AksaraLLM/aksara-bahasa-daerah-v1 huggingface dataset:
Nur Rofiah (lahèr è Randudongkal, Pemalang, Jhâbâ Tengnga, 6 Sèptember 1971) iyâ arèya akademisi bân rèng binè' moslèm asal Inḍonèsia. Rofiah satèya dhâddhi dosèn PNS Universitas Islam Negeri Syarif Hidayatullah sè èbentoaghi mènangka pangajhâr è Pascasarjana Perguruan Tinggi Ilmu Al-Qur'an (PTIQ) Jakarta. Dhibi'na èjhulughi doktor è biḍang Èlmo Tapsèr Al-Qur'an ḍâri Universitas Ankara, Turki. Bukuna sè ajuḍul "Kajian tentang Hukum dan Penghukuman dalam Islam: Konsep Ideal Hudud dan Praktiknya" èpaterbi' Komnas binè' è taon 2018. Rofiah nolès prologghâ buku "Qiraah Mubadalah: Tafsir Progresif untuk Keadilan Gender dalam Islam" (2019) sè ètoles sarèng Faqihuddin Abdul Kodir.

Rofiah èkennal mènangka sala sèttong pagiat kajian kasataraan gender ḍâlâm Islam sè sacara maras mabâḍâ kagiathân kajian, sacara onlèn otabâ terkas. Kajian Rofiah sè èlla èmolaè sajjhek partengaan 2019 èberri’ nyama ngaji kasataraan gender Islam (Ngaji KGI). Dhibi’na dhâddhi sala sèttong pamatèri otama ḍâlâm Kongres Ulama Perempuan Indonesia (KUPI) ḍâ’-aḍâ’na è taon 2017 sè èlaksanaaghi è Pondhuk Kebon Jhâmbu, Babakan, Cirèbon, Jhâbâ Bârâ’. Ḍâlâm Konferensi jârèya, dhibi’na aberri’ matèri sè ajudul “Metodologi Studi Islam Perspektif Ulama Perempuan.”

Kaoḍi'ân awwâl 
Nur Rofiah iyâ arèya potrèna Qusyaeri bân Seha. Sajjhek kènè’, Rofiah èrabât ḍâlâm kultur bâlâ Nahdlatul Ulama. Èbuna matè dhingla Rofiah kelas 2 SD. Brâmpan taon samarèna, bhâpa’na matè kèya è bâkto Rofiah kelas 6 SD. Sakola SD èpamarè è tana kalahèranna è Randudongkal, Pemalang. Samarèna lulus SD, Rofiah alanjutaghi sakola MTs bân MA è Jombang, Jhâbâ Tèmor, teppa’ è Madrasah Salafiyah Syafi’i‎yah (MASS) Yayasan Khoiriyah Hasyim.

Kalakowan 
Nur Rofiah toman ajhâr èlmo aghâma è ḍuwâ’ pondhuk yakni pondhuk Yayasan Khoiriyah Hasyim Seblak Jombang Jhâbâ Tèmor (1984-1990) bân komplèk Hindun Yayasan Ali Ma’shum Krapyak Yogyakarta (1993-1996). Dhibi’na ollè jhulughân sarjana ḍâri Program S1 Jurusân Tapsèr-Hadis Fakultas Ushuluddin Institut Agama Islam Negeri (IAIN) Sunan Kalijaga Yogyakarta (satèya dhâddhi Universitas Islam Neger Sunan Kalijaga) è taon 1995. Katerroanna aḍâlemmi gender ḍâlâm Islam molaè saat maca novel “Perempuan di Titik Nol” (1975) karjâ penulis bân aktivis binè’ Mesir, Nawal El Sadawi.

Bâkto rowa, Rofiah sempat kèya dhâddhi anggota PMII (Pergerakan Mahasiswa Islam Indonesia) bân ngatoaè Kopri (Korps Putri) Fakultas Ushuluddin. Kopri pas èbubaragi polana bâḍâ pandangan jhâ’ Kopri coma fokus ka peran orèng binè’ bân anggotana pas taalang ghâbây akiprah sacara aktif bân sèhat è PMII. Slama kuliah è Yogyakarta, Rofiah asèngghungan kalabân pemèkkèran para tokoh sè noro’ abârnaè cara blârâggâ dâ’ Islam bân orèng binè’, yakni KH. Abdurrahman Wahid, Nurcholis Madjid, Ahmad Wahib, Fazlur Rahman, Hasan Hanafi, Riffat Hassan, Amina Wadud, bân tokoh-tokoh laènna.

Samarèna lulus S1, Rofiah ollè beasiswa ka Turki bân alanjutaghi sakola magister bân doktoralla è Universitas Ankara, Turki sè sèbâng èpamarè è taon 1999 bân 2001. Salaèn ngajâr è PTQI, Nur Rofi’ah padâ aktif è brâmpan organisasi, iyâ arèya Fatayat NU, LKK NU, Rahima, bân Alimat.

Sombher 

Tokoh jhâbâ Tengnga
Inggit Garnasih (17 Fèbruwari 1888 – 13 April 1984) iyâ arèya raji kapèng ḍuwâ' Soekarno, prèsiden kapèng sèttong Republik Inḍonèsia. Kaḍuwâna akabin 24 Maret 1923 è compo’ rèng seppona Inggit Jhâlân Javaveem Banḍung, èkokoaghi kalâbân sorat katerrangan kabin nomer 1138 tangghâl 24 Maret 1923, materai 15 sen, bân â bhâsa Sunda. Inggit bân Soekarno apèsa è Pègangsaan Tèmor 56 sè èsâkseèh Hatta, Ki Hajar Dewantoro, bân K.H. Mas Mansur.

Maskè apèsa taon 1942 bhân Inggit pagghun nyèmpen rassâ kâ Soekarno. Jughân sampè’ alabhât è wâkto Soekarno sèdhâ. Carèta cinta Inggit-Soekarno è tolès  bhân  è  soson sarèng   Ramadhan KH sè ampon è cetak libèliyân sampè’ mangkèn. Inggit sèdhâ è Bandung tangghâl 13 April 1984. Duwè’ bulân sabèlluna sèdhâ, Fatmawati â cabis atas bhânto’na Ali Sadikin.

Artè Nyama
Inggit bhâbbhâr kalâbhân nyâma Garnasih malolo. Garnasih aropaâghi singkathân dhâri dhâbu Hegar Asih, sèka’dimma Hegar andi’ artè segghèr mâodi’ bhân Asih sè andi’ artè panesèr. Dhâbu Inggit sè tètti nyamâ pângolokna asallâ dhâri jumlanâ pèssè saringgit.

Ècarètaâghi sâongghuna Garnasih kini’ panikâ è kasâyangi kanca-kancana. Sampè’ râjèna Ganarnis dhâddhi parâbhân raddhin è antarana kanca-kancana. Sampè’ kaloâr ocâ’ “ Ollè misèman dhâri Garnasih padèna bhân ollè pèssè saringgit”. Bânnya’ lancing sè nyâbè’ atè ka Garnasih kalabhân puktè pèssè saringgit sèebhâghi kâ Garnasih. Dâddhi panyèbbèb dhâbu Inggit è sâbè’ è âdè’na nyâmana. 

Masa Kini’

Inggit Garnasih bhâbbar è dhisa Kamasan, Kacamatèn Banjarran, Kabupatèn Bandung, Keresidenan Priangan 17 Februari 1888, anâ’ binè’ bungso dhâri Ardjipan dan Amsi (w. 1935). È wâkto parabân Inggit dhâddi kembhâng dhisa è kampongâ bânnyak lancèng sè mânyèmma’ kâangghuy ny..Inggit toman anèka sarèng Nata Atmaja, sorang patih è kantor  Residen Priangan, nangèng coma sâkèjjhâ’ bhân akhèra apèsa. Pas alakè pole bhân Haji Sanusi, pangosaha bhân jhughân aktif è Sarekat Islam.

Pernikahan Inggit sarèng Sanusi saongghunâ sobung masâlah, angèng Inggit korâng  bâlujâ lâko èdhingghâl Sanusi serrèna kâlebèt èmo’. Sampè’ akhèra tatèmmo sarèng Soekarno, sè wâkto ghènika ândi’ binè sè anyâma Siti Oetari (Serrè èpanèka sarèng bapâ’na Oetari, HOS Cokroaminoto). Nâmon rassâ cintana kâ Oetari coma akâdiyè rassâ cinta kâ tarètan dhâddi sâbbab kâduwèna apèsa. Jhughân Inggit sarèng Sanusi sè ampon apèsa. Soekarno bhân Inggit anèka è compo’nâ  rèng sèpponâ Inggit è jhâlân Javaveem, Bandung.
Tjoet Nyak Meutia otabâ èsebbhut Cut Nyak Meutia iyâ arèya orèng binè’ sè lahèr è Aceh, tangghâl 15 bulân Februwari è taon 1870. Rèng seppo lakèk'en asmana Teuku Ben Daud Pirak, mun nyama rèng seppo binè’en iyâ arèya arèya Cut Jah. Cut Nyak Meutia anḍi' 4 tarètan lakè’. Cut Nyak Meutia ana’ bungso sè binè’ kadhibi’.

Cut Nyak Meutia èsebbhut orèng binè’ sè abânto ḍâ’ ka Inḍonèsia kalabân ngabdhina ḍâ’ ka naghârâ. Lakèna Cut Nyak Meutia arèya nyamana Teuku Muhammad otabâ èsebhut Teuku Tjik Tunong. Namong è bulân Maret 1905, Tjik Tunong ètangkep Blândhâ bân èyokom matè è pèngghir Tasè' Lhokseumawe. Sebelumma ètangkep, Teuku Tjik Tunong abâsiat ḍâ’ ka kancana Pang Nanggroe kaangghuy akabinaghi binè’na bân arabât anakna sè anyama Teuku Raja Sabi.

Tjoet Meutia akabin kalabân kancana Teuku Tjik Tunong sè anyama Pang Nanggroe. Semarèna bâsiatta lakèna, Cut Meutia akhèrra noro' kalabân pasukan è bâbâna pimpinan Teuku Muda Gantoe. È bâkto perrang bi' Korps Marechausée è Paya Cicem, Tjoet Meutia bân kanca binè’na buru ḍâ' ka ombhât.  Pang Nagroe thibik teros alabân, namung ḍibuḍina matè è tangghâl 26 Sèptember 1910.

Tjoet Meutia pasnan jhâghâ bân terros alabân abhâreng kancana sè ghita' matè. Tjoet Meutia alabân bân arampas kennengan kolonial kalabân aghuli èntar ka Gayo alèbâti ombhât belantara. Namung 24 Oktober 1910, Tjoet Meutia kalabân kancana atemmo bi' Marechausée è Alue Kurieng. Neng è perrang arèya Tjoet Njak Meutia sèdhâ.

È tangghâl 19 Ḍèsember 2016, kalabân ngabdhina ka naghârâ, Pamarènta Republik Inḍonesia, ngrabâdhi è ḍâlâm pèssè dhellubâng ropèya anyar Republik Inḍonesia, Rp1.000.

Sombher 

Pahlawan Nasional Inḍonèsia
Usamah bin Zaid bin Haritsah bin Syurahbil bin Ka’ab bin Abdil ‘Uzza bin Yazid bin Umrul Qais (Bhâsa Arab: أُسَامَة ٱبْن زَيْد بن حارثة بن شراحبيل بن كعب بن عبد العزى بن يزيد بن امرئ القيس) arèya sala sèttong orèng sè palèng awwâl maso' aghâma Islam bân dhâddhi pasorona kanjeng Nabbhi Muhammad. Usamah andi' jhulughân sè molje yakni “Hibbu Rasulillah” (oreng sè è tarèsnaè Rasulullah).

Biografi 

Usamah arèya ana’ dâri sohabhât  sè toman dhaddhi ana’ angka’na Nabbhi Muhammad yakni Zaid bin Haritsah
Feby Putri Nilam Cahyani (lahèr 5 Fèbruwâri 2000) iyâ arèya panyayi-panulis laghu  abhângsa Inḍonèsia. Feby molaè èkennal lèbhât lagu “Halu” sè rilis taon 2019. Dhibi’en ollè pangakoan lowas saampon arilis laghu ka-ennema, yakni “Runtuh” sè duet sarèng Fiersa Besari taon 2021.

Oḍi' Feby Putri 
Feby lahèr kalabân nyama Feby Putri Nilam Cahyani 5 Fèbruwari 2000 è Kotta Makassar, Provinsi Sulawesi Selatan. Feby iyâ arèya potrè kapètto’ pasangan Muhammad Djida bân Endang Suciaty.

Feby asakola SMA è SMA Negri 2 Makassar. Saamponna lulus, dhibi’en nerossaghi è Universitas Bosowo S1 program studi Ilmu Hubungan Internasional taon 2018 namong ahèrra motosaghi ambu è taon kasebhut.

Kalakowan

Awwal kalakowan 
Feby lebur ka musik dâri kènè’. Dhibi’en nyabâ' vidèo nyanyi dâ’adâ’en parappa'en kellas 3 SMP è Instagram taon 2014, namong saat rowa dhibi’en ghita’ patè aktif. 

Feby molaè aktif nyabâ' cover laguna dhingla SMA. Sajjek a-cover lagu “Ramadhan Kareem” kalabân nada laghu dhin Justin Biebier è taon 2016, Feby sajen kotara. 

Taon awwâl 2019, Feby abhâḍhi YouTube bân aktif dhâddhi kreator konten cover musik. Sala sèttong cover musikka iyâ arèya laghu “Celengan Rindu” - Fiersa Besari sè èjhelling 50 juta kalè.

Sombhèr 

Penyanyi-penulis lagu
Kabinet Hatta ḍâ’-aḍâ’ otabâ Kabinet Hatta I iyâ arèya Kabinet kapètto’ sè èghâbây è Inḍonèsia. Kabinet rèya èpaddhek sareng bâkkèl Prèsiḍen Mohammaḍ Hatta, sabâb parènta Prèsiḍen Soèkarno è tangghâl 23 Jânuwari 1948, arè sè paḍâ dhingla kabinet sabelluna ènyataaghi obus. Kabinèt rèya atugas è pèrioḍe 29 Jânuwari 1984 sampè’ 4 Agustus 1949.

Sombhèr 

Pamarènta'an
Tarekat Naqsyabandiyah (bhâsa Persia:نقشبندی) iyâ arèya tarèkat otama ḍâri ajhârân tasawuf sunni. Nyamana meḍḍhâl ḍâri Bahaudin al-Bukhari an-Naqsyabandi. Bânnya’ ru-ghuru Naqsyabandiyah sè ghâris katoronana sampè’ ḍâ’ Nabbhi Muhammad ḍâri Abu Bakar bân Ali bin Abi Thalib.Karana toronan ganda panèka lèbât Ali bân Abu Bakar lèbât Imam Jafar ash-Shadiq, tarèkat panèka jhughân èkennal mènangka konvergensi ḍuwâ’ samudra otabâ sosonan Sufi Jafar ash-Sadiq.

Sajhârâ 
Praktèk du'a sè tennang è tarèkat Naqsyabandiyah èghâbây sareng Yusuf Hamdan bân Abdul Khaliq Ghajadwani neng abad 12. Pas èsanglè’aghi sarèng Bahaudin al-Bukhari an-Naqsyabandi neng abad 14, tor ènobataghi ḍhâḍḍhi nyama tarèkat kasebbhut. Nyama kasebbhut kèngèng èartèaghi mènangka “sè ngokèr (ḍâri atè)”, “sè aghâbây rumus”, “panganyar rumus”, “sè aghâbây ghâmbhâr”, otabâ “sè ahubungan kalabân tokang ghâmbhâr”. Jhâlân panèka kadhâng èsebbhut kalabân “jhâlân sufi sè aghung” bân “jhâlân rantay mas”. 

Saampona rowa, nyama cangka otabâ sub-tarekat ètambhâi:

 ḍâri ‘Ubeydullah Ahrar sampè’ Imam Rabbani, èsebbhut “Naqsyabandiyah-Ahrariyya”;
 ḍâri Imam Rabbani sampè’ Syamsuddn Mazhar “Naqsabandiyah-Mujaddadiyya”;
 ḍâri Syamsuddn Mazhar ka Khalid al-Baghdadi “Naqsabandiyah-Mujaddadiyah Kholidiyah”;
 ḍâri Mawlana Khâlid bân saterrosè “Naqsyabandiyah-Kholidiyah”;

Asia Lao' 
Tarèkat Naqsyabandiyah ḍhâḍḍhi pangaro ḍâlem kaodi’an Inḍo-Muslim bân saabit duwâ’ abad iyâ arèya tarèkat spiritual otama è ana’ benuwa India. Baqi Billah èangghep nyambi tarèkat ka India neng ahèr abad 16. Baqi bhâbbhâr è Kabul bân rajâ è Kabul bân Samarkand, sè ka’dimma dhibi’na ahubungan kalabân tarèkat Naqsyabandiyah lèbât Khawaja Amkangi.

Nalèka ḍâtèng ka India, dhibi’na nyoba’ nyebbarraghi pangataoânna tentang tarèkat, angèng sèdhâ tello taon samarèna. Morèddhâ Ahmad Sirhindi (sè nerrosaghi samarèna). Pas dhibi’na èkennal mènangka Mujaddad-i-Thani. Lèbât Ahmad, tarèkat panèka ngaollè popularitas ḍâlèm bâkto sèngkat. Syah Waliullah Dehlawi iyâ arèya anggota tarèkat neng abad 18.

Sombher 

Islam
Ma’lomat 3 Nopèmber 1945 arèya ma’lomat sè nyongkottaghi pembhângonan partai-partai politik mènangka bâgiyân ḍâri demokrasi. Ma’lomat arèya èpakaloar untuk nyiappaghi trèkah pemilu 1946. Ma’lomat 3 nopèmber 1945 ollè èsebbhut tongghâ’ awwâl demokrasi Inḍonèsia. Karna ma’lomat rèya, pamarènta ngarep partai politik ollè abentuk sabellun panyalenggaraan pemilu anggota bâkkèlla rakyat è januari 1946. Ma’lomat arèya padè melegitimasi partai politik sè ampon abhângon sabellunna sajjhek jhâman Belândhâ bân jeppang sarta maloloh adukung lahèrra partai politik anyar. Tapè proses pamantepan demokrasi Inḍonèsia sè anyar lahèr lèbât rencana panyalenggaraan pemilu 1946 rowa tak bisa èwujuddaghi. Hal sè kanta arèya èsebbabbaghi bhângsa Inḍonèsia fokus è parjuangan nahan kamardhikaan karna kadâtengânna pasokan militer sekutu. Bâjâ rowa pemilu  benni prioritas.

Pamarènta RI aberrik taoh sè amoat anjuran untuk abentuk partai politik sareng katantoan partai  kasebbhut haros noro’ sarta ajuangngaghi RI. Ma’lomat èpakaloar mènangka tangghâpan atas Usul Badan Pekerja KNIP dhâ’ pamarènta. Ma’lomat arèya èumummaghi è Jakarta sareng Bâkkèl Presiden Mohammad Hatta.

Ma’lomat 3 nopèmber dhâddhi pangatoran otama sè ngator partai politik è Inḍonèsia salama 14 taon sabellun ècabut sareng sè netteppaghi Presiden kapèng 7 taon 1959 kalabân syarat bân panyaderhanaan kepartaian sè èpakaloar sareng Presiden Soekarno è tangghâl 31 Dèsèmber 1959.

Sombher 

Sajhârâ
Doktorandus (è Belândhâ bân massa Hindia Belândhâ doctorandus) otabâ èsingkat Drs., bân Doktoranda èsingkat Dra bhadhi orèng binè’, iyâ arèya gellâr se èbèrri’ bi’ universitas. Oca’ “Doktorandus/Doktoranda” iyâ arèya oca’ serapan dâri bhasa Blândhâ sè èkala' ḍâri bhasa Latin sè artèna “Ia se bhâkal èpadhâddi bhângkèt èlmo (doktor)”. È Blandhâ gellâr rèya èbhâghi ka orèng sè lastarè Master (S-2), bân para’ ḍâpa’ gellâr doctor, artèna gellâr palèng tengghi ḍâlem bidang akademis. Sè anḍi’ gellâr coma karè nolès disertasi kaangghuy ḍâpa’ gellar doktorra. Sampè’' taon 1960-an è ḍâlem ijazah doktorandus sè èpakalowar Institut Tekhnologi Bandung (ITB) ka’angghuy èlmo sains (matematika, fisika, kimia, biologi, farmasi, kedokteran, astronomi, èlmo bhumè, geologi geofisika) bân seni ropa kacantom kalèmat “sè negghu’ ijazah rèya kèngèng sampè gellar doktor bi' aghâbây bân atahanagi thesis”.

Taon 1950-1960 Inḍonèsia bhuto ka bânnyak sarjana polana neng Inḍonèsia sarjanana sakoni'. Bâkto rowa, lulusan sarjana asakola 5-5,5 taon. Polana bânnyak rèng-orèng sè akuliah ka Amerika bân Inggris noro' program M.Sc, universitas è ḍinna' masakoni' bâkto kuliah dhâddhi 4,5-5 taon saos. Alasan sajen bânnyak sarjana Indonèsia sè nerrosaghi pâdidikanna è AS/Inggris tettep osa lebhât program M. Sc mun ngala’ ghellâr doktorra. Amerika Serikat bân Inggris noro’ penjenjangan B. Sc. (3-4 taon) – Ph. D. (3-4 taon). Samentara Belândhâ /Belgia/Jerman anoro’ penjenjangan Drs/Ir/Dipl.Ing (5-5,5 taon) – Dr./Dr.Ing. (3-4 taon).

Ḍâlem ijazah sè èpakalowar ITB samarena taon 1970-an saongguh’na ta’ nolès ghellâr “doktorandus” otabâ “Insinyur” tapè ètolès “Sarjana”. Namong, polana doktorandus/Insinyur talanjur kotara, nomenklatur ruah ghi’ tettep èangguy sampe’ taon 1990-an makkè bhidhâ bi' taon 1960-an.

Ghellâr doktorandus/doktoranda sampè’ taon 1990 èberri' ḍâ’ lulusan program S-1 Èlmo Sosial, Matematika bân Èlmo Pengetahuan Alam, Seni, Èlmi Pedagogi otabâ Pendidikan. Mangkèn Belândhâ dhibi’ lamarè mapaḍe sistem kuliah sami sareng sistem B. Sc.-M.Sc.-Ph. D.

Sombhèr
Batuhampar iyâ arèya sala settong nagari è kecamatan Akabilu è kabupaten Lima Polo kota, Sumatra Barat, Inḍonèsia. Pondhuk Pâsantren Al-Manaar sè èbina sarèng bhâlâ Syekh Abdurrahman Batuhampar bâdâ è nagari reya.

Sejarah 
Batuhampar asalla dâri kata bato bân hampar, èdimma è wilayah reya sabbhenna lakar bânyya’ bato sè ahampar.

Geografi 
Nagari Batuhampar bâdâ è kawasan pârbâtesan antara Kabupaten Lima Polo Kota bân Agam. Bâjâ reya termasok sala settong è antara petto' nagari è Kecamatan Akabiluru,Lema Polo kota. Nagari reya âjara' km 23 dâri Bukittenggi otaba ra-kera 10 km da’ Payakumbuh ka lintasân jhâlân otama Bukittènggih-Payakumbuh, tepatta ra-kera 2 ½ km arah lao' lintasan kasâbhut.

Sâcara geografis, nagari reya abâtes kalabân Nagari Sariek Laweh è dâjâna, bân so Nahari Kotatangah Batuhampar è lao'an e seddi'en bere' kalabân Bukit Sulah bâgiân dâri Bukit Barisan sè curam (± 500m) mènagka dhâddhi dinding pâmbetes kalabân nagari è seddi'en, Padang Tarok, dhinèng è bhun temor abâtes kalabân Nagari Durian Gadang, sè sabhânna iyâ arèya sala settong è antara tello' "jorong" Batuhampar. (Duwe' sè laennah iyâ arèyah Batuhampar bân Kotabaru Batuhampar). Jorong Batuhampar iyâ arèya sè palèng rajâ bân dhâddhi induk nagari reya sejak lambhè’.

Tokoh 
Tokoh sè terkenal dâri nagari reya iyâ arèya Muhammad Hatta, Sala sorang Proklamator Inḍonèsia. Bapa'an asalla dâri negeri rèya, bân mbana Syekh Abdurrahman aghhâbây posat pândidikan Islam Al-Manaar. Selaen ruwa, sejarawan Mestika Zed jughân èlaheraghi è nagari reya.

Sombhèr
Haarlem iyâ arèyaa gemeente Blandhâ è provinsi Holland Lao'. Taon 2019, daerah rèya bâḍâ 161.265 orèng. Harlem è New York, Amerika Serikat nèro nyama kotta rèya.

Sombhèr
Bandar Udara Internasional Soekarno-Hatta (bhâsa Inggris: Soekarno-Hatta International Airport) (IATA: CGK, ICAO: WIII) èsingkat SHIA otabâ Soetta, sabelluna sâcara hokom èsebbut Bandar Udara Cengkareng Jakarta (bhâsa Inggris: Jakarta Cengkareng Airport) (kalabân IATA hudâ "CGK"), iyâ arèya bandara udara otama sè aladhin panerbangan ka’angghuy wilayah Jabodetabek bân sâkitarra. Bandar udara panèka èberri' nyama sami kalabân nyama tokoh proklamator kamardhikaan Indonèsia, Soekarno bân Mohammad Hatta, presiḍèn bân bâkkèlla sè ḍâ-adhâ’. Bandara panèka bâḍâ è Benda, Kotta Tangerang bân Kosambi, Kabhupatèn Tangerang, sakitar 20 km bârâ' lao' Jakarta Pusat. Mangkèn bandara rèya polong kalabân Bandar Udara Internasional Halim Perdanakusuma, kabbhi aladhin lebbi dâri 80 juta orèng é taon 2019.

Sajhârâ 
Antara 1928-1974, Bandar Udara Kemayoran sè ètodhu ka’angkuy penerbangan domestik è angghep sâmma'ghâllu kalabân basis militer Indonèsia, Bandar Udara Halim Perdanakusuma. Pânerbangan sipil è area kasâbhut dhâddi copè’, samentara lalulintas udara sajhânghâncang, sè kalabân panika angancem lalulintas internasional.

Èawwâl 1970-an, kalabân bhântoan USAID, bâllu' lokasi potensial è analisis ka’angkuy bandar udara internasional anyar, iyâ arèya Kemayoran, Malaka, Babakan, Jonggol, Halim, Curug, Tangeranglao', bânTangerang Utara. Ahérra, TangerangDâjâ è pèlè bân é tandâi kèya Jonggol ollè è ghunaka’aghi mènang ka bandara alternatif.

Statistik 
É taon 2009, Bandara Internasional Soekarno-Hatta anempati posisi ke-22 bandara palèng sibuk èdhunnya. Dâritaon 2010, Bandara Internasional Soekarno-Hatta panika bandara sé alayani paléngbânnyakorèng è Asia Tenggara bân anempati posisi ke-16 é dunia. ètahon 2011, Bandara Internasional Soekarno-Hatta alayani penumpang palèng bânnyak ke-4 è Asia samarèna bandara é Beijing, Tokyo, bânHongkong, sârtaanâmpati ranking 12 èdhunnya.

Tarminal 
Bâdâtâllo' bangunan terminal otama; Terminal 1, Terminal 2 dan Terminal 3. Bandara panika jugân andi' terminal kargo khosos kaangkuy kargo domestik bân internasional.

Terminal 1 bân Terminal 2 samangkén târpaen dâlâm renovasi. Palakoan renovasi étargetak imaré é tahon 2021. Proyek revitalisasi é arâpaki bisa alipat gandakan jumla penumpang kedua terminal sampé' 36 juta dâlâm sataon. Terminal 1 alayani maskapai penerbangan argâ modâ domestik ,sedangkan Terminal 2 melayani maskapai penerbangan argâ modâ internasional . Terminal 3 bâkal dâddi terminal layanan penuh kaangkuy penerbangan domestik bân internasional. Operator bandara AP II mareh akâbây rencana kaangkuy membangun terminal keempat di Soekarno-Hatta, sé éarapaki bâkal maré é taon 2024.

Sombhèr
Kabinet Hatta Kapèng Duwè' otabâ Kabinet Hatta II iyâ arèya kabinet kasanga' sè èbentuk è Inḍonèsia. Kabinet rèya èbentuk samarèna para pemimpin Indonesia, sè ètangkep bi' pasukan Blândhâ samarèna Agresi Militer Blândhâ II pas abâli ka ibu kota Yogyakarta. Kabinet rèya atugas ḍâri tangghâl 4 Agustus-14 Ḍèsembèr 1949.

Sombher 

Pamarènta'an
Kabinet Republik Indonesia Serikat otabâ Kabinet RIS iyâ arèya kabinet sè èbentuk hasèl ḍâri pambentukan naghârâ Republik Inḍonèsia Serikat samarèna pangakoan kadaulatan ḍâri kakobâsaan kolonial Blândhâ. Kabinet rèya atugas korang ḍâri sataon sabellum akhèra Inḍonèsia abâli dhâddhi Naghârâ Kesatuan Republik Inḍonesia.

Kabinet rèya atugas Kabinet ini bertugas ḍâri tangghâl 20 Desember 1949 kantos 6 September 1950 è Jakarta. Kabinet rèya marènta è bâkto sè korang lebbi abhârèng bán kabinet Republik Inḍonesia, Kabinet Halim, è Yogyakarta.

Anapon Program Kabinet Republik Inḍonesia Serikat iyâ arèya:

 Mabâḍâ pangallèyan kakobâsaan ka tanang bhângsa Inḍonesia  è sakabbina bâgiyen Inḍonesia kalabân saksama, angusahaaghi reorganisasi KNIL bân pambentukan APRIS bân pengembalian tentara Blândhâ ka naghârâna dâlâm bâkto salekkassa.
 Mabâḍâ katentrèmman umum dâlâm bâkto sè salekkassa tor ajamin ajhâlanna hak-hak demokrasi bân tarlaksanana ḍasar-ḍasar hak manossa bân kamardhikaan.
 Mabâḍâ parsiapan ḍâsar hokom parkara cara rakyat ngabèle pangatèrrona mètorot asas-asas Undang-Undang RIS, bân mabâḍâ pamèleyan umum kaangghuy konstituante.
 Ausaha mabèccek perekonomian rakyat, kabâḍâân kauangan, perhubungan, perumahan, bân kasehadhân, mabâḍâ parsiapan kaangghuy jaminan sosial bân panempatan tanaga kaangghuy abâli ka masyarakat; mabâḍá paratoran tentang upah minimum; pangawasan pamarènta kalabân kagiatan ekonomi sopajâ kagiatan jiya terwujud ka kajhèmbârân rakyat sakabbhina.
 Masamporna perguruan tèngghi metorot kaparloan masyarakat Inḍonesia bân abangun pusat kebudayaan nasional; mempergiat pemberantasan buta horop è kalangan rakyat.
 Mamarè masala Papua dâlâm sataon rèya jughân kalabân jhâlân damai.
 Ajhâlânaghi politik loar naghârâ kaangghuy makoat kedudukan RIS dâlâm dhunnya internasional kalabân makoat cita-cita perdamaian dhunnya bân persaudaraan bangsa-bangsa. Makoat hubungan moril, politik, bân ekonomi antarana naghârâ-naghârâ Asia Tenggara. Ajhâlânaghi politik dâlâm Uni rèya sè aghuna bâgi kapentingan RIS. Ausaha sopajâ RIS dhâddhi angghuta PBB.

Sombher 

Pamarènta'an
Ulama (bhâsa Arab: العلماء , ‘rèng-orèng sè anḍi' èlmo, sarjana) iyâ arèya rèng-orèng sè anḍi’ bân ahli ḍâlem èlmo aghâma ban èlmo umum laènna sè ahubungan kalabân kamaslahatan ommat. Ibnu Jarir Ath-Thabari ḍâlem kètab Jami’ul Bayan ngartèaghi ulama mènangka orèng sè Allah Swt. dhâddhiaghi mènangka pamimpin ommat manossa sè ahubungan kalabân parkara hokom, èlmo, aghâma, bân dhunnya. Dhinèng mètorot Ibnul Qayyim ḍâlem I’lamu Muwaqqi’in, Ulama rowa iyâ arèya orèng sè pakar ḍâlem hokom Islam, sè bârhak afatwa è nga-tengnga ommat, sè sibuk kalabân ajèr kom-hokom Islam bân anyimpulaghi, sarta sè arumusaghi kaidah-kaidah halal bân haram.

È Inḍonèsia, rèng-orèng sè èsebhut ulama iyâ arèya orèng-orèng sè anḍi’ kâahlian ḍâlem bidang aghâma târotama fikih, bân orèng sè anḍi’ integritas moral, akhlak sè bhâghus, bân semma’ kalabân ommat, otamana masyarakat bâbâ. Kalabân syarat è attas, sorang bhuru “èakui” mènangka ‘alèm sarèng ommata. Dhinèng orèng sè ahli è settong bidang èsebhut intelektual otabâ cendekiawan muslim.

Ḍâlem Al-Qur’an, ayât sè abahas ulama iyâ arèya QS Fathir 28:

وَمِنَ ٱلنَّاسِ وَٱلدَّوَآبِّ وَٱلْأَنْعَٰمِ مُخْتَلِفٌ أَلْوَٰنُهُۥ كَذَٰلِكَ ۗ إِنَّمَا يَخْشَى ٱللَّهَ مِنْ عِبَادِهِٱلْعُلَمَٰٓؤُا۟ ۗ إِنَّ ٱللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ

{Bân sapanèka (jughân) è antarana manossa, kèbân-kèbân mâlata, kèbân-kèbân târnak bâḍâ sè amacem-macem bârna (bân parobâ). Saongghuna sè tako’ ḍa’ Allah è antara lâ-kabulâ-Na, coma ulama. Saongghuna Allah Maha Pârkasa tor Ghafur}

Muhammad Quraish Shihab ḍâlem karyana Tafsir Al-Misbah èkoca’aghi ulama mènangka sè anḍi’ èlmo aghâma sè jellas, Al-Qur’an, bân èlmo fenomena alam. Èlmo kasêbhut ngânteraghi sorang anḍi’ rassa khasyyah (tako’) ḍâ’ Allah. Ulama anḍi’ kadudukan mènangka pâwaris Nabbhi sè mampo alaksanaghi gas-tugassa sareng anḍi’ dhârâjat sè tègghi è sèsè Allah. Namong orèng sè èkoca’aghi ulama ta’ kabâtas ka simbol, atribut, otabâ ghellar sè bâḍâ è abâ’en akadhi kèyaè, ustadz bân pândakwah, polana hal kasâbhut bisa mabâḍâ kakalerowan ḍâlèm anilai orèng.

Sombher 

Islam
Mekka, resmina Mekka al-Mukarramah (bhasa Arab: مكة المكرمة, translit. Makkat al-Mukarramah, artèna kotta sè moljâ iyâ arèya sala sèttong kotta soccè Islam bân ibu kotana Provinsi Mâkka, Arab Saudi. Jara' kotta nèka bi' Jeddah 70 km bân bâḍâ è lembah kènè' 277 m (909 ft) è attas tasè'. Jumla orèng è kotta rèya mangkèn 2.150.000 orèng.

Nabbhi Muhammmad saw. lahèr è Kotta Mekka. Gua Hira jhughân bâḍâ è Jabal Nur, Mekka bân dhimèn dhâddhi kennengan Nabbhi Muhammad saw. narèma Al-Qur'an sè kapèng sèttong. Èntar ka Mekka bhâḍhi Haji iyâ arèya rokon Islam ghâbây muslim sè kellar. Ka'bah bâḍâ è ḍâlem Masjidil Haram, Mekka bân èbhâdi sareng Nabbhi Ibrahim bân Nabbhi Ismail. Salaèn rowa, Ka'bah dhâddhi kiblat rèng muslim dhing la asolat bân Mekka èkasennengngin sareng umat muslim.

Sombher
Suku Madhurâ bhâsa Madhurâ: Orèng Madhurâ) aropa’aghi sala settong etnis kalabhân  populasi rajhâ è Inḍonèsia, jumlana parkèraan 7.179.356 juta nyabâ (sensus 2010). Kabbhi rowa asalla ḍâri Polo Madhurâ bân lo-polo sè è seddi’na (Polo Poteran, Polo Gili Lyang, Polo Sapudi, Polo Gili Raja, Polo Giligenting, Polo Raas bân laènna). Suku Madhurâ arèya suku perantau sè bannyak katartar è pan-brâmpan wilayah Inḍonèsia. Salaenna Inḍonèsia, pan-brâmpan Orèng Madhurâ perantauan bâḍâ è naghâra tatangghâ kadhi Malaysia bân Singapura.

Sajhârâ 
Kadhi Gli Raja, Sapudi bân Raas. Salaèn arowa, Orèng Mâdhurâ dhingghâl è bâgiyân tèmor Jhâbâ Tèmor biasa è sèbbhut wilayah Tapal Kuda  ḍâri Pasuruan sampè’ dhâjâ Banyuwangi. Orèng Mâdhurâ sè bâḍâ è Situbondo, Bondowoso, è bun tèmorra Probolinggo, dhâjâna Lumajang, bân dhâjâna Jember, Jumla palèng bânnyak bân rangrang abhâsa Jhâbâ, arèya bâḍâ sorbhâjâ dhâjâ sarta sabâgiyân Malang. bâḍâ sè nètèp è Bawean, è naghârâ Jiran Malaysia, Timor Leste, Brunei Darussalam padhâ bâḍâ. Kabbhi bâḍâ sè dhâddhi penduduk naghârâ teptep (ollè IC/ Sorat teptep salanjhânga). bâḍâ sè è naghârâ- naghârâ Tèmor tengnga.

Demografi 
Suku Madhurâ oḍi’ è pan-brâmpan kennengngan è Inḍonèsia, otamana è bâgiyân dâjâ Jhâbâ Tèmor, yakni Polo Madhurâ bân kawasan Tapal Kuda. Salaèn rowa, orèng Madhurâ paḍâ bânnya’ sè merantau ka kennengngan laèn otamana Kalimantan, Jabodetabek, Bhâli, jhughân naghârâ Tèmor Tengnga khosossa è Arab Saudi. Pan-brâmpan kotta è Kalimantan kadhi Sampit bân Sambas, toman bâḍâ karesseman etnis sè alibâttaghi orèng Madhurâ èsabâbaghi kesenjangan sosial, tapè satèya ampon marè bân etnis Madhurâ bân rèng-orèng ḍissa ampo rokon polè.

Sombher
Sellat Madhurâ. arèya sellat sè mamèsa polo jhâbâ bân polo Madhurâ. Jara’ sè palèng semma’ antara polo rèya bâḍâ è ojung bârâ’ polo Madhurâ (tasè’ bârâ’ Madhurâ otabâ kabhupatèn bhângkalan) bân è wilayah kabhupatèn Gresik sarta kotta sorbhâjâ. È sellat rèya bâḍâ lo-polo kènè’kadhi polo embè’, polo Ghilirajhâ, polo Genteng bân polo ketapang. Sellat Madhurâ aropa’aghi sala settong sarana prasarana panonjhâng ekonomi sè cè’ pentingnga bâghi masyarakat Jhâbâ Tèmor.

ḍâlem pan-brâmpan sombher sè abit Nusantara bân bârâ’, sellat kasebbhut segghut ènyamaè sellat sorbhâjâ, tapè nyama arèya tak è tarèma ḍâlem katantoan kartografi  sè resmi.

Geografi 
Sellat arèya bâḍâ è bun tèmor provinsi Jhâbâ Tèmor bâgiyân dâjâ, è bun tèmor kabhupatèn Gresik bân  kotta sorbhâjâ bân kabhupatèn Sidoarjo, bâgiyân lao’ polo madhurâ, bân bâgiyân dâjâ wilayah Pasuruan-Situbondo. È sellat arèya bâḍâ lo-polo kènè’kadhi polo embè’, polo Ghilirajhâ, polo Genteng è sèddi’na polo Madhurâ, sarta Polo Ketapang è tasè’ kabhupatèn Probolinggo, Jhâbâ Tèmor.

Perekonomian 
Sellat Mâdhurâ jhughân èmafaattaghi dhâddhi objek pariwisata industri bân sala settong tompaan iyâ arèya PLTU Paiton bâḍâ è pasèsèr sellat rèya yakni è kecamatan Paiton Kebhupatèn Probolinggo bân aropa’aghi sala settong sè bisa ngaollè listrik sè palèng rajâ è polo Jhâbâ. Objek-objek wisata è pasèsèr sellat Mâdhurâ, sè kotara iyâ arèya pantai Kenjeran è Sorbhâjâ, pantai Bentar è kebhupatèn Probolinggo, bân pantai Pasir putih è kebhupatèn Situbondo. 

Sarana tompaan tasè’ iyâ arèya Kapal Feri sè mapolong sellat Mâdhurâ è duwâ’ jalur, jalur penghubung Pelabbhuwân Ujung (Sorbhâjâ) bân Pelabbhuwân Kamal (Bhângkalan, Mâdhurâ), sarta jalur penghubung Pelabbhuwân Kalianget (Somennap, Mâdhurâ), bân Pelabbhuwân Jangkar (Situbondo, Jhâbâ Tèmor). Sarana tompaan laènna iyâ arèya Jâmbât Suramadu aropa’aghi sarana tompaan dhârât penghubung Jhâbâ-Mâdhurâ bân adampak cè’ rajâna dhâ’ perekonomian duwâ’ polo rèya

Sombher
Adam iyâ arèya orèng sè bâḍâ è kètab Tanakh, Alkitab dan Al-Qur'an. Mongghu Abrahamik, Adam nèka orèng kapèng sèttong è bhumè. Kèng mongghu Ahmadiyyah bân sè noro’ pra-Adamit, bâḍâ orèng laèn sabellum Adam.

Mongghu aghâma Samawi, Adam èosèr ḍâri sorghâ polana ngakan buwâ sè ta’ èparèngaghi bi’ Pangèran. Neng aghâma Yahudi bân Kristen buwâ sè èkamaksod iyâ arèya buwâna bhungka pangataowan bhâghus bân jhubâ’. Manabi neng aghâma Islam buwâ sè èkamaksod iyâ arèya khuldi sè artèna è bhâsa Arab yakni langgheng. Buwâ khuldi jhughân bâḍâ è Yahudi bân Kristen tape ta’ sampè èkakan Adam polana la èosèr ghellu bi’ Pangèran tako’ langgheng akadhi Pangèran.

Neng kètab Kejadian, kètabbhâ Yahudi bân Kristen, Adam èyosèr ḍâri sorghâ polana èghudhâ bi’ olar benni setan saèngghâ Pangèran abhâsto olar maklè jhâlânna arayap. Tapè mongghu bhângkèt èlmo, lambe’ orèng Yahudi ghita’ tao ka sètan. Neng Yahudi, konsep sètan baru masok sajjhek Israel èkontrol Persia taon 539-332 SM.

Adam akabin bi’ Hawa bân nganghungi bânnyak potra, contona Kain (Qabil), Habel (Habil), dan Set (Syits).

Sombher 

Orèng
Kotta Padang iyâ arèya kotta sè palèng rajâ è pantai bârâ’ Polo Sumatra dhâdhâp èbhu kotta Provinsi Sumatra Bârâ', Inḍonèsia. Kotta rèya labâng gerbang bârâ’ Inḍonèsia ḍâri Samudra Hindia. Sacara geografi, Padang èkalèlènghi pârbukitân sè tègghina 1.853 mdpl kalabân loas wilayah 693,66 km², lebbi ḍâri saparona alas lèndhung. Data Badan Posat Statistik (BPS) ka taon 2021, kotta rèya andhi’ jumla orèng 909.040 jiwa. Padang jhughân aropa'aghi kotta inti ḍâri pangembangan wilayah metropolitan Palapa.

Sejhârâ Kotta Padang ta’ beccat ḍâri peranna mènangka kawasan rantau Minangkabau, sè awwala ḍâri kampongga nelayan è muara Batang Arau pas dhâddhi Bandar pelabuhan sè rammè saampon maso’na Bâlândhâ è bâbâ bendirâ Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC). Arè dhâddhina kotta iyâ arèya 7 Agustus 1669, sè aropa'aghi arè panyerangan loji Bâlândhâ è Muara Padang sareng orèng Pauh bân Koto Tengah samasa penjajahan Belândhâ, kotta rèya dhâddhi posat pârdagangan emmas, ettè, kopi, bân rempah-rempah. Masok abad ka-20, ekspor batu bara bân semen molaè èbhadi lèbât Pelabuhan Teluk Bayur. Bâjâ rèya , infrastruktur Kotta Padang ampon èpaghânna’ sarèng  Bandar Udara Internasional Minangkabau sarta jalur kereta api sè nyambhung kalabân kotta laen è Sumatra Barat.

Sentra perniagaan kotta bâdâ è Pasar Raya Padang, bân èdukung sarèng posat perbelanjaan modern bân 16 pasar tradisional. Padang iyâ arèya sala settong pusat pendidikan è loar Poloh Jhâbâ, ètopang kalabân bâdâna bânyya’ perguruan tinggi, tamasok tello’ universitas negeri (universitas Andalas, Universitas negeri padang bân politeknik negeri padang) mènangka kotta seni bân budaya, Padang èkennal kalabân legenda Malin Kundang bân novel Sitti Nurbaya. Tèyap taon, bânnya' festival sè èbâdâ’aghi ka’anghuy abhânto sektor pariwisata. È bâgiyân orèng Inḍonèsia, nyama Kotta Padang umuma èasosiasiaghi kalabân etnis Minangkabau bân massa’an khasa sè èkennal kalabân massa'an Padang.

Sombhèr
Taman Pamakaman Umum Tana Kosèr 
iyâ arèya kènnèngan pangobhurân è Kebayoran Lama, Jakarta. Bânnyak tokoh mashur sè è kobhuraghi è pangobhurân arèah. Bân pole, proyeksi è dâlâm perfilèman bân sinetron è kalako è kènnèngan arèya.

Asal muasal 
Sabelluna, tana arèya èkaandi’ towan tana sèadhârè Tionghoa. È sala sètttong arèh, towan mabâdhâ pertemuan sè èhadiri bân tamoy, tamaso’ pangrajhâna Bâlândhâh. Dâlâm pertemuan rèah, orèng Tionghoa ta’ tèngngèt mowang angin, saèngghâ amarghâ para tamoy nyompèt èlongah sakèng bâu sè tak nyaman. Towan tana pas nyangkaaghi kosèrah sè muang angin sarombânan. Amarghâ tako’ èghighirin towanna, akhèrah kosèr ka’dintoh ngakoni jhâ’ abâ’ dhibi’na sè mowang angin. Hal rèya madhâddhih towan tana ngarassah todus. Dâri pangakowan ghelle’, towan tana aberri’ hadia tana dhâ’ kosèr. Dhâri hal arèya, tana arèya pas è nyamaè “Tana Kosèr”.

Daftar tokoh sè èmakam aghi: 

 Abdurrahman Baswedan
 Achmad Tirtosudiro

 Adiguna Sutowo
 Adikarso
 Ade Irawan
 Ahmad Rasyid Sutan Mansur
 Ali Sadikin
 Alwi Abdul Jalil Habibie
 Arif Rahman Hakim
 Burhanuddin Harahap
 Benny Hoedoro Hoed
 Bob Tutupoly
 Deddy Sutomo
 Dono
 Diana Nasution
 Didi Petet
 Fahmi Idris
 Firmanzah
 Franky Sahilatua
 Frans Tumbuan
 Gito Rollies
 Glenn Fredly
 Greg Shackleton
 Hamka
 Hasan Raid
 Hassan Shadily
 Hendra Cipta
 Ida Kusumah
 Ikhwan Ridwan Rais
 Jack Lesmana
 Lolo Soetoro
 M. Saleh Latuconsina
 Melky Goeslaw
 Mike Mohede
 Mieke Wijaya
 Mohammad Hatta
 Nani Sadikin
 Nita octobijanthi (Istri Indro Warkop)
 Nien Lesmana
 Nira Stania
 Non Kawilarang
 Paula Rumokoy
 Petrus Kanisius Ojong
 Radhar Panca Dahana
 Ria Irawan
 Rima Melati
 Rina Gunawan
 Roosilawaty
 Rosita Noer
 Saifuddin Zuhri
 Sandy Tyas
 Sirajuddin Abbas
 Siti Rahmiati Hatta
 Soetjipto Soentoro
 Soemitro Djojohadikusumo
 Soepojo Padmodipoetro
 Sophan Sophiaan
 Syafruddin Prawiranegara
 Syamsuar Hasyim
 Titi Qadarsih
 Tonny Koeswoyo
 Tuti Marini Puspowardojo
 Ully Artha
 Valia Rahma
 Wilopo
 Wimar Witoelar
 Yazirwan Uyun
 Yon Koeswoyo
 Yopie Latu

Sombèr:
Dr. H. Abdoellah Ahmad (bhâbhâr neng Padang Panjang, 1878 – sèḍhâ neng Kampung Jati, Padang, 2 Novèmber 1933 omor  55 taon) iyâ arèya sorang olama’ rèformis sè noro’ abidani lahèrra parguruân Sumatra Thawalib neng Sumatra Bârâ’. ḍhibi’na iyâ arèya potra  ḍâri ji Ahmad, olama’ Minangkabau sè aropa’aghi sorang paḍâgâng jughân, bân sorang èbu sè asalla ḍâri Bengkulu. sareng Abdul Karim Amrullah, ḍhibi’na dhâddhi orèng Inḍonèsia ḍâ’aḍâ’na sè ollè gellar doktor kahormatân ḍâri Universitas Al-Azhar, neng Kairo, Mesir.

Kaodi’en awwâl 
Abdullah malastarè panḍiḍikân ḍâsarra neng sèttong sakolaan pamarènta bân molaè gik kèni’na ngaollè panḍiḍikân aghâma ḍâri abana Syèkh Ahmad Alang Lawas Padang. Ka taon 1895, Abdullah Ahmad mangkat ka Makka bân abeli ka Inḍonèsia taon 1899. sabelina ḍâri Makkah, ḍhibi’na langsung ngajâr neng Padang Lanjhâng sambih abantras bid'ah bân tarèkat. ḍhibi’na lèbur jughân ka’angghuy nyebbarraghi pamèkkèran panganyaran lèbhât publikasi kalabân dhâddhi agèn ḍâri brempan majalah panganyaran, kadhi Al-Imam neng Singapura bân Al-Ittihad ḍâri Kairo.

Taon 1906, Abdullah Ahmad ngallè ka Padang ka’angghuy dhâddhi guru, agântè’è anomma, Syèkh Gapuak sè sèḍhâ. Neng Padang, ḍhibi’na mabâḍâ tablig bân partemmoan mènangka masalah aghâma bân mendirikan jemaah Adabiyah brempan taon salastarèna. ghâpanèka, ḍhibi’na aberrik pangajiân ka orèng rajhâna. Pangajiân èlaksana’aghi dukalè saminggu sacara ghântèyan ḍâri rom aka roma.

Kiprah 
Ta’ èkaollè panḍiḍikân sè sistematis bi’ sakabbina na’kana’ paḍâgâng neng Padang, anginspirasi Abdullah Ahmad ka’angghuy mukkak sakola’an Adabiyah taon 1909. Abdullah Ahmad sangat aktif nolès, sampè’  dhâddhi katoa pasèttongan wartawan neng Padang taon 1914. ḍhibi’na anḍi’ hubungan sè errat kalabân morèd-morèd sakola manengnga neng Padang bân sekolah dokter neng Jakarta, tor aberri’ bântoan ḍâlem kagiatân Jong Sumatranen Bond.

Abdullah Ahmad dhâddhi panḍiri majalah Al-Munir sè terbi’ neng Padang taon 1911 sampè’ 1916. Taon 1913 ḍhibi’na maddek majalah brita Al-Akhbar, bân taon 1916 dhâddhi rèdaktur bidang aghâma majalah Al-Islam sè èterbi’aghi Sarèkat Islam neng Sorbâjhâ.

Gellar doktor kahormatân                 
Pangataonna ḍâ’ka aghâma cè’ ḍâlemma bân èyakoè bi’ olama’-olama’ Tèmor Tengnga ḍâ’ konfrènsi khilafat neng Kairo taon 1926. Pangakoan ghâpanèka èbuktèyaghi kalabân èberrikna gellar kahormatân ḍâlem bidang aghâma mènangka doktor fid-din.

Majalah Sinar Sumatra èdisi 16 Sèptèmber 1926 amoat pangaoningan sèakaitân kalabân sokkoran gellaran doktor kahormatân sè ètarèma Abdullah Ahmad neng Padang.

Sombher 

Olama’ Minangkabau
Meer Uitgebreid Lager Onderwijs (èsingkat  MULO) iyâ arèya sakola manengnga ḍâ’aḍâ’na neng zaman pamarènta kolonial Belândhâ neng Inḍonèsia. Meer Uitgebreid Lager Onderwijs anḍi' artè "Panḍiḍkan ḍâsar sè Lebbi Loas". MULO aguna'aghi bhâsa Belândhâ mènangka bhâsa pangantar. Ahèr taon 1930-an, sakola-sakola MULO ampon bâḍâ neng sabben  kabupatèn neng Jhâbâ. coma brempan kabupatèn neng loar Jhâbâ sè anḍi' MULO.

Jenjang studi neng MULO tarḍiri ḍâri tello'  tèngkatân ḍâlem tello taon ka'angghuy lulusân ELS bân ka'angghuy lulusan salaèn ELS ètambe kalabân kellas parsiapân salama sataon  (totalla empa' taon), panèka:

 Voorklasse (Kellas parsiapân/Pangadâ'ân - bâgi lulusân salaèn ELS).
 Kellas I.
 Kellas II.
 Kellas III

Praturân Panḍiḍikân 1848, 1892, bân Politik ètis 1901 
Praturân Panḍiḍikân ḍâsar ka'angghuy masyarakat bhâkto Hindia-Belândhâ ḍâ’aḍâ’ân èpakaloar ka taon 1848 bân èsampornaè ka taon 1892, sèkakdimma panḍiḍikân ḍâsar kodhu bâḍâ neng sabben Krèsidènan, Kabupatèn, Kawèdanan, otabâ pusat-pusat krajinan, parḍâgângan, otabâ kennengan sè  èyanggep parlo. Praturân sè ḍibuḍina  (1898) èterrappaghi neng taon 1901 salastarèna bâḍâ Politik ètis otabâ Politik Bâles Tèngka ḍâri Krajaan Belândhâ sè èkoca'aghi neng  pidato panobatân Rato Belândhâ Wilhelmina 17 Sèptèmber 1901, sè intina bâḍâ 3 hal penting: irigasi, transmigrasi, bân edukasi.

Neng zaman Hindia Belândhâ anak maso' HIS omor 6 taon bân  taḍâ' Klompok Amaèn (speel groep) otabâ Taman Na'kana' (èantarana kalabân ḍâsar panḍiḍikân Friedrich Fröbel), saèngghâ langsung maso' bân salama 7 taon ajhâr. Salastarèna  panèka ollè alanjuttaghi ka  MULO, otabâ Kweekschool. ka'angghuy amasoè HBS èparloaghi syarat sè ongghu kettat. Tamatân HIS ta' ollè maso' HBS.

Bâgi masyarakat katoronan Tionghoa biasana mèlè jalur HCS (Hollands Chineesche School) karana salaèn bhâsa pangadâ' Belândhâ, jughân èparèngi bhâsa Tionghoa.

Neng loar  jalur resmi pamarènta Hindia-Belândhâ, bâḍâ sakola partikelir kadhi Taman Morèd, Perguruan Rakyat, Kristen, bân Katholik. Ka jalur panḍiḍikân Islam bâḍâ panḍiḍikân sè selenggara'aghi bi' Muhammadiyah, Pondok Pesantrèn, bân laèn samacemma.

Pangajhârân 
Aḍâsarraghi informasi sè teartera neng ijazah, kurikulum MULO tarḍiri ḍâri :

 Bhâsa Belândhâ
 Bhâsa Arab
 Aljabar
 Gèomètri
 Sajhârâh Alam
 Sajhârâh
 Aghâmbâr
 Gèografi
 Bhâsa Melayu
 Bhâsa Daerah (Kadhi, Bhâsa Sunda)

Sombher 

Sajhârâh Inḍonèsia
Asta Tèngghi iyâ arèya kawasan kobhuren khusus para Pangrajâ/  Ratoh/ Karabhât Ratoh se bâdâ è kawasan dataran tèngghi bukit Kebon Agung Songennep. Dâlam Bhâsa Mâdhurâ, Asta Tèngghi èsebhut jughân mènangka Asta Rajâ sè amakna kobhur para ratoh Pangradjâ sè aropa’aghi asta/kobhur para ratoh, pottra toronan sarta karabhât-karabhâta sè èbangun taon 1750M. Kawasan Kobhuren rèya èrencana’aghi awwala sareng Panembahan Somala bân èlanjutaghi sareng Sultan Abdurrahman Pakunataningrat I bân Panembahan Natakusuma II.

Asta Tèngghi andhi’ 7 kawasan 
1.      Kawasan Asta Induk, dâri:

·        Kubah Sultan Abdurrahman Pakunataningrat I,

·        Kubah Kanjeng Tumenggung Ario Tirtonegoro ( Bendoro Saod ),

·        Kubah Kanjeng Tumenggung Ario Cokronegoro III ( Pangeran Akhmad otabâ Pangeran Djimat ), sè kubahna kasebhut asalla dâri Pendopo Kraton Pangeran Lor/Wetan,

·        Pangeran Pulang Djiwo sè kubahna kasâbhut kèya asalla dâri Kraton Pangeran Lor/Wetan,

·        Pemakaman Raji-Raji bân selir Ratoh-Ratoh Songennep,

2.      Kawasan Makam Ki Sawunggaling Konon ècareta’aghi lamon K. Saonggaling iyâ arèya sèabela Kanjeng Tumenggung Ario Tirtonegoro (Bendoro Moh. Saod) ka saat bâdâ bhuwa’ kudeta/perebutan kakoasa’an sareng Patih Purwonegoro),

3.      Kawasan Makam Patih Mangun,

4.      Kawasan Kobhur Kanjeng Kai/Raden Adipati Suroadimenggolo Bupati Semarang (mertua Sultan Abdurrahman Pakunataningrat I),

5.      Kawasan makam Raden Adipati Pringgoloyo / Moh. Saleh, dhibi’en èsebhut ka massa odi’na ajabat menangka Patih ka kakoasa’an Panembahan Somala bân Sultan Abdurrahman Pakunataningrat I, è kompleks rèya jughân èkobhuraghi R. Musaid Werdisastro sang budayawan panulis Babad Soengennep.

6.      Kawasan Makam Raden Tjakra Sudibyo, Patih Pensiun Songennep,

7.      Kawasan Makam Raden Wongsokoesomo.

Arsitektur Kobhur 

Arsitektur kobhur dâlem kompleks rèya sakonè’ bânnya’ èpangaroe sareng brâmpan kabhudhâjâ’an sè akembâng ka massa Hindu. Hal kasebbhut bhisa èabâs dâri panata’an kompleks kobhur bân brâmpan bâtu bhebbhâtor sè biasana akembâng ka massa awwal islam akembâng è tana Jhâbâh Bân Madhurâ. Salaen rowa pangaro-pangaro dâri kabhudhâjâ’an Tiongkok bâdâ è brâmpan carangcang sè bâdâ è kubah kobhur Kanjeng Tumenggung Ario Tirtonegoro, kobhur Kanjeng Tumenggung Ario Cokronegoro III bân kobhur Pangeran Pulang Djiwo.

Salaen rowa pangaro Arsitektur Eropa bânyya’ bangunan kubah kobhur Sultan Abdurrhaman Pakunataningrat I bân Kobhur Patih Mangun sè bâdâ e lowar Asta induk. Dâlem kawasan kubah kobhur Sultan Abdurrahman Pakunataningrat I, Sadhâjâ bangunna èpangaro sareng gaya arsitektur klasik, kolom-kolom ionic paghun èangghuy èbrampan tempat tarmasok jughamn è Kubah Kobhurna.

Sombhèr 

Songennep
Sotto Madhurâ iyâ arèya macèmma sotto sè asalla ḍâri Madhurâ, Jhâbâ Tèmor sè abahan ḍâsar ḍâging sapè, telor kella, kentang guring bân cambè, bi’ palappa katombâr, bhaâbeng mèra bân bhâbeng potè, jhâè, konyè’, laos, kemèrè, jerruk porot, bân buje sacokobhâ.

Carana ghâbây iyâ arèya kalabân angella ḍâging sapè bi’aèng sacokobhâ sampe’massa’ (palaèn). Pamaso’palappa sè la marè epalessa bhârèng serre ka ḍâlem kaldu ḍâging, massa’e sampe’ kuana ngalkal. Kuana pas taburaghi ḍâun bhâbeng, ḍâun saladri, bân bhâbeng guring campor sakonè’bhâbeng potè. Kakan abhâreng bi’cengina sotto bân kerra’na jerruk nipis.

Cem-macemma 

 Sotto Songennep: sotto rèya esajiaghi bân ekakan bi’ tenggâng , cambè guring, bihun, bhâbeng ḍâun, bhâbeng guring, lontong, ḍâging sapè otabâ osos sapè. Sè mabhidhe’aghi bi’ Sotto Mekkasèn bân Sotto Bhângkalan iyâ arèya palappa kacanga sè terdiri ḍâri kacang, pettès, bân keḍḍâng  ngoḍè sè ekoc ek lessa.
 Sotto Mekkasèn: terdiri ḍâri kentang kella, perkedel kentang, cambè, ḍâging sapè otabâ ḍâging ajèm, so’on, lontong, bân esèram bi’ kaldu bhennèng, bi’ palappa marèca, bân bhâbeng potè. Ekakan bi’ bhâbeng guring, ḍâun saladri, krepek, bân te-otte.
 Sotto Bhângkalan: ngangghuy cambè bân so’on bi’ ḍâging sapè, ajèm otabâ jheroan. Ekakan bi’ etaburaghi kentang guring bân kua konèng apalappa konyè’ bân jhâè.

Sombhèr
Sattè Madhurâ iyâ arèya sattè sè andi’ palappa khas Madhurâ. Sattè Madhurâ biasana eghâbây ḍâri ajem. Madhurâ ta’ghun ekenal kalabân polo bujâ, pole ekenal kalabân sattèna. Sattè Madhurâ la ekenal e sakabbhina Nusantara.

Molana bâḍâna 
Sattè Madhurâ eghèbè bi’ Adipati Songenep Arya Jaran Panoleh samarena angunjungè kaka’na Lembu Kanigoro sè mare dhâddhi Adipati Ponorogo bân eberri’ hidangan Sattè Ponorogo. Ajelling kakanan sè ta’ biasana polana ejujju lente bân elapèsè palappa kacang, Arya Jaran Panoleh bâ rombongan ta’ anḍâ’ ngakan hidangan ruwa, salaèn jarèya pole posang ḍâ’remma sè ngakana. Samarèna ejellasaghi bi’ kaka’na jhâ’ masyarakat Ponorogo, otamanna para warok la biasa ngakan sè ehidangè kasebbhut.

Warok sè andi’ sèpat wira’i, mangkana pas aghunaaghi jujjuna lente ghâbây media angakan ḍâging ajem, edimma bâkto arowa ghitak tao sendok, samelana cap-nyapcabhâ cengè ta’ merre grigi’.  

Polè Arya Jaran Panoleh lebur ḍâ' angghuyâna ksatria warok sè gâgâ' bán amènta èdhin ghâbây eghunaaghi bi' para pengawalla. Atas parèntana Batara Katong, bhâkto Arya Jaran Panoleh bân rombonhan Songennep mole etoro'e bi' pasukan warok kalabân khusus sè pas warok-warok rèya dhâddhi pengawal kadipaten Songennep.

Panyajiân 
Sattè Madhurâ omoma iyâ arèya sattè ajem sè eberri' cengi aropa saos kacang. Namong, e Madhurâ dhibi' kaḍâng bhâkto sè eyangghuy bennè ghun saos kacang kengeng saos otabâ saos kemerè. Salaèn jèya arang pangobbhârna sattè sengghut etaburi bi' jeruk limau.

Tapè salaèn ajem dhâddhi bahan otama, sattè kèya bâḍâ sè ngangghuy embè' sè etandaè bi' egântongè bâgiyân soko budina embè' e rombonga se ajuel sattè. Palappana iyâ arèya camporan kacang sè etombhuk alos pettès bân sakonnè' bhâbeng mèra. Palappa kecap kèya dhâddhi sala sèttong khas ḍâri Mekkasèn sè cokop nèkmat ghâbây ekakan. Epangghâng bi' apoy ḍâri bhâtoka nyèor sè la angos kaḍâ sè esebbhut arâng bhâtok nyèor. Rassana lemma' tapè ta' ollè ghâbây orèng sè anḍi' kolesterol tengghi bân sè anḍi' panyakèt asam urat akut.

Ejuel e luar Polo Madhurâ 
Reng juel sattè Madhurâ emulaè e awwâl abad ka-20 jâman kolonial penjajahan Blânḍâ, awwâlla elakoni bi' reng bini' kalabân cara esabe'e papan kajhu sè aesse paraladhân massa' sattè e attas cetak, pas marèna kamardhikaan juellâna sattè etoro'e bi' para lalakè' Madhurâ sè terro ngaddhu nasèb e kotta-kotta rajhâ e Inḍonèsia kalabân aghunaaghi rombong abentok parao, sè nanḍâ'aghi simbol kaangghuy identitas sattè ḍâri Madhurâ bân makle malolo enga' ḍâ' tana kalahèrra mon la sukses.
Madhurâ
Sattè madhurâ
Institut Agama Islam Negeri Mâdhurâ otabà IAIN Mâdura iyè arèya Perguruan Tègghi Islam Negeri è Pemèkkasân, Polo Mâdhurâ provinsi Jhèbâ Tèmor, Indonesia. STAIN Pemekkasân èpaddhek kalabân dhâsar Sorat Kendil Presiden Nomèr 11 Tangghâl 21 Maret 1997 otabâna 12 Dzulqa’dah 1417 H. Bân satèya aobâ status dhâddhi Institut Agama Islam Negeri (IAIN) kalabân dhâsar Peraturan Presiden Nomor 28 Tahun 2018 tentang IAIN Mâdhurâ èbulân April 2018. Bân èresmiaghi bân Mentri Aghâma RI Lukman Hakim Saifuddin ètangghâl 5 Juli 2018.

Sajhârâh 
IAIN Mâdhurâ sè satèya bâdhâ è Jhâlân Panglegur KM. 304 Pemekkasân, iyà arèya sala sèttong Fakultas Cabang sè kalabân mandiri ngèlola kegiatan pendidikan. IAIN Mâdhurâ sabâlluna iyà arèya cabang dâri IAIN Sunan Ampel Sorbhâjâ, mènangka Fakultas Tarbiyah sè bâdâ è Kabupaten Pamekasân dhâddhi Fakultas cabang, è bâkto arowa pèngelolaan pendidikan èdhâsarè kalabân katantowan bân kèbijakân sè èkaloaraghi bân IAIN Sunan Ampel sè dhâddhi indukna. Pèmbuka’an Fakultas Cabang è Pemakkasân arèya sangèt èkabhuto kaangghuy adidik potra-potrè daerah sè ta’andi’ kasèmpatân alanjutaghi pendidikan tèngghi Islam èloar Mâdhurâ.

Fakultas Tarbiyah IAIN Sunan Ampel è Pemekkasân èbhâbhât sajjhek tangghâl 20 Juli 1966 tabhârèng kalabân 02 Rabi’ul Akhir 1386 H. Èresmiaghi kalabân Mentri Agàma RI sè bâkto èjabat Bapak KH. Saifuddin Zuhri kalabân dhâsar Sorat Kapotosan Mentri Agâma RI Nomèr 39 Taon 1966. Èbakto èbhâbhât, kampus IAIN ghi’ ngampong è kompleks gedung PGAN Pemekkasân sè bâdâ nèng Jhâlân KH. Wahid Hasyim 28 Pamekasan (satèya MAN 2 Pamekasan) sampè’ ahèra ètaon 1977 Fakultas Tarbiyah IAIN Sunan Ampel Pemekasân ngaandi’ gedung ḍhibi’ saluas lahan 5810 m2 è Jhâlân Brawijaya 05 Pamekasân.

Sombèr
Aèng sonḍeng nandhâaghi ḍâlemma lèmbung

Orèng sè nengnengan biyasana bannya’ èlmo.

Aghândhu’ regget

Andi’ niyat jhubâ’ mongghu orèng laèn, otabâ kalabân cator laèn amanès aḍâ’ kalabân maksod jhubâ’.

Ajâm mènta sasengnget 

Acelakae abâ’ dhibi’.

Aotang ḍârâ nyerra ḍârâ

Otang nyabâh èserra kalabân nyabâh.

Asèl ta’ adhina asal

Maskè soghi angèng pagghun seḍerhana dâlâm asèkep .

Ètembâng potè mata, lebbi bhâgus potè tolang

Ètèmbâng todus lebbi bâghus matè.
Kerèsiḍènan Madhurâ iyâ arèya kerèsiḍènan sè awwâllâ èpajhâghâ sareng Pamarènta Hinḍia Bâlândhâ è poloh Madhurâ ka awwâl abad ka-19 Masehi. Bâḍâna Kerèsiḍènan Madhurâ aḍerḍer sampe’ robuk penḍuḍukan Jèppang bân robuk pamarènta Inḍonesia.. Ka robuk awwâl pamarènta Inḍonèsia, Kerèsiḍènan Madhurâ èberri’ ha’ khusus kaangghuy ngallè Mahkamah Tentara Lowar Biyasa dâlâm kabâdâân dhârurat.

Sajhârâ

Robuk Hinḍia Bâlândhâ 
Karajhâân-Karajhâân è Madhurâ panèka bâgiyân sè ta’ tarèkat bân ta’ ro’-noro’ dâlâm persaèngna politik antara para dinasti ka robuk awwâl Islam è Jhâbâ. Namong, akhèrra bâgiyân Madhurâ èkuwasaè sareng Kasoltanan Mataram. Namong, Karajhâân-Karajhâân è Madhurâ pas Olle samajâân bhibhâs dâri Bâlândhâ mongghu pangaro Karajhâân-Karajhâân è Jhâbâ. Bâlândhâ aberri’ samajâân ka karajhâân somennep ka taon 1705. Pas ka taon 1743, Bâlândhâ abberi’ pole somajâân ka karajhâân Bhângkalan. Bâlândhâ pas aberri’ ghellâr ka ḍuwâ’ panguasa è karajhâân kasebbhut kalabân ghellâr Sè padeh kalabân ghellâr rajhâ-rajhâ kasunanan Surakarta Hadiningrat bân Kasoltanan Ngayogyakarta Hadiningrat.

Kerèsiḍènan Madhurâ iyâ arèya sala sèttong kerèsiḍènan sè èbhângon è bâgiyân Inḍonèsia ka robuk Hinḍia Bâlândhâ. Ka robuk pernata Baron van Dee Capelien mènangka Gubernur Jendral Hinḍia Bâlândhâ, Eèteptepaghi pembhângonan kerèsiḍènan è Jhâbâ sebânnya’ kerèsiḍènan. Penettâppan rèya èkalako secara formal lèbât panerbidhân Staatsblad Nomer 16 taon 1819. Sala sèttongnga kerèsiḍènan sè èbhângon iyâ arèya kerèsiḍènan Madhurâ.

Sombher
Siti Rahmiati Hatta (16 Fèbruwari 1926 - 12 April 1999), otabâ sè asma aslina Rahmi Rachim iyâ arèya rajina bâkkèl prèsiḍèn Inḍonèsia sè nomèr sèttong, Mohammad hatta. Siti Rahmiati Hatta araka sarèng Mohammad Hatta è Mègamendung, Bogor è tangghâl 18 Novèmber 1945.

Sombher