Alegzandra/wili-2018-roplus huggingface dataset:
In Miranduléś in gènar 'l agetìṿ al vèṅ sèmpar dòp a 'l nóm a part quél pusesìṿ (al sò gat) e numeràl (i tri gat). I nóm e gl'agetìṿ masć i finìsan da spés par cunsunànt a part soquànt in -I (prèmi, uràri, pòdi). I nóm e gl'agetìṿ fémni invéci i finìsan da spés p'r A (śuntàda in fónd) a part sòquànti paròli minga regulàri (la mòrt). I plurài, anc dal paròli furastéri, i rèstan cumpàgni rispèt a i singulàr, a part i finài L (m.s.) ch'i dvèntan I (un gòl/dū gòi, un vìgil/dū vìgii) e i finài A (f.s.) ch'i dvèntan I (na patàca/dū patàchi).

In dal primi parsòni a gh'è da śuntàr na J eufónica fra 'l vérub e 'l prunóm (A), pròpria cum a sucéd in Francéś cun la T dla tèrsa parsòna (Que reste-t-il de nos amours?);

La strêda, mèinter la cunténva vêrs matèina e l'incrōşa l' Avtostrêda A22 a l'altèsa da cruşîl per Chêrp, la rîva int la pruvîncia ed Mòdna. Dôp avèir traversê l'abitê ed Chêrp la cunténva vêrs matèina e dôp pôch chilômeter la pâsa al Sècia e ûn a drē cl'êter la pâsa i paèiş ed Cavèss, Medòla (in dó l'incrōşa la strêda satêla 12 ed l'Abetòun e dal Brennero) e San Felìz (in dóv' a s égh zûnta la strêda statêla 568 ed Crevalcōr).

Lucèria (Lūcĕrĭa in latèin) l'é al nòm ch'a's dà a na sitê dal tèimp di légor e pó di rumân, bandunêda int al IV sècol dôp Crést, ch'la's catêva drē la rîva a dréta ed l'Èinsa, fra Ciân e Sân Pôl int al cmûn ed Canòsa in pruvîncia ed Rèz. Per la só puṣisiòun, là in dó e cminsépien al culèini, l'ēra un cèinter ed cumêrc impurtânt tr'al sitê int la piâna e i paèiṣ pió in muntâgna fin ai teritôri d'ed là d'j apenèin. Soquânt e-schêv cumincê int al XVIII sècol j ân permès ed catêr tra l'êter la strêda mèistra (lòungh al fióm) e dal tòmbi. I rèst ch'j în stê tirê fōra e's câten incō int i muṣē a Pêrma e a Rèz.

La só venerasiòun l'é dimòndi antîga e la s'é sparpagnêda tra l' XI e al XIV sècol. Prôsper l'ēra venerê a Pèrma, Lóca e da êtri sitê in pió ed Rèz. Almēno 31 cēşi e capèli în stêdi dedichêdi a ló int al Medioēv. Però, dōp al Cuncéli ed Trēnto, la só venerasiòun la s'é arduşîda sōl a Rèz. La diōceşa ed Rèz la festègia la só divusiòun a livèl lochêl al 24 ed novèmber. Mó al 25 ed zógn l'é al só giōren ed fèsta int al Martirologio Romano.
Es trâta d’un gróp ed fabrichêt gnû só per la fermêda e per l’arsôr di viandânt e pelegrèin, atâch a la traversêda dal Sècia, lòung la via Emélia e lòung a cl'êter âs stradêl che, paralêl al côrs d'âcva, al purtêva, atravêrs i pâs muntanêr, a Lóca e a Ròma. Un prém ospedêl per pelegrèin, mandê avânti da ‘na comunitê ed benedetèin, al gh’êra bèle ind al 1179 a l’ ardôs dal cèinter abitèe mó ind al 1523, in ocasiòun ‘d la costrusiòun di bastiòun difensîv, l’è stê butê zó. La faméja nôbila di Sacrati la badê a la ricostrusiòun a l’albaṣèin dal paèis. L'uspési al dêva l'ospitalitê ed ‘na nôt e un sōl pâst ai pellegrèin e a i viandânt. Ind la cēṣa a gh’è incòra dimòndi pêrt dal pitûri a frèsch uriginêli dal Garofalo. J-ambijnt adât a l'ativitê ed l'uspèsi, refetôri e durmitôri, în més dintōren a ‘l lêregh curtîl centrêl cun la purtghâia a cruṣêra sostgnû da 36 clōni. Al gróp ed fabrichêt monumentêl l’é adèsa pôst d’ importânti associasiòun culturêli: La Cōrt Ospitêla, cèinter ed produsiòun, promosiòun, stòdi, e documentasiòun teatrêla;al Pêrch Fluviêl dal Fiòm Sècia, nèe per la gestiòun e la riqualificasiòun ‘d la zôna interesêda dal câsi d’ espansiòun del Sècia lè atâch, cun al musèo dal fiòm e l'acvuâri; Lénia ed Cunfîn, prugèt culturêl ed rilevasiòun fotogrâfica ‘d la zôna.

Al consonànt nasèl finèl spess al vénen trunchè: (es. zit. cusén e munt. m cuséi). L'artéccuel singolèr maschîl, ch'in zitadén l'è al, al dvénta in 'na moccia 'd dialétt, e (munt. m. e pogg', zit. al pôg' ).

Al piaṡintëin l'é un dialët d' la lëingua emilian-rumagnöla dal grüp linguistic "gall-italic" cal sa pärla in d'la pruvincia ad Piaṡëinsa. L'é un dialët imbastardì parché l'é cuntaminä a bota da la lëingua lumbärda (specialmëint in di parol e in di "mod da dì"), ma anca da la lëingua piemuntesṡa e un po' da cula ligüra. In sert rob al sa smeia a bota al dialët lumbärd ucidentäl (ch'i ciaman anca insübar).

Da soquânt documèint a sèmbra sicûr che la tòra l'é stêda ânch ed Bartolomeo Dallo. Al nòm Scalelle as vèd int al Dizionario topografico-storico degli Stati Estensi ed Girolamo Tiraboschi: "Castrum delle Scalelle" dóve as lêz 'd un testamèint fât , apûnt, da Bartolomeo Dallo int al 1383, dōve as pêrla dal castèl e dal Comune delle Scalelle e dla rôca dal Predario che, insèm ad êter fèdev, a gnîven lasê a i fiōl ed Veltro da Vallisnera, fradèl ed só mujêra. Mandê vìa i Dallo da la popolasiòun int al 1426, cla zôna ed l'êlt Apenèin l'ēra dvintêda teâter de scuriasêdi di bandî che mirêven a contrulêr al trâfich insém a i pâs e in particulêr môd vêrs la Garfagnâna.
L'Èint Pêrch Nasionêl ed l'Apenèin Tôsch-Emiliân l' é un "Èint póblich indipendèint mia cunômich" dóve l'ativitê l'é regulêda da la lèg insém al zôni orutèti la n° 394 dal 1991. L'Èint Pêrch l'é sòta la surveljânsa dal Ministēr ed l' Abiĵnt. Al decrêt ch' l' à sgnê la nâsita de sté Pêrch Nasionêl l'é stê fât da pôch, as trâta dal decrêt dal Presidèint ed la Repóblica dal 19 ed mâg dal 2001, l'é tra i quâter Pêrch Nasionêl pió zōven d' Itâlia e al nâs da l'uniòun che préma ēren ed Pêrch Regionêl còl dal Pêrch dal Gigânt e còl dal Pêrch di Sèint Lêgh, insèm a teritôri ch' îven mai fât pêrt ed zôni prutèti. J ûltem teritôri în stê unî int al cōrs dal 2010.

La cîsa paruchièl, ch'l è davänti a la Tårr dal rà Enzo, dedichè ai sànt Pîr e Pèvel (Pietro e Paolo) e äl só uréggin i én dal sécol nôn, anch's la cîsa l'è stè nominè par la prémma vôlta dal 1300.

Al ne s'é miga solament ocupè 'd scrivvor äd la muzica, cme pr' ezempi la sò opera pu cognosuda, "Assassinio nella cattedrale" (Scala 'd Milàn, 1958), mo al l'à anca spiegäda e comentäda - la sòvva tant cme còlla dj ätor - int'i giornäl e int' i lìbbor.

Dåpp l'Unitè la zitè la guänta 'na moccia d'inpurtanza par vî d'la so cultûra mo anch' parché la dvénta un zänter industrièl, comercièl e 'd traspôrt di mondi inpurtànt. Al prinzéppi dal Novzänt la zitè la crass e la dvénta récca, as câza zå äl vèci mûr (fòra che dî pzulén e socuànt pôrt) par fèr däl cà nôvi par la zänt.

L'abitê ed Ramṣèit l'é insém a la rîva mansèina dal turèint Lònṣa. Al pôst al vîn numinê per la préma vôlta in un giuramèint dal 1216 e numinê incòra tra i cmûn dal distrèt arzân int al 1315. L'é stê fèdev dal faméj Terzi e Vallisneri che l'àn gvernê fîn a la scanṣladûra di fèdev in època napoleônica. Ramṣèit dal dé d'incô l'é a vâl ed l'antîgh bōregh dóve al vèci cà în a drê a la strêda ch' la porta a Sucîṣ. I fabrichê în lòungh a 'na rîva atâch a 'na lénia ed côsta ch' la pôrta a la cēṣa parochiêla. La cēṣa dal dé d'inco l'é stêda avêrta al funsiòun int al 1827 la gh'êra bèlo int al 1256 però in 'n êter pôst. Ind la pêrta a sîra ed l'abitê a gh'é un fabrichê 'd intèresi stôrich e architetônich. La costrusiòun l'é ûn di mudê architetônich dal Quatersèint in uṣ ind l'êlt apenèin arzân; intervèint 'd arnuvamèint àn però mudifichê, in pêrta, la costrusiòun, ch' la mantîn un lêregh purtêl ad êrch. A 's pōl vèder al carateréstich ingrès difensîv alvê da tèra dirèt al piân abitê cun insém a l'architrêv soquânt basrilēv e al milèiṣem 1495. Dal j êtri costrusiòun a mantînen i carâter architetônich uriginêl; al divêrsi abitasiòun a gh'àn ed fiânch al stâli i fnîl a dō fêldi cun al tèg in lâstri e muradûra in prêda a vésta. Dèinter ed 'na nécia a spéca 'na bòuna figûra sâcra in mêrmel apuân, cun al milèiṣem 1775.
Quelchidûn a sustîn che 's sia tratê ‘d un personâg ed fôrti pasiòun sia spirituêli sia carnêli. Probabilmèint Gregorio VII e al frê Anselmo àn ublighê divêrsi só scēlti ind al fêr lēva insém a la só fèid quêşi sèisa cundisiòun. Es dîş che ‘na vôlta môrt Anselmo, Matélda, ch’ la patîva ‘d un egzēma, per curêres l’a’s zachêva nûda insém al têvel dóve l’ēra stê lavê al frê môrt. In realtê an gh’é mìa da fêres meravéja in quânt la divusiòun dal j arléqui (e la sicurèsa in relasiòun a la lōr capacitê miracolôşi) l’ēra ed préma impurtânsa. Tr’al j arléqui es dîş che la tgnés dacât ânca l'anèl veschvêl e ch’ al druvés per calmêr i dimòndi atâch ed mêl cadóch.

Al Pâs ed la Pradarèina ( Passo della Pradarena in italiân) (1.579 ) l'é un pâs ed l' Apenèin arzân ch' al divéd la Tuscâna da l' Emélia e in particulêr la pruvîncia ed Lóca da còla ed Rèz Al pâs l'é tra la vâl dal Sècia e còla ed l' Ôşla e l'é insém al crinêl spartidōr dal j âchev, tr' al Mûnt Cavalbiânch (1855 m) e al Mûnt Aşnêra (1750 m). Int la pêrta arzâna, la vâl dal Ré Pradarèina e Rusèndla la va zò vêrs Uspitalèt e Ligûnchi, e la va vêrs la vâl ed l' Ôşla e dal Sècia.

La mujêra ed Pepòun la pôrta al fiōl a batzêr, al nòm sciēlt da Pepòun l’é "Antonio Libero Lenin": Lenin in unôr ed l'idutrinadōr ed la Rivolusiòun d’Utòber. Don Camél al rifiûta rabiōṣ agh dîṣ: "E allora fatelo battezzare in Russia!", la mujêra ed Pepòun la s’ ufènd e la và via. Don Camél a’s fa grând cun al Crést ed l'altêr, ch‘ l’ al crîda e agh dîṣ che se al putèin al murés, an pré mìa andêr in Paradîṣ perché an n’é mìa batzê. Mèinter Don Camél al tèinta ed sustgnîr al só ragiòun, èco che a vîn dèinter Pepòun cun al ragasōl in brâs, e l’insést perché al vègna batzê cme al vôl ló. A se spôsten ind la tòra campanâria per decéder cun i pógn chi gh’à ragiòun.Pepòun: "Vi chiedo la cortesia di ricordarvi del mio fegato: ho ancora i postumi di quella sventagliata di mitra (a’s riferés al peréiod ed quând l’êra partigiân)".Don Camél: "Stai tranquillo che te li piazzo (i pógn) tutti al piano superiore!".

Clasifichê cme un pianēt ch' al s' arvîşa a la Tèra, dal vôlti ciamê al "pianēt zmèl" ed la Tèra, sènd che i dû mònd în quêşi cumpâgn per còl che riguêrda critèri cme grandèsa e mâsa.

La Rumanî l'è 'na Repóbblica Presidenzièl, al prémm minîster adès l'è Emil Boc (elèt dal 2008), al Presidänt d'la Repóbblica invêzia l'è Traian Băsescu (elèt dal 2009).

I cànt mudnés i én ed qualitê diferèint, a secònda ch’i vìnen dla muntàgna, in-dóv agh éren in prevalèinza di canzòun da balèr, o ch’i vìnen dla pianùra, in-dóv él canzòuni i éren in prevalèinza cantèdi dai còr.

Al Léber dal j Ōri (Libro delle Ore in italiân) l'é la colesiòun dal j ōri dal funsiòun per i diferèint peréiod ed l' ân dal funsiòun. Per sècol ûn di léber ch'l'ēra in tót al faméj o int al comunitê che prîven permètres 'd avèir di léber. Ânca dōp ch'é gnû fōra la stâmpa, i lèber dal j ōri, ânca còl di pesunâg civîl potèint, l'armâgn cme sègn de stéma e 'd amōr per l'êrt. L'é dvintê bèin prèst, un quèl réch pr' al valōr dal miniadûri. Tra i léber dal j ōri pió cgnusû a 's arcôrden quî ed Filippo II
Nê a Mòdna, l’à vissû da putèin a cà di non a Pèvna, da ragazòl a Mòdna, da ragàz a Bulàgna e da grànd incòra a Pèvna, fin al dè d’incô. Quest as vadd anch in dal dialètt cal dróva in di sô canzòuni: un mudnés un poch imbastardî dal dialett pavanés (ch l’è una qualitê dal bulgnés).

Domum aut villam exstruere, eam signis aureis et aliis operibus exornare et omnia efficere visenda, potius quam se ipsum, id est non divitias habere sibi, sed ipsum flagitio esse divitiis

In generèl as dîs ch'i én cónt äl combinaziån (col rispèt ed rêgol prezîsi) ed sîmbol (mégga sänper dî nómmer) con dî operadûr (par esänpi +,-,* e /) par avair un risultè sôlid. As pôl dîr acsé ch'l è un pruzès vló ed trasformaziån ed valûr inizièl o ed risultè diferént. Sta conceziån la s permatt ed dscårrer ed tant cónt divêrs, ognón coi só fén e äl só rêgol: int'l aritmetica, int'i cónt infinitesimèl (cónt differenzièl e cónt integrèl), int'i cónt d'la probabilitè, int' i cónt proposizionèl, int'i cónt dî nómmer, e vî acsé.

Al Piemånt l'è 'na regiån itaglièna cun stra sé e nå 4'200'000 d'abitànt. Al cunfénna piò sò cun la Val d'Aosta e la Svézzra, a sîra cun la Fränza, a maténna cun la Lunbardî e l'Emégglia-Rumagna, piò zå cun la Ligûria. La capitèla d'la regiån l'è Turén, ch'l è stè anca capitèla d'Itâglia fén al 1866.

Al Stèd d'la Cîsa l'era nèd dal 756, quand al rà franzais Pepén al dé una ciupatta d'l Itâglia (Al cminzéppi såul al Lâzi) al Pèpa. Col tänp i teritòri i se slarghénn tant ch'a la fén la Cîsa l'era rivè a tgnîr såtta una bòta d'l Itâglia centrèl.

La vìla l'è städa edificäda a la fèn d'al Mìl-e-sesènt; a l'enträda a dèstra (par chi vèna da Pärma) a's'pòl véder un ârc gros bombèn, ciamä l'"Arc d'al Bargèl" ch'al signa l'ingrès d'la vìla.

Tirê só intōren a l'ân mél, int al 1209 a s' ghé fermê l'imperadōr tedèsch Ottone IV al tèimp dal viâṣ vêrs Ròma dóve al 4 otòber ed cl'ân lé l'é stê incurunê da Innocenzo III Imperadōr dal Sachêr Rumân Impêr. Pió vôlti butê zò dal batâli e turnê a tirêr só, sia int al 1376 da Guido da Fogliano, che int al 1409 quând l'é dvimtê proprietê d' j Êste. Ind i ân în stê fât di cambiamèint mìa sèimper cumpâgn al stîl uriginâri e sèinsa rispetêr al carateréstichi che, fîn a la fîn dal XIX sècol, al li vdîva a la pêra dal furtificasiòun di paèiṣ aṣvèin. Sibèin còst, al castèl, al gh'à dal pêrti 'd interèsi architetônich, cme la pêrta fruntêla che, l'é la pió bèin tgnûda, la preṣèinta al purtêl d'ingrès cun d'ed sōver 'na turèta dóve incòra incô a 's vèden bèin i tâj pr'al cadèini dal pûnt alvadōr. 'Na fîla ed merlèt al curòuna tóta la pêrta fruntêla dal castèl.

Al fraziòn d' la cmònna ién: Sténc, Muntagò, Taverna (in fìn e mél otzént uténtentadòò la sìd ed' la cmònna), Campool, Muntòvel, Riola, Pònt ed' Virzòun, Bevvi Marnè, Prèda, Carbòòna, al Fiòòp (na pèrt, l' etra al fa' pert ed' Varghè), Seiver, Mònt Sool, La Sèra, Carviéé, Vééz, Tudiéén, Pié d' Cètta, I ròòc.
Al cunsunànti dal Miranduléś i èṅ cumpàgni a quéli d'l itagliàṅ foravìa p'r al fat ch'i n gh'aṅ briśa gl'africàdi [ʦ] e [ʣ] (scriti Z in itagliàṅ) e la fricàda [ʃ] (scrita SCI o SCE in itagliàṅ). Par cónt'r al Miranduléś al gh'à da piò al funéma [ɫ] (dit "dark L" cuma in d'l ingléś Peel [pʰiːɫ]).

Queriêgh al vîn numinê per la préma vôlta in un documèint ed l’Archévi Capitolêr ed Pèrma cun la dâta dal 1 dicèmber 996, dōve la cuntèsa Rolenda, fiōla mìa legètima d’ Ugo Re d'Italia la dunêva al castèl e la capèla ed “Covriaco” a un têl ciamê Paulone.

"Sì", l'ha rispòst al cuntadìn, "ma cùma 't sè, st'an a gh'éma auì la brìna, tànta piöua e par zónta la tempèsta. E alùra a 'm pudrò dar sul an po' ad pan, e gnint àtar".

Vést ch'ai mudnés agh piès dimòndi cantèr, in dal tèimp i an fat soquànt canzòuni in dialètt; purtròp nisùn l’à mai scrétt i tést, e qui pió vèci agh è al résch ch’i sparéssen.

A Bresèl, al pâroch don Camél e al séndech comunésta Pepòun, aversâri in polética e int al j idèj, as "quistiòunen" al j âlmi di cumpaeşân. Tra fât cômich e dichiarasiòun ed bòun sèins popolêr. Al lōr quistiòun as sêren só int la scambièvel indulgînsa.

La cmónna (Venêzia, aäli ètri îsel pió cénni, al Lido, Mestre î èter sît atais) l'à stra sé e nå 270.851 abitànt e l'é al chèplôg dal Vènet e d'la so pruvénzia.

Da cl’êtra pêrt dal pôrdegh, atâch a la piâsa ed l’ Unitê d’Itâlia, a’s câta la cêṣa ed la Beâta Vêrgin dal Pôpol fâta int al 1704. Int al 1708 a gh’é stê purtê la figûra ed la Beâta Vêrgin ed la Nèiva, che in urègin l’êra stêda piturêda inséma al mûr ed la pôrta d’ingrés dal castèl

Soquânt studiōş arfân la fundasiòun dal paèiş a l' època bizantèina che, ânca se alōra al paèiş l'êra céch, l' arè avû un pôst impurtânt fra i vilâg céch ed l' Apenèin arzân, per la só puşisiòun stratègica lòungh la véia da Cerēto. La préma nutésia sicûra ed l'abitêt la s'arfà a l' 870, dâta dóve as gh'à la testimuniânsa ed la nutéfica insém al pusès dal teritôri ed Flèina fâta da l' imperadōr Ludovico dal Sâcher Rumân Impêr al só fevdatâri.

La paròla la deśvìn dal latèin mergus, 'n uśèl ch'al s tùfa in dl'aqua; d'ed chè perchè i prìm marangòun i andèven sòt'acqua a giustèr el nêv.

Folclore contadino l'è un sit internet par dēr dagl’infurmaziòun e-d cô la véta ed tant tèimp fa, la cusèina di nòster nōn, i pruvêrbi e i détt d’alôra, parchè a srév bèin che tôtt chi quê d’na vôlta i-n gnés(s)en brisa scurdē e par fēri cgnóser ai żôven d’incô. L'è un ed chi pòch sit in cu a-s ciacàra in d'la nostra léngua.

Di cant ed la pianùra agh è da tgnìr a mèint sovratót La Ghirlandèina, la canzòun mudnésa per definiziòun: l’è dvintèda un di simbòl dla zitê, se non un ìnn vér e pròpri: la sô versiòun pió famósa l’è quela cantèda da Luciano Pavarotti. Agh è anch da arcurdères ed cant com La féra ed San Zemiàn, Modna at voi bein, La Mariuleina e di etri; a tgnìr in vétta tótta sta tradiziòun chè agh pìnsen di còr com La Ghirlandeina e La Secchia.
Dal 300 prémma ed Crésst, in zitè i gnénn i Boii, d'la zänt gallica, ch'î dénn al nómm ch'al guinté po Bononia dåpp ch'i arivénn i Romàn dal 189 prémma ed Crésst. Äl prémmi famàjji romàni al fónn guidè da Lucius Valerius Flaccus, Marcus Atilius Seranus, e da Lucius Valerius Tappo. I palâz såura a la Vî Emégglia, finé dal 187 prémma ed Crésst i fénn ed Bulåggna un gran zänter stradèl, d'indóvv as psêva andèr in só fén ad Arezzo par la Via Flaminia minor e in zå fén ad Aquileia par la Via Aemilia Altinate.

L'é insém a la pruvincêla Ligûnchi-Véla Mnôs a matèina ed Ligûnchi e a i pē dal mûnt Bagioleto-Prē ed Sara. L'è fâta da trî cèinter abitê: Caṣalèin, Cà Bracchi e Lōgia. La frasiòun ed Caṣalèin l'à fât perta di pusès dal cunvèint ed Canòsa ed Sânt Apolôni. L'è stê ânca óna dal véli dal marcheṣê 'd Piōl, feved di Bernardi. La cēṣa ed Caṣalèin l'è dedichêda a Sân Rôch, a gh'é ânca 'na maestê dal XVIII sècol cun 'na scultûra a tót fònd sèimper ed Sân Rôch. In un vèc fabrichêt, drē a la cēṣa, a's lēz, insém a 'n architrêv, la dâta dal 1516.

La Rumâgna tuschèna l'è 'na regioun storica d'la Itâlia. La Rumâgna tuschèna storica l'è furmèda dai cumòn di Bagn d'Rumâgna, Mudgiâna, Dvdla, Gagliêda, Pôrtic e San Bandét, Premaicur, Roca San Casiân, Santa Sfìa, Sêrsna, Castruchêra e Tèra de Sòl, Terdozî, Vargaréd, Firenzuòla, Maré, Palazzuòlo sul Sènio.

Salvatèra (Salvaterra in italiân) l'é 'na frasiòun ed 3000 abitânt dal cmûn ed Casalgrând in pruvîncia ed Rèz. L'é tra mezdé e matèina e a cîrca 4 chilometer da Casalgrând al cunfîn a matèina dal cmûn, sgnê dal fiòm Sècia, ch' al divéd la frasiòun da la pruvîncia ed Mòdna e l'é tra mezdé e matèina e a cîrca 18 chilômetr dal cèinter ed Rèz.

L'urégin dal castèl ed Flèina prubabilmèint la s'arfâ al XII sècol mó l'é savû che fîn al 1664 dal gróp ed fabrichêt l'armagnîva sōl la tòr, cîrca la ragiòun ed la só ruvîna an s'é mìa capî, fôrsi l'é stê butê zò al tèimp ed 'na guèra o l'é stê druvê cme chêva ed prêdi dôp al só deperimèint. A gh'é stê fât dimòndi restavêr, l'ûltem int al 1990.

L'arlîv l'è un'ativitè fâta da l'omen pr'amaestrèr e sfrutèr äl bîsti e trèr dal magnèr, d'la lèna, dal curâm e vî acsé. Äl bîsti druvè par l'indósstria i én ciamè bestiâm e quî ch'i ténen drî al bisti int'un pradèl invezi pastûr.

Anch's l'è bèli na langua unitèria, al piemuntais l'à di mondi ed fåurm divêrsi o 'd dialétt, a secånd ed cme al s ciâm. La bacajèda ed riferimänt l'è ciamè piemontèis comun (piemuntais ed tott), ch'al s bèsa såura al dialatt ed Turén e dî dintûren; l'è al pió druvè int'la leteratûra e l'è capé e bän druvè da tott quî ch'i dscårren in piemuntais. Par esänpi ónn ch'l à un banchatt a Verzèl al dscårr in verzlais con i cliént d'la so zitè mo al druvarà al piemontèis comun con ónn ed Cónni. As dîs in tott al Piemånt ch'al piemuntais genuén al sia stra sé e nå quall ch'as dscårr stra Susa, Turén (mo fagand atenziån parché ai én dî sît indovv al dialatt l'è contaminè da l itagliàn, cme Cher, Pinerôl e Salózz.

Al Palâs duchêl ed Rèz, més lòungh Cōrs Garibaldi ed frûnt al la Baṣèlica 'dla Gēra adèsa pôst d' j ufési ed la Pruvîncia e 'dla Prefetûra (ciamê in ōrden Palâs Allende e Palâs dal Gvêren).
Al Lèg ed Suvièna l'è un basén artificièl fât da l'ômen trè só dal 1928, ai ténp dal Fâsio, int'l Apenén bulgnais ed cô d'la vâl d'la Limäntra. Äl dåu rîv i mójen la cmónna ed Camugnàn a maténna e 'd Castèl d Chèsi a sîra. L'âcua la fà zirèr dåu centrèl par prodûser energî: ónna l'è a vâl, l'ètra l'è insó e la tôl l'âcua dal basén dal Brasimån.

L'aqua l'è un lìquid sèinza savôr, sèinza udôr, seinza culôr ch'la sèrv a tótt i animel e i piant d'la Tera. As peinsa cha'ag-en sien pió ed 1400 million ed kilometer cubic.

Un èsen (latin: Equus asinus) l'è 'na bistia di mondi cunpagna a un caval ch'l'as pol vadder int i canp. L'è na bistia domèstica, ch'na volta druvèven par tirer di birucén o par traspurtèr i cristiàn. Al magna såura tott pistinég.

L'algebra l'è 'na pèrt 'd'la siänza dî nómmer cun däl lètter (a, b, c,..) o dî èter simbol druvè par dipénzer dî nómmer brîsa cgnossò. Int'l algebra, l'adiziån, la sotraziån, la multiplicaziån e la divisiån én druvè par truèr al nómmer (al valåur) int'un problema (l'equaziån) quant'an s i cgnóss brîsa.

T'r al 1073 e al 1074 Goffredo al tōrna in Itâlia per turnêr a cunquistêr Matélda cun al regalêregh dal properietê e dal j armêdi, mó al só môd ed fêr l’é stê dimòndi fèirom e régid vêrs un potèint che ânca se al gh’îva di lémit fîşich (tra chiêter gûns e gôba) l’ēra stimê dal Pêpa e da l' Imperadōr, e insém a còst che s’é fât la stôria ed ‘na dòna sèinsa deblèsi.
La Prēda ed Bişmântva ( Pietra di Bismantova in italiân) l’é ‘na carateréstica furmasiòun geolôgica ed l' Apenèin arzân, ind al cmûn ed Castelnōv di Mûnt, paèiṣ ch' a 's câta al só pē e in pruvîncia ed Rèz, a 45 km dal Cèinter principêl. A’s presèinta cme ‘na strèta e êlta spianêda cun al parèidi a strapiòmb dal tóti al pêrt, ch’ al 's vèd işolê tr’ al muntâgni ed j Apenèin.

Al 27 mèrz 1859, dåpp a la batâglia ed San Fairum, Jusèf Garibèldi, al cumandant dî Cazadûr däli Èlp, al lébbra la zitè dai tugnén d'l Austria.

L'ultèm fîn de smâna ed setèmber, "Fēra dal Piânti e Bèsti Pêrsi", apuntamèint d’ impurtânsa pió che regionêl cumbinê insém a la protesiòun ed la diversitê di èser vivèint.
In Miranduléś i prunóm dimustratìṿ (ch'i càmbian in relasiòṅ a 'l gènar e a 'l nùmar), a difarénsa d'l itagliàṅ, i èṅ fat in na manéra difarènta da gl'agetìṿ dimustratìṿ ma i dróan listés gl'avèrub ad puśisiòṅ. I ènan dū al manéri ad prununciàr chi punóm lè a 'l inìsi, [kw] o [kv], quésta chè l'è quéla più vècia e l'è drē a dascumparìr dal tut.

Per la pôca larghèsa ed la véia as fà fadîga vèder la facêda, in quadrē a vésta, urnêda da divêrsi scultûri e da un grôs purtêl urnê da un basrilēv cun Sân Zōrz ch' al mâsa al drêgh. L'intêren l'é fât da 'na navêda sōl cun 'na vôlta e a i lê a gh'în divêrsi capèli unîdi da curidōr. Int la préma capèla a dréta e gh'é un quêder cun al figûra ed Sân Luîg Gunsêga, ôvra ed Luigi Cassarini e 'd Gerolamo Nassarini. Int l'istèsa capèla e gh'é un ritrât ed Sân Luîg Gunşêga, ôvra ed Paolo Veronese. Int la secònda capèla e gh'é 'na tèila cun i Sânt Ignâsi e Francèsch 'd Alessandro Tiarini. Int al têrs a gh'é un quêder, 'd Orazio Talami, cun Sân Juşèf. Tót l'intêren, mó specialmèint al capèli, în urnêdi da splèndid stóch. Int l'altêr principêl a gh'é trî quêder.In còl al cèinter, ed Pietro Rotari, a gh'é la figûra ed Sân Zôrz impgnê a sacrifichêr i dio, in còl a mansèina, ed Francesco Vellani, a gh'é al martéri, e in còl a dréta, ed Giovanni Bettino Cignaroli, l'arèst dal Sânt.

L'é un cèinter campagnôl céch ind l'êlta Vâl Lònṣa a i pē setentrionêl dal mûnt Calvâri. A testimuniêr l' urègin antîga dal bōregh l'é la preṣèinsa ed la cēṣa e dal ruvîni ed 'n' antîga rôca insém a 'na gólia ed sâs côch a sîra ed l'abitê. La cunfurmasiòun dal bōregh l'é dal gèner medievêl. Al cà dal bōregh Valmzâna, unî in 'n'ònica fîla lòungh al fiânch, mantînen i rèst d' antîghi muradûri. Ind al cò ed la pêrta d'ed sōver ed la fîla dal cà a gh'é 'na cà sgnurîl di nôbil Da Vallisnera: ind la facêda a 's vèd un bèl purtêl squadrê in sâs ed côch cun al stèma ed la faméja. La grôsa ânta in lègn ch' la sèra l'ingrès l'é decorêda a intâj cun dal figûri ed leòun rampânt e 'd l'âquila incurunêda. Asvèin al palâs un pilâster vutîv cun tabernâchel in sâs ed côch dóve dèinter a gh'é 'na fugûra sâcra in mêrmel dal Setsèint. La cēṣa la vîn só atâch a dal prêdi ed vulcân d'ed sōver a la valêda dal Lònṣa e l' é dedichêda a Sânta Maria Asûnta, l'é stêda fâta colegêda a i prém dal XVIII sècol. Sibèin al tânti ricostrusiòun subîdi ind i sècol armâgnen soquânti prêdi suqadrêdi in sâs ed côch, capitê e 'na scultûra a fōrma ed bèstia d'urègin medievêla. A 's vèd insém a ûn di ingrès la dâta dal 1739 ch' la dimòstra l'ân ed l' arnuvamèint. Pôchi mûri scuclêdi în invêci i rèst ed l'antîga rôcha dal Tègi che a s' égh rîva atravêrs la mulatēra, che incòra incô a 's pōl fêr, andând só pr'al fiânch setentrionêl ed la muntâgna; la larghèsa dal spâsi ed la séma, soquânti scarpêdi e rèst ed muradûra a dimòstren l'impurtânsa che, sta strutûra, l'à 'vû ind i tèimp indrê. Atâch a Nigòun, ind al turèint Maore a gh'é un mulèin in funsiòun dal 1800 prubabilmèint al pió grôs ed la muntâgna arzâna al gh'à bèin sèt mêzni.
La sucesiòun di giōren ed la stmâna (sequenza dei giorni della settimana in italiân) int l'uşânsa ed j ebrèi (al pôpol in dó sté istitusiòun la sèmbra dimòndi antîga e réca ed significhêt) l'ēra asê comûna perché al nòm di giōren l'ēra dê da 'na céfra: giōren ûn (dumènica), giōren dû (lunedé) e via acsé, fîn al giōren sèt (al sâbet), ciamê shabbath ch' al pré deşgnîr da 'na strupiêda dal nómer "sèt". Sti nòm a vînen druvê ânca da j âreb ch' àn cambiê al venerdé cun al tetól ed "giōren ed l'urasiòun in comunitê".

Al teritòri d'la pruvénzia al s estand såura tott int'la bâsa e int'äl culénn (la muntâgna la fà al 21,3% d'la pruvénzia, int l istàss tänp al valåur ed mèzz l è dal 25%).

La Delésia ed Belriguêrd l’é seda vrûda dal marchèiṣ Niccolò III d'Este e l’é stêda druvêda cme abitasiòun estîva ed tóta la cōrt estèins e cme véla ed rapresentânsa. La mésa zò ed la préma prêda la s’arfà al 1435, ânca se al fabrichêt l’à subî arnuvamèint e ṣlargamèint ed cuntènov int al cōrs di ân, a ôvra di dóca ed râsa Estèins gnû dôp. A’s gh’é fermêda despès Lucrezia Borgia. La grandioṣitê ed la Delésia ed Belriguêrd la s’é fermêda ed cōlp quând j Estèins în stê ublighê a lassêr Frêra int al 1598. Belriguêrd l’é stêda lassêda in livèl a padròun ed tèri dal pôst ch'l’àn druvêda préma ed tót cme aziènda, cambiând al sêli piturêdi da i magiōr mèister dal ‘500 ferarèiṣ in stâli e granêr. Tót còl che gh’êra ed presiōṣ e an srè mìa stê druvê ind al nōv ûṣ dal fabrichêt l’é stê vendû.

In Emégglia-Rumâgna ai é 'na moccia ed sît archeològich. Onn dî pió famûs l'è in Pruvénzia ed Bulåggna, par dîrla méj a Marzabòt, indovv ch'a i é la zitè etróssca ed Mîsa. Po dåpp ai sré anche Luceria e Claterna, däl vèci zitè abandonè ai ténp di Romàn.

In ucaşiòun ed la sêgra ed Sân Luigi Gonzaga, a vîn fât un tornéo per diletânt ed Dodgeball un gèner ed bâla vlinêda. Sté fât nasû int al 2007, al crès ân dōp ân, sia cme nòmer de squêdri sia cme qualitê dal zōgh e dal spetâcol. Int al pésta ed la parôchia ed Marmirōl l'ûltma edisiòun (2011) l'à vést sfidêres 24 squêdri. Int al mustrêr al vèir spîrit dal tornéo, i zugadōr an pûnten mia insém a la tetnica s'cèta, mó insém a l'aspèt dal spetâcol ch' as spreşèinta nōv a ògni partîda. Bòuna ucaşiòun per tutnêr a dêr véta a la frasiòun, l'idèja l'é nasûda a soquânt zōven dal pôost. In 'na sîra ed premavèira, dôp avèir vést al félm Palle al balzo, a gh' àn avû l'idèja 'd unîr sté sport, in cól mumèint mia cgnusû int al fèsti paeşâni, cun la mùşica e la ristorasiòun. Al dé 'd incō la manifestasiòun as fà int la secònda e têrsa smâna ed zógn e l'é rivêda a 10 giurnêdi ed zōgh. Cun squêdri e tifōş che deşvîne ânca da êtri sitê ed la Regiòun, j atlêta a tōşen pêrta tót j ân a un fât ònich in tóta la pruvîncia

Al muvmänt operèri, ch'l à fât nâser al sozialîsum, l'l presentè par la prémma vòlta al malghén d'la giustézzia socièl e d'la paritè ecunòmica al zänter d'l agiànnda puléttica. L'à trasformè da fånd totti äli urganizaziåm da partîd ed mâsa e i àn sänper zarchè ed coordinèr l'ativitè puléttica a livèl internazionèl.
La Tòra ed Rusnèla ( Torre di Rossenella in italiân) l'é ind al cmûn ed Canòsa in pruvîncia ed Rèz insém a l' Apenèin. La Tòraa l'é atâch al Castèl ed Rusèina e che sèins' êter a n'à fât pêrt cme Tòra 'd avistamèint. Ciamêda ânca Guardiōla, l' as câta ind la séma 'd un spròun ed mûnt a mezdé ed prêda ed Rusèina. L'é stêda di Da Curèz, dôp al môrt ed Gilberto Azzo Da Correggio int al 1402 la Tòra l'é stêda dêda, per invistidûra da pêrt dal Dóca ed Milân alōra sgnōr ed Pèrma, al famōş Ottone Terzi. L' é turnêda pó ai Da Curèz fîn al sequèster dal fèdev da pêrt dal Dóca Ranuccio Farnese. La Guardiōla l'êra un putèint turiòun a piânta fâta a retângol bèle circundê da mûri e fusòun e êtri amzûri ed difèişa. L'é mésa in manēra che al dō pêrti pió lòunghi în vultêdi a mesdé e a mezanôt e al pêrt cûrti a sîra e matèina. A i pē ed l'ingrès a gh'é la cistêrna ed l'âcva, la só puşisiòun l'é mésa in manêra ed mantgîr l'âcva sèimper frèsca. La Tòra l' é só trî piân: al piânt tèra, ch' l' êra druvê cme magaşèin pr' al j êrmi e al magnêr, l'êra sèinsa ingrès. Ind al prém piân còl 'd arîv, a svèin a l'ingrès, a gh'é al camèin, ch' ed frûnt al gh' à al spâsi dó a magnêva chî stêva ind la Tòra. Al piân d' ed sōver l'êra druvê cme l'alôg pr'al distacamèint ch'al difendîva la pustasiòun, al piân sòta i còp, cun un caminamèint merlê, al gh'îva la funsiòun 'd avistamèint. Al piân tèra a gh' êra sōl 'n' avêrta fâta da 'na fisûra svaşêda, mèinter da la pêrta a matèina a gh'êra al magaşèin. Al fnèstri a gh'îven un bûş céch cun d' intōrna dal prêdi squadrêdi, in manēra da prèir guardêr fôra in sicurèsa. Vêrs l'intêren, dèinter ind al spesôr dal mûr, un şvêş tajê in môd da permèter al muvimèint dal suldê. Ind la pêrt a mezdé, dóve a gh'é la parèida a strapiòmb, dû strân bûş un d'ed sôver a cl' êter êren al cèso per i guardiân. A 's prîva andêr dèinter a la Tòra sōl cun 'na schêla che, s ' l' êra necesâri, la gnîva tirêda dèinter e pugêda atâch a la parèida lòunga. I colegamèint tra i divêrs piân a gnîve fât cun dal schêli ed lègn gancêdi a di sustègn in prêda. Ed la Tòra ed Rusnèla armâgnen i prém dû piân e un pcòun dal têrs. Al dé d'incô l'é proprietê dal cmûn ed Canòsa, l'é stêda avêrta ed nōv al 14 ed lój 2007 dôp un impurtânt restâver.

Al g'ha 'na pupulasión ad 2.248 abitànt. L'è ün di paés dal Mantuàn indù ch'as pàrla lumbàrd, e al cunfìna cun la pruìncia 'd Brèsa (cumün ad Aquafrèda e Remedèl).

A la fîn dal XVIII sècol un schîn ed Venèsia al valîva 45 Frânch arzân e al Scûd ed Milân (ciamê Filippo) cîrca la metê. Al Frânch arzân as prîva facilmèint parzêr al Frânch milanèîş ch' al valîva un têrs.
Per soquânt al só nòm al vîn da la cultivasiòun di sèr, per di êter a i sinch fradê Cerri, nôbil bavarèiṣ, che dal secònd marî ed Matélda ed Canòsa, Guelfo ed Baviera, àn avû la cuncesiòun de sté pcòun ed tèra. A la fîn dal 1700 Sincsèr l'êra un cèinter agrécol ed grôsa impurtânsa: l'ēra ciamê al granêr ed l' Apenèin arzân. Gajêrd ânca l'alevamèint dal bestiâm da chêrna e da lât. 'Na carateréstica dal paèiṣ l'è 'na rêda de stradlèini salghêdi che vân só vêrs la cēṣa. Dimòndi interesânt, dal punt ed vésta stôrich e architetônich, al gróp ed fabrichêt ed Cà Magliani dal Setsèint.

Al dì d'incó, Maria Luiggia l'è pu arcordäda e stimäda dai Pramzan lè che tutt j òmm ch'i àn regnè in citè. L'à finansjè di ospedäl; l'à fat fär i pont dal Taro e dal Nure; l' à fondè al Teator Regio (ch'ai sò temp,dal 1829, al s'ciamäva Ducäl),al Conservatori, la Biblioteca Palatina,al marchè 'd la Giära (Beccheria); l'à vert a tutt còj ch'i vrèv'n inträr al Parc Ducäl. Ancòrra adésa la citè la gh'manda di fior tutt j an a Vienna par decorär la sò tomba (int' la cripta di Capucén).

Don Camél e i sō fedēl al cûnta al j avintûri da réder dal prēt ed campâgna, Don Camél, sèimper in lôta cun al séndech Pepòun. Adèsa impgnê cun al j elesiòun o cun al tentatîv ed fêr in Itâlia al prém kolkhoz.

Al Śrònim 'l è dimòndi abitudinàri e al n'và mìa tant in gîr fóra da 'l só paēś, mo la só notorietê la gh'la chèva 'l istès 'd andèr anca luntàṅ, e anc dôp ch'l è mort, tant che 'l rè dla Spaggna Filìp II in dal 1570 al còunpra sinc dal só pitùri, cum'al trìtic dal Câr da fèin e la Tolta fóra dla préda dla matarìa.

La Màsa (Castelmassa in Italiàn e in Venezziàn) l'è na zità ad 4.309 abitànt int la pruìnza ad Ruig. La fa part dla vecia transpadana fraresa, e la zent la dscor ancora in frares.

La Repóbblica franzaisa l'è 'na democrazî fâta cme repóbblica presidenzièla. La zitè capitèla l'è Parigi. La Franza ai é dänter ai pajîs pió dsvluppé dal månd e incû la sèsta putänza dl'economî mundièla. I ideèl d'la Repóbblica franzaisa i én rapresentè da la dichiaraziån dî drétt dî ômen e dal zitadén.

L'Universidade Federal de Minas Gerais (Universitê ed Minas Gerais, Università del Minas Gerais in italiân – Universitas Studiorum Minas Gerais in latèin) in lètri UFMG l'é 'n' universitê ed Belo Horizonte, Minas Gerais, Brasil, nasûda int al 1927.

Tót i an igh van soquànt cantànt, ch'i gh'àn da cantèr di canzòuni nóvi ed esclusivamèint in dialètt. Al spetàcol l'è tgnû drê dal còmich Graziano Grazioli, ch'l'è anch quèl ch'l'à inventê al festival. Tót el vòlti agh è nahc un special guest, un cantànt famós ch'al vin cóm òspit d'unór in dla rassàgna.

Sté sistēma da 'na pêrt l'é pió cumplichê da cl'êtra l'é pió fâcil. As pôgia insém al nòm dal j ōri dal dé 'd la nôt cun i nòm di pianēt, més sèimper int 'n sucesiòun cumpâgna.
La frasiòun la zibés pasatèimp e cultûra al Centro Ricreativo Parco Tegge; sport cun câmp da tènis, zôgh da balòun e 'na paléstra. La cuşèina la preşèinta i piât cgnusû ed la muntâgna arzâna, sêgra e manifestasiòun per tót l'ân. Tânt i sintêr pr'al pasegêdi ind la natûra.

Un'etar budriais famaus l'è Giüsepp Barilli, cl'è cgnusò com Quirico Filopanti: l'è stè un professaur (l'à inventè i fusi oreri) et ench un polètic.

In sert caś, śunta facultativa dal sufis -AṄ in di verb ad la tersa parsona plurala (es. I gh'aṅ ragioṅ/I gh'anaṅ ragioṅ - I pol cambiar/I polaṅ cambiar - I vól sempar tut/I vólaṅ sempar tut). Ma par Esar e Magnar a gh'è na forma sola (eṅ/magnaṅ).

Lècch al s câta int'la pèrt pió meridiunèl dal râm dal lègh ed Còm ch'al gh'ha al só istess nomm, int'la rîva urientèl, indóvv dal lègh al vén fòra al fiómm Adda. Lècch l'è culeghè a cl'ètra rîva dal fiómm da tri pónt: al Pånt Kennedy (da la metè dî ân Zincuanta dal sècol pasè), al Pånt Azzone Visconti (al pió vèc', ch'l'è dal Mediuév) e al Pånt Alessandro Manzoni (inaugurè dal 1985)

La raid däl raid l'è al nomm d'na raid ed pâgin publichè e mess in cmugnån cun tott i zarvlón ch'i én lighè. La raid däl raid la permett ed snadrazer, mander e arzavver däli informazión d'una pèrt a cl'ètra dal månd sänza paser par di nûd centrèl.
Al scutmâj "Che", o tót intêr "Che Guevara", al gh’é stê dê da i só cumpâgn ed lôta cubân in Mèsico, e al deṣvîn dal fât che Guevara, cme tōt j argintèin, al ‘d gîva despès la parôla "che". La parôla la deṣvîn da la léngua ‘’Mapuche’’ a la vôl dîr ‘’òm’’, ‘’ persòuna’’, e l’é druvêda ânca ind al spagnôl parlê in Argintèina e in Uruguay, per arciamêr ûn ch’ét ghê biṣògn, o pió in generêl, cme un vêrs cumpâgn a "Oh!". Curioṣamèint la parôla spagnôla "che" (ch’ as prunûcia "ce") la gh’à al ‘stès significhê ed la parôla italiâna "ciò", ch’as drôva cme un môd ed dîr e sèimper còl sia in Vènet che in Rumâgna. Guevara l’é stê un cumpunèint dal Muvimèint da 26 ed lòj e, dôp la riuṣîda ed la rivolusiòun cubâna, l’à 'vû un pôst ind al nōv gvêren, secònd per impurtânsa sōl a Fidel Castro. Ind la préma metê dal 1959 (fra znêr e zógn), l’é stê al responsâbil, al procuradōr generêl ed la furtèsa militêra ed La Habana dóve a s’é fât i procès a di militêr dal regém inculpê ed crémin ed guèra, mèinter al gh’îva sta cârica l’à decîṣ la cundâna a môrt cun la fuṣilaziòun ed cîrca 55 perṣunêr. Secònd Orlando Borrego [1] Guevara al fêva rispetêr tóti al règoli procesuêli e l’é stê acuṣê da soquânt ed ralentêr i procès per "esigere eccesso di elementi probatori". Secònd Tony Saunois [2] în stê cundanê quî che s’êren rèiṣ responsâbil ed tortûri e masamèint quând a gh’êra la ditatûra ed Batista. Dôp al 1965, l’é andê vìa da Cuba per purtêr fôra la rivolusiòun, préma ind al vèc Congo Bêlga (adèsa Repóblica Democrâtica dal Congo), pó in Bolévia. L’ 8 utòber 1967 l’é stê frî e ciapê da un repêrt anti-partigiân ed l’eṣêrcit boliviân asistî da Fôrsi specêli ed l’eṣêrcit americân oséja agînt specel ed la CIA a La Higuera, ind la pruvîncia ed Vallegrande dipartimèint ed Vera Cruz. Al dé dôp (9 utòber) l’é stê masê ind la scōla dal vilâg. Al só cadâver, dôp èsser stê fât vèder a la gînt a Vallegrande, l’é stê suplî in un pôst segrêt e pó arcatê da un gróp de studiōs dal côrp umân dal tribunêl argintèin e cubân, autoriṣê dal gvêren boliviân ed Sanchez de Lozada, int al 1977. Da alōra i só rèst a’s câten int al Mauṣolèo ed Santa Clara de Cuba.

Queriêgh l’é la sitê in dōve l’é nasûda Orietta Berti. In pió al paèiṣ l’é numinê in pió ed ‘na cansòun a j Offlaga Disco Pax, un gróp muṣichêl més insèm da pôch. In òna dal sō cansòun (Piccola Pietroburgo) j Offlaga a fân un sègn ed riguêrd al la sitê dōve în nasû piturând cun delicatèsa e rumanticîṣem i pôst pió impurtânt (cme piâsa Lenin) e al spîrit di sitadèin. Al stà e l’é ânca nasû a Queriêgh Luca Cantagalli, campiòun ed palavōlo.

I Sumér fonn d'la zänt ch'l abitèva int'la Mesopotâmia stra 'l 4000 e al 2000 prémma ed Crésst. I Sumér i fundénn däl gran zitè, ch'äli avèven totti un témpi pr'un dio e un rà ch'äl guvernèva. I Sumér fonn stra i prémm a fèr zirèr l'acua int' i cànp e stra i prémm a scrîver cun la scritûra a ciudén. I inparénn a metter al rôd ai lûr piû e a lavurèr al brånz.

Int al 1900 l'Aministrasiòun ed la Pruvîncia l'à prupôst la Rèz-Canòsa (vèc Ciân) cun la mîra ed cunsgnêr i lavōr e l'eṣercési a la SAFRE mó cun la partecipasiòun dal coperatîvi a i lavōri ed costrusiòun.
La sciēlta dal nòm l’é stêda ed la mêdra Beatrice che l’arnuvêva al nòm ed só mêdra, la fiōla dal Dóca de Svêvia Ermanno II, cme l’îva fât cun al prém fiōl ch’ al l’îva ciamê Federico cme só pêder Dóca ed la Lotaringia. La mêdra Beatrice difâti l’ēra ed râsa reêla e cun sta sciēlta la fêva vèder la prôpria avtoritê cun al potèint marî Bonifacio ed Canòsa.

Int l'invêren fr' al 1076 e al 1077 Enrîco, la mêdra ed só mujēra, la cuntèsa Adelaide ed Susa, a cumîncen la procesiòun ed penitèinsa a Canòsa, sēgh a gh'ēra ânch al cugnê Amedeo II ed Savoia al marchèiş Azzorre 'd Este. Per trî dé e trèi nôt, dal 25 al 27 znêr 1077 Enrico l'é stê custrèt a 'd arbasêres, a spetêr, davânti al purtòun 'd ingrès dal castèl ed la cuntèsa Matélda ed Canòsa, 'd èser fât pasêr e purtê davânti al pêpa: al fât l'é sucès mèinter a gh'ēra 'na burâsca ed nèiva e Enrico l'ēra inznucê ed frûnt al purtòun sarê cun la tèsta stremnêda ed sèndra, deschêlsa e vistî cun 'na tònga da frê. Sôl dōp, grâsia a la mediasiòun dal padrèin, abê ed Cluny, Ugo, e 'd la cuntèsa Matélda, l'à prû èser ricevû dal pêpa al 28 de znêr.

E ’l s’ toss sö, e ’l vèins da só pädar; e l’era ancamò da lontàn, che só pädar el l’ha vist, e ’l s’ha gomi, el gh’ha curs incontra, e ’l ga tré i brass al col e ’l la basé.

Sol in dal mod imperativ al suget a n s met minga. Eśempi: Tin t in a ment ch'at gh'ha da murir! (Ricordati che devi morire!, lett. Tieni ti in mente che tu c'hai da morire!).

La cēşa parochiêla l'é dedichêda a Sân Savèin, 'na volta l'ēra vêrs Arsèj atâch in dóve adès a gh'é la cà da cuntadèin dal Benefési ed la parôchia. Lé l'é numinêda int al 972 e la dipendîva da la Pēv 'd in Fujân. A i prém dal XVII sècol stà cēşa l'ēra in ruvîna, int la secònda metê dal XV sècolo l'é unîda a Scandiân. La cēşa dal dé d' incō l'é stêda tirêda só int al 1622, la tòra, tirêda só lé 'd fiânch int al 1933, la finés cun al sît pr' al campâni cun dal fnèstri dòpi pr'ògni lê. Int al 1904/1905 la cēşa l'é stêda butêda zò, arfâta e inavgurêda int al 1906 só progèt dal perît Pietro Ferrari ed Rèz a gh' à dê 'na mân l'inzgnēr Valerio Zuccoli ch' l' à disgnê ânca la facêda. L' intêren ed la cēşa l'é stê piturê, tr' al 1944 e al 1945, dal pitōr Anselmo Govi.

Al lunèri (dal vòlt mo manch anch calandèri) l'è un sistema druvè dai cristiàn par divîder, contèr e dèr i nomm ai tant period ed tänp. Sti nomm én ciamè dé dal lunèri.

Però al vèir nòm ed la tòr l'é: Torre delle Scalelle, al mûnt in dóve la vîn só as ciâma mûnt Beccara. Al mûnt al sèmbra 'na grôsa schêla fâta da dimòndi piân. Intōren a la tòra a vînen cuntêdi nutési 'd asêlt, imbuschêdi e vindèti che vèden prém atōr Domenico Amorotto ch' l'à catê despès ricôver dèinter sté impalcadûra.

Budri l'è propri vecc, l'è stè fundè par i Romèn dimondi temp fà: as pol vàdar com i chemp i son tôt divis par dal regh dretti. La cisa ad San Lurenz l'ira bela sò in tal mèl zent quaranta sì (1146), e lò l'è ench al patroni ed Budri (as fa fêsta al dis d'Agost).
Lazzaro Spallanzani ( Scandiân 10 znêr 1729 – Pavia, 12 fervêr 1799) l'é stê un biôlegh italiân. L'é nasû da Gian Luca e da Lucia Zigliani; a quéndş ân l'è andê ind al colèg di geşvéta ed Rèz, dóve l'é andê adrê a i cōrs ed Filoşoféia e Retōrica.

Véla Marmirōl l'ēra 'n' antîga cōrt cun un castèl e 'na capèla, che al marchèiş Bonifacio ed Canòsa l' à regalê a la cēşa ed Rèz in câmbi ed bèin avû a livèl. Prubabilmèint, int l'etê dal brònz int al pôst a gh'ēra 'na teramêra, testimuniê da inguciadûri catêdi atâch a la cēşa. Un Castrum Marmoriolum l'é numinê in int al 1052, in dóv' al cuvèint ed Sân Prôsper ed Rèz al gh'îva dal proprietê, préma 'd èser vindû a la cēşa ed Rèz. La Véla la vîn numinêda ânch in documèint dal 945, 1058 e 1092 Int al 1193 l'imperadōr Arrigo VI al cunfērma la cōrt, capèla e castèl a la Cēşa ed Rèz. Int al 1315 Marmirōl l'é un Cumûn indipendèint Int al 1801, al tèimp ed la Repóblica Cişalpèina, al fà pêrt dal Cumûn ed Bâgn cun Curtzèl, la Maşòun sòta al distrèt de Scandiân. Int al 1805, al tèimp dal Règn Itâlich, l'é in cmûn sòta a Bâgn cun Runcadèla e la Maşòun. Int al 1815, al tèimp ed la Restaurasiòun dal Duchêt Estèins, al và a fêr pêrta dal Cumûn ed Rèz per sèimper.

In dal Miranduléś, cuma in itagliàṅ, i s càtan tri gènar 'd artìcui: determinatìṿ, indeterminatìṿ e partitìṿ ch'i tènan cònt dal gènar (masć e fémna) e dal nùmar (singulàr e pluràl).

In realtê al pinsêr che Guevara al fós a drê a preparêr la rivulusiòun in Bolévia l’à sembrêva èsser sbaliêda. L’é pió prubâbil, cme cunfêrmen ânch al ricêrchi dal giurnalésta boliviân José Luis Alcázar, che al fós drê preparêr ‘na scōla d’adestramèint per partigiân, per purtêr in un secònd tèimp sté fôrsi dèinter al só paèiṣ, l’Argintèina.

Un castèl ed Felghêra sèt fònd e dû mulèin în numinê bèle int al 972. Int al 978 al vîn vindû a la Cēşa ed Pèrma, a’s pèinsa che al casèl al fós in dóve adès a gh’é la vècia véla di cûnt Palazzi Rangoni dóv' în stê catê di rèst. Mó tót còst l'é més in discusiòun da di êter scrét, 'd Ireneo (Davide) Affò (1741 – 1797) ch'al scrév tót i 'stès fât mó che al 's arfà al Felghêra in pruvîncia ed Pèrma e 'd Cesare Iori, ch' al spiêga di 70 castē ch' ēren in Pruvîncia ed Rèz mó an pêrla mìa 'd un castèl a Felghêra de Scandiân, tót còst al mèt in dóbi al fât che ché 'gh sìa stê veramèint un castèl.

S • La S dal Miranduléś la pōl èsar sórda [s] (cuma in sał ['sa:ɫ] → sale) o sunòra [z] (cuma in śal ['zal] → giallo), a 'l inìsi, in mèś o a la fiṅ, sénsa dal règhli cuma in itagliàṅ. Eśèmpi: śéndar=genero, séndra=cenere, Śnar=Gennaio, snar=cenare, insgnàr=insegnare, inśgnàr-as=arrangiarsi, pès=pezzo, pèś=peggio.

Tra i fabrichêt pió impurtânt a ghé da segnalêr la cēṣa ed la parôchia dedichêda a Crést Salvadōr, a l'intêren a 's pōlen vèder interesânti ôvri dal Massarini e dal Talami e 'na tèila ed Guido Reni, 'La Madòna cun al Mân Zûnti'. La cēṣa dal dé d'incô l'é stêda tirêda só insém al ruvîni ed l'antîga pēv ch' l' êra dèinter al mûri dal castèl e druvêda sōl da i fevdatâri fîn al XVII sècol.

Nuvalêra l’é al paèiṣ dōve l’é nasû Augusto Daolio, artésta brêv a fêr tōt, cantânt e fundadōr insèm a Beppe Carletti dal gróp musichêl "I Nomadi".
A a (a) - B b (bi) - C c (ci) - D d (di)E e (e) - F f (èfe) - G g (gi) - H h (àca)I i (i) - L l (èle) - M m (ème) - N n (ène)O o (o) - P p (pi) - Q q (qu o cu) - R r (ère)S s (èse) - T t (ti) - U u (u) - V v (vi o vu) - Z z (zéda)

La sentèinsa dal céch senêt arzân, in dâta 7 dicèmer 1842, l’é ed tót: punîr Queriêgh cun al butêr zò al castèl. A’s trâta, quêṣi ed sucûr, ed ‘n’ûltma sulusiòun bèlo cunsidrêda, dal munmèint che Borso d’Este, gnû préma d’ Ercole I, soquânt ân préma l’îva dét dal paèiṣ: "La bicocheta qui de Cavriaco...sempre ribelle e cagione di molti danni".

Pôch dôp l’ arîv in Mèsico, l’îva arnuvê la só amicésia cun Ñico López e cun chi êter prôfugh cubân ch’ l’ îva incuntrê in Guatemala. Lòpez al l’à més in cuntâch cun Raúl Castro. Dôp èsser stê mulê, Fidel Castro l’é arivê a Sitê dal Mèsico e Ràul al gh’à preṣentê Guevara. Dôp ‘na calurōṣa cunversasiòun durêda tóta la nôt, Guevara al s’é cunvînt che Castro l’êra al câp rivolusionâri che ló al serchêva e al s’inscrév Al Muvimèint dal 26 ed lòj ch’al gh’îva in progrâma ed butêr zò al ditadōr cubân Fulgencio Batista. Ânca se i piân êren che al sré stê sōl al dutōr dal gróp, Guevara l’à tôt pêrta a l’adestramèint militêr imsèm a chi êter elemèint dal muvimèint e, a la fîndal cōrs, l’é stê segnalê da l’istrutōr, al colonèl Alberto Bayo, cme al miliōr d’j aliēv. Ind al mèinter, ânca Hilda Gadea l’êra rivêda dal Guatemala e l’ é turnêda insèm a Guevara. Ind l’istê dal 1955 la gh’à dé ch’ l’êra incînta e ló al gh’à prupôst de spuṣêres. Al matrimòni l’ é ste fât al 18 agòst 1955 e la fiōla, che ciamarân Hilda Beatríz, l’é nêda al 15 fervêr 1956. Quând, al 25 novòmber 1956, la nēva Granma l’é partîda da Tuxpan, in Mèsico (ind la pruvîncia ed Veracruz, per andêr a Cuba, Guevara l’êra l’ ònich mìa cubân imbarchê. Al 2 dicèmber é stê fât al sbêrch a La Playa de las Coloradas, ‘na zôna pantanōṣa atâch a Niquero (Cuba sudorientêla). Pôch dôp în stê atachê da i suldê ed Batista e la metê ed lōr in môrt in cubatimèint o în stê masê dôp èsser stê ciapê. I scampê, cîrca ‘na vintèina, a s’în turnê a urganiṣêr e în scapê inséma al muntâgni ed la Sierra Maestra, per purtêr avânti la guèra partigiâna cûntra al regèm. Guevara l’êra dvintê un câp tra i rivulusionâri, un Comandante (magiōr), rispetê da i cumpâgn pr’ al só curâg e temû per èsser sèinsa pietê e per i sô scât ed râbia che ‘na vôlta a gh’àn fât, secònd ‘na famōṣa sturièla, curtlêr al mól ch’ l‘ al traspurtêva. L’é stê responsâbil dal masamèint ed divêrs diṣertōr, infurmadōr e spéi. Dal só prémi speriĵnsi ed guèra partigiâna al 'gh n'à ‘na fôrta impresiòun, l’impêra d’èsser sevêr e d’èsser spietê ind l’afruntêr al situasiòun, préma ed tót ind al j asiòun militêri, al scrév: "L'odio come un elemento di lotta; odio incrollabile per il nemico che spinge un essere umano oltre le sue naturali limitazioni rendendolo una macchina mortale ed efficace, violenta, selettiva, ed a sangue freddo".