AksaraLLM/aksara-bahasa-daerah-v1 huggingface dataset:
Bu guri nakeuh saboh peunajôh nyang kayém tateumèe jeuët keu peunajôh beungöh di Acèh. Bu nyan nakeuh bu nibak breuëh bit nyang geutaguën ngön pati santan u, geutamah lom ngön meubagoë aweuëh nyang kayém geungui lam peunajôh laén bak reusam ureuëng Acèh. 

Curak bu guri nyan hana jiôh bida ngon Bu Uduk di Jawa, rab saban cit ngön Bu Leumak di tanöh Meulayu.  

Keu teumön bu guri nyan kayém takalon geupajôh ngön sië manök atawa sië iték taguën putéh, eungkôt teucrôh atawa boh manök teulawok sambai, cr'ah boh reuteuëk atawa udeuëng taucô, cang boh timon, mi hun ngön aneuk kacang teulheuë, geutamah lom keurupuk udeuëng atawa keurupuk muliëng meubacut.

Nè
Kuwah pliek u atawa di Pasè geukheun Kuwah pliëk nakeuh saboh peunajôh meukuwah santan nyang geutaguën nibak meupadum macam gulèe rampoë, kayém lam kuwah nyan geutamah udeuëng atawa geutamah cuë (bak reusam ureuëng Acèh Rayek). Geupeunan kuwah pliëk saweuëb dabeuëh utama kuwah nyan nakeuh pliëk (seupah u brôk nyang ka geucok minyeuk jih). 

Gulèe rampoë nyang jeuët keu asoë kuwah pliëk nakeuh : ôn muliëng, boh muliëng putik, boh reuteuëk, ôn peuték, ôn ubi, reubông kala, boh peuték putik ngon boh panah putik. Di Pasè kayém that geutamah udeuëng, teuma di Acèh Rayek geutamah cuë (saboh jeunèh sipôt itam nyang udép lam kruëng). Dabeuëh jih nyang laén nakeuh asam sunti, aweuëh, kunyèt, rheuë, ôn kruët ngon bawang.

Saboh macam teuk kuwah pliëk nyan nakeuh geutaguën ngön eungkôt paya atawa eungkôt paya udép nyang ka geupeuthô ngon asap.

Ngieng cit 

 Bu guri
Kuta Indra Patra nakeuh saboh kuta nyang na di Ladong, Sagoe XXVI, Acèh Rayek. Meunurôt riwayat, kuta nyoe geupeudöng yôh masa Keurajeuen Lamuri.

Kuta di Acèh
Rukôn Islam (bahsa Arab: أركان الإسلام) nakeuh limöng peukara nyang jeuët keu dasar agama bagi ureuëng Islam

Limöng peukara nyan nakeuh :
 Ucap dua kalimah syahadat.
 Peudong Seumayang siuroë simalam limöng boh watèe.
 Puasa nibak buleuën Ramadhan
 Bôh Jakeuet
 Ék Haji u Baitullah keu ureuëng nyang mampu.

Peurèntah bhah Rukôn Islam nyan na bak saboh Hadits nyang geupeutrôn lé Malaikat Jibril nyang deungön hadih nyan geupeunyata bhaih Islam, Iman, Ihsan ngön ubéna tanda keu Uroë Pagé lam 'aqidah Islam. Hadits nyan geuriwayat lé Sahbat Nabi, 'Umar bin Khattab ngön Abu Hurairah, (Ridha Allah ateuëh dua ureuëng nyan).
Hadih nyan jeuët neubeuët nibak bandua boh kitab Shahihain, Shahih Bukhari ngon Shahih Muslèm, nacit geuareutoë hadih nyan lam kitab Arbain Nawawi nibak hadih nyang keu dua.

Nè 

Islam
Indônèsia geuweuek lam lhèe zona watèe, nyakni:

 Watèe Indônèsia Barat (WIB), ngon watèe tujôh jeum leubèh awai nibak Watèe Universal Geuatô (UTC) (UTC+07:00). Garéh buju seunipatjih nakeuh 105°BT. Wilayah nyang jitamong lam WIB nakeuh Pulo Ruja, Jawa, Kalimantan Barat ngon Kalimantan Teungöh.
 Watèe Indônèsia Teungoh (WITA), ngon watèe lapan jeum leubèh awai nibak UTC (UTC+08:00). Garéh buju seunipatjih nakeuh 120°BT. Wilayah nyang jitamong lam WITA nakeuh Kalimantan Seulatan, Kalimantan Timu, Kalimantan Barôh, Pulo Sulawèsi ngon Pulo-pulo Sunda Ubeut.
 Watèe Indônèsia Timu (WIT), ngon watèe sikureueng jeum leubèh awai nibak UTC (UTC+09:00). Garéh buju seunipatjih nakeuh 135°BT. Wilayah nyang jitamong lam WIT nakeuh Maluku ngon Papua.

Indônèsia
Prof. Dr. H. Syamsudin Mahmud, M.Si. () nakeuh Gubernur Acèh lam periode thôn 1993 sampoë 2000. Gopnyan geuduëk seubagoë Gubernur Acèh keu geunantoë Ibrahim Hasan. Gopnyan abéh umu nibak tanggai 22 buleuën limöng thôn 2021, lam umu gopnyan 87 thôn.

Nè 

Ureueng asai Pidie
Muhammad Rasyid, atawa leubèh geuturi ngön nan Ahmad Kandang atawa cit Amad Kandang (1964 — 27 buleuën sa thôn 2001) nakeuh sidroë peujuang GAM. Gopnyan na tom geuduëk seubagoë Panglima Operasi Geurakan Acèh Merdeka wilayah Pasè.

Riwayat Udép 
Nan aseuli gopnyan nakeuh Muhammad Rasyid. Meuhat nyang leubèh geuturi nakeuh ngön nan Ahmad Kandang, saweuëb gopnyan lahè ngön neuduëk di gampông Meunasah Blang Kandang, Muara Dua, Lhôkseumawe.

Nibak akhé buleuën duablah thôn 1998, Ahmad Kandang jeuët keu sidroë ureuëng GAM nyang that jimita lé teuntra ngon peulisi Indonesia. Gopnyan nibak watèe nyan ka jitudôh jeuët keu ureuëng nyang poh na padum-padum droë anggèta ABRI (jinoë TNI). Bak seubab jimita gopnyan keuh ABRI ka jipeuna saboh operasi nyang jipeunan Operasi Wibawa ’99, ngön seubab na operasi nyan sang-sang Acèh watèe nyan kajeuët keu mideuën prang. Bah that operasi nyan that teuga bak masanyan, Ahmad Kandang hana jiteumèe drop cit le teuntra atawa peulisi saweuëb gopnyan ka geulindông lé teuntra GAM ngön ureuëng Gampông Kandang.

Bak teungöh buleuën siblah thôn 1998, nyan keujadian nyang keu phôn seugohlom Operasi Wibawa ’99, watèe nyan saboh pasukan Brimob ka jikhôp ban silingka rumöh Ahmad Kandang. Meuhat bak watèe nyan han meuhasé jidrop atawa jipoh gopnyan seubab bak watèe keujadian nyan lam rumoh gopnyan na ureuëng inöng ngön aneuk manyak cut, lom pih seubab that ramèe ureuëng meurôn-rôn keunan bak rumoh nyan nyang tujuan meujak dong keu pageuë badan geulindông gopnyan lam ch'eh ch'oh nyan. Ngön cara meunan keuh gopnyan meuhasé geupeuseulamat droë.

Ahmad Kandang geuthèe cit sidroë ureuëng nyang that ahli bak peugot bom. Bak peuneugah, le that bom nyang geupeuduëk lé ureuëng GAM bak peutheun operasi TNI nakeuh atra peuneugot gopnyan. Dudoë ka teukeudi, bak tanggai 27 buleuën sa thôn 2001, lam saboh teumpat di Pasè, abéh umu gopnyan seubab beureutôh bom nyang teungöh geupeugot keu seunyata jak lawan TNI.

Nè 

Ureueng asai Lhôk Seumaw'è
Prof. Dr. Ibrahim Hasan, M.B.A. () nakeuh sidroë Gubernur Acèh lam periode thôn 1986–1993. Nibak tingkat nasional, gopnyan natom neuduëk keu Menteri Negara Urusan Pangan/Kepala Badan Urusan Logistik bak periode thôn 1993–1995 keu geunantoë Letjen (Purn.) TNI Bustanil Arifin nyang seugohlom Ibrahim Hassan ka lheuëh neuduëk 25 thôn seubagoë Kepala Bulog. Lam bhaih akademis, gopnyan seugohlom neuduëk keu Gubernur Acèh neukeuh neumat jabatan Rektor Universitas Syiah Kuala masa tugaih thôn 1973–1982.

Peunawôt luwa 
  Mantan Kabulog Ibrahim Hasan Tutup Usia
Dr. Ir. Tarmizi Abdul Karim, M.Sc. () nakeuh sidroë ureuëng bako nyang teuka dari Acèh. Gobnyan natom neuduëk lhèe go nibak jabatan gubernur, ban lhèe nyan nakeuh jeuët keu Penjabat Gubernur Kalimantan Timu, Acèh ngön Kalimantan Seulatan, seugohlom jeuët neuduëk keu gubernur gobnyan nakeuh sidroë Bupati Aceh Utara.

Riwayat jabatan 
 Bupati Aceh Utara (1997–2002)
 Kepala Bappeda Provinsi Aceh
 Wakil Ketua BKPMD
 Staf Ahli Mendagri lam Ekonomi ngön Keuangan
 Penjabat Gubernur Kalimantan Timu (2008)
 Kepala Bagian Pendidikan dan Pelatihan Kementerian Dalam Negeri
 Penjabat Gubernur Acèh (2012)
 Irjen Kemendagri RI (2015)
 Penjabat Gubernur Kalimantan Seulatan (2015–2016)

Riwayat peundidékan 

 Madrasah Ibtidaiyah Lhôksukôn Thôn 1969
 Madrasah Tsanawiyah Lhôksukôn Thôn 1973
 SMA Adidarma Banda Acèh Tahun 1975
 S1 Fakultas Pertanian Universitas Syiah Kuala, Banda Acèh Thôn 1981
 S2 Universitas Washington DC, AS Thôn 1987
 Kandidat Doktor (S3) Ilmu Tafsir Al-Qur'an Perguruan Tinggi Ilmu Qur'an Jakarta Thôn 2016

Referensi
dr. H. Zaini Abdullah () nakeuh sidroë peujuang GAM. Gopnyan lam GAM neuduëk seubagoë meuntroë lua nanggroë Geurakan Acèh Meurdèka ngön neumeujuang lam bhaih diplomasi di lua nanggroë. Nibak thôn 2012 sampoë 'an thôn 2017, gopnyan neuduëk seubagoë Gubernur Acèh. Lam Pilkada thôn 2012 gopnyan ka geupiléh lé rakyat Acèh jeut keu gubernur Acèh ngön waki gopnyan Muzakir Manaf rot Partai Acèh.

Di Acèh meujan nan gopnyan geukheun seubagöë Abu Doto, saweuëb gopnyan nakeuh sidroë ureuëng chik nyang geuhoreumat lé rakyat Acèh.

Bak thôn 1976, yôh Teungku Hasan Muhammad di Tiro ureuëng chik nyang peudong Geurakan Acèh Meurdèka ka geupeunyata prang keu peumerèntah Indonesia, Zaini Abdullah neutamöng lam Geurakan nyan ngön jeuët keu sidroë peunasihat utama Hasan di Tiro. Nibak thôn 1981, Zaini Abdullah ka neuikôt langkah Hasan di Tiro keu neujak duëk u neugara Swèdia, watèe nyan gopnyan neuteubiët dari Indonesia rot Medan ngon na neupiyôh hana trép di Singapura.

Riwayat Peundidékan 
 Sikula Rakyat Beureunuën, Mutiara, Kabupatèn Pidië Thôn 1952
 SMP Kota Sigli, Kabupatèn Pidië, Acèh, Indonesia Thôn 1957
 SMA Kutaraja, Banda Acèh Thôn 1960
 Fakultas Kedokteran Universitas Sumatra Utara (USU), Kota Medan Thôn 1972
 Universitas Uppsala, Kota Uppsala-Swèdia 
 Peundidékan spesialis ‘Family Doctor’ di Karolinska Universitets Sjukhus Huddinge, Stockholm-Swèdia

Riwayat Keurija 
 Kepala Puskesmas/Kepala Rumöh Sakèt Umum Kuala Simpang–Acèh Timu Thôn 1972 sampoë thôn 1975
 Spesialis, studi kedokteran kebidanan, Rumöh Sakét Umum Pirngadi, Universitas Sumatera Utara, Medan Thôn 1975 sampoë thôn 1977
 Aktif seubagoë dokto bak padum boh Rumöh Sakét di Swedia Thôn 1982 sampoë thôn 2005
 Pansiôn ngön neukeurija seubagoë Konsultan Kesihatan ngön dokto bak Rumöh Sakét Umum ngön Health Centre di Swèdia Thôn 2005 sampoë thôn 2009
 Gubernur Acèh 2012 Thôn sampoë thôn 2017

Nè 

Ureueng asai Pidie
Wangsa Saud atawa Bani Saud (bahsa Arab: آل سعود, translit. ʾĀl Saʿūd) nakeuh saboh wangsa nyang nibak masa nyöë jeuët keu wangsa nyang mat kuasa di Keurajeuën Keurajeuën Arab Saudi. Wangsa nyöe phôn that geupuga lé Saud bin Muhammad bak thôn 1720. Neugara modèrn Arab Saudi geupuga bak thôn 1932, meuhat ukheuë seureuta peungarôh Wangsa Saud ka geulhom di Jazirah Arab ka padum abad seugohlomnyan. Wangsa Saud kaleupah nibak lhèe tahap : Neugara Saudi Phôn, Negara Saudi Keu dua, ngön Neugara modèrn Arab Saudi.

Indatu nyang paléng chik nyang geusurat lam tarèh Wangsa Saud nakeuh Mani' bin Rabi'ah al-Muraidi, nyang meusajan ngön kawôm geuh teuka u Diriyah antara thôn 1446–1463 keu geujak meuduëk disinan.

Peumimpin Chik Wangsa Saud ngön raja Arab Saudi jinoë nakeuh Raja Salman bin Abdul Aziz.

Nè 

Arab Saudi
Qalāwūn aṣ-Ṣāliḥī (bahsa Arab: قلاوون الصالحي, s. 1222 – 1290) nakeuh sidroë sulôtan Mamluk Bahri nyang keutujôh. Gopnyan geuduëk kuasa di Mesir dari thôn 1279 sampoë thôn 1290.

Nè 

 The Travels of Ibn Battuta translated by H.A.R. Gibb

Peunawôt lua 
 The American University in Cairo - Complex of Qalawun
Sulôtan Abu Al-Nasr Sayf ad-Din Al-Ashraf Qaitbay (bahsa Arab: السلطان أبو النصر سيف الدين الأشرف قايتباي) (thôn 1416/1418 – thôn 1496) nakeuh sidroë Sulôtan Mamluk Burji Mesir dari thôn 872-901 Hijriyah (1468-1496 Masehi). (transliterasi laén nibak nan gopnyan nakeuh Qaytbay ngön Kait Bey.) Gopnyan lahé seubagoë ureuëng Sirkasia, ngön tom geupubloë keu lamiët lé sulôtan keu sikureuëng Barsbay (thôn 1422 sampoë thôn 1438 M), dudoë gopnyan geupeumardèka lé sulôtan keu siblah Jaqmaq (thôn1438 sampoë thôn 1453 M).

Nè 
 Stefano Carboni, Venice and the Islamic World, 828–1797 (New Haven, 2007).
 J.-C. Garcin, "The regime of the Circassian Mamluks," in C.F. Petry, ed., The Cambridge History of Egypt I: Islamic Egypt, 640–1517 (Cambridge, 1998), 290–317.
 
 A. W. Newhall, The patronage of the Mamluk Sultan Qā’it Bay, 872–901/1468–1496 (Diss. Harvard, 1987).
 C.F. Petry, Twilight of majesty: the reigns of the Mamlūk Sultans al-Ashrāf Qāytbāy and Qānṣūh al-Ghawrī in Egypt (Seattle, 1993).
 

Mamluk
Hijaz (Hejaz, Hedjaz bahasa Arab: الحجاز, translit. al-Ḥijāz, areutijih. 'watas') nakeuh saboh wilayah nyang luah blah röt barat laôt Arab Saudi. Wilayah nyoë leubèh geuturi seubagoë teumpat neuduëk dua boh banda suci Islam, Mekkah ngon Madinah. Seubagoë saboh wilayah, Hijaz —saweuëb di sinan na dumna teumpat suci agama Islam— nakeuh jeuët keu teumpat nyang that peunténg lam tarèh ngon puliték Arab seureuta Islam sampoë 'an uroë nyoë.

Nè 

Arab Saudi
Seumayang Istisqa nakeuh saboh seumayang Sunnah nyang geupeudong lé ureuëng Islam keu geumeulakèe beu Geupeutrôn lé Potallah. Seumayang Istisqa nyan kayém geupeudong ngon meujama'ah bak watèe musém khuëng atawa na peureulèe beuna ujeuën keu hajat udép nyang laén.
Seuriba (Latèn: Cyanthillium cinereum) nakeuh jeunèh bak naleueng nyang na di Acèh. Lam basa Indônèsia bak nyoe geupeunan sawi langit .

Bak naleueng
jmpl|right|300px|Bak Bayu nyang timoh di Simeuluë
Bayu atawa bak bayu (nan Latin: Pterospermum javanicum), nakeuh saboh macam peunula bak kayèë kreuëh, ngon jeut jitimoh manyang sampoë 45 mètè ngon raya bak jih trôh 1 mètè raya. 

Bak bayu nakeuh spèsiès peunula nibak keuluarga Malvaceae. Peunula nyoë nakeuh jeunèh bak kayèë nyang got that geungui keu peukakaih rumoh peuneugot utôh kayèë bak miseuë mèh, kurusi ngon dum peukakaih nyang laén. Jitimoh biasajih bak dairah nyang dataran meuyub, nibak teumpat nyang laèn bak bayu nyan geupeunan bayur, cayur (Sd.); bayur, wayur, wadang, walang (Jw.); phenjur (Md.); bolang (Bal.); buli (Slw..); damarsala (NTT); teunggi leuyan (Kal.).

Laèn di Indonesia bak bayu na jitimoh cit ban saboh dônya khusuihjih bak dairah nyang meuiklim tropis, lagèë di India blah röt tunong, ban saboh wilayah Asia Teunggara, ngon na cit sampoë u Amèrika Teungoh seureuta Brasil.

Nè 

Bak kayèe
jmpl|right|200px| Bak ngon ôn Geulinggang

Geulinggang atawa Linggang (lam Bahsa Latin : Senna alata), nakeuh saboh jeunèh peunula seumak nyang jeuët jitimoh dumpat mantong. Kayèm that ta teumeung bak geulinggang nyan jitimoh nibak binèh kruëng, lam palôh, lam lampôh soh, lam uteuën muda, ngon lam blang.

Etimologi 
jmpl|right|200px|Wareuna kunèng bungong geulinggang

Nibak dairah laén Indonesia bak geulinggang nyan geupeunan daun kupang, ketepeng, gelenggang, kupang-kupang (Meulayu), Gelinggang (Paser), ura'kap (Busang), ketepeng cina, ketepeng kebo (Jw.), ki manila, ketepang badak (Sd.), saya mara, haya mara (Halamahera Barôh), acon-aconan (Md.), tabankun (Tidoré) ngon kupang-kupang (Ternaté).

Morfologi 
Manyang bak geulinggang nyan jeuët sampoë 5 mètè. Bak jih meukayèë, bulat, ngon wareuna kulét bak nyan cokelat kuto. Ôn jih meususôn bak saboh tangké, timoh lagèë meusayeuëp ngon jumeulah ôn jih geunap, aneuk ôn jih nyan na 8 sampoë 24 pasang. Rupa ôn jih nakeuh bulat panyang ngon ujông tumpôi binèh ôn jih rata, tiëp ôn nyan na panyang 3,5–15 cm, ngon raya ôn 2,5–9 cm. 

Bungong geulinggang nyan nakeuh jeunèh bungong meukulah, jitubiët bak mu bungong. Ôn bungong jih na limong boh ulah, ngon meuwareuna kunèng.

Khasiet 
Ôn geulinggang nyan nakeuh meukhasiët jeuët keu ubat gatai kulét lagèë kudé, kurap, gluëm, jeuët cit keu ubat cabok ngon ubat sijuëk seu'uëm.

Eu cit 
 Bak kayèe

Bak kayèe
Bakoh (Latèn: Ixobrychus cinnanomeus) nakeuh jeunèh cicém sibansa kuek ubeut nyang udép lam paya atawa lam blang. Lam bahsa Indônèsia cicém nyoe geupeunan Bambangan merah.

Eu cit 
 Kuek
 Canie
 Dhôk
 Tangiriek

Cicém
Laôt nakeuh bagian muka bumoe nyang meuie nyang meungklèh ngön daratan. Meulaén ngön bagian bumoe meuie nyang na bak darat, lagèe tasék ngön krueng nyang iejih tabeue, ie lam laôt nakeuh ie masén.

Eu cit 
 Banuwa
 Krueng
 Tasék

Bumoe
Di yup nyoe nakeuh jeunèh-jeunèh cicém nyang na di Acèh:

A 
 Ak-ak
 Ara

B 
 Bakoh -  Bayeuen (cicém)
 Beureukiek
 Bruak
 Brujuek

 C 
 Cakeuëk
 Canie
 Cicém jantông - nectarinia jugularis Cicém murông - Prinia familiaris / Cinnyris jugularis Cicém pala èk bam
 Cicém pala paki
 Cicém pala kunèng
 Cicém pala rimueng
 Cicém pèh neurôk -Caprimulgus macrurus Cicém subang - Parus mayor Cicém ujeuen
 Cicie

 E 
 'Eunggang Kamèng - Leptoptilos javanicus J 
 Jampôk

 K 
 Keudidi
 Keututôk
 Kuek

 L 
 Leuek
 Leuek bangguna
 Leuek tanoh

 M 

 Manok
 Manok gup-gup
 Meunom -Gallinula chloropus Meureubôk
 Mirahpati
 Miriek

 P 
 Pitie
 Puyôh

 R 
 Rangkubèe
 Rampeuneung - Treron capellei Rampukeuëh - Oriolus chinensis S 
 Srindét

 T 
 Ték-ték  - Cisticola juncidis''
 Tiông batèe
 Tiông bungong
 Tih'è
 Tôk-tôk beuragoe
 Tulô
 Tulô èk asèe
 Tulô beungga
 Tulô putéh ulèe
 Tulô t'ot

Asai seunurat 
 Basis data cicém di Acèh

Eu cit 
 Dapeuta insekta di Acèh
 Dapeuta bak kayèe di Acèh
 Dapeuta mamalia di Acèh
 Dapeuta eungkôt laôt di Acèh
 Dapeuta eungkôt ie tabeue di Acèh

Wikipèdia
Binatang
Cicém
Di yup nyoe nakeuh nan-nan eungkôt laôt nyang na di Acèh:

A 
 Amè-amè
 Aneuk meusabah

B 
 Baji
 Bambangan
 Bateueng
 Bayeuen (eungkôt)
 Bawai itam
 Beukuëm
 Biléh
 Brôk babah
 Bruchum
 Bruchum padé

C 
 Cabéh
 Cangah
 Ciriek
 Ciceuet
 Cualèe
 Cumök

E 
 Eunggeuk-eunggeuk
 Eungkôt agam
 Eungkôt jareueng gigoe
 Eungkôt tandôk
 Eungkôt tapèe
 Eungkôt tulô
 Eungkôt siblah

G 
 Gabu
 Gantheuep
 Geurapèe
 Geurita
 Geureupôh
 Geuruntông
 Gulama - Nibea soldado

J 
 Jamihöng
 Janang mirah
 Jeunara

K 
 Kadra
 Kawét
 Keurisi panté
 Keutuka
 Kirông - Terapon jarbua
 Kitang
 Krimèn

L 
 Lamahan
 Langguran
 Layaran
 Leubiem
 Leupôh - Paracentropogon sp

M 
 Meunèng : Sardinella longiceps
 Mirah mata
 Muroe

P 
 Pa'ak
 Parang-parang
 Paroe
 Pilok
 Pinang-pinang
 Pisang-pisang kunèng
 Pisang-pisang mirah

N 
 Noh
 Nyoe-nyoe
 Nyoe-nyoe itam

R 
 Rambeue
 Reughak
 Reumong

S 
 Selar
 Senangin
 Seukirông bali
 Seuridéng
 Seurindang
 Seumilang
 Sisék
 Sisék anoe
 Sumboe
 Sumpueng mirah
 Sumpueng
 Surè

T 
 Taleuëng
 Tamban
 Tanda-tanda
 Tangiroe
 Tangkulo
 Thôk
 Thôk kojèk
 Turok

Y 
 Yèe

Eu cit 
 Dapeuta eungkôt ie tabeue di Acèh
 Dapeuta eungkôt di Acèh meunurôt klasifikasi ilmiah

Asai seunurat 
 Ikan Laut Komersial di Aceh
 Ikan Karang Konsumsi di Aceh
 Inventarisasi Jenis Ikan Hasil Tangkapan Nelayan yang Didaratkan di Pulau Weh

Eungkôt laôt
Di yup nyoe nakeuh dapeuta eungkôt ie tabeue nyang na di Acèh:

B 
 Bacé - Channa striata
 Bagok - Arius thalassinus
 Bujôk - Channa lucius
 Bukuem - Chelonodon patoca

C 
 Cucôk geulinyueng buya
 Công - butis sp / butis amboinensis

D 
 Depik - Rasbora tawarensis
 Dumbo - Clarias gariepinus

G 
 Gapeueh-gapeueh -	Gerres acinaces / Gerres macracanthus
 Gro
 Geumulôh - Chanos chanos
 Gegaring

I 
 Iet
 Iléh -A. marmorata

J 
 Jampak - Channa cyanospilos

K 
 Keubarè -	Hampala macrolepidota
 Kedawah - Rasbora sumatrana
 Kirè - Anguilla bicolor
 Keureulieng
 Kitok - Caranx ignobilis / caranx sexfasciatus
 Krueb - Anabas testudineus

L 
 Landôk
 Lijeuë - Anguilla bengalensis
 Limbat -	Clarias nieuhofii
 Linong

M 
 Mirah mata - Cyclocheilichthys armatus / Cyclocheilichthys apogon
 Murè - Echidna rhodochilus

N 
 Naléh

P 
 Pagap - Acentrogobius janthinopterus / Awaous megacephalus

S 
 Seungko - Clarias teijsmanni
 Seumu - Clarias batrachus
 Seuridéng
 Seurukan
 Sungiek
 Seupat
 Seupat siam

T 
 Trop - Glyptothorax platypogoniodes / Glyptothorax major
 Turak - Glossogobius celebius / Glossogobius giuris

U 
 Udeuëng Galah
 Ulèe Timah

Kalön cit 
 Dapeuta eungkôt laôt di Acèh
 Dapeuta eungkôt di Acèh meunurôt klasifikasi ilmiah

Beuet leubèh le 
 Diversity and distribution of freshwater fishes in Aceh waters

Eungkôt ie tabeue
Bima Sakti nakeuh salah saboh galaksi nyang na bak Grup Lokal
Bak Gaki mirahpati (Euphorbia hirta) nakeuh jeunèh bak naleueng nyang asaijih di wilayah tropik Amirika. Lam basa Meulayu bak nyoe geubôh nan bak ara tanah. Bak naleueng nyoe le khasiet, di antarajih geungui keu ubat sakét deumam meudarah (dengue).

Nè seunurat 

Bak naleueng
Bukét Shafa ngon Marwah (Bahsa Arab: الصفا والمروة, Latin: Aş-Şafā wa Al-Marwah) nakeuh dua boh bukét nyang na blah rot timu Masjidil Haram di tanoh suci Makkah Al-Mukarramah, Arab Saudi. Nibak dua boh bukét nyankeuh ureuëng Islam geupluëng ubeut antara dua boh bukét nyan na tujôh go gisa nibak watèë geupeubuët rukôn haji ngon 'umrah, nyan geukheun deungon Sa'i (). Bukét Shafa ngon Marwah nyan na lam Kitab Suci Al-Qur'an, nibak Surah Al-Baqarah ayat 158.

Bukét Shafa meusambông ngon Jabal Abu Qubais nyang leubèh manyang, Bukét Marwah meusambông cit ngon bukét laén nyang leubèh rayek, Gunong Qa'iqan.

Taréh 
Sa'i nakeuh rukôn haji ngon 'umrah, ngon sa'i nyan ureuëng Islam geuingat keulayi nibak masa Siti Hajar watéë apôh apah neupluëng keunoë keudéh bak dua boh bukét Shafa ngon Marwah nyan. Tujuan droëneuhnyan nakeuh keu neujak mita ië keudroëneuh ngon keu aneuk neuh Nabi Isma'il a.s. Nibak masa nyan ureuëng nyan dua ban neukeubah lam padang lé Nabi Ibrahim a.s deungan seubab saboh peurintah nyang teuka dari Allah SWT. Nibak keujadian nyan keuh phôn jeuët mata ië Mon Zam-zam, saboh mon nyang ië  jih that jeureunèh. Dalam tarèh nyang neupeucaya lé ureuëng Islam, ië Zam-zam nyan jeuët nibak tanoh nyang neugluëng ngon keunuë Nabi Isma'il nyang mantong manyak nibak watèë nyan.

Nibak masa phôn Nabi Muhammad s.a.w., neujak hoi ubéna manusia keu geutamöng agama Islam, nakeuh geumeuhoi ngon geupeusapat ureuëng Makkah di Bukét Shafa, nibak thôn 613 M.

Nè

Kitab Meuneumat 
  (Juni 2009). Tempat-Tempat Bersejarah di Tanah Haram. Solo:Tiga Serangkai. ISBN 978-979-045-543-6.
  (2004). Sejarah Mekah. Madinah: Fihrisah al-Malik al-Fahad al-Wathaniyyah. ISBN 9960-43-555-5.

Haji
Meukah
Gunong Abu Qubéis atawa Jabal Abi Qubais, nakeuh saboh gunong nyang na blah rot timu tanoh suci Makkah al-Mukarramah, neuduëk gunong nyan blah rot timu Masjidil Haram, manyang gunong nyan 375 mètè diateuëh manyang ië laôt.
Mehmed II (Bahsa Turki Utsmaniyah: محمد ثانى, Meḥmed-i sānī; Bahsa Turki: II. Mehmet; lahé nibak tanggai 30 buleuën lhèë thôn 1432 – abéh umu tanggai  3 buleuën limong thôn 1481), nakeuh sidroë raja Keurajeuën Turki Utsmani nyang keu tujôh. 
Gopnyan na dua go tunjak geuduëk keu raja, nyang phôn nibak thôn 1444 sampoë thôn 1446 ngön nyang keudua go nibak thôn 1451 sampoë thôn 1481. Bak thôn 1453 , dua thôn neuduëk keuraja bak go keudua nyankeuh gopnyan geuba bansa Turki Utsmani u Konstatinopèl, meukeuseud geumeujak reubôt banda raya nyan keuneuk jak peutalô Keurajeuën Bizantium.

Masa Ubeut 
Mehmed II lahé nibak tanggai 30 buleuën lhèë thôn 1432, di Edirne, nang nanggroë Keurajeuën Turki Utsmani. Ayah gopnyan nakeuh Sultan Sultan Murad II (1404–1451), nan ma gopnyan Hüma Hatun.

Nè
Konstantinopel (bahsa Yunani Κωνσταντινούπολις}} Ko̱nstantinoúpolis, bahsa Latin Constantinopolis, bahsa Turuki Utsmaniyah: قسطنطینیه, bahsa Turki: Kostantiniyye; atawa "Banda Konstantin") nakeuh nang nanggroë Keurajeuën Romawi, Keurajeuën Romawi Timu, Keurajeuën Latin, ngon Keurajeuën Turki Utsmani. Kaisar Konstantinus Chik geupinah nang nangrroë Keurajeuën Romawi dari banda Roma u teumpat nyan bak thôn 330 Masehi, meunan keuh meuhat banda nyan geupeunan Konstantinopel. Abad Teuneungöh(400 Masehi-1400 Masehi), Konstantinopel nakeuh saboh banda nyang that rayek ngon that makmu di Èropa.

Nè
Keurajeuën Bizantium atawa geuturi cit seubagoë Keurajeuën Romawi Timu nakeuh saboh keurajeuën nyang jeuët keu seunambông Keurajeuën Romawi

Nè
Keurajeuën Romawi nakeuh saboh neugara Romawi jameun lheuëh-Rèpublik. Keurajeuën nyanô jikuasa wilayah nyang luah di seulingka Laôt Mèditerania di Èropa, Afrika Barôh, ngon Asia Barat, raja nyang mat kuasa lam keurajeuën nyan jipeunan Kaisar. Keurajeuën Romawi nyan nakeuh mula phôn tarèh jih na bak thôn 27 SM (seugohlom Masehi), bak masa runtôh neugara Rèpublik Romawi sampoë 'an dudoë that bak watèë Muhammad al Fatih geureubôt Konstatinopèl bak thôn 1453.
Keurajeuën Latin, geukheun cit Keurajeuën Latin Konstatinopèl, nakeuh saboh neugara nyang meusapat nibak na meupadum boh neugara Katolik nibak masa Prang Salib. Neugara Latin nyan jipeudong nibak ubéna nanggroë lam wilayah Keurajeuën Bizantium nyang meuhasé jireubôt lé teuntra salib. Meukeusud awaknyan nakeuh keumeung jeuët seubagoë saboh keurajeuën nyang seubagoë geunantoë Keurajeuën Romawi. Meuhat yôh masa nyan, keurajeuën nyang jeuët keu geunantoë Keurajeuën Romawi nakeuh Keurajeuën Bizantium di Konstatinopèl.
Kayèe kunyèt (Clausena excavata) nakeuh saboh jeunèh peunula nyang kayém that tateumeung di dairah Acèh ngon di wilayah laén Sumatra sampoë u Jawa. Bak kayèe nyan nan jih lam bahsa laén nakeuh : siciriak (Minang); sicerek (Meulayu); ki bajetah (Sunda) ngon tikusan (Jawa Teungoh).

Asai seunurat 

Bak kayèe
Miriek, nan Latin Ploceus, lam bahsa laen : manyar (Jawa); tampuo (Minang); sangsiah (Bali); lam bahsa Inggréh jipeunan streaked weaver (areutijih hayeuë manyum) saweuëb cicém nyan caröng that bak jumanyum naleuëng keu eumpung jih. Bak curak, raya badan ngon wareuna bulèe jih, cicém nyan rab saban ngon cicém Tulô. Peunajôh cicém nyan nakeuh aneuk padé atawa bôh naleuëng, teumpat nyang galak that jih nakeuh lam blang, bak binèh uteuën atawa lam padang. Jimeukawén seureuta jitôh boh antara buleuë peuët sampoë buleuën siplôh. Saboh miriek agam jimeukawén ngon le miriek inong. Miriek agam jimeutunang hayeuë  bak manyum umpung, soë nyang that lagak ngon ceudaih umpung jih meuhat jeuët keu jigalak lé miriek inong. Seugahlom meukawén, miriëk inong jijak bak umpung miriek agam, jipeurati kiban kri umpung miriek agam nyang dijak keumunjông nyan, meuyoë meukeunong bak ate jitém keuh meukawén ngon agam nyan.

Cicém
Beureukiek (Gallinago megala) nakeuh saboh cicém nyang galak that udép bak teumpat nyang meu ië  lagèe paya, blang, palôh. Lam bahsa laén nan cicém nyan : Berkik rawa (Indonesia); berkek tirok (Meulayu)

Nè 

Cicém
Cicém pèh neurôk (Caprimulgus macrurus) nakeuh saboh jeunèh cicém nyang na di Acèh. Lam bahsa dairah laén na cicém nyan nakeuh : burung tukang kubur (Malaysia); cabak maling (Indonesia); Large-tailed nightjar (Inggréh). Cicém nyan rôh lam keuluarga Caprimulgidae.

Wilayah udép 
Jampang tateumeung cicém nyan di Himalaya blah rot tunong, Asia Seulatan blah rot timu, Asia Teunggara, ngon blah rot barôh Australia. Jeuët takheun cicém nyan na lam wilayah nyang that luah di neugara Australia, Bangladèsh, Bhutan, Brunai, Kamboja, China, India, Indonesia, Laos, Myanmar, Nepal, Pakistan, Papua New Guinea, Filipina, Singapura, Malaysia, Thailand, Timor Leste, ngon Vietnam.

Teumpat udép 
Teumpat udépjih nakeuh bak dairah sub-tropis ngon dairah tropis. Biasajih jimita dairah nyang leumbab, lam uteuen bangka, atawa dalam glé. Di Acèh, jih kayém tateumèë 'oh watèe malam galak that jitrôn bak tanoh sira jimeusu, nyang sujih lagèe su ureuëng teungoh geupèh neurôk saweuëb nyankeuh di Acèh geupeunan cicém nyan "cicém pèh neurôk".

Nè 

Cicém
Ték-ték (bahsa Latin : Cisticola juncidis). Lam bahsa nyang laén nan cicém nyan nakeuh : Cici padi (Indonesia; Burung Cekup Padi (Malaysia); Zitting cisticola (Inggréh)

Cicém nyan nakeuh saboh cicém ubeut nyang udép jih lam blang atawa bak binéh glé. Jan watèe musém meukawén, ték-ték agam galak that jipho manyang, meu ék trôn bak jipho nyan sira jimeusu keu meuhôi cicém inong.

Cicém nyan jipajôh ulat atawa geusong nyang na lam padé ngon, naleuëng lam blang. Meuhat ureuëng meugoë padé dilèe han geubri drop atawa poh cicém nyan. Aneuk miët nyang biasajih galak jipeukaru atawa jipoh cicém nyan geupeuteumakôt ngon durôih ôk meunyoë keunong seurapa bak cicém ték-ték nyan. Lam masa meugoë nyang ka modèrn, cicém nyan ka jareuëng that na, ulat atawa geusong padé nyang jeuët keu 'eumpeuënjih ka puëh that bak jimita saweuëb ureuëng meugoë padé ka geungui mumacam keu poh ulat ngon geusong.

Nè

Peunawôt lua 

Ageing and sexing by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze (PDF; 2.8 MB)
 Zitting cisticola/Fantailed Cisticola – Species text in The Atlas of Southern African Birds.
Surè (Latèn: sukèe Thunnini), bansa eungkôt nyang rôh lam famili Scombridae. Jumeulah spèsiès lam sukèe nyoe na 17 boh spèsiès.

Jeunèh 
Sukèe Thunnini na 5 boh genus, nyakni:

Genus Allothunnus 
 Allothunnus fallai, udép bak laôt tunong, antara garéh linteueng 20° ngon 50°

Genus Auxis 
 Auxis brachydorax, udép lam Laôt Pasifik
 Auxis eudorax, udép lam Laôt Pasifik
 Surè keumong (Auxis thazard)
 Jeurubôk / surè panjoe (Auxis rochei)

Genus Thunnus

Sub-genus Thunnus 
 Sisék (Thunnus alalunga)
 Sisék anoe / sisék jawa (Thunnus maccoyii)
 Surè raya mata / surè sisék (Thunnus obesus) 
 Thunnus orientalis, udép lam Laôt Pasifik
 Thunnus thynnus, udép lam Laôt Atlantik

Sub-genus Neothunnus 
 Pa'ak / pukeue (Thunnus albacares)
 Thunnus atlanticus, udép lam Laôt Atlantik
 Thunnus tonggol

Genus Euthynnus 
 Timphiek (Euthynnus affinis)
 Euthynnus alleteratus, udép lam Laôt Atlantik, Laôt Mediteranea, ngön Laôt Itam
 Euthynnus lineatus, udép lam Laôt Pasifik tropis bagian timu

Genus Katsuwonus 
 Amè-amè (Katsuwonus pelamis)

Asai seunurat 
 Ikan Laut Komersial di Aceh

Eu cit 
 Geurapèe
 Rambeue
 Dapeuta eungkôt laôt di Acèh

Eungkôt laôt
Scombridae
Taleuëng (bahsa Latin : Scomberoides lysan) lam bahsa Indonesia talang-talang,  nakeuh eungkôt nyang udép di laôt tropis, eungkôt taleuëng rôh lam keuluarga Carangidae atawa jeunèh eungkôt kareuëng. Teumpat udép nyang that luah keu eungkôt nyan nakeuh bak dairah kareuëng di Laôt Hindia ngon Laôt Pasifik.

Eungkôt taleuëng nyan nyang paléng rayek nakeuh 110 cm panyang ngon geuhon 110 kg. Wareuna eungkôt nyan meu keununèng, ngon na wareuna itam bak ruëng ngon bak iku jih, na meukuréng itam bacut bak dua blah badan jih. Sisék jih halôih ban jarôm neutanom bak kulét jih nyang kreuëh, duroë jih tincu, tajam ngon that kreuëh cit.

Eungkôt laôt
Eungkôt Seurumpét ( bahsa Latin : Toxotes jaculatrix ); ( Bahsa Indonesia Ikan pemanah bergaris ); ( Bahsa Meulayu ikan sumpit ). Di Acèh kayém that tateumèe  jeunéh eungkôt nyan udép lam kruëng. 

Hana puëh that bak tatanda eungkôt nyan, badan jih lipéh, wareuna sisék jih meukilat ban pirak ngon na curak wareuna itam lhèe sagoë ban panyang tubôh eungkôt nyan. Eumpeuën eungkôt nyan nakeuh binatang ubeut nyang na bak peunula binèh ië lagèe rambideuën atawa binatang po lagèe lalat, unoe dén-dén ngon binatang ubeut nyang laén. Kri eungkôt nyan bak jidrop eumpeuënjih pih that ganjé, watèe ka rab ngon binatang nyang jeuët keu eumpeuën jih laju jitimbak ië dari babah jih keungon peurhot binatang nyan. 

Eungkôt seurumpét nyan galak that udép lam kruëng toë kuala atawa lam bangka, saweuëb disinan le that binatang eumpeuën jih. Meujan cit jih na tateumèe cit lam kruëng ië tabeuë.

Eungkôt ie tabeue
Tih'è  ( bahsa Latin : Gallicrex cinerea ); ( bahsa Indonesia ayam-ayaman ), nakeuh saboh jeunèh cicém nyang na di Acèh. Cicém tih'è nyan udépjih lam blang, lam naleuëng rhoh atawa lam paya.

Cicém tih'è nyang ka chik rayek jih 43 cm ngon na geuhon jih 476–650 g. Wareuna bulèe jih leubèh kayém geukalon nakeuh wareuna itam keulabèe bak ulèe jih na lambéng wareuna mirah, ngon babah jih wareuna kunèng.

Nè 

Cicém
Kuangkhang (bahsa Latin: Rhyticeros undulatus); (bahsa Indonesia Julang emas, nakeuh saboh jeunèh cicém nyang na di Acèh. Cicém nyan eumpeuënjih nakeuh boh kayèe (biasajih boh ibôih ngon boh ara), biëng, ngön cangguëk. Udépjih bak dairah dataran meuyub, glé sampoë bak dataran manyang 2.000 m dari muka ië laôt.

Kuangkhang nyan tubôhjih rayek (rab 1 mètè). Watèe jipo teudeungo su angèn sayeuëpjih nyang sang geuhon bak jipeupo tubôhjih. Cicém nyan galak that jipo meukawan. Eumpungjih lam reuhung bak kayèe raya nyang jitôp ngon brôh uteuën. Bohjih wareuna putéh meubinték mirah ngon coklat, sigo jitôh boh hana le, cit saboh atawa dua boh. Jimeuaneuk bak buleuën tujôh sampoë sikureuëng.

Cicém
Di yup nyoe nakeuh jeunèh-jeunèh seureungga nyang udép di Acèh:

C 
 Cangkadak

D 
 Daruet
 Daruet canggang
 Daruet jén
 Daruet kléng
 Dè-dè khueng

G 
 Geumeuto
 Geumeuto tanoh
 Geusong
 Gutèe

H 
 H'ueng

J 
 Jamok
 Jangak
 Jangak uleue

K 
 Kala (insekta)
 Kamue
 Keudéndén
 Keubambang
 Keululu
 Keuraleuep
 Keurimue
 Keurôk-rôk

L 
 Lakoe ie
 Lalat
 Leubéng
 Lhang
 Linot
 Limpeuen

M 
 Meuk-meuk

P 
 Piet
 Pijét
 Pitok

R 
 Reungèt

S 
 Seurabè
 Seureungga
 Sèk-sèk
 Sidom

U  
 Ujo
 Unoe

Eu cit 
 Dapeuta bak kayèe di Acèh
 Dapeuta cicém di Acèh
 Dapeuta eungkôt laôt di Acèh
 Dapeuta eungkôt ie tabeue di Acèh

Insekta
Depik lam bahsa Latèn Rasbora tawarensis, nakeuh eungkôt ie tabeue nyang udép di Acèh Teungoh. Eungkôt nyoë khusuih that udép jih (endemik) di Tasék Lut Tawar. Status konservasi eungkôt nyan jitamong lam kawan eungkôt nyang rap punah.

Hana kureuëng nibak 60 jeunèh eungkôt depik nyang ka geuteumeung ban saboh dônya, saboh jeunèh nyan nakeuh eungkôt depik. Badanjih ubeut, udépjih bak ië tabeuë lam kruëng, tasék, paya  ngon lam blang. Eungkôt nyan panyang badanjih, ruëngjih itam, pruëtjih wareuna putéh. Na dua jeunéh eungkôt teuk lam keuluarga rasbora nyang karab saban rupajih ngon depik nyan lam tasék Lut Tawar, eungkôt Relo (rasbora sp.) ngon Eas (Rasbora argyrotaenia). Ban lhèë jeunéh eungkôt nyan saban ubeutjih, meuhat wareunajih meubida-bida; tubôh depik nyan leubèh thi'eh ngon matajih leubèh ubit bandéng dua jeunèh rasbora nyang laén.

Depik nyan jitamong lam dapeuta mirah IUCN seubagoë jeunèh nyan lam bahya, geuseubarô lom lé seubagoë jeunèh nyang rab punah saweuëb wilayah meusipreuëk udépjih nyang that ubeut. Jumeulahjih ho trép ho meutamah dit, jeuët takalon bak jumeulah eungkôt nyan nyang jidrop atawa catch-per-unit effort (CPUE). CPUE rata-rata ka jitrôn dari 1,17 kg/m2 bak thôn 1970 jeuët keu 0,02 kg/m2 bak thôn 2009.

Nè 

Eungkôt ie tabeue
Eungkôt kruep (Latèn : Anabas testudineus) nakeuh saboh jeunèh eungkôt ië tabeuë nyang na di Acèh. Rupa eungkôt kruep nyan nakeuh wareuna sisékjih ijô sukla atawa nacit nyang ijô supak, panyangjih trôh 25 cm, udépjih lam paya atawa lam blang.

Nan eungkôt kruep lam bahsa laén di Indonesia nakeuh běthok atawa běthik (Jw.); puyu (Mly.); papuyu (Bjn.); dumbaya (Gor.).

Eungkôt ie tabeue
Eungkôt
Eungkôt Seupat (Latèn Trichogaster trichopterus) nakeuh saboh jeunèh eungkôt paya atawa ië tabeuë nyang na di Acèh. Rupa eungkôt seupat nyan nakeuh : tubôhjih lipéh, babahjih tincu ubeut, panyangjih trôh 12 cm. Wareunajih ban pirak biru atawa ijô, na pita singèt wareuna seupôt, na reunèk itam sineuk bak banduablah tubôhjih ngon bak uram iku sineuk. 

Seupat jeunèh trichogaster trichopterus (Bahsa Indonesia jikheun Sepat Rawa) nakeuh seupat nyang paléng le di Acèh. Laén bak seupat nyang biasa nyan, nacit jeunèh Seupat Siam (T. pectoralis) nyang leubèh rayek lom tubôhjih nibak seupat biasa.

Dilèë eungkôt seupat nyan kayém that tateumeung lam blang di Acèh. Biasajih 'oh jan musém khuëng eungkôt nyan jitamong meusapat ngon mumacam lam mon ubeut bak sagoë blang meuneugoë. Ban ka meusapat dum eungkôt lam mon atawa lam aluë nyang mantong na ië, laju trôh ureuëng geujak seuët ië, geupinah lon ngon geujak kuëb eungkôt nyang na bak teumpat nyan. Reusam nyan geupeunan keumeukuëp, saboh reusam nyang that ramèe ureuëng galak. Hasè keumeukuëb nyan geuweuëk meunurôt bak apôh apah keurija maséng-maséng ureuëng nyang na rôh lam buët nyan.

Eungkôt ie tabeue
[[Beureukaih:Snakeskin gourami.jpg|thumb|200px|Eungkôt Seupat Siam]]
Eungkôt Seupat Siam (Latèn Trichopodus pectoralis''), nakeuh saboh jeunèh eungkôt paya atawa ië tabeuë nyang na di Acèh. Rupa eungkôt seupat siam nyan nakeuh rab saban ngon seupat biasa, tubôhjih lipéh, babahjih tincu ubeut, panyangjih trôh 12 cm. Wareunajih plang, na reunèk itam sineuk bak banduablah tubôhjih ngon bak uram iku sineuk. Nyang jeuët keu meubida nakeuh seupat siam nyan nyang leubèh rayek lom tubôhjih nibak seupat biasa.

Eungkôt ie tabeue
Iléh (Latèn Anguilla marmorata) keuluarga anguillid, nakeuh saboh jeunèh eungkôt paya atawa ië tabeuë nyang na di Acèh. Rupa eungkôt seupat nyan nakeuh : tubôhjih bulat panyang, na sirip bak ruëng ngon dimeuyub pruëtjih nyang meusambông ngon ikujih. Meunyoë get tapeurati iléh nyan na sisék lagèë ukèe halôih lagèe teupula lam kulétjih. Wareunajih keulabèe ngon na lagèe plang bak tubôhjih. Panyang tubôhjih sampoë trôh 2 mètè ngon geuhon jih trôh 20,5 kg, biasajih nyang rayek lagèe nyan nakeuh iléh jeunèh agam, ngon tubôh nyang ubénan raya jeuët takheun eungkôt nyan nyang paléng rayek lam bandéng ngon keuluarga anguilliddi Acèh nyang laén lagèe Lijeuë (Anguilla bengalensis) ngon Kirèë Anguilla bicolor. Masa udép iléh nyan pih na nyang trôh 40 thôn.

Eumpeuën 
Eungkôt Iléh galak that jiudép lam kruëng nyang meubatèe seubab le udeuëng ië tabeuë nyang jeuët keu eumpeuën utamajih bak kruëng meubatèe. Seubagoë jeunèh eungkôt karnivora atawa jeunèh makhluk udép nyang pajôh meunatang, laén nibak jipajôh udeuëng, iléh nyan jipajôh cit meunatang ië nyang laén lagèe biëng ngon eungkôt. Jiteubiët lam umpungjih keu jimita eumpeuën nakeuh watèe malam. Nyankeuhjeuët di Acèh ureuëng nyang keuneuk mita iléh nyan geujak u keumawé atawa geujak theun bubè bak watèe malam.

That ramèe ureuëng Acèh nyang galak geupajôh iléh. Ngon seubab jareuëng that murumpok iléh nyang rayek, meuhat keuh meuhai that yum iléh nyan. Na cit keudèe meukat bu lagèe di dairah Tangsé nyang tiëp uroë geutaguën kuah iléh keu saboh peunajôh khusuih bak keudèe nyan, ngon  that ramèe cit ureuëng nyang geusaja piyôh geukeumeung rasa kuah ilèh disinan.

Asai seunurat

Eu cit 
 Kirè
 Linong
 Lijeuë

Eungkôt ie tabeue
Eungkôt
Bak sumpueng (Latèn: Eclipta prostrata), jeunèh bak naleueng nyang na di Acèh. Bak nyoe lé ureueng Acèh kayém geungui keu ubat ureueng madeueng. Lam bahsa Indônèsia bak nyoe geupeunan urang-aring.

Asai seunurat 
 Biodiversitas Tumbuhan Obat oleh Masyarakat Gampong Pulo Seunong Kecamatan Tangse Kabupaten Pidie

Bak naleueng
Meunèng (Latèn: Sardinella longiceps), saboh jeunèh eungkôt nyang na lam laôt Acèh. Eungkôt nyoe rôh lam famili Dorosomatidae.

Eungkôt laôt
Dorosomatidae
Clupeiformes
Ujeuen nakeuh saboh proses presipitasi nyang na lam beuntuk kuboh, mubida ngon presipitasi hana meukuboh lagèe salju, èh batèe ngon jeunampu ujeuen ngon salju (slit). Ujeuen geupeureulèe keu na lapisan atmosfer teubai keu jeuet meurumpok deungon suhu di ateueh titék gle di toe ngon di ateueh bumoe. Di bumoe, ujeuen nakeuh proses kondensasi wap ie lam atmosfer jeuet keu ie meuneuk-neuk nyang kôp brat that keu rhet dan biasajih trôk u darat. Duwa proses nyang mungkén teujadi meusigo jeuet geutulak udara leubèh jeunuh sigohlom ujeuen, nakeuh jipeuleupie udara atawa jitamah wap ie u udara. 

Virga nakeuh presipitasi nyang rhôt u bumoe teuma jiwap sigohlom trôk u darat; nyoe nakeuh saboh cara penjenuhan udara. Presipitasi dipeuget lheueh taco antara aneuk ie atawa kristal èh ngon awan. Grah ujeuen na ukuran nyang meubagoe mulai dari pepat, meu-panekuk (grah raya), hingga bola ubit (grah ubit).

Articles with Audio microformats
Udeuëng Galah lam bahsa Latèn Macrobrachium rosenbergii, nakeuh jeunèh udeuëng ie tabeue nyang di Acèh, udeuëng galah nyoë nakeuh jeunèh udeuëng kruëng nyang tubôhjih rayek.

Udeuëng Galah paléng rayek nakeuh leubèh dari 30 cm. Kayém takalon wareunajih nakeuh coklat, kadang nacit nyang ijô tuha. Akijih lipéh ngon meubaréh dimeuyub pruët, lheuëh nyan na sipasang seupét ubeut kau alat bantu jiseumajôh.

Eungkôt ie tabeue
Eungkôt Ulèe Timah lam bahsa Latèn Aplocheilus panchax, nakeuh saboh jeunèh eungkôt ie tabeue nyang udép di Acèh. Eungkôt nyoe nakeuh saboh jeunèh eungkôt ubeut nyang biasajih udép lam aluë, lam paya atawa lam blang. Geupeunan eungkôt Ulèe Timah saweueb bak ulèe jih na titék ubeut wareuna timah. Lam bahsa laén di Indonesia nan eungkôt nyan: wader peto (Jw.); Titik (Jawa); sisik malik (Sd.); pantau (Min.); ngon cupang (Btw.)

Eu cit 
 Dapeuta eungkôt ie tabeue di Acèh

Eungkôt ie tabeue
Linong atawa nan Latènjih Monopterus albus nakeuh saboh jeunèh eungkôt ie tabeue nyang udép di Acèh. Eungkôt nyoë kayém that meurumpok lam blang atawa lam paya. 

Eumpeuënjih nakeuh eungkôt ubeut, glang, udeuëng halôh. Jiteubiet dari umpungjih 'oh watèe malam, ngon jimeuumpung nakeuh lam leuhop atawa lon ngon jikeumiët eumpeuën nyang teuka keunan bak binèh eumpungjih.

Teumpat nyang galak keu udép linong nakeuh lam ië deuë ngon meuleuhop nyang lhôk hana trôh 3 mètè. Eungkôt nyan biasa cit meurumpok lam tanoh crah nyang basah 'oh musém khuëng. Seubab jih jeuët udép ngon kureuëng oksigèn, jih jeuët jirh'uep oksigèn nyan ngon kulétjih.

Eu cit 
 Iléh
 Kirè
 Lijeuë

Eungkôt ie tabeue
Lijeuë (Latèn: Anguilla bengalensis) nakeuh saboh jeunèh eungkôt paya nyang na di Acèh

Eu cit 
 Iléh
 Kirè
 Linong

Eungkôt ie tabeue
Ara (Genus: Ficus), jeunèh bak kayèe nyang rôh lam tribus Ficeae, famili Moraceae.

Jeunèh 
Di Acèh na padum-padum boh jeunèh bak ara:
 Ara lutông : Ficus padana
 Ara leumang : Ficus variegata
 Ara uteuen : Ficus fistulosa
 Ara mirah : Ficus racemosa
 Ara putéh : Ficus virens

Asai seunurat 

Bak kayèe
Tamban (Latèn: Dussumieria elopsoides), jeunèh eungkôt laôt nyang na lam laôt Acèh. Eungkôt nyoe rôh lam famili Dussumieriidae.

Eu cit 
 Dapeuta eungkôt laôt di Acèh
 Dapeuta eungkôt di Acèh meunurôt klasifikasi ilmiah

Eungkôt laôt
Dussumieriidae
Clupeiformes
Paroe, jeunèh eungkôt nyang rôh lam superordo Batoidea. Jumeulah spèsièsjih na meu 600 boh.

Jeunèh 
Di Acèh na padum-padum boh jeunèh paroe:
 Paroe bintang
 Paroe juhang : Mobula alvredi
 Paroe kleueng : Aetomylaeus vespertilio
 Paroe lalat 
 Paroe ôn
 Paroe peuluka

Referensi

Eu cit 
 Dapeuta eungkôt laôt di Acèh
 Dapeuta eungkôt di Acèh meunurôt klasifikasi ilmiah

Eungkôt laôt
Bak ngom (Latèn: Actinoscirpus grossus) nyang lam bahsa Indonesia geukheun mensiang sijeunèh naleueng nyang gèt that udép lam abeuek rôh lam sukèe Cyperaceae. Bak nyoe kayém that geungui keu meunanyeum lagèe miseue keu geumanyeum tika, di Aceh meuceuhu that nyang geukheun tika ngom. Adak di dairah laén kayém that bak jeunèh nyoe geungui ke meunanyeum.

Eu cit 
 Geuneu
 Naleueng
 Rabo

Bak naleueng
Cyperaceae
Giri atawa lam bahsa Indonesia jeruk bali, jeruk besar, atawa pomelo (bahsa Inggréh: pomelo, ilmiah: Citrus grandis, C. maxima) nakeuh bak sijineh bak limo nyang bohjih paléng rayek kadang ghon boh nyoe trôk 1–2 kg. Asoe boh buliet-buliet panyang lagèe aneuk padé ngon wareuna meumirah ngon seumaran, rasa jeuet takheun mamèh kadang meujampu ngon phét dan reuhang.

Bak kayèe
Sirih, saboh jeunèh bak kayèe nyang rôh lam famili 	Muntingiaceae.

Bak kayèe
Indonesia geubagi lam padum-padum propinsi ngon saboh-saboh propinsi geupimpin gubernur. Jinoe Indonesia ka na 38 propinsi. Na sikureueng da'irah ngon status istimewa

Dapeuta
Di yup nyoe dapeuta mamalia nyang na di Acèh:

A 
 Asèe

B 
 Badeuek
 Bue
 Bue angèn
 Bubiri
 Bubrang
 Bui

C 
 Cagèe
 Ceurapè

D 
 Duyông

E 
 Eungkong

G 
 Gajah
 Glueh
 Guda

H 
 Hareunap
 Himbèe

K 
 Kamèng
 Keubeue

L 
 Landak
 Leumo
 Leuntie
 Lhong
 Lumba-lumba
 Lutông

M 
 Mangoh
 Maw'ah
 Mie
 Musang
 Musang jeubeuet

N 
 Napôh

P 
 Pawôh
 Peulandôk
 Prok

R 
 Reungkah
 Rimueng
 Rimueng bangka
 Rimueng bulôh
 Rimueng kuen
 Rusa

S 
 Seumantông

T 
 Tikôh
 Treunggiléng
 Tupè

W 
 Weuk

Eu cit 
 Dapeuta cicém di Acèh
 Dapeuta eungkôt laôt di Acèh
 Dapeuta eungkôt ie tabeue di Acèh
 Dapeuta bak kayèe di Acèh

Wikipèdia
Bak murông atawa Moringa oleifera nyankeuh bak kayèe nyang bagah rayek, tréb maté, sabé jimeubungong, dan kha.  Adak pih musém khueng bak murông nyoe han maté, teuma on muda nyang hana.
Bak Meurak (Laten; Caesalpinia pulcherrima) nakeuh bak kayeè meubungong nyang na di Acèh. Bakjih hana that manyang, paléng manyang nakeuh cit 3 sampoe 4 mètè. Ôn jih bulat panyang ngon ubeut nyang jiduëk meurunue bak tangké ôn, 'oh watèe ka sinja ôn nyan kuncôp bak tangkée jih. Bungong meurak nyan meuhat jeut takheun bungong nyang ceudah, wareuna bungon mirah ngon meujampu kunèng. Bungong meurak nyan jitimoh meukarang 5 - 6 boh bungong bak saboh ujông cabeuëng, nibak bungong nyan jeuet keu boh meurak nyang rupa bohjih nakeuh lipéh meupapeuën.

Gamba

Bak kayèe
Glém (Latèn: Coix lacryma-jobi), jeunèh bak naleueng nyang rôh lam famili Poaceae. Boh nibak bak nyoe kayém geungui keu geupeugöt boh meusabah. Lam basa Indonesia bak nyoe geupeunan bak jali.

 Bak naleueng
Naleueng, jeunèh timohan nyang bakjih hana meukayèe. Lam éleumèe botani, naleueng geupeurôh lam famili Poaceae.

Jeunèh 
Di Acèh, le that jeunèh-jeunèh naleueng, miseue:
 Naleueng awé
 Naleueng blanda
 Naleueng jagông
 Naleueng geunue
 Naleueng gumè
 Naleueng lakoe
 Naleueng manèh
 Naleueng manèh u
 Naleueng meunta
 Naleueng pisang
 Naleueng rusa
 Naleueng seumisék
 Naleueng sira
 Naleueng ulèe seungko
 Naleueng sambô

Eu cit 
 Geuneu
 Ngom
 Rabo

Asai seunurat 

Bak naleueng
Poaceae
Asan Usén atawa geukheun beuleuën sausén nakeuh nan beuleuën lam almanak Acèh. Beuleuën nakeuh beuleuën Muharram lam almanak Islam (Hijiriyah). Nan beuleuën nyoe geucok nibak nan Saidina Hasan ngon Saidina Husén, cuco Nabi Muhammad SAW. Reusam ureuëng Acèh nibak beuleuën nyoe nakeuh geumeukhaduri 'Asyura nibak 10 uroë beuleuën Muharram. Peunajôh nibak khanduri 'Asyura nyan nakeuh ie bu kanji ngon geupeuna khandurinyan nibak meunasah, meuseujid atawa nibak balèe seumeubeuët. Khandurinyan geutaguën nibak teumpat geumeukhanduri ngon lheuëh geubeuët du'a mandum ureuëng atawa jama'ah geutôp khanduri ngon geupajôh ië bu kanji nyan.
Sapha nakeuh beuleuën nyang keu dua lam almanak Acèh. Beuleuën nyoe saban ngon beuleuën Safar lam almanak Islam (hijriyah). 

Reusam ureuëng Acèh lam beuleuën nyoë le that nyang geupantang, lagèe hanjeuet geupeudong rumoh barô ngon hana ureuëng nyang meugatib lam buleuën sapha nyan. Nibak uroë rabu keuneulheuëh buleuën nyoë dumna ureuëng Acèh geujak meuramiën u laôt, u kruëng atawa bak mon ngon meukeusud geujak boh malang. Lam geujak meuramiën nyan nacit nyang geuba mumacam peunajôh nyang geumakeuën peunajôh nyan lheuëh geubeuët du'a lé teungku imeum.
Abeueng-abeueng latèn jih Oroxylum indicum nakeuh saboh jeunèh bak kayèe nyang na di Acèh. Lam bahsa Meulayu geukheun pokok bikir, lam bahsa Jawa ngon lam bahsa Indonesia geukheun pohon bungli meujan-jan geukheun cit kayu lanang, lam bahsa Madura geukheun pedhang-pedhangan ngon lam bahsa Palembang geukheun Kapung-kapung. 

Bak abeueng-abeueng nyan na lam kawan bak kayèe nyang rayek saweuëb manyang manyang jih nakeuh trôh 9 deupa (18 mètè). Bak jih manyang sulu ngon hana le cabeueng, ôn ngon bungong jih rayek. Bungong abeueng-abeueng nyan keumang 'oh wate malam. Boh jih panyang rab saban lagèe peudeuëng, jan  thô boh nyan beukah ngon rhet aneuk lam boh nyan meusuwé jiba lé angèn.

Gamba
Ulu Masén atawa Glé Ulu Masén nakeuh saboh glé raya nyang geulindông nibak blah rot barôh Acèh. Wilyah glé Ulu Masén nyan nakeuh dairah meuyub ngon bukét ngon gunong, meuhat keuh glé nyan that leungkap ngon meulatang meunan cit dumna peunula nyang ka that puëh ngon karab punah na disinan. Hana kureuëng nibak 320 boh jeunèh cicém, 176 meulatang, 194 jeunèh reptil ngon amfibi udép lam glé raya nyan. 

Meulatang nyang ka puëh tateumèe nibak dairah glé laén mantong cit na disinan, lagèe; mawaih, himbèe, Bue angèn, gajah, rimuëng, cagèe, kamèng bateè ngon mumacam meulatang laén dum na disinan.

Luah 
Luah banmadum glé ulu masén hana kureung nibak 18 juta ranté atawa 738.856 hèkta. Wilayah nyang that luah nyan jitamong lam limong boh wilayah administratif kabupatèn blah rot barôh Acèh. Watas glé nyan nakeuh :

 Kabupatèn Acèh Rayek : Darul Imarah, Darul Kamal, Indra Puri, Janthoë, Kuta Cot Glië, Kuta Malaka, Lhông, Leupuëng, Lhôk Nga, Seulimeum, Leumbah Seulawah, Suka Makmur, ngon Simpang Lhèe
 Kabupaten Pidie : Keumala, Tiro, Tangse, Manè, Geumpang, Sakti, Padang Tiji, Mila, Glumpang Tiga dan Delima
 Kabupaten Pidie Jaya : Meurah Dua, Bandar Baru, Bandar Dua, Meureudu, Triëng Gadéng ngon Ulim
 Kabupaten Aceh Jaya : Teunom, Panga, Krueng Sabee, Setia Bakti, Sampoiniet ngon Jaya
 Kabupaten Aceh Barat : Sungai Mas, Kaway XIV ngon Panté Ceureumèn

Peungarôh 
Deungon wilayah geulindông nyang matong that luah nyan glé ulu masén nakeuh saboh wilayah nyang that peunténg di Acèh. Wasé utama nibak glé nyan nakeuh jeuët keu wilayah mata ië ngon wilyaha keuneubah ie nyang that geupeureulèe lé ureuëng duëk nibak silingka glé nyan, ie keu meugoe ngon ie keu siuroë-uroë.

Meuhat lagèe nyan peunténg glé nyan mantong brat cit apôh apah bak geupeutheun glé ulu masén bah han jireuloh lé manusia. Jeut takalon nakeuh that tangkôh cit mantong ureuëng nyang peureuloh dairah glé geulindong nyan.

Ne 

Acèh
Meunom nakeuh saboh jeunèh cicém nyang na di Acèh. Lam bahsa Latèn nan jih Gallinula chloropus, lam bahsa Meulayu geukheun tiong air, meunyoe lam bahsa Indonesia nanjih mandar batu. 

Cicém meunom nakeuh jeunèh cicém nyang meuteumpat udép lam paya ngon lam blang, meuhat cicém nyan galak that udép cit nibak teumpat nyang meu ie. Eumpeuën meunom nyan nakeuh binatang ubeut nyang udep lam ie ngon dipajôh cit pucôk peunula nyang na lam paya atawa lam blang.

Rayek tubôh meunom cit sijeungkai ureueng chik atawa 31 cm. Wareuna bulèe jih itam ngon na bacut bulèe nyang putéh bak ujông sayeuep. Babah jih paneuk, ngon na lambéng peurisèe bak dhoë jih. Wareuna sisék bak gaki jih nakeuh ijô pheue. Rab sabé-sabé udép jih cit lam ie, jeuët takalon cicém nyan jimeulanguë lam ie deuë, meunyoë teuka bahya kayém jih jiseunom droë lam ië.

Eumpung jih jipeugot ngon jitumpôk naleuëng diateuëh ie atawa bak pereudèe peunula nyang timue. Boh jih wareuna kuneng supak ngon na reunèk burék wareuna coklat meuboh gadông.

Dapeuta cicém di Acèh
Cicém
Bue angèn nan latèn Nycticebus coucang; nan Indonesia kukang, nakeuh saboh jeunèh primata nyang udép di Acèh. Wareuna bulèe jih keulabèe, coklat ngon itam. Bak ruëng jih na bulèe coklat meugaréh linteueng dari iku sampoë bak dhoë, meucabeuëng wareuna coklat nyan bak geulinyuëng ngon bak mata. Badan jih hana rayek, panyang tubôh bue angen nyang ka chik nakeuh 19-30 cm.