿي۔ فارسي، عربي، انگريزي، ۽ فرانسيسي ٻولين جو ماھر عظيم مدبر ۽ سياست دان ھو۔ 1906ء کان 1912ء تائين مسلم ليگ جو صدر رھيو۔ 1930ء ۽ 1931ء ۾ گول ميز ڪانفرنس ۾ مسلمانن جي نمائندگي ڪئي۔ 1934ء ۾ برطانيا جي پريوي ڪائونسل ۾ ورتو ويو۔1937ء ۾ جمعيت الاقوام جو صدر چونڊيو ويو ھن جا مرید تمام دنيا ۾ پکڙيل آھن۔ جينوا ۾ وفات ڪيائين ۽ وصيت جي مطابق اسوان ۾ دفن ڪيو ويو۔ ھن جا ٻہ پٽ آھن۔ شھزادو علي ۽ شھزادو صدر الدين۔ پر ھن جي وصيت جي مطابق شھزادي علي جي پٽ شھزادو ڪريم ھن جو جانشين مقرر ٿيو۔ جيڪو آغا خان چوٿون سڏرائجي ٿو۔

راقم جي هڪ دوست ٻڌايو تہ ۱۴ فيبروري ۲۰۰۴ء(ڇنڇر) تي جڏهن مان پنهنجي ڪم کان واپس گھر اچي رهيو هيس تہ رستي ۾ هڪ جڳهہ مان ڏٺو تہ ۲۵،۳۰ نوجوان جن ڳاڙهيون قميصون/ شرٽوب پهري رکيون آهن ۽ هٿن ۾ گلاب جا گل اٿن، هڪ ساده مزاج همراھ کي ڪٽي رهيا آهن۔ مان انهن کي سمجھائڻ ۽ روڪڻ جي ڪوشش ڪئي تہ هو مونکي بہ ڌڪا ڏيڻ لڳا۔ تحقيق ڪرڻ تي معلوم ٿيو تہ هي نوجوانن/ مستانن جي ٽيم ويلنٽائن ڊي ملهائڻ جي شوق ۾ راھ ويندي عورتن کي تنگ ڪرڻ ۽ گل پيش ڪرڻ جو مظاهرو ڪري رهي هئي۔ ان شخص انهن کي اهڙيون فحش حرڪتون ڪرڻ کان منع ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي جنهن جي نتيجي ۾ هي سڀ ان تي مڇرجي پيا۔ هن چيو:” مان سوچيو تہ پوليس کي فون ڪئي وڃي پر ويجهو ڪٿي فون جي سهولت ميسر نہ هئي ۔ پوء مان هن معمولي واردات کي نظر انداز ڪري اڳتي وڌيس۔“ جيتوڻيڪ ظاهري طور تي هي واقعو ننڍو هو پر حقيقت ۾ ايئن نہ آهي ڇو تہ سرڪاري سطح تي جيڪڏهن اهڙن قدمن جي روڪ ٿام نہ ڪئي وئي تہ آئنده چند سالن ۾ جنسي انارڪي ۽ اباحيت جي هڪ نہ بيهندڙ ٻوڏ هن معاشري جا رهيل سهيل اسلامي قدر وهائي کڻي ويندي.
الهه بچايو سمون ولد يار محمد سمون 1912ع ۾ ڄائو. سندس تعلق ملير سان هو. پاڻ سنڌي زبان جو مشهور نثر نويس ٿي گذريو آهي. پاڻ پرائمري استاد هو. سمي صاحب گهڻا ڪتاب ڪونه لکيا هن جا صرف ٻه ڪتاب ڇپيل آهن هڪ سير ڪوهستان ۽ ٻيو لاڙ جو سير. ليڪن اهي ٻئي ڪتاب سنڌي ادب جا شهپارا ليکيا وڃن ٿا. الله بچايو سمون 9 ڊسمبر 1958ع تي وفات ڪري ويو.

’مون جو روپيو وڃائجي پيو هوئو، سو لهجي آوِيو.‘ (لڀي آيو يعني لڌو). ”هو“ بدران هوئو ۽ ”آيو“ بدران ”آوِيو“چون.ساڳيءَ طرح ”هواسين“يا”هواسُون“بدران ڪڇڪيءَ ۾ چون ”هوئون“ – هيءُ راجسٿاني ٻولين جو نمونو آهي.

هيءُ ڪتاب محمد بخش واصف جو لکيل آهي. ڊيمي سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي. ڇاپو پهريون، آر. ايڇ. احمد ائنڊ برادرس، حيدرآباد 1954ع ۾ پڌرو ڪيو.

پنجاب ڀارت جي ھڪ رياست آھي جنھن کي عام طور تي اوڀاريون پنجاب يا ڀارتي پنجاب جي نالي سان سڏيو ويندو آھي۔ ھن جون سرحدون اولھ ۾ پاڪستان جو صوبو پنجاب، اتر ۾ ڄمون ۽ ڪشمير، اتر اوڀر ۾ ھماچل پرديش، ڏکڻ ۾ ھرياڻہ، ڏکڻ اوڀر ۾ چندي ڳڙھ ۽ ڏکڻ اولھ ۾ راجسٿان سان ملن ٿيون۔

هي سترهين ارڙهين صدي عيسويءَ جو قبرستان آهي، جيڪو ديهه تپي مول، تعلقي ٿاڻو بولاخان، ضلعي ڄام شوري. اتر ويڪرائي ڦاڪ 25◦ 30′ 46″ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ 67◦ 28′ 50″ تي واقع موجود آھي. ھي قبرستان مول ڳوٺ جي اتر ۾ نون ميلن جي فاصلي تي موجود آھي. ويجھا ڳوٺ جان محمد دريش ۽ شير محمد سھنو اٿس. ھتي ڪجهه قبرن تي اڪر جو ڪم ٿيل آھي، جيڪي پٿرايون آھن ۽ ٻيون عام قبرون به آھن. 5 قبرون ھڪ ٿلھي تي ٺھيل آھن، جن تي گل ٻوٽا چٽيل آھن. ھن وقت نيون قبرون ۽ قبا جڙي رھيا آھن. قبرستان اٽڪل چئن ايڪڙن تي پکڙيل آھي.

هن 16 فلمن ۾ ڪم ڪيو آهي، جن ۾ 7 سنڌي، 8 اردو ۽ هڪ پنجابي فلم شامل آهن. قربان جيلانيءَ جي خاص ڊرامن ۾ ’هيلو هيلو‘، ’انتظار فرمايي‘، ’شمع‘، ’رات ڪي آنکين‘، ’ديوارين‘، نادان ناديه‘، ’الجهن‘ وغيره اچي وڃن ٿا،

محمد سومار شيخ کي ڪتاب لکڻ ۽ مواد گڏ ڪرڻ جو جُنون جي حد تائين شوق هو ۽ انهيءَ سلسلي ۾ هو جهرجهنگ پيو هلندو هو. هڪ ڀيري ته ڪڇ کان به وڃي نڪتو ۽ شاهه جا بيت هٿ ڪري آيو. 1956ع ۾ ”سر مارئي جا بيت“ به شايع ڪيائين. ڊاڪٽر عمر محمد دائود پوٽي کي سندس اهو ڪم پسند نه آيو. مٿس سخت تنقيد ڪيائين ۽ کيس معمولي ماستر هئڻ جو طعنو پڻ هنيائين، پر شيخ صاحب پنهنجي ڪم ۾ لڳو رهيو. اڄ جيڪڏهن ڊاڪٽر دائود پوٽو جيئرو هجي ها ته ڪر فقير امداد سرائيءَ جا ”املهه اڻ توريا“ شاهه جي نالي ۾ وڏي خرچ سان ڳولهي آندل بيت ڏسي، شيخ صاحب کي ضرور داد ڏي ها، جنهن پنهنجي هڙان وڙان خرچ ڪري شاهه تي به چڱو موچارو ڪم ڪيو.

لَيال عَبّود (عربي: ليال عبود [laj'ja:l ʕab'bu:d] ,ڄائي 15 مئي 1982) لبناني مسلمان پاپ گلوڪار آهي، لوڪل ميوزڪ تفريح، آواز-ليکي شاعر، ڪنسرٽ ناچ نگار، فٽ نموني، انسانيت دوست ۽ ڪاروبار ڪار آهي.

سنڌي لوڪ ادب ۾ ليلا چنيسر واري داستان پڻ تمام مشهور آهي، جنهن ۾ ليلا جي محرومي سندس غلطي ڪري آهي، سطحي سوچ هيٺ قيمتي هار جي بدلي ۾ هڪ رات چنيسر حوالي ڪرڻ واري فيصلي سبب هوءَ پنهنجو سهاڳ وڃائي ويٺي. هن فيصلي ڪرڻ مهل دور انديشي ڪا نه ڪئي، جنهن سبب سڀ ڪجهه وڃائي ويٺي، پوءِ پڇتائيندي رهي. اهڙي نموني راڻو مومل واري داستان ۾ پڻ راڻي جي رسڻ تي مومل پيار وڃائڻ سبب آهون ۽ دانهون ڪندي رهي. ائين جي غور ڪبو ته سنڌ جي اڪثر لوڪ داستانن ۾ محرومي ۽ مجبوري بيان ٿيل آهي.

ڄام نندي جي مقبري جي اڏاوت 1509ع جي آهي. هي مقبرو ان زماني جي سنڌي ڪاريگرن جي صلاحيتن جو مظهر آهي. هن مقبري جي اڏاوتي سونهن ۽ هنر تاريخ جي گم ٿيل فن جي خزانن تان پردو کڻي ٻڌائي ٿو ته اسلام کان به گهڻو پهرين هي هنر سنڌ ۾ وڏي اوج تي هو.
عربن ۾ شيخ ڪنھن بزرگ يا وليءَ کي يا پير مرد يا پرئي مڙس کي چوندا آھن. ھند ۽ سنڌ ۾ ھندن ۽ ٻين مذھبن وارن کي مسلمان ٿيڻ تي اھو آبرو وارو نالو ڏيندا آھن.

آبادگار جي لفظي معنيٰ آبادي ڪندڙ آھي. يعني اھو شخص، جيڪو زمين کي ٺاھي ۽ سنواري، پوکي راھي ڪري، ان جي سار سنڀال لھي ۽ زمين آباد ڪري. ان کي آبادگار چئبو آهي.

سومرن جي سنڌ تي حڪومت (Soomra Dynasty), سنڌ تي عربن کان پوء حڪومت ڪئي. ان کان عربن حڪمرانن (711-1024) سنڌ تي قابض ٿيا. پر جڏهن اهي ڪمزور ٿيا تہ سنڌ جا لوڪل سنڌي سومرا گهراڻو سنڌ جا حڪمران بڻايو.

صوبو سنڌ (1936–55) برطانوي ھندستان ۾ 1936 کان 1947 تائين جڏھن ته ھاڻوڪي پاڪستان ۾ ھي درجو 1947 کان 1955 تائين رھيو۔ انگريز دور ۾ ھن صوبي ۾ رياست خيرپور شامل نه ھئي پر پاڪستان جي آزادي تي ڪراچي کي ان مان ڪڍي ڪري ملڪ جو گاديءَ جو ھنڌ بڻايو ويو۔ ھاڻي ھن ۾ رياست خيرپور ۽ ڪراچي ٻئي شامل آھن۔

ڀڄ ڊڪ جو هي واقعو منٰي جي جڳهه تي پيش آيو جيڪو مڪي مڪرم کان پنج ڪلوميٽر جي فاصلي تي واقع آهي۔ حاجي منٰي ۾ هڪ رڪن رمي جمرات جي ادائي لاء ويندا آهن،سعودي عرب جي محڪمة شهري دفاع جي ترجمان جي مطابق هي حادثو ان وقت پيش آيو هيو جڏنهن حاجي جمرات تي ڪنڪريون اڇلڻ جي لاء شارع نمبر 204 ۽ 223 جي دوراهي تي موجود هيا۔ان وقت ان پُل تي حاجين جي وڏي تعداد جي هڪ جڳهه تي موجودگي جي وجه سان ڀڄ ڊڪ ٿي جنهن جي نتيجي ۾ ڪيترائي حاجي زمين تي ڪري پيا ۽ چيڀاٽجڻ جي سبب جان بحق ٿي ويا۔

ڌرتيءَ تي ليٽي نغزه هڻڻ: ٻه چار ماڻهو ڌرتيءَ تي گوڏا کوڙي ويهندا آهن. جڏهن نغزه شروع ٿيندو آهي، تڏهن ٻئي هٿ کڻي ڪنن جي پاپڙين (چوٽين) ۾ وجهندا آهن ۽ نغزه هڻندي هڻندي ارڪن تي ليٽي پوندا آهن، بعد ۾ ڪنهن مهل سڄي ڪن جي پاپڙي پيا زمين تي رکندا آهن ته ساڳئي وقت کاٻي ڪن جي پاپڙي ٻئي آواز تي پيا زمين تي رکندا، ايئن ڪندي ڪندي نغارن کي وڃي ويجهو پوندا آهن ۽ اُتي پهچڻ بعد پويان پير ڪندا آهن. سندن زبان مان صرف هي لفظَ پيا نڪرندا: ”هي نغزه... هي نغزه. تي هي نغزه“.

مرهٽن جي ملڪ کي ”مهاراشٽر“ يعني وڏو پرڳڻو يا وڏي حڪومت چئبو آهي، ۽ اتي جي ٻولي مهاراشٽري پراڪرت سڏبي هئي، جا پوءِ ”اپڀرنش“ ٿي، يعني بگڙي. اها مهاراشٽري اپڀرنش پراڪرت وڌيڪ بگڙي، جنهن مان مراهٽي ۽ ڪوڪني ٻوليون پيدا ٿيون.

آڏِي ڍال مَ ڍار رشيد ڀٽيءَ جو لکيل ڪتاب. هيءُ ڪتاب ڪرائون سائيز ۾ پڪي جلد سان آهي، جنهن ۾ 62 صفحا آهن. ڪتاب جو پهيون ڇاپو، پاڪستان رائٽرز گلڊ سنڌ سب ريجن پاران، محموديه پرنٽنگ پريس، سکر مان 1966ء ۾ شايع ٿيو.

هيءُ ڪتاب عبدالحسين ميمڻ ۽ ايڇ. آر. ميمڻ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو پڪو جلد آهي، جنهن ۾ صفحا 515 آهن ۽ قيمت ساڍا 7 رپيا ڄاڻايل آهي. اُن جو ڇاپو ٽيون، آر. ايڇ. احمد ائنڊ برادرس، حيدرآباد سال 1968ع ۾ شايع ڪيو.

مڪاڪ (انگريزي ٻولي: Macaque) ڀولڙي جو پُڇ ڊگهو ٿئي ٿو. مڪاڪ ڀولڙا ملائيشيا ۾ تمام گهڻو ٿين ٿا. ٻين ملڪن ۾ ڀولڙا رڳو جانورون جي باغ ۾ ئي نظر ايندا آهن، پر انڊيا ۽ ملائيشيا اهڙا ملڪ آهن، جتي ڪيترن ئي شهرن، جهنگلن ٻيلن ويندي پڪن رستن تي ڀولڙا عام جام گهمندي نظر ايندا آهن.

ٺٽي سهر جي رهڻ واري آرڪيالاجي جي ماهر ۽ تواريخدان محمد علي مانجهي ان حوالي سان چئي ٿو ته، ان ۾ ڪو شق ڪونهي ته هي هڪ پراڻو قبرستان آهي، هتي اسان کي ٽن زمانن جون قبرون ملن ٿيون جن ۾ خاص تي ٿڀن واريون قبرون آهن جن جي قدامت ڄاڻڻ لاءِ اسان کي تحقيق ۽ جانچ ڪرڻي پوندي، جنهن کانپوءِ ئي پڪ سان ڪجهه چئي سگهجي ٿو.

(5) ’ٿوريج ڏيئين پٺيان‘ يعني ٿورن ئي ڏينهن کان پوءِ. ’مال مڙي تو جو آهي‘ يعني هيءُ مال سڀ تنهنجو ئي آهي. اهو زور ڀرائيندڙ حرف ”ج“ گجراتي ۽ راجسٿاني ٻولين جو آهي.
چيو وڃي ٿو ته هتي مهمد غالم ٺٽوي نالي هڪ ڪاتب هوندو هو، جنهن جي هٿ ڪٽي ڇڏيا ويا هئا پر کيس ڪتابت سان ايڏو ته عشق هئو جو اهو قلم ڪارائي سان ٻڌي ڪتابت ڪندو هو ۽ ائين ان ”ديوان حزين“ جي ڪتابت کانسواءِ قران شريف جي نسخن جي پڻ ڪتابت ڪئي هئي. مير علي شير قانع لکي ٿو ته، ”مون پنهنجي اکين سان ”ديوان حزين“ جو قلمي نسخو ڏٺو هو، جنهن کي محمد غالم نقل ڪيو هو ۽ آخر ۾ محمد عالم جي صحي سان اهو جملو لکيل هو ته. محمد غالم پنهنجي ڪٽيل هٿن سان نقل ڪيو.“

انهن مختلف اصدارات جي متعدد نالا ڏنا ويا هيا،جيڪي ارتقا برنامج جي مختلف مرحلن جي نشاندهي ڪندا هيا، مثلاً برنامج PHP، مرحلو ٻيو ۽ مرحلو ٽيون۔ مرحلو ٻيو مانسڪي جو تيار شدہ برنامج کي چيو ويو، جڏنهن ته مرحلو ٽيون دينيئل بروڪر جي طرفان ليکل هاڻوڪي ميڊياوڪي برنامج چورائيندو آهي۔
پوربي هنديءَ جون مکيه شاخون ائوڌي يعني ائوڌ (ايوڌا) جي ٻولي، بنڊيلي يعني بنڊيل کنڊ جي ٻولي ۽ ڪنوجي آهن. تلسي ڪرت رامائڻ، ڪبير ڀڳت جا سلوڪ ۽ ٻيا ڪيترا پستڪ پوربي هنديءَ ۾ لکيل آهن.

اليزي پنهنجي ڳائڪيءَ جي ابتدا هيڪلي (سنگل) موئا لولِيتا سان ڪئي، جيڪو اڄ تائين سندس بهترين گيت آهي. اهو گيت سموري يُورپ ۽ اڀرندي ايشيا جي ڪن حصن ۾ موسيقيءَ جي ميدان ۾ نُومرو اُونو ٿِي ويو.

پروفيسر هاسارام پمناڻيءَ جو جنم 10 اپريل 1887ع تي بيدل، بيڪس، پارو شاهه ۽ وسڻ رام جي شهر روهڙيءَ ۾ سيٺ سندرداس جي گهر ۾ ٿيو. سندس والد جاين ٺهرائڻ جو مشهور مقاطعدار هو.

پرمانند ميوارام جي لکيل /تيار ڪيل/ ترجمو ڪيل ڪتابن جو وچور هن ريت آهي. (1) هيرو گلو (1936ع) (2) لورڊ جي ناري (3) ڪرست جي پيروي (ترجمو) (4) لڇڻ وڌيڪ ڪين لڌو (5) قرآن جو بنياد (ترجمو) (6) آتمڪ امرت (7) ڌرم مورتي (8) اپائڻهار جي هستي (9) دل بهار 1904ع (چار ڀاڱا) (10) گل ڦل (ٻه ڀاڱا) (11) سنڌ باد سيلاني (12) هيري جي منڊي (13) يوسف مصري (1945ع)، (14) اپولو جو قصو، (15) شاهه جي رسالي جو سرڪاپائتي (16) انگريزي-سنڌي ڊڪشنري (17) سنڌي-انگريزي ڊڪشنري. ان کانسواءِ مضمون ”مياڻي جي جنگ“ جيڪو پوءِ ”سنڌ جا مير“ نالي ڪتاب ۾ شايع ٿيو.

آدم خان پنهور، ضلعي جيڪب آباد جي هڪ ڳوٺ ۾ 1908ع ۾ ڄائو. هي پنهور قبيلي جو سردار ۽ پڳ ڌڻي هو. آدم خان جي ڏاڏي مُلا حامد، جيڪب آباد جي اندرئين علائقي ۾ ٿوري زمين خريد ڪئي ۽ سمورو قبيلو لڏي جيڪب آباد اچي ويٺو. تحريڪ پاڪستان ۾ سرجوشيءَ سان حصو ورتائين. 1946ع جي چونڊن ۾ مسلم ليگ کي جيڪب آباد مان کٽرائڻ ۾ هن جو وڏو هٿ هو. پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ مسلم ليگ ضلعي جيڪب آباد جو نائب صدر چونڊيو ويو. ڊسٽرڪٽ لوڪل بورڊ جو به ميمبر ٿيو. مقامي جرڳي جو صدر هو. جيڪب آباد ۾ هڪ مسافرخانو ٺهرايائين. هر قومي فنڊ ۾ پنهنجي حال موجب حصو ڏيندو هو. کيس شڪار ۽ گهوڙي سواريءَ جو گهڻو شوق هو. 1958ع ۾ وفات ڪيائين.

هندو (Hindu) لفظ سنسڪرت (Sanskrit) جي قديم ڪتابن ۾ بيان ٿيل ناهي. هي لفظ ’انڊس“ (Indus) يا سنڌو (سنڌ)، مان نڪتو آهي. اهو لفظ سنڌو درياء جي اوڀر وارن ماڻهن لاءِ استعمال ۾ آيو ۽ پوءِ آهستي آهسي اهو لفظ هند جي رهاڪن لاءِ ڪتب اچڻ لڳو. معنيٰ ته هندو هندوستان جو. ان ڳالهه جي حمايت ڀائي پرمانند، آل انڊيا مهاسڀا جي صدر، پڻ ڪئي آهي ته هندو لفظ سنڌو مان نڪتل آهي. ٿلهي ليکي جيڪڏهن هندو مٿ کي بيان ڪجي ته پوءِ هندو مت اهو ڌرم آهي، جنهن کي هندو مڃين ٿا. اھڙي نموني اھي جيڪي سناتن ڌرم کي مڃيندا ھئا سي ھندو سڏجڻ ۾ آيا، سناتن معنا داعمي ڌرما معنا قانون سڌ ٿيو، يا داعمي قانون انسان ذات جي رھنمائي ۽ ڀلا ئي لاءِ آهي.

استاد برڪت علي 1925ع ڌاري جمال شاهه جي پڙ حيدرآباد ۾ جنم ورتو، سندس والد جو نالو حاجي خان ڏگو آهي. شروعاتي سکيا پنهنجي وڏي چاچي استاد ڪمال خان کان ورتائين. استاد برڪت علي 12 سالن جي عمر ۾ بمبئيءَ هليو ويو، جتي استاد قادر بخش خان جي گهراڻي جي بزرگ ميان الله رکي خان کان سکيا ورتائين. جڏهن گراموفون رڪارڊنگ ڪمپنيءَ جو عروج هو ته استادبرڪت علي طبلي ۽ پکاوج تي پرفارم ڪيو ۽ جيوڻي ٻائي، مائي بچائي عرف بچي ڀٽڻ المعروف سردار بيگم ۽ استاد خير محمد خان جي ساٿ ۾ پکاوج ۽ طبلو وڄايائين. ڪجهه عرصو گذرڻ کانپوءِ استاد برڪت عليءَ کي سندس ڀاءُ واپس سنڌ وٺي آيو، جنهن کانپوءِ گھڻو وقت استاد خير محمد خان، مائي جيوڻي ۽ الله ڏني نوناريءَ سان ساٿ سنگت ڪندو رهيو. استاد برڪت عليءَ خان، خانصاحب خير محمد خان جو سالو هو. هن جي وفات 1984ع ۾ ٿي. سندس آخري آرمگاهه ٽنڊي يوسف جي اباڻي قبرستان ۾ آهي.
(ٻ) سڄي پنجاب ۾ اصل شوُرسيني پراڪرت چالو هئي، جنهن مان هندي ڌار ته اڙدو ڌار پيدا ٿي، پر الهندي طرفان پنجاب ڏي ڪشميري، سرائڪي ۽ ٻين داردڪ ٻولين جي لهر آئي، ۽ اتي جي ’تاڪ‘ لوڪن جي نالي پٺيان اها ’تاڪ اپڀرنش‘ سڏجڻ ۾ آئي، جا پوءِ ڦري پنجابي ٻولي ٿي- مطلب ته هنديءَ ۾ ڪشميري ۽ سرائڪي گڏجي ويئي، ۽ انهن جي ميلاپ مان پنجابي ٻولي ٺهي.

هي حصو مُنو فوٽ کن ڊگهو (اوچائي) ۽ اڌ فوٽ قطر سان ڏياٽيءَ جي شڪل جهڙو، ٺڪر جو ٺهيل هوندو آهي. هن جا ٻه مکيه حصا ٿين. هڪ مٿيون ويڪرو حصو، جنهن ۾ تماڪ کي ساڙڻ لاءِ تيز ٽانڊا وجهبا آهن ۽ ٻيو سوڙهو هيٺيون حصو، جنهن هيٺان ’چغل‘ وجهبو آهي ۽ پوءِ ان جي مٿان تماڪ جي ڳوٽي ڀربي آهي. هي چلم جو اهم حصو آهي، جنهن مان نشي آور دونهون چغل جي وٿين مان وهي نڪرندو آهي.

چائو يو گوانگ چيني: 周有光 يا زائو يو گوانگ (انگريزي ٻولي: Zhou Youguang)، چيني ٻوليءَ کي رومن اسڪرپٽ يا رومن رومن لپيءُ يعني پن ين (Pinyin) جو ٺاهيندڙ ۽ چيني ٻوليءَ کي پن ين تي آڻڻ جو بُنياد رکندڙ ۽ مهندار هو.

آدم جي چوٽي (Adam’s Peak ) سريلنڪا ۾ هڪ جبل جي چوٽيءَ جو نالو آهي، اُها ڪولمبو کان پنجيتاليهه ميل ڏکڻ اوڀر ۾ موجود آهي. انهيءَ چوٽيءَ جي بلندي 7360 فوٽ آهي. ان چوٽيءَ تي 24x74 فوٽ هموار پوٺو آهي. هن چوٽيءَ تي هڪ هموار ٽڪرو آهي، جنهن تي 5.4 فوٽ ڊگهو ۽ 2.6 فوٽ ويڪرو هڪ انساني پير جو نشان موجود آهي، جنهن بابت مسلمانن جو خيال آهي ته اهو پير جو نشان حضرت آدم عليه السلام جو آهي ۽ اهو به چون ٿا ته زمين تي حضرت آدم جو اهو پهريون قدم آهي، جڏهن ته ٻڌ ڌرم وارن جو چوڻ آهي ته اهو نشان گوتم ٻڌ جي پير جو آهي. هندن جي چوڻ موجب اهو شِوا جيءَ جي پير جو نشان آهي. مسلمانن جو چوڻ آهي ته حضرت آدم کي جنت مان نيڪالي ملڻ بعد انهيءَ هنڌ تي لاٿو ويو هو. بهرحال هن وڏي زيارتگاهه ۾ ڪنهن تي به ڪا پابندي نه آهي.

مولانا عبدالواحد سنڌي هڪ عالم ۽ اديب هو. کيس اردو، سنڌي، عربي ۽ فارسيءَ تي سٺي مهارت حاصل هئي. هو شاگرديءَ واري زماني کان ئي لکڻ جو ڪم ڪندو آيو.جامعه مليه جي رسالي ۾ به اردوءَ ۾ تاريخي، تحقيقي مضمون لکندا هئو. ان دور ۾ مٿي ذڪر ڪيل ڪتابن کانسواءِ پاڻ ننڍن ٻارن لاءِ ”اسلام ڪي مشهور سپهه سالار“ ۽ ”اسلام ڪي مشهور اميرالبحر“ڪتاب لکيائون، جيڪي گهڻا پسند ڪيا ويا. سنڌ اچڻ کانپوءِ به مولانا ٻارن لاءِ ڪافي دلچسپ ۽ معلوماتي ڪتاب اردو ۾ لکيا. جن مان ڪجهه هي آهن (1) روٽي کس ني پکائي (2) بندر اور نائي (3) مينڊک اور کوا (4) لومڙي اور گهر (5) جادو کا گهر (6) هپو جپو (7) چل ميري مٽکي (8) تاڪ دهنا دهن تاڪ (9) پهر مين چونڪ گيا (10) پان کها کر طبله بجا کر (11) تارا دهري تارا (12) پکڙ دم ڪٽي ڪو (13) دال تو خوب پکي (14) پانچ بوني (15) ديو ڪو ڪس نه هرايا شامل آهن.

عمر ۽ مارئي جو داستان وطن جي حب ۽ محبت جو داستان آهي. سنڌ جي هڪ ڳوٺاڻي نياڻي جي ست سيل ۽ سنڌ جي هڪ عادل بادشاه جي صبر ۽ انصاف جو داستان آهي. جهوپڙن ۾ رهندڙ مارن ۽ جهانگين جي ڏکي پر آجي ۽ محبت ڀري رهڻي ڪهڻي جي شهرن ۽ ماڙين ۾ رهندڙن جي سک ۽ عيش واري پر پابند زندگي تي فوقيت جو داستان آهي. هي سنڌ جي غريبن جي اشرافت ۽ خود داري جو داستان آهي. بلڪ سنڌ جي اعلى سماجي قدرن جو آئينو آهي، جنهن ڪري صدين کان وٺي سنڌ ۾ هنڌين ماڳين ۾ مشهور ۽ مقبول رهيو آهي.

اشعار ثنائي، هيءُ ڪتاب مولانا ثناءُ الله ”ثنائيءَ“ جو لکيل آهي، جنهن ۾ سندس مختلف ڪلام ڇپيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 93 صفحا آهن ۽ قيمت 2 رپيا آهي. ڇاپو پهريون، حافظ برادران، سکر مان سن 1974ع ۾ شايع ڪيو ويو. هن ڪتاب جو ٻيو ڇاپو، مولوي محمد عظيم سعيد پريس، ڪراچيءَ مان ڇپايو، جنهن جي ڊبل ڪرائون سائيز ۾ 56 صفحا آهن ۽ قيمت 4 رپيا ڄاڻايل آهي.
شاه رخ خان (Shahrukh Khan) هڪ باليووڊ اداڪار آهي. شاھ رخ خان 2 نومبر 1965 ڌاري نئين دهلي ۾ ڄائو. هن جي ذات پٺاڻ آهي. هن جو والد تاج محمد خان انڊيا جو فريڊم فائٽر هو. هن جو ڏاڏو اصل افغانستان مان هو. هن جي ماءُ جو نالو لطيف فاطما هو. شاھ رخ خان پنهنجي والدين جي وفات کان پوءِ 1991 ۾ ممبئي هليو ويو ۽ اتي غوري سان شادي ڪيائين. پوءِ هن کي ٻه ٻار ٿيا، آرين جيڪو 1997 ۾ ڄائو ۽ سهانا جيڪا 2000 ۾ ڄائي. هن جي گهر ۾ هن جا ٻار ٻنهي مذهبن کي مڃن ٿا هندو ۽ مسلم.

هيءُ ڪتاب مرزا قليچ بيگ جو لکيل آهي. پاڪيٽ سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ صفحا 30 آهن ۽ قيمت ڄاڻايل ناهي. ڇاپو ٻيو، اداره قليچ حيدرآباد طرفان سال 1953ع ۾ ڇپيل آهي.

لاکا ويلفيئر ايسوسيئيشن جو بنياد 1988 ۾ مرحوم عبدالحفيظ لاکو صاحب جن پنهنجن ساٿي سان گڏجي ڪيو،، جنهن ڪجهه عرصو ڪم ڪيو ۽ بعد ۾ ڪجهه مسئلن جي ڪري هن تنظيم کي بند ڪيو ويو. ان کان پوءِ مختلف ماڻهن پنهنجي وس آهر هن کي هلايو ۽ ڀلائي جا ڪن ڪندا رهيا،،،،،، نوشهروفيروز ،ڪنڊيارو ۾ رهندڙ سردار نور احمد لاکو جي فرندن سردار ڀلي رکيو لاکو، ءِ سندن ڀائٽئي سردار عبدالحڪيم لاکو جن لاکا برادري جا ميڙاڪا ڪرايا ۽ ان ديوران برادري سان رابطي ۾ رهيا،،، جنهن ۾ لاکا برادري جي هيٺئيڻ طبقي کي بالڪل نظر انداز پئي ڪيو ويو،،، ان صورتحال کي سامهون رکندي حيدرآباد جو رهواسي پروفيسر ڊاڪٽر محمد حنيف لاکو جن ان تنظيم کي هلائڻ جو سوچيو.... ۽

محمد موسىٰ ڀٽو سنڌ جو مشهور مذهبي عالم ۽ اديب آهي ۔ پاڻ سنڌ ۾ وڌندڙ لادينيت ۽ مذهب بيزار لاڙي خلاف ڀرپور علمي محاذ وڙهيا ۔ ان مقصد خاطر سنڌ جي آزاد خيال اديبن ۽ شاعرن سان خط و ڪتابت شروع ڪيائون اسلام ڏانهن واپس اچڻ جي دعوت ڏنائون ۔ سندس ڪوششن سان سنڌ جي عظيم ۽ نامياري شاعر شيخ اياز لادينيت کي خيرباد چئي واپس اسلام طرف آيو ۔ سائين جي ايم سيد جي ڪتابن جي جواب ۾ جيڪي ڏٺو آهي مون لکيائون ۔ ان کان سواء به پاڻلڳ ڀڳ ڏيڍ سو سنڌي ٻوليَ ۾ پنجاھ مختلف زبانن ۾ ڪتاب لکي سنڌ ڌرتي جي خدمت ڪيائون ۔

واريءَ، ڇيڻي ۽ مٽيءَ ملايل گاري مان ڏنل ليپو. وونئڻاٺين يا ڪانن جي پترن مان ٺهيل لانڍيءَ (گهر) کي مضبوط ڪرڻ لاءِ ليپو ڏبو آهي، جيڪو واري، ڇيڻو ۽ مٽي ملائي ٺاهيل گاري مان ڏبو آهي. گاري جي انهيءَ هٿ کي ’-اوٽو-‘ چوندا آهن. صفي جي اڳيان اڱڻ ۾ ٺهيل ٿلهي کي به ”-اوٽو-“ چوندا آهن.

هتي رهندڙ قبيلن ۾ رخشاني، باديني رخشاني، حمالدني رخشاني، ماندئي، ذگر مينگل، مهه حسني، سنجراڻي، سارات، بزيچ، لانگو، لوهڙي ۽ ڪجهه هندو ذاتيون آباد آهن. هتان جي ماڻهن جو ڌنڌو هارپو زمينداري ۽ واپار آهي.
سن١٠ بعثت ۾ جناب ابو طالب ۽ بيبي خديجہ جي وفات پيغمبر جي روح تي بيحد اثر وڌو. پاڻ ان سال جو نالو ”عام الحزن“ رکيو. پيغمبر جي انهن ٻنهي عظيم مددگارن جي رضا ڪرڻ سان دشمنن جا آزار ۽ تڪليفون ويتر وڌي ويون. ڪڏهن ماڻهن پٿر پئي هنيا، ته ڪڏهن ماڻهن سندس چهري مبارڪ تي مٽي ٿي وڌي ۽ ڪي وري اڻ سهائيندڙ زبان استعمال ڪندا هئا. گهڻو ڪري پاڻ نهايت ئي جهريل حالت ۾ گهر موٽندا ها، پر اها سائڻ فاطمه ئي هئي جيڪا پنهنجي ننڍڙن ننڍڙن هٿن سان بابي جي مٿي ۽ منهن تان مٽي صاف ڪنديون هيون. انتهائي اُڪير ۽ پاٻوهه سان پيش اينديون هيون ۽ پيغمبر جي لاءِ آرام ۽ حوصلي جو سبب بڻبيون هيون. سائڻ فاطمہ/ماڻهن جي ڪاوڙ ۽ بي رحميءَ جي جاءِ تي پنهنجي پيءُ سان مهر ۽ محبت سان اهڙي طرح پيش اينديون هيون جو سندن والد محترم جن کين ”امِ ابيها“ جو لقب ڏنو. هجرت کان ڪي ڏينهن پوءِ اٺن سالن جي ڄمار ۾ علي سان مڪي کان مديني آيون اتي به پيءُ سان گڏ ئي رهيون. پيغمبر جي مشڪلات ۾ سائڻ فاطمہ/به ڀاڱي ڀائيواررهي. جنگ احد ۾ جنگ جي اختتام ٿيڻ کان پوءِ سائڻ فاطمہمديني کان پيغمبر جي خيمي گاهه جي طرف ڊوڙندي پهتيون ۽ ٿانو ۾ پاڻي ڀري پيءُ جو رت ڀريل منهن ڌوتائون ۽ آنحضرت جي زخمن تي مرهم رکيائون

ﭔﻴﻮ ﭜﻴﺮﻭ ﻫﻦ ڪﺮﻱ ” ﺳﮅﻭ ﻗﺪﻡ “ ﮐﭵﻲ ﻧﻪ ﺳﮕﻬﻴﻮ، ﺟﻮ ﻫﻲءَ ﺍﻓﻮﺍﻫﻪ پکڙجي وئي ﺗﻪ ﭔﺌﻲ ﺣﻤﻠﻲ ﮐﻲ موٽائڻ ﻻﺀِ ﻣﻨڊﻟﻲﺀَ ﺟﻲ ﻋﻮﺭﺗﻦ ﺍﮖ ﮐﺎﻥ ﺑﻪ ﻭﮄﻳڪ انتظام ڪﺮﻱ ﺭﮐﻴﺎ ﺁﻫﻦ . مثال طور : ڪﭙڙﻱ ﺟﻲ ﻧﻨﮃڙﻳﻦ ﮘﻨﮃڙﻳﻦ ۾ ڪڪڙﺍ ۽ ڪﭙﺎﻫﻪ ﻭﺟﻬﻲ ﺭﮐﻴﺎ ﺍﭤﻦ، ﺟﻴڪﻲ ﻣﻘﺎﺑﻠﻲ ﻭﻗﺖ ﮔﺎﺳﻠﻴٽ ۾ ﭔﻮڙﻱ، ﺗﻴﻠﻲ ڏﻳﺌﻲ، ﺣﻤﻠﻲ ﺁﻭﺭﻥ ﺗﻲ ﺍﮀﻼﺋﻴﻨﺪﻳﻮﻥ، ﺟﻨﻬﻦ ﺑﻪ والنٽيئر ﺗﻲ ﺍﻫﺎ ﭔﺮﻧﺪڙ ﮘﻨﮃڙﻱ ڪﺮﻧﺪﻱ ﺗﻨﻬﻦ ﮐﻲ ﺑﺎﻫﻪ ﻭﭠﻲ ﻭﻳﻨﺪﻱ. ﻭڏﻱ ﺟﻮﮐﻢ ﺟﻮ ڪﻢ ﭤﻲ ﭘﻴﻮ.

1997 ع ۾ نواز شريف سرڪار پاران شروع ڪيل عدالتي حڪمن ۽ اصولن جي انحرافي تي هڪ بي باڪ ۽ بي خوف جج جي حيثيت سان هن انتظاميه کي للڪاريو. ان عدالتي ۽ انتظاميه جي ٽڪراء سبب هڪ حڪم هيٺ 2 ڊسمبر 1997ع تي عهدي تان هٽايو ويو.

شروعاتي انسانن زمين جي پيٽ مان سرسبز سلا اڀرندي ڏٺا ۽ مختلف اناج، ٻوٽا ۽ ميووا زمين جي پئدائش هئڻ ڪري، هنن ڌرتيءَ کي انسان جي بهتر زندگي جو ضامن ڄاڻندي، ان جي پوڄا ڪرڻ لڳا، ۽ ان کي ماءُ ڪوٺڻ لڳا. ڇو جو عورت (ماءُ) ۽ ڌرتي ٻئي تخليق ڪندڙ شيون هيون. جڏهن عورت ننڍڙا گلاب جهڙا چهرا پئدا پئي ڪري سگهي ته ٻئي طرف ڌرتي جي سيني مان مختلف سون ورنا سنگ ۽ ڳاڙها ساوا ٻوٽا اڀرن پيا ۽ اتان فصل جنم وٺن پيا. ان ڪري انسان جي من ۾ انهن ٻنهي شين سان محبت ڪرڻ اڻ ٽر ڳالهه هئي. ان ڪري ئي هنن جو عقيدو هو ته، آسمان کي ۽ ستارن ڏي ڇو ڏسون، اُن ڌرتي جي ڌوڙ ڇو نه چمون، جيڪا اسان جي بهترين زندگي جي ضامن آهي. ان ڪري قديم ماڻهن ”ڌرتي-ماتا“ جي پوڄا شروع ڪئي، ان جا بت ٺاهيا، جيڪي عورت جي ئي شڪل جا هيا. سنڌو ماٿر جي قديم آثارن مان ”ماتا-ديوي“ جا مجسما نڪرڻ جو اصل سبب اهو ئي هو.

”-الله-“ اسم ذات آهي ۽ ذات باريءَ جي نالي لاءِ اهڙو موزون لفظ دنيا جي ڪنهن به ٻوليءَ ۾ موجود ناهي. اهو لفظ ذات -باري- تعاليٰ جي سلبي مفهوم سان گڏ ايجابي مفهوم کي به جامعيت سان ادا ڪري ٿو. -ان- مان هڪ طرف سڀني باطل معبودن جي نفي ٿئي ٿي ته ٻئي طرف انهيءَ هستيءَ جي -اثبات- ٿئي ٿي، جنهن لاءِ قرآن شريف ۾ آهي ته ”-الله- هڪڙو ئي ته آهي“. ”-الله-“ جي صفتن يعني -تخليق-، ربوبيت ۽ قدرت ڪاملہ جو ادراڪ ته ٿي سگهي ٿو، پر ذات جي حقيقت -انسان- جي علم ۽ فهم کان بالا آهي. مسلمان انهيءَ پاڪ نالي سان گڏ تعظيمي لفظن (تبارڪ و تعاليٰ، جل جلالہ وغيره) جو اضافو ڪندا آهن. (وڌيڪ تفصيل لاءِ ڏسو ”خدا“).
هي نامور محقق ۽ سياح اشتياق انصاريءَ جو پنهنجي والد انيس انصاريءَ جي سوانح ۽ ادبي خدمتن تي ايم.اي سنڌيءَ جو مونوگراف آهي، جيڪو ڪويتا پبلڪيشن حيدرآباد -اپريل- 2008ع ۾ ڪتابي صورت ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو آهي. هن ڪتاب ۾ انيس انصاريءَ جي شخصيت ۽ ادبي پورهئي تي تفصيلي روشني وڌي وئي آهي. انيس انصاريءَ ڀرپور زندگي گذاري آهي. هو سماج سڌارڪ، موسيقيءَ جو ڄاڻو ۽ مهمان نواز شخص هو. اشتياق انصاريءَ پنهنجي والد جي مصروفيتن ۽ مشغولين جي ذڪر سان گڏ انيس انصاريءَ جي همعصر، اديبن جي راين خاندان جي علم ۽ ادب جي تفصيل ڇپيل مواد جي فهرست ۽ سندس افسانه نگاريءَ جي مختلف دورن تي تفصيل سان لکيو آهي. پڪي جلد سان 224 صفحن تي مشتمل هن ڪتاب جي قيمت 200 روپيا آهي.

پنهنجي زندگيءَ دوران لڳ ڀڳ 0.3–0.7 سيڪڙو ماڻهو اسڪيزوفرنيا کان متاثر آهن. 2013ع ۾ عالمي طور تي 23.6 ملين اسڪيزوفرنيا جي ڪيسن جو اندازو هو. عورتن جي ڀيٽ ۾ مرد گهڻو ڪري وڌيڪ متاثر ٿين ٿا. لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو ماڻهو علاج کان پوءِ بهتر ٿي وڃن ٿا ۽ ڪجهه مڪمل طور تي ٺيڪ ٿي وڃن ٿا. ڊگهي وقت تائين بيروزگاري، غربت ۽ بي گهري جهڙا سماجي مسئلا عام آهن. هن روڳ ۾ وڪوڙيلن جي سراسري زندگي گهربل سراسري کان ڏهن کان پنجويهه سال گهٽ آهي.هي خود ڪشين ۾ لڳ ڀڳ 5 سيڪڙو واڌارو جسماني صحت جي مسئلن جو نتيجو آهي. 2013ع ۾ هڪ اندازي مطابق 16,000 ماڻهو روين جي نسبت سان يا اسڪيزوفرنيا جي سبب گذاري ويا.

سورج مکي جي گل جي ٻنهين طرف چورس جي شڪل ۾ موجود قوسين ميڊيا وڪي جي هن نحو جي طرف اشارو ڪري ٿي، جيڪو درون وڪي يعني وڪي جي هي ٻين صفحن جي رابطن جي اظهار جي لاءِ اختيار ڪيو ويو هيو۔

شاعر -امر اقبال- جو اصل نالو محمد اقبال ولد الهورايو چنا آهي. هن سنڌ جي نامياري -استاد-، شاعر ۽ محقق عطامحمد حاميءَ جي ڳوٺ ’سوهو ڪناسرا‘ تعلقي ڪوٽڏيجي، ضلعي خيرپور ۾ پهرين -اپريل- 1974ع تي -جنم- ورتو. پرائمريءَ کان مئٽرڪ تائين سينٽ ٿريساز هاءِ اسڪول خيرپور ۾ -تعليم- حاصل ڪيائين. گورنمينٽ سپريئر سائنس ڪاليج خيرپور مان 1991ع ۾ انٽر ڪري، اين. اي. ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ ائنڊ -ٽيڪنالاجي-، ڪراچيءَ مان 1997ع ۾ بي. اِي (B.E) سول جي ڊگري ورتائين. -امر اقبال- 1992ع کان شاعري شروع ڪئي ۽ -ٿوري- ئي وقت ۾ نوجوانن ۾ هڪ پختي شاعر طور اڀري آيو آهي. خاص ڪري غزل، نظم ۽ وائي جي صنف تي عبور رکي ٿو. سندس شاعري سنڌ جي سمورن ادبي پرچن ۾ ڇپجي چڪي آهي. هن جا ٻه شعري مجموعا ”سمنڊ اڪيلو آهي“ (2004ع)، ”اکين مان ٽميل نظم“ (2004ع) ڇپيل آهن ۽ ٽيون مجموعو ”ڇا رکيو آهي -امر اقبال- ۾“ ڇپائي هيٺ آهي. -ان- کان سواءِ -امر اقبال- سچل يادگار ڪميٽي ۽ حامي يادگار ڪميٽيءَ جو سرگرم ميمبر آهي. سچل ادبي ڪانفرنس ۾ اهم ڪردار ادا ڪندو آهي.

چوماسي جي مند ۾ گُهٽ، آڙنگ، هوا ۾ آبي بخارن ۽ ماحول ۾ پيدا ٿيل گئسن جي خاص خوسبوءِ يا مهڪ مان مور پکي کي به برسات اچڻ جي اڳواٽ اندازو ٿي وڃي ٿو. ان ڪري برسات کان اڳ ۾ ئي هن جي چرپر ۾ تبديلي اچي وڃي ٿي. برسات جي مند ۾ هن ۾ جنسي هارمونن جي گردش پڻ وڌي ويندي آهي، انڪري مستي ۾ اچي مٺڙيون ٻوليون به ڪندو آهي. برسات جي موسم مور جي لڳ ڪرڻ جي موسم پڻ آهي . ان ڪري هن موسم ۾ هي مستي ۾ اچي خوشي مان رقص ۽ ناچ به ڪندو آهي. برسات جي مند ۾ مينهن جي نه وسڻ سبب ۽ خاص ڪري سيپٽمبر جي مهيني ۾ مينهن نه وسڻ جي صورت ۾، هن جي ٻولين ۾ ڀوائتو رنگ شامل ٿي ويندو آهي. مور جون مٺڙيون ٻوليون برسات ۽ سڪار جو اهڃاڻ سمجهيون وڃن ٿيون ۽ ڀوائتيون ٻوليون مايوسي، محرومي ۽ ڏڪار جو اهڃاڻ سمجهيون وڃن ٿيون. ٿر جا ماڻهو مور جي ٻولين مان ئي ايندڙ موسم بابت سمجهي ويندا آهن ته ڇا ٿيڻو آهي. انهي ڪري هي مور پکي سان وڌيڪ محبت پڻ ڪن ٿا.
آڏواڻي هندن جي هڪ خاندان جو نالو، ڪتاب ”سنڌ جي هندن جي تاريخ“ موجب انهيءَ نک وارا امرتسر ۽ ملتان ۾ به آهن ۽ اروڙ ونسي سڏجن ٿا. آڏواڻين جو وڏو ڏاڏو ديوان آڏومل ولد کلومل ولد جسومل ڳوٺ ملتان لڳ لوهپور جو ويٺل، ميان نور محمد ڪلهوڙي سان سنڌ ۾ آيو هو. پهرئين گهرواري پنجاب مان پرڻيو هو، جنهن مان ٽي پٽ هئس. چندو مل، ڏتومل ۽ لکو مل. اهي ٽئي پاڻ سان آندا هئائين. پهرين گهر واري گذاري ويس ته ٻئي شادي، ديهه ٺٽ تعلقي نوشهري فيروز مان، سيٺ آڏو مل جي گهران پرڻيو يعني سهرو ۽ ناٺي ٻنهي جو نالو آڏومل. انهيءَ ٻئي گهر مان چار پٽ ڄاوس، بهارومل، سندر داس، وسايومل ۽ ٺارو مل. ٺارو مل ڄائي ڄم کان اکين کان سڄو هو، جنهنڪري سڄي ڄمار ڪنوارو رهيو. سڏيندائي ”ٺارو جَتي“ هئس. سندس سمانڌ اڄ تائين ديوان بهادر هيرانند کيم سنگهه جي اڳوڻي آڏواڻي گهٽيءَ واري گهر ۾ آهي.

سال 1959ع کان هن ريڊيو پاڪستان حيدرآباد کان پنهنجي فني زندگيءَ جي شروعات ڪئي. ترت پوءِ ريڊيو ڪراچيءَ تي ڊرامن ۾ صداڪاري ڪرڻ لڳو. ريڊيو تي مصطفيٰ قريشي ۽ محمد علي جهڙا وڏا آرٽسٽ سندس هـمعـصـر هئـا. جيـئـن ئـي پـاڪـستان ٽيليويزن ڪراچيءَ جي شروعات ٿي ته قربان جيلانيءَ به اردو ۽ سنڌي ڊرامن ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. سندس شمار پهرين جوڙ جي اداڪارن ۾ ٿيڻ لڳو. سندس گهر واري عذرا شيرواني به ساڻس ڪيترن ئي ارود ڊرامن ۾ گڏ ڪم ڪيو. نامور ڊراما نگارن عبدالقادر جوڻيجي جي ڊرامي ’ڇوٽِي سِي دُنيا‘ ۽ حسينه معين جي ’انڪل عرفي‘ ۾ سندس ڪردار ساراهڻ جوڳا آهن. قربان جيلانيءَ سنڌيءَ کان وڌيڪ اردو ڊرامن ۾ ڪم ڪيو آهي. فلمي دنيا جو به معروف اداڪار رهيو آهي.

1192ع ۾ هن اجمير ۽ ميرٺ جي بغاوت کي دٻائي ڇڏيو، 1194ع ۾ پنهنجي مالڪ سان گڏجي هن قنوج جي حاڪم جئي چند تي حملو ڪري، هن کي شڪست ڏئي 1197ع ۾ گجرات ۾ انهلوارڙهه جي راجا ڀيم کي شڪست ڏني، 1199ع ۾ هن مالوه فتح ڪيو، 1202ع ۾ بنديل کنڊ ۾ ڪالنجر جي قلعي کي گهراءُ ڪيو ۽ قلعو فتع ڪري ڪافي دولت هٿ ڪئي.
نثر ۾ لکيل عرفان ۽ فلسفي وارا ڪتاب آهن، جيڪي ويدن جي شعرن جي شرح آهن. هنن جو تعداد ڏيڍ کان ٻه سئو ٻڌايو وڃي ٿو. انهن مان ڪجهه صحيح ۽ اصلي آهن، پر انهن جي تاليف جي -تاريخ- جو تعين مشڪل آهي. هنن مان ڏهه (10) -اپنشد- اهڙا آهن، -جن- جو تعلق ٻي صدي قبل مسيح سان آهي. سترهين صديءَ ۾ شاهجهان جي فرزند داراشڪوه، 50 اپنشدن جو سنسڪرت مان فارسيءَ ۾ ترجمو ڪرايو ۽ انهيءَ مجموعي جو نالو ’سر اڪبر‘ رکيو. هيءُ مجموعو ڇپيل آهي ۽ انهيءَ جو ترجمو، فرانسيسي، -انگريزي- ۽ جرمن ٻولين ۾ به ٿيل آهي. ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ انهن جو لاطينيءَ ۾ ترجمو ٿيو، جيڪو 1801ع ۾ ڇپيو. مشهور فلسفي ’شوپنهار‘جڏهن اهو ترجمو پڙهيو، ته هو اپنشدن جي تعليمات کان بيحد متاثر ٿيو. اپنشدن جي -تعليم- مطابق هن ڪائنات جي تهه ۾ هڪ روحاني وجود آهي، جنهن مان هيءَ ڪائنات پيدا ٿئي ٿي. جنهن ۾ اها سڄي ڪائنات موجود رهي ٿي ۽ جنهن ۾ فنا ٿئي ٿي، -ان- کي ’-برهما-‘ چون ٿا. دنيا جون سڀ شيون ۽ روح -ان- جو ظهور آهن ۽ هو سڀني جو حاڪم ۽ پرورش ڪندڙ آهي. اهڙيءَ طرح سڄي ڪائنات روحاني آهي ۽ -ان- کي هلائيندڙ هڪڙو آهي، جيڪو خالق به آهي. -ان- ۾ تمام گهڻيون طاقتون موجود آهن. انهن مان -تخليق- جي قوت کي ’مايا‘ يا ’پرڪرتي‘ چيو وڃي ٿو. انهيءَ قوت يا شڪتيءَ سان هو پنهنجو پاڻ کي ’برهم‘ يعني خالق، ’وشنو‘ يعني پاليندڙ ۽ قائم رکندڙ ۽ ’شِو‘ يعني فنا ڪندڙ، شڪلين ۾ ظاهر ڪري ٿو. انهيءَ ڪري -برهما-، وشنو ۽ شِو، اهي ٽيئي شڪليون هڪڙي -برهما- جون ئي آهن، جيڪي هن عظيم ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ اختيار ڪري ڇڏيون آهن. هندن جي مذهبي ڪتابن ويدن جي آخري ڀاڱن کي -اپنشد- نالو ڏنو ويو آهي، -جن- جو تعداد ڏيڍ سؤ کان مٿي آهي. ستين صدي عيسويءَ جي مشهور هندو مفڪر شنڪر -آچاريه- ۽ يارهين صديءَ جي رامانج ۽ رامانند، اپنشدن تي نهايت اعليٰ پايي جون شرحون لکيون. اپنشدن جو فلسفو گهڻي ڀاڱي داخلي ۽ باطني نوعيت جو آهي. -ان- کان سواءِ قديم ويدن جي گهڻين هستين جي برخلاف، اپنشدن ۾ هڪ هستيءَ -برهما- (Brahma) ۽ آتِما جو ذڪر ملي ٿو. هڪ اندازي موجب -اپنشد- ڇهه سؤ سال قبل مسيح ڌاري -تصنيف- ڪيا ويا. ويدن جي آخري يا انت ۾ اچڻ جي ڪري انهن جي تعليمات کي ’ويدانت‘ جو نالو به ڏنو ويو آهي. ويدن موجب -انسان- جو عمل يا ڪرم وڏي اهميت رکي ٿو، پر اپنشدن جو سارو زور فڪر ۽ سوچ تي آهي. سنڌيءَ ۾ پرماند ”-اپنشد- سار“ نالي ڪتاب لکيو هو، جنهن ۾ اپشندن جو تت ڏنل آهي. هي ڪتاب سنڌ پرنٽنگ پريس شڪارپور مان 1943ع ۾ ڇپيو، ساڳيءَ ريت ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي جو هڪ ڪتاب ”-اپنشد- گيان“ (ترجمو) پڻ ساڳئي دور ۾ ڇپيو هو.

بھار جو ميلو جيڪو پھرين ويساک يعني 13 اپريل تي ملھايو ويندو آھي. ھن ڏينھن پنجاب ۽ ھرياڻہ جا ھاري فصل ڪٽڻ کا کانپوءِ نئين سال جون خوشيون ملھائيندا آھن. ھي ڏينھن سک قوم جي لاءِ تمام گھڻي معنيٰ رکي ٿو، ڇو ته ان ڏينھن خالصي جٽاءُ ماڻيو ھو.