Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
Javeve Provicia de Misiones (1585-1896) yvy ra'anga tembiasagui ha tetãnguéragui, hesuava (jesuita) pa’ikuéra ojapokue henda “reducciones” taju Tetã Guayrape (ko ára Tetãvore Parana) ha kóva mba’e Españagui javeve de Tratado de Tordesillas - mba’e Poytuga ha España oteraguapykue arýpe 1494. Oimeraẽ reducciones ha’e jogapopapyre tembe’ype Tyba'y yrysygui ha, japo táva ha porombo'e Hesu Kirito rupi ko añetegua pa’ikuéragui. Reducciones de San José, San Javier ha Encarnación orekokue guasu tembiasa.

Zika Akãnundu (ojeikuaáva avei Zika mymbachu'ĩ ñarõ mba'asýicha) ha'e peteĩ mba'asy oikóva upe Zika mymbachu'ĩ ñarõgui. Tuichaháicha, ndohechaukái mba'asyapypẽ; ohechaukahápe katu naimbaretéi jepi ha ojogua Dengue Akãnundúme. Umi mba'asyapypẽ apytépe oĩ: akãnundu, tesapytã, kangue joajuharasy, akãrasy ha mbita’i marã-akytã. Mba'asyapypẽ hi'are jepi pokõi ára pevénte. Upe mba'asy ndojukái ñepyrũrãme. Ko pámo oñembojoaju upe Guillain–Barré mba'asy rechaukaha (GBS, inglés-pe oñemombykyháicha) rehe.

Ysope (karaiñe'ẽ: sanguijuela, lasioñe'ẽ: Hirudo) vicho'i, yso joguaha oikóva ysyry rembe´y ha yno´õháre, ikatu okambu máva pirére, hapykuerére oheja peteĩ mba´e aisy jatytáicha.

Discurso de todos los diablos o infierno emendado (1628), osẽ kuatiápe avei hérava El peor escondrijo de la muerte ha ary 1631 rire, osẽ kuatiápe Sueños ndive, aranduka hérava El entremetido y la dueña y el soplón.

Fuerte de San Carlos, Apape, peteĩ tenda meme ojehóva ojehecha, oñemopu’ãva’keu Colonia aja ikatu hag̃uáicha oñembotatapeju portugués bandeirante oikeséva Paraguái yvýpe.

Ko karagui oiko mbo’ehára guasu teoría ha solfeo rehegua pe conservatorio Jorge Báez héravape, upe rire omoñepyrũma pe mba’epu aty (orquesta) imba’eteéva “Los Caballeros del Ritmo”, oĩháme Rudy Heyn, Chono Duarte, Paco Gómez, Victorio Ortíz ha Nelson Mendoza. Ko mba’epu aty ndive ohopa opárupi tetã Paraguái tuichakue jave, avei heta tavakuéra tetã ambue rehegua, Argentina, Brasil ha Uruguay.

Oiko chugui municipio de tercera categoría 26 jasypokõi 1988-pe ramo ha katu 22 jasyapy 1990-pe ramo ha’éma de primera categoría. Ymave távaguasu ka’a sy va’ekue. Ko’ape oĩ va’ekue tuichaitéva fábrica ka’a ojejapoha “Industrial Paraguaya”. Ko represa-kuéra jejapo, tuichaite akã rapu’ã ogueru ko táva ha ijerekuévope.

Tatuáhe (karaiñe'ẽ: tatuaje) ta'anga mymba, mbyja, kurusu ha opa mbae joguaha ojehaíva máva pireguýre imba'eguerovia rupi. Amo ary 2000 Kirito mboyve ojeikuaa yvypóra ohai ipireguýre ta'anga ojapo hag̃ua tatuáhe opaichagua.

Heta tapichakuéra ou ko távape, ãva apytéte oĩ kuñataĩ ha karia’ykuéra oúva ñemuhápe ha avei vy’arã hetáva ko’árupi. Ko yvyty hérava Ñemby avei ha’e heta tapicha ouha omaña mombyry haguã. Ogakujéra jerokyha heta rupi ko’árupi pyhare ojevy’a haguã.
Área orekóva omo’ăva lago embalsado orekóva obra 40.000 tapicha, orekóva ońembohasáva. Péicha omboyvatévo y nivel ohupytýva infraestructura vial ha cloacal región estudio previo ejecución, oipytyvőva ha oavaláva Banco Mundial, ndorekóiva en cuenta; investigador independiente omoańetéva, ary ohasávape, péicha censo ary 1990 pe INDEC ojealtera omboguejývo importe Entidad Binacional Yasyreta, ogestáva proyecto, ho’áva okompensa odesplasávo.

Yvypóra ñepyrũ jaikuaa amoite ary 1600 rupi. Mombe'upy Hose rupive (ha'éva peteĩ ñande ypykue) táva Atyra pegua oho ka'aguý Ytũme oĩva oheka hagua tembi’u ha avei yvyra peteĩ tenda ivaiterívape, noguahẽihápe gueteri Nandejára ñe’ẽ, upépe umi mbajakuéra oho hapykuéri. Upémaro Hose okañy peteĩ yvyra guasu kupépe ha ojerure Tupãsyme ponoike avave ohecha chupe, ýrõ ojukáne hikuái chupe.

Karai Carlos Onetti ra'y ha Honoria Borges memby, heñói táva Montevideo-pe, ára 1 jasypokõi ary 1909-jave. Ipehẽngue mokõi, peteĩ tuichavéva hese, hérava Raúl, ha peteĩ tendy imichĩvéva hese, hérava Raquel. Ary 1930-jave omenda iprima rehe, kuña María Amalia Onetti. Jasyapy upe arýpe, mokõiva oho táva Buenos Aires-pe, oikoverã upépe. Ára 16 jasypoteĩ ary 1931-pe oheñói ita'ýra peteĩha: Jorge Onetti Borges, haihára avei, omonóva ary 1998-pe. Ary 1933-pe ombojei hembirekógui ha peteĩ ary rire, ohóvo jey Montevideo-pe, omenda jey ambue iprima rehe, kuña María Julia Onetti, María Amalia ipehẽngue.

Ysyry Misisipi (ingyaterrañe'ẽme: Mississippi River) ha'e peteĩ ysyry puku opytáva Yvateamérika ha ohasáva Tetã peteĩ reko Amérikagua mbytépe. Oñepyrũ tetãvore Minnesota-pe ha osẽ para apyte Méhiko, ipukukue ha'e 3.770 km, ha upe ysyry ambuéra Misuri ndive ha'e ysyry pukuve mbohapyha, ha umi mokõi ysyry ipukukue ha'e 6.800 km, ko ysyry Misisipi-Misuri ojepuruita ha Amérika ypykue ombohéra chupe «Meschacebé», he'iséva «y túva».

Opa ary, tyeguasu ha membysẽ apañuãi opa 500.000 sy manóme, 7 sua kuña opyta hasy puku, ha 50 sua opyta hasy imemby rire. Hetave ãvaichagua oiko arapy kakuaátavape. Ã apañuãi apytépe oĩ: membysẽ pa'ã, tuguyñehẽ memby rire, eklámpsia ha pámo memby rire. Mitãra'y apañuãi apytépe oĩ teñói pytupa.

Ary 1978-pe omoheñóikuri, hemimbo’ekuéra ndive, Guarani Ñe’ẽ ha Reko Aty Tavaguasu Mitãrusu Mbo’ehaópe ha ary 1985-pe omoakãkuri pe amandaje omoheñoiva’ekue GUARANI ÑE’Ẽ HA REKO ANAMANDAJE. Avei omoheñói ha heta ary omoakã Guarani Ñe’ẽ Mbo’ehára Aty ñane retãmegua.

Arapo marangatu ha'e pe ára poha pe Arapokõindy Marangatu pegua, Hesu rape ojeroviáva omboarete ha ojeromandu'a umi ára Hesu Kirito ojejapyhy, oñemoinge ramo tovakeópe, ojehupíramo kurusúre, omano ha oikovejeýramo guare. Momaranduporã Huã pegua, 13:14–17, omombe'u pe jehasa ojeromandu'avéva ko ára, Hesu ojohéi hemimbo'ekuéra ipy:

Karai intendente Guggiari ha’e va’ekue karai arandu tavakuéra aporã rehegua. Omo’ambue umi táva tuja oĩhágui ha ome’ẽ chupe tape pyahu ticha ha iporãva ijyvyramáta porã porãva.

Mbyjajerety Kuarahy rehegua: Opaite mba'e ojeréva Kuarahy, ha upéva avei, opaite tenda kuéra ojeréva kuarahýre avei (Mbyjaveve Ku'asã - Mbyjaveve Ku'asã).
FIFA Tembiesarái Kuñare Yvypavẽ 2015 (2015 FIFA Women's World Cup, ingyaterrañe'ẽme ha Coupe du Monde Fémine de la FIFA 2015, hyãsiañe'ẽme) ha'e vakapipopo tembiesarái pavẽ pokõiha oha'ã kuña mante. Ojejapo tetã Kanatãme upe ára 6 jasypoteĩ guive ha ára 5 jasypokõi meve ary 2015 jave, jey peteĩha ojejapóva ku tembiesarái upe tetãme.

Tai B ha'e tai mokõiha pundie peteĩha latinañe'ẽ achegety pegua ha opa nunga ñe'ẽme ijachegety, karaiñe'ẽ achegety avei. Avañe'ẽ achegety ndoguerekói tai B, ikatúne ojehechauka ipu tai V, térã tai MB.

Umi tembiapo ha jeguata ndive oĩ deporte avei, ojeguata sulky, ojejupi kavaju ári, excursón guiada, ha ambue mba’e ojehechava’erã. Avei ikatu oñemotenonde investigación científicas tekombo’e rekávo mayma reserva rupi, ojehecha fauna ha flora, oikéva pa’ũ ojekuaáva táva okaháre.

Ñorairõ Malvina peguare niko oiko kuri Argentina ha Reino Unido ndive amoite ñembygyotyo Paraguasu Atlántiko ypa'ũnguéra Malvína, Georgia ha Sándwich-pe

Ha'ekuéra iyvy amo Alegre yrysype, okurusukue pa Tyba'y ha og̃uahekue Cástrope. Ha'e Monte Alegre (Hory Ka'aguy), Fortaleza (Itaokyke), Bela Vista (Porã Hecha) ha ambuekuéra oñemboyvy jára. Omba'apokue mba'éicha mburuvichágui oúva akãava ha ekombo'eha akãava Castrope, ha omba'apokue tuvicha mohendagui Piraí ha Furnaspe. Jere 1796, José Felix angirũ oñandukue Oñemboyvy Fortalezape, kóa 17km ko'ãgagua táva. Brígido Alvares ndopotai ha'e iangirũ nepytyvõ jere ha'e ihóga Castrope. Peteĩ ary rire ombohu'y ha'e ihesape ha akã yvyra rakã michĩme okẽme Fazenda Fortaleza. Jehepy oñemboyvyjára omohendakue ha'e itembiapoava Antonio Machado Ribeiro ñeha'ã ava kaingánge apoha, ha'ekuéra máva tapiã okovekue amo yvype. [...]

Allium hína ka'avo aty (jueheguaty) ojejuhu imbytépe heta ka'avo yvypóra oipuruite tembi'u apópe, ka'avo hyakuã mbaretéve ha ojeipuru ombohe hag̃ua tembi'u. Ojeikuaa ko aty ipýpe umi sevói opaichagua, áho, puérro kuéra ha sevói'i avei.

Asturias, hérava tee Mburuvimi Asturias (Asturias ñe'ẽme, Principáu d'Asturies; eonaviego, Principao d'Asturias), ha'e peteĩ tetãvore hekosãsóva España retã pegua. Yvate España opyta ha ijapekue ha'e 10 603,57 km², ipype oikove 1 054 408 tekove kuéra (ary 2014 jave).

Vangyladẽ Tekoha Tetã térã Vangyladẽ ha'e peteĩ tetã oĩ Yvy Asia. Ojereva nunga India, ha yvýpe Miamar ndive. Vangyladẽ ha'e pokõiha tuichave tetãyguakuéra tetã yvórape 158.570.535 avakuéra ndive. Itavaguasu ha'e Ndaka táva, ha oñe'ẽ vengaliñe'ẽ. Ko tetã oñe'ẽ Vengali ñe'ẽ.

Ambue mba’e ome’ẽva ha’e pa’ikuéra ha’eha ava añónte, kóva ohechauka José ohayhúvo peteĩ mitãkuña ypykue hérava María, ha ombohovake pe poder espiritual ha poder político, kóva ojehaiguy pe kuadro mbohapyha mokõiha acto jave, oñe’ẽvo oñondive pe gobernador ha pa’ikuéra jesuita, ndaikatuihápe oipytyvõ chupekuéra ko’ã autoridades coloniales, pe tenda rupi oikohápe jesuitakuéra ndaipórigui itaju rehegua.

Tupãópe oiko ndaha’éiva upepegua, ñoha’anga ha tavayguakuérape g̃uarã: toro ñarõ, kavaju ñani, ype ñembosarái ndokyvéi jave, mba’asyvai, ñemitỹ nosẽ porãi vove avei oiko ñemba’ejerure.
Iku'ekavoña aty orekóva mbaretekue omopyendáva 3200 MW, oiméva tembiaporã ombotuicháva ombohasáva capacidad doble, ha energía omoheńóiva ombohapéva 15% Argentina hendyry jeipuru.

Péva omoñepyrũ marangatu ára jeromandu’a, opa pyhare hi’ára mboyve, oiko misa ha upéi serenata ojeguerúva ichupe, opyta tupãópe ha upéi ko’ẽmboyve ñembokapu oporomombáy, oiko procesión tupão jerére, purahéi ha ñembokapúpe ojegueroguata ichupe, ogakuéra ijeguakapa ha avei tape ohasataha rupi.

Péicha turbina ikatúva ohasa 2630 millones de litro y aravópe, térã oapotáva “vapor`´ 20 turbina Yasyretăme ohasáva ha peteĩ aravópe iktu ohasa upe ojeporúva y ońeipohanoa’ekue 13 día rupi upe tavusúpe Asunción (capital del Paraguay) téră ohŕsa 2 día tavaguasu Buenos Aires ( Argentína tavaguasu Argentina). Ko energía ikatúva ojapo anualmente 19.000 Gwh, he’iséva 65% generación eléctrica ojoajúva Paraguái ha Argentina.

Siria oreko 20.000.000 ava kuéra ipype, opaite nunga oñe'ẽva áraveñe'ẽ. Opaite nunga avei ojerovia islã rape, sunismo rape oreko hetave jeroviaha. Musulmã nguéra ndaha'éiva sunita Siria-pe oĩ druso kuéra, alaguita kuéra ha chi'ita kuéra.

Hembiapokue omohechauka avei mba'épa ojehasa asy upe ára, España hekosãso ñorairõ aja, heta ta'angápe oĩ umíva py'aguasu omanóva hetãre, umi ñemoha'ãnga oñembohéra "Los desastres de la guerra", avañe'ẽme he'ise "Ñorairõ paneite".

Ha’e colonia omoñepyrũva’ekue tetã ambuégui oúva (canadienses) amo ary 1927, rupi, peteĩ imbaretéva centro urbano y administrativo Cooperativas Menno pegua.

Iporã ñanemandu’a upe ñorairõ mboyve Hyãsia retã oñemboja’ohague mbohapýpe. Peteĩháme oĩ tupãogua ruvicha; mokõiháme oĩ umi huguy hovýva; ha mbohapyhápe katu oĩ tetãyguakuéra. Iporã avei ja’e, Hyãsia-pe upérõ oĩhague heta tapicha iñarandúva, péicha: Montesquieu, Rousseau, Voltaire, Diderot, Locke ha ambuéva. Ko’ã tapicha ndojokupytúi Luis XVI ndive hemiandu ambuégui hikuái. Ha’ekuéra ndohechaporãi Réi rembiapo, ha’éva avei tetã ha opa mba’e jára. Ha’ekuéra ndohechaporãi avei tetã ñemboja’o mbohapýpe.

Óga pehengue Rivarola Matto mba’éva opyta tape Wilson (ko’ãga Eligio Ayala) haimete Antequera, pe plaza tupão San Roque (Paraguay) renondépe. Pépe oho okañy jave cuartel-gui oke porã rekávo ha, ohojey haguã, ko’ẽmbota jave. Ko hembiapokue rupi oñemondo chupe Chaco gotyo oikóramo guare ñorairõ tetã Bolivia ndive. Upéramo oguereko 16 ary ramo ha oho oñorairõ haguã soldado raso-ramo.

Avano'õme niko tekoiterape oñepyrũ ha ojekakuaa. Yvypóra oikoveséramo avano'õme, toiko va'erã tekoiterape. Opamba'e yvypóra ojapo avano'õme oĩ va'erã tekoiterape guýpe.

Salvador térã São Salvador da Bahia de Todos os Santos táva Vrasilpe, ha'eva tavusu tetãvore Bahía. Ko távape oĩ 2 710 968 tavayguakuéra (ary 2010) ha oguereko peteĩ yvy pehẽngue 706,799 Km² nunga.

Aty'i awetí: ñe'ẽ peteĩnte, awetí térã awetö, 140 avakuéra oñe'ẽ ko ñe'ẽ ko'ãga, tetãvore Pindoramapegua Mato Grossope (ary 2006). Tenía 35 en 1997.

Mba'epytu ra'ãha (karaiñe'ẽ: termómetro) ha'e peteĩ tembiporu oha'ã mba'epytu, ararovápe. Ojejapo peteĩháme guive oñemoambue ha oñembopyahu heta.
Hóga guasu opyta táva Lausána-pe, Suisa retãme. Ku ñembyaty osãmbyhy ha omohenda opa Ñembosaraipavẽ imba'ekuéra, ha ojapo avei Ñembosaraipavẽ Arahakúpe ha Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe.

Ary 1892-pe oikékuri Bérgamo Pa’irãrógape, oñemoaranduhaguépe avakuaatykuéra, arandupykuaaty ha mokõi ary tupãkuaatýpe. Upépe, orekórõ parundy ary, oñepyrũkuri ohai tembipytu rehegua, omoirûva’ekue chupe hekove pukukuépe, ha oñembyatyva’ekue “Peteĩ ã rembihai”pe. Ára 1 jasyapy ary 1896-pe, Bérgamo Pa’irãróga ruvicha, Luigi Isacchi, omoinge chupe Franciscano Pa’i’ỹva Atýpe, oñemboajehaguépe ára 23 jasypo ary 1897-pe. 1901 guive 1905 peve oikókuri chugui temimbo’e Roma Papambohapeha Pa’irãróga-pe.

Yvy'a (karaiñe'ẽ: papa - tubérculo)-(latinañe'ẽme: Solanum tuberosum) ha'e peteĩ ka'avo Perũ ha Volivia pegua, solanácea pehẽngue pegua, ha ñotỹpyre opave yvórape, ha'e yva ja'úvare okakuaa yvyguýre. Yvy'are ikatu japore heta tembi'u, Yvy'a chyryry ha'e ja'úvave.

Ára peteĩháme oike kuatiahai ñe'ẽregua itujavéva (s. IX). Ára mokõiháme opu'ã mba'e repy ha tekopy yvy gotyogua (Flandes ha Bravante). Ára mbohapyhápe, oñemoha'eñómarõ tetã yvate gotyo (1648), Países Vájos ko'ãgagua, ñe'ẽ pohýi oho Holanda yvy gotyo, ha ápe oiko chugui iñe'ẽjoavýrõ, ha jepe ojekuaa hapoha mbytepeguáre, osẽ holandañe'ẽ mbyky.

Pépe heñói tapicha heta mba’e ojapova’ekue tetã Paraguái rehe, umíva apytépe oĩ tetã mosãsohare Vicente Ignacio Iturbe ha Juana Maria de Lara; upéichante avei puraheiha Rosita Mello heñoiva’ekue Santaníme.

Hi’ára jeromandu’a: Aty comisión-pegua omba’apo ary pukukue, ohechávo mba’épa ikatu ojejapo osẽ porãve hag̃ua San Miguel ára jeromandu’a. Ojejapo ichupe novenario ha upe 28 jasyporundy jave ojegueraha tupão Tupãsy La Candelaria peve misa-pe g̃uarã. Pe tenda oñemoĩhápe chupe ojegueroguata hag̃ua ijeguakapa yvotýpe, tape umíva henyhẽ piririta-gui, ogakuéra ipotĩmba ha puraheijoápe ojegueraha.

Fuerte Olimpo oĩ araguápe tava Paraguái retãme. Oĩhína tetãvore Alto Paraguay-me. Ko távape oiko 5.000 ava (2001 ary). Alto Paraguay Tavusu, opytáva 838 km. Paraguaýgui, Río Paraguay rembe’ýpe; ñepyrũrã herava’ekue Fuerte Bordón. Ko tavusu ojehero “Pantanal rokẽ”.

Omano, mba’asy pya’e ogueraháva ichupe, Asunción –pe omombytévo tetã sãmbyhy Paraguay-pe, 4 jasyporundy 1880. Pèicha vicepresidente, Adolfo Saguier, ndikatúi oike hekovia, pèva ojokógui golpe de estado omyakãva general Bernardino Caballero ha ministro del Interior ojupíva ko arýpe. Contemporáneo José del Rosario Miranda ha Gregorio Benítez.

Ára 10 jasypoteĩ jave oñemomora pe fiesta patronal, santo patrono Sagrado Corazón de Jesús réra pegua, ha’anga oĩva pe tupão héravavoi péicha ryepýpe.

Membysẽ tako rupi, ha'e kuña hyeguasu opávo, osẽ memby isy membyryru pegua hako rupive, upéicha ha'e membysẽ itapiaguavéva. Heta ava he'i membyrã ha'e jeikove iñepyrũ. Ary ava pegua ojepapa membyrã guive. Kuña oñepyrũ imembyrã oñandu jave imembyryru akuruchĩ mante, akuruchĩ ombotuichava ha itapiaguaveva.

Ojapo uperire Maestría en Lengua y Cultura Guarani oipysyrõ haguépe tesis “Ñoha’anga guarani, iñepyrũ, hembiasa ha atykuéra omba’apóva ipype”, Instituto de Educación Superior Ateneo de Lengua y Cultura Guarani.
Oñeikundahávo área reserva ha área agropecuaria oñemotenondéva, omoirũva peteĩ guarda recurso ombokatupyrýva ha orekóva suficiente kuaandy arandu oikuaauka agua umi visitante-pe, opàichagua posibilidad oikuave’ẽ Estancia Golondrina.

Ñane apytu’ũ niko omba’apo haguã, ojapo avei oimeraẽva mba’e hetéva ojapó haicha. Oimeraẽva mba’e hetéva ambuéicha, avei ñane apytu’ũ oguereko ijapytépe heta vore chu’imimi hérava tetemirĩete. Ha’ekuérava oĩ oikóva ojere tapiaite umi mba’era’ỹi michĩetevéva hérava tuminguaave’ỹ pa’ũ rupi térã hyepypekuéra, ha ova’ova hendágui haimete ku tesape ipya’e haicha. Oĩ ramo máva oñemohendáva peteĩ mba’e oku’e pya’etéva, ári, upé guive oikuaase mba’épa ojehu ijerére, péicha ojehu ichupe: umi mba’e oĩva okápe pa’ũpa’ũngue oñeha’ã ñaimo’ãiténte ára ha pa’ũnandi ojepysóva ysýcha. Mombyrykue, tuichakue ha hi’arekué niko iñambuepa ñandéve jahovamombe ú ramo. Ko’ã mba’e ojekupytypa pe máva omañahatãva hína hesekuéra ñemongu’é rehe, kóva he’ise, pe jesarekohára javeve. Upévare umi ñemongu’e ipya’e porãva, ikatu haguãichava ohechauka upe temimbopo upéva, héra joguerahaviárava, ha ohovamombe’u pe mba’ekuaavete apỹirekokuaa vore, hérava mba’ekuaarã joguerahaviárava. Ñamoĩkuaa techapyrã, umi arapa’ũ ñaimo’ã ipukúva ha umi pa’ũnandí katu ñaimo’ã imbykýva. Ko temimbopo kóva ojehu avei umi mba’e apytépe, ha ikatu jahecha peteĩ ita ryepýpe, térã yvyra pehẽngue peteĩ ryepýpe. Ñane apytu’ũ apytekuápe ojehu avei upeichaite. Ko’ã ñemongu’e hyepypegua ojapópa nañói temimbopo umi oikovéva ryepýpe. Omoheñóipa temimo’ã peichaguánte téra amoichaguánte. Ñeporandu tuichavéva niko mba’éichapa ko ñemongu’e kóva omoheñói ramo umi temimbopo vorengarekokuaápe guarã, ha mba’éichapa upéva oñembojuaju ñane apy’ã rekóre; jaikuaáma niko ko ñemoarandu kóva ohupyty hague temimbopo iporãporãva.

Kuarahyresẽvo: río Aguaray Guasu omopa’ũ chupe Departamento de Amambay-gui; upéichante avei rio Jejui Guasu, Kuruguaty ha Corrientes omopa’ũ chupe Departamento de Kanindejugui.

Alto Feliz ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 2 908 tavayguakuéra (2010 ary).

Pe museo histórico Colonia Menno pegua ombyaty tembiasakue oiko ñepyrũva’ekue tendáre, oĩva pe Cooperativa rógape, reikekuévo noñehepyme’ẽi.

Ko tetã ñembyatypyre amandaje-mburuvicha rapépe oñembyaty katuete 85 tetãmi ñembyatypyre, ha'éko 9ha tetã oguerekovéva tapicha kuéra ipype, 146 020 000 ava ary 2010-jave.

Upémaro umi mokõi mburuvicha ohechakuaa upe ñorairõ guasúpe ojojukapataha hikuái; upévare oñemomombyry ñepyrũ upe ára guive. Tyke'ýra, ha'éva Tupi, opyta Brasilpe, oikohapevoi; ha tyvýra, hérava Guarani, oúkuri ipehẽnguekuéra ndive Paraguái gotyo.

Oñembokatupyrývo ohóvo, heta arandu ohupyty hembiapo rupi heta tetã g̃latinoamericana-yguápe ojapo haguépe diseño ha vestuario ñoha’angarã ha avei escenografía.

Umi marandu he'iháicha "Mbohapy mba'etĩ ha kyrakue mba'e guerahahára so'o mbichy pegua, mbujape apoha pegua ha kesu ñemuha pegua, nosẽi okápe. He'ise heta mba'etĩ oñembyaty róga ahojápe".
Mboka (Karaiñe'ẽme: Arma) niko ojeipuruha oporoñongatu téra oporojuka hag̃ua. Avei ojeporu ojejapi hag̃ua mymbakuéra. Ikatu jajuhu heta mbokaguáicha : Mboka atómiko, mbokakuéra ñorairorã, mbokakuéra kímiko, Tembipukuéra, mboka piripipi, Kañõ, Hu'y, Mimbuku hamba´e.

Hogue, ipoty ha opaite pe ñana oreko mba'épa ojapo tete tatápe guarã, orairõ tymba chu’i, tyepy yvytúpe guarã, tye rasy, aí ha kurukuérape guarã. Ombovevúi mba’e andu. Okáguio ojepuru oñepohano ha oñemopotĩ hagua tete mba’asy, tete akanundu, aí ha kurukuéra.

Koty Tesaroryrã Rómagui ha'e peteĩ ñoha'anga óga tuicha, jogapopapyre I arapa'ũgui, Róma mbytepe, Itália. Kurive, itéra ha'ekue Amphitheatrum Flavium. Guive 1980 ha'e Tembiejakue Yvypóra rekogui (Patrimonio de la Humanidad) ha guive 7 jasypokõi 2007-pe ha'e peteĩ Pyahu Pokõi Tembiechapyrã Yvóragui Ãgagua. Koty Tesaroryrã Rómagui orekokue tesaroryrã ñeha'ãkuéra kysepukúpe ñorairõhagui ha tesaroryrã herakuã.

Ha’e avei Ñe’ẽasahára Guarani-Castellano; Castellano-Guarani. Matrícula N° 979. Corte Suprema de Justicia. Poder Judicial-pegua. Omohu’ã mbo’esyry ha oiko chugui Doctora en Lengua y Cultura Guarani. Upérõ oipysyrõ Tesis “ Táva Aregua Yvy’apera’anga, hembiasa ha itavarandu”, ojehepyme’ẽva 5 Cum Lade. Ikane’õ’ỹre ombojoapy Posgrado en Terminología y Traductología de Lengua Guarani ha Posgrado Universitario en Cultura Guarani. Ombo’e Guarani Ñe’ẽ 7ha mbo’esyry. Esc. Básica Nº 86 “Domingo Martínez de Irala”-Aregua. 1º, 2º y 3º mbo’esyry mbo’ehararã “Colegio Parroquial Medalla Milagrosa”. Táva Fdo de la Mora, Ary 2001-2002 Mbo’ehára Educación Bilingüe, Cultura Indígena, ha Práctica Educacional. Instituto de Educación Superior Ateneo de Lengua y Cultura Guarani- Róga Tee. Fernando de la Mora. Ary 2004-2006. Mbo’ehára Guarani Ñe’ẽ, Nivel Medio, Colegio Nacional San Lorenzo, Colegio Nacional Taciana Villalba, Colegio Nacional José Dolore González, Mbo’ehára Tercer Ciclo-gua, Escuela San Juan Bautista, opavave táva San Lorenzo-gua. Sambyhyhára Regional Ateneo-Aregua. Mbo’ehára Guarani Ñe’ẽ, Facultad de Ciencias Exactas y Naturales (FACEN-UNA), Universidad Nacional de Asunción.

Heta apellido árabe oúva Líbano-gui ko’ã àrape ojepytaso sociedad paraguaya péva tendota político térã tuicha mburuvichárõ oiko, péicha oĩ empresario, haihára ha tapicha arte ha mbo’ehára ramo ojekuaa hembiapóre.

Oñemoañete mboyve ko Refugio, ko’árupi ndaipóri va’ekue yvyra ha ñana kuéra; pa ary mboyve katu, ñemba’apo jetu’úpe oñemo añete jeýma pe ñanderekoha umi tendárupi: upérupi opu’ãmbaite jevýma yvyrakuéra.

Kyju (karaiñe'ẽ: grillo) oĩ ko mymba michĩ. Pea ha'e mymba ojoguava tukupe, ejejavy peagui ndaha'éigui opo mombyryetéva, ha aveí péa opurahéigui oĩhápe ikuápe, ha sapy'ante oikéramo ñande aokuápe ombyaipá.

Ko yno’õ guasu katu nomo’abuéi ko jeréregua yvy jahechaáicha añónte, avei mba’apo ñemitynguéra rehegua oñemombyta avei tapykuépe ha ohasa hi’ári tembiapokuéra turístico kuéra rehegua. Umi yrembe’ykuéra porã porã oñemyatyrõ kuri avei yguasu rembe’ýpe oñeñembosaraihagã opáichagua deporte ýpe oñeha’ãva.

Temimbo'e (karaiñe'ẽ: Alumno) Mitãnguéra, mitãkuña, mitãkuimba’e, mitãrudu, kuñatãi, oñembokatupyrýva, oñemoarandúva, ojehekombo’éva mbo’ehaópe.
Pe ecosistema oĩva ko Refugio-pe ha’e tenda oikove porãhápe mymbakuéra, ko’ãva apytépe ikatu jajuhu kai (Cebus apella), kuati (Nasua nasua), aguara (Cerdocyon thous); yvy he’õhárupi katu jajuhu carpincho (Hydrochaeris), lobo ypegua (Lutra) ha ikatu avei jajuhu meme ciervo yrupigua (Blastocerus dichotomus), ko mymba porãite opapotámava ohóvo. Ko ciervo-re ojejuhu meme ysyrykuéra rembe’ýrupi, upéicha avei ha’ekuéra oiko mokõi mokõi mante oñondive.

Voniañe'ẽ ha'e ko Indoeuropa ñe'ẽ, eslavo, oñeñe'ẽva Vonia ha Hesegovina, ha heta tetã ojereva Vonia ha Hesegovina. Ko ñe'ẽ oipuru Sirilo achegety ha Latinañe'ẽ achegety, oñe'ẽva 4.000.000 avakuéra.

Tai H ha'e tai poapyha, pundie poteĩha latinañe'ẽ achegety, karaiñe'ẽ achegety avei, tai poapyha avei. Avañe'ẽ achegetyme tai poapy, ambue ñe'ẽme ipu hechauka He, avañe'ẽicha, térã ambue ñe'ẽ ikatu ha'e pu'ỹre, karaiñe'ẽme ha poytugañe'ẽme, pusoicha.

Petỹguigua mba’e’apo ojehero opaite mba’e ojejapóva petỹ memetégui térã oguerekóva michĩmi jepe ha ojepurúva ojepita, ojepyte, ojesu’u téra oñehetũ hag̃ua. Opavavénte oguereko nikotína, mba’e ñanemoakãnga’upáva ha ñanembojepokuaavaíva ipurúpe. Jaipurúma guive hasýma upéi japoi hag̃ua ichugui.

Tetã Brasil guive ikatu kuri ohoFrancia-pe. Táva París-pe omenda kuñataĩ Concepción de Zayas y Echavarría-re, heñói va’ekue tetã Cuba-pe. Centurión omombe’u ikuatia haípe oñembohóga hague Estados Unidos-pe; Cuba-pe ha Jamaicaisla-pe ou peve hetãme ary 1878 ramo.

Omopyenda ha oime Sociedad de Escritores del Paraguay-pe. Avei heñóivo agrupación de Escritoras Paraguayas Asociadas, Pen Club del Paraguái.

Ary 1984-pe, Mario García Siani omoheñóikuri "Paraguay Ñe'ẽ Aty" ko'ã iñirũnguéra ndive: Sabino Giménez Ortega, Ramón Silva, Rosalba Denis, Gerardo Giménez, Virginia Gavilán, joyke'ykuéra Cheaib: Guido, Dilda ha Elsa; Vicente Rodas ha ambuéva, hendivekuéra ohókuri tetã Europa-guáre omoherakuãvo ñande purahéi, jeroky, ñe'ẽpoty ha ñane retã mba'ejegua. Avei uperõ, García Siani omoheñóikuri Peña Kapi'i oñemyasãihaguépe ñande purahéi ha ñande jeroky, ñe'ẽpoty Guaraníme ha káso ñemombe'u ha tambi'u ñanemba'éva. Peña Kapi'i oñemopu'ãkuri Club Atlántida ykére, Barrio Obrero-pe ha upépe ombopúkuri ysapu karai katupyry Tacho'i, hetave apytépe.

Umi tenda oikuave’ẽva establecimiento turismo rural,ikatu avei oipyhy tembiapo ñemoirũ atýpe ha familiar péva oimévo tekoha ndive, omomba’évo biodiversidad ha oipyhývo peteĩ compromiso orekóvo recurso del ambiente rupive.

Marangatu jeromandu’a upe árape tembiapo tuichavéva ha’e pe misa guasu nemoirũme puraheiharakuéra ndive oĩ tenda ojejapohápe misa Guarani ñe’ẽme, tupão upe árape oñembojeguaka piriríta, yvoty ha globo-pe. Ymave ha ag̃aite meve upe árape oĩ oñemondéva upe marangatu oñemondeháicha oñe’ẽme’ẽva’ekue ichupe ha guataháre og̃uahẽ hendápe, michĩ térã tuicháva. Techapyrã: Blás Marangatu ha’e ñane retã ñangarekohára ha heta táva oguereko Blás Marangatu iñangarekoháramo upérõ ojehecha oñe’ẽme’ẽva omondérõ ijao pytã oguerekóva hembére cinta sa’yju avei oha’anga báculo ha iñakã rehegua pytã. Kuñanguéra kakuaapyréva oiporu iñakãre manto pytã hembe sa’yjúva.
Ysau (karaiñe'ẽ: hormiga cortadora, lasioñe'ẽ: Atta) tymbachu'i tahýi aty rehegua, sa'yju pytãngy; oiko yvy guýpe, oñembohapepa ha mombyry peve oho. Okaru yvitýre térã ka'avóre, oguerojáva ombyaty haitýpe omongaru hag̃ua ita'yrakuéra ha oñondive ho´u hag̃ua ára ro'y aja. Ikatu ombopiru hikuái yvyramáta omoperõva.

Heta óga ha ñemuha ojejuhu ku tekohápe. Ko'ãga oiko heta ñemuha guasu ha upe Shopping "El Portal". Heta ñemuha ambuéva ojejuhu ko'ãga avei ku tekohápe.

Tetã Guatemala (karaiñe'ẽme: República de Guatemala) ha'e peteĩ tetã Ñembyamérikapegua. Ijerére ojejuhu yvate ha kuarahyreike gotyo Méjiko, kuarahyresẽ gotyo Mbelise ha Honduras, ñemby gotyo Salvador ha Paraguasu Py'aguapy. Ary 2011 Guatemala oguerekova 15.700.000 tetãyguakuéra ha ipukukue ha'e 108.889 km². Ko tetã oñe'ẽ karaiñe'ẽ.

Karai Lugo upéi oñepyru oike politica pe, ha pua'e voi Paraguái tekoha ohayhu chupe. Upéicha rupi oñemoi tenondeta raĩcha Partido Democratico Cristiano guive, ha 20 jasyirundy 2008-pe oñemotenonde Partido Colorado gui.

Yvyrupigua tuichavéva ha’e Ruta 8 Dr. Blas Garay, ombojuajúva táva Villarríka rehe, tetãvore tavaguasu, ha avei Paraguaýpe, ha’éva tavaguasu tetã Paraguái pegua, ha ambue tetãvore ha tavakuéra tetãmegua.

Sype (karaiñe'ẽ: Azada) tembiporu hi´ýva yvyra pukúva, iñakãme häi pe pererĩ, haimbe ojejapo kuarepotígui ; hi´ári ikua ikatu hag̃uáicha ka'avo térã ñanágui opa tenda, jaka´api ipype kóga kokuépe ha ikatu avei jaipuru ogahápe jaka´api hag̃ua ijere, yvotyty ha ambue. Oga apoha katu oipuru ombojehe´a hag̃ua yvy.

Tembi’u Paraguái apytépe oje’u chipa opáichagua, pastel, sopa Paraguái, chipa guasu, pajagua mascada, chicharõ, chicharõ trenzado, lambreado, butifarra, mbeju aramirõ, mbeju mestizo, rora, perera, kavure, avei tembi’u he’ẽ jepivérõ plaza-pe oiko ika retreta, banda koygua, puraheihára, jerokyhára, ikatu avei oñemomba’egusúvo pa’i, kuairóga térã ogayguakuéra jeporavopyre.

Ohai hesegua “Memoria. Reminiscencias históricas sobre la Guerra del Paraguay”, oñemombe’uporaiterei hápe umi oikóva guive upe la Ñorairõ guasu Triple Alianza-di.

Péicha motivo económico osẽva ñembyasy ha mboriahúgui, upévagui oiko Primera Guerra Mundial. Mokõiha periodo, Segunda Guerra Mundial rire, hetaiterei gente, umi kuimba’e, oipyhýva osẽvo tetãgui ha ñorãirõ guasuete sarambi ojapóva.

Karai Rubén ko’ag̃a oguereko hóga tape Manuel Dominguez 961-pe (Tavaguasu Paraguaýpe). Jepémo ndohechaporãvéi, oiko vy’apópe ha akóinte iñapytu’ũroky ku’ekatu. Kóva ha’e peteĩ jehechakuaa kytomi peteĩ Karai Guasúpe, peteĩ Mbo’ehárape, peteĩ tapicha okarayguápe, akóinte omyasãiva kane’õ’ỹre ñande reko. Ha’éniko peteĩ tekove hekokatúva, hekopotĩva, ndahekojejapóiva ha nomomba’eguasúiva mba’eta. Karai Rubén Enciso Yegros niko peteĩ techapyrã mitã, mitãrusu ha opavavetévape g̃uarã.

Takuru Puku térã Hernandárias oĩ tava Paraguái retãme, ha'e peteíva umi táva itujavéva tetãvore Alto Paranape. Opyta 349 km Paraguaýgui; ha oje’e avei ichupe “Capital Latinoamericana de la Energía Eléctrica”.
Upe ñorairõ ojepysókuri 17 aravo peve. Mitãmimi ikangy ha mbeguekatúpe oñeme’ẽ. Ha’ekuéra katu ojeity umi mitã ári ha ojuka chupekuéra mba’everõguáicha; ha opapotávo ñorairõ, ohapy hikuái Acosta Ñu. Upépe oĩ hasẽ ha osapukáiva tatatĩ apytépe. Péicha omanomba hikuái umi ñane retãygua.

Los países con mayor número de obras son: Argentina, Brasil, España, Francia, Uruguay e Italia. También están representados Alemania, Bolivia, Estados Unidos, Perú, Chile, Bélgica, Corea ha Filipinas.

Táva Kapi’atã oĩ Tetãpehẽ Central-pe. Kapi’atã oñemboja’o peteĩ Tavaitépe orekóva 11 Jeikoha (San Roque, San Francisco, San Francisco, Virgen del Rosario, Aurora, Balneario, La Candelaria, Las Mercedes, Roberto L. Petit, Santo Domingo, San Blás ha San Miguel) y 15 Tavapehẽ (Naranjaty, Ka’aguy Kupe, Costa Salinares, San Juan Bautista, Jataity, Posta Yvykua, Posta Yvyraro, Rojas Cañada, Aldana Cañada, Laurelty, Toledo Cañada, Aldana Cañada, Urugua’y, Ykua Kora – Cerrito ha Loma Barrero). Ko távape oiko 250.000 tekove. Kapi’atã yvy ojepyso 83 km². Kapi’atã rembe’ýpe oĩ pokõi táva: Luque, Aregua, Itaugua, J. Augusto Saldívar, Ypane, Ñemby ha San Lorenzo.

Zona de uso extensivo: Tenda ikatuhárupi umi visitante kuéra oguahẽ mbo’epyrã ha ojevy’ami haguã (jajuhu ko’ápe tapepo’i jehechakapyrãkuéraha oñangarekótava nde rehe, tapepo’i "cross country", umíva).

Mención aparte omereséva denunsia korrupsión ha'éva emprendimiento. Presupuesto paha 11.000 millones de dólares, 7.000 millones okorrespondéva coste financiero ha ambue 1.000 millones estudio de consultoría-pe.

“Chipa guasu” ou mokõi ñe’ẽgui. Peteĩha, “chipa”, oheróva heta mbujape ojejapóva avatígui ha ojeporúva tembi’u “týra” ramo; ko ñe’ẽ guarani ojeporu oñembohéra hag̃ua tembi’u oje’úva “kojói”, kamby térã café ndive ỹrõ katu oñembosako’íva oje’u potávo oimehaichagua tembi’u ndive. Mokõiha ñe’ẽ ojeporúva oñembohéra hag̃ua katu “guasu”, Castellano-pe he’iséva “grande” ; he’ise aipórõ “chipa guasu” ha’ehahína chipa tuichavéva.

Umi mitãkuñarusukuérape, tyeguasu ikatuve opa mba'e vaípe. Oĩrõ porenogua tekombo'e ha memby'ỹrã ikatúva ojeipuru, oguejy tyeguasu ojeipota'ỹva umi mitãkuñarusu apytépe. Mitãkuñarusukuéra ikatúramo jepe oipuru opa memby'ỹrãichagua, umi memby'ỹrã ikatúva oñembojevy ha oiko pukúva, ha'éva hína: membyryme oñemoingéva, membyryru apytegua mba'ejepuru, térã mba'e jere takopegua, ou porãiterei oguejy hag̃ua tyeguasu mitãkuñarusu apytépe. Imemby rire, kuña nomokambúinteva ikatu hyeguasu jey irundy térã poteĩ arapokõindy riremínte. Oĩ memby'ỹrã tembiaporape ikatúva umi kuña omoñepyrũ imemby riremínte; ambue katu oñemoñepyrũkuaa poteĩ jasy rire raẽ. Umi kuña omokambúvape, Progestina-añónte tembiaporape iporãve umi membyryme pohã apu'a jurugua joparágui. Umi kuña ikuñaruguysẽpávape g̃uarã oje'eka iporãha ombopuku upe memby'ỹrã peteĩ ary ikuñaruguysẽ paha rire.

Rrúsia (rrusiañe'ẽme: Россия) térã Rrúsia Joaty (rrusiañe'ẽme: Российская Федерация) ha'éko upe tetã guasuvéva opa Yvýgui. Rrúsia Joaty ijyvy apekue oguereko hína 17 125 246 km2, oguereko ijyvy'apekuére heta yvytyrysýi ha ka'aguy porã. Itavusu ha'e táva ñembyatypyre Mosku.
Estilo tee orekóva ojehechaukuaa heta tape oiporúva ohechauka hag̃ua oñandúva; cuadro, montaje, audiovisuales rehegua tembiapo hamba’e oĩ hembiapokuépe.

Ijapytépe umi obra artística paraguayo ojapóva oñemotenondéva colección de dibujos Miguel Acevedo, péva visión satírica ohenóiva “belle époque” ha umi personaje, omoañetéva cincuenta y siete obra ijeheguietéva, ojegueroviáa ha'éha peteĩ serie oñemomba'eguasuvéva orekóva ko Museo. Péicha ary 1989 oñemotenonde joaju Museo orekóva público, oipe'áva hokẽ exposición umi artista nacional ha extranjero, omotenondéva performance ha organización opáicha actividad educativo-cultural, ovaléva reconocimiento umi generación oúva oguerohorýva.

Ára 28 jasypateĩ ary 1582-pe, orekorõguare 18 ary, William omendákuri Anne Hathaway rehe, orekóva 26 ary. Ára 26 jasypo ary 1583-pe, itajýra Susanna oñemongaraíkuri Stratford-pe; upéicha avei, ára 2 jasykõi ary 1585-pe, oñemongaraíkuri iñemoñare Hamnet ha Judith. Kuimba'éva, Hamnet, omanókuri pateĩ ary oreko jave. 1580 mboyve ha paha peve ndojekuaái mba'eve Shakespeare rekovégui, umívape ojehero “ary ñehundipyre”. Oje'e ary 1590 rupi Shakespeare ohohague oiko Londres-pe, ndaje omoirũkuri peteĩ ñoha'ãnga atýpe. Avei oje'e oikohague chugui mbo'ehára okaraygua.

Escolástica Barrios de Gill, Elisa Alicia Lynch, Clara Escato de Goiburú, Rafaela Carrillo López de Bedoya; Rosario Escobar, Gregoria Escobar, Marta Machaín, Bárbara Machaín de Haedo, Concepción Galeano, Rosalía Mazó de Chirife, Ramona Insfrán de Codas, Eneida Peña de Molinas, Dolores Vázquez de Acosta ha imemby Basilicia, Cecilia, Rosa Cándida ha Valeriana; upéicha avei, Olivia Zárate de Zárate.

Anguja (karaiñe'ẽ: ratón doméstico) ha'e peteĩ mymba michĩ okambúva ha oñapi'ũva, oĩmante Europa ha Asiape, ko'ãga oime viña opa yvórape. Ipukukue ha'e 8 cm, irague ha'e ikatu morotĩ térã hũngy.

Zonas de uso especial: oĩ ko’ápe korapy michĩ mimíva, ojepuru porãva administración-rã umíva, avei kotykuéra mbohupa rendaguã, jekarurendaguã, oguejy haguã avión ha mba’e.

Colecciones privadas de España, EE.UU, Venezuela, Uruguay, Argentina, México, Italia, Brasil, Perú, Suecia, Japón, Honduras, El Salvador, Colombia, Francia, Ecuador, Chile, Holanda, Alemania ha Paraguay.

Sa’ary XX oñepyrũramo Concepción ojehechakuaa táva mokõiha tuichavéva Paraguáipe okakuaahápe ñemu. Péva oiko upéramo ko táva ojoaju rupi Matto Grosso ndive.

Ambue ára ko’ẽme, Marzana oñepomoĩ rire, ñane retã ruvicha Eusebio Ayala og̃uahẽ Boquerón-me, ohecharamóvo José Félix Estigarribia rembiapokue upe ñorairõme ha omoĩnguévo jeguaka ijati’ỹre, he’i chupe: “Estigarribia nderekokatúgui reikokuaa ñane retã guarinikuéra ruvichárõ. Ñane retã guarinikuéra ruvicha guasu ojapókuri hembiapo hekoitépe. Chako ñorairõ ojapo José Félix Estigarribia-gui peteĩ tuvicha añetete ha ojehecharamóva. Boquerón ome’ẽkuri verapy Estigarribia rérape. Ha’e rupi Cháko ndo’ái Bolivia poguýpe. Estigarribia ipyapýgui Paraguay itenondékuri Bolivia-re Boquerón-me, ha upe mba’e avave ndaikatumo’ái omoambue.
Rachel de Queiroz, (Fortaleza, 17 jasypateĩ ary 1910 — Rio de Janeiro, 4 jasypateĩ ary 2003), ha'e akue kuñakarai haihára, marandu'asãihára ha mombe'ugua'u apohára Pindoráma retã pegua. Omba'apo avei ñe'ẽ ñembohasáme. Ko haihára réra, poytugañe'ẽ rekorã ãgagua, ojehai arã Raquel de Queirós ojehaiháicha.

Universal Serial Bus (Apopyme'ẽ ombohasapavẽva), ojekuaave pe ñe'ẽmbyky USB, ha'e inimbo ombohasáva apopyme'ẽ mokõi tembipuru kombutadóragui, ombojoaju ha ombojoapypa oiko porã hag̃ua. IBM omoñepyru ypy guive pe kombutadóra, jepémo ohasáma heta ára, naiñambuéi gueteri ijeporupýpe oiko porã rupi.

Ko távape heta mbo’ehao, mitã ha mitãrusu mbo’ehao. Ko sistema educativo regional omotenonde táva guasu, ha pévagui osẽ mbohapy supervisiones administrativas oĩva: Paraguarí, Karapegua ha Quiindýpe.

Tetã peteĩ reko Amérikagua ha'e peteĩ tetã oĩ Yvateamérika, ñembype Kanatã ha yvate Méjiko. Oguereko 50 tetãvore ha oguereko avei peteĩ ypa'ũ tetãvore herava Havái ha heta ambue tenda Oseaniape ha Para Karimbe.

Changái (omoñe'ẽva shang-jái chinañe'ẽ: 上海, pinyin: Shànghǎi) ha'ehína táva tuichaveva China Tekoha Tetã pegua, opyta kuarahyresẽ gotyo retãme.

Museo, ha’e hína apytu’ũ roky osẽva ha omopu’ãva arquitecto Carlos Colombino, ojehovasáva jasypoapy 1996 jave. Oikundaháva opávave pa’ũ rupive ha ome’ẽva ñandéve pa’ũ ikatu haguã jaikuaa ha ñamoñe’ẽ Paraguay rembiasakue, opáichagua ára ha ary ombohapéva ko’ã ára peve omongakuaáva ohóvo.

Siríliko achegety ojepuru tenonderã vielorrusiañe'ẽ oñemombarete ramo jepe Tetã peteĩ reko Soviétiko isarambívo (1991). Mburuvicha guasu upéi riremínte omotenonde jey rrusiañe'ẽ.

Ka’akupe oguereko 47.251 yvypóra, upévagui oĩ 23.594 kuimba'e ha 23.658 kuña. Kóva oñeguenohẽ Dirección General de Estadísticas, Encuestas y Censos-gui.

FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1962 (Copa Mundial de Fútbol de 1962, karaiñe'ẽme) ha'eva pe VII (7°) vakapipopo ñembosarái hetatetãrehegua kuimba'erehegua ojapova FIFA rehe, pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ. Ojapo Chile, guive 30 jasypo ha 17 jasypoteĩ peve ary 1962. Ipu'akavéva ha'eva tetã Pindorama ha ipu'akavéva hekovia ha'eva Tchekoslovakia.

Ára 16 jasypo ha'e ára 136ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 137ha umi ary hekope'ỹme. Umi 229 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.

Hembiasa Italia-pe: San Francisco de Asis ndaje ikaria’ypámarõ oñandu Ñandejára ñe’ẽ. Ha’e ohechakuaa hapichakuéra jehasa asy, imba’asýva lepra-gui, oho oñangarekóvo hesekuéra rehe, ha ova hese mba’asy, heta oguereko vai ichupe, mante ojerure Ñandejárape omano hag̃ua kurusúre avei.Upéva ndaikatúi, Jesús-nte péicha omanóva’ekue, og̃uahẽ ára omanopota vove, osẽ ichupe “estigma” térã llaga térã ai, ipópe, ipýpe, Jesús-icha, ha péicha omano.

Mokõive itajýra noñemoñáikuri. Shakespeare ojevy itávape ary 1611-pe, upépe omanókuri ára 23 jasyrundy ary 1616-pe, orekorõguare 51 ary ha hetekue oñeñotýkuri tupão Santísima Trinidad, Stratford-pe.

Karapegua oguereko 435 km² yvy tuichakue, ary 2008 oiko pype 32.939 ava rupi, densidad poblacional ha’e 75,72 ava/km² , hetaiteve tendagua oiko okaraháre.
Ñemby ha’e peteĩ táva opytáva tetãvore Central tetã Paraguáipe, Paraguay guasu rehegua, oikéva ipype táva Paraguay ha umi tavakuéra ijereregua. Iñepyrũrã ko táva oñembohera va’ekué "San Lorenzo de la frontera" . Oñefunda kuri upe 2 jasypoapo ary 1899-pe, ára oñeñohendaramo guare upe peteĩha junta económica administrativa.

Circuito Corredor Bioceanico ohasa Concepción Departamento. Ruta V “Gral. Bernardino Caballero” ombojoaju Concepción Pedro Juan Caballero ndive, kóva ko tape Ruta III “Gral. Elizardo Aquino”, og̃uahẽva tetã tavusu Paraguaýpe.

Guasu tenonderã távagui, Antonio Machado Ribeiro máva ojapokue Táva Tyba’y. Ha’e peteĩ sãopaulogua ha og̃uahekue ndive ha’e iogaygua. Ha’e kompáyre ha tembiapohára guasu yvy jára tendagui, José Felix da Silva Passos. Ko jára mitãkuñã Onistarda ha’e karai, orekokue irundy kuã asúpe pope ha pa akatúa po, avei jekutu tetyma mba’e po’ỹ. José Felix rairõ vítima japopyre ha’e ikuñã, máva oroyrõgue karai. Ko kuñã mbopagapapyre porojukáva Comarca de Castro-pe. Ne'ĩra arýpe 1808 ñyrõ kuatia'arandu ojukue ha'e ikaraipe.

Peteĩ ára Hose osẽ oheka yvyra oikotevẽtava hembiaporã. Oguata jave ka’aguýre, oñandúsapy’a hyapúva ijerére… nimbora’e Guaikurukuéra, ndaha’éiva hesegua, ohecha hikuái Hosépe ha oñemboja hese mbeguekatu kirirĩme, ojukaségui ichupe. Hoseoñandúvo chupekuéra ndaje tuichaiterei oñemondýi ha oñepyrũ oñani ka’aguýre. Peichahágui ojuhu hapépe peteĩ yvyra kakuaa ha upéva kupépe jeko oñemi ha oñepyrũ oñembo’e Tupãsýme. He’i chupe: “Néina che Sy Guasu, chepytyvõmina ha asẽramo ko’águi tekovére ajapóta ne ra’ãnga kóva ko yvyra kakuaágui”.

Imba'eapohára tenondegua ha'e Josh Radnor, Neil Patrick Harris, Cobie Smulders, Alyson Hannigan, ha Jason Segel. Ko tekoha'ãngandy oguereko ko'agã peve 7 pehẽnguenguéra ha ára 5 jasyapy ary 2011-pe, Neil Patrick Harris he'i Twitter ikuatiáre CBS ojapoveva mokõi pehẽnguenguéra, pehẽngue pokõi —ohasa peteĩháme Tetã peteĩ reko Amérikagua ára 19 jasyporundy ary 2011-pe— ha pehẽngue poapy —ohasa peteĩháme Tetã peteĩ reko Amérikagua ára 24 jasyporundy ary 2012-pe—. Ára 22 jasypakõipe ary 2012-pe, Alyson Hannigan omoañete akue Twitter ikuatiáre CBS ojapoveva peteĩ pehẽngue jeyve, ko pehẽngue porundy ha'e pehẽngue pahague, 9 ary ombohasava.

14 "Upévare, che pene Mbo'ehára ha pende Jára ajohéi ramo peẽme pende py, peẽ avei pejohéi vaerã ojupe pende py. 15 Che ahechauka peẽme mba'épa pejapo vaerã, peẽ pejapo haguã avei che ajapo haguéicha pende rehe. 16 Añetéko ha'e peẽme: ndaipóri tembiguái tuichavéva ijáragui, ha peteĩ ojejokuáiva niko michĩve ijokuaiharégui. 17 Ko'ã mba'e pehecha kuaa ha pejapo ramo, peikóta vy'apópe."

Avei ñe’eapoukaha rupive téragui (tero, teroja ha ñe’ẽteja) oiko ñe’ẽtéva. Techapyrã: amboao / amoapatĩ / amomombyry. Peichahápe avei ñambojoapykuaa ñe’eapohaite ha ñe’eapoukaha umi téra rehe. Techapyrã: añemboao / añembotavy / añemomombyry.

Ára 10, poapy aravo jave, oiko pe misa central pa’i tava pegua ojapóva, upéi santo mboguata purahéipe tape táva reheguápe ha asaje, so’o mbijy kavaju ári jeiko, ha ka’aru katu tóro ñemoñarõ (torín).
Fernando Lugo ojupi mburuvicháro ára 15 jasypoköi, 2008 - pe, ojupi kuri Karai Nicanor Duarte Frutos rire. Ojei 2012 pe, Juicio Político rupi.

Tyba'y yrysy orekokue itaju ha hepy itakuéra marandu omboguerukue henda avakuéra ndive ndahasýi tembiasosẽ otemimo'ã tendape. Upéi sanpabloguakuéra tapeguasu, henda kuri'ytývaguakuéra oguatakue tapeguasu tendagui, jepe mba’eve óga téa táva japo pépe.

Ko ñe'ẽ gyresiañe'ẽ pegua "tavayguarekuái" ("porokuái tetãygua pegua"), umi ñe'ẽ δῆμος pegua ([dḗmos, ikatu he'ise «umi tetãygua») ha ñe'ẽ κράτος pegua (krátos, ikatu he'ise «tekuái»), ojapo umi Atenagua omohechauka hag̃ua mba'éichapa ku táva porokuái omba'apo, umi tavaygua amandaje oiporavo opa mba'e (tavaygua ndaha'éi akue kuñanguéra, umi tembiguái ha pytagua) ha umi mburuvicha ndoiporavói ambue tavaicha térã ambue tetãicha. Hákatu opa nunga umi Atenagua ha'e va'ekue tembiguái kuéra. Upévare, Gyresia jekopytyjoja ojoguamínte jekopytyjoja ko'ãgagua omotenondéva tekosãso ha yvypóra rekoiterape.

Omba’apo avei abogado ramo a avei peteĩva umi Superior Tribunal de Justicia y Fiscal general del Estado ramo. Omba’apo jetu’u va’ekue avei política-pe ha ha’e peteĩva umi ohai va’ekue upe acta de fundación de la Asociación Nacional Republicana.

Puerto Itapucumí: Puerto Pinasco renondépe, ko’ápe ojekuaa fábrica peteĩha omba’apóva cal rehe Paraguáipe, oĩ mboyve Vallemimegua. Óga ymave ojeporuva’ekue administración-rã ko’ág̃a ojeporu cal ojejapo hag̃ua. Péva omba’apo tatakua cal oñembojyha ha avei ojehupi mba’erepy Paraguaýpe ohova’erã. Oĩ peteĩ ñema’ẽha neporãva Río Paraguay ári ha avei Vallemi gotyo.

diversidad ha estabilidad de los hábitats terrestre, ikatúva ome’ę pa’ű incalculable biodiversidad. Hetaiterei especie protegida ohuptýva pa’ű oikovéva Argentina ha Paraguái; ijapytépe ojeguereko:

Cándido Pastor Bareiro Caballero, heñói táva Lúke, Paraguáipe, 27 jasypa 1833 jave ha omano Asunción-pe ha’e Politico ha Mburuvichákue Paraguay-pe.

Ko yguasu oiko rire ndaha’éi iñambuéva pe tenda yvýpe añonte, avei iñambue heta mba’épe. Kokue pegua,ha’eva’ekue omongarúva chupekuéra oñepyrũ ome’ẽ pa’ũ pe ojeheróva actividad turística. Hetaiterei hendápe oñepyrũ ojejapo jejahu renda (playas artificiales) ha oĩháme avei opaichagua ñembosarái ýpegua.
Ha upéi onohẽ hikuái chupe okápe ha ogueraha chupe korapýpe ha ha’e ndaikatúi imandu’a ára guetereípa térã ho’ámapa hi’ári pyhare. Upépe ombo’opívo hikuái chupe ha upe oñe’ẽva ojerure ñe’ẽ pohýi reheve oyta hag̃ua ovayvávo, oñaníva rape ári ha ojerévo vakapipopo oñeha’ãháre. Upéi omoingejey hikuái chupe kotypýpe ha upépe oipyso heta savana huvicha rupakuéra ári ha opurahéi ha ojeroky peteĩ aorenda ári. Oha’ã umi ta’ãngaryryipegua. Ombovera heta sapatu. Oitypei peteĩ itape ikũme. Oporeno peteĩ arambohápe. Omboy’u ty, opa umi mba’e niko ojapyhy chupe ku akãnundúicha ha peichaháguinte oñeñandusapy’a umi iñirũ -ha’éicha oguejyramóva- apytépe, hupápe ha he’ívo ijupe: “Añe’ẽme’ẽ che jupe, ko’ẽrõ, ahataha ko’águi, atimbóta ko’águi”. Kirirĩ ojaho’i upe koty. Mitãrusumimi omaña hikuái ojuehe ha jepémo hetaiterei oipo’o, oñendyvu hesekuéra, oñembosa’yvaipa hete ha ojekuaru hesekuéra; ha’ekuéra hovasy ha ndohechaukái imba’embyasy. Upéva upe pyharépe, ipúvo kirirĩ aravo, heñóikuri pe Atyha.

He’iháicha umi oñemoarandúva umi Paraguái tembiasakue reheguáre opavave umi tembi’u paraguái ogahárupi ojejapóva upe Guerra del Paraguay Triple Alianza (Argentina, Brasil y Uruguay, rehegua okó va’ekue umi ary 1864 ha1870) jave, heta he’e tembi’u imbate porãva, kóicha oiko upe ñorairõguasu rire ndahetavéi rupi ojehupyty tembi’ukuéra, ha umi ojejapóva guive katu ha’e ikatu haguãicha ko’a tembi’u ohupyty pukuve.

Club tuichavévape oiko jeroky guasu ojeiporavohápe mitãkuña iporãvéva, avei ikatu oiko carroza-kuéra, oguerúva mitãkuña iporãvéva, ohasa ohóvo ojoapykuéri ha viru oñemono’õva oñeme’ẽ tupãmba’éramo, tupão ñemyatyrõrã mbo’eho ñemongakuaa ha mba’e.

Yvytu (karaiñe'ẽ: Viento) mba´e oporopejúva, oĩ tekohápe. Oñeñandu ãga katu naikatúi ojepoko hese ha ndojehechái avei. Ome´ẽ tekove mymba, yvypóra ha yvyrakuérape omosarambíre arapytu.

ÑE'ẼTÉVA MBOHASAPYRÉVA: Ha’e umi ñe’ẽtéva hesakã’ỹva ijehegui ha oikotevẽva ambue ñe’ẽre, oĩva moĩmbaha mbohasapyrévarõ, hesakã hagua. Techapyrã:

Tavusu Fuerte Olimpo opyta Chaco rembe’ýpe kuarahy resẽvo, ysyry Paraguáigui akatúa gotyo, haimete ko río-pe ho’ahápe (ko’ág̃a opytáva Brasil-pe) ysyry Blanco; yvate gotyo ha kuarahy resẽvo, ojepyso ndetuicháva yvy hi’ýva Gran Pantanal rehegua, Fuerte Olimpo tavaite oĩ yvy yvatépe hasyhápe og̃uahẽ hag̃ua y ojupíramo. Yvývo, kuarahy resẽ gotyomi, Chaco-gui, osyryry río Melo avei ho’áva ysyry Paraguay-pe.

Avei ñamosusũ jave ysaja mbotovépe, mokõi ñe’ẽrapo -ojepurúvajepi peteĩteĩ- ojoajukuaa peteĩ ñe’ẽme (ñe’ẽtéva ha ñe’ẽteja). Techapyrã: Ha'e ndoguataporãiete.

Ojoguasévape guarã ko’ã artesanía de poyví: colchas, kyha, frazada, faja, tapices, jergas, ponchos, cubrecamas ha mantel, encaje ju ha aopo’i, ã mba’e ojejapo ko tendápe,oĩ heta hendápe rehepyme’ẽ hagua.

Akutipuru (karaiñe'ẽ: ardilla pigmea neotropical) - (Sciurillus pusillus) ha'e peteĩ mymba okambúva ha oñapi'ũva kuatirana mymba juehegua. Ko mymba imichĩetereiva, oikove Ñembyamérikape.
San Francisco ra’anga Areguápe: Aipo oñemombe’u, Pa’i Adorno omog̃uahẽhague upépe San Francisco de Asis ra’anga, ome’ẽva Karai Estigarribia ha hogayguakuérape ary 1900-pe, opyta ipoguypekuéra oñembyaty peve comisión omoñepyrũtava tembiapokuéra, omono’õ hag̃ua oñeikotevẽva Oratoio apo oñepyrũ hag̃ua.Upéi Karai Eliodoro Estigarribia ome’ẽrei yvy, mamo oratorio ojejapotahápe. Ohasa ára ha ojejapo San Francisco de Asis ra’anga pyahu tuichavéva. Oguereko ko oratorio peteĩ sy’anga oipytyvõ mbaretéva, mante ohechakuaa ñeikotevẽ ha ogueruka viru, péicha oñemongakuaa, ko’ág̃a oiko chugui capilla. Opavave omba’apo pytyvõme ha jekopytýpe.

Ka’aguy karape oĩháme katu pe hetave jahecháva pa’úme ikatu ja’e umi mirtáceas, ñangapiry, yva poroity y guavirá, avei kanelon, ka’a vera, ka’a viju.

Pe Jardín Botánico ha Parque Caballero ñemoporã avei oko kuri hembiapokue rupive ha avei umi ha’e ogueruka va’ekue tapichakuéra katupyry ha’éva Emilio Hassler ha Carlos Fiebrig, omongu’e va’ekue omoañete va’ekue upépe heta yvovyty porã ha’eva’ekue techaukarã porã Paraguaype.

Serranía de San Joaquín yvývo ombojoaju chupe Ka’aguasu Departamento ndive; ojekuaave pépe cerro Kurusu, Corazón, Aguaray, Noviretá, Guaviray ha San Miguel. Cerro Dos de Oro, opytáva Kapi’ivarýpe avei yvyty ijyvatéva opytáva San Pedro-pe.

Ta’angahaihára ndekatupyrýva, grabado ha acuarela mba’apohára he’i ijehe: Cherenói 23 jasypoteĩ 1903-pe, Araraquara, Estado de Sao Paulo, Vrasil-pe, che ru ha che sy Italia-guava’ekue. Che túva liberal añete va’ekue ha che sy ru katu anarquista, ha ko’ã mba’e ojehuva’kuye che rekovépe chesãmbyhy che rekovépe che pehẽnguekuéra ndive orepytyvõ rohecha hag̃ua rohechaháicha pe tekove …” Jepémo heñói Brasil-pe, ojehechaháicha, ojapyhyParaguáihetã mokõiháramo ha kóva ko tetãmekuri omboguata hembiapoita ko’ág̃a ha’éva peteĩ tembiecharã arte visual rehegua yvy tuichakue javeve.

Santos Dumont róga reñói oĩ táva Santos-Dumont-pe (Minas Gerais) (Santos Dumont herakuãre oñembohéragui ku táva), amo 240 km tavusu Belo Horizonte pegua ha amo 220 km táva Rio de Janeiro pegua. Hóga ko'ãga hína peteĩ muséo ha Dumont hóga táva Petrópolis-pe avei.

Paul Percy Harris oikékuri mitãmbo'ehaópe Wallingford-pe ha upéi oikékuri mitãrusumbo'ehaópe oĩva Rutland-pe. Iñakãhatã ha oñembohorykuaámi. Upéi ohókuri Black River Academy-pe, oĩva Ludlow-pe oñemosẽhaguégui umi arapokõindy ohasariremínte. Upe rire, oikékuri Vermont Mbo'ehaovusúpe, oĩva Burlington-me oñemosêhaguégui ha'e oikehaguére peteĩ atyha hekoñemívape. Oñemoarandu rire peteĩ mbo'ehára ndive, jasyporundy ary 1887-pe, Paul Harris oikékuri Princeton Mbo'ehaovusúpe ha upégui, ary 1888-pe, osẽjeýkuri omanógui hamói Howard. Ipahápe, Paul og̃uahẽkuri Iowa-pe omba'apo hag̃ua peteĩ tekomo'ãhára atýpe g̃uarã. Upépe oikékuri Iowa Mbo'ehaovusúpe ha ary 1891-pe oikókuri chugui tekomo'ãhára. Upe guive, po ary pukukue, Paul oikundahákuri Estados Unidos retã tuichakue javeve ha avei og̃uahẽkuri Inglaterra retãme ha umi ary pukukuépe heta mba'épe omba'apojepékuri oikove hag̃ua.