AksaraLLM/aksara-bahasa-daerah-v1 huggingface dataset:
Kastroli atawa minyak kastroli nyaéta minyak sayur nu dihasilkeun tina castor bean (atawa castor seed, sabab tangkal castor (Ricinus communis L.) teu kaasup kulawarga kacang).

Minyak kastroli versatil pisan sarta ahéng komposisina, sabab ngandung 90% asam lemak risinoléat C:18 teu jenuh, mangrupa sumber utama asam sebasat.

Minyak kastroli jeung turunanana sok dipaké dina industri sabun, pelumas, cairan hidrolik jeung minyak erém, cét, pewarna, mangsi, plastik tahan tiis, lilin jeung semir, nilon, farmasi jeung parfum.

Racun risin dijieun tina produk gigir pabrik minyak kastroli.

About 1% of the global castor oil production goes into medical or héalth store products. It is used to éase constipation and as an emetic to induce vomiting.  Consumption of large amounts of castor oil (below lethal doses, such as one bottle) can induce labor in néar-term pregnant women. It is notorious for its strong taste, which was for many yéars a standard gag in comic strips and Our Gang film shorts.

In Fascist Italy under the regime of Benito Mussolini, castor oil was one of the tools of the blackshirts. Political dissidents would be force-fed large dosages of castor oil by Fascist thugs. This technique was said to have been originated by Gabriele D'Annunzio. Victims of this tréatment would experience severe diarrhea and dehydration, often resulting in déath.

Sometimes when the blackshirts wished to maké sure that the victim would die rather than simply be badly disabled, they would mix gasoline with the castor oil.

It came to be said that Mussolini's power was backed by "the bludgeon and castor oil".

Tingali ogé
 Gemuk mesin

Gemuk mesin
Minyak nabati
Hujan nyaéta hiji bentuk présipitasi, kawas salju. Hujan lumangsung nalika cai ngareclak ragrag kana beungeut Bumi tina awan. Teu sadaya hujan nepi kana lemah, sawaréhna nguap nalika ragrag ngaliwatan hawa garing, hiji tipe présipitasi nu disebut virga.

Hujan maénkeun peran utama dina daur hidrologis nalika cai ti sagara nguap, ngagunduk jadi awan, ragrag deui ka Bumi, sarta tungtungna ngamalir deui ka sagara ngaliwatan walungan pikeun ngulang deui daurna.

Jumlah hujan diukur ku curah hujan, nu dihartikeun salaku jerona cai nu nyangkrung na hiji wadah datar, nu bisa diukur nepi ka satuan 0.25 mm, atawa kadang sok maké hijian léter per méter pasagi (1 L/m² = 1 mm).

Cihujan mindeng digambarkeun kawas "bentuk cikeclak", buleud di handapna jeung méncos di luhurna, padahal teu bener. Cihujan ampir buleud, nu rada badag mah sok rada depé; nu badag pisan bentukna kawas parasut. Rata-rata, cihujan diaméterna 1 nepi ka 2 mm. Cihujan pangbadagna di Bumi kungsi karékam di Brazil jeung kapuloan Marshall taun 2004 - aya nu nepi ka 10 mm.

Sababaraha kabudayaan geus ngembangkeun alat pikeun ngayonan hujan, kayaning payung jeung jas hujan. Loba ogé nu milih cicing di jero nalika hujan, utamana di wewengkon tropik nu hujanna ilahar dibarengan ku gelap.

Umumna, hujan mibanda pH saeutik handapeun 6, alatan nyerep karbon dioksida atmosfir, nu leyur na cihujan jadi asam karbonat. Di wewengkon sagara keusik, kebul ngandung cukup kalsium karbonat pikeun ngimbangan kaasaman cihujan, antukna cihujanna robah jadi nétral, atawa malah jadi basa. Hujan nu pH-na handapeun 5.6 dianggap hujan asam.

Budaya 

Polah budaya ngeunaan hujan béda-béda di unggal bangsa. Urang Kulon nganggap hujan salaku totondén goréng, sabalikna ti srangéngé nu pikagumbiraeun. Di tempat séjén, kawas India, hujan dibagéakeun kalawan suka bungah. Dina Qur'an, disebutkeun yén hujan téh mawa bérékah, sakumaha cai nu mawa kahirupan ka alam dunya.

Tempo ogé 
 Daur cai
 Sumberdaya cai
 Cuaca
 Iklim

Cuaca
Bentuk cai

Dicutat tina

Tumbu kaluar
2003 (MMIII) mangrupa taun biasa nu dimimitian poé Rebo dina kalénder Gregori.

Januari - 28 Propinsi di Indonesia
Donald Knuth elected as a Fellow of the Royal Society.
 1. Hadiah Nobel

Hadiah Nobel 
Hadiah Nobel widang kimia:
Peter Agre, Roderick MacKinnon, pikeun papanggihanana ngeunaan kanal na mémbran sél

Élmu ékonomi:
Robert Engle jeung Clive Granger, for work on analysing economic time series.  - Statistika ékonomi
Kajadian 
 15 Agustus - sanggeus digempur ku dua bom atom, Jepang taluk ka Amérika Serikat
 17 Agustus - kamerdikaan Indonésia diproklamirkeun ku Sukarno-Hatta

Nu pupus 

 16 Désémber - Fumimaro Konoe, Perdana Mentri Jepang ka-34, 38 jeung 39.

Hadiah Nobel 
 Kimia - Artturi Ilmari Virtanen pikeun panalungtikanana ngeunaan kimia tatanén jeung nutrisi.
Selandia Baru (New Zealand; Aotearoa) mangrupa salah sahiji nagara di Samudra Pasifik.

Tumbu kaluar 
 "Zeal" - Aotearoa 

Nagara
Selandia Anyar
Nagara di Oséania
Nagara maju
Agustus nyaéta bulan ka-8 kalénder Maséhi, satutasna Juli sarta saméméh Séptémber.

Bulan ieu na sajarah

Kajadian

Lahir
4 Agustus 1940 - Abdurrahman Wahid

Pupus
Beureum (Basa Indonésia: Merah) nyaéta warna dina frékuénsi cahya panghandapna nu bisa kénéh katangkep ku panon manusa.
 Cahya beureum mibanda panjang gelombang kira 700 nm. Getih kaoksigénan warnana beureum alatan ayana hémoglobin. Cahya beureum mangrupa nu munggaran kaserep ku cilaut, antukna loba lauk jeung invertebrata laut katémbongna beureum caang nu tadina hideung di habitat aslina.

Tempo ogé 

 Daptar warna

Warna
Spéktrum optik

Dicutat tina
Januari nyaéta bulan ka-1 kalénder Maséhi, satutasna Désémber sarta saméméh Pébruari.

Bulan ieu na sajarah

Kajadian 
 Wikipédia dikawitan ti 15 Januari 2001 ku Jimmy Wales, Larry Sanger, sarta sababaraha urang kolaborator basa Inggris nu parinuh ku sumanget.

Lahir 
 31 Januari 1938 - Ayip Rosidi lahir di Jatiwangi, Kabupatén Majalengka.

Pupus
Pébruari nyaéta bulan ka-2 kalénder Maséhi, satutasna Januari sarta saméméh Maret.

Bulan ieu na sajarah

Kajadian 
 27 Pébruari 1940 - Karbon-14, radioisotop karbon, kapanggih ku Martin Kamen jeung Sam Ruben.

Lahir 
2005

2006

2007

Pupus 
 3 Pébruari 1929 - A. K. Erlang (1 Januari 1878 lahir), ahli matematik, statistik, jeung insinyur Denmark
 15 Pébruari 1849 - Pierre François Verhulst (28 Oktober 1804 lahir) "Dinamika populasi)"
Sél spérma, atawa spermatozoon/spermatozoa (Basa Latin: sperm = mani, jeung zoon = hirup), nyaéta sél haploid gamét jalu. Spérma dibawa na cairan nu disebut mani atawa cipepejuh (Ing. semen), nu bisa ngabuahan sél endog pikeun jadi zigot. Zigot bisa tumuwuh jadi organisme anyar, kaasup manusa.
 
Sél spérma ngandung satengah iber genetik nu dipikabutuh pikeun "nyiptakeun" mahluk hirup. Sacara umum, kelamin turunan ditangtukeun ku spvrma, ku ayana papasangan kromosom "XX" (pikeun bikang) atawa "XY" (pikeun jalu). Sél spérma munggaran katalungtik ku Anton van Leeuwenhoek taun 1679.

Struktur jeung ukuran spérma 

Spérmatozoa mangrupa sél nu geus didiferensiasikeun, normalna diwangun ku hulu, awak, jeung buntut. Huluna ngandung sitoplasma jeung bahan inti pikeun fértilisasi. Awakna ngandung loba pisan mitokondria nu nyadiakeun tanaga pikeun hojahna spérma ku ngahasilkeun ATP. Buntut spérmatozoa dipaké pikeun ngawelah.

Di manusa, sél spérma ngawengku hulu 5 µm, awak 3 µm, jeung buntut nu panjangna 50 µm. Sél ieu dicirikeun ku saeutikna sitoplasma.

Produksi spérma 
Artikel utama: Spérmatogenesis

Spérma dihasilkeun dina solobong mani na téstés dina prosés nu disebut spérmatogenesis. Sél buleud nu disebut spérmatogonia beulah sarta didiferensiasi antukna jadi spérma. Nalika sanggama, spérma asup kana heunceut - nu salajengna asup ka rahim.

Tumbu kaluar 
 The Handbook of Andrology 

Sistim baranahan
Sél bibit
Andrologi
Spérmatogenesis nujul ka nyipta (Ing. genesis) sél spérma, nu lumangsung dina kanjut atawa téstés jalu. Sél spérma tumuwuh tina sél stém bibit nu katelah spérmatogonia. Spérmatogonia didiferensiasi jadi spérmatosit, spérmatid (satutasna miosis) nu ahirna jadi spérmatozoa nu "asak". Layanna spérmatogenesis pikeun bikang nyaéta oogenesis.

Prosés spérmatogenesis diatur ku iber-iber hormonal sarta komunikasi sél-sél antara sél bibit nu keur tumuwuh (sél spérma) jeung sél Sertoli.

Sél Sertoli penting pikeun spérmatogenesis sabab nyadiakeun pangrojong pikeun sél nu keur tumuwuh - mindahkeun ka lumen semiferous tubule nepi ka asakna nalika dileupaskeun. Sél Sertoli ogé ngurangan motilitas jeung kapasitasi sél spérma antukna hirupna bisa kajaga.

Spérmatozoa dihasilkeun dina seminiferous tubule dina téstés. Mimitina spérmatogonia, ngalaman mitosis jadi spérmatogonium tipe A atawa tipe B. Spérmatogonia tipe B jadi spérmatosit primér, lajeng ngalaman beulah miosis antukna jadi spérmatosit sekundér, nu ngalaman beulah miotik séjénna antukna jadi spérmatid. Spérmatogonia tipe A tetep salaku spérmatogonia, teu robah, nu pungsina jadi sél stém nu bakal beulah deui ngahasilkeun sél tipe A jeung B nu leuwih loba.

Spérmatosit primér ngandung dua kali lipet DNA dibanding sél awak normal (2 × 2N). Unggal spérmatosit primér beulah jadi dua spérmatosit sekundér nu ngandung dua sét kromosom (2 × 1N).
Spérmatosit sekundér beulah jadi dua spérmatid nu masing-masing ngandung sasét kromosom (1N), satengah tina DNA nu dipikabutuh pikeun nyiptakeun manusa (satengahna deui ti ovum nalika fértilisasi).

Spérmatid masih mangrupa sél buleud. Nalika prosés nu disebut spérmiogenesis, sélna ngaluarkeun buntut, mungkus DNA na huluna, nutupan huluna ku akrosom nu kawas lisosom, sarta ngawangun wewengkon beuheung nu ngahasilkeun tanaga/énergi nu padet ku mitokondria antukna jadi spérmatozoa asak. Salajengna spérmatozoa dileupaskeun ka lumén seminiferous tubule sarta pindah dina cairan téstis ka épididimis pikeun ngasakkeun sangkan bisa ngojay jeung ngabuahan ovum.

Sumber rujukan 
 Spermatogenesis, ti Wikipédia basa Indonesia, disalin ping 1 Maret 2005.

Sistim baranahan
Biologi kamekaran
Sél bibit
Andrologi
Ngaran Sunda
Bayu loret
Rafli Ohang
Merdi cilok
Iis bohay
Jajang paku
Pirman beledak

Anu ilahar dipaké boh ku lalaki, boh ku awéwé
A Aan, Ade 
D Dian
E Enong, Endang, Epi, Eka, Erwin
I Ira
U Uun
Y Yani, Yuyun

Anu ilahar dipake ku Lalaki wungkul
A Aa, Aang, Aca, Acah, Aceng, Acih, Adang, Agus, Ahmad, Ajat, Amat, Aming, Andung, Ara, Ai, Aidah, Asep, Adun, Ajang, Abo, Adah, Amar, Amir, Asta, Arry
B Barnas
C Cahya, Cecep, Cece, Cucu, Caca, Carya
D Dace, Dadan, Dadang, Daman, Dana, Dani, Danu, Dayat, Darja, Dede, Deden, Dedeng, Dedi, Deni, Didi, Didin, Diding, Dodi, Dodo, Dude, Dudi, Dudu, Duduh, Dudung, Durahman, Duyeh, Duden,
E Edi, Ece, Encep, Ence, Engkos, Engkus, Endang, Elan, Enjang, Elan, Engkos, Emen, Entang, Erwan
G Ganjar, Gagan, Gigin,Ginanjar, Gugum, Gugun, Gunawan, Gilang, Galih, Gumilar, Gandana,Ganda
H Hamdani, Heri, Hidayat, Hamdan, Hendra, Henhen, 
I Ihin, Indra, Idang, Ijang, Idih, Idi, Isep
J Jajang, Jaka, Jumsa, Jumhara
K Kurniawan, Kuswara, Koswara, Kosasih, Karta, Komar
L Lili, Lalan
M Maman, Markasih, Marhaen, Mamat, Memed, Momo, Momoh, Momon, Mulyana
N Nana, Nanang, Nandar, Nugraha
O Odang, Oleh, Oman, Omo, Ondo, Ono, Oneng
P Pupun, Pupung, Purnama,parta
R Raditya, Rahmat, Rohman
S Sadeli, Sambas, Sasmita, Sobana, Sobarna, Solihin, Soma, Sutija, Sumarna, Sumirat, Sudirja, SomaSudrajat, Sukarya, Sutarja, Sutarya, Sutisna,sanusi, Suganda, Suwarna, Sumirat, Sujalma, Saca
T Tata, Tatang, Teteng, Tirta, Tutun,Tutan, Tarmadi
Y Yaya, Yayan, Yoyo, Yayat, Yana
U Udung, Ujang, Uu, Uus, Us-us, Undang
W Waluya, Wahyu, Wijaya, Wawan, Wastani

Anu ilahar dipake ku Awewe wungkul
A Aam, Asih, Ayi
C Cicih
D Dadah, Dedah, Dedeh, Dewi, Diah
E Ecin, Een, Ela, Enok, Entin, Eros, Esih, Euis, Éndah,eem, Engkom, Ema, 
É Éndang, Eem, Enah
I Iceu, Icih, Iin, Ikoh, Ira, Ita, Irma, Iyah, Ijah,icah, Imas, Iteung, Inung
G Galuh, Gina,
K Kokom, Kania, Kartika, Kuraesin, Komaraeni, Kinanti
L Lilis,Lina, Leni, Lona, Lia
M Mamah, Mariah, Mariam, Meida
N Neneng, Nenden, Neni, Nia, Nining, Nunung, Nonon
O Omah, Omoh, Odah, Ocoh,ocin.oom
P Pupung, Puspita,popon, Putri
R Ratna, Ratih, Ratnasih, Rela, Rusita, Rusti, Rengganis, Rarang, Ratu
S Sari, Sekar, Suminar, Sartika, Saribanon
T Tia, Tita, Titin, Tiktik
Y Yoyoh, Yayah,yuyu, Yanti

(Aya nu sanes? Mangga dicutat di dieu ngagunakeun tumbu 'édit' di luhur.)

Kangaranan Urang Sunda
Asép nyaéta hiji ngaran nu ilahar dipaké keur ngaranan urang Sunda lalaki. 
Kecap turunan tina asep diantawisna acep, cecep, tetep.

Asal kecap
Ngaran 'Asep' (dibaca asép), minangka ngalandikeun budak anu kasep.

Inohong-inohong nu make ngaran Asep
 Asép Sunandar Sunarya, dalang wayang golék

Balik deui ka Kangaranan Urang Sunda

Kangaranan Urang Sunda
Muhamad Musa, atawa, mun lengkep jeung gelarna, Radén Haji Muhamad Musa (1822 - 10 Agustus 1886), pangarang nu ngaluluguan kasusastran citak Sunda, ulama, sarta inohong Sunda abad ka-19.

Babad Salira
Muhamad Musa dibabarkeun di Garut salaku turunan ménak, anak Radén Rangga Suryadikusumah, Patih Kabupatén Limbangan. Munggaran meunang atikan formal ti pasantrén di Purwakarta. Geus kungsi munggah haji ka Mekah nalika ngora, diajak ku bapana. Kungsi nolak tawaran Pamaréntah Hindia Walanda sangkan jadi kapala gudang, anjeunna milih widang kaagamaan. Sanggeus jadi panghulu, taun 1864 anjeunna diangkat jadi panghulu besar (Wal. Hoofdpanghoeloe) Kabupatén Limbangan nepi ka maotna.

Muhamad Musa sosobatan dalit pisan jeung K. F. Holle, pangusaha perkebunan entéh bangsa Walanda di Cikajang, nu naséhat-naséhatna ngeunaan bangsa pribumi (utamana Parahiangan) ka Pamaréntah Hindia Walanda diaku/dipercaya pisan.

Dalitna Musa jeung Holle nguntungkeun Musa, utamana tina campur gaulna jeung bangsa Walanda. Musa ku Pamaréntah Hindia Walanda dipercaya pisan, nepi ka ku jasana ka pamaréntah, kungsi dijangjian kalungguhan pikeun kulawargana nepi ka tujuh turunan. Tina dalitna jeung Holle ogé Musa bisa ngembangkeun bakat nulis/ngarangna antukna karya-karyana (boh pituin atawa saduran/tarjamah) bisa dicitak nepi ka rébuan éksemplar di Jakarta.

Ti antara para putrana, nu kawarisan bakat/karesep nyerat nyaéta Lasminingrat jeung Kartawinata.

Karya-karyana
Karya Muhamad Musa pangmashurna nyaéta Wawacan Panji Wulung nu munggaran dicitak taun 1871. Karya-karya séjénna nu dicitak di antarana,
1862: Wawacan Raja Sudibya, Wawacan Wulang Krama, Wawacan Dongéng-dongéng, Wawacan Wulang Tani;
1863: Carita Abdurahman jeung Abdurahim, Wawacan Seca Nala;
1864: Ali Muhtar, Élmu Nyawah;
1865: Wawacan Wulang Murid, Wawacan Wulang Guru;
1866: Dongéng-dongéng nu Aranéh;
1867: Dongéng-dongéng Pieunteungeun;
1872: Wawacan Lampah Sekar;
1881: Santri Gagal, Hibat.

Rujukan
Mikihiro Moriyama. 2005. Semangat Baru: Kolonialisme, Budaya Cetak, dan Kesastraan Sunda Abad ke-19. Jakarta: Kepustakaan Populer Gramedia. ISBN 979-91-0023-2.

Inohong Sunda
Runtah nyaéta sésa bahan nu teu dipikahayang nalika réngsena hiji prosés. "Runtah" mangrupa konsép jieunan manusa lantaran dina prosés alam mah konsép runtah teu dipikawanoh. Nu aya dina prosés alam mah ngan mangrupa produk nu teu aktip atawa inert.

Runtah bisa aya dina unggal wujud bahan: padet, caér, atawa gas. Nalika dileupaskeun dina dua wujud nu disebutkeun pangahirna, utamana gas, runtah bisa ogé disebut émisi. Émisi biasana pakait raket jeung polusi.

Dina kahirupan manusa, runtah lolobana datang tina kagiatan: tambang, pabrik, konsumsi, jrrd. Ampir sakabéh produk industri dina hiji waktu bakal jadi runtah. Lobana runtah kira-kira sabanding jeung gedéna pamakéan (konsumsi).

Rupa-rupa runtah 

Dumasar kana sumberna:
Runtah alam
Runtah manusa
Runtah konsumsi
Runtah pabrik
Runtah nuklir

Runtah alam 
Runtah nu diproduksi dina kahirupan liar bakal diprosés alami, misalna dangdaunnan nu garing bakal ngarumbay jadi taneuh. Di luar kahidupan liar, runtah samodél ieu bisa jadi masalah, misalna lamun aya loba dangdaunnan garing di padumukan manusa.

Runtah manusa 
Runtah manusa (Inggeris: human waste) nyaéta istilah nu biasa digunakeun pikeun nyebut kokotor manusa utamana nu mangrupa tai jeung cikiih. Runtah manusa bisa ngabahayakeun kalawan rosa kana kasehatan lantaran runtah bisa digunakeun pikeun tempat ngembangna bibit panyakit nu asalna tina virus jeung baktéri. Aya hal anu ngajadikeun kahirupan manusia bakal leuwih onjoy. Nyaéta ku bisana manusa ngurangan sumebarna panyakit nu disababkeun runtah manusa ieu ku cara ngajalanan hirup higiénis jeung sanitasi. Kaasup ogé ku kapanggihna tiori ngeunaan saluran pipa (Inggerisna: plumbing).

Runtah konsumsi 
Runtah konsumsi nyaéta runtah nu dihasilkeun (manusa) nu maké barang atawa produk misalna, lolobana runtah nu dipiceun kana wadah runtah balaréa. Runtah jenis ieu pisan nu umumna dipikirkeun ku manusa. Sanajan kitu, lobana runtah dina jenis ieu saeutik pisan lamun dibandingkeun kana runtah nu dihasilkeun tina prosés nambang jeung pabrik industri.

Leuwih lengkep dina artikel ngeunaan runtah konsumsi.

Tingali ogé 
Ngokolakeun runtah
Ngamangpaatkeun runtah

Référénsi 
Sabagian eusi kaca ieu dicutat tina:
http://develop.consumerium.org/. Tingali ogé sajarah  artikel aslina .  Artikel asli diterbitkeun ku lisensi GFDL v 1.2.
Widang-widang nu ngahasilkeun runtah ? Nagara-nagara EEA 1992-1997 , European Environmental Agency, 2005/01/05.
http://www.jala-sampah.or.id/index.htm 
http://www.walhi.or.id/kampanye/cemar/sampah/peng_sampah_info/ 

Runtah
Ovum (atawa sacara bébas, endog atawa sél endog) nyaéta sél kelamin/séks bikang/wanoja atanapi gamét. Boh sato atawa siki tatangkalan mibanda endog. Istilah ovule dipaké pikeun endog siki tutuwuhan sarta pikeun endog ngora sato. Kecap ieu diturunkeun tina kecap Latin ovum (jamak ova) pikeun endog.

Dina sato nu leuwih luhur, endog dihasilkeun ku organ nu disebut ovarium. Dina sato ovipar (sakabéh manuk, lolobana lauk, amfibi, jeung réptil) endogna tumuwuhkeun lapisan panyalindungan nu dibawa ngaliwatan oviduk ka luar awak. Endog ieu dibuahan ku spérma jalu boh di jero (kawas manuk) atawa saluareun awak bikangna (kawas lauk). Satutasna dibuahan, lajeng tumuwuh émbrio, nu kaparaban ku gizi nu dikandung ku endog, terus megar di luar awak indungna. Baca endog (biologi) pikeun sawala ngeunaan endog sato ovipar.

Dina sato vivipar (kaasup manusa sarta sakabéh mamalia plaséntal), ovumna téh dibuahan di jero awak bikangna, nu lajeng émbriona tumuwuh dina rahim/uterus nepi ka borojolna. Salila dina kandungan, émbrio ieu nampa zat gizi langsung ti indungna.

Ovum mangrupa sél pangbadagna dina awak manusa, bisa ditempo ku panon langsung.

Aya sato ovovivipar panengah: émbriona tumuwuh sakumaha dina kasus ovipar, tapi terus kaluar méméh borojol. Nu kieu mah ilaharna sabangsaning lauk, réptil jeung invertebrata.

Tempo ogé 
 endog (biologi)
 fértilisasi
 inseminasi
 ovulasi 
 polinasi
 reuneuh
 spérma

Sistim baranahan
Sél bibit
Ginékologi
Kloning
Fértilisasi nyaéta prosés ngahijina spérma jeung ovum, nu ngahasilkeun tumuwuhna émbrio.

Sakabéh prosés tumuwuhna individu anyar disebut prokréasi.

Fértilisasi mamalia

Pikeun nganteurkeun spérma ka bikangna, si jalu ngasupkeun organ kelaminna, sirit, kana heunceut, palawangan kana organ kelamin bikang séjénna (prosés ieu mangrupa bagian tina kopulasi). Nalika si jalu bucat, sél-sél spérma nu dipancerkeun nuju ka ovum.

The capacitated spermatozoon and the oocyte meet and interact in the ampulla of the fallopian tube.  In mammals, binding of the spermatozoon to the zona pellucida, an extracellular layer surrounding the oocyte, initiates the acrosome reaction.  This process reléases the enzyme hyaluronidase, which digests the matrix of hyaluronic acid in the vestments surrounding the oocyte.  Fusion between the sperm and oocyte plasma membranes follows, allowing the entry of the sperm nucleus, mitochondria, centriole and flagellum into the oocyte.

This process ultimately léads to the formation of a diploid cell called a zygote.  Once this happens, the female is said to be pregnant.

Fértilisasi tatangkalan 

Sanggeus na kembang lumangsung penyerbukan, pollen grains attempt to travel into the ovary by créating a path called "pollen tube." The pollen tube does not directly réach the ovary in a straight line. It travels néar the skin of the style and curls to the bottom of the ovary, then néar the receptacle, it bréaks through the ovule and réaches the ovum to fertilize it. After being fertilized, the ovary starts to swell and becomes a fruit.

With multi-seeded fruits, multiple grains of pollen are necessary for syngamy with éach ovule. 
The process is éasy to visualize if one looks at corn silk, which is the female flower of corn. Pollen from the tassel (the male flower) falls on the sticky external portion of the silk, then pollen tubes grow down the silk to the attached ovule. The dried silk remains inside the husk of the éar as the seeds mature, so one can carefully remove the husk to show the floral structures. The development of the flesh of the fruit is proportional to the percentage of fertilized ovules. For example, with watermelon, about a thousand grains of pollen must be delivered and spréad evenly on the three lobes of the stigma to maké a normal sized and shaped fruit.

Tempo ogé
 fértilisasi in vitro
 reuneuh
 pollination

Rujukan
 Evans, JP & HM Florman. 2002. The state of the union: the cell biology of fertilization. Nature Medicine. 8 Suppl S57-63.

Réproduksi biologis
Wikipédia nyaéta énsiklopédi nu dijieun ngagunakeun software wiki. Hartina, singsaha waé dihaturan ilubiung, kalayan bisa ngarobah atawa ngeusian artikel énsiklopédina . Ieu proyék téh dimimitian 15 Januari 2001, nu mangrupa divisi nirlaba ti Yayasan Wikimédia. Mun artikel tina sakumna basa digabungkeun, kiwari geus leuwih ti sajuta artikel, nu ampir satengahna dina basa Inggris.

Wikipédia téh disusun dina rupa-rupa basa kalayan sipatna nembrak. Wikipédia Basa Sunda mimiti dilalanyahan bulan Maret 2004, anu tujuanana sangkan basa Sunda bisa ngungkulan jeung ngigelan kamajuan jaman. Mudah-mudahan mangpaat pikeun urang Sunda, sarta masarakat umumna.
Énsiklopédi
Ramatloka
Friedrich Nietzsche (15 Oktober 1844 - Weimar, 25 Agustus 1900), filsuf Jérman. Nietzsche mangrupa salah sahiji ti tilu filsuf nu nolak Kritik der Reinen Vernunft Kant. Filsuf lianna nyaéta Karl Marx jeung Søren Kierkegaard.

Élmu Nietszche katelahna perspektivisme. Anjeunna ahli filologi nu sok nalungtik naskah-naskah kuna. Ceuk anjeunna, téks Kitab Suci teu mibanda téks awal.

Nietzsche kadangkala ogé katelah salaku "sang pembunuh Tuhan" (Also sprach Zarathustra). Lian ti éta karya atawa konsépna ngeunaan Übermensch (manusa utama) disalahgunakeun ku Adolf Hitler, nu narjamahkeun konsép ieu sacara harfiah.

Karya-karya Nietszche nu penting di antarana,
 1872 - Die Geburt der Tragödie (Lahirna tragédi)
 1873-1876 - Unzeitgemässe Betrachtungen (Sawangan Non-kontémporér)
 1878-1880 - Menschliches, Allzumenschliches (Manusawi, Manusawi Teuing)
 1881 - Morgenröthe (Beureumna isuk ?) 
 1882 - Die fröhliche Wissenschaft (Élmu nu gumbira)
 1883-1885 - Also sprach Zarathustra(Mangka ngadawuh Zarathustra)
 1886 - Jenseits von Gut und Böse (Ngaleuwihan kahadéan jeung kajahatan)
 1887 - Zur Genéalogie der Moral (Ngeunaan silsilah moral)
 1888 - Der Fall Wagner (Hal ihwal Wagner)
 1889 - Götzen-Dämmerung (Nutupan berhala)
 1889 - Der Antichrist (Sang Antikristus)
 1889 - Ecce Homo (Tempo sang Manusa)
 1889 - Dionysos-Dithyramben 1889 - Nietzsche contra Wagner''

Tempo ogé 
 Daptar filsuf
 Wiki Nietzsche 
 Nietzsche Soceity (Inggris)

Filsafat
Pangéran Wangsakerta (? - 1713), pangéran katilu Cirebon, salah saurang putra Panembahan Girilaya nu babarengan jeung dua lanceukna (Pangéran Mertawijaya jeung Pangéran Kertawijaya) mingpin Karaton Cirebon sapupus ramana.

Catetan sajarah
Catetan sajarah ngeunaan Pangéran Wangsakerta aya dina naskah perjangjian antara Karaton Cirebon jeung VOC. Nu nawis éta perjangjian ti pihak Cirebon nyaéta Sultan Sepuh (Pangéran Mertawijaya), Sultan Anom (Pangéran Kertawijaya), jeung Pangéran Wangsakerta katut genep urang anggota jaksa pepitu séjénna.
 
Numutkeun Saléh Danasasmita, ngaran Pangéran Wangsakerta ampir taya nu mikawanoh dina kahirupan sapopoé sajarah Cirebon, sabab leuwih dipiwanoh salaku Panembahan Cirebon I nu nyepeng kalungguhan "Asistén Sultan Sepuh". Dina sumber VOC séjén, anjeunna katelah ogé salaku de derde Prins van Cheribon (Pangéran Katilu Cirebon), sedengkeun dina buku seri Priangan nu disusun ku F. De Haan, anjeunna katelah salaku Depati Topati (Adipati Tohpati), kalawan katerangan (nyutat tina laporan B. van der Meer & Jan Mulder) yén anjeunna teu kaasup kawargian karaton Banten.

Katerangan panglengkepna ngeunaan Pangéran Wangsakerta, aya dina naskah Pustaka Nagarakretabhumi parwa I, sarga 4, nu disusun ku anjeunna pribadi. Naskah éta nyebutkeun yén anjeunna saindung sabapa jeung Sultan Sepuh & Sultan Anom.

Karyana
Pangéran Wangsakerta kawentar ku karya-karyana nu katelah "Naskah Wangsakerta", nu di antarana (dina naskah nu di luhur disebut) ngadadarkeun ngeunaan silsilahna.

Rujukan
Ayatrohaédi. 2005. Sundakala: cuplikan sejarah Sunda berdasarkan naskah-naskah "Panitia Wangsakerta" Cirebon. Pustaka Jaya, Jakarta. ISBN 979-419-330-5
Édi S. Ékajati. 2005. Polemik Naskah Pangeran Wangsakerta. Pustaka Jaya, Jakarta. ISBN 979-419-329-1

Bacaan salajengna
Yoséph Iskandar. 1997. Sejarah Jawa Barat: yuganing rajakawasa. Geger Sunten, Bandung.

Sajarah Nusantara
Itil (, ) nyaéta organ séks awéwé umumna mah sakum mamalia bikang, kawas manuk onta jeung sajumlah sato séjénna. Bagéan nu nyentil kawas kutil ieu perenahna lebah juru labia minora, luhureun liang heunceut. Teu cara hulu kontol, homolog lalaki satara jeung itil, biasana teu ngandung bagian distal (atawa bubukaan) urétra jeung deuih teu dipaké pikeun lawang miceun cikiih. Sedengkeun sawatara sato kingkiihanna liwat itil mah nya hyena, nu miboga itil nu ngembang hadé pisan, kingkiihan, sarta jadi organ palengkep mangsa babar. Babaraha mamalia séjénna, kawas lemur jeung monyét lancah, ogé miboga itil nu kawilang hadé ngembangna.

Ari itil téh zona érotis manusa nu pangsénsitifna, deuih umumna mah mangrupa sumber anatomi utama kenikmatan séksual awéwé. Di manusa jeung mamalia séjénna, ngembangna itil keur dina émbriona mah asalna tina tuberkulum génital. Mimitina mah sarua, ieu tuberkulum satuluyna ngembang, aya nu jadi kontol aya ogé nu jadi itil. Ieu téh gumantung kana aya atawa henteuna ptéin tdf, nu dikodifikasi ku gén tunggal dina kromosom Y. Ari itil mah struktur nu kompléks, ukuran jeung kapekaanna variatif. Kelenjar (hulu) itil manusa ukuran jeung bentukna téh kawas kacang, matak di sawatara wewengkon mah sok disebut "kacang" atawa "kakacangan". Diperkirakeun itil téh miboga leuwih ti 8.000 tungtung saraf sénsorik.

Referensi

Sistim baranahan awéwé
Di handap ieu mangrupa daptar parsial warna-warna katut artikel nu patali. Tempo ogé daptar jejer warna.

Tempo ogé
buta warna

Tumbu kaluar  
 Article on Color Names

Warna
Warna

ja:日本の色の一覧
zh:颜色列表
Ramatloka (tina ramat jeung loka, Ing. website) nyaéta sakumpulan ramatkaca (webpage), nyaéa dokumén HTML/XHTML nu bisa dibuka ngaliwatan HTTP na Internét. Kaca-kaca ramatloka dibuka tina akar umum (common root) URL, imahkacana (homepage), nu biasana aya/diteundeun dina server fisik nu sarua.
URL nyusun kaca-kacana dina rupa hambalan-hambalan/hirarki, najan hyperlink di antarana nangtukeun kumaha nu maca nangkep struktur beuleugeunjeurna sarta kumaha lalu lintas ramat (web traffic) ngalir di antara bagian-bagian lokana.

Sababaraha (bagian) ti ramatloka merlukeun daptar, nu kudu dibayar, misalna, unggal bulan, atawa gratis. Contonya nyaéta loka-loka pornografi Internét, warta, judi/kaulinan, jeung loka nu nyadiakeun data pasar modal real-time.

Ramatloka
Taun 2002 dijadikeun Taun Wisata Lingkungan jeung Pagunungann Internasional (International Year of Ecotourism and Mountains).

Kajadian 

 8 Pébruari - Olimpiade Usum Panas di Kota Salt Lake, Utah. 

 18 April - Ordo anyar serangga, Mantophasmatodea, dibéwarakeun.

 20 Méi - Réstorasi kamerdikaan Timor Wétan. 

 2 Séptémber - Gotra Sawala Persarikatan Bangsa-bangsa ngeunaan Pangwangunan Berkelanjutan (United Nations World Summit on Sustainable Development) dibuka.

 6-7 Désémber - Nuturkeun pamanggih Daniel Alston, Wiktionary mimiti disusun hari raya idul fitri 1421 H.

Nu lahir

Nu pupus

Nu ngadeg

Nagara 

 Timor Wétan, leupas ti Indonésia

Hadiah Nobel 
 Hadiah Nobel widang kimia: Kurt Wüthrich, John B. Fenn, Koichi Tanaka, pikeun panalungtikanana dina ngembangkeun métode pikeun analisis idéntifikasi jeung struktur makromolekul biologis 

 Hadiah Nobel widang Ékonomi: Daniel Kahneman, Vernon Smith
 Hadiah Nobel widang Sastra: Imre Kertesz
 Hadiah Nobel widang Tatamba: Sydney Brenner, H. Robert Horvitz, John E. Sulston
 Hadiah Nobel widang Fisika: Raymond Davis, Jr., Masatoshi Koshiba, Riccardo Giacconi
 Hadiah Nobel widang Perdamaian: Jimmy Carter

2002
Kaca navigasi kalénder taun Maséhi:

Tanggal 
<table  width="100%" id="table1" >
			Jan
		1
		2
		3
		4
		5
		6
		7
		8
		9
		10
		11
		12
		13
		14
		15
		16
		17
		18
		19
		20
		21
		22
		23
		24
		25
		26
		27
		28
		29
		30
		31
	
			Feb
		1
		2
		3
		4
		5
		6
		7
		8
		9
		10
		11
		12
		13
		14
		15
		16
		17
		18
		19
		20
		21
		22
		23
		24
		25
		26
		27
		28
		29
	
			Mar
		1
		2
		3
		4
		5
		6
		7
		8
		9
		10
		11
		12
		13
		14
		15
		16
		17
		18
		19
		20
		21
		22
		23
		24
		25
		26
		27
		28
		29
		30
		31
	
	<tr align="center">
		Apr
		1
		2
		3
		4
		5
		6
		7
		8
		9
		10
		11
		12
		13
		14
		15
		16
		17
		18
		19
		20
		21
		22
		23
		24
		25
		26
		27
		28
		29
		30
		</font></td>
	</tr>
			Méi
		1
		2
		3
		4
		5
		6
		7
		8
		9
		10
		11
		12
		13
		14
		15
		16
		17
		18
		19
		20
		21
		22
		23
		24
		25
		26
		27
		28
		29
		30
		31
	
	<tr align="center">
		Jun
		1
		2
		3
		4
		5
		6
		7
		8
		9
		10
		11
		12
		13
		14
		15
		16
		17
		18
		19
		20
		21
		22
		23
		24
		25
		26
		27
		28
		29
		30
		</font></td>
	</tr>
			Jul
		1
		2
		3
		4
		5
		6
		7
		8
		9
		10
		11
		12
		13
		14
		15
		16
		17
		18
		19
		20
		21
		22
		23
		24
		25
		26
		27
		28
		29
		30
		31
	
			Agt
		1
		2
		3
		4
		5
		6
		7
		8
		9
		10
		11
		12
		13
		14
		15
		16
		17
		18
		19
		20
		21
		22
		23
		24
		25
		26
		27
		28
		29
		30
		31
	
	<tr align="center">
		Sép
		1
		2
		3
		4
		5
		6
		7
		8
		9
		10
		11
		12
		13
		14
		15
		16
		17
		18
		19
		20
		21
		22
		23
		24
		25
		26
		27
		28
		29
		30
		</font></td>
	</tr>
			Okt
		1
		2
		3
		4
		5
		6
		7
		8
		9
		10
		11
		12
		13
		14
		15
		16
		17
		18
		19
		20
		21
		22
		23
		24
		25
		26
		27
		28
		29
		30
		31
	
	<tr align="center">
		Nop
		1
		2
		3
		4
		5
		6
		7
		8
		9
		10
		11
		12
		13
		14
		15
		16
		17
		18
		19
		20
		21
		22
		23
		24
		25
		26
		27
		28
		29
		30
		</font></td>
	</tr>
			Dés
		1
		2
		3
		4
		5
		6
		7
		8
		9
		10
		11
		12
		13
		14
		15
		16
		17
		18
		19
		20
		21
		22
		23
		24
		25
		26
		27
		28
		29
		30
		31
	
</table>

Abad

Taun jeung Dasawarsa dina Abad ka-20 jeung Abad ka-21

Tempo ogé 
 Keur lumangsung
 Kalénder nu kiwari dipaké, misalna Kalénder Maséhi, Kalénder Hijriyah

Tumbu jeung sumberdaya luar 
 Poé ieu na sajarah élmu
 Poé Ieu na Sajarah
 On-This-Day.com
 Poé Ieu na Sajarah Pilem
 Today in rotten history 
 BBC: On This Day

Kalénder kajadian
Kalénder
Naskah (basa Latin manuscript: manu scriptus ditulis tangan), sacara husus, nyaéta sadaya dokumén tinulis nu ditulis leungeun (atawa diukir), dibédakeun ti dokumén citakan atawa salinanana ku cara lain. Kecap 'naskah' asalna tina basa Arab nuskhatum nu hartina lambaran kertas.

Naskah dina sajarah 
Saméméh aya percitakan, sakabéh dokumén tinulis kudu dijieun jeung dilobaan ku cara ditulis leungeun. Biasana, naskah dijieun dina bentuk gulungan, buku, jeung untuyan naskah nu "ditulis" dina lontar/nipah, daluang (kertas tradisional nu seratna kasar), jeung kertas.

Di Asia Tenggara, dina milénium kahiji, dokumén penting dijieun dina lambaran tambaga nu dilemesan ku diduruk, asrta diukir ku tatah logam. Di Filipina, misalna, dina abad ka-9, dokumén teu diukir ku tatah, tapi sarua jeung panyitak dot-matriks kiwari. Dokumén kawas kieu jarang kapanggih, dibanding jeung naskah-naskah nu dijieun dina daun atawa awi. Ngan, iklim tropis nu lembab ngabalukarkeun naskah-naskah tina bahan organik gampang pisan ruksak. Di Nusantara, naskah-naskah nu dijieun dina daun lontar/nipah jeung daluang loba dipaké. Sakumaha kiwari, naskah dina daluang ditulis ngagunakeun kalam/koas, sedengkeun dina dangdaunnan, tulisanana diukir ngagunakeun péso leutik nu disebut péso pangot.

Di Kulon, nalika jaman klasik nepi ka abad-abad awal mangsa Kristen, naskah-naskah ditulis tanpa spasi antarkecap (scriptio continua), antukna pikeun nu teu biasa mah susah pisan. Salinan naskah-naskah éta biasana ditulis dina aksara Yunani jeung basa Latin nu asalna ti abad ka-4 nepi ka abad ka-8, digolongkeun dumasar dipaké/henteuna aksara kapital atawa aksara leutik.

Naskah kiwari 

Numutkeun Library and Information Science, naskah téh nyaéta sadaya barang tulisan leungeun nu aya dina koléksi pabukon atawa arsip; misalna, surat-surat atawa buku poéan pribadi hiji jalma nu aya na koléksi hiji pabukon.

Dina jihat séjén, istilah "naskah" teu ukur dipaké pikeun sagala rupa nu dituis leungeun. Dina pawedalan buku, kalawarta, jeung musik, naskah hartina salinan asli karya nu ditulis ku hiji pangarang atawa komponis. Dina dunya perfilman jeung téater, naskah hartina téks pamaén drama, nu dipaké ku pausahaan téater atawa kru film nalika dijieunna hiji paminton atau film.

Tempo ogé 
 Scriptorium
 Daptar naskah
 Daptar naskah Sunda
 Daptar naskah Nusantara

Cutatan
Saléh Danasasmita (Sumedang, 7 Juni 1933 - Bogor, 8 Agustus 1986), ahli sajarah Sunda, sastrawan, rédaktur.

Babad salira
Saléh Danasasmita lulusan Jurusan Sejarah IKIP Bandung éksténsi Bogor, loba diajar sacara otodidak ngeunaan sajarah Sunda, kaasup diajar basa Kawi katut aksara Sunda. Ku jalan kitu, anjeunna bisa maca sarta naliti naskah-naskah, utamana Sunda buhun kalawan daria.

Taun 1957, babarengan jeung sawatara sastrawan Sunda lianna, anjeunna ngadegkeun—tuluy jadi salah saurang rédaktur—majalah Manglé. Ti taun 1961 nepi ka 1963, anjeunna mingpin majalah Baranangsiang, nu medal di Bogor.

Tulisan-tulisan anjeunna dina basa Sunda ngeunaan sajarah Sunda dimuat dina Manglé, Baranangsiang, Hanjuang, jeung Sipatahunan. Lian ti ngaguar sajarah Sunda, Saléh ogé remen nulis ngeunaan kasenian Sunda jeung sakapeung sok nulis sajak, dangding, jeung carpon.

Saléh kungsi ngawulang di SMP, SMA, jeung SPG. Kungsi ogé nyepeng kalungguhan Kasi Tenaga Téknis Bidang Muskala Kanwil Dépdikbud Jawa Kulon (1982 - 1986).
Di Bogor, anjeunna kungsi jadi anggota DPRD Kodya Bogor (1964 - 1967).

Karyana
Buku-bukuna nu geus medal di antarana Séwaka Darma, Sanghyang Siksa Kanda ng Karesian, Amanat Galunggung (1987), Babad Pajajaran (1977), Sejarah Jawa Barat (1984), jeung Sejarah Bogor (1983).

Rujukan 
 Pikiran Rakyat. Jalan Saleh. 1 Juli 2006.

Inohong Sunda
Prof. Dr. H. Édi S. Ékadjati () nyaéta ahli sajarah Sunda jeung sajarah Indonesia. Dipikawanoh minangka pakar naskah Sunda. Terahir anjeunna jadi Guru Besar jeung dosén Fakultas Sastra Universitas Padjajaran sarta Pupuhu Pusat Studi Sunda.

Akademik
Edi S. Ekadjati meunang gelar sarjana ti Universitas Padjadjaran Jurusan Sajarah Fakultas Sastra (1964-1971) sarta gelar doktor ti Universitas Indonésia Program Studi Filologi (1976-1979) kalawan disertasi "Carita Dipati Ukur: Sebuah Karya Sastra Sejarah". Ekadjati ogé kungsi ngilu studi ngeunaan filologi pikeun panalungtikan sajarah di Universitas Leiden (1974-1975) tur kungsi deuih jadi Guru Besar Tamu di Reséarch Institute for Language and Cultures of Asia and Africa di Tokyo University of Foreign Studies, Jepang. Nalika nganjrek di Jepang dina taun 2002, anjeunna ngayakeun panalungtikan ngeunaan kebudayaan Sunda dina zaman Karajaan Pajajaran. Ekadjati dipikawanoh ogé minangka salah saurang nu ngadegkeun Yayasan Kebudayaan Rancagé jeung Caraka Sundanologi, babarengan jeung para inohong séjénna.

Karyana
Karya-karya anjeunna di antarana Cerita Dipati Ukur jeung Kebudayaan Sunda: suatu pendekatan sejarah.

Pangajén
Edi S. Ekadjati kungsi kasinugrahan sababaraha pangajén, di antarana: Satyalencana Karya Sastra 20 Taun (1998) ti présidén Indonésia, Satya Karya Bhakti 15 Taun (1996), Adhitya Tridharma Nugraha salaku Dosén Tuladan Tingkat Nasional Taun 1982 jeung kasinugrahan Hadiah Sastra Rancagé widang Jasa taun 2001.

Inohong Sunda
Sanyawa organik nyaéta golongan besar sanyawa kimia nu molekulna ngandung karbon, iwal karbida, karbonat, jeung oksida karbon. Studi ngeunaan sanyawaan organik disebut kimia organik. Loba di antara sanyawaan organik, kawas protéin, lemak, jeung karbohidrat, mangrupa komponén penting dina biokimia.

Di antara sababaraha golongan sanyawaan organik nyaéta sanyawa alifatik, ranté karbon nu bisa dirobah gugus fungsina; hidrokarbon aromatik, sanyawaan nu ngandung paling henteu hiji cingcin bénzéna; sanyawa hétérosiklik nu ngawengku atom-atom nonkarbon dina struktur cingcinna; jeung polimér, molekul ranté panjang gugus ngulang.

Pangbéda antara kimia organik jeung anorganik nyaéta aya/henteuna beungkeut karbon-hidrogén. antukna, asam karbonat kaasup anorganik, sedengkeun asam format, asam lemak munggaran, organik.

Ngaran "organik" nujul kana sajarahna, dina abad ka-19, nu dipercaya yén sanyawa organik ngan bisa disintésis dina awak organisme dina vis vitalis - "life-force".

Lolobana sanyawaan kimia murni dijieun sacara artifisial.

Tempo ogé 
 Kimia organik
 Daptar sanyawa organik
 Daptar sanyawa—daptar sadaya sanyawa nu geus aya di Wikipedia.

Sanyawa organik
Kimia organik
Alfred Bernhard Nobel (21 Oktober 1833, Stockholm, Swédia - 10 Désémber 1896, San Remo, Italia). Kimiawan Swédia, insinyur nu manggihan dinamit. Anjeunna kawentar ku dilembagakeunana Hadiah Nobel. Unsur sintétik Nobelium dicokot tina ngaranna.

Babad salira 
Alfred Nobel téh putra katilu Immanuel Nobel (1801-1872), dibabarkeun di Stockholm, tapi lajeng ngalih ka St. Petersburg, tempat ramana mitembeyan usaha "torpédo". Taun 1859, usaha ieu diwariskeun ka putrana nu kadua, Ludvig Emmanuel (1831-1888), nepi ka jadi badagna. Sedengkeun Alfred balik ka Swédia jeung ramana alatan usaha kulawargana bangkrut, nu lajeng ngarojong anjeunna neuleuman bahan peledak, utamana ngeunaan kasalametan dina cara nyieun & ngagunakeun nitrogliserin (kapanggih taun 1847 ku Ascanio Sobrero, salah saurang muridna di Universitas Torino). Di pabrikna kungsi sababaraha kali kacilakaan (bahanna ngabeledug) di Heleneborg, nu salah sahijina malah ngabalukarkeun adina jeung sababaraha urang pagawéna palastra dina taun 1864.

Dinamit 
Nobel manggihan yén mun nitrogliserin ditapelkeun kana bahan panyerep (absorbent) nu inert kawas kieselguhr (diatomaceous earth), hasilna bakal leuwih aman nalika dimanipulasi. Campuran ieu dipaténkeun taun 1867 maké ngaran dynamite.

Anjeunna lajeng nyampurkeun nitrogliserin jeung bahan peledak lianna, gun-cotton, nu ngahasilkeun bahan kawas jélli transparan nu leuwih kuat batan dinamit. Blasting gelatin ieu dipaténkeun taun 1876, dituturkeun ku produk lianna nu sarupa, tapi ditambahan kalium nitrat, bubur-kai, jeung sababaraha zat lianna.

Sababaraha taun salajengna, Nobel ngahasilkeun ballistite, salah sahiji nitrogliserin bubuk mesiu tanpa haseup nu munggaran. Bubuk ieu mangrupa prékursor cordite, nu ku Nobel diklaim kawengku dina paténna. Han er også en megestsnil mann

Hadiah

Rujukan 
 Alfred Nobel, ti Wikipédia édisi basa Inggris per 19 April 2005
 1911 Encyclopædia Britannica

Tumbu kaluar 
 The Man behind the Prizes
 The Nobel e-Museum
 A biography 
 The Nobel Prize Internet Archive

Nobel, Alfred
Nobel, Alfred
Nobel, Alfred
Nobel, Alfred
Aksara Pegon atawa Arab Pegon (disebut ogé aksara Jawi) nyaéta aksara Arab nu diadaptasi pikeun nulis basa Malayu, basa Jawa, jeung basa Sunda (jeung di Nusantara umumna nu kapangaruhan Islam?). Aksara ieu mangrupa salah sahiji aksara resmi di Brunéi, sarta (kungsi) di paké di Malaysia, Filipina, Indonésia, jeung Singapura, utamana di kalangan Muslim.

Sajarah 
Aksara Pegon geus aya di Nusantara ti sababaraha abad ka tukang, tumuwuh nalika datangna Islam ka wewengkon ieu. Aksara ieu méh sarua jeung aksara Arab, ngan katambah ku sababaraha aksara pikeun nyaluyukeun jeung basa-basa nu dipaké di Nusantara.

Aksara Pegon mangrupa salah sahiji tulisan munggaran nu dipaké di Malayu, dipaké ti mangsa Pasai, nepi ka mangsa Kasultanan Malaka, Johor, jeung Acéh abad ka-17. Bukti ngeunaan ieu bisa kapanggih dina prasasti Trengganu, taun 1303 (702 H), sedengkeun aksara Latin dipaké kira panungtungan abad ka-19.

Aksara

Bacaan salajengna 
 H. S. Paterson & C.O. Blagden. 'An éarly Malay Inscription from 14th-century Trengganu', Journ. Mal. Br.R.A.S., II, 1924, pp. 258–263.
 R.O. Winstedt. 1962. A History of Malaya, ed. révisi. kaca 40.
 J. G. de Casparis. 1975. Indonesian Paleography. Kaca 70-71.

Tumbu kaluar 
 Omniglot article about written Malay
 The Evolution of The Malay Script and Language

Sistim nulis alfabét
Panda (Ailuropoda melanoleuca, Giant Panda) nyaéta hiji mamalia nu kiwari digolongkeun kana kulawarga biruang, Ursidae, nu asli ti Cina tengah.

panda hirup di wewengkon pagunungan, kawas Sichuan jeung Tibét. Panda dijadikeun lambang Yayasan Alam Liar Sadunya (World Wildlife Fund, WWF), hiji organisasi konservasi alam. Ti panengah abad ka-20, panda ogé jadi lambang nasional Cina, sarta dijadikeun koin emas Cina.

Najan sacara taksonomi digolongkeun karnivora, dahareunana mah sabenerna tutuwuhan, utamana awi. Panda ogé beuki endog jeung serangga pikeun sumber protéinna.

Pikeun sababaraha dekade klasifikasi taksonomi panda dipadungdengkeun sabab panda jeung dulur jauhna Panda Beureum mibanda ciri-ciri nu mirip biruang jeung careuh. Tapi, uji genetik nétélakeun yén panda mémang biruang sarta asup kana kulawarga Ursidae. Dulur pangdeukeutna nyaéta Spectacled Bear di Amérika Kidul. Tinggal hiji deui, sabab Panda Beureum masih dipadungdengkeun, naha asup kulawarga Ursidae atawa careuh, Procyonidae.

Panda kaasup spésiés nu kaancam punah alatan habitatna nu beuki heureut sarta laju kalahiran nu jarang, boh di habitat aslina atawa di panginguan. Di alam aya kira 1.600 sato. 

Panda munggaran kawénéhan ku urang Kulon taun 1869 ku misionaris Prancis Armand David. Panda dipikaresep ku masarakat umum sabab watekna nu lucu, katambah ku kadaharanana nu mangrupa awi.

Ngaran 
Ngaran 'panda' sakumaha ngaran umum kiwari asalna tina Panda Beureum, nu mangrupa dulur jauhna di Éropa nu sarua dahar awi. Saméméh kapanggih patalina jeung Panda Beureum taun 1901, Giant Panda disebut Mottled Béar (Ailuropus melanoleucus) atawa Parti-coloured Béar.

Ngaran Cina pikeun Panda nyaéta , nu ogé bisa dibalikkeun jadi , nu hartina "ucing-biruang" atawa "biruang-ucing".

Tumbu kebon sato 
 National Zoo
 Zoo Atlanta 
 San Diego Zoo
 Memphis Zoo 
 Tiergarten Schönbrunn  (Wina)
 Zoologischer Garten Berlin

Tumbu kaluar 

 Pandas International, kelompok konservasi panda 
 AZA Panda Conservation Plan 
 Jeroen Jacobs Panda Fan Page
 Ngaran Séjén pikeun Panda

Ursidae
Spésiés nu kaancam punah
tempo téks

Beruk ngabentuk marga Macaca ti monyét Dunya Buhun (Ing. Old World monkeys).

Beruk mangrupa monyét genus primata anu panglobana nyebar, sagigireun manusa, ti Afrika kalér nepi ka Jepang. Kiwari geus aya salapan welas spésiés beruk nu geus dipiwanoh, kaasup monyét geus pisan dipiwanoh ku masarakat awam, kayaning Beruk Résus (Rhesus Macaque, Monyét Résus téa), Macaca mulatta, jeung Beruk Barbari (Barbary Macaque), M. sylvanus, hiji koloni nu hirup di pagunungan Jabal Torik. Najan sababaraha spésiésna teu buntutan, jeung ku sabab kitu sok diaku kera (Ing. ape), bisa dipastikeun yén mémang bener monyét, nu taya patalina jeung kera gedé (Ing. great ape) dina kulawarga Hominidae atawa kera leutik dina kulawarga Hylobatidae.

Sababaraha spésiés beruk geus loba dipaké pikeun panalungtikan médis.

Ahir 1990-an kapanggih yén ampir sakabéh (90%-an) beruk kukutan atawa beunang néwak mawa virus hérpes-B. Virus ieu teu nanaon pikeun beruk, tapi bahya pisan mun népa ka manusa.

Daptar spésiés 

Marga Macaca 
 golongan M. sylvanus
 Beruk Barbari, Macaca sylvanus
 golongan M. nemestrina
 Beruk Buntut Singa, Macaca silenus
 Beruk Buntut Bagong Sunda, Macaca nemestrina
 Beruk Buntut Bagong Kalér, Macaca leonina
 Beruk Mentawai atawa Bokkoi, Macaca pagensis
 Macaca pagensis pagensis
 Macaca pagensis siberu
 golongan Sulawesi
 Beruk Moro, Macaca maura
 Booted Macaque, Macaca ochreata
 Macaca ochreata ochreata
 Macaca ochreata brunnescens
 Beruk Tongki, Macaca tonkeana
 Beruk Heck, Macaca hecki
 Beruk Gorontalo, Macaca nigriscens
 Beruk Sulawesi, Macaca nigra
 golongan M. fascicularis
 Crab-eating Macaque atawa Beruk Buntut Panjang atawa Kera, Macaca fascicularis
 Stump-tailed Macaque atawa Beruk Biruang, Macaca arctoides
 golongan M. mulatta
 Beruk Résus Macaque, Macaca mulatta
 Beruk Jepang, Macaca fuscata
 golongan M. sinica
 Beruk Toki, Macaca sinica
 Macaca sinica sinica
 Macaca sinica aurifrons
 Beruk Bonnet, Macaca radiata
 Macaca radiata radiata
 Macaca radiata diluta
 Beruk Assam, Macaca assamensis
 Macaca assamensis assamensis
 Macaca assamensis pelops
 Beruk Tibét, Macaca thibetana
 Beruk Arunakal atawa Munzala, Macaca munzala

Tumbu kaluar 
 Makalah CDC ngeunaan Hérpes-B na beruk
 Spésiés beruk anyar 
 Melestarikan alam Indonesia
Cercopithecidae
Kajadian 
 Dua karajaan di pulo Jawa ngadeg ngaganti Tarumanagara: Sunda jeung Galuh.

Dibabarkeun

Maot 
 Hasan bin Ali, incu Muhammad
Hasan bin Ali bin Abu Tolib (625 - 669), incu Nabi Muhammad ti Fatimah Zahra jeung Ali bin Abu Tolib.

Tumbu kaluar 
 http://home.swipnet.se/islam/imamhassan.htm 
 Imam Kadua 

Nu babar taun 625
Nu pupus taun 669
Semar atawa lengkepna Semar Badranaya, salah saurang tokoh dina carita Mahabarata, nyaéta salah saurang badéga nu ngawulaan para Pandawa. Semar sok ogé disebut Lurah Semar Kudapawana.

Carita 
Nurutkeun caritana, Semar tadina boga dedeg pangadeg kasép ngalémpéréng konéng, terah déwa anu sakti pilitanding, ngaranna Batara Ismaya atawa Sang Hyang Munget, putra Sang Hyang Wenang, nu hirup di Kalampit Sireng, Kahyangan.

Diusir ti Kahyangan 
Dina hiji waktu, Semar kabita ku jimat Layang Jamus Kalimusada nu dipimilik ku adina, Sang Hyang Rancasan. Bakat ku kabongroy ku éta pusaka, manéhna jeung adina nu hiji deui, Sanghyang Antaga, ngahurup Sanghyang Rancasan nepi ka tiwasna. Malah bugangna didalahar ku duaan, sedengkeun pusakana leungit taya tapakna. Sanggeus kitu, Semar jeung adina ngadadak saralin jinis, robah jadi dedegan jalma nu pikahinaeun. Maranéhna dialusir ku ramana, Sanghyang Wenang, dibuang ka Marcapada: Sanghyang Ismaya jadi Semar, sedengkeun Sanghyang Antaga jadi Togog.

Kumawula ka Pandawa 
Semar kacida ngarasa kaduhung ku hiji ku dua, tina gagah gandang sampulur, dedeganana robah jadi goréng patut: beuteung bucitreuk, beungeut pias, pakulitan hideung, sirah kukuncungan, jadi hina diusir ti Kahyangan. Tapi najan kitu, manéhna sadar nu ahirna bisa nampa kalawan sadrah ka Pangéran, rumasa tina kasalahannana sorangan.

Pikeun nebus kasalahannana, Semar kumawula ka manusa turunan Batara Wisnu Saka nu sarakti atawa ka nu ngagem jimat Jamus Layang Kalimusada, kajeun diri lara balangsak. Pikeun tamba keueung, Semar nyiptakeun tilu putra: Astrajingga/Cépot, Udél/Dawala, jeung Garéng. Tilu putrana éta ogé mibanda rupa nu teu parayus, tapi saparipolahna: pikalucueun.

Ki Semar migarwa Déwi Sutiragén, putra raja Sekar Rumumbé, nu salawasna satia satuhu ka anjeunna.

Tempo ogé 
 wayang
 wayang golék
 wayang kulit
 Carita Ramayana

Tokoh wayang
Orgasme (ti basa Yunani: οργασμός orgasmós, ti orgán - "to swell", "be lustful"), mangrupa kaayaan puncak kanikmatan sacara fisik, psikologi atawa émosi hasil rangsang séksual (umumna dina prosés sanggama) anu kadang-kadang dibarengan réaksi fisiologis saperti lamun lalaki nepi kanu kaluar mani (pejuh), sedengkeun pikeun pihak awéwé cirina heunceut karasa enyut-enyutan saawak-awak.

Lalaki jeung awéwé bisa ngalaman orgasme, tapi réspon pastina bisa béda-béda gumantung kana jenis kelamin jeung pangalaman seksualna sorangan. Bisa disebutkeun ogé yén orgasme téh tahap katilu ti opat tahap siklus tanggapan seksual manusa, nu kiwari mangrupa modél nu bisa ditarima tina prosés fisiologis rangsang séksual. Orok lima bulan waé bisa ngalaman orgasme, numutkeun risét Alfred Kinsey.   Lamun ceuk basa Sunda kasar orgasme téh hartina bucat.

Séks
Lituania (), ngaran resmina Républik Lituania (Basa Lituania: Lietuvos Respublika) nyaéta salah sahiji nagara nu aya di  béh kaler Éropa. Nagara ieu aya di basisir tenggara Sagara Baltik, wawatesan jeung Latvia di  béh kaler, Bélarus di tenggara, Polandia, jeung Kaliningrad Oblast (éksklaf Rusia) di kulon kiduleunnana. Lituania jadi anggota Uni Éropa ti 1 Méi, 2004.

Ibukota 
Ibu kota Lituania nyaéta Vilnius

Tempo ogé 
 Klaipéda

Nagara
Nagara di Éropa
Lituania