AksaraLLM/aksara-bahasa-daerah-v1 huggingface dataset:
Buhaya (ᮘᮥᮠᮚ) atawa buaya téh sebutan pikeun sakabéh spésiés sato anggota kulawarga Crocodylidae (kadang digolongkeun salaku subfamili Crocodylinae).

Buhaya mangrupa réptil cai badag nu hirup di wewengkon tropis di Aprika, Asia, Amérika, jeung Australia. Buhaya biasana ngumpul di walungan jeung situ nu caina teu motah, kahakananana mangrupa mamalia naon baé, atawa bangkéna, jeung lauk. Aya sababaraha spésiés, misalna Buhaya Laut Australia jeung kapuloan Pasipik, kawentar sok ngojay rada jauh ka tengah laut. Buhaya ieu mangrupa turunan buhaya kuna, sarta obahna ukur saeutik ti mangsa dinosaurus.

Spésiés buhaya nu badag bisa ngabahyakeun manusa. Buhaya Laut jeung Buhaya Nil dianggap pangbahyana, sabab geus nelasan ratusan jalma di Asia Tenggara jeung Aprika unggal taunna. Nu ogé bahya pikeun manusa, nyaéta Aligator Amérika jeung Black Caiman.

Taksonomi Crocodylidae 
Spésiés-spésiés ieu lolobana asup kana genus Crocodylus.
 Kulawarga Crocodyliade
 Subfamili Mekosuchinae (lastari)
 Subfamili Crocodylinae
 Genus Euthecodon (lastari)
 Genus Osteolaemus
 Buhaya Dwarf, Osteolaemus tetraspis
 Genus Crocodylus
 Buhaya Amérika, Crocodylus acutus  
 Slender-snouted Crocodile, Crocodylus cataphractus  
 Buhaya Orinoco, Crocodylus intermedius  
 Buhaya darat, Crocodylus johnstoni  
 Buhaya Pilipina, Crocodylus mindorensis  
 Buhaya Morelet, Crocodylus moreletii  
 Buhaya Nil, Crocodylus niloticus  
 Buhaya Guinea Anyar, Crocodylus novaeguineae
 Buhaya Mugger atawa Buhaya Marsh, atawa Buhaya Pérsia, Crocodylus palustris
 Buhaya Laut, Crocodylus porosus 
 Buhaya Kuba, Crocodylus rhombifer  
 Buhaya Siem, Crocodylus siamensis
 Subfamili Tomistominae
 Genus Kentisuchus (lastar)
 Genus Gavialosuchus (lastari)
 Genus Paratomistoma (lastari)
 Genus Thecachampsa (lastari)
 Genus Kentisuchus (lastari)
 Genus Rhamphosuchus (lastari)
 Genus Tomistoma
 False gharial, Tomistoma schlegelii
 Tomistoma lusitanica (lastari)
 Tomistoma cairense (lastari)

Baca ogé 
Éksoskeleton buhaya
Buhaya Mekosuchine
Repcillin

Sumber rujukan
 Crocodile, Wikipédia édisi basa Inggris per 17 Pébruari 2006.

Tumbu kaluar 
 Crocodile Husbandry Is Really Hard, China Finds
 Not Just Another Pretty Face
 Recent Crocodile Attacks in Australia 
 BBC news finds powerful agent in crocodile blood

Crocodylidae
Toké (Gekko gecko) mangrupa spésiés cakcak arboréal nokturnal (liar ti peuting) pituin Asia tenggara jeung Kapuloan Indo-Australia, sumebar ti India jeung Bangladés, nepi ka Indonésia jeung New Guinea kulon. Habitat asalna mah dina tatangkalan jeung gawir-gawir di leuweung hujan, tapi bisa ogé hirup di habitat manusa, mapay témbok jeung kenténg paimahan pikeun néang serangga mangsana. Sato ieu kagolongkeun karnivora nu agrésip, ngahakan rupa-rupa gegeremet, malah sok silih serang sasama jalu. Hirupna bisa nepi ka 7&mdash10 taun.

Ahir 1980-an jeung awal 1990-an, toké mimiti dibawa ka Hawaii, Florida, Belize, jeung sababaraha kapuloan Karibia.

Toké téh spésiés cakcak pangbadagna kadua, panjangna 30–40 cm (jalu), 20–30 cm (bikang), sarta beurat 150-300 g. Katémbongna lucu, sabab boga kelir cékas: tutul-tutul bulao, oranyeu, atawa beureum.

Toké téh kawentar (mun dibandingkeun jeung bangsa kadal lianna) ku sorana anu tarik. Ngaran "toké" ieu ogé dicokot tina sadana nalika ngajak kawin: "tokké... tokké..". Sato ieu mah, mun ngarasa kaancam téh tara kabur, malah calangap siap-siap narajang ngégél ka nu ngancamna. Mun geus ngégél, sakadang toké téh tara ngaleupaskeun gégélanana. Sangkan dileupaskeun, cenah mah ku cara dilelepkeun kana cai.

Sato ingon 
Najan galak, toké sok dikukut alatan kelir awakna nu warna-warni. Tapi, nyéta, ku sabab galak téa, dikukutna téh cukup ku dikandangan baé. Miarana teu hésé, asal dibéré kandang nu nangtung (jangkung ka luhur), toké bisa nepi ka anakan.

Sumber rujukan
 Tokay gecko, Wikipédia édisi basa Inggris per 22 Pébruari 2006.

Tumbu kaluar 
Introduction into Belize
Western New York Herpetological Society Tokay Gecko Care Sheet and Information
BBC Wildfacts
Global Gecko Association: Tokay geckos 
My experiences with and observations of Tokay Geckos 

Gekkonidae
Cakcak nyaéta kadal anggota famili Gekkonidae, ukuranna kawilang leutik-sedeng, hirup di wewengkon iklim haneut di sakuliah dunya. Teu ilahar jeung bangsa kadal lianna, cakcak mah sok disada dina interaksi jeung cakcak lianna. Kaistiméwaan lianna nyaéta kamampuhna pikeun napak dina bahan vértikal nu lemes. Di wewengkon iklim haneut mah cakcak téh dalit pisan dina kahirupan manusa sapopoé, sabab sok aya di lingkungan jero paimahan, komo ku sipatna nu sok ngahakan serangga nu sok ngaganggu (misalna reungit).

Aya sababaraha spésiés cakcak nu parténogenik, bikangna bisa endogan tanpa kudu jalangan jeung jalu.

Dina kaélmuan, nu jadi béntangna téh nyaéta dampal sukuna, sabab bisa napel kana rupa-rupa bahan tanpa maké cairan atawa tegangan beungeut cai.

Spésiés cakcak nu ilahar 
 Cakcak emas, Gekko ulikovski—
 Cakcak imah, Hemidactylus frenatus—spésiés nu ilahar aya di lingkungan paimahan, sumebar di wewengkon tropis jeung subtropis.  
 Cakcak Indo-Pasifik, Hemidactylus garnoti—ogé katelah cakcak careuh (fox gecko) ku sabab sungutna panjang kawas careuh. Spésiés ieu aya di paimahan di wewengkon tropis.
 Cakcak Méditerania, Hemidactylus turcicus—aya nu hirup di paimahan, aya ogé nu liar. 
 Cakcak leopard, Eublepharis macularius —spésiés nu panglobana dikukut, sigana mah ku sabab teu bisaeun naék mun diteundeun dina wadah kaca.

Sumber rujukan 
 Gecko, Wikipédia édisi basa Inggris per 23 Pébruari 2006.

Tumbu kaluar 
Gecko Photos Poto Cakcak Australia (Oedura marmorata)

Gekkonidae
Golongan getih (atawa golongan darah, atawa tipe getih) maksudna dadaran ciri-ciri sél getih beureum hiji jalma dumasar jenis zat (karbohidrat jeung protéin) dina mémbran sélna. Klasifikasi golongan getih manusa pangpentingna nyaéta ABO jeung faktor Rhesus (faktor Rh). Aya ogé 46 antigén lianna, tapi lolobana mah leuwih jarang batan ABO jeung Rh. Transfusi getih ti golongan nu teu cocog bisa ngabalukarkeun réaksi transfusi imunologis mangrupa anémia hémolitik, gagal ginjal, shock, malah bisa nepi ka maot. Golongan getih ABO ogé aya di simpanseu.

Dasar 
Golongan getih ditangtukeun ku antigén (épitop) dina beungeut sél geih beureum, di antarana aya nu mangrupa protéin, boh nu murni atawa nu meungkeut polisakarida. Euweuhna marka ieu bakal ngarangsang produksi antibodi pikeun ngalawan marka ieu. Mun getih nu asup golonganana salah/béda, getih nu diasupkeun bakal geuwat diruksak. Sésa-sésana ieu nu ngabalukarkeun kasakit.

Élmuwan Austria Karl Landsteiner boga jasa gedé tina papanggihanana ngeunaan sistim golongan getih (ABO) taun 1901; anjeunna dileler Hadiah Nobel widang Fisiologi jeung Kadokteran taun 1930. Sabenerna, taun 1907, ahli serologi Céko Jan Janský sacara mandiri geus mitambeyan klasifikasi getih manusa kana opat golongan, tapi n leuwih diaku mah papanggihan Landsteiner. Landsteiner ngadadarkeun A, B, jeung O; Decastrello jeung Sturli manggihan golongan kaopat, AB, taun 1907. Landsteiner jeung Alexander S. Wiener lajeng manggihan sét antigén pangpentingna kadua, sistim Rhesus, taun 1937 (publikasi taun 1940).

Sistim ABO

Sistim Rhesus (CDE)

Frékuénsi ABO jeung Rhesus

Golongan séjén

Fénotipe Bombay

Fénotipe McLeod

Kompatibilitas

Jihat évolusi

Jihat sosial

Baca ogé 
 Donor getih
 Sistem sirkulasi

Rujukan 
 Blood type, Wikipédia édisi basa Inggris per 24 Pébruari 2006.
 Landsteiner, K. 1900. Zur Kenntnis der antifermentativen, lytischen und agglutinierenden Wirkungen des Blutserums und der Lymphe. Zentralblatt Bakteriologie 27:357-62.
 Landsteiner, K. & A.S. Wiener. 1940. An agglutinable factor in human blood recognized by immune sera for rhesus blood. Proc. Soc. Exp. Biol. Med. 43:223-224.
 [Benes93] Beneš, J. Člověk. Praha: Mladá fronta, 1993.

Tumbu kaluar 
  (ABO) and  (Rh/D)
 Racial & Ethnic Distribution of ABO Blood Types - bloodbook.com
Blood book
Racial and Ethnic distribution of Rh blood types
 Red Cross Blood Information 
ABO World  Téori Jepang pikeun nangtukeun golongan getih
 Definition of Blood Group 
 Alternative Definition of blood group 
 Rare blood groups 

Getih
Génétika
Garéja Yésus Sajati nyaéta garéja non-denominasi (mandiri) anu didirikuen di Beijing, RRT dina taun 1917. Garéja ieu dimimitian ti Tiongkok dina taun 1900-san, di antara garéja-garéja Protestan, anu téologina ngakar ka Gerakan Pentakosta.

Dina 1939, Injil dikhotbahkeun di Indonesia jeung Gareja Yesus Sajati ogé diadegkeun di Indonésia.

Dina taun 1967, Kukumpulan Internasional Gareja ieu ngabentuk di Los Angeles, Amerika Serikat. Kabéh anggota Gareja ieu kira-kira 1,5 juta jelema anu jumlahna aya di lima bénua.

Kasapuluh artikel kapercayaan 
Kasapuluh kapercayaan nu penting Garéja Yésus Sajati nyaéta: 
 Yesus Kristus, Firman nu jadi daging, paeh disalib keur nebus jalma nu dosa, dihudangkeun deui dina poé katilu tuluy naék ka sawarga. manéhna hiji-hijina juru salamet manusa, nu nyiptakeun langit jeung bumi, jeung hiji-hijina Allah sajati
 Alkitab anu diwangun luhur Perjangjian Heubeul sarta Perjangjian Anyar, diilhami ku Alloh, hiji-hijina kabeneran Alkitabiah, sarta ukuran pikeun kahirupan Kristen.
 Kasalametan dibikeun ku kasinugrahan Alloh ngaliwatan iman. Jelema percaya kudu ngandelkeun Roh Kudus Suci pikeun hirup dina jero kasucian, pikeun ngamulyakeun Alloh, sarta pikeun miasih sasama manusa.
 Baptisan cai nyaéta sakramen pikeun mupus dosa pikeun kalahiran balik. Baptisan kudu lumangsung dina cai anu ngocor sacara alami, kawas walungan, sagara, atawa cinyusu. Nu ngabaptis anu geus nampa baptisan cai sarta baptisan Roh Kudus, ngalakonan baptisan dina ngaran Pangéran Yesus Kristus.
 Panarimaan Roh Kudus, anu dibuktikeun jeung basa roh nyaéta jaminan urang pikeun meunangkeun Karajaan surga.
 Sakramen ngumbah suku matak bisa hiji jalma pikeun milu miluan babarengan jeung Pangéran Yesus. Sakramen ieu ogé boga fungsi minangka perikatan mayeng yén urang kudu mibanda kaasih, kasucian, ka handap asoran haté, pangampunan sarta pangladén.
 Perjamuan kudus nyaéta sakramen pikeun miéling pati Pangéran Yesus Kristus. Hal ieu matak bisa urang nyokot bagian dina daging sarta getih Pangéran urang sarta ngahiji jeung Manéhna sangkan urang bisa meunangkeun kahirupan abadi sarta dibangkitkan dina ahir jaman. Sakramen ieu diayakeun sasering-seringna.
 Poé Sabat nyaéta poé anu katujuh (Saptu), nyaéta poé anu kudus, anu diberkahan sarta disucikeun ku Alloh. Poé Sabat dipieling di handapeun kasinugrahan Pangéran pikeun miéling panyiptaan sarta kasalametan ti Alloh, sarta kalawan harepan baris reureuh anu kekal di jero kahirupan sanggeus pati.
 Garéja Yésus Sajati, didirikan ku Pangéran urang Yesus Kristus, ngaliwatan Roh Kudus dina wayah 'hujan pamungkas', nyaéta gareja karasulan sajati anu dipulihkeun.
 Datangna Pangéran anu kadua kalinya baris lumangsung dina ahir jaman, sabot Manéhna turun ti surga pikeun ngahakiman dunya: jalma-jalma bener baris meunangkeun kahirupan kekal, sedengkeun anu jahat baris dihukum salila-lilana.

Tumbu luar 
 tjc.org 
 Situs resmi

Kristen
Sapi mangrupa sato tandukan hasil doméstikasi anggota subfamili Bovinae ti famili Bovidae. Sapi diternakkeun pikeun diala daging, susu, kulit, jeung tanagana. Di India, misalna, sapi téh malah dihurmat, teu meunang dirogahala numutkeun kapercayaan Hindu. Kiwari, sadunya téh aya kira 1,3 miliar sapi .

Numutkeun idéntifikasi munggaran ku Carolus Linnaeus, sapi téh digolongkeun kana tilu spésiés: Bos taurus (sapi Eropah, kaasup tipe nu sarupa ti Aprika jeung Asia), Bos indicus (zebu), jeung Bos primigenius (geus lastari). Nu pamungkas mangrupa karuhun pikeun dua nu ti heula. Kadieunakeun, tilu spésiés ieu ngariut jadi hiji, maké ngaran Bos primigenius taurus, Bos primigenius indicus, atawa Bos primigenius primigenius. Sapi ieu bisa ogé baranahan mun jeung spésiés séjén nu deukeut, misalna jeung yak, banténg, gaur, jeung bison. Teu bisa sotéh jeung munding.

Baca ogé
 Albaqoroh (Sapi Bikang), judul/ngaran surat kadua dina Qur'an
 Ngadu banténg
 Karapan sapi, balap sapi tradisional di Madura
 Daptar sato ingon

Rujukan
Cattle, Wikipédia édisi basa Inggris (6 Maret 2006).
Cattle Today
Mahabharata, Book 13-Anusasana Parva, Section LXXVI
 Kane, J., S. Anzovin & J. Podell. 1997. Famous First Facts. New York, NY: H.W. Wilson. ISBN 0824209303.

Tumbu kaluar

Cattle Breeds website - Universitas Nagara Bagian Oklahoma
PBS Nature: Holy Cow (about cows in general)
UK Lincoln Red Cattle Society
 Prairie Ox Drovers -Information, help, and encouragement to get started with oxen.

Sato ingon
Bovidae
Sato nyusuan
Titinggi (Kelas Diplopoda, saméméhna disebut Chilognatha) mangrupa artropoda panjang nu awakna silindris sarta boga dua pasang suku dina unggal ruas awakna (antara 20 jeung 100 ruas). Sato ieu kaasup hérbivora, lambat, jeung teu peurahan; béda jeung dulur deukeutna, babakaur (Kelas Chilopoda), nu kaciri tina sukuna nu sapasang dina unggal ruas/bukuna. Titinggi mah lolobana ngahakanan daun nu geus buruk jeung sésa tutuwuhan paéh lianna. Méméh dihakan, titinggi nyékrésikeun cairan pikeun ngabaseuhan kahakanana. Kelas artropoda ieu dianggap mangrupa sato munggaran nu ngajajah daratan dina periode géologi Silurian.

Kaahéngan utama sato ieu téh nyaéta jumlah sukuna, nepi ka dina basa Indonésia mah disebutna gé kaki seribu (suku sarébu). Ogé dina basa Inggris, ngaranna téh millipede, tina basa Latin milli ("rébuan") jeung ped ("suku"). Jumlah suku titinggi sabenerna teu nepi ka sarébu, rata-rata 40-200 pasang, najan aya ogé spésiés langka nu jumlah sukuna nepi ka 375 pasang.

ku sabab sukuna loba tur parondok, titinggi mah ngarayapna kawilang laun, tapi jago pisan dina hal ngaliang. ku sabab laun sahingga moal bisa ngejat mun aya nu rék ngamangsa, cara béla dirina téh ku jalan ngaréngkol jadi bentuk koil—sukuna nyumput di bagian jero, dikuriling ku ruas awak nu haleuras. Aya ogé sababaraha spésiés nu nyékrésikeun cairan peurah, atawa gas hidrogén sianida tina pori mikroskopis sapanjang awakna. Cairan sékrésina aya nu ngandung asam nu bisa ngaduruk éksoskeleton sireum jeung prédator serangga, sarta kulit jeung panon prédator nu leuwih badag. Pikeun manusa mah cairan sékrési ieu teu matak bahya, kudu waspada sotéh mun keuna kana panon atawa kateureuy. Lemur ngamangpaatkeun cairan sékrési ieu pikeun nolak serangga nu sok ganggu, sarta pikeun tujuan psikoaktip. Titinggi aya ogé nu ampibi.

Rujukan 
 Millipede, Wikipédia édisi basa Inggris (7 Maret 2006).
 Blum & Woodring. 1962. Secretion of Benzaldehyde and Hydrogen Cyanide by the Millipede Pachydesmus crassicutis. Science 138: 513.

Diplopoda
Réptil hartina tétrapoda jeung amniota, nyaéta sasatoan nu émbriona dibungkus ku mémbran amniotik. Kiwari, réptil ieu ngawengku opat ordo:
 Crocodilia (buhaya, caiman, jeung aligator): 23 spésiés
 Rhynchocephalia (tuatara ti Selandia Baru): 2 spésiés
 Squamata (kadal, oray, jeung amphisbaenia ("kadal cacing")): kira aya 7600 spésiés
 Testudine (kuya): kira 300 spésiés

Réptil aya di unggal buana, iwal Antartika, tapi tempat hirup utamana mah di wewengkon tropis jeung subtropis.

Klasifikasi réptil 
Tina jihat klasik, réptil ngawengku sakabéh amniota iwal manuk jeung mamalia, sahingga jadina téh diwatesan salaku sasatoan nu ngawengku buhaya, aligator, tuatara, kadal, oray, amphisbaenia, jeung kuya, nu digolongkeun kana kelas Réptilia (Latin repere, "ngarayap").

Kelompok Réptil 
 Class Sauropsida
 Famili Protorothyrididae - Hylonomus (lastari)
 Subkelas Anapsid
Famili Mesosauridae (lastari)
 Ordo Procolophonida - Pareiasaurus (lastari)
 Ordo Testudine - Kuya
 Subkelas Diapsida
 Superordo Ichthyopterygia - Ichthyosaurus (lastari)
 Superordo Sauropterygia - Plesiosaurus (lastari)
 Superordo Lepidosauria
 Ordo Rhynchocephalia - Tuatara
 Ordo Squamata
Subordo Lacertilia- Kadal
Subordo Serpentes - Oray
Subordo Amphisbaenia - Kadal cacing
 Ordo Crocodilia - Buhaya
 Ordo Pterosauria - Pterodactyl (lastari)
 Superordo Dinosauria - Dinosaurus
 Ordo Ornithischia (lastari)
 Ordo Saurischia
 Kelas Aves - Manuk

Tumbu kaluar 

 Tree of Life Website
 The EMBL Reptile Database
 The HC Network 
 Reptile Phylogeny
 The Reptipage

Rujukan 
 Reptile, Wikipédia édisi basa Inggris (7 Maret 2006).
 
 Benton, M. J. 2004. Vertebrate Paleontology, éd ka-3. Blackwell Science Ltd.
 
 
 
 
 
 
 

Sauropsida
Monyét mangrupa anggota dua ti tilu golongan primata simian. Dua golongan ieu nyaéta Monyét Dunya Anyar jeung Monyét Dunya Kuna nu kabéhna ngawengku 200-an spésiés. Monyét ogé dibédakeun jeung kera (Ing. ape) kayaning simpanseu jeung gorila.

Ukuran monyét rupa-rupa pisan, ti mimiti Marmosét Pigmi nu jangkungna 10 cm (kaasup buntut) sarta beurat 120 g, nepi ka Mandril jalu nu jangkungna saméter sarta beurat 35 kg. Aya nu hirup na tangkal (arboréal), aya ogé nu hirup di lapang jukut/sabana. Kadaharanana rupa-rupa gumantung ka spésiésna, tapi ilaharna mah bungbuahan, daun, kakacangan, sisikian, kembang, serangga, lancah, endog, jeung sato leutik.

Sababaraha ciri nu ngabédakeun dua golongan monyét di antarana buntut préhénsil (bisa 'nyepeng', meulit) monyét Dunya Anyar nu teu dipiboga ku monyét Dunya Kuna.

Monyét na kandang

Na kapal laut 
Nalika bangsa Inggris munggaran ngaranjah Aprika, anak monyét sok dibawa kana kapal salaku hiburan, nu satuluyna aya nu diasupkeun ka kebon binatang. Monyét kukutan jaman kiwari di Inggris, loba di antarana nu mangrupa turunan ti monyét jaman Viktoria tadi. Kajadian modél kitu sigana lumangsung ogé jaman Perang Napoléon.

Sato ingon 
Najan katémbongna pikalucueun, loba nu nganggap yén monyét mah lain ingueun, utamana mah ku sabab monyét mah hésé dilatihna. Malah mun kaganggu atawa teu disenangkeun, monyét bisa robah jadi galak sarta ngaganggu.

Sato percobaan 
Monyét mindeng dipaké dina percobaan laboratorium, utamana mah ku sabab sarua jeung manusa salaku primata.

Klasifikasi 

Béréndélan di handap ieu méré nahkeun rupa-rupa famili monyét (dikandelan) dina klasifikasi primata. Catet yén golongan pangleutikna nu ngawengku monyét nyaéta Simiiformes, simian nu ogé ngawengku kera.
 ORDO PRIMATA
 Subordo Strepsirrhini: prosimian non-tarsier
 Subordo Haplorrhini: tarsier, monyét jeung kera
 Infraordo Tarsiiformes
 Famili Tarsiidae: tarsier 
 Infraordo Simiiformes: simian
 Platyrrhini: monyét Dunya Anyar
 Famili Cebidae: marmosét, tamarin, kapucin jeung 'monyét bajing'
 Famili Aotidae: 'monyét peuting', 'monyét bueuk', douroucoulis
 Famili Pitheciidae: titis, sakis, jeung uakaris
 Famili Atelidae: 'monyét howler', 'monyét lancah', jeung 'monyét woolly'
 Catarrhini
 Superfamili Cercopithecoidea
 Famili Cercopithecidae: monyét Dunya Kuna
 Superfamili Hominoidea
 Famili Hylobatidae: gabon ('kera leutik')
 Famili Hominidae: manusa jeung kera badag lianna

Sioh 
Monyét mangrupa sioh ka salapan dina daur 12 taun dina kalénder Cina.

Rujukan 
 Monkey, Wikipédia édisi basa Inggris (8 Maret 2006).
 "The Impossible Housing and Handling Conditions of Monkeys in Research Laboratories", by Viktor Reinhardt, International Primate Protection Léague, August 2001
 Inside the monkey house at Covance, shot undercover by the British Union for the Abolition of Vivisection
 The Problem with Pet Monkeys

Primata
Cocopét (serangga anggota ordo Dermaptera) dicirikeun ku jangjang nu nilep handapeun jangjang luar nu kandel, abdoménna panjang ngaleuwihan jangjangna, nu ditungtungan ku cacapit. Jumlah spésiés kacatet nu 1.800 ti sapuluh famili téh pikeun ukuran gegeremet mah kawilang saeutik, tapi cocopét sumebar ampir di sakuliah dunya, sok kapanggih aya di lingkungan jero imah.

Fisiologi 
Cocopét mah lolobana boga warna coklat kolot atawa hideung. Panjangna 10–14 mm; nu pangbadagna nyaéta spésiés St. Helena nu nepi ka 8 cm. Teu sakabéh cocopét boga cacapit dina tungtung abdoménna, tapi nu pangpanjangna bisa nepi ka sapertilu awakna. Sungutna bisa dipaké nyapék. Sanajan boga jangjang, cocopét jarang pisan hiber.

Abdomén cocopét aya ototan, antukna bisa melengkung atawa ngagerakkeun cacapitna. Cacapit ieu dipaké pikeun nyingsieunan musuh, nyapit mangsa, muka jangjang, sarta pikeun jalangan. Pikeun manusa, cacapit ieu moal matak nanaon, tapi pikeun barudak mah bakal lumayan nyingsieunan.

Fosil cocopét kacatet aya dina périodeu Jurasik (200-150 juta taun ka tukang) -- aya kana 70 spésimén nu kagali taun 2003.

Klasifikasi 

 Subordo Archidermaptera (lastari)
 Subordo Forficulina
 Pygidicranidae
 Diplatyidae
 Anisolabididae
 Labiduridae
 Apachyidae
 Spongiphoridae
 Chelisochidae
 Forficulidae
 Subordo Hemimerina
 Hemimeridae
 Subordo Arixenina
 Arixeniidae

Rujukan

Tumbu kaluar 

 Tree of Life info for Dermaptera
 CSIRO Dermaptera page 
 "Earwigs eat through your brain" urban legend debunked

Dermaptera
Éncang-éncang atawa éngkang-éngkang téh serangga prédator anggota famili Gerridae (Leach 1815) nu ngandelkeun tegangan beungeut cai pikeun ngambang. Serangga ieu hirup di pasawahan, ranca, walungan/susukan nu caina tenang, sarta lingkungan cai tenang lianna. Gerakna bisa gancang pisan, nepi ka 1 m/d dina beungeut cai. Aquarius remigis mimitina dingaranan Gerris remigis; genus Gerris mah ti Johan Christian Fabricius taun 1794.

Métode propulsi éncang-éncang
Sato kawas éncang-éncang nu hirup dina beungeut cai kudu méré tekenan ka tukang sangkan ngahasilkeun gaya réaksi (taya lian ti hukum katilu gerak Newton).

Sangkaan mimitina mah éncang-éncang téh mindahkeun momentum kana cai ku jalan nyiptakeun gelombang kapilér dina beungeut cai. Tapi, biofisikawan Mark Denny nunjukkeun, yén pikeun ngalaksanakeun hal ieu mah kudu aya obyék nu gerak leuwih gancang ti 0,25 m/s—jauh leuwih gancang batan kamampuh éncang-éncang. Kontradiksi ieu salajengna katelah salaku paradoks Denny.

Éncang-éncang ngéléhkeun paradoks Denny ku jalan nyiptakeun vortéks hémisferik na cai. Vortéks ieu ngahasilkeun momentum balik antukna meclengkeun serangga ieu ka hareup.

Watek suku hidrofobik éncang-éncang

(can ditarjamahkeun)

Baca ogé
Veliidae

Rujukan
Water strider, Wikipédia édisi basa Inggris (9 Maert 2006)

Tumbu kaluar 

 Large format pictures: winged and wingless varieties
 Row, Row, Row Your Bug

Gerridae
Asma atawa bengék mangrupa panyakit sistim pernapasan manusa alatan heureutna saluran pernapasan, nu biasana mah balukar ayana alergén, hawa tiis, olahraga, atawa tekenan émosional. Ngaheureutanana saluran napas ngabalukarkeun gejala kayaning napas nu kadéngé ngikngikan, déét engapan, areungap/sesek napas, jeung batuk. Mun teu keur kanceuh mah, pasén téh biasa-biasa baé.

Baca ogé 
 Atopi
 Sindrom Hopkins
 Réspon imun

Rujukan 
 Asthma, Wikipédia édisi basa Inggris (14 Maret 2006)

Tumbu kaluar 
 Asthma UK – a patient-oriented site with information on asthma and ways that UK residents can help improve asthma-related policy.
 MedLinePlus: Asthma – a U.S. National Library of Medicine page.
 National Heart, Lung, and Blood Institute — Asthma – U.S. NHLBI Information for Patients and the Public page.
 National Heart, Lung, and Blood Institute — Asthma – U.S. NHLBI Information for Héalth Professionals page.
 American Academy of Allergy, Asthma, and Immunology – a U.S. organization of medical professionals with a special interest in tréating and reséarching conditions such as allergic rhinitis, asthma, atopic dermatitis/eczema, and anaphylaxis.
 Case Studies in Environmental Medicine (CSEM) Environmental Triggers of Asthma – a page from the Agency for Toxic Substances and Diséase Registry, a service of the U.S. Department of Héalth and Human Services.
 Children's Hospital & Regional Medical Center — Allergies, Asthma & Immune System  – A Séattle, Washington hospital website with patient-oriented vidéos on asthma and the immune system.
 HouseDustMite-org-uk : House Dust Mite and Asthma 

Panyakit
Lutung (atawa dina basa deungeun mah disebut ogé langur) mangrupa kelompok monyét Dunya Kuna pangeusi genus Trachypithecus. Sebaranana dibagi dua: Asia tenggara (India kalér-wétan, Cina kidul, Kalimantan, Jawa, jeung Bali) jeung India kidul sarta Sri Langka.

Lutung boga dedegan langsing jeung buntutna panjang. Kelir buluna rupa-rupa gumantung spésiésna, ti hideung jeung kulawu nepi ka konéng emas. Leungeunna kawilang pondok mun dibandingkeun jeung sukuna, komo jempolna mah; dampal leungeun jeung sukuna teu buluan. Ukuran lutung antara 40–80 cm, sedengkeun beuratna 5–15 kg; jaluna leuwih gedé batan bikangna. Tonjolan luhureun panonna jadi pangbéda lutung ti dulur deukeutna, surili.

Lutung hirup di leuweung, utamana leuweung hujan. Sapopoéna gugulayunan jeung luluncatan dina tatangkalan. Najan kaasup golongan sato beurang (sato diurnal), giatna mah leuwih loba dina wanci isuk atawa pasosoré. Hirupna ngagorombol antara 5 nepi ka 20-an nu ngawasa hiji wilayah, dipingpin ku hiji jalu. Sorana nu tarik ditujukeun pikeun ngajauhkeun gorombolan lianna.

Lutung kaasup hérbivora, utamana ngahakan dangdaunan, bungbuahan, jeung kuncup kekembangan. ku sabab kadaharanana kadang mangrupa bahan nu heuras, burihna mibanda sababaraha 'kamar'.

Ilaharna, lutung anakan hiji-hiji, tara kembar (keureuneuhna tujuh bulan). Anu lucu, bulu anakna téh boga kelir konéng emas, dipiara ku sakabéh bikang dina éta gorombolan. Nincak umur sawawa mun geus 4-5 taun, lutung bisa hirup nepi ka 20 taun.

Spésiés

 Genus Trachypithecus 
 Kelompok T. vetulus
 Trachypithecus vetulus
 Trachypithecus johnii
 Kelompok T. cristatus
 Trachypithecus auratus
 Trachypithecus auratus auratus
 Trachypithecus auratus mauritius
 Trachypithecus cristatus
 Trachypithecus cristatus cristatus
 Trachypithecus cristatus vigilans
 Trachypithecus germaini
 Trachypithecus germaini germaini
 Trachypithecus germaini caudalis
 Trachypithecus barbei
 Kelompok T. obscurus
 Trachypithecus obscurus
 Trachypithecus obscurus obscurus
 Trachypithecus obscurus flavicauda
 Trachypithecus obscurus halonifer
 Trachypithecus obscurus carbo
 Trachypithecus obscurus styx
 Trachypithecus obscurus seimundi
 Trachypithecus obscurus sactorum
 Trachypithecus phayrei
 Trachypithecus phayrei phayrei
 Trachypithecus phayrei crepusculus
 Trachypithecus phayrei shanicus
 Kelompok T. pileatus
 Trachypithecus pileatus
 Trachypithecus pileatus pileatus
 Trachypithecus pileatus durga
 Trachypithecus pileatus brahma
 Trachypithecus pileatus tenebricus
 Trachypithecus shortridgei
 Trachypithecus geei
 Kelompok T. francoisi
 Trachypithecus francoisi
 Trachypithecus hatinhensis
 Trachypithecus poliocephalus
 Trachypithecus poliocephalus poliocephalus
 Trachypithecus poliocephalus leucocephalus
 Trachypithecus laotum
 Trachypithecus delacouri
 Trachypithecus ebenus

Rujukan
 Lutung, Wikipédia édisi basa Inggris (14 Maret 2006).

Baca ogé
 Lutung Kasarung - carita pantun

Tumbu kaluar

 Primate Info Net Trachypithecus Factsheets
 Genus Trachypithecus ti Animal Diversity Web, Musium Zoologi Universitas Michigan
 [ Lutung Kedih, Halaman 24]
Trachypithecus
Seuneu dina kahuruan
Seuneu digolongkeun kana sababaraha kelas gumantung kana bahan bakar (barang) anu kadurukna:
Seuneu kelas A: kahuruan bahan padet saperti kertas, karét, kai, kaen, jeung palastik.
Seuneu kelas B: kahuruan bahan bakar cair saperti béngsin jeung minyak tanah. Seuneu ngan saukur hurung di handap bahan ieu, sabab oksigén teu bisa asup ka jero cairan.
Seuneu kelas C: kahuruan dina paralatan listrik anu masih aya setruman, saperti perkabelan, motor listrik (lamun aliran listrikna dipareuman, jadi seuneu kelas A).
Seuneu kelas D: kahuruan logam, saperti magnésium, titanium atawa natrium.
nujul kana ngaran sababaraha daerah, di antarana:
 Kabupatén Cirebon
 Kota Cirebon
Umang, disebut ogé kumang mangrupa Dékapoda crustacea ti superfamili Paguroidéa, béda ti keuyeup dina infraordo Brachyura. lolobana umang ngeusian cangkang pikeun ngajaga abdoménna nu leuleus. Nu geus kanyahoan aya kana 500 spésiés di sakuliah dunya; najan lolobana akuatik, aya ogé sababaraha spésiés darat.

Umang laut nu ilahar dipiara 
Aya sababaraha spésiés umang nu ilahar aya di pasar akuarium laut. Mangpaat spésiés omnivora atawa hérbivora ieu nyaéta pikeun ngahakanan gang-gang jeung pasésaan lianna.

Umang Karang Beureum (Red Reef hermit crab, Paguristes cadenati), mangrupa spésiés nu payu di pasar, ku sabab lucu: awakna beureum caang, lebah panonna konéng, sarta ukuranana tetep leutik (kira 2–5 cm). Nu leuwih leutik di antarana umang sébra (sukuna coklat polét bodas), umang tip-beureum, jeung umang suku-bulao. Nu ilahar dikukut di AS mah umang Karibia (Coenobita clypeatus) jeung umang Pasipik (Coenobita compressus), sedengkeun di Éropa mah umang biasa (Pagurus bernhardus). Najan lolobana mah nu didagangkeun téh umang leutik, aya ogé nu bisa tumuwuh nepi ka badag (nu ti basisir pasipik mah bisa nepi ka 30 cm) sarta sok ngahakanan batu karang jeung sato lianna.

Umang biasana paling cocog hirup dina salinitas antara 1,023 jeung 1,025, sarta suhu antara 4-14°C (spésiés sedeng) nepi ka 24-27 °C (spésiés tropis), katut gang-gang sarta rupa-rupa 'imah' sangkan umangna bisa milih nu cocog.

Umur 
Umur hirup umang rupa-rupa pisan. Mun nu dikandangan, umurna dua nepi ka lima taun, tapi mun dipiara bener-bener mah bisa nepi ka likuran taun atawa leuwih. Kungsi ogé kabéjakeun aya umang nu umurna nepi ka 70 taunan, tapi ieu mah ukur kasus husus.

Baca ogé 
 keuyeup
 rajungan
 kapiting

Rujukan 
 Hermit crab, Wikipédia édisi basa Inggris (23 Maret 2006)
 , (2001). "Development of the terrestrial hermit crab, Coenobita compressus, in the laboratory". Journal of Crustacean Biology, 21:715-732.
 ITIS Standard Report Page: Paguroidea

Tumbu kaluar 
 All Things Crabby Hermit Crab Blog.
 Hermit Crab Care Guide
 Crab Street Journal .
 CrabbyTalk - Hermit Crab Care and Pictures .
 Epicurean Hermit.
 Hermie Der Einsiedlerkrebs.
 Hermit Crab Addiction .
 Hermit Crab Association.com.
 Hermit Crab Association .
 Hermit-Crabs.com.
 Hermit Crabs R us 
 Landhermitcrabs.com.
 Land Hermit Crabs.net.
 The Land Hermit Crab Owners Society.
 Naturally Crabby.

Paguroidea
Sanca mangrupa ngaran umum pikeun famili Boidae ti oray teu peurahan—sacara husus subfamili Pythonidae.

Habitat 
Oray sanca aya di Australia, Asia Tenggara, India, jeung Aprika; lolobana hirup dina rungkun-rungkun sarta tatangkalan rapet di leuweung hujan tropis. Oray ieu pinter pisan tétérékél; sababaraha spésiés, modél Sanca Héjo, cicingna na tatangkalan. Sakumaha kailaharan oray, sanca gé bisa ngojay.

Dadaran 
Sacara umum, sanca téh panjangna antara 4,5 nepi ka 6 méter, kaasup spésiés oray pangpanjangna; ceuk Buku Rékor Dunia Guinness, oray sanca panjangna aya nu nepi ka sapuluh méter.

Baranahan 
Oray sanca ngendog dina 'sayang'na, direngkolan nepi ka megarna. ku sabab sanca mah teu bisa ngatur hawa jero awakna, si endog téh teu disileungleuman; endogna dihaneutan ku gerak awakna.

Rujukan 
Python, Wikipédia édisi basa Inggris (24 Maret 2006)
The European Molecular Biology Laboratory Reptile Database

Boidae
Babakaur atawa babak-haur (kelas Chilopoda) mangrupa artropoda darat peurahan nu awakna panjang sarta sapasang suku dina unggal ruas/buku awakna. Sato ieu lolobana liar peuting, hirup utamana di wewengkon nu iklimna tropis. Kawas dulur deukeutna titinggi, awakna diwangun ku 15-173 ruas. Béda ti titinggi nu awakna rada budeud (jangkung), babakaur mah depé, gerakna gancang sarta mangrupa artropoda prédator.

Hulu babakaur boga sapasang anténeu sarta sarta sungut nu 'sihungan'. Bagian hareup huluna boga sihung nu peurahan mnu dipaké boh keur ngajaga diri atawa keur ngalumpuhkeun mangsana. Aya sababaraha spésiés nu peurahna bisa bahya pikeun manusa. Babakaur nu ilahar kapanggih di paimahan (Scutigera coleoptrata) mangrupa salah sahiji spésiés karnivora nu sok ngahakan serangga kayaning cucunguk jeung invertebrata leutik lianna.

Babakaur ogé aya nu hirup di dasar guha nu dieusi ku kalong, ngarah anak kalong nu ragrag ti luhureunana.

Rujukan 
 Centipede, Wikipédia édisi basa Inggris (26 Maret 2006)
 Neil A. Campbell, Biology: Fourth Edition, (Benjamin/Cummings Publishing, New York) 1996 page 614 ISBN 0-8053-1957-3

Tumbu kaluar 
 Tree of Life Project – Chilopoda
 What do you call a centipede?
 Pictures of many centipede species plus information
 Photos of Australian centipede (Scolopendra morsitans)

Chilopoda
Sato tropis
Kalapa (Cocos nucifera) nyata tangkal anu asalna tina kulawarga Arecaceae (kulawarga palem), hiji-hijina spésiés dina Genus Cocos, nu mangrupa palem gedé, jangkungna bisa nepi ka 30 m, panjang barangbang 4–6 m (semplak mun geus garing), 'daun' 60–90 cm. Istilah kalapa leuwih nujul ka buahna, lain tangkalna.

Asal-usul jeung budidaya 
Asal-usul ieu tangkal nepi ka kiwari masih dipadungdengkeun; aya nu nyebut asli Asia Tenggara, aya ogé nu nyebut palsu Amérika Kidul. Catetan fosil ti Selandia Anyar nunjukkeun yén tutuwuhan sarupa kalapa, tapi leutik, geus aya di daérah éta 15 juta taun ka tukang. Fosil nu leuwih heubeul aya ogé di Rajastan & Maharastra, India. Nu puguh, kalapa geus sumebar ka sakuliah dunya tropis, sigana mah dibantu ku para palaut. Kalapa bisa ngambang antukna bisa waé sumebar kabawa palid ku ombak laut: anu palid nepi ka Norwégia waé kanyahoan hirup kénéh (bisa tumuwuh). Di kapuloan Hawaii, kalapa téh dianggap tutuwuhan bawaan urang Polinésia ti lemah caina di Pasipik Kidul.

Sumber rujukan 
 Coconut, Wikipédia édisi basa Inggris (27 Maret 2006)

Tumbu kaluar 

 Coconut Research Center
 Kokonut Pacific  Developers of Direct Micro Expelling (DME) technology that enables Islanders to produce pure cold-pressed virgin coconut oil 
 Coconut Festival
 Coconut Time Line
 Plant Cultures: botany, history and uses of the coconut 
 Purdue University crop pages: Cocos nucifera

Arecaceae
Bungbuahan
tutuwuhan industri
Lauk kancra (Labeobarbus sp.) mangrupa lauk darat ti kelompok carp anggota famili Cyprinidae. Kancra hirupna di susukan gedé kalawan caina beresih, bareng hirup jeung lauk séjén  kayaning tawés, nilem, lauk emas, jeung sajabana.

Dicutat tina

Labeoninae
Lauk darat
Lauk Emas (Cyprinus carpio, basa Inggrisna common carp, lain goldfish) mangrupa lauk darat nu paling sumebar di sakuliah dunya, anggota famili Cyprinidae. Lauk nu asalna ti Asia jeung Éropa ieu bisa tumuwuh nepi ka panjangna 1,2 méter, beurat 37,3 kg), sarta umur 47 taun. Nu liar biasana mah leuwih leutik, paling 20% - 33% ti ukuran maksimum. Koi (鯉魚 dina basa Cina, 錦鯉 dina basa Jepang) mangrupa varietas nu asalna ti Cina, tapi jadi kawentar di Dunya Kulon ngaliwatan Jepang.

Najan toléran kana rupa-rupa kaayaan, lauk emas leuwih resep cicing dina cai nu lega tur tenang, kalawan dasar nu lemes tur ngandung tutuwuhan cai. Di tempat asalna nu iklimna sedeng, lauk ieu resep dina cai nu pH-na 7-7,5, kasadahan 10-15 dGH, sarta hawa 3-24°C. Lauk ieu karesepna ngagorombol, paling henteu limaan.

Lauk emas mangrupa omnivora nu ngahakan naon baé nu ngaliwat ka hareupeunana, kayaning tutuwuhan cai, serangga, lauk paéh, jeung sajabana. Malah di pilemburan di Indonésia, balong/kulah lauk emas téh mangrupa kokocoran limbah rumah tangga.

Sakali endogan, lauk emas bisa ngaluarkeun 300.000 endog.

Dicutat tina

 Common carp, Wikipédia édisi basa Inggris (28 Maret 2006)
 
 
 Cyprinus carpio  Arkive

Tumbu kaluar 

Lauk darat
Cyprinus
Sato ingon
Ozon (O3) mangrupa hiji alotrop oksigén, molekul nu diwangun ku tilu atom oksigén, molekul triatomik, nu leuwih teu stabil batan O2 nu diatomik.

Ozon mangrupa gas nu warnana bulao dina suhu jeung tekenan baku. Dina suhu handapeun -112 °C, ozon jadi cairan kelir bulao kolot, sarta bakal beku dina suhu -193 °C. Ozon mangrupa bahan pangoksidasi nu kuat; sipatna teu stabil sarta bakal robah jadi oksigén biasa dina réaksi:

2O3 → 3O2. Réaksi ieu lumangsung leuwih gancang mun suhuna leuwih panas sarta tekenan leuwih leuwik.

Dina atmosfir Bumi, kadar ozon téh leutik: ozon di sabudeureun urang dianggap polutan, sabab bisa ngaruksak bayah, tapi pancénna di awang-awang penting pisan pikeun niungan beungeut Bumi tina cahya ultrabungur. Ozon bisa dihasilkeun tina O2 nalika aya gelap.

Sababaraha alat listrik bisa ngahasilkeun ozon, misalna telepisi, printer laser, jeung mesin potokopi nu maké tegangan badag.

Lapisan ozon 
.
Lapisan atmospir nu panglobana ngandung ozon nyaéta stratospir, dina wewengkon nu disebut ogé lapisan ozon. Lapisan ieu nyaring cahya ultrabungur (270-400 nm) nu kurang ti 320 nm ti Panonpoé nu bisa nyilakakeun kahirupan di Bumi. Najan kitu, panjang gelombang éta ogé penting pikeun ngahasilkeun vitamin D, nu penting pisan pikeun kaséhatan manusa. Ukuran baku pikeun kandungan ozon dina atmospir ngagunakeun unit Dobson. Ozon nu dipaké di industri diukur dina ppm jeung persén massa atawa beurat.

Papanggihan ozon 
Ozon mimiti dikenalkeun ku Christian Friedrich Schönbein taun 1840, diturunkeun tina basa Yunani nu hartina 'bau' (ozein), sabab ozon nu dihasilkeun tina gelap bisa dicirikeun ku bauna  . Bau tina gelap téh asalna tina éléktron nu dibébaskeun nalika aya parobahan kimia, lain ozonna sorangan  . Dina kadar 0,015 ppm, bau ozon bisa kaangseu, sedengkeun mun kadarna 1 ppm mah bauna kawas walirang.

Mangpaat lianna 
Ozon sok dipaké di spa atawa solobong panas (batan klorin atawa bromin) pikeun maéhan jaram (baktéri) dina cai. Di nu kitu, ozonna dihasilkeun tina lampu ultrabungur atawa corona discharge chip nu lajeng disuntikkeun kana pipa saluran.

Baca ogé 
 déplési ozon, kaasup nu kawentar Liang Ozon.
 lapisan ozon
 ozon Troposfir

Tumbu kaluar 
 NASA's Earth Observatory article on Ozone 
 International Day for the Preservation of the Ozone Layer 
 International Chemical Safety Card 0068
 NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards
 National Institute of Environmental Health Sciences Ozone Alerts 
 WHO-Europe reports: Health Aspects of Air Pollution (2003)  (PDF) jeung "Answer to follow-up questions from CAFE (2004) (PDF)
 Ground-level Ozone Air Pollution

Rujukan 
  Ibanez, Jorge G., Rodrigo Mayen-Mondragon, & M. T. Moran-Moran. 2005. Laboratory Experiments on the Electrochemical Remediation of the Environment. Part 7: Microscale Production of Ozone. J. Chem. Ed. 82:1546 Abstract
 Seinfeld, John H.; Pandis, Spyros N. 1998. Atmospheric Chemistry and Physics - From Air Pollution to Climate Change. John Wiley and Sons, Inc. ISBN 0-471-17816-0

Kimia lingkungan
Sanyawa oksigén
Antiséptik
Austronesia, dina jihat sajarah, nujul ka lemah cai manusa nu nyarita basa-basa Austronésia, nyaéta basa Malayu, Filipino, Indonésia, Sunda, Jawa, jeung sarébuan basa lianna. Nu jadi lemah cai, ceuk sawatara antropolog, nyaéta wewengkon Yunnan, Cina. Najan kitu, dina terminologi kiwari mah Austronésia téh nujul ka wilayah tempat dipakéna basa-basa Austronésia, nu ngampar ti Madagaskar di beulah kulon, nepi ka Pulo Easter (Polinésia) di beulah wétan. Austronésia salaku wewengkon sacara tradisional kabagi kana opat wilayah: Kapuloan Nusantara, Mikronésia, Mélanésia, jeung Polinesia.

Ngaran Austronésia dicokot tina basa Latin austrālis "pakidulan" jeung Yunani νήσος (nêsos) "pulo".

Nusantara
Kapuloan Nusantara, atawa Kapuloan Malayu, ngawengku sababaraha nagara:
Indonésia;
Pilipina;
Malaysia; jeung
Timor Wétan

Pulo-pulo lianna nu populasina turunan Malayu di antarana Guam jeung Kapuloan Mariana Kalér.

Mikronésia
Istilah Mikronésia mimiti dipaké ku Jules D'Ormont taun 1893 tina basa Yunani nu hartina 'kapuloan leutik'.

Sacara politis, Mikronésia kabagi kana dalapan wilayah:
Nagara Federasi Mikronésia;
Républik kapuloan Marshall; 
Républik Palau; 
Persemakmuran Kapuloan Mariana Kalér; 
Républik Nauru;
Républik Kiribati; 
Guam. 
Pulo Wake.

Mélanésia
Sarua jeung Mikronésia, istilah Mélanésia mimiti dipaké ku Jules D'Ormont taun 1893 tina basa Yunani nu hartina 'kapuloan hideung', dumasar kana fisiognomi urang Mélanésia.

Pulo-pulo di handap ieu ilaharna mah dianggap kaasup Mélanésia:
Fiji 
Kalédonia Anyar
Guinea Anyar, nu sacara pulitis kabagi antara Indonésia jeung Papua New Guinea
Kapuloan Solomon 
Vanuatu
Maluku, Indonésia
Kapuloan Selat Torres, Australia

Pulo-pulo lianna nu populasina mangrupa campuran turunan Mélanésia, nyaéta:
Nauru 
Timor, sacara pulitik kabagi antara Indonésia jeung Timor Wétan
Tonga 
Maluku Utara, Indonésia
Florés, Indonésia
Sumba, Indonésia

Polinésia
Sarua ogé jeung Mélanésia, istilah Polinésia téh dijieun ku Jules D'Ormont taun 1893 tina basa Yunani nu hartina "pulo-pulo anu loba", nu ngagambarkeun lobana pulo di wewengkon Pasipik ieu.

Nu kaasup Polinésia, nyaéta:
Samoa Amérika, AS 
Kapuloan Cook, Selandia Anyar 
Kapuloan Easter, Cili (ngaran aslina mah 'Rupa Nui')
Polinésia Perancis, Perancis 
Hawai'i, AS 
Kapuloan Loyalty, Kalédonia Anyar
Selandia Anyar (disebut Aotéaroa dina basa Maori) 
Niue, Selandia Anyar 
Rotuma 
Samoa 
Kapuloan Swains, Samoa Amérika 
Tokelau, Selandia Anyar 
Tonga
Tuvalu 
Wallis jeung Futuna, Perancis

Salian ti kapuloan di luhur, Polinésia ogé ngawengku wewengkon séjén nu boga budaya atawa maké basa Polinésia, kayaning Rennell atawa Tikopia di Kapuloan Solomon.

Sumber rujukan
 Austronesia, Wikipédia édisi basa Inggris (4 April 2006)

Oséania
Asia
Uka Candrasasmita (éjahan heubeul Uka Tjandrasasmita, ), ahli arkéologi Islam di Indonésia.

Atikan
Taman Siswa, Cirebon (1946-1948)
Taman Dewasa, Cirebon (1949, kaselang ku jadi Tentara Pelajar salila sataun sanggeus lulus ti Taman Siswa)
SLTA Yayasan Memajukan Ilmu Pengetahuan dan Kebudayaan (YMIK), Jakarta (lulus taun 1952)
Jurusan Purbakala dan Sejarah Kuno, Fakultas Sastra, UI (lulus taun 1960)

Padamelan
Ajun Komisaris, Dinas Purbakala Departemén P & K
Asistén Ahli, Lembaga Purbakala dan Peninggalan Nasional
Diréktur, Diréktorat Perlindungan dan Pembinaan Peninggalan Sejarah dan Purbakala (1979-1990)

Lian ti kalungguhan-kalungguhan éta, ti jaman kuliah Uka geus mitambeyan nété pangabisana salaku guru, ti mimiti SD, SLTP, SLTA, nepi ka paguron luhur. Kiwari anjeunna kacatet salaku dosen tetap di Fakultas Sastra, Universitas Pakuan, Bogor.

Inohong Sunda
Situs Cipari, Cigugur, Kuningan mangrupa salah sahiji situs arkéologi di Tatar Sunda titinggal kaadaban mégalitikum. Titinggal di situs ieu mangrupa peti kubur nu dijieun tina lémpéngan-lémpéngan batu kawas papan nu loba kapanggih di sabudeureun éta situs.

Peti kubur di Cipari lolobana nyanghareup/manjang kulon-ngidul/wétan-ngalér, nu ngagambarkeun konsép kakuatan alam kayaning panonpoé jeung bulan, nu mangrupa cecepengan kabudayaan manusa nu hirup dina jaman mégalitikum. Dina peti kubur ieu teu kapanggih ayana sésa rorongkong manusa, tapi loba nyimpen bekel kubur (panalungtikan Puslit Arkenas ti taun 1972).

Peti kubur ieu sarupa gunana jeung peti kubur nu kapanggih di pulo Samosir, Bondowoso, Gianyar, jeung Sulawesi kalér.

Situs arkéologi Sunda
Kabayan mangrupa ngaran hiji tokoh imajinatif Sunda nu ku masarakat umum (Sunda, umumna di Indonésia) dianggap salaku manusa lucu, polos, kedul, tapi sakaligus cerdas. Carita-carita lucu ngeunaan Kabayan nu sumebar di masarakat Sunda kawilang loba pisan, mekar dina budaya lisan ti abad ka-19 kénéh. Dedegan Kabayan katut paripolahna téh terus hirup dina angen-angen kahirupan urang Sunda, luyu jeung kamekaran jamanna.

Dedegan Kabayan sok dipapandékeun jeung tokoh nu sarupa dina kahirupan bangsa Arab, kayaning Abunawas atawa Nasrudin.

Karya sastra jeung pilem 
Carita-carita Kabayan geus mindeng diangkat dina wanda buku jeung pilem di antarana,
 Buku:
 Si Kabayan, Utuy Tatang Sontani (1959, basa Indonésia)
 Si Kabayan Manusia Lucu, Ahdiat Karta Muharja (1997, basa Indonésia)
 Si Kabayan Nongol di Zaman Jepang, Ahdiat Karta Miharja (basa Indonésia) 
 Si Kabayan: dan beberapa dongeng Sunda lainnya, Ayip Rosidi (1985, basa Indonésia)
 Si Kabayan jadi Wartawan, Muhtar Ibnu Thalab (2005, basa Indonésia)
 Si Kabayan jadi Dukun, Moh. Ambri
 Kabayan Bikin Ulah (2002, komik kompilasi)
 Pilem:
 Si Kabayan
 Si Kabayan Mencari Jodoh (1994)
 Si Kabayan Saba Kota
 Si Kabayan dan Gadis Kota
 Si Kabayan Saba Métropolitan
 Si Kabayan: Bukan Impian (2000)

Dongéng Sunda
Tokoh dina Dongéng Sunda
Ki Tapa atawa Kiyai Tapa (ngaran aslina Pangéran Nagarajaya), ulama, pahlawan Nasional ti Banten.

Ki Tapa téh teureuh ménak Banten, dibabarkeun di Karaton Surasowan, putra Sultan Muhammad Zainal Abidin nu nyangking kakawasaan di Kasultanan Banten taun 1690-1733, dina mangsa Banten geus kaeréh ku Kumpeni Walanda nu puseurna di Batavia.

Ku sabab Ki Tapa mah leuwih kataji ku élmu agama jeung darigama batan kahirupan karaton, anjeunna ngumbara ka sababaraha wewengkon pikeun ngadegkeun pasantrén. Mun pasantrénna geus maju sarta loba santrina, Ki Tapa masrahkeun éta pasantrén ka santrina anu punjul, lajeng anjeunna mah muka deui pasantrén anyar di wewengkon séjén. Anu panungtungan téh di Gunung Munara, Tangerang, anu santrina jul-jol ti saban nagri di Nusantara (kiwari urut wewengkon pasantrén téh jadi lembur nu ngaranna Kampung Karamat).

Rujukan
Édi S. Ékajati. 2006. Ki Tapa, Pahlawan ti Banten. Cupumanik 33: 59-64.

Pahlawan nasional Indonésia
Sora (basa hormat: Soanten) hartina gangguan énergi mékanik nu ngarambat ngaliwatan zat salaku gelombang. Manusa nampa sora ku indera pangrungu.

Tina sora, sacara ilahar urang ngahartikeunana mangrupa geteran (vibrasi) nu ngarambat ngaliwatan udara sarta kadéngé ku manusa. Najan kitu, para élmuwan jeung insinyur mah ngagunakeun harti nu leuwih jembar, antukna ngawengku geteran frékuénsi handap jeung luhur di udara nu teu bisa kadéngé, sarta geteran nu ngarambat ngaliwatan sagala bentuk zat, gas, cairan, jeung padetan. Zat nu bisa ngarambatkeun sora disebut média transmisi. Sora téh ngarambatna salaku gelombang nu tekenanana robah-robah.

Salaku gelombang, sora dicirikeun ku pasipatan gelombang nu ngawengku frékuénsi, panjang gelombang, periode, amplitude, jeung kacepetan sora. Widang nu ngulik sora disebut akustik.

Guruh (noise) jeung sora ngandung harti nu sarua, dibédakeun sotéh ku sabab guruh mah mangrupa sora nu teu dipiharep. Dina élmu jeung rékayasa, guruh téh mangrupa komponén nu teu dipiharep nu ngaganggu sinyal. Guruh jeung sinyal ditangtukeun sacara subjéktip, gumantung ka jihat panilik urang.

Baca ogé 
Akustik | Olah sinyal audio | Daur | Désibel | Pangaruh Doppler | Ého | Infrasound | Spiker | Mikropon | Musik | Guruh | Ponon | Fisika musik | Radiasi sora | Résonans | Solobong Rijke| Réfléksi | Lokalisasi sora | Réproduksi sora | Ultrasound | Gelombang |

Rujukan 
 Olson, Harry F. (1957). "Acoustical Engineering". Dicutat ku Curtis Roads (2001). Microsound. MIT. ISBN 0-262-18215-7.
 Roederer, Juan C. 1979. Introduction to the Physics and Psychophysics of Music. (éd. ka-2). New York: Springer-Verlag.
 Charles Dodge and Thomas A. Jerse, "Computer Music". New York, Schirmer Books, 1997. ISBN 0-02-864682-7
 Grey, J. M. 1975. An Exploration of Musical Timbre. Disertasi doktoral. Universitas Stanford.

Tumbu kaluar 
 HyperPhysics: Sound and Hearing
 Audio calculations and online acoustics conversion engine
 Sounds Amazing a learning resource for sound and waves 
 Computation Provides a Virtual Recording of Auditory Signaling - PLoS Biol 2005.3(1).e26
 Hearing curves and on-line hearing test
The Béatles nyaéta hiji grup musik ti Inggris. Anggota-anggotana John Lennon,  Paul McCartney, George Harrison jeung Ringo Starr. 

Dibentuk di Liverpool maret 1960. Grup musik ieu ka asup kana rupi musik rock 

Grup musik
Masarakat Sunda tradisional geus wanoh jeung istilah sajarah, carita, jeung wawacana, nu sadayana nuju ka karya nu ngadadarkeun sajarah ngeunaan hiji hal.

Catetan sajarah ngeunaan tatar Sunda nu leuwih heubeul, kapanggih dina prasasti-prasasti. Anu pangheubeulna téh nyaéta prasasti Tugu, titinggal Purnawarman (395-434), raja Tarumanagara ahir abad ka-4/awal abad ka-5.

Dadaran sajarah Sunda pangkolotna nu geus kapanggih nepi ka ayeuna nyaéta Carita Parahyangan, ditulis kira taun 1580 M. Salajéngna, naskah-naskah nu medar sajarah di antarana Carita Ratu Pakuan, Carita Waruga Guru, jeung Carita Waruga Jagat. Karya-karya ieu lolobana dijieun dina mangsa masih ngadegna karajaan Sunda.

Sajarah Sunda
McDonald's (McDonald's Corporation), di Indonésia sering disebut McD.  nyaéta jaringan rumah makan panggedéna di sakuliah dunya anu ngahidangkeun hamburger, hayam goréng, jeung sajabana nu dihidangkeun kalayan énggal-énggal.

Pausahaan ieu diadegkeun munggaran taun 1940 ku dua sadulur Dick jeung Mac McDonald anu satuluyna ngawanohkeun prinsip rumah makan siap saji taun 1948. Sedengkeun pausahaan nu ayeuna mangrupa hasil pangembangan Ray Kroc anu meuli McD tur satuluyna ngawanohkeun McD ka sakuliah dunya.

Pausahaan internasional
Pausahaan Amérika Sarikat