AksaraLLM/aksara-bahasa-daerah-v1 huggingface dataset:
Suluh fosil (fossil fuels) atawa suluh mineral nyaéta suluh nu asalna tina fosil: hidrokarbon nu aya dina lapisan luhur kulit Bumi. Jenisna aya rupa-rupa, ti nu volatil pisan nu nisbah karbon:hidrogénna handap samodél métana, pétroleum nu cair, nepi ka nu nonvolatil nu diwangun ku ampir sagemblengna karbon samodél areng antrasit. Métana bisa kapanggih di pertambangan hidrokarbon sacara misah, ngahiji jeung minyak, atawa dina bentuk métana klatrat. Sacara umum masarakat yakin yén ieu suluh téh dibentuk tina fosil tutuwuhan jeung sasatoan nu terus-terusan kapanasan jeung kateken di jero kulit Bumi salila ratusan juta taun. Nu ieu katelahna téori biogenik. Ieu jenis suluh munggaran diwanohkeun ku Mikhail Lomonosov taun 1757. Lian ti kayakinan umum, aya ogé nu percaya yén hidrokarbon nu leuwih volatil, utamana gas alam, dibentuk ku prosés abiogénik, nu hartina teu dihasilkeun tina mahluk hirup.

Taun 2005, kira-kira 86% énérgi dihasilkeun tina ngaduruk suluh fosil, sedengkeun sésana disumbang ku hidrolistrik (6,3%), nuklir (6,0%), jeung nu lianna (géotermal, surya, angin, kai, jeung runtah, 0,9%).

Suluh fosil mangrupa sumberdaya alam nu teu bisa dipulihkeun, sabab prosésna merlukeun waktu jutaan taun. Parebut suluh fosil ngabalukarkeun konflik régional jeung global, sedengkeun produksi jeung makéna ngadatangkeun masalah lingkungan.  Ku kituna, kiwari masarakat geus nyobaan ngagunakeunénérgi nu bisa dipulihkeun.

Durukan suluh fosil ngahasilkeun kira 21,3 milyar ton (= 21,3 gigaton) karbon dioksida per taun, padahal prosés alam ukur bisa nyerep satengahna, antukna jumlah karbon dioksida atmosfir nambahan 10,65 milyar ton per taunna (saton karbon atmosfir sarua jeung 44/12 atawa 3,7 ton karbon dioksida). Karbon dioksida téh salah sahiji gas rumah kaca nu ngabalukarkeun jagat nyongkab.

Rujukan

Tumbu kaluar 
 "EPA defines fossil fuel" 
 "The Coming Energy Crisis?"  - éséy James L. Williams ti WTRG Economics jeung A. F. Alhajji ti Ohio Northern University
 "Powering the Future" - Michael Parfit (National Geographic)
 "Will We Run Out of Energy ?"  - artikel Mark Bradley
 "Federal Fossil Fuel Subsidies and Greenhouse Gas Emissions"
 Fossil Fuel Subsidies in Europe
 US Fossil Fuel Subsidies 
 2003 Congressional briefing on fossil fuel subsidies
Hoghag
  The Origin of Methane (and Oil) in the Crust of the Earth - Thomas Gold (arsip Internét)

Ékonomi énérgi
Suluh
Prasasti Kebantenan nujul ka lima lémpéng tambaga nu kapanggih di Kebantenan, Bekasi. Ieu prasasti kiwari disimpen di Musieum Nasional, Jakarta, dinomeran E.42-a (I), E.42-b (II), E.43 (III), E.44 (IV), jeung E.45 (V). Ieu papanggihan kungsi dilaporkeun dina NGB. 1886:30 jeung NBG. 1911. XXVIII. Prasasti Kebantenan eusina maké basa Sunda kuna jeung tanpa titimangsa, tapi dumasar gaya jeung jenis aksarana katut ngaran raja nu disebutkeun, kanyahoan yén ieu prasasti téh dikaluarkeun ku Sri Baduga Maharajadiraja nu ngawasa Pakuan Pajajaran (1482-1521).

Eusi 
Éta lima lémpéng prasasti téh, anu tilu aya tulisanana bulak-balik, sedengkeun nu dua ukur sabeungeut.

Lémpéng E.42-a 

 Hareup
// Ø // Oṁ Avighnam as·tu, nihan· sakakala ra- hyaṁ niskala vas·tu ○ kañcana pun·, turun· ka ra-
 hyaṁ niṁrat· kañcana, ma○kaṅuni ka susuhunan· Ayə- na ḍi pakuAn· pajajaran· pun·, mulaḥ mo mihape

 Tukang
ḍayəhan· ḍi jayagiri, ḍəṁ ḍayəhan· ḍi su‹n›ḍasəmbava,Aya ma nu ṅabayuAn· ○ Iña Ulaḥ ḍek· ṅahəryanan·
Iña, ku na ḍasa, cala○gara, kapas· timbaṁ, pareḍoṁḍaṁ pun·, maṅ‹k›a ḍituḍi‹ṁ› ka para muhara, mulaḥ ḍek· men·-

Lémpéng E.42-b 

taAn· Iña beya pun·, kena Iña nu puraḥ ḍibuhaya,mibuhayakən· na kacari○taAn· pun·, nu pagəḥ ṅavaka-
n· na ḍevasasan·na ○ pun· Ø , Ø

 Lémpéng E.43 

 Hareup// Ø // pun· Ini pitəkət· śri buḍuga maharaja ratu haji
ḍi pakvan·, śri saṁ ratu ḍevata, nu ḍipitəkətan· ma na lə-maḥ ḍevasasana, ḍi su‹n›ḍasəmbava, mulaḥ vaya nu ṅubaḥ ya,
mulaḥ vaya nu ṅahəryanan ya,  tebeḥ timur haṁgat· ciraAb·, ka saṁ hyaṁ salila, ti barat· haṁgat· ru‹ṁ›səb·, ka mu‹ñ›jul· ka ci-
bakekeṁ, ciho‹ñ›je, ka mu(ha)ra cimu‹ñ›caṁ pun·, ti kiḍul·

 Tukanghaṁgat· L̥ vəṁ comon·, mulaḥ mo mihape ya, kena
na ḍevasasana saṁgar kami ratu, saparaḥ jalan· gəḍe,kagiraṁkən·, L̥ maḥ laraṁṅan· pigəsanən·na para viku
pun·, Ulaḥ ḍek· vaya nu kəḍə ḍi bənaṁṅiṁ ṅagurat· ke-naIṁ heman·, ḍi viku pun·

Lémpéng E.44 

 Hareup
Ini pitəkət(·) nu (s)eba ḍi pajajaran· mi(t)ə(k)ə-tan(·) ti kabuyutan·  ḍi su‹n›ḍasəmbava, aya ma nu ṅaba-
yuAn· mulaḥ A(ya)  nu ñəkapan ya, mulaḥ ayanu munaḥ-munaḥ Iña, nu ṅahəryanan·, lamun aya nu

 Tukang
kəḍə pa‹L̥›baḥna luraḥ su‹n›ḍasəmbava, ku ṅaIṁ ḍititaḥ ḍipaEḥ-han·, kena Eta luraḥ kavikvan·,

Lémpéng E.45 
// Ø // pun· Ini pitəkət· sri baḍuga maharaja ratu haji ḍi pakvan· sri saṁ
ratu -ḍevata, nu ḍipitəkətan· ma na L̥ maḥ ḍevasasana, ḍi gunuṁ samaya
sugan·n aya
nu ḍek· ṅahəriAnan· Iña, ku paluluraḥhan· ku paL̥L̥maḥhan· mulaḥ ayanu ṅahəriyanan· Iña, ti timur ha‹ṁ›gat· ciUpiḥ ti barat· ha‹ṁ›gat· ciləbu
ti kidul· ha‹ṁ›gat· jalan· gəḍe pun· mulaḥ aya nu ṅahəriAnan· Iña ku ḍa-sa ku calagara Upəti paṁgəR̥ s· R̥ ma Ulaḥ aya nu me‹n›taAn· Iña -
kena, saṁgar kami ratu nu puraḥ mibuhayakən· na karatu(ya)n· nu
pagəḥ ṅavakan·na ḍevasasana pun· Ø Ø

Rujukan 
 Richadiana Kartakusuma (1991). Anekaragam Bahasa Prasasti di Jawa Barat Pada Abad Ke-5 Masehi sampai Ke-16 Masehi: Suatu Kajian Tentang Munculnya Bahasa Sunda. Tesis
 Aditia Gunawan & Arlo Griffiths. Old Sundanese Inscriptions: Renewing the Philological Approach. Archipel, 101 | 2021, 131-208.

Situs arkéologi Sunda
Prasasti di Indonésia
Daniel Wroughton Craig (leuwih dipikawanoh ku ngaran Daniel Craig) () nyaéta salah saurang béntang pilem TV jeung bioskop anu asalna ti Inggris.

Profil 
Craig mangrupa kagenep anu merankeuné agen rahasia James Bond 007 salian Sean Connery, George Lazenby, Roger Moore, Timothy Dalton, jeung Pierce Brosnan. Film munggaran Craig salaku James Bond nyaéta Casino Royale anu diputer ahir 2006 ti heula. Salian ti James Bond, Craig ogé ngabintangi film-film saperti Lara Croft: Tomb Raider jeung The Golden Compass.

Craig kungsi nikah taun 1992 jeung Fiona Loudon, tapi malah cerai di taun 1994. 

Daniel Craig ogé salah saurang bobotoh ti tim maenball Liverpool FC. Dirina leuwih milih matuh di London dibanding di Los Angeles. Tanggal 3 April, Craig dinobatkeun salaku selebritis Inggris anu  acuk paling rapih sapanjang taun 2007.

Kaca Kaluar 

 Daniel Craig di IMDB
 Biografi kumplit Daniel Craig

Aktor Inggris
Robert Józef Kubica (pangecapan Ku-bit-sa dina IPA) (babar 7 Desember 1984 di Krakow, Polandia) nyaéta saurang tukang balap Formula 1 anu asalna ti Polandia. Dirina mangrupa tukang balap Polandia munggaran tur hiji-hijina di Formula 1 nepi ka ayeuna.

Profil 
Dirina ngamimitian debut Formula 1 di balapan GP Hungaria 2006 ngagentos tukang balap senior Jacques Villeneuve di tim BMW-Sauber. Lajeng ti dinya, Kubica meunang posisi podium di GP Italia, di mana dirina finish ka-3 di tukangeun si legenda hirup Michael Schumacher sareng Kimi Raikkonen.

Dina taun 2007, Kubica dipercanten ku tim BMW janten tukang balap utama tim sareng Nick Heidfeld. Salami musim 2007 lumangsung, Kubica konsisten finish jeung ngahasilkeun poin pikeun tim.

Dina taun 2008 ieu, Kubica nyatet sajarah, janten tukang balap Polandia munggaran anu kenging pole position di balapan GP Bahrain. Salian ti dinya, Kubica ogé finish runner-up di GP Malaysia.

Data diri 
 Nami: Robert Kubica
 Tempat, Tanggal Babar: Krakow, Polandia, 7 Désémber 1984
 Status: Bujangan
 Luhur: 184 cm
 Beurat: 73 kg
 Mimiti Balapan: Hungaria 2006 (sareng BMW-Sauber)

Statistik 
 2005, Renault F1 – pembalap panguji
 2006, BMW-Sauber – Pembalap, finish ka tilu di GP Italia 2006
 2007, BMW-Sauber
 2008, BMW-Sauber, posisi ka-3.
 2009, BMW-Sauber
 2010, Renault.

Referensi

Tumbu kaluar 

 Situs resmi

Tukang balap F1
Felipe Massa (lahir 25 April 1981) nyaéta tukang balap Formula 1 anu asalna ti Brazil. Anjeunna kiwari ngahiji jeung tim Ferrari bareng jeung batur satimna asal Finlandia anu janten juara dunia 2007, Kimi Raikkonen.

Profil 
Felipe tos ngenal dunia kebut-kebutan ti yuswa 7 taun kénéh. Awalna, Felipe ngan janten saorang loper pizza ka balapan GP Brazil di Interlagos. Ti dinya, Felipe mulai katarik pikeun turun di dunya balap.

Felipe ngawitan debut di F1 taun 2002 pas GP Australia. Dirina bergabung jeung tim Sauber sareng Nick Heidfeld. Di taun 2003, Felipe ngalih janten pembalap tester di Ferrari.

Taun 2004, Felipe balik deui ka tim Sauber salama dua musim. Di 2004, dirina bertandem jeung Giancarlo Fisichella. Dan di 2005, Felipe bertandem sareng tilas juara dunia F1 1997, Jacques Villeneuve.

Akhir 2005, Felipe resmi ngalih ka tim Ferrari ngagentoskeun pembalap Brazil anu sanesna, Rubens Barrichello. Salama musim 2006, Felipe meunang di GP Turki sareng GP Brazil. Dirina kacatet sabagai pembalap Brazil pertama anu tiasa meunang di kandang sejak almarhum Ayrton Senna di taun 1993.

Di musim 2007, Felipe kungsi abus kandidat juara dunia, tapi gagal di pertengahan musim. Salama 2007, Felipe meunang di GP Bahrain, Spanyol, sareng Turki. Felipe gaduh tekad taun 2008 ieu, dirina tiasa janten juara dunia F1.

Biodata 
 Nami lengkep: Felipe Massa
 Tempat, tanggal babar: Sao Paulo, 25 April 1981
 Status: Nikah sareng Rafaela
 Luhur: 166 cm
 Beurat: 59 kg
 Debut F1: Australia 2002

Kaca kaluar 
 Situs resmi

Tukang balap F1
Kimi Matias Räikkönen (leuwih dikenal ku ngaran Kimi Räikkönen) (babar di Espoo, Finlandia, 17 Oktober 1979) adalah saorang pembalap Formula 1 anu asalna ti Finlandia. Kimi Räikkönen saat ieu ngagenggam titel juara dunia Formula 1 anu direbutna di GP Brazil taun 2007. Ayeuna teh, Kimi ngabela tim Citroen di WRC.

Profil 
Sateuacan Kimi masuk ka F1, dirina ngan gaduh modal 23 kali balapan professional, jeung dianggap can layak asup ka F1. Tapi bos tim Sauber, Peter Sauber ngawaniankeun ngabela Kimi di kantor FIA demi surat SIM super license.

Kimi ngamulai debut F1-na di taun 2001. Salama sapanjang musim, Kimi tampil konsisten, jeung turut nganteurkeun Sauber ngaraih rengking 4 di klasemen konstruktor 2001.

taun 2002, Kimi ngalih ka tim McLaren nepi ka taun 2006. Salama di McLaren, Kimi lumayan alus. Dirina ngaraih kemenangan pertama di GP Malaysia 2003. Tapi Kimi sok gagal waé di perebutan gelar dunia, ku sabab katahanan mobil McLaren awon. Dan akhirna di akhir 2006, Kimi mutuskeun ngalih ka tim Ferrari ngagentoskeun Michael Schumacher.

Di Ferrari Kimi ngawitan musim 2007 dengan baik. Dirina meunang di Australia. Tapi saatos GP Malaysia, Kimi balik deui ka performa biasa. Kimi tiasa meunang deui di GP Prancis, dan dirina akhirna konsisten meunang ditambihan ku kaberuntungan. Pas abus GP Brazil, Kimi merupakan salah sahiji kandidat juara dunia.

Kimi akhirna mampu janten juara dunia setelah meunang di Brazil ditambihan ku sainganna, Lewis Hamilton ngan mampu finish di posisi tujuh.

Biodata 
 Nami Lengkap: Kimi Matias Räikkönen
 Tempat, Tanggal Babar: Espoo, Finlandia, 17 Oktober 1979
 Status: Nikah sareng Jenni
 Luhur: 175 cm
 Beurat: 62 kg
 Debut F1: Australia 2001

Kaca Kaluar 
 Situs resmi
 Situs tim Ferrari F1
 Situs pernak-pernik soal Kimi 

Tukang balap F1
Michael S. Schumacher (alias Michael Schumacher, lahir 3 Januari 1969) nyaéta saurang manten pembalap Formula 1 anu asalna ti kota Hurth-Hermulheim, Jerman. Dirina mangrupa salah sahiji legenda hirup Formula 1 éra modérn. Dirina kungsi janten juara dunia taun 1994, 1995, 2000, 2001, 2002, 2003, jeung 2004.

Profil 
Schumi mimiti asup ka F1 taun 1991 dina tim Jordan. Tapi ngan tahan sabalapan saméméh ahirna dirina pindah ka Benetton.

Di Benetton, Schumi meunang munggarannana taun 1992 di GP Belgia. Teras pas taun 1994, Schumi ngaraih gelar dunia pertamana. Di 1995, Schumi mertahankeun gelarna masih babarengan jeung tim Benetton.

Taun 1996, Schumi ngalih ka tim Ferrari. Dirina tuluy janten juara dunia ti taun 2000 tepi ka 2004. Schumi pangsiun ti F1 ahir 2006. Ayeuna Schumi masih aktif di Ferrari tapi ngan saukur janten manajer jeung mentor pikeun dua pembalap Ferrari ayeuna, Felipe Massa sareng Kimi Raikkonen.

Karir 
 Debut GP: Belgia 1991
 Tampil: 250 kali
 Start GP: 249 kali (gagal start di GP Prancis 1996)
 Meunang: 91 kali
 Pole: 68 kali
 Total poin: 1369 (termasuk anu didiskualifikasi taun 1997)
 Juara dunia: 7 kali

Musim ka Musim 
 1984 - Juara Junior Kart Jerman
 1985 - Juara Junior Kart Jerman, Gabung di kejuaraan dunia
 1986 - Karting Jerman, ka-3 / Karting Eropa, ka-3
 1987 - Juara Karting Jerman jeung Eropa
 1988 - Juara Formula Koenig / FF1600 Eropa, ka-2 / FF1600 Jerman, ka-6
 1989 - Formula 3 Jerman, ka-3
 1990 - Prototypes, ka-5 (21 poin) / Juara F3 Jerman
 1991 - Prototypes, ka-9 (43 poin) / Jordan (1 balapan) jeung tim Benetton, ka-12 (4 poin)
 1992 - Formula 1 (Benetton), ka-3 (53 poin)
 1993 - Formula 1 (Benetton), ka-4 (52 poin)
 1994 - Formula 1 (Benetton), Juara Dunia (92 poin)
 1995 - Formula 1 (Benetton), Juara Dunia (102 poin)
 1996 - Formula 1 (Ferrari), ka-3 (59 poin)
 1997 - Formula 1 (Ferrari), ka-2 (78 poin), didiskualifikasi ku sabab insiden Jerez
 1998 - Formula 1 (Ferrari), ka-2 (86 poin)
 1999 - Formula 1 (Ferrari), ka-5 (44 poin)
 2000 - Formula 1 (Ferrari), Juara Dunia (108 poin)
 2001 - Formula 1 (Ferrari), Juara Dunia (123 poin)
 2002 - Formula 1 (Ferrari), Juara Dunia (144 poin)
 2003 - Formula 1 (Ferrari), Juara Dunia (93 poin)
 2004 - Formula 1 (Ferrari), Juara Dunia (148 poin)
 2005 - Formula 1 (Ferrari), ka-3 (62 poin)
 2006 - Formula 1 (Ferrari), ka-2 (121 poin)
 2007 - Ferrari (Staff)
 2008 - Ferrari (Staff)
 2009 - Ferrari (Staff)
 2010 - Formula 1 (Mercedes GP)

Kaca Kaluar 
 Situs resmi
 Situs resmi Ferrari
 Situs Ferrari F1 ku Shell 

Tukang balap F1
Prasasti Cidanghiyang nyaéta salah sahiji prasasti anu asalna ti karajaan Tarumanagara sarta perenahna di wewengkon Pandéglang.

Perenah
Prasasti Cidanghiyang perenahna di sisii (walungan) Cidanghiyang di désa Lebak, kacamatan Munjul, kabupatén Pandéglang. Koordinat patempatan prasasti ieu téh 0°55’40,54” BB (ti Jakarta) sarta 6°38,27’57”

Panimuan
Prasasti Cidanghiyang dilaporkeun munggaran ku Toebagus Roesjan ka Dines Purbakala taun 1947 (OV 1949:10), tapi ditalungtik munggaran dina taun 1954.

Rupa bahan
Prasasti Cidanghiyang dipahatkan dina batu alam (3 x 2 x 2 méter).

Eusi
Prasasti Cidanghiyang ditulis maké aksara Pallawa anu disusun dina wangun siloka basa Sansakerta kalayan métrum Anustubh (wangun aksarana nu sarupa jeung anu digoréskan dina Prasasti Tugu ti mangsa nu sarua).

Tulisan:
Vikranto ‘yam vanipateh/prabhuh satya parakramah 
narendra ddhvajabhutena/ srimatah purnnawvarmanah

Tarjamahan:
“Ieu nyaéta tanda kaperwiraan, kaagungan, sarta wawanén anu saéstuna ti raja dunya, anu Mulia Purnnawarmman anu jadi panji sakabéh raja”.

Tumbu kaluar
 Dadaran atmoon ngeunaan prasasti di Sunda

Tempo ogé
Prasasti di Tatar Sunda
Prasasti Tugu

Rujukan
Richadiana Kartakusuma (1991), Anekaragam Bahasa Prasastidi Jawa Barat Pada Abad Ke-5 Masehi sampai Ke-16 Masehi: Suatu Kajian Tentang Munculnya Bahasa Sunda. Tesis (nu diajéngkeun salaku sarat pikeun meunangkeun gelar Magister dina widang Arkéologi). Fakultas Pasca Sarjana Universitas Indonésia. 
OV (Oudheidkundige Verslag) 1949; 1950:20 
Laporan Tahunan Dinas Purbakala taun 1954; l962: 5-6
Bambang Soemadio (editor), Sejarah Nasional Indonésia II, Jaman Kuna. Jakarta: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan l975:42-43: l984:42
Saleh Danasasmita et.al. Rintisan Penelusuran Masa Silam: Sejarah Jawa Barat, II. Bandung l984:1
Peta Topografi: HIND 1090, Sheet 34/XXXIII-C, l945

Jambu
Sajarah Sunda
Prasasti
Prasasti Muara Cianten atawa Prasasti Pasir Muara nyaéta salah sahiji prasasti titilar karajaan Tarumanagara

Perenah
Prasasti Muara Cianten perenahna di sisi(walungan) Cisadané deukeut Muara Cianten nu baheula dipikawanoh kalawan sebutan prasasti Pasir Muara (Pasiran Muara) alatan memang asup ka wewengkon kampung Pasirmuara.

Rupa bahan
Prasasti Muara Cianten dipahat dina batu alam nu badag kalayan ukuran 2.70 x 1.40 x 140 m3. Titilar sajarah ieu disebut prasasti alatan memang aya guratan sanajan mangrupa pahatan gambar sulur-suluran (pilin) atawa tamiang anu kaluar tina beuti.

Panimuan
Prasasti ieu munggaran kapanggih ku N.W.Hoepermans dina taun 1864.

Tempo ogé
 Tarumanagara

Tumbu kaluar
 Dadaran atmoon ngeunaan prasasti di Sunda

Rujukan
 Richadiana Kartakusuma (1991), Anekaragam Bahasa Prasastidi Jawa Kulon Pada Abad Ke-5 Masehi sampai Ke-16 Masehi: Suatu Kajian Tentang Munculnya Bahasa Sunda. Tesis (nu diajéngkeun salaku sarat pikeun meunangkeun gelar Magister dina widang  Arkéologi). Fakultas Pasca Sarjana Universitas Indonésia.
H.P.Hoepermans “Hindoe-oudheden va Java (1864)” ROD 1913:74
J.F.G.Brumund “Bijdragen tot de kennis va het Hindoeisme op Java” VBG.XXXIII 1868:63-64
H. Kern “Eenige Oude Sanskrit-opschrifte n van ‘t Maleische-schiereil and” VMKAWL 3(1).1884:9
N.J.Krom “Inventaris der Hindoe-oudheden” ROD. 1914, l915:28-29 (dina jero katérangan atawa cutatan nomer 59)
P.J.Veth, Java II. 1878:46
R.D.M.Verbeek “Oudheden van Java” VBG. XLVI. 1891:30-31.
Bambang Soemadio (et.al. editor) Sejarah Nasional Indonésia II, Jaman Kuna. Jakarta: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan l975:39-40; l984:40

Muara Cianten
Sajarah Sunda
Situs arkéologi Sunda
Prasasti
Prasasti Pasir Awi atawa Prasasti Ciampéa nyaéta salah sahiji prasasti titilar karajaan Tarumanagara

Perenah
Prasasti Pasir Awi perenahna di lamping kidul Pasir Awi (± 559m lbl) di wewengkon leuweung pagunungan Cipamingkis, désa Sukamakmur, kacamatan Jonggol, kabupatén Bogor persisna dina koordinat 0°10’37,29” BB (ti Jakarta) sarta 6°32’27,57”

Rupa bahan
Prasasti Pasir Awi geus dipikanyaho saprak taun 1867 sarta dilaporkeun minangka prasasti Ciampéa. Titilar sajarah ieu dipahat dina batu alam.

Eusi
Prasasti Pasir Awi ngandung gambar dahan jeung régang sarta dangdaunnan jeung bungbuahan (lain aksara) ogé ngandung gambar sapasang tapak suku.

Panimuan
Prasasti ieu munggaran kapanggih ku N.W.Hoepermans dina taun 1864.

Tempo ogé
 Tarumanagara

Tumbu kaluar
 Dadaran atmoon ngeunaan prasasti di Sunda

Rujukan
 Richadiana Kartakusuma (1991), Anekaragam Bahasa Prasastidi Jawa Kulon Pada Abad Ke-5 Masehi sampai Ke-16 Masehi: Suatu Kajian Tentang Munculnya Bahasa Sunda. Tesis (nu diajéngkeun salaku sarat pikeun meunangkeun gelar Magister dina widang  Arkéologi). Fakultas Pasca Sarjana Universitas Indonésia.
N.J.Krom “Inventaris der Hindoe-oudheden” ROD. 1914, l915:28-29 (dina jero katerangan atawa cutatan nomer 69)
R.D.M.Verbeek “Oudheden van Java” VBG. XLVI. 1891:30-31.

Pasir Awi
Sajarah Sunda
Situs arkéologi Sunda
Prasasti
Prasasti Mandiwunga nyaéta salah sahiji prasasti titilar Galuh.

Perenah
Prasasti Mandiwunga dituliskeun dina hiji batu sarta kapanggih dina taun 1985 di désa Cipadung, Kacamatan Cisaga, Ciamis. Kiwari prasasti ieu ditunda di musieum nagri Sri Baduga , di Bandung, Jawa Kulon.

Rupa bahan

Prasasti Mandiwunga dijieun tina batu alam. Bagian luhur prasasti ieu pites sarta ukuran anu aya ayeuna (sanggeus pites) nyaéta luhur 70 cm x rubak 14–26 cm sarta kandel antara 4-5-10 cm.

Panimuan
Prasasti Mandiwungan munggaran disalabarkeun ku Dirman Surachmat dina forum Seminar Sajarah Nasional IV di Yogyakarta dina taun 1985. Tapi transkripsi sarta pedaranana tacan sampurna. Satuluyna prasasti ieu ditranskripsi deui ku Richadiana Kartakusuma dina taun 1991. Hasil transkripsina ditepikeun langsung ka pihak musieum satempat.

Eusi
Prasasti Mandiwungan ngandung lima jajar tulisan dina aksara sarta bahasa Sunda Buhun kalawan transkripsi saperti kieu:

mangsa krsna paksa
nawami haryang
pon wrehaspati wa
ra tatkala sima ri
mandiwunga……….

Tarjamahan tina tulisan kasebut nyaéta:

Bulan paro poék tanggal 9,
(sadwara:paringkela n) Haryang
(pancawara/pasaran) Pon, (saptawara) Kemis
Mangsa harita pisan wewengkon sima (perdikan) di
Mandiwunga………………..

Tempo ogé
Karajaan Sunda Galuh

Rujukan
Richadiana Kartakusuma (1991), Anekaragam Bahasa Prasastidi Jawa Kulon Pada Abad Ke-5 Masehi sampai Ke-16 Masehi: Suatu Kajian Tentang Munculnya Bahasa Sunda. Tesis (nu diajéngkeun salaku sarat pikeun meunangkeun gelar Magister dina widang Arkéologi). Fakultas Pasca Sarjana Universitas Indonesia.

Sajarah Sunda
Mandiwunga
Situs arkéologi Sunda
Prasasti
Prasasti Huludayeuh nyaéta salah sahiji prasasti anu dikaluarkeun ku Jayadéwata, Raja Sunda, maké aksara Sunda Kuna anu sarupa jeung prasasti Batutulis.

Perenah
Prasasti Huludayeuh aya di tengah pasawahan di kampung Huludayeuh, Désa Cikalahang, Sumber – Cirebon.

Panimuan
Prasasti Huludayeuh geus lila dipikanyaho ku nu nyicingan patempatan sabudeureun ieu prasasti tapi pikeun golongan ahli sajarah sarta arkéologi kakara dipikanyaho dina bulan Séptember taun 1991. Prasasti ieu disalabarkeun dina média citak Koran  Pikiran Rakyat dina tanggal 11 Séptémber 1991 sarta Koran Kompas dina tanggal 12 Séptémber 1991.

Rupa bahan 
Prasasti Huludayeuh dipahatkeun dina batu alam. Batu prasasti anu aya ayeuna ukuranana nyaéta luhur 75 cm x rubak 36 cm x kandel 20 cm.

Eusi
Prasasti Huludayeuh eusina 11 jajar tulisan nu maké aksara sarta basa Sunda Kuna, tapi hanjakal batu prasasti kasebut mangsa munggaran kapanggih geus henteu gembleng deui alatan sawatara batuna peupeus antukna aksarana milu leungit. Kitu ogé  beungeut batuna geus pohara garah sarta tulisanana réa anu milu laas antukna lolobana eusina henteu bisa dipikanyaho. Pikeun hasil samentara, transkripsi anu dipigawé nyaéta kieu:

…………..tra….na….
………..sri mahharaja ratu 
haji di pkwan sya sang ratu
dewata ogé/ mangsa sya……..
……..ngretakeun bumi ngaha……
….....lipukkeun/ bumi ngaha……
..ngarah sang di susuk/ lampu…
…….i ngareubhkeun/ ikang….ka…
susi padakah. Ngalasan…
na udugbasu. mipataka…….
is/nikang basa ogé….

Fragmén prasasti kasebut sacara gurat badag nyaritakeun ngeunaan Sri Maharaja Ratu Haji di Pakwan Sya Sang Ratu Déwata anu patali jeung usaha-usahana ngamakmurkeun nagarana.

Tempo ogé
Karajaan Sunda

Bacaeun
Richadiana Kartakusuma. 1991. Anekaragam Bahasa Prasasti di Jawa Barat pada Abad ke-5 Masehi sampai ke-16 Masehi: Suatu Kajian Tentang Munculnya Bahasa Sunda. Tésis S-2. Fakultas Pasca Sarjana Universitas Indonesia, Jakarta.

Rujukan

Sajarah Sunda
Huludayeuh
Situs arkéologi Sunda
Situs Budaya
Kategori :Prasasti
Prasasti Pasir Datar nyaéta salah sahiji prasasti titilar Karajaan Sunda.

Perenah 
Prasasti Pasir Datar katimu dipakébonan Kopi di Pasir Datar, Cisandé, Sukabumi dina taun 1872 (NBG 1872, al 165; 1873, kaca 60 sarta 94). Nurutkeun N.J.Krom, prasasti ieu ditunda di Musieum Nasional Jakarta (l914:60).

Rupa bahan 
Prasasti Pasir Datar dijieun tina batu alam.

Eusi 
Prasasti Pasir Datar tacan ditranskripsi antukna tacan dipikanyaho eusina.

Tempo ogé
Karajaan Sunda

Rujukan
Richadiana Kartakusuma (1991), Anekaragam Bahasa Prasasti di Jawa Barat Pada Abad Ke-5 Masehi sampai Ke-16 Masehi: Suatu Kajian Tentang Munculnya Bahasa Sunda. Tesis (nu diajéngkeun salaku sarat pikeun meunangkeun gelar Magister dina widang Arkéologi). Fakultas Pasca Sarjana Universitas Indonesia.

Sajarah Sunda
Pasir Datar
Situs arkéologi Sunda
Prasasti Cikajang nyaéta salah sahiji prasasti titilar Galuh.

Perenah 
Prasasti Cikajang kapanggih di wewengkon Pakebonan Entéh di Cikajang, di lamping baratdaya Gunung Cikuray.

Rupa bahan 
Prasasti Cikajang dipahatkan dina batu alam nu ukuranana 1,5 x 1,5 m2.

Eusi 
Prasasti Cikajang eusina tilu jajar tulisan nu maké aksara sarta basa Sunda Kuna, kawas aksara dina prasasti Kawali (Noorduyn l988).

Transkripsi tina tulisan kasebut nyaéta kieu:

Bhagi bhagya 
ka 
nu ngaliwat

J.Noorduyn (Ahli Sunda berkebangsaan Walanda) nyangsikeun kaaslian prasasti ieu; ceuk manéhna “kamungkinan” prasasti ieu dijieun ku K.F.Holle dina raraga ngabagéakeun kadatangan sémahna waktu harita, nyaéta H.N.van der Tuuk, anu nganjang ka Pakebonan Entéh milik K.F.Holle di wewengkon Waspada (Garut) dina taun 1870-an (Noorduyn 1988:308-311)

Tempo ogé 
Karajaan Galuh

Tempo ogé
Karajaan Galuh

Rujukan
Richadiana Kartakusuma (1991), Anekaragam Bahasa Prasastidi Jawa Barat Pada Abad Ke-5 Masehi sampai Ke-16 Masehi: Suatu Kajian Tentang Munculnya Bahasa Sunda. Tesis (nu diajéngkeun salaku sarat pikeun meunangkeun gelar Magister dina widang Arkéologi). Fakultas Pasca Sarjana Universitas Indonesia.

Sajarah Sunda
Cikajang
Situs arkéologi Sunda
Prasasti
Prasasti Galuh nyaéta salah sahiji prasasti titilar Galuh.

Perenah 
Prasasti Galuh disimpen di Musieum Nasional kalayan nomer inventaris D.29.

Rupa bahan 
Prasasti Galuh dipahatkan dina batu walungan kalayan wangunan alami nu ukuranana (±) luhur 51 x rubak 33 x kandel 4–19 cm.

Eusi 
Prasasti Galuh diwangun ku tilu jajar tulisan nu maké aksara sarta bahasa Sunda Buhun tanpa pananggalan. Tapi, tina wanda sarta wangunan aksarana, prasasti ieu ditorah asalna ti abad 14-15 Masehi (W.P.Groeneveldt 1887:383; G.P.Rouffaer l909: LXXXIX: N.J.Krom l914: 98-99). Batu dina bagian anu mangrupa awal tulisan pites antukna sabagian aksarana leungit. Transkripsi ringkes tina prasasti ieu dipigawé ku J.L.A.Brandes (l887: 383; 1913: 264). Eusina kacida ringkes sarta mangrupa candrasangkala (pananggalan anu disusun ku kalimah anu ngandung angka nu tangtu), nyaéta:

[wa]ra lolong
Mahisa
hire

Tempo ogé
Karajaan Galuh

Rujukan
Richadiana Kartakusuma (1991), Anekaragam Bahasa Prasastidi Jawa Barat Pada Abad Ke-5 Masehi sampai Ke-16 Masehi: Suatu Kajian Tentang Munculnya Bahasa Sunda. Tesis (nu diajéngkeun salaku sarat pikeun meunangkeun gelar Magister dina widang Arkéologi). Fakultas Pasca Sarjana Universitas Indonesia.

Sajarah Sunda
Galuh
Kélor, atawa Moringa oleifera nyaéta varietas tina genus moringa anu paling loba dipelak. Ieu tutuwuhan mangrupa kulawarga moringaceae. Tutuwuhan ieu mangrupa tangkal sayur nu loba ngandung gizi nu loba mangfaatna.

Déskripsi
Kélor (Moringa oleivera) tumuwuh dina wangun tangkal, umur panjang (perenia) nu jangkungna 7–12 m. Batang kai 
(lignosus), tegak, warna bodas kotor, kulit ipis, luarna kasar. Cabangna simpodial, arah cabangna lempeng atawa nyéngkong, osok tumuwuh lempeng atawa manjang. Daun majemuk, tangkaina panjang, nyusun bubukuan (alternate), anak daunna gasal (imparipinnatus), daun keur ngora warnana héjo ngora - sanggeus kolot jadi héjo kolot, wangu daunna oval, panjang 1–2 cm,lébar 1–2 cm, ipis leuleus, tungtung  jeung sisina mintul (obtusus), sisi luar luhur jeung handapna lemes. Kembang kaluar dina kélék daun (axillaris), tangkaina panjang, kalopak warna bodas rada krem, ngaluarkeun ambeu anu has. Buah kélor bentukna panjang segi tiga, panjangna 20–60 cm, buah ngora warnana héjo, sanggeus kolot jadi coklat, wangun sikina buleud warna coklat kahideungan, buahan sanggeus umurna 12-18 bulan. Akar tunggang, warna bodas, ngagedéan kawas lobak. Ngalobakeuna bisa sacara generatif (siki) atawa vegetatif (sték batang). Tumuwuh boh di dataran handap atawa luhur nepi ka luhur kurang leuwih 1000 m dpl, loba dipelak salaku tapel wates atawa pager di buruan imah atawa kebon.

Mangfaat
Organisasi kaséhatan dunya (WHO) nyarankeun pikeun barudak jeung orok anu masih dina mangsa tumuwuh piekun ngonsumsi ieu karana alusna mangfaat daun kélor, ku sabab geuning ngandung:
Daun kélor dipikaweruh ngandung Potasium tilu kali ti batan cau.
Ngandung Kalsium ogé anu lobana opat kali leuwih loba ti batan jeruk.
Ngandung Vitamin C tujuh kali ti batan jeruk.
Ngandung Vitamin A opat kali leuwih loba ti batan wortel.
Ngandung protéin ogé dua kali ti batan susu.

Referensi

Tutuwuhan
Moringaceae
Karbon dioksida (rumus kimia: ) nyaéta sanyawa kimia nu diwangun ku dua atom oksigén nu kabeungkeut kovalén ku hiji atom karbon.  Dina kaayaan baku, ieu sanyawaan aya dina wujud gas. Di atmosfir, kadarna kira-kira 383 ppm dumasar eusi. Karbon dioksida téh kaasup salah sahiji gas rumah kaca, ku sabab nembuskeun cahya katempo tapi nyerep infrabeureum.

Karbon dioksida dihasilkeun ku sato, tutuwuhan, fungi, jeung mikroorganismeu dina prosés réspirasi sarta dipaké ku tutuwuhan dina fotosintésis pikeun ngahasilkeun gula. Ku kituna, ieu sanyawa téh kaasup komponén utama daur karbon. Lian ti prosés kimia séjénna, karbon dioksida ogé dihasilkeun tina durukan suluh fosil atawa matéri tutuwuhan. Karbon dioksida anorganik dikaluarkeun ku gunung berapi jeung prosés géotermal sarupaning cipanas.Karbon dioksida aya oge dina gas alam. Salah sahiji teknik na disebut CO2 Removal from Natural Gas Technology nganggo molecular sieve.

Karbon dioksida teu boga wujud cair dina tekanan handapeun 5,1 atm, tapi padet dina suhu kurang ti -78 °C. Dina bentuk padetna, karbon dioksida ilahar disebut dry ice (és garing).

 téh oksida asam: leyuranana ngarobah kertas litmus tina bulao jadi kayas.

Karbon dioksida cair ukur bisa kabentuk dina kaayaan tekanan leuwih ti 5,1 atm; titik tripel karbon dioksida kira 518 kPa dina suhu -56,6 °C (tempo diagram), sedengkeun titik kritisna 7,38 MPa dina suhu 31,1 °C.

Bentuk padet karbon dioksida lianna bisa kabentuk dina kaayaan husus, bentukna amorf kawas kaca, disebut karbonia amorf ( nu geus dipanaskeun ditiiskeun dina tekanan 40–48 GPa atawa kira 400.000 atm. Papanggihan ieu kabuktian ku téori yén karbon dioksida bisa aya dina bentuk gelas sarupa jeung famili unsurna, sarupaning silikon (gelas silika) jeung germanium, ngan karbonia mah teu stabil dina kaayaan biasa.

Mangpaat 

Karbon dioksida dipaké di industri pangan, industri oli, jeung industri kimia. Industri milih ieu gas ku sabab murah jeung teu kaduruk.

Baca ogé 
 Réaksi Bosch
 Daur karbon
 Karbon monoksida
 Jagat nyongkab
 Réaksi Sabatier

Rujukan

Tumbu kaluar 
 
  Carbon Dioxide Properties, Uses, Applications
 Pressure-Temperature phase diagram for carbon dioxide 
 Molview from bluerhinos.co.uk  Tempo Karbon dioksida wangun 3D
 Dry Ice information
 Trends in Atmospheric Carbon Dioxide (NOAA)
 Phase Diagram of Carbon Dioxide 
 Experiment 071 -- Triple Point Phase Transition for Carbon Dioxide 
  as a natural refrigerant - FAQs 
 Methods to reduce carbon dioxide emmisions from power plants
 Proses pemurnian gas alam

Kimia
Daur atawa siklus karbon nujul ka daur biogéokimia silih tukeurna karbon di antara biosfir, géosfir, hidrosfir, jeung atmosfir Bumi. Ieu daur biasana dianggap salaku opat sumber utama karbon. Reserviorna nyaéta atmosfir, biosfir darat (biasana ngawengku sistem cidarat jeung bahan organik teu hirup sarupaning karbon taneuh), jaladri (nu ngawengku karbon anorganik puyar jeung biota laut), sarta sédimén (ngawengku suluh fosil). Gerak karbon taunan, silih tukeur karbon antarreservoir, lumangsung alatan ayana rupa-rupa kajadian kimiawi, fisik, géologis, jeung biologis. 'Balong' karbon pangbadagna nu deukeut ka beungeut Bumi aya di sagara, najan nu di sagara jero mah hésé silih tukeurna jeung atmosfir.

Anggaran karbon sajagat (global carbon budget) hartina kasaimbangan silih tukeur (asup jeung kaluar) karbon antara reservoir-reservoir atawa antara hiji jalur siklus. Uji anggaran karbon hiji balong atawa reservoir bisa ngukur naha éta balong téh sumber atawa pamiceunan karbon dioksida.

Di atmosfir 
Di atmosfir Bumi, karbon utamana aya dina wangun gas karbon dioksida (). Najan kadarna di atmosfir saeutik pisan (kira 0,04% dina molar), karbon boga pancén penting pikeun ngadukung kahirupan. Gas lianna di atmosfir nu ngandung karbon di antarana métana jeung klorofluorokarbon. Kandungan gas rumah kaca nu beuki nérékél dina jangka sababaraha dékadeu, sacara téoritis milu nyumbang ka jagat nyongkab.

Karbon diala ti atmosfir maké sababaraha cara:
 Mun panonpoé moncorong, tutuwuhan ngayakeun fotosintésis pikeun ngarobah karbon dioksida jadi karbohidrat, sakaligus ngaleupaskeun oksigén.
 Dina beungeut sagara nepi ka kutub, cilaut leuwih tiis sahingga leuwih loba ngandung asam karbonat ( leuwih gampang leyur).

Rujukan

Bacaan salajengna 
   - article about the missing carbon sink

Tumbu kaluar 
 Carbon Cycle Science Program 
 NOAA's Carbon Cycle Greenhouse Gases Group
 Global Carbon Project - initiative of the Earth System Science Partnership
 UNEP - The present carbon cycle - Climate Change  - kadar jeung aliran karbon

Géokimia
Fotosintésis
Biologi taneuh
Kimia taneuh
Daur
Biogéografi
Hymenoptera mangrupa salah sahiji ordo gedé insékta nu ngawengku Symphyta jeung Apocryta (seungseureudan jeung sireum). Ngaranna dicokot tina jangjang insékta nu ipis, nu diturunkeun tina basa Yunani Kuna ὑμήν (humẽn): mémbran jeung πτερόν (pteron): jangjang. Jangjang hareup jeung disambungkeun ku runtuyan kait nu disebut hamuli.

Nu bikang boga jarum ovipositor husus pikeun ngasupkeun endog ka jero sayang liang. Ovipositor ieu robah jadi panyeureud. Ieu insékta ngalaman métamorfosis lengkep: hambalan larva mirip hileud jeung cicing dina kepongpong méméh sawawa (baca holométabolismeu).

Rujukan

Tumbu kaluar 
Umum
 Hymenoptera Information System (German)
 Hymenoptera of North America - large format reference photographs, descriptions, taxonomy
 International Society of Hymenopterists
 Bees, Wasps and Ants Recording Society (UK)
 Ants Photo Gallery (RU)
 Fossil insects in Russia
 International Palaeoentomological Society
 Sphecos Forum for Aculeate Hymenopterra
 Hymenoptera images on MorphBank, a biological image database

Sistematika
 Hymenopteran Systematics

Béréndélan Régional
 Insetos dos Brazil
 New Zealand Hymenoptera 
 Waspweb  Gambar-gambar alus Hymenoptera Afrotropis

Endopterygota
Urang Indo (Basa Indonésia: Orang Indo, , ) nyaéta hiji istilah kanggo turunan urang Walanda (atanapi Éropa sacara umum) sareng urang pribumi Malayu atanapi urang Cina-Indonésia. Tapi kiwari istilah ieu kadang-kadang dipaké kanggo nyebatkeun rahayat Indonésia, singgetan tina urang Indonesia.

Di Walanda loba urang Indo nu dongkap ka nagri Walanda ieu taun 1950-an. Ayeuna atos aya sajumlah kira-kira 1,5 juta jiwa.

Daptar urang Indo bekén 
 Anneke Grönloh
 Tante Lien
 Sandra Remer
 Katja Schuurman
 Georgine Verbaan

Éropa-Indonésia
Data strobe encoding (atawa D/S encoding) nyaéta hiji pola nyandikeun keur ngirimkeun data dina sirkuit digital.
D/S encoding maké dua jalur sinyal (contona kawat-kawat dina kabel atawa jalur dina printed circuit board), Data jeung Strobe. Boga pasipatan yén Data atawa Strobe robah ajén logisna dina hiji siklus clock, tapi tara duanana.
Hal ieu ngagampangkeun clock recovery kalayan toleransi jitter nu hadé ku jalan nga-XOR-keun dua ajén jalur sinyal.

Data strobe encoding munggaran dipaké dina Standar IEEE 1355 tur dipaké dina jalur sinyal dina SpaceWire jeung IEEE 1394 (katelah ogé sistim FireWire 400).

Gray code nyaéta kode séjénna nu sok ngarobah hiji ajén logis, tapi tara leuwih ti hiji.

Kode jalur
Frank Gray nyaéta hiji ahli fisika jeung panalungtik di Bell Labs nu nyieun sababaraha inovasi dina television, boh mekanis atawa elektronis, sarta dipieling alatan Gray code-na.

Gray code, atawa kode biner nu direfleksikeun, mucunghul dina paten Gray taun 1953, nyaéta sistim panomeran biner nu mindeng dipaké dina elektronika, sarta loba panerapanana dina matematika.

Gray naratas panalungtikan dina ngamekarkeun televisi; anjeunna ngusulkeun wangun awal "flying spot scanner" keur sistim TV heubeul taun 1927, sarta mantuan ngamekarkeun sistim TV scan mekanis dua jalur taun 1930.

Babarengan jeung Pierre Mertz, Gray nulis paper klasik dina matematika sisitim raster scan taun 1934.  anjeunna tuluy ilubiung dina mangsa munggaran révolusidigital, bareng jeung Raymond W. Séars, William M. Goodall, John Robinson Pierce, jeung liana di Bell Labs, ku jalan nyadiakeun kode biner nu dipaké ku Séars dina solobong PCM-na, hiji solobong defleksi sinae nu tipena dikolaborasi ku Séars jeung Pierce, nu dipaké dina Televisi Goodall maké modulasi kode pulsa (pulse code modulation, PCM)".

Paten lianna

Bareng jeung Herbert E. Ives minangka pamanggih bareng, Gray ngoropakkeung dua paten AS taun 1927: "Electro-optical system" (US 2,037,471, issued Apr. 14, 1936) jeung "Electro-optical transmission" (US 1,759,504, issued May 20, 1930), sarta hiji nu maké ngaranna: "Television system" (US 2,113,254, issued Apr. 5 1938). anjeunna matenkeun loba timuan nu meh sarua lianna sababaraha taun satuluyna.

Rujukan

Tumbu luar

 Science Newsletter, April 16, 1927 (reproduced at Science News Online) "How New Television Process Works" with Gray's flying-spot scanner innovation
 Two Way Television  1930 booklet by AT&T, with photo of Frank Gray 

Nu taun babarna teu kanyahoan
Élmuwan di Bell Labs
Extremely low frequency (ELF) nyaéta pita frékuénsi radio mimiti 3 nepi ka 30Hz.

Pamangpaatan
ELF dipaké ku Angkatan Laut Amérika Sarikat pikeun ngalaksanakeun telekomunikasi jeung kapal selam nu aya di handapeun beungeut cai. Alatan konduktivitas listrik cai uyah, kapal selam teu katembus ku lolobana komunikasi éléktromagnétik. Tapi sinyal dina ELF bisa nembus leuwih jero. Tingkat transmisi data anu pondok dina ukuran sababaraha aksara pér menit, ngawatesan pamakéanana pikeun saluran komunikasi. Umumna sinyal ELF dipaké pikeun maréntahkeun kapal selam sangkan indit kana jejero periskop sarta ngamimitian sawatara wangun kontak séjénna. Tempo ogé: komunikasi jeung kapal selam.

Salah sahiji pasualan anu mecenghul waktu mancarkeun frékuénsi ELF nyaéta ukuran anteneu. Pikeun ngirimkeun talatah internasional ku cara maké frékuénsi ELF, diperlukeun anteneu nu kacida badagna. AS miara 2 tempat, di Leuweung Nasional Chequamegon, Wisconsin sarta Leuweung Nagari Escanaba, Michigan, nepi ka kabéhanana dirakrak dina bulan Séptémber 2004 katompernakeun. Kadua tempat éta ngagunakeun kawat listrik panjang minangka anteneuna, dina jarak ti 14 nepi ka 28 mil (22,5 nepi ka 45 kilométer). Alatan anteneu anu henteu éfisién, mangka diperlukeun sajumlah gedé tanaga listrik pikeun ngajalankeun sistem ELF.

Geus aya sawatara kaprihatinan ngeunaan akibat ékologi anu dihasilkeun ku pamakéan frékuénsi ELF. Dina taun 1984 saurang hakim féderal ngeureunkeun konstruksi anteneu anu merlukeun leuwih réa studi lingkungan sarta kaséhatan. Pamadegan ieu ditampik ku pangadilan banding féderal ku alesan yén Angkatan Laut AS nganyatakeun geus méakkeun leuwih ti 25 juta dolar pikeun mariksa éfék médan éléktromagnétik kalayan hasil anu némbongkeun yén éfékna sarua jeung éfék anu diciptakeun ku jalur distribusi tanaga listrik standar. Pamadegan ieu teu ditarima ku unggal jelema.

Pamancar nu dijalankeun dina frékuénsi 20 Hz ogé kapanggih di méteran inspéksi jalur pipa. Sinyal anu dikirimkeun mindeng dipaké pikeun ngalacak méteran inspéksi jalur pipa waktu macét dina jalur pipa.

Patén
 Tanner, R. L., U.S. Patent 3215937  "Extremely low-frequency antenna". 1965. 
 Hansell, Clarence W., U.S. Patent 2389432 , "Communication system by pulses through the Earth".

Tempo ogé
 Komunikasi jeung kapal selam 
 Spéktrum éléktromagnétik 
 Résonansi Schumann 
 TACAMO 
 Daptar singgetan 
 éfék kulit

Rujukan sarta tumbu luar
 "Radio waves below 22kHz: Nature's singals and strange emission at very low frequency" – loka anu mengkhususkan diri dina sinyal frékuénsi lemah. 
 Jacobsen, Trond, "ZEVS, the Russian 82 Hz ELF transmitter: A Extrem Low Frequency transmission-system, using the real longwaves" ALFLAB, Halden, Norwegia. 
 Non-ionizing Radiation, Part 1: Static and Extremely Low-frequency (ELF) Electric and Magnetic Fields (2002) ku IARC. 
 A summary of the previous report ku Greenfacts. 
 NASA live streaming ELF -> VLF Receiver 

Spektrum radio
Odéng (Lat. Apis dorsata) nyaéta nyiruan ti Asia kidul jeung tenggara nu hirup di leuweung. Subspésiés nu pangbadagna nyaéta Apis dorsata laboriosa ti Himalaya - ilaharna mah kira ukur 17–20 mm (ampir sainci). Nyayangna di tempat nu laluhur jauh ti lemah tapi nembrak. Ieu gegeremet gangas kacida antukna teu bisa diingu. Sakoloni sayangna bisa nepi ka saméter pasagi nu teu weléh digembrong. Sayangna sok pipindahan kumaha usum, tapi kadang sok balik deui ka sayangna nu ti heula ditinggalkeun.

Najan gangas, masarakat sok ngala madu jeung lilinna. Pikeun nyingkahan panarajang odéngna, masarakat biasana sok ngahaseupan sayangna ku sarupaning tutuwuhan anu jétu ngusir odéng.

Subspésiés  
Engel (1999) nyindekkeun sababaraha subspésiés:
Apis dorsata dorsata; utamana aya di India
Apis dorsata binghami Cockerell; ti Indonesia jeung Malaysia 
Apis dorsata breviligula Maa; ti Filipina
Apis dorsata laboriosa Fabricius; ti Himalaya, tapi aya ogé di Myanmar, Laos, jeung Cina béh kidul.

Ngeunaan babagian subspésiés, sababaraha ahli nyebutkeun perluna panalungtikan leuwih jero, sabab bisa jadi spésiésna misah (Arias & Sheppard 2005).

Rujukan 
  (2005): Phylogenetic relationships of honey bees (Hymenoptera:Apinae:Apini) inferred from nucléar and mitochondrial DNA sequence data. Molecular Phylogenetics and Evolution 37(1): 25–35. . Erratum in Molecular Phylogenetics and Evolution 40(1): 315. 
  (1999): The taxonomy of recent and fossil honey bees (Hymenoptera: Apidae: Apis). Journal of Hymenoptera Research 8: 165-196.
 Jaringan Mitra Simpang Tilu. "Pandangan masyarakat terhadap kawasan cagar alam Simpang dan Tilu. Yayasan Ciungwanara, Bandung.

Seungseureudan
Hymenoptera
Sasatoan
Bangbara (genus Xylocopa dina subfamili Xylocopinae) nyaéta nyiruan gedé, buluan awakna biasana hideung meles atawa wulung nu sumebar di sakuliah dunya. Aya kira 500 spésiés bangbara dina 31 subgenera. Dina basa Inggris, ieu gegeremet dingaranan carpenter bee ku sabab ampir kabéhanana ngaliang dina kai paéh, awi, atawa tihang (iwal subgenus Proxylocopa nu nyayang dina taneuh).

Ciri 

Sababaraha spésiés bangbara hirup saliang jeung anak atawa dulurna sasama bikang. Najan ngaliangan kai, tapi bangbara teu ngabalukarkeun karuksakan anu parna ku sabab liangna déét. Bangbara kawilang penting pikeun penyerbukan sababaraha jenis tutuwuhan kembangan.

Di Indonésia, sahanteuna ya dua spésiés bangbara: Xylocopa confusa jeung X. aerulea.

Paripolah 

Sacara umum, bangbara kaasup nu hirupna solitér, najan aya sababaraha spésiés nu nyayang babarengan atawa sayangna padeukeut. Mun aya sababaraha bikang sasayang, biasana sok aya babagi tugas: nu hiji ngajaga sayang, nu séjénna liar. Bangbara nyieun sayang ku cara ngaliang dina kai. Lawang asupna hiji, tapi ka jerona bisa nyagak. Bubuk kai urut ngaliang, lian ti dipiceun, ogé dipaké pikeun nyieun pinding antar sél. Liang dipaké sayang pikeun anak-anakna jeung pikeun neundeun néktar. Endogna kaitung badag dibandingkeun jeung bikangna, sarta minangka endog pangbadagna ti bangsa gegeremet.

Cara kawin bangbara aya dua rupa, nu bisa ditengetan ti conto jalu ti masing-masing spésiés. Jalu nu panonna badag kawinna ku cara néang bikangna atawa nunggu bikang nu ngaliwat. Nu hiji deui, hulu jaluna leutik, tapi dina mésosomana nyendul kelenjar nu ngaluarkeun féromon. Ieu zat kimia nu sumebar dina hawa téh bakal ngirut bikangna sangkan ngadeukeutan.

Tempo ogé 
 Éngang
 Kamarang
 Nyiruan
 Papanting
 Teuweul
 Tiwuan

Rujukan

Tumbu kaluar 
 United States Xylocopa  Identification Guide
 List of Species
Worldwide Species Map
 Close-up photos of a carpenter bee

Seungseureudan
Euis Komariah nyaéta salah saurang panembang Cianjuran jeung juru kawih degung. Lahir di Majalaya, Jawa Kulon, 9 September 1949. Tilar dunya tanggal 11 Agustus 2011, di kuburkeunna di Désa Wangi Sagara, Majalaya .

Karesepna kana tembang Sunda geus dimimitian saprak manéhna leutik. Malahan mah dina umur 9 taun manéhna téh geus pinter nembangkeun tembang-tembang Sunda. Kelas 4 SD, manéhna geus naék panggung jadi juru kawih. Euis nuluykeun sakolana ka SMP V Bandung (1962), satuluyna ka SMA Pasundan. Taun 1977, anjeunna pindah sakola jeung ka Sekolah Konservatori Karawitan (KOKAR) Sunda di Bandung. Di ieu tempat, Euis neuleuman atikan karawitan sacara formal.

Bakat Euis dipulas munggaran ku ku Ansorudin, pangaping pakumpulan seni Sunda di kampungna, Cipeujeun, Pacét, Majalaya. Di dieu, Euis diajar sagala rupa seni Sunda, hususna kawih. Bakat sarta karesepna ieu terus diasah waktu manéhna di SMP. ”Waktu éta manéhna ngamimitian siaran di RRI, hususna siaran Angkatan Bersenjata di mana nu ngajentréngkeun kacapina téh mang Ebar, sarta nu niup sulinga mang Engkos. Saprak wawuh jeung mang Ebar, euis mimiti mikawanoh sarta bisa nembangkeun tembang Sunda Cianjuran.

Sajumlah pasanggiri tembang Sunda kungsi diiluan. Dina ampir saban pasanggiri anu diiluan, pamajikan koréografer Sunda nu kawentar, Gugum Gumbira, ieu sok jadi jawara. Tapi anu pangnapelna dina haté manéhna mah nyaéta pasanggiri anu diayakeun ku Damas dina taun 1962, mangsa éta manéhna karék umur 13 taun. Dina kategori tembang Sunda cianjuran ieu manéhna jadi pinunjul kadua. Mémang, waktu éta Euis kakara mimiti miluan pasanggiri, sumawona tembang Cianjuran tacan lila diteuleuman. Pasanggiri Damas dua taun saterusna, 1964, rada istiméwa pikeun menéhna, alatan sakaligus miluan leuwih ti hiji katégori. Di dieu manéhna hasil meunangkeun sababaraha piala. Taun 1977 nyaéta taun pamungkas pikeun Euis miluan pasanggiri.

Sora indung ti opat anak awéwé ieu kacida halimpu. Sipat sorana pas pikeun nembangkeun tembang Sunda. Ngaliwatan grup seni Sunda ”Dewi Pramanik” tuluy ”Jugala” (grup seni Sunda sarta studio rékaman anu diadegkeun babarengan jeung salakina) Euis ngarékam tembang, kawih sarta degung. Sajaba ti éta, Euis ogé nyieun sababaraha lagu, anu kawentar di antarana nyaéta Kutamaya.

Minangka guru mamaos, Euis dipikawanoh tulatén nungtun murid-muridna dina ngawasa téknik vokal. Sawatara pangajén widang kasenian ditarima ku Euis. Dina taun 1988 manéhna dibawa ku Nano S. ngirilingan dayeuh-dayeuh di Jepang.

Euis Komariah tilar dunya di Rumah Sakit Santosa Bandung di tanggal 11 Agustus 2011 kira-kira jam 02.15 ku lantaran gering.

Tempo ogé 
Cianjuran
Degung

Rujukan

Apa dan Siapa Orang Sunda, Ajip Rosidi

Inohong Sunda
Klaus Ebner (lahir di Wina, Austria, 8 Agustus 1964) nyaéta hiji panulis Austria. Anjeunna sering nulis carita-carita pondok (carpon), ésai jeung puisi. Salain éta anjeunna ogé mangrupa saurang penerjemah. Najan Ebner atos nerbitkeun buku-buku sareng topik komputer jeung software ti awal dasawarsa 1990-an, jeung nerbitkeun sastra sajero sababaraha majalah, koléksi kahiji carita-carita pondokna nembé diterbitkeun dina taun 2007. Anjeunna nulis maké basa Jerman jeung Katalan.

Babad salira 
Ebner kuliah basa-basa Roman, filologi Jerman jeung élmu alihbasa dina dasawarsa 1980-an di Univérsitas Wina. Salainna éta, anjeunna ogé gawé kanggo sahiji paguyuban sastra jeung majalah Wina kanggo sastra. Nembé-nembé ieu anjeunna ogé konséntrasi di sababaraha pagawéan profésional, sapertos alihbasa jeung milu sababaraha proyék-proyék IT. Di dasawarsa 1990-an, anjeunna nerbitkeun artikel-artikel jeung buku-buku perkara software jeung topik-topik network. Sanajan buku-buku éta ditulis dina basa Jerman, anjeunna ogé nulis dina basa Inggris.

Penghargaan dan hadiah kesusastraan 
 2008 Subsidi Kesusastraan oleh pemerintah Austria
 2007 Wiener Werkstattpreis 2007, Wina
 2007 Subsidi perjalanan oleh pemerintah Austria
 2007 "Menzione" pada Premio Internazionale di Poesia Nosside, Reggio Calabria
 2005 Feldkircher Lyrikpreis (ke-4)
 2004 La Catalana de Lletres 2004 Mention and publication in the anthology, (Barcelona)
 1988 Erster Österreichischer Jugendpreis untuk novel Nils
 1984 Radio Play Award by the literary magazine Texte (ke-3)
 1982 Erster Österreichischer Jugendpreis untuk novella Das Brandmal ("Stigma")

Karya-karya 
 Vermells/Shades of Red; Catalan poetry, SetzeVents Editorial, Urús 2009, ISBN 978-84-92555-10-9
 Hominide/Hominina; short novel (ing basa Jerman), FZA Verlag, Vienna 2008, ISBN 978-3-9502299-7-4
 Auf der Kippe/On the brink; prosa/gancaran (ing basa Jerman), Arovell Verlag, Gosau 2008, ISBN 978-3-902547-67-5
 Lose/Destinies; crita cekak (ing basa Jerman), Edition Nove, Neckenmarkt 2007, ISBN 978-3-85251-197-9

Tempo ogé 
 Situs panulis Klaus Ebner
 Babad salira, Austrian Writer's Association Grazer Autorenversammlung
 Österreichischer Schriftstellerverband
 Biografi, Anthologica

Referensi 

Taratas biografi