AksaraLLM/aksara-bahasa-daerah-v1 huggingface dataset:
Khulafaur Rasyidin (الخلفاء الراشدون) atawa Khalifah Ar-Rasyidin nakeuh peuët droë khalifah (peumimpin) phôn ummat Islam, nyang geupatéh lé ummat Islam seubagoë seunambông pangulèe ummat 'oh lheuëh wafeuët Nabi Muhammad. 
Na peuet droe nyang jeut keu Khulafaur Rasyidin:
 Abu_Bakar_Ash-Shiddiq
 Umar_bin_Khattab
 Utsman_bin_Affan
 Ali_bin_Abi_Thalib

Ban peuët gata nyan nakeuh sahbat nyang that krab ngon Nabi Muhammad. Ban peuët droë khalifah nyan geupiléh kon bak kri keuturônan neuh, meuhat keuh geupiléh bak kri nyang ka geucok peunutôh lé ummat Islam watèe nyan

Cara nibak geupiléh tiëp-tiëb gata nyan mandum cit meubida-bida, jeuët keuh meunan sabab lé para sahabat hana geuniët meusaboh pih peunutôh nyang meuhat geupeuwaréh lé nabi lam peukara nyan. Bah pih meunan lé nyang patéh pham Syi'ah jiyakin keu peukara nyan lé Nabi Muhammad ngon trang ka geutunyok Ali bin Abi Thalib ngon aneuk keuturônan geuh (Ali) keu geunantoë peumimpin 'oh lheuëh Rasul.

Raseumi jih istilah Khulafaur Rasyidin jeuët keu peuneuwoë bak pangkat peuët droë khalifah phôn Islam, meunan keuh lé padum-padum droë ulama neupeunyata nakeuh Khulafaur Rasyidin atawa khalifah nyang na peutunyok nyan keubit hana seuleusoë bak peuët droë khalifah phôn nyan, meuhat keuh bak peuneugah ladôm ulama nyan geupeurôh khalifah-khalifah nyang teuka dudoë nibak nyan, nyang ka geupeuteuntèe cit pangkat nyan keu khalifah nyang neumeuhudép ban lagèe Al-Qur'an ngon Sunnah Nabi. Sidroe khalifah dudoë nyang geu angkèe keu khulafaur rasyidin nakeuh Umar bin Abdul-Aziz, khalifah Bani Umayyah keu-8.

Ne 

Islam
Sahabat Nabi
Khalifah Islam
Umar bin Abdul-Aziz (عمر بن عبد العزيز, ngon gla Umar II, lahé bak thôn 63 H, gobnyan nakeuh sidroë khalifah Bani Umayyah nyang neumat kuwasa dari thô 717 sampoe 720 M. Meukon lagèe khalifah Bani Umayyah seugolomnyan, gobnyan nakeuh kon sidroe turônan nibak khalifah, meuhat keuh gobnyan geutunyok langsông lé ummat Islam. Gobnyan nakeuh aneuk saboh pupu ngon khalifah seugolomnyan, Sulaiman.

Ayah gobnyan nakeuh Abdul-Aziz bin Marwan, gubernur Mesir ngon adoë nibak Khalifah Abdul-Malik. Ma gobnyan nakeuh Ummu Asim binti Asim. Umar bin Abdul-Aziz nakeuh sidroe cet nibak Khulafa'ur-rasyidin nyang keuduwa Umar bin Khattab.

Islam
Khalifah Islam
‘Alī bin Abī Thālib (Arab: علي بن أﺑﻲ طالب, Parsi: علی پسر ابو طالب)‎ (lahé bak 13 Rajab thôn 23 golom Hijriah – wafeuët 21 Ramadhan 40 Hijriah), nakeuh sidroë sahabat nabi, Islam gobnyan bak masa mantong ubit. Gobnyan meuhat cit keu sidroë keuluarga Rasulullah SAW. Bak ureuëng Islam Sunni, gobnyan geuangkèe keu khalifah seuneulheuëh lam neuduëk khulafa'ur-rasyidin. Salang bagi Syi'ah, awaknyan meupeundapat gobnyankeuh nyang sah jeuët keu khalifah phôn nyang neuwasiët lé Rasulullah saw..

Ali nakeuh aneuk nibak Abu Thalib (abuwa Nabi), Ali meunikah ngon aneuk inong geunaséh Nabi Fathimah az-Zahara. Dua droë cuco Nabi lahé nibak keuluarga Ali ngon Fathimah, nyakni Sayyidina Hasan ngon Sayyidina Husén.

Sahabat Nabi
Khalifah Islam
Khulafa'ur-rasyidin
Ian Murray McKellen (1939) nakeuh sidroe aktor asay Inggréh.

Aktor
Jeunamè nakeuh reusam lam peukara meupeuphôn saboh keuluwarga di Acèh, jeunamè lam reusam Acèh nakeuh saban ngon saboh bhaih hukôm agama Islam nyang geupeusyarat jeunamè nyoe keu sah nikah. Reusam jeunamè di Acèh saban ngon Mahar lam bahsa Arab, meunyoë lam bahsa nyang umum di Indônèsia geukheun Mas Kawin.

Jeunamè nyan nakeuh saboh keuwajiban nibak lintô (agam) nyang meunikah ngon sidroë dara barô (inong). Lam reusam Acèh jeunamè nyan leubèh kayèm nakeuh nibak meuh. Jumeulah jeunamè dum nyang ka awai geupeuteuntèe lé keuluwarga dara barô watee phon geujak bak ranub atawa geuseubah cah rauh. Teuma watee katrok lam rukon nikah, jeunamè nyan geukheun ngon narit nyang trang bak watèe lintô ngon wali dara barô bak acara peusambôt nikah (ijab kabul).

Reusam Acèh
Cicém pala paki nakeuh salah saboh jeunèh cicém pala nyang na di India, Bangladesh, Cina Barat Daya, Asia Teunggara, Malaya ngon Sunda Rayek. Di Tanoh Abèe cicém nyoe geukheun cicém pala èk geuleubok sabab kayém jidöng ateueh èk keubeue nyang ka thô.

Cicém nyoë meuseunipat seudang (20 cm) ngon cit dua boh wareuna itam ngon puteh. Cicém agam, ulèë, dada ngön ruëngjih meuwareuna itam birô meucahya. Jeunèh Ruja, Sunda ngön Kalimantan Barat, sayeuëp ngön bulèë teungöh iku itam, bulèë iku luwa ngön sutrép nyang meulinteuëng bak tôp sayeuëp putéh, pruët ngön tunggéng putéh. Jeunèh Jawa Timu, Kalimantan blah barôh ngön timu, pruët ngön tunggéng itam. Cicém inong lagèë cicém agam cit meutapi meuwareuna keulabèë seupak kön itam. Cicém muda meuhi cicém inong meutapi meubinték-binték.

Iris wareuna suklat, babah ngon gaki wareuna itam.

Ne

Eu cit 
 Cicém pala kunèng
 Cicém pala rimuëng

Cicém pala
Cicém pala kunèng nakeuh saboh cicém nyang rôh lam genus Trichixos lam familia Muscicapidae. Cicém nyoë na di Seumeunanjông Thailand, Malaya, Brunei ngon Indonesia. Di Indonesia na di pulo Ruja ngon Kalimantan.

Bangon 
Cicém nyoë meuseunipat seudang (21 cm), iku panyang wareuna itam ngon kunèng kunyèt, leubèh le nyang meuwareuna keulabèë seupôt nibak itam, bulèë keunèng paneuk putéh ngon tunggéng mirah gratan. Cicém inong leubèh suklat ngon hana bulèë keunèng putéh. Cicém muda leubèh suklat meubinték-binték kunèng mirah gratan. Iris suklat, babah ngon gaki itam.

Neuduek 
Cicém nyoë hana kayém na lam uteuën primèr ngon sekundèr data meuyup trôk ‘an manyang 1200 mdml (mètè di ateuëh muka la’ôt). Leubèh galak jiduëk lam uteuën nyang juëm ngon cheuë ngon lam uteuën rawa.

Su 
Su cicém nyoë hana meureudu lagèë su cicém cicém pala rimuëng. Seuri su panyang teususon nibak su meureudu, nada tunggai ngon ganda, “pi-uuu”, ji’ék ngön jitren meugantoë-gantoë hana teutap.

Ne 

Cicém pala
Fathimah binti Muhammad (606/614 - 632) atawa leubèh geuturi ngon nan Fathimah az-Zahra (Fathimah nyang rumèh sabé) (Bahsa Arab: فاطمة الزهراء) putroë keuchet Muhammad dari ummul mu'minin nyang keuphôn, Khadijah.

Lé Potallah ka Neu-peuteuntèe thôn lahé Fathimah nakeuh bak thôn keu 5 seugolom Rasulullah geupeujeut ke Nabi, bak watee nyan Rasulullah ka jipeucaya lé kawôm Quraisy jeuet seubagoë ureueng dong teungoh lam keujadian gabuëk kawôm Quraisy nyan lam bhah soë nyang po hak jak beu'ôt Hajarul Aswad lheuëh nibak jiseubarô lom peuneudong Ka'bah. Nyan nakeuh saboh keujadian nyang that na peunténg cit lam tarèh hudép Nabi seugohlom Janjôngan Alam neuangkat seubagoë Rasul keuneulheuëh. Lahé Fathimah neusambôt ngon seunang that haté le Muhammad.

Fathimah nakeuh sidroë putroë Rasulullah, gobnyan rayeuek lam geusatoh lé Rasulullah. Dari masa Rasulullah golom jeuet keu Nabi, sampoë ka jeuet keu Nabi ngon meumacam tugaih rayeuk Nabi nyang hana seungap nibak jipeukacho lé kaphé. Bak masa nyang paléng phét lam hudép sidroe Rasulullah, yôh jibèkot keuluarga Nabi lé kaphé Quraisy fathimah nyan nakeuh sidroë aneuk miët ubit nyang that geugaséh lé Rasulullah. Peuë lom bak masa bèkot nyan ka wafeuët keuh Ummul Mu'minin Sayyidatina Khadijah, ma nibak Fathimah nyang mantong ubeut nyan.

Bak watèe kawôm muslimin neu hijeurah u Madinah, Fathimah ngon a neuh Ummu Kultsum teutap neupeukong haté neu duëk meuneutap di Mekkah. Dudoë lheuëh Nabi ka paih hudép di Madinah, neukirém keuh ureuëng keu geujak tuëng duwa droë aneuk meutuwah putroë Rasulullah nyan.

Fathimah neu meunikah ngon Ali bin Abi Thalib di Madinah, Sayyidina Ali neujak lakèe Fathimah langsông bak Nabi. Keu jeunamèe meunikah antara Fathimah ngon Ali nakeuh saboh bajèe beusoë wareuna itam nyang neujok lé Nabi bak Ali. Bajèe beusoë nyan geu peubloë keu Sayyidina 'Utsman bin 'Affan ngo yum bajèe beusoë nyan keuh Rasulullah neubloë peukakaih nyang peureulèe bak neupeukawén Fathimah ngon Ali.

Mandum ummat Islam yôh nyan that meubahgia ngon neuucap syukô keu meunikah duwa ureuëng nyang neugaséh lé Nabi nyan. Peuë lom sithôn nibak lheuëh nyan lahé keuh cuco Nabi dari Fathimah nyang geupeunan Hasan. Si thôn leupah lahé lom sidroë teuk aneuk duwa gobnyan nyang geu bôh nan Husén.

Keuluarga Muhammad
Ummul Mu'minin
Islam
Srindét atawa seurindét atawa sigeundét nakeuh cicém-cicém nyang tamong lam genus Luricolus. Cicém nyoe udép di wilayah Asia Teunggara, roh cit Aceh. Cicém nyoe dominan meubulee warna ijo. Cicém nyoe leubeh galak jak ngon gaki di ateuh bak kayee nibak po ngon sayeup. Cicem nyoe geupajoh boh kayee ngon seureungga ubeut.

‎

Cicém
Tiông Bungöng (nan Latin:Gracula religiosa) nakeuh cicem nyang udep di wilayah glee atawa gunong di Asia Seulatan ngon Teunggara. Cicem nyoe carong geu'ulang-ulang kata nyang kayem deuh bak jih.

‎

Cicém
Tiông Batèë (nan Latin:Acridotheres javanicus) atawa Tiong keubeu nakeuh cicem nyang udep di wilayah Asia Teunggara. Lagee tiông bungöng, cicem nyoe carong bak geu'ulang-ulang ata su kayem geudeungoe. Peunajoh cicem nyoe nakeuh boh kayee, bijeh-aneuk kacang, ngon seureungga lagee gutèë di badan keubeuë. Di Aceh tiong batee kayem meuduek di ateueh bak kayee lagee bak u.

Galeri 

‎

Cicém
Cakeuëk nakeuh cicem nyang tamong lam sub ordo Alcedines. Cicem nyoe udep di le wilayah bumoe. Paroh cicem nyoe panyang.

‎

Cicém
León Esteban Febres-Cordero Ribadeneyra (1931-2008) nakeuh presiden Èkuador mulai 10 Buleuen Lapan 1984 trok 'an 10 Buleuen Lapan 1988.

Amirika Tunong
Thomas Jeffrey "Tom" Hanks (1956) nakeuh sidroe aktor asay Amirika Syarikat.

Asai teunuléh 

Aktor
Amirika Syarikat
Amut Meuseujid nakeuh saboh gampong nyang na di keucamatan Glumpang Lhèë, Pidië. Sarana peundidekan di gampong nyoe nakeuh taman kanak-kanak ngon sikula dasa. Salang sarana agama nakeuh meunasah, meuseujid ngon Dayah Darus Sa'dah.

Glumpang Lhèë, Pidië
Bruak nakeuh salah saboh jeuneh cicem ie nyang na di Asia Tunong, Asia Teunggara ngon Asia Timu.

Ne 

Cicém
Primata nakeuh jeuneh mamalia lam ordo biologi Primates nyakni lemur, tarsius, bue, ngon manusia.

Primata di Aceh 
Di Aceh na 9 boh spesies primata, nyakni:
 Weuk (Hylobates lar)
 Bue (Macaca fascicularis)
 Eungköng (Macaca nemestrina)
 Bue angèn (Nycticebus coucang)
 Mawaih (Pongo abelii)
 Reungkah (Presbytis thomasi)
 Himbèe / Mbuk-mbuk (Symphalangus syndactylus)
 Tarsius bancanus
 Lutông (Trachypithecus cristatus)

Gamba

Ne
Dr Mark Durie nakeuh sidroe sarjana ngon peundita nibak geurija Anglican St. Mary di Caulfield, Victoria, Australia. Durie that le ka jipeugot teunuléh ngon kitab bhaih bahsa Acèh.

Peundita Durie geumat saboh gla Ph.D. lam èleumèe linguistik (èleumèe bahsa).

Keunarang

Teunuléh Journal 
 Durie, Mark. "The So-Called Passive of Acehnese." Language. Linguistic Society of America, Vol. 64, No. 1 (Mar., 1988), pp. 104–113 - Available at Jstor: http://www.jstor.org/stable/414788
 () (Verhandelingen van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde)." Foris Publications, 1985. ISBN-10: 9067650749, ISBN-13: 978-9067650748.
 Durie, Mark. "Proto-Chamic and Acehnese mid vowels : towards Proto-Aceh-Chamic." 1988. (Archive)
 Durie, Mark. "Control and decontrol in acehnese." Australian Journal of Linguistics. Volume 5, Issue 1, 1985. p. 43-53. Published online: 14 August 2008. DOI:10.1080/07268608508599335.
 Durie, Mark. "Grammatical Relations in Acehnese." Studies in Language, 1987. vol. 11, no2, pp. 365-399. ISSN 0378-4177. DOI 10.1075/sl.11.2.05dur.

Kitab 
 Daud, Bukhari and Mark Durie. Kamus bahasa Aceh (Volume 151 of Pacific linguistics). Pacific Linguistics, Research School of Pacific and Asian Studies, Australian National University, 1999. ISBN 0-85883-506-1, 9780858835061.
 The Third Choice: Islam, Dhimmitude and Freedom. Deror Books, 2010.
Opinion articles
 "Creed of the Sword." () The Australian. September 23, 2006.
 Do Christians and Muslims worship the same God?

Ne

Peunawôt luwa 
  OLAC resources in and about the Achinese language - Open Language Archives Community
  Website Mark Durie
 

Bahsa Acèh
Bahsa-bahsa Cham, (bahsa Inggréh Chamic Languages) nakeuh bahsa nyang geuturi seubagoë bahsa Acèh-Cham, bahsa nyan nakeuh kawan siplôh bahsa nyang geunguy di Acèh ngon bak padum-padum boh da'irah la'én di Kamboja, Vietnam, Hainan, bahsa nyoe geuklasifikasi seubagoe bahsa Malay lam kawan bahsa Austronesia.

Jumeulah ureuëng meututô bahsa nyan di Acèh na 3,5 juta droë, bahsa Jarai ngon Cham nakeuh bahsa nyang that le geumeututô lé ureuëng meubahsa Cham di Vietnam na 280.000 droe ngon di Kamboja na 230.000. Salang bahsa Tsat nyang paléng na ramèe ureuëng meututô cit 3.000 droe.

Lam masa meuhubông nyang that trép yôh masa dilèe jeuët keuh antara mandum bahsa Cham ngon bahsa Bahnar na narit nyang saban kheun saban ma'na. (Thurgood 1999, Sidwell 2009)

Bahsa
La'ot Pasifik nakeuh la'ôt nyang paléng na raya di muka bumoë. Luwah la'ôt nyan na bak sa weuëk lhèe dari luwah mandum bumoë nyoe, atawa na leubèh kureuëng 179,7 juta km² (69,4 juta mi²). Panyang la,ôt nyan na 15.500 km (9.600 mi) dari La'ôt Bering di Arktik sampoe meureumpok ceuë éh di La'ôt Ross di tunong.

Bumoë
Jeura itam atawa lam bahsa Arab geukheun ngon habbatussauda nakeuh saboh bak bungong nyang asaijih di Asia Tunong ngön Asia Barat Daya. Bak bungong nyoë jitimoh manyang 20-30 cm. Bungongjih alôih, na limong trôk siplôh boh meukuta ngön wareunajih birô pucat atawa putéh. Bohjih rayek meugeumbông meuasoë lhèë trôk tujôh boh baluëm nyang meusaboh. Tiëp baluëm nyan meuasoë le bijèh. Bijèh nyan kayém geungui keu aweuëh keu miseuë lam aweuëh peuët plôh peuët.

Galeri 

Aweueh peuet plôh peuet
Aweueh peuet plôh peuet nakeuh ubat gampông ureueng Acèh nyang geupeugöt nibak 58 boh jeunèh aweueh. Ubat nyoe geupeucaya jeuet keu ubat mumacam peunyakét.

Aneuk 

 Apiyun (Papaver somniferum), bijèh
 Aweueh (Coriandrum sativum)
 Camcuruih (Lepidium sativum)
 Haleuba (Trigonela foenumgraecum)
 Jeumuju (Trachyspermum ammi)
 Jeura itam (Nigella sativa)
 Jeura keusani (Carum carvi)
 Jeura manèh (Foeniculum vulgare)
 Jeura putéh (Cumimum cyminum)
 Kacang parang (C. ensiformis)
 Kapulaga
 Keudawông (Parkia timoriana), aneuk
 Lada putéh
 Mo (Bixa oreliana)
 Seunamaki (Senna alexandrina)
 Sisawi, aneuk

Boh kayèe 
 Boh ganti (Chrysopogon zizanioides)
 Boh puta taloe (Helicteres isora)
 Boh majakani (Quercus lusitanica)
 Boh keudeukè (Terminalia chebula)
 Boh meusuwi (Sassafras goesianum)
 Boh pala (Myristica fragrans)
 Boh raseutôm (Ervatamia corymbosa/malaccensis/hirta)
 Boh keunue (Cyperus rotundus)

Bungong 
 Bungong lawang kléng (Illicium anisatum)
 Bungong lawang (Eugenia aromatica)
 Bungong barueh (Cinnamomum obtusifolium)
 Bungong kambue

Kulét kayèe 
 Kulét srapat (Cleghornia cymosa)
 Kulét lawang
 Kulét manèh (Cinnamomum burmanni)
 Kulét salasari (Alxia stellata)

Ôn kayèe 

 Ôn arôn (Baeckea frutescens)
 Ôn teumurui (Murraya koenigii syn. Chalcas koenigi)
 Ganja (Cannabis sativa)

Ukheue 

 Aka manèh
 Ceukô (Kaempfaria galanga)
 Kômkôma/kunyèt (Curcuma domestica)
 Langkuweueh Cina
 Munglé (Zingiber cassumunar)
 Peundang (Smilax china)
 Sunti halia

La'én-la'én 

 Peuja tuleueng
 Peuja bu
 Sibeuranto (Isoptera sumatrana)
 Meunta batèe
 Campli buta
 Ruminya
 Pucôk (Aplotaxis auriculta)
 Tumbang mangkok (Seaphium walachii)
 Galagarô
 Tuwaya (Thunbergia grandiflora/Thunbergia lauriflora)
 Jeureunggèe (Acorus calamus)
 Kacu (Extracum acaciae)
 Hinggu (Ferula assa-foetida)
 Janggôt jén (Usnea barbata)
 Kaphô barôh
 Keuneureukam (keumeunyan)

Nè seunurat 
 M. Hasan Basry. Kamus Indonesia – Aceh
 Snouck Hurgronje. Aceh di Mata Kolonialis jeumba 2.

 
Bak kayèe
Korps Marsosé lam bahsa Beulanda Korps Marechaussee te voet nakeuh saboh teunubôh away lam aseuka peulisi koloni Hindia Beulanda Korps Marsosé lam aseuka teuntra nakeuh jipeugot bak thôn 1890 keu unit teuntra KNIL nyang jikirém lam Prang Acèh. Korps Marsosé nyoë na lam KNIL sampoë thôn 1942.

Korps Marsosé nyan phôn that jipeudong bak 2 uroë buleuën 4 thôn 1890. Rancangan nyang jipeugot keu keurija teuntra Marsosé nyan lam prang Acèh nakeuh keu anti geurilla nyang geupeulaku lé bansa Acèh bak geulawan Beulanda. Panglima phôn korps Marsosé nyan nakeuh kapiten Notten, teutra nyan tundôk langsông dimeuyub panglima prang Beulanda di Acèh Van Heutsz.

Prang Acèh
Prang Acèh keu phôn (I) bak thôn 1873 nakeuh saboh bagi watèe lam Prang Acèh. Keujadian prang nyan lheuëh jipeunyata prang lé waki Gubernur Jeundran Hindia Beulanda Nieuwenhuijzen nyang jijak paksa ngon Sultan Keurajeuën Acèh Darussalam ngon bansa Acèh beu tundôk ban kheun Beulanda ngon Hindia Beulanda. Sultan ngon ban mandum peumeurèntah seureuta bansa Acèh ka neutulak peuë nyang jipeugah lé kaphé nyan.
Meunan ka jithèe lé Beulanda kri jeunaweuëb Sultan Acèh laju ngon sigra awak nyan jitimbak aneuk meuriam u wilayah darat Acèh. Keujadian nyan bak akhé buleuën 3 thôn 1873. Awai buleuën 4 lé panglima prang Beulanda Johan Harmen Rudolf Köhler ka jipimpin 3.000 droe teuntra darat ji teungoh di Panté Ceureumèn. Lam padum uroë phôn prang di Acèh Jeundran Köhler meuhasé jitimbak lé teuntra Acèh dikeuë Meuseujid Raya Baiturrahman, lheuëh maté jeundran nyan Beulanda ka jisurôt dari Acèh ngon teuntra nyang jiba ka jipeugisa keulayi u Batavia. Awak Beulanda lam piyôh si'at prang nyan bak thôn 1873 ka jikeupông wilayah la'ôt keurajeuën Acèh ngon jipeusiap aseuka teuntra nyang barô keu jijak seurang Acèh bak go keuduwa.

Prang Acèh
Prang Acèh Keu-duwa (II) jipeunyata lé KNIL ateuëh Keurajeuën Acèh Darussalam bak 20 uroë buleuën 11 thôn 1873 lheuëh talô awak Beulanda bak Prang Acèh I.

Ekspedisi militè keuduwa go nyan jipimpin lé Jeundran Van Swieten ngon jiba u Acèh 8.500 droë teuntra, 4.500 droë ureuëng ranté ngon dilikôt nyan jitamah lom 1.500 droë teuntra. Ekspedisi nyan raseumi jipeugot lé Beulanda dari 20 uroë buleuën 11 thôn 1874 sampoë 26 uroë buleuën 4 thôn 1874. Gubernur Hindia Beulanda Loudon phôn ka jineuk peuteuntèe Jeundran Verspyck, nyang jeuet keu panglima. Loudon ka jis'ah lé ajudan jih John Isaac de Rochemont, ka jipeuleumah lé de Rochemont ureuëng nyang leubèh jipeucaya ngon panyang bak seumiké tak-tik prang nakkeuh sidroë jeundran nyang ka hana meutugaih lé lam angkatan prang Hindia Beulanda Jeundran Van Swieten]]. Lam prang keuduwa go nyan lé teuntra Beulanda ji ba peunyakét Kholera u Acèh, ngon keunong peunyakét nyan aseuka Acèh ngon Beulanda saban-saban keunong peunyakét. Antara buleuën 11, 1873 sampoë buleuën 4, 1874 na 1.400 droë teuntra Beulanda nyang maté.

Lheuëh Sultan Mahmudsyah neuwèh dari Meuligoë Acèh bak buleuën 1, 1874, Van Swieten jikira droë ka meunang lam prang nyan. Ngon sigra lé Beulanda jipeunyata Keurajeuën Acèh ka jikuwasa. Meuhat peue nyang jipeunyata nyan mandum ken lagèe heut awak Beulanda nyan, lé bansa Acèh prang golom seuleusoë. Nyan keuh prang Acèh nyang seubeutoijih barô geupeuphôn. Dari luwa Banda Acèh lé Sultan ka neupeurèntah prang raya peutheun neugara, mandum aneuk bansa Acèh masa nyan jeuet keu teuntra neugara bak lawan Beulanda. Mandum neuduëk teuntra Beulanda di Banda Acèh hana pré geuseurang lé teuntra Acèh, awak nyan ka meutheun lam kuta-kuta ubeut nyang jipeugot, hana asé tubiët saho pih u luwa banda.

Hana trép Sultan Mahmudsyah neu pimpin prang, droëneuh nyan ka syahid keunong peunyakét ta'eun. Pihak Acèh ngon sigra neuangkèe Raja Acèh nyang barô seubagoë sultan, cuco muda Tuanku Ibrahim nyang nan gobnyan Tuanku Muhammad Daud Syah geu angkèe keu sultan nyang mat kuwasa antara thôn 1874-1903. Lé Sultan muda nyan prang Acèh geusambông ngon prang geurilla panyang di Acèh.

Ne 
 

Prang Acèh
Prang Acèh, thôn 1874-1876 nakeuh saboh garéh watèe lam prang Acèh nyang teuntra Hindia Beulanda jipeurintah lé Kolonel Peel thôn 1874-1876.

Jeundran Peel nakeuh seunambông panglima prang Beulanda lam prang Acèh nyang meutugaih bak thôn 1874, peunutôh nyang jipeubuët lé Peel nakeuh peunutôh nyang saban jimat lé Jeundran Van Swieten. Meuligoë Acèh nyang ka jikuwasa lé Beulanda yôh nyan ka jeuet keu saboh keumeunangan bak awak nyan, ngon hasé nyan teuntra Beulanda ka jipakat Keurajeuën Acèh bah bék lé geumeuprang ngon awak nyan.

Lam garéh watèe nyang keu lhèe prang Acèh nyan, teuntra Beulanda ka jipeutheun droë jih mantong lam banda. Lheuëh meuhasé jireubôt meuligoë Acèh lé Beulanda, ngon sigra jipeugot da'irah nyan keu pông awaknyan. Bak padum uroë jiduëk disinan barô keuh meuphôm awak nyan, meunyoë da'irah meuligoë nyan nakeuh kon pông nyang paih keu neuduëk teuntra. Keubit lam peukara nyan lé Kolonel Peel ka meukarat bak jimita cara beujeuët jiatô prang meureubôt da'irah la'én u luwa Banda Acèh. Hana jiteubiët saho pih u luwa da'irah Banda Acèh. Awak nyan jikeumeung peugot saboh sistem peutheun droë keu ngon jipeusiëp mandum teuntra, keundran ngon seunjata keu jiprèh saboh prang raya ban sigom Acèh bak thôn-thôn ukeuë nyan.

Keubit that na gura peukara nyang jikeubah lé panglima prang Beulanda seugolom Peel (Van Swieten). Nyata that bak phôn trôh Peel u Banda Acèh ji kalon neuduëk teuntra bak euncit meuligoë Acèh nyan hana meulindông sagai nibak ji seurang lé teuntra Acèh. Peuë lom watèe nyan teungoh keunong sa, kruëng Acèh nyang na ditimu meuligoë keubit hanjeuët jiharap meubacut pih keu ra'uëh meugrak teuntra dari banda u Ulèe Lheuë. Keu meu jijak u timu meutheun ngon ië kruëng Acèh nyang meubura-bura, keu meu jijak u barat meutheun ngon pông geurilla teuntra Acèh lam da'irah beuluka nyang hana pré bak geuprèh teuntra musôh trôh keunan. Ka jipiké lé Peel nakeuh museuti jipuga saboh ra'uëh darat nyang peunténg bagi grak pasukan di Banda Acèh masa nyan.

Seumeuntara Van Swieten ka jiwoë u Batavia ngon disidéh ka jipeuhayeuë-hayeuë droë jih seubagoë pahlawan rayeuëk nyang ka é jiglong ukam kolonial bak saboh neugara meudèelat. Di Acèh lam duwa thôn nyan mantong hana kureuëng nibak 50% teuntra nyang ka hanjeuët jimeuprang lé meuseubab ngon sakét, cidra atawa ka maté jipoh lé teuntra Acèh. Nyan jumeulah teuntra nyang mantong, ngon hana jipeugot keunira keu ureung ranté, namiët teuntra nyang gulam peukakaih prang, si meuranté nyan leubèh kuyut teuh lom bak ta kira kiban keuh hudép awak nyan lam prang nyan. Laju lé Kolonel Peel jipeu-ék lapuran u Batavia keu jilakèe beunantu teuntra nyang mantong sihat ngon mandum peukakaih nyang jipeureulèe leubèh-leubèh lom senjata ngon aneuk beudé.
 

Prang Acèh
Batavia/Batauia nakeuh nan nyang jirasi lè Beulanda keu saboh koloni dagang di pulo Jawa nyang bak uroë nyoë ka meukeumang jeuët keu saboh banda raya ngon jeuët keu nang nanggroë Indônèsia. Batavia jipeudong bak saboh banda la'ôt Jayakarta nyang jireubôt lé Beulanda dari Keurajeuën Banten. Seugolom jikuwasa lé Banten nan banda la'ôt nyan nakeuh geuturi ngon nan Kalapa atawa Sunda Kalapa, banda nyan jeuet keu saboh teumpat nyang that peunténg bak meuniaga Keurajeuën Sunda jameun. Lheuëh jireubôt lé Beulanda, Batavia jipuga keu teumpat pusat keundali dagang, militè ngon siyasat kolonial di wilayah Hindia Beulanda ngon Nusantara.

Ceunatat gaki 

Tarèh Indônèsia
Nusantara nakeuh narit jama' nyang teuka nibak duwa krék narit lam bahsa Jawa Kuno, nusa meuma'na pulo ngon "antara" meuma'na la'én. Neunguy narit nyoë leubéh meuhat roh keu saboh wilayah lam pulo-pulo di Asia Teunggara. Lam ma'na modern narit nusantara jimeukeusud keu saboh wilayah nyang meusaban peungarôh lam reusam ngon bahsa ureuëng Meulayu, peungarôh nyan na bak ureuëng nyang neuduëk lam wilayah luwah Asia Teunggara, jitamong keunan pulo-pulo Indônèsia, Malaysia, Singapura, Brunei, Filipina, Timor Leste ngon Thailand blah rot tunong.

Istilah nyang saban ngon narit "Nusantara" lam bahsa Malaysia nakeuh Alam Meulayu.

Awai nibak nyan narit Nusantara hana tom na lam kitab -kitab ulama awai nyang na lam basa Meulayu. Nyang na nakeuh geukheun Jawi atawa lam  basa Aceh geukheun Jawoe. Jawi nyan geungui lam kitab-kitab awai keugeutuleh makna nyang saban ngön  Nusantara nyang kayem tadeungö uroenyoe. Miseu lagee kitab-kitab Tgk Syiah Kuala na meutuleh hinan, kujawikan kitab ini 

Bumoë
Siti Nurhaliza (nan leungkap ngon gla: Datin Seri Siti Nurhaliza binti Tarudin; Jawi: سيتي نورهاليزا بنت تارودين; ; ) nakeuh sidroë ureuëng meujangeun ngon biduan nyang teuka dari Malaysia.
Siti ka meuri jeuet jih lam bideuëng meujangeun nyan dari manyak jih. Thon 1995 Siti meunang bak lomba meujangeun "Bintang Hiburan Minggu", nyan keuh lheuëh nyan nan Siti Nurhaliza ka geuthèe lé ureuëng ramèe di Malaysia, Indônèsia, Singapura ngon Brunei.

Malaysia
Tun Dr Mahathir bin Muhamad (Jawi: محاضير بن محمد, lahé bak uroë 10 buleuën 7 thôn 1925). Gobnyan nakeuh that geuturi ngon nan paneuk "Dr. M". pangkat gobnyan nakeuh Peudana Meuntroë Malaysia nyang keu-4. Mahathir jeuet keu peudana meuntroë dari uroë 16 buleuën 7 thôn 1981, gobnyan ka meuhasé geupuga neugara Malaysia sampoë ka jeuet keu saboh neugara ma'mu di Asia Teunggara.

Sebagai peudana meuntrô, Mahathir jih meunagai visi pembangunan nan ambisius dan lèrèk ekonomi nan kuat. Dia mambangkakan modernisasi dan industrialisasi Malaysia, seuratu dia mambangkakan program-program pembangunan nan barhasil nyanô "Vision 2020". Meuno program nan, dia lèrèk untuk mambuat Malaysia meunagai neugara meucé dengan perekonomian nan barcométisi dan masyarèkat nan réangangkan.

Mahathir juet masyhur seuratu lèrèk luar nègèri nan aktif. Dia memainkan peurô di ASEAN (Association of Southeast Asian Nations) dan mambangkakan kesatuan dan kérajâan di antara nègèri-nègèri Asia Tenggara. Lheuëk seuratu, dia juet promosi untuk kemandirian dan ketahanan nègèri môh meubangkakan industri pertahanan dalam nègèri.

Ne 

Malaysia
Prang Batèe Iliëk nakeuh saboh prang lam prang raya bansa Acèh geulawan Beulanda nyang geutuléh lam tarèh manusia seubagoë Prang Acèh. Prang Batèe Iliëk nakeuh lagèe nan nyan, keujadian prang rayeuek nyan meuteumpat di Batèë Iliëk, saboh gampông nyang na di da'irah Sama Langa.

Tarèh 
Thôn 1880 bansa Acèh nyang na di Samalanga ka geupeuphôn prang nyang that trép ba geulawan kolonial Beulanda nyang meuheut that jikeumeu reubôt wilayah peunténg nyan. Bak uroë 30 buleuën 6 thôn 1880 na saboh detasemen teuntra KNIL nyang jiba lé HJ Berghuis van Woortman, detasemen nyan ka geuseurang lé ureuëng Acèh. Seubab nyan keuh lé gubernur militè Beulanda di Banda Acèh Karel van Der Hejden laju jikrah teuntra keunan u Batèe Iliëk. Lam jijak meuprang keunan Van Der Hejden keubit han meuhasè bak jiteuntang kuta peujuang Acèh nyang geupimpin lé Pocut Meuligoë. Ngon kureubeuën nyawöng nyang ramèe lé Van Der Hejden laju jipeuwoë lom teuntra jih u Banda Acèh bak 10 uroë buleuën 8 thôn 1880.

Lheuëh talô ekspedisi phôn Van Der Hejden, kuta Batèe Iliëk mantong teudong kong lam jaroë peujuang Acèh. Na meupadum go tunjak lom teuntra Beulanda jikrah teuntra jih keu jijak reubôt wilayah Samalanga. Meuhat mandum ôseuha nyan hana hasé lagèe nyang jimeuheut lé awaknya. Sampoë bak thôn 1901 barô keuh meuhasé teuntra Beulanda jireubôt Kuta Glé, kuta keuneulheuëh nyang geupeutheun lé peujuang Acèh. Bak geupeutheun Kuta Glé nyan madum peujuang nyang na lam kuta hana geuiseuk saho pih, geupeutheun kuta sampoë ureuëng nyan ka syahid geuh ban mandum. Keujadian rhôt kuta glé Batèe Iliëk lam jaroë kaphé nakeuh bak uroë buleuën 2 thôn 1901.

Ne 
 Terwogt WA. 1900. Het land van Jan Pieterszoon Coen: Geschiedenis van de Nederlanders in oost-Indië. Hoorn: P. Geerts.
 Kepper G. 1902. Wapenfeiten van het Nederlands Indische Leger; 1816-1900. Den Haag: M.M. Cuvee.

Prang Acèh
.
.
Herman Willem Daendels (lahé di Hattem, 21 uroë buleuën 10 thôn 1762 – maté di Ghana, 2 uroë buleuën 5 thôn 1818 bak umu 55 thôn), nakeuh sidroe ahli siyasat bansa Beulanda nyang jeuet keu Gubernur Jeundran Hindia Beulanda keu-36 thôn 1808-1811, watèe nyan Beulanda teungoh jikuwasa lé Peurancih.

Herman Willem Daendels cit lhèe thôn jimat kuwasa Gubernur Jeundran Hindia Beulanda. Jih jiteuka u Batavia bak 5 uroë buleuën 1 thôn 1808, jih nyan jijak u Hindia Beulanda nakeuh keu jijak gantoë Gubernur Jeundran Albertus Wiese. Tugaih Daendels nakeuh jak lindôn Pulo Jawa nibak jiseurang lé teuntra Inggréh. Keu jipeuseuleusoë tugaih nyan lé Daendels laju jikrah ubéna ureuëng nyang na di pulo Jawa keu bantu keurija peukong kuta, peugot rumoh sakét ngon tangsi militè. Teuntra nyang meukeurija keu Beulanda pih ka jicok nibak ureuëng neuduëk di Jawa. Buët jih nyang paléng rayeuek nakeuh ji peugot ra'uëh raya dari Anyer di Banten trôh u Panarukan di Banyuwangi. Meukeusud jipeugot ra'uëh nyan nakeuh bah mangat bak jimeugrak aseuka Hindia Beulanda meunyoë beureutôih prang ngon Inggréh. Bak ra'uëh raya nyan jipeugot pông (pos) jaga teuntra saboh lam si batèe, sampoë keuh ra'uëh nyan jipeunan ra'uëh raya pos.

Bak saboh peuneugah jipeugah Daendels nyan cit jipeurintah peugot ra'uëh nyan kon keuh dari Banten. Meuhat bak peunegah nyan Daendels nakeuh sambông ra'uëh nyang ka leubèh awai na dari Buitenzorg. Lam meukeurija rayeuek peugot ra'uëh nyan Daendels jibantu lé bupati-bupati pat mantong ra'uëh nyan jieugot. Peureuté bupati nyan wajéb jiseudia ureuëng keurija nyang hana jijôk beunayeuë jih atawa keurija paksa. Meuribèe droë ureuëng Jawa nyang maté lam masa keurija paksa nyan, na nyang maté bak buët keurija paksa, na nyang maté deuëk dirumoh. Nyang maté bak keurija ka keuh jitanom laju pat nyang ureuëng nyan maté, teuma nyang maté dirumoh nakeuh aneuk peurumoh ureuëng keurija paksa nyan saweuëb lam masa keurija nyan han jeuet na ureuëng nyang meugoë. Nyan keuh jeuët keu musém deuëk di pulo Jawa yôh nyan.

Lhèe thôn jimeuduëk di Hindia Beulanda Daendels ka jiyuë woë lé raja Peurancih Napoleon Bonaparte. Lé Bonaparte Daendels jikirém keu pimpin teuntra Peurancih u Rusia. Lheuëh talô prang awak Peurancih Daendels jigisa lom u Beulanda, lé peumeurèntah Beulanda jihnyan jikirém tugaih keudéh u Ghana bak thn 1815. Na lhèe thôn jeuet keu Gubernur Jeundran Koloni Beulanda di Ghana, Daendels maté keunong peuényakét malaria bak thôn 1818.

Tarèh Indônèsia
Dayah salafiyah nakeuh dayah nyang mantong geupeudong kurikulum awai, gohlom meujampu ngon èleumèe sikula umum. Na chit geupeunan dayah salafiyah ngon nan dayah tradisional. Dayah salafiyah meula'én ngon dayah terpadu/modern nyang ka meutamah kurikulum ngon peulajaran sikula mulai SD, SMP atawa SMA.
Rangkang nakeuh saboh peuneudong nyang that seuderhana. Peuneudong nyan biasajih geupeugot nibak kayèe atawa triëng. Peuneudong rangkang nyan di Gampông-gampông nakeuh lam blang atawa lam lampôh nyang jeu'ôh ngon rumoh tinggay.
Rangkang lam blang geupeugot 'oh watèe musém trôn u blang. Curak rangkang diblang geupeugot ngon hana meubintéh, ngon manyang aleuë jih nibak tanoh hana leubèh nibak 1,5 mètè. Rangkang di glé atawa lam lampôh geupeugot leubèh get lom, meuseubab rangkang di glé ngon di lampôh beujeut geunguy keu teumpat meu dom 'oh watèe musém-musém nyang ka meuteuntèe.

Lawét nyoë le that rumoh nyang na leuën na luwaih meubacut ka geupeudong cit rangkang di leuën nyan. Rangkang lam lampôh rumoh nyan geupeuguna keu teumpat meuduëk-duëk ngon teumpat peuniyôh. Rangkang nyang na dileuën nyan meujan geukheun cit ngon nan Gazebo. Curak gazebo nyan meumacam-macam. Na nyang ban lagèe rangkang biasa, na nyang meu-uké ngon halôih, na cit nyang meucurak lagèe peuneudong-peuneudong batèe masa dilèe.

Reusam Acèh
Vereenigde Oostindische Compagnie atawa VOC atawa kôngsi dagang Hindia Timu nakeuh saboh teunubôh dagang atawa maseukapè nyang jipeudong bak 20 buleuën lhèe thôn 1602. Maseukapè nyan nakeuh atra Beulanda nyang jipeulaku buët monopoli lam bhaih meuniaga di Asia.

Tarèh Indônèsia
Pulo Aceh nakeuh saboh keucamatan meupulo nyang na di Aceh Rayek. Keucamatan nyoe na 11 boh pulo deungon 3 boh pulo na ureueng duek salang 8 boh pulo teuk hana ureueng duek. Jumeulah gampong lam keucamatan nyoe na 17 boh nyang teuduek lam 3 boh pulo.

Nan-nan pulo 

Pulo nyang na ureueng duek:
 Pulo Breueh
 Pulo Peunasoë
 Pulo Keureusék (Teunom)

Pulo nyang hana ureueng duek:
 Pulo Jroh
 Pulo Teungkurak
 Pulo Tuan Diapit
 Pulo U
 Pulo Sidom
 Pulo Geupon
 Pulo Lhèë Blah
 Pulo Batèë

Nan-nan gampông 

 Mukim Pulo Breuëh Utara
 Aluë Raya
 Lapéng
 Meulinggè
 Rinon

 Mukim Pulo Breuëh Seulatan
 Blang Situngkoh
 Gugôp
 Lampuyang
 Lhoh
 Palôh
 Seurapong
 Teunom
 Ulèë Paya

 Mukim Pulo Peunasoe
 Aluë Reuyeuëng
 Deudap
 Lam Téng
 Pasi Janèng
 Rabo

Hareutoe gaki

Ne 
 Pengembangan potensi wisata di Pulo Aceh
 Pulo Aceh di Sumatra Ecotourism

Acèh Rayek
Mercusuar William's Torren atawa Mercusuar Pulo Breuëh nakeuh saboh peuneudong meunara bak binèh la'ôt gampông Meulinggé, Pulo Breuëh, Acèh Rayek. Mercusuar nyoe jipeudong lé peunjajah Beulanda bak thôn 1875. Peuneudong nyang meucurak Iërupa nyoe jipeudong bak saboh teureubéh ngon bideuëng tanoh da'irah nyang meutajô u la'ôt.

Meuhat cit na lhèe boh mercusuar ngon nyan di dônya, saboh na di Karibia ngon saboh teuk ka jeuet keu museum di neugara Beulanda. Peuneudong nyan jipeugot lé Beulanda yôh masa teungoh meukeubôk that prang Acèh, keu beulanja peuneugot nyan jibantu lé Raja Luxemburg, Willem Alexander Paul Frederich Lodewijk. Seubab nyan keuh nan mercusuar nyan jibôh nan William’s Torren. Raja William nyan jithèe that le bantu koloni Hindia Beulanda bak masa nyan.

Meukeusud jipeugot mercusuar nyan nakeuh keu jipeusiëp peuneudong banda la'ôt Sabang, ngon na meurcusuar nyan kapai nyang jikeuneuk tamong u Sabang han sisat lam jimita sasaran kapai. Peuneudong nyan jikeurija yôh masa peugot jih ngon jikrah ureuëng Acèh nyang geuduëk di Pulo-pulo Acèh masa nyan.

Mercusuar nyan na manyang 85 m, bak peuneugah ureuëng duëk di teumpat nyan lhôk pondasi jih nakeuh rab santeut ngon manyang peuneudong nyan u ateuëh. Nyan keuh jeuët watèe geumpa thôn 2004 peuneudong nyan hana reuloh sapeuë pih, nyang na hancô cit peuneudong la'én ngon dukông mercusuar nyan. Lampu mercusuar nyan teutap geupeuhu sampoë jinoë, tiëp uroë lampu nyan geupeuhu 'oh ka sinja uroë, kira-kira poh siteungoh tujôh seupôt.

Peunawôt luwa 
 Senja di William’s Torren (feature) Hasballah M. Hamzah, http://www.acehkita.com - 13/04/2012
 Mercusuar Williems Torren III Sisa Belanda di Utara Sumatra- 28/08/2012

Peuneudong thôn 1875
Peuneudong masa prang Acèh
Pulo Acèh
Meulinggé nakeuh saboh gampông di Pulo Breuëh. Di gampông nyan na saboh mercusuar nyang geupeunan Mercusuar Pulo Breuëh.

Pulo Acèh
Basmalah nakeuh tutô (kalimah) lam bahsa Arab nyang geukheun keu neubeuët kalimah bismi-llāhi ar-raḥmāni ar-raḥīmi.

Narit Islam
Partai Keadilan Sejahtera (PKS), seugolom nyoe Partai Keadilan (PK), nakeuh saboh peureuté politik nyang meubasis Islam di Indônèsia. PKS geupeudong di Jakarta bak uroë 20 buleuën peuët thôn 2002 (atawa 9 uroë Jumadil 'Ula thôn 1423 H). Peureuté nyoe nakeuh seunambông nibak Partai Keadilan (PK) nyang geupeudong di Jakarta bak uroë 20 buleuën tujôh thôn 1998 (atawa 26 uroë buleuën Molôd phôn thôn 1419 H). Ahmad Syaikhu nakeuh Presiden PKS nyang jinoe.

Peureuté Pulitik di Indônèsia
Separatis atawa separatisme politik nakeuh saboh buët keu meurumpok dèëlat nanggroë ngon peumeuklèh saboh wilayah atawa kawan manusia (bisajih buët nyan meukawan ngon niët nasionalisme nyang kong) dari saboh ngon wilayah la'én. Istilah separatis nyan payah that jiteurimong le ureuëng nyang jeuët keu anggèta meuhat dari saboh-saboh kawan peuneudong separatis nyan, le ureuëng nyang ngui niët separatis istilahnyan gasa. Bagi ureuëng separatis istilah peuteuntèe nasib droë leubèh adé lam peukara.

Buët separatis nyan ladôm ngon curak siyasat ngon damèe. Ka na buët nyan nyang damèe di Quebec, Kanada lam lhèe plôh thôn nyoë. Buët lageè nyan saban cit watèe meupisah Chekoslowakia ngon Rusia. Singapura glah nibak Federasi Malaysia lagèe nyan cit.

Separatisme ladôm na cit ngon buët tuëng bila nyang gasa keu cara cok pulang saboh-saboh wilayah. Ban saboh dônya na macam dum kawan separatis nyang meubuët lageè nyan nyang jingui buët gasa keu cara cok pulang nanggroë, ngon niët keuneulheuëh nakeuh peumerdèka naggroë. Na lam jeunèh separatis lagèe nyan nakeuh kawan Basque ETA di Peurancih ngon Spanyol, separatis Sikh di India bak thôn 1980, IRA di Irlandia.

Siyasat
Gaza nakeuh saboh banda nyang na di ateueh angen Galuë Gaza.

Galuë Gaza
Charles Ellis "Chuck" Schumer (lahe 1950) nakeuh sidroe ureueng pulitek Amirika Carékat.

Amirika Syarikat
Montasik nakeuh saboh keucamatan di Aceh Rayek.

Dapeuta mukim ngon gampong

Mukim Bukit Baro 
 Atong
 Bak Cirih
 Bira Cot
 Bira Lhok
 Bueng Tujoh
 Eumpee Tanong
 Lam Me Garot
 Meunasah Tutong
 Peurumping
 Reudeuep
 Teubang Phuy Baro
 Teubang Phuy Meuseujid
 Warabo
 Weue Bada

Mukim Mon Tasiek 
 Alue
 Bak Dilib
 Data Makmu
 Dayah Daboh
 Gampong Baroh
 Kayee Kunyet
 Lam Nga
 Lam Paseh Krueng
 Lam Paseh Lhok
 Lam Raya
 Mata Ie
 Seubam Cot
 Ulee Lhat
 Weue Lhok
 Weue Krueng

Mukim Piyeueng 
 Bueng Daroh
 Bueng Raya
 Cot Lampoh Soh
 Cot Lhok
 Mon Ara
 Piyeueng Datu
 Piyeuneg Kuweu
 Piyeueng Lhang
 Piyeueng Mane
 Teupien Batee

Mukim Sungai Makmur 
 Eumpee Bata
 Seubang Lhok
 Seumet

Nè 
  Master Wilayah Skema 456 Kabupaten/Kota (Keadaan Desember 2007)
Bahsa Jawa nakeuh bahsa nyang geunguy le ureueng Jawa. Bahsa nyoe na di Jawa Teungoh, Yogyakarta ngon Jawa Timu.

Bahsa di Indônèsia
Bahsa Madura nakeuh bahsa nyang geunguy le ureueng Madura nyang na di pulo Madura.

Ne 

Bahsa di Indônèsia
Madura nakeuh saboh pulo nyang na di timu la'ôt banda Surabaya, Jawa Timu. Pulo nyoe na luwaih bube 5.168 km2 (leubèh ubeut nibak pulo Bali), ngon na ureuëng duëk leubéh kureuëng 4 juta droë.

Pulo di Indonesia
Bu leukat nakeuh peunajôh khaih Acèh nyang geupeugèt nibak breueh leukat mirah atawa puteh. Bu leukat na teumon droejih nyakni tumpoe nyang kayem na bak ureueng meukhanduri. Na cit bu leukat geulawok ngon asoë u geukruet.

Peunajôh Acèh
Meuseukat nakeuh peunajôh khaih Acèh nyang geupeugèt nibak teupông. Peunajôh nyoe nyumjih leupah that mameh. Meuseukat kayem na bak ureueng meukhanduri, lagee bak watee intat/tueng dara barô atawa lintô di Aceh.

Nibak uroë-uroë biasa hana that kayém takalon peunajôh nyan geuhidang lé po rumoh keu jamèegeuh. Meunan cit bak keudè kupi pih hana jimeukat peunajôh nyoe. La'en nibak keureuja-keureuja nyang ka meuteuntèe lagèe bak ureueng meukawén, peunajôh nyan nakeuh geuhidang keu jamèe bak uroë raya.

Peunajôh nyang leumiëk nyoë nakeuh maméh meuseubab teuka nibak saka nyang geungui keu dabeuëh utama keu peuneuwot peunajôh nyoe. Nyum mameh nyan meujan cit na meujampu masam bacut nyang teuka nibak pati boh aneuh nyang biasa geutamah keu teunamah nyum peunajôh meuseukat. Wareunajih aseuli lagèe wareuna dabeuëh aseuli peuneuwot peunajôh nyan, lagèe teupông gandôm, saka putéh, boh aneuh ngon meuntiga. Antara saka ngon teupông nyang geungui nakeuh sa bandéng limöng.

Ne 

Peunajôh Acèh
Wajép nakeuh salah saboh peunajôh khaih Acèh. Peunajôh nyoë teupeugot nibak breuëh leukat teuwot ngon saka, na syit geukheun bajék atawa wajék. Seulawét nyoe na syit geu meukat bak keudee - keudee kupi lam gampông atawa keudee kupi di banda/kuta.

Asai 

Peunajôh Acèh
Baytul 'Asyi atawa rumoh Acèh (lam ) nakeuh saboh peuneudong nyang geupuga di banda suci Makkah al-Mukarramah. Peuneudong nyang geumeukeusud ngon Baytul 'Asyiy nyan nakeuh saboh hareuta Waqaf nyang geujôk keu teumpat piyôh soë mantong ureuëng Acèh nyang neupeubuët Rukôn Haji ngon Umrah di banda suci Makkah al-Mukarramah.

Tarèh 
Bak ceunatat nibak peumeurèntah Arab Saudi nyang nakeuh tanoh ngon peuneudong wakeuëh Baytul 'Asyiy nyan areuta nibak Habib Bugak Asyi (Habib Abdurrahman Al-Habsyi) nyang hudép bak masa Keurajeuën Acèh Darussalam. Tanoh ngon peuneudong phôn Baytul 'Asyiy nyang na di Qasasiah, nyang teumpat nyan toë deungon Bukét Marwah, toë cit ngon Masjidil Haram ka geuwakeuëh ukeuë Hakim Mahkamah Syariyah Meukah bak 18 Rabiul Akhé thôn 1224 H. Meukeusud wakeuëh nyan nakeuh beujeuët keu teumpat dom si'at ureuëng Acèh bak neupeubuët Haji ngon teumpat neuduëk bagi ureuëng Acèh nyang neujak meurunoë di banda nyan. Areuta agama nyoe geuniët cit beujeuët keu soë mantong ureuëng Acèh yang geuduëk di Meukah.
.

Bak masa Raja Malik Sa'ud bin Abdul Aziz. Rumoh Habib Bugak nyan keunong ngon proyek peuluwah Masjidil Haram ngon geugantoë keuh yum tanoh nyan lé peumeurèntah Arab Saudi.

Lé ureuëng urôh areuta wakeuëh nyan geubloë duwa krak tanoh nyang la'én keu geunantoë tanoh nyan. Neuduëk banduwa krak tanoh nyan nakeuh di da'irah Ajyad, 500 ngon 700 meté dari Masjidil Haram. Tanoh nyan keuh nyang jinoë jeuët keu areuta wakeuëh Baytul 'Asyiy jinoe .

Ne 

Acèh
Haji
Seudati (lugat Meulaboh: dhiek) nakeuh saboh peyasan nyang na di Acèh. Seudati teuka nibak narit Syahadat, nyang areuti jih nakeuh meu-ék saksi keu hana Tuhan la'én nibak Allah, ngon Nabi Muhammad utôsan Allah.

Peyasan nyoe nakeuh jitamong lam kawan peyasan prang, sya'é-sya'é nyang geuba ke iréng peyasan nyoe meubeudoh keu seumangat aneuk muda Acèh bah geumeuprang ngon peunjajah. Lé Beulanda peyasan seudati that jitham bak masa awak nyan jiprang bansa Acèh.

Piasan Acèh
Rapa'i Gèlèng nakeuh saboh peyasan nyang na di Acèh. Rapa'i gèlèng nyoe phôn geupeuturi lé sidroe Syèh di Acèh Tunong. Kri geumeu'èn peyasan nyan nakeuh jeuet keu lageuëm nibak curak hudép ureuëng Acèh nyang saban ayôn jaroë ngon sabé langkah bak neumeukeurija saban, meusaboh ngon meuseuraya lam kawan hudép bansa Acèh.

Piasan Acèh
Ratéb Meuseukat nakeuh saboh peyasan nyang na di Acèh. Nan Ratéb Meuseukat nakeuh nibak bahsa Arab, narit ratéb teuka nibak narit ratib areutijih ibadat ngon meuseukat teuka nibak narit sakat nyang meu-areuti iëm.

Nibak riwayat geupeugah nyang peugot grak peyasan Ratéb Meuseukat nyoe nakeuh aneuk Teungku Abdurrahim atawa Habib Seunagan (Nagan Raya), salang sya'é atawa ratéb-jih nakeuh keunarang nibak Teungku Chik di Kala, sidroe ulama di Seunagan, nyang hudép bak abad keu-19.

Piasan Acèh
Karel van Der Hejden (lahé Batavia uroë 12 buleuën sa thôn 1826, maté Arnhem uroë 26 buleuën sa thôn 1900) nakeuh sidroe Jeundran Beulanda nyang meutugaih seubagoë gubernur sipil ngon militè Hindia Beulanda di Acèh.

Watèe phôn teuka u Acèh thôn 1877 Van der Hejden nakeuh sidroe kolonel lam aseuka KNIL, jih trôh u Acèh bak uroë 2 buleuën nam thôn 1877. Ngon keu-adaan prang Acèh masa nyan Van der Hejden jikirém lé panglima aseuka Beulanda di Banda Acèh keu ulèe kawan KNIL jak seurang Samalanga. Disinan keuh lam prang phôn-phôn that awak Beulanda nyan jijak reubôt Kuta ureuëng Acèh di Batèe Iliëk Van der Hejden ka keunong cidra bak aneuk mata jih. Sampoë watèe nyan ka buta siblah matajih keunong aneuk beudé ureuëng Acèh, ngon that le teuntra nyang ji ulèe lé jih keunan ka maté. Lé ureuëng Acèh meuseubab ngon buta jih siblah kakeuh geupeunan Van der Hejden nyan ngon Jeundran Buta Siblah meujan-jan cit geutamah lom ngon narit peuhina seubagoë Dajeuë buta siblah.

Bak thôn uroë 13 buleuën sa thôn 1878 Van der Hejden ka jiangkèe ngon raseumi keu gubernur jeundran Hindia Beulanda di Acèh. Jipiléh jihnyan jeuet keu gubernur jeundran nakeuh lheuëh jih ék jireubôt da'irah XXII ngon XXVI mukim. Watèe nyan pangkat jih nakeuh kajeuët keu sidroe Letnan Jeundran. Ngon hasé jikuwasa da'irah nyang toe ngon Banda Acèh masa nyan jeuet keuh Van der Hejden nyan that jigalak lé peumeurèntah Hindia Beulanda di Batavia. Bak masa jih jeuet keu gubernur jeundran nyan keuh jipuga keulayi Meuseujid Raya Baiturrahman nyang ka jitet lé teuntra Beulanda yôh masa Jeundran Kohlër thôn 1873. Bak watèe peuduëk aneuk batèe phôn meuseujid nyan lé Van der Hejden ka jimeuhôi na leubéh kureuëng 6000 ureuëng Acèh bak keurija meukhanduri peudong meuseujid nyan. Lé Beulanda acara khanduri nyan ka jiniët keu saboh cara jipuga damèe ngon ureuëng Acèh.

Prang Acèh
Beulanda Itam (bhasa Beulanda Zwarte Hollanders) nakeuh nan nyang jikheun keu sidadu Hindia Beulanda nyang na nibak namiët nyang jipeuna dari Afrika.

Phôn that bak thôn 1830, di Panté Meuh (jinoe Ghana) Afrika Barat, Beulanda jibloë namiët-namiët, ngon laju jiba u Hindia Beulanda keu jipeugot sidadu dari namiët nyan. Keu saboh ulèe, Beulanda jibayeuë f 100,- bak Raja Ashanti. Sampoe 'an thôn 1872, jumeulah mandum sidadu itam nyan na leubèh kureuëng 3.000 droe ngon jisiwa keu 12 thôn atawa leubèh.

Ngon atôran neugara Beulanda Nationaliteitsregelingen (Atôran ra'yat nanggroë), sidadu namiët nyan jeuet keu meubansa Beulanda, meuhat nyan keuh awaknyan jipeunan ngon Beulanda Itam zwarte Hollanders). Meuseubab ngon awaknyan hana sôsah bak jimeuhudép lam ikeulim di Hindia Beulanda, jeuet keuh awaknyan keu sidadu nyang that kha ngon that meuyum bagi Beulanda. Upah beunayeuë awaknyan ka sadum ngon beunayeuë keu sidadu aseuli Beulanda. Bahthat meunan awaknyan teutap payah jibayeuë pèng teubôh droë f 100,- dari beunayeuë awaknyan. Le nibak awaknyan jipeuduëk di Purworejo. Bak thôn 1950, na kira-kira 60 boh keuluwarga Indo-Afrika nyang jiwèh u Beulanda jeuet keu ureuëng Beulanda (repatriasi).

Ladôm keuluwarga nyan nyang mantong jiduëk di Indônèsia nakeuh ramèe that nyang jiduëk di Pulo Jawa

Ne

Peunawôt luwa 
  Situs komunitas Beulanda Itam

Tarèh Indônèsia
Prang Acèh
Keurajeuën Beulanda () nakeuh wilayah nyang ka jikuwas lé Beulanda dari abad keu-17 sampoë 'an abad keu-20.
Vincent Leonard Price, Jr. (1911-1993) nakeuh sidroe aktor asay Amirika Utara.

Aktor
James Joseph Gandolfini, Jr. (1961 – 2013) nakeuh sidroe aktor asay Amirika Utara.

Aktor
Jonathan Arthur "John" Lithgow (1945) nakeuh sidroe aktor asay Amirika Utara.

Aktor
Nelson Rolihlahla Mandela (lahé 18 buleuen tujôh thôn 1918 - meuninggai 5 buleuen duablah 2013) nakeuh presiden Afrika Seulatan jinoe.

Afrika Seulatan
Nan Prèsidèn Bansa-bansa
PT Pupuk Iskandar Muda atawa kayém geukheun PT PIM nakeuh aneuk maseukapè PT Pupuk Indonesia (Persero) nyang meugrak dibideuëng industri kimia khusuihjih geupeugot baja (pupôk) urea ngon amoniak. Aneuk maseukapè PT Pupuk Iskandar Muda nakeuh PT Ima Persada.
Pabrék baja nyan neuduëk jih nakeuh di Kabupatèn Acèh Barôh.

Kilang di Acèh
Jawa nakeuh saboh pulo di Indônèsia nyang na ureuëng duëk disinan meujumeulah 136 juta droe, pulo nyoë nakeuh pulo nyang that padat di dônya ngon nakeuh wilayah pulo Jawa nyan teupat nyang paléng padat keu neuduëk manusia di dônya. 60% dari mandum ureuëng Indônèsia meuteumpat di pulo nyan. Banda Jakarta nyang jeuet keu nang nanggroë Indônèsia na bak beunagi rot barat pulo Jawa. Dilèe kon di pulo Jawa nakeuh meuteumpat padum-padum boh keurajeuën Hindu-Budha, keurajeuën Islam, peumeurèntah kolonial Hindia Beulanda seureuta jeuet keu pusat nibak meugrak sujarah meurdèka Indônèsia. Peuë mantong nyang teujadi di pulo nyan keubit meuri keuh 'akibatjih bak mandum wilayah neugara Indônèsia.

Curak bumoë nyang jeuet keu pulo Jawa nakeuh jeuet nibak buët vulkanik. Meubanja keuh gunong-gunong meu-apuy nyang meubenteuëng dari timu u barat pulo. Ureuëng duëk aseuli disinan geumarit lam padum-padum boh bahsa aseuli. Nyang paléng ramèe nakeuh nyang marit aseuli ngon bahsa Jawa. Ureuëng duëk disinan nyang paléng ramèe meu-agama Islam, leubèh nibak nyan Kristen, Hindu ngon Budha.

Propinsi 
Na 6 boh propinsi di pulo Jawa nyakni:
 Banten
 Jakarta
 Jawa Barat
 Jawa Teungoh
 Yogyakarta
 Jawa Timu
Pulo-pulo Sunda Rayeuek nakeuh saboh kawan pulo-pulo rayeuek nyang meubuju di Asia Teunggara. Neuduëk pulo-pulo nyan blah rot barat neugara Indônèsia.
Lam kawan pulo nyan nakeuh:

 Kalimantan atau Borneo
 Jawa
 Sulawèsi
 Sumatra

Nibak wilayah puliték ngon dèelat neugara nakeuh meuweuëk antara Indônèsia, Brunei, ngon Malaysia.

Meusapat ngon Pulo-pulo Sunda Ubeut blah rot timu, kawan pulo nyan jeuet keu Pulo-pulo Sunda.

Neu eu cit 
 Nusantara
 Dapeuta pulo di Indônèsia
 Pulo-pulo Sunda Ubeut

Indônèsia
Bumoë
Pulo-pulo Sunda nakeuh saboh kawan pulo nyang na lam kawan Pulo-pulo Meulayu.

Kawan pulo-pulo nyan geuweuëk duwa jeuet keu Pulo-pulo Sunda Rayeuek ngon Pulo-pulo Sunda Ubeut.
 Pulo-pulo Sunda Rayeuek
 Kalimantan
 Sulawèsi
 Jawa
 Sumatra
 Pulo-pulo Sunda Ubeut, dari barat u timu
 Bali
 Lombok
 Sumbawa
 Flores
 Sumba
 Timor
 Pulo-pulo Barat Daya
 Pulo-pulo Tanimbar

Beunagi Wilayah lam kawan pulo-pulo nyan geuweuëk lom keu peuët boh neugara: Indônèsia, Timor Leste, Malaysia ngon Brunei

Neu eu cit 
Pulo-pulo Indônèsia

Ne 

Indônèsia
Bumoë
Pulo-pulo Meulayu nakeuh saboh wilayah nyang luwah meupulo-pulo antara tanoh darat Asia Teunggara ngon Australia. Nan wilayah nyan geucok nibak nan Ras Meulayu, saboh ras manôsia nyang that ramèe neuduëk ngon meu aseuli disinan.
Keuna wilayah nyan kayém cit geukheun ngon nan la'én, bida saboh nan ngon nan nyang la'én nakeuh meunurôt masa ngon meunurôt soë nyang leubèh kha bak meukuwasa disinan. Nan nyang la'én nyan nakeuh lageè: Nusantara, Hindia Timu, Pulo-pulo Indônèsia

Neuduëk wilayah nyan nakeuh diantara duwa boh la'ôt, La'ôt Hindia ngon La'ot Pasifik. Lam kawan pulo nyan na leubèh nibak 25.000 boh pulo. Mandum pulo nyan nyang paléng le nakeuh lam dèelat neugara Indônèsia leubèh nyan jeuët keu wilyah dèelat neugara Filipina, Singapura, Malaysia Timu, Papua New Guinea ngon Timor Leste. Bak ladôm kri beunagi Pulo Papua hana rôh lam keunira nyan.

Ne 

Bumoë