AksaraLLM/aksara-bahasa-daerah-v1 huggingface dataset:
Sajarah lumrahé diwiwiti saking tulisan dadi sajarah iku disinau saking tilas-tilas tulisan (uga gambar) manungsa jaman rumiyin contoné Prasasti. Sadèrèngipun manungsa wiwit tepang tulisan iku asmané jaman Prasajarah. Dados pendhak wewengkon ana ing donya iku sajarahé diwiwiti saking kurun wektu kang béda-béda tergantung kapan masyarakate wiwit tepang kalih tulisan. Ana 2 sumber sajarah kang valid ya iku sumber utama utawa primer lan sumber tambahan utawa skunder.

Sumber utama 
Ya iku tilas-tilas sajarah asli kang urung diolah utawa dicithak, sumber iki lumrahé tilas-tilas kang diyakini asli saking pelaku sajarah utawa wong kang urip ing jaman kang padha karo pelaku sajarah lan ora duwé kepentingan-kepentingan tinentu mligi politis. Wujud sumber utama iki contoné prasasti, candhi, fosil, manuskrip asli (kang urung dicithak), uga sumber-sumber lésan. Sumber sajarah utama iki kudu asli dadi dudu pertalan, kutipan utawa tafsiran.

Sumber tambahan 
Lumrahé saka kasil kajian ahli sajarah dadi kasil tulisan ahli sajarah kang wis dicithak utawa online kanggo disebaraken ing masarakat umum. Wujud kasil cithakan iku antarané risalah, buku, kalawarta, lapuran uga kang online ing internet.

Sajarah
Sumber sajarah
Ing tengahane abad kaping 5 Masehi, ing wewengkon pinggir Kali Citarum, Jawa Kulon ana praja jenenge Tarumanegara (Praja Taruma).

Ana 7 prasasti kang isine babagan Praja Tarumanegara (Prasasti Ciaruteun, Prasasti Kebon Kopi, Prasasti Jambu, Prasasti Tugu, Prasasti Pasir Awi, Prasasti Muara Cianten). Saka cathethan sawijining wong lelungan Cina, Fa-Hien, entuk katrangan yen ing taun 414, ana praja jenenge To-lo-mo (Taruma). Fa-Hien kang lagi nglakoni lelungan tumuju Indhi lan mampir ing Ye-po-ti (Jawa). Ing To-lo-mo akeh wong Hindhu, ana uga wong Buda. Dingendikakake uga yen Sang Prabu nduweni panguwasa kang gedhe banget amarga Sang Prabu dianggep minangka turuning dewa.

Patilasan sajarah 

Patilasan karajan iki lumrahé prasasti antarané:
 Prasasti Kebon Kopi, ing Kacamatan Ciampea, Kabupatèn Bogor.
 Prasasti Tugu, ing Désa Tugu, Kacamatan Tarumajaya, Kabupatèn Bekasi.
 Prasasti Munjul utawa Prasasti Cidanghiang, ing Kacamatan Munjul, Kabupatèn Pandeglang, Banten.
 Prasasti Ciaruteun, ing Kacamatan Ciampea, Kabupatèn Bogor.
 Prasasti Muara Cianten, uga ing Kacamatan Ciampea, Kabupatèn Bogor.
 Prasasti Jambu, Nanggung, Kabupatèn Bogor.
 Prasasti Pasir Awi, Citeureup, Kabupatèn Bogor.

Saliyané iku sumber carita bab kraton iki uga ana ing Naskah Wangsakerta sing dianggep kurang mitayani déning sawatara paniliti.

Silsilah 
Silsilah raja-raja Tarumanagara iki miturut Naskah Wangsakerta:

Jayasingawarman
 Dharmayawarman
 Purnawarman
 Wisnuwarman
 Indrawarman
 Candrawarman
 Suryawarman
 Kertawarman
 Sudhawarman
 Hariwangsawarman
 Nagajayawarman
 Linggawarman

Purnawarman 
 Pulitik
Purnawarman kasil ngundhakaké karaharjane kawulane, iku bisa dideleng saka prasasti Tugu déné raja Purnawarman maréntahaké gawé ilen-ilene banyu kanggo irigasi kanggo nglancaraké banyu kang tumuju menyang sawah.
 Sosial
Turut runtut lan edi peni bisa dideleng saka pangudiné Purnawarman kanggo gawe karaharjane kabeh kawulane. Raja nggatékake kaum Brahmana amarga kaum Brahmana iku dianggep wigati ing upacara kurban kang ditindakaké ing Krajan kanggo tandha déné wong ing krajan iku ngormati para déwa.. Wis ana pembageyan masarakat kang miturut undha usuke wis apik yaiku wis ana pembagéyan kasta lan tugasé dhéwé-dhéwé.
 Ékonomi
Dhawuhe Raja nggawé dalane banyu kang dawane tekan 6122 tumbak kanggo supaya ora banjir lan kanggo dalane  kapal dagang jero lan jaba laladan.
 Budaya
Kabudayan ing Tarumanagara wis dhuwur sabab bisa dideleng saka prasasti kang bisa buktekake déné wis ana kabudayan nulis ing kono.

Cathetan suku 

Pratélan karajan ing Nusantara
Karajan Tarumanagara
Lambang Powiat Chrzanów iku awujud tamèng sing dipara loro ing sisih kiwa lan tengen.
 Sisih kiwa ana gambaré Garudha Putih mawa makutha separo. Garudha Putih iki lambang provinsi Malopolskie lan uga Lambang Polen.
 Sisih tengen ana gambaré Santo Nikolas. Santo Nikolas digambaraké ngasta bal telu karo tekené. Santo Nikolas iku santo pangreksa kutha iki, mulané ana gambaré ing kéné.

Lambang iki lagi dienggo wiwit taun 1999.

Chrzanow
Mampir ngombé utawi pinarak ngunjuk, tegesipun inggih boten bakal dangu nanging namung sekedhap,
kados, gesang punika namung pinarak ngunjuk.

Paribasan Jawa
Lambang Kadipatèn Mangkunagaran awujud tutup sirah, srengéngé lan ing arepé tulisan "MN" ing aksara Latin. Banjur ing sisih kiwa ana rerèntèngan kapuk lan ing sisih tengené ana rerèntèngan pari. Rong rerèntèngan iki dadi siji kagandhèng déning pita warna abang-putih ing ngisor. Banjur ing tengahé ana jemparing lan gandhéwané.

Kupluk iki nglambangaké praja Mangkunagara. Banjur srengéngé lan sunaré bokmanawa nglambangaké pangarepan. Tulisan "MN" iku cekakan saka "Mangkunagara". Banjur kapuk lan pari iki nglambangaké karaharjan. Pita warna abang putih iki nglambangaké kasucèn lan kawanèn. Jemparing lan gandhéwa iki nglambangaké rasa kasatriyan.

Sesanti Mangkunagaran iku "Mulat sarira angrasa wani, rumangsa mèlu andarbèni."

Uga delengen 
Praja Mangkunagaran

Lambang karaton ing Indonesia
Praja Mangkunagaran
Der Powiat Średzki ist ein Landkreis  in der polnischen Woiwodschaft Silesia Hilir mit der Kreisstadt Środa Śląska. Der Kreis hat eine Fläche von 704 km² auf denen 49.245 Einwohner leben.

Powiat Środa Śląska iku powiat (kaya déné “kabupatèn” in Tanah Jawa) ing Polen. Kutha krajané yaiku Środa Śląska. Powiat iki papané ana ing provinsi Silesia Hilir lan sing ndunungi 49.245 jiwa.

Powiat ing provinsi Silesia Hilir
Powiat Tomaszów Lubelski iku powiat (kaya déné “kabupatèn” in Tanah Jawa) ing Polen. Kutha krajané yaiku Tomaszów Lubelski. Powiat iki papané ana ing provinsi Lublin lan sing ndunungi 89.172 jiwa.

Powiat ing provinsi Lublin

pl:Powiat tomaszowski
Lambang Provinsi Silesia ing Polen, iku awujud garudha kuning ing latar biru. Lambang iki mèmper Lambang Provinsi Opole. Bédané garudha Opole iku nduwé makutha.

Lambang iki asalé saka lambang Adipati Opole sing wis dienggo wiwit abad kaping-14.

Silesia
Powiat Łosice iku powiat (kaya déné “kabupatèn” in Tanah Jawa) ing Polen. Kutha krajané yaiku Łosice.  Powiat iki papané ana ing provinsi Mazowia lan sing ndunungi 32.936 jiwa.

Webpräsenz 
Łosice
Łosice - Foto

Powiat ing provinsi Mazowia
Powiat Białystok iku powiat (kaya déné “kabupatèn” in Tanah Jawa) ing Polen. Kutha krajané ya iku Białystok. Powiat iki papané ana ing propinsi Podlachia lan sing ndunungi 138.665 jiwa. Powiat iki jembaré ana 2984,64 km² lan kapadhetan sing ndunungi 46 jiwa / km² (2004).

Powiat ing propinsi Podlachia
Prasasti Paguhan punika prasasti ingkang kawedalaken ing jaman Majapahit lan kasimpen wonten ing Museum Nasional.

Suraosipun
I a.

 //śwasti sakawarsatita // i śaka // 1338
 samaṅkana diwasa ni lĕbu talampakanira ri talo
 nan. hanimbal warukira baṭara ri paguhan . saṅ li

II a.

 na ri pramalaya kataṅgapan denira saṅ aṅu
 cap gawé riṅ geḍoṅ diṅ diwa. sira patiḥ sĕmut. sira
 saṅ ārya pagĕḥ. sira saṅ arya guna sira patiḥ ri pagu

II b.

 han. sira patiḥ sirĕg. sira patiḥ tembeṅ.
 saṅ-anaṅapi pisis. guṅ-i pisis //
 // 200.000 // roṅ kĕṭi roṅ kĕṭi

III a.

 gĕnĕp. padukaliwon. trayodasi. suklā
 pakṣā riṅ-asuji. maṣa // haparab
 sakawasa //

Paguhan
Majapait
Powiat Stalowa Wola iku powiat (kaya déné “kabupatèn” in Tanah Jawa) ing Polen. Kutha krajané yaiku Stalowa Wola. Powiat iki papané ana ing provinsi Subkarpathia lan sing ndunungi 109.480 jiwa.

External links
Portal of Stalowa Wola

Powiat ing provinsi Subkarpathia
Powiat Białogard iku powiat (kaya déné “kabupatèn” in Tanah Jawa) ing Polen. Kutha krajané ya iku Białogard. Powiat iki papané ana ing provinsi Pomerania Kulon lan sing ndunungi 49.408 jiwa.

Powiat ing provinsi Pomerania Kulon
Garudha Pancasila (Carakan: ꦒꦫꦸꦝꦥꦚ꧀ꦕꦯꦷꦭꦴ) iku lambang nagara Indonésia. Lambang iki awujud manuk garudha kang mawa tamèng binagi ing limang pérangan. Tamèng iki nglambangaké dhasar nagara Indonésia; Pancasila kang uga dhedhasar konsèp falsafi Buda pañcasila.

Lambang iki diripta déning panitya kang kabawah Sultan Hamid II saka Pontianak.

Simbulisme 
Garudha Pancasila awujud manuk garudha warna emas kang nganggo tamèng. Manuk iki mandheng menyang tengen. Guluné nduwé wulu 45 kang nglambangaké taun Indonésia mardika. Swiwiné wuluné ana 17, kang nglambangaké dina Indonésia mardika. Banjur brutuné wuluné cacahé 19 lan buntuté 8. Dadi nglambangaké 17-8-1945.

Lambang Indonésia
Powiat Bartoszyce iku powiat (kaya déné “kabupatèn” in Tanah Jawa) ing Polen. Kutha krajané ya iku Bartoszyce. Powiat iki papané ana ing provinsi Warmia-Mazuria lan sing ndunungi 61.687 jiwa.

Powiat ing provinsi Warmia-Mazuria
Prasasti Ambĕtra punika satunggiling prasasti saking jaman Majapahit. Seratan wonten ing tembaga punika kolèksinipun Museum Nasional kanthi nomer inventaris E.72 lan namung wonten satunggal lèmpèng

Alihaksara dhiplomatis
 // surat-saṅ-ãryya mahãsenapati. sama hiriṅ lawan sira saṅ-ãryya satyawitarmma. prãptahe sira parawaṅśa sa luraḥ wetani truṅ

 makãdi sira ken cacan  iṅ karaḥ. wruhanira yenana handikanira talãmpakanira pãduka bhaṭãra riṅ wĕṅkĕr. de nira samasãnak iṅ ambĕ
 tra. sumãmbĕtra. luputiṅ palawaṅ. papasaran harik puriḥ saprakara. hamiti. aśiraḥ. 7. iku ta wruhanira parawaṅśa sa luraḥ wetani
 truṅ. inaṅ utusana nãmpak palawan. papasaran. i śaka 1295 // tulisira pañji guṇãdhikãra tulisira pañji sorã dhikara //

Ib
1. tulisira liman//

Ambetra
Majapait
Prasasti Cañgu puniki prasasti ingkang kawedalaken nalika jaman Majapahit. Wonten 10 lèmpèng saking tembaga. Wonten ing nomer II, IV, VI, VII, VIII, lan XI sabibaripun dèrèng kapanggih. Déné ingkang X boten jangkep. Ingkang kaping V kaliyan X kasimpen wonten ing Museum Nasional.

Alihaksara dhiplomatis
Waosanipun Boechari wonten ing buku Prasasti Koleksi Museum Nasional I 1985/86.
Ia
 swasti śrī śaka warṣātīta 1280, śrawaṇa māsa, tithi pratipāda śuklapakṣa, ha, u, sa, wāra maḍangkungan
 aiśanyastha grahacāra, puṣya nakṣatra, jīwadewatā, agneya maṇḍala, bajra yoga, rodra muhūrtta, śaśi parwwe-
 śa, nāga amarga, karkkaṭa rāśī, irika diwasanyājñā pāduka śrī tiktawilwanagareśwara, śrī rājasanagara nāmarājabhise-
 ka, raṇaprathita mantrinirjjita nṛpāntaropayana surānggaṇopamnānāneka warakāminī sewyamāna, garbhotpatti nāma
 dyah śrī hayāmwuruk, makamanggalyājñā pāduka bhaṭāra śrī tribhuwanottungga rājadewī jayawiṣṇuwarddhanī nāmarājñyābhi
 saka, nṛtta racanādi gu ṇa kośalyālaya tīrthodakamaya nirmalamānasa, sthāpita ngkāne nagare kauripan, dyah śrī

Ib
 gītārjjā sākṣaḍ arddharājaparameśwari, muang pāduka bhaṭāra śrī kṛtawarddhana bhupālaka, sasyādi bhawa samṛddhi karaṇa wṛṣṭisya
 ndana sannibhārthajanasantuṣṭiprasūtijanakānawaratadāna, tumapĕl ākyā rājyāśrita, dyaḥ śrī cakreśwara śrī hariwangsśawarddhha
 natara, sirāmddhyakĕn santāna pratisantāna pāduka bhaṭara śrī wiṣṇuwarddhana, sang mokteng mandāgiri nhĕ saprawṛtyācāra
 lakṣaṇa baṭhāra śrī wiṣṇuwarddhana kta lana tinirutiru nirā n jagatpālaka, tasmāt matangnyan alung aswö kta kadharmeṣṭan pādu
 ka baṭhāra śrī kṛtawarddhana mahārāja, lakṣananira mankana, yata dwāranirānganukāra nāma baṭhāra śrī wiṣṇuwarddhana, ikang pañji sminingrāt, yugapat mwang ājñā pāduka baṭhāra rājadewī mahārājasa nāma rājñyābhiṣeka, kanaka maṇiratna

Canggu
Majapait
Prasasti Kudadu punika tinggalan jaman Majapahit. Sapunika sampun ical.

Alihaksara 

Ia
Swasti śakawaṛṣātîta, 1216, bhadrapādamāṣa, tithi pañcami kṛṣṇapakṣa, ha, u, śa, wāra, maḍangkungan, bayabyastha grahacāra, rohiṇinakṣatra, prajāpatidewatā, mahendramaṇala, siddhiyoga, weajyamuhūrtta, yamaparwweśa, tetilakaraṇa, kanyaraśi  irika diwasanyājñā   śrî  mahāwîratameśwarānindita parakramottunggadewa mahābalaāsapatnādhipawināśakarana, śîlāsāraguṇarūpawinayottamānuyukta, samastayawadwipeśwara, sakalasujanadharmmasangrakṣana, narasinghanagaradharmmawiśeṣasantana, narasinghamūrttisutātmaja, kṛtanagara            

IIa.
raduhitāsamāgamasampanna, kṛtarājasajayawarddhananāmarājabhiṣeka, tinaḍh de rakryan mantri katriṇi, rakryan mantri hino, dyah pamasi, rakryan mantri halu, dyah singlar, rakryan mantri sirikan, dyah palisir, kahiring de rakryan mantri raṇamaddyariputrāsakara, paramasādhuprapanna mapasanggahan sang prānarāja, rakryan mantri samarakāryyagahanakuśila, mahāśśratwasampanna mapasanggahan sang nayapati, rakryan mantrî dwipāntaraśatrumardanakārana sarjjawalittarañjita, mapasanggahan sangaryyadikara, makādi sang mantri mahāwîradikara, wiwidāmitra praṇayakara, sakalāmānujanurāga, mapasanggahan sangaryya wîrarāja, sakṣat suśisya de śrî ma 

IIb.
hārāja kṛtanagara, tan kantun rakryan mantri sewakottamaguṇajña, mawasthā kanuruhan, rakryan mantrî śuratamendra, mawasthā dmang, makadi rakryan mantri wimitrariprabhitakara mawastha patih, sakṣat prah ... mratisubaddhakĕn pangadĕg śrî mahārājāngkĕn iśwarapratiwimba, tankawuntat sang sinalahan wyawahārawiccedaka, sang pamgĕt i tirwan sangkyawyākaraṇaśāstraparisamāta, puspapāta, ḍang ācāryya kusumayuddharipu, mapañji paragata, sang pamgat i pamwatan sangkyawyākaraṇaśāstraparisamāpta, puspapita ḍang ācārtta anggarakṣa, sang samgĕt i jambi ... puspapita ḍang ācāryya rudra, rakryan juru kṛanagara, sunayaduskarajña, pungkwi padlĕgan dharmmadhyakṣ a ri kaśewan, pu

Prasasti Majapahit Kudadu
Pratélan ini pratélan kali ing Polen ing paling dawa. Cacahé ana 29 ing pratélan iki.

Sistem kali ing Polen 

Sagara Baltik

 Kali Odra
 Kali Warta
 Kali Notec
 Kali Drawa
 Kali Obra
 Kali Prosna
 Kali Neisse
 Kali Bobr
 Kali Nysa Klodzka
 Kali Rega
 Kali Parseta
 Kali Wieprza
 Kali Slupia
 Łeba
 Reda
 Kali Wisła
 Kali Wda
 Kali Brda
 Kali Drweca
 Kali Bzura
 Kali Narew
 Kali Wkra
 Kali Bug
 Kali Biebrza
 Kali Pilica
 Kali Wieprz
 San
 Kali Wislok
 Kali Wisloka
 Nida
 Kali Dunajec
 Poprad
 Kali Pasleka

Uga delengen 
 Pratélan kali-kali ing Éropah
Kali Wisła iku kali sing paling dawa ing Polen. Kali iki dawané 1047 kilomèter. Ing basa Latin lan basa Inggris kali iki diarani Vistula. Ing basa Jerman kali iki diarani Weichsel.

Kali iki antarané mili liwat Warsawa lan Gdańsk, Cracow, Sandomierz, Warsaw, Płock, Włocławek, Toruń, Bydgoszcz, Świecie, Grudziądz, lan Tczew. Kanthi sawijining delta lan sawatara cawang anak kali (Leniwka, Przekop, Śmiała Wisła, Martwa Wisła, Nogat lan Szkarpawa) kali iki mili menyang Vistula Lagoon, utawa langsung menyang Pasisir Gdańsk ing Sagara Baltik.

Kutha lan anak kali 

Cedhak Kwidzyń Vistula dipecah dadi loro déning sawijining delta:

Cawang anak kali tengen 

Pratélan anak kali kang mili manengen lan kutha-kutha kang diliwati
 Brennica - Skoczów
 Iłownica
 Biała - Czechowice-Dziedzice
 Soła
 Skawa - Zator
 Skawinka - Skawina
 Wilga - Kraków
 Drwinka
 Raba
 Gróbka
 Uszwica
 Kisielina
 Dunajec
 Breń
 Brnik
 Wisłoka
 Babulówka - Baranów Sandomierski
 Trzesniówka - Sandomierz
 Łęg - Sandomierz
 San
 Sanna - Annopol
 Wyżnica - Józefów
 Chodelka
 Bystra - Kazimierz Dolny
 Kurówka - Puławy
 Wieprz - Deblin
 Okrzejka
 Promnik
 Wilga - Wilga
 Świder - Otwock, Józefow
 Kanał Żerański - Warsaw
 Narew - Nowy Dwór Mazowiecki
 Mołtawa
 Słupianka - Płock
 Brzeźnica - Płock
 Skrwa - Płock
 Mień - Nieszawa
 Drwęca - Toruń
 Bacha - Toruń
 Struga
 Osa - Grudziądz
 Liwa

Cawang anak kali kiwa 
Pratélan anak kali kang mili mangiwa lan kutha-kutha kang diliwati
 Krajka - Strumień
 Pszczynka
 Gostynia
 Przemsza - Chełmek
 Chech
 Rudno
 Sanka - Kraków
 Rudawa - Kraków
 Prądnik - Kraków
 Dłubnia - Kraków
 Roporek - Nowe Brzesko
 Szreniawa
 Nidzica
 Nida - Nowy Korczyn
 Strumień
 Czarna - Połaniec
 Koprzywianka - Sandomierz
 Opatówka
 Kamienna
 Krępianka - Solec nad Wisłą
 Iłżanka
 Zwoleńka
 Plewka - Janowiec
 Zagożdzonka - Kozienice
 Radomka
 Pilica - Warka
 Czarna - Góra Kalwaria
 Jeziorka - Konstancin-Jeziorna
 Bzura - Wyszogród
 Skrwa - Płock
 Zgłowiączka - Włocławek
 Tążyna
 Zielona
 Brda - Bydgoszcz
 Wda - Świecie
 Wierzyca - Gniew
 Motława - Gdańsk
 Radunia - Gdańsk

Kali
Wisla
Kali ing Éropah
Praja Kutai utawa Kraton Kutai Martadipura (Martapura) dumunung ing Kalimantan Wétan, wewengkon Muara Kaman ing pinggiring Kali Mahakam. Miturut kabar kang ditemokake ing 7 prasasti arupa yupa kang ditulis nganggo huruf Pallawa, kanthi basa Sansekerta, dimangerteni yen Kutai yaiku kraton Hindhu paling tuwa ing Indhonésia. Praja kang misuwur uga kanthi sesebutan Negara 7 Yupa kira-kira dumadi ing taun 400 M.

Ing prasasti kasebut ana kabar/informasi babagan panguripan politik, papréntahan, sosial, budaya, lan ekonomi. Narendra wiwitan kang mrentah Kutai asmane Kudungga. Prabu Kudungga nduwe putra asmane Aswawarman. Aswawarman nduwe putra Mulawarman. Dideleng saka jeneng, Kudungga dudu jeneng Hindhu, nanging jeneng Indonesia asli. Jeneng Aswawarman lan Mulawarman iku jeneng-jeneng Hindhu, warman tegese sandhangan perang. Penambahan jeneng iku diwenehake ing upacara jumenengan nata secara agama Hindhu.

Kulawarga Kudungga nate nglakoni upacara Vratyastoma, yaiku upacara Hindhu kanggo nyucekake dhiri minangka syarat lumebu ing golongan Satriya.

Adhedhasar jeneng lan jejuluke, Praja Kutai kang corake Hindhu diwiwiti saka papréntahan Aswawarman. Sawise Prabu Aswawarman, Kutai kaprentah dening Mulawarman, putrane, ing abad kaping-4.

Prabu Mulawarman disebutake minangka sawijining narendra gung binathara kang banget mulya lan becik bebudene. Ing jaman papréntahane Mulawarman, Kutai minangka praja kang sugih lan makmur. Sang Prabu nate menehi 20.000 lembu marang para brahmana.

Pungkasane Kraton Kutai nalika narendra Kutai kang asmane Maharaja Dharma Setia gugur ing paprangan ing astane narendra Kutai Kertanegara kaping-13, Aji Pangeran Anum Panji Mendapa. Perlu dieling-eling yen Kutai iki (Kutai Martadipura/Martapura) beda karo Kraton Kutai Kertanegara kang ibukuthane wiwitan dumunung ing Kutai Lama (Tanjung Kute). Kutai Kertanegara sabanjure dadi kraton Islam kang sinebut Kesultanan Kutai Kartanegara.

Sumber Sajarah 
Peninggalan sajarah karajan Kutai sing misuwur yaiku 7 iji prasasti Yupa sing ditulis nganggo huruf Pallawa lan basa Sansekerta. Ing prasasti iki ana cathetan yèn Maharaja Kudungga iku pendiri karajan ini. Salah sijining keturunane yaiku raja Mulawarman (raja Kutai sing paling misuwur) tau nyelenggara'ake upacara sedekah 20.000 lembu kanggo para Pandita Brahmana ing Waprakeswara. Upacara iki dicatet para Brahmana ing prasasti Yupa. Ing salah sijining Yupa uga ana cathetan yèn Mulawarman tau nyelenggara'ake upacara kurban emas kanggo para Brahmana. Uga ana cathetan yèn upacara Vratyastoma uga tau diselenggara'ake déning raja Aswawarman.

Pulitik 
Salahsijining keturunan raja Kudungga yaiku Aswawarman dadi penganut Hindhu lan dianggep sebagai Wangsakerta utawa pendiri kulawarga raja. Raja Aswawarman iku dianggep déwa Ansuman utawa déwa Srengenge.

Ing abad 16, karajan iki takluk karo Karajan Kutai Kartanagara liwat perang. Raja Kutai Martadipura terakhir yaiku Maharaja Dharma Setia tewas déning Raja Kutai Kartanagara kaping 13 yaiku Aji Pangeran Anum Panji Mendapa.

Silsilah 

Kalimantan Wétan
Karajan
Pratélan karajan ing Nusantara
Karajan Kutai
Waprakeswara iku enggon sing suci kanggo upacara pamujaan déwa Syiwa. Ing tlatah Jawa tembung Waprakeswara iki padha maknane karo Baprakewara.

Upacara Agama
Hindhu
Vratyastoma iku upacara keagamaan ing agama Hindhu ya iku upacara pemberkatan nganut agama Hindhu.

Upacara Agama
Hindhu
Yupa iku tugu kang digawé saking watu kanggo upacara persembahan ing agama Hindhu. Yupa kang paling misuwur ya iku Yupa peninggalan karajan Kutai ing Kalimantan Timur kang umum diarani prasasti Yupa.

Yupa iku peninggalan peradaban jaman prasajarah tegesé jaman watu utawa jaman megalitikum.

Hindhu
Yupa
Prasasti Yupa uga diarani Prasasti Mulawarman iku sumber sajarah peninggalan karajan Kutai sing wujudé tugu watu sing ana tulisané. Prasasti Yupa iki ditemo'aké déning petugas topografi Walanda taun 1879 lan saiki disimpen ing Museum Nasional ing Jakarta.

Ana 7 iji Yupa peninggalan karajan Kutai kabèh ditulis nganggo aksara Pallawa lan nganggo basa Sansekerta. Salahsiji Yupa ana sing urung dadi sing saiki disimpen ing kompleks cagar budaya Muara Kaman, ing pinggir kali Mahakam, Kalimantan Timur.

Karajan Kutai
Hindhu
Prasasti
Yupa
Pambuka 
Karajan Sriwijaya iku kraton maritim gedhé ing Nusantara, iku sakiwa-tengené abad 7 nganti 15 Masehi. Karajan iki dibangun déning raja Dapunta Hyang Sri Jayanaga ing kiwa-tengené kutha Palembang saiki.

Sumber sajarah 
Sumber sajarah kraton iki bisa ditemo'ke saking 6 iji prasasti kang ditulis nganggo basa Melayu kuna lan nganggo huruf Pallawa uga wis ana tulisan taun kang nganngo angka taun saka.

Prasasti-prasasti tilas kraton Sriwijaya yaiku:
Prasasti kedukan bukit
Prasasti talang tuo
Prasasti telaga watu
Prasasti kutha kapur
Prasasti karang berahi
Prasasti palas pasemah

Saliyané iku uga ana cathetan bab kraton Sriwijaya iki ing prasasti ing luar nagari antarané:Prasasti ligor lan Prasasti nalanda, India.

Saliyane prasasti, kabar babagan Sriwijaya akeh dipikolehi saka cathethan Wangsa Tang ing Cina lan saka cathethane I-Tsing, sawijining wong lelungan saka Cina kang sinau paramasastra Sansekerta ing Sriwijaya.

Miturut cathethane I-Tsing, Sriwijaya minangka pusat ngrembakane ngelmu pangerten lan agama Buda ing Asia Kidul-wétan. I-Tsing sinau tata basa Sansekerta lan teologi Buda ing Sriwijaya. I-Tsing uga ngalih-aksara kitab-kitab suci agama Buda ing njero Basa Cina.

Sriwijaya tekan jaman majune nalika diprentah Prabu Balaputradewa. Sang Prabu malah wis njalin hubungan marang Praja Benggala lan Praja Chola ing Indhi.

Sriwijaya uga misuwur minangka praja maritim lan nduweni armada sagara. Uga minangka pusat dedagangan ing Asia Kidul-wetan amarga nguwasani 2 supitan gedhe kang penting ing dedagangan, Selat Melaka lan Selat Sundha.

Runtuh 
Karajan Sriwijaya runtuh ing taun 1477 Masehi wektu iku Sriwijaya diserbu Majapait kang arep nguwasani pulo Sumatera. Sedurunge uga wis ana serangan saking kraton liya antarané:
Serbuan Prabu Dharmawangsa saka Medang taun 990 Masehi, wektu iku Sriwijaya diprentah raja Sri Sudarmaniwarmadewa
Serbuan kraton Colamandala (India kidul) taun 1023, 1030, lan taun 1068 wektu iku kang jumeneng nata Sri Sangramawijayatunggawarman kang akhire ditawan.
Dilurugi Prabu Kertanagara (1275).
Dilurugi Gajah Mada (1377).

Taun 1414 pangeran pungkasan kraton Sriwijaya yaiku Parameswara, nganut agama Islam lan ijrah  ing Ujung Malaya yasa Kasultanan Melaka.

Sriwijaya pungkasane ambruk nalika Majapait wiwit ngrembaka ing Jawa.

Pratélan karajan ing Nusantara
Karajan Sriwijaya
Prasasti-prasasti peninggalan karajan Tarumanegara antarané:

Prasasti Kebon Kopi, ing Kacamatan Ciampea, Kabupatèn Bogor.
Prasasti Tugu, ing Désa Tugu, Kacamatan Tarumajaya, Kabupatèn Bekasi.
Prasasti Munjul utawa Prasasti Cidanghiang, ing Kacamatan Munjul, Kabupatèn Pandeglang, Banten.
Prasasti Ciaruteun, ing Kacamatan Ciampea, Kabupatèn Bogor.
Prasasti Muara Cianten, uga ing Kacamatan Ciampea, Kabupatèn Bogor.
Prasasti Jambu, Nanggung, Kabupatèn Bogor.
Prasasti Pasir Awi, Citeureup, Kabupatèn Bogor.

Prasasti
Karajan Tarumanagara
Kerangka manungsa kang tinemu ing situs Batujaya iku saking ras Mongolid, kemungkinan kerangka Bhiksu.

Percandhian Batujaya
Prastawa 

 Sumo dadi ulah raga profésional ing Jepang.
 A Midsummer Night's Dream karya William Shakespeare dipentasaké kapisan.
 21 Oktober-Tokugawa Ieyasu ngalahaké klan-klan sainganané ing Perang Sekigahara lan miwiti Kashogunan Tokugawa, kang bakal maréntah Jepang nganti tengahan abad kaping 19.
 31 Dhésèmber-Kompeni Hindia-Wétan Karajan Manunggal diadegaké.

Lair

Pati 

1600
Prastawa

Lair 
 27 Maret BEATA MARIA DE JESUS RUANO, escritora mistica. Spanyol (ESPAÑA)

Séda 

1616
Prastawa

Lair 
 8 Juli-Jean de la Fontaine, sawijining sastrawan Prancis miyos.

Séda 

1621
http://jv.wikipedia.org/w/index.php?title=1712&action=edit
Nyunting 1712-Wikipedia	

1712

Prastawa

Lair

Séda 

1712
Prastawa

Lair 
 17 november, Nicolas Appert, Perancis.

Séda 

1749
Prastawa 
 13 Fèbruari-Prajanjéyan Giyanti kang malih nagara Mataram dadi Kasunanan Surakarta lan Kasultanan Ngayogyakarta.

Lair

Séda 

1755
Prastawa

Lair 
 1 Januari – Antoine Alexandre Barbier, pustakawan Perancis (s. 1825)
 1 Fèbruari – Charles Hatchett, kimiawan Inggris (s. 1847)
 8 Fèbruari – Joseph Leopold Eybler, komposer Ostenrik (s. 1846)

Séda 

1765
Prastawa 
 4 Juli – Proklamasi kamardikan Amérika Sarékat

Lair

Séda 

1776
Prastawa 
 14 Juli-Revolusi Prancis wiwit. Ing kutha Paris panjara Bastille dibedhah lan pitung wong kang dikunjara diwetokaké.

Lair

Séda 

1789
Prastawa

Lair 
 Jean-François Champollion

Séda 

1790
Prastawa

Lair 
 6 Juni-Alexander Pushkin, pujangga Ruslan

Séda 

1799
Prastawa 
 1 Januari-Uni Legislatif Karajan Manunggal lan Irlandia (Act of Union 1800).

Lair

Séda 

1801
Prastawa

Lair 
 7 Fèbruari-Charles Dickens, panulis kondhang Inggris

Séda 

1812
Prastawa

Lair 
 1 Agustus-Herman Melville, panulis Amérika Sarékat

Séda 

1819
Prastawa

Lair 
 Johann Anton Wilhelm von Carstenn-Lichterfelde

Séda 

1822
Prastawa

Lair 
 Jules Verne
 13 April - Josephine Butler

Séda 

1828
Prastawa

Lair 
Fèbruari
 21-Hendrik Petrus Berlage, Arkitek Walanda
Mèi
 6-Sigmund Freud, psikolog Ostenrik
Juni
 15-Franz Roubaud, pelukis Ruslan
Juli
 9-Nikola Tesla, ahli tèhnik listrik Serbia-Amérika
 26-George Bernard Shaw, penulis sandhiwara Irlandia
September
 3-Louis Sullivan, Arkitek Amérika

November
 29-Georgi Plechanov, tokoh revolutioner Ruslan
Dhésèmber
 28-Woodrow Wilson, présidhèn kaping 28 Amérika Sarekat

Séda 

1856
Prastawa

Lair 
 23 Oktober - Thomas Bastiaan Pleyte, pulitikus Walanda

Séda 

1864
1865

Prastawa

Lair 
 28 Januari - Kaarlo Juho Ståhlberg, Présidhèn Finlan kapisan.

Séda 

1865
Prastawa 
 18 Januari-Proklamasi Kakaisaran Jerman ing Versailles cedhak Paris, Prancis.

Lair

Séda 

1871
Prastawa

Lair 
 9 November-Muhammad Iqbal

Séda 

1877
Prastawa

Lair 
 14 Maret-Albert Einstein
 21 April-R.A. Kartini

Séda 

1879
Prastawa

Lair 
Mustafa Kemal Atatürk lair ing Tesalonika.

Séda 

1881
Prastawa

Lair 
 Franz Kafka
 Ahmet Ali Çelikten

Séda 
 Karl Marx

1883
Prastawa

Lair 
 30 Juli-Soetomo miyos ing Nganjuk

Séda 

1888
Prastawa

Lair

Séda 
 28 September-Herman Melville, panulis lan pujangga Amérika Sarékat

1891
Prastawa 

 22 Oktober-Wonten stasiun Gare Montparnasse ing Paris, satunggaling kréta latu èksprès medal saking ril sasampunipun nabrak andhegan lan bablas nrajang témbok sarta dhawah ing ngandhap.

Lair 
 22 Juli-Pavel Sukhoi, tokoh kadirgantaran, Uni Sovyèt

Séda 

1895
Lintang lor iku garis khayal kang diarani garis lintang ing bumi kang anané ing sisih lor garis Katulistiwa. Lintang lor iku nandake sudut antara posisi lintang karo garis katulistwa. Garis katulistiwa dhéwé iku posisiné ana ing bujur 0 derajat.

Uga delengen 
 Bujur kulon
 Bujur wétan
 Lintang kidul
 Sistem koordinat géografi

Kartografi
Sistem koordhinat géyografis kanggo nggambaraké titik posisi ing pasuryaning Bumi kang sarujuk karo koordinat garis lintang lan garis ujur.

Garis lintang yaiku garis vèrtikal sing nanda'ake sudut antara salah siji titik karo garis katulistiwa. Titik ing sisih lor garis katulistiwa iku diarani Lintang lor, titik ing sisih kidul katulistiwa iku diarani Lintang kidul.

Garis bujur utawa sing horizontal iku nanda'ake sudut antara salah siji titik karo titik nol ing Bumi. Titik nol iku ing Greenwich, London Britania Raya sing dianggep titik bujur 0 utawa 360° sing wis dadi aturan internasional. Titik ing sisih kulon bujur 0° diarani Bujur kulon sawatara titik ing sisih wétan 0° diarani Bujur wétan.

Kabèh titik-tititk lokasi ing Bumi iku bisa digambaraké nganggo gabungan sistem pangukuran lintang lan bujur.

Pranala njaba 
 GPS Coordinate Explanation 

Géografi
Ing ngèlmu géografi, katulistiwa (saking basa Arab: خط الإستوا) utawa ekuator iku garis garis khayal sing digambar malang ing tengah-tengah planit bumi, persis antara kutub lor karo kutub kidul lan paralel sesuai poros rotasi planit bumi. Garis khatulistiwa iki mbagi Bumi dadi loro, pérangan lor lan kidul. Garis lintang ekuator yaiku 0°. Dawa garis khatulistiwa sakiwa-tengené 40.070 km.

Ing garis khatulistiwa iki sakiwa-tengené jam 12.00 (tengah hari), srengéngé pas ana ing dhuwuré equinox.

Laladan-laladan (nagara) sing diliwati khatulistiwa ing bumi antarané:

 Brasil
 Ekuador
 Gabon
 KapuloanGalapagos
 Pulau Gilbert
 Indonésia
 Bonjol, Sumatra Barat
 Halmahera
 Lingga
 Pini - pulo cilik ing Sumatra
 Pontianak, Kalimantan Barat
 Sulawesi
 Kenya
 Kolombia
 Républik Kongo
 Républik Dhémokratik Kongo
 KapuloanLine
 Maladewa 
 Pulau Phoenix
 Sao Tome lan Principe - ngeliwati Pulo Ilhéu das Rolas
 Somalia
 Uganda

Kartografi
Mata angin iku pedoman kanggo nentu'ake arah kang umum dienggo ing kagiyatan kang ana hubungane karo navigasi karo peta.
 Arah Lor (0°)
 Arah Lor-Wétan (45°): Anane iku antara lor karo wétan
 Arah Wétan (90°)
 Arah Kidul-Wétan (135°): Anane iku antara kidul karo wétan
 Arah Kidul (180°)
 Arah Kidul-Kulon (225°): Anane iku antara kidul karo kulon
 Arah Kulon (270°)
 Arah Lor-Kulon (315°): Anane iku antara lor karo kulon
Perangkat kang umum dienggo kanggo nentu'ake arah mata angin iki diarani kompas.

Cara nemtokaké arah 
Akèh cara kanggo nemtokaké arah mata angin, nganggo prangkat kompas iku, cara liyané ya iku:

Nganggo pedoman srengéngé 
Srengéngé mlethèk ing sisih wétan, lan angslup ing arah kulon.

Nganggo pedoman alam 
Antara liya nganggo pathokan rasi lintang Waluku utawa lintang Gubuk Pèncèng (Basa Indonésia: Biduk Selatan). Garis kang ditarik saka sikilé rasi lintang Waluku nuduhaké arah kidul.

Arah liya 
 Tengen
 Kiwa
 Ndhuwur
 Ngisor
 Sisih
 Arah jam, kanggo nuduhaké arah marang wong liya (luwih kerep dianggo sajeroning lingkungan wadya utawa militèr) kanthi migunakaké arah pandom jam. Tuladha: Coba delengen arah jam 2, tegesé supaya wong iku ndeleng arah 15 o manengen saka arah panduluné. Arah kang persis ana ngarep diarani arah jam 12, arah tengen (arah 90o) diarani arah jam 3, arah kiwa utawa arah 270 o diarani arah jam 9, mangkono saterusé kaya déné arah pandom jam.

Uga delengen 
 Arah kéblat

Mata angin
Kidul iku arah mata angin. Ing peta, arah iki biyasa anané ing sisih ngisor. Arah kidul duwé sudut 180°. Ana rong warna arah kidul yaiku kidul sakbeneré (true south) lan kidul magnetis. Kidul sakbeneré iku arah menyang poros bumi sisih kidul yaiku Kutub Kidul sing dumunung ing Antartika. Arah kidul magnetik iku arah menyang kutub magnetik, yaiku arah sawatara adohé saka kutub kidul.

Lawan arah kidul yaiku lor.

Makna Liya 
Tembung kidul uga kerep kanggo ngarani tlatah sing dumunung ing kidulé garis katulistiwa sing dianggep rata-rata kurang maju tinimbang sing manggon ing sakloré garis katulistiwa.

Deleng uga 
 Lor
 Wétan
 Kulon

Mata angin
Wétan (Basa Indonésia: timur, basa Inggris: east), iku arah mata angin. Ing péta, arah iki biyasa anané ing sisih tengen. Amarga bumi ngalami rotasi arah mangétan mula bulan lan srengéngé muncul utawa mlethèk ing sisih wétan.

Lawan arah wétan yaiku kulon.

Deleng uga 
 Lor
 Kulon
 Kidul

Mata angin
Kulon iku arah mata angin. Ing peta, arah iki biyasa anané ing sisih kiwa.

Lawan arah kulon yaiku Wétan.

Deleng uga 
 Kradenan, Ambal, Kebumen
Wates pérangan :
 Lor Deso Prasutan
 Wétan Deso Sidomulyo
 Kidul Deso Ambarwinangun
 Kulon Deso Surobayan

Mata angin
Karajan Kalingga iku salah siji karajan tuwa ing Nusantara tegesé ing tlatah Jawa kang saiki dadi Kacamatan Keling, Kabupatèn Jepara. Karajan iki madeg ing taun 640 Masehi, Ratune kang misuwur yaiku Ratu Sima. Karajan iki nganut agama Hindhu. Karajan Kalingga dibangun déning keturunan karajan Kalingga kang ana ing praja Orrisa (India) kang kalah perang lawan karajan kang dibawahi Maharaja Maurga (Asoka) Buda, antawis taun 200 SM.
Putri Maharani Ratu Sima, Parwati, daup karo putra makutha Karajan Galuh kang asmané Mandiminyak, kang sabanjuré dadi raja angka 2 Karajan Galuh.

Maharani Ratu Sima duwé putra wayah asesilih Sanaha kang krama karo raja angka 3 saka Karajan Galuh, yaiku Bratasenawa. Sanaha lan Bratasenawa gadhah putra nama Sanjaya kang tembé mburi dadi raja Karajan Sundha lan Karajan Galuh (723-732M).

Sawisé Maharani Ratu Sima séda ing taun 732M, Sanjaya nggantèkaké buyuté dadi raja Karajan Kalingga Lor.

Kira-kira taun 732 M Wangsa Sanjaya ngowahi jeneng Kalingga dadi Mataram (Hindhu). Sanjaya dadi raja pisanan Mataram (Hindhu) kang kutha krajané dumunung ing Medang Kamulan.
Kakuwasan ing Jawa Kulon dipasrahaké marang putrané saka Tejakencana, yaiku Tamperan Barmawijaya alias Rakeyan Panaraban.

Sabanjuré Raja Sanjaya palakrama karo Sudiwara puteri Dewasinga, Raja Kalingga Kidul utawa Bumi Sambara, lan apeputra Rakai Panangkaran.

Sumber
Salahsiji sumber sajarah karajan Kalingga yaiku saking sumber-sumber Cinten.

Silsilah
Ora ana cathetan sajarah pendiri karajan Kalingga.
Ratu Sima
Parwati
Limwa utawa Gajayana (Karajan Kanjuruhan, Malang)
Uttejana
Anana

Miturut Naskah Wangsakerta Parwati kawin karo salah siji putra makutha karajan Galuh yaiku Sempakwaja.

Karajan
Pratélan karajan ing Nusantara
Karajan Kalingga
Siwalan (Borassus flabellifer,  uga diarani wit tal) iku jinising palma sing urip ing Asia Kidul lan Asia Tenggara. Déné godhong wit gebang/tal iki akèh pigunané lan diarani ron tal. Ron tegesé godhong. Saka kléra-klèruné pangucap, banjur salin swara dadi lontar. Wit iki mligi thukul ing panggonan sing garing. Ing Indonésia, siwalan mligi thukul ing sisih wétan pulo Jawa, Madura, Bali, Nusa Tenggara Kulon lan Nusa Tenggara Wétan.

Pigunané 
Godhongé kagunakaké kanggo barang kerajinan lan uga kanggo bahan panulisan naskah rontal. Bahan-bahan kerajinan sing digawé saka godhong siwalan antarané kipas, klasa, lan sasando.

Wohé uga bisa dipangan. Woh siwalan kang isih enom bisa didadekaké minangka obat, kaya ta obat kanggo lelara empedu lan disèntri. Sajroning woh siwalan kinandhut manéka vitamin kang murakabi tumraping awak, ing antarané yaiku vitamin b, vitamin c, zat besi, zinc, fosfor, kalium, tiamin, lan riboflavin. 

Banyuné (sing sajatiné endosperma cair) bisa difermentasi dadi tuwak lan ingaran legèn ing basa Jawa.

Pranala njaba 
 The Hindu: Delicious Summer Fruit 
 The Hindu: Slurp! It's Nungu season 
 Nungu for sale
 Noble fruit
 Tamil Nadu Palm Products Development Board
 http://www.khemarinn.wordpress.com
 The sugar palm on Confirel website
Tetuwuhan

Rujukan
Ki Hadi Sugito (?-9 Januari 2008) iku salah sawijining dhalang kondhang asal Toyan, Wates Kabupatèn Kulon Praga, Yogyakarta. Ki Hadi Sugito anggoné ndhalang tansah nggunakaké basa kang gampang dimangertèni, ora akèh nganggo basa krama ingkang angèl saenggao akèh para kadang anom sing padha seneng. Ki Hadi Sugito uga pinter migunakaké guyonan-guyonan ingkang njalari gemuyu, ora mung mligi ing gara-gara.

Nalika isih anom, Hadi Sugito dianggep wani ndhobrak pakeliran gagrag mataraman sing mbiyèné dianggep wingit. Dhalang iki gawé sanggit supaya pakeliran bisa ditonton kanthi gampang lan lucu. Priyayi iki asring migunakaké paraga wayang kang "sèrius" (upamané Kresna, Durna) kanggo ndhagel.

Nalika mayang, Hadi Sugito asring migunakaké ukara-ukara kanggo ndhagel, upamané: coba jajali, prandekpuno, ngglibeng, prèk, trèmbèlané, menus, lan sapanunggalané. Piyambaké uga migunakaké tembung sebutan/paraban kang anèh lan kepara nganyelaké kaya ta: anak anggèr (Duryudana), dhicuni (Sengkuni), wakné gondhèl (Durna), lethekmini (Rukmini), blenyik (Bilung), pongkring (Garèng), lan sapanunggalané. Tembung-tembung iki sumebar ing kabèh kasèt wayangé.

Ki Hadi Sugito salah sawijining conto dhalang kang ngugemi pakeliran pakem, nanging mumpuni anggoné gawé pakeliran nyenengake amarga sakwernaning dhagelan karangane dhéwé sing kreatif lan akèh variasine. Mula Hadi Sugito ora seneng nganggo tambahan piranti musik modern kaya drum utawa keyboard, apa manèh tambahan kesenian campursari sing tampil mligi kanggo nambah daya tarik sampingan pakeliran.

Suluk Hadi Sugito khas nganggo cengkok lan eluk sing luwes dicocokaké karo swasana ing pagelaran. Lan salah sijining ketrampilan sing manjila, Hadi Sugito bisa nyuwarakake kabèh wayang kanthi pas, béda-béda antarané wayang siji lan sijiné saéngga, sanadyan mung kanthi ngrungokaké, para pandemen bisa mangerti iki sapa sing lagi micara. Amarga ketrampilan mau, adegan kanthi wawancara kang ramé bisa keprungu ramé kaya sing ngomong sepirang-pirang.

Ki Hadi Sugito tutup yuswa Rebo, 9 Januari 2008 lan kasarèkaké ing Makam Sasanalaya, Genthan, Tayuban, Panjatan, Kulon Praga.

Pranala njaba 
 Kridane Almarhum Ki Hadi Sugito ing youtube.com kanthi lakon 'Wahyu Ekajati' lengkap 35 seri format VIDEO wus sumadiyo.
 Kridane Almarhum Ki Hadi Sugito ing bornjavanese.blogspot.com kanthi format MP3 AUDIO yo wus sumadiyo iso diundhuh/didownload .

Dhalang
Pati 2008
Dhalang ing donya pawayangan iku wong kang gadhah kaprigelan mainaké wayang utawa kang pinter ndalang. Mbiyèn, kaprigelan iki diwarisaké turun-tumurun.

Dhalang duwé fungsi dadi sutradara, panyerat lakon, narator, juru main karakter, panyusun iringan, pesinden, panata panggung, penari lan liyané dadi duwé kemampuan akèh kanggo mimpin pagelaran.

Ana uga istilah dhalang jemblung kang ora nganggo perangkat wayang kanggo sarana carita ing nganggo tuturan kaya ta nuturaké dongèng.

Istilah 
Tembung dhalang asalé saking Dahyang kang tegesé mèmper karo tabib. Ing tlatah Jawa tembung iki uga duwé makna ngudal piwulang utawa ambeberaken ngèlmu, awèh pencerahan kanggo pemirsane.

Dhalang Wayang Kulit uga kalebet pawongan ingkang gadhah kaprigelan pamijén (mirunggan) babagan andhalang. Dhalang bisa carita sedalu natas ingkang dipunsekuyung déning pengrawit, pesinden, ngginakaken gamelan, wayang, soundsystem, lan panggung.

Pakem carita ingkang kagelar èstunipun kathah sanget ing antawisipun Ramayana lan Mahabarata saha carita asli Indonésia antawisipun Déwa Ruci, Sudamala lan sanèsipun.

Ing sajeroning pagelaran Dhalang uga gadhah-gadhah kuwajiban (peran) ingkang kathah ing antawisipun dados aktor tunggal, pranata gendhing, sutradara, paraga (juru main), pranata sabet (gerak), pranata panggung, pranata keseniyan pagelaran, lan sanèsipun.

Ing jaman kina Dhalang ugi sinebat Dhahyang ingkang ngemu werdi pawongan pinunjul ing babagan kebatosan utawi tembungipun sanès tabib, lan dados sesepuh ing bebrayan, sanak-dulur, tangga tepalih. Malah ing jaman rumiyin utawi (jaman kina) Dhalang boten namung Mayang, nangging ugi laku darma paring pitulungan dhumateng sanggya ingkang mbetahaken, lan ugi dados panggènan mundut seserepan babagan ruwet rentenging kulawarga menapa déné bab bebrayan agung.

Ing babagan ruwet renteng kulawarga Dhalang asring dipunsuwuni pamangih menggah kawetahanipun tiyang sesomahan. Bab bebrayan agung saged katitik saking tradisi Dhalang mupu anak. Liripun kapitayan bebrayan (masarakat) rumiyin manawi wonten bayi lair mangka ing désanipun wonten Dhalang ingkang nembé mayang, pramila bayi énggal kasusulaken dateng panggung lan dipunpangku Ki Dhalang saha kaparingan asma. Ing wanci ageng laré punika dados anak angkatipun Dhalang, saha Dalang gadhah kuwajiban moral ndhèrèk anggulawenthan laré punika ngantos ageng.

Sekolah dhalang 
 Pamulangan Dhalang Habirandha, ing Yogyakarta.
 Jurusan Pedhalangan Sekolah Tinggi Seni Indonésia Surakarta (STSI).
 Jurusan Seni Pedhalangan, Fakultas Seni Pertunjukan, Institut Seni Indonésia (ISI).

Uga delengen 
 Pratélan dhalang kondhang
 Wayang

Cathetan suku

Wayang
Dhalang
Iki pratélan dhalang kondhang:

Jawa Tengah & Yogyakarta 
 Timbul Hadiprayitno
 Wiji Prayitno
 Ki Hadi Sugito
 Kasmono
 Ki Gondho Margono
 Ki Nartasabda
 Ki Anom Soroto
 Ki Manteb Dharsono
 Ki Purbo Asmoro
 Ki Enthus Susmono
 Ki Warsino Guno Sukasno (Swargi)
 Ki Warseno Slenk
 Ki Joko Hadiwijoyo
 Ki Mulyanto (Swargi)
 Ki Gandha Darsono (Swargi)
 Nyi Suharni Samdowati (Swargi)
 Ki Warsito
 Ki Suryanto
 Ki Sukadi Mbendol
 Ki Mulyono Purwo Wijoyo
 Ki Bambang Asmoro
 Ki Anom Dwijakangka
 Ki Sigit Ariyanto
 Ki Aji Mulyanto
 Ki Tantut
 Ki Puthut
 Ki Medhot Samiyono
 Ki Jlitheng Suparman
 Ki Tengkleng
 Ki Slamet Gundono (Swargi)
 Ki Joko Widodo
 Ki Joko Winanrno
 Ki RB.Setyono Purbo Sumirat
 Ki Pamungkas Bayu Aji
 Ki Jungkung Darmoyo
 Ki Jayakandar, Ngayogyakarta (Swargi)
 Ki Gito Taryono (MBener, Ngayogyakarta) (Swargi)
 Ki Raden Wedhana Sugi Cermosardjono (Bèji, Ngayogyakarta) (Swargi)
 Ki Suparman (ayahnya Ki Seno Nugroho)-Mangkukusuman, Yogyakarta (Swargi)
 Ki Sari (Glagah, Yogyakarta) (Swargi)
 Ki Hadisutoyo (Ngentak, Jetis, Bantul, Yogyakarta)
 Ki Radyo Harsono (Muntilan, Jawa Tengah)
 Ki Wisnu Hadisugito (Toyan Wates, Kulon Praga, Yogyakarta)
 Ki Suranto Hadisucito (Sentolo, Kulon Praga)
 Ki  Gondho Suharno (Yogyakarta)
 Ki.Kuwat Hadisamono (Saptosari, Gunungkidul)
 Ki Rusmadi (Kulon Praga, Yogyakarta)
 Ki Seno Nugroho (Pelemsewu, Bantul, Yogyakarta)
 Ki Anom Sucondro (Kulon Praga, Yogyakarta)

Jawa Kulon 
 Ki Asep Sunandar

Jawa Wétan 

Wayang
Dhalang
Sindhèn yaiku wong kang nembang mbarengi swaranè gamelan. Sindhèn iku nama kanggo wanita kang bisa nembang. Sindhèn uga kawastanan pasindhèn, waranggana, utawa swarawati. Manut saking Ki Mujoko Joko raharjo tembung sindhèn iku saking tembung "pasindhian" kang ngemu teges sing sugih tembang utawa sing nembangaké. Sindhèn uga mau waranggana "wara" ateges wanita, lan "anggana" tegesé dhèwèkan. Ana ing jaman kapungkur, mung waranggana punika wanita sing ana ing papan pagelaran wayang utawi pentas klenengan. Sindhèn pancen wanita kang nembang padha karo iringan gendhing kang padhatan ana ing acara klenengan lan pergelaran wayang.

Lumrahé pagelaran kasenian Jawa kaya déné wayang, lengger lan liyané ngango iringan pesindhèn.

Liyané 
 Cengkok
 Gregel
 Kenes
 Gandhes

Deleng uga 
 Pratélan pesindhèn kondhang

Gamelan
Gamelan Jawa
Pesindhen
Iki dfatar pesindhen kondhang:

Jawa Tengah & Yogyakarta 
 Anik Sunyahni
 Condro Lukito
 Sulastri
 Nurhana
 Purwanti
 Amik Dita Saraswati
 Suyarto - lanang
 Dewi Maheningsih
 Muriah Budiarti
 Sulani
 Suwarni

Jawa Wétan 
 Kesi
 Nini Wainten

Jawa Kulon 
 Upit Sarimanah
 Titim Fatimah

Pesindhen
Nyi Sunyahni iku pesindhen kondhang kelairan Wanagiri, Jawa Tengah tanggal 20 November 1971.

Pesindhen
Kempul iku salah sijiné perangkat gamelan Jawa sing ditabuh kanthi cara digantung kaya racaké perangkat gong. Kempul iki cacahé gumantung saka larasé (pelog lan slendro, nanging kadhang kala ora komplit. Saben laras sléndro lan pelog nduwéni 6 utawa 10 kempul.

Wujud 
Dhapuré kaya gong nanging ukuran luwih cilik, rainé rata lan pérangan tengah ana pêncuné, ukuran diameter umum kira-kira 45 cm.

Swara 
Kempul ngeto'ake swara sing luwih dhuwur tinimbang gong, kempul sing ukurane luwih cilik swarane luwih dhuwur manèh.

Cathethan sikil 
<references>
 Gamelan, Orkestra a la Jawa

Gamelan Jawa
Kempul
Gong iku piranti gamelan Jawa kang ditabuh, digawé saka tosan lan nduwé ukuran kang gedhé dhéwé. Piranti iki racaké papané ing mburi dhéwé, digantung ing palangan gayor kang umum digawé saka kayu ukuran gedhé. Ana loro jinis gong yaiku: gong ageng lan gong suwuk. Saben laras sléndro lan pelog duwé telung sèt gong. Gong Gedhé kang cacahé loro lan siji gong suwukan

Wujud 
Wujudé bunder, gedhé, rada cekung, kanthi garis tengah 1 méter, lan permukaané rata ning ana tonjolan ing tengah-tengah.

Swara 
Gong nduwé swara kang gedhé dhéwé lan nadhané paling asor tinimbang nadha piranti gamelan liyané, yaiku kanthi nadha 3(telu)

Fungsi 
Gong ditabuh kanggo awèh tekanan ing pérangan tinentu (lumrahé akir) iringan musik gamelan utawa dadi pratandha pungkasé sawijining tembang lan gérong dadi arang banget ditabuh (ora terus-terusan) ning ditabuh ing selang wektu tinentu.

Prangkat musik tradhisional iki saiki nduwé fungsi liya yaiki kanggo tandha paresmian utawa pambuka acara.

Deleng uga 
 Gongan

Cathetan sikil 

<references>
 Gamelan, Orkestra a la Jawa

Gamelan Jawa
Gong
Musik
Gong ageng iku salah siji perangkat gamelan Jawa kang ditabuh lan kang gedhé dhéwé ukurane, diametere antara 80 nganti 100 cm utawa sakiwa-tengené 24 inci. Gong ageng uga gong suwuk iku racaké diso'ake/digantung ing pérangan mburi.

Wujud
Wujud gong ageng padha karo gong racaké yaiku bunder. Sing béda ukuran gong ageng iki gedhé dhéwé, lumahé rata ning ana tonjolan ing tengah-tengah. Ing gambar, gong ageng iku kang warnané radha ireng.

Swara
Gong ageng iki nduwé nada paling cendhèk katandhing swara piranti gamelan liyané uga kang paling jarang ditabuh ning kang paling wigati.

Fungsi
Gong ageng ditabuh kanggo tandha akir babagan musik kang umum diarani gongan.

Gamelan Jawa
Gong
Gong ageng
Kenong iku salah siji perangkat gamelan Jawa kang ditabuh. Bedha karo gong kang digantung, kenong iku diso'ake ing enggon kang fungsine kaya ayunan, dadi cara ngeso'ake mirib karo bonang, kempyang lan kethuk. Ing kelompok perangkat gamelan kang cara ngeso'akene diayun iki, kenong nduwé ukuran kang gedhé dhéwé.

Wujud
Diarani plencon saking kata pencon . Wujude kaya gong nanging luwih cilik lan mblendung .wonten gendolan ing tengah permukaane. Lan ditata jejeran .

Swara
Ing kelompok perangkat gamelan tabuhan iki, swara kenong iku paling dhuwur lan luwih cilik dadi rada kewalik karo wujudé kang gedhé. Swarane luwih ketara amarga nduwé timbre kang rada unik.

Ā

Gamelan Jawa
Kenong
Kethuk iku salah siji perangkat gamelan Jawa kang ditabuh. Bedha karo gong kang digantung, kenong iku diso'ake ing enggon kang fungsine kaya ayunan, dadi cara ngeso'ake mirib karo kenong, bonang lan kempyang.

Wujud
Kethuk iki wujudé meh padha karo kempyang

Swara

Gamelan Jawa
Kethuk
Kempyang iku pérangan gamelan Jawa sing ditabuh. Kempyang iku disèlèhaké ana ing rancakan kang wis dipasangi pluntur minangka anjang-anjang, kaya déné kenong, bonang lan kethuk.

Wujud
Kempyang iki wujudé bunder ing tengahé nganggo pencon meh padha karo kethuk, mung waé béda titi laras.

Swara

Gamelan Jawa
Kempyang

en:Kempyang and ketuk
Slenthem iku piranti gamelan Jawa kang ditabuh. Slenthem iku disokaké ing panggon kang fungsiné kaya ayunan lan ing ngisoré ana tabung utawa silinder kanggo ngetokaké gema swarané.

Miturut konstruksiné, slenthem iku kalebu kulawarga gendér; utawa dijenengi gendèr panembung. Nanging slenthem duwèni bilah padha karo bilah saron;
Slenthem oktafé paling ngisor yèn ing golongan instrumèn saron. Kaya demung lan saron barung, slenthem mainaké lagu balungan karo wilah kang winates.

Wujud 
Wujud slenthem iki mèh padha karo gendèr. Nanging wilahé luwih gedhé tinimbang gendèr. Arupa lèmpèngan kuningan utawa wesi kang duwé titilaras. Lémpéngan iki dumadi kanthi resonansi pring kanggo mbanteraké swara. Nanging uga ana wujud slenthem liyané, yaiku kaya slenthem kang lumrah, mung waé ing tengahing wilahan nganggo pencon, déné tabuhé ora béda kaya tabuh bonang. Slenthem kang mangkono iku lumrahé kagawé saka wesi.

Swara

Rujukan 
<references>
 Gamelan, Orkestra a la Jawa

Piranti
Gamelan Jawa
Slenthem
Saron iku salah siji perangkat gamelan Jawa sing ditabuh. Saron iku diso'ake langsung ing wilah kayu ing loro sisih ngisore. Saron dhapuré kaya lèmpèngan emas kang disusun ing kayu. Saben lèmpèngan duwé titilaras kang béda.

Ana 3 jinis saron yaiku:
 Saron panerus (ing laras slendro: Peking)
 Saron barung biyasa karan saron
 Saron demung biyasa karan demung

Wujud 
Wujud wilah saron iki meh padha karo wilah gambang, bedane yèn wilah saron digawé saka logam (racaké sing apik perunggu), yèn wilah gambang digawé saka kayu. Tabuh saron digawé saka kayu sing rada empuk, wujudé kaya palu. Wilah saron ana 7, masing-masing dawane sakiwa-tengené 20 cm.

Swara

Cathetan suku 
<references>
 Gamelan, Orkestra a la Jawa

Gamelan Jawa
Saron
Pratélan piranti
 kempul
 gong
 kenong
 kethuk
 kempyang
 saron
 kendhang
 rebab
 suling umum dienggo ing Bali lan tlatah Sundha (degung)
 gambang
 bonang
 slenthem
 gendér
 siter
 angklung ing Bali lan Sundha
 ceng ceng ing Bali
 tawa tawa ing Bali
 kempur ing Bali
 ponggang ing Bali
 kecapi ing Sundha

Gamelan
Piranti gamelan