Pikeun artikel kota nu ngaranna sarua, tempo Kota Cirebon.

Kabupatén Cirebon (aksara Sunda Baku: ) mangrupa hiji kabupatén nu aya di Propinsi Jawa Barat, Indonésia. Ibukotana nyaéta Sumber. Kabupatén ieu wawatesan jeung Kabupatén Brebes (Propinsi Jawa Tengah) di beulah wétan, Kabupatén Kuningan di beulah kidul, Kabupatén Majalengka jeung Kabupatén Indramayu di beulah kulon sarta Kota Cirebon jeung Laut Jawa di beulah kaléreunnana.

Basa nu dipaké dina paguneman sapopoé nyaéta basa Sunda jeung basa Cirebon

Étimologi 
Lokasina nu di tengah-tengah wates kabudayaan Sunda jeung Jawa, loba warga Cirebon sapopoéna ngomong maké dialék anu nyampurkeun basa Sunda jeung basa Jawa, atawa katelah ku dialék Jawareh, hartina satengah (sawareh) Sunda jeung satengah Jawa. Ieu dialék umumna dipaké di wewengkon wates Kabupatén Cirebon jeung Kuningan di wétaneun Brebes. Istilah éta sarua ogé hartina jeung ngaran "Cirebon" sorangan, anu dina Purwaka Caruban Nagari, asalna tina basa Jawa, nyaéta caruban anu hartina campuran atawa balaréa (kerumunan orang), soalna, keur baheula wewengkon Cirebon di basisir kalér didatangan ku kapal-kapal dagang ti Arab, Cina, Tumasik/ Temasek (ayeuna Singapura), Persia, Jawa Wétan, India, Madura, Palémbang, Pasai jeung Malaka. Ditilik tina basa Sundana, Cirebon dibagi jadi dua kecap, nya éta "ci" anu hartina cai (air) atawa walungan (sungai) jeung "rebon" anu hartina udang. Istilah ieu dipaké ku sabab Cirebon dipikawanoh nepi ka ayeuna minangka panghasil udang rebon atawa ebi.

Sajarah

Dina mangsa karajaan 
Numutkeun Babad Cirebon, Cirebon mimitina mah ngan ukur désa leutik nu cicing dina cangkingan karajaan Pajajaran. Harita nu jadi pupuhuna nyaéta Ki Kuwu Cerbon. Sajarah wewengkon Cirebon teu leupas tina sajarah Syarif Hidayatullah salaku salah sahiji panyebar agama Islam di Jawa. Sakumaha dicaritakeun dina Babad Cirebon, sanggeus maotna pelopor dakwah Islam di Cirebon, Syekh Nurul Jati, kalungguhanana diganti ku Syarif Hidayatullah anu diangkat ku Pangeran Cakrabuana jadi Raja Cirebon kalayan gelar Tumenggung Cirebon Susuhunan Jati (Sunan Gunung Jati). Keur harita wewengkon Cirebon masih aya dina kakawasaan Karajaan Pajajaran anu dipingpin ku Prabu Siliwangi, nu mana, kabeh wewengkon anu aya di handapeun Karajaan Pajajaran kudu mayar upeti taunan nyaéta tarasi jeung uyah.

Dina taun 1482 M sanggeus Syarif Hidayatullah dibere tahta jadi Sultan Carbon (Raja Cirebon), anjeunna ngutus ajudanna ka Raja Pakuan Pajajaran, Prabu Siliwangi, pikeun ngajak ngagem agama Islam. Ngan, tawaran ieu ditolak sababaraha kali, anu ngajadikeun Syarif Hidayatullah eureun mayar upeti ka karajaan Pajajaran sarta nyatakeun yen Cirebon bébas tina kakawasaan Karajaan Pajajaran. Merdékana Cirebon tina kakawasaan Karajaan Pajajaran lila-lila ngarobah Cirebon jadi kasultanan Islam di tanah Pasundan. Nurutkeun catetan sajarah, ieu kajadian téh tanggalna ditandaan Dwa Dasi Sukla Pakca Cetra Masa Sahasra Patangatus Papat Ikang Sakakala, atawa dina kalender nu ayeuna nyaéta 12 Safar 887 Hijriah/ 2 April 1482 Masehi, anu ayeuna diperingati minangka hari jadi Kabupatén Cirebon.

Dina mangsa Hindia Walanda 
Sanggeus Karajaan Sunda runtuh dina ahir abad kegenep belas, tuluy disusul ku runtuhna Karajaan Cirebon dina abad ka tujuh belas, wewengkon Cirebon dibikeun ka Walanda ku incu Sultan Agung Mataram, Amangkurat II dina perdjangjian antara mataram jeung VOC taun 1705. Ti harita Cirebon dikawasa ku Walanda. Wewengkon Cirebon di kuloneun Walungan Cisanggarung jadi wewengkon Walanda anu dikokolakeun babarengan ku tilu sultan. Katilu sultan anu dimaksud nyaéta Sultan Sepuh, Sultan Anom, jeung Sultan Cirebon. Tungtungna, dina taun 1807, sacara umum, wewengkon kasultanan di Cirebon murag ka tangan pangjajah Walanda sarta asup bagian ti karajaan Walanda anu statusna jadi Karesidenan Cirebon. Pamaréntah Walanda tuluy ngadegkeun Karesidenan Cirebon (Residentie Tjirebon), anu ngawengku Cirebon, Indramayu, jeung Kuningan ayeuna. Ayeuna, wewengkon urut Kasultanan Cirebon nu jadi wewengkon Karesidenan Cirebon tetep jadi wewengkon karesidenan anu dipingpin ku saurang résiden nu statusna minagka Pembantu Gubernur Wilayah III Cirebon. Wewengkon Cirebon boga lima wilayah tingkat dua, nya éta opat wilayah tingkat kabupaten (Kuningan, Majalengka, Cirebon, jeung Indramayu) jeung hiji wilayah tingkat kotamadya (Kota Cirebon).

Géografi 
Kabupatén Cirebon aya di daerah basisir Laut Jawa. Beulah kalér mangrupa dataran handap, sedengkeun beulah kulon kidul mangrupa pagunungan, nyaéta lereng Gunung Ciremay. Kabupatén ieu mangrupakeun bagian ti wewengkon Propinsi Jawa Kulon anu perenahna di beulah wétan sarta mangrupakeun wates jeung lawang nu arek asup ka Propinsi Jawa Tengah. Kabupatén Cirebon ogé dina sektor tatanén jadi salah sahiji nu ngahasilkeun béas anu aya di sapanjang jalur pantura. Wewengkon di Kabupatén Cirebon kabagi jadi dua tempat nururtkeun kana tinggi pendékna permukaan taneuh. Wewengkon anu kaasup dataran tinggi ayana di beulah kidul kalawan tinggina 11-130 méter dpl, sedengkeun dataran pendék biasana aya di sapanjang basisir kalér Pulo Jawa (0-10 méter dpl). Di antara Kacamatan nu kaasup dataran pendék nyaéta Losari, Karangsembung, Kaliwedi, Pabedilan, Kapetaka, Arjawinangun, Cirebon kalér, Palimanan, Cirebon Kulon, Astanajapura, Pangenan, Babakan, Klangenan, Waled, Ciledug, Weru, Gebang, Gegesik, Plumbon, Depok jeung Panguragan. Wewengkon ieu ayana di Jalur Pantura (Pantai Utara Jawa/ Basisir Kalér Jawa), hiji jalan utama di basisir kalér Jawa anu manjang ti Anyer, ngaliwatan Jakarta, jeung tungtung di Surabaya.

Transportasi 

Cirebon aya di jalur pantura, minangka lawang utama propinsi Jawa Barat di beulah wétan, nyaéta di kacamatan Losari. Dina usum mudik, jalur ieu mangrupa salah sahiji jalur anu pangpadetna di Indonésia. Di Cirebon ogé aya Jalan Tol Palimanan-Kanci (Palikanci), Jalan Tol Cikopo-Palimanan (Cipali), Jeung Jalan Tol Kanci-Pejagan.

Stasion Cirebon mangrupa patemon dua jalur utama karéta api nuju ka Jakarta: jalur kalér (ti Surabaya-Semarang) jeung jalur kidul (ti Yogyakarta-Purwokerto).

Démografi 
Cirebon mangrupakeun salah sahiji kabupatén pangpadetna di Jawa Kulon. Populasina terus ningkat sanajan hasil sénsus nunjukkeun penurunan ti dasawarsa ka dasawarsa. Dina taun 1980 jumlah nu nyicingan Kabupatén Cirebon ngan 1.331.690 urang sarta dina sensus saterusna taun 1990 kacatet aya 1.648.021 urang. Hiji dekade kahreupna, jumlah nu nyicingan Kabupatén Cirebon ngaronjat jadi 1.931.068 dina taun 2000. Hasil pengolahan data samentara SP2010-L1.P212, SP2010-C2, jeung SP2010-L2 (per 15 Juli 2010) nunjukeun yen jumlah nu nyicingan di kabupatén ieu aya 2.065.142 urang kalawan komposisi 1.057.501 lalaki jeung 1.007.641 na awewe. Nurutkeun hasil samentara tina Sensus Penduduk Indonésia 2010, Kacamatan Sumber mangrupakeun wewengkon anu panglobana pendudukna, nya éta 80.914 urang, nu kadua aya di Kacamatan Gunungjati anu jumlahna nepi ka 77.712 urang. Sedengkeun wewengkon nu pangleutikna aya di Kacamatan Pasaleman nya éta 24.912 urang jeung Kacamatan Karangwareng 26.554 urang. Dina taun 2021, kabupatén nu legana 1.070,29 km² ieu dieusian ku 2.290.967 urang, ku kituna wewengkon ieu dina unggal sakilometerna aya 2.141 urang nu nempatkeun.

Pangeusi Cirebon di beulah kalér umumna maké Basa Jawa Dialék Cirebon minangka basa sapopoé. Dialék Cirebon mangrupa Basa Jawa anu loba bédana ti Basa Jawa Standar, anu dipaké di basisir wétan Jawa Kulon. Sedengkeun pangeusi di beulah kidul anu wawatesan jeung Kabupatén Kuningan, Majalengka, jeung Brebes beulah tengah umumna geus kapangaruhan ku budaya Sunda.

Pamaréntahan 

Kabupatén Cirebon dipingpin ku hiji bupati babarengan jeung wakilna. Bupati Cirebon nyaéta jabatan pulitik anu dipilih pikeun tanggung jawab ngatur jeung ngokolakeun pamaréntahan Kabupatén Cirebon, minangka bagian tina sistem administrasi pamaréntahan daérah di Indonésia. Bupati Cirebon nu kahiji nyekel kalungguhan nyaéta R. Sinuk (Muchamad) anu diangkat ti taun 1800 nepi ka 1808. Baheula, pengangkatan bupati jadi pamingpin dimimitian dina mangsa Pamaréntah Hindia Walanda. Dina waktu harita bupati diangkat ku résiden, sarta boga fungsi minangka perantara antara kapentingan pamaréntah jeung pribumi nu nyicingan Cirebon. Bupati-bupati baheula direkrut ti kalangan bangsawan jeung/ atawa jumplukan élit pribumi. Salah sahiji bupati anu direkrut ti kalangan bangsawan teh nyaéta R.T. Natadiningrat (1814-1816).

Periode ayeuna anu kapilih jadi bupati Kabupatén Cirebon nyaéta Imron Rosyadi jeung wakilna Wahyu Tjiptaningsih. Dina période saméméhna, Imron ngajabat jadi wakil bupati anu mantuan Sunjaya Purwadi Sastra salaku bupati kapilih saprak Pilkada 2018. Dina tanggal 17 Mei 2019 Sunjaya Purwadi Sastra gagal diangkat lantaran kasus korupsi anu ngured manehna. Ku kituna kalungguhan bupati diganti ku wakilna Imron Rosyadi anu kakara diangkat ti 1 Oktober 2019 di Aula Kulon Gedung Sate, Kota Bandung. Tanggal 10 Pébruari 2021, bupati Jawa Kulon ngistrénan Wahyu Tjiptaningsih salaku wakil bupati Cirebon anu baris mantuan tugas Imron Rosyadi salaku bupati. Nepi ka ayeuna, geus aya 28 bupati anu mingpin Kabupatén Cirebon ti saprak mimiti dibentukna sistem pamaréntahan di ieu kabupatén.

Babagian Administratif 

Kabupatén Cirebon kawengku ku 40 kacamatan, nu kabagi deui kana sababaraha désa jeung kalurahan nu totalna aya 412.  Pusat pamaréntahannana aya di Sumber, kiduleun Kota Cirebon nu dicirikeun ku ayana kantor bupati. Tilu Kacamatan anyar di Kabupatén ieu kabentuk dina taun 2007, di antarana nyaéta Kacamatan Jamblang (pamekaran ti Kacamatan Klangenan pamekaran ti wétan), Kacamatan Suranenggala (pamekaran ti Kacamatan Kapekan beulah kidul), jeung Kacamatan Greged (pamekaran ti kacamatan Beber beulah wétan). Kode wewengkon Kabupatén Cirebon, boh kacamatan atawa kalurahan/ désa, diatur dina Peraturan Menteri Dalam Negeri Nomor 137 Taun 2017, tuluy dianyarkeun deui ku Permendagri No. 72 Taun 2019.

Objék wisata 

 Belawa. Belawa mangrupakeun objék wisata anu sarua jeung tempat penangkaran kuya. Objék wisata ieu boga daya tarik tina spésiés kura-kura Aquatic Tortose Ortilia Norneensis nu boga ciri has dina tonggongna. Lokasina aya di Désa Belawa, Kacamatan Sodong, kira-kira 25 kilométer ti Kota Sumber ka arah wétan. Obyek wisata ieu direncanakeun bakal terus dimekarkeun jadi taman penyu.
 Situ Sedong. Wisata ieu mangrupakeun situ anu aya di Kacamatan Sedong, kira-kira 26 kilométer ti puseur Kota Sumber. Situ Sedong ngawengku legana 62,5 héktar anu nyadiakeun rékréasi cai, wewengkon mancing jeung tetempoan alam nu éndah.
 Banyu Panas Palimanan. Wisata ieu mangrupakeun tempat husus pemandian cai panas campuran walirang anu aya di Kacamatan Palimanan, kira-kira 16 kilométer ti Cirebon ka arah Bandung. Ieu pemandian cai panas aya di sabudeureun Gunung Kapor jeung Gunung Kromong sarta dipercaya boga cinyusu nu bisa pindah-pindah tempatna.
 Plangon. Wisata alam nu aya di Désa Babakan Kacamatan Sumber ieu mangrupakeun imahna monyét liar. Lokasina kira-kira 10 kilométer ti Kota Cirebon. Di tempat wisata ieu ogé aya astana nu Pangeran Kejaksaan jeung Pangéran Panjunan. Makam ieu sok ramé diziarahan unggal tanggal 2 Syawal, 11 Dzulhijah, jeung 27 Rajab. Rata-rata nu datang ka wisata ieu ngahontal 58.000 urang unggal taun.

Rujukan 

Kabupatén Cirebon
Cirebon
Artikel WikiMekar