Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Ай диэн бэйэтэ икки өрүттээх өйдөбүллээх, өйү-санааны барытын быһаарар, ол аата үчүгэй уонна куһаҕан суолталарын бииргэ, холбоон илдьэ сылдьар тылга «ыы» диэн ытааһын сыһыарыыта эбилиннэҕинэ куһаҕан өттө баһыйар буолар, сэрэхтээх куһаҕан, ытааһыҥҥа тириэрдэр тылга кубулуйар. Айыы диэн тыл куһаҕана элбэх тыл. Сахалар олохторун үөрэхтэрэ «Айыы диэмэ», «Айыыны оҥорума» диэн көнөтүк этэрин букатын умнан, туһаммакка сылдьарбытыттан эдэрдэрбит оҥорор куһаҕан быһыылара, буруйдара, бэйэлэригэр тиийинэллэрэ эбиллэн иһэллэр.

Сайдан иһэр кут-сүр үөрэҕэ быһаарыытынан киһи өлбүтүн кэннэ өйө-санаата толору бэйэтинэн Үөһээ дойдуга сылдьыбат. Үгүстүк түүлгэ көстөр өлбүт дьон көрүҥнэрэ эрэ көстөр, биирдэ эмэ майгыларын уратытын биллэриэхтэрин сөп. Өй-санаа быстах чаастара, үгэс буолбут өйдөбүллэр эрэ онно-манна тэбиллэн сылдьалларын түүлбүтүгэр көрөбүт. Ханнык да түүл киһиэхэ толору өйдөбүлү биэрбэт. Түүлгэ көстөр дьон бэйэлэрин майгыларын уратыларынан арахсаннар биир буолан хаалаллар. Түүлгэ биир билэр киһибин көрөбүн дии санаабытыҥ тойонноотоххо атын киһи буолан хаалар. Арай бу түүлгэ көстөр киһи уонна илэ киһи маарынныыр өрүттэрин, өйдөрүн-санааларын тэҥнээн көрдөххө эрэ тус-туспа дьон буолалларын арааран билиэххэ сөп. Үөһээ дойдуга киһи өйө-санаата баар бэйэтинэн сылдьар диэн этии сыыһа, киһи өйүн-санаатын быстах чаастара, тус-туспа үгэстэрэ, куттар эрэ ордон онно-манна ыһыллан сылдьаллар. Түүлү тойоннуурга былыргыттан үгэс буолбут өйдөбүллэр, тус-туспа бэлиэлэр туһалыыллар.

Мегежекскэй Михаил Васильевич – (1898-1929) биллиилээх государственнай, общественнай-политическай деятель, Саха АССР Киин ситэриилээх комитетын бэрэссэдээтэлэ, актыыбынай бассабыык, рөбөлөүүссүйэҕэ буспут-хаппыт ленинец, Саха сиригэр комсомольскай ячейкалар тэриллэллэрин салайсыбыт чулуу уолаттарбытыттан биирдэстэрэ.

Социализм кэмнэригэр (1925 сылтан) Монголия харчытын эргииригэр 1, 2, 5, 10, 15, 20, 50 номиналлаах мунгу уонна 1 номиналлаах тугрик манньыаттар бааллара.

Ити курдук үөрэҕин бүтэрэн баран Билл Дрейтон McKinsey & Company диэн норуоттар икки ардыларынааҕы консалтинг тэрилтэтигэр киирэн уонча сыл үлэлээбитэ.

Үксүгэр аныгы дьиэлэр собуокка оҥоһуллубут полуфабрикаттартан чэпчэкитик холбонон тутуллар. Билигин тутуллар дьиэлэр матырыйааллара XX үйэҕэ арыллыбыттара.

Хаһыаттар бары дьон оҥорор куһаҕан быһыыларын кырдьыгынан, хайдах баарынан суруйан, дьоҥҥо билиһиннэрэн иһэллэрэ буоллар, төрөппүттэр ылсыһаннар оҕолорун куһаҕан быһыылары оҥорумаҥ диэн үөрэтэллэрэ арыыйда кытаатар, ирдэбиллээх буолар. Төрөппүттэр үөрэхтэрэ кытаатан, ирдэбиллэрэ үрдээһинэ эдэрдэр буруйу-сэмэни оҥороллоро аҕыйыырыгар тириэрдэр кыаҕа улахан.

Хайа да киһи бэйэтэ таҥара биэрбит үчүгэй кэһиитэ, бадаарага буолбатах. Кинини олус өр кэмҥэ үчүгэй быһыылары оҥорорго кыра эрдэҕиттэн ииттэххэ уонна үөрэттэххэ эрэ киһилии киһи өйө-санаата иҥэн, үчүгэй киһи буола улаатарын билиэхпит этэ. Киһи дьоҥҥо куһаҕаны, хара айыыны оҥорбот буола кыра эрдэҕиттэн үөрэннэҕинэ эрэ, үчүгэйи, үрүҥ айыыны оҥорор буолара быһаарыллар.
Ымыы ойуутун худуоһунньук Ким Хюн оҥорбут. Төрүт быһыытынан Амуур баабыра буолбут. Бу ымыы кэриэй омук эйэлээх майгытын, ыалдьытымсаҕын бэлиэтэ. Ходори диэн ааты Аан дойду бары муннугуттан кэлбит 2295 этииттэн талбыттар. «Хо» кэриэйдии — «баабыр», оттон «дори» — «уолчаан» диэн эбит.

1. Салгыны муннунан эҕирийии. Маҥнай иһи холкутатыллар. Онтон агданы алларааттан үөһэ диэки маҥнай алын, онтон үөһээ өттүн даратыллар, ити кэмҥэ иһи хапсыччы тутуллуохтаах.

Юта Америка биир таҥарамсыт штата буоларынан биллэр, ол курдук олохтоохторун 58% Тиhэх күн Ытыктарын Исус Христос Таҥара дьиэтин (атын аата Мормон Таҥара дьиэтэ) сүгүрүйээччилэрэ буолаллар.

Баспыт иһигэр, санаабытыгар оҥорон көрөн, элбэхтэ боруобалаан баран илэтигэр оҥорон таһаардахпытына «Сэттэтэ мээрэйдээн баран биирдэ быс» диэн этиигэ сөп түбэһэр буоллаҕына сыыһа-халты буолара аҕыйыыр. Улахан киһи өйө-санаата итинник үлэлээтэҕинэ сыыһаны-халтыны оҥороро кырдьык аҕыйыыр кыахтанар.

Сүүрбэһис сыллар саҥаларыгар Н. Е. Афанасьев Саха АССР үөрэҕирии наркомун солбуйааччыта буола сылдьыбыта, педтехникумҥа преподавателлээбитэ, оскуолалар инспектордара буола сылдьыбыта, норуот үөрэхтээһинин салаатыгар сэбиэдиссэйдээбитэ. Талааннаах методист уонна нуучча тылын үөрэтиигэ новатор быһыытынан биллибитэ.

2. Киһи быһыылаахтык олоҕу олоруу. Киһи буолууну ситиспит оҕо хаһан да аһара барбакка, аһара туттубакка өлүөҕэр диэри тутуһа сылдьар үөрэҕэ киһи быһыылаах буолуу, сиэри тутуһуу диэн ааттанар.

1993—1998 сс. Саха Сирин суруйааччыларын холбоһугун салайааччытынан үлэлээбит, Россия суруйааччыларын холбоһугун бырабылыанньатын секретарынан үлэлии сылдьыбыт.

А.И. Федоров кылгас, ол гынан баран чаҕылхай уонна таһаарыылаах олоҕу олорбута. 11 сыл иһигэр сүүстэн тахса кэпсээн, үс сэһэн, хас да дыраама уонна ситэриллэ илик роман суруйан хаалларбыт.

Сахаларга былыр-былыргыттан бэйэбит таҥарабыт баар. Таҥара диэн ааттаах. Бары билэбит. Куруук туттар тылбыт. Атын омуктар эмиэ билэллэр. Кинилэр биһиги таҥарабытын "тенгрианство" диэн аатынан билинэллэр. Биһиэхэ саҥа таҥара наадата суох. Оннооҕор нууччалар таҥараларын Христоһу ылыммаппыт. Бэйэбит таҥарабыт баар буолан күлүктүү, атын таҥаралары үтүрүйэ сылдьар. Атын таҥараны өйдөөбөппүт, иҥэриммэппит.

Кэмиэдьийэ — ис хоһоонунан трагедияҕа утары турар драма жанрын формата, киһи буола турар быһыыга-майгыга сөп тубэспэтин көрдөрөр күлүүлээх түгэни арыйар. Манна олох алын өттө(низменное) көстөр, ол иһин сатирическай пафос баһыйар. Холобур, Неустроев «Куһаҕан тыын», «Кукаакы кулуба» комедиялара.

1942 сыллаахха (сэтинньи-ахсынньы) старшай лейтенант Филатов хамандаатынан Великие Луки куорат таһыгар кыргыһыыларга 2-с батальон 4 нэһилиэнньэлээх пууну өстөөхтөртөн босхолообут, 200-кэ өстөөх автоматчиктарын кыдыйбыт. Ахсынньы 6 күнүгэр аҕыйах байыастаах батальон Ряднево дэриэбинэ аттыгар өстөөх танковай атаакатын төттөрү охсубут, 1 докумуоннаах танкатын эспит, 10 блиндаһын уонна окуопатын былдьаабыт. Бойобуой өҥөлөрүн, байыастары тус хорсун холобурунан кыргыһыыга киллэрэрин иһин старшай лейтенант Филатов Александр Невскай уордьанынан наҕараадаламмыт.
Өй-санаа үөрэҕэ тыл үөрэҕэ буолбатах. Эрдэттэн, төрүөҕүттэн үчүгэй быһыылаах киһи диэн суох. Оҕо кыра эрдэҕиттэн үчүгэй быһыылары оҥорорго үөрэннэҕинэ, соннук үгэстэннэҕинэ эрэ үчүгэй быһыылаах киһи буола улаатар. Киһи ханнык быһыылары оҥорорун, атын олохсуйбут өйдөбүллэргэ, үгэстэргэ, дьон быһыыларыгар тэҥнээн көрөн эрэ, субу оҥорор быһыылара хайдахтара: үчүгэйдэрэ дуу, куһаҕаннара дуу быһаарыллан тахсар кыахтанар. Онтон салгыы бу оҥорор быһыыларыттан көрөн: үчүгэйиттэн дуу, куһаҕаныттан дуу хайдах быһыылаах киһитин биирдэ быһаарар кыахтанабыт. Ол иһин киһи үчүгэй эрэ быһыылары оҥоруом диэн быһа этинэрэ өй-санаа үөрэҕэр сөп түбэспэт, ол курдук киһи хаһан баҕарар сыыһа-халты, аһара туттунар кыаҕа хаһан да хаалан хаалбатыттан куһаҕаны оҥорон кэбиһиэн сөп. Бу быһаарыы “От сумы и от тюрьмы не зарекайся” диэн этиинэн толору бэриллэр.

Сивцев Иван Степанович— СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, «Бочуот Знага» уордьан, «В. И. Ленин төрөөбүтэ 100 сылынан» мэтээл кавалера, «Гражданскай килбиэн» знагынан, СР Президенин Грамотатынан на5араадаламмыта, Государственнай социальнай страховкалааһыҥҥа кылаатын иһин РФ Социальнай страховкалааһыҥҥа Фондатын анал знагынан уонна РФ Фондатын бэрэссэдээтэлин бочуотунай грамотатынан наҕараадаламмыта, Чурапчы улууһун ытык олохтооҕо.

1912 с. сахалар сийиэстэригэр Романовтар династияларын 300 сылын өрөгөйүгэр барар депутация чилиэнинэн талыллар уонна тоҕо эрэ Петербурга барбатах.

Уhуна 1181 км., уопсай иэнэ 99 тыhыынча кв.м. Сүрүннээн хаар уонна самыыр эргииринэн уутун толорунар. Сыл устата алларанан 150 суукка, ɵрɵ 208 суукка тонор. Мархаҕа хаҥас ɵттүнэн Ханньыйа үрэх түhэр, уҥа - Моркуоку ɵрүс уута киирэр, Марха Бүлүү ɵрүскэ түhэр. Марха ɵрүс бассейныгар кɵмүс, аламаас уонна базальт баара биллэр. Маны таhынан кыраhыабай айылҕалаах, балыгынан баай буолан дьон-сэргэ ытыктабылын ылар.

Айыы диэн тылбыт үчүгэйи уонна куһаҕаны оҥорууну арааран быһаарарын тэҥэ, өлбүт киһи өйө-санаата туспа сылдьарын эмиэ биллэрэр аналлаах. Бу өйү-санааны быһаарар соҕотох тылбытын харыстыахпыт, уларыта сатыахпыт суоҕа этэ. (7,32).

Киэмбридькэ уонна Грэйз Инн оскуолатыгар үөрэммит. Граф Эссекс өттүгэр сылдьыбыт, ол эрэн судаарыстыбаннай переворот оҥоро сатаабытыгар утарбыт. Яков I саҕана үүммүт: бастаан генеральнай стряпчай (1607), онтон генеральнай борокуруор (1613) уонна лорд-канцлер (1618). Бэрик ылыыга буруйданан хаайыыга сыппыт, туох баар дуоһунастарыттан үүрүллүбүт. Быстар дьадаҥы буолан өлбүт.

Анастасия Семеновна олунньу 15 күнүгэр 1930 сыллаахха Уус — Алдан I Лөгөй нэһилиэгэр бааһынай дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. 1952 сыллаахха комсомол, 1958 партия кэккэлэригэр киирбитэ.

Баспыт иһигэр саныыр санаабыт ай диэн тылынан этиллэр буоллаҕына, ол санаабытын илэтигэр оҥорон таһаардахпытына “ыы” диэн ытааһын сыһыарыыта эбиллэн айыы диэҥҥэ уларыйан, куһаҕан өттө улааппытын биллэрэр. Киһи бэйэтэ оҥорор быһыыларыттан ордук улахан сэрэхтээх буолуохтааҕа быһаарыллар.
Куһаҕан санаалар мунньустан, элбээн хаалыыларыттан киһи өйө-санаата буорту буолар. Куһаҕан санаалара олус үксээн үгэскэ кубулуйдахтарына кэлин куһаҕаны оҥоруу диэки киһи бэйэтэ салаллар кыахтанарын иһин, киһиэхэ өйү-санааны ыраастаныы туһата улахан. «Айыы этэн ыраастаныы» өйү-санааны ыраастааһын. (1,50). Куһаҕан санаалартан ыраастаныыны сахалар таҥараларын үөрэҕэ оҥорор.

Крона аатынан 1871 сыллааҕы манньыат сокуонугар олоҕуран Германия кыһыл көмүс манньыаттарын эмиэ ааттыыллара. 10 маркалаах (крона) манньыаттары таһаараллара, ону тэҥэ 5 маркалаах (1/2 крона) уонна 20 маркалаах (2 крона). Манньыат сирэй өттүгэр Германскай империя 22 дойдутуттан биир баһылыгын мэтириэтин быһаллара эбэтэр Империя 3 куоратыттан биирдэстэрин гиэрбэтин.

Төрөппүттэр оҕолорун «Айыыны оҥорума» диэн үөрэтиилэрэ ити быһаарыыларга олоҕурар уонна оҕо билбэтигэр тэптэрэн дьон билбэтин, туттубатын, куһаҕаны оҥороруттан харыстыыр аналлаах.

Үтүктэн үөрэҕи ылынар таҥарабыт аата Үрүҥ Аар Тойон диэн ааттанара бу былыргы үйэтээҕитэ олорон ааспыт киһи оҥорбут элбэх быһыыларыттан үчүгэйин, туһалааҕын эрэ, ол аата үрүҥүн талан ылан кэлэр көлүөнэлэри үөрэтиэххэ диэн өйдөбүллээн, үрүҥ диэн быһаарар тыл туттуллар. Былыргы өй-санаа ситэ сайда илигинэ, элбэх охсуһуулаах, өлөрсүүлээх кэмнэргэ олорон ааспыт дьон билиилэрэ билиҥҥи сайдыылаах олоххо олорор дьоҥҥо үгүс сөп түбэспэт өрүттэрдээхтэр. Былыргылар билиилэрин улаханнык сиидэлээн, туһалааҕын, сөп түбэһэрин эрэ талан ылыахха наадатын биллэрэн таҥарабыт аата үрүҥ диэн быһаарыылаах туттуллар.

Мао 1893 сыл ахсынньы 26 күнүгэр Кытай Хунань провинциятыгар төрөөбүтэ. Кини тыа сиригэр дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Библиотекаҕа үлэлии сылдьан хоммунньуус буолбута. 1920-с сылларга хоммунньуус паартиятыгар былааһа улааппыта, онтон 1933 сыллаахха партия салайааччыта буолбута. 1923 сыллаахха Хоммунньуус паартията Гоминьданы кытта холбоһон Сэбиэскэй Сойуус көмөллөөх Кытай гражданскай сэриитин саҕалаабыттара. Кэлин хоммунньуус паартия уонна Гоминьданнар бэйэ-бэйэлэрин кытта охсуһаллара. Мао урукку табаарыһын Чан Кай Шины сыыһа уонна Кытай курдук улахан дойдуну салайарга бэлэмэ суох диэбитэ.

Олус сатабыллаахтык уонна түргэнник Финляндияны булан, онно олохторун булан, өссө аан дойду биллиилээх тюрколог ученайын Рамстедты билсэн саха тылыгар научнай информатор буолбуттара.

Ефимов Гаврил Дмитриевич (Аратаа) (1922—2000) — Кыһыл Сулус уонна Доҕордоһуу уордьаннар кавалердара. Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ.

Оҕо улаатан өйө-санаата, туттунар быһыыта сайдан иһиитэ улахан киһи оҥорор быһыыларын үчүгэйдик, тупсаҕайдык оҥоро үөрэнэриттэн быһаччы тутулуктаах. Бу, улахан киһи оҥорор бары быһыыларын үчүгэйдик, табатык оҥоро үөрэннэҕинэ, оннук үгэстэр үөскээтэхтэринэ, үчүгэй быһыылаах киһи буола улаатыан сөп. Улахан киһи оҥорор быһыыларын оҕо табатык оҥоро үөрэниитэ, көрсүө, сэмэй буолуута киниттэн ирдэнэр тутаах көрдөбүл буолар.

А. Кэлэр көлүөнэлэри иитии-үөрэтии халыйыыта. Оҕолору атаахтык, бас-баттах, киһиргэтэн, көҥүлүнэн ыытан, “айыы үчүгэй” диэн этэн үөрэтии ол-бу, буолар-буолбат саҥаны айыылары оҥоро сатыырын, ол иһигэр куһаҕан айыылары оҥоро охсоору сыыһа-халты туттунара элбээһиниттэн олоҕун кылгатарын биллэрэр.
Сахалар дьону өй-санаа уратыларынан арааран үксүлэрин «Киһи быһыылаах» диэн ааттыыллар. Киһи быһыылаах киһи киһи оҥорор бары быһыыларын оҥорор. «Все человеческое нам не чуждо» диэн этии киһи быһыытын ордук арыйар. Киһи оҥорор быһыыларын киһи барыта оҥорор. Ол иһин «Киһи быһыылаах», «Киһи быһыыта» диэн этиилэр үөскээбиттэр.

Сэргэ - былыргыттан сахаларга аты баайарга туттуллара, ону тэҥэ сиргэ хаһаайын баарын биллэрэрэ. Сахаларга сэргэ - дьол уонна үтүө турук бэлиэтэ буолар. Ыһыах бириэмэтигэр, уонна улахан бырааһынньыктарга, юбилейдарга туруоруааччылара.

Киһи куһаҕан санаатын куруук өйүгэр тутан, ону саныы сылдьара ордук куһаҕан. «Атын киһиэхэ куһаҕаны санаама, бэйэҕэр кэлиэҕэ» дииллэр сахалар. Бу этии саха дьоно былыр-былыргыттан өйү-санааны олус дириҥник үөрэппиттэрин биллэрэр. Киһи куһаҕан санааны куруук саныы сырыттаҕына, ол санаата үгэскэ кубулуйдаҕына аны бэйэтэ ол санаатын толорон, оҥорон кэбиһэрэ ордук куһаҕаҥҥа тириэрдэр. Бу этии киһини, куһаҕаҥҥа тиийэриттэн сэрэтэргэ аналлаах.

Киһи түүлүгэр былыргыта өлбүт дьону көрөрө, кэпсэтэрэ түүл дойдутугар өлбүт дьон өйдөрө-санаалара эмиэ сылдьалларын быһаарар. Үөһээ дойдуну түүл дойдута диэн ааттыахха сөп, аҥардастыы өй-санаа дойдулара буолаллар. Киһи этэ-сиинэ өлбүтүн кэннэ өйө-санаата туспа арахсан Үөһээ дойдуга айыы буолан уларыйан сылдьарын түүлбүтүгэр көрөбүт.

Сахалыы хаһыаттар дьон оҥорор бары куһаҕан быһыыларын суруйбаттар, кистии сатыыллар, барыта үчүгэйи эрэ талан суруйалларыттан куһаҕан быһыылар суохтарын курдук өйдөбүлү дьоҥҥо тарҕаталлар. Ол иһин дьон оҕолорун куһаҕан быһыылары оҥорумаҥ диэн үөрэтэллэрин быраҕан сылдьаллар.

Көлөһө формулата (хаамар чааһын усулуобунай харак-теристиката. Холобур, ЗИЛ-130 — 4x2, ГАЗ-66 — 4x4, ЗИЛ-131 — 6x6. Баларга инники турар 4,4,6 чыыһылалар — көлөһө уопсай ахсаана, иккис турар 2,4,6 сыыппаралар хаамтарар көлүөһэ ахсаанын көрдөрөллөр.)

Иэһин төнүннэриититтэн көрөн харчыны ылбыт киһи рейтиҥа оҥоһуллар (eBay эбэтэр Amazon.com рейтиҥын курдук). Кэлин үчүгэй рейтиҥнаах киһи иэс элбэх харчыны ылара быдан чэпчики буолар.

Саха дьахталлара бэргэһэлэрин сүүһүгэр иилинэр төгүрүктэрэ, түөстэрин киэргэлигэр баар төгүрүктэрэ уонна боотурдар түөскэ кэтэр куйахтарын улахан төгүрүгэ бары Күн диэн ааттаналлар. Сахалар Күнү айылҕа төрүт тутулугунан ааҕалларын Үрүҥ Күн диэн ааттыыллара биллэрэр. Үрүҥ Күн ойуутун Саха сирин былааҕын сүрүн бэлиэтинэн ылыммыттара сахалар Күн дьоно буолалларын, Күн таҥаралаахтарын дьоҥҥо барыларыгар көрдөрөр.

Өй-санаа таҥара таһымыгар диэри сайыннаҕына, күүһүрдэҕинэ үгэс үөскээн бэйэтин харыстанар, көмүскэнэр күүстэнэр. Ол күүс таҥара накааһа диэн ааттанар. Бу күүс сахалыы таҥара үөрэҕин олохторугар тутуспатахтары, кэспиттэри кэһэтэн үөрэтэр аналлаах. Киһи үчүгэй эбэтэр куһаҕан быһыылары оҥорон кэбиһэрин сахалар билэллэр, “Үчүгэй уонна куһаҕан солбуйсан биэрэллэр” диэн этэллэр. Үчүгэйи оҥоруу үчүгэйинэн төлөнөр буоллаҕына, куһаҕаны оҥоруу иэстэбили үөскэтэр.

Латын алпабыыта башкиир тылыгар 1928 (яҥалиф диэн ааттанар) сылтан туттуллубута. 1939 сыллаахха улахан наадата суох Çç буукубаны уонна ьj диграфы алпабыыттан суох гыммыттар.
Саҥа атыылаһыллыбыт саа хап-халыҥ оҕунуохтаах буолар. Ону сымнаҕас кумааҕыннан эбэтэр ыраас таҥаһынан ыраастаныллар, ол кэннэ арыынан сотуллар. Саа уоһун ботуруон угар өттүттэн ыраастыыр ордук. Манна кумах, буор киирэриттэн ордук сэрэниэххэ наада. Харахха быраҕыллыбат кыра да сурааһын баар сиринэн тимир дөбөҥнүк дьэбиннирэр. Оччотугар саа уоһун кыраһыыҥҥа илитиллибит чуум-пурунан аалаллар. Дьэбин улаханнык сиэбит буоллаҕына, уоһугар кыраһыын кутан, икки өттүттэн бүөлээн баран суукка устата туруораллар, кичэйэн ыраастыыллар.

Православнай таҥара дьиэтэ оҥорбут аһаабакка сылдьыы постарын кэмнэрэ киһи ханнык аһылыкка наадыйар кэмигэр сөп түбэспэттэр. Сахалар бу постары букатын сөбүлээбэттэр, православнай таҥараны ылымматтар. Саамай тымныы кэмҥэ, ахсынньыга эт аһылыктан туттунар буолуу кэмэ сахалар бэйэлэрин аһылыктарын үөрэҕэр сөп түбэспэт.

Ньургуһун – дьааттаах үүнээйи. Киниэхэ киһи организмын сүлүһүрдэр анемонин диэн вещество баар. Ол эрэн, кинини үргээн баран 4-5 ыйынан дьаата сүппүтүн кэннэ туһаныахха сөп. Народнай медицинаҕа былыр былыргыттан ньургуһун эмп быһыытынан тутталлар. Тымныйыыга, хааны тохтоторго, температураны түһэрэргэ, бронхитка, астмаҕа, ньиэрбэ ыарыыларыгар туһаналлар. Ону таһынан ревматизмҥа, чесоткаҕа, ириҥэлээх бааска туттуллар.

А.М. Горькай аатынан Литературнай институкка үөрэммит кэмэ ордук таһаарыылаах этэ. Бу кэмҥэ кини 20 тахса кэпсээни, "Үс хатыҥ" пьесаны суруйар уонна "Таптал сулуһун" ситэрэр.

Ыстатыйа: «Кырдьыкка,сырдыкка сирдиирэ. Владимир Иванович Мохначескай – Махно тереебутэ 65 сылыгар». Ааптара: Вячеслав Романович Саввин (субэьитэ – «Чороон» ВИА бастакы беле5ун ункууьутэ ССРС култууратын туйгуна Раиса Захаровна Саввина (Николаева). «Кыым» хаьыат 2017 с. сэтинньи 9 кунэ, чэппиэр 44№ (22341).

1907 сыл от ыйыттан «Якутский край» сахалыы сыһыарыылаах хаһыат тахсыбыта. Афанасьев издатель быһыытынан бигэргэтиллибитэ. С. Ф. Михалевич "Из плена" диэн хоһоонун бэчээттээбиттэрин иһин буруйданан, суруйааччы, хаһыат эрэдээктэрэ С. А. Корякин уонна издатель Н. Е. Афанасьев тутуллубуттара уонна иккилии сыл хаайыыга угуллубуттара, хаһыат сабыллыбыта. Ол гынан баран Афанасьев сотору кэминэн босхоломмута уонна 1908 сыллаахха саҥа тахсар "Якутская жизнь" хаһыат салайыытыгар (редакциятыгар) киирбитэ.

Хомус тыаһа ураты. Билигин хомус тыаһынан эмтээһин тэнийэн эрэр. Хомус тыаһын, дорҕооннорун туһалаах дьайыыта, киһи санаатын уларытар күүһэ эмтиир дьайыыны оҥорор.

Баҕа санаата киһиэхэ баар буоллаҕына уонна ол баҕа санаата үгэскэ кубулуйан киһини бэйэтин салайар. Ону таҥарабыт үөрэҕин хаалларан сылдьарбытыттан таба өйдөөн туһана иликпит. Кыра оҕоҕо төрөппүтэ туох баҕарбытын, көрдөөбүтүн барытын «тук» курдук толорон, була охсон биэрэн истэҕинэ, бу оҕо төрөппүтүн бэлэмигэр, куруук үчүгэйи оҥороругар үөрэнэн хаалан тугу барытын төрөппүтүттэн көрдүүргэ уонна ыларга үөрэнэн, тугу эмэ оҥороругар букатын өйөнөн хаалар.
Улаатан эрэр оҕо куһаҕан санааларыттан ыраастанара, олору иҥэриммэтэ улахан туһалаах. Куһаҕан тылы тыллаһар оҕону тохтотон «Айыы диэмэ» диэн этии төрөппүттэртэн хайаан да ирдэнэр көрдөбүл буолар. «Өлөрүөм», «Алдьатыам» дии-дии сүүрэкэлии сылдьар кыра уол өйүгэр-санаатыгар ити тыллара үгэс буолан иҥнэхтэринэ, улааттаҕына аны олорун толорон кэбиһэр кыаҕа улаатара төрөппүттэрин улаханнык хомотор.

Көрсүө, сэмэй буолууга оҕо кыра эрдэҕинэ, ийэ кута иитиллэр кэмигэр үөрэтиллэр. Көрсүө, сэмэй оҕо бэрээдэктээх, киһиргээбэт, киһи быһыытын, сиэри аһара барбат, ол иһин сыыһа-халты туттунара отой аҕыйах. (2,5).

Габдуллаа Тукаай (Габдулла Мухамедгарифович Тукаев, тат. Габдулла Тукай, Габдулла Мөхәммәтгариф улы Тукаев, Ğabdulla Tuqay, Ğabdulla Mөxəmmətğərif uğlı Tuqayev, عبدالله توقاي‎) (14 (26 муус устар к.) 1886 с., Казаан губерниятын Кушлауч дэриэбинэтэ (билигин Татарстаан Арскай оройуона) — 2 (15 муус устар к.) 1913 с., Казаан) — уһулуччулаах татаар поэта, литератуура кириитигэ, публицист уонна тылбаасчыт.

"Ньургуһун" диэн тыл хантан кэлбитий? Сахаларга уруулуу тыллаах-өстөөх тоҥустарга "ньур" диэн тыл "оноҕос" ("стрела") диэн суолталаах. Онно эбии ньургуһуну нууччалыы прострел диэн ааттыыллар, ол эбэтэр ньургуһун нууччалыы аата "стрела" диэн өйдөбүлү илдьэ сылдьар. Оттон французтуу ньургуһун perce-neige диэн, тылбаастаатахха, "хаары дьөл" ("проткни снег") диэн буолар. Аны туран, нуучча норуота ньургуһуну прострел эрэ диэбэккэ сон-трава диир. Ол кини киһини туймаардар, утутар аптааҕыттан буолар. Дьон санаатыгар ньургуһун аттыгар киһи түргэнник уонна кытаанахтык утуйар, сыттык анныгар укта сытан утуйдахха, инникигин өтө көрөр түүллэри түһүөххэ сөп диэҥҥэ эмиэ итэҕэйэллэрэ. Ону таһынан, тоҥустарга "ньуркун" диэн хатыҥыр, дьулуур уҥуохтаах киһини этэллэр. Онтон сахаларга "ньургулдьуйар" диэн дьулуур быһыылаах-таһаалаах киһи дьулурхайдык, эочимнээхтик хаамарын этэллэр.

Ити курдук киһи өйүттэн-санаатыттан быһаччы тутулуктаах айыы диэн тылбыт икки, утарыта өйдөбүллээх. Бу тыл киһи оҥорор быһыыларын барыларын өйүнэн-санаатынан толкуйдаан, быһааран таһаарбытын биллэрэр. Киһи биллэр үчүгэйи оҥордоҕуна - үрүҥ айыы, онтон оҥорбута куһаҕан буоллаҕына - хара айыы буолар. Былыр-былыргыттан өй-санаа хайдах туруктааҕын быһаарар тылбытын уларыта сатааччылартан харыстыыр кэммит кэллэ.

1924-25 сс. «Тоҥустар бастаанньаларын» Саха АССР бырабыыталыстыбатын кытта тупсуһуннарыыга – амнистияҕа активнай кыттыыны ылбыт. Хомуньуус баартыйаҕа киирбит. ЯЦИК чилиэнэ буолбут. Саха АССР салалтатын итэҕэлин толору ылбыт.

Дыраама тыйаатыр сыанатыгар оонньоон көрдөрөргө аналлаах, оонньонор эрэ буоллаҕына кини толору олохтоох айымньы, ол быһыытынан кини өссө ускуустуба атын көрүҥнэрин — тыйаатыры, операны кытта сибээстээх. Дыраама сүрүн бэлиэлэринэн ордук эпоска чугас: ааптартан тутулуга суох событиелар ойууланаллар, сюжекка, конфликка дьоруойдар характердара арыллар. Лириканы кытта сибээһэ: дьоруойдар монологтарыгар кинилэр ис туруктара, иэйиилэрэ арыллар. Дыраама ис хоһоонун сүрүн уратытынан кини сытыы конфликтааҕын бэлиэтииллэр, конфликт — дыраама айымньыларын туллар тутааҕа, кинитэ суох драматическай айымньы суох.
Манчаары (лат. Acorus cálamus, нууччалыы Аир обыкнове́нный, эбэтэр Аир боло́тный) — Манчаарылар уустарыгар киирэр уу ааттыгар, ууга, бадарааҥҥа үүнэр элбэх сыллаах от көрүҥэ. Соҕуруулуу-Илин Азияҕа, Европаҕа, Хотугу Америкаҕа, Арассыыйаҕа Европа өттүгэр, Сибиир уонна Уһук Илин соҕуруу өттүлэригэр үүнэр. Саха сирин киин уонна соҕуруу улуустарыгар үрэх, күөл кытыытыгар, сииктээх бадарааннаах сиргэ үүнэр.

Киһи аата уһун кэмҥэ дорҕооннорун дьайыытынан өйү-санааны уларытан бэйэтигэр сөп түбэһэр оҥорорун дьон-аймах билбиттэрэ, туһаммытара өр буолла. Христианскай таҥара үөрэхтэрэ киһи аата майгыныгар сөп түбэһэринэн быһааран аатын төрөөбүт күнүттэн тутулуктаан иҥэрэргэ ыҥыраллар уонна билигин да туһаналлар.

Улаатан иһэр оҕо өйө-санаата уонна улахан киһи өйө-санаата уратыларын билии хас биирдии төрөппүттэн ирдэнэр. Улахан киһи кыра эрдэҕиттэн иҥмит үчүгэй үгэстэрдээх буолан куһаҕан быһыылары оҥороро аҕыйыыр. Ол иһин оҕоҕо кыра эрдэҕинэ үчүгэй үгэстэри, аһара туттубат буолууну иҥэрэн, үгэс оҥорон биэрии, ийэ кутун иитии эрэйиллэр. (3,83).

Байкаал кытылыгар Бугульдейкаттан Онгуреҥҥа диэри уонна материк куйаардарыгар Хэнгэлдэр уонна Шоно сорҕолоро олорбуттара, Сарма үрэх төрдүгэр Баяндай ууһа олорбута.

Айыы – диэн саҥаны айыыбыт сотору кэминэн куһаҕана тахсан хайаан да ытааһыҥҥа тириэрдэрин быһаарар. Бары саҥаны, дьон билбэтин айыылартан үгүс өттө кэлин куһаҕаны айыыга кубулуйарынан айыы диэн тыл куһаҕан өйдөбүллээх, элбэхтик туттуллубат, улаханнык саҥарыллыбат сэрэхтээх тыл. Бу тыл куһаҕан дьайыыта оҕону сыыһа иитиигэ, сыыһа-халты туттунууга үтүрүйэр.

Scarlett (Скарлетт), Арассыыйа уонна Англия бииргэ төрүттээбит компаниялара, улахан холдинг. 90% оҥорон таһаарар заводтара Кытайга бааллар. Саха Сиригэр киэнник биллэр марка буолар.

Наркотик дьайыытыттан киһи өйө көттөҕүнэ - өйө-санаата эмиэ Үөһээ дойдуга сылдьар буолар. Түүлгэ курдук бу кэмҥэ кини ханна баҕарар көтө, истиэнэлэри курдаттыы түһэ сылдьар курдук буолар. Син-биир түһүү сылдьар киһи курдук кэмҥэ киирэр. Наркоман бэйэтэ өйө көтөн этэ-сиинэ куул курдук сытар буоллаҕына, өйө-санаата босхо баран, көҥүл көтө, Үөһээ дойдуга — өй-санаа дойдутугар сылдьар. Эт-сиин таах быраҕыллар, хаалар, сирдээҕи олох үчүгэйэ умнуллар дьылҕаланар.

Куба пе́сота (ISO 4217 код: CUP исп. peso cubano) — Куба официальнай харчытын эргииригэр баар икки валютаттан биирдэстэрэ. Куба 1 песота = 100 бытархай сентаво харчыга тэҥнэһэр. Иккис валюта — кубинскай конвертируемай песо (CUC), уратыта «convertible» диэн суруктаах, үксүгэр туризм эйгэтигэр туттулар.

Облигация дьиҥэ харчы иэһигэр олус күүскэ майгынныыр. Ол гынан баран облигация таһаарааччыгар уонна атыылаһааччыгар баранар харчыны эрдэттэн быһаарыахха сөп буолар, тоҕо диэн облигацияны ханнык баҕар бириэмэҕэ атын илиигэ атыылыахха сөп. Облигациялар ырыынагар үксэ орто уонна уһун иэс ылыы буолар - биир сылтан 30 сылга дылы.
Василий Давыдович көҕүлээһининэн «Наахара» с/з, нэһилиэк историятын сырдатар «Үлэ уонна бойобуой албан аат» музейа аһыллыбыта. Кини кэнчээри ыччат төрөөбүт нэһилиэгин историятын, культуратын, омук быһыытынан уратытык билэригэр туһуламмыт өр сыллаах таһаарыылаах үлэтин ис хоһоонун байытан, сайыннаран салгыы нэһилиэк музейын үлэтин сөргүтэр билиҥҥи кэм ирдэбилэ.

Үчүгэй куһаҕаҥҥа уларыйар кэмигэр өй-санаа улаханнык оҕустарбатын туһугар айыы диэн тыл бэйэтинэн сылдьара, биир буолара хайаан да наада уонна бу тылбыт соҕотох буолара биһиги сахалар өй-санаа үөрэҕин олус былыргы кэмнэртэн ыла таба туһанарбытын, атын омуктартан биллэр уратыбытын, киһи өйө-санаата уларыйыыларын ордук дириҥник билэрбитин, олоххо туһанарбытын биллэрэр.

Хайа ыарыыта диэн кислород аҕыйахтык киириититтэн киһи улаханнык аҕылыыр, ол түмүгэр хаантан углекислота суураллан тахсар. Ону чөлүгэр түһэриигэ газтар холбоһуктара, ол иһигэр углекислай газ туттуллар. Үрдүк хайалар олохтоохторо кислород аҕыйах сиригэр олороллор, ол иһин дириҥник тыыннахтарына эрэ табыллар. Бу дьон ордук уһун үйэлэниини ситиһиилэригэр дириҥник тыыналлара туһалыырын биһиги эмиэ итэҕэйэн олохпутугар туһаныахпыт этэ. (2,63).

II (Y) — кэбирэх көрүҥнэр, өскө кинилэр ахсааннарын аҕыйатар фактордар суох буолбатахтарына сотору кэминэн «сүтэр кутталлаах көрүҥнэргэ» киирэр кыахтаахтар;

50-с сыллар бастакы аҥарыгдарыгар Дальстрой тэрилтэлэрэ ССРС Ис дьыала министерствотыттан ССРС Өҥнөөх металлургия министерствотыгар бэриллибиттэрэ.

Виноба Бхаве брахман дьиэ кэргэнигэр төрөөбүт. 1916 сыллаахха кини аатырбыт Махатма Ганди үөрэнээччитэ буолбута. 1920-с уонна 1930-с сыллардаахха британия холуонньалаан олоруутун утарар аахсыйаларга кыттан хас да төгүл хаайылла сылдьыбыта. 1940 сыллаахха Индия Аан дойду икки сэриитигэр кыттарын утаран эмиэ хаайыллыбыта уонна түөрт сыл буолан баран 1944 сыллаахха босхоломмута.

8) киһи санаатын, уйулҕатын уларыйыытыгар сыһыаннаах тыллар: абааһыгынан тыын, айаҕар ас киирбэт (буолар), атаҕа сири билбэт буолар уо.д.а.;

Хас биирдии киһи өйө-санаата атын ханнык да киһи киэнигэр маарыннаабатынан, уратытынан өллөҕүнэ өйө-санаата туспа арахсан барарынан туспа айыы буолар. Манна бу киһи өлөрүгэр оҥорбут быһыыта эмиэ дьайа сылдьар. Ол курдук олус куһаҕан быһыыны оҥорон бэйэтигэр тиийиммит киһи өйө-санаата олус ураты, ким да оҥорбот быһыытын, айыыны оҥорбута дьайан, бу киһи өйө-санаата хара айыы буолар.

Кыраһа — саҥа түспүт чараас сыа хаар. Кырдал өрүс үрдүк хочотугар хотооллор, өнньүөстэр икки ардыларын батыһа барар 2—3 м үрдүктээх субурҕа сир ньуура.

Онон аныгы, үөрэхтээх-билиилээх дьон өй-санаа бу уларыйар кэмэ кэлбитин билинэн, аны айылҕаны, өйү-санааны харыстыыр иһин туруннахтарына, “Харыстас” таҥара үөрэҕин тутустахтарына эрэ сиргэ олох уһуон, салгыы сайдыан сөбүн билиниэхтэрэ этэ.
Сахалар аһылыктан туттунар буолууга айылҕалара бэйэтэ үөрэтэр күүһүн туһаналлар. «Туох барыта икки өрүттээх» диэн этиигэ сөп түбэһиннэрэн айылҕа уларыйыытыгар киһи аһыыр аһылыга эмиэ уларыйан биэрэрин ситиһэллэр. Айылҕа тымныы кыһына кэлиитигэр киһи аһыыр аһылыга сыалаах-арыылаах буолуутун ситиһэн анаан-минээн уоппут идэһэлэрин сииллэр, онтон куйаас сайын кэллэҕинэ араас оттортон оҥоруллубут үөрэлэргэ, балык аһылыкка уонна үүттэн оҥоруллар астарга көһөн биэрэллэр.

Сарсыарда уонна утуйуох иннинэ тымныы уунан куттуу эбэтэр таһырдьа тымныыга сылдьа түһүү киһи өйүн-санаатын ордук ыраастыыр, чэбдигирдэр, ол иһин саҥа, үтүө санаалары саныырыгар, олору иҥэринэригэр кыах биэрэр.

Айыы-айа – соһуччу, урут биллибэт ыарыыттан, эстииттэн ыгыллан тахсар тыллар, саҥаны айыыттан кэлэр сыыһа-халты туттууттан үөскүүр ыарыыны биллэрэр. Киһи урут билбэт, саҥа ыарыытын дьайыыта итинник табатык, сөп түбэһэрдик ааттанар.

Кумамо́то (дьоп. 熊本県 Кумамото-кэн) — Кюсю регионугар Кюсю арыыга баар префектура. Префектура болуоссата 7404,79 км², олохтоохторун ахсаана — 1 794 784 киһи. Административнай центра — Кумамото куорат.

4. Бэйэтэ байбыт, топпут киһи атыттары сэниир, аннынан саныыр санаата оҕотугар бэриллэн өссө эбилиннэҕинэ, майгына аһара барара эмиэ улаатар. Бэйэтин үрдүктүк сананар, мин эрэ диэн өйдөбүллээх киһи оҕото өссө аһара барар санаата улаатарыттан кэлэр көлүөнэлэрин майгылара куһаҕан буолуон сөп.

Киһи тыыныытын бэйэтэ талбытынан сааһылааһына, өйүн-санаатын күүһүнэн уларытан биэриитэ былыргы сорох дойдуларга, чуолаан Индия уонна Тибет народнай медицинатыгар эмтиир гимнастика быһыытынан киэҥник туттуллар.

«Yчүгэйи, куһаҕаны арааран билбэт киһи» диэн тугу барытын оҥоруон сөптөөх, олоххо ситэ үөрэммэтэх, уопута өссө тиийбэт киһини этэллэр. Сахалыы тыллаах хаһыаттар, араадьыйа уонна тэлэбиисэр дьон оҥорор бары куһаҕан быһыыларын барыларын суруйбаккалар, кэпсээбэккэлэр, көрдөрбөккөлөр кистии, саһыара сатыылларыттан, дьоҥҥо тириэрдибэттэриттэн эдэрдэрбит үчүгэйи, куһаҕаны арааран билбэт дьоҥҥо кубулуйдулар, ол иһин билбэттэригэр тэптэрэн куһаҕан быһыылары оҥороллоро элбээн иһэрин бэйэбит билбэтэҕэ буолабыт.

а. “Барыта оҕо туһугар” диэн сыыһа үөрэх аһара барыытыттан оҕолор бары атаах буола иитиллибиттэриттэн, бары үөрэҕи “үчүгэй” диэн эккирэтэ сатааһыннарыттан дьон үлэни-хамнаһы кыайбат, сөбүлээбэт буолуулара улааппыта.

Итинник буруйу оҥорбут дьон бэйэлэрин быһаарыыларынан тугу оҥорбуттарын ситэн өйдөөбөккө хааллаллар. Арыгы испиттэриттэн кыыһырбыт, ыгылыйбыт омуннарыгар сыыһа туттууну, хара айыыны оҥорон кэбиһэллэр. Психология үөрэхтээхтэрэ киһи маннык быһыытын «состояние аффекта» диэн үчүгэй баҕайытык ааттыыллар эрээри тоҕо, туохтан маннык кэм кэлэрин кыайан быһаара иликтэр.

Оҕоҕо кыра эрдэҕинэ ханнык өй-санаа; үчүгэй дуу, куһаҕан дуу иҥэриллибититтэн өйө-санаата туспа уратылардааҕын саха дьоно былыргыттан бэлиэтиил¬лэр. Аһара көрүллэн, мааныланан иитиллибит киһини «Атаахтык иитиллибит киһи» диэн туспа арааран ааттыыллар. Оҕону атаахтык иитии үлэһит дьон өйдөрүгэр-санааларыгар, олохторун сиэригэр, тугунан дьарыктаналларыгар, үлэлэригэр-хамнастарыгар сөп түбэспэккэ атын өйү-санааны бэлиэтиирин иһин итинник этэллэр.
1922 сыллаахха Бүлүү уеһын Хохочой сиригэр хомсомуоллар этэрээттэрэ үрүҥнэр тоһуурдарыгар түбэһэр. 17 киһилээх этэрээттэн икки эрэ киһи тыыннаах хаалар.

1879 сыл олунньу 25 күнүгэр Өлүөхүмэҕэ Бастакы Ньөрүктээйи нэһилиэгэр Кудай диэн сиргэ төрөөбүтэ. Таҥара дьиэтин оскуолатыгар 4 сыл үөрэммитэ, онтон духуобунай училищены уонна семинарияны бүтэрбитэ. Балалайкаҕа уонна скрипкаҕа уһулуччу үчүгэйдик оонньуура. 1902 сыллаахха 23 сааһыгар Кыыллаахха көспүтэ, учууталлаабыта. Онно Александра Грязнухина диэн огдообо дьахтары ойох ылбыта.

И. С. Говоров 13 саастааҕытган куоракка киирэн олохсуйар. 1871 с. уобаластааҕы саламтаҕа суруксутунан улэлиир. 1876—1878 сс. Бороҕоҥҥо баран учууталлыыр, онтон 1880—1890 сс. улуус суруксутунан улэлиир. 1890 с. куоракка киирэн духовнай консисторияҕа суруксутунан, уобаластааҕы саламтаҕа тылбаасчыт уонна канцелярия үлэһитэ буолар.

Административнай киинэ – Маалыкай сэлиэнньэтэ. Ньурба оройуонун хотугулуу-арҕаа өттүгэр сытар. Хоту диэки Өлөөн улууһун, со5уруу Сунтаар улууһун, арҕаа Мэҥэдьэк, илин Малдьаҕар уонна Ньурбачаан нэһилиэктэрин кытта быысаһар. Тайаан сытар сирин уопсай иэнэ 1975,5387 тыһ. га Тыа хаһаайыстыбатыгар туһаныллар сирэ 5491 га. Ол иһиттэн: Т/х тэрилтэлэрэ ылар сирдэрэ 1116 га, ходуһата 594, бааһыната 63 га, мэччирэҥэ 459 га. бааһынай хаһ.202 га, о.и. ходуһата 182 га, бааһыната 20 га. Гражданнар сирдэрэ 1315,45 га. о.и. ходуһата 1315 га, сайылык 0,45 га. Атын тэрилтэлэр сирдэрэ 107 га. Түҥэтиллэ илик сир 2751 га. Нэһилиэнньэлэх пууннар ылар сирдэрэ 1415 га Бырамыыссаланас 57 га Ойуур ылар сирэ 1926191 га Уу ылар сирэ 12092 га Саппаас сир 30141 га Маалыкай 25 уулуссалаах.

S&P 500, диэн промышленнай уонна финансовай индекс экономика сайдыытын, хамсааһынын көрдөрөр. Уопсайа индекска 500-чэкэ АХШ, Дьоппуон уонна да атын сайдыылаах дойдулар улахан тэрилтэлэрэ киирэр. Эттэххэ сайдыылаах дойдулар синдекстыыр тэрилтэ буолар, кинини Standard & Poor’s тэрилтэ салайан ыытар.

1993 сылтан 2012 сыл бэс ыйын 13 күнүгэр дылы — Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыа сирин нэһилиэнньэлэлээх пууннарын гаазтааһыҥҥа «Стройсельгазификация» тэрилтэ генеральнай директора.

Zidisha — сайдан иһэр дойдуларга көнө микрокридетованиенан дьарыктанар Эмиэрикэ эргиэнэ суох тэрилтэтэ. Zidisha микрокридетование системата кыра эргиэнинэн дьарыктанар аҕыйах харчылаах заемщигы уонна кредитору тас көмөлөһөөччүтэ суох zidisha.org диэн ситим сиринэн уонна туспа мобил программатынан ситимниир. Суаһили тылыгар zidisha «улаатыы» эбэтэр «тэнийии» диэн суолталаах. Тэрилтэни 2009 сыллаахха Джулия Курниа тэрийбитэ, Вирдьиния ыстаакка баар.

Аһылык киһи сүрүн дьарыга, аһылыга суох киһи олоҕо табыллыбат. Аһаан тоттоҕуна киһи үөрэр, санаата көтөҕүллэр, өр аһаабакка сылдьан баран аһаатаҕына өссө дьоллонор. Бу дьоллонуу аһаабакка сылдьыы төһө уһаан биэрэр даҕаны, улаатан иһэр.
1934 с. муус устар 25 күнүгэр Горнай улууһун Солоҕон нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕата Иван Яковлевич эдэр эрдэҕинэ хамначчыт эбит, Аҕа дойду Улуу сэриитин саҕана колхуос бэрэссэдээтэлэ. Кини бэйэтэ, убайа Прокопий Яковлевич (Боокко Борокуоппай), эдьиийэ Степанида Яковлевна, абаҕалара Григорий Яковлевич Тарасов (Куллаарар Дьөгүөр), убайа Адам Яковлевич Тарасов ыаллыы улуустарга, Алдан бириискэлэригэр тиийэ биллибит олоҥхоһуттар эбит.

2,5 тыһыынча сыллардаахтан тимири уһаарыыны, уһаныыны баһылаан саха ааттаммыт омук таҥара үөрэҕин тутуһарыттан уһун үйэни ситиһэр. Сахалар оҕолорун көрсүө, сэмэй буол диэн этэн үлэҕэ-хамнаска иитэллэриттэн, үөрэтэллэриттэн, таҥара үөрэҕин олохторугар туһаналларыттан таҥара накааһын үөскэппэттэр.

Сүтүөр - урууга-аймахха сыһыаннаах тиэрмин. Икки суолталаах: 1) тастыҥ, кииринньэҥ: сүтүөр аҕа; сүтүөр ийэ; сүтүөр ойох; сүтүөр уол; сүтүөр кыыс. 2) дьахтарга эрин көрсүүтэ.

Саппороҕа 1972 сыллааҕы Кыһыҥҥы Олимпиада уонна 1986, 1990 уонна 2017 сыллардааҕы Кыһыҥҥы Азия оонньуулара буолбуттара. Саппоро аттыгар итии дьүүктэ уута тахсар сирдэрэ бааллар. Сылын ахсын Хаар бэстибээлэ ыытыллар, онно 2 мөл турист кэлэр.

Ыраах, хас да көлүөнэ дьон уларыйбыттарын кэнниттэн куһаҕан үөрүйэхтэр көбөн тахсаннар киһини куһаҕан быһыыны оҥорон кэбиһэргэ тириэрдиэхтэрин сөп. Куһаҕан үөрүйэхтэр киһиэхэ иҥэн хаалыыларын индийэлэр үөрэхтэригэр “карма” диэн ааттыыллар. Олоххо сыыһа суолу тутуһууттан, куһаҕан быһыылар диэки халыйан хаалыыттан сахалыы таҥара үөрэҕэ дьону сэрэтэр, харыстыыр.

Туора киһи оҥорор быһыыларыгар бары бэйэбит кыахпытынан, өйбүтүнэн-санаабытынан сөп түбэһэринэн сыана быһан, үчүгэй дуу, куһаҕан дуу буоларын быһаарабыт. Үчүгэй буоллаҕына хайгыыбыт, бэйэбит үтүктэ сатыыбыт, куһаҕан буоллаҕына умнабыт, хаалларабыт, “Бу сыыһа” диэн этиэхпитин сөп.

Улаатан эрэр оҕолор, эдэрдэр, куһаҕан быһыылары билбэт буоллахтарына оҥоруохтара суоҕа диэн биһиги дьоммутугар урукку, сэбиэскэй кэмтэн хаалан хаалбыт сыыһа өй-санаа иҥэн сылдьарыттан ыраастаныы эрэйиллэр. Куһаҕан быһыы диэн тугун арааран билбэт киһи, кэмэ кэллэҕинэ үчүгэй диэнэ түҥнэри эргийэн куһаҕан диэҥҥэ кубулуйан, эргийэн хаалыытыгар ордук күүскэ оҕустарыан сөбүн аахсыбаппыт. Үчүгэй, минньигэс дии-дии элбэҕи аһаан уойан хаалбыт киһи кэлин уойарыттан эрэйдэнэрэ, арыгыны үчүгэй, үөрүүнү-көтүүнү үксэтэр диэн, элбэхтик испит киһи арыгыһыт буолан хаалара, бэлэмҥэ үөрэммит киһи туга эмэ тиийбэтэҕинэ, дөбөҥнүк була охсоору, уоруйах буолара ордук улахан хомолтолоох.

Тенгрианство диэн үөрэх сахалыы таҥара, таҥара үөрэҕэ диэнтэн үөскээн тахсыбыта чуолкай. Нууччалар аан маҥнай бэйэлэрин православнай таҥараларын үөрэҕин сахаларга тарҕатаары “бог” диэн ааттааҥ диэн төһө эмэ этэ, ыга-хаайа сатаабыттарын иһин, сахалар өй-санаа үөрэҕэ таҥара үөрэҕэ диэн ааттанарын былыр-былыргыттан билэллэриттэн таҥара диэн ааттыылларын уларыппатахтар, саҥа киирэр нууччалар “богтарын” үөрэҕин сахалыы тылынан таҥара үөрэҕэ диэн ааттаабыттар. Бу быһаарыы дакаастабылынан сахаларга Буох Диэхсин диэн ааттаах киһи баар буола сылдьыбыта сурукка киирбитэ буолар. Бу киһибит сахаларга нууччалар “богтарын” “Буох диэн” этиҥ диэн элбэхтэ этэ сатаабытын, күлүү гынан хос ааттаан кэбиспиттэрэ иҥэн хаалбыт.
Антонин Рейха элбэх симфоническай айымньылары, инструментальнай концертары, реквиемнары, 20 струннай квартеты, 6 струннай квинтети, духовой инструменнарга анаан 24 квинтети о.д.а. айбыта.

Өй-санаа бу куттар курдук хомуллан, таҥыллан үөскүүрүн сахалар билэннэр таҥара диэн баҕа санаа мунньуллуутун, үгэс буолуутун ааттаабыттар. Таҥара диэн мунньуллубут, таҥыллыбыт, өссө күүһүрбүт, үгэс буолбут өй-санаа буолара быһаарыллар.

1926 сыллаахха Омскай уобалас Дзержинскай оройуонун Новгородцево с. элбэх оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Алта саастааҕар төрөппүттэрэ өлөн, тулаайах хаалбыт.

Тыл киһиэхэ өйү-санааны тириэрдэр күүһэ улахан. Сатаан саҥарыы, араастаан дэгэттээн этии сахаларга элбэх. Үчүгэй да суолталаах тылы хайдах эрэ саҥаран, куһаҕан өйдөбүллээн кэбиһиэххэ сөп. Тыл киһиэхэ дьайыыта хайдах этэртэн, ол аата дорҕооннорун дьайыытыттан ордук күүһүрэр, тиийимтиэ буолар.

Сахаларга дуолан күүстээх буолан баран хаһан да күүстэринэн өттөйбөт, дьонтон ордон киирсэ-күрэхтэһэ сатаабат, олус көрсүө-сэмэй дьон баар буолаллар. Оннук дьоннортон биирдэстэрэ Кэссиэ Баһылай этэ. Тандалгы алааска олохтоох Өнөр нэһилиэгин биир дуолан күүстээҕэ Кэссиэ оҕонньор (Ушницкай Баһылай) баараҕай тиити силистэри-мутуктары сүгэн иһэрин ХХ үйэ 30-с-40-с сылларыгар дьон элбэхтик көрбүттэр. Оройуонтан тахсыбыт боломуочунай, Дүпсүнтэн Өнөргө ыҥыыр атынан кэлэн иһэн оҕонньорго түбэспит. Кэпсэппиттэр. Тоҕо маскын түһэрбэккин диэбитигэр Кэссиэ: «Эмиэ хаттаан көтөҕөн иһиэм дуо, турдун ээ» — диэн хардарбыт. Боломуочунай Өнөргө кулуубу тута сылдьар дьоҥҥо кэлэн: «Ити маҥан баттахтаах, тиити санныгар сүгэн иһэр киһи ким диэн ааттаах кырдьаҕаһый?» диэн ыйыталаһар. Тутааччылар аатын-суолун быһаарбыттар, уола бу олорор диэн киппэ көрүҥнээх Лэгэнтэйи ыйан көрдөрөллөр.

Дрейтон түмэт урбаан туһунан маннык диир: “Түмэт урбаанньыттар дьоҥҥо аҥаардас балыгы биэрэн уонна хайдах балыктыырга үөрэтэн баран уоскуйан, сүтэн-симэлийэн хаалбаттар. Кинилэр балык бырамыысыланнаһыгар улахан өрөбөлүүссµйэни оҥорон эрэ баран биирдэ уоскуйуохтара”.

Үөһээ дойдуга «Үчүгэй - онно барыахха» диэн ыҥырыы эдэр дьону наркоман буолууга, өйдөрө-санаалара, салгын куттара көппүт кэмигэр киирэ сатыылларыгар тириэрдэр. Киһи салгын кутун өйө-санаата көттөҕүнэ, өйө-санаата ийэ кутун өйүгэр-санаатыгар түһэр, ол иһин Үөһээ дойдуга, өй-санаа дойдутугар тиийэн хаалар. «Үөһээ дойдуга сылдьыы – үчүгэй» диэн дьону ыҥырар буолуу элбэх наркоманнары үөскэтиигэ тириэрдиэн сөбө быһаарыллар.

Маалыкай нэһилиэнньэтэ 2016 сыл охсунньу 1 күнүнээ5и туругунан: Хамсаабакка олорор дьон ахсаана - 2 015 киһи Эр киһи - 1 014 киһи Дьахтар - 1 001 киһи Оҕо ахсаана - 584, о.и. алтатыгар дылы - 214 7-17 дылы - 370 Сыл устата төрөөтө - 16. Сыл устата өллө - 10

б. Арыгыһыттар элбээһиннэрэ. Дьон олоххо ситиһэ, үлэни-хамнаһы сайыннара сатыыр баҕа санааларын кыайан ситиспэт буолуулара арыгыны элбэхтик иһэллэрин үөскэппитэ. Арыгыһыт буолан хаалбыт атаах уол оҕо аймахтары да, үлэни-хамнаһы да сайыннарбатыттан олоххо хаалыы үөскүүр.

Бу аймахха Саха сиригэр 1 кэргэн (Куоҕастар кэргэннэрэ), биир уус (Куоҕастар уустара), түөрт көрүҥ киирэр: Быытта куоҕас, Даллан куоҕас, Үрүҥ моойдоох куоҕас, Үрүҥ тумустаах куоҕас.
3) киһини киһи быһыытынан сыаналааһыҥҥа сыһыаннаах тыллар: айах адаҕата, буоһах бохсуута, аҥар да та5ар тиийбэт, биллэр күөл балыга уо.д.а.;

Психология наукатын итинник быһаарыыта сахалар «Өй баайыллар» диэн өйдөбүллэрэ чахчы олохтооҕун быһаарар. Киһи бэйэтин уһун үйэтигэр аҥардас салгын кутунан, толкуйдуур өйүнэн-санаатынан кыайан салаллан сылдьыбатын бигэргэтэр. Оҕо кыра эрдэҕинэ ийэ кутун иитэр, туруктаах өйүн-санаатын сайыннарар хайаан да наадалаах. (3,46).

1961 с. диэри — ССРС НА Саха Сиринээҕи филиалын тыл, литература уонна история Институтугар, тыа хаһаайыстыбатын миниистирин бастакы солбуйааччытынан үлэлээбит.

Өй-санаа ити уратытын саха дьоно билэллэрин куһаҕаннык өлбүт киһи үөр буолар диэн этэллэрэ буолар. Өй-санаа үрэллэн ыһыллыытын аата үөр буолуу диэн ааттанар. Сахалыы үөр буолуу диэн үрэллии, ыһыллыы, бөлөх буолуу аата. Бу бытарыйбыт, ыһыллыбыт санаалартан, куттартан куһаҕан санаалара аймах-билэ дьонноругар көстөн, биллэ сылдьалларын бэлиэтии көрөннөр үөр диэн ааттаабыттар.

Кро́на (лат. Corona, ааҥл. Crown, ниэм. Krone, кылгатыллыбыта Kr, фр. couronne) — Арҕаа Европа кэккэ дойдуларын манньыаттарын уопсай аата, ону таһынан сорох дойдулар харчылара. Аата манньыакка баар коруонаттан үөскээбит.

1992 — Башарин Георгий Прокопьевич — саха аатырбыт историга, уопсастыбаннай диэйэтэлэ, РСФСР уонна Саха АССР науукаларын үтүөлээх диэйэтэлэ, история науукатын дуоктара, профессор.

“Баай киһи бардам, тот киһи дохсун” диэн этии баай киһи өйүгэр-санаатыгар куһаҕан дьайыыта улаханын арыйар. Баай киһи майгына уларыйан, куһаҕан, бардам өттүгэр халбарыйыыта атын дьону кытта тапсарын суох оҥорон, оҕолорун иитиитигэр өссө улахан халыйыыны үөскэтэр кыахтаах. Баай оҕото өссө бардам, тулуура суох буола улаатар кыахтанара, онтон салгыы сиэннэрэ өссө ордук куһаҕан майгыланыахтарын сөбө, бу аймахтар эстиилэригэр тириэрдиэн сөбө сахалыы “Бил баһыттан сытыйар” диэн өс хоһоонунан этиллэр.

Дзержинскэй Феликс Эдмундович — (пол. Feliks Dzierżyński; хос ааттара Желе́зный Фе́ликс, ФД, партийнай псевдонимнара: Я́цек, Я́куб, Переплётчик, Фра́нек, Астроно́м, Ю́зеф, Дома́нский; атырдьах ыйын 30 (балаҕан ыйын 11) 1877, Дзержиново, Ошмянскай уезд, Виленскай губерния — от ыйын 20 1926, Москва) — революционер, Польшаттана төрүттээх дворянин, сэбиэскэй государственнай диэйэтэл, хас да наркомат баһылыга, ВЧК тэрийээччитэ, «кыһыл террор» тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ.

Ырай олоҕо үчүгэй диэн ыҥырар үөрэхтэр дьону өлүү-сүтүү диэки ыҥыраллар. Бэйэлэрэ сылдьан көрбөтөх Үөһээ дойдуларыгар барыыга ыҥырыылара улахан буруйу оҥорууга тэҥнэнэр быһыы буоларын аныгы үөрэх көмөтүнэн ситиһиэххэ сөп этэ.

1887 сыл сэтинньи 26 күнүгэр (урукку истиилинэн сэтинньи 13) Арҕаа Хаҥалас улууһун Өктөмүгэр нуучча аҕабыытын кэргэнигэр төрөөбүтэ. Поповтар уустара 1764 с. Сунтаардааҕы Введенскэй таҥара дьиэтин төрүттээбит, Улуу Устюгтан кэлбит аҕабыыт Попов Василий Иннокентьевичтан саҕаланар. Григорий Андреевич аҕата Андрей Григорьевич Попов ол саҕана Өктөм таҥаратын дьиэтигэр псаломщиктыыр эбит (кэлин диакон, таҥара дьиэтин оскуолатын учуутала, Абаҕа аҕабыыта). Ийэтэ эмиэ аҕабыыттартан төрүттээх - протоиерей Петр Кузьмич Попов кыыһа.
Кулун тутар 4 — Өксөкүлээх Өлөксөй — Алексей Елисеевич Кулаковскай, саха литературатын төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ, поэт, билим араас көрүҥнэригэр маҥнайгы оҥкулу оҥорбут чинчийээччи, гуманист-философ.

Дьон тоҕо арыгыны иһэллэрин быһаарарга сахалар сайдан иһэр кут--сүр үөрэхтэрэ ордук көмөлөһөр. Киһи арыгы иһиитин саҕалыыра, кыра эрдэҕиттэн ханнык баҕа санаа үөскээн олохсуйарыттан, иҥэриттэн улахан тутулуктаах. Баҕа санаатын туолуутугар арыгы дьайыыта сөп түбэстэҕинэ элбэхтик арыгылаан түргэнник арыгыга ылларар. Барыга-бары киһиргэтэ үөрэтиллибит оҕо улаатан баран арыгы истэҕинэ киһиргиирэ эбиллэриттэн элбэхтик арыгылаан, арыгыһыт буолар.

Күөл тула климата континент-сымнаһыар. Ыам ыйтан балаҕан ыйын бүтүүтүгэр дылы күннээх. Кыһына сылаас, ол гынан баран күөл хас кыһын ахсын мууһунан бүрүллэр. Муус халыҥа 10-20 см, арыт кэмҥэ 70 см дылы. Күөлгэ күүстээх тыал түһэр түбэлтэлээх.

Моркуоп. Бу – поливитаминнай оҕуруот аһа, киһи уопсай туругун тупсарар, чэбдигирдэр аналлаах. Сүрэх, тымыр, куртах, оһоҕос, харах уонна да атын органнар ыарыыларыгар туһалаах. Онуохай сибиэһэй да, кэнсиэрбэлэммит да сүмэһинэ ордук барсар. Ангинаҕа, стоматитка моркуоп сүмэһининэн айаҕы сайаҕаналлар. Оттон ларингит, бронхит ыарыыларга моркуоп сүмэһинин уонна мүөтү – биир бииргэ буккуйан остолубуой ньуосканан күҥҥэ 4-5-тэ сииллэр. Ити курдук, моркуоп сүмэһинэ бэттээхэй эмп.

24) киһи хайааһынын күүһүн этии: ааккын билбэт буола (бай), ат тарпат (айыыта), буор уйбат ( буруйа,) баскыттан атаххар диэри (баһыыба) уо.д.а.

Кини аһыырга көҥүлү биэрбит таҥараҕа махтала улаатан, итэҕэйэрэ эбиллэр. Аһаан дьолломмута өйүгэр-санаатыгар хатанан таҥараны сөбүлүүрэ улаатар.

Холкутук, толкуйдуур өйүнэн, салгын кутунан салаллан олорор киһиэхэ «Өйө баайыллан» эбэтэр «Өйө көтөн» ылар түгэннэрэ киирэн ааһалларын маннык холобурдартан чуолкайдык билиэххэ сөп:

Саппо́ро (札幌市, Саппоро-си?, истэргэ ) — Хоккайдо арыытыгар турар, улаханынан Япония төрдүс куората. Дьонун ахсаана 1-3 мөл. Хоккайдо университета баар.

Киһи билбэтин, урут туттуллубатаҕы, дьон оҥорбот быһыыларын оҥоруу айыыны оҥоруу буолар. Айыыны оҥоруу сиэри кэһэр, таһынан барар. Ол иһин айыы сиэри кэспэтин туһугар айыы-сиэр диэн холбуу этии туттуллар, айыы сиэри кэспэт буолуохтаах. Айыы диэн тыл мээлэ туттуллубат сэрэхтээх, икки өрүттээх өйдөбүллээх тыл. Бу икки өрүтүттэн куһаҕан өттө уруттаан дьайарыттан эрдэттэн сэрэхтээх буолуу эрэ быыһыыр кыахтаах. Айыы буолуо диэн сибигинэйэн этиллэр. Бэйэлэрин олохторун соһуччу ула¬рытыахтарын баҕарбат үчүгэй дьон санааларыгар хаһан да сөп түбэспэт, ыарахан, мээнэ туттуллубат тыл. Бу тылы улаханнык саҥарар, элбэхтик туттар дьон куһаҕан дьайыытыгар хайаан да түбэһиэхтэрэ.

Кинини киһи, табаарыс, доҕор быһыытынан биир бириэмэҕэ үлэлээбит, саҥа олоҕу тутууга тэҥҥэ охсуспут коллегата саха бастакы революционердарыттан биирдэстэрэ, кэлин В. И. Ленин орденынан наҕараадаламмыт, учуонай буолбут, экономическай наука кандидата, биир дойдулааҕа Николай Николаевич Захаренко 1978 с. тахсыбыт «Первые большевики Якутии» диэн бэртээхэй кинигэтигэр маннык характеристикалаан суруйбута:
Олус элбэх минньигэс аһылыктар киһиэхэ аҕалар туһаларын билэн, сөбүлээн көрөн, аһара барбакка туһанар буолуу аныгы үйэ үөрэхтээх киһититтэн ирдэнэр тутаах көрдөбүл. Бу көрдөбүлү толорор наадаҕа киһи син-биир улахан тулуурдаах, этин-сиинин сиир-аһыыр баҕатын кыайа-хото тулуйар кыахтаннаҕына эрэ табыллар. Аһылык эмиэ киһиттэн олус тулуурдаах буолуутун эрэйэр. Христианскай уонна мусульманскай таҥара үөрэхтэрэ киһи өйө-санаата ити мөлтөх өрүтүн билэннэр көмөлөһө сатыыллар. Kинилэр сотору-сотору кэлэн иһэр аһылыктан туттунар кэмнэри, постары оҥороннор уонна онон күһэйэннэр таҥараны итэҕэйэр дьон аҕыйахтык аһыылларын ситиһэ сатыыллар. (3,24).

Сэбиэскэй былаас кэмигэр араас репрессийэлэр дьайыыларыттан, саҥа былаас уларытыылара барылара “үчүгэй” диэн ааттаналларыттан саха омукпутун көмүскүүр санаабыт олох да суураллан, симэлийэн барбыта. “Үчүгэй” олох сабыдыалынан сэбиэскэй норуот буолууну бары кэриэтэ, элбэхтэр сөбүлүүр курдуктара, аҕыйах утарсааччылары “диссиденнэргэ” кубулуталлара, психбалыыһаларга эмтииллэрэ. Барыта “үчүгэй” диэн албынныы сылдьыбыттарыттан, экономика сайдыыта хаалан хаалбытыттан сэбиэскэй былаас эйэлээхтик уларыйан норуот демократия, ырыынак олоҕун тутуспута.

Саһыл сыһыы оборонатыгар эрдээхтик уонна геройдуу охсуспутун бэлиэтээн Советскай Ийэ дойду Иван Строду кыһыл знамя орденынан иккиһин наҕараадалаабыта. Ыам ыйын 2 күнүгэр Саха автономнай республикатыга биир сылын туолуутугар митинг буолбута. И.Я.Стродка куорат үлэлээн иитиллээччилэрэ Строд-Якутскай диэн бочуоттаах ааты иҥэрэр туһунан уураах ылыммыттара. Сотору Иван Строду ЯЦИК аатынан Кыһыл көмүс знагынан наҕараалаабыттара. Иван Строду Саха сирин "Кыһыл Геройа" диэн норуот уоһуттан түһэрбэт сэһэн-номох буолбута. Бэһис армия 12 корпуһун командующайа "Саха сирин геройа" диэн кыһыл көмүһүнэн суруллубут үрүҥ көмүс саабыланы туттарбыта. Сайын 1923 с. бааһырбыта. Үтүөрэн, Строд Иркутскайынан Москваҕа үөрэнэ барбыта. Айаннаан иһэн аара Новосибирскайга байыаннай уокурук штабыгар сылдьар. онно киниэхэ Сибиир илиҥҥи өттүгэр Ангара-Ленскай оройуоҥҥа Балаганскайтан Качукка диэри үс сыл ороспуойдаан баппатах Донской үрүҥ баандатын суох гынарга саҥа бойобуой сорудах бэриллэр, Строд революция өстөөхтөрүн кытта охсуһарга мэлдьи бэлэмин быһыытынан, ити сорудаҕы үөрүүнэн ылыммыта уонна 103-с Сибирскай стрелковай полка үс батальонун хамаандалаан үс ый устата урут таба туттарбатах Донской баандатын эспитэ. И.Я. Строду бу операцияны кыайыылаахтык толорбутун иһин Бойобуой Кыһыл Знамя орденынан үһүс төгүлүн наҕараадаабыттара.