AksaraLLM/aksara-bahasa-daerah-v1 huggingface dataset:
Féderasi Rusia (Basa Rusia: Росси́йская Федера́ция, Alih aksara: Rossiyskaya Federatsiya), atawa Rusia (Basa Rusia: Росси́я, alih aksara: Rossiya), nyaéta hiji nagara anu ngampar ti Éropa nepi ka Asia. ku sabab wilayahna nu lega, kira-kira 17.075.400 km², Rusia téh mangrupa salah sahiji nagara panggedéna. Wilayahna kurang leuwih dua kali wilayah Républik Rahayat Tiongkok (Tiongkok; RRC), Kanada atawa Amérika Sarikat.

Tumbu kaluar 

 
  Ramatloka resmi Majelis Tinggi
  Kremlin

Nagara
Rusia
Jalu nyaéta salah sahiji kelamin hiji organisme, atawa salah sahiji bagian ti hiji organismeu, nu ngahasilkeun spérma. "Spérma" dihartikeun salaku gamét nu leuwih leutik dina sistem baranahan hétérogami, sedengkeun gamét nu leuwih gedé dihasilkeun ku bikang. Hiji jalu moal bisa baranahan tanpa jalangan jeung bikang.

euweuh mékanisme génétik tunggal satukangeun béda kelamin dina spésiés nu béda, jeung ayana dua kelamin dina hiji spésiés sigana (pikeun dunya ilmiah) mangrupa hasil évolusi mandiri sababaraha  kali. Naon nu sabenerna ngabédakeun bikang ti jalu teu salawasna atra, malah dina sababaraha kasus jadi bahan pananya kana harti nu sabenerna. 'Bikang' jeung 'jalu' ogé katémbong dina struktur réproduktif na tutuwuhan, antukna konsépna teu diwates saukur sato/manusa.

Lambang ilahar nu dipaké pikeun ngagambarkeun jalu nyaéta ♂ (Unicode: U+2642), cingcin panahan nu nunjuk ka kalérwétan. Ieu mangrupa robahan tina taméng jeung jamparing déwa Mars.

Tempo ogé
 lalaki
 awéwé
 manusa

Kelamin

Dicutat tina
Baranahan (réproduksi) nyaéta prosés biologis pikeun nyiptakeun turunan:
 Baranahan séksual nyaéta prosés biologis nalika organisme nyiptakeun turunan ku cara ngagabungkeun bahan genetik. Organisme ieu mibanda dua jenis kelamin nu béda, jalu jeung bikang.
 Baranahan aséksual nyaéta prosés biologis nalika organisme nyiptakeun salinan génétik nu sarua jeung dirina sorangan tanpa ngagabungkeun bahan génétikna jeung individu séjén. Pikeun conto, hidra (invértebrata na ordo Hydroidea) jeung kapang bisa baranahan ku jalan sirungan. Organisme-organisme ieu teu mibanda kelamin nu béda sarta bisa "meulah" manéh jadi dua bagian atawa leuwih nu bisa tumuwuh sorangan. Sababaraha spésiés 'aséksual', kawas hidra jeung jellyfish, bisa ogé baranahan sacara séksual. Tutuwuhan lolobana bisa baranahan vegetatif. Cara séjén baranahan aséksual nyaéta fisi binér, fragméntasi jeung formasi spora.

Aya rupa-rupa cara baranahan nu dipaké ku rupa-rupa spésiés. Sababaraha sato, kaasup manusa (mun geus sawawa), jeung Gannet Kalér (5-6 taun), ngahasilkeun saeutik turunan. Nu séjén baranahan gancang pisan, tapi mun teu dikukut sacara artifisial, turunanana lolobana teu salamet nepi ka sawawa. Kelenci (sawawa sanggeus 8 bulan) ngahasilkeun 10 - 30 turunan per taun, Buhaya Nil (15 taun) ngahasilkeun 50, sedengkeun laleur buah (10-14 poé) bisa nepi ka 900. Dua cara di luhur bisa dipiresep na évolusi: sato nu turunanana saeutik bisa ngasuh jeung ngajaga anakna, antukna nurunkeun kabutuh pikeun baranahan; nu séjénna, sato nu loba turunanana teu kudu ngaluarkeun tanaga pikeun ngasuh, antukna bisa baranahan leuwih loba.

Dua cara ieu katelah seléksi-K (saeutik turunan) jeung seléksi-r (loba turunan), nu gumantung kana rupa-rupa kaayaan.

Tempo ogé 
 konjugasi
 sanggama
 bapa
 indung
 téhnologi réproduktif
 isu kasuburan

Tumbu kaluar 
 http://www.microscopy-uk.org.uk/mag/articles/hydra.html
 Asexual Reproduction

Baranahan biologis
Asam nukléat nyaéta hiji makromolekul biokimiawi pajeulit nu diwangun ku rantay nukléotida nu ngandung émbaran genetik. Asam nukléat pang ilaharna nyaéta asam déoksiribonukléat (deoxyribonucleic acid, DNA) jeung asam ribonukléat (ribonucleic acid, RNA). Asam nukléat aya dina sakabéh sél hirup jeung virus.

Pamuka 
Asam nukléat, disebut kitu sabab ayana dina nukleus/inti sél, nyaéta ngaran generik pikeun hiji kulawarga biopolimér. Monomérna disebut nukléotida, nu masing-masing ngandung tilu komponén: basa nitrogén hétérosiklik (boh purin atawa pirimidin), hiji gula péntosa, jeung hiji gugus fosfat. Tipe-tipe asam nukléat dibédakeun tina gula nu aya dina rantayna (misal, DNA atawa asam déoksiribonukléat ngandung 2-déoksiribosa). Ogé, basa nitrogén dina dua asam nukléat éta béda: boh adénin, sitosin, jeung guanin bisa aya na RNA atawa DNA, sedengkeun timin ukur aya na DNA; urasil ukur aya na RNA.

Interaksi hidrofobik 
Interaksi hidrofobik asam nukléat can pati kaharti.

Kaleyuran

Tumbu kaluar 
 An Ambigraphic Nucleic Acid Notation 

Biokimia
Métabolisme nitrogén
Makromolekul nyaéta molekul nu nu mibanda massa molekular nu kautung badag, nu strukturna diwangun ku ulangan-ulangan molekul nu leuwih leutik .

Makromolekul nyaéta molekul nu diwangun ku atom nu loba pisan, nu sacara umum dipaké pikeun molekul nu diwangun ku sahanteuna saréwu atom, hususna polimér. Conto nu panglobana kapanggih tina biologi, hususon biokimia, nyaéta protéin, aci, jeung asam nukléat (kawas DNA), nu kadang disebut "biomakromolekul" atawa biopolimér. Conto sintétikna nyaéta plastik. Wangun domain integral kristal jeung logam, nu ditumbukeun ku beungkeut kawas molekul, jarang disebut "makromolekul".

Istilah "makromolekul" kadang dipaké nujul ka agrégat dua atawa leuwih makromolekul nu katahan ku gaya antarmolekul, lain beungkeut kimia. Hal ieu dipaké sacara husus nalika makromolekul individual ngahiji sacara spontan sarta jarang kapanggih dina isolasi. Agrégat kieu leuwih cocog disebut kompléks makromolekul. Dina kontéks ieu, makromolekulna sok disebut sub-unit (pikeun conto, tempo sub-unit protéin).

Kimia
Yes nyaéta grup musik rock progresip ti Inggris. Didirikeun taun 1968, nepi ka kiwari parantos ngaluarkeun 18 album studio.

Grup musik
Komunikasi sato nyaéta komunikasi di kalangan sato nu dijéntrékeun ku cara méré  isarat di antara maranéhna. Mangrupa-rupa cara ogé tangtuna jisim sato teh. Tangtuna ogé isarat anu dipaké bakal béda. Moal mungkin ucing bisa ngayakeun komunikasi dua arah jeung sato séjén, misalna anjing. Anu aya ngan saarah, sabatas nyingsieunan atawa paséa.

Sato
Kasultanan Banten (1552-1820).

Ngadeg

Sultan Banten 
 Pangéran Hasanudin - Panembahan Surosowan (1552-1570)
 Sultan Maulana Yusuf - Panembahan Pakalangan Gedé (1570-1580)
 Sultan Maulana Muhammad - Pangéran Ratu Ing Banten (1580-1596)
 Sultan Abul Mafakhir Mahmud - Abdul Kadir Kenari (1596-1651)
 Sultan Ageng Tirtayasa - Abul Fath Abdul Fattah (1651-1672)
 Sultan Abu Nasr Abdul Kahhar - Sultan haji (1672-1687)
 Sultan Abdul Fadhl (1687-1690)
 Sultan Abul Mahasin Zainul Abidin (1690-1733)
 Sultan Muhammad Syifa Zainul Ar (1750-1752)
 Sultan Muhammad Wasi Zainifin (1733-1750)
 Sultan Syarifuddin Artu Wakilul Alimin (1752-1753)
 Sultan Muhammad Arif Zainul Asyikin (1753-1773)
 Sultan Abul Mafakir Muhammad Aliyuddin (1773-1799)
 Sultan Muhyiddin Zainush Sholihin (1799-1801)
 Sultan Muhammad Ishaq Zainul Muttaqin (1801-1802)
 Sultan Wakil Pangeran Natawijaya (1802-1803)
 Sultan Agilludin (Sultan Aliyuddin II) (1803-1808)
 Sultan Wakil Pangeran Suramanggala (1808-1809)
 Sultan Muhammad Syafiuddin (1809-1813)
 Sultan Muhammad Rafiuddin (1813-1820)

Rujukan 
 Halwany'n Mudjahid Chudari. Catatan Masa Lalu Banten

Sajarah Sunda
Banten
Keur ngaran nagara Britania Raya nu sering disebut Inggris, tingali Britania Raya.
Inggris nyaéta nagara nu pangageungna di Karajaan Britania Raya di Éropa. Istilah "Inggris" sering ogé dianggé pikeun nyebat nagara Britania Raya sakumna. 

Britania Raya
 
Nagara
Pakarang nyaéta alat nu bisa dipaké nalika bitotama pikeun nelasan atawa numpurkeun, atawa ngancurkeun. Pakarang bisa dipaké pikeun nyerang musuh atawa méla diri tina ancaman. Pakarang mimiti dipaké ku manusa minangka alat pikeun moro.

Sacara métafor, naon baé nu dipaké (najan sacara psikologis) bisa disebut pakarang, ti péso nepi ka rudal balistik antarbuana (intercontinental ballistic missile, ICBM).

Pikeun béréndélan nu lengkep ngeunaan pakarang, tempo téhnologi jeung parabot militér.

Sajarah 
Tapak manusa ti jaman pangawalna nepi ka kaadaban kiwari, kamekaran manusa téh salawasna dibarengan ku pakarang. Kamekaran pakarang sarua gancangna jeung kamekaran téhnologi. Dina mangsa kuna, pakarang téh mangrupa ciri kakuatan manusa, utamana mah sabab awak manusa teu boga pakarang alami samodél sihung. Pakarang ieu ngamungkinkeun nu nyepengna leuwih bahya batan manusa nu teu nyepeng pakarang.

Pakarang kuna

Pakarang nuklir

Perang émbaran

Rupa-rupa pakarang

Pakarang dumasar mangsa 
 Kuna
 Panengah
 Téhnologi militér perang Napoléon
 Téhnologi militér Perang Dunya I
 Téhnologi militér Perang Dunya II
 Téhnologi militér ahir abad ka-20
 Pakarang modérn
 Sagala jaman

Tempo ogé 

Pakakas militér
Kaamanan
Katumbiri atawa kuwung-kuwung nyaéta hiji fénoména optik jeung météorologis nu nyababkeun némbonganana spéktrum cahya di awang-awang nalika srangéngé nyinaran cihujan. Katumbiri bentukna mangrupa busur warna-warni: beureum pangluarna, bungur pangjerona. Runtuyan warnana nyaéta beureum, oranyeu, konéng, héjo, bulao, jeung bungur.

Fisika katumbiri

Katumbiri dina mitologi jeung ageman

Katumbiri di dunya sastra

Ngapalkeun runtuyan warna

Tempo ogé 
 Fénoména optik

Rujukan 
 Robert Greenler. 1980. Rainbows, Halos, and Glories. ISBN 0-521-38865-1
 David K. Lynch & William Livingston. 2001. Color and Light in Nature. Éd. ka-2. ISBN 0-521-77504-3
 M.G.J. Minnaert. 1995. Light and Color in the Outdoors. ISBN 0-387-97935-2
 M. Minnaert. 1973. The Nature of Light and Color in the Open Air. ISBN 0-486-20196-1

Tumbu kaluar 

 Creation of a false rainbow
 Lez Cowly's Atmospheric Optics 
 Rainbow Resources 
 Blake Ebersole's Rainbow Science
 Supernumerary and Multiple Rainbows 

Optik
Météorologi
Fénoména optik
Polimér nyaéta istilah generik nu dipaké pikeun ngadadarkeun molekul panjang. Molekul panjang ieu diwangun ku unit struktural jeung unit ulangan nu kasambung ku beungkeut kimia. Prosés ngarobah unit-unit ieu jadi polimér disebut polimérisasi, sedengkeun unit-unitna disebut monomér, nu biasana molekul leutik nu mibanda beurat molekul handap.

Tumbu kaluar
 Polymer dictionary 
 Responsive Biopolymers for Drug Delivery and Imaging
 Polymer Chemistry Hypertext, Educational resource 
 Polymer Chemistry Innovations
 Materials for Organic devices 
 The Macrogalleria - a cyberwonderland of polymer fun!
 Polymer & Plastics Glossary 

Polimér
Péntosa hartina hiji monosakarida nu mibanda lima atom karbon jeung hiji gugus fungsi aldehida dina posisi 1 (aldopéntosa) atawa keton dina posisi 2 (ketopéntosa).

Aldopéntosa mibanda tilu pusat kiral ("atom karbon asimétris") antukna mibanda dalapan stéréoisomér.

Molekul 4-D-aldopéntosa, :-

  CH=O        CH=O          CH=O         CH=O
  |           |             |            |
 HC-OH     HO-CH           HC-OH      HO-CH
  |           |             |            |
 HC-OH       HC-OH       HO-C         HO-CH
  |           |             |            |
 HC-OH       HC-OH         HC-OH        HC-OH
  |           |             |            |
  CH2OH       CH2OH         CH2OH        CH2OH
 D-Ribosa    D-Arabinosa   D-Silosa    D-Liksosa

Ketopéntosa mibanda dua pusat kiral antukna ngahasilkeun opat stéréoisomér - ribulosa (bentuk L- jeung D-) sarta silulosa (bentuk L- jeung D-).

Gugus fungsi aldehida jeung keton na karbohidrat ieu meta jeung gugus fungsi hidroksil gigireunana ngahasilkeun hémiasetal atawa hémiketal intramolekular. Struktur cingcin nu dihasilkeun patali jeung furan, sarta disebut salaku furanosa. Cingcin ieu muka jeung nutup sacara spontan, antukna bisa muterkeun beungkeut antara gugus karbonil jeung atom karbon tatanggana - ngahasilkeun dua konfigurasi nu béda (α jeung β). Prosés ieu disebut mutarotasi.

Ribosa mangrupa komponén RNA jeung DNA (dina bentuk déoksiribosa).

Tempo ogé 
 triosa, tétrosa, héksosa
 monosakarida, disakarida

Monosakarida
Dina widang kimia, hidrokarbon hartina sanyawa kimia naon baé nu diwangun ku ukur karbon (C) jeung hidrogén (H); karbon salaku tulang tonggong jeung hidrogén nu kabareungkeut na tulang tonggong éta (istilah ieu mindeng dipaké salaku sebutan pikeun hidrokarbon alifatik).

Pikeun conto, métana (gas alam) mangrupa hidrokarbon nu diwangun ku hiji atom karbon jeung opat hidrogén: CH4. Étana mangrupa hidrokarbon (leuwih spésifikna, alkana) nu diwangun ku dua atom karbon nu kabeungkeut ku beungkeut tunggal, nu masing-masing ngabeungkeut tilu atom hidrogén: C2H6. Propana diwangun ku tilu atom C (C3H8), jeung saterusna (CnH2·n+2).

Dasarna aya tilu tipe hidrokarbon: 
 hidrokarbon aromatik, nu mibanda sahanteuna hiji cingcin aromatik 
 hidrokarbon jenuh, disebut alkana, nu teu mibanda beungkeut ganda, rangkep tilu, atawa aromatik 
 hidrokarbon teu jenuh, nu sahanteuna mibanda hiji beungket ganda atawa rangkep tilu antara atom-atom karbonna, nu kabagi deui jadi:
 alkéna
 alkuna
 diéna

Jumlah atom hidrogén na hidrokarbon bisa diitung dumasar jumlah karbonna:
 Alkana: CnH2n+2
 Alkéna: CnH2n (mun boga hiji beungkeut ganda)
 Alkuna: CnH2n-2 (mun boga hiji beungket rangkep tilu)
Tiap hidrokarbon ieu kudu nedunan aturan 4-hidrogén nu nétélakeun yén sadaya atom karbon kudu ngabeungkeut atom hidrogén saloba-lobana (watesna opat). Catetan: beungkeut tambahan ngaleungitkeun dua atom hidrogén sarta ngan hidrokarbon jenuh nu bias meungkeut opat. Hal ieu alatan posisi opat éléktronna nu unik.

Hidrokarbon nu dihasilkeun tina cairan géologis disebut minyak bumi (petroleum, hartina "minyak batu") atawa minyak mineral, sedengkeun hidrokarbon gas géologis katelahna gas alam. Dua sumber éta penting pisan salaku bahan baku produksi bahan bakar jeung bahan kimia organik, nu diulik dina géologi minyak bumi.

Hidrokarbon mibanda ajén ékonomi nu penting pisan ku sabab dihasilkeun tina bahan bakar fosil (batubara,minyak bumi, gas alam, jsb.) jeung bahan bakar hayati, nu salajengna ngahasilkeun plastik, lilin, pangleyur, jeung minyak. Dina polusi pakotaan, komponén-komponén ieu—bareng jeung NOx jeung cahya srangéngé—nyumbang kana formasi ozon troposfir.

Tumbu kaluar 

 Dismissal of the Claims of a Biological Connection for Natural Petroleum.
 An introduction to the modern petroleum science, and to the Russian-Ukrainian theory of deep, abiotic petroleum origins.
 Abiogenic Gas Debate 11:2002 (EXPLORER)

Kimia organik
Alkuna hartina hidrokarbon nu mibanda paling saeutik hiji beungkeut rangkep tilu antara atom-atom karbonna. Sacara tradisional alkuna dipikawanoh salaku asetilén, najan ngaran asetilén ogé dipaké pikeun nujul sacara husus ka anggota nu pangbasajanna, nyaéta étuna.

Pasipatan fisik
Béda ti alkana, alkuna teu stabil jeung réaktif pisan. Watek ieu nu jadi sabab leuwih panasna seuneu asetilén nu sok dipaké matri.

Conto
Alkuna pangbasajanna nyaéta étuna (asetilén):

Réaksi
 Réaksi Diels-Alder
 Réaksi Diels-Alder Piron → spésiés aromatik
 Réaksi alkuna-azida → Triazol
 énédiuna (alkuna - alkéna - alkuna) → aromatik (siklisasi Bergman)

Alkuna terminal
 alkuna terminal + basa kuat → anion alkuna terminal
 anion alkuna terminal + métil atawa alkil halida primér → beungkeut karbon-karbon anyar
 anion alkuna terminal + keton → sanyawa adisi karbonil tétrahédral (alkoksida)
 alkoksida + cai asam → hidroksialkuna
 alkuna terminal + dialkilboran + hidrogén peroksida → aldehida

Alkuna
Hidrokarbon
Dina widang élmu hayat, évolusi (ᮆᮗᮧᮜᮥᮞᮤ) hartina parobahan pasipatan organisme dina sababaraha turunan, kaasup lahirna spésiés anyar. Ku majuna genetika modérn taun 1940-an, évolusi diwatesan leuwih husus salaku parobahan frékuénsi alél dina hiji populasi ti hiji generasi ka generasi salajengna. Dina widang séjén, évolusi dipaké leuwih umum pikeun nujul prosés parobahan naon waé sapanjang waktu.

Salah sahiji téori kohérén nu munggaran dina évolusi biologi diajukeun abad ka-19 ku Jean-Baptiste Lamarck. Ku medalna makalah babarengan antara Charles Darwin jeung Alfred Russel Wallace taun 1858, nu dituturkeun ku buku Darwin Origin of Species taun 1859, téori évolusi dumasar seléksi alam jadi beuki kaaku ku masarakat ilmiah sarta kaserep ku masarakat umum. Taun 1930-an, gawé bareng sababaraha élmuwan ngagabungkeun seléksi alam Darwin jeung téori héréditas nu diajukeun Gregor Mendel ngahasilkeun sintésis évolusi modérn. Dina sintésis modérn, "évolusi" dihartikeun salaku parobahan frékuénsi alél dina hiji gene pool. Parobahan ieu bisa jadi alatan sababaraha mékanisme béda: seléksi alam, genetic drift, atawa parobahan struktur populasi (gene flow).

Sumber rujukan 

 Evolution, ti Wikipédia basa Inggris, disalin ping 15 Juni 2005.

Tumbu kaluar 
 National Academies Evolution Resources
 EvoWiki  - A wiki dedicated to Evolution
 Evolution by Natural Selection  - An introduction to the logic of the théory of evolution by natural selection
 Evolution - Provided by PBS.
 Howstuffworks.com - How Evolution Works
 Talk.Origins Archive - see also talk.origins
 Charles Darwin's writings 
 Evolution News from Genome News Network (GNN)
 National Academy Press: Teaching About Evolution and the Nature of Science

Biologi évolusi
Évolusi
Téori
Daur asam sitrat atawa siklus asam sitrat (ogé katelah daur asam trikarboksilat, daur TCA, atawa daur Krébs) nyaéta saruntuyan réaksi kimia nu penting pisan dina sakabéh sél mahluk hirup nu ngagunakeun oksigén dina réspirasi sélularna. Dina organisme aérobik ieu, daur asam sitrat téh jalur métabolik nu ngabentuk sabagian tina prosés ngarecah karbohidrat, gajih, jeung protéin jadi karbon dioksida jeung cai sangkan ngahasilkeun énergi. Daur ieu mangrupa nu kadua ti tilu jalur métabolik katabolisme molekul sumber énergi jeung produksi ATP.

Daur asam sitrat ogé nyadiakeun prékursor pikeun rupa-rupa sanyawa kawas asam amino, jaba réaksi-réaksina penting pisan dina prosés fermentasi.

Sajarah 
Daur asam sitrat ogé katelah Daur Krébs nu nujul ka Sir Hans Adolf Krebs (1900-1981), nu ngajukeun unsur konci dina jalur ieu taun 1937 sarta dileler Hadiah Nobel Kadokteran pikeun papanggihanana taun 1953.

Lokasi, asupan & hasil daur 
Daur asam sitrat lumangsung dina jero mitokondria pikeun eukariot, sedengkeun pikeun prokariot lumangsung di sitoplasma.

Katabolisme molekul sumber énergi (kaasup glikolisis) ngahasilkeun asetil-KoA, gugus asetil dua-karbon nu kabeungkeut ku koénzim A. Asetil-KoA mangrupa asupan utama dina daur asam sitrat. Sitrat sakaligus mangrupa produk munggaran jeung ahir daur ieu (Gbr. 1) nu dihasilkeun deui tina kondensasi oksaloasetat jeung asetil-KoA.

Jumlah sadaya réaksi na daur asam sitrat, nyaéta:

 Asetil-KoA + 3 NAD+ + FAD + GDP + Pi + 2 H2O ⇒ KoA-SH + 3 NADH + H+ + FADH2 + GTP + 2 CO2 + 3 H+

Dua karbon dioksidasi jadi CO2, énergi nu dihasilkeunana disimpen na ATP (ATP mangrupa "alat tukeur énergi universal" sél), NADH, jeung FADH2. NADH jeung FADH2 mangrupa koénzim (molekul nu ngafungsikeun atawa ngaronjatkeun fungsi énzim) nu neundeun énergi, nu bisa dipaké nalika butuh.

Jalur métabolik utama nu patali jeung daur TCA

Tempo ogé 
 Glikolisis
 Fosforilasi oksidatif
 Daur Krébs tibalik (réduktif)

Tumbu kaluar 
 An animation of the citric acid cycle
 A more detailed tutorial animation 

Biokimia
Réspirasi sélular
Métabolisme
Anabolisme nyaéta prosés ngabentuk molékul kompléks dina jero awak tina sél anu leuwih basajan. Ieu prosés ngalibetkeun hormon éstrogén, téstostéron, pertumbuhan, jeung insulin. Anabolisme mindeng disebut bagian tina prosés métabolisme konstruktif, sabab bisa ngabentuk sél-sél anyar, ngajaga kaséhatan dina jero awak, jeung keur neundeun tanaga anu bisa dipaké iraha waé.

Hormon
Hormon anabolik klasik.
Hormon pertumbuhan.
IGF1 jeung faktor tumuwuh kawas insulin lianna.
Insulin.
Téstostéron.
Éstrogén.
Hormon katabolik klasik.
Kortisol.

Glukagon.
Adrénalin jeung katékolamin lianna.
￼￼Sitokin.￼￼
Hormon leuwih anyar nu patali jeung kasaimbangan kaayaan anabolik jeung katabolik.
Oréksin jeung Hipokretin (pasangan hormon).
Mélatonin.

Panyakit 

 Résiténsi insulin, kaayaan di mana sél dina jero awak teu bisa narima sinyal anu dikirimkeun ku hormon insulin. Balukarna awak teu bisa ngarobah gula (glukosa) jadi tanaga dina jero getih. Keur nutupan ieu kakurangan, pankréas loba ngahasilkeun glukosa anu nyababkeun gula getih beuki lila beuki ngaronjat. Balukrna bisa ngalaman panyakit diabétes tipe 2, obésitas, koléstrol jeung darah tinggi.
Defisiensi hormon pertumbuhan atau growth hormone deficiency (GHD), ieu gangguan kajadian waktu kelenjar pituitari teu cukup ngahasilkeun hormon pertumbuhan. Balukar anu parna nyaéta keur barudak rumaja anu bakal ngalaman mangsa puber elat jeung héséna cumarita. 
Kadar téstostéron anu teu normal, ieu kaayaan bisa nyababkeun kangker prostat, nyeri sirah, produksi spérma ngurangan.
Kadar éstrogén anu teu normal, lamun kadar éstrogén dina jero awak kacida ngaronjatna bisa nyababkeun panyakit tiroid, panyakit jantung, stroke, kangker pianakan jeung kangker pinareup.

Rujukan

Biokimia
Métabolisme
Biologi
22 Juni nyaéta poé ka-173 dina sataun (ka-174 dina taun kabisat) dina kalénder Gregorian, sésana 292 poé.

Kajadian
 1527 - Sunda Kalapa ditumpurludeskeun ku Karajaan Demak alatan ku teu resepeunna Karajaan Demak kana Pajangjian Sunda-Portugis nu ditandatangan tanggal 21 Agustus 1522.
1533 - Ferdinand ti Austria jeung Sultan Kasultanan Utsmaniyah Sulaiman Agung nanda tangan perjangjian daméy.
 1906 - Bandéra Swédia mimiti resmi dipaké.
1910 - Angkutan udara munggaran nu naékkeun panumpang - Balon Zeppelin.
1934 - John Dillinger mimiti meunang landian Musuh Masarakat Amérika Nomer Hiji.
 1941 - Dimimitianna Operasi Barbarossa, invasi Jérman ka Uni Soviét.
 1944 - Angin tornado ngancurkeun Virginia Barat jeung Pennsylvania.
 1945 - Hiji komisi pingpinan Sukarno ngaréngsékeun padungdengan ngeunaan peran Islam dina konstitusi Républik Indonésia sarta ngasilkeun kompromi nu tuluy dipikawanoh minangka Piagam Jakarta.
 1945 - Patempuran Okinawa réngsé.
 1949 - Délegasi Walanda jeung Indonésia satuju pikeun narik tangtara Walanda ti Yogyakarta.
 1978 - Charon, bulan ti planet Pluto, kapanggih.
 2008 - Palaksanaan Pamilihan Umum Gubernur Jawa Tengah 2008.

Dibabarkeun 
 1864 - Tanaka Giichi, Perdana Mentri Jepang ka-26.
1903 – John Dillinger, gangster Amérika (td. 1934)
1949 – Meryl Streep, artis Amérika
1949 – Lindsay Wagner, artis Amérika
1953 – Cyndi Lauper, tukang ngawih Amérika
1960 – Erin Brockovich, pangacara jeung aktipis lingkungan Amérika
1962 – Stephen Chow, aktor Mandarin
1962 – Clyde Drexler, pamaén baskét Amérika
1974 – Vijay, béntang pilem India
1976 – Farhat Abbas, pangacara Indonésia
1987 – Danny Green, pamaén baskét Amérika
1987 – Lee Min-ho, aktor Koréa Kidul
1989 – Jung Yong-hwa, aktor jeung tukang ngawih Koréa Kidul

Pupus 
 2005 - Letjen. TNI (Purn.) Dr. (HC) Mashudi, dina yuswa 84 taun.

Poé peré / Poé panginget-nginget 

 Poé Jadi Jakarta

Tumbul luar 

Juni
Letjen. TNI (Purn.) DR. (HC) Mashudi (Cibatu, 11 Séptémber 1919 - Bogor, 22 Juni 2005), inohong nasional Indonésia nu ngamimitian karirna dina widang militér. Kungsi jadi Gubernur Jawa Kulon périodeuu 1960 - 1970, Wakil Majelis Permusyawaratan Rakyat Sementara (MPRS), icikibung dina rupa-rupa widang: perbankan, kapanduan, organisasi kasundaan, PMI, jeung Gerakan Pramuka.

Babad salira
Najan lahir di Garut, Mashudi tumuwuh di Tasikmalaya. Atikan formal nu kungsi kacangking nyaéta di HIS jeung MULO Pasundan Tasikmalaya, AMS B Jogjakarta, jeung THS Bandung.

Mashudi dina Pramuka
Létjén TNI (Purn) H. Mashudi atawa Ka Mashudi babar Séptémber 1919 - ngantunkeun di Jakarta, 22 Juni 2005 dina umur 85 taun). Dina taun 1960-1970 anjeunna ngajabat Gubernur Jawa Kulon jeung mangrupa Gubernur anu saterusna diganti ku Solihin Gautama Purwanegara.
Kak Mashudi mangrupa mantan Katua Kwartir Nasional (Kwarnas) gerakan Pramuka dina taun 1978-1993. Dina taun 1974, sanggeus ngaleupaskeun jabatan salaku wakil Ketua MPRS (1967-1972), anjeunna diangkat jadi Ketua Kwartir Daerah Gerakan Pramuka Jawa Kulon, nu saterusna dina taun anu sarua dipilih jadi Wakil Ketua Kwarnas Gerakan Pramuka.
Di tengah mangsa baktina salaku Wakil Ketua Kwarnas, ka Mashudi ditunjuk jadi Pjs Ketua Kwarnas Gerakan Pramuka ngagantian Ka Sarbini nepi ka taun 1979. Dina Munas gerakan Pramuka di Bukit Tinggi Sumatera Kulon dina taun 1978, ka mashudi kapilih sacara aklamasi jadi Ketua Kwarnas Gerakan Pramuka nepi ka taun 1983. Dina Munas di Dilli Timur Timor taun 1988 Ka Mashudi dipilih deui salaku Ka Kwarnas nepi ka mangsa jabatan 1993.

Ngantunkeun
Létjén TNI (Purn) H. Mashudi, mantan Gubernur Jawa Kulon (1960-1970) jeung mantan Katua Kwartir Nasional Gerakan Pramuka (1978-1993), ngantunkeun alam dunya, Rebo 22 Juni 2005 tabuh 11:10 WIB di RSPAD Gatot Subroto, Jakarta. Janazah inohong Pramuka kalahiran Garut 11 September 1920, éta dimakamkeun Kemis 23 Juni 2005 tabuh 10:00 WIB di Taman Makam Pahlawan Cikutra, Bandung, Jawa Kulon.

Referensi

Inohong Sunda
Rujukan 
 S. L. Baldauf (2003).  The Deep Roots of Eukaryotes.  Science 300: 1703-1706 

[

Eukariota
"Plant" ngalih ka dieu. Pikeun kagunaan lian ti "Plant", tingali Plant (disambiguasi)

Dina biologi, tutuwuhan (pepelakan) nujul kana organisme nu kaasup kana Regnum Plantae. Di jerona ngawengku sakabéh tutuwuhan nu berpembuluh, boh nu semu atawa nu sajati (lumut hate, lukut, papakuan jeung tutuwuhan sikian). Dina sababaraha versi taksonomi tutuwuhan, alga héjo ogé diasupkeun kana karajaan (regnum) ieu. Kacatet aya kurang leuwih 300.000 spesies organisme nu kawengku.				

Tutuwuhan mangrupa organisme autotrof nu ngamangpaatkeun klorofil minangka komponén anu ngarobah énérgi foton tina cahya panonpoe jadi énérgi kimiawi dina wangun gula. Prosés robah jeung pindahna ieu katelah fotosintesis. Istilah "asimilasi karbon" dipaké ogé keur prosés ieu alatan merlukeun karbon nu beunang tina CO2 bébas ti udara. ku sabab sipatna nu autotrof, tutuwuhan nempatan posisi kahiji dina ranté aliran énérgi ngaliwatan organisme hirup (ranté kadaharan).

Tutuwuhan deukeut pisan jeung kahirupan manusa, sarta mibanda loba kagunaan anu penting dina kahirupan manusa. Tutuwuhan ngahasilkeun rupa-rupa kadaharan, oksigén anu kacida dibutuhkeun ku manusa. Rupa-rupa tutuwuhan anu hirup sacara alami, kitu deui tutuwuhan hasil inovasi anu dilakukeun ku manusa, ngajadikeun tutuwuhan leuwih loba deui wandana.

Tingali ogé 
 Siki
 Buah
 Kembang
 Daun
 Tangkal
 Akar
 Taksonomi tutuwuhan

Dicutat tina
Héjo (Basa Indonésia: Hijau)  mangrupa warna nu ilahar katempo di alam. Loba tutuwuhan katémbong héjo utamana ku sabab ayana sanyawa kimia nu katelah klorofil. Cahya srangéngé nu katempo ku urang ti Marcapada balukar ayana atmosfir jeung sababaraha hal lian sok katémbong héjo.

Sinar héjo mibanda panjang gelombang 520-570 nm, mangrupa salah sahiji warna primér tambahan, komplemén magenta. Loba ogé seniman nu tetep ngagunakeun téori warna tradisional nu nganggap yén komplemén héjo mah beureum.

Jalma nu lolong kana warna beureum-héjo mindeng bisa kénéh ngabédakeun antara dua warna ieu, tapi mun jeung warna séjén sok lieureun. Misalna warna héjo caang jeung konéng, héjo kolot jeung coklat.

Tempo ogé 

 Daptar warna

Spéktrum optik
Selulosa (C6H10O5)n
nyaéta karbohidrat polimér polisakarida rantay panjang béta-glukosa. Selulosa ngawangun komponén struktural utama dina tutuwuhan nu teu bisa dicerna ku manusa.

Sajarah jeung larapan 

Selulosa mangrupa bahan ilahar na dinding sél tutuwuhan, munggaran kacatet taun 1838. Dina wujud ampir murni, selulosa alami ukur aya dina serat kapas; ari dina lolobana tutuwuhan mah pacampur jeung lignin sarta hémiselulosa. Selulosa mangrupa biomassa panglobana (Crawford, R. L. 1981. Lignin biodegradation and transformation, John Wiley and Sons, New York). Selulosa, hususna cotton linters, dipaké dina industri nitroselulosa, nu baheula dipaké pikeun mesiu tanpa haseup.

Sababaraha sasatoan, hususna ruminan (sato nu "ngamamah biak") jeung rinyuh, bisa nyerna selulosa ku ayana mikroorganisme simbiotik - tempo métanogén.

Selulosa diolah pikeun nyieun selofan jeung rayon, kabéhdieunakeun Modal, tékstil nu diturunkeun tina selulosa beechwood.

Selulosa ogé dipaké di laboratorium salaku substrat bentuk padet dina kromatografi lapis ipis.

Selulosa mangrupa bahan dasar utama kertas.

Kimia 
Monomér selulosa (béta-glukosa) ditumbukeun ngaliwatan beungkeut glikosida 1,4. Na mikrofibril, gugus-gugus hidroksidana ngawangun beungkeut hidrogén antara hiji jeung nu lianna, sahingga rantayna pageuh. Kakuatan ieu penting pikeun pinding sél, nu nganyam matriks karbohidrat, sahingga tutuwuganana heuras.

Dina bahan selulosa, bagian nu teu leyur na natrium hidroksida (NaOH) 17.5% nu hawana 20 °C disebut Selulosa Alfa, nu mangrupa selulosa nu sabenerna; bagian nu leyur lajeng ngendap nalika diasamkeun disebutna Selulosa Béta, sedengkeun bagian nu leyur tapi teu ngendap disebut Selulosa Gama.

Tempo ogé 
 Selulase

Polisakarida
Ieu daptar istilah téhnologi informasi téh mangrupa hasil narjamahkeun sarta nyurupkeun ma'na tina istilah basa Inggrisna

A

B

C

D

E

F

G

H

I

J

K

L

M

N

O

P

Q

R

S

T

U

V

W

Z 

Daptar
Daptar istilah
Sambel mangrupa deungeun/réncang sangu tradisional masarakat Malayu (kayaning di Indonésia, Malaysia, Singapura) dina wujud kawas saos anu eusina salawasna maké céngék atawa cabé, antukna rasana condong kana lada. Bentuk saos ieu dihasilkeun tina cara nyieunna, nyaéta ku jalan diréndos dina coét, maké mutu.

Rupa-rupa sambel
Gumantung kana bahan jeung cara nyieunna, nya sambel téh aya sababaraha rupa. Di masarakat Sunda, aya sababaraha rupa sambel, di antarana
sambel goang: bahanna ukur céngék, uyah, jeung surawung, diréndos terus digalokeun kana sangu atawa dicoél ku kacang panjang atah (kumaha karesep), atawa uyah, kécap, minyak jalantah, cabé beureum jeung bawang bodas diréndos tong lembut teuing.
sambel oncom: oncom (beunang meuleum), céngék, beuleum bawang beureum, uyah, gula, cikur (lamun resep), jeung tomat dihijikeun terus diréndos, dicaian saeutik, terus digoréng sakeudeung (teu digoreng ogé teu nanaon, kumaha karesep), lalabna cukup ku seupan daun sampeu/gedang, peuteuy, jéngkol jrrd.
sambel tarasi: tarasi, gula, uyah (saeutik), céngék, tomat, bawang beureum; sakabéh bahan digoréng heula iwal gula jeung uyah, sanggeus kira-kira asak terus  diréndos dihijikeun sakabéh bahan dina coét, saterusna digoréng sakeudeung. Lalabna bisa seupan daun sampeu atawa lalab atah ogé bisa (takokak, jrrd.)
sambel muncang: muncang nu kolot (dibeuleum heula), céngék, uyah, gula; muncang beunang meuleum dihijikeun jeung bungbu nu séjénna terus diréndos dina coét (caian saeutik) ; lalabna jéngkol ngora jrrd.
sambel jahé: jahé, uyah, gula, céngék; jahé diteukteukan laleutik terus diréndos dihijikeun jeung bungbu nu lianna, sanggeus réngsé kécapan sacukupna (lamun resep) terus galokeun jeung lauk beunang meuleum.
sambel buah: buah manggah ngora diparud (sikina mah piceun baé), lajeng cabé beureum, tarasi, céngék, gula, uyah beureum diréndos, saparantosna campurkeun jeung parudan manggah téa, aduk nepi ka rata, biasana baturna jeung beuleum lauk.
sambel kécap: céngék diréndos terus dikécapan.
sambel kacang: suuk beunang ngagoréng diréndos jeung uyah, gula beureum, bawang bodas, cikur, jeung céngék.
sambel picung: picung kelewek (picung sok dikubur heula dina taneuh), uyah, gula, céngék (kahadé kudu rada ati-ati bisi picungna aya racunan, mun bisa mah diléob heula ku cai haneut).
sambel goréng: bawang bombay disiksik lajeng digoréng nepi ka konéng, tambahkeun céngék jeung bawang bodas beunang ngaréndos, gula bodas, kécap asin, jeung udang ebi (beunang ngeueum ku cai panas) nepi ka seungit. 
sambel tomat:
sambel cibiuk: aya dua rupa, sambel beureum jeung sambel héjo. Sambel beureum dijieun tina tomat beureum, cabé beureum, surawung, gula, uyah, bawang bodas, bawang beureum, jeung cikur, sedengkeun sambel héjo maké tomat jeung cabé héjo. Ieu sambel diréndosna tara nepi ka lembut, sapuratina asal nyampur.

Rujukan
Paguneman Kusnét di milis urangsunda@yahoogroups.com
Komunitas Srimanganti. 2004. Énsiklopédi Alit Garut. Dinas Pendidikan Kab. Garut, Garut.

 

Kadaharan
Ari komunikasi antarpersona atawa komunikasi antarpribnadi téh nyaéta hiji bentuk komunikasi anu ngalibatkeun paling saeutik dua jelema. Tapi lain jumlah jelema anu milu dina prosés komunikasina anu penting mah. Tapi suasana komunikasina. Lamu nu komunikasi téh masing-masing wawuh tur akrab, nyaéta disebut komunikasi antarpersona.
Rusdi jeung Misnem mangrupa judul hiji bacaan barudak Sunda, karangan R. Jayadireja jeung A. C. Deenik. Citakan munggaran buku ieu euweuh catetan taunna, sedengkeun édisi kaduana medal taun 1913, kalawan eusi nu béda di sababaraha tempat.

Rusdi jeung Misnem mangrupa dua tokoh utama dina éta carita, lanceuk-adi sajodo.

Ringkesan carita

Rujukan
 A. C. Deenik & Rd. Djajadiredja (éd. ka-1 tanpa taun, 1913 éd. ka-2). Roesdi jeung Misnem: boekoe bacaan pikeun moerid-moerid di Sakola Sunda. Rijswijk (Z. H.) Blaankwaardt & Schoonhoven, Batavia.

Tumbu kaluar

 http://lalayang-girimukti.tripod.com/kolom.htm, éséy Ayip Rosidi ngeunaan carita Rusdi jeung Misnem dina buku Dur Panjak! (1966).

Sastra Sunda tinulis
Bacaan Barudak
Bahasa tubuh mangrupa slah sajbagéan tina komunikasi nonverbal. Kapan, lamun ngobrol sok bari pepeta lin? Tah éta téh salah sahiji komunikasi nonverbal. Alatan kitu, komunikasi nonverbal téh penting pisan dina kahirupan balaréa. Komunikasi nonverbal téh mangrupa salah sahiji kajian dina elmu komunikasi anu kawilang pentingnya. Kita tah Jang!
Manglé atawa Majalah Manglé nyaéta salah sahiji majalah basa Sunda nu ngadeg di Bogor, 21 Nopémber 1957. Nu ngadegkeunana di antarana Oeton Moechtar, Rochamina Sudarmika, Wahyu Wibisana, Sukanda Kartasasmita, Saléh Danasasmita, Utay Muchtar, jeung Alibasah Kartapranata. Nu mimiti nepikeun kecap manglé téh Wahyu Wibisana, hartina téh "ranggeuyan kembang".

Mimitina mah medalna bulanan, tapi ti taun 1965 medal saminggu sakali. Dina sajarah média basa Sunda, Manglé kaasup nu makalangan. Dina dekadeu taun 1960-an, oplah ieu majalah kungsi nepi ka 90.000 éksemplar.

Nepi ka kiwari Manglé masih kénéh medal, malah jadi majalah nu pangkahotna lantaran umurna geus satengah abad. Nu ngurusna gé geus ganti generasi, ngan ari nu mingpinna mah masih kénéh putrana Oeton Moechtar, Oedjang Daradjatoen.
Sawatara pangarang Sunda mimiti ngasah kamampuh nulisna téh di majalah Manglé. Ti mimimiti generasi Ki Umbara Ahmad Bakri Aam Amalia Godi Suwarna tug nepi ka generasi kiwari. Najan ayeuna pamorna geus ngurungan, tapi Manglé jadi salah sahiji rujukan upama urang nyaritakeun kalawarta Sunda.

Kiwari eusi Manglé ngawengku di antarana carita pondok, sajak, munara cahya Islam, tanya jawab agama Islam, aweuhan Pasundan, carita pondok lucu, pangalaman paramitra, tarucing cakra, carita nyambung, opini, sarta nu séjén-séjénna.

Langgananna lolobana nyaéta guru sarta pagawé nagri sipil. Kiwari, Manglé geus didistribusikan di Jawa Kulon, Surabaya, sarta kungsi mibanda langganan di Acéh. Kiwari Manglé masih nempatkeun diri salaku majalah dina basa Sunda anu méré aspirasi lokal pikeun pangwangunan Jawa Kulon.

Tumbu kaluar
http://www.mangle-online.com
http://ppss.or.id/majalah-mangle, ramatloka Paguyuban Panglawungan Sastra Sunda

Majalah basa Sunda
Kalawarta Sunda
Pusaka Sunda atawa, nurutkeun éjahan aslina, éjahan Indonésia heubeul, Poesaka Soenda téh mangrupa serat kabar Sunda anu diterbitkeun ku Paguyuban Java Instituut antara taun 1922 nepi ka taun 1927, medalna tilu bulan sakali.

Tumbu kaluar
http://www.urang-sunda.or.id/pusakasunda/index.html, "proyék" dijitalisasi Pusaka Sunda ku Kusnét

Kalawarta Sunda
Pupuh Kinanti mangrupa tembang pupuh nu ngagambarkeun nu keur kesel nungguan, deudeupeun, atawa kanyaah.

Pupuh Kinanti
Budak leutik bisa ngapung
Babaku ngapungna peuting
Ngalayang kakalayangan
Néangan nu amis-amis
Sarupaning bungbuahan
Naon baé nu kapanggih

Sekar Tandak Pupuh Kinanti
Ari beurang ngagarantung
Pinuh dina dahan kai
Disarada patémbalan
Nu kitu naon ngaranna

Sumber rujukan
Tujuh Welas Pupuh , ti Sundanét.com

Tumbu kaluar
Tembang Buhun Pupuh 17  ti Kusnét

Pupuh
Asmarandana mangrupa tembang pupuh nu ngagambarkeun rasa sikep kahirupan di Buana atawa Bumi alam. Pupuh téh jumlahna 7 padalisan. Guru wilangan jeung guru laguna nyaéta 81, 8a, 8o/e, 8i/a, 7i/a, 8u, 8a

Conto tembang
Éling-éling mangka éling
Rumingkang di bumi alam
Darma wawayangan baé
Raga taya pangawasa
lamun kasasar lampah
Nafsu nu matak kaduhung
Badan anu katempuhan

Éling-éling masing éling
Di dunya urang ngumbara
Laku lampah nu utama
Asih ka papada jalma
Ucap tékad reujeung lampah
Tingkah polah sing merenah
Runtut rukun sauyunan
Hirup jucung panggih jeung kamulyaan

Sumber rujukan
Tujuh Welas Pupuh , ti Sundanét.com
Pupuh Asmarandana

Tumbu kaluar
Tembang Buhun Pupuh 17 , ti Kusnét

Pupuh
Oléokimia nyaéta bahan kimia turunan minyak atawa lemak biologis, analog jeung pétrokimia nu mangrupa bahan kimia turunan minyak bumi (petroleum).

Hidrolisis atawa alkoholisis minyak atawa lemak jadi dasar dina industri oléokimia nu rumus umumna sarua:

RCOOCH2-CHOOCR-RCOOCH2 + R´OH →

RCOOR´-RCOOR´-RCOOR´ +  CH2OH-CHOH-CH2OH

(minyak-bio atawa lemak) + R´OH →(asam lemak atawa éster) + gliserol

Hidrolisis trigliserida ngahasilkeun asam lemak jeung gliserol. Mun R´= H, mangka bakal ngahasilkeun cai (H2O):

RCOOCH2-CHOOCR-RCOOCH2 + H2O →
RCOOH-RCOOH-RCOOH +  CH2OH-CHOH-CH2OH

Mun minyak atawa lemak diréaksikeun jeung alkohol, prosésna disebut alkoholisis, sedengkeun hasilna mangrupa éster asam lemak jeung gliserol.

Mun R´= gugus alkil, bakal ngahasilkeun alkohol:

RCOOCH2-CHOOCR-RCOOCH2 + CnH2n+1OH →
RCOOCnH2n+1-RCOOCnH2n+1-RCOOCnH2n+1 + CH2OH-CHOH-CH2OH

Sumber rujukan
Oleochemical, ti Wikipédia basa Inggris, disalin ping 23 Agustus 2005

Kimia
Dina mamalia jalu, kontol atawa kanjut (hartina "kantong leutik") atawa skrotum (Ing. scrotum) nyaéta kantong kulit luar katut otot nu ngandung téstikel. Kanjut mangrupa terusan abdomén, nu tempatna antara sirit jeung kérod salawé. Homolog bikang nalika tumuwuhna utun inji nyaéta labia mayora.

Fungsi kanjut sigana pikeun ngajaga sangkan suhu téstikel tetep sahandapeun awak. Pikeun manusa, suhu sabudeureun nu idéal nyaéta 34.4 darajat Celsius (94 darajat Fahrenheit); 36.7 darajat Celsius (98 darajat Fahrenheit) bisa ngaruksak spérma. Suhu ieu diatur ku ngendorkeun atawa murungkutkeun kanjut, luyu jeung suhu sabudeureunana, ku cara nu katelah cremasteric reflex, prosés ngendoran jeung murungkutna otot cremaster na abdomén jeung dartos fascia (jaringan otot handapeun kulit) na kanjut.

Najan suhu nu cocog pikeun tumuwuhna spérma teu sarua di antara spésiés, pikeun spésiés getih-haneut mah biasana séd saeutik ti suhu jero awak.

Pikeun manusa jeung sababaraha rupa sato, kanjut téh sok katutup ku baok nalika manjing rumaja/puber.

Sumber rujukan 
 Scrotum, ti Wikipédia basa Inggris, disalin ping 6 Séptémber 2005.

Tingali ogé 
 Kanjut kundang
 Imut kanjut

Sistim baranahan
Andrologi
Salakanagara nyaéta hiji karajaan nu disebutkeun dina Pustaka Rajyarajya i Bhumi Nusantara karya Panitia Wangsakerta salaku karajaan pangkolotna di Nusantara (130-358 M). Karajaan ieu diwangun di Basisir Teluk Lada (wewengkon Kabupatén Pandéglang, Banten. Raja munggarannana nyaéta Déwawarman nu gelarna Prabu Darmalokapala Déwawarman Haji Rakja Gpura Sagara nu maréntah nepi ka 168 M. Dumasar sumberna, carita ngeunaan karajaan ieu masih kontrovérsial.

Términologi
Salakanagara (atawa Rajatapura) asalna tina kecap salaka jeung nagara. Salaka  hartina pérak sedengkeun nagara hartina kota. Ku kituna, Salakanagara bisa dihartikeun kota pérak. Ayana kota pérak ieu, disebutkeun ogé Argyre ku Ptolemeus taun 150 M. Lokasi karajaan diperkirakeun aya di Teluk Lada kiwari, di kota Pandéglang, hiji kota nu kawentar ku karajinan logamna. (Pandéglang sorangan hartina pandé geulang). Sababaraha urang merkirakeun ngaran Salakanagara aya patalina jeung lokasi di sabudeureun Gunung Salak.

Sajarah Salakanagara
Dina sajarah urang Sunda, kota pérak ieu saméméhna diparéntah ku Aki Tirem Sang Aki Luhur Mulya atawa Aki Tirem, ngaranna ieu kota téh Pulasari. Aki Tirem nikahkeun putrana nu namina Pohaci Larasati ka Déwawarman. Déwawarman nyaéta Pangeran nu asalna ti Palawa di India kidul.

Dina sajarah urang Batawi aya ogé carita ngeunaan karajaan Salaknagara tapi rada béda lokasina. Numutkeun babad Batawi mah kota perak ieu henteu di basisir tapi deukeut gunung, nyaéta Gunung Salak.

Silsilah

Déwawarman I (130 - 168 M)
Déwawarman II (putra Dewarman I jeung Pohaci Larasati)
Déwawarman III
Déwawarman IV
Déwawarman V
Déwawarman VI
Déwawarman VII
Déwawarman VIII (348 - 363 M)

Wewengkon
Daérah kakawasaan karajaan ieu ngawengku sakabéh basisir selat Sunda, nyaéta basisir Pandeglang, Banten di béh wetan, nepi ka Agrabintapura (Gunung Padang, Cianjur), ogé pulo-pulo di selat Sunda saperti Krakatau atawa Apuynusa (pulo seuneu) jeung nepi ka basisir kidul Swarnabumi (pulo Sumatera).

Warta
Aya dugaan yén kota Argyre nu kapanggih ku Claudius Ptolemeus taun 150 M nyaéta kota Perak atawa Salaknagara ieu. Dina warta Cinten ti dinasti Han, aya catetan rehna raja Tiao-Pien (Tiao=Dewa, Pien=Warman) ti karajaan Yehtiao atawa Jawa, ngirim utusan/duta ka Cina taun 132 M.

Cikal bakal Tarumanagara 
Raja pamungkas karajaan ieu nyaéta Déwawarman VIII nu gelarna Prabu Darmawirya Dewawarman (348-363 M) nu tuluy masrahkeun kakawasaan ka minantuna nyaéta Jaya Singawarman. Jaya Singawarman tuluy ngarobah ngaran karajaan jadi Tarumanagara sarta mindahkeun ibukotana ka beulah wétan deukeuteun Bekasi kiwari sedengkeun Karajaan Salaknagara sorangan statusna jadi karajaan bawahan.

Jaya Singawarman sabenerna mah Maharesi nu asalna ti Salankayana di India, nu ngungsi ka Nusantara alatan nagarana ditalukkeun ku Maharaja Samudragupta ti Karajaan Magada di India.

Tempo oge
Karajaan Tarumanagara

Rujukan
Ayatrohaédi. 2005. Sundakala: cuplikan sejarah Sunda berdasarkan naskah-naskah "Panitia Wangsakerta" Cirebon. Pustaka Jaya, Jakarta. ISBN 9794193305

Sajarah Sunda
Karajaan di Jawa Kulon
Durma mangrupa tembang pupuh nu ngagambarkeun rasa ambek, gedé haté, atawa sumanget.

Pupuh Durma
Di mamana penjajah pada marudah
Lantaran dikiritik
Ku ahli nagara
Yén éta lampah jahat
Tapina kalah mudigdig
Ambek-ambekan
Dasar nu buta-tuli
 
Moal ngejat sanajan ukur satapak
Geus dipasti ku jangji
Mun tacan laksana
Numpes musuh sarakah
Heunteu niat seja balik
Najan palastra
Mati di medan jurit

Sekar Tandak Pupuh Durma
Di mamana si penjajah
Pada amarah marudah
Manan kapok anggur gawok
Najan dituyuk diragut
Nagri sadayana
Umumna ngabela
Nyempad rosa, pulitik penjajah
Tapi nu ngajajah
Teu pasrah, teu sadrah
Terus meres, ngahina ngarinah

Sumber rujukan
Tujuh Welas Pupuh , ti Sundanét.com

Tumbu kaluar
Tembang Buhun Pupuh 17 , ti Kusnét

Pupuh
Sinom mangrupa tembang pupuh nu ngagambarkeun kakaguman ogé kagumbiraan.

Conto 1
Warna-warna lauk empang
Aya nu sami jeung pingping
Pagulung patumpang-tumpang
Ratna Rengganis ninggali
Warnaning lauk cai
Lalawak pating suruwuk

Sepat pating karocepat
Julung-julung ngajalingjing
Sisi balong balingbing, sisi balungbang

Conto 2
Harta pada nareangan
Harti pada ngararungsi
Sabab duanana guna
Harti bisa mere bukti
Harta pon kitu deui
Bisa ngabul nu dimaksud
Nedunan sakahayang
Tapi harta gampang leungit
Munguharti mangpaat dunya akherat

Sumber rujukan
Tujuh Welas Pupuh  ti Sundanét.com

Tumbu kaluar
Tembang Buhun Pupuh 17  ti Kusnét

Dicutat tina

Pupuh
Balakbak mangrupa tembang pupuh nu ngagambarkeun heureuy atawa banyol.

Pupuh Balakbak
Aya warung sisi jalan ramé pisan; citaméng
Awéwéna luas luis geulis pisan; ngagoréng
Lalakina-lalakina los ka pipir nyoo monyét; nyanggéréng

Sekar Tandak Pupuh Balakbak
Aya warung sisi jalan
Ramé pisan ku nu jajan
Tihothat nu ngaladangan
Nu jarajan sukan-sukan

Rujukan
Tujuh Welas Pupuh , sundanet.com
Pupuh Balakbak

Tumbu kaluar
Tembang Buhun Pupuh 17 

Pupuh
Dangdanggula mangrupa tembang pupuh nu ngagambarkeun katengtreman, kawaasan, kaagungan, jeung kagumbiraan.

Pupuh Dangdanggula
Méga beureum surupna geus burit
Ngalanglayung panas pipikiran
Cikur jangkung jahé konéng
Naha teu palay tepung
Sim abdi mah ngabeunying leutik
Ari ras cimataan
Gedong tengah laut
Ulah kapalang nya béla
Paripaos gunting pameulahan gambir
Kacipta salamina

Sekar Tandak Pupuh Dangdanggula
Hiji basa, hiji bangsa
Basa bangsa, Indonesia
Hiji bangsa, hiji nusa
Nusa tunggal, Nusantara
Sélér-sélér, suku bangsa
Di wewengkon, mana-mana
Sakasuka, sakaduka
Wujud bangsa, Indonesia

Sumber rujukan
Tujuh Welas Pupuh , ti Sundanét.com
Pupuh dangdanggula

Tumbu kaluar
Tembang Buhun Pupuh 17 , ti Kusnét
Pupuh Dangdanggula

Pupuh
Gambuh mangrupa tembang pupuh nu ngagambarkeun kasedih, kasusah, atawa kanyeri.

Pupuh Gambuh
Ngahuleng banget bingung
Heunteu terang ka mana nya indit
Turug-turug harita téh, enggeus burit
Panonpoe geus rek surup
Keueung sieun, aya meong

Sekar Tandak Pupuh Gambuh
Hulang-huleng, hulang-huleng
Ngahuleng ngaraga meneng
Hate ratug, tutunggulan
Heunteu terang, kaler-kidul
Turug-turug, turug-turug
Harita téh, enggeus burit
Panonpoe geus rek surup
Keueung sieun aya meong

Sumber rujukan
Tujuh Welas Pupuh , ti Sundanét.com

Tumbu kaluar
Tembang Buhun Pupuh 17 , ti Kusnét

Pupuh
Gurisa mangrupa tembang pupuh nu ngagambarkeun jelema nu ngalamun atawa malaweung.

Conto tembang
Hayang teuing geura beurang
Geus beurang rek ka Sumedang
Nagih ka nu boga hutang
Mun meunang rek meuli soang
Tapi najan henteu meunang
Mo rék buru-buru mulang
Rék terus guguru nembang
Jeung diajar nabeuh gambang

Hayang teuing geura beurang
Geus beurang rek ka Sumedang
Nagih ka nu boga hutang
Mun meunang rék meuli soang
Tapi najan henteu meunang
Mo rék buru-buru mulang
Rék terus guguru nembang
Jeung diajar nabeuh gambang

Sumber rujukan
Tujuh Welas Pupuh , ti Sundanét.com

Tumbu kaluar
Tembang Buhun Pupuh 17 , ti Kusnét

Pupuh
Jurudemung mangrupa tembang pupuh nu ngagambarkeun nu bingung, susah ku pilakueun.

Pupuh Jurudemung
Mungguh nu hirup di dunya
Ku kersaning anu agung
Ku kersaning anu agung
Geus pinasti panggih
Geus pinasti
Geus pinasti panggih
Jeung dua rupa perkara
Senang paselang jeung bingung

Sekar Tandak Pupuh Jurudemung
Mungguh hirup di alam dunya
Ku kersaning anu agung
Geus pinasti bakal panggih
Suka bungah jeung kasedih
Dua rupa nu tumiba
Sakabeh jalma di dunya
Senang patumbu jeung bingung
Eta geus tangtu kasorang

Sumber rujukan

Tujuh Welas Pupuh , ti Sundanét.com

Tumbu kaluar
Tembang Buhun Pupuh 17 , ti Kusnét

Pupuh
Lambang mangrupa tembang pupuh nu ngagambarkeun nu resep banyol tapi banyol nu aya pikiraneunana.

Pupuh Lambang
Nawu kubang sisi tegal
Nyiar bogo meunang kadal
Nawu kubang sisi tegal
Nyiar bogo meunang kadal
Atuh teu payu dijual
Rek didahar da teu halal

Sekar Tandak Pupuh Lambang
Nawu kubang sisi tegal
Nyiar bogo meunang kadal
Meunang kadal
Atuh teu payu dijual
Rek didahar da teu halal
Da teu halal

Sumber rujukan
Tujuh Welas Pupuh  ti Sundanét.com

Tumbu kaluar
Tembang Buhun Pupuh 17  ti Kusnét

Pupuh
Magatru mangrupa tembang pupuh nu ngagambarkeun nu sedih, handeueul ku kalakuan sorangan, mapatahan.

Conto tembang

Conto kahiji
Majalaya, Ciparay, Banjaran, Bandung
Kopo reujeung Cisondari 
Cicaléngka, Ujung Berung
Rajamandala, Cimahi
Lélés, Limbangan, [[Tarogong Kalér, Garut|Tarogong]]

Conto kadua
Nun sumuhun nu ieu namina curuk
Nu sisi namina cingir
Nu tengah nami jajangkung
Nu deukeut cingir jariji
Anu pangageungna jempol

Sumber rujukan
Tujuh Welas Pupuh  ti Sundanét.com

Tumbu kaluar
Tembang Buhun Pupuh 17  ti Kusnét

Pupuh
Maskumambang mangrupa tembang pupuh nu ngagambarkeun kanalangsaan, sedih bari ngenes haté.

Pupuh Maskumambang
Hey manusa mana kaniyaya teuing
Teu aya rasrasan
Kawula make disumpit
Naha naon dosa kula

Sekar Tandak Pupuh Maskumambang
Naha abong-abong teuing
Nasib abdi jadi hewan
Digawekeun beurang peuting
Dirangket taya rasrasan

Sumber rujukan
Tujuh Welas Pupuh  ti Sundanét.com

Tumbu kaluar
Tembang Buhun Pupuh 17  ti Kusnét

Pupuh
Mijil mangrupa tembang pupuh nu ngagambarkeun kasedih tapi bari gedé harepan.

Pupuh Mijil
Mesat ngapung putra Sang Arimbi
Jeung mega geus awor
Beuki lila beuki luhur bae
Larak-lirik ninggali ka bumi
Milari sang rai
Pangeran Bimanyu

Sekar Tandak Pupuh Mijil
Aduh Gusti nu Kawasa
Jisim abdi ageung dosa
Pangna abdi gering nangtung
Reh ka sepuh wantun nundung

Sumber rujukan
Tujuh Welas Pupuh  ti Sundanét.com

Tumbu kaluar
Tembang Buhun Pupuh 17  ti Kusnét

Pupuh
Pangkur mangrupa tembang pupuh nu ngagambarkeun rasa ambek nu kapegung, nyanghareupan tugas nu beurat.

Pupuh Pangkur
Seja nyaba ngalalana
Ngitung lembur ngajajah milangan kori
Heunteu puguh nu dijugjug
Balik paman sadaya
Nu timana tiluan semu rarusuh
Lurah begal ngawalonan
Aing ngaran Jayapati

Sekar Tandak Pupuh Pangkur
Euleuh itu budak gembul
Awak gembru bayuhyuh gawena kedul
Ukur heuay jeung nundutan
Ka sakola unggal poe kabeurangan
He barudak tong nurutan
Ka nu gembul kokomoan
Bisi kedul jeung ogoan
Awal akhir katempuhan

Sumber rujukan
Tujuh Welas Pupuh  ti Sundanét.com

Tumbu kaluar
Tembang Buhun Pupuh 17  ti Kusnét

Pupuh