AksaraLLM/aksara-bahasa-daerah-v1 huggingface dataset:
Londok (kulawarga Chamaeléonidae) mangrupa squamata nu kaasup salah sahiji kulawarga kadal. Ngaran ilmiahna dicokot tina Basa Yunani Kuna χαμαιλέων (khamailéon), tina χαμαί (khamai) "dina lemah/taneuh" + λέων (léon) "singa", jadi "singa taneuh".

Pedaran 

Awak londok ukuranana rupa-rupa, ti Brookesia minima nu ukur 2,5 cm nepi ka Furcifer oustaleti jalu nu panjangna 79 cm. Dina huluna sok aya unak-anik kaahéngan, contona liang irungna nonjol, bentuk kawas cula dina Chamaeleo jacksonii, atawa sarupaning jawér kawas bogana Chamaeleo calyptratus. Ieu sato boga dimorfismeu séksual, katémbong tina lobana rarangkén/hiasan dina jaluna, sedengkeun anu bikang mah teu pati.

Spésiés-spésiés londok sacara umum mibanda wangun anu sarua, boh suku, panon, létah, sarta teu boga ceuli. Ramo sukuna aya lima, tapi ngumpul jadi dua kelompok: dua ramo (jempol jeung curuk) jeung tilu ramo (jajangkung nepi ka cingir). Ku kituna, suku londok bisa muntang pageuh dina dahan. Lian ti éta, ramona ogé dilengkepan ku cakar anu seukeut antukna bisa lincah tétérékélan dina tatangkalan. Pikeun ngadukung kahirupanana dina tatangkalan, sawareh londok boga buntut anu bisa ngagulung. Hal ieu utamana pikeun kasaimbangan awak jeung pikeun muntang.

Nu paling istiméwa ti ieu réptil nyaéta panonna. Kongkolak luhur jeung handap ngahiji, ukur nyésakeun liang leutik anu cukup keur pupilna. Panonna bisa muter jeung mokus séwang-séwangan nempo ka objék anu béda. Ku kituna, londok bisa nempo 360° ka sakurilingna. Mun mangsa geus katempo, kadua panonna bisa fokus antukna persépsi anggangna leuwih sampurna.

Vidéo

Rujukan 
 Chameleon. Wikipédia édisi basa Inggris. Disalin 7 Agustus 2008

Tumbu kaluar 

 Chameleons! Online E-zine
 The Advanced Chameleon Keepers website
 The Chameleon Forums
 Forums/Live Chat/DIY Videos/Chameleon care and information for beginner and advanced keepers @KeepingChameleons.com 
 Chameleons Online: Help Forum - currently almost 2100 members and over 19000 posts
 Chameleon Care and Information Center website
 Reptile Database
 The African Herpetology Website
  Jackson's Chameleon Care Information at Caresheets.net
 Chameleon picture taken in South India 
 Panther Chameleon Photos 

Iguania
Dina fisika jeung élmu alam lianna, énergi (tina basa Yunani  - energeia, "aktivitas, operasi", tina  - energos, "aktif, digawé") nyaéta hiji kuantitas fisik skalar anu mangrupa sifat obyék jeung sistem anu langgeng. Énergi mindeng didéfinisikeun salaku kamampuh pikeun ngalakukeun usaha.

Hijian

SI jeung hijian nu patali 
Hijian SI pikeun énergi sarta usaha nyaéta joule (J), dingaranan kieu pikeun ngahormat James Prescott Joule jeung percobaanana dina persamaan mékanika panas. 1 joule sarua jeung 1 newton-méter sarta, dina istilah hijian SI, 1 J sarua jeung 1 kg m2 s−2.

Pamindahan énergi

Usaha 

Usaha didéfinisikan minangka "integral wates" gaya F sajauh s:

Persamaan di luhur nganyatakeun yén usaha (W) sarua jeung integral ti kakalian titik (dot product) antara gaya  dina hiji barang jeung infinitesimal posisi barang .

Rupa-rupa énergi

Énergi kinétik 

Énergi kinétik nyaéta bagian ti énergi anu patali jeung gerakan hiji barang.

Persamaan di luhur nganyatakeun yén énergi kinétik (E_k) sarua jeung integral ti dot product "laju"  hiji barang jeung infinitesimal moméntum barang .

Énergi poténsial 

Lalawanan jeung énergi kinétik, anu mangrupa énergi ti hiji sistem balukar gerakna, atawa gerak partikel internalna, énergi poténsial ti hiji sistem nyaéta énergi anu patali jeung konfigurasi ruang ti komponén-komponénna sarta interaksi maranéhanana. Jumlah partikel anu ngaluarkeun gaya sacara otomatis nyieun hiji sistem kalawan énergi poténsial. Gaya-gaya kasebut, contona, bisa timbul ti interaksi éléktrostatik (tempo hukum Coulomb), atawa gravitasi.

Énergi internal 

Énergi internal nyaéta énergi kinétik nu patali jeung gerak molekul-molekul, sarta énergi poténsial anu patali jeung geteran puteran sarta énergi listrik ti atom-atom dina jero molekul.

Tempo ogé

Énergi dina élmu alam 
 Konvérsi énergi
 daya
 termodinamika
 entropi termodinamika

Pamakéan énergi ku manusa 
 Daptar topik énergi
 Krisis énergi
 Téknologi énergi
 Kawijakan énergi
 Énergi kaanyarkeun

Artikel séjénna
 Kasaimbangan énergi
 Panyimpenan énergi
 Transmisi énergi

Bacaan satuluyna 
 Feynman, Richard. Six Easy Pieces: Essentials of Physics Explained by Its Most Brilliant Teacher. Helix Book. See the chapter "conservation of energy" for Feynman's explanation of what energy is and how to think about it.
 Einstein, Albert (1952). Relativity: The Special and the General Theory (Fifteenth Edition). ISBN 0-517-88441-0

Tumbu ka luar 
 Indonésia Energy Information Center 
 Portal Média Informasi Énergi
 Energy Encyclopedia Encyclopedia of free energy
 Conversions of energy units
 Interesting energy facts
 What does energy really mean? From Physics World 
 Glossary of Energy Terms
 International Energy Agency IEA - OECD

Fisika
Kutawaringin nyaéta salah sahiji désa di Kacamatan Kutawaringin, Kabupatén Bandung,  Propinsi Jawa Kulon, Indonésia.
Gajah Mekar nyaéta salah sahiji désa di Kacamatan Kutawaringin, Kabupatén Bandung,  Propinsi Jawa Kulon, Indonésia.
Padasuka nyaéta salah sahiji désa di Kacamatan Kutawaringin, Kabupatén Bandung,  Propinsi Jawa Kulon, Indonésia.
Pameuntasan nyaéta salah sahiji désa di Kacamatan Kutawaringin, Kabupatén Bandung,  Propinsi Jawa Kulon, Indonésia.
Sukamulya nyaéta salah sahiji désa di Kacamatan Kutawaringin, Kabupatén Bandung,  Propinsi Jawa Kulon, Indonésia.
Ngokolakeun runtah atawa manajemén runtah (Basa Indonésia: pengelolaan sampah, , ) nyaéta prosés ngokolakeun runtah kaasup ngumpulkeun, ngirimkeun, mrosés, ngadaur ulang atawa miceun éta runtah. Istilah ieu biasana patali jeung bahan nu dihasilkeun tina aktivitas manusa, tur ilaharna dikokolakeun téh pikeun ngurangan pangaruhna kana kasehatan, lingkungan atawa estetika. Sanajan geus jadi kasapukan yén runtah téh mangrupa bahan nu teu dipikahayang, lain hartina runtah euweuh gunana. Malah, lamun bisa ngokolakeunnana runtah ogé bisa mibanda mangpaat ekonomis. Manajemén runtah ogé ditérapkeun keur ngahadéan sumber daya alam. Manajemén runtah bisa patali jeung bahan padet, cair, gas atawa radioaktif, kalayan cara jeung widang kaahlian nu béda-béda keur unggal bahan-bahan eta.

Ngokolakeun runtah
Massa nyaéta sipat fisika ti hiji barang, anu sacara umum bisa dipaké pikeun ngukur lobana materi anu aya dina hiji barang. Massa mangrupa konsép utama dina mékanika klasik sarta widang élmu séjén anu patali. Dina Sistem Internasional (SI), massa diukur dina hijian kilogram. Pakakas anu dipaké pikeun ngukur massa biasana nyaéta timbangan.

Massa jeung beurat 
Henteu kawas beurat, massa di satiap tempat sok sarua. Contona: massa urang sabot di bumi sarta di bulan sarua, tapi beurat urang di bumi jeung di bulan béda.

Hubungan antara massa jeung beurat nyaéta massa*(akselerasi gravitasi) mangrupa beurat. 
F= m*g. 
F nyaéta gaya, m nyaéta massa, sarta g nyaéta alselerasi gravitasi (daya tarik bumi). Sawatara jalma nuliskeun rumus kasebut dina wangun 
W=m*g, 
di mana W nganyatakeun beurat. Nurutkeun élmu fisika, massa hiji jalma baris sarua di mana waé, tapi beurat jelema kasebut baris béda ti hiji tempat jeung tempat anu séjénna (beurat jelema kasebut di kutub baris leuwih gedé batan beuratna di katulistiwa).

Sarua jeung éta, beurat hiji barang di luhur beungeut laut baris leuwih gedé manan beuratna di puncak gunung anu luhur. Hal ieu kajadian alatan akselerasi gravitasi di kutub leuwih gedé batan di katulistiwa, sarta akselerasi gravitasi di luhur beungeut laut leuwih gedé di patempatan anu leuwih luhur (alatan jarakna ka puseur bumi leuwih jauh).

manéhna:Massa

Fisika
Gravitasi nyaéta gaya pabetot-betot anu lumangsung antara kabéh partikel anu miboga massa di jagat raya. Fisika modéren ngajelaskeun gravitasi ngagunakeun téori rélativitas umum ti Einstein. Sanajan kitu, hukum gravitasi universal Newton anu leuwih basajan cukup taliti dina ngajelaskeun lolobana kasus.

Contona, bumi anu mibanda massa anu pohara badag ngahasilkeun gaya gravitasi anu pohara badag pikeun metot barang-barang di sabudeureunana, kaasup mahluk hirup, sarta barang barang anu aya di bumi. Gaya gravitasi ieu ogé metot barang-barang anu aya di luar jomantara, kawas bulan, météor, sarta barang jomantara lianna, kaasup satelit jieunan manusa.

Sawatara téori anu tacan bisa dibuktikeun nyebutkeun yén gaya gravitasi timbul alatan ayana partikel gravitron nu aya dina saban atom.

Hukum gravitasi universal Newton 

 Hukum gravitasi universal Newton dirumuskeun kieu:

Satiap titik massa ngabetot sakabéh titik massa séjénna ku gaya nu sagaris jeung garis anu nyambungkeun dua titik kasebut. Badagna gaya kasebut ngabanding lempeng jeung kakalian antara dua massa kasebut sarta ngabanding tibalik jeung kuadrat jarak antara dua titik massa  kasebut.

F nyaéta badag gaya gravitasi antara dua titik massa
G nyaéta konstanta gravitasi
m1 nyaéta badagna massa titik kahiji 
m2 nyaéta badagna massa titik kadua
r nyaéta jarak antara dua titik massa

Dina sistem internasional, F diukur maké ukuran newton (N), m1 jeung m2 maké ukuran kilogram (kg), r maké ukuran méter (m), sarta konstanta G kira-kira sarua jeung 6,67 × 10−11 N (m/kg)².

Ti persamaan ieu bisa diturunkeun persamaan pikeun ngitung beurat. Beurat hiji barang nyaéta hasil kali antara massa barang kasebut jeung akselerasi gravitasi bumi. Persamaan kasebut bisa dituliskeun: W = mg. W nyaéta gaya beurat barang kasebut, m nyaéta massa sarta g nyaéta akselérasi gravitasi. Akselérasi gravitasi ieu béda-béda ti hiji tempat ka tempat séjén.

Fisika
Muatan listrik partikel nu dilambangkeun ku e atawa sakapeung q nyaéta muatan listrik hiji partikel proton atawa sarua jeung angka négatif muatan listrik hiji partikel éléktron. Mangrupa konstanta fisika sarta hijian muatan listrik.

Hargana nyaéta 1.602 176 53(14) × 10-19 C, nurutkeun daptar konstanta fisika CODATA taun 2002. Dina sistem Centimetre gram second (CGS), hargana ngadeukeutan 4.803 × 10-10 statcoulomb.

Saprak diukur ku Robert Millikan dina percobaan tétésan-minyak dina taun 1909, muatan dasar partikel dipercaya henteu bisa dibagi deui. Quark, kapanggih taun 1960, dipercaya mibanda muatan listrik sagedé e/3, ngan aya dina jumlah partikel leuwih ti hiji. Quark henteu kungsi katimu dina hiji partikel.

Tumbu ka luar 
  "Measurement of fractional charge" (Science Report) 1995
  "Quantum antidot electrometer" 
  "Fractional charge carriers discovered" - Physics Web article 1997-10-24
  "Direct observation of a fractional charge" (letter to Nature) 1997

Fisika

es:Carga eléctrica#Carga eléctrica elemental
Percobaan Millikan atawa dipikawanoh ogé minangka Percobaan tétésan-minyak (1909) waktu éta dirarancang pikeun ngukur muatan listrik éléktron. Robert Millikan ngalakonan percobaan kasebut kalawan nyaimbangkeun gaya-gaya antara gaya gravitasi jeung gaya listrik dina satétés leutik minyak anu aya di antara dua pelat éléktroda. Kalawan mikanyaho badagna médan listrik, muatan dina tétésan minyak anu diragragkeun (droplet) bisa ditangtukeun. Kalawan mindo éksperimén ieu nepi ka sababaraha kali, manéhna manggihan yén harga-harga anu kaukur sok mangrupa kalipetan ti hiji bilangan anu sarua. Manéhna tuluy nafsirkeun yén bilangan ieu téh muatan ti hiji éléktron: 1.602 × 10−19 coulomb (hijian SI pikeun muatan listrik).

Taun 1923, Millikan meunangkeun sabagian pangajén nobel widang fisika alatan percobaanana ieu. Ekspérimen ieu saprak harita mindeng dilakukeun deui ku generasi-generasi saenggeusna, sanajan kitu rada hésé sarta mahal pikeun ngalakonan ékspérimen ieu kalawan persis.

Tumbu kaluar jeung rujukan 

 Karlsson, Magnus, "Millikan's oildrop experiment ". (Vérsi disederhanakan)
 Graphical simulation of the experiment - conto-conto kahésé
 Thomsen, Marshall, "Good to the Last Drop ". carita-carita Millikan Stories minangka "Canned" Pedagogy. Universitas éastern Michigan.
 CSR/TSGC Téam, "Quark search experiment ". The University of Texas at Austin.
 Eksperimen oil-drop mecenghul mimiti dina daptar Science's 10 Most Beautiful Experiments  dipublikasikan pertama-tama di poéan New York Times.

Fisika
Fisika kuantum
Éfék fotolistrik nyaéta fénomena éléktronik kuantum di mana éléktron dipancarkeun ti hiji pabeungeutan barang (biasana logam) satutasna nyerep énergi ti radiasi éléktromagnétik saperti sinar-x. Istilah kuna pikeun éfék fotolistrik nyaéta éfék Hertz (anu ayeuna henteu dipaké deui).

Manggala 
Euweuh éléktron anu dileupaskeun ku radiasi di sahandapeun frékuénsi ambang, alatan éléktron henteu boga énergi anu mahi keur nungkulan iketan atom. Eléktron anu dipancarkeun biasana disebut fotoéléktron dina réa buku pangajaran.

Éfék fotolistrik réa ngabantu dina ngajelaskeun dualisme gelombang-partikel, di mana sistem fisika (kawas foton dina kasus ieu) bisa némbongkeun dua sipat sarta laku saperti-gelombang sarta saperti-partikel, hiji konsép anu réa dipaké ku panyipta mékanika kuantum. Éfék fotolistrik dijelaskeun sacara matematika ku Albert Einstein anu ngajembarkeun kuanta anu dimekarkeun ku Max Planck.

Hukum émisi fotolistrik:
 Pikeun logam sarta radiasi nu tangtu, jumlah fotoéléktro anu dikaluarkeun babanding lempeng jeung inténsitas cahaya anu dipaké.
 Pikeun logam nu tangtu, aya frékuénsi minimum radiasi; di handapeun frékuénsi ieu fotoéléktron henteu bisa dipancarkan.
 Di luhureun frékuénsi kasebut, énergi kinétik anu dipancarkan fotoéléktron henteu gumantung kana inténsitas cahaya, tapi gumantung kana frékuénsi cahaya.
 Béda waktu antara radiasi jeung pamancaran fotoéléktron pohara leutikna, kurang ti 10-9 detik.

Sajarah

J.J. Thomson: Elektron 
Dina taun 1899, Joseph John Thomson nalungtik cahaya ultraviolét dina bungbung sinar katoda. Dipangaruhan ku gawé James Clerk Maxwell, Thomson nyindekkeun yén sinar katoda diwangun ku partikel-partikel nu boga muatan négatif, anu ku manéhna disebut corpuscles (ka dieunakeun disebut "éléktron"). Dina panalungtikan kasebut, Thomson nempatkeun pelat logam (nyaéta, katoda) dina bungbung hapa, sarta nyinaran ku radiasi frékuénsi luhur.

Rujukan 
 Photoelectric efect ti Wikipedia basa Inggris.

Fisika
Mékanika kuantum
Dina éléktronika, batré nujul ka kombinasi dua atawa leuwih sél éléktrokimia nu nyimpen énérgi kimia pikeun sumber tegangan listrik. Sanggeus kapanggih ku Alessandro Volta (taun 1800), batré jadi sumber listrik nu dipaké ku industri jeung rumah tangga. Dumasar kana itung-itungan taun 2005, industri batré sadunya ngahasilkeun US$48 milyar tina ngajual batré unggal taunna, kalawan kamekaran 6% per taun.

Tumbu kaluar 

 Battery University
 HowStuffWorks: How batteries work
 Batteries Recycling Process
 Cellphone batteries explained
 Battery guide for digital cameras
 Battery and batteries knowledge base
 Battery Overview
 Storing power in a sheet of paper
 Comprehensive knowledge base about battery technology, battery applications, chargers and ancillary equipment.
 Improvements in battery performance due to nanotechnology
 Nonrechargeable batteries
 What Are The Effects Of Household Batteries On The Environment?
 Battery comparison from Radio Shack
 A Brief History of the Standardization of Portable Cells and Batteries in the United States
Gerak lempeng nyaéta gerak hiji barang anu jalurna (liliwatanana) mangrupa garis lempeng. Gerak ieu ogé disebut translasi beraturan (merenah).

Papasingan 

Gerak lempeng bisa digolongkeun kana gerak lempeng laju tetep sarta gerak lempeng robah laju anu dibédakeun ku aya sarta henteuna akselerasi.

Gerak lempeng laju tetep 

Gerak lempeng laju ttep nyaéta gerak lempeng hiji obyék, di mana dina gerak ieu lajuna tetep atawa tanpa akselerasi, ku kituna jarak anu ditempuh dina gerak lempeng laju tetep nyaéta laju kali waktu.

di mana:

s = jarak tempuh (m) 
v = laju (m/s) 
t = waktu (s)

Gerak lempeng laju robah 

Gerak lempeng laju robah nyaéta gerak lempeng hiji obyék, di mana lajuna robah kapirig waktu alatan ayana akselerasi anu tetep. Alatan ayana akselerasi, rumus jarak anu ditempuh henteu deui liniér tapi kwadratik.

 
 

di mana:

v0 = laju mimiti (m/s)
a = akselérasi (m/s2)
t = waktu (s)
s = Jarak tempuh/kapindahan (m)

Tempo ogé 

 Gerak ragrag bébas
 Gerak pélor
 Gerak muter

Fisika

en:Translation (geometry)#Translations in physics
Gerak ragrag bébas nyaéta salah sahiji wangun gerak lempeng dina hiji diménsi anu ngan dipangaruhan ku ayana gaya gravitasi. Variasi ti gerak ieu téh gerak ragrag diakselerasi jeung gerak pélor.

Rumus umum 

Sacara umum gerak anu ngan dipangaruhan ku gaya gravitasi mibanda wangun:

di mana:

 t nyaéta waktu (s)
 y nyaéta posisi dina waktu t (m)
 y0 nyaéta posisi mimiti (m)
 v0 nyaéta laju mimiti (m/s)
 g nyaéta akselerasi gravitasi (m/s2)

Tapi husus pikeun gerak ragrag bébas diperlukeun sarat tambahan nyaéta:

 

ku kituna rumusan di luhur jadi

Analogi gerak ragrag bébas 

Lamun gerak ragrag bébas nyaéta gerak anu ngan dipangaruhan ku gaya gravitasi, mangka aya gerak séjén anu rumusna mirupa gerak ragrag bébas, contona gerak balukar gaya listrik.

Ku ngamangpaatkeun dua gerak ieu urang bisa ngalakukeun percobaan Millikan pikeun ngukur muatan éléktron kalawan ngagunakeun satétés minyak.

Tumbu ka luar 

  Murag bébas , PUSTEKKOM, 2005.
  Unggut murag bébas , VLSM.
  Jerry Stanbrough, Introduction to free fall, July 27, 2001.
  L Borghi1, A De Ambrosis1, N Lamberti and P Mascheretti, A teaching–learning sequence on free fall motion, Physics Education 40 (2005) 266.

Fisika
Puteran atawa rotasi nyaéta muterna barang dina hiji sumbu anu tetep, contona muterna gasing jeung muterna bumi dina sumbuna. Pikeun bumi, puteran ieu lumangsung dina garis/poros/sumbu kalér-kidul (garis ajeg sarta saeutik doyong ka katuhu). Jadi garis kalér-kidul bumi henteu pahapt-hapit jeung sumbu puteran bumi, kawas anu katémbong dina globe (bal dunya) anu dipaké dina pangajaran élmu bumi/géografi. Laju puteran ieu diukur ku lobana puteran pér hijian waktu. Contona bumi urang ngalakonan 1 puteran pér 24 jam. Pikeun puteran mesin anu muter leuwih gancang ti puteran bumi, urang maké hijian rotasi pér menit (rpm).

Alatan gerak rotasi ieu, mangka barang baris ngalaman gaya séntrifugal, nyaéta wanda gaya dina élmu fisika anu ngabalukarkeun barang kapangpéngkeun ka luar. Hal ieu baris karasa dina waktu urang naék mobil anu ngaliwatan tikungan muter. Dina waktu mobil ieu usik muter kalawan laju nu rada luhur, mangka panumpang dina mobil baris ngarasa kapangpéngkeun ka gigir / sabeulah (ka sisi luar bunderan éta) alatan ayana gaya séntrifugal.

Géometri
Fisika
Jam (basa Hormat: Tabuh) nyaéta hijian waktu. Lila 1 jam nyaéta 1/24 (hiji per duapuluh opat) poé. Jam bisa dibagi jadi hijian waktu anu leuwih leutik deui. 

Hiji jam diwangun ku:
 60 menit
 3600 detik

Hijian wanci
Menit nyaéta hiji hijian waktu. Samenit nyaéta 1/60 (sapergeneppuluh) jam. Samenit diwangun ku 60 detik. Menit lain hijian dina sistem internasional (SI), tapi tetep bisa dipaké babarengan jeung hijian SI.

Hijian wanci
Detik atawa sékon ( ) nyaéta hijian waktu dina sistem internasional (SI), anu ditetepkeun minangka selang waktu salila 9.192.631.770 kali période radiasi transisi atom cesium-133 ti dua tingkat hyperfine dina kaayaan ground state dina suhu enol kelvin.

Dina pamakéan anu pangilaharna, hiji detik nyaéta 1/60 ti 1 menit, sarta 1/3600 ti 1 jam.

Sajarah 

Mimitina, istilah second dina basa Inggris dipikawanoh minangka "second minute" (menit kadua), anu hartina bagian leutik tina 1 jam. Bagian anu kahiji dipikawanoh minangka prime minute (menit perdana) anu sarua jeung menit kawas anu dipikawanoh ayeuna. Babagian ieu maku maku kana 1/60, nyaéta, aya 60 menit dina jero 1 jam sarta aya 60 detik dina jero 1 menit. Ieu meureun dilantarankeun ku pangaruh urang Babilonia, anu ngagunakeun itungan sistem dumasar kana basis 60 (sexagesimal). Istilah jam sorangan geus kapanggih ku urang Mesir nu netepkeun puteran bumi minangka 1/24 ti rata-rata poé. Ku kituna itungan detik jadi 1/86.400 ti rata-rata poé.

Dina taun 1956, International Committee for Weights and Measures (CIPM), dumasar mandat anu dibikeun ku General Conference on Weights and Measures (CGPM) ka sapuluh dina taun 1954, ngawincik detik dina période puteran bumi ngurilingan panonpoé dina waktu epoch, alatan dina waktu éta geus jadi kasadaran yén puteran bumi dina sumbuna teu cukup saragem pikeun dipaké minangka standar waktu. Gerak bumi éta digambarkan dina Newcomb's Tables of the Sun (Daptar panonpoé Newcomb), anu méré rumusan pikeun gerak panonpoé dina epoch dina taun 1900 dumasar kana observasi astronomi nu dijieun salila abad ka dalapanbelas sarta salapanbelas. Ku kituna detik didéfinisikan minangka

1/31.556.925,9747 bagian tina taun panonpoé dina tanggal 0 Januari 1900 jam 12 waktu ephemeris.

Ku dijieunana jam atom, mangka ditetepkeun pamakéan jam atom minangka dasar pikeun nangtukeun detik, lain deui ku puteran bumi.

Tina hasil gawé sababaraha taun, dua astronom di United States Naval Observatory (USNO) jeung dua astronom di National Physical Laboratory (Teddington, Inggris) nangtukeun hubungan antara frékuénsi atom caesium transisi hyperfine jeung detik ephemeris. Minangka hasilna, dina taun 1967, General Conference on Weights and Measures netepkeun detik ti waktu atom dina SI minangka

Selang waktu salila 9.192.631.770 période tina radiasi transisi antara dua tingkat hyperfine ti ground state atom caesium-133.

Ground state téh didéfinisikeun salaku euwuehna (enol) médan magnét. Detik anu didéfinisikan kasebut nyaéta sarua jeung detik ephemeris.

Définisi detik anu saterusna nyaéta disampurnakeun dina pasamoan BIPM pikeun nambahan kalimah:

Définisi ieu nujul kana atom caesium anu cicing dina suhu 0 darajat K.

Rujukan 

 Second ti wikipedia berbahasa Inggris. Dicokot tanggal 28 Juli 2005.

Tempo ogé 

 jam atom

Tumbu ka luar 

 Official BIPM definition of the second
 Public domain article about definition of seconds and leap seconds
 wiktionary:en:second

Hijian wanci
Gaya séntripétal nyaéta gaya luar anu diperlukeun sangkan hiji barang bisa gerak muter. Gaya ieu lain mangrupa gaya fisis, atawa gaya dina harti sabenerna, tapi ngan hiji paméréan ngaran atawa papasingan rupa-rupa gaya anu boga fungsi ngajadikeun hiji barang gerak muter. Rupa-rupa gaya fisis bisa dipaké salaku gaya séntripétal, di antarana gaya gravitasi, éléktrostatik, tegangan tali, gésékan jeung nu séjénna. Istilah gaya séntripétal asalna tina kecap basa Latén, nyaéta centrum ("puseur") jeung petere ("nuju ka luar").

Rumus gaya séntripétal 

Gaya séntripétal mibanda gedé nu sabanding jeung kwadrat laju tangénsial éta barang sarta babanding tibalik jeung radius liliwatan (puteran)

jeung nuju ka puseur liliwatan ngawangun bunderan, anu némbongkeun yén aya hiji akselerasi séntripétal, nyaéta

Lamun dianalogikan jeung hukum gerak Newton kadua.

Réprésentasi véktor 

Dina notasi véktor jeung sistem koordinat polar, gaya séntripétal bisa dituliskeun minangka

kalawan

nyaéta véktor hijian nu nuju ka puseur, anu umumna dipilih kalayan harga positif lamun nuju ka luar bunderan.

Réprésentasi kakalian titik véktor 

Atawa bisa ogé dituliskeun minangka kakalian titik véktor

Sarta arah tujuan \vec{\omega} miluan aturan leungeun katuhu. Dina kasus kawas nu ditembrakkeun dina gambar, diménsi-dimébsi véktor anu dimaksud boga harga:

sarta minangka akibatna

Ku kituna bisa dibuktikeun yén

kawas dituliskeun saméméhna, anu némbongkeun yén gaya séntripétal sok nuju ka puseur bunderan.

Tempo ogé 

 Hukum gerak Newton
 Véktor

Fisika
Infrabeureum atawa inframerah nyaéta radiasi éléktromagnétik dina panjang gelombang nu leuwih panjang ti cahaya katémbong, tapi leuwih pondok ti radiasi gelombang radio. Kecap infra beureum hartina "di handapeun beureum" (tina basa Latén infra, "handap"), beureum mangrupa warna ti cahya katémbong. Radiasi infrabeureum mibanda panjang gelombang antara 700 nm jeung 1 mm.

Tempo ogé 
 Radiasi éléktromagnétik
 Cahaya

Tumbu kaluar

Jurnal 
 Infrared Physics and Technology (Elsevier) (last access June 2005).

Ramatlokla 
 Infrared Spectroscopy  NASA Open Spectrum wiki site.

Gelombang éléktromagnétik

Fisika
Ultrabungur (mindeng disingkat UV, tina basa Inggris: ultraviolet) nyaéta radiasi éléktromagnétik nu panjang gelombangna leuwih pondok batan cahaya katémbong, tapi leuwih panjang batan sinar-x anu leutik. Ultrabungur hartina "ngaliwatan bungur" (tina basa Latén ultra, "ngaliwatan"), sementawis bungur mangrupa warna nu dihasilekun ku radiasi éléktromagnétik nu panjang gelombangna pangpondokna di antara cahaya katémbong séjénna.

Radiasi UV bisa dibagi jadi ampir UV (panjang gelombang: 380–200 nm) sarta UV rohangan hapa (200–10 nm). Dumasar pangaruh radiasi UV kana kaséhatan manusa sarta lingkungan, panjang gelombang UV mindeng dibagi deui jadi UVA (380–315 nm), anu ogé disebut "Gelombang Panjang" atawa "blacklight"; UVB (315–280 nm), anu ogé disebut "Gelombang Panengah" (Medium Wave); sarta UVC (280-10 nm), anu ogé disebut "Gelombang Pondok" (Short Wave).

Sawatara sasatoan, kaasup manuk, réptil, sarta sarangga kawas nyiruan bisa nempo nepi ka ngahontal ultrabungur "ampir UV". Réa bungbuahan, kembang sarta binih katémbong leuwih écés ku éta sasatoan lamun kasang tukangna dina cahaya panjang gelombang UB.

Fisika
Frékuénsi radio nujul ka spéktrum éléktromagnétik di mana gelombang éléktromagnétik bisa dihasilkeun ku cara ngeupankeun arus bulak-balik ka hiji anteneu. Frékuénsi kawas kieu kaasup bagian tina spéktrum di handapeun ieu:

Catetan: di saluhureun 300 GHz, diserepna radiasi éléktromagnétik ku atmosfir Bumi kuat pisan sahingga atmosfir sacara éféktif jadi "henteu tembus" ku frékuénsi radiasi éléktromagnétik nu leuwih luhur, nepi ka atmosfir jadi transparan deui dina anu disebut wilayah frékuénsi infrabeureum jeung jandéla optik.

Pita ELF, SLF, ULF, sarta VLF patumpuk-tumpuk jeung spéktrum AF, kira-kira dina 20–20,000 Hz. Tapi, sora dikirimkeun ku komprési jeung mekarna hawa dina atmosfir, sarta lain ku énergi éléktromagnétik.

Pita frékuénsi anu ngabogaan ngaran 
Pita III - 174–245 MHZ
ISM band

Gelombang mikro (IEEE US)

Tempo ogé 

Parambatan radio

Telekomunikasi
Fisika
Pamangfaatan tanaga nuklir mangrupa sumber radiasi geus loba dina rupa-rupa widang kagiatan di Indonésia. Sumber radiasi nu dimaksud nyaéta mangrupa zat radioaktif atawa pakarang nu ngahasilkeun radiasi nu sarupa jeung radiasi sinar-X (rongent) di rumah sakit. Nu kalingkup pamangfaatan dina tulisan ieu di antarana pamangfaatan dina widang kasehatan, industri, panalungtikan, pangajaran jeung sajabana.

Rupa pamangfaatan:
Radiografi, nyaéta ngamangfaatkeun sifat radiasi nu bisa nembus bahan atawa jasad manusa. Aya dua rupa pamangfaatan nyaéta: a) Radiografi Industri, ngagunakeun sinar-X keur kaperluan jasa sertifikasi kualitas barang atawa keur kaperluan kaamanan dina panalungtikan (pamariksaan) bagasi panumpang kapal udara; b) Radiografi keur kaséhatan, sinar-X dipaké keur kaperluan diagnosa atawa keur kaperluan terapi dokter dina nangtukeun jeung nyageurkeun sababaraha panyakit
Analisis, ngagunakeun sinar-X nu énergina leutik keur analisis kualitatif atawa kuantitatif kandungan unsur atom dina conto (sample).
Gauging, ngagunakeun sinar gamma nu kaluar tina zat radioaktif misalna Co-60 atawa Cs-137 keur rupa-rupa pangukuran, misalna ngukur kakandelan keretas di pabrik keretas. Pangukuran kandel dipaké sacara online dina prosés produksi keur ngadalikeun mesin dina ngatur kandel supaya tetep kandelna numutkeun kahayang pangguna.
Logging, ngagunakeun dua rupa zat radioaktif nu ngaluarkeun sinar gama jeung neutron. Sumber gama bisa ti Cs-137, sedengkeun sumber neutron biasana mangrupa Am-Be. Téknik logging biasa dipaké dina widang éksplorasi minyak nyaéta keur nangtukeun lapisan minyak jeung lapisan cai dina sumur bor.
Irradiator, ngagunakeun sinar gama ti zat radioaktif Co-60 nu aktivitasna gedé, ratusan kilocurie (keur babandingan, téknik gauging ngan 30 milicurie, kilo hartina 1000 sedengkeun mili hartina 1/1000). Téknik iradiasi dipaké keur ngawétkeun rupa-rupa bahan/dahareun, misalna béas, tarigu, jagong jrrd. Téknik ieu dipaké ogé keur stérilisasi alat-alat kadokteran vulkanisasi, polimérisasi.

Salian ti pamangfaatan di luhur, tanaga nuklir ogé bisa dimangfaatkeun keur kaperluan tanaga listrik. Sifat nu dipaké dina rupa pamangfaatan keur tanaga listrik ieu nyaéta sifat tanaga nuklir nu bisa ngahasilkeun panas. Panas nu dihasilkeun saba’da prosés pamisahan inti atom uranium diobah jadi listrik maké alat nu disebut turbo generator. Atom uranium dibeulah di hiji tempat nu sebut réaktor nuklir. Prosés beulahna inti atom uranium nu terus pisah jadi inti atom lain di réaktor disebut  réaksi inti. Nu jadi cukang lantaran prosés réaksi inti euweuh lian ku ayana hiji partikel nu disebut neutron. Neutron téh salah sahiji sumber radiasi saperti sinar gamma, sinar beta jeung sinar alpha nu di kaluarkeun ku atom nu heunteu stabil. Atom nu heunteu stabil disebutna radioisotop atawa radioaktif  atawa sumber radiasi nu mangfaatna dipedar di luhur.

Tempo ogé
Nuklir
Radioaktif

Rujukan
Seri Informasi Keselamatan Nuklir, Penyulhan Peraturan Perundangan Keselamatan Nuklir, Badan Pengawas Tenaga Nuklir, 2003
US-Nucléar Regulatory Commission, www.us-nrc.org
Kacondongan dina rancangan-rancangan sistem komunikasi anyar geus nuju kana paningkatan pamakéan téknik digital. Komunikasi digital nawarkeun sawatara kaunggulan dibandingkeun komunikasi analog, contona unjuk gawé nu leuwih alus, fléksibilitas nu leuwih hadé, sarta kaamana nu leuwih alus.

Pikeun ngirimkeun sinyal informasi analog, kawas sinyal sora jeung sinyal vidéo, ku alat digital, sinyal kasebut kudu dirobah (dikonvérsi) kana hiji sinyal digital. Prosés ieu dipikawanoh minangka konvérsi analog-ka-digital (basa Inggris: analogue-to-digital conversion), anu kalan-kalan disebut ogé modulasi pulsa digital (basa Inggris: digital pulse modulation). Dua téknik konvérsi ieu nu penting nyaéta modulasi kode pulsa atawa pulse code modulation (PCM) jeung modulasi délta atawa delta modulation (DM).

Tempo ogé
 Modulasi kode pulsa
 Modulasi délta

Rujukan

Hsu, Hwei P., Schaum's Outline of Théory and Problems of Analog and Digital Communications, McGraw Hill, 1993

Pamrosésan sinyal
Dasar telekomunikasi
Modulasi kode pulsa (  (PCM)) nyaéta pawujudan (répréséntasi) digital ti sinyal analog di mana conto amplitudo sinyal analog kasebut dicokot (disampling) sacara réguler dina interval waktu nu saragem, tuluy dikuantisasi kana sakumpulan simbul dina wangun kode numerik (biasana binér).

Prosés dasar 
Prosés dasar PCM nyaéta nyokot conto sinyal (basa Inggris: sampling), kuantisasi (basa Inggris: quantizing), jeung méré kode (basa Inggris: encoding)

Sampling nyaéta prosés di mana sinyal waktu kontinyu dicokot conto-contona ku cara ngukur amplitudona dina waktu-waktu sakedapan nu diskrit. Sedengkeun kuantisasi nyaéta ngalambangkeun harga-harga conto amplitudo nu dicokot jadi sakumpulan undakan (level). Ari encoding nyaéta méré tiap level kuantisasi kana hiji kode.

Samentara sampling ngarobah hiji sinyal waktu kontinyu jadi sinyal waktu diskrit, kuantisasi mah ngarobah hiji conto amplitudo kontinyu jadi conto amplitudo diskrit. Jadi, palaksanaan (operasi) sampling jeung kuantisasi ngarobah hiji sinyal analog jadi hiji sinyal digital.

Operasi kuantisasi jeung encoding biasana dilaksanakeun dina sirkuit anu sarua nu disebut analogue-to-digital converter (ADC).

Pamakéan kuantisasi jeung encoding babarengan dina PCM ieu ngabédakeun téknik PCM ti téknik modulasi pulsa analog.

Sinyal analog dikonvérsi kana sinyal digital dina sahiji laju sampling nu tangtu. Leuwih gancang laju sampling, mangka sinyal hasil sampling beuki deukeut kana sinyal aslina atawa disebut leuwih fidelitas.

Lamun sinyal disampling kana 16 tingkatan mangka kuantisasina disebut kuantisasi 4-bit lantaran tiap tingkatna dikodekeun kana 4 dijit gabungan 0 jeung 1, nyaéta:

0 (0000)
1 (0001)
2 (0010)
3 (0011)
4 (0100)
5 (0101)
6 (0110)
7 (0111)
8 (1000)
9 (1001)
10 (1010)
11 (1011)
12 (1100)
13 (1101)
14 (1110)
15 (1111)

Prosés sampling jeung kuantisasi dilakukeun ku alat anu katelah analog-to-digital converter (ADC). Kaluaran tina ADC geus mangrupa sinyal digital. Supaya sinyal analog anu geus dirobah kana wangunan digital bisa kabaca atawa kaharti ku si panarima mangka sinyal digital dimaksud kudu dikonversi balik jadi sinyal analog. Alat anu ngarobah sinyal digital jadi sinyal analog disebut digital-to-analog converter (DAC). Sanajan kitu, saméméh dirobah kana sinyal analog, sinyal digital kasebut bisa dirobah atawa dikokolakeun dina sahiji prosés anu disabut pamrosésan sinyal digital atawa digital signal processing di mana éta sinyal bisa disaring tina gangguan.

Tempo ogé 
 Transmisi digital sinal analog
 Téorema sampling
 Sampling
 Kuantisasi
 Encoding

Rujukan 

 Hsu, Hwei P., Schaum's Outline of Théory and Problems of Analog and Digital Communications, McGraw Hill, 1993

Pamrosésan sinyal
Dasar telekomunikasi
Dina pamrosésan sinyal, sampling téh nyaéta pangurangan hiji sinyal kontinyu jadi hiji sinyal diskrit. Hiji conto umum nyaéta parobahan (konvérsi) hiji gelombang sora jadi sajajaran conto (sampel) (hiji sinyal waktu diskrit).

Sampling sakedapan 
Upamakeun urang ngalakukeun sampling (nyokot conto) tina hiji sinyal sambarang m(t) sakeudeung-sakeudeung dina laju anu saragem, nyaéta tiap Ts detik. Mangka urang bakal meunang sajajaran conto (sampel) m(nTs), di mana n ngalap sakabéh harga bilangan buleud anu mungkin. Bentuk sampling idéal saperti kieu disebut instantaneous sampling atawa sampling sakedapan.

Sinyal nu disampling idéal 
 Lamun sinyal m(t) dina gambar pangluhurna dina gambar beulah kénca dikalikeun jeung sajajaran hijian impuls  dina gambar nu di tengah gambar beulah kénca kasebut mangka baris dihasilkeun:

anu digambarkeun dina gambar panghandapna. Sinyal ms(t) ieu disebut sinyal anu disampel idéal.

Sampling praktis

Sampling natural 
Sanajan sampling sakedapan mangrupakeum modél anu nyenangkeun, aya cara anu leuwih praktis pikeun nyokot sampel sinyal analog sinyal kawates m(t) nyaéta ku sirkuit saklar laju gancang. Conto sirkuit dimaksud sarta sinyal hasil samplingna bisa ditingali dina gambar di handap ieu:

Sinyal hasil sampling xns(t) bisa ditulis:

di mana xp(t) nyaéta jajaran pulsa sagiopat périodik anu périodana Ts sarta masing-masing pulsa sagiopat dina xp(t) boga rubak d jeung amplitudo 1.

Sampling rata luhur 
Padika sampling anu paling basajan, praktis sarta populér bisa dilakukeun ku sirkuit blok fungsional anu dingaranan sirkuit sample-and-hold (S/H). Sirkuit kasebut sarta sinyal hasil samplingna bisa ditingali dina gambar di handap ieu:

Tempo ogé 
 Téoréma sampling
 Pamrosésan sinyal

Rujukan 

 Hsu, Hwei P., Schaum's Outline of Théory and Problems of Analog and Digital Communications, McGraw Hill, 1993
 Matt Pharr and Greg Humphreys, Physically Based Rendering: From Theory to Implementation, Morgan Kaufmann, July 2004. ISBN 0-12-553180-X. The chapter on sampling (available online) is nicely written with diagrams, core théory and code sample.
 Shannon, Claude E., Communications in the presence of noise, Proc. IRE, vol. 37, pp. 10–21, Jan. 1949.

Tumbu ka luar 

 Nyquist sampling in digital microscopy 
 Journal devoted to Sampling Theory

Pamrosésan sinyal
Dasar telekomunikasi
Transmisi digital sinyal analog dimungkinkeun ku jasana téorema sampling.

Sinyal pita kawates

Sinyal pita kawates nyaéta hiji sinyal m(t) nu transformasi Fourierna sarua jeung enol di saluhureun hiji frékuénsi  tinangtu:

 pikeun  ....... (1)

Téorema sampling
Lamun hiji sinyal m(t) mangrupa hiji sinyal pita kawates nu boga haga ril nu luyu jeung parsamaan (1), mangka m(t) sacara unik bisa ditangtukeun ti harga-harga m(t) anu dicokot contona (disampel) dina interval-interval waktu nu saragem . Dina kanyataanana m(t) dinyatakeun ku:

di mana Ts mangrupa périoda sampling  sarta kabalikanana fs = 1/Ts salaku laju sampling.

Jadi, téoréma sampling nganyatakeun yén hiji sinyal pita kawates nu teu boga komponén frékuénsi leuwih luhur ti fM Hz bisa ditimukeun deui sagemblengna tina sakumpulan conto (sampel) anu dicokot dina laju  sampel per detik.

Téoréma sampling di luhur mindeng disebut uniform sampling theorem pikeun sinyal pita dasar (baseband) atawa sinyal low pass.

Laju sampling minimum, 2fM sampel per detik, disebut laju Nyquist; kabalikanana 1/(2fM)  (nu diukur dina detik) disebut interval Nyquist

Tempo ogé
Sampling
Sinyal

Rujukan
Hsu, Hwei P., Schaum's Outline of Théory and Problems of Analog and Digital Communications, McGraw Hill, 1993

Tumbu ka luar
Learning by Simulations Interactive simulation of the effects of inadequate sampling
Undersampling and an application of it
Sampling Theory For Digital Audio 
Journal devoted to Sampling Theory

Pamrosésan sinyal
Dasar telekomunikasi
Detéktor haseup atawa alarm haseup nyaéta alat nu bisa mikawanoh/ngadetéksi haseup sarta sacara otomatis ngahurungkeun alarm salaku totondén ayana bahya kahuruan. Detéktor haseup nu dipasang di imah biasana boga bentuk kawas kéler tina plastik nu diaméterna kira 15 cm sarta kandelna 2,5 cm. ku sabab haseup mah ngelun ka luhur, ieu alat galibna dipasang dina lalangit atawa dina pinding deukeut lalangit di patengahan imah atawa kamar anu jauh ti dapur. Detéktor haseup biasana ditanagaan ku batré, tapi aya ogé anu disambungkeun ka sumber listrik AC. Nu dicolokkeun langsung kana sumber AC biasana dibatréan ogé, salaku cadangan bisi listrikna pareum.

Rujukan 

 Risk Analysis of Residential Fire Detector Performance. J. Applied Fire Sci. Jun. 2007 Vol. 6 (2).
 National Fire Protection Code, Article 72
Domestic Alarm FAQ

Tumbu kaluar 

Smoke detectors and americium
How stuff works — ionization-type smoke detectors
Common smoke detector problems 
Hearing Loss Web discusses current low frequency alarms for hard of hearing.
Alarm concern from the Hearing Loss Association of America  
Comparison of smoke detector specifications
Where there's Smoke there's not always fire — An Inside look at Smoke Detectors 
Importance of smoke detection systems for early detection of tunnel fires

ja:自動火災報知設備#感知器
Karbon monoksida (rumus kimiana CO) nyaéta sanyawa kimia anu diwangun ku hiji atom karbon nu meungkeut hiji atom oksigén ku dua beungkeut kovalén jeung hiji beungkeut kovalén koordinat. Ieu gas nu tanpa warna, tanpa bau, jeung tanpa rasa téh mangrupa sanyawa karbon anorganik. Ieu sanyawa dihasilkeun tina durukan parsial sanyawaan nu ngandung karbon, utamana dina mesin durukan-internal. Mun diduruk sampurna, ieu sanyawaan bakal jadi karbon dioksida. Najan toksisitasna matak bahya, CO penting pisan pikeun téhnologi modéren salaku prékursor rupa-rupa produk.

Produksi 
Ku penting-pentingna, kiwari geus aya rupa-rupa cara ngahasilkeun karbon monoksida.

Gas produsén dibentuk ku cara ngaduruk karbon dina oksigén dina suhu anu luhur. Dina oven, udara diasupkeun kana tumpukan batu bara. Hasil antarana nu mangrupa CO2 ngimbangan karbon panas leuwihna antukna jadi CO. Réaksi O2 jeung karbon nu ngahasilkeun CO katelahna kasatimbangan Boudouard. Dina suhu leuwih ti 800 °C, CO jadi produk dominan:
O2 + 2 C → 2 CO 
ΔH = -221 kJ/mol

Rujukan

Tumbu kaluar 
 
 International Chemical Safety Card 0023
 National Pollutant Inventory - Carbon Monoxide
 NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards
 
 United States Environmental Protection Agency Carbon Monoxide page
 External MSDS data sheet 
 Carbon Monoxide Kills Awareness Campaign Site
 Carbon Monoxide Purification Process
 Carbon Monoxide Hazards with Backpacking Stoves
 USFDA IMPORT BULLETIN 16B-95, May 1999 
 FDA Agency Response Letter GRAS Notice No. GRN 000083
 Carbon Monoxide in Fresh Meat site 
 Carbon Monoxide Network & Forum 
 Microscale Gas Chemistry Experiments with Carbon Monoxide
 Reséarch on the therapeutic effects of CO (Gulbenkian Science Institute)
 Instant insight pedaran fisiologi karbon monoksida ti Royal Society of Chemistry

Oksida
Sanyawa karbon anorganik
Sanyawa anorganik
Polutan udara
Toksikologi
Gas
Sinar X atawa sinar Röntgen nyaéta salah sahiji bagian tina radiasi éléktromagnétik kalawan panjang gelombang di antara 10 nanométer jeung 100 pikométer (frékuénsi antara 30 PHZ nepi ka 60 EHZ). Sinar-x umumna dipaké dina diagnosis gambar médis sarta Kristalografi sinar-x. Sinar-x nyaéta bentuk radiasi ion sarta bisa nyilakakeun.

Tempo ogé 
 Kristalografi sinar-x
 Astronomi sinar-x 
 Mesin sinar-x

Fisika
Sinar gamma (remen ogé dilambangkeun ku aksara Yunani gamma, γ) nyaéta salah sahiji bagian tina radiasi éléktromagnétik anu dihasilkeun tina radioaktivitas atawa prosés nuklir atawa kagiatan subatomik séjénna kawas panghancuran éléktron-positron.

Sinar gamma nyusun spéktrum éléktromagnétik nu mibanda énergi gedé. Ieu spéktrum remen didéfinisikan ti mimiti nu énergina 10 kev/ 2,42 EHZ/ 124 pm, sanajan radiasi éléktromagnétik ti kira-kira 10 kev nepi ka sawatara ratus kev ogé bisa ngarujuk ka sinar X. Penting pikeun diinget yén euweuh béda fisik antara sinar gamma jeung sinar X – Dua ngaran ieu nyaéta ngaran-ngaran pikeun radiasi éléktromagnétik anu sarua, analogina sarua jeung sinar panonpoé katut sinar bulan nyaéta dua ngaran pikeun cahaya katénto. Tapi, gamma dibédakeun ti sinar X dumasar kana sumberna. Sinar gamma nyaéta istilah pikeun radiasi éléktromagnétik énergi-gedé anu dihasilkeun ku transisi énérgi alatan akselerasi éléktron. Alatan sawatara transisi éléktron ngamungkinkeun pikeun miboga énergi nu leuwih luhur ti sawatara transisi nuklir, mangka aya tumpang tindih antara naon anu ku urang sebut sinar gamma énergi leutik jeung sinar X énergi gedé.

Pikeun nangtayungan diri urang tina sinar γ merlukeun réa massa. Dina milih bahan anu dipaké pikeun nangtayungan kasebut, urang kudu ngitung yén sinar gamma diserep leuwih réa ku bahan nu nomer atomna luhur tur nu kapadetanana luhur. Ogé, beuki luhur énergi sinar gamma, beuki kandel material anu diperlukeun. Kandelna bahan anu diperlukeun pikeun nahan sinar gamma biasana ditangtukeun ku kamampuh éta bahan bisa ngurangan satengah inténsitas sinar gamma.

Tempo ogé 
 astronomi sinar-gamma
 semburan sinar gamma
 tatamba radiasi

Fisika
Gelombang mikro (dina basa Inggris: microwave)  nyaéta gelombang éléktromagnétik kalawan frékuénsi nu kacida luhurna (Super High Frequency, SHF), nyaéta saluhureun 3 GHz (3x109 Hz). 

Lamun gelombang mikro diserep ku hiji barang mangka baris mecenghul éfék panas dina barang kasebut. Lamun kadaharan nyerep radiasi gelombang mikro, kadaharan jadi panas sarta asak dina waktu nu singket. Prosés ieu pisan anu dimangpaatkeun dina oven microwave.

Gelombang mikro ogé dimangpaatkeun dina RADAR (Radio Detection and Ranging). RADAR dipaké pikeun néangan sarta nangtukeun tapak hiji barang nu maké gelombang mikro nu frékuénsina kira-kira 1010 Hz.

Dasar telekomunikasi
Fisika
Spéktrum cahaya katémbong (cahya atawa spéktrum katémbong) nyaéta bagian tina spéktrum éléktromagnétik anu katénjo ku panon manusa. Radiasi éléktromagnétik dina wengkuan panjang gelombang ieu disebut minangka cahaya katémbong atawa cahaya waé. Euweuh watesan anu pas pikeun spéktrum cahaya katémbong; panon normal manusa bakalan nampa panjang gelombang ti 400 nepi ka 700 nm, sanajan sawatara jalma bisa nampa panjang gelombang ti 380 nepi ka 780 nm. Panon anu geus ngaluyukeun jeung cahaya biasana mibanda kapeka (sénsitivitas) maksimum kira-kira 555 nm, di wewengkon konéng dina spéktrum cahaya katémbong.

Panjang gelombang anu katémbong ku panon ogé ngaliwatan "jandela optik", nyaéta wewengkon spéktrum éléktromagnétik anu sabagian gedé teu diatenuasi waktu ngaliwat atmosfir Bumi (sanajan cahaya biru leuwih sumebar batan cahaya beuruem, anu mangrupa alesan ku naon langit katémbong paul. Radiasi éléktromagnétik di luar hontalan panjang gelombang katémbong, atawa jandela transmisi séjénna, ampir sakabéhna diserep ku atmosfir.

Warna-warna dina jero spéktrum 
Sanajan spéktrum cahaya mangrupa spéktrum anu kontinu sahingga euweuh wates anu écés antara hiji warna jeung nu séjénna, tabel di handap ieu méré wates kira-kira pikeun warna-warna spéktrum:Thomas J. Bruno, Paris D. N. Svoronos. CRC Handbook of Fundaméntal Spectroscopic Correlation Charts. CRC Press, 2005.

Tempo ogé 
 Frékuénsi
 Panjang gelombang

Fisika
Warna
Véktor dina matematika mangrupa diménsi nu boga arah tujuan nu tangtu. Véktor bisa digambarkeun ku sajumlah komponén nu tangtu, gumantung kana sistem anu dipaké. Conto vVektor dina matematika mangrupa besaran jeung arah nu tangtu. Vektor bisa dideskripsikan kalawan sajumlah komponén nu tangtu, gumantung ti sistem anu dipaké. Conto véktor anu kawéntar nyaéta gaya gravitasi. Gaya gravitasi henteu ngan ngabogaan gedé, tapi ogé tujuan ka puseur gravitasi bumi.

Panjang véktor 
Pikeun néangan panjang hiji véktor dina rohangan euklidian tilu diménsi, bisa dipaké cara kieu:

Sarat saruana duan véktor 
Dua véktor dingaranan sarua lamun duanana ngabogaan panjang sarta tujuan anu sarua

Kasajajaran dua véktor 
Dua véktor disebut sajajar (paralel) lamun garis anu ngagambarkeun dua véktor kasebut sajajar.

Operasi véktor

Kakalian skalar 
Hiji véktor bisa dikalikan jeung skalar sarta ngahasilkeun vektor ogé, véktor hasilna nyaéta:

Tatambahan jeung kukurangan véktor 

Contona véktor a=a1i + a2j + a3k sarta b=b1i + b2j + b3k.

Hasil ti a ditambah b nyaéta:

Kukurangan véktor ogé lumaku ku cara anu kurang leuwih sarua

Véktor hijian (unit vector) 
Véktor hijian nyaéta véktor anu ngabogaan panjang 1 hijian panjang.
Véktor hijian ti sahiji véktor bisa ditéang ku cara:

Tempo ogé 
 Matematika
 Aljabar liniér
 Kalkulus véktor
 Véktor hijian

Matematika
Fisika
Kulawu atawa hawuk sabenerna lain warna, sarua jeung hideung katut bodas. 
Kulawu ngan saukur tingkat itensitas warna lamun ditarjamahkeun dina komposisi hideung-bodas.

Kulawu ogé bisa dihartikeun titik-titik hideung anu henteu sampurna kawas anu aya dina jero lukisan pointilisme.

Tapi campuran pigmén anu pas masih bisa ngadeukeutan définisi kulawu (kalawan kacondongan pikeun ngadeukeutan hiji pigmén dasar nu tangtu).

Dina widang désain, kulawu dicirikeun ku harga nu tangtu mimiti angka 0 (minangka ayana cahaya bodas sampurna) nepi ka 10 (poék sampurna).

Tempo ogé 
 Daptar warna

Warna
Hideung dina définisi idéal nyaéta kaayaan euwueh warna atawa cahaya samasakali dina hiji rohang poék. Dina fotografi, hal ieu boga harti kateumampuh filem atawa sénsor nyerek cahaya alatan inténsitas meuleumna leutik teuing. Hal ieu bisa dihontal ku cara ngukur heula under exposure dina pamakéan méter cahaya.

Pangaruh 
Dina réa kabudayaan, hideung mindeng dikaitkeun jeung hal-hal goréng, contona ku ayana istilah élmu hideung. Tapi aya ogé kabudayaan anu nganggap hiedueng boga pangaruh positif, contona ku ayana anggapan yén hideung perlambang kategasan. Hideung ogé dianggap boga sipat kuat, sahingga henteu gampang kotor. Cahaya anu ngeunaan widang hideung condong kaserep maksimal.

Fungsi 
Hideung nyaéta dipaké standar tulisan aksara dina keretas bodas. Alatan éta mangsi hideung mindeng dijual misah ku produsén printer, alatan leuwih mindeng béak dibandingkeun warna. 

Hideung ogé dipaké pikeun naékkeun harga warna dina sistem warna prosés CMYK. Hideung ditambahkeun luyu jeung proséntase anu dipikahayang. 

Dina seni rupa, hideung mindeng dipaké dina nyuguhkeun hiji karya, dumasar tinimbangan yén hideung anu marengan warna séjén sanggup nguatkeun gambaran warna kasebut. Sajaba ti éta hideung mindeng dipaké minangka cét rohangan anu samasakali henteu kaci mantulkan cahaya, contona kamar poék dina fotografi atawa bioskop.

Tempo ogé 
 Daptar warna

Warna