AksaraLLM/aksara-bahasa-daerah-v1 huggingface dataset:
Kalkal otek (Desmodium gangeticum) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka famili cang-kacangan (Fabaceae). È Kètab Ayurwèḍa, tombuwân arèya aropa'aghi sala sèttong tombuwân sè palèng èkaparlo.

Jhâjhârbâ'ân ropa 
Kalkal otek ngennèng tombu ghân samèter, ghlâghârrâ akaju è bungkèlla, biasana ètombui lu-bulu alos. Bhângon ḍâunna loncong tellor, sè lanjhângnga bisa tombu ghân 15cm. Kembhângnga abârna bungo bâk ngapotè. Bhutorra pèppè', tèpès, abilu' sè aèsse 6-8 bighi, bân alu-bulu kèya. Kalkal otek kappra ngembhâng bân abuwâ è bulân Agustus bân Novèmber.

Ghâḍhuwân kimia 
Tombuwân arèya aghâḍhu N-dimetiltriptamin, hypaphorin, hordenin, Caudicin, gangetin 3-H, gangetin, bân desmodin.

Panyalambherrân 
Kappra tombu è Afrika tropis, India, Cèna, Jeppang, Myanmar, Thailand, Kamboja, Laos, Vietnam, Malaysia, Indonesia, Flipina, bân Australia.

Paghuna'an 
Bâgiyân sè èghuna'aghi biasana ramo' otabâ sakabbhina tombuwân arèya.

Carana Aperghi

Namen belta 
Belta kennèng ètamen ḍâri bighi è bulân panamennan Maret ghân April. Bighina ètamen è polybag sè aèssè tana, beḍḍhi, bân ella èsaloy celaṭṭong. Bighi ghellâ' bhâkal akocambâ è arè ka 7-10. Samarèna arowa, belta kasebbhut ella bisa èyallè ka tana saellana 45-50 arè è polybag.

Maranta tana bân bhuṭok 
Tana sè ḍâgghi' ètamenna kodhu èlanḍu' kaḍâ', mon parlo èselghâ. Bhuṭok ra-kèra 10 ton/hèktar kodhu èsaloyaghi ka tana bâjâ namenna. Bhuṭok nitrogen bi' fosfor èberri' sabânnya' 20kg/hèktar bân 40kg/hèktar. Mon parlo kèya, tana kodhu èberri' kèya bhuṭok zinc 20kg/hèktar ènga' nitrogen.

Namen belta ka tana 
Belta sè ella akocambâ, kennèng èyallè ka tana sè ella èparanta. Mon kabâḍâ'ân hawa kerrèng, panamennan bisa èyambhâr ghân bulân Juli, otabâ bâjâ kabâḍâ'ân hawa bâk bâcca. Engghâna belta sè èparkèra'aghi cokop iyâ arèya 45 èkalè 45cm, sè artèna tana sè ella èparanta ghellâ' bisa ètamennè 50.000 belta è sahèktara tana.

Dhâddhi tamennan sella 
Tamennan kalkal otek arèya kennèng ètamen kadhibi' otabâ bi' tamennan sè laèn, misalla poplar sè nganḍengngè tombuna kalkal otek. Salaènna arowa, pao bân jhâmbhu cocok kèya ètamen bi' kalkal otek.

Sombher 

Totombuwân
Fabaceae
Kalkulus (Bhâsah Latin: calculus, artèna "bâto kènè'", ghâbây mitong) panèka cabang èlmo matematika sè mencakup bâtesan, toronan, integral, bân deret tak èngghâ. Kalkulus panèka èlmo sè mempelajari paobâan, sé dâmma geometri sè mempelajari bhângon bân aljabar sè mempelajari operasi bân penerapan untuk bellâ pabhârengan. Kalkulus aghâdhui aplikasi sè bhâbu dâlem bidang-bidang sains, ekonomi, bân teknik; sarta kèngèng ajâwab berbagai masalah sè ta' kèngèng èbellâaghi klabân aljabar elementer.

Sombher 

Èlmo
Kecamatan Kamal panèka sala sèttong kecamatan è Kabhupatèn Bhângkalan. Loas kecamatan panèka 41,40 Km² kalaban 10 disa bân 48 dusun. Penduduk kecamatan Kamal bada 44.897 jiwa otaba 10.827 KK (2007), kapadatan 1.027 oreng per Km² bân tengkat partombuwan penduduk 3% sabban taon.

Pemerentahan 
Disa-disa è kecamatan Kamal enggi panèka:
 Tajungan
 Gili Barat
 Banyuajuh
 Kamal
 Tanjungjati
 Kebun
 Gili Timur
 Gili Anyar
 Telang
 Pandabah

Referensi 

Kabhupatèn Bhângkalan
Kamonèng (Murraya paniculata) iyâ arèya tombuwân sè alebbhu ka dâlem famili Rutaceae. Tombuwân sè ghi' safamili bi' dâun kari arèya andi' nyama lokal antara laèn kemuning (Jhâbâ), kamuning (Sunda), kajeni, kemuning, kemoning (Bhâli), kemiuning (Sumba), kamuni (Mbojo) bân èn-laènna.

Jhâjhârbâ'ân ropa 
Tèngghina sampè' 1,8-12m. Ranca'na sè ella towa abârna potè bâk bu-abu ka bu-abu bâk konèng. Bhângon ḍâunna loncong tellor, sèrèng ḍâunna rata, dhinèng bhungkèl ḍâunna abunter. Kembhângnga metto dhuli kalèncapan ranca'na, abârna potè, bâuna seddhâ'.

Panyalamberrân 
Kamonèng nyalambher è naghârâ Cèna, Taiwan, Bhutan, Kamboja, India, Indonesia, Jeppang (Kapolowan Ryukyu), Indonesia, Laos, Malaysia, Myanmar, Nepal, New Guinea, Pakistan, Philippines, Sri Lanka, Thailand, Vietnam; Australia, bân Kapolowan Pasifik Bârâ' Lao'.

Sombher 

Totombuwân
Rutaceae
Kangkong (Ipomoea aquatica Forsk.) iyâ arèya tombuwân sè èkaghângan bân satèya molaè ètamen. Kangkong bânnya' èjhuwâl è sar-pasar. Tombuwân bisa ètemmowè è Asia bân sangghup tombu è è kennengan sè rembeng.

Totombuwân
Convolvulaceae
Kanigaran panèka nyamah kelurahan è wilayah Kecamatan Kanigaran, Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.

Geografi
Kanigaran panèka nyamah kecamatan è Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.

Geografi
Kapo (Ceiba pentandra) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka famili Malvaceae. Kapo arèya sokkla ḍâri Amèrika Lao' bâgiyân ḍâjâ, Amèrika Tengnga, bân Karibia. Mon varitas C. pentandra var. guineensis sokkla ḍâri Afrika bâgiyân bârâ'. Kapo èkocaâ' kèya kapok (Inggris, Malaysia); kapuk (Inḍonesia); kau-kau (Bugis); buboi, balios (Tagalog) bân èn-laènna.

Jhâjhârbâ'ân ropa 
Bhungkana kapo arèya rajâ, tombuna taonan, kaoncara polana serrat buwâna. Tèngghina kappra ghân 30-40m tapè varitas caribaea ngennèng tombu sampè' 70m.

Panyalambherrân 
Kapo sokkla ḍâri Amèrika tropis. Panyalambherrân èmolaè ra-kèra taon 1500. Makkè ella èjhârbâ'aghi tamennan dhuli lowar Afrika, tapè taḍâ' bhuktè sè ètemmowaghi. Bâḍâ bhuktè ekologi, botani, bân sitologi jhâ' kapo arèya sokkla tombuwân Afrika bâgiyân bârâ' bân tengnga. Carana bhungka kapo nyalambherri Saghârâ Atlantik arèya ghi' ta' ngennèng ècarèta'aghi, tapè buwâna ngennèng ngambâng bân èlanyo' aèng saghârâ. Èkoca'aghi jhâ' bhungkana kapo èperghi è Afrika Bârâi', lajhu nyalambher ka Afrika Tèmor bân Asia. Satèya ètamen è naghârâ tropis, otamana è naghârâ Asia Tèmor Lao', akadhi Thailand bân Inḍonesia.

Sombher 

Totombuwân
Malvaceae
Karabisto otabâ kalabisto (Chrysopogon zizanoides) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Poaceae. Tamennan arèya tombu taonan, artèna bisa tombu è osom apa bhâi aliyas ta' kennal osom. Tamennan arèya kalonta polana pangasèl om-ro'oman.

Ramo'na èpakerrèng pas èpadhâddhi paro'om lomarè sè èssèna kalambhi otabâ bhârâng penteng laènna, misalla kerrès bân bhâtèk. Bâu ro'om arèya èasèlaghi dâri bagiân ramo'na.

Tamennan arèya tamaso' ka komoditas dhâghâng kènè', makkè ella bânnya' èghunaaghi minnya'na è industri om-ro'oman.

Totombuwân
Poaceae
Karangpilang panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.

Geografi
Kareng Lor panèka nyamah kelurahan è wilayah Kecamatan Kedopok, Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.

Geografi
Karotong (Graptophyllum pictum) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka dâlem famili Acanthaceae. Karotong biasana ètamen è pakarangan roma ghâbây tamennan èyas. Tombuwân arèya asalla dâri Papua Nugini bân Polinesia.

Totombuwân
Acanthaceae
Kastorè (Abelmoschus moschatus) iyâ arèya tombuwân sè alebbhu ka famili Malvaceae. Kastorè arèya kalonta kalabân polana ngasèlaghi mènnya' kastorè.

Nyama lokal 
Kastorè bânnya' sebbhutenna, misalla kakapasan, kaworo, regula, rewulow, waron, bân bukal. Bhidhâ bi' è Sumatera, kastorè èkoca' gandapura.

Totombuwân
Malvaceae
Kasèmbhu'ân (Paederia foetida) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Rubiceae. Asalla tombuwân arèya ḍâri Asia tropis sè ella èpakennal ka Mascareses, Melanesia, Polinesia, bân Kapoloan Hawaii. Tombuwân arèya anḍi' bâu sè bâceng, akadhi bâuna kento'. Mangkana è bhâsa Indonesia èkoca' daun kentut.

Jhâjhârbâ'ân ropa

Ghlâghâr 
Kasèmbhu'ân arèya tombuwân taonan, bâk akaju, nalar, sè tombuna asanglè' ka attas bân nalar kèya ka tana. Ghlâghârrâ abârna bhiru ngoḍâ, rampèng, bhuleddhâ < 5mm, lanjhângnga bisa ghân 7-10m, sè terkaḍhâng ètombui lu-bulu alos. Nalarra kasèmbhu'ân arèya asanglè' ka tombuwân laèn otabâ ka ghlâghârrâ sè ella tombu è osom sabelluna. Ghlâghâr sè nalar è attas tana kappra tombu ramo'.

Ḍâun 
Ḍhep-adhebbhân, ropana akanta laddhing, konco' ḍâunna lancèp, 3-14cm lanjhângnga, 2-5 cm lèbârrâ, bhungkèl ḍâun abunter. Kebbhâng attasa abârna bhiru sampè' bhiru towa, bâḍâ lu-buluna sè bâk tajhem, sè ta' ètengalè mata. Kebbhâng bâbâna abârna lebbi olay.

Panyalambherrân 
Sokklana, kasèmbhu'ân nyalambher è naghârâ sè aiklim tropis bân parappa' è Asia Tèmor bân Asia Tèmor Lao', tamaso' kèya Jeppang bi' Taiwan, India, Cèna, Hong Kong, Macau, Bangladesh, Bhutan, Kamboja, Laos, Myanmar, Thailand, Vietnam, Filipina, Malaysia, Singapura, bân Indonesia.

Paghuna'an 
Kasèmbhu'ân arèya sala sèttong tombuwân sè ta' ètamen aliyas èpolong terkas ḍâri kennengngenna. Makkè ḍâ'iyâ è pan-brâmpan naghârâ èperghi kèya, misalla parcoba'an è naghârâ bâgiyân Assam è India arowa namen kasèmbhu'ân bi' nyèor.

Salaèn arowa, kasèmbhu'ân ella kalonta abit ghâbây tombuwân obhât bân ghângan. Ḍâunna èkaghângan, bisa matta bisa èyola. Ngella ḍâunna kasèmbhu'ân ngennèng maèlang bâunna sè ta' seḍḍhâ', otabâ ngennèng kèya èsèram lajhu èperres sampè' èlop. Essopa kasèmbhu'ân kennèng jhughân mon nambhâi orèng sakè'. Mènorot pangobhâdhân konana, kasèmbhu'ân kappra èghuna'aghi ghâbây nambhâi arthritis rheumatoid, radang, ngèngè'an, bân mènjhen.

Sombher 

Totombuwân
Rubiaceae
Katongghing (Telosma cordata) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka famili Apocynaceae. Katongghing arèya tombuwân sokkla ḍâri Cèna bân Indocèna. Tombuwân arèya salaènna tombu aghâl tapè ètamen kèya.

Totombuwân
Apocynaceae
Katès (Carica papaya) panèka tombuwân sè asalla ḍâri Meksiko bâgiyân lao' bân ḍâjâ ḍâri Amerika Lao'. Tombuwan arèya bâjârina nyalambher ka man-ḍimman bân bânnya' ètamen è sadhâjâ tana tropis ghâbây èkala' buwâna. C. papaya panèka tong-sèttongnga spesies è ḍâlem genus Carica. Nyama pepaya , è bhâsa Indonesia èkala' ḍâri bhâsa Belândhâ, "papaja", sè asal ḍâri nyama bhâsa Arawak, "papaya". Neng è bhâsa Jhâbâ èsebbhut "katès", dhinèng è bhâsa Sunda "gedang".

Totombuwân
Caricaceae
Kadhelli (Glycine max) iyâ arèya sala sèttong tamenan sè dhâddhi bahan dhâsar bânnya' kakanan Asiya Tèmor mènangka kècap, tahu, bân tèmpè. Mènorot panèngghâlân arkèyologi, tamenan arèya ella ètamen sajjhek 3.500 taon abiddhâ.

Kadhelli aropaaghi sombher protèin nabati bân minnya'. Naghârâ pangasèl kadhelli otama è dhunnya iyâ arèya Amèrika Serikat makkè kadhelli ghi' bhuru ètamen manossa è lowar Asiya samarèna 1910.

Totombuwân
Fabaceae
Kebonsari Kulon panèka nyamah kelurahan è wilayah Kecamatan Kanigaran, Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.

Geografi
Kebonsari Wetan panèka nyamah kelurahan è wilayah Kecamatan Kanigaran, Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.

Geografi
Kedopok panèka nyama kelurahan è wilayah Kecamatan Kedopok, Kottha Probolinggo, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.

Geografi
Kedopok panèka nyamah kecamatan è Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.

Geografi
Kedung Asem panèka nyamah Kelurahan è wilayah Kecamatan Wonoasih, Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.

Geografi
Kedung Galeng panèka nyamah Kelurahan è wilayah Kecamatan Wonoasih, Kottah Probolinggo, Provinsi Jhâbâh Dhimor, Indonesia.

Geografi
Kencor (Kaempferia galanga L.) iyâ arèya sala sètttong tombuwân sè tamaso' ka dâlem famili Zingiberaceae. Tombuwân arèya aghandu' minnya' atsiri bân alkaloid sè èmanfaataghi ghâbây stimulan. Nyama bhâsâ Indonesiana arèya  'kencur'.

Totombuwân
Zingiberaceae
Kenitu (Chrysophyllum cainito) iyâ arèya wâ'-buwâ'ân dâri famili Sapotaceae. Dhâghing buwâna abârna potè, bighina abârna celleng agilap. Tombuwân arèya rassana manis, mangkana èkasennengè rèng-orèng. 

Totombuwân
Sapotaceae
Kenjeran panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.

Geografi
Kerrabhân sapè aropa'aghi sèttong istilah kaangghuy nyebhut perlombaan addhuan sapè dari Polo Madhura, Jaba Temor. dalam perlombaan ka'dintoh, sapasang sape sè narek kaleles sè eaddhu tandessa buruna sape sareng pasangan-pasangan sape sè laen. jhauna addhuan kasebbhut rakera 100 meter bân bakto addhuan rakera sapolo detik sampe' samenit. Pansaponapan kottha è madhura mabada karapan sape è Bulan Agustus sareng September sabbhan taon, kalaban addhuan final è aherra bulan september otaba Oktober è è eks Kota Karesidenan, Pamekasan kaangghuy arebbhu' Piala Bergilir Presiden.
Bhudhâjâ
Kertasè (Rotheca serrata) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Lamiaceae. Kertasè ngennèng tombu sampè'3,5m tèngghina, anḍi' ghlâghâr bunter, bân kembhânngga abârna potè. Kertasè èkoca' kèya buangkudu (Batak Toba), tanjau handak (Lampung), senggugu (Melayu), singgugu (Sunda), bân senggugu (Jhâbâ Tengnga); senggugu (Inḍonesia).

Totombuwân
Lamiaceae
Ketapang panèka nyama kelurahan è wilayah Kecamatan Kademangan, Kotta Probolinggo, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.

Geografi
Keḍhâbung otaba ḍhâbung (Parkia javanica) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Fabaceae. Buwâna akanta pette, bighina abârna celleng bân ta' abâu. Buwâna bisa kèya èghâbây obhât. Keḍhâbung èkoca' kèya kedawung (Jhâbâ), kupang (Sabah), amarang (Palawan), bân èn-laènna.

Paghuna'an 
Bighi, kolè' kaju, bân ḍâunna keḍhâbung kappra èghuna'aghi ghâbây cem-macem kaghuna'an. Bighina èkakan kèya, anḍi' ro'om sè ta' paḍâ. Bighina kappra ghâbây nambhâi mènjhen. Kolè' kaju bân ḍâunna ghâbây nambhâi mèncrèt kèya. Kolè' buwâna ngasèllaghi bârna celleng otabâ sokklat, tapè ta' bânnya èyangghuy è pabrik.

Sombher 

Totombuwân
Fabaceae
Kirana Kejora (lahèr è Ngawi, Jhâbâ Tèmor, 2 Fèbruari 1972) panèka sala sèttong panolès asal Indonèsia.

Karjâ 
 Kepak Elang Merangkai Eidelweis (novel, 2006)
 Antologi Tunggal Cerpen & Puisi Selingkuh (2006)
 Antologi Tunggal Cerpen & Puisi Perempuan dan Daun (2007)
 Novel Elang (2009)
 Novel Querido (2011)
 Bintang Anak TUHAN (2011)
 Novel Air Mata Terakhir Bunda (2012) best seller dan diangkat ke film layar lebar
 Novel Ayah Menyayangi Tanpa Akhir (2013) best seller dan diangkat ke film layar lebar
 Novel Pencarian Cinta Terakhir (2013)
 Novel Kenang Langit (2014)
 Novel Kidung Cinta Sejati (2014)
 Novel Surga Kecil di Atas Awan (2015)
 Novel Rindu Terpisah di Raja Ampat (2015)
 Novel True Friendship (2015)
 Novel Senja di Langit Ceko (2016)
 Novel Surat Kecil dari Surga (2017)
 Novel Arjuna (2018)
 Novel Yorick (2018) best seller dan diangkat ke film layar lebar
 Novel Impian 1000 Pulau (2019) –novelisasi film

Panolès
Klabhet (Trigonella foenum-graecum) iyâ arèya tombuwân dâri famili Fabaceae. Dâunna èkaghâbây tambhâ, dhinèng bighina èmanfaataghi ghâbây palappa. Klabhet biasana èghunaaghi ghâbây palappana kare. 

Totombuwân
Fabaceae
Klèkè (Jatropha curcas L.) panèka tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Euphorbiaceae. Ombhut akaju rèya sè bânnya' ètemmowè è daerah tropis. Tombuwân arèya èkennal cè' tahanna kakerrèngan. Klèkè kabânnya'an èsettèk bhungkana. Maskè ella abit èkennal ghâbây bahan obhât bân racon, bâjâ riya klèkè èkaghâbây bahan bakar hayati ka mesin diesel polana kandungan minya' bighina. Sabelluna, kerabhât klèkè sè laèn iyâ arowa Ricinus communis ella èkaghâbây camporan pelumas lu-ghâllu.

Totombuwân
Euphorbiaceae
Klèmbâ' (Rheum officinale) iyâ arèya tombuwân sè ngasèlaghi bahan ghâbây obhât bân om-ro'om. Biasana ramo'na sè èmanfaataghi. Ramo'na èkaghâbây camporan "klembak menyan" bi' orèng Jhâbâ. 

Totombuwân
Polygonaceae
Kokon otabâ walèkokon (Schoutenia ovata) iyâ arèya ka'-bhungka'an kènè' sè tamaso' ka dâlem famili Malvaceae. Bhungkana kokon arèya bisa ètemmoè è alas tipe osoman sè tombu è Jhâbâ bân polo laèn è tèmorra. Walèkokon andi' nyama laèn harikukun (Sunda); lanji, walikukun (Jhâbâ), bân east indian wood (Inggris).

Totombuwân
Malvaceae
Kol-kolan (Melicope denhamii) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka dâlem famili Rutaceae. Tombuwân biasana tombu bisa tombu sampè ka katèngghiân 1.000 è attas paadâ'ân tasè'. È bhâsa Indonesia èkoca' ki sampang.

Totombuwân
Rutaceae
Kolek iyâ arèya la-ola sokkla ḍâri Inḍonesia, èkaghâbây dhuli gheḍḍhâng otabâ sabbhrâng longghâ sè èkolop bi' pathè bân ghulâ mèra. Kapprana kolek pèra' bâḍâ è bulân Pasa bhâi.
La-ola
Komangè (Ocimum × citriodorum) iyâ arèya tamenan sè dâunna segghut èkaghâbây lalap. Bâu dâunna tadâ' padâ, bân sakonnè' bânnya' akanta jherruk peccel. Dâun komangè arèya sala sèttong palappa mon aghâbâyâ pèpès. Biasana dâun komangè arèya mon èkalalap, segghut èkakan bi' tèmon, gobes, bân sambhel.

Totombuwân
Lamiaceae
Koncè (Boesenbergia rotunda) iyâ irèya tombuwân sè èkaghâbây palappa è dâlem massa'an Asia Tèmor Lao'. Salaènna èkaghâbây palappa, koncè kèya biasa èmanfaataghi ghâbây jhâmo. Ropa ombina bhidhâ polana tombuna loros ka dâlem tana.

Totombuwân
Zingiberaceae
Kondur (Benincasa hispida) iyâ arèya tombuwân sè tombuna nalar sè ètanem polana buwâna bisa èkakan bân èangghep mènangka ghângan.

Buwâna alos bân paadâ'ana abulu mon ghi' matta. Nalèka ella massa' buwâ panèka èlang buluna bân dhâddhi olo', bân bisa èsèmpen abit. Ropa buwâna bâdâ sè bunter bân bâdâ sè ngenjher, bisa sampè' 2 m. Makkè biasana èjual pas ghi' lanjhânga satenga sampè' 1 m. Buwâ panèka awwâla ètamen è Asia Tèmor Lao', tapè satèya ètanem kèya è Asia Tèmor bân Lao'.

Totombuwân
Cucurbitaceae
Kopi otabâ kobhi (Coffea sp.) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Rubiaceae. Kopi panèka sala sèttong komoḍitas è dhunnya sè ètamen lebbi ḍâri 50 naghârâ. Ḍuwâ varitas kopi sè ella kalonta iyâ arowa kopi robusta (Coffea canephora) bân kopi arabika (Coffea arabica).

Totombuwân
Rubiaceae
Koran (ḍâri bhâsa Bâlândhâ: krant, dâri bhâsa Perancis courant) otabâ sorat kabhâr iyâ arèya panerbi'ân sè dhammang bân ghâmpang èbuwâng, biasana ècèta' è dhlubâng abhândhâ sakonnè'. Dhlubâng arèya ekoca' dhlubâng koran, aèssè bhâr-kabhâr palèng anyar sabhârâng topik. Molaè dâri politik, kriminalitas, olahraga, bân salaènna. Koran biasana kiya aèssè karikatur, sè nyampolèaghi parkara sè èbahas. Bhârâng arèya bâdâ komik, TTS, bân hiburan laènna.

Bâdâ sorat kabhâr sè andi' topik samacem, misalla kabhâr politik, tana, industri, olahraga, seni, bân sè laènna.
Korma (bhâsa Arab تمر‎ Tamr; nyama Latèna Phoenix dactylifera) panèka tamenan lem-paleman (Arecaceae) è dâlem genus Phoenix, bighina kèngèng èkakan. Maskè asala ta' èkataoè polana ella sajjhek abit ètanem, èparkèraaghi taneman arèya asala dâri tana seddhi' Lompong Persia. Tèngghi bhungkana bisa atekka 15-25 m, tombu sabhungka otabâ nyelbhi' dâ' sèttong sistem paramo'an. Lanjhâng dâunna 3-5 m, klabân duri ka dhânang dâun bân andi' ra-kèra 150 selbhi dâun ngodâ. Lanjâng dâun ngodâna 30 cm bi' lèbâr 2 cm.

Totombuwân
Arecaceae
Korrie Layun Rampan (lahèr è Samarinda, Kalimantan Tèmor, 17 Agustus 1953 – wafat è 19 Novèmber 2015 ka omor 62 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân èditor Indonèsia.

Karjâ

Kompolan puisi 
 Matahari Pingsan di Ubun-Ubun (1974)
 Cermin Sang Waktu (sareng Gunoto Saparie, 1976)
 Sawan (1978)
 Suara Kesunyian (1981)
 Nyanyian Kekasih (1981)
 Undangan Sahabat Rohani (1991)

Kompolan carèta pandhâ' 
 Kekasih (1981) Ende: Nusa Indah
 Malam Putih (1983) Jakarta: Balai Pustaka
 Perjalanan Guru Sejarah (1983) Jakarta: Bahtera Jaya
 Matahari Makin Panjang (1986) Jakarta: Bahtera Jaya
 Perhiasan Bumi (1986) Jakarta: Bahtera Jaya
 Perhiasan Bulan (1988) Ende: Nusa Indah
 Perhiasan Matahari (1989) Jakarta: Bala Pustaka
 Ratapan (1989) Jakarta: Balai Pustaka
 Tak Alang Kepalang (1993) Jakarta: Balai Pustaka
 Rawa (2000)
 Perjalanan ke Negeri Damai (2003)
 Kayu Naga (2007)

Novèl anak 
 Pengembaraan Tonsa di Posa (1981)
 Nyanyian Tanah Air (1981)
 Lagu Rumpun Bambu (1983)
 Cuaca di atas Gunung dan Lembah (1985)

Novèl 
 Upacara (1978)
 Lingkaran Kabut (2000)
 Perawan (2000)
 Wanita di Jantung Jakarta (2000)
 Api, Asap, Awan (2002)
 Bunga (2002)

Kajian sastra 
 Puisi Indonesia Kini: Sebuah Perkenalan (1989)
 Cerita Pendek Indonesia Mutakhir: Sebuah Pembicaraan (1982)
 Kritik Sastra Indonesia Mutakhir (1982)
 Perjalanan Sastra Indonesia (1983)
 Suara Pancaran Sastra (1984)
 Wajah Sastra Indonesia (1984)
 Fungsi Sastra, Bahasa, dan Seni Budaya dalam Pembangunan Bangsa (1984)
 Kesusastraan Tanpa Kehadiran Sastra (1984)
 Puisi Indonesia Hari Ini: Sebuah Kritik (1985)
 Sajak-Sajak Rendra dan Angkatan 80 dalam SAstra Indonesia (1985)
 Aliran-Aliran Cerita Pendek (1995)
 Wanita Penyair Indonesia (1997)
 Leksikon Susastra Indonesia (2000)

Mènangka editor 
 Trisno Sumardjo: Pejuang Kesenian Indonesia (1985)
 Iwan Simatupang: Pembaharu Sastra Indonesia (1985)
 Nyanyian Ibadah (1985)
 Antologi Puisi Wanita Penyair Indonesia
 Matahari Sabana
 Angkatan 2000 dalam Sastra Indonesia
Bhujhângghâ
Korsè panèka sala sèttong parabhutan bengko sè biyasa èghunaaghi ghâbây kennengngan toju'. Umumma, korsè andi' 4 soko sè èghunaaghi ghâbây mèkol è attasa.

Dâlem kaodi'an manossa, korsè èghunaaghi ghâbây toju' longkang anggota bhâdhân otabâ mènangka mèkol longkang bhâdhân sè laèn. Korsè jhughâ bânnya' èghunaaghi dâlem kaodi'an sarèh-arèh è kantor, sakola, bengko bân èn-laèna, saèngghâ korsè aghâdhui manpaat sè bânnya' dâlem kaodi'an manossa.

Abâs kèya 

 Mèjâ
 Lomarè

Parabhut
Republik Korèa (bhâsah Korèa: Daehan Minguk [Hangul: 대한민국; Hanja: 大韓民國]; bhâsah Ènggris: Republic of Korea/ROK) otabâ biyasah èkennal mènangka Korèa Lao' panèka sabigghi' naghârâ è Asia Dhimor sè alebbhu longkang lao' Semenanjung Korèa, è lajân dâjâ, Republik Korèa bâtes Korèa dâjâ, è dimmah duwâ' aèttong mènangka sabigghi' naghârâ èngghâ taon 1948. Bahar konèng è lajân barat, Jeppang abâdâh è seberang bahar Jeppang (èsebbhut "bahar dhimor" sareng rèng-orèng Korèa) bân sellat Korèa abâdâh è longkang tengghârâh. Naghârâ arèya èkennal klabân nyamah Hanguk (한국; 韓國).
Naghârâ
Kabupaten Gorontalo arèya ibu kottana Provinsi Gorontalo, Polo Sulawesi bân kottha palèng rajâ è provinsi rowa. Ghungghung orèng è Kottha Gorontalo bâḍâ 210.882 orèng.

Kacamatan 
Kabhupatèn Pohuwato anḍi' sangang kacamatan:

 Kota Selatan,
 Kota Utara,
 Kota Barat,
 Kota Timur,
 Kota Tengah,
 Dungingi,
 Dumbo Raya,
 Hulonthalangi, bân
 Sipatana.
Geografi
Kotta Pamekasan enggi panèka sèttong Koṭṭa è Kabupaten Mekkasân è propinsi Jâbâ Tèmor. Kotta Pamekasan panèka edadiaghi posat kotta Kabupaten Mekkasân.

Madhurâ
Kotta Sorbhâjâ (Carakan: ꦏꦺꦴꦠ꧀ꦠꦱꦺꦴꦂꦧꦗ) panèka embu' kotta Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia, dhâdhâp kotta metropolitan sè palèng rajâ è provinsi kasebbhut. Sorbhâjâ jhughâ panèka kotta sè palèng rajâ kaduwâ' è Indonesia saamponna Jakarta.

Koṭṭa_è_Inḍonesia
Krato' otabâ kerato' otabâ karopo (Phaseolus lunatus) iyâ arèya tamennan ḍâri famili cang-kacangan (Fabaceae). Krato' kappra èkaghâbây ghângan. È pan-brampan kennengngan è Indonesia, krato' èkoca' kèya kacang mas, roay (Sonḍhâ); kara, kratok (Jhâbâ); bân saru (Minahasa).

Totombuwân
Fabaceae
Kreavi panèka situs web tempat palakoh desain bân seni grafis è Indonesia aghâbây galeri bân pamèr karjâ visual, akadeng ilustrasi, ghâmbhâr, desain, foto, animasi bân video. Kreavi jhughâ bâdâh fasilitas nyarèh lakoh saèngghâ bhisa adhâddhih bâddhâ para palakoh industri kreatif klabân bânnya' perusahaan sè bhutoh jasana. Salaèn rowa, Kreavi jhughâ abâdâhaghi acara pesamoan è kampus-kampus nasional, lokakarya bân jhughâ bâ-lombâ ghâbây palakoh desain bân seni grafis è Indonesia.
Internèt
Krembangan panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.

Referensi

Pranala luar 
  BPS Kota Surabaya
  Situs Resmi Kota Surabaya
  Prodeskel Binapemdes Kemendagri 

Geografi
Kota Surabaya
Kecamatan di Kota Surabaya
Kecamatan di Jawa Timur
Prof. Dr. Kuntowijoyo, M.A. (lahèr è Sanden, Bantul, Yogyakarta, 18 Sèptèmber 1943 – wafat è 22 Fèbruwari 2005 ka omor 61 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân budayawan Indonèsia.

Karjâ

Sastra 
 Kereta yang Berangkat Pagi Hari novel (1966)
 Rumput Danau Bento drama (1969)
 Tidak Ada Waktu Bagi Nyonya Fatma drama (1972)
 Barda dan Cartas drama (1972)
 Topeng Kayu drama (1973)
 Khotbah di Atas Bukit novel (1976)
 Makrifat Daun-Daun Makrifat kompolan puisi (1995)
 Impian Amerika novel (1998)
 Hampir Sebuah Subversi kompolan carèta pandha' (1999)
 Isyarat kompolan puisi (1976)

Nonfiksi 
 Dinamika Umat Islam Indonesia (1985)
 Budaya dan Masyarakat (1987)
 Radikalisasi Petani (1993)
 Pengantar Ilmu Sejarah (1995)
Bhujhângghâ
Kurnia Effendi (lahèr è Tegal, Jhâbâ Tengnga, 20 Oktober 1960) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Inḍonèsia.

Karjâ

Karjâ kadhibi’
 Senapan Cinta (kompolan carèta pandhâ', Penerbit KataKita, Jakarta, April 2004)
 Bercinta di Bawah Bulan (kompolan carèta pandhâ', Penerbit Metafor Publishing, Mei 2004)
 Aura Negeri Cinta (kompolan carèta pandhâ', Lingkar Pena Publishing House, Juli 2005)
 Kincir Api (kompolan carèta pandhâ', Gramedia Pustaka Utama, Agustus 2005)
 Selembut Lumut Gunung (kompolan carèta pandhâ', Cipta Sekawan Media, Januari 2006)
 Burung Kolibri Merah Dadu (kompolan carèta pandhâ', C Publishing, Februari 2007)
 Interlude-Jeda (kompolan carèta pandhâ', Lembaga Pemerhati Kebijakan Publik, September 2007)
 Kakawin Gajah Mada (novel, Pusat Bahasa, 2009)
 Merjan Merjan Jiwa (novel, Pustaka Kartini, 2010)
 Anak Arloji (kompolan carèta pandhâ', Serambi, 2011)
 Musim Gugur Telah Usai (kompolan carèta pandhâ', Elexmedia Komputindo, 2012)
 Mendaras Cahaya", (kompolan carèta pandhâ', Rumah Anggit, 2012)
 The Four Fingered Pianist (memoar, Hikmah Publishing, 2009)
 Sue Aziz. Jalan Indah Menuju Usia Emas (memoar, Sue Aziz, 2012)
 Teman Perjalanan (2015)

Puisi, karjâ abhâreng 
 Pesta Sastra Indonesia (Kelompok Sepuluh, Bandung, Juli 1985)
 Sajak Delapan Kota (Kompak, Pontianak, 1986)
 Malam 1000 Bulan (Forum Sastra Bandung, 1990 dan 1992)
 Potret Pariwisata dalam Puisi (Pustaka Komindo, 1991)
 Perjalanan (Sanggar Minum Kopi Denpasar, 1992)
 Gender (Sanggar Minum Kopi Denpasar, 1994)
 Bonzai’s Morning (Denpasar, 1996)
 Dari Negeri Poci 3 (Yayasan Tiara Jakarta, 1996)
 Trotoar (Roda-roda Budaya Tangerang, 1996)
 Mimbar Penyair Abad 21 (Dewan Kesenian Jakarta, 1996)
 Antologi Puisi Indonesia (Komunitas Sastra Indonesia, 1997)
 Antologi puisi tunggal “Kartunama Putih” (Penerbit Biduk, Bandung, 1997)
 Jakarta dalam Puisi Indonesia Mutakhir (Dinas Kebudayaan Provinsi DKI, 2000)
 Gelak Esai & Ombak Sajak Anno 2001 (Penerbit Kompas, Juni 2001)
 Puisi Tak Pernah Pergi (Penerbit Kompas, Juli 2003)
 Bisikan Kata, Teriakan Kota (DKJ bân Bentang, Desember 2003)
 Mahaduka Aceh (Pusat Dokumentasi Sastra HB Jassin, 2005)
 Dari Negeri Poci 4 (Kosakata Kita Jakarta, 2013)
 Dari Negeri Poci 4 (Kosakata Kita Jakarta, 2014)

Prosa, karjâ abhâreng 
 20 Tahun Cinta (Senayan Abadi Publishing, Juli 2003)
 Wajah di Balik Jendala (Lazuardi Publishing, 2003)
 Kota yang Bernama dan Tak Bernama (DKJ bân Bentang, Desember 2003)
 Addicted 2U (Lingkar Pena Publishing House, 2005)
 Jl. Asmaradana (Penerbit Buku Kompas, 2005), Ripin (Penerbit Buku Kompas, 2007)
 Tukang Bunga dan Burung Gagak (Kosa Kata Kita, 2011)
 Surat (novelet, Elexmedia Komputindo 2013)
Panolès
Kurniawan Junaedhie (lahèr è Magelang, Jhâbâ Tengnga, 24 Novèmber 1956) panèka sala sèttong sastrawan Indonèsia.

Karjâ

Karjâ kadhibi’ 
 Rumpun Bambu (Purwokerto, 1975)
 Armageddon (sareng Ahita Teguh Susilo, Purwokerto, 1976)
 Waktu Naik Kereta Listrik (Jakarta, 1977)
 Selamat Pagi Nyonya Kurniawan (Tiara Kliq, Jakarta, 1978)
 Cinta Seekor Singa (Penerbit Bisnis2030, Jakarta, 2009)
 Perempuan dalam Secangkir Kopi (Kosa Kata Kita, Jakarta, 2010)
 100 Haiku untuk Sri Ratu (Bisnis2030, Jakarta, 2010)
 Bibir di Bawah Bantal (Kosakatakita, Jakarta, 2011).
 Opera Sabun Colek (cerèta pandâ’, Kosa Kata Kita, 2011).

Karjâ asareng 
 Cerita Pendek Indonesia 4 (Editor Satyagraha Hoerip, Gramedia Pustaka Utama, 1985)
 Dari Negeri Poci (sareng 12 penyair Indonesia, Pustaka Sastra, Jakarta, 1993)
 Dari Negeri Poci 2 (sareng 45 penyair Indonesia, Pustaka Sastra, Jakarta, 1994)
 Dari Negeri Poci 3 (sareng 49 penyair Indonesia, Majalah Tiara, Jakarta, 1996)
 The Fifties Selection (sareng 19 penyair lainnya, Pustaka Kreasi, Jakarta, 2009)
 Senandoeng Radja Ketjil (sareng 16 penyair Indonesia lainnya, Kosa Kata Kita, 2010)
 Kitab Radja-Ratoe Alit (sareng 49 penyair Indonesia lainnya, Kosa Kata Kita, 2011)
 Bangga Aku Jadi Rakyat Indonesia (sareng 50 penyair Indonesia lainnya, Kosa Kata Kita, 2012)
 Dari Negeri Poci 4: Negeri Abal-Abal (sareng 98 penyair, Kosa Kata Kita, 2013).
 Dari Negeri Poci 5: Negeri Langit (sareng 98 penyair, Kosa Kata Kita, 2014).
 1000 Haiku Indonesia (Kosa Kata Kita, 2015)
 Kitab Karmina Indonesia (Kosa Kata Kita, 2015)
 Dari Negeri Poci 6: Negeri Laut (sareng 175 penyair, Kosa Kata Kita, 2015)
Bhujhângghâ
Kurow iyâ arèya sala sèttong kottha è Polanḍia.
Kottha
Akèka otabâ Kèka (bhâsa Arab عقيقة) iyâ arèya lalakon nyambhelli kèbân è ḍâlem sarè'at Islam, mènangka rassa sokkor ommat Islam mongghu Ghustè Pangèran bherkat bhâji' sè lahèr. Okom akèka noro' kamampowanna sè palèng kellar iyâ arèya sunah muakkadah, bân arèya kèngèng jumhur olama' noro' hadis. Kamoddhiyan bâḍâ olama' sè nerrangaghi jhâ' akèka rèya mènangka dhebbhus: artèna akèka jârowa meccat bhughetan jin sè abhâreng bhâji' sajjhek lahèr.

Aghâma
Kèrata Bhâsâ èngghi ka’ḍinto sèttong oca’ sè èartè’è noro’ cap-keccabbhâ oca’ ghâpanèka sarta aghânḍhu’ ghuru sowara otabâèpon ghuru sastra. Namong kodhu èkaèmodhi èḍâlem ngartè’è ca’-oca’ ghâpanèka sè sorobbhâ sareng sèpaddâ otabâèpon ghunana ca’-oca’ sè èartèyanna.

Conto: Nasè’ (maperna tabu’ sè mossè’), Solèng: (èsoso sambi lèng-nèlèng).

Bhâsa
Labu otabâ labu konèng (Cucurbita moschata) èkennal jhughân sareng waluh (Jhâbâ, Sunda), labu parang (Malaju) , dhinèng è bhâsa Indonesia èkoca' labu kuning. Buwâ panèka èkategorèyaghi ḍâlem bhâlâ buwâ bu-labuwân, sè ghi’ sarompon sareng buwâ melon (Cucumis melo) bân tèmon (Cucumis sativus). Labu panèka tombuwân sè ajhalâr, è è dâun sareng bhungkana bâḍâ ḍuri alos tor lembu’. Salèrana tamaso’ ḍha’ tombuwân mosèman, manabi saèllana abuwâ, maka tombuwân arèya lajhu matè.

Manpa'at 
Buwâ labu anḍi' bânnya’ manpa'at ḍha’ ka manossa, è antarana:

 Kennèng èpadhaddhi kowa
 Kennèng èpadhaddhi kolek
 Kennèng èpadhaddhi jhâjhân
 Kennnèng jhughân èpadhaddhi kuwè.

Salaèn dhâghinga sè èkakan mènangka la-ola, ḍâun labu jhughân kennèng èpadhaddhi ghângan sè èyola kalabân parotan nyèor ngoḍâ sè èsebbhut adhun. Salaèna arowa, labu jhughân anḍi' nilai ropèya bâgi maghâsarè ka'angghuy manyambhung oḍi'.

Ghâḍhuwân Gizi 
Buwâ labu jhughân aghâḍhu nilai gizi sè tèngghi, antarana; beta karoten, vitamin A, serrat, vitamin C, vitamin K, bân Niacin otabâ vitamin B3. Tor anḍi' kanḍhungan mineral misalla kalium, zat bessè, fosfor, magnesium, tor kalium.

Kasèyat 
Buwâ labu anḍi' kasèyat nangkal sacem-macemma panyakè' kanker. Aèng ḍâri buwâna labu kennèng èghuna'aghi mènangka panabârra racon kèbân sè abisa, samantara bâi'na labu èpadhaddhi obhât cacèng pèta.

Sombher 

Biologi
Totombuwân
Cucurbitaceae
Labu cèna (Lagenaria siceraria) iyâ arèya sajenis labu sè buwâ ngodâna bisa ekaghângan bân buwâ towana èpadâddhi bâddhâna aèng, tabung, otabâ kotèka. Tombuwân panèka ghi' akerabhât semma' bi' kondur bân rassana para' padâ'â. Ropa buwâna acem-macem, molaè sè bunter sampè' ngenjher.

Tombuwân arèya sala sèttong sè ètamen palèng awwâl bi' manussa, tapè ètamen bânnè ghâbây èkakan tapè èkaghâbây pakakas roma.

Polana ropana arèya, pakakas laboratorium sè ropana ènga' buwâna labu ènyamaè labu, misala labu okor bân labu Erlenmeyer.

Totombuwân
Cucurbitaceae
Laddhing rèya alat sè èghunaaghi ghâbây ngerra'. Laddhing andi' duwâ' longkang otama, yakni bessè sè ghâbây ngerra' bân gagang otabâ dhâlânanganna.
Parabhut
Lakarsantri panèka nyama sala sèttong kecamatan è Kotta Sorbhâjâ, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.
Geografi
Lambhibing (Stenochlaena palustris) iyâ arèya tombuwân famili Blechnaceae. Konco' bân ḍâun ngodâna biasa èkaghângan. Tombuwân arèya tombu nalar è tana.

Totombuwân
Blechnaceae
Lampojâng (Zingiber zerumbet) iyâ arèya tamennan sè tamaso' ka ḍâlem famili Zingiberaceae. Tamennan arèya biasana ètamen è pakarangan roma ghâbây camporanna jhâmo. È bhâsa Indonesia, lampojâng èkoca' lempuyang.
Totombuwân
Zingiberaceae
Lanas (Ananas comosus) panèka tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem fmaili Bromeliaceae. Asalla dâri Brasil, Bolivia, bân Paraguay. Tombuwân arèya alebbhu dâlem famili nas-lanasan (Famili Bromeliaceae). Bighina dâlem bhâsa Inggris èsebbhut pineapple polana bhângonna sè akadeng pinus.

Totombuwân
Bromeliaceae
Lang-alang otabâ lalang (Imperata cylindrica) iyâ arèya rebbhâ adâun tajhem sè segghut dhâddhi gulma è tana sè ètamenè. Rebbha arèya kiya èkennal bi' nyama sè unik polana andi' pabhidhâ'ân nyama è pan-brâmpan kennengngan, misalla alalang, halalang (Banjar, Minang); eurih (Sunda); rih (Batak); jih (Gayo); re (Sasak, Sumbawa); ri, kii, ki (Flores), rie (Tanimbar), reya (Sulawesi Lao'); eri, weri, weli (Ambon, Seram); kusu-kusu (Manado, Ternate, Tidore), nguusu (Halmahera), wusu, wutsu (Sumba), bân èn-laènna.

Totombuwân
Poaceae
Langghât (è bhâsa Indonesia èsebbhut talenan, telenan) panèka langghân ghâbây ngerra' otaba acacca sè aghâbây dâri papan. Bhârâng dâpor arèya umumna èghunaaghi ghâbây kakanan. Langghât dâpor umumna aghâbây dâri kaju otabâ plastik dâlem bânnya' bhângon bân okoran. Bâdâh jhughâ langghât sè aghâbây dâri kacah, baja otabâ marmar, sè sèghel èbhersèaghi ètèmbhâng sè kaca otabâ plastik (nilon bân korian), angèng bahan areya ghâli saèngghâ aghâbây bellât akas bhenca.

Parabhut
Langkèr (Luffa acutangula) iyâ arèya totombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Curcubitaceae. Langkèr lomrana ètamen è pakarangan otabâ è tegghâl. Totombuwân arèya èpolong sè ghi' ngoḍâna. Langkèr èkoca' kèya oyong otabâ gambas (Indonesia); angled loofah, ridged gourd (Inggris); ketola, petola sagi (Malaysia); patola (Tagalog); bân èn-laènna.

Sombher 

Totombuwân
Cucurbitaceae
Langsep (Lansium parasiticum) iyâ arèya tombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Meliaceae. Langsep sokkla ḍâri Asia Tèmor Lao' bâgiyân bârâ'.

Jhâjhârbâ'ân ropa 
Buwâ arèya anḍi’ rassa lo’-celo’ manis bân seggher. Barnana potè, kolè’na tèpès, bân baḍâ aèngnga. Bhungkana langsep biasana tengghi koros, adaun lebbhâ’ bârna bhiru towa kalabân ranca’ loros manjheng. Tondun buwana lanjhâng, bisa aèssè 15-25 bigghi’ buwâ sè abhângon bungkol paḍâna bân bal bèkel. Langsep bânnè wâ’-buwâ’ân sè bisa èdhina abit samarèna èpetthèk. Karana biyasana, ollè tello arè kolè'na aobâ dhâddhi bâk leng-celleng tapè rassana ta' aobâ. Coma aobâ abâsân lowara malolo.

Amarghâ langsep ta' paḍâ kalabân ḍuku, ta' bisa abit, buwâ arèya kalonta lebbi sakonnè’ bân asèpat lokal. Macem sè kaoncara arèya langsep Singosari ḍâri Malang, langsep tanjhung ḍâri Kalimantan Lao', langsep punggur ḍâri Kalimantan Bârâ', bân laènna.

Salaènnah buwâna seggher, bighina langsep bisa ekennèng ghâbây tambhâ. Bighina langsep sè rassana paè’ ètèttè campor aèng bisa èkaghâbây tambhâ ka'angghuy panyakèt cacèng bân ghresghes. Kolè’na kajuna bisa èkaghâbây tambhâ ḍisèntri bân malaria. Teppong kajuna bisa kèya èkaghâbây tambhâ mon èkèkkè kala. Kolè' buwâna bisa kèya èkaghâbây tambhâ orèng ngèngè'an.

Ekologi 
Langsep bisa tombu è kebbhun kebbhun camporan (wanatani). Biyasana langsep tombu acampor kalabân bhungkana dhurin, pette, jèngkol bân cem-macemma tombuwan laènna. Biyasana langsep abuwâ sataon sakalè e dâ’-adâ’ân nimbhârâ’.

Sombher 

Totombuwân
Meliaceae
Laora Arkeman (lahèr è Padang, Somattra Bârâ', 15 Mèi 1971) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès Indonèsia. Salaèn rowa, Laora jhughâ èditor, fotografer bân wartawan.
Bhujhângghâ
Laos (bhâsa Lao: ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ, Sathalanalat Paxathihakansamkapatai Paxahgdixôn Laslao) iyâ arèya sala sèttong naghârâ è Asia Tèmor Lao'.

Naghârâ
Leila S. Chudori (bhâbhâr è Jakarta, 12 Ḍèsèmber 1962) panèka sala sèttong bhujhângghâ bân panolès Inḍonesia.

Karjâ

Buku 
 Kelopak-kelopak yang Berguguran (1984)
 Malam Terakhir: Kumpulan Cerpen (1989 bân 2009)
 Menagerie 2 (Editor) (1993)
 Bahasa! Kompolan tolèsan è Majalah Tempo sareng Amarzan Loebis, Goenawan Mohamad, Leila S. Chudori (Editor), Bambang Bujono (Editor)(2008)
 9 dari Nadira (2009)
 Pulang: Sebuah Novel (2012)
 Laut Bercerita (2017)

Skenario 
 Dunia Tanpa Koma (2006)
 Drupadi (2009)

Bhujhângghâ
Lemarè otabâ lomarè panèka sala sèttong parabhut sè kèngèng èghuna'aghi ghâbây nyèmpen bhârâng, akadhi buku otabâ kalambhi.

Parabhut
Lenovo Group Limited, sabelumma anyama Legend Group iyâ arèya produsen PC (Personal Computer) palèng rajah è Cèna. Pas 2004, Lenovo produsen palèng rajah nomer bellu’ sadunnya.

Lenovo ajhuwâl kèya server, hp, prangkat pencitraan bân anyâdiaaghi integrasi teknologi informasi. Unit QDInah nabâraghi produksi kontrak.

Taon 2004, Lenovo ngumumaghi pangaterronah ngala’ alih divisi PC IBM perusahaan Amerika Serikat sè toman andi’ monopoli pasar PC ma’lè ngembangahi è Bara’ bân bisa daddi produsen nomor tello’ sadunya.

Tangghâl 1 Mei 2005, klabân resmi mondhut alih PC IBM.
Nèreng
Lidya Maulida Djuhandar otabâ lebbi kalonta mènangka Lidya (lahèr è Jakarta, 17 Agustus 1996) panèka sala sèttong panyanyi Indonèsia. Lidya panèka sala sèttong angghuta JKT48 generasi kaḍuwâ'.

Biografi
Lisénsi Dokuméntasi Bébas GNU otaba biassa esingkat daddi GFDL/GNU FDL, panèka lisensi copyleft kaangguy esse bebas, sè egabay sareng Free Software Foundation (FSF) kaangguy proyek-proyek GNU. Lisensi panèka daddi bagiyan kaangguy esse terbuka dhari GNU General Public Licence (GNU GPL). Versi GFDL sè berlaku setiah enggi panèka GFDL versi 1.2.

Lisensi panèka erancang kaangguy daddi buku manual, buku teks, referensi bân bahan instruksional, jugan dokumentasi sè biasa bada è perangkat lonak GNU GPL. Walaupun demikian, lisensi panèka jugan bissa egunaagih kaangguy sadajana produk teks, daddi tak tergantung topik sè daddi pokok bahasan. Lisensi panèka menuntut bahwa sadajana salinan naskah (walaupun eobah sekalipun), kodhu tetap mempertahankan lisensi sè sama. Salinan panèka bissa ejual, tappe tetep kodhu è sediaagih dalam format sè bissa nunjang otaba gadhuan fasilitas kaangguy pengobahan lebbi lanjut.

Wikipedia enggi panèka daddi proyek dokumentasi paleng raja sè bernaung è bawah GFDL.

Kae'an loar 
 Teks resmi GFDL

GFDL
Literasi iyâ arèya istilah umum sè arojuk dâ' ka saprangkat kamampoan bân individu è dâlem maca, nolès, acaca, mètong, bân meccaaghi masala è tingkat kaahlian tartanto sè èparloaghi è dâlem kaodi'an rè-saarè. Saèngghâ, literasi ta' bisa èpèsaaghi dâri kamampoan abhâsa.

Dâlem bhâsa Latèn, oca' literasi èsebbhut literatus,artèna orèng sè ajhâr. National Institute for Literacy ajellasaghi sè èmaksod bi' literasi iyâ arèya kamampoan sasorang maca, nolès, caca, mètong, bân meccaaghi masalahè dâlem tingkat kaahlian sè èparloaghi dâlem lako, kaluarga, bân masyarakat. Education Development Center (EDP) ajellasaghi jhugân pengertian dâri literasi iyâ arèya kamampoan sasorang ngangghuy potènsi sè èkaandi' bân ta' sabâtes kamampoan bâca tolès bhâi. UNESCO ajellasaghi jhugân literasi iyâ arèya saprangkat keterampilan sè nyata khosossa katarampilan kognitif è dâlem maca bân nolès sè tarlepas dâri konteks è dimma keterampilan sè èkamaksod èollèaghi dâri sapa keterampilan kasebbhut èkaollè bân dâ'emma cara ollèna. Mongghu UNESCO, pamahaman sasorang dâ' ka literasi èpengaroè sareng kompetensi bidang akademik, konteks nasional, nilai-nilai bhudhâjâ sareng pengalaman. Bân è dâlem kamus online Merriem - Webster èjellasaghi literasi iyâ arèya kamampoan otabâ kualitas melek aksara sè terdiri dâri kamampoan maca, nolès bân kennal sareng paham ide-ide visual.
Lo'-colo'an (Eleocharis dulcis) iyâ arèya tombuwân rebbhâ sè asalla dâri ḍaèra tropis. Molaè ḍâri Asia (Cèna, Jeppang, Inḍia, Filipina, Indonesia), Australia, Afrika tropis, bân kapolowan è saghârâ Pasifik bân Inḍia. Tombuwân arèya anḍi' ombi sè bisa èkakan.

Totombuwân
Poaceae
Lèonika Sari Njoto Boedioetomo panèka orèng sè aghâbây aplikasi Reblood, perusahaan rintisan è bidang kabârâsân sè lasta informasi bân akses ghâbây orèng sè karep berri' dârâ. Lèonika apèlè adhâddhih sala èttong pabhilek Indonèsia dâlem Forbès 30 Under 30 Asia.
Orèng
Prof. Dr. Mohammad Mahfud MD., S.H., S.U., M.I.P. (laher è Sampang, Madhurâ, Jhâbâ Tèmor, 13 Mèi 1957, omor 62 taon) lebbi èkennal kalabân nyama Mahfud MD arowa politis, akademisi, bân hakim sè abhângsa Indonèsia. Bâjâ satèya ajabat Menteri Koordinator Bidang Politik, Hukum, dan Keamanan Republik Indonesia è Kabinet Indonesia Maju bâjâ 2019-2024 Pamarèntaenna Joko Widodo-K.H. Ma'ruf Amin. Mahfud MD èlante' dhâddhi Menteri Koordinator Bidang Politik, Hukum, dan Keamanan bi' Presiden Joko Widodo è 23 Oktober 2019.

Mahfud MD tao ajabat dhâddhi Ketua Mahkamah Konstitusi bâjâ 2008-2013. Sabelluna Mahfud arowa anggota DPR bân Menteri Pertahanan è Kabinet Persatuan Nasional. Mahfud ollè ghellâr Doktor è taon 1993 dâri Universitas Gadjah Mada. Sabelluna èangka' dhâddhi menteri, Mahfud arowa ngajhâr bân dhâddhi Guru Besar Hukum Tata Negara è Universitas Islam Indonesia (UII), Yogyakarta.
Orèng
Malaysia (bhâsa Melayu: Malaysia) iyâ arèya sala sèttong naghârâ è Asia Tèmor Lao'. 
Naghârâ
Malathè (Jasminum sambac) iyâ arèya spesies malathè sè asala dâri Asia lao' (è India, Myanmar bân Sri Lanka). Panyalambherrânna molaè Hindustan ka Inḍocèna, terros ka Kapolowan Malaju. Kembhâng arèya dhâddhi sèttong ḍâri tello' kembhâng nasional Inḍonesia (mènangka "Puspa Bangsa"). Kembhâng arèya dhâddhi kembhâng nasionalla Filipina.

Totombuwân
Oleaceae
Mamaca iyâ arèya sala sèttong kabhângkèdhân sowara ḍâri Madhurâ sè èkamaèn bi' orèng kaḍuwâ antarana pangèbâ laghu bân panegghes. Panegghes arèya orèng sè nerrangngaghi artè ḍâri laghu sè ènyanyiyaghi pangèbâ laghu. Fungsi laèn panegghes kèya ka'angghuy mertalaghi tembhâng sè èyoca'aghi kalabân bhâsa Kabi ka bhâsa Madhurâ.

- Cara membawakannya ngangguy gaya tekanan bahasa pada bân aksen dalang e dalam pertunjukan wayang. Selama orang memaca yang diungkapkan melalui lelagon selalu diiringi seruling, gambang, dan alat gamelan lain yang dibunyikan dengan samara – samara dengan tujuan suara pembaca menjadi lebih dominan. Setelah menyelesaikan beberapa bait akan diselingi dengan gending – gending yang dimainkan menggunakan seluruh instrument gamelan. Cirri khas yang paling menonjol adalah suara si penembang yang diembat – embat (fibratis) berkepanjangan seakan – akan tidak ada putus 
– putusnya antara bagian – bagian kalimat lagu satu dengan lainnya. Macapat versi Madura lakar lebih nonjolaghi segi lagu dari pada isinya. 
- Jenis lagu mamaca antara lain : Artatè (Jawa : Dhandanggula), Kasmaran (Jawa : Asmarandhana), Sênom (Jawa : Sinom), Salangêt (Jawa : Kinanthi).
Kabhângkèdhân
Mamuli panèka rarengghân logam sè aasal dâri suku Sumba è poloh Sumba, Indonesia. Mamuli kèngèng ètemmohaghi dâlem masyarakat megalitikum è songkèr bârâ' poloh Sumba, panèka masyarakat Anakalang. Bhângon rengghân mamuli nèroh dâri bhângon kelamin binè', malambhângaghi binè' panèka orèng sè berri' kaodi'an. Mamuli èangghep mènangka rengghân logam palèng aajhin bâgi orèng Sumba bân èangghep mènangka benda posakah sè èhadiraghi dâlem ritual adhât.
Rarengghân
Mancanaghârâ panèka gadhuawan arte e loar dhaerah kakobasan negara Republik Indonesia, daddi napa saos sè asalla dhari loar wilayah Indonesia bissa esebbut dhari mancanegara.

Tengale jugan 
 Internasional
 Daftar negara
 Organisasi Internasional

Politik
Mangunharjo panèka nyama kelurahan è wilayah Kecamatan Mayangan, Kotta Probolinggo, Provinsi Jhâbâ Tèmor, Indonesia.

Geografi
Marah Roesli otabâ Marah Rusli (lahèr è Padang, Somattra Bârâ', 7 Agustus 1889 – wafat è Bandung, Jhâbâ Bârâ', 17 Januarè 1968 è omor 78 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.

Karjâ 
 Sitti Nurbaya. Jakarta: Balai Pustaka. 1920
 Lasmi. Jakarta: Balai Pustaka. 1924.
 Anak dan Kemenakan. Jakarta: Balai Pustaka. 1956.
 Memang Jodoh (naskah roman bân otobiografis)
 Tesna Zahera (naskah Roman)

Terjemahanna: Gadis yang Malang (novel Charles Dickens, 1922).
Bhujhângghâ
Marga Tjoa otabâ lebbi èkennal mènangka Marga T (lahèr è Jakarta, 27 Januarè 1943) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.

Karjâ 
 Sekuntum Nozomi (buku sèttong èngghâ kalèma) - (2002-2006)
 Dibakar Malu dan Rindu (2003)
 Dipalu Kecewa dan Putus Asa (2001)
 Amulet dari Nubia (1999)
 Dicabik Benci dan Cinta (1998)
 Didera Sesal dan Duka (1998)
 Matahari Tengah Malam (1998)
 Melodi Sebuah Rosetta (1996)
 Dikejar Bayang-Bayang (1995)
 Sepagi itu Kita Berpisah (1994)
 Rintihan Pilu Kalbuku (1992)
 Seribu Tahun Kumenanti (1992)
 Berkerudung Awan Mendung (1992)
 Sonata Masa Lalu (1991)
 Bukan Impian Semusim (1991)
 Namamu Terukir di Hatiku (1991)
 Istana di Kaki Langit (1990)
 Petromarin (1990)
 Waikiki Aloha: kumpulan satir (1990)
 Kobra Papageno: Manusia Asap dari Pattaya (1990)
 Kobra Papageno: Rahasia Kuil Ular (1989)
 di Hatimu Aku Berlabuh (1988)
 Ketika Lonceng Berdentang: Cerita Misteri (1986)
 Kishi: Buku Kedua Trilogi (1987)
 Batas Masa Silam: Balada Sungai Musi (1987)
 Oteba: Buku Ketiga Trilogi (1987)
 Ranjau-Ranjau Cinta (1987)
 Sekali dalam 100 Tahun: Kumpulan Satir (1988)
 Tesa (1988)
 Sembilu Bermata Dua (1987)
 Setangkai Edelweiss: Sambungan Gema Sebuah Hati (1987)
 untukmu Nana (1987
 Saskia: Sebuah Trilogi (1987)
 Bukit Gundaling (1984)
 Rahasia Dokter Sabara (1984)
 Saga Merah (1984)
 Fatamorgana (1984)
 Monik: sekumpulan cerpen (1982)
 Sebuah Ilusi (1982)
 Lagu Cinta: kumpulan cerpen (1979)
 Sepotong Hati Tua (1977)
 Bukan Impian Semusim (1976)
 Gema Sebuah Hati (1976)
 Badai Pasti Berlalu (1974)
 Karmila (1971, dibukukan (1973)
 Rumahku Adalah Istanaku (1969)
Bhujhângghâ
Maria Josephine Catherine Maramis (lahèr è Kema, Sulawesi Dâjâ, 1 Dèsèmber 1872 – wafat è Maumbi, Sulawesi Dâjâ, 22 April 1924 è omor 51 taon), otabâ sè lebbi èkennal mènangka Maria Walanda Maramis, panèka sorang Pahlawan Nasional Indonesia polana usahana akembângaghi kabâdâ'an orèng binè' è Minahasa è molana abad ka-20.

Sabbhân 1 Dèsèmber, rèng-orèng Minahasa maènga'aghi Arè Embu' Maria Walanda Maramis, orèng sè èangghep mènangka pendobrak adhât, pejuang kamajhuan bân emansipasi bâbinè' è dhunnya politik bân pendidikan. Mènorot Nicholas Graafland, dâlem penerbitan Nederlandsche Zendeling Genootschap taon 1981, Maria ditahbiskan mènangka sala sèttong bâbinè' teladan Minahasa sè aghâdhui bhâkat istimewa ghâbây nyandhâk apa bhâi bân mangembângaghi daya pèkkèra.

Orèng
Marianne Katoppo (lahèr è Tomohon, Sulawesi Dâjâ, 9 Junè 1943 – sèdhâ è Bogor, Jhâbâ Bârâ' , 12 Oktober 2007 ka omor 64 taon) panèka sala sèttong sastrawan bân panolès asal Indonèsia.

Karjâ 

 Dunia Tak Bermusim (1974)
 Anggrek Tak Pernah Berdusta, (1979)
 Terbangnya Punai (1978)
 Rumah di Atas Jembatan (1981)
 Dunia Tak Bermusim (1984)

Bhujhângghâ
Marina Bay Sands panèka pusat bhirâkan sè ngadhep dâ' Lompong Marina è Singapura. Neng bâbâ Las Vegas Sands, Marina Bay Sands panèka investasi èttongan palèng larang è dhunnya klabân abhândhâ S$8 miliar (korang lebbi Rp56 triliun), tamaso' bhândhâ ghâbây tanana.

Kennengngan
Marongghi (Moringa oleifera) iyâ arèya tombuwân dâri suku Moringaceae. Tombuwân arèya èkennal kalabân nyama: limaran, moringa, ben-oil (minnya' dâri bighina), malunggay (Filipina).

Marongghi bisa lekkas tombu, omorra lanjhâng, ngembhâng salanjhânga taon, bân tahan kondisi panas ekstrim. Asalla tombuwân arèya dâri daerah tropis bân subtropis è Asia Lao'. Tombuwân arèya umum èghunaaghi ghâbây kakanan bân tambha. Bighina marongghi kiya èkaghâbây majhenning aèng skala kènè'.

Totombuwân
Moringaceae
Masojè (Cryptocarya massoia) iyâ arèya totombuwân sè tamaso' ka ḍâlem famili Lauraceae. Masojè arèya ghi' bân-lambâna kaju manis otabâ konyèngal (kocèngal).

Sombher 
Totombuwân
Lauraceae
Mat Toyu (lahèr taon 1990) panèka panolès carèta panḍâ' Madhurâ sè asalla ḍâri Longos, Madhurâ.

Karjâ 

 Kerrong ka Ombâ'
.

Panolès