AksaraLLM/aksara-bahasa-daerah-v1 huggingface dataset:
Prasasti Kebon Kopi 2 atawa prasasti Rakryan Juru Pangambat mangrupa prasasti titinggal jaman Tarumanagara, nu dijieun taun 854 Saka (932 M). Prasasti ieu kapendak di Pasir Muara, sisi sawah, teu jauh ti prasasti Tapak Gajah titinggal Purnawarman.

Eusi 
Alih aksara:
ini sabdakalanda rakryan juru pangambat i kawihaji panyca pasagi marsan desa barpulihkan haji sunda

Alihbasa, numutkeun Bosch:
Ieu tanda sabda Rakryan Juru Pangambat dina taun kawihaji (8) panca (5) pasagi (4), pamaréntahan nagara dipulihkeun ka raja Sunda.

Sumber rujukan 
 Saléh Danasasmita. 1983. Sejarah Bogor (bag. I). Pemda DT II Bogor.

Sajarah Sunda
Prasasti di Indonésia
Situs arkéologi Sunda
Prasasti
manéh nyaéta kecap ganti (pronomina) jalma kadua tunggal anu sipatna loma. Sinonim tina kecap anjeun atawa sia.

Tata Basa Sunda
Sia nyaéta kecap sulur (pronomina) jalma kadua tunggal anu dina undak-usuk basa mah mibanda ajén kasar. Sasaruaan (Sinonim) tina kecap manéh atawa anjeun.

Tata Basa Sunda
Dina biologi, Cestoda téh mangrupa kelas cacing depé (flatworm) parasit, katelahna cacing pita, nu hirup dina saluran cerna vertebrata. Cacing pita nyerep dahareun nu saméméhna geus dicerna ku inangna, ku kituna cacing ieu teu butuh saluran cerna atawa sungut dina awakna. Cacing pita nu badag diwangun ku ampir sagemblengna struktur réproduktif, ditungtungan ku 'hulu' leutik pikeun muntang. Gejala alatan inféksi cacing ieu rupa-rupa, gumantung spésiésna, tapi biasana mah kateugenah imbit, muncrut, sarta teu napsu dahar. Potongan atawa endog cacing pita kadang bisa kapanggih dina tai jalma nu kainféksi.

Cacing pita panjangna bisa nepi ka ampir 2,5 méter, nyilakakeun inangna sabab malingan zat-zat gizi penting, sahingga ngabalukarkeun malnutrisi.

Aya dua subkelas Cestoda: Cestodaria jeung Eucestoda; nu ilahar mah ti golongan Eucestoda. Cyclophyllidea bahya sabab narajang manusa jeung sato ingon. Spésiés anu penting di antarana Taenia solium (dina babi), jeung T. saginata (dina sapi).

Morpologi
Cacing pita nu sawawa mibanda dedegan nu sarua depé: skoléks (scolex), bagian tungtung nu ngawengku "hulu", "beuheung", jeung sababaraha proglotid ("buku"). Tina bentukna ieu, cacing ieu dingaranan cacing pita, sabab awakna panjang ipis kawas pita.

Tatamba
Untung, inféksi cacing pita bisa ubaran maké antiparasit. Antiparasit ieu bakal ngaleyurkeun cacing pita nu aya dina saluran cerna.

Rujukan
Tapeworm, Wikipédia édisi basa Inggris (26 April 2006)
 Campbell, Reece, and Mitchell (1999). Biology.
 Merck Manual of Medication Information (2005). Tapeworm Infection (éd. ka-2, vérsi online); bisa dibuka di http://www.merck.com/mmhe/sec17/ch196/ch196k.html, 2005

Tumbu kaluar
 Division of Parasitic Diseases - Hymenolepis (Dwarf Tapeworm) Infection Fact Sheet

Baca ogé
 Cysticercosis
 Schistosomiasis

Parasit
Saluran cerna mangrupa sistim organ dina sato multisél nu nampa sarta nyerna dahareun antukna jadi tanaga jeung zat gizi, sarta miceun sésana. Saluran cerna ieu béda-béda di unggal organisme.

Anatomi dasar

Peujit 

peujit dina awak lalaki sawawa panjangna kira-kira 7,5 m, nu disusun ku

Saluran cerna luhur 
 Baham: kelenjar ciduh, mukosa, waos, jeung létah
 Tikoro: paring (pharynx), ésopagus jeung cardia
 Burih, nu ngawengku antrum jeung pilorus sarta pyloric sphincter.

Saluran cerna handap 
 peujit:
 peujit alit, nu ngawengku
 duodenum
 yeyunum
 ileum
 peujit gedé, nu ngawengku:
 caecum (usus buntu (vermiform appendix) nyantélna di dieu).
 kolon
 réktum
 kérod salawé (bool/anus)

Pisiologi

Cerna jeung ékskrési 
Dina baham, dahareun téh diancurkeun sacara mékanis ku jalan digayem, dibantu ku huntu jeung létah, sarta énzim dina ciciduh. Tina baham, dahareun nu geus lembut téh asup kana tikoro maké gawé peristalsis nepi ka burih. Di dieu, dahareun (mun geus di jero mah katelahna "bolus") téh direcah deui sacara mékanis jeung biokimiawi, antukna jadi leuwih lalembut. Tina burih, bolus téh asup kana peujit alit pikeun direcah deui maké énzim sarta dibantuan ku baktéri, antukna zat-zat gizina bisa diserep kana aliran getih. Pasésaanana diteruskeun ka peujit gedé nu salajengna dikaluarkeun salaku tai.

Rujukan 
 Gastrointestinal tract, Wikipédia édisi basa Inggris (26 April 2006)
 National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diséases, National Institutes of Health.
 Coico, R., Sunshine, G., and Benjamini, E. (2003) "Immunology: A short Course 5th ed." Pgs 11-12.

Tumbu kaluar 
 Anatomy atlas of the Digestive System

Sistim cerna
Gastroéntérologi
John Winston Ono Lennon (9 Oktober 1940 – 8 Désémber 1980) nyaéta penyanyi ti Inggris anu kasohor anggota The Beatles.
Association of Southéast Asian Nations atawa ASéaN nyaéta organisasi nagara-nagara di Asia Tenggara, anggota-anggotana 
 Filipina (negara pendiri)
 Indonesia (negara pendiri)
 Malaysia (negara pendiri)
 Singapura (negara pendiri)
 Thailand (negara pendiri)
 Brunei Darussalam (7 Januari 1984)
 Vietnam (28 Juli 1995
 Laos (23 Juli 1997) 
 Myanmar (23 Juli 1997)
 Kamboja (30 April 1999)

ASEAN
Tulang (basa Hormat: Babalung) nyaéta mangrupa hiji tipe jaringan konéktip éndoskéléton teuas nu sok aya dina sato vertebrata.
Tulang téh jadi dadasar struktur awak, ngajaga organ internal, sarta (babarengan jeung otot) pikeun ojah; ogé patali jeung formasi sél, métabolisme kalsium, jeung simpenan mineral. Tulang sasatoan, sacara koléktip, katelahna rorongkong. Kandungan tulang teu sarua jeung kartilage, nu sarua diturunkeun ti mésoderm.

Aya sababaraha téori ngeunaan épolusi tulang:
 éksoskeleton dina cangkang, carapace (ngandung sanyawaan kalsium atawa silika) jeung kitin. 
 éndoskeleton (jaringan protéktif turunan mésoderm) ogé aya dina Echinoderm.

Tulang jeung rorongkong diulik dina ostéologi.

Guna 
Tulang mibanda dalapan guna utama:
 Panyalindungan — ngabulen atawa ngawadahan organ jero, kayaning tangkorak nu ngajaga otak jeung tulang angen anu ngurilingan jantung jeung bayah.
 Bentuk — rorongkong pikeun dedeg awak.
 Nyieun getih — sungsum tulang dina rongga médular tulang panjang ngahasilkeun sél-sél getih dina prosés nu disebut hématopoiesis.
 Gudang mineral — nyimpen mineral nu penting pikeun awak, utamana kalsium jeung fosfor. 
 Ojah — babarengan jeung otot rangka, téndon, ligamén, jeung sandi rampakgawé ngahasilkeun jeung mindahkeun tanaga pikeun ngojahkeun awak.
 Kasaimbangan asam-basa — nyangga getih mun nyanghareupan parobahan pH ku cara nyerep atawa ngaleupaskeun garam alkali.
 Détoksifikasi — jaringan tulang ogé bisa nyimpen logam beurat jeung unsur asing lianna.
 Transduksi sora — salaku bagian tina mékabika pangrungu.

Sumber rujukan 
 Bone, Wikipédia édisi basa Inggris (2 Méi 2006)

Tumbu kaluar 
 Review (including references) of piezoelectricity and bone remodelling

Anatomi
Sistim rangka
Hémoglobin (nénéhna Hb) mangrupa métaloprotéin pangakut oksigén nu ngandung beusi dina sél beureum dina getih mamalia jeung sato lianna. Hémoglobin ngakut oksigén ti bayah ka sakujur awak, misalna otot.

Ngaran "hémoglobin" téh tina heme jeung globin, nu ngagambarkeun sub-unit hémoglobin nu mangrupa protéin globular nu meungkeut gugus hém (atawa hémé); tiap gugus hém ngandung hiji atom beusi, nu pancénna meungkeut oksigén. Umumna mah hémoglobin téh ngandung opat sub-unit nu masing-masing boga hiji gugus hém.

Mutasi dina gén nu nyandi protéin hémoglobin bisa ngabalukarkeun panyakit nurun nu disebut hémoglobinopati, misalna anémia sél sabit jeung talasémia.

Struktur 

Molekul hémoglobin téh mangrupa susunan opat sub-unit protéin globular. Unggal sub-unit diwangun ku ranté protéin nu ngabeungkeut gugus hém non-protéin. Masing-masing ranté protéin ieu disusun dina struktur héliks alpa nu ngahiji jadi "myoglobin".

Gugus Hém ngandung atom beusi nu dibeungkeut dina cingcin hétérosiklik nu ngaranna porpirin. Atom beusi ieu mangrupa loka pameungkeut oksigén. Atom beusi kabeungkeut ku opat nitrogén di tengah cingcin nu aya dina hiji widang datar. Dua beungkeut tambahan ajeg di tengah widang datar, meungkeut atom beusi, antukna nu hiji bisa nyantél pageuh ka protéin, sedengkeun nu lianna ngabeungkeut oksigén. Atom beusi bisa aya dina kaayaan Fe2+ atawa Fe3+, tapi férihémoglobin (méthémoglobin, Fe3+) teu bisa meungkeut oksigén.

Dina awak manusa sawawa, tipe Hb nu paling umum nyaéta tétramér nu katelah hémoglobin A, nu ngandung masing-masing dua sub-unit α (141 résidu asam amino) jeung β (146 résidu) nu teu kabeungkeut sacara kopalén, dilambangkeun ku α2β2. Dua rupa sub-unit ieu bentuk sarta ukuranana méh sarupa, beurat molekulna kira 16.000 dalton, sedengkeun tétramér totalna kira 64.000 dalton. Hémoglobin A mangrupa molekul hémoglobin nu pangmindengna ditalungtik.

Ranté polipéptida nu opat tadi dibeungkeut ku sasak garam, beungkeut hidrogén, jeung interaksi hidropobik. Aya dua rupa kontak antara ranté α jeung β: α1β1 jeung α1β2.

Tipe hémoglobin manusa 
Dina émbrio:
 Gower 1 (ξ2ε2) 
 Gower 2 (α2ε2) ()
 Hémoglobin Portland (ξ2γ2)

Dina fétus:
 Hémoglobin F (α2γ2) ()

Di nu sawawa:
 Hémoglobin A (α2β2) () - tipe paling ilahar.
 Hémaglobin A2 (α2δ2) - sintésis ranté δ mitambeyan dina triméster katilu sarta nalika sawawa; kadar normalna 2,5%
 Hémoglobin F (α2γ2) - ukur aya dina sababaraha populasi sél beureum nu disebut sél F.

Degradasi hémoglobin 
Nalika sél beureum nepi ka waktuna paéh alatan ngolotan atawa ruksak, sél ieu bakal diancurkeun, molekul hémoglobinna dibongkar, sedengkeun beusina didaur ulang. Nalika cingcin porpirin direcah, sésana téh disékrésikeun dina bili tina ati. Produk ahir degradasi hém téh nyaéta bilirubin téa.

Baca ogé 
 Hémoprotéin
 Hémosianin
 Kloropil
 Hémoglobin A1C
 Hémoglobin S 
 Hémoglobin C
 Hémoglobin F
 Hémoglobin A2

Rujukan 
 Hemoglobin, Wikipédia édisi basa Inggris (3 Méi 2006)

Tumbu kaluar 
 Interactive models of hemoglobin  (kudu maké MDL Chime )

Hématologi
Hémoprotéin
Dina zootomi jeung dermatologi, kulit téh organ dina sistim kulit nu diwangun ku lapisan jaringan biologis nu nutupan otot jeung organ di handapeunana. Salaku panyelang jeung sabudeureunana, kulit téh boga pancen penting pisan dina ngalawan patogén. Guna séjénna di antarana salaku insulasi jeung ngatur hawa, sensasi, sarta sintésis vitamin D jeung B.

Kulit téh aya pigménan dina mélanositna, nu nyerep sababaraha radiasi bubahya ti panonpoé. Kulit ogé ngandung énzim pangropéa DNA anu malikkeun deui karuksakan alatan radiasi UV, antukna jalma nu gén énzim ieuna ruksak bisa ngalaman kangker kulit. Pigméntasi kulit manusa téh rupa-rupa pisan, antukna sok dipaké pikeun ngabédakeun antarsélér.

Kulit mamalia ilaharna mah ogé buluan (rambut). Rambut ieu utamana mah pikeun ngabantu insulasi nu disadiakeun ku kulit, tapi bisa ogé dijadikeun ciri séksual sekundér atawa nyaru.

Lapisan 
Kulit téh diwangun ku dermis jeung épidermis. Di handapeun lapisan ieu aya hipodermis (lapisan adiposa subkutan), nu biasana mah teu digolongkeun salaku lapisan kulit.

Tipeu 
Kulit bisa dibagi kana tipeu kandel jeung ipis. Kulit kandel aya dina dampal suku jeung leungeun; stratum corneumna leuwih lébar sarta kandungan keratinna leuwih loba, euweuh rambutan. Sakujur awak, lian ti nu disebut di luhur, dibungkus ku kulit ipis: stratum corneumna leuwih leutik, rambutan, leuwih lemes sarta leuwih élastis. Karakteristikna, kaasup dénsitas saraf sénsori jeung tipeu rambut, rupa-rupa gumantung perenahna.

Guna 
 Taméng: taméng anatomis antara lingkungan jero jeung luar; sél Langerhans dina kulit téh bagian ti sistim imun adaptif
 Pangrasa: ngandung rupa-rupa tungtung saraf nu bakal ojah alatan pangaruh panas, tiis, antel, teken, geter, jeung tatu jaringan.
 Ngatur hawa: kulit téh ngandung kelenjar sebaceous jeung otot pili éréktor nu lemes.
 Simpenan jeung sintésis: nyimpen lipid jeung cai, ogé tempat sintésis vitamin D jeung B ku ayana UV dina bagian kulit anu tangtu. Sintésis ieu patali jeung pigméntasi: kulit leuwih poék mun ngahasilkeun vitamin B leuwih loba batan vitamin D, sarta sabalikna.
 Ékskrési: kadar uréa dina cikiih téh 1/130-na. Ékskrési ngaliwatan késang mangrupa guna sekundér pikeun ngatur hawa.
 Absorpsi: oksigén, nitrogén, jeung karbon dioksida bisa difusi kana épidermis dina jumlah anu saeutik. Ubar ogé bisa diasupkeun ngaliwatan kulit, misalna dina rupa salep jeung koyo.

Berséka 
Kulit kudu rutin dibérésihan.

Ngolotan jeung panyakit 
Luyu jeung umur nu beuki ngolotan, kulit téh beuki ipis sarta leuwih gampak ruksak. Kulit jadi kerejut (alatan ngurangan élastisitasna), sarta asupan getih jeung kelenjarna beuki saeutik.

Élmu kadokteran nu ngulik kulit disebut dermatologi.

Baca ogé 
 Hiperpigméntasi
 Dermatologi
 warna kulit
 Kosmétik jeung bedah kosmétik
 Rambut
 Kuku
 Késang

Sumber rujukan 
 Skin, Wikipédia édisi basa Inggris (3 Méi 2006).

Organ sénsori
Dermatologi
Anatomi manusa
Kalifornia nyaéta salah sahiji nagara bagian Amérika Sarikat nu ayana di basisir kulon. Kalifornia ogé mangrupa nagara nu pendudukna panglobana di A.S.

Catetan jeung rujukan
Guano (tina basa Quechua 'wanu' ngaliwatan basa Spanyol) nujul ka tai manuk laut jeung kalong. Ajénna luhur pisan salaku gemuk (pupuk) atawa mesiu, sabab kandungan pospor jeung nitrogénna anu luhung. Superpospat nu dijieun tina guano dipaké pikeun aerial topdressing. Pikeun patani mah, tai manuk téh kawentar bisa ngaronjatkeun produksi pepelakanana. Taneuh nu kakurangan zat organik bisa jadi leuwih ngahasilkeun mun ditambahan ieu manur. Guano téh ngandung amonia, asam urat, asam pospat, asam oksalat, jeung asam karbonat, sarta garam taneuh. Lobana kandungan nitrat ogé ngajadikeun guano komoditas strategis; Perang Pasipik antara aliansi Péru-Bolivia jeung Cili utamana mah alatan tarékah Bolivia nu majeg pangusaha guano ti Cili.

Guano anu hadé ayana di wewengkon nu hujanna teu loba jeung iklim garing, sabab hujan bakal méakkeun kandungan nitratna. Guano dipanén di sababaraha pulo di Sagara Pasipik (misalna Kapuloan Chincha jeung Nauru) jeung sagara lianna (misalna Pulo Juan de Nova). Pulo-pulo ieu téh mangrupa imah pikeun koloni-koloni manuk laut salila mangabad-abad, nepi ka tambang guano di wewengkon éta digali nepi ka méteran jerona. Dina abad ka-19, Péru téh kawentar tina komoditas guano. Salah saurang lulugu dina manén guano nyaéta Benjamin Drake Van Wissen.

Di sapanjang basisir Péru, guano téh geus dipanén salila sababaraha abad lilana, dikokolakeun ku pausahaan swasta jeung pamaréntah. Produsén nu pangpentingna dina sajarah komoditas guano nyaéta Guanay Cormorant; kandungan nitrogénna leuwih euyeub batan guano ti manuk laut lianna. Spésiés produsén guano lianna nyaéta Pelikan Péru jeung Peruvian booby.

Baca ogé 
 Hukum Pulo Guano
 Tai

Tumbu kaluar 
 ProAbonos 
 Guano.com

Fisiologi sato
Métabolisme nitrogén
Pikeun ngaran kalawarta (tabloid) nu ngaranna sarua, mangga buka Galura

Dina dinamika cairan, galura (turbulence, turbulénsi) téh hartina cara aliran nu cirina mangrupa parobahan sipat nu kacow sarta stokastik, ngawengku difusi moméntum handap, konvéksi moméntum luhur, jeung variasi tekenan jeung kacepetan anu gancang dina rohangan jeung waktu. Aliran nu teu ngagalura disebutna aliran laminér.

Tumbu kaluar 
 Center for Turbulence Research, Universitas Stanford
 Journal of Turbulence, Institute of Physics
 artikel Scientific American 
 Air Turbulence Forecast

Aérodinamika
Tiamin atawa nu katelah ogé vitamin B1, mangrupa sanyawa teu warnaan kalawan rumus kimia C12H17N4OS. Tiamin leyur dina cai, teu leyur dina alkohol, sarta bakal ruksak mun dipanaskeun. Tiamin munggaran kapanggih ku Umetaro Suzuki di Jepang nalika nalungtik kumaha béas bisa ngubaran pasén Béribéri. Sanyawa ieu ku anjeunna dingaranan asam aberat.

Pancén biologis 

Tiamin piropospat (TPP) téh koénzim pikeun piruvat dehidrogénase, α-ketoglutarat dehidrogénase, jeung transketolase. Énzim nu dua ti payun boga pancén dina métabolisme karbohidrat, sedengkeun transketolase mah dina jalur pentosa pospat pikeun nyintésis NADPH jeung gula pentosa deoksiribosa jeung ribosa. TPP disintésis ku énzim tiamin piropospokinase, nu merlukeun tiamin bébas, magnésium, jeung adénosin tripospat.

Dina kasakit

Defisiénsi 
Kakurangan tiamin sistemik bisa ngabalukarkeun loba pisan masalah, kayaning neurodegenerasi, begung, dugi ka maotna. Kakurangan ieu bisa alatan kurang gizi, nuang katuangan nu euyeub ku tiaminase (lauk darat jeung kerang atah, papakuan) jeung/atawa katuangan nu euyeub ku faktor anti-tiamin (entéh, kopi) .

Gejala nu paling dipikawanoh alatan kakurangan tiamin, di antarana sindrom Wernicke-Korsakoff jeung béribéri, kasakit nu ogé ilahar narajang nu kacanduan alkohol.

Overdosis 
Nepi ka kiwari, kajadian overdosis tiamin téh alatan injéksi tiamin, nu ngabalukarkeun réaksi anapilaktik.

Kasakit genetik 
Kasakit genetik transpor tiamin mah jarang, tapi parna balukarna. Thiamine Responsive Megaloblastic Anemia with diabetes mellitus and sensorineural deafness (TRMA) téh kalainan autosomal resésif alatan mutasi dina gén SLC19A2, transporter tiamin nu afinitasna luhur. Pasén TRMA teu némbongkeun tanda kakurangan tiamin sistemik, nu nunjukkeun kaleuwihan sistim transpor tiamin. Papanggihan ieu ngagiring kana kapanggihna transporter tiamin nu afinitasna luhur anu kadua, SLC19A3.

Rujukan 
 Thiamine, Wikipédia édisi basa Inggris (5 Méi 2006).
 Linus Pauling Institute Micronutrient Information Center  - Thiamin

Amina
Pirimidin
Vitamin
Kuman atawa patogén hartina agén biologis nu ngabalukarkeun kasakit atawa panyakit ka inangna. 

Istilah ieu mindeng dipaké pikeun agén anu ngaruksak pisiologi normal sato atawa tutuwuhan multisélulér. Najan kitu, kuman bisa ogé nginféksi organisme sél tunggal ti sadaya karajaan biologis. Istilah patogén diturunkeun tina kecap Yunani παθογένεια, "datangna nyeri".

Aya sababaraha substrat jeung jalur panarajang kuman, nu utamana mah ngaliwatan udara/engapan; cai/katuangan, kontak kulit; kontak sato (véktor).

Awak manusa mibanda taméng alami pikeun ngalawan kuman, dina bentuk sistim imun jeung sababaraha baktéri nu aya dina awak manusa. Najan kitu, mun sistim imun atawa baktéri "alus" téa ruksak (misalna alatan kémoterapi, HIV, atawa antibiotik), baktéri patogénik nu tadina bisa katahan téh bisa narajang inangna. Kasus modél kieu disebutna inféksi oportunistik.

Rupa-rupa kuman 
Di handap ieu béréndélan sababaraha kuman, digolongkeun dumasar ciri strukturna, katut balukarna ka nu katarajang.

Baca ogé 
 Épidemiologi
 Kasakit tina katuangan
 Mikrobiologi

Rujukan 
 Pathogen, Wikipédia édisi basa Inggris

Mikrobiologi
Patologi
Tuberkulosis (ilahar disebut TBC atawa TB) téh panyakit inféksi alatan baktéri Mycobacterium tuberculosis, nu utamana narajang bayah (TB pulmonal), tapi bisa ogé narajang sistem saraf pusat (méningitis), sistim limfe, sistim sirkulasi (miliary tuberculosis), tulang, jeung sendi.

Tuberkulosis mangrupa salah sahiji panyakit inféksi pangbahayana. Laporan WHO taun 2004 nyebutkeun yén ieu panyakit téh narajang 14,6 juta urang di sakuliah dunya.. Dina sataunna, ieu baktéri narajang 9 juta jalma sarta nelasan 2 juta jiwa anu aya di nagara nu keur mekar. Di nagara-nagara maju, nu katarajang ieu panyakit téh biasana mah alatan sistem imunna anu lemah, utamana alatan ubar imunosuprésif atawa inféksi HIV.

Sabenerna mah, méh sapertilu manusa pangeusi dunya téh geus kainféksi baktéri TB, tapi nu terus gering mah ukur 10%. Nu ngéléhkeun TB téh ukur malaria, nu nelasan 2-3 juta jalma unggal taun.

Jenis tuberkulosis

Aktivitas baktéri 
Tuberkulosis dibagi jadi dua wanda, nyaéta: 

 TB Laten nyaéta mangrupa bentuk non-aktif tina ieu panyakit, ku sabab sistem kawedelab awakna bisa ngalawan bakteri TB. Jalma nu miboga TB laten moal ngarasakeun kasakit ieu salila TB laten teu jadi aktif, jeung deuih TB laten mah teu nular ka jalma anu lian.
 TB Aktif , TB Aktif karandapan waktu bakteri meunang ngalawan sistem kawedelan awak, nu tuluy ngabalukarkeun panyakit. Waktu bakteri ngainféksi bayah, TB aktif bisa gancang sumebar tépa ka batur.

Tempat Infeksi 
TB ogé bisa dibagi dumasar kana tempat inféksina. 
 TB Bayah, ieu mangrupa wanktu anu nuduhkeun bakteri kapanggih dina bayah. Hal éta ngabalukarkeun bahaya pikeun nu séjén sabab bisa nularkeun ieu panyakiy ka jalma séjénna ngaliwatan napas, batuk atawa ciduh. 
 TB Ekstra Bayah, lamun bakteri TB tumuwuh dina bagian nu séjén tina awak, ieu panyakif  babari sumebar kawas anu dialaman ka bayah.

Gejala jeung Diagnosis

Gejala 
Umumna baktéri tuberkulosis tumuwuh dina bayah manusa. Pasién anu kaserang ku tuberkulosis miboga gejala saperti batuk dina jangka waktu 3 minggu atawa leuwih, nyeri dada jeung reuhak anu ngandung getih.

Diagnosis 
Panyakit TB bisa didagnosis maké sababaraha metode atawa cara, diantarana kondisi sistem napas pasén, uji darah, sareng radiografi. Dina uji sistem napas pasén, pasén anu kaserang TB ngagaduhan napas anu ditandaan ku frémitus tur sora napas anu kadangu kasar. Pasén TB umumna miboga dominasi limfosit dina uji jumlah sél getih bodas. Diagnosis radiografi dipaké keur nwmpo kondisi bayah pasién alatan TB. Pasién TB miboga ciri khas nyaéta dina bagian lobus luhur atanapi ségmen superior lobus handap..

Rujukan 

 Tuberculosis, Wikipédia édisi basa Inggris (11 Méi 2006)

Panyakit inféksi
Panyakit baktérial
Pulmonologi
Panyakit
Elephantidae (bangsa gajah) téh kulawarga pachyderm, hiji-hijina sésa kulawarga dina ordo Proboscidea. Elephantidae ngawengku tilu spésiés nu hirup kénéh: Gajah Sabana Aprika (African Bush Elephant) jeung Gajah Leuweung Aprika (African Forest Elephant) (nu duanana katelah Gajah Aprika) sarta Gajah Asia (tadina katelah Gajah India). Spésiés lianna geus lastari dina panungtung yuga és, nu anggeus kira 10.000 taun ka tukang.

Gajah téh mamalia, sarta mangrupa sato darat pangbadagna nu aya kénéh. Mangsa reuneuh gajah lilana 22 bulan, panglilana ti antara sato darat. Ménél (anak gajah) nu kakara borojol beuratna rata-rata 120 kg, bisa hirup nepi ka 70 taun. Gajah pangbadagna nu kungsi kacatet/karékam kungsi kapanggih di Angola taun 1974, gajah jalu nu beuratna 12 ton. Nu pangleutikna, kira saukuran anak sapi atawa babi badag, kapanggih salaku fosil ti pulo Crete, nu hirup kira 5000-3000 MM.

Papanggihan di Cina nunjukkeun yén gajah téh ogé jadi mangsa manusa purba.

Rujukan 
 Elephant, Wikipédia édisi basa Inggris (11 Méi 2006).
 The Blindmen and the Elephant karya John Godfrey Saxe

Tumbu kaluar 

 Elephant: Wildlife summary from the African Wildlife Foundation
 EleAid - Asian elephant charity - facts, information and pictures
 Absolute elephant - general information
 How elephants communicate
 Elephant News - latest headlines about elephants
 Elephant Pictures & Information
 Srilal MiththapalaSri Lankan Elephants
 Tim Radford, "The elephant time forgot", The Guardian 2001-08-24, 1. Describes the discovery of the third species of elephant.
 C. Johnson, "Elephant trunks were once snorkels", News in Science 1999-05-11,
 Photo of Pinnewella Elephant Orphanage in Sri Lanka 
 Seek My Bowl on elephants as symbols 
 The elephant game.
 Elephant Reintroduction Foundation,The foundation is dedicated to a management system for rehabilitation of captive elephants and habitat preparation to ensure successful long-term sustainability after their return to the wild.
 Animal info 
 Srilal Miththapala, [http:/www.geocities.com/RainForest/8298], Sri Lankan Elephants
 List of easy-to-read articles about elephants
 Elephant photos and information
 African Elephant Database - for current info on African elephant distribution and numbers 
 Elephant Sanctuary Plettenberg Bay South Africa 
 Elephant Sanctuary, Howenwald, Tenn.
 Elephant Nature Park,Northern ThailandPark's Volunteer Site 
 African Elephant facts - Wild Animals Online encyclopedia-->

Elephantidae
Alam liar Aprika
Alam liar Asia
Sapédah téh tutumpakan manusa nu diboséh nu gilindingna aya dua, hiji di hareup jeung hiji di tukang. Sapédah mimiti dipikawanoh di Éropah, dina abad ka-19. Kiwari aya kira samilyar sapédah, dipaké pikeun alat angkutan, olahraga, jeung pelesir/hiburan. Bentuk jeung konfigurasi dasar sapédah kiwari aya robahna ti bentuk munggaran nu dijieun kira taun 1885. Sapédah kiwari mah unak-anikna leuwih loba, utamana ku beuki mekarna bahan modéren jeung rancangan anu dibantu komputer.

Rujukan

Tumbu kaluar 

 The World's Bicycle Conference:  Velo Mondial
 BikeForums.net (2005). BikeForums. Retrieved March 30, 2005.
 Brown, Sheldon (2005). Extensive online bicycle glossary.
 eHow, Inc. (2005).  How to Make Your Bike the Perfect Fit. Retrieved March 30, 2005.
 European Cyclists' Federation
 Exploratorium (2004). Science of Cycling: Human Power. Retrieved March 30, 2005.
 Bicycle Conference Asia: Sport Bike
 Freerideforums.net (2006).Freerideforums 
 Hudson, William (2003). Myths and Milestones in Bicycle Evolution. Retrieved March 30, 2005.
 Jelsoft Enterprises Ltd. (2005). CyclingForum.org. Retrieved March 30, 2005.
 Jones, David E. H. (1970). The Stability of the Bicycle. Scanned in copy for download for personal use.
 Townsend, Andy (2005).  Motorcycle Stability and Steering . Rider Education of New Jersey, Inc. Retrieved March 30, 2005.

Angkutan darat
Angkutan teu maké mesin
Samagaha atawa Gerhana Panonpoé téh kajadian katutupna cahya Panonpoé ka Marcapada alatan kahalangan Bulan.

Tumbu kaluar

Umum 
 NASA's Eclipse Home Page, Fred Espenak
 Solar Eclipse Resources
 Detailed eclipse explanations and predictions, Hermit Eclipse
 Prof. Druckmüller's eclipse photography site
 World Atlas of Solar Eclipse Paths, F. Espenak
 Animated maps of present and past eclipses all over the world (ShadowandSubstance.com)
 Total Solar Eclipse, Bibliotheca Alexandrina
 Pictures of the 2005-04-08 eclipse 
 March 29th 2006: Solar Eclipse Visualizations, P. Hemmingsson (Sciss AB)
 Solar Eclipse March 29 2006: All you need to know! 
 Antalya: Preparations made in Antalya, Turkey, for expected visits by 29 March 2006 solar eclipse observers

Kasalametan panon 
 Eye Safety During Solar Eclipses, F. Espenak (NASA Goddard Space Flight Center)
 How to Watch a Partial Solar Eclipse Safely, A. M. MacRobert (Sky & Telescope magazine)
 UK hospitals assess eye damage after solar eclipse, British Medical Journal, 21 Agustus 1999, kaca 319–469

Samagaha
Panonpoé
Surya Mandala
Machu Picchu (Quechua Machu Pikchu, Gunung Buhun, kadang disebut "Dayeuh Ingka nu Leungit", Lost City of the Incas) téh ruruntuk Inca pra-Columbus nu perenahna aya di puhu gunung anu luhurna kira 2,350 m, luhureun lembah Urubamba, Péru, kira 70 km kalér-kuloneun Cusco. Situs ieu mimiti kawentar ka sakuliah dunya nalika ahli arkéologi ti Yale, Hiram Bingham, ngagali deui ieu situs taun 1911, sarta nulis buku ngeunaan papanggihanana ieu. Kiwari, Péru keur narékahan tina jihat hukum sangkan titinggal/artéfak nu dibawa ku Bingham bisa dibalikkeun deui. Ti taun 1983, ieu situs diaku salaku Situs Warisan Dunya UNESCO.

Sajarah 
Sigana mah situs ieu téh titinggal Karajaan Ingka nu pangweuteuhna. Numutkeun panalungtikan, kota ieu mimiti diwangun ku Sapa Inca Pachacuti, kira taun 1440, nepi ka talukna Péru ka Spanyol taun 1532. Bukti arkéologis (katut laporan/naskah kolonial) nunjukkeun yén Machu Picchu téh lain kota biasa, tapi mangrupa pangreureuhan/paniisan para ménak Ingka (sarupa jeung Paniisan Romawi). Di ieu situs aya karaton jeung candi sesembahan Ingka sabudeureun palataran, sarta wangunan lianna salaku wangunan pangrojong. Kota ieu bisa dieusi ku paling loba 750 jalma sakaligus, tapi mun keur teu dianjangan ku para ménak mah pangeusina téh ukur saeutik.

Baca ogé 
 Cusco
 Sacsayhuamán
 Ollantaytambo
 Situs Gunung Padang

Rujukan

Tumbu kaluar 

 {{gutenberg|no=10772|name=Inca Land: Explorations in the Highlands of Peru karya Hiram Bingham'}}
 QuickTime Virtual Tour of Machu Picchu and Peru from destination360.com.
 Machu Picchu & Inca info
 Machu Picchu on National Geographic
 Inca Show Pits Yale Against Peru (The NY Times, February 2006)
 Machu Picchu on the Web  (directory).
 "Rediscovering Machu Picchu"  by Bruce Fellman, Yale Alumni Magazine (December 2002).
 Machu Picchu, "Lost City of the Incas" by Antonio Gutierrez from Géometry Step by Step from the Land of the Incas.
 Field Museum exhibit website  Chicago. Oct. 15, 2004 - Feb 13, 2005.
 Map of Machu Picchu
 Machu Picchu on Google Maps.
  A pictorial guide to Machu Picchu .
 Machu Pichu Sanctuary Lodge hotel homepage .
 Machu Picchu travel guide.

 Rujukan 
 Machu Picchu'', Wikipédia édisi basa Inggris (15 Méi 2006), dumasar kana artikel ieu dina Wikipédia basa Spanyol nu diaksés 8 Agustus 2005.
 Machu Picchu. YouTube

Sumber gambar 
 Gambar-gambar dina artikel ieu disalin ti PromPerú

Koordinat: 

Situs arkéologi di Péru
Inca
Situs Warisan Dunya
Riboflavin atawa vitamin B2 mangrupa vitamin B-kompléks nu leyur-cai. Dina jero awak, riboflavin utamana aya salaku bagian integral koénzim, flavin adénin dinukléotida (FAD) jeung flavin mononukléotida (FMN). Koénzim nu diturunkeun ti riboflavin biasa disebut flavin, sedengkeun énzim nu maké koénzim flavin disebut flavoprotéin.

Guna

Réaksi réduksi-oksidasi (rédoks)
Organisme hirup ngahasilkeun énérgi téh lolobana tina réaksi rédoks, nyaéta prosés anu ngawengku transfer éléktron. Koénzim flavin aub dina réaksi rédoks sababaraha jalur métabolik. Flavin penting pisan dina métabolisme karbohidrat, lemak, jeung protéin. FAD mangrupa bagian tina ranté transpor éléktron (réspirasi), puseurna produksi énérgi. Patali jeung sitokrom P-450, flavin ogé aub dina métabolisme obat jeung toksin.

Sumber rujukan
Riboflavin, ditulis ku Jane Higdon ti Institut Linus Pauling, Universitas Nagara Bagian Orégon (salinan ping 23 Méi 2006).

Vitamin
Biotin, ogé katelah vitamin H atawa B7 jeung C10H16N2O3S (Biotin; Koénzim R, Biopeiderm), mangrupa vitamin B-kompléks leyur-cai nu diwangun ku hiji cingcin uréido (tétrahidroimidizalon) nu ngahiji jeung cingcin tétrahidrotiopén.

Biokimia 
Biotin téh hiji kofaktor nu pancénna dina transfer karbon dioksida di sababaraha énzim karboksilase:
 Karboksilase asétil-KoA
 Karboksilase métilkrotonil-KoA
 Karboksilase propionil-KoA
 Karboksilase piruvat

Napelna biotin kana rupa-rupa protéin, disebutna biotinilasi, mangrupa prosés penting dina transkripsi jeung réplikasi DNA.

Biotin ngabeungkeut protéin tétramér stréptavidin, kalawan konstanta disosiasi Kd dina orde 10−14 mol/L. Watek ieu mindeng dipaké dina rupa-rupa larapan biotéhnologi.

Rujukan 
 Biotin, Wikipédia édisi basa Inggris (23 Méi 2006).
 The biotin-streptavidin interaction can be reversibly broken using water at elevated temperatures, Holmberg, A. spk. 2005. Electrophoresis. 26 (3): 501-510.
 Article on Biotin deficiency karya Dr. Howard R Sloan

Baca ogé 
 Biotinilasi

Tumbu kaluar 
 Biotin - Biocytin (Brewer's YeastBiotin Complex)
 Oregon State University

Vitamin
Sanyawa organosulfur
Bénzéna atawa bénzén, ogé katelah C6H6, PhH jeung bénzol mangrupa sanyawa organik nu wujudna cair teu warnaan, gampang kaduruk, sarta seungit kaambeuna. Bénzéna téh karsinogén, sahingga geus teu dipaké salaku aditif pikeun béngsin. Bénzéna kaasup salah sahiji pangleyur industri penting sarta bahan baku pikeun produksi ubar, plastik, karét sintétik, jeung pewarna. Bénzéna téh aya dina minyak bumi, tapi pikeun kaperluan industri mah sok disintésis tina sanyawaan séjén nu aya dina minyak bumi.

Sajarah 
Bénzéna kapanggih taun 1825 ku élmuwan Inggris Michael Faraday, nu ngisolasi tina gas minyak sarta dingaranan bicarburet of hydrogen. Taun 1833, kimiawan Jérman Eilhard Mitscherlich mroduksi ieu sanyawa tina distilasi asam bénzoat jeung kapur. Ku Mitscherlich ieu sanyawaan dingaranan benzin. Taun 1845, kimiawan Inggris Charles Mansfield, nu digawé ka August Wilhelm von Hofmann, ngisolasi bénzéna tina coal tar. Opat taun salajengna, Mansfield mitambeyan produksi bénzéna skala industri, dumasar kana métode coal-tar.

Rujukan 
 Benzene, Wikipédia édisi basa Inggris (23 Méi 2006).
 Archibald Scott Couper, On a New Chemical Theory, Philosophical Magazine 16, 104-116 (1858)
 Josef Loschmidt, Chemische Studien I, Carl Gerold's Sohn, Vienna (1861),
 Josef Loschmidt, Chemische Studien I, Aldrich Chemical Co, Milwaukee (1989), catalog no. Z-18576-0, and (1913) catalog no. Z-18577-9
 Kathleen Lonsdale, "The Structure of the Benzene Ring in Hexamethylbenzene," Proceedings of the Royal Society 123A: 494 (1929).
 Kathleen Lonsdale, "An X-Ray Analysis of the Structure of Hexachlorobenzene, Using the Fourier Method," Proceedings of the Royal Society 133A: 536 (1931).

Tumbu kaluar 
 ATSDR - Case Studies in Environmental Medicine: Benzene Toxicity
 Benzene 
 Benzene Material Safety Data Sheet
 International Chemical Safety Card 0015
 National Pollutant Inventory - Benzene
 NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards
 IARC Monograph: "Benzene" 
 
 
 Computational Chemistry Wiki
 Couper and Carbon bonds
 Dept. of Health and Human Services: TR-289: Toxicology and Carcinogenesis Studies of Benzene
 Kekule, Couper and dreams of Benzene
 Loschmidt's Benzene structure 
 Kekulés Traum (impian Kekulé, dina basa Jérman)
 video podcast (Ceramah Sir john Cadogan taun 1991)

Hidrokarbon aromatik
Kloroplas téh organél nu aya dina sél tutuwuhan jeung ganggang eukariot nu bisa ngayakeun potosintésis. Kloroplas nyerep énérgi cahya ti panonpoé pikeun ngahasilkeun énérgi bébas nu diteundeun dina ATP jeung NADPH dina prosés potosintésis.

Asal-usul 
Kloroplas mangrupa salah sahiji bentuk plastid, sarta sacara umum dianggap 'turunan' sianobaktéri éndosimbiotik. Dina lebah dieu, kloroplas téh sarimbag jeung mitokondria, tapi kloroplas mah ukur aya di tutuwuhan jeung protista. Dua organél ieu dikubeng ku dua lapis pinding nu dipisahkeun ku rohangan antarmémbran boga DNA sorangan nu aub dina métabolisme énérgi, sartaboga rétikulasi (krista) nu ngeusi rohangan jero.

Dina tutuwuhan héjo, kloroplas téh dikubeng ku dua mémbran lipid ganda. Kiwari, mémbran jero dianggap patali jeung mémbran luar sianobaktéri karuhunna. Génom kloroplas lajeng ngurangan dibanding jeung sianobaktéri nu hirup bébas, tapi sésa nu aya écés nunjukkeun kasaruaanana. Gén-gén anu leungit téh lolobana pindah, disandikeun di génom inti inangna.

Penting kauninga ogé, yén dina sababaraha ganggang (kayaning heterokont jeung protista lianna kawas Euglenozoa jeung Cercozoa), kloroplas téh siga nu tumuwuh ngaliwatan kajadian éndosimbiosis sekundér, nalika sél eukariot 'ngalegleg' sél eukariot kadua nu ngandung kloroplas, sahingga ngabentuk kloroplas nu dibungkus ku tilu atawa opat lapis mémbran. Dina sababaraha kajadian, éndosimbion sekundér ieu dilegleg deui ku eukariot lianna, sahingga ngabentuk éndosimbion tersiér.

Struktur 
Kloroplas téh bentukna buleud gepéng nu diaméterna 2-10 mikrométer, sedengkeun kandelna 1 mikrométer. Kloroplas boga dua lapis mémbran nu disebut mémbran luar jeung jero. Dua mémbran ieu dipisahkeun ku rohangan antarmémbran.

Cairan dinajero kloroplas disebut stroma, sarupa jeung sitoplasma baktéri, sarta ngandung DNA sirkulér leutik nu jeung ribosom, najan lolobana protéinna mah disandi ku gén nu aya di inti, nu produk protéinna diangkut ka jero kloroplas.

Stroma téh pinuh ku tumpukan tilakoid, sub-organél tempat potosintésis nu sabenerna. Tilakoid ieu bentukna buleud gepéng, nu jerona rohangan kosong nu disebut rohangan tilakoid atawa lumén. Tilakoid ieu disusun numpuk, sarta sasusunan tilakoid disebutna granum. Réaksi potosintésis lumangsung dina mémbran tilakoid, sarta, sarupa jeung dina mitokondria, ngawengku aliran biosintésis antarmémbran.

Baca ogé 
 Mémbran kloroplas
 Mémbran jero
 Mémbran luar
 Daur Calvin

Sumber rujukan 
 Chloroplast, Wikipédia édisi basa Inggris (2 Juni 2006)

Tumbu kaluar 
 Chloroplasts  jeung Photosynthesis: The Role of Light  ti Kimball's Biology Pages 
 Chloroplast, Botany
 Use of chloroplast DNA in studying plant phylogeny and evolution

Organél
Potosintésis
Maung  (Ing. big cat) nujul kana ucing badag nu liar di Amérika, Aprika, Asia, jeung Éropah; Australia jeung Antartika mah teu boga spésiés ucing pituin.

Najan awakna jauh leuwih badag batan ucing, paripolah maung jeung struktur/dedeganana mah méh baé sarua. Sakabéh bangsa ucing watekna karnivora sarta pinter pisan moro.

Watesan maung ukur ngawengku opat spésiés Panthera: singa, lodaya, maung totol (kaasup maung kumbang), sarta jaguar. Anggota genus ieu bisa ngagaur, sedengkeun bangsa ucing nu lianna mah henteu. Ku kituna, kabisa ngagaur téh kadang dianggap ciri pangbéda pikeun golongan maung. Spésiés genus Panthera lianna, citah, maung salju, jeung puma, nu jaluna bisa nepi ka 70 kg atawa leuwih saeutik, mindeng ogé digolongkeun kana maung.

Sababaraha jenis ucing, misalna ling Eurasia, beuratna ukur 25 kiloan, leuwih beurat batan ucing inguan, tapi teu dianggap kaasup maung.

Spésiés

Genus Panthera:
 Lodaya, Panthera tigris (Asia) 
 Singa, Panthera leo (Aprika, Leuweung Gir di India; ogé di Éropa tenggara jeung Tatar Arab jaman baheula)
 Jaguar, Panthera onca (Amérika, ti Méksiko nepi ka Argéntina kalér)
 Maung totol, Panthera pardus (Asia jeung Aprika)

"Maung" lianna:
 Citah (cheetah), Acinonyx jubatus (Aprika)
 Puma, Puma concolor (Amérika Kalér jeung Kidul)
 Maung salju (snow leopard), Uncia uncia (pagunungan Asia Tengah)
 Clouded Leopard, Neofelis nebulosa (Asia Tenggara)

Hibrid:
 Tigon (Lodaya jalu/Singa bikang)
 Liger (Singa jalu/Lodaya bikang)
 Jagulep (Jaguar jalu/Maung tutul bikang)
 Lepjag (Maung totol jalu/Jaguar bikang)
 Singa Tutul Kongo (Congolese Spotted Lion) (Jagulep atawa Lepjag/Singa)
 Marozi (Singa jalu/Maung totol bikang)
 Leopon (Maung totol jalu/Singa bikang)
 pikeun hibrid séjénna, baca hibrid Panthera

Maung nu statusna can écés (spésiés anyar, suspésiés ti nu geus aya, atawa dongéng):
 Onza (Méksiko Pra-Kolumbus)

Méong (ucing sedeng):
 Genus Lynx:
 Ling Eurasia, Lynx lynx (Éropa jeung Asia)
 Bobcat, Lynx rufus (Amérika Kalér)
 Ling Kanada, Lynx canadensis (Amérika Kalér)
 Ling Iberia, Lynx pardinus (Éropa)
 Oselot, Leopardus pardalis (Méksiko, Amérika Tengah jeung Kidul, sarta Texas kulon-ngidul, AS)
 Karakal, Caracal caracal (Aprika)
 Serval, Leptailurus serval (Aprika)

Tumbu kaluar
Wikijunior Big Cats ti Wikipustaka
NatureFootage Big Cat pictures and video clips 
 How big are the Big Cats  - artikel di Big Cats Online nu ngawengku diagram babadingan awak sababaraha spésiés ucing.
 ARKive - images and movies of endangered big cats

Sumber rujukan
Big cat, Wikipédia édisi basa Inggris (7 Juni 2006)

Panthera
Dina biologi sél, organél téh salah sahiji struktur nu boga pancén husus sarta dibungkus ku mémbran, aya dina sitosol sél eukariot. Organél bisa ditalungtik ngagunakeunmikroskopi atawa fraksinasi sél.

Sababaraha organél nu kamungkinan asalna ti baktéri éndosimbion: 
 kloroplas
 plastid lianna, kayaning leukoplas, amiloplas, étioplas, élaioplas, rodoplas, jeung kromoplas.
 mitokondria

Organél nu lianna:
 akrosom
 awak Golgi
 cilium/flagellum
 glioksisom
 inti sél
 lisosom
 mélanosom
 mitosom
 myofibril
 nukléolus
 paréntésom
 peroksisom
 rétikulum éndoplasma
 ribosom
 séntriol
 vakuola
 vésikel

Struktur lianna nu patali:
 mémbran sél
 mikrotubul
 nukléosom
 sistim éndomémbran
 sitosol

Organél eukariot 
Eukariot mangrupa tipeu sél anu wangunanana paling pajeulit nu ditata dina rohangan-rohangan jeroan anu leuwih leutik nu dibungkus ku mémbran lipid. Organél-organél nu leuwih badag kayaning inti sél jeung vakuola bisa katempo ku mikroskop biasa (najan kadang perlu dibantu ku pewarna).

Henteu sakabéh sél eukariot miboga organél-organél nu kasebut di handap.

Baca ogé 

 Sél
 Téori éndosimbiotik

Sumber rujukan 
 Organelle, Wikipédia édisi basa Inggris (7 Juni 2006)
 Alberts, Bruce et al. (2002). The Molecular Biology of the Cell. Éd. ka-4. Garland Science. ISBN 0-8153-3218-1.
 Kerfeld, Cheryl A et al. Protein Structures Forming the Shell of Primitive Bacterial Organelles. Science 309: 936-938 (5 Agustus 2005) Pubmed.

Biologi sél
Skala Mercalli diciptakeun ku saurang ahli Itali nu ngaranna Giuseppe Mercalli. Skala Mercalli ieu dipaké pikeun ngukur kakuatan lini dumasar kana informasi ti jalma-jalma anu salamet tina lini sarta ngabandingkeun tingkat karuksakan anu ditimbulkeun ku éta lini. ku sabab éta, skala Mercalli ieu subyéktip pisan. Tapi anapon kitu, skala Mercalli ieu remen dipaké di tempat anu teu mibanda séismométer anu bisa ngukur kakuatan lini di tempat kajadian.

Skala Mercalli :
 Teu karasa
 Karasa ku jelema anu aya di wangunan luhur
 Siga aya kareta beurat nu ngaliwat
 Siga aya barang beurat anu nabrak imah, barang-barang anu ngagantung oyag
 Dirasakeun di luar imah, hiasan nu ngagantung di tembok obah, barang laleutik dina rak ragrag
 Karasa ku sakabéh jelema, tembok imah ruksak
 Pager tembok rempag, jalma-jalma teu bisa nangtung atawa leumpang
 Wangunan nu teu kuat bakal ruksak
 Wangunan nu teu kuat bakal ruksak tekuk
 Sasak ruksak, sakapeung aya longsor
 Rel kareta api ruksak
 kabéh wangunan pisik ancur

Séismologi
Lini
Pulo Jawa, pulo panggegekna di Indonésia.
 Urang Jawa, séké sélér nu asalna ti pulo Jawa bagian wétan).
 Laut Jawa, laut kaléreun pulo Jawa, diapit ku Jawa jeung Kalimantan.
Istilah Amparan Sunda (paparan Sunda, Sundaland) nujul ka wewengkon biogéografis Asia Tenggara nu ngawengku Tanjung Malaya jeung kapuloan Sunda Gedé. Di beulah wétan, Amparan Sunda téh diwatesan ku Garis Wallace, nu diwanohkeun ku Alfred Russel Wallace, nu nandaan wates wétan sasatoan (fauna) mamalia tatar Asia, sarta wates ékozona Australasia jeung Indomalaya. Kapuloan wétaneun Garis Wallace katelahna Wallacea.											

Kapuloan Amparan Sunda téh mangrupa tungtung buana Asia di beulah tenggara. Dina jaman és, beungeut laut téh leuwih handap sahingga sakabéh amparan Sunda masih mangrupa daratan. Ku kituna, pangeusi kapuloan Amparan Sunda mah sarua jeung mamalia Asia umumna, kayaning monyét, kera, lodaya, tapir, jeung badak. Garis Wallace nu ngawengku Selat Lombok antara Bali jeung Lombok, sarta Selat Makassar antara Kalimantan jeung Sulawesi, nandaan tungtung buana Asia, sahingga kapuloan Wallacéa mah misah ti Asia jeung Australia sarta Guinea Anyar.

Para ahli botani kadang ngahijikeun Amparan Sunda, Wallacéa, Pilipina, jeung Guinea Anyar dina propinsi paleuweungan (floristic province) Malésia, dumasar kamiripan flora/tutuwuhanana nu lolobana mah asalna ti Asia.

Baca ogé 
 Kapuloan Sunda
 Kapuloan Sunda Gedé
 Kapuloan Sunda Alit
 Gondéwa Sunda
 Australasia
 Oséania
 Sunderland

Sumber rujukan 
 Sundaland, Wikipédia édisi basa Inggris (8 Juni 2006)

Tumbu kaluar 
 Conservation International: Sundaland

Pustaka pilihan ngeunaan sasatoan Kalimantan 
 Abdullah MT. 2003. Biogéography and variation of Cynopterus brachyotis in Southéast Asia. PhD thesis. The University of Queensland, St Lucia, Australia.
 Corbet, GB, Hill JE. 1992. The mammals of the Indomalayan region: a systematic review. Oxford University Press, Oxford. 
 Hall LS, Gordon G. Grigg, Craig Moritz, Besar Ketol, Isa Sait, Wahab Marni and M.T. Abdullah. 2004. Biogéography of fruit bats in Southéast Asia. Sarawak muséum Journal LX(81):191-284.
 Karim, C., A.A. Tuen and M.T. Abdullah. 2004. Mammals. Sarawak muséum Journal Special Issue No. 6. 80: 221—234.
 Mohd. Azlan J., Ibnu Maryanto, Agus P. Kartono and M.T. Abdullah. 2003 Diversity, Relative Abundance and Conservation of Chiropterans in Kayan Mentarang National Park, éast Kalimantan, Indonésia. Sarawak muséum Journal 79: 251-265.
 Hall LS, Richards GC, Abdullah MT. 2002. The bats of Niah National Park, Sarawak. Sarawak muséum Journal. 78: 255-282.
 Wilson DE, Reeder DM. 2005. Mammal species of the world. Smithsonian Institution Press, Washington DC.

Dicutat tina

Indomalaya
Turaés () (Megapomponia imperatoria) mangrupa tonggérét badag nu sumebar di Asia Tenggara. Turaés hirup di wewengkon iklim sedeng jeung tropis, kawentar ku sorana anu nongtoréng. Turaés bisa disebut spésiés tonggérét pangbadagna kalawan panjang hulu jeung saawak-awakna  jeung rubak jangjang .

Sumber rujukan

Tumbu kaluar 

 Annual Cicada Tibicen linnei - diagnostic large format photographs
 Annual Cicada Tibicen canicularis - large format diagnostic photos
 Cicada and forest mulch
 Cicadas pictures nembrakkeun fakta & gambar turaés katut paripolahna, daur hirup, jeung daharna.
 Cicada Mania ngabogaan warta, NLD, tumbu, gambar, jeung vidéo ngeunaan turaés.
 Audio files of the "songs" of some Cicadas from Florida.
 Cicada Life Cycle  loka nu ngadadarkeun daur hirup turaés kalawan lengkep.

Cicadidae
Virus imunodefisiénsi manusa anu katelah HIV (human immunodeficiency virus) mangrupa retrovirus nu utamana nginféksi bagian vital sistim imun manusa kayaning sél T CD4+, makropag, jeung sél déndritik. Ieu virus ogé, boh sacara langsung atawa henteu, ngancurkeun sél T CD4+. Ku sabab sél T CD4+ T dipikabutuh pikeun jalanna sistim imun, mun sél ieu geus diancurkeun ku HIV, sistim imun bakal tumpur, antukna ngabalukarkeun kasakit nu katelah AIDS.

Tumbu kaluar 
 POZ provides information and networking opportunities for the HIV community.
 AIDSmeds is a place to find complete and easy-to-read information on treating HIV & AIDS.
 HIV Medicine 2005, a medical textbook, >700 pages (free download)
 The Mechanism of HIV-1 Core Assembly: Insights from Three-Dimensional Reconstructions of Authentic Virions 
 AIDS.ORG: Educating - Raising HIV Awareness - Building Community
 Be the Generation - Information on HIV Vaccine Clinical Research in 20 American Cities 
 Capital Area Vaccine Effort
 AEGiS.org: AIDS Education Global Information System- Patient/clinician information & Historical news and treatment database
 AIDS/HIV Education 
 Watch an animated tutorial on the life cycle of HIV
 Continuing medical education about HIV for healthcare providers
 FightAIDS@Home 
 Everything you wanted to know about HIV and AIDS — Provided by New Scientist.
 Free HIV Images 
 HIV/AIDS Treatment Information Service 
 HIV/AIDS Education in Teacher Preparation Programs 
 HIV InSite 
 How Aids Works (with animation)
 Medecins Sans Frontieres/Doctors Without Borders HIV/AIDS Pages
 NIH/NIAD/DAIDS
 History of AIDS research at the NIH 
 "The Molecules of HIV" information resource 
 Unsafe Health Care and the HIV/AIDS Pandemic  2003
 HIV/AIDS: global trends, global funds and delivery bottlenecks
 UNAIDS document regarding three scenarios for HIV/AIDS in Africa for the year 2025 (Large PDF file)
 UNAIDS - Joint United Nations Programme on HIV/AIDS webpage
 Media Campaign: HIV leads to AIDS
 CSA54 - AIDS Cure News 
 The role of dendritic cells in HIV pathogenesis 
 HIV overview 
 video ofTreatment Update 2006 from the Conference on Retrovirus' 
 "The Age of Aids" March 30, 2006 Frontline

Warta AIDS 
 Nop. 2005 - Kamajuan dina panalungtikan vaksin HIV - Recorded interview with Prof. Robert Gallo (HIV researcher) 
 Jan. 2006 - Kabongkarna struktur 3D HIV - 3D map of AIDS causing virus revealed
 Méi 2006 - Asal-usul HIV 'kapanggih dina simpanse liar' — HIV origin 'found in wild chimps'

HIV/AIDS
Retrovirus