Buka Cupu Kyai Panjala inggih punika salah sawijing upacara kang ngrembaka ing Padhukuhan Mendah, Girisekar, Kapanewon Panggang, Kabupaten Gunungkidul, Daerah Istimewa Ngayogyakarta. Tradhisi menika maos pratandha kang wonten ing kain dening putra turunipun Kyai Panjala. Tradhisi menika dilajengaken ing wulan Sèptember, Oktober, utawa November.

Sajarah   
Buka Cupu Kyai Panjala menika tradhisi kang pun ngrembaka atusan taun kepengker. Cerita menika momot cerita bab asal-usul Cupu Panjala kang disimpen ing kothak kayu kang ukuran jembar 35 cm, dawa 20 cm, lan dhuwur 15 cm. Cerita bab Cupu Kyai Panjala ing ngisor iki:

Kyai Cupu Panjala obyek nyata kayata cupu (jar) utawa gerabah kang gunggungipun 3 bèsèk. Nalika orane iki Cupu Kyai Panjala andaraken dening katurunan panampa, yaiku Kyai Seyek. Kyai Seyek punika bin Kyai Wonowongso kang murid utawa santri Sunan Kalijaga sing Sunan Kalijaga lelungan agama si'ar ing Blimbing lan wilayah Gunung liyane.

Wektu lelungan eyang Sunan Kalijaga mulang agama lan nyetel munggah (masjid) ing wilayah Blimbing, Girisekar, Kapanewon Panggang. Cara kanggo menehi khutbah kanggo para sakabaté, tansah ngiring murid kang asmane Kyai Wonowongso saka Blimbing Girisekar lan mandegake ing papan utawa ironing Kembang Semampir (saiki luwih dikenal minangka Kembang Lampir). Kyai Wonowongso lan Eyang Sunan melu dheweke uga dijenengi Kyai Sayek kang umure kurang luwih 11 taun, bocah kang umur seneng-senenge dolan utawa peplayon kaya bocah liyane.

Ing dina Nyai Wonowongso anyar arep ngarep langner segopari (beras), tiyang dhusun segopari nalika masak beras ana nalika rampung tansah diengi utawa dikipas supaya beras bisa wadi. Kyai Seyek metu mulih banjur saka anyar kaluwarga beras diwenehi, tanpa ijin marang Nyai Wonowongso. Mula Nyai Wonongwoso murka tumrap Kyai Sayek banjur dituthuk ènthong ing sirahe, banjur Kyai Sayek lunga tanpa pamit.

Kyai Seyek pindah menyang kidul pojok sagara kidul. Kejaba uwong sagara kidul mau kang awake kabeh ireng (gesing). Papan kanggo wong kang semedi iku mau banjur diarani Sagara Gesing.

Ing dina Kyai Wonowongso ngarep wus ora ketemu kaliyan Kyai Seyek banjur takon kancane kang seka lelunga ing papane Kyai Seyek. Kyai Wonowongso banjur lumaku ing pojok sagara kidul. Ing sagara iku Kyai Wonowongso ketemu telu wong kang dikunjara. Kyai Wanawangsa banjur takon apa dheweke kabeh mau reti bocah kang ana ing sagara iku. Banjur wong telu iku mau jawab yen Kyai Wonowongso kudu manut 3 sarat yaiku nggawa sega sakepel, nggawa jala, lan pasa pitung dina pitung bengi ora mangan.

Sawise kabeh dilaksanakake, Kyai Wonowongso bali nggoleki anake banjur takon maneh marang wong telu mau apa weruh bocah kang dolanan ana ing sagara iku. Yen putrane iku mau kaweruhan banjur disaranake nubruk anake nganggo jala, jebul anake iku mau lumebu ing jala. Saka iku asma Kyai Seyek dadi Kyai Panjala. Kyai Panjala banjur diajak mulih kanthi gawa dolanan kang arupa cupu, gatheng (pethi), lan lemper. Sakwise tekan omah, barang-barang kasebat banjur dipasrahke dening Kyai Rotosemito supaya dadi pratanda para tani ing wektu miwiti mangsa tandhur.

Tata Cara 
Eyang Seyek ora nduweni anak lan bojo. Nanging dhèweke duweni sedulur 10, 5 lanang lan 5 wadon. Saiki Cupu Panjala diwarisi dening Dwijo Sumarto kang dadi turun kapitu saka simbahe kang isih sedulur saka Eyang Seyek.

Tekan saiki, Cupu Kyai Panjala dadi ramalan kang gambarake nasib masyarakat lan bangsa Indonesia setaun mengarep. Ana 3 cupu ing sajrone peti yaiku Semar Tinandhu kang dadi gambaran panguwasa lan para pejabat, Palang Kinantang kanggo masyarakat tengah, lan Kenthiwiri kanggo masyarakat alit. Akeh warga lokal uga wong jaba kang pracaya marang ramalan Cupu Kyai Panjala.

Upacara Buka Cupu Kyai Panjala dadi kegiyatan sosial masyarakat Jawa Ing Gunungkidul. Upacara iki dilaksanakake saka pirang-pirang unsur agama lan kapercayan. Kegiyatan Buka Cupu Panjala iki kanggo nyelarasake manungsa siji lan liyane. Upacara iki ngrembaka miturut agaman kang ana ing masyarakat. Kegiyatan iki uga dadi sarana jaga antara manungsa lan Gusti Kang Maha Tunggal.

Ing Pante Gesing papan ketemune Kyai Panjala saben taune ing mangsa kapitu dino Jemuah Wage lan Jemuah Pahing (itungan Jawa) kudu seserahan sajen kang dilabuh. Sajen iki yaiku:

 Sesaji 7 jodang
 kembang jambé 7
 rokok klobot
 lintingan suruh 7 carang
 gambir, mbako, lan njet.

Buka cupu Kyai Panjala uga ana sarat kang kudu dituruti yaiku:

 Sedhekah laut ing dina Jemuah Pahing sadurunge upacara
 Wanci ing sasi September/Oktober/Nopember (mangsa labuh) dina Senin Wage malem Selasa Kliwon
 Sega gurih lan ingkung pitik
 adrem
 srundéng
 peyek kuning
 peyek putih
 siji ambengan (saporsi pangan) kanggo mangan wong 2
 lanang kang urung sunat lan wedhok ora oléh lumebu ing papan upacara apa maneh nyekel cupu, amarga iki ora kurmat marang Kyai Panjala.

Menawa ritual dilakoni, juru kunci lan trah ing tengah ruangan kusus kang wus dibatesi karo pager kang dadi wates trah lan penonton. Cupu kang diwetoake saka ruang panyimpenan migunakake tandhu ing tengah wengi. Mori kang bungkus cupu dibukak siji mbaka siji lan gambar-gambar kang diprecaya dadi ramalan metu.

Ramalan kang metu saka buka Cupu Kyai Panjala yaiku papréntahan, pulitik, mangsa, alam, pertanian, lan barang umum kang ana ing masyarakat. Mula kasil ramalan iki bakal metu suwé amarga ora mung masyarakat sekitar, nanging ramalan iki uga sadonya. Masyarakat butuh ramalan iki amarga kanggo tani.

Kasil ramalan iki miturut warga ing 3 taun kepengker tekan saiki mesti bener. Sakdurunge cupu panjala dibuka, masyarakat durung wani tandhur. Sabanjure cupu panjala dibuka, masyarakat wiwit tandhur.

Upacara iki kanggo piranti kang ngubungake manungsa tumrap Gusti Kang Maha Tunggal supaya diwenehi berkah lan kesuburan ing tani lan uga dadi piranti kanggo ngraketake manungsa siji lan liyane. Upacara iki nduweni fungsi yaiku:

 Sarana ramalan/proyeksi masyarakat
 alat pendhidhikan
 Alat ngawasi aturan ing masyarakat
 Pengalaman supaya ngati-ati nalika tumindhak.

Buka Cupu Kyai Panjala ngajari tumrap awak dhewe lan masyarakat sekitar. Gotong royong diajarake dadi alat nyangga urip masyarakat. Ing awak dhewe dadi pepeling marang Gusti.

Ing taun 2022 pratanda kang metu saka Buka Cupu Kyai Panjala cacahe 48. Iki luwih akeh tinimbang tahun 2021 kang cacahe mung 33. Ing ngisor iki 48 pratanda kang ana ing Cupu Kyai Panjala:

 Sisih kulon ana aksara L
 Sisih kidul kulon ana gambar keris
 Sisih wetan ana ndhas singa
 Sisih lor lare kang rambute dawa
 Kemul setunggal lembar reget, trothol
 Sisih lor ana priyayi sepuh wadon, ngagem jubah tradhisi
 Sisih lor kulon ana gambar wit gedhe tanpa godhong.
 Sisih kidul wetan ana tikus
 Sisih lor kulon ana gambar Prabu Baladewa
 Sisih lor ana aksara TNIT
 Sisih kidul kulon ana sawijing angka 4
 Sisih lor gambar pawestri adu arep
 Kidul wetan ana sirah sapi
 Kemule selembar nglemek utawa teles
 Sisih wetan ana gambar lintang 3
 Sandhinge lintang 3 ana gambar Batara Guru
 Kidul Kulon Batara Kresna
 Kidul wetan ana tapak sikil
 Sisih lor wadon nganggo rukuh karo obor
 Sisih kidul wetan ana gambar nusa-nusa.
 Sisih lor kulon Batara Drona
 Sisih lor kulon gambar IGW
 Kidul wetan kemule trotol-trotol
 Sisih kidul ana gambar jago madep ngulon
 Sisih kidul ana gambar sirah jaran
 Sisih kidul ana gambar wadon arepe ngidul
 Sisih Kulon Batara Guru
 Sisih lor ana gambar lélé gedhe, kira-kira 2 meter
 Sisih lor ana angka 89
 Sisih wetan ana angka 11
 Sisih wetan ana sirah manungsa madhep ngidul
 Sisih lor ana aksara AD
 Sisih kidul ana manungsa madhep ngetan, ngadhep gelas kosong
 Sisih kidul wetan ana gambar wedhus arep ngidul
 Sisih lor ana bocah mudo umur 5 taun
 Sisih wetan ana gambar manuk merak
 Sisih kulon ana gambar cèlèng madhep ngetan
 Sisih kidul ana woh jambu
 Sisih wetan ana angka 2 kuwalik
 Sisih kuloon ana angka 23
 Sisih wetan ana gambar reca Buda lan telapak tangan
 Sisih kidul ana gambar sana
 Sisih wetan ana tulisan Arab
 Sisih kidul ana gambar bajing madep ngulon
 Sisih kidul ana gambar wong olahraga senam
 Kemul garing, sek nglemek mung 1
 Sisih kulon ana laler
 Sisih wetan ana bedhil laras dawa.

Sedaya cupu tertib jejeg.

Rujukan 

WikiPusaka