AksaraLLM/aksara-bahasa-daerah-v1 huggingface dataset:
Pucung mangrupa tembang pupuh nu eusina téh méré piwuruk, wawaran, atawa mépélingan. Unggal Pada diwangun ku opat Padalisan.

Conto tembang
Lutung buntung luncat kana tunggul gintung
Monyet loréng leupas Luncat kana pager déngdékBajing kuning jaralang belang buntutnaHayu batur urang diajar sing suhudUlah lalawora Bisi engké henteu naékBatur seuri urang sumegruk nalangsa''

Sumber rujukan
Tujuh Welas Pupuh  ti Sundanét.com

Tumbu kaluar
Tembang Buhun Pupuh 17  ti Kusnét

Pupuh
Wirangrong mangrupa tembang pupuh nu ngagambarkeun nu kawiwirangan, apes, éra ku polah sorangan.

Pupuh Wirangrong
Barudak mangka ngalarti
Ulah rek kadalon-dalon
Enggon-enggon nungtut elmu
Mangka getol mangka tigin
Pibekeleun sarerea
Modal bakti ka nagara

Sekar Tandak Pupuh Wirangnrong
He barudak mangka ngarti
Ulah rek kadalon-dalon
Nungtut elmu jeung pangarti
Masing rajin soson-soson
Pibekeleun hirup tandang
Modal bakti ka nagara
Lemah cai anu urang
Perlu dijaga diriksa

Sumber rujukan
Tujuh Welas Pupuh  ti Sundanét.com

Tumbu kaluar
Tembang Buhun Pupuh 17  ti Kusnét

Pupuh
Ladrang mangrupa tembang pupuh nu ngagambarkeun nu resep banyol bari nyindiran.

Pupuh Ladrang
Aya hiji sato leutik
Éngkang-éngkang, éngkang-éngkang
Sok luluncatan di cai
Ari bangun arék sarupa jeung lancah

Sekar Tandak Pupuh Ladrang
Coba teguh masing telik
Éta gambar sidik-sidik
Sato naon kitu wanda
Reujeung di mana ayana

Sumber rujukan
Tujuh Welas Pupuh  ti Sundanét.com

Tumbu kaluar
Tembang Buhun Pupuh 17  ti Kusnét

Pupuh
Hileud sutra (Bombyx mori, Latin: "hileud sutra tangkal murbéy") nyaéta larva sabangsa kukupu (Ind. ngengat) nu penting pisan sacara ékonomis salaku produsén sutra. Kadaharan hileud sutra ngan ukur daun [[murbéy]]; asalna mah ti wewengkon kalér Cina.

Katelah hileud sutra taya lian ku sabab mémang hileud ieu téh nganyam kepompongna tina sutra kasar. Kepompong ieu dijieun tina salambar sutra kasar nu nyambung nepi ka panjangna 300-900 méter.

Hileud sutra mah rewog, terus-terusan ngahakanan daun murbéy, antukna tumuwuhna morontod. Nalika huluna robah kelir jadi semu poék, hartina sakeudeung deui bakal ganti kulit. Sanggeus ganti kulit kira opat kali, awakna robah jadi semu konéng, sedengkeun kulitna jadi leuwih manteng, nu ngandung harti si hileud téh rék ngabulen manéh ku kepompong sutra téa. Mun hileudna diantepkeun kaluar tina kepompong sacara alami, serat sutrana bakal diteukteuk pondok antukna moal kapaké ku urang. Ku kituna, kepompongna dipasak na cai nu ngagolak, antukna hileud sutrana paéh sarta kepompongna leuwih gampang diudar. Hileud sutrana kadang ogé sok didahar.

Ngengat nu geus sawawa teu bisa hiber, dipiara pikeun ngahasilkeun sutra. Lébar jangjangna kira dua inci, awakna buluan bodas. ku sabab ajén sajarah jeung ékonomisna, génom hileud sutra geus dijadikeun objék panalungtikan modérn.

Legénda 
Di Cina, aya carita nu nyebutkeun yén sutra hileud sutra kapanggihna nu hiji ratu nu ngaranna Xi Ling-Shi (). Anjeunna keur kukurilingan nalika manggihan hileud éta téh. barang ditoél, ujug-ujug kaluar serat sutra nu beuki lila beuki ngabulen raramoanana antukna karasa haneut. nalika sutrana geus béak, lajeng anjeunna ningal aya kepompong leutik. sakedét nétra, anjeunna lajeng sadar yén kepompong éta téh mangrupa sumber sutra. Saatosna kitu, anjeunna lajeng ngajarkeun ka bangsana cara ngagunakeun/ngamangpaatkeun sutra.

Mangpaat médis 
Hileud sutra mangrupa sumber ubar tradisional Cina "bombyx batryticatus" atawa "hileud sutra heuras" (), nyaéta awak hileud nu geus digaringkeun nu asalna tina larva hambalan ka-4-5 nu paéh alatan kasakit white muscadine nu dibalukarkeun ku inféksi jamur Beauveria bassiana.

Sumber rujukan 
 Silkworm ti Wikipédia basa Inggris, disalin ping 14 Séptémber 2005

Bombycidae
Sutra
Candi mangrupa ngaran tempat ibadah umat Hindu jeung Buda (temple dina basa Inggris mibanda harti nu patali jeung wangunan kaagamaan sacara umum).

Agama 
Candi mangrupa wangunan nu dijieun pikeun tujuan kaagamaan; di urang ilaharna nujul ka wangunan ibadah agama Hindu & Budha wungkul.

Arsitéktur 
Dina rupa-rupa mangsa sajarah, aya gaya arsitéktur/wangunan nu dijaga husus pikeun struktur kaagamaan. Sangkan leuwih lengkep, mangga baca ogé wangunan kaagamaan:
 Kristen: kapél atawa garéja.
 Di Kulon, sok disebut ogé katédral.
 Di lingkungan Kristen Ortodoks, nujul ka garéja.
 Protéstan di Prancis dina mangsa modérn awal maké istilah temple (dibédakeun ti "church" nu ilahar di lingkungan Katolik Roma).
 Jain: derasar
 Hindu mibanda rupa-rupa ngaran (gumantung basana): mandir (Hindi), kovil (Tamil), gudi/dévalayam/kovéla (Telugu) jsb.
 Islam: masjid (tina basa Arab)
 Yahudi: Baitul Makdis, sinagog
 Sikh: gurdwara

Candi Hindu jeung Budha di Kamboja jeung Muangtai katelah wat.

Daptar candi 
Di Indonésia:

Karajaan-karajaan Sunda 
 Batujaya
 Bojongménjé
 Cangkuang
 Cibuaya

Karajaan-karajaan Jawa 
 Borobudur
 Dieng
 Prambanan
 Cetho
 Plaosan
 Sukuh
 Kalasan
 Mendut
 Pawon
 Gedong Songo
 Panataran
 Jawi
 Jago
 Songoriti
 Surowono
 Tigawangi
 Badut
 Singosari
 Kidal
 Sumberawan
 Trowulan

Sumatra 
 Muara Takus

Tumbu kaluar 
 Mount Temple Climbing Information
 The Hindu Temple - Where Man Becomes God by Sri Nitin Kumar.

Tempat ibadah
Arsitéktur Hindu
Arsitéktur Buddha
Situs arkéologi di Indonésia
Buddhisme
Candi
Hileud nyaéta larva lepidoptera (anggota ordo serangga pikabakaleun kukupu jeung ngengat).

Hileud mibanda ségmén-ségmén awak sarta loba pisan "suku"na. Rewog pisan kana dangdaunan, tumuwuhna morontod, ganti kulit 4-5 kali, lajeng robah jadi bentuk sawawa.

Hileud sabenerna ukur boga genep suku (kaasup héksapoda) na huluna, nepi ka opat pasang ti ségmén tengah nepi ka lebah bujurna, sarta kadang sapasang di lebah ségmén tungtung abdominal.

Hileud teu ngarénghap ngaliwatan sungutna. Hawa asup kana awakna ngaliwatan saruntuyan solobong (tubula) leutik dina sapanjang gigir hulu nepi ka abdomén. Solobong ieu disebut 'spirakel', nu dina jero awak nyambung kana jaringan solobong hawa atawa 'trahéa'.

Hileud teu mibanda panénjo atawa pangrasa nu hadé. Mangrupa gaganti panonna nyaéta genep 'osélli' nu lembut dilebah handap huluna. Pikeun nyiar dahareun, hileud ukur ngandelkeun anténeu.

Loba spésiés manuk jeung sato séjénna nu ngajadikeun hileud salaku dahareun, sabab beunghar ku protéin, antukna hileud téh ngembangkeun cara nyamur. Cara ieu sipatna bisa pasif, agrésif, atawa duanana sakaligus. Aya nu boga 'panon palsu' lebah bujurna, antukna nu rék ngamangsa katipu. Aya ogé nu ngeliran manéh sarupa jeung dangdaunnan sabudeureunana.

Aya hileud nu bisa ngahakan dangdaunnan nu sabenerna toksik pikeun sato séjén. Hileudna teu karacunan/kapangaruhan ku ku éta toksik, tapi dina jero awakna diteundeun antukna ngandung racun mun dimangsa ku sato séjén. Spésiés toksik ieu, kayaning hileud ngengat Cinnabar (Tyria jacobaeae), awakna polét-polét warna nu caang: beureum jeung konéng - kelir 'bahya'.

Agrésivitas ieu ditujukeun pikeun mastikeun yén nu ngamangsa salah sahijina moal buru-buru moro hileud nu séjénna, antukna sahanteuna sawaréh bisa salamet.

Aya ogé hileud nu nyiar salamet ku jalan nyalindung ka sireum. Nu kawentar mah nyaéta kukupu Lycaenid. Hasil panalungtikan nunjukkeun yén komunikasi antara hileud jeung sireumna téh ku cara ngageter/vibrasi jeung kimiawi.

Hileud dina dunya tatanén mindeng dianggap salaku hama, misalna hileud buah.

Spésiés hileud karnivora lianna ogé aya, tapi jumlahna mah kawilang saeutik pisan.

Galéri

Sumber rujukan 
Caterpillar ti Wikipédia basa Inggris per 15 Séptémber 2005

Tumbu kaluar 

http://www.caterpillars.org/
http://janzen.sas.upenn.edu/ 
http://www.whatsthatbug.com/caterpillar.html 
Stinging caterpillar found in Hawaii - News article with photo 

Insékta
Haramai atawa rami (Boehmeria nivea) mangrupa tutuwuhan kembangan ti kulawarga Urticaceae nu asli ti wewengkon Asia wétan. Haramay téh tutuwuhan taunan (perennial) nu bisa tumuwuh di wewengkon nu luhurna 0–1500 m lbl, jangkungna bisa nepi ka 2 méter; daunna ngabentuk jantung nu panjangna 7–15 cm sarta lébar 6–12 cm, lebah handapna bodas jeung buluan. Tumuwuhna bakal subur di wewengkon nu wangunan taneuhna gembur, lempung keusikan, loba ngandung bahan organik, pH 5,4-6,6, sarta curah hujan 1200–2000 mm/taun.

Budidaya jeung mangpaatna
Haramay mangrupa tutuwuhan serat pangbuhunna, sabab sahanteuna geus dipaké salila genep réwu taun nu utamana dipaké pikeun ngahasilkeun kaén, nyaéta serat tina floém kulit kaina. Di wewengkon nu cocog, haramay bisa dipanén genep kali sataun (unggal 50-60 poé). Teu kawas tutuwuhan sumber serat séjénna, haramay merlukeun olah kimia pikeun miceun gum seratna.

Ti anara serat alam lian ti kapas, haramay ngahasilkeun serat nu panghadéna pikeun kaén/tékstil, sabab di sagigireun kuat jeung daya serep cai nu leuwih luhur batan kapas, kelirna ogé herang kawas sutra alam. Haramay biasana dicampur jeung serat lianna kayaning kapas atawa wol.

Lian ti kaunggulan seratna, haramay ogé mibanda ajén lingkungan anu punjul, sabab tumuwuhna rapet sarta akarna jero antukna struktur taneuh kajaga, teu gampang érosi.

Kiwari, haramay utamana dihasilkeun di Cina, Brazil, Filipina, India, Koréa Kidul, Muangtai, jeung Indonésia.

Rujukan
Ramie, ti Wikipédia basa Inggris per 18 Séptémber 2005.
Ramie, brosur ti Klaster Dinamis Ramie Terpadu Darussalam.

Tumbu kaluar
Nebraska Extension Office factsheet 
Australian New Crops Newsletter article

Urticaceae
Tutuwuhan hias
Minyak (basa hormat: Lisah) mangrupa istilah generik pikeun cairan organik nu teu leyur jeung cai. Dina widang kimia, minyak dibédakeun ti lemak dumasar sipat fisikna nalika dina hawa biasa; minyak mah cair, ari lemak padet. Aya ogé istilah oli (tina oil), nu nujul ka minyak mesin mobil/motor. Aya oge minyak dalam konteks limbah industri. Aya kadar maksimuma. Pikeun ngahilangkeun kadar minyak sareng lemak nganggo koagulan dan flokulan.

Di masarakat umum, minyak biasa nujul ka minyak tanah jeung minyak kalapa.

Rupa-rupa minyak 
 Minyak goréng
 Minyak ésénsial
 Minyak ikan
  Lisah keletik 
 Oli
 Minyak mineral
 Minyak bumi (minyak atah)
 Minyak sintétik
 Minyak sayur

Bahan
Maret nyaéta bulan ka-3 kalénder Maséhi, satutasna Pébruari sarta saméméh April.

Bulan ieu na sajarah

Kajadian 
 1 Maret 1886 - Anglo-Chinese School, Singapore, was founded by Bishop William Oldham
 17 Maret - Saint Patrick's Day
 29 Maret 2004 - dua Wiktionary munggaran diwangun dina basa Prancis jeung basa Polandia.

Lahir

Pupus
Jumlah propinsi di Indonésia tumuwuh tina 27 dina mangsa Orde Baru, mekar janten 37 propinsi kiwari, saatos reformasi otonomi daérah.

Gini Anyar
Papua Kulon (Papua Barat)
Papua
Papua Tengah
Papua Pegunungan
Papua Kidul (Papua Selatan)
Jawa
Banten
Jawa Tengah 
Jawa Wétan (Jawa Timur)
DKI Jakarta**
Jawa Kulon (Jawa Barat) 
Yogyakarta*
Kalimantan
Kalimantan Tengah
Kalimantan Wétan (Kalimantan Timur)
Kalimantan Kidul (Kalimantan Selatan)
Kalimantan Kulon (Kalimantan Barat)
Kalimantan Kalér (Kalimantan Utara)
Kapuloan Maluku
Maluku
Maluku Kalér (Maluku Utara)
Kapuloan Sunda Leutik (Bali jeung Nusa Tenggara)
Bali
Nusa Tenggara Wétan (Nusa Tenggara Timur)
Nusa Tenggara Kulon (Nusa Tenggara Barat)
Sulawesi
Sulawesi Tengah
Gorontalo
Sulawesi Kalér (Sulawesi Utara)
Sulawesi Tenggara
Sulawesi Kidul (Sulawesi Selatan)
Sulawesi Kulon (Sulawesi Barat)
Sumatra
Acéh*
Bangka-Belitung
Bengkulu
Jambi
Lampung
Sumatra Kalér (Sumatera Utara)
Riau
Kapuloan Riau (Kepuloan Riau)
Sumatra Kidul (Sumatera Selatan)
Sumatra Kulon (Sumatera Barat)

Tumbu kaluar 
Map

Tempo ogé 
 Gubernur
 Daptar Gubernur di Indonésia

Indonésia
Babagian administratif di Indonésia
Bangsa yahudi kiwari jadi bangsa anu paling rame diomongkeun ku baleréa jalema di sabudeureun dunya sababna nyaéta bangsa yahudi téh jadi bangsa anu dianggap paling sarakah jeung paling bengal tapi ogé paling pinter.

Pikeun urang islam atawa nasrani bangsa yahudi geus aya ti jaman bareto mula, éta aya kabuktian dina injil jeung Al Qur'ān. Dina dua kitab suci éta disebutkeun yén bangsa yahudi téh geus aya ti jamanna nabi yusuf. Nurut kan al quran jeung injil bangsa yahudi téh katurunan nabi yaqub kénéh nyaéta ti pamajikanna nu kadua anu anakna ngan dua nyaéta yusuf jeung benyamin, tah ari cikal bakal na bangsa yahudi mah mimitina pisan mah ti nabi ibrahim/abraham. Ibrahim téh boga pamajikan dua nyaéta sarah/sara jeung hajar. Ti hajar lahir ismail/ismael anu jadi moyangna bangsa arab, ti sara lahir ishak/isaac nu jadi moyangna bangsa yahudi.

Jadi sabenerna bangsa arab jeung yahudi téh padudulur kénéh. Terus ti ishak turun bondoroyotna nepi ka yaqub terus ka yusuf. Di zaman nabi Yusuf, bangsa yahudi téh jadi budak bangsa mesir terus disalametkeun tina perbudakan ku musa/moses, jeung ku pangeranna dijangjikeun tanah di palestina. ku sabab orang yahudi loba nu ingkar tuluyna mah dihukum ku pangeranna sasab salila 40 taun teu bisa asup kapalestina nepi ka maotna musa, terus waé jaman nabi daud/david karak bisa asup ka palestina.

Samaotna daud yahudi dipingpin ku sulaiman/solomon, tah di zaman ieu diadegkeun kanisah kahiji, sabada maotna sulaiman bangsa yahudi diusir ti palestina ku bangsa babilonia jeung kanisah kahiji diancurkeun. Bangsa yahudi bisa deui ka palestina basa keur palestina aya dina kakawasaanna bangsa persia. Wanci éta diadegkeun kanisah kadua diurut kanisah sulaiman, ngan hanjakalna palestina tuluy dikuasai ku bangsa Romawi. Tah ieu nu jadi cikalna kunaon bangsa yahudi papencar-pencar, ku bangsa romawi bangsa yahudi diusir jeung diudag udag kurang leuwih dina taun 70 M. Papencarna bangsa yahudi ieu disebut diaspora. Bangsa Yahudi bisa asup deui ka palestina sarengsena perang dunya ka dua taun 1948, di Palestina ngadeg nagara israel nu jadi nagarana bangsa yahudi nagan nu jadi masalah nepi ka ayeuna palestina téh geus mang abad abad di kawasaan ku bangsa arab. Matakna nepi ka ayuena yahudi jeung arab terus waé paguntren padahal mah arab jeung yahudi téh sadudulur kénéh nyaéta turunanana ibrahim/abraham.

Yahudi
Sélér bangsa
Situs Cibuaya dimaksudkeun ka situs arkéologis tempat kapanggihna candi jeung sababaraha titinggal arkéologis séjénna di wewengkon Désa Cibuaya, Kacamatan Cibuaya, Kabupatén Karawang, .

Géografi
Situs Cibuaya aya dina koordinat 107°21'25" Bujur Wétan jeung 6°5'56" Lintang Kidul. Situs ieu aya di wewengkon Tanjung Karawang, 6 km ti basisir kalér, dataran handap nu rata-rata 6 m l.b.l. nu kamiringanana 0-2%.

Ngaran Cibuaya asalna tina ngaran walungan nu huluna di kidul sarta ngamuara di Tanjung Karawang. Kiwari mah walungan Cibuaya téh lébarna ukur 5–6 m 
bari jeung déét nu wanci halodo mah bisa saat pisan, sabudeureunana kiwari upluk-aplak pasawahan.

Ajén sajarah
Dibukana ieu situs dimimitian ku kapanggihna arca Wisnu taun 1951-an, dituturkeun ku kapanggihna arca lianna taun 1957 jeung 1977. Satutasna arca-arca ieu, lajeng kapendak deui ruruntuk wangunan bata di hiji tempat nu ku masarakat katelah Lemah Duhur Lanang, teu jauh ti tempat kapanggihna arca Wisnu nu munggaran. Nepi ka taun 1993, ruruntuk wangunan nu geus kapanggih aya tujuh lokasi.

Lemah Duhur Lanang
Wangunan di Lemah Duhur Lanang (kode CBY I) ieu munggaran digali taun 1957, ngahasilkeun wangunan bata pasagi 9x9,6 m nu jangkungna 2 m. Ayana penampil di sisi kalér nunjukkeun yén ieu wangunan nyanghareup ka kalér. Di tengahna kiwari geus dipasang lingga nu asalna ngagolér di sisi, ukuranana 111 cm (jangkung) x 40 cm (diaméter). Bentuk linggana kagolongkeun lingga semu, sabab teu mibanda bagian nu segi dalapan (Wisnu bhaga). Nu aya ukur pasagi (brahmabhaga) jeung buleud (rudrabhaga). Ku ayana arca Wisnu ieu, bisa dipastikeun yén wangunan nu kapanggih téh mangrupa titinggal candi Hindu.

Lemah Duhur Wadon
Wangunan di Lemah Duhur Wadon (kode CBY II) munggaran digali taun 1977, lajeng digali deui taun 1985. Wangunan CBY II bentukna pasagi ukur 3,5x3,5 m, ngan hanjakal kaayaanana geus ancur. Pondasi wangunan ieu dijieun tina campuran beubeulahan bata, batu walungan, keusik, jeung taneuh lempung sawah.

CBY III
Wangunan CBY III kagali taun 1993, 400 m béh kidul-wétaneun CBY II, ukuranana pasagi 4,35x4,45 m. Lapisan bata nu aya kénéh jangkungna 75 cm (15 lapis bata).

CBY IV
Wangunan CBY IV kapanggih taun 1994, 6 m kaléreun CBY III. Ukuranana pasagi 3,4x4,5 m nyanghareup kulon-wétan.

Rujukan
Bambang Budi Utomo. 2004. Arsitektur Bangunan Suci Masa Hindu-Budha di Jawa Barat. Kementrian Kebudayaan dan pariwisata, Jakarta. ISBN 979-8041-35-6

Candi di Tatar Sunda
Situs arkéologi Sunda
Sagara atawa laut hartina bagian paras marcapada anu dieusi ku cai pangsét / cai asin nu nyambung ka samudra, tapi bisa ogé mangrupa talaga nu lega pisan, biasana caina mibanda rasa pangsét (asin), nu teu nyambung ka samudra, kawas Laut Kaspia jeung Laut Paéh.

Daptar sagara, dibagi dumasar samudrana

Samudra Pasifik 
 Laut Bering
 Teluk Alaska
 Laut Cortez
 Laut Okhotsk
 Laut Jepang
 Laut Cina Wétan
 Laut Cina Kidul
 Teluk Beibu
 Laut Sulu
 Laut Sulawesi
 Laut Bohol (atawa Laut Mindanao)
 Laut Filipina
 Laut Florés
 Laut Banda
 Laut Arafura
 Laut Timor
 Laut Tasman
 Laut Konéng
 Laut Bohai
 Laut Koral
 Teluk Carpentaria

Samudra Atlantik 

 Basisir Hudson
 Basisir James
 Basisir Baffin
 Teluk St. Lawrence
 Laut Karibia
 Teluk Méksiko
 Laut Sargasso
 Laut Kalér
 Laut Baltik
 Teluk Bothnia
 Laut Irlandia
 Laut Séltik
 Laut Méditerania
 Laut Adriatik
 Laut Aegean
 Laut Hideung
 Laut Azov
 Laut Ionia
 Laut Liguria
 Laut Mirtoon
 Laut Tyrrhenian
 Teluk Sidra
 Laut Marmara
 Laut Crete
 Basisir Biscay
 Teluk Guinea

Samudra Indonésia 
 Laut Beureum
 Teluk Aden
 Teluk Pérsia
 Teluk Oman
 Laut Arab
 Basisir Bengali
 Teluk Muangtai
 Laut Jawa

Laut Arktik 
 Laut Barent
 Laut Kara
 Laut Beaufort
 Teluk Amundsen
 Laut Greenland
 Laut Chukchi
 Laut Laptev
 Laut Sibéria Wétan
 Laut Bodas

Samudra Kidul 
 Laut Weddell
 Laut Ross
 Teluk St. Vincent
 Teluk Spencer

Sagara-talaga 
 Laut Aral
 Laut Kaspia
 Laut Paéh
 Laut Galilee
 Laut Salton

Sagara ékstraterestrial

Élmu 
Istilah "laut" ogé dilarapkeun dina fisika kuantum: laut Dirac nyaéta interprétasi bentuk énérgi négatif nu ngeusian vakum.

Baca ogé 
 Géografi
 Organisasi Maritim Internasional
 Walungan
 Parahu
 Cai

Dicutat tina

Sagara
Dumasar hasil panalungtikan paling ahir, Tatar Sunda nepi ka kiwari mangrupa wewengkon nu pangheulana némbongkeun ayana budaya tulisan di sakuliah Nusantara, nyaéta ku ayana prasasti nu dijieun kira abad ka-4-5 M.

Di handap ieu dibéréndélkeun situs-situs jeung titinggal arkéologi nu geus kagali nu némbongkeun kabudayaan urang Sunda mangsa baheula.

Budaya Mégalitik
Guha Pawon, Padalarang
Situs Gunung Padang, Cianjur
Situs Cipari, Kuningan.

Prasasti

Tarumanagara
prasasti Tugu
prasasti Ciaruteun
prasasti Kebon Kopi (Tapak Gajah)
prasasti Jambu (Pasir Koléangkak)
prasasti Cidangiang
prasasti Muara Cianten
prasasti Pasir Awi
prasasti Pasir Muara
prasasti Batujaya I-VII

Galuh

prasasti Rumatak (Gegerhanjuang-Indihiang)
 prasasti Huludayeuh
prasasti Kawali (Kawali, Ciamis)
prasasti Mandiwunga, (Ciamis)
prasasti Sadapaingan, (Ciamis)

Sunda
prasasti Batutulis (Bogor)
prasasti Cikajang
prasasti Cikapundung (Bandung)
prasasti Kebantenan
prasasti Kebon Kopi II
prasasti Ngalindung
prasasti Pasir Datar
prasasti Sanghiyang Tapak (Sukabumi)
D178 (nomer koleksi di Musium Nasional, aya na katalog tapi can kapanggih deui)

Candi

Candi-candi Batujaya
Candi Bojongménjé
Candi Cangkuang
Candi-candi Cibuaya

Kabuyutan
Kabuyutan Ciburuy
Kabuyutan Astana Gedé, Kawali

Baca ogé
Masarakat jeung kampung adat Sunda

Sajarah Sunda
Unak-anik budaya Sunda
Situs arkéologi Sunda
Garut (Maranta arundinacea) nyaéta pepelakan taunan gedé ti genus Maranta nu habitat asalna di leuweung hujan di Asia Tenggara jeung Afrika Kidul jeung Wétan.
Tangkal garut pituin tu Amérika, kiwari loba dipelak di India kulon. Tangkal garut bisa hirup kalawan subur di daérah anu haneut, sarta cukup usum hujanna 1500-2000 mm dina sataun. Dipelakeun di daérah anu palebahna tempatna aya dina 1000 mdpl (luhureun beungeut cai laut).
Sanajan kitu, tangkal garut bisa hirup jeroning tempatna kahieuman atawa kurang katojo ku panonpoé. Di sababaraha daérah tangkal garut dipelak tumpang sari jeung tangkal coklat anu umurna 6 taun atawa geus jangkung.

Ciri mandiri
Tangkal garut jangkung nepika 1 méter, akar serabut dina sadapuran aya 3-5 tangkal.
Daun lonyod mencos katungtungnakeun, panjang 20-30 cm.
Betina mibanda kelir bodas, panjang ilaharna 20-30 sm diameter (buleudanna) 3-5 cm.
Cara ngarekahkeunna dipelak tina anakna/beuti anu geus bijil sirung.

Rujukan 
Arrowroot. Wikipédia basa Inggris (disalin 9 Séptémber 2008).

Tumbu kaluar 
 Maranta Image
 Arrowroot - Cana edulis
 kertas tina garut
 kertas poto tina garut

Beubeutian
Marantaceae
Entéh nyaéta inuman ngandung kaféin, dijieun ku jalan ninyuh daun garing tangkal Camellia sinensis dina cipanas.

Kultivasi jeung klasifikasi 
Entéh utamana dipelak di Cina, India, Bangladés, Pakistan, Iran, Républik Koréa, Sri Langka, Taiwan, Jepang, Indonésia, Népal, Australia, Argéntina, jeung Kénya.

Entéh dumasar téhnik ngolahna

Campuran jeung aditif

Sajarah

Mitos 
 Dina hiji carita, nu manggihan entéh téh taya lian Sidarta Gautama, nyaéta nalika aya daun entéh nu ragrag kana cangkirna pas anjeunna keur tapa.
 Carita séjén nyebutkeun yén Budidarma neukteuk kongkolak socana antukna anjeunna teu bisa saré nalika tapa, di tempat anjeunna miceun kongkolak socana téa lajeng tumuwuh tangkal entéh.
 Dina carita nu séjénna deui, Shennong (Kaisar Cina legéndaris nu manggihan ubar Cina) nu keur ngumbara karagragan daun entéh kana cangkirna nu dieusi cai panas. Pas diasaan, anjeunna kairut ku rasana. Barang ditalungtik deui ku anjeunna, horéng cai entéh téh bisa miceun rupa-rupa racun tina awak.

Asal-usul sumebarna 

Tangkal entéh nu bisa kasusud asalna ti Cina atawa Asia Tenggara; sacara historis, mangpaat entéh pikeun miceun katunduh mah can jelas. Sacara umum, kiwari Cina mangrupa "karuhun" inuman entéh, sabab catetan sajarah nyebutkeun yén di Cina geus aya sahanteuna 3000 taun ka tukang. Inuman ieu dipaké dina acara resmi ti jaman Wangsa Tang atawa saméméhna. Pikeun mangpaat séjénna, mangga baca di handap.

Salaku nu sok ngumbara, Marco Polo teu kungsi nulis entéh dina catetanana. Di Rusia, entéh mimiti diinum taun 1618, sanggeus Kaisar Ming ti Cina ngahadiahkeun entéh ka Tsar Alexis. Sanggeus éta, entéh langsung populér di Éropah, utamana di Prancis jeung Walanda. Urang Inggris mimiti maké entéh taun 1650-an.

Baca ogé: Sajarah entéh di Cina

Éksploitasi

Kecap entéh

Budaya entéh

Nyieun entéh

Nuang entéh cara kiwari

Baca ogé 
 Budaya entéh Cina
 Upacara Entéh Koréa
 Upacara Entéh Jepang

Tingali ogé
Kopi
Matte

Rujukan 
 Stephan Reimertz (1998): Vom Genuß des Tees : Eine eine heitere Reise durch alte Landschaften, ehrwürdige Traditionen und moderne Verhältnisse, inklusive einer kleinen Teeschule (In German)
 Jane Pettigrew (2002), A Social History of Tea
 Roy Moxham (2003), Tea: Addiction, Exploitation, and Empire

Tumbu kaluar 

 Tea Leaves, Francis Leggett & Co., 1900, ti Proyék Gutenberg
 The Book of Tea karya Kakuzo Okakura ti Proyék Gutenberg  jeung vérsi PDF-na nu diolah maké TeX
 Russian Tea How to  ngadadarkeun cara nyieun entéh ala Rusia)
 British Standard 6008:1980 (aka ISO 3103:1980)  Cara nyiapkeun liquor entéh pikeun uji sénsori.
 George Orwell: A Nice Cup of Tea  Éséy karya George Orwell nu ngadadarkeun cara anjeunna ngadamel entéh.
 How to make a perfect cup of tea Émbaran ti Royal Society of Chemistry.
 Artikel-artikel bodor ngeunaan entéh ti Douglas Adams
 The Industrial Revolution and Tea-drinking 
 Taiwanese Tea Culture
 Tea consumption stats 2002 

Kaféin
Ubar tradisional
Tutuwuhan industri
Alkitab mangrupa kitab suci Kristen . Alkitab kabagi jadi dua bagian utama: Perjangjian Anyar jeung Perjangjian Heubeul. Babagian ieu disebut "Perjangjian" ku sabab Pangeran bangsa Israél atawa Yahwé nyieun perjanjian. Perjangjian munggaran nyaéta antara Nabi Musa jeung urang Yahudi, sedengkeun nu kadua antara Yesus Kristus jeung sakabéh umat manusa.

Kecap 'Alkitab' sorangan asalna tina basa Arab Kutiba nu hartina katetepan-katetepan/hukum, nu mangrupa aturan-aturan dina ngajalankeun ageman

Ampir kabéh buku Perjangjian Heubeul ditulis dina basa Ibrani, kajaba sawatara bagian anu ditulis dina basa Aram ti kitab Daniel sedengkeun kabéh buku Perjangjian Anyar ditulis dina basa Yunani.

Dumasar eusina sarta gaya nulisna, Perjangjian Heubeul bisa digolongkeun jadi 5 bagéan utama nyaéta Kitab Taurat (5 kitab), Kitab Sajarah (12 kitab), Kitab Puisi (5 kitab), Kitab Nabi-nabi Besar (5 kitab) sarta Kitab Nabi-nabi Leutik (12 kitab). Sedengkeun golongan keur Perjangjian Anyar nyaéta Kitab Injil (4 kitab), Kitab Sajarah (1 kitab), Kitab Surat Rasuli (21 kitab) sarta Kitab Wahyu (1 kitab).

Sajaba ti éta ti saprak baheula aya sawala ngeunaan kanon Alkitab: buku naon waé anu bisa dianggap bagian ti Alkitab. Dina abad ke-3 SM, Alkitab Ibrani atawa Tanakh ditarjamahkeun dina basa Yunani. Tarjamahan ieu disebut Septuaginta, tapi ngamuat sajumlah buku anu heneuweuh dina vérsi Yahudi. Buku-buku ieu disebut buku-buku Deuterokanonika.

 Pananya nu Dijawab Alkitab
 Kitab Suci—Buku ti Allah

Kristen
Kajadian 
 Pustaka Sanghyang Siksa Kanda ng Karesian réngsé ditulis.
 Wabah sireum seuneu tropis méakkeun pepelakan di Hispaniola.

Dibabarkeun 

 22 April - Antoine de Bourbon, bapana Henry IV ti Prancis (maot 1610)
 James Halyburton, tokoh réformasi Skotlandia (maot 1589)
 Hubert Languet, diplomat jeung tokoh réformasi Prancis (maot 1581)
 Edmund Plowden, sarjana hukum Inggris (maot 1009 SM)
 Tintoretto, ahli lukis Italia (maot 1594)

Pupus 

 16 Agustus - Loyset Compère, komposer Prancis

 20 Nopémber - Marmaduke Constable, soldadu Inggris
Pierre de La Rue, komposer Flemish

Kalénder
Paéh téh ngandung harti eureunna kahirupan fisik organismeu atawa kaayaan organismeu sanggeusna.

Sacara biologis, paéh bisa lumangsung ka sagemblengna atawa wawaréhan. Pikeun conto, bisa waé hiji sél atawa organ ngalaman paéh, sedengkeun organismena mah tetep hirup; sél loba nu umurna pondok pisan, antukna sél-sél organisme terus-terusan diganti ku nu anyar. Sabalikna, bisa ogé organismena paéh, sedengkeun organ/sélna tetep hirup antukna bisa dicangkokkeun. Dina kasus ieu, jaringan nu hirup kénéh téh kudu geuwat dipindahkeun méméh kaburu milu paéh. Bisa ogé kajadian "abadi", "imortal", dina kasus budidaya/kultur sél, misalna galur sél HeLa (Henrietta Lacks).

Iréversibilitas, teu bisa malik, mangrupa konci ngeunaan paéh. Dumasar watesan, organisme paéh moal bisa dihirupkeun deui; mun bisa, hal ieu nunjukkeun yén sabenerna mah teu/can paéh. Tapi, aya ogé nu teu percaya yén paéh teu bisa dibalikkeun deui; misalna dina kapercayaan relijius nu yakin ayana hirup sanggeus paéh, sedengkeun nu séjén malah miharep bisa dikembangkeunana téhnologi krionik atawa nu séjénna nu bisa malikkeun paéh.

Baca og 
 Aborsi
 Apoptosis
 Ars moriendi ("Seni Paéh")
 Otopsi
 Bibel jeung réinkarnasi
 Paéh otak
 Pajaratan
 Paéh klinis
 Koma
 Karoshi
|
 Sakarat
 Moksa
 Ngahyang
 Kaabadian
 kremasi
 Eutanasia
 Mot
 Réinkarnasi
 Tanatologi (ulikan ilmiah ngeunaan paéh, sabab-musabab jeung fénoména)
 Yama
|}

Tumbu kaluar 
 Deaths and death rates for the 10 leading causes of death in specified age groups: United States, preliminary 1996
 Odds of dying due to various injuries or accidents Sumber: National Safety Council, United States, 2001
 Dying, Yamaraja and Yamadutas + terminal restlessness (Sawangan Vedik/Hindu)
 Death & Dying in Islam Naon nu karasa ku manusa nalika sakarat? Naha paéh téh patut dipikasieun? 
 The Cycle of Life  Dina kontéks kaca New Age Aquarius.
 Death, life, and personal identity In regard to memetics.
 Why is there death and suffering? Ti jihat para kréasionis.
 Deaths and death scenes. WARNING: very explicit
 George Wald: The Origin of Death Dadaran ahli biologi ngeunaan hirup jeung paéh dina rupa-rupa organisme patali jeung évolusi.
 Stanford Encyclopedia of Philosophy entry on death
 Death Clock Bobodoran ngeunaan sésa waktu hirup anjeun.
 The Death Clock
 www.autopsyvideo.com  - Loka ieu nawarkeun dokuméntasi otopsi, nu dihasilkeun tina gawé bareng Kantor Los Angeles County Coroner.

Biologi
Prasasti Kawali atawa Prasasti Astana Gedé nujul ka sakumpulan prasasti (sahanteuna aya genep) nu kapanggih di Kabuyutan Astana Gedé di Kawali, Ciamis, Jawa Kulon. Prasasti ieu ngagunakeun basa jeung aksara Sunda Kuna (Kaganga). Najan teu mibanda candrasangkala, tina prasasti Kawali I bisa dikira-kira asalna dumasar ngaran raja nu disebut dina éta prasasti.

Dumasar babandingan jeung titinggal sajarah lianna, kayaning Carita Parahyangan jeung Pustaka Rajya-rajya i Bhumi Nusantara, bisa cindekkeun yén prasasti Kawali I mangrupa sakakala atawa pangéling-ngéling ka Prabu Niskala Wastu Kancana (Prabu Raja Wastu), nu ngadaton karajaan Sunda ti Kawali, putra Linggabuana nu gugur nalika perang Bubat.

Prasasti Kawali I

Prasasti Kawali I mibanda tulisan di dua sisi, nyaéta di bagian beungeut jeung bagian sisi nu kandel.

Tulisan di bagian beungeut prasasti (per baris):
nihan tapa kawa-
li nu sang hyang mulia tapa bha-
gya parëbu raja wastu
mangadeg di kuta kawa-
li nu mahayuna kadatuan
sura wisesa nu marigi sa-
kuliling dayeuh. nu najur sakala 
désa aja manu pandeuri pakéna
gawé ring hayu pakeun heubeul ja-
ya dina buana

Tulisan di bagian sisi nu kandel (per baris):
hayua diponah-ponah
hayua dicawuh-cawuh
inya neker inya angger
inya ninycak inya rempag

"Ieu tapak di Kawali ti tapa Sang Hyang Mulia Prabu Raja Wastu anu maréntah di Kawali, nu geus mapaésan kadatuan Surawisésa, nu marigi sakuriling dayeuh, nu ngamakmurkeun sakabéh wilayah. Pikeun nu rék datang, geura paké gawé nu rahayu sangkan lila jaya dunya."

"Ulah diruksak!
Ulah samena-mena!
Mun dipiara bakal angger
Mun ditincak bakal rempag"

Prasasti Kawali II
Prasasti Kawali II ditulis dina batu alam, jangkungna 125 cm, lébar luhur 80 cm, lébar handap 69 cm. Eusina aksara jeung basa Sunda Kuna, ditulis dina hiji sisi, kabagi tujuh baris.

Eusi

Prasasti Kawali III

Prasasti Kawali III anu maké basa jeung aksara Sunda kuna ditatahkeun dina batu alam nu ditangtungkeun kawas ménhir. Jangkungna 120 cm, lébar luhur 22 cm, lébar tengah 55 cm, lébar handap 55 cm, sarta kandel 18 cm.

Prasasti Kawali IV

Prasasti Kawali V

Prasasti Kawali VI

Eusi (Darsa, 1998):
Ini Preting
galna nu atis 
ti rasa aya ma nu
ngeusi dayeuh baweu
ulah botoh bisi
kokoro

"Inilah amanat dari mendiang yang telah sempurna, bagi siapapun yang tinggal di negeri ini, jangan serakah karena akan menimbulkan kesengsaraan/penderitaan/kemiskinan."

Bacaan Salajengna
 J. G. de Casparis. 1975. Indonesian Paleography.
 Yoséph Iskandar. Sejarah Jawa Barat: yuganing rajakawasa. Geger Sunten, Bandung. 
 Richadiana Kartakusuma. 2005. Situs Kawali: ajaran Sunda dalam tradisi mégalitik? dina Sundalana 4: 41-64. Pusat Studi Sunda, Bandung.

Baca ogé
Karajaan Sunda
Situs arkéologi di Tatar Sunda

Rujukan 

Sajarah Sunda
Situs arkéologi Sunda
Prasasti di Indonésia
Prasasti
"Wayang golek" nyaéta wayang anu dijieunna tina kai.

Wayang
Wayang mangrupa bentuk téater rahayat nu populér pisan. Masarakat mindeng ngahubungkeun kecap "wayang" jeung "bayang", dumasar pintonan wayang kulit nu mintonkeun hirupna bayangan/kalangkang wayang dina layar. Di wewengkon Tatar Sunda, nu pangpopulérna mah wayang golék.

Wayang golék aya dua rupa: wayang golék papak (cepak) jeung wayang golék purwa. Iwal ti wayang wong, pintonan wayang dimaénkeun ku dalang nu mingpin pintonan sakaligus ngalagukeun suluk, nyoarakeun antawacana, ngatur gamelan, ngatur lagu, jsb.

Tumuwuh
Sakumaha alur carita pawayangan umumna, dina pintonan wayang golék ogé biasana boga lalakon-lalakon anu boh galur atawa caranganana dicokot tina carita Ramayana jeung Mahabarata kalawan ngagunakeun basa Sunda nu diiring ku gamelan Sunda (saléndro), nu diwangun ku dua saron, peking, selentem, bonang, bonang rincik, kenong, sapasang goong (kempul jeung goong), ditambah kendang (hiji kendang Indung jeung tilu kulanter), gambang jeung rebab.

Ti taun 1920-an, salila pintonan wayang golék téh teu weléh dibarengan sindén. Malah harita mah sindénna bisa leuwih kawentar batan dalangna, utamana nalika jaman Upit Sarimanah jeung Titim Patimah taun 1960-an.

Dina pintonan wayang golék, lalakon nu ilahar dipintonkeun nyaéta lalakon carangan, lalakon galur mat teu pati mindeng. Ieu bisa dijadikeun cicirén kaparigelan dalang dina nyiptakeun lalakon carangan nu alus tur matak dipikaresep. Dalang wayang golék nu kawentar di antarana Tarkim, R.U. Partasuanda, Abéng Sunarya, Entah Tirayana, Apek, Asép Sunandar Sunarya, R.H. Cécép Supriadi, Dédé Amung Sutarya, Manan Dédé Sutarya, Apép Hudaya, jld.

Pola pangadegan wayang golék nyaéta (1) Tatalu, dalang jeung sinden naik panggung, gending jejer/kawit, murwa, nyandra, suluk/kakawén, jeung biantara; (2) Babak unjal, paséban, jeung bébégalan; (3) Nagara séjén; (4) Patepah; (5) Perang gagal; (6) Panakawan/goro-goro; (7) Perang kembang; (8) Perang raket; jeung (9) Tutug.

Najan mibanda fungsi rélijius (misalna dina ngaruwat), wayang golék kiwari leuwih dominan dipaké salaku seni pintonan hiburan rahayat nu mibanda fungsi nu luyu jeung pangabutuh lingkungan masarakat, boh spiritual atawa materil. Hal ieu bisa ditempo dina sababaraha kagiatan masarakat nu diramékeun ku pintonan wayang golék, di antarana hajat/kariaan nyunatan, nikahan, jsb.

Média nyebarkeun Islam
Numutkeun dugaan, sakumaha wayang kulit di wewengkon wétan (Jawa), wayang golék dipaké ku para wali pikeun nyebarkeun Islam di Tatar Sunda. ku sabab ajaran Hindu harita geus raket jeung masarakat Sunda harita, carita Mahabarata jeung Ramayana ti Tatar Hindu dimodifikasi pikeun ngajarkeun Katauhidan. Misalna dina carita Mahabarata, para déwa boga kawenangan nu absolut pikeun nangtukeun nasib jeung takdir, mangka para wali nyieun objék anyar nu posisina leuwih kuat, nyaéta Semar.

Rujukan
Ganjar Kurnia. 2003. Deskripsi kesenian Jawa Barat. Dinas Kebudayaan & Pariwisata Jawa Barat, Bandung.

Tumbu kaluar
WayangGolek.Net , galeri dan uraian tokoh-tokoh pewayangan.

Seni Sunda
Golek
Prasasti Batutulis nyaéta hiji prasasti nu perenahna di jalan Batutulis, Kalurahan Batutulis, Kacamatan Bogor Selatan, Kota Bogor. Komplek Prasasti Batutulis legana 17 x 15 méter. Batu prasasti jeung barang-barang lianna paninggalan karajaan Sunda aya di komplek ieu. Dina batu ieu diukir kalimah-kalimah dina basa jeung aksara Sunda kuna. Aksara anu dipaké sarupa jeung anu dina prasasti Huludayeuh.

Alih aksara 
Prasasti Batutulis geus dialihaksarakeun ku sababaraha urang ahli, di antarana Friederich (1853), Holle (1869), Pleyte (1911), Poerbatjaraka (1921), jeung Noorduyn (1957), Danasasmita, jeung Djafar (2009):
 θ θ wang na pun ini sakakala, prĕbu ratu purane pun, diwastu
 diya wingaran prĕbu guru déwata prana diwastu diya dingaran sri
 baduga maharaja ratu haji di pakwan pajajaran sri sang ratu de
 wata pun ya (siya) nu nyusukna pakwan diya anak rahiyang dewanis
 kala sang sida mokta di guna tiga i(ny)cu rahiyang niskala wastu
 ka(ny)cana sang sida mokta ka nusa larang, ya siya nu nyiyan sakaka
 la, gugunungan, ngabalay, nyiyan samida, nyiyan sang hiyang talaga
 (wa)rna mahawijaya, ya siya pun θ θ i saka, panyca panda
 wa ngĕ(m)ban bumi θ θ

Tarjamah 

Tarjamahna kira-kira kieu:
 muga-muga salamet ieu tanda paringetan, Prabu Ratu almarhum, dinobatkeun
 anjeunna kalayan jeneng Prabu Guru Dewataprana, dinobatkeun (deui) anjeunna kalayan ngaran Sri
 Baduga Maharaja Ratu Haji di Pakuan Pajajaran Sri Sang Ratu De-
 wata anjeunna nu nyieun susukan di Pakuan anjeunna anak Rahyang Nis- 
 kala nu dikurebkeun di Gunatiga incu Rahyang Niskala Wastu
 Kancana, nu dikurebkeun di Nusa Larang, anjeunna nu nyieun paringet-
 an gugunungan, ngabalay nyieun hambalan keur leuweung Samida, nyieun Sanghyang Talaga
 rena Mahawijaya, (dijieun) dina (taun) Saka, "Panca Panda-
 wa Ngemban Bumi" .

Baca ogé 
 Prabu Surawisésa

Sumber rujukan 
 Saléh Danasasmita. 2003. Nyukcruk sajarah Pakuan Pajajaran jeung Prabu Siliwangi. Bandung: Kiblat Buku Utama.

Catetan suku 

Sajarah Sunda
Prasasti di Indonésia
Situs arkéologi Sunda
Prasasti
Pustaka Rajyarajya i Bhumi Nusantara (salajengna disingkat PRBN) mangrupa judul naskah/pustaka nu ceuk dadaran di jerona disusun ku Panitia Wangsakerta di Cirebon taun 1599-1620 Saka (1677-1698 M). Pustaka ieu ngadadarkeun sajarah karajaan-karajaan di Nusantara, ti mangsa-mangsa awal nepi ka mangsa dijieunna éta naskah, nyaéta sanggeus datangna VOC ka Nusantara.

Pamuka
Naskah PRBN mimiti kapanggih nalika taun 1970-an, Aca (ahli sajarah Sunda) nyusud naskah Purwaka Caruban Nagari nu ditulis ku Pangéran Arya Cirebon taun 1720. Dina naskah éta disebutkeun yén Pustaka Caruban Nagari téh disusun dumasar Nagarakretabhumi, hiji pustaka nu disusun ku Panitia Wangsakerta. Sanggeus naskah Negarakretabhumi kapanggih (5 jilid), kasusud deui yén ieu pustaka téh, di antarana, ngarujuk ka PRBN. Hasil nyusud, sababaraha naskah PRBN kapendak di Jakarta, Palémbang, jeung Balikpapan.

Pustaka sajarah Nusantara
PRBN ditulis migunakeun basa Jawa Kuna dialék Cirebon jeung aksara Jawa (Cacarakan). Dina PRBN disebutkeun ngeunaan prosés disusunna éta pustaka (jeung pustaka-pustaka lianna nu can kapanggih), nyaéta hasil gotrasawala para ahli sajarah ti 70-an wewengkon: ti Tumasik nepi ka Maluku, ti Brunéi nepi ka Madura.

Eusi
PRBN dibagi kana lima "parwa" (bab), nu masing-masing boga judul:Pustaka Kathosana Rajyarajya i Bhumi NusantaraPustaka Rajyawarnana Rajyarajya i Bhumi NusantaraPustaka Kertajaya Rajyarajya i Bhumi NUsantaraPustaka Rajakawasa Rajyarajya i Bhumi NusantaraPustaka Nanaprakara Rajyarajya i Bhumi NusantaraRujukan
Ayatrohaédi. 2005. Sundakala: cuplikan sejarah Sunda berdasarkan naskah-naskah "Panitia Wangsakerta" Cirebon. Pustaka Jaya, Jakarta. ISBN 979-419-330-5
Édi S. Ékajati. 2005. Polemik Naskah Pangeran Wangsakerta''. Pustaka Jaya, Jakarta. ISBN 979-419-329-1

Sajarah
Naskah Nusantara
Calung nyaéta pakakas musik Sunda anu mangrupa prototipe (purwarupa) tina angklung. Béda jeung angklung, cara maénkeun calung mah ku cara nakol (wilahan, bilah) awi anu disusun nurutkeun titi laras (tangga nada) pentatonik (da-mi-na-ti-la). Jenis awi pikeun nyieun calung lolobana tina awi wulung (awi hideung), tapi aya ogé anu dijieun tina awi temen (awi pulas bodas). Sajaba dihartikeun salaku pakakas musik, calung ogé jadi istilah sebutan pikeun seni pintonan. Aya dua wangun calung Sunda anu dipikawanoh, nyaéta calung rantay sarta calung jingjing.

Kamekaran
Jenis calung anu ayeuna mekar sarta dipikawanoh sacara umum nyaéta calung jingjing. Calung jingjing nyaéta jenis pakakas musik anu geus lila dipikawanoh ku urang Sunda, contona di wewengkon Sindang Heula - Brebes, Jawa tengah, sarta bisa jadi mangrupa kamekaran tina wangun calung rantay.

calung rantay nyaéta salag sahiji pakakas musik anu di wangun ku 7 beulah awi atawa leuwih, anu di enteupkeun nu hiji jeung nu sanésna anu di talian ku tali tina kulit waru atanapi lulub, komposisi alatna aya anu sajajar aya ogé nu dua jajar anu biasa ogé sok disebut calung indung jeung calung anak atawa rincik, cara maenkeun calung rantay téh nyaéta di takol make dua lengeun bari posisis diuk kudu bari silah, biasana calung rantay téh di talian kana tangkal atawa kana bilik imah (calung rantay Banjaran - Bandung)

Di Jawa Barat, wangun kasenian ieu dirintis popularitasnya nalika para mahasiswa Universitas Padjadjaran (UNPAD) anu kagabung dina Departemen Kesenian Déwan Mahasiswa (Lembaga kesenian UNPAD) mekarkeun wangun calung ieu ngaliwatan kréativitasnya dina taun 1961. Numutkeun salah saurang panaratasna, Ekik Barkah, yén dijieunna calung jinjing katut pintonanana kailhaman ku wangun kaulinan dina pintonan réog anu ngadumaniskeun unsur nakol, unggut sarta lagu dina hiji pintonan.

Saterusna dina taun 1963 wangun kaulinan sarta tatabeuhan calung leuwih dimekarkeun deui ku parakanca ti Studiklub Téater Bandung (STB; Koswara Sumaamijaya dkk), sarta antara taun 1964 - 1965 calung leuwih dimasyarakatkeun deui ku parakanca di UNPAD minangka seni pintonan anu boga sipat hiburan sarta informasi (penyuluhan (Oman Suparman, Ia Ruchiyat, Eppi K., Enip Sukanda, Edi, Zahir, saparakanca), sarta grup calung SMAN 4 Bandung (Abdurohman dkk).

Saterusna muncul grup-grup calung di Bandung, contona Layung Sari, Ria Buana, Glamor (1970) jrrd, nepi ka danget ayeuna, muncul ngaran-ngaran idola pamaén calung di antarana Tajudin, Nirwan, Odo, Uko Hendarto, Adang Cengos, jeung Hendarso. Kamekaran kasenian calung kacida onjoyna di Jawa Kulon. Ieu hal téh ngabalukarkeun ditambahanana sawatara pakakas musik dina calung, contona kosrék, kacapi, piul (biola), komo kiwari mah aya anu dilengkepan keyboard jeung gitar. Unsur vokal pohara dominan dina calung, ku kituna réa muncul vokalis calung kawentar, kawas Adang Céngos, sarta Hendarso.

Sumber Rujukan
Ganjar Kurnia. 2003. Deskripsi kesenian Jawa Barat. Dinas Kebudayaan & Pariwisata Jawa Kulon, Bandung.

Seni Sunda
Waditra takol
Tai (feces, faeces) téh nyaéta runtah semi-padet pasésaan pencernaan sasatoan nu dikaluarkeun ngaliwatan anus (atawa kloaka) nalika ngising. Dina manusa, ngising téh (gumantung masing-masing jeung kaayaan) bisa unggal dua-tilu poé nepi ka sababaraha kali sapoé. Tai nu neuasan bisa ngabalukarkeun kagangguna siklus/kabiasaan rutin nu disebut konstipasi.

Nu ngabédakeun bauna tai nyaéta alatan peta baktéri. Baktéri téh ngahasilkeun sanyawaan kayaning indol, skatol, jeung mérkaptan (sanyawaan nu ngandung walirang), sarta gas-gas anorganik hidrogén sulfida.

Tai bisa mantuan para élmuwan nalungtik sasatoan, nyaéta tina naon waé kadaharan éta sato. Ku jalan nganalisis kandungan taina, para élmuwan bisa nyaho kandungan jeung bau (nu dibalukarkeunana). Ti dinya panalungtikan téh ngamalir kana kasimpulan ngeunaan pola dahar éta mangkeluk.

Urang gé apal, yén pikeun sababaraha sato mah mun geus modol téh sok diruang, sabab bisa kaambeu ku prédator. Tapi duka dina kasus ucing, sato naon nu sok ngamangsa ucing? Pikeun manusa mah komo deui. Aya paadatan tradisional nu nyebutkeun ulah ngising di tempat nu caina ngeuyeumbeu (teu ngalir), ogé ulah deukeut ka jajalaneun (Sanghyang Siksa Kanda ng Karesian).

Tai sasatoan aya nu sok dipaké pupuk: mangga tingal manur.

Terminologi nu patali 
Ulikan ngeunaan tai disebutna skatologi.

Koprofagi (coprophagia) hartina prakték ngahakan tai. Najan teu ilahar, aya hérbivora nu kadaharanana kurang protéin/loba serat (kawas kelenci) nu ngahakan taina sorangan salaku bagian normal métabolismena. Dahareun tina tutuwuhan dicerna ngaliwatan dua jalan: hasil nyerna nu mimiti dicerna deui langsung tina anus. Sanggeus dicerna ulang, kakara taina dipiceun.

Tai nu mosil disebut koprolit (coprolite), nu mangrupa golongan objék nu diulik dina widang paléontologi.

Kontaminasi 
Kontaminasi tai (fecal contamination) di sumber cai atawa taneuh bisa dipariksa ku aya/henteuna baktéri E. coli maké pisin Petri pelat ager McConkey. Cirina nyaéta yén E. coli mah (nu lian mah ampir euweuh) ngahasilkeun koloni beureum dina temperatur kira 110 F.

Najan sakabéh galur E.coli teu bahya, ayana téh mangrupa tanda kontaminasi, nu kamungkinan gedé dibarengan ku baktéri séjén nu leuwih bahya, misalna hépatitis.

Manusa 
Artikel utama: tai manusa

Tai manusa panémbongna rupa-rupa, gumantung diet jeung kaséhatanana. Normalna mah semipadet nu kabungkus mukus. Warna coklat asalna tina kombinasi ékskrési hampru jeung sél getih beureum paéh. Dina kasus orok nu kakara dibabarkeun, awalna mah konéng/héjo sanggeus meconium. Warna ieu sumberna tina ékskrési hampru wungkul. Sanggeus mimiti ngaluarkeun sél getih beureum paéh, jadi wé coklat sakumaha biasa.

Baca ogé 
 Guano
 Manur
 Parasit usus
 Skatologi
 Tai hiang

Tumbu kaluar & rujukan 
 Feces, Wikipédia édisi basa Inggris per 27 Oktober 2005
 Urobilinogen
 Liver biochemistry 
 History of Shit karya Dominique Laporte (ISBN 0-262-62160-6)

Fisiologi sato
Éléktroforésis nyaéta gerak barang nu boga muatan listrik alatan pangaruh médan listrik. Sacara téoritis gerak ieu téh balukar ayana gaya Lorentz nu patali jeung paripatan listrik dasar nu dipimilik ku barang nu keur diulik jeung kaayaan listrik ambien nu luyu jeung rumus di handap.
.

Di mana F = gaya Lorentz, q muatan nu dikandung ku barangna, jeung E médan listrik[1]:

Éléktroforésis gél agarosa mangrupa salah sahiji téhnik biologi molekular baku pikeun misahkeun asam nukléat jeung protéin dumasar ukuranana. Sampel DNA, RNA atawa protéin diasupkeun kana gél husus nu dikeueum dina médan listrik. Fragmén asam nukléat atawa protéin nu muatanana négatif kabetot ku éléktroda positif sedengkeun nu muatanana positif kabetot ku éléktroda négatif. Fragmén-fragmén molekul nu ukuranana paling leutik atawa muatanana paling "badag" pindah panggancangna/pangjauhna. Pita-pita (biasana diwarnaan ku étidium bromida atawa métilén bulao) nu marisah nunjukkeun ukuran fragmén nu béda ukuran/muatanana[2].

Dina widang élmu koloid, éléktroforésis téh dipaké pikeun ngukur muatan listrik partikel nu aya dina hiji cairan suspénsi. Ku ngasupkeun médan listrik nu tangtu, partikel bakal usik kalawan laju nu tangtu (), mobilitas éléktroforétikna bakal bisa diitung:

.

Mobilitas ieu gumantung kana pasipatan partikel (misalna dénsitas muatan permukaan jeung ukuran) katut leyuranana (misalna kakuatan ionik, permitivitas listrik, jeung pH). Pikeun nu kakuatan ionikna luhur, ékprésina bisa dideukeutan ku kasaruaan Smoluchowski,

,

di mana  mangrupa konstanta diéléktrik cairanana,  permitivitas ruang bébas,  viskositas cairanana, jeung  salaku tegangan zeta (tegangan permukaan) partikelna.

Rujukan 
 John R. Taylor, Chris D. Zafiratos, and Michael A. Dubson, "Modern Physics for Scientists and Engineers," Prentice Hall, Upper Saddle River, 2004.
 http://gslc.genetics.utah.edu/units/activities/electrophoresis/ 
 W.B. Russel, D.A. Saville, and W.R. Schowalter, "Colloidal Dispersions," Cambridge University Press, Cambridge UK, 1989.

 
Biologi molekulér
Éléktroforésis
Saab nyaéta cai nu wujudna dina fase gas.

Referensi

Cai
Sungsum tulang atawa sungsum ("medulla ossea") mangrupa jaringan anu ngeusi solobong na tulang-tulang badag. Sungsum téh tempat dijieunna sél-sél getih. Sungsum tulang ngandung dua tipe sél stém: hémopoiétik (nu bida ngahasilkeun sél-sél getih) jeung stromal (nu bisa ngahasilkeun lemak, kartilage jeung tulang). Sél stém stromal bisa robah jadi rupa-rupa jaringan, misalna jaringan saraf. Sél stém hématopoiétik ngahasilkeun tilu kelas sél getih nu aya dina sirkulasi: leukosit, sél getih beureum (éritrosit), jeung platélét (trombosit).

Jaringan sungsum, tempat dibentukna sél stém pluripoténsial hémopoiétik, disebut "jaringan myéloid".

Salaku dahareun 
Sungsum ogé mangrupa bahan pangan, boh dituang salaku campuran dina gulé, ogé pikeun ngabeungharan rasa sop. Sungsum ngandung protéin sarta beunghar ku lemak teu jenuh nu bisa nurunkeun kadar koléstérol LDL, antukna dianggap bisa ngurangan résiko katarajang panyakit jantung koronér. Najan kitu, pangaruh kana kaséhatan anu sabenerna mah can kanyahoan.

Baca ogé 
 Leukemia
 Cangkok sungsum tulang

Tumbu kaluar 
 Osso Bucco

Sumber rujukan 
 Bone marrow, Wikipédia édisi basa Inggris per 19 Nopémber 2005

Sistim limfatik