Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Unda easti apâ ți s-analțâ și s-minâ, aradâ dupâ aradâ, ninti-nâpoi, pi fața a amariľei (a laclui, a arâului, etc.) cându bati vimtul, cându ľi s-arucâ unâ cheatrâ, etc.

Matilda Caragiu Marioțeanu (1927, Argos Orestiko – 2009, București), un lingvist român, specialistă în dialectologie, profesor universitar; sora Toma Caragiu

Tutumia easti unâ plantâ (earbâ) analtâ (pânâ la 2m), cu tumbi di lilici albi, aroși i trandafilii, criscutâ di omu tu agri, trâ frândzâli verdzâ ncľisi, mâri și moľi ți s-usucâ și s-maținâ.

Vinita (icâ pitligeana; Solanum melongena) easti unâ zârzâvati ți creaști ca unâ plantâ (earbâ) cu truplu-analtu și lilici vińiti, ți da unâ yimiși mari, vinitâ, multu bunâ tu mâcâruri (pârjilitâ, coaptâ, heartâ cu carni, etc.).

Deadunu cu Larisa Schippel: Kilometer Null. Politische Transformation und gesellschaftliche Entwicklungen in Rumänien seit 1989 Berlin: Frank & Timme 2010.

Urecľili suntu dauâli mâdulari, di-unâ parti ș-di-alantâ a caplui, cu cari avdi omlu icâ pravda ș-cari ari trei pârțâ, cu-ațea di nafoarâ ți s-veadi ca unâ soi di pheatu (hunii), ș-alanti dauâ (di mesi ș-di nâuntrul a caplui) ți nu s-ved.

Eta 20 lâ adusi Armânjloru tsi bâna tu aesti craturi, cama multu tu Vâryârii sh-Gârtsii, avinari, sparizmâ sh-moarti: furâ ansânghisits/cilihtâsits sâ-shi alâxeascã numa, sâ-shi apârghiseascâ casili a loru, nu lâ si deadi izini sâ sh-azburascâ limba, icâ s-dzâcâ câ suntu Armânji. Multi ditu hoarili a loru furâ pustusiti, suti di dascalji, preftsâ, intelectuali furâ ncljishi, arcats tu ahapsi icâ avinats tu insuli anguvati. Ma, Armânjlji, tsi canâoarâ nu furâ apufusits sâ sh-adarâ unu cratu a loru, chiola sh-ideea ti unu statu natsionalu fu multu alargu di elji, ti itia câ eara asprândits pisti tutu, sh-ca emburi icâ picurari nu avea ananghi di sinuri. Di itia câ unâoarâ cu chirearea Amirâriljei Otomaâ cama multi sinuri s-avea cruitâ tu Balcanu, bana Armânjloru fu cama tu piricljiu. Armãnjlji sh-avurã suti di anji câsâbadzlji a loru di imburlâchi icâ toamna fudzea cu cupiili a loru di njilji di oi tu locurili cama caldi. Statili natsionali, tsi tora anchidica vlihura urdinari sh- alâxeari di mindueri icâ di prâmâtilji, nu furã canâ oarâ tu mintea armãnjloru.

Coma easti unâ stari, unâ halâ di inconștiențâ ți țâni ma multu di șasi sihăț. Unu omu aflatu tu starea di comâ, cu tuti câ easti nica yiu, procesele a lui di-nuntru negu nica, ama nu poati s-hibâ diștiptatâ, nu poati s-aducheacsâ lișor noima ațiloru ți le avdi, veadi, sâmti. Nu poati s-da unâ apandisi conștientâ la dureari, luńinâ i sunetŭ, nu poati s-ahurheascâ unâ acțiuni voluntarâ și îľ-lipseașți aroata normalâ di somnu și diștiptari.

Numa a mascurlui, ursu (úr-su) sm urși (úr-și), ca tu limba romãneascã, s-chiru aproapea di-tu limba armâneascâ, și numa a femininlui armasi ș-trâ mascuri.

BELDICEANU Nicoara, “Sur les valaques des Balkans slaves à l’époque ottomane (1450-1550) “ in Revue des études islamiques, no 34 (Paris : 1966). P. 83-132.

Giucãtorlu poati aleadze dit dzãce clasi. Clasle sãntu : Druid, Hunter (Avinãtor), Mage (Mag), Paladin, Priest (Preftu), Rogue (Afur), Shaman, Warlock, Warrior sh-Death Knight.
Armuniea easti harea ți u ari șidearea deadun a ma multoru lucri (un fațâ di altu) cari fați tra s-lu ariseascâ ocľiul ți li mutreaști. Ma poati hi harea ți u ari bânarea deadun a ma multor oamińi ți s-aduchescu ghini tu tuti minduirli ș-faptili-a loru icâ harea ți u ari cântarea (bâtearea, avdzârea) di dauâ i ma multi boț (ihuri, cântiți) ți fac ureacľia s-u ariseascâ multu.

Dupu tsi s-turnǎ tu Makedonii, unu kiro lucrǎ ti Tzantzes ama nu aminta câtu lipsea sh-tsânâ fumealjia sh atumtsea lo apofasea s-ducǎ Constantinopol. Vogt dzâtsi câ-lj fu multu greu s-dispartâ di fumealjia lui, ama nu u agârshi vârâ oarâ sh dipriunâ, câtu bânǎ, lâ pitritsea tuti tsi avea ananghi.

Prindi s-dzâtsemu câ nu sâ shtiu ma multi ti patricianlu Constantin sh Thoma, nafoara di tsi adutsi aminti Constantin VII Porphyrogenetlu tu capitolu di ma-ndzeanâ.

Vasili eara tu atselu kiro ninga tu culpani. Fumealjia lui sh alantsâ makedonji icâ trakianji bâna tu hoari deadunu sh armasirâ tu locurli atseali ma multu di yinyits anji.

Ashi, avem shase vocali tsi s-fac cu vimtu tsi treatse pi tu gurã, iu limba poate si s-aflã tu un loc icã altu shi budzãli pot sã-sta dishcljisi unã soe icã altã. Vocalili pot s-hibã pronuntsati singuri icã deadun cu semivocali i consonji.

Ma multi metali suntu ufilisati trâ adari-a pacfońiloru, amesticuri di elementi chimici ți li fați s-hibâ ma buni, ma duri, s-dânâseascâ ma multu.

Callu (Equus ferus caballus) easti unâ pravdâ imirâ di casâ cu cari oamińiľi tragu amâxili icâ u ncalicâ tra s-ľi ducâ iuva; dupâ cum ľ-easti hroma i ari alti hâri, calu poati s-ľea ș-numa: psaru (grivu, sivu), murgu (amurgu), cilu (albu), ghiocu (aroșu), aroibu (aroșu), atu (cal mascuru), areati (cal mascuru, niscuchitu), binecu (calu di câvalâ) etc.

Geographische Grundlagen der Republik Moldau. În: Thede Kahl ș.a.(ed.): Ethnisches Bewusstsein in der Republik Moldau im Jahr 2004. Ethnic Consciousness in the Republic of Moldova in 2004. map no. 2.10-MD1; Viena: ÖAW 2010, p. 6-9.

Limba di dadã icã prota limbã tsi u-nveatsã omlu cãndu va s-ahurheascã sã-zburascã. Ti limba di dadã idhyia ashi sã-spune shi limba a dadãljei a omlui. Ti-atsea cã Armãnjlji nu-au un stat-a lor iu ãndreptulu ti limbã di dadã va sã-s-tsãnã nãsã ahurheashce s-hibã bãgatã tu traditsia.

aragheasca: Al-Jazā'ir / الجمهورية الجزائرية - Al-Jumhūrīyah al-Jazā’irīyah ad-Dīmuqrāţīyah ash-Sha’bīyah / الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية

Corblu (Corvus corax) easti unâ puľiu di mpradâ di hromâ neagrâ, ți mâcâ di tuti, ma mari di gaea, cu peanili lâi ș-cu dintana și cicioarili multu vârtoasi.

Strasbourg (pi gallica; s-pronutseashce Format:IPA; alsashanica: Strossburi, ghermanica Straßburg, veaclje: Strassburg) easte cãsãbãlu capital shi cãsãbãlu nai ma mare-a reghionlui Alzas tu Gallia di Aratsile-Datlu, cu aprope 650,000 di bãnãtori tu comunitate urbanã (Communauté urbaine) (loclu metropolitan) tu anlu 1999. Aprope easte cu sinurlu cu Ghermãnia shi easte unã di prefecturile gallicheshci (préfecture - cãsãbãlu capital) a departamentului (département) gallichescu Bas-Rhin.
Una parti di populatsiunea veacli romaneascã fu desnatsionalizatã sh alta parti fu pimtã cãtã Njiadza-Noapti/Ascapitatã/Notu. Iu s-agiumsi: PATRU grupi veclj di romanji, alãxits tu imnatlu a ietilor ashi: Romanji ditu Nordul ali Dunã icã Daco-romãnji (bãnãtorlj ditu Dacia), Aromanji (Macedo-Vlahii, numa tsi minduiescu cã iasti naima uidisitã ti furnjia cã nu ari romãnji nord-dunãreni pi loclu iu bãneaza armãnji/rãmãnji-remenji), ama vlahi ari ti atsea cã ashi suntu numãsits di xenji di anvãrliga tuts romanji ditu Nordu shi Sudu (Notu) ali Dunã), Meglenitslji (Megleno Romanii- Vlahii, multu aprucheats di armãnji), ditu Agrul Meglen, la Nordu di Sãrunã (Thessalonike), sh Istrienji (istro-romanii/ vlahii), ditu Peninsula Istria.

Armãnji/Rrãmãnji icã Vlaho-Machedonji (alti numi griti di xeni: Aromâni, Elino-Vlahi, Machedo-Rãmenji, Macedo-Români, Tsintsari, Tsobani, Vlahi, Vlashi, Vlasi...) suntu unu popul tsi bãneadzã tu Gãrtsia, Sãrghia, Republica Machedonia, Arbinishia, Vurgaria shi Romãnia. Numirlu a loru easte luyursitu cama di 100,000. U asburãscu Limba armãneascã ca "limbã di mamã", ma ahorghea di aiestã shi limbili a miletsloru natsionali namisa di cari bãneadzã.

Antigon, unu hiljiu di-alu Bardas avea andreapta unâ measâ cu gimbushi cari s-bitisea totna cu alumti iu tiniri cu cuveti câfta gloria sh paradzlji tsi yinea diunâoarâ cu ea. Ti kirolu di cari zburâmu tora, la gimbushi eara câlisits sh alumtâtori vâryari cari, di multu kiro, eara cunuscuts tu Byzantsu, ca oaminji cari vârnu nu lâ u putea. Maxusu eara unu cari nu avea vârâ su-lu surpâ, ahânta eara di sarpu. Cumu la gimbushi eara câlisitu sh afendicolu alu Vasili, Theophylitzes, aestu lâ dzâsi câ ari elu unu tiniru tsi nu lj-u poati vârâ, nitsi vâryarljii.

Pistea easti ncreadirea ți u ari cariva câ easti unu Dumnidză tu lumi cari feați nomurli ți el prindi s-li-ascultâ, ma poate hi și ncreadirea ți u ari cariva câ un lucru easti dealihea.

Economia indiană este cea mai mare unsprezecelea de PIB-ul nominal şi al patrulea cel mai mare de paritatea puterii de cumpărare. În urma reformelor economice bazate pe piaţă în 1991, India a devenit una dintre economiile cu cea mai rapidă creştere majoră, şi este considerată o ţară recent industrializate; cu toate acestea, continuă să se confrunte cu problemele ridicate de sărăcie, analfabetism, a corupţiei şi a sănătăţii publice inadecvate. Un armele nucleare de stat şi o putere regională, le-a armatei permanente a treia cea mai mare din lume, şi pe locul zecea a cheltuielilor militare între naţiuni.

Laptili icâ lapti easti luguria albâ (muľiturâ) ți easi di-ti sinlu (țâța) a unei muľeari (icâ udzirlu a unei pravdâ) ți ari amintatâ unu ńicu di puțânu chiro.

Albert Vogt anvitsǎ sumu cumândâsearea pedayogicâ alu Charles Diehl (1859-1944) sh Alfred Nicolas Rambaud (1842-1905), doi di naima mǎrlji profesori cari anyrâpsirâ ti Byzantsu sh-ti etili ditu mesi.

Simințâ easti partea multu minutâ dit unâ plantâ (inșitâ, multi ori, dit unâ lilici dupâ ți s-usucâ) cari, siminatâ, fați s-creascâ unâ altâ plantâ.
Tu 17-li di Yizmâciunu 2011, Grigore Leșe furnisi albumlu Grigore Leşe şi aromânii fărşeroţi – Muzici străvechi, iu ari cântatâ armâneșțâ polifonice — „cântițili cu e” – cu unu grupu di cântâtori fârșeroți di hoara Cogealac, județlu Constanța, Românie, pi cari lu-află 2007 tu Dobrogea, tu chirolu canda adra unu documentaru.

Studentulu C-tin Hagi-Ceagani șidzu 3 ańi Halle și-ľ deadi a profesorlui Thunmann multi hâbări, informații trâ Armâńi: limbâ, asprândiri, numirlu-a loru. Thunmann avu zboarâ di aleaptâ tińiseari trâ aestu studentu armânu, ți-avea studiatâ limbi, filosofie și matematicâ.

Gazeta Macedoniei [Gazeta ali Machidhunie] fu unâ publicație politicâ. Iși prota tu 11-li di Șcurtu 1897, București, și apâru sâptâmânalu pân-tu Avgustu 1898.

Dupu tsi apsolvâ la univerzitetlu di Athena s-dusi sâ spetsializeadzâ ti istorii tu Berlin shi tu Laiptsig iu lu apârâ shi ducturatlu. Dupu atsea ira aleptu ira aleptu ti profesor ti istorii la univerzitetlu di Athena shi dupu niheam chiro shi rector la idyiul univerzitet, anamisa di anjlji 1904 — 1905 shi 1911-1912. Ca profesor la univerzitetlu din Athena (1875 — 1917) multu s-afirmâ pisti lectsiili rigoroasi shi sshintifitsi tsi li tsânea dininti a studentsâlor ca shi cu talentul a lui tsi lu avea. Dit anlu 1904 — 1917 ira redactor a revistâljei „Neon Ellenomnemon” - tu cari publicâ multi studii dit isturii.

Cheatra easti luguria ți s-aflâ tu loc și nu s-aspardzi lișor câ easti multu vârtos și apa nu poati s-intrâ tu el tra s-lu moaľi, faptâ di-tu unu agregatu naturalu di substanți naturali (li s-dzici substanți minerali).

Ca dascal rumâneascu spusi mari activitati sculiarlji la sculia rumâneasca s-hibâ tsi cama bun organizats. Ti marea activitati tsi u spusi ti organizarea sculii rumâneashti. shi ti marea contrâ tsi lu fâtsea-a Gretslor, di partea a rumânescului guverneru ira numit ti director pisti tuti sculii rumaneashti dit Machidunii. Apostol Margarit muri tu 25 di sumedru anlu 1903 Bituli shi easti ngrupat la armâneashtili mârmintsâ.

Nillu i fluminlu naima lunglu dit Africa si s' pistipseasti dit tut Mundlu . Elu pricura 6650km. di la izvuri ( Laclu Victoria ) pan la amarea Mediterana tru Misirii ninga casabalu Alexandria iu s' vearsa si adara 'na delta. Fluminlu Nilu s' ari dol'i mari afluenta araurli Nillu Albu si Nillu Nirlu.

Oaia icâ oaea (Ovis aries) easti unâ pravdâ imirâ, criscutâ trâ lapti, lânâ și carni, feamina a birbeclui. Easti unu maniferu di-tu fumeaľea buvini, sumfumeaľea caprini janre Ovis.

S-dzâtsi ti elu câ eara unu bârbatu analtu ca bradlu, cu percea neali-neali, cu multâ cuveti, intelighentu sh multu sertu. Tsi shtea ma ghini eara s-aibâ angâtanu calji, sh-acshi lu-adusi tihea s-lucreadzâ ti unu omu multu avutu, cu numa-lj Theophylitzes.

Statili Uniti ali America (tu angliceascâ: United States of America) easti unu statu (di turlia republicâ constituționalâ federalâ) adratâ di-tu 50 di stati ma ńiț și unu districtu federalu (Columbia icâ D.C.). Nai ma mari câsâbadz suntu: New York, Los Angeles, Chicago, Houston i Philadelphia.
ئۆز ئاتا – ئانىسى بېقىۋېلىش مۇناسىۋىتىنى بىكار قىلىشنى تەلەپ قىلسا، بېقىۋالغۇچى ئاتا – ئانا بالىنىڭ ئۆز ئاتا – ئانىسىدىن بېقىۋېلىش مەزگىلىدە چىقىم قىلغان تۇرمۇش خىراجىتى ۋە تەربىيلەش خىراجىتىنى مۇۋاپىق تۆلەپ بېرىشنى تەلەپ قىلسا بولىدۇ. بىراق بېقىۋالغۇچى ئاتا – ئانا بېقىۋالغان پەرزەنتنى خورلاش، تاشلىۋېتىش تۈپەيلىدىن بېقىۋېلىش مۇناسىۋىتى بىكار قىلىنغىنى بۇنىڭ سىرتىدا.

بىز ھازىر ۋارىسلىق قىلىپ كېلىۋاتقان ئۇيغۇر تائاملىرىنىڭ تۇرلىرىنىڭ كۆپلۈكى ، شەكلىنىڭ خىلمۇ خىللىقى ، ئېتىلىش ھۈنەر سەنئىتىنىڭ ئىنچىكلىگى ، سۈپىتى ۋە قۇۋۋىتىنىڭ يۇقىرى ئىكەنلىكىنى ھېس قىلالايمىز . بىزلا ئەمەس ئۇيغۇر تائاملىرى تېتىپ كۆرگەن ھەر قانداق ساياھەتچى ۋە مىللەت بۇ نۇقتىنى ھېس قىلالايدۇ .بۇنداق مول تۇرى كۆپ تائام مەدەنىيىتى دۇنيادىكى باشقا مىللەتلەردە ئاز كۆرۈنىدۇ .

5- چىللە ياكى 5- ئىيۇل ۋە ياكى 7- ئاينىڭ 5- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 186. (كەبىسە يىلى 187.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 179 كۈن باردۇر.

قۇۋۇق قوش قاناتلىق ھىم ئېتىلگەن قۇۋۇق بولۇپ، ھەربىر قانىتىنىڭ كەڭلىكى 50 بېلەك ،ئېگىزلىكى 75 بېلەك ، قېلىنلىقى 5 بېلەك كېلىدىكەن. ... مەيلى قۇۋۇقتىن بولسۇن ياكى تاغنىڭ ئۈستىدىن بولسۇن شامالمۇ ئۆتەلمەيدىغان بولۇپ، (سېپىل ) نىڭ ئاجايىپ پۇختىلىقىغا گەپ كەتمەيدىكەن.

184- ماددا سۇ بېرىش- ئىشلىتىش، گاز بېرىش- ئىشلىتىش، پار بېرىش- ئىشلىتىش، توختاملىرىدا توك بېرىش- ئىشلىتىش توختامىغا مۇناسىۋەتلىك بەلگىلىملەردىن پايدىلىنىدۇ.

ئوخشىمىغان يېزىقلاردا ئوخشىمىغان شەكىللەردە، ئوخشىمغان جۇغراپىيىلىك رايونلاردا ئوتتۇرىغا چىققان كالىگراڧى، بولۇپمۇ مەتبەئەدىن بۇرۇن ئىنتايىن مۇھىم ئىدى. بۇگۈنكى تىپوگراڧى سەنئىتى بىلەن باغلاشقا بولىدۇ ۋە دائىما يېزىق سېستىمىسىغا ياكى ئوخشىمىغان خەت مەدەنىيىتىگە كۆرە سىنىپلاندۇرۇلىدۇ: ئىسلام خەت سەنئىتى (ئىسلامىي كالىگراڧى)، ئەرەب خەت سەنئىتى (ئەرەب كالىگراڧىسى)، پارس خەت سەنئىتى (پارس كالىگراڧىسى)، ياپون خەت سەنئىتى (ياپون كالىگراڧىسى)، جۇڭگو خەت سەنئىتى (جۇڭگو كالىگراڧىسى) ۋە غەرب خەت سەنئىتى (غەرب كالىگراڧىسى) قاتارلىقلار.

يېڭى مانجۇ يېزىقى مانجۇ تىلىنى بىر قەدەر توغرا ھالدا خاتىرىلىگەنىدى. چىڭ دەۋرىدە شۇنىڭدىن باشلاپ مۇشۇ يېزىقتىن پايدىلىنىپ ھۆججەتلەرنى يازغان، تارىخلارنى خاتىرىلىگەن، ئەدەبىي ئەسەرلەرنى ئىجاد قىلغان، خەنزۇچە كىتابلارنى تەرجىمە قىلغان. بولۇپمۇ چىڭ سۇلالىسى جۇڭگوغا ھۆكۈمرانلىق قىلغاندىن كېيىن، بۇ خىل يېزىق دۆلەت يېزىقى سۈپىتىدە خەنزۇ يېزىقى بىلەن بىرگە قوللىنىلىپ، تاغدەك دۆۋىلەنگەن ئارخىپ ھۆججەتلىرىنى خاتىرىلەپ، چىڭ سۇلالىسى تارىخى، جۇڭگو يېقىنقى زامان تارىخىنى تەتقىق قىلىشتا كەم بولسا بولمايدىغان قىممەتلىك ماتېرىيالغا ئايلانغان. قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ بىر خىل مىللىي يېزىق بولۇش سۈپىتى بىلەن ئىككى سۇلالە( يۇەن، چىڭ) دەۋرىدە قوللىنىلىشى، تارىختا مىسلى كۆرۈلمىگەن ئىش.

33. «ئۇيغۇر زامانىۋىيلىشىشى جەرىيانىدىكى ئىستانبۇلچىلار ۋە ئۇلارنىڭ ۋەكىللىرى توغرىسىدا»، «تۈرك كۈلتۈرى»، تۈرك كۈلتۈر تەتقىقات ئىنستىتوتى ژۇرنىلى، 2009-يىل 2-سان، 290-328 بەت، ئەنقەرە. (تۈركچە)
مۇرات ناسىروفنىڭ بىر ئوغۇل، بىر قىزى بار ئىكەن. ئۇنىڭ لاتىش مىللىتىدىن بولغان ئايالى ئۇنىڭ ئەڭ سەمىمىي ۋە ئەڭ يېقىن قوللىغۇچىسى بولۇپ، ئۇ ئايالىغا ئۇيغۇرچە ئۆگەتكەندىن سىرت يەنە ئۇيغۇرچە ناخشىلارنىمۇ ئۆگەتكەن. ئۇلار دائىم سەھنىلەردە ئۇيغۇرچە ناخشىلارنى جۆر بولۇپ ئېيتىدىكەن. مۇرات ھەتتا ئۇنىڭغا ئۇيغۇرچە تاماقلارنىمۇ تەييارلاشنى ئۆگىتىپ قويغان. مۇرات ئۆز خەلقىنى قانچە سۆيسە، ئۆز خەلقى مۇراتنى شۇنچە سۆيدى. 2005- يىلى ئالمۇتادىكى قازاقىستان ئۇيغۇر بايلىرى كۇلۇبى تەشكىللىگەن «ئىھلام مۇكاپاتى» بېرىش مۇراسىمىدا باھالىغۇچىلار بىردەك ھالدا ئۇنىڭ تۆھپىلىرىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈپ، ئۇنىڭغا سەنئەت ۋە ناخشا-مۇزىكا ساھەسى بويىچە بىرىنچى دەرىجىلىك «ئىھلام مۇكاپاتى» بەردى.

58. 2006-يىل4-ئاينىڭ 11-17 غىچە دۆلەتلىك مىللەتلەر ئىشلىرى كومتىتى ئۆتكۈزگەن «ئاز سانلىق مىللەت رايونىدىكى ئەيدىز ئەھۋالى» يىغىنى. ئوقۇغان ماقالە تېمىسى؛ «شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونىدىكى ئەيدىزنىڭ ھازىرقى ئەھۋالى ۋە ئالدىنى ئىلىشقا كىرەكلىك تەدبىرلەر» مېڭزى، يۈننەن. (خەنزۇچە)

1-ماددا بۇ قانۇن خەلق مۇرەسسە تۈزۈمىنى مۇكەممەللەشتۈرۈش، خەلق مۇرەسسە پائالىيىتىنى قېلىپلاشتۇرۇش، ئەل ئىچىدىكى ماجىرالارنى ۋاقتىدا ھەل قىلىش، ئىجتىمائىي ئىناق ۋە مۇقىملىقنى ساقلاش مەقسىتىدە ئاساسىي قانۇنغا بىنائەن چىقىرىلدى .

جوڭگۇ ئىستىمال بازىرىنىڭ گەۋدىلىشىشى بىلەن مىللەتلەرنىڭ ئىستىمال پەرقى، مەدەنىيەتتە ئورتاق قېلىپنىڭ ئومۇملاشتۇرىلىشى ۋە مىللىيلىكلەرنىڭ بۇ قېلىپلارغا خوپ كەلمەسلىكى، جەمئىيەتنىڭ ئىدولوگىيەلەشتۈرىلىشى بىلەن ئىددىيەدىن ھالقىغان ئىنسانىي مەۋۇجۇدلۇقنىڭ، ئىنسانىي ھوقۇقنىڭ سىغىشماسلىقى، ماركىسىزىمنىڭ ئورنىغا مىللەتچىلىكنىڭ دەسسىتىلىشى ۋە بۇنىڭغا قارشى ئورتىغا چىققان يەرلىك مىللەتچىلىكنىڭ توقۇنىشى…قاتارلىق زىددىيەتلەر يۇقارقى ھىكايەتلەرنىڭ تۈگۈنى بولۇشى ۋە بولماسلىقى مۇمكىن. بەزىدە كۆزۈمگە كوچىدىكى قوراللىق ئەسكەرلەر ھۆكۈمەتتەك كۆرۈنۈپ مېنى سۈر باسىدۇ، بەزىدە ئۇلار كۆزۈمگە ئاغىزىدىن ئانا سۈتى پۇراپ تۇرغان سەبىلەردەك كۆرۈنۈپ ھارغىن چىرايىغا قاراپ ئىچىم ئاغرىيدۇ. بەزىدە قەشقەرنىڭ ھەممە يېرى گەنسۇدەك كۆرۈنۈپ ئۇيغۇرچە گەپنىمۇ خەنسۇچە ئاھاڭدا سۆزلەۋاتقاندەك تۇيغۇغا كېلىپ قالىمەن. گاھىدا شۇنچە يات چىرايلارنىڭ ئارىسىدا ئۆزەمنى سەيياھتەك سېزىپ ئەسلىدىنلا ئىنسانلار مۇشۇنداق ئارىلاش ياشىشى كېرەكتەك تۇيغۇدا بولىمەن.

ئوقۇش ۋە خىزمەت تەجرىبىسى جەريانىدا ئابدۇرەشىد يات ۋە قېرىنداش خەلق تىللىرىدا كەڭ دائىرىلىك ئاساسلارغا ئىگە بولغان بولۇپ، ئۇنىڭ خەنزۇچىسى مۇكەممەل، ئىنگلىزچىسى راۋان، پارسچىسى باشلانغۇچ سەۋىيەدە؛ تۈركىيە تۈركچىسى مۇكەممەل، ئۆزبېك، قازاق، قىرغىز ۋە ئەزەربەيجان تۈركچىلىرى ياخشى سەۋىيەدە، چاغاتايچە ۋە قەدىمكى تۈرك/ئۇيغۇرچىدىن خەۋەرداردۇر.

15- ماددا بېقىۋېلىشتا ناھىيە دەرىجىلىكتىن يۇقىرى خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ خەلق ئىشلىرى تارمىقىغا تىزىملىتىش لازىم. بېقىۋېلىش مۇناسىۋىتى تىزىمغا ئالدۇرغان كۈندىن باشلاپ ئورنىتىلىدۇ. ئۆز ئاتا – ئانىسى تېپىلمىغان تاشلاندۇق بوۋاق ۋە بالىنى بېقىۋېلىشتا، تىزىملىغۇچى خەلق ئىشلىرى تارمىقى تىزىملاشتىن بۇرۇن ئېلان چىقىرىش كېرەك. بېقىۋېلىش ئالاقىدارلىرى بېقىۋېلىش كېلىشىمنى تۈزۈشنى خالىسا، بېقىۋېلىش كېلىشىمى تۈزسە بولىدۇ. بېقىۋېلىش ئالاقىدارلىرى ياكى ئۇلاردىن بېقىۋېلىشنى قانۇنىي گۇۋاھلىقتىن ئۆتكۈزۈشنى تەلەپ قىلسا، گۇۋاھلىق رەسمىيىتى بېجىرىلىشى كېرەك.
1938-يىلى جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى شىنجاڭ ئۇچقۇچىلار ئەترىتىگەئەۋەتكەن 43 كۇرسانتتىن لۇيلىپىڭ (ئەسلى ئىسمى لى ۋەنشەن )باشلىق 25 كىشى ئۇچقۇچىلار سىنىپىغا كىرگەن .لۇي لىپىڭ سىنىپ مۇدىرى بولغان .ئۇيغۇر ئۇچقۇچى ئەخمەت بۇ كۇرسانتلار بىلەن قويۇق مۇناسىۋەتتە بولغان،ئۇلارغا ئۇچقۇچىلىق تېخنىكىسى ۋە ئۆزىنىڭ ئەمەلىي تەجرىبىلىرىنى سۆزلەپ بەرگەن ھەمدە بۇ ھەقتە دەرس ئۆتكەن .ئۇ يەنە سوۋېت ئىتتىپاقىدىن كەلگەن (ئاۋىئاتسىيە تېىخنىكىسىدىن دەرس بېرىدىغان ) ئۇچقۇچىلارنىڭ ياردەمچىسى بولغان.1939-يىلى 8-ئاينىڭ 24-كۈنى شىنجاڭ خەلقى ياپون باسقۇنچىلىرىغا قارشىئۇرۇش ئالدىنقى سېپىگە ئىئانە قىلغان <شىنجاڭ> ماركىلىق ئايروپىلان (10دانە) لارنى ئالدىنقى سەپكە ئېلىپ بېرىش ۋەزىپىسىنى ئۆتەشكە قاتناشقان.

ئۇنداقتا، ئىلىدىكى شىبەلەر قانداق قىلىپ مانجۇ يېزىقىنى شىبە يېزىقىغا تەرەققىي قىلدۇرالىدى؟ بۇنى 20- ئەسىرنىڭ 40- يىللىرى پارتلىغان ئىلى «ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابى» دىن باشلاپ سۆزلەشكە توغرا كېلىدۇ. 1946- يىلى، ئىلى ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابى «ۋاقىتلىق ھۆكۈمىتى» شىبەلەرنىڭ ئۆز گېزىتىنى نەشر قىلىشنى قارار قىلغان. شۇنىڭ بىلەن شىبەلەر ئۆزلىرى بۈگۈنگىچە ساقلاپ كېلىۋاتقان تىل يېزىقنى مانجۇ تىل يېزىقى دەپ ئاتاش كېرەكمۇ ياكى ئۇنىڭ نامىنى ئۆزگەرتىش كېرەكمۇ؟ دېگەن ھەل قىلمىسا بولمايدىغان قىيىن مەسىلىگە دۇچ كەلگەن. كېيىن شىبەلەر ئىچىدىكى ئالاقىدار زاتلار مۇھاكىمە قىلىش ئارقىلىق، بۇ مەسىلە ئۈستىدە ئورتاق بىر قارارغا كەلگەن. قاراردا:

ئىدولوگىيە تۇمانلىرىدا غۇۋالاشقان ئىنسان يەرشارى بىر كەنتكە ئايلانغان دەۋردە ياشاۋاتىمىز. ئوخشىمىغان مىللەت كىشىلىرىنىڭ بىر ئارادا ياشىشى كۆز ئالدىمىزدىكى رىياللىق ۋە دۇنياۋىي يۈزلىنىش. بۇنداق رىياللىقتا كىشىلەر ئارىسىدىكى ئىقتىسادى، ئىجتىمائى ۋە كىشىلىك مۇناسىۋەت مىللىيلىكتىن مۇستەسنا ئىنسانىي پىرىنسىپلار ئاساسىغا قۇرۇلغان ئەخلاق ۋە قانۇننى مىزان قىلىشى كېرەك. ئەگەر بىر مىللەتنىڭ مەنپەئەتى، تىلى، مەدەنىيىتى جەمئىيەتتە ھاكىم بولۇپ ئومۇملاشتۇرۇش ئوبىكتىغا، مۇناسىۋەت مىزانىغا، باشقا مىللەتلەرنىڭ زىممىسىدىكى مەجبۇرىيەتكە ئايلىنىپ قالسا ئەۋزەلسىز ئورۇندىكى مىللەت كىشىلىرىنىڭ قەلبىدە تەڭپۇڭسىزلىق پەيدا قىلىدۇ، نەتىجىدە ئالاقىدە ھاڭ، زىددىيەت، ھەتتا توقۇنۇش پەيدا بولىدۇ.

مۇرات ناسىروفنىڭ تۇيۇقسىز ئۆلۈمىنىڭ سىرى تېخىچە يېشىلمىگەن بولۇپ، موسكۋادىكى تېببىي دېلولارنى تەكشۈرۈش ئورنى مۇراتنىڭ قېنىنى تەكشۈرۈش ئارقىلىق، ئۇنىڭدا زەھەرلىك چېكىملىك ۋە ياكى ھاراق قالدۇقلىرىنىڭ يوقلىقىنى بايقىغانلىقىنى ئېلان قىلىش ئارقىلىق ساقچى دائىرىلىرىنىڭ «مۇرات ناسىروف زەھەرلىك چېكىملىك تەسىرىدىن ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋالدى» دېگەن يەكۈننى ئىنكار قىلغان.

38 دۆلەتتە تەخمىنەن 120 مىلىيون كىشى تەرىپىدىن سۆزلىشىلىدىغان نېمىسچە، بولۇپمۇ گېرمانىيە، ئاۋستىرىيە ۋە شۋېتسىيەدە ئىشلىتىلىدۇ. تۈركىيەدە 25 مىڭ ئەتراپىدا نېمىس ياشايدۇ. بۈ گرۇپ كونا تەبىر بىلەن "Bosporus-Deutsche" ("بوغازئىچى نېمىسلىرى") ۋە ئاق دېڭىز رايونىدا ياشىغۇچى نېمىسلاردىن تەشكىل تاپماقتا.

بۇلغانغان مۇھىتتا ئەركىن رادىكال (Free radical ) لار پەيدا بولىدۇ ، مەسلەن : رىنتىگىن نۇرى ، مىكرو دولقۇن ، يادىرو رادىئاتسىيەسى ، زەھەرلىك ئېغىر مىتاللار ، ئىش تۈتەك ، تاماكا ئىس تۈتىكى ، خىمىيىلىك( Chemical additive 添加剂) قوشۇلغان يىمەكلىك ، ماشىنىلارنىڭ كىرەكسىز گازى ، ھىدىروگىنلاشتۇرۇلغان ئۆسۈملۈك مېيى ، ئادەم ياسىغان ياغسىز يىمەكلىكلەر: سۈت پاراشوكى ، ئوكسىگىنلاشتۇرغان ئۆسۈملۈك مېيى ، ھەرخىل تەم تەڭشەش ماتىرىياللىرى، سۈپىتى ناچار ئاشلىق مايلىرى.
ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺕ ﻛﺎﻣﺎﻝ ﺧﺎﻧﯩﻢ ﺋﻪﺳﻠﻰ شىجاڭنىڭ ﺋﯩﻠﻰ ﯞﺍﺩﯨﺴﯩﺪﺍ ﺩﯗﻧﻴﺎﻏﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ، ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻨﻰ شىنجاڭدا ﺗﯜﮔﻪﺗﻜﻪﻥ ﻫﻪﻣﺪﻩ ﺑﯩﺌﻮﻟﻮﮔﯩﻴﻪ ﺳﺎﻫﻪﺳﻰ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﺑﺎﻛﺎﻻﯞﺭﻟﯩﻖ ﺋﯘﻧﯟﺍﻧﯩﻐﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻧﺪﯨﻦ ﻛﯩﻴﯩﻦ ﻏﯘﻟﺠﯩﻐﺎ ﻗﺎﻳﺘﯩﭗ ﻛﯧﺘﯩﭗ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﯩﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ.

تۈركمەنىستان بولسا ئاسىياغا جايلاشقان بىر دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا ئاشخاباد، ئاڭ چوڭ شەھرى بولسا ئاشخاباد. دۆلەت تىلى بولسا تۈركمەن تىلى ۋە رۇس تىلى. ھازىرقى پرېزىدىنتى قۇربانگۈلى بەردىمۇھاممەدوۋ. بۇ دۆلەت 1991 يىلى 10 ئاينىڭ 27 كۇنى مۇستەقىل بولغان، يەر مەيدانى488 مىڭ 100 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 5 مىلليون 110 مىڭ.

ئىمام شافىئىي (ئاللاھ ئۇنىڭغا رەھمەت قىلسۇن!) نىڭ تولۇق ئىسمى ئەبۇ ئابدۇللاھ مۇھەممەد ئىبنى ئىدرىس ئىبنى ئەل ئابباس ئىبنى ئوسمان ئىبنى شافىئىيدۇر. ئۇ ھىجرىيەنىڭ 135 ـ يىلى (مىلادىيە 767 ـ يىلى) پەلەستىندىكى غەززە دېگەن شەھەردە دۇنياغا كەلدى. ئىمام شافىئىي (ئاللاھ ئۇنىڭغا رەھمەت قىلسۇن!) نىڭ نەسەبى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۈچىنچى بوۋىسى ئابدۇلمەننەفتا ئۇچرىشىدۇ.

ئو ھەرىفى ئەرەبچىدىكى «و» (ۋاۋ) ھەرىپىدىن كەلمەكتە. لېكىن ئوقۇلىشى ئەرەبچىدىن فەرقلىق بولۇپ، تەلەففۇزى ئىنگلىزچە «O» ھەرىپى بىلەن ئوخشاشتۇر.

مەسىموۋنىڭ باش مىنىستېرلىكىنى تەستىقلاش ئۈچۈن بىرقانچە مىنۇتلا ۋاقىت كەتتى: كۈندۈزى سائەت 3 تە پارلامېت مۇزاكىرىسىگە قاتناشقان رەئىس جۇمھۇر (زۇڭتۇڭ) نۇرسۇلتان نازاربايېۋ پارلامېت ئەزالىرىغا كەرىم مەسىموۋنى باش مىنىستېر بولۇشقا تەۋسىيە قىلدى. جۇمھۇر رەئىس مۇنداق دېدى: "مەن شۇنىڭغا ئىشىنىمەنكى، كەرىم مەسىموۋنىڭ بىلىمى ۋە تەجىربىسى ۋەزىپىسىگە مۇناسىپ، ھەمدە يېڭى ھۆكۈمەت قازاقىستاننىڭ مۇستەھكەملىكى ۋە تەرەقىياتىنىڭ ئىلگىرى سۈرۈلىشى ھەققىدە پراگرامما تۈزۈپ چىقالايدۇ، ھەمدە ئىشلەپچىقىرىش سۈرئىتىنى ئىلگىرى سۈرۈشكە، مەن ئوتتۇرىغا قويغان ستراتىگىيىلىك ۋەزىپىلەرنىڭ ھۆددىسىدىن چىقالايدۇ "

__ مۇبارەك بولسۇن، ئەپچىلاخۇن! سىلىدەك ماكانسىز بىر ئادەمنىڭ باي غوجامنىڭ ئىشىكى ئالدىدا مۇنچىلىك مۈلۈككە ئىگە بولغانلىرى خۇدانىڭ چوڭ ئىلتىپاتى. سىلىنىڭ باشلىرىغا ئۈجمىنىڭ سايىسى چۈشتى... __ دەپ مۈھۈر ھەققى ئېلىپ، قوينىغا ساپتۇ، ئىمام ۋە مەزىناخۇنۇممۇ قۇرۇق قالماپتۇ، ئۇلار باي غوجامدىن قانچىلىك مۈھۈر ھەققى ئالدى، بۇنىسى مەلۇم ئەمەس. ئىشقىلىپ توختام "پۈتۈپتۇ"، ھەممەيلەن ئۈيلىرىگە كېتىپتۇ. كۈندىن-كۈنگە ھاۋا ئىسسىپتۇ. ئەپچىلەم بازارغا باراردا ۋە ياناردا ھېلىقى ئۈجمىنىڭ سايىسىگە كېلىپ بەخىرامان ئېغىياندىغان، سايىدە راۋاپ چېلىپ ئوينايدىغان، ئاغىنىلىرى قوشۇلۇپ ناخشا توۋلايدىغان بوپتۇ. باي چىقىپ:

1820-يىلدىن كېيىن خوجا ئەۋلادلىرى كۆپ قېتىم توپىلاڭ كۆتۈردى چىڭ سۇلالىسى قوشۇن تارتىش ئىشىدا شىنجاڭغا ھەربىي ماددىي ئەشيالارنى تۇشۇشتا يەنە قىيىنچىلىققا ئۇچرىدى، بەشىر پائال تۈردە ھارۋا تەييارلاپ، ئۇيغۇرلاردىن كارۋان تەشكىللىدى. 1827-يىلى جاھانگىر خوجا توپىلىڭى دەسلەپكى قەدەمدە تىنچىتىلىپ، چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى بەشىر ئاكا-ئوكىلارنى تەقدىرلىدى ۋە مۇكاپاتلاپ:«قومۇل ئىنانچىخانى ئوتۇغاتىغا ئىگە بېلى بەشىر ھارۋا تەييارلاپ لەشكەر توشۇپ، جىددى پەيتتە ئوبدان خىزمەت كۆرسەتتى. ئىنئام بېرىشكە تىگىشلىك، ئۇنىڭغا ئاق قاشتاشتىن بىر دانە، گۇشيۇ كەشتىسى نۇسخىسىدىكى بوغما يىلان كەشتىلەنگەن توندىن بىرى، چوڭ ئەنلىك يىپەك دۇردۇندىن ئىككى توپ ئىنئام قىلىنسۇن، جاساق بەگ نەزەرمۇ بىللە خىزمەت قىلىپ، كۆپ كۈچ چىقاردى. ئۇنىڭغا پەي قادالغان قالپاق، كىچىك ئەنلىك يىپەك دۇردۇندىن ئىككى توپ ئىنئام قىلىنسۇن، پېقىرنىڭ ۋاسساللارنى ئەمى تاپتۇردىغانلىقىنى بىلدۈرۈش يۈزىسىدىن شاپائەت، ئىنئام بېرىشتە بىخودلۇق قىلىنمىغاي» دەپ يارلىق چۈشۈردى.
تەبىئەتتە جىسىملار ئورنىنىڭ ئۆزگىرىش ھەرىكىتى مېخانىك ھەرىكەت دەپ ئاتىلىدۇ. ئىلگىرىلىمە ھەرىكەت، ئايلانما ھەرىكەت ۋە تەۋرىنىش بولسا مېخانىك ھەرىكەتنىڭ ئۈچ خىل ئاساسىي شەكلىدىن ئىبارەت. ئەمەلىيەتتە، نۇرغۇن جىسىملار بىرلا ۋاقىتتا نەچچە خىل شەكىلدىكى ھەرىكەتكە قاتنىشىدۇ. بۇنى تاشيولدا كېتىۋاتقان ئاپتوموبىلدىن كۆزىتىۋالغىلى بولىدۇ.

بۇنىڭدىن كۆرۈشكە بولىدۇكى، موڭغۇللارنىڭ قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى ھەرپلىرى بىلەن ئۆز تىلىنى خاتىرىلەش ئىشى 1204- يىلى چىڭگىزخان نايمانلارنى بويسۇندۇرغاندىن كېيىن بولغان. بۇ خىل يېزىق كېيىن «قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى شەكلىدىكى موڭغۇل يېزىقى» دەپ ئاتالغان. بۇ موڭغۇللار ئەڭ بۇرۇن ئىجاد قىلغان يېزىق، ھەمدە خانلىقنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدىكى دۆلەت يېزىقى ئىدى.

Paşanıñ oglı sarayda çüşüp kagan keşni tepip bu kişniñ igisini tapmak üçün şe şege heber selip öy mộ öy ahtırıptu hiç kimniñ putoga obdan kemmeptu ahırı bu yaman botınnıñ öyige kelip kızın ba mu? dep soruganda yalguz bij kızım ba! dep öziniñ kızını yasap patişanın oglınıñ aldıga eçikıptu ögey kızını zige tonunıñ içige salap yöşürüp koyaptu.

ھەزرىتى ئىسا (ئەرەبچە: عيسى بن مريم\يسوع، ئىبرانىيچە: יֵשׁוּעַ)، قۇرئاندا زىكىر قىلىنغان پەيغەمبەرلەردىن بىرىدۇر. ئىسا ئەلەيھىسالام ھەزرىتى مەريەمنىڭ ئوغلى بۇلۇپ، بەنى ئىسرائىل پەيغەمبەرلەرنىڭ ئاخىرقىسى ئىدى، ئىسا ئەلەيھىسسالامنىڭ لەقىبى مەسىھدۇر، مەسىھ ئىبرانچە سۆز بۇلۇپ، مۇبارەك مەنىسىدە. ئىسا ئەلەيھىسسالام ئىنجىلدا يەسۇ دىيىلىدۇ. ئىسا قۇران كەرىمدە 25 جايدا ئىسا سۆزى بىلەن،11 جايدا مەسىھ سۆزى بىلەن 23 جايدا ئىبنى مەريەم سۆزى بىلەن تىلغا ئېىلىنىدۇ، ئىسا ئەلەيھىسسالام ئاللاھنىڭ بەندىسى ۋە رەسۇلى بۇلۇپ، ئاللاھ تەرىپىدىن ھەزرىتى مەريەمگە ئىلقا قىلىنغان روھتۇر، ئىسا ئەلەيھىسسالام قەيسەر ئوغۇستۇسنىڭ زامانىدا ،مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ تۇغۇلۇشىدىن 600 يىلدىن كۆپرەك ۋاقىت بۇرۇن،24-دېكابىر سەيشەنبە كۈنى دۇنياغا كەلگەن. ئىسا ئەلەيھىسسالام تۇغۇلۇپ سەككىز كۈنلۈك بولغان چاغدا ئانىسى مەريەم ئىبادەتخانىغا ئېلىپ بېرىپ ئۇنىڭ خەتنىسىنى قىلدۇرغان، خەتنە قىلدۇرۇش پەيغەمبەرلەرنىڭ سۈننىتى بۇلۇپ،بىراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ ۋاقتىدىن تارتىپ،بارلىق پەيغەمبەرلەرنىڭ شەرىئىتىدە يولغا قۇيۇلۇپ كەلگەن، ئىسا ئەلەيھىسسالام ھاياتىنىڭ كۆپ قىسمىنى ناسىرە شەھىرىدە ئۆتكۈزگەن، ئاللا ئىسا ئەلەيھىسسالامغا تەۋرات ، ئىنجىل ۋە ھېكمەتنى بىلدۈرگەن، ئىسا ئەلەيھىسسالام كىچىك ۋاقتىدىلا يەھۇدى ئۆلىمالىرىنىڭ لمىي سۇرۇنلىرىغا باراتتى، ئۇلار بىلەن مۇنازىرلىشەتتى، مۇنازىرىدە غالىپ كېلەتتى، ھەزرىتى مەريەم ئىسا ئەلەيھىسسالامنى ئۆلتۈمەكچى بولغان زالىم ھېردوستىن قورقۇپ،يېقىنى يۇسۇف نەجار بىلەن بىللە ئىسا ئەلەيھىسسالامنى مىسىرغا ئېلىپ بارغان، ھىردوس ئۆلگەندىن كېيىن ،ئىسا ئەلەيھىسسالام ئۆز يۇرتىغا قايتىپ كەلگەن، قۇران كەرىمدە ئىسا ئەلەيھىسسالامنىڭ قانچە يېشىدا پەيغەمبەر بولغانلىقى تىلغا ئېىلىنمىغان ، لېكىن ئىنجىل نۇسخىلىرىنىڭ ئىبارتلىرىدىن ئىسا ئەلەيھىسسالامنىڭ 30 يېشىدا پەيغەمبەر بولغانلىقى چىقىپ تۇرىدۇ. .......

ئەتىسى ھەممىسى يىغىلىپتۇ، قازىمۇ باي ئاكاملار بىلەن ماقۇللىشىۋېلىپ، مۈھۈرىنى يالاپ ئولتۇرۇپتۇ؛ ئەپچىلەممۇ روزىمەتكە ئوخشاش بىر-ئىككى ئاغىنىسىنى باشلاپ، ئالدىدىن تەييارلىۋالغان سۈزلىرىنى پۈكۈپ، جايلىۋالغان پۇللىرىنى بەللىرىگە تۈگۈپ يېتىپ كەپتۇ. قازى:
قومۇل ئۇيغۇر ۋاڭى ئالاھىدە تارىخىي دەۋرنىڭ مەھسۇلى، ئۇنىڭ بارلىققا كېلىشى، تەرەققىي قىلىشى ۋە يوقىلىشى ئۇزاق تارىخنى باشتىن كەچۈردى. «قومۇل ئۇيغۇر ۋاڭلىرى تارىخى» دا مۇنداق بىر رىۋايەت خاتىرىلەنگەن . «مىڭ سۇلالىسىنىڭ ئاخىرقى مەزگىلىدە (تەخمىنەن 1605-يىلى) ئەرەبىستاندىكى ئالىي ئىسلام تەشكىلاتى ئۈچۈنچى پېشىۋا مۇھەممەد شاھ خوجىنى قومۇلغا ئەۋەتكەن.» مۇھەممەدشاھ خوجا ھەقىقەتەن ئۆتكەن كىشى، «قومۇل ۋاڭلىرى شەجەرىسى» دە خاتىرىلىنىشىچە، مۇھەممەدشاھ خوجا ئىلىدىن كەلگەن بولۇپ، تۇغلۇق تۆمۈرخاننىڭ 7-ئەۋلاد نەۋىرىسى ئىكەن. مۇھەممەدشاھ خوجا قۇمۇلغا كەلگەندىن كېيىن، بۇ جاينىڭ ئقساقىلى بولۇپ قالغان.

ئېلېكتر سىغىمى مەخسۇس ئېلېكتىر سىغىمىنى ئۆلچىگۈچ بىلەن ئۆلچەنسىمۇ ياكى ئونىۋېرسال مېتىر بىلەن ئۆلچەنسىمۇ بولىدۇ . ئېلىكترىك سىغىمىنى ساقلايدىغان دېتال كوندېنساتور دېيىلىدۇ .

غىزايى مۇتلەق : ئاساسەن ئاشلىق زىرائەتلەردىن تەييارلانغان تائاملار بولۇپ ، ئۇنى ئىستېمال قىلغاندا بەدەننى تۇتۇپ تۇرۇش رولىنى ئوينايدۇ . غىزايى داۋ ا: ئاساسەن گۆش تۇرىدىكى ھايۋانىي يېمەكلىكلەر ۋە ئۇلارنىڭ مەھسۇلاتلىرىدىن (سۈت ، تۇخۇم) تەييارلانغان يېمەكلىكلەر بولۇپ ، بۇلار ئالدى بىلەن ئوزۇق بولۇشنى مەقسەت قىلىمىز ، ئەمما ئۇنىڭ نەتىجىسى بەدەننى چىڭ تۇتۇپلا قالماي بەزى ئۇششاق كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ . داۋايى غىزا دېگىنىمىز : ئاشلىق گۆش ۋە كۆكتاتلارغا ھەرخىل دورا خۇرۇچلارنى مۇۋاپىق تەڭشەپ ،تەييارلىنىدىغان تائاملار بولۇپ بۇنداق يېمەكلىكلەرنى بىز ساقسىزلارغا بېرىمىز داۋالاش مەقسىتىدە بولىدۇ .

قەرنە [qerne]— مىلادىيە ھېسابىدا مەلۇم بىر پەسىلنىڭ مەلۇم بىر مەزگىلى، ھىجىرىيە ھېسابىدا مەلۇم بىر ئايغا توغرا كېلىپ، ئارىدىن بىرنەچچە 10 يىل ئۆتكەندىن كېيىن يەنە ھىجىرىيىنىڭ شۇ ئېيى مىلادى يىلىنىڭ شۇ پەسلىنىڭ شۇ مەزگىلىگە ئاساسەن توغرا كەلسە بۇ چاغدا بىر «قەرنە» ۋاقىت ئۆتكەن بولىدۇ. يەنى مىلادىيىنىڭ 33- يىلى ھىجىرىيىنىڭ 34- يىلى بىر قەرنە ھېسابلىنىدۇ.

53. 1998-يىلى21-مارت، سۇلايمان دەمىرەل ئۇنىۋېرسىتېتىدا «تۈرك دۇنياسىدا نەۋرۇز» پائالىيتى، ئۇقۇغان ماقالە تېمىسى؛ «ئۇيغۇرلاردا نەۋرۇز»، ئىسپارتا. (تۈركچە)

مىلادى 750-يىلى ئەبۇل ئابباس سەڧڧاھ (724-754) ئەمەۋىي خاندانلىقىنى ئاغدۇرۇپ تاشلىغاندىن كىيىن ئابباسىيلار خاندانلىقىنى قۇرغان. ئەبۇل ئابباس مەككىدىكى قۇرەيىش قەبىلىسىنىڭ ھاشىم جەمەتىدىن ئابباس بىن ئابدۇلمۇتتەلىبنىڭ (ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ تاغىسى) ئەۋلادى بولغاچقا شۇنداق دەپ ئاتالغان. ئىمپىرىيە تازا گۈللەنگەن مەزگىلدەئاسىيا ،ياۋرۇپا ۋە ئافرىقادىن ئىبارەت ئۇچ قىتئەگە كېڭەيگەن. Ⅸئەسىرنىڭ ئوتتۇرىدىنⅨ نىڭ ئالدىنقى يېرىمىگىچە خەلىپە مەنسۇر، ھارۇن، مەئمۇر قاتارلىقلار تەخىتتە ئولتۇرغان بولۇپ خاندانلىق تازا گۈللەنگەن. پايتەختى باغدات ئاۋاتلىشىپ سودا- سانائەت مەركىزىگە ئايلانغان. لىكىن ھۆكۇمران سىنىپنىڭ زۇمبورلىقى تۇپەيلى خەلىق قوزغىلاڭ كۆتۇرگەن،يەرلىك باش ۋالىيلار پۇرسەتتىن پايدىلنىپ جايلارنى بۆلۈشىۋىلىپ يەرلىك فىئودال خانلىقلارنى قۇرغان،Ⅸ ئەسىرنىڭ ئوتتورلىرىدىن باشلاپ تۇرك مۇھاپىزەتچى ئارمىىيسىنىڭ كۇچى زورىيىپ خەلىپىنى كونتىرول قىلىشقا باشلىغان،945-يىلى شىئە مەزھىپىىىگە ئىتقات قىلىدىغان بۇئى خاندانلىقىنىڭ ھۆكۇمرانلىرى باغداتقا بىسىپ كىرىپ خەلىپىنى سىياسىي ھوقوقىدىن مەھروم قىلىپ ئۇنىڭ دىنىي رەھبەرلىك ھوقوقىنىلا ساقلاپ قالغان.
ئەبەيدۇللا سىياسى جەھەتتە بەك يىراقنى كۆرەر كىشى بولۇپ، قولىدىن خېلى ئىش كېلەتتى. ئۇ ئەمدىلا تەخىتكە ۋارىسلىق قىلغاندا، قومۇل يەكەن خانلىقىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىدا ئىدى. كاڭشىنىڭ 19-يىلى (1678-يلى) يەركەن خانلىقى جۇڭغار خانلىقى تەرىپىدىن مۇنقەرز بولدى. شۇنىڭ بىلەن قومۇل جوڭغار خانلىقىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىغا ئۆتتى. جۇڭغار خانلىقىنىڭ ھۆكۈمرانى ئۇيغۇرلار رايۇنىدا كۆلنى قۇرۇتۇپ بېلىق تۇتۇشتەك تالان-تاراج تۈسىدىكى ھۆكۈمرانلىقنى يولغا قويغانلىقتىن، ئۇيغۇر خەلقنىڭ كۈچلۈك ئۆچمەنلىكىنى قوزغىدى. ئەبەيدۇللا ۋەزىيەتكە بېقىپ ئىش تۇتۇپ، چىڭ سۇلالىسى گە بەيئەت قىلىش نىيىتىگە كەلدى. ئەينى چاغدا چىڭ سۇلالىسى ئاللىقاچان ئوتتۇرا تۈزلەڭلىكنىڭ خوجىسىغا ئايلانغان بولسىمۇ، بىراق جۇڭگونى تېخى تولۇق بىرلىككە كەلتۈرۈپ بولالمىغانىدى. شىنجاڭ يەنىلا جۇڭغار خانلىقىنىڭ ھوكۈمرانلىقى ئاستىدا ئىدى.

مۇراتنىڭ سەنئەت ھاياتىمۇ مانا مۇشۇ ئائىلىدىكى سەنئەت مۇھىتىنىڭ تەسىرىدە، يەسلى ۋە مەكتەپتىكى چاغلىرىدىن باشلاپ كۆرۈلۈشكە باشلىغان. 18 يېشىدا ئارمىيە سېپىگە قاتنىشىپ، بۇ جايدىمۇ تالانتىنى جارى قىلدۇرۇپ، سەنئەت كۇرجۇكى قۇردى. ھەربىي مەجبۇريىتى ئاياقلاشقاندا موسكۋالىق سەبداشلىرى مۇراتنىڭ قابىلىيىتىگە قايىل بولۇپ ئۇنى موسكۋاغا بېرىپ ئوقۇشقا دەۋەت قىلىدۇ. مۇرات تەۋەككۈل قىلىپ، ئۆيىگە قايتماستىن ئۇدۇل موسكۋاغا بېرىپ، ئۆز تىرىشچانلىقى بىلەن گنېسوۋ نامىدىكى مۇزىكا ئىنستىتۇتىغا ئوقۇشقا كىرىپ، ئۇنى 1996-يىلى پۈتتۈرگەن. موسكۋادىكى ئوقۇش ھاياتى ئۇنىڭ ئۈچۈن ئاسانغا چۈشمىگەن بولۇپ، ئاتا-ئانىسىنى ئىقتىسادىي مەنبە قىلىشنى نومۇس دەپ بىلگەن بۇ ئۇيغۇر يىگىتى بىر تەرەپتىن ئوقۇپ، يەنە بىر تەرەپتىن ئېغىر-يېنىك جىسمانىي ئىشلار بىلەن شۇغۇللىنىپ، تۇرمۇش راسخودىنى ئۆزى ھەل قىلغان. ئۇ، قىيىنچىلىققا باش ئەگمەي، تىرىشىپ ئۆگىنىشنى داۋاملاشتۇرغانلىقى ئۈچۈن ئۇنىڭ تالانتى تېزدىنلا مەكتەپ رەھبەرلىرى، ئوقۇتقۇچىلارنى شۇنىڭدەك ئۇستازلىرىنى قايىل قىلغان.

ئۇيغۇر سوفت كوررېكتورى نۆۋەتتە، دۆلەت ئىچىدىكى بىردىنبىر، قوللىنىشچانلىقى كۈچلۈك بولغان كەسپىي كوررېكتورلۇق يۇمشاق دېتالى. ئۇ ئاخبارات-نەشرىيات ۋە ئىشخانا ئاپتۇماتلاشتۇرۇش ساھەسىدە قوللىنىشقا ئېرىشىپ، ماقالىنىڭ ئىملا سۈپىتىنى يۇقىرى كۆتۈرۈپلا قالماستىن، خاتالىقنىڭ ئالدىنى ئالالايدۇ، ھەمدە خىزمەت ئۈنۈمىنى يۇقىرى كۆتۈرۈپ، خادىملارنىڭ ئەمگەك سىجىللىقىنى تۆۋەنلىتىدۇ.

يەجۇج ۋە مەجۇج (ئەرەبچە: يَأْجُوج وَ مَأْجُوج، ئىبرانىيچە: גּוֹג וּמָגוֹג\Ye'cûc ve Me'cûc) دەپ ئاتالغان مەۋجۇداتلار (جەمئىيەت، ئىنسانلار ياكى پارپالار). ئىنجىلدە ۋە قۇرئاندا تىلغا ئىلىنغاندۇر. بۇ مەۋجۇداتلار، تۈرلۈك ئەفسانە ۋە مەدەنىيەتلەردە پارپا ياكى دېۋە، شەيتان، مەلۇم قەۋىم ياكى مەلۇم ئەل سۈپىتىدە بىلىنمەكتە.

مۇرەسسە كېلىشىمنامىسى ئالاقىدارلار ئىمزا قويغان، تامغىسىنى باسقان ياكى بارمىقىنى باسقان، خەلق مۇرەسسەچىسى ئىمزا قويغان ھەمدە خەلق مۇرەسسە ھەيئىتى تامغا باسقان كۈندىن باشلاپ كۈچكە ئىگە بولىدۇ . مۇرەسسە كېلىشىمنامىسىنى ئالاقىدارلار بىر نۇسخىدىن ئالىدۇ، خەلق مۇرەسسە ھەيئىتى بىر نۇسخا ساقلاپ قويىدۇ .
بۇ تىزىمدىكى ئىگلىك ھوقۇقلۇق ئەللەر بىلەن قارام رايونلار، ISO 3166-1 ئۆلچەملەرىگە كۆرە تىزىلغان. ئادەتتە كۆپ تونۇلمىغان ئەللەر ھەم. تېزىمدە بولىشىغا قارشى؛ بۇ دۆلەتلەر تەرتىپكە تۇغۇزۇلغاندا نومۇر بېرىلمىگەن. تېزىملىكتە شەخسىي مۈلك دەپ داۋا قىلىنىدىغان ئانتاركتىدا ۋە مەئلۇم دەرىجىدە ھوقۇقى بولغان، لېكىن ئۆز ئىچىدە ئىگلىك ھوقۇقلۇق ئەللەر ياكى قارام رايونلار بولغان ياۋروپا ئىتتىپاقى (4.324.782 كلومېتر2 چوڭلۇقتا) داخىل قىلىنمىغان. شۇنداقلا ISO ئۆلچەملىرىدە يەر ئالمىغان ۋە ISO 3166-1 دە يەر ئالمىغان ئېتىراپ قىلىنمىغان ياكى قىسمەن ئېتىراپ قىلىنغان دۆلەتلەر داخىل قىلىنمىغان. لېكىن بۇ رايون ۋە ئەللەر بىر پارچىسى سۈپىتىدە بىلدۈرۈلگەن ئەللەرگە داخىل قىلغان. بۇ تېزىملىكتە جەمئىي ئۈچ ھەقتىكى ئۆلچەمگە تايانماقتا:

بۇ يىل (2007-يىلى) ئائىلەم بىلەن ئۈرۈمچىدىكى «ۋىسال» رەستۇرانتىغا ئۇيغۇر ياشلىرى بىلەن كۆرۈشكىلى بارغاندا، مەن ئەسلىدە 10-20 ئوقۇغۇچى كېلەر، دەپ پەرەز قىلغان ئىدىم. لېكىن ئۇ يەرگە بىر نەچچە يۈز ئۇيغۇر ياشلىرى كېلىپتۇ. بۇ مەن ئۈچۈن ۋە ئائىلەمدىكى باشقا ھەممەيلەن ئۈچۈن بىر ئۇنتۇلماس ۋەقە بولدى. مەن ئۇنىڭدىن قاتتىق ھاياجانلاندىم. چوڭقۇر تەسىرلەندىم. «ئۇيغۇر روھى ھازىرمۇ ئۆز پەتىچە ساقلىنىۋەتىپتۇ»، دەپ چەكسىز خۇشال بولدۇم. ئۇنىڭدىن ئۆمرىمنىڭ قالغان قىسمى ئۈچۈن بىر تۈگىمەس روھىي ئوزۇق ئالدىم. ئۇ سورۇندا مېنىڭ كەلگەن ھەر بىر ياشلار بىلەن كەڭ-كۇشادە مۇڭدىشىش پۇرسىتىم بولمىدى. ھەر بىر ياشنىڭ سۆزىنى ئاڭلاش پۇرسىتىممۇ بولمىدى. لەكىن، شۇ سورۇندا ۋە باشقا جايلاردا كۆرۈشكەن ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ ماڭا قارىغان ۋاقىتتىكى كۆز نۇرلىرى ۋە چىرايىدىكى ھېسسىياتلىرىدىن مەن ئۇلارنىڭ ئۆزۈمگە نېمە دېمەكچى ئىكەنلىكىنى بىلگەندەك بولدۇم. ئۇلار ماڭا: «بىزدىمۇ تالانت بار. بىزدىمۇ بىلىم ۋە ئىقتىدار بار. بىزمۇ قاتتىق تىرىشىشنى خالايمىز ۋە تىرىشالايمىز. بىزمۇ جاپا چېكىشتىن ئازراقمۇ قورقمايمىز. لېكىن، بىز نېمە قىلساق بولىدىغانلىقىنى بىلەلمىدۇق. بىزگە قانداق يول بارلىقىنى بىلەلمىدۇق. قانداق قىلساق ئاتا-ئانىمىزغا يۆلەنمەي جان باقالايدىغانلىقىمىزنى بىلەلمىدۇق. بۇ جەھەتتە بىزگە ياردەم قىلسىڭىز»، دېگەندەك قىلدى. شۇنىڭدىن كېيىن مەن ئىزچىل تۈردە ئويلاندىم. «بۇ ئىنى-سىڭىللارغا مەن نېمە ئىش قىلىپ بېرەلەرمەن؟» دەپ ئۆز-ئۆزۈمدىن داۋاملىق سوراپ تۇردۇم. ھازىرمۇ ھەم شۇنداق. ئويلاپ باقسام مەن ئۇلار ئۈچۈن ھازىرقى ۋاقىتتا ھېچ قانداق چوڭ ئىش قىلىپ بېرەلمەيدىكەنمەن. قىلىپ بېرەلەيدىغان بىر ئىشىم مۇشۇ نەرسىنى يېزىش ئىكەن. مەن مۇشۇ يازمىنى ئوقۇغان ھەر بىر ياشنىڭ يۇقىرىقى 2-تەڭلىمە ئاساسىدا ئۆز-ئۆزىدىن مۇنداق سوئاللارنى سوراپ بېقىشىنى ئۈمىد قىلىمەن: «مەندە نېمىلەر بار ئىكەن؟ نېمىلەر كەم ئىكەن؟ كەم نەرسىلەرنى تولدۇرۇش ئۈچۈن نېمە ئىشلارنى قىلىشىم كېرەك؟»
گەردىزىمۇ ياغما قەبىلىسىنىڭ ئېتىنىك مەنبەسى ئۈستىدە توختالغاندا: «توققۇز ئوغۇزلاردىن بىر قىسىمى ئۆز قەبىلىسىدىن ئايرىلىپ قارلۇقلارنىڭ قېشىغا قېچىپ كەلگەن... ياغمىلار باي بولۇپ، نۇرغۇن يىلقىسى بار ئىدى» دېگەن. 10-ئەسىرنىڭ ئاخىرىلىرىدا يېزىلغان مەشھۇر تارىخىي-جۇغراپىيۋى ئەسەر «ھۇدۇدۇلئالەم» (مەزكۇر ئەسەرنىڭ ئاپتۇرى نامەلۇم) دە ياغما قەبىلىسى ھەققىدە: «ئۇلارنىڭ بايلىقى ئات بىلەن قوي، ئۇلار باتۇر، كۈچلۈك، ئۇرۇشخۇمار بولۇپ، نۇرغۇن قوشۇنى بار، ئۇلارنىڭ خانى توققۇز ئوغۇز خان جەمەتىدىن... ئۇلارنىڭ ئىززەت-ھۆرمەتلىكلىرى بولسۇن ياكى پەس-پېقىرلىرى بولسۇن، ئوخشاشلا ئۆزلىرىنىڭ خانىنى ھۆرمەتلەيدۇ» دېيىلگەن. رۇسىيلىك مەشھۇر تۈركولوگ بارتولد «ياغما» سۆزى تۈركىي تىلدا «ئاۋانگارت» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ، دەپ ئىزاھات بەرگەن. دېمەك، ئۇلارنىڭ «ياغما» دەپ ئاتىلىشى، ئىھتىمال ئۇلارنىڭ ئورخۇن ئۇيغۇرلىرىنىڭ غەربكە قاراپ راۋاجىلىنىشىدا ئاۋانگارت بولغانلىقىدىن بولسا كېرەك. يەنە 12-ئەسىردە نامەلۇم ئاپتۇر تەرىپىدىن يېزىلغان «يىلنامە ۋە ھېكايىلەر توپلىمى» (编年史与故事汇编) دا ياغمىلارنىڭ خانىنىڭ بۇغراخان دەپ ئاتىلىدىغانلىقى خاتىرىلەنگەن. شۇڭا، نۆۋەتتە دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدىكى تەتقىقاتچىلار «ياغمىلار بۇغراخان دەپ ئاتالغانىكەن، ئۇنداقتا بۇ ئۇنۋاننى ئىشلەتكەن قاراخانىيلار خانلىقىنىڭ خان جەمەتى تەبىئىيكى ياغما قەبىلىسىگە مەنسۇپ»[39]، «قاراخانىيلار خانلىقىنى قەشقەرگە ھۆكۈمرانلىق قىلىۋاتقان مىللەت قۇرغان، يەنى قاراخانىيلار خانلىقى توققۇز ئوغۇز ياكى ئۇيغۇرلارنىڭ تارمىقى بولغان ياغما قەبىلىسى تەرىپىىدىن ۋۇجۇدقا كەلتۈرگەن»[40] دەپ قارايدۇ. ۋاڭ يەندېنىڭ «قۇچۇغا ئەلچىلىككە بېرىش خاتىرىسى» دىكى مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، توققۇز ئوغۇزلارنىڭ مۇھىم قەبىلىسى بولغان ياغمىلار ئۇيغۇرلار غەربكە كۆچۈپ ئىدىقۇت ئۇيغۇر خانلىقىنى قۇرۇشىغىمۇ قاتناشقان. شۇڭا، «سۇڭ سۇلالىسى تارىخى» دا ياغمىلارنىڭ نامى ئىدىقۇت ئۇيغۇر خانلىقىدىكى مۇھىم قەبىلىلەر نامىدا تىلغا ئېلىنغان.

كۈنىمىزدە بولسا، ساراڭلارنى نوقۇل داۋالاشتىن ئۇلارغا ھېسداشلىق قىلىش ۋە ئىلمىي ئوسۇلدا مۇئامىلە قىلىش ئاساس ئورۇننى ئىگىلىگەن ئىدى. يۇقارقى قاراشلار داڭلىق پەيلاسوپ ۋە جەمئىيەتشۇناس مىشېل فۇكاۋ(Michel Foucault)نىڭ ”ساراڭلىقنىڭ تارىخى“( History of Madness) ناملىق كىتابىنىڭ قىسقىچە مەزمۇنى ئىدى.

34. «سوتسىئولوگىيە ۋە ئانترپولوگىيەدە كۆپ قوللىنىلدىغان بىر قىسىم ئاتالغۇلارغا ئىزاھات»، «شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر مۇنبىرى» ژۇرنىلى، 2009-يىللىق 5-سان،48-58. ئۈرۈمچى. (ئۇيغۇرچە).

سائەت [saet] — سوتكىنىڭ 12/1 ىگە تەڭ بولغان ۋاقىت بىرلىكى، 1 سائەت 60 مىنۇت، 3600 سېكۇنتقا تەڭ. قەدىمكى بابىللىقلار بىر كېچە-كۈندۈزنى 24 ۋاقىتقا بۆلۈپ ۋاقىت ھېسابلىغان. ئۇنىڭ توغرىلىق دەرىجىسى ۋە قوللىنىلىشچانلىقى ياخشى بولغاچقا، باشقا ئەللەرگىمۇ تارقىلىپ كەڭ قوللىنىلغان.
ئۇيغۇر جەمئىيىتىدىكى كەمسىنىش ۋە كەمسىتىشنى تەھلىل ۋە بايان قىلغاندا بىز ئۇيغۇرنىڭ ئىچىدىن مەنبەلەنگەن كەمسىتىشنى تەھلىل قىلدۇق. ئەگەر بۇ تەھلىل بىر ئاجىز ئىجتىمائىي توپ سۈپىتىدە، بىر بېقىندى مەدەنىيەت تۈركۈمىنىڭ ئىگىلىرى سۈپىتىدە، تۈرلۈك ئىمكانىيەتلەردىن چەتلەشتۈرۈلگەن كىشىلەر سۈپىتىدە ياشاۋاتقان قەۋىم ئۈستىدىن يۈرگۈزۈلگەندە باشقىچە بولۇشى كېرەك. كەمسىتىلىش تەھدىتىدە ياشاۋاتقان ئۇيغۇردىكى كەمسىتكۈچىلەر بىلەن كەمسىنگۈچىلەرنى ئىككى قۇتۇپ قىلىپ ئايرىپ تەھلىل قىلشنى پۈتۈنلەي توغرا دەپ كەتكىلىمۇ بولمايدۇ. بۇ نوقتىدا كەمسىتكۈچىلەر ئەمەلىيەتتە كەمسىنگۈچىلەرگە سېلىشتۇرغاندا تېخىمۇ بەك كەمسىنگۈچىلەردۇر. كەمسىتىش ۋە كەمسىنىش خۇسۇسى كەيپىيات سۈپىتىدە دۇنيانىڭ ئىنسان ياشايدىغان ھەممە بۇلۇڭ پۇچقاقلىرىدا مەۋجۇد. ئەمما ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە كەمسىتىلىش، كەمسىتىش ۋە كەمسىنىشنىڭ ئىجتىمائىي كەيپىياتقا ئايلىنىپ كېتىشى دىققەتنى تارتىشى كېرەك بولغان ھادىسىدۇر. خۇددى بىر ئىنساندىكى كەمسىتىش ۋە كەمسىنىش ببىنورمال پىسخىكا سۈپىتىدە داۋالاشقا مۇھتاج بولغاندەك ئىجتىمائىي كەيپىياتقا ئايلانغان كەمسىتىش ۋە كەمسىنىشلەرمۇ تۈزەشكە، ئىلاجىنى قىلىشقا مۇھتاج.

ئۇنىڭدىن باشقا ئابدۇرەشىدنىڭ ئوخشىمىغان تىللاردا يازغان 45 پارچە (12 پارچە تۈركچە، 17 پارچە ئۇيغۇرچە، 14 پارچە خەنزۇچە، 2 پارچە ئىنگلىزچە) ئىلمىي ماقالىلىرى دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدىكى نوپۇزلۇق ژۇرناللاردا ئېلان قىلىندى.

51. ئاز سانلىق مىللەت ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ ئالىي مەكتەپ پىروگىراممىلىرىغا ئىلتىماس قىلىشتىكى ئارزۇلىرى ۋە ئىشقا ئورۇنلىشىش يۈزلىنىشىنى تەكشۈرۈش-بېيجىڭدا ئوقۇغان شىنجاڭلىق ئوقۇغۇچىلار ئۆرنىكىدە، «ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ مائارىپ تەتقىقاتى ژورنىلى»، 2013-يىل، بېيجىڭ، (خەنزۇچە).

قۇۋۇقتا يەريۈزىدىن 25 بېلەك ئېگىزلىكتە ئۇزۇنلۇقى 7بېلەك ،كەڭلىكى 1 بېلەك ،توملۇقى 1 غۇلاچ(تەخمىنەن 166.65 سانتىمېتىرغا تەڭ) كېلىدىغان بىر تاقاق (دەم) بولۇپ، ئىككى ئادەمنىڭمۇ قۇچىقى يەتمەيدىكەن. تاقاقنىڭ 5 بېلەك ئۈستىدە بىر قۇلۇپ بولۇپ،...ئىككى تال تىلىنىڭ ھەربىرىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 2 بېلەك كېلىدىكەن. قۇلۇپقا ئۇزۇنلۇقى 1.5بېلەك كېلىدىغان ، 12 چىشى بار بىر ئاچقۇچ ئىلىغلىق بولۇپ، ... قۇۋۇققا كەپشەرلىۋېتىلگەن، ئۇزۇنلۇقى 8 بېلەك كېلىدىغان تۆمۈر زەنجىرگە ئېسىلغانىكەن...

1994 - يىل 10 - ئاينىڭ 27 - كۈنى 8 - نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ 10 - يىغىنىدا ماقۇللاندى، 1994 - يىل 10 - ئاينىڭ 27 - كۈنى جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى رەئىسىنىڭ34 - نومۇرلۇق پەرمانى بىلەن ئېلان قىلىندى)

250- ماددا ئىجارە بەرگۈچى بىلەن ئىجارە ئالغۇچى سۈرۈكى توشقان ئىجارە نەرسىنىڭ تەۋەلىكىنى پۈتۈشسە بولىدۇ. ئىجارە نەرسىنىڭ تەۋەلىكىنى پۈتۈشمىگەن ياكى ئېنىق پۈتۈشمىگەن بولسا، مۇشۇ قانۇننىڭ 61- ماددىسىدىكى بەلگىلىمە بويىچىمۇ بېكىتكىلى بولمىسا، ئىجارە نەرسىنىڭ ئىگىدارلىق ھوقۇقى ئىجارە بەرگۈچىگە تەۋە بولىدۇ.

قىچا دېنىدا ئوزۇقلۇق ماددىلار ئىنتايىن مول بولۇپ، مايدىن باشقا يەنە يىرىك ئاقسىل، كۆپ خىل ۋىتامىنلار بار. قىچا مېيى كىشىلەرنىڭ ئاساسلىق يېمەكلىك مېيى قىلىنىپلا قالماستىن، مېتاللۇرگىيە، خىمىيە، كاۋچوك، ماشىنىسازلىق قاتارلىق سانائەتلەرنىڭ خام ماتېرىيالى قىلىنىدۇ. مېيى ئېلىنىپ بولغاندىن كېيىنكى قىچا كۈنجۈرىسى ئەلا سۈپەتلىك ئوغۇت بولۇپ، بىر تەرەپ قىلىشتىن ئۆتكۈزۈش ۋە زەھىرىنى ئايرىش ئارقىلىق ئۇنى ئىنتايىن ياخشى ھايۋانات بوغۇزى قىلىشقا بولىدۇ، ئۇنىڭ دان شاكىلى ۋە سىلىندىرسىمان غولى بىلەن بىۋاسىتە چوشقا بېقىشقا بولىدۇ، جۇڭگو تېبابىتىدە قىچا يەنە ئىنتايىن مۇھىم ئۆسۈملۈك دورىسى قىلىنىدۇ.
ئۆزگۈرىشچان توك : ئېلېكتىر توكى (ياكى ئېلېكتىر بېسىمىنىڭ ) يۆنىلىشى بىلەن چوڭ - كىچىكلىكى ۋاقىتقا ئەگىشىپ دەۋرىيلىك ھالدا ئۆزگەرسە ، بۇنداق توك » ئۆزگىرىشچان توك دىيىلىدۇ .

يۇقارقىدەك سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن زىددىيەتكە تۇلغان رىيالىقتا كىشىلەر ھەر خىل پوزىتسىيەلەردە بولىشىدۇ. "بۇزۇلۇپ كەتتى" دەپ ۋايساش ئەڭ ئومۇملاشقان پوزىتسىلەردىن بىرى بولۇشى مۇمكىن. ئۇيغۇرلاردىكى ئەنئەنىۋىي يوسۇنلارنىڭ چەكلەش كۈچىدىن قېلىشى نەتىجىسىدە كېلىپ چىققان مەسىلىلەرگە كىشىلەر كۆپىنچە يۇقارقى پوزىتسىيەدە بولۇشىدۇ. ئەركىن سىدىق ئاكىمىزنىڭ دېيىشىچە " كىشىلەرنىڭ ھەممىسى ئىشلار بۇزۇلۇپ كەتتى دەپ ئويلايدىغان بولۇپ قالغاندا ئۇلار كۆپىنچە ئەھۋالدا ئىشنى تېخىمۇ بۇزۇشقا قاراپ يول تۇتىدۇ". كىشىلەر بىپەرۋا بىر ھالەتتە "بۇزۇلۇپ كەتتى" دېيىشكىنىدە خۇددى ماڭا ئۇلار "ئېرىققا سۇ كەپتۇ " دەۋاتقاندەكلا ئاڭلىنىدۇ. بۇزۇلۇپ كەتكەنلىك ھەققىدىكى پاراڭلار پەقەت قىزىقچىلىق ياكى ئىچ پۇشقى بولسۇن دەپلا دېيىلىۋاتقاندەك تۇيغۇ بېرىدۇ. مەنچە كىشىلەر «بۇزۇلۇپ كەتتى» دېيىش ئارقىلىق ئۆزىنىڭلا بۇزۇق ئەمەس، پەقەت شۇنداق كىشىلەرنىڭ بىرى ئىكەنلىگىنى ئىسپاتلىماقچىمىكىن دەيمەن. يەنە بىرى بەلكىم "مەن بۇزۇلمايتتىم كىشىلەر بۇزۇق بولغاچقا ئەگەشتىم" دېمەكچى بولسا كېرەك. مەنچە مۇنداق تەدبىرگە ئايلانمىغان ۋايساشلاردا ھىچ بىر سەمىمىيەت، مەسئۇلىيەت يوق. قانۇننىڭ ئادىل ئىجرا بولماسلىقى ۋە نامۇۋاپىق تۈزۈم سەۋەبلىك كېلىپ چىقىۋاتقان زىددىيەتلەرگە تۇتۇلىۋاتقان پوزىتسىيە سۈكۈتتۇر. بۇ سۈكۈتكە يىراقتىكى ئالۋۇنغا تەلمۈرگەندەك بىر خىيالىلىق، سەۋەبسىز كۈتۈش ۋە ئاللىقانداقتۇر بىر خۇپىيانە تامالار يوشۇرۇنغان. ئىنسانىي ھوقۇق ۋە پۇقرالىق ھوقۇقلارنىڭ پايخان بولۇشىغا بەزىلەر ئۆزى توغرا دەپ بىلگەن شەكىلدە جاۋاپ بەرمەكتە. بەزىلەر ھەممە ئىچىنىشلىق ئاقىۋەتنى ئۇيغۇرنىڭ ئۆزى كەلتۈرۈپ چىقىرىۋاتقانلىقىغا مايىل پىكىردە بولۇشماقتا. يەنە بەزىلەر تۇخۇمنى تاشقا ئۇرۇۋاتقانلارغا نەپرەتلەنمەكتە. مەنچە سۈكۈت قىلىۋاتقانلار مۇتلەق كۆپ. سۈكۈتتە جۇغلىنىۋاتقان نەپرەت، ئۆچمەنلىك ۋە قىساسكارلىق تۇيغۇلىرى ماڭا قەشقەر خەلقنىڭ 1930 - يىللىرىدىكى ئىنقىلاپتا قەشقەرگە سېلىنغان گۆرۈخانا، قىمارخانا، ئەپىيۇنخانا ۋە پاھىشاخانىلارنى چېقىپ توپىسىنى شەھەردىن يەتتە سەككىز كىلومېتىر يىراقلىقتىكى تىكەن بېشى دېگەن يېرىگە تۆكۈۋەتكەنلىگىنى ئەسلىتىدۇ. بۇ سۈكۈتكە مەجبۇرلانغانلارنىڭ قانداق پارتىلايدىغانلىقى ۋە قانداق ھەرىكەت قوللىنىدىغانلىقىغا تارىختىن پاكىت.
قارچىغا ۋە بۈركۈت سېلىش ئويۇنى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۇزاق تارىخقا ئىگە ئەنئەنىۋى ئويۇنلىرنىڭ بىرى. قارچىغا ۋە بۈركۈت سېلىش كىشىنى ساغلام، ئىرادىلىك، جاپادىن قورقمايدىغان قىلىپ تەربىيىلەيدۇ. بۈركۈت بىلەن قارچىغىنى قولغا كۆندۈرۈش ئىنتايىن جاپالىق ھەم قىزىقارلىق ئىش. بۈركۈت بىلەن قارچىغىنى ھەقىقىي ئوۋغا يارايدىغان قىلىپ تەربىيىلەش ئۈچۈن، ئوۋچى ئەڭ ئالدى بىلەن بۈركۈت ياكى قارچىغىنىڭ كۆزىگە قاپ كىيگۈزۈپ، ئۇلارنى ئوزۇقلاندۇرىدۇ، ئۇزۇنغىچە ئۇخلاتمايدۇ، توم ئارغامچىغا قوندۇرۇپ، ئارغامچىنى ئۈزلۈكسىز تەۋرىتىش ئارقىلىق ئۇلارنىڭ پۇت بارماقلىرىنىڭ چاڭگاللاش ئىقتىدارىنى ئاشۇرىدۇ. ئۇلارنىڭ پەيلىرىنى تاراپ، سىلاپ بېرىدۇ. شۇنداق بىر قاتار مەشىقلەردىن كېيىن، پەيدىنپەي قولغا كۆنىدۇ. ئوۋچى ئۇلارنىڭ قېچىپ كېتىشىدىن قورقماي ئوۋغا سالىدىغاندا كۆپىنچە ئوۋ ئىتلىرى بىلەن بىرگە سالىدۇ. ئادەتتە ئۇۋچىنىڭ قارچىغىسى ھاۋادا ئۇچۇپ ئوقتەك ئېتىلىپ بېرىپ، خەنجەردەك تىرناقلىرى بىلەن ئولجىنى قاماپ ئالىدۇ، ئوۋ ئىتى قارچىغا قامىغان ئولجىنى چىشلەپ باسىدۇ. ئوۋچى ئارقىدىن يېتىشىپ بېرىپ، ئوۋ غەنىيمەتلىرىنى ئېلىپ قايتىدۇ. ئات مىنىپ چوماق تۇتۇپ، ئوقيا ئېتىپ، قارچىغا ۋە بۈركۈت سېلىپ ئوۋچىلىق قىلىش ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەنئەنىۋى پائالىيەتلىرىنىڭ بىرى. ئوۋ بىلەن شۇغۇللىنىپ كۆنۈپ قالغان كىشىنىڭ ئوۋسىز كۈنلىرى مەنىسىز تۇيۇلىدۇ. ھەتتا ئۇلارنىڭ قارچىغا، بۈركۈت ۋە ئىتىمۇ ئوۋچىنى ئولتۇرغۇزمايدۇ. ئوۋچى، قارچىغا، ئىت ۋە ئاتلارنى بىر - بىرىدىن ئايرىلالمايدىغان ياخشى دوستلار دېيىشكە بولىدۇ."

ئۈرۈمچى شەھىرى ئاسىيادىكى مۆتىدىل، قۇرغاق كىلىمات رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرسسى 5.7℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرسسى 40.5℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرسسى -41.5℃، يىلىغ ائوتتۇرا ھېساب بىلەن 36.7 كۈن ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىلىق كۈن بولۇپ، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرسى 30℃تىن يۇقىرى بولىدۇ. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە يورۇتۇش ۋاقتى 2733.6 سائەت،10℃ جۇغلانما تېمپېراتۇرا 3063.3℃، قىروسىز مەزگىلى 156 كۈن، يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 277.6 مىللىمېتىر، پارغا ئايلىنىش مىقدارى 1914.1 مىللىمېتىر.

بۇ ۋەقە ئەمدى شەھەرگە يېتىپتۇ، قۇلاقتىن-قۇلاققا تاراپ كېتىپتۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە ئەپچىلەملەر شۇ بازار كۈنى مۈھۈر خەتتىن بىرنى كۈچۈرتۈپ، بازاردىكى چوڭ مەسچىتنىڭ ئالدىغا چاپلاپ قويغانىكەن. شۇنىڭ بىلەن بۇ ئىش خەلقىئالەمگە پۇر كېتىپتۇ.

ئالىم ئەھەت، 2008-يىلى 11-ئايدا «ئىتتىپاق مەركىزىي كومىتېتى»، «سانائەت ۋە ئۇچۇرلاشتۇرۇش مىنىستىرلىقى»، «مەملىكەتلىك ياشلار بىرلەشمىسى» قاتارلىق ئورۇنلار تەرىپىدىن تۆتىنچى نۆۋەتلىك «جۇڭگو يۇمشاق دېتال ساھەسىدىكى 10 مۇنەۋۋەر شەخس»نىڭ بىرى بولۇپ تەقدىرلەنگەن. ئۇ غەربىي شىمالدىكى بەش ئۆلكە ۋە ئاپتونوم رايون ئىچىدە مۇشۇ شەرەپكە ئېرىشكەن تۇنجى ۋە بىردىنبىر كىشى بولۇپ قالدى. ئۇنىڭدىن باشقا يەنە 2011-يىلى 4-ئايدا بېيجىڭدىكى «جۇڭگو ئىقتىساد گېزىتى»، «جۇڭگو ياشلار گېزىتى» قاتارلىق نوپۇزلۇق ئاخبارات ۋاسىتىلىرى تەرىپىدىن «جۇڭگونىڭ پەخرى، 12-نۆۋەتلىك جۇڭگو ھازىرقى دەۋردە يېڭىلىق ياراتقان 10 مۇنەۋۋەر شەخس»نىڭ بىرى بولۇپ باھالانغان.
يەر تۈزۈلۈشى: جەنۇبىي ئېگىز، شىمالىي پەس، جەنۇبىي قىسمى كوئىنلۇن تاغلىق رايونى، شىمالىي قىسمى تىنما تۈزلەڭلىك ۋە قۇملۇق. تاغلىق جايلار 42.5% نى، بوستانلىق 6.8% نى، قۇملۇق 50.7% نى ئىگىلەيدۇ. نىيە دەرياسى، ياۋا توڭگۇز دەرياسى قاتارلىق دەرياسى بار. يەر ئۈستى دەرياسى سۇ بايلىقى 913 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىكتىكى يەر ئاستى سۇ بايلىقى مىقدارى 288 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن ياۋا قوتاز، ياۋا تۆگە، تېبەت قۇلۇنى، تېبەت بۆكىنى، تېبەت تۈلكىسى، ئۇلار قاتارلىقلار بار. ياۋا دورا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن توشقان زەدىكى، چۈچۈكبۇيا، چاكاندا، كەترا قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقىدىن نېفىت، ئالتۇن، مىس، تۆمۈر، كۆمۈر، تاش پاختا، چىرىمتال، تۇز قاتارلىقلار بار. نىيە ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 11.7℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 41.5℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى - 28.3℃، ئوتتۇرا ھېساب بىلەن بىر يىلنىڭ 92.2 كۈنىدە ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرا 30℃ تىن ئاشىدۇ. كۈننى يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2849.3 سائەت. قىروسىز مەزگىلى 214 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 30.2 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2756.1 مىللىمېتىر. نىيە ناھىيىسىنىڭ دېھقانچىلىق ۋە چارۋىچىلىق ئىشلەپچىقىرىشىنى راۋاجلاندۇرۇش شارائىتى بىرقەدەر ياخشى. ھازىر 3600 گېكتار ( 54 مىڭ مو) تېرىلغۇ يەر، 76 مىڭ 700 گېكتار ( 1 مىليون 150 مىڭ مو) ئورمانلىق، 518 مىڭ 600 گېكتار ( 7 مىليون 780 مىڭ مو) ئوتلاق، يەنە 11 مىڭ 700 گېكتار ( 176 مىڭ مو) دېھقانچىلىق قىلىشقا باب كېلىدىغان يەر، 2300 گېكتار (43 مىڭ مو> ئورمان يېتىشتۈرۈشكە باب كېلىدىغان قاقاس يەر بار. يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، كېۋەز، مېۋە - چېۋە، كۆكتات قاتارلىقلار بار. چارۋىچىلىقى يايلاق چارۋىچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ. چارۋىسىدىن قوي، كالا، ئات، ئېشەك قاتارلىقلار بار. سانائىتىدىن ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى ۋە ئاشلىق - ماي پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار. نىيە ناھىيىسىنىڭ ئاساسى مۇئەسسەسەلىرى تەدرىجىي ياخشىلانماقتا. دۆلەت تاشيولىنىڭ 315 - لىنىيىسى ناھىيە تەۋەسىدىن ئۆتىدۇ. تارىم قۇملۇق تاشيولى ناھىيە بازىرى بىلەن ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ ئارىلىقىنى كۆپ قىسقارتتى. ناھىيە، يېزا تاشيوللىرىنىڭ ھەممىسىگە قاراماي ياتقۇزۇلۇپ بولدى. پروگراممىلىق تېلېفون پۈتۈن مەملىكەت تورىغا كىرگۈزۈلدى.

4. شىنجاڭ تىل-يېزىق كومىتېتى، شىنجاڭ «ئالتۇن تىل» سودا شىركىتى بىلەن ھەمكارلىشىپ ئىشلىگەن «ئۇيغۇر كىشى ئىسىملىرىنى خەنزۇچە كىرگۈزۈش سىستېمىسى»

34-ماددا يېزىلار، بازارلار، كوچىلار شۇنىڭدەك ئىجتىمائىي تەشكىلاتلار ياكى باشقا تەشكىلاتلار ئېھتىياجغا قاراپ، مۇشۇ قانۇندىكى ئالاقىدار بەلگىلىمىدىن پايدىلىنىپ، خەلق مۇرەسسە ھەيئىتى قۇرۇپ، ئەل ئىچىدىكى ماجىرالارنى مۇرەسسە قىلسا بولىدۇ .

ئارىشاڭ ناھىيىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن بۆرتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىتىگە قارايدۇ. ئارىشاڭنىڭ يەر مايدانى 5،900 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 70،000.