AksaraLLM/aksara-bahasa-daerah-v1 huggingface dataset:
Piranti gamelan Jawa iku kathah-kathahipun / lumrahipun dipundamel saking tosan (logam) antawisipun: wesi, tembaga campur rejasa (nikel), utawa perunggu, mligi wilahé. Yèn grobogané utawa rancakané umum saka kayu. Bahan tambahan sanesipun inggih menika pring, kulit (kanggo kendhang) lan liyané. Piranti gamelan kang ora ana kandhutan tosan iku mung kendhang, gambang, rebab, suling, siter uga tabuhé.

Kelompok piranti
Piranti gamelan bisa dikelompo'ake dados 4 pérangan inggih menika:
Gongan : kempyang, kethuk, kempul, kenong lan gong
Balungan : saron panerus, saron barung, demung, slenthem lan slentho
Panerusan : bonang, gendér, gambang, siter, celempung, suling lan rebab
Kendhang : kendhang lan bedhug.

Masing-masing 4 kelompok ing dhuwur iku duwé fungsi piyambak-piyambak kangge ndamel swanten ingkang harmonis. sanèsipun kelompok  kang uga ngeto'aké swara ning dudu saka piranti, kelompok iki ya iku: gerong, sindhèn, alok, senggakan lan keplok.

Urutan piranti gamelan miturut fungsiné kawiwitan saka garap ngarep, inggih menika:
 Rebab
Kendhang
Kendhang Gedhé
 Kendhang batangan
 Kendhang wayangan
 Kendhang ketipung
 Gendér barung
 Gendér panerus
 Bonang barung
 Bonang panerus
 Slenthem
 [Demung]
 [Saron]
 Saron Barung
 Saron panerus / peking
 Kethuk
 Kempyang
 Kenong
 Kempul
 Gong suwukan
 Gong ageng
 Suling
 Gambang
 Siter / Celempung

Kesenian Jawa
Gamelan
Gamelan Jawa
Piranti gamelan Jawa
Piranti musik
Gongan iku selang wektu unine swara gong utawa kelompok gong (kempyang, kethuk, kempul lan kenong). Selang wektu iki  béda - béda , bisa pirang detik nganti pirang menit miturut irama uga tempo tembange.

Gongan sing paling dawa selang wektune ya iku gongan saka swara gong ageng.

Gamelan
Gamelan Jawa
Gongan
Balungan (asal tembung saka balung) iku rangkeyan melodi ing gamelan. Dadi ing jinis musik gamelan iki inti melodine ana ing rangkeyan swara balungan iki.

Piranti balungan
Piranti gamelan kanggo balungan ya iku:
Saron
Saron panerus
Saron barung
Saron demung utawa demung waé
Slenthem lan Slentho

Jinis balungan
Balungan lumaku utawa balungan mlampah
Balungan nibani 
Balungan nggantung 
Balungan pin mundur 
Balungan ngadal

Gamelan
Gamelan Jawa
Balungan
Peradaban saking Pulo Jawa iku akèh nglairaké jinis kesenian-kesenian mligi kesenian tradhisional antarané: jogèd Jawa, wayang, gamelan Jawa lan liyané. Saliyané iku uga tuwuh jinis-jinis kesenian kang modern/anyar mligi kang dikembangake Institut Seni Indonésia Yogyakarta lan Institut Seni Indonésia Surakarta.

Kesenian tradhisional Jawa, mligi Jawa Tengah lan Yogyakarta racaké tuwuh saka lingkungan kraton, yèn saka Jawa Wétan jinis-jinis keseniane umum tuwuh saka kabudayan rakyat.

Jawa Wétan
Kesenian kang urip ing Jawa Wétan iku tuwuh saka saling prabawa antara budaya Jawa kuna lan budaya Madura. Jinis kesenian kang misuwur saka Jawa Wétan ya iku réyog lan ludruk.

Jawa Tengah lan Yogyakarta
Saka Jawa Tengah lan Yogyakarta kang paling misuwur ya iku jinis-jinis kesenian jogèd Jawa kang dikembangke ing lingkungan kraton, uga saiki tumuwuh jinis-jinis kesenian kang luwih modern kang dikembangake ISI Yogyakarta lan ISI Surakarta. Khusus babagan seni rupa malah dikembangake kanthi mirunggan ing ISI Yogyakarta malah wis diwangun dadi Fakultas mirunggan seni rupa.

Jawa Banyumasan
Sing radha unik saka jinis-jinis kesenian laladan Banyumasan iki ya iku anané prabawa gaya Sundha ing jinis-jinis keseniane. Jinis kesenian kang misuwur saka laladan Banyumasan iki ya iku lengger lan calung Banyumasan.

Kesenian anyar
Keroncong
Kethoprak
Campursari
Kenthongan

Uga delengen 
Seni tradhisional saking Jawa
Seni tradhisional saking Sundha

Kagunan
Kesenian Jawa
Peking bisa tegesé:

 Peking (piranti gamelan Jawa)
 Péking (jeneng kutha Beijing, kutha krajan RRC jaman mbiyen)
 Peking (jinis 'asu)
Saron barung iku salah siji perangkat gamelan Jawa sing ditabuh lan lumebu kelompok piranti saron.

Wujud
Iki jinis saron tengah-tengah yaiku antara peking lan demung. Ana 2 jinis saron panerus yaiku pelog barung lan slendro barung. 2 jinis piranti panerus iki nduwé laras béda-béda.

Wilah
Wilah saron barung iki luwih gedhé katandhing saron panerus ning luwih cilik katandhing saron demung. Wilah sing luwih dhuwur swarane, ukurane luwih cilik. Wilah saron panerus uga ana 7.

Swara
Saron barung nduwé swara luwih dhuwur se oktaf katandhing saron demung.

Gamelan Jawa
Saron
Saron barung
Gong Suwuk utawa siyem iku salah siji perangkat gamelan Jawa kang ditabuh lan nduwé ukuran kang gedhé dhéwé sawisé gong ageng, diametere antara 50 nganti 60 cm. Gong suwuk iku racaké diso'ake/digantung ing pérangan mburi bareng karo gong ageng.

Wujud
Wujud gong suwuk iki padha persis karo gong ageng ning luwih cilik. Ing gambar, gong ageng iku kang warnané luwih cetha/kuning.

Swara
Gong suwuk iki nduwé nada luwih dhuwur katandhing gong ageng, yaiku kanthi nadha 2 (loro) gedhé.

Fungsi
Gong suwuk ditabuh kanggo tandha akir babagan musik sedurung gong ageng ditabuh.

Gamelan Jawa
Gong
Gong suwuk
Peking iku salah siji perangkat gamelan Jawa sing ditabuh, sajatiné peking iku saron panerus. Anggoné nabuh kaping pindho, kaya-kaya ngimbali balungan liyané. Ukurané luwih cilik tinimbang saron lan demung. Larasé uga padha laras pélog lan sléndro. Tabuhé kagawé saka sungu kebo, lan ana uga sing digawé saka kayu kang dhapuré mèh padha karo sungu kebo.

Gamelan Jawa
Saron
Peking, gamelan
Dalan Raya Pos (basa Landa de Grote Postweg) utawa dalan Daendels, iku dalan raya sing dibangun Herman Willem Daendels (1762-1818). Dalan iki dawane ± 1.000 km, sepanjang pasisir sisih lor Pulo Jawa wiwit kutha Anyer ing Banten tekan kutha Panarukan ing Jawa Timur.

Dijenengi dalan pos amarga dalan iku jaman mbiyèn kanggo angkudan jasa pos karo penumpang, mulane wektu taun 1810, pemerentah kolonial Walanda tau nyediake 200 jaran kanggo sarana angkudan ing dalan iki.

Dalan iku dibangun nganggo sistem kerja paksa, miturut cathetan pemerentah Inggeris ana luwih 12.000 wong sing pejah, racaké amarga kekeselan karo kena serangan lemud malaria.

Dalan Daendels
Panerusan ing gamelan iku rangkeyan swara-swara saka piranti-piranti gemalan panerus sing nambah variasi-variasi ing balungan utawa melodi. Liwat swara-swara saka piranti panerus iki muncul swara-swara sing luwih variatif kasil improvisasi lan kreativitas nayaga, dadi paling angel dipelajari.

Piranti panerusan
Piranti gamelan kanggo panerusan ya iku:
Gendér
Suling
Rebab
Siter lan Celempung
Bonang lan
Gambang
Uga kadang ditambah swara-swara tinentu saka Sindhen.

Gamelan
Gamelan Jawa
Panerusan
Gendèr iku salah siji piranti gamelan Jawa. Gendèr ing gamelan sléndro duwé 11-12 wilah kang tipis lan digawé saka logam, manawa ana ing gamelan pélog duwé 12-13 wilah, nanging ana uga gendèr kang mung duwé 7 wilah. Wilah-wilah iku ditata ana ing tali kang dipasang ing kayu kang ana ing kiwa tengené. Ana ing sangisoré wilah-wilah mau dipasang bumbung, kang gunané kanggo kothak swara. Bumbung-bumbung iku dikethok kanthi ukuran manéka rupa. Kanggo nadha kang paling ngisor, bumbungé utawa pringé dikethok kang paling ngisor rosé. Kanggo nadha kang luwih dhuwur dikethokaké pring utawa bumbung kang luwih dhuwur.

Piranti kang kanggo nabuh utawa tabuh gendèr racaké luwih cendhèk ketimbang gambang kang digawé saka kayu. Instrumèn gendèr ditabuh nganggo tabuh kang wujudé bundher (dilapisi nganggo kain) kanthi cekelan kang cendhak.

Carané nyekel gendèr yaiku antarané driji tuding karo driji tengah. Driji-driji saka tangan tengen utawa tangan kiwa dienggo mithet utawa ngemèk wilah iku, supaya swarané mandheg.

Ana ing pakeliran wayang, gendèr minangka ngiringi carita, dialog utawa gunem antarané tokoh utawa paraga wayang. Gendèr yaiku salah siji ricikan gamelan kang fungsiné kanggo instrumén mélodi. Anané gendèr ing péntas gamelan kalebu wigati. Ing pagelaran wayang kulit ricikan gamelan gendèr duwé fungsi kanggo nguripaké swasana, nuntun dhalang. Ing pagelaran wayang, panabuh gendèr duwé peran kang utama, kudu nabuh instrumèn kang ora tau mandheg sawengi muput.

Jinisé gendèr 
Jinise gendèr kapérang dadi telu, yaiku:
 gendèr penembung yaiku gendèr kang gedhé dhéwé,
 gendèr barung, duwé wilah logam utawa métal kang ukurané sedhengan lan titi nadhané saoktaf luwih cilik ketimbang gendèr penerus.
 gendèr penerus, duwé wilah kang paling cilik lan titi nadhané saoktaf luwih dhuwur ketimbang gendèr barung.

Rumus nabuh gendèr 

Rumusé nabuh gendèr utawa kunciné ana 12 jinis tabuhan, yaiku:
 Tabuhan gendèr gembyang mbukak
 Tabuhan gendèr gembyang nutup
 Tabuhan gendèr gembyang minggah
 Tabuhan gendèr gembyang mandha
 Tabuhan gendèr kempyung mbukak
 Tabuhan gendèr kempyung nutup
 Tabuhan gendèr kempyung minggah
 Tabuhan gendèr kempyung mandhap
 Tabuhan gendèr gantungan gembyang
 Tabuhan gendèr gantungan kempyung
 Tabuhan gendèr mipil
 Tabuhan gendèr imbal (kanggo lancaran, srepeg, palaran)

Saliyané iku ana rumus liya kang mirunggan minangka ngiringi suluk (pedhalangan) wayang, yaiku:
 Tabuhan gendèr pathetan
 Tabuhan gendèr ada-ada
 Tabuhan gendèr grambyangan

Cathetan sikil 

Gamelan Jawa
Gendèr
Musik
Jombang bisa tegesé:

 Kabupatèn Jombang
 kutha Jombang
 Jombang (tuwuhan), Taraxacum officinale
Lumajang bisa tegesé:
 Kabupatèn Lumajang
 Kutha Lumajang
Prastawa 
 8 Fèbruari-Universitas Leiden diyasa

Lair

Séda 

1575
Prastawa 
 Arya Pangiri dadi Sultan kapindho ing Kasultanan Pajang

Lair

Séda 

1583
Bonang iku perangkat gamelan Jawa kang ditabuh. Bonang iku diso'ake langsung ing wilah kayu lan diayun ing loro sisi ngisore.

Ana 2 jinis bonang yaiku:
Bonang barung
Bonang panerus

Ing jinis gamelan tinentu uga ana bonang panembung.

Wujud
Wujud bonang iki meh padha kempyang ning tonjolan ing tengahe luwih dhuwur. Tabuh bonang digawé saka kayu kang rada empuk, wujude dawa, ing salah siji pucuke rada gedhé tinimbang pucuk liyané, lan ing pucuk kang gedhé iku diblebet tali. Ing grobogan utawa rancak, bonang iku ditata dadi rong baris masing-masing ana 7, dadi cacahe kabèh ana 14 ning kadang uga ana kang 12.

Kethuk, kempyang, kenong lan bonang iki sejatine kalebu jinis gong ning gong kang disokake kaya ing ayunan, ora digantung kaya gong ageng, gong suwukan lan kempul.

Swara

Gamelan Jawa
Bonang
Gambang iku salah siji prangkat gamelan Jawa, lan gamelan Bali uga ing instrumèn musik liya kaya déné kulintang, kang digawé saka wilah-wilah kayu kang lumrahé cacah 17 nganti 21 wilah. Wilah-wilah kayu mau ditumpangaké ing sadhuwuring kothak pasagi dawa kang gunané kanggo résonansi (nggedhèkaké swara). Kanggo njaga supaya wilah-wilah mau ora nèmpèl siji lan sijiné, wilah-wilah dipasang ing sadhuwuring kothak nganggo paku kang dilebokaké ing bolongan kang cacahé loro saben wilah.

Wujud 
Wujud gambang iki amèh padha saron ning luwih gedhé lan wilahe digawé saka kayu kang atos banget. jaman mbiyèn ana gambang gangsa, kang wilahe digawé saka tosan utawa logam ning saiki wis ora ana manèh. Ukuran wilah gambang antara 29 Cm nganti 58 Cm, kang ukurane luwih gedhé iku nduwé nada swara luwih cendhèk, kabèh cacahé ana 19 utawa 20 wilah.

Tabuh gambang luwih dawa tinimbang piranti tabuh gamelan liyané ya iku kira-kira 35 Cm.

Gambang swarane tekan 2 oktaf. Nabuhe cara gembyangan (tabuh kiro tiba thuthukan bareng) tugase kanggo rerenggan iringan lagu lan ritme. Ora saben gendhing utawa lagu bisa digambangi

Pranala njaba 
 Gambang sing dimainake (ing YouTube)

Gamelan Jawa
Gambang
Siter iku piranti gamelan kang dipetik kaya gitar. Cacah senare ana 11 pasang utawa kadang 12 pasang. Siter iki fungsine pada karo Celempung.
Lumrahé, siter disimpen ing jero kothak. Nalika digunakake, kothaké kanggo ancik-ancik siter supaya pas karo niyaga kang lungguh.

Ètimologi
Tembung siter dijupuk saka basa Walanda "citer", kang selaras karo tembung basa Inggris "zither".

Uga delengen
Kecapi
Gamelan siteran

Piranti gamelan Jawa
Gamelan Jawa
Kendhang iku piranti gamelan Jawa kang ditabuh nganggo kombinasi antara tlapakan karo driji, dadi ora nganggo tabuh. Ing musik modhèren, piranti iki digolongaké piranti perkusi. Kendhang disèlèhaké ing wadhah panyangga saka kayu kang wujudé mèmper huruf Y. Kendhang ing musik gamelan fungsiné kanggo mimpin lan ngarahaké musik. Kendhang duwé jinis lan ukuran kang warna-warna. Ukurané kendhang antarané 20 cm nganti 45 cm. Kendhang dhapuré kaya drum lan dimainaké kanthi cara ditabuh.

Wujud 
Wujudé mèh silindher, simetris, ing salah siji sisih rada gedhé tinimbang sisih lawané. Pérangan kang luwih gedhé lumrahé disèlèhaké ing tengening panabuh. Kendhang iki ukurané luwih cilik tinimbang bedhug.

Jinis 
Ana 4 jinis kendhang kang umum dienggo ing gamelan yaiku: (urutan saka kang gedhé dhéwé ukurané)
 Kendhang gendhing utawa kendhang ageng, nduwé nadha swara paling cendhèk
 Kendhang wayangan
 Kendhang batangan utawa ciblon
 Kendhang ketipung, nduwé nadha swara paling dhuwur

Fungsi 
Piranti gamelan iki fungsiné kanggo ngatur irama mligi yèn arep ngowahi irama uga kanggo ngatur tempo musik supaya ajeg. Kendhang uga sok kanggo tengeran babak-babak ing reroncèn musik gamelan lan ing pérangan akir utawa panutup swara suwukan.

Jinis swara lan cara nabuh 
Akèh jinis swara kang bisa diasilaké saka piranti kendhang iki yaiku antarané:
 Dlong: swara iki metu saka tengah pérangan kendhang kang gedhé (kejaba kendhang ketipung), ditabuh nganggo kabèh driji lan sapérangan tlapakan kang langsung diculaké. Swara iki nduwé nadha paling cendhèk.
 Dhah: swara iki metu saka sisih utawa pinggir pérangan kendhang kang gedhé (kejaba kendhang ketipung), ditabuh nganggo kabèh driji lan sapérangan tlapakan tangan kang langsung diculaké.
 Thung: swara iki metu saka tengah pérangan kendhang kang gedhé, ditabuh nganggo driji kang langsung diculaké. Yèn ing kendhang ketipung, swara iki metu saka pérangan kendhang kang gedhé ning ditabuh nganggo jempol utawa driji panuding kang langsung diculaké.
 Ket: swara iki metu saka pérangan tengah kendhang kang gedhé, ditabuh nganggo pucuk driji mligi pucuk driji panuding, driji panunggul karo driji manis lan ora langsung diculaké (tetep nempèl) utawa nutup.
 Tong: swara iki metu saka sisih utawa pinggir pérangan kendhang kang cilik, ditabuh nganggo pucuk driji panunggul lan driji manis lan langsung diculaké.
 Tak: swara iki metu saka pérangan kendhang kang cilik, ditabuh nganggo kabèh driji lan sapérangan tlapakan tangan lan ora diculaké utawa tetep nempèl, déné tlapakan tangan tengen nempèl ing pérangan kendhang kang gedhé. Swara iki nduwé nadha paling dhuwur.
 Deng: swara iki metu saka pérangan kendhang kang gedhé, ditabuh nganggo kabèh driji ana ing sisih pinggir kendhang. Sumber: Hari Kendhang Kabupatèn Madiun.

Notasi 
Notasi swara kendhang kang umum dienggo yaiku:
 Swara dlong diwakili simbol D
 Swara dhah diwakili simbol b
 Swara thung diwakili simbol p
 Swara ket diwakili simbol k
 Swara tong diwakili simbol o
 Swara tak diwakili simbol t
 Swara deng diwakili simbol B

Cathetan suku 
<references>
 Gamelan, Orkestra a la Jawa

Gamelan
Gamelan Jawa
Kendhang
Saron demung utawa asring karan demung iku piranti gamelan Jawa kang ditabuh lan lumebu kelompok piranti saron.

Wujud
Iki jinis saron gedhé dhéwé ukuranè, kang paling cilik peking kang tengah-tengah saron barung tembè demung. Ana 2 jinis saron demung yaiku pelog demung lan slendro demung. 2 jinis piranti panerus iki duwé laras béda-béda.

Wilah
Wilah saron demung iki gedhé dhéwé ing kelompok saron ukurane kira-kira 35,5 Cm dawa lan ambanè 9 Cm.

Swara
Saron demung nduwé swara paling cendhèk ing kelompok saron.

Gamelan Jawa
Saron
Saron demung
Prastawa 
 Armada Tiongkok kang dibawahi Cheng Ho miwiti pangumbarané ngubengi donya.

Lair

Séda 

1405
Prastawa 
 Univèrsitas Leuven diyasa

Lair

Séda 

1425
Prastawa 
 Miturut candra sangkala misuwur kang katulis ing Babad Tanah Jawi; "Sirna ilang kretaning bumi", karaton Majapait dibedhah déning para bala Demak.

Lair

Séda 

1478
Prastawa 
 2 Januari-Boabdil, ratu pungkasan Moor ing Granada, nyerahaké kuthané marang Ferdinand lan Isabella sawisé suwé dikepung.
 12 Oktober-Christopher Columbus ndharataké ekspedhisiné ing Karibia, rumangsané wis tekan Hindhia Wétan.
 21 Oktober-Christopher Columbus ndharat ing Guanahani.
 28 Oktober-Christopher Columbus ndharat ing Kuba.
 5 Dhésèmber-Christopher Columbus ndharat ing pulo Hispaniola.

Lair

Séda 

1492
Prastawa 
 Prasasti Singhasari 1351

Lair

Séda 

1351
Prastawa

Lair 
 Johann Gutenberg

Séda 

1398
Prastawa 
Kesultanan Utsmaniyah didirikake karo Utsman I

Lair

Séda 

1299
Prastawa 
 Magdeburg, saiki ing Jerman mèh kabesmi entèk déning kobongan gedhé.

Lair

Séda 

1118
Prastawa 
 Perusahaan produksi anggur Italia, Ricasoli diadegaké.

Lair

Séda 

1141
Taun angka  Masehi ing kalèndher Grégorius.

Prastawa

Lair

Séda 

1146
Prastawa

Lair 
 Ibn Arabi

Séda

Réferènsi 

1165
Gerong utawa gerongan iku padhuan swara (lanang) ing pagelaran gamelan. Swara-swara saka gerong iki béda karo saka sindhen, gerongan iki umume wis nduwé pakem-pakem dhéwé dadi ora bébas diobah-obah (improvisasi).

Sing ngetokaké swara-swara gerongan iki jenengé penggerong.

Gamelan Jawa
Gerong
Senggakan iku swara-swara cendhak sing racaké ora nduwé makna (basa Inggris:nonsense syllables). Swara-swara iki disisipake ing tengah-tengah rangkeyan swara melodi ing pagelaran gamelan. Swara-swara senggakan lan swara keplok racaké metu bareng.

Conto swara senggakan sing wis umum ya iku saka jogèd kecak saka Bali.

Pada karo gerongan, sing ngeto'ake swara-swara senggakan ya iku panggerong.

Gamelan Jawa
Senggakan

en:Alok
Keplok iku variasi swara tambahan ing pagelaran gamelan. Swara keplok iki racaké dito'ake bareng karo swara senggakan, sing nggawe uga panggerong yèn lagi ora nembang.

Swara lan irama
Ora kabèh gaya keplokan bisa dienggo, dadi wis ana aturane sing pakem. Biasane keplokan ing gamelan mirib karo gaya imbal ing tabuhan saron, ana wektu sela utawa selang-seling.

Gamelan Jawa
Keplok, gamelan
Kecèr iku salah siji piranti gamelan Jawa kang digawé saka tosan. Akèh piranti musik kang nduwé kemiripan karo kecèr uga ing piranti musik modern. Ing musik modern piranti iki biyasa diarani cymbals. Ing kesenian Tionghoa, piranti iki dadi piranti utama kanggo nggawé suasana rame lan meriah.

Carane ngeto'ake swara kecèr iki ana kang diadu uga ana kang ditabuh.

Wujud
Kecèr iku kudu sepasang, siji ing ndhuwur, sijiné manèh ing ngisor. kang ing ngisor racaké wis disoake permanen, dadi kang diayun iku kang ing ndhuwur.

Sepasang kecèr iku diso'ake ing grobogan utawa rancak kang wujudé meh pada karo grobogan saron ning luwih cilik sithik.

Swara
Keto'e iki piranti gamelan kang paling brisik ning yèn ora ana swara kecèr malah dadi kurang rame mligi ing babak-babak lakon wayang tinentu.

Gamelan Jawa
Kecer
Grobogan iku wadhah kanggo ngesokaké wilah-wilah gamelan. Umum digawé saka kayu (kanggo bahan utama) sing dirangkai dadi wujud balok ning kosong ing tengah-tengahe.

Saliyané saka kayu uga ana perangkat tambahane saka bahan liya antarané tali lan pring. Tali iku kanggo nggawé ayunan wilah bonang, kethuk, kempyang lan kenong uga kanggo nggantung gong lan kempul.

Pring (wuluh) kanggo nggawé tabung silinder sing disokaké ing ngisor wilah gender lan slenthem. Fungsi tabung iki kanggo resonator.

Wujud
Lumrahé grobogan iki digawé artistik, kayune diukir, nganggo warna-warna sing serasi lan harmonis. Uga ana grobogan-grobogan sing diplitur dadi katone luwih natural.

Ukuran
Grobogan nduwé ukuran sing béda-béda, sing gedhé kanggo wadhah bonang lan gambang.

Gamelan Jawa
Grobogan, gamelan
Kepyak iku piranti gamelan Jawa kang dienggo dhalang ing pagelaran wayang. Piranti iki digawé saka tosan, wilahe racaké ana 3, rata-rata dawane kira-kira 15 Cm lan lebar 10 Cm. Kepyak iku digantung ing sisih njaba kothak lan ditabuh déning dhalang nganggo chempala kang dijepit ing driji sikil dhalang.

Fungsi
Fungsi utama piranti iki kanggo ngeto'ake swara-swara khas uga kadhang kanggo tandha-tandha tinentu kanggo nayaga.

Tabuhan kepyak racaké karan kepyakan.

Gamelan Jawa
Kepyak
Kothak wayang iku wadhah kanggo nyimpen wayang. Digawé saka kayu, kadhang diukir dadi katon artistik. Kothak wayang kang apik adaté digawé saka kayu surèn, dudu kayu jati. Bahan kanggo gawé kothak iki saka kayu surèn jalaran kayu surèn iku ora ngandhut lenga, kang bisa gawé rikat rusaké wayang. Yèn kothak wayang digawé saka kayu jati, adaté wayang rikat rusak utawa gampang luntur pradané, amarga kayu jati iku ngandhut lenga kang akèh.

Saliyané kanggo nyimpen wayang kira-kira cacah 200 iji, kothak uga kanggo perangkat pagelaran liyané antarané kelir, cempala, lan kepyak. Ing sajeroning kothak uga ana kang karan èblèk. Èblèk iku digawé saka nam-naman pring sing ukurané luwih cilik saka kothak. Èblèk racaké dibungkus nganggo kain sing warnané abang utawa ireng. Gunané èblèk iki ora liya kanggo matesi tumpukan wayang siji lan sijiné.

Ukuran
Lumrahé ukuran dhimènsi kothak dawané kira-kira 150 cm, ambané 80 cm, lan dhuwuré 60 cm.

Wayang
Chempala iku salah siji tabuh ing pagelaran gamelan sing digawé saka kayu.

Jinis lan ukuran 
Ana chempala sing kanggo nabuh kothak uga ana sing kanggo nabuh kepyak. Sing gedhé ukurane sakiwa-tengené 20 Cm, diametere 5 Cm, sing luwih cilik ukurane separone.

Fungsi 
Chempala ditabuh ing sisih kothak kanggo isyarat tinentu kanggo nayaga. Yèn dhalang lagi sibuk nyekel wayang, chempala sing dienggo sing ukurane luwih cilik lan dijepit ing sikile.

Gamelan Jawa
Chempala
Bedhug iku arané tetabuhan kang wujudé saèmper teteg gedhé lan lumrahé dianggo tengara sembahyang ing masjid.. Bedhug ing tlatah Jawa umum ana ing Masjid utawa Langgar uga biyasa dienggo ing pagelaran gamelan upamané gamelan sekatenan. Bedhug kang dienggo kanggo piranti gamelan Jawa rada jarang ditabuh lan bisa dianggep kelompok perkusi ing musik modern.

Wujud 
Wujud bedhug iku silindher, padha karo kendhang ning ukuran sisih-sisih kang ditabuh padha.

Ukuran 
Akèh manéka warna ukuran bedhug, malah ana kang diarani bedhug raksasa, yèn kang dianggo ing pagelaran musik gamelan adaté cilik ning luwih gedhé tinimbang kendhang ageng.

Swara 
Swara bedhug iku luwih rindhik tinimbang kendhang, gedhé ciliké swara bedhug gumantung ukurané, bedhug kang gedhé banget mesthi nduwé swara luwih gedhé.

Istilah lan fungsi 
Lumrahé bedhug  kanggo tandha, antarané:
 bedhug maghrib iku kanggo tandha lumebu wektu salat maghrib
 bedhug ramadhan lumrahé kanggo nangi'ke wong mangan saur

Cathetan sikil 

Masjid
Gamelan Jawa
Celempung iku piranti gamelan kang dipetik, cacah senare ana 11 lan 13 pasang. Piranti gamelan iki, bareng karo siter dadi piranti utama ing gamelan siteran.

Ing pagelaran gamelan, piranti iki kalebu kelompok panerusan lan nduwé tempo kang pada garo gambang yaiku tempo rikat.

Ukuran 
Ukuran celempung dawane kira-kira 90 Cm, nduwé 4 penyangga. Dadi katandhing siter, celempung iku kira-kira ping telu luwih dawa.

Laras 
Celempung disetel pasangan ing laras pelog lan slendro. Nada celempung iku seoktaf ing ngisore siter.

Deleng uga 
 Kecapi
 Celempungan ing gamelan Sundha

Gamelan Jawa
Celempung
Pura iku omah ngibadah kanggo umat Hindhu ing Indonésia, mligi akèh ing pulo Bali utawa laladan liya kang akèh penganut agama Hindhu.

Asal tembung
Tembung "Pura" iku asalé saka basa Sansekerta yaiku:-pur,-puri,-pura,-puram,-pore, tegesé sajatiné kutha utawa kutha kang diubengi bètèng, ana menara-menarane mirib pura. Ing masarakat Hindhu Bali tembung iki dadi nduwé makna mirunggan yaiku omah ngibadah.

Sad Kahyangan
Sad Kahyangan iku istilah kanggo 6 yasan Pura kang dipercaya dadi simpul-simpul pulo Bali. 6 Pura iki dadi Pura kang utama ing penganut agama Hindhu ing Bali.

Deleng uga 
Pura Besakih
Pura Tanah Lot
Pura Luhur Uluwatu
Pura Dalem Purnajati ing Semper, Jakarta
Pura Adithya Jaya ing Rawamangun, Jakarta
Pura Sagara ing Cilincing, Jakarta
Pura Agung Wira Satya Buana ing Tanah Abang, Jakarta.

Omah ngibadah
Hindhu
Pura
Wiyara iku omah ngibadah umat agama Buda. Ing wiyara lumrahé ana patung Buda kanggo dipuja, uga ana ruwang kanggo puja bhakti lan pérangan kang biyasa dienggoni Bhikkhu. Makna barès tembung wiyara iku sejatine yasan kang dienggoni utawa ing basa Indonésia: papan kediaman. Ning ing basa Pâli, wiyara iku tegesé kaanan mental.

Jinis 
Ana 3 jinis wiyara ya iku:
 Wiyara Diba
 Wiyara Brahma
 Wiyara Ariya

Wiyara lan Klenteng 
Sajatiné wiyara iku béda karo Klenteng, yèn Wiyara iku kanggo umat Buda, Klenteng iku kanggo umat Taoisme lan Konfusianisme. Uga ana béda fisik yasan, yèn Klenteng luwih akèh ornamen Cinten katandhing Wiyara. Fungsine uga rada  béda, yèn Wiyara murni kanggo kagiyatan spiritual sawatara Klenteng saliyané pusat kagitan spiritual uga kanggo aktivitas sosial masarakat Tionghoa liyané ning kang tesih ana hubungane karo kagiyatan Agama.

Buda
Klenthèng iku umah ngibadah kanggo umat agama Konghucu lan agama (tradhisional) Tionghoa liyané.

Tembung
Dipercaya yèn tembung Klenthèng iku asalé saka swara "wonten ing-wonten ing-wonten ing" saka lonceng ing jero Klenthèng sing dadi pérangan ritual ngibadah. Klenthèng uga karan "bio" (dhialek Hokkian). "bio" iku asalé saka karakter 廟 (miao), iki sing diarani Klenthèng ing Tiongkok.

Jinis
Agama Konghucu:
 Litang (禮堂)
 Ci (祠)
 Miao (廟)

Agama Taoisme:
 Gong (宮)
 Guan (觀)

Agama Buddhisme:
 Si (寺)
 An (庵)

Kong Hu Cu
Taoisme
Omah ngibadah
Klenteng
Jeddah Arab Saudi.

Sister cities 
Jeddah has 23 sister cities (aka "twin towns"):

Galeri 

Kutha ing Arab Saudi
Wangsi, utawa diarani suling ing basa Indonésia lan Inggris, iku suling saka pring kang kas Asiah Kidul-Wétan, mligi Brunéi, Indonésia, Malaysia, Filipina, lan Singapura. Piranti musik iki kanggo ing ènsambel gamelan.

Gumantung gènre saenggon, wangsi bisa disetèl ing manéka skala. Wangsi mratah ing laladan-laladan ini: Kalimantan, Bali, Jawa, Maluku, Ujung Malayu, Mindhanao, Sulu, Singapura.

Rujukan 

Piranti musik pring
Piranti musik Brunéi
Piranti musik Indonésia
Piranti musik Malaysia
Piranti musik Filipina
Keplok (umum)
 Keplok pramuka
 Keplok, gamelan
Kendhang gendhing utawa kendhang ageng iku kendhang sing gedhé dhéwé ukurane (kadhang karan kendhang gedhé) ning tetep luwih cilik katandhing bedhug. Kendhang gendhing iki nduwé nada swara sing cendhak dhéwé katandhing jinis kendhang liyané.

Ing kendhang satunggal, kendhang ageng iki ditabuh dhéwé'an, yèn ing kendhang kalih ditabuh bareng karo kendhang ketipung lan nganggo tempo rikat.

Swara 
Swara kendhang ageng pada karo swara kendhang racaké yaiku: dlong, dhah, thung, ket, tong lan tak. Masing-masing jinis swara iku metu saka teknik/cara nabuh sing béda-béda.

Deleng uga 
 Kendhang

Gamelan Jawa
Kendhang
Kendhang gendhing
Wilah bisa tegesé:
 Wilah, keris
 Wilah, gamelan
Wilah iku péranganing piranti gamelan kang ditabuh lan ngetokaké swara, racaké digawé saka wesi ning uga ana kang saka kayu. Wilah gamelan iku disokaké ing grobogan, ana kang diayun, digantung uga ana kang langsung disokaké nganggo pin.

Wujud
Masing-masing piranti gamelan nduwé wujud wilah béda-béda uga béda ukurane. Sing ukurane gedhé lan kandhel umum nduwé nada swara cendhèk, sewalike kang ukurane cilik nduwé nada dhuwur.

Laras

 Sléndro
 Pélog

Uga delengen 
 Balungan
 Gamelan Jawa

Gamelan
Piranti gamelan
Wilah, gamelan
Tembung camboran (basa Indonésia: kata majemuk), iku rong tembung utawa luwih kang digandhèng dadi siji ngliwati siji prosès morfologi. Prosès morfologi yaiku prosès owah-owahan saka morfem dadi polimorfem, kang duwé kategori lan makna wutuh, saéngga polimeorfem iku karan tembung. Sajeroning basa Jawa, ana telung prosès morfologi kang disinaoni, yaiku: prosès wuwuhan (pengimbuhan), prosès rangkep (pengulangan), lan prosès camboran (pemajemukan).  Prosès camboran (pemajemukan) yaiku prosès panggabungan morfem dhasar, kang biyasa digabung yaiku lingga karo lingga liyané. Camboran dipérang dadi loro, yaiku: camboran wutuh lan camboran udhar. Camboran wutuh minangka camboran kang konstruksiné digabung, saéngga ngasilaké siji makna. Déné camboran udhar wujud camboran kang konstruksiné kapisah lan tegesé isih digabung, saliyané iku unsuré isih bisa digolèki.

Miturut wutuh orané
Miturut wutuh orané, tembung camboran iki kapérang dadi loro, yaiku:

 Tembung cambaoran wutuh, contoné: sisib sembir, baya pakéwuh, raja lélé lsp. 
 Déné wujud sijiné yaiku wis dicekak (wancah). Contoné: bangjo: abang-ijo, barji barbèh: bubar siji bubar kabèh, gaji wakma: sega siji iwaké lima, nasgithel:panas legi kenthel lsp.

Miturut gayutan wanda
Miturut gayutan wanda siji lan sijiné, tembung camboran bisa dipilah dadi telu, yaiku:

 Tembung camboran kang duwé teges sadrajad. (kopulatif). Contoné: gedhé cilik, tuwa nom, sumbang surung, sandhang pangan lsp. Reroncèn tembung bisa uga ditambahi tembung "lan" utawa "saha".
 Tembung camboran kang tembung kapidhoné nerangaké tembung kapisan (determinatif). Contoné: jambu kapuk, pelem gadhung, manuk dara, lsp.
Tembung camboran kang tembung kapisan nerangaké tembung kapindhoné. Conto: Parama sastra = sastra kang parama (linuwih), Pandhu putra = putrané Pandhu, lsp.

Tembung garban
Deleng uga: Tembung garba
Tembung camboran kang sambungan (sandhi) né awujud wandamenga (basa Indonésia: suku kata terbuka) lan wanda aksara swara (vokal), tembung-tembung mau banjur bisa luluh (ginarba) dadi siji dadi swara anyar. Tembung iku banjur karan tembung garban. Tuladha:

 a + a = a
Kusuma + astuti = kusumastuti

 a + i = e
Teka + ing = tekèng
Ira + iku = irèku

 a + e = e
Warna + edi = warnèdi

 a + u = o
Wira + utama = wirotama

 i + a (i,e,o,u) = y
Sami + oncat = samyoncat

 u + a (i,e,o,u) = w
Tumuju + ing = tumujwèng

Sawetara ater-ater utawa panambang kang wanguné kaya wanda mau uga dadi sandhigarban. Tuladha:
 sa +ulah = solah
 sami + a = samya
 ke + legi + an = kelegèn

Wacan
 Kawruh Basa Jawa Pepak, Daryanto S.S., Penerbit Apollo Surabaya, 1999.
 Tata Basa Jawa, Dr. Purwadi, M.Hum. etal., Penerbit Media Abadi Yogyakarta, Cetakan Pertama Agustus 2005, ISBN 979-3525-50-9.
 Paramasastra Basa Jawa, Dr. Aryo Bimo Setyanto, SH., Penerbit Panji Pustaka, Yogyakarta, Cetakan Pertama Agustus 2007, ISBN 979-25-2732-X.

Tembung
Kendhang batangan utawa kendhang ciblon iku kendhang sing nduwé ukuran sedeng, luwih cilik sithik katandhing kendang ageng lan kendhang sabet. Swara kendhang iki luwih dhuwur katandhing kendhang ageng. Kendhang iki uga umum karan ciblon.

Ciblon racaké ditabuh kanggo ngiringi jogèd.

Swara
Swara kendhang batangan pada karo swara kendhang racaké lan masing-masing jinis swara iku metu saka teknik/cara nabuh sing béda-béda.

Uga delengen 
Kendhang

Gamelan Jawa
Kendhang
Kendhang batangan
Slentho iku salah siji perangkat gamelan Jawa sing ditabuh. Piranti gamelan iki meh padha karo saron. Laras slentho ing ngisore demung dadi yèn dikelompo'ake ing kulawarga saron, slentho iki nduwé laras paling cendhek, kira-kira se oktaf ngisore saron demung.

Piranti iki saiki radha ora umum dienggo amarga akèh fungsine wis ana ing piranti slenthem, sing esih nganggo piranti iki racaké corak-corak gamelan kuna kayatha gamelan sekaten.

Wujud
Wujud slentho iki meh padha karo piranti saron racaké, nduwé 7 wilah, disoa'ke ing grobogan, bedane karo saron mung ing tengah wilah ana tonjolan sing mirib bonang.

Swara
Nada swara slentho mirib karo slenthem mung luwih banter/seru lan luwih cetha.

Pranala njaba 
Gambar slentho 

Gamelan Jawa
Slentho
Alok iku swara-swara cendhak kang lumrahé saka huruf-huruf vokal kang disisipake ing pérangan-pérangan tinentu.Swara alok iki fungsine meh padha karo senggakan lan umum dito'ake bareng karo keplok. Sing mbeda'ake alok karo senggakan iku mung gaya swarane, yèn alok bisa digolongake ing jinis swara tangisan, yèn senggakan iku sejatine padha karo variasi melodi.

Pada karo gerongan lan senggakan, kang ngeto'ake swara-swara alok yaiku panggerong.

Gamelan Jawa
Alok
Balaputradewa iku putra pasangan raja Samaratungga (saka dinasti Syailendra/Mataram Kuna) karo Dewi Tara (putri Dharma Setu, raja kraton Sriwijaya).

Raja Mataram Kuna
Balaputradewa dadi raja ing kraton Mataram Kuna taun 833 M nganti 850 M. Ing taun 850 M iku Balaputradewa dikalahke Rakai Pikatan saka dinasti Sanjaya/Mataram Kuna nganti akhire nyingkir wonten ing laladan asal biyungé ya iku kraton Sriwijaya.

Raja Sriwijaya

Uga delengen
Wangsa Syailendra

Wangsa Syailendra
Karajaan Mataram Kuna
Karajan Sriwijaya
Wangsa iki milut agama Buda Mahayana lan nguwasani Karajan Mataram Kuna wiwit taun 752 M. Leluhur dinasti utawa wangsa Syailendra iki dinuga saka daratan Indocina (saiki Kamboja dan Vietnam kidul).

Raja-raja
Jeneng raja-raja saka Wangsa Syailendra iku katulis ing prasasti Ligor, prasasti Nalanda lan prasasti Klurak. 
 Bhanu (752-775), raja pertama lan pendiri Dinasti Syailendra
 Wisnu (775-782), Candhi Borobudur wiwit dibangun
 Indra (782-812), nyerang lan ngalahake Karajan Chenla (Kamboja), uga nguwasani kraton iku nganti 12 taun
 Samaratungga (812-833), Candhi Borobudur rampung dibangun
 Pramodhawardhani (833-856), nikah karo Rakai Pikatan saka Dinasti Sanjaya
 Balaputradewa (833-850), nyingkir wonten ing kraton Sriwijaya

Uga delengen 
Wangsa Sanjaya

Karajan Mataram Kuna
Wangsa Syailéndra
Krajan Medhang (Carakan: ꦏꦝꦠ꧀ꦮꦤ꧀ꦅꦩ꧀ꦝꦁ) iki terusané saka karajan Mataram Kuna sing pindah ing Jawa Wétan. Lumrahé para ahli sajarah isih nyebut kanthi "Mataram Kuna jaman Jawa Wétan" utawa "Mataram Kuna jaman Tawlang-Kahuripan" Karajan iki dipréntah déning wangsa Isyana sing dibangun déning Mpu Sindhok taun 929 M. Nalika jumeneng nata, Sindhok mindahake ibukutha Praja menyang Jawa Wétan amarga:

 Gunung Merapi kerep njeblug.
 Mataram kerep dilurugi dening Sriwijaya. Praja Mataram ing Jawa Wetan iki asring sinebut Praja Medhang/Krajan Medhang. Mpu Sindhok minangka panguwasa anyar ing Jawa Wetan lan ngadegake Wangsa Isana.

Sebutan Medhang 
Miturut Slamet Muljana, sebutan Medhang iku sebutan kang uga wis digunakaké ing jaman Mataram Kuna. Slamet nduwé panemu, krajan sing dipandhégani déning Sanjaya iku jenengé Krajan Medhang. Déné, sebutan "Mataram" iku jeneng kutharaja. Mataram iku jeneng panggonan sing didadèkaké kutharaja jaman Rakai Pikatan.

Wangsa Isyana 
Artikel baku:Karajan Kahuripan

Ing jaman awal krajan iki madeg, Mpu Sindhok dadi pimpinan sisa-sisa prajurit Mataram kuna kanggo nahan gempuran saka karajan Sriwijaya. Ing prayudan iki, Mpu Sindhok disengkuyung déning para kawula, mulané ing taun 937 M, Mpu Sindhok gawé prasasti Jaya Stamba (kadhang diarani prasasti Anjuk Ladang) kanggo ngucapke pambanggyo kanggo rakyaté uga yasa candhi Lor kanggo mèngeti ungguling prayudan.

Kanggo mlakokaké papréntahan, Mpu Sindhok diréwangi garwa-garwa, yaiku Rakryan Sri Parameswari Sri Wardhani Pu Kbi lan Rakryan Mangibil, iki kecathet ing prasasti Bakalan sing digawé taun 934 M. Kanggo ngatur wewenang pejabat-pejabat karajan uga diatur déning Mpu Sindhok lan iki katulis ing prasasti Turyyan ing taun 929 M.

Sawise Sindhok, Prabu Dharmawangsa (991-1016) arep nglurugi Sriwijaya, nanging durung kasil. Pamrentahane dipungkasi dening prastawa pralaya, yaiku diserang Prabu Wora Wari.

Kang nggenteni kalungguhane Prabu Dharmawangsa yaiku Airlangga, mantune, kang kasil lolos saka prastawa pralaya. Airlangga kasil mbangun maneh Praja Medang ing Jawa Wetan. Airlangga jumeneng nata ajejuluk Sri Maharaja Rake Halu Sri Lokeswara Dharmawangsa Airlangga Atlanta Wikramatunggadewa. Airlangga misuwur minangka narendra kang wicaksana, digambarake minangka Bathara Wisnu. Airlangga nduwe penganggep yen omah-omah minangka prastawa penting ing urip saengga kudu dilestarekake. Banjur lair karya sastra kang banget misuwur kanthi irah-irahan Arjunawiwaha (Dhaupe Arjuna).

Karya Sastra 
Karya sastra sing ditulis ing jaman iki antarané:
 Kitab Sang Hyang Kamahayanikan
 Kitab Brahmandhapuruna
 Kakawin Arjunawiwāha

Panguwasa karajan Medhang 
 Mpu Sindhok (929-947)
 Sri Isyana Tunggawijaya
 Sri Makutawangsawardhana
 Dharmawangsa (985-1016)
 Airlangga (1016-1049)

Karajan Medhang ambruk 
Ing pungkasan pamrentahane, Praja Medang dipara/dibagi 2 dadi Kraton Jenggala (Singasari) lan Kraton Pangjalu (Kediri). Nanging, Kraton kang isih tetep ngadeg yaiku Kraton Kediri. Airlangga seda ing taun 1049. Kanthi sedane Airlangga minangka purwane Praja Mataram Kuna.

Pratélan karajan ing Nusantara
Karajan Medhang
Musiyum Brawijaya iku sawijining musiyum sing ana ing kutha Malang, Jawa Wétan.
 
Salah siji kolèksiné ya iku montor "DE SOTO USA". Montor iki dipigunaaké déning Kolonel Soengkono, Panglima Divisi Brawijaya (Divisi I Jawa Wétan) minangka kendharaan dhinas taun 1948-1950 ing Jawa Wétan.

Musiyum iki diyasa déning Brig.Jend TNI Surahman ing taun 1962. Awal pambangunan musiyum taun 1967-1968, lan diresmèkaké déning Kol.Purn.dr Soewondo tanggal 4 Mèi 1968.

Musiyum ing Jawa Wétan
Karajan Kahuripan dibangun déning Airlangga sing brasil selamat wektu karajan Medang dihancurke karajan Sriwijaya taun 1019 M. Keturunan wangsa Isyana iki dadi raja Kahuripan wektu umuré tesih 16 taun ning Airlangga brasil nyatuake manèh sisa-sisa karajan Medang, malah bisa nguwasani Bali lan Jawa Tengah.

Karya sastra lan candhi
Taun 1035 M ing jaman papréntahan Airlangga, Mpu Kanwa brasil nggubah kitab Arjuna Wiwaha sing diadaptasi saka epik Mahabharata. Kitab iku nyeritaake Arjuna (inkarnasi saka Wisnu). Kitab iki digubah kanggo ngormati Airlangga.

Saliyané kitab Arjuna Wiwaha, carita Airlangga uga ana ing candhi tilas karajan Kahuripan iki yaiku candhi Belahan ing pèrèng gunung Penanggungan.

Kahuripan dadi Jenggala lan Pangjalu
Pewaris tahta Kahuripan yaiku Dewi Kili Suci milih dadi pertapa, akhire karajan Kahuripan dipecah dadi loro yaiku Jenggala kanggo Jayasabha lan Pangjalu kanggo Jayabhaya, kedadeyan pembageyan iku ing taun 963 Saka tujuane kanggo ngindari perang saudara, tugas pembageyan iku diserahke ing pendeta sakti yaiku Arrya Bharad. Arrya Bhadad mbagi karajan nganggo cara sing unik yaiku nggawé aliran banyu ing lemah sing dikucurke saka kendi pusaka. Bates sing digawé pendeta iku kira-kira ing kali Brantas saiki uga gunung Kawi. Riwayat karajan Jenggala akhire cures digabung karo Pangjalu amarga pangeran saka Pangjalu (Kediri) yaiku  Kameswara nikah karo putri saka Jenggala yaiku putri Kirana.

Silsilah
Silsilah katurunan prabu Airlangga ora ana cathetan sajarahé saka sumber sajarah sing primer, dadine muncul akèh versi silsilah antarané saka lontar babad Arya sing disimpen ing Gedong Kirtya, Singaraja-Bali, silsilahe yaiku:
Airlangga
Sridewi Kili Endang Suci utawa Dewi Kilisuci sing milih dadi pertapa, sejatine iki sing dadi Ratu amarga keturunan saka permaisuri
Jayasabha (karajan Janggala)
Sira Aryeng
Jayabhaya (karajan Kediri utawa karajan Pangjalu)
Aji Dangdang Gendis
Siwa Wandira
Jaya Kesuma
Arya Buru

Ana sumber liya yèn putra Airlangga iku ana 4 yaiku:
Lembu Amiluhur dadi raja ing Jenggala 
Lembu Amerdadu dadi raja ing Pangjalu 
Lembu Mangarang dadi raja ing Ngurawan 
Lembu Amijaya dadi raja ing Singasari

Urung ana kepastian apa tokoh Lembu Amerdadu iki padha karo tokoh Lembu Amiseno sing uga karan-sebut dadi raja pertama ing karajan Pangjalu utawa karajan Daha.

Karajan
Pratélan karajan ing Nusantara
Karajan Kahuripan
Kacamatan iku wewengkon administratif papréntahan ing Indonésia kang kabawah Camat. Wewengkon administratif kacamatan iku dadi pérangan kabupatèn utawa kutha. Dadi bisa dianggep perangkat kabupatèn utawa kutha lan kanthi hirarki ana ing isore kabupatèn utawa kutha.

Kacamatan kabawah camat lan wewengkoné ketata saking kalurahan-kalurahan lan utawa désa-désa.

Liyane

Istilah kacamatan iki ing provinsi Acèh diarani sagoe cut. Banjur ing Tanah Papua diarani distrik. Ing Daérah Istiméwa Yogyakarta diarani kamantrèn (ing Kutha Ngayogyakarta) lan kapanèwon (Kabupatèn Gunungkidul, Kulonpraga, Bantul, lan Sléman).

Uga delengen 

 Pratélan kabupatèn lan kutha ing Indonésia
 Kawedanan

Wewengkon administratif papréntahan
Karajan Jenggala (1042 M nganti 1045 M), iki pecahan saka karajan Kahuripan kang dibagi loro déning prabu Airlangga taun 1042 Masehi utawa 963 Saka. Karajan Jenggala iki ngeliputi wewengkon delta kali Brantas utawa ing kiwa-tengené kabupatèn Sidoarjo saiki, dadi nguwasani pelabuhan-pelabuhan uga kutha krajanne ngewarisi kutha krajan karajan Kahuripan.

Wewengkon kakuasaan Jenggala uga ngeliputi wewengkon Malang, Surabaya, Rembang lan Pasuruan utawa meh kabèh pasisir lor Jawa Wétan.

Sajatiné Prabu Airlangga mecah karajan dadi 4 utawa 5 pérangan ning kang tumuwuh mung Jenggala karo Kadhiri (utawa Pangjalu/Panjalu), malah Jenggala akhire uga hilang amarga nggabung karo Kadhiri. Ana pirang-pirang versi kang nyrita'ake penggabungan Jenggala karo Kadhiri iki, ana kang disebabaké ana perkawinan pulitik antara ratu Kadhiri karo putri Jenggala yaiku putri Kirana uga ana kang nyebut yèn Jenggala kalah perang lawan karajan Kadhiri.

Peninggalan 
Radha angèl nggole' tilas saka karajan Jenggala iki, ana candhi Prada ing dhusun Reno Pencil kabupatèn Sidoarjo ning candhi iku dirusak warga ing taun 1965 (peristiwa G 30 S/PKI).

Ing jaman mbiyèn wektu tata papréntahan ing kabupatèn Sidoarjo tesih nganggo sistem lawas, kabupatèn iki dibagi dadi pirang-pirang Kawedanan (setingkat karo Kacamatan saiki), yaiku antarané ana kang jenenge Kawedanan Jenggala, ning saiki wis dihapus.

Peninggalan liya yaiku kesenian wayang lan uga gamelan Jawa pesat perkembangane ing jaman karajan Jenggala iki, mulane yèn nyrita'ake sajarah kesenian-kesenian Jawa iku mesthi kesebut jeneng-jeneng panguasa katurunan Airlangga iki. Radèn Panji Asmarabangun, putra Lembu Amiluhur iku dianggep kang ngréka wayang wong malah dadi dhalang ing pagelaran wayang ing Kraton Jenggala. Nganti saiki urung ana kepastian apa tokoh Panji Asmarabangun iki padha karo tokoh Panji Rawisrengga kang nganggo gelar Sri Suryawisesa, ratu Jenggala kaping loro, uga urung ana kepastian apa tokoh raden Panji Ino Kartapati (utawa kadhang ingaran Radèn Panji Kasatrian) kang ahli gamelan iku padha karo tokoh Panji Rawisrengga.

Silsilah 
 Lembu Amiluhur
 Panji Rawisrengga lan nganggo gelar Sri Suryawisesa
 Radèn Kudalaleyan lan nganggo gelar Suryaamiluhur

Ing sumber liya ingaran yèn ratu kapisan karajan Janggala iku JayaNagara, lantes diganti déning putrane yaiku Wajadrawa, Wajadrawa lantes njodohake putine yaiku Putri Kirana karo Raja karajan Kadiri yaiku Kameswara. Perkawinan (pulitik) iki njalari Jenggala lebur ing Pangjalu lan tamat riwayate.

Karajan
Pratélan karajan ing Nusantara
Karajan Jenggala
Karajan Pangjalu utawa kadhang ingaran karajan Kadiri utawa karajan Daha, yaiku sawijining Karajan kang dumunung ing Jawa Wétan watara taun 1042-1222M. Iku pecahan saka karajan Kahuripan saliyané karajan Jenggala. Karajan iki anané ing sisih kidul Jenggala lan ora nduwé garis pasisir. Karajan iki kasil tuwuh dadi karajan kang gedhé, wewengkon pengaruhe nganti ing pasisir-pasisir Kalimantan uga Ternate. Karajan sadulure yaiku Jenggala uga dikuasai yaiku wektu papréntahan ratu Kameswara kang mrentah wiwit taun 1116 M nganti 1136 M liwat perkawinan antara Kameswara kang wektu iku esih dadi putra makutha karo Dewi Kirana putri saka Jenggala.

Ibukutha karajan Pangjalu iku ing Kutha Daha, kang dumunung ing sakiwa tengene Kutha Kadhiri saiki. Satemene, Kutha Daha wis ana sadurunge Karajan Pangjalu ngadeg. Daha iku singkatan saka tembung Dahanapura, tegese kutha geni. Jeneng iki kasebut ing prasasti Pamwatan kang ditokake dening Prabu Airlangga taun 1042. Perkara iki sagandheng karo warta ing Serat Calon Arang yen, ing pungkasan pamrentahane Airlangga, ibukutha praja wis ora maneh ing Kahuripan, nanging pindah menyang Daha.

Sumber sajarah
Sumber sajarah karajan iki ana ing prasasti:
Prasasti Banjaran 
Prasasti Hantang
Saliyané iku uga ana kitab-kitab saka Cinten kang nyritaake karajan iki yaiku:
Kitab Ling-mai-tai-ta kang ditulis déning Cho-ku-Fei taun 1178 M
Kitab Chu-Fan-Chi kang ditulis déning Chau-Ju-Kua taun 1225 M

Sumber sajarah liya yaiku saka karya-karya sastra kang ditulis ing jaman Kadiri.

Seni lan sastra
Kakawin Smaradahana ditulis ing jaman Kadiri iki déning Mpu Dharmaja
Kakawin Bharatayuddha digubah déning  Mpu Sedah lan Mpu Panuluh.
Kakawin Hariwangsa lan Kakawin Gathotkacasraya ditulis déning Mpu Panuluh
Kakawin Lubdaka lan Kakawin Wertasancaya ditulis déning Mpu Tan Akung
Kakawin Kresnayana ditulis déning Mpu Triguna
Kakawin Sumanasantaka ditulis déning Mpu Monaguna

Jayabaya
Narendra Pangjalu kang misuwur yaiku Prabu Jayabaya (1130-1160) kang misuwur kanthi Ramalan Jayabaya. Prabu Jayabaya jumeneng nata wiwit 1135-1157, kang nalika jaman panguasane ditulis Kitab Bharatayuda kang nyritakake perang sedulur antarane Pandhawa lan Kurawa.

Kadiri ambruk
Akeh kang dadi faktor penyabab Karajan Pangjalu ambruk, antarané:
gaya papréntahan Prabu Kertajaya kang kurang dijurung rakyat
pergolakan pulitik ing laladan-laladan kayatha ing laladan Tumapel (cedhak Malang)
kultus individu rajane kang njalari para Pandita Brahmana marah
Pergolakan pulitik ing Tumapel akhire njalari karajan Kadhiri dikuasai Ken Angrok kang lantes yasa karajan Singhasari ing wewengkon karajan Pangjalu, status Pangjalu dadi karajan bawahan.

Karajan Pangjalu Jilid II
Karajan Pangjalu (jilid II) iki lanjutan saka karajan Kadiri kang dadi bawahan karajan Singhasari lan dipanggedhèni déning Jayakatwang.

Ing taun 1292 M, salahsijining katurunan kraton Pangjalu yaiku Jayakatwang brasil mbalik ngrebut kekuasaan ing Singhasari, Jayakatwang lantes yasa manèh karajan Kadhiri (jilid II). Ing taun 1293 Karajan Kadiri pimpinan Jayakatwang iki akhire direbut manèh déning katurunan kraton Singhasari yaiku Radèn Wijaya.

Pratélan karajan ing Nusantara
Krajan Pangjalu
Jathilan iku jogèdan tradhisional Jawa sing pemainé utawa panariné migunakaké jaran képang. Jogèd iki ana unsur magisé amarga panariné bisa ana sing mendem. Jogèd iki digelar kanthi iringan manéka piranti musik gamelan kaya ta: kendhang, saron lan gong. Jeneng jogèd iki béda-béda ing sawatara panggonan. Ing tlatah Banyumas diarani 'ebeg', ing sawatara panggonan ing Jawa Tengah diarani 'jaran képang'.
Jogèd jathilan iki bisa madeg dhéwé lan bisa uga wujud gabungan karo jogèd liya kaya déné réyog lan barongan.
Sadurungé jogèd iki biyasa diwiwiti nganggo tetabuhan gamelan wujud: kendhang, bendhé lan kecer, sarta lawakan utawa dhagelan Penthul (Bancak) lan Tembem (Doyok). Ing sèsi pungkasan kerep ana penari sing nganti ngancik trance (kaya kesurupan).
Saliyané kanggo hiburan, jogèd jathilan uga biyasa dianggo prosèsi ritual budaya mistis kaya déné tradhisi tolak bala ing pèrèng Gunung Merapi

Panari 
Panari jathilan disandhangi warna-warna. Ana raja, prajurit, buta, anoman, barongan, lan penthul. Raja lan prajurit migunakaké jaran képang. Anoman ing jathilan ora mung wujud kethèk putih nanging ana uga sing ijo lan abang. kejaba iku penari uga ana sing nganngo properti wujud pecut utawa cethen.

Réferènsi 

 Brosur saka badan Pariwisata DIY

Pirsana uga 
 Barongan
 Èbèg
 Réyog
 Kagunan Tradhisional Jawa

Pranala njaba 
 Jatilan
 Jathilan
 Jathilan ld

Budaya Jawa
Jogèd
Kesenian Jawa
Prastawa

Lair 
 Anseau de Garlande, priyayi Prancis (tilar d. 1118)
 Kamakura Gongorō Kagemasa, samurai Jepang
 Leo Diogenes, ko-kaisar Byzantium (tilar d. 1087)
 Tanggal sakiwa-tengené
 Mieszko Bolesławowic, pangéran Polen (tilar d.1089)
 Diego Gelmírez, biskop agung Galisia

Tilar donya 
 28 Januari – Robert de Comines, priyayi Inggris
 28 Februari – Abbad II al-Mu'tadid, raja Abbadid 
 28 April – Magnus II (Haraldsson), raja Norwégia
 15 Agustus – Ibnu Hazm, sajarawan Andalusia (l. 994)

Pranala njaba 

1069
Bupati iku pamimpin  kabupatèn. Tembung "bupati" iki  saka basa Sansekerta: bhûpati, "raja dunya"). Pilungguhan Bupati sejajar karo Walikutha. Kanggo nglakokaké papréntahan, bupati nduwé jejibahan lan wewenang mimpin giyaran kabupatèn miturut kawicaksanan sing wis kukuhaké bareng karo DPRD Kabupatèn.
Sadurungé taun 1945 kalungguhan bupati iki mung ing Pulo Jawa, Madura lan sawatara  Bali. Sabubaré taun 1945 digunaake ing kabèh kabupatèn sa-Indonésia.

Pamilihan
Bupati dipilih bareng karo pasangane (wakil bupati) sepaket lan langsung dipilih déning rakyat sekabupatèn. Jabatan bupati iki kalungguhan politis amarga diusulake parté pulitik lan ora kalebu punggawa nagari sipil.

Uga delengen 
 Kabupatèn
 Kutha
 Pratélan Kabupatèn lan Kota Indonésia

Wewengkon administratif papréntahan