คำถาม: เมืองสี่มุมหรือเจ้าเมืองจัตุรัสองค์ที่หนึ่งคือใคร ?

text: อำเภอจัตุรัส เดิมมีฐานะเป็นเมืองชื่อ “เมืองสี่มุม” เจ้าเมืองคนแรกคือ “พระนรินทร์สงคราม” มีชื่อเดิมว่า “คำ” หรือชาวบ้านเรียกท่านว่า “อาจารย์คำ” เพราะเป็นผู้มีความรู้ ความสามารถ ทางโหราศาสตร์ และวิชาอาคมอยู่ยงคงกระพัน เป็นชาวลาวอพยพมาจากเวียงจันทน์ มาตั้งถิ่นฐานอยู่ที่บ้านนารายณ์ เมืองนครราชสีมา (ปัจจุบันอยู่ในท้องที่ตำบลจอหอ อำเภอเมือง จังหวัดนครราชสีมา) ต่อมาได้ย้ายถิ่นฐานมาอยู่บ้านสี่มุมและเป็นผู้นำหมู่บ้านชื่อบ้านสี่มุม สันนิษฐานว่าตั้งชื่อตามชื่อของแหล่งน้ำที่ชุมชนอาศัย คือ กุดสี่มุม ปัจจุบันอยู่ในท้องที่อำเภอบำเหน็จณรงค์ จังหวัดชัยภูมิ ครั้นเมื่อ พ.ศ. 2311 พระเจ้าตากสินหรือพระเจ้ากรุงธนบุรียกทัพมาปราบก๊กเจ้าพิมาย ซึ่งมีกรมหมื่นเทพพิพิธเป็นหัวหน้าก๊ก ตั้งมั่นอยู่ที่เมืองพิมายและต่อมาได้ ยึดเมืองนครราชสีมาเป็นที่ตั้งมั่น เจ้าพิมายให้พระยาวรวงษาธิราชคุมทัพไปตั้งรับเพื่อตีสกัดทัพพระเจ้าตากสินที่ด่านขุนทดและถูกกองทัพ พระเจ้าตากสินตีจนแตกพ่ายในที่สุดในกรณีศึกครั้งนี้อาจารย์คำผู้นำหมู่บ้านสี่มุมได้นำชาวบ้านเข้าสวามิภักดิ์ต่อพระเจ้าตากสินและขออาสาเป็น กองกำลังร่วมสู้รบในกองทัพหลวงด้วย พระเจ้าตากสินทรงยินดีรับไว้และให้เป็นกองกำลังเข้าตีด่านจอหอจนแตกพ่ายสามารถยึดเมืองพิมายและเมือง นครราชสีมาคืนมาได้ในครั้งเข้าตีด่านจอหอ กองกำลังของบ้าน สี่มุมโดยการนำของอาจารย์คำได้แสดงความสามารถในการรบอย่างกล้าหาญ เข้มแข็งเป็นที่พอพระทัยพระเจ้าตากสินเป็นอย่างมาก เมื่อเสร็จการศึกสงครามจึงได้ปูนบำเหน็จความชอบให้อาจารย์คำเป็น “พระนรินทร์สงคราม” ยกฐานะบ้านสี่มุมขึ้นเป็น “เมืองสี่มุม” ให้ปกครองเมืองสี่มุมให้ขึ้นตรงต่อเมืองนครราชสีมา นอกจากนี้แล้วอาจารย์คำและกองกำลังบ้านสี่มุมยังได้ เป็นกำลังสำคัญของกองทัพกรุงธนบุรี ในสงครามปราบก๊กต่างๆ ตลอดทั้งเป็นบุคคลสำคัญในกองทัพของสมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกในการ ปราบปรามหัวเมืองฝ่ายตะวันออกเฉียงเหนืออีกด้วย เมืองสี่มุมมีเจ้าเมืองปกครองสืบต่อกันมาตามลำดับ ดังนี้
title: อำเภอจัตุรัส

text: เมืองสี่มุมก่อนที่จะมาตั้งอยู่ที่อำเภอจัตุรัสปัจจุบันนี้มีการย้ายเมืองหลายครั้ง แต่ถึงจะย้ายไปอยู่ที่ใดก็ยังใช้ชื่อเมืองสี่มุมเหมือนเดิม มีการย้าย ดังนี้ ครั้งที่ 1 ในสมัยพระยานรินทร์สงคราม ย้ายจากที่ตั้งเดิมบ้านสี่มุม (สระสี่เหลี่ยม) มาตั้งบริเวณที่เป็นบ้านหนองบัวใหญ่ ตำบลหนองบัวใหญ่ อำเภอจัตุรัส ในปัจจุบันนี้ ครั้งที่ 2 ในสมัยพระยานรินทร์สงคราม (บุญเฮ้า) ย้ายจากเมืองสี่มุม (หนองบัวใหญ่) มาตั้งที่บ้านกอกจนถึงปัจจุบันที่ตั้งเมืองอยู่ที่บริเวณหมู่ที่ 1 ตำบลบ้านกอก อำเภอจัตุรัส ซึ่งที่ตั้งของอำเภอจัตุรัสนับถึงปัจจุบันก่อตั้งมาแล้ว 250 ปี
title: อำเภอจัตุรัส

text: เมืองทุ่งศรีภูมิหรือเมืองท่งสีพูมนั้นคนทั่วไปออกนามว่าเมืองท่งหรือเมืองทุ่ง เป็นเมืองที่มีนุ่งนากว้างขวางและเป็นอู่อารยธรรมมาตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์ เดิมเป็นที่ตั้งของนครโบราณในตำนานนามว่า นครจำปานาคบุรี แล้วล่มสลายไป ต่อมาในสมัยสมเด็จพระเจ้าฟ้างุ่มแหล่งหล้าธรณีมหาราช (ครองราชย์ พ.ศ. ๑๘๙๖-๑๙๑๕) ทรงเสด็จมาตีเมืองต่างๆ ในเขตอีสาน และปรากฏเมืองสองเมืองในบริเวณแถบนี้คือ เมืองกว้างท่ง และเมืองสะพังสี่แจ[7] เมืองสะพังสี่แจนี้มีแม่น้ำสี่สายล้อมรอบตามมุมทั้งสี่ทิศของเมือง ต่อมาชาวบ้านทั่วไปออกนามว่า บ้านดงเมืองหาง เนื่องจากเป็นเมืองร้างมีป่าทึบ หลังจากเจ้าแก้วมงคลอพยพไพร่พลมาตั้งเมืองท่งในเขตเมืองกว้างท่งและเมืองสะพังสี่แจเก่าแล้ว จึงมีการออกนามเมืองท่งในพงศาวดารหัวเมืองมลฑลอีสานว่า เมืองสระสี่แจ่ง แฮ้งสี่ตัว แม่ญิงเอาผัว ผู้ชายออกลูก ทายาทในชั้นต่อมาได้ปกครองเมืองต่อจากพระองค์ในบรรดาศักดิ์ พระรัตนาวงษามหาขัติยราช หมายถึง พระราชาผู้เป็นเชื้อสายของเจ้าแก้วมงคล แล้วเปลี่ยนชื่อเมืองเป็น เมืองสุวรรณภูมิ หรือเมืองสุวัณณภูมิ หลังจากเกิดเหตุการณ์ไม่สงบที่นครจำปาศักดิ์แล้ว เมืองสุวรรณภูมิได้ตั้งเป็นเอกราชอยู่ชั่วเวลาหนึ่ง ก่อนจะถูกบังคับให้เป็นเมืองขึ้นของกรุงธนบุรีและรัตนโกสินทร์ตามลำดับ[8]
title: เจ้าแก้วมงคล

text: พระบาทสมเด็จพระเจ้ามหาชีวิต (เจ้ามหาชีวิตหรือพระมหากษัตริย์ในยุคสถาปนาพระราชอาณาจักรลาว) สมเด็จพระเจ้า (กษัตริย์ของราชอาณาจักรลาวทั้งสาม) พระเจ้า (เจ้าองค์ครองนครประเทศราช) เจ้า (เจ้าองค์ครองนครประเทศราช) เจ้าพระยาหลวง เจ้าพระยา พระยา พระ เพีย (เจ้าเมืองขนาดเล็กบางเมือง) ท้าว (เจ้าเมืองขนาดเล็กบางเมือง) หลวง (เจ้าเมืองขนาดเล็กบางเมือง) ขุน (เจ้าเมืองขนาดเล็กบางเมือง) หมื่น (เจ้าเมืองขนาดเล็กบางเมือง)
title: อาญาสี่

text: พระนรินทรสงคราม (ทองดี) เจ้าเมืองจัตุรัสองค์ที่ ๖ (องค์สุดท้าย) ได้รับพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งเป็นเจ้าเมืองในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ ๕) เมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๙ ได้เกษียณอายุราชการและทางการสยามได้ทำการยกเลิกระบบเจ้าเมือง (อาญาสี่) ของหัวเมืองลาวทั่วภาคอีสานเมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๔ แล้ว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ดำรงตำแหน่งเป็นที่ปรึกษาอำเภอจัตุรัส ต่อมา พ.ศ. ๒๔๖๐ รองอำมาตย์ตรีแก้ว เสมียนเอกกรมทาง กระทรวงคมนาคม บุตรในหลวงอภัยภักดี (ไผ่) นัดดาในพระนรินทรสงคราม (ทองดี) จึงได้รับพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานนามสกุลจากพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ ๖) ว่า ลาวัณบุตร ดังปรากฏในเอกสารพระราชทานนามสกุลว่า
title: เจ้าจอมนรินทร์

text: รูปปั้นครึ่งตัวของเชกสเปียร์ที่โบสถ์โฮลี่ทรินิตี้ ในเมืองสแตรทฟอร์ด ซึ่งเป็นสถานที่ฝังศพของเชกสเปียร์ โกเวอร์เมมโมเรียล ที่อุทยานบันครอฟต์ เมืองสแตรทฟอร์ด เป็นรูปปั้นเชกสเปียร์ในท่านั่ง ด้านข้างมีรูปปั้นของเลดี้แมคเบธ เจ้าชายฮัล แฮมเล็ต พระเจ้าเฮนรี่ที่ 5 และฟอลสตัฟฟ์ เป็นตัวแทนหมายถึง ปรัชญา โศกนาฏกรรม ประวัติศาสตร์ และความขบขัน ผู้อนุเคราะห์การก่อสร้างคือลอร์ดโรนัลด์ ซุทเทอร์แลนด์-โกเวอร์ สร้างขึ้นในปี ค.ศ. 1888 ที่จัตุรัสเลสเตอร์ ทางตะวันตกของกรุงลอนดอน เป็นที่ตั้งอนุสาวรีย์ของเชกสเปียร์ โดยเป็นน้ำพุอยู่กลางจัตุรัส อนุสาวรีย์เชกสเปียร์ที่ เวสต์มินสเตอร์แอบบีย์ กรุงลอนดอน โดยตั้งอยู่ที่ "มุมกวี" (Poets' Corner) ของวิหาร สร้างขึ้นในปี ค.ศ. 1740 รูปปั้นครึ่งตัวของเชกสเปียร์ สร้างโดย ลูอิส ฟรังซัวส์ โรบิลเลียค ศิลปินงานปั้นชาวฝรั่งเศส ปัจจุบันตั้งอยู่ที่พิพิธภัณฑ์บริติชมิวเซียม ประเทศอังกฤษ อนุสาวรีย์เชกสเปียร์ที่ เซนทรัลปาร์ก ในเมืองนิวยอร์ก สร้างขึ้นเมื่อปี ค.ศ. 1864 ในโอกาสครบรอบ 300 ปีวันเกิดของเชกสเปียร์
title: วิลเลียม เชกสเปียร์

text: เมื่อการปกครองเปลี่ยนแปลงหัวเมืองชั้นนอกมาเป็นมณฑลจังหวัด อำเภอ ตำบล หมู่บ้าน ได้เกิดการผนวกเมืองต่าง ๆ เข้าเป็นอำเภอส่วนหนึ่งของจังหวัดชัยภูมิ ได้แก่ เมืองสี่มุมของพระยานรินทรสงคราม ปัจจุบัน คือ<b data-parsoid='{"dsr":[9512,9581,3,3]}'>อำเภอจัตุรัส บำเหน็จณรงค์ เทพสถิต ซับใหญ่ หนองบัวระเหว เนินสง่า ส่วน<b data-parsoid='{"dsr":[9586,9632,3,3]}'>เมืองภูเขียว-เกษตรสมบูรณ์ของพระไกรสิหนาท ปัจจุบันคือ อำเภอภูเขียว เกษตรสมบูรณ์ บ้านแท่น แก้งคร้อ หนองบัวแดง ภักดีชุมพล ส่วน<b data-parsoid='{"dsr":[9721,9756,3,3]}'>เมืองคอนสารของหมื่นอร่ามกำแหง ปัจจุบันคือ<b data-parsoid='{"dsr":[9768,9785,3,3]}'>อำเภอคอนสาร ซึ่งเคยเป็นตำบลหนึ่งของอำเภอภูเขียว และ<b data-parsoid='{"dsr":[9825,9861,3,3]}'>เมืองชัยภูมิของพระยาภักดีชุมพล ปัจจุบันคือ<b data-parsoid='{"dsr":[9873,9919,3,3]}'>อำเภอเมือง อำเภอบ้านเขว้า อำเภอคอนสวรรค์ โดยทั้งหมดในปัจจุบันรวมกันเป็น<b data-parsoid='{"dsr":[9950,9970,3,3]}'>จังหวัดชัยภูมิ
title: จังหวัดชัยภูมิ

text: พระบรมธาตุหริภุญชัย เป็นโบราณสถานอันสำคัญของนครหริภุญชัยที่ พระเจ้าอาทิตยราช เป็นผู้สถาปนาขึ้นในราว พุทธศตวรรษที่ 17 เพื่อประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุ อันมี ธาตุกระหม่อม ธาตุกระดูกอก ธาตุกระดูกนิ้วมือ และธาตุย่อยอีกเต็มบาตรหนึ่ง ตามพุทธทำนายลักษณะทางสถาปัตยกรรมขององค์พระธาตุหริภุญชัย ตามที่ปรากฏในหนังสือตำนานพระธาตุหริภุญชัย กล่าวว่า มีลักษณะ เป็นสถูปสี่เหลี่ยมทรงปราสาท ที่มีซุ้มทวาร เข้า- ออกทะลุกันได้ทั้งสี่ด้าน มีปราสาทสี่เหลี่ยมอยู่ตรงมุมละองค์ก่อด้วยศิลาแลงซึ่งเป็นวัตถุดิบที่มีมากอยู่ในเมืองนี้ ภายในเป็นแท่น สำหรับประดิษฐาน พระโกศที่บรรจุพระบรมสารีริกธาตุ ในสมัยของพญาสรรพสิทธิ์ กษัตริย์แห่งราชวงศ์จามเทวีวงศ์ โปรดให้ปฏิสังขรณ์เจดีย์เดิมที่พญาอาทิตยราชทรงสร้างไว้และได้ขุดร่องทวารประตูเข้า-ออก ทั้งสี่เพื่อความปลอดภัย รูปทรงสัณฐานขององค์พระบรมธาตุยังคงเป็นลักษณะเดิม คือ เป็นทรงปราสาทสี่เหลี่ยมที่กว้างใหญ่และสูง เมื่อ พญามังราย ตีเมืองหริภุญชัยได้ โปรดให้ซ่อมแซมดัดแปลงองค์พระธาตุขึ้นใหม่ การปฏิสังขรณ์ครั้งนี้เป็นการเปลี่ยนแปลงทรวดทรง ขององค์พระธาตุฯ จากทรงปราสาทกลายเป็นทรงเจดีย์ฐานกลมแบบทรงลังกา ในสมัยของพระเจ้าแสนเมืองมาประมาณปี พ.ศ. 1951 โปรดให้มีการปิดทององค์พระธาตุ พ.ศ. 1990 พระเจ้าติโลกราชกษัตริย์องค์สำคัญแห่งเมืองเชียงใหม่ ทรงร่วมกับพระมหาเมธังกรเถระ ก่อพระมหาเจดีย์ให้สูงขึ้นเป็น 92 ศอก กว้างยาวขึ้น 52 ศอก เป็นรูปร่างที่เห็นเป็นอยู่ในปัจจุบัน
title: วัดพระธาตุหริภุญชัยวรมหาวิหาร

text: แต่เดิมเมืองชัยภูมิก่อนการสถาปนาอาณาจักรสุโขทัยสันนิษฐานว่ามีประวัติศาสตร์ยาวนานตั้งแต่สมัยทวารวดี โดยเมืองชัยภูมินั้นถือเป็นเส้นทางการเผยแพร่วัฒนธรรมทวารวดีจากภาคกลางเข้าสู่ภาคอีสาน ปรากฏหลักฐานจากใบเสมาบ้านกุดโง้งในอำเภอเมือง และใบเสมานครกาหลงที่อำเภอคอนสวรรค์ และมีกลุ่มประชาชนชาวมอญญัฮกุร ซึ่งเป็นมอญโบราณทวารวดีอาศัยอยู่ทางขอบสันเขาตะวันตกเฉียงใต้ของจังหวัด ในเวลาต่อมาเมื่ออิทธิพลทวารวดีเสื่อมลง อิทธิพลของขอมก็เข้ามาแทน ซึ่งมีลักษณะเดียวกันกับจังหวัดอื่น ๆ ของอีสานในเวลานั้น ปรากฏหลักฐาน เช่น ปรางค์กู่ในอำเภอเมือง และบ้านแท่น กู่แดงในอำเภอบ้านเขว้า เป็นต้น ส่วนในสมัยสุโขทัยนั้นสันนิษฐานว่าชัยภูมิน่าจะเป็นเมืองหนึ่งที่สุโขทัยครอบคลุมอีกด้วย สมัยกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี สันนิษฐานว่าบริเวณจังหวัดชัยภูมิมีประชากรลาวเข้ามาอาศัยอยู่ และมีการสร้างพระธาตุหนองสามหมื่น ซึ่งอยู่บริเวณตำบลบ้านแก้ง อำเภอภูเขียวปัจจุบัน โดยมีลักษณะแบบศิลปะล้านช้าง ล้านนา และอยุธยา โดยสร้างในสมัยพระไชยเชษฐาธิราชผู้ครองเมืองลาวในยุคนั้น ในเวลาต่อมาเมืองชัยภูมิปรากฏในทำเนียบแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์มหาราชว่าเป็นเมืองขึ้นกับเมืองนครราชสีมา แต่ต่อมาผู้คนได้อพยพออกไปตั้งหลักแหล่งทำมาหากินที่อื่น ในสมัยธนบุรี พระเจ้าตากสินหรือพระเจ้ากรุงธนบุรียกทัพมาปราบก๊กเจ้าพิมาย ซึ่งมีกรมหมื่นเทพพิพิธเป็นหัวหน้าก๊ก ตั้งมั่นอยู่ที่เมืองพิมายและต่อมาได้ ยึดเมืองนครราชสีมาเป็นที่ตั้งมั่น เจ้าพิมายให้พระยาวรวงษาธิราชคุมทัพไปตั้งรับเพื่อตีสกัดทัพพระเจ้าตากสินที่ด่านขุนทดและถูกกองทัพ พระเจ้าตากสินตีจนแตกพ่ายในที่สุดในกรณีศึกครั้งนี้อาจารย์คำผู้นำหมู่บ้านสี่มุมได้นำชาวบ้านเข้าสวามิภักดิ์ต่อพระเจ้าตากสินและขออาสาเป็น กองกำลังร่วมสู้รบในกองทัพหลวงด้วย พระเจ้าตากสินทรงยินดีรับไว้และให้เป็นกองกำลังเข้าตีด่านจอหอจนแตกพ่ายสามารถยึดเมืองพิมายและเมือง นครราชสีมาคืนมาได้ในครั้งเข้าตีด่านจอหอ กองกำลังของบ้าน สี่มุมโดยการนำของอาจารย์คำได้แสดงความสามารถในการรบอย่างกล้าหาญ เข้มแข็งเป็นที่พอพระทัยพระเจ้าตากสินเป็นอย่างมาก เมื่อเสร็จการศึกสงครามจึงได้ปูนบำเหน็จความชอบให้อาจารย์คำเป็น “พระนรินทร์สงคราม” ยกฐานะบ้านสี่มุมขึ้นเป็น “เมืองสี่มุม” (ในเขตอำเภอจัตุรัส ในจังหวัดชัยภูมิปัจจุบัน) ให้ปกครองเมืองสี่มุมให้ขึ้นตรงต่อเมืองนครราชสีมา เมื่อก้าวเข้าสู่ยุคกรุงรัตนโกสินทร์ ในสมัยรัชกาลที่ 1 หมื่นอร่ามกำแหง หรือนายภูมีชาวเมืองนครไทยซึ่งเป็นคนเชื้อสายหลวงพระบาง ได้เข้ามาตั้งบ้านแปงเมืองในเขตพื้นที่บริเวณอำเภอคอนสารในปัจจุบัน และขึ้นตรงต่อกรุงเทพมหานคร ในสมัยรัชกาลที่ 2 ปี พ.ศ. 2352 ในเขตอำเภอภูเขียว และเกษตรสมบูรณ์ มีชุมชนลาวเวียงจันทน์อพยพ คือหลวงไกรสิงหนาท ขึ้นตรงต่อกรุงเทพมหานคร และเมื่อปี พ.ศ. 2360 "นายแล" ข้าราชการสำนักเจ้าอนุวงศ์เมืองเวียงจันทน์ได้อพยพครอบครัวและบริวารเดินทางข้ามลำน้ำโขงมาตั้งถิ่นฐานอยู่ที่บ้านหนองน้ำขุ่น (หนองอีจาน) ซึ่งอยู่ในบริเวณท้องที่อำเภอสูงเนิน จังหวัดนครราชสีมาในปัจจุบัน
title: จังหวัดชัยภูมิ

text: จัตุรัส เป็นอำเภอหนึ่งของจังหวัดชัยภูมิ เดิมมีฐานะเป็นเมืองชื่อ "เมืองสี่มุม" ขึ้นตรงต่อเมืองนครราชสีมา สร้างขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2311 ในสมัยของสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช มีเจ้าเมืองปกครอง คือพระยานรินทร์สงคราม สมัยนั้นมีพื้นที่อาณาเขตกว้างขวางมาก ครอบคลุมถึง 6 อำเภอทางใต้ของจังหวัดชัยภูมิ อยู่ห่างจากตัวจังหวัดประมาณ 38 กิโลเมตร จัตุรัสเป็นอำเภอขนาดใหญ่ ศูนย์กลางความเจริญทางตอนใต้ และเป็นประตูสู่จังหวัดชัยภูมิ เป็นอำเภอเดียวที่มีสถานีรถไฟ และพื้นที่อยู่ติดกับโคราช เป็นศูนย์กลางโลจิสติกส์ และการลงทุน มีโอกาสได้รับอานิสงส์มากกว่าพื้นที่อื่น ๆ การพัฒนาผังเมืองรวม จะยังคงเป็นพื้นที่สีเขียว แต่มีบางพื้นที่ชุมชน จะต้องปรับให้สอดรับกับการพัฒนา เพื่อให้เกิดการลงทุน และอนาคตมีแผนพัฒนาสถานีรถไฟจัตุรัสเป็นสถานีรถไฟชุมทางจัตุรัส เพื่อเชื่อมต่อไปยังตัวจังหวัดชัยภูมิ (ชุมทางจัตุรัส-ชัยภูมิ-หนองบัวลำภู-เลย)
title: อำเภอจัตุรัส

text: พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ ๖) ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมพระราชทานนามสกุลแก่เจ้าเมืองมุกดาหารและทายาทผู้สืบเชื้อสายจากเจ้าเมืองมุกดาหารว่า จันทรสาฃา เขียนเป็นอักษรโรมันว่า Chandrasa^kha เลขทะเบียนสกุลพระราชทานที่ ๑๓๗๐ ทรงพระราชทานแก่พระยาศศิวงษ์ประวัติ (เมฆ) เมื่อครั้งดำรงตำแหน่งที่จางวางอำเภอมุกดาหาร ๒๕/๔/๑๔ ต่อมานิยมเขียนคำว่า จันทรสาฃา เป็น จันทรสาขา เนื่องจากปัจจุบันไม่มีการใช้อักษร ฃ แล้ว อนึ่ง คำว่า จันทร มาจากพระนามเดิมของต้นราชตระกูลผู้สร้างเมืองมุกดาหารหรือเมืองบังมุกคือ เจ้าจันทกินรี หรือ เจ้าพระยาจันทรสีโสราชอุปราชามันธาตุราช และมาจากราชทินนามประจำเมืองของเจ้าเมืองมุกดาหารคือ จันทรสุริยวงษา ส่วนคำว่า สาขา เป็นภาษาบาลีตรงกับคำว่า กิ่ง ซึ่งเป็นพระนามเดิมของพระราชอัยกา (ปู่) ของพระยาศศิวงษ์ประวัติ (เมฆ)
พระยาศศิวงษ์ประวัติ (เมฆ) เดิมบรรดาศักดิ์ที่พระจันทรเทพสุริยวงษ์ เจ้าเมืองมุกดาหารองค์ที่ ๗ หรือองค์สุดท้าย เป็นพระโอรสในเจ้าอุปฮาด (แถง หรือ แท่ง) คณะอาญาสี่เมืองมุกดาหาร เป็นพระราชนัดดาในพระจันทรสุริยวงษ์ (พรหม) เจ้าเมืองมุกดาหารองค์ที่ ๓ เป็นพระราชปนัดดาในเจ้าพระยาจันทรสุริยวงษา (กิ่ง) เจ้าเมืองมุกดาหารองค์ที่ ๒ กับเจ้านางยอดแก้ว (ก่องมะณี) 
title: เจ้านางยอดแก้ว (ก่องมะณี รามางกูร)

text: ปรางค์ประธานเป็นศูนย์กลางของโบราณสถานมีลักษณะเป็นปรางค์องค์เดียวทรงหอสูงคล้ายฝักข้าวโพด องค์ประธานตั้งอยู่บนฐานย่อมุมไม้ 20 ขนาดกว้างและยาวด้านละ 13.20 เมตร มีมุขยื่นออกไปรับกับมุขด้านในของโคปุระทั้งสี่ทิศ โดยมุขด้านตะวันออกยาวกว่าด้านอื่นๆ และระหว่างปรางค์ประธานกับโคปุระด้านตะวันออกมีลานศิลาแลงเชื่อมเป็นลานกว้าง
ระเบียนคดเป็นอาคารที่ล้อมรอบองค์ปรางค์ประธาน ด้านเหนือและด้านใต้ยาวด้านละ 42.50 เมตร ด้านตะวันออกและด้านตะวันตกยาวด้านละ 36.40เมตร ตามมุมของระเบียนคดจะมีซุ้มทิศอยู่สี่มุม
title: อุทยานประวัติศาสตร์เมืองสิงห์

text: วัดเฉลิมพระเกียรติวรวิหาร ตั้งอยู่ริมฝั่งตะวันตกของแม่น้ำเจ้าพระยา ซอยบางศรีเมือง-วัดโบสถ์ฯ 4 ถนนบางศรีเมือง-วัดโบสถ์ฯ ตำบลบางศรีเมือง เป็นพระอารามหลวงชั้นโทที่พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้นในปี พ.ศ. 2390 เพื่ออุทิศถวายแด่พระอัยกา พระอัยกี และสมเด็จพระราชชนนี (แต่มาแล้วเสร็จในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว) มีการผสมผสานศิลปะจีนตามพระราชนิยมไว้ในการก่อสร้างด้วย เช่น พระอุโบสถหลังคามุงกระเบื้องแบบจีน โดยมีจิตรกรรมฝาผนัง บานประตูและหน้าต่างเขียนลายทองรดน้ำ ส่วนพระประธานเป็นพระพุทธรูปปางมารวิชัยหล่อด้วยทองแดงทั้งองค์ มีพระนามว่า "พระพุทธมหาโลกาภินันทปฏิมา" นอกจากนี้ยังมีอาคารที่น่าสนใจอื่น ๆ เช่น พระวิหารหลวง (วิหารพระศิลาขาว) พระเจดีย์ทรงกลม (แบบลังกา) ศาลาการเปรียญหลวง กำแพงใบเสมาและป้อมปราการทั้งสี่มุมรอบวัด
title: จังหวัดนนทบุรี

text: พระนรินทรสงคราม (ทองดี) เจ้าเมืองจัตุรัสองค์ที่ ๖ (องค์สุดท้าย) เป็นบุตรในพระนรินทรสงคราม (บุญเฮ้า) เจ้าเมืองจัตุรัสองค์องค์ที่ ๕ เป็นนัดดา (หลานลุง) ในพระยานรินทรสงคราม (เสา) เจ้าเมืองจัตุรัสองค์ที่ ๔ เป็นนัดดา (หลานปู่) ในพระยานรินทรสงคราม (บุตร) เจ้าเมืองจัตุรัสองค์องค์ที่ ๓ เป็นปนัดดา (เหลนทวด) ในพระยานรินทรสงคราม (ทองคำ) เจ้าเมืองจัตุรัสองค์ที่ ๒ และเจ้าเมืองหนองบัวลุ่มภู พระยานรินทรสงคราม (ทองคำ) เป็นบุตรในพระนรินทรสงคราม (จารย์คำ) เจ้าเมืองสี่มุมองค์แรกผู้สร้างเมืองสี่มุม (เมืองจัตุรัส) จึงนับว่าพระนรินทรสงคราม (จารย์คำ) และพระยานรินทรสงคราม (ทองคำ) เป็นปฐมบรรพบุรุษตระกูลลาวัณบุตรแห่งอำเภอจัตุรัส จังหวัดชัยภูมิ ในภาคอีสานของประเทศไทย[13]
title: เจ้าจอมนรินทร์

text: การก่อตั้งวัดกลางสุรินทร์ วัดกลางสุรินทร์ ได้เริ่มสร้างขึ้นเมื่อใดใครเป็นผู้สร้าง เจ้าอาวาสองค์แรกและองค์ต่อ ๆ มามีชื่ออย่างไรบ้าง ไม่มีหลักฐานปรากฏชัดแต่สถานที่ตั้งวัดนั้นพอมีเหตุผลที่น่าเชื่อดังนี้
เมืองสุรินทร์มีกำเนิดมาแต่ครั้งใด นักประวัติศาสตร์สันนิษฐานว่า หลายร้อยปีมาแล้วโดยมีชื่อเดิมว่า ไผทสมัน ต่อมาเมื่อประมาณ พ.ศ. 2306 เชียงปุมซึ่งเดิมอยู่บ้านเมืองที ได้รับบรรดาศักดิ์เป็นพระสุรินทร์ภักดี และย้ายมาอยู่ที่ไผทสมัน เมืองนี้จึงได้ชื่อว่าเมืองสุรินทร์ ตามบรรดาศักดิ์ของเจ้าเมือง
ในการอพยบครั้งแรก สันนิษฐานว่า ได้เริ่มกำหนดตั้งสถานที่หลักเมืองขึ้นโดยถือเนื้อที่ส่วนกลางของเมืองจริง ๆ กล่าวคือประมาณอาณาเขตภายในคูกำแพงเมืองชั้นใน จากทิศตะวันออกจดทิศตะวันตก และจากทิศเหนือจดทิศใต้ มีศูนย์กลางตรงที่ตั้งหลักเมืองในปัจจุบันพอดี ถนนสายนี้เกิดขึ้นในสมัยหลัง
ส่วนจวนเจ้าเมืองนั้น ตั้งเยืองจากศาลเจ้าหลักเมืองมาทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือตรงบริเวณตลาดเก่า ตรงหน้าวัดกลางปัจจุบัน หรือบริเวณหลังโรงแรมโมเมเรียลทั้งหมดเป็นบริเวณจวนเจ้าเมืองมาแต่เดิม แต่ปัจจุบันนี้เป็นที่ของเอกชนหมดแล้ว
วัดกลาง น่าจะเริ่มได้รับการก่อสร้างขึ้นในสมัยนี้ ทั้งนี้เนื่องจากตั้งในเนื้อที่แนวเดียวกับจวนเจ้าเมือง ด้านทิศตะวันออกขนานกับจวนเจ้าเมือง โดยมีทางขั้นกลางระหว่างจวนเจ้าเมืองกับวัด ปัจจุบันทางสายนี้ คือถนนธนสารซึ่งเป็นทางสายเดียว ที่ตัดกลางเมืองทอดจากกำแพงด้านเหนือจดด้านใต้ และมีถนนสายหลักเมืองผ่ากลางจากตะวันออกสู่ตะวันตก ตัดกันเป็นสี่แยกหลักเมือง ถนนสองสายนี้เป็นถนนดังเดิมของเมืองสุรินทร์
การวางผังเมืองของเจ้าเมืองสุรินทร์ เข้าใจว่า ได้เพ่งถึงจุดศูนย์กลางของตัวเมืองและสร้างจวนในบริเวณดังกล่าว ที่แห่งนี้เป็นเนินสูง
title: วัดกลางสุรินทร์

text: ต่อมา ระหว่างทางกองทัพลาวได้พักไพร่พลและเชลยที่ทุ่งสัมฤทธิ์ พวกครัวเรือนเมืองนครราชสีมาได้วางอุบายลวงทหารลาวจนตายใจแล้วฆ่าฟันทหารลาวตายลงจำนวนมาก จากนั้นจึงตั้งค่ายรอกองทัพจากกรุงเทพมหานครขึ้นมาสมทบ ฝ่ายทหารของเจ้าอนุวงศ์เห็นการณ์ไม่สำเร็จตามคิด จึงถอยทัพกลับไปตั้งมั่นที่กรุงเวียงจันทน์เพื่อรอรับศึกจากกองทัพกรุงเทพมหานคร เอกสารฝ่ายไทยกล่าวว่า เหตุการณ์นี้เป็นจุดเริ่มต้นวีรกรรมทุ่งสัมฤทธิ์ของท้าวสุรนารี (โม ณ ราชสีมา) ชายาของเจ้านครราชสีมา และวีรกรรมนางสาวบุญเหลือธิดากรมการเมืองนครราชสีมา ส่วนทางฝ่ายลาวและอีสานไม่มีเอกสารชั้นต้นหรือเอกสารปฐมภูมิแม้แต่ชิ้นเดียว ที่มีการกล่าวถึงวีรกรรมของสตรีทั้งสองคน ตำนานมุขปาฐะฝ่ายลาวกล่าวว่า ท้าวสุรนารีเดิมเป็นชาวลาวแต่มีใจฝักใฝ่กับสยาม จึงได้ร่วมวางแผนกับสยามเข้าตีเวียงจันทน์ และเอกสารฝ่ายลาวยังกล่าวอีกว่า เหตุการณ์ครั้งนี้ทำให้เกิดวีรกรรมของเจ้าเมือง ๒ ท่าน คือ วีรกรรมพระยานรินทร์สงคราม (เจ้าจอมนรินทร์ หรือ พระยาโนลิน ต้นสกุล ลาวัณบุตร์) เจ้าเมืองจตุรัส (เมืองสี่มุม) และเมืองหนองบัวลุ่มภู (หนองบัวลำภู) กับวีรกรรมพระยาภักดีชุมพล (แล ต้นสกุล ภักดีชุมพล) เจ้าเมืองชัยภูมิ ซึ่งทั้ง ๒ องค์ต่างมีความจงรักภักดีต่อนครเวียงจันทน์
title: เจ้าอนุวงศ์

text: เจ้าพระอัคร์บุตร (บุญมี รามางกูร) หรือ ท้าวสุวรรณบุญมี อดีตคณะอาญาสี่เมืองธาตุพนม อดีตกรมการชั้นผู้ใหญ่เมืองธาตุพนม และอดีตกรมการชั้นผู้ใหญ่เมืองคำเกิด แขวงบอลิคำไซ ในประเทศลาว ทรงดำรงพระยศในคณะอาญาสี่ตำแหน่งที่ พระอัคร์บุตรเมืองธาตุพนม เป็นองค์แรกและองค์เดียวของเมืองธาตุพนม ทรงเป็นต้นตระกูล บุคคละ และ รามางกูร ณ โคตะปุระ แห่งอำเภอธาตุพนม จังหวัดนครพนม ในภาคอีสานของประเทศไทย อนึ่ง ใน พ.ศ. ๒๔๐๓ (ตรงกับรัชกาลที่ ๔ ของสยาม) พระองค์ได้สถาปนาตนเป็นพระยาธรรมิกราชแห่งเมืองธาตุพนมจากการสนับสนุนของกบฏผู้มีบุญองค์พระบาทและองค์ครุธ ในพื้นเมืองพนมออกพระนามของพระองค์ว่า ราชาเจ้าโอกาส ส่วนคัมภีร์ใบลานเรื่องสังกาดธาตุพระนมออกพระนามเต็มของพระองค์ว่า พระมหาสมเด็จราชาธาตุพระนมบุรมมราชาเจดีย์มหาคุณ 
title: เจ้าพระอัคร์บุตร (บุญมี รามางกูร)

text: พระนรินทร์สงคราม (อาจารย์คำ) พระยานรินทร์สงคราม (ทองคำ) พระยานรินทร์สงคราม (บุตร) พระยานรินทร์สงคราม (เสา) พระยานรินทร์สงคราม (บุญเฮ้า) พระยานรินทร์สงคราม (ทองดี) เจ้าเมืองสี่มุมคนสุดท้าย และนายอำเภอคนแรกของอำเภอจัตุรัส
title: อำเภอจัตุรัส

text: เจ้าจอมนรินทร์ เดิมพระนามว่า ท้าวทองคำ โดยพระบิดาได้ตั้งนามให้พร้องกันกับนามของพระบิดา ถือกำเนิดที่นครหลวงเวียงจันทน์ราวรัชสมัยของสมเด็จพระเจ้าไชยเชษฐาธิราชที่ ๓ หรือสมเด็จพระเจ้าสิริบุนสาน (ครองราชย์ พ.ศ. ๒๒๙๔-๒๓๒๒) แห่งนครเวียงจันทน์ เป็นโอรสในพระนรินทรสงคราม (ท้าวจารย์คำ) เจ้าเมืองสี่มุมองค์แรก อดีตกวานบ้านนารายณ์ บรรพบุรุษมีเชื้อสายลาวจากนครหลวงเวียงจันทน์ เดิมพระบิดาของเจ้าจอมนรินทร์ได้อพยพไพร่พลมาตั้งรกราก ณ บ้านนารายณ์ ปัจจุบันอยู่ในเขตตำบลจอหอ อำเภอเมือง จังหวัดนครราชสีมา[2]
title: เจ้าจอมนรินทร์

text: เจ้าพระอุปฮาชา (เฮือง รามางกูร) (พ.ศ. ๒๔๐๓-๒๔๙๘) หรือ ท้าวสุวรรณคำเฮือง หรือ นายเฮือง รามางกูร สกุลเดิม บุคคละ อดีตคณะอาญาสี่เมืองธาตุพนม อดีตกรมการชั้นผู้ใหญ่เมืองธาตุพนม ทรงดำรงพระยศในคณะอาญาสี่ตำแหน่งที่ พระอุปฮาชาเมืองธาตุพนม หรือ พระอุปฮาดเมืองธาตุพนม เป็นองค์แรกและองค์เดียวของเมืองธาตุพนม ทรงเป็นผู้ตั้งสกุล รามางกูร แห่งอำเภอธาตุพนม จังหวัดนครพนม ในภาคอีสานของประเทศไทย ภายหลังปฏิรูปการเมืองการปกครองหลัง พ.ศ. ๒๔๔๔ ได้ถูกลดสถานะเจ้านายลาวท้องถิ่นลงเป็นสามัญชน จึงทำการค้าขายจนกลายเป็นเศรษฐีที่มีชื่อเสียงของตำบลธาตุพนม จนได้รับยกย่องจากคนทั่วไปว่า นายฮ้อยใหญ่เฮือง ทายาทบุตรหลานทั่วไปนิยมออกนามว่า ญาปู่ใหญ่เฮือง หรือ ญาปู่อุปฮาด 
title: เจ้าพระอุปฮาชา (เฮือง รามางกูร)

text: เมืองสี่มุมยุบเป็นอำเภอจัตุรัส ก่อนที่จะแยกออกเป็นอำเภอบำเหน็จณรงค์, อำเภอเทพสถิต, อำเภอหนองบัวระเหว, อำเภอเนินสง่า และอำเภอซับใหญ่
title: จังหวัดชัยภูมิ

text: พ.ศ. ๒๓๖๙ สมเด็จพระเจ้าอนุวงศ์แห่งนครหลวงเวียงจันทน์ (ครองราชย์ พ.ศ. ๒๓๔๗-๒๓๗๑) ชักชวนเจ้าเมืองหัวเมืองลาวต่าง ๆ ในพื้นที่ภาคอีสานเข้าร่วมทัพด้วย ฝ่ายพระนรินทรสงคราม (ทองคำ) เจ้าเมืองสี่มุมหรือเมืองจัตุรัสเห็นพร้อมและร่วมมือกับเจ้าอนุวงศ์เป็นอย่างดีเนื่องจากเป็นลาวด้วยกัน และขณะนั้นหัวเมืองลาวสองฝั่งโขงถูกกดขี่จากสยาม สมเด็จพระเจ้าอนุวงศ์จึงแต่งตั้งบรรดาศักดิ์ของพระนรินทรสงคราม (ทองคำ) ให้สูงขึ้นโดยเลื่อนเป็นที่ พระยานรินทรสงคราม คนทั่วไปออกนามว่า เจ้าพระยาโนลิน ให้เป็นแม่ทัพใหญ่รักษาค่ายหนองบัวลุ่มภูและเป็นเจ้าเมืองหนองบัวลุ่มภู กองทัพลาวได้กวาดต้อนครอบครัวชาวลาวที่ถูกกวาดต้อนจากเวียงจันทน์มาตั้งแต่สมัยธนบุรีในปี พ.ศ. ๒๓๒๑ มาตั้งรกรากอยู่ที่เมืองสระบุรี เมืองนครราชสีมา และหัวเมืองเมืองใกล้เคียงกลับคืนไปฝั่งซ้ายแม่น้ำโขง ชาวลาวพากันดีอกดีใจ เมื่อฝ่ายสยามทราบข่าวจึงยกทัพติดตามไป ฝ่ายลาวถอยทัพตั้งรับ ๓ พื้นที่ ได้แก่ พื้นที่หลักคือบริเวณจังหวัดหนองบัวลำภูในปัจจุบัน พื้นดังกล่าวตั้งค่ายหลัก ๔ ค่าย คือ ค่ายหนองบัวลุ่มภู พระยานรินทรสงคราม (ทองคำ) เจ้าเมืองสี่มุมเป็นแม่ทัพมีกำลังทหาร ๓,๐๐๐ นาย ค่ายช่องข้าวสาร สมเด็จพระเจ้าอนุวงศ์ควบคุมด้วยพระองค์เองมีกำลังทหาร ๒๐,๐๐๐ นาย ค่ายตำบลสนม (ต่อมาตั้งเป็นเมืองชื่อเมืองสนมนัครา) พระยาเชียงสาเป็นแม่ทัพมีกำลังทหาร ๕,๐๐๐ นาย และค่ายช่องวัวแตก นายกองคำเป็นแม่ทัพมีกำลังทหาร ๔,๐๐๐ นาย รวมพื้นที่หลักมีกำลัง ๓๒,๐๐๐ คน ส่วนพื้นที่รอง ได้แก่ พื้นที่ปีกขวาหรือพื้นที่ลุ่มแม่น้ำป่าสัก ตั้งทัพอยู่ที่เมืองหล่มหรือเมืองหล่มศักดิ์ มีสมเด็จเจ้าราชวงษ์ (เหง้า) พระราชโอรสในสมเด็จพระเจ้าอนุวงศ์เป็นแม่ทัพใหญ่ พื้นที่ลุ่มแม่น้ำชีตอนล่าง มี ๒ ค่าย คือ ค่ายเมืองร้อยเอ็ดและค่ายเวียงคุก เมืองยโสธร พื้นที่ลุ่มน้ำมูล เดิมมี ๓ ค่าย คือ ค่ายนอกเมืองโคราชหรือค่ายนอกเมืองนครราชสีมา ค่ายมูลเค็งเมืองพิมาย และค่ายเมืองสุวรรณภูมิ ภายหลังสมเด็จพระเจ้าอนุวงศ์ถอนกำลังทัพกลับนครหลวงเวียงจันทน์ก็ให้เผาค่ายเมืองสุวรรณภูมิเสีย เมื่อกองทัพสยามทราบว่ากองทัพนครหลวงเวียงจันทน์ถอยจากเมืองสาละบุรี (สระบุรี) และเมืองนครราชสีมา จึงเริ่มแผนการโจมตีฝ่ายเวียงจันทน์โดยแบ่งกำลังเป็น ๓ กองทัพ กองทัพหลวงของสยามประชุมทัพที่ท่าเรือพระพุทธบาท เมืองสระบุรี แล้วเดินทัพไปทางดงพระยาไฟและดงพระยากลาง มุ่งสู่เมืองนครราชสีมา ตีขึ้นเหนือไปทางเมืองชัยภูมิ ช่องสามหมอ เมืองภูเวียง แล้วเข้าสู่ค่ายเมืองหนองบัวลุ่มภู โดยมีสมเด็จกรมพระราชวังบวรสถานมงคลเป็นแม่ทัพ เมื่อทัพสยามเข้าสู่ค่ายหนองบัวลุ่มภูแล้วพระยานรินทรสงคราม (ทองคำ) ได้ต่อสู้กับสยามเป็นสามารถ[4]
title: เจ้าจอมนรินทร์

text: เทศบาลตำบลจัตุรัส เขตชุมชนเมืองใหม่ เป็นที่ตั้งของศูนย์ราชการอำเภอจัตุรัส ย่านเศรษฐกิจหลัก และสถานที่สำคัญได้แก่ ศาลเจ้าพ่อหลวงบรรเทา (ศาลหลักเมืองจัตุรัส) ห้องสมุดประชาชน"เฉลิมราชกุมารี" สนามกีฬากลางอำเภอ สถานีรถไฟจัตุรัส ห้างสรรพสินค้าเทสโก้โลตัส ตลาดสดเทศบาลตำบลจัตุรัส สำนักงานการไฟฟ้าส่วนภูมิภาค สำนักงานที่ดินจังหวัด เป็นต้น เทศบาลตำบลหนองบัวใหญ่ เขตชุมชนเมืองเก่า ย่านเศรษฐกิจรอง และสถานที่สำคัญได้แก่ โรงพยาบาลจัตุรัส ศาลเจ้าพ่อพระยานรินทร์สงคราม (เจ้าเมืองสี่มุมคนแรก) ตลาดสดเทศบาลตำบลหนองบัวใหญ่ สำนักงานการประปาส่วนภูมิภาค สำนักงานปศุสัตว์อำเภอ สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาชัยภูมิ เขต 3 เป็นต้น
title: อำเภอจัตุรัส

text: เจ้าจอมนรินทร์ หรือ พระยานรินทรสงคราม (ทองคำ ลาวัณบุตร) เจ้าเมืองสี่มุมหรือเจ้าเมืองจัตุรัสองค์ที่ ๒ (ปัจจุบันคืออำเภอจัตุรัส จังหวัดชัยภูมิ ในภาคอีสานของประเทศไทย) และเป็นเจ้าเมืองหนองบัวลุ่มภูอยู่ชั่วระยะเวลาหนึ่ง (ปัจจุบันคือจังหวัดหนองบัวลำภู ในภาคอีสานของประเทศไทย)[1] คนทั่วไปนิยมออกพระนามว่า พระยานรินทร์ หรือ เจ้าจอมปากช่องภูเวียง หรือ พระยาโนลิน เป็นเจ้านายเชื้อสายลาวเวียงจันทน์องค์หนึ่งที่ร่วมมือกับสมเด็จพระเจ้าอนุวงศ์แห่งกรุงศรีสัตนาคนหุตล้านช้างเวียงจันทน์ในสงครามเจ้าอนุวงศ์ ซึ่งตรงกับรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ ๓) แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ ใน สปป.ลาว ยกย่องว่า ทรงเป็นวีรบุรุษองค์หนึ่งที่มีส่วนในการกอบกู้เอกราชของชาติเช่นเดียวกันกับสมเด็จพระเจ้าอนุวงศ์ และพระบรมวงศานุวงศ์พระองค์อื่นของนครหลวงเวียงจันทน์
title: เจ้าจอมนรินทร์

text: กุมภาพันธ์ กลุ่มแก๊งสี่คนออกมาโจมตีเติ้งเสี่ยวผิง ซึ่งเป็นคู่แข่งที่เหลืออยู่เพียงคนเดียวอีกครั้ง โดยได้รับไฟเขียวจากเหมา เติ้งถูกลดอำนาจอีกครั้ง แต่เหมาก็ไม่ได้แต่งตั้งใครจากกลุ่มสี่คนเข้ารับตำแหน่งแทน แต่หันไปแต่งตั้ง หัวกั๊วเฟิง แทน วันที่ 4 เมษายน วันชิงเม้ง ตามประเพณีจีน ประชาชนประมาณสองล้านคนรวมตัวกันที่จัตุรัสเทียนอันเหมินเพื่อรำลึกโจวเอินไหล ขณะเดียวกันก็มีกลุ่มสนับสนุนเติ้งเสี่ยวผิง และโจมตีแก๊งสี่คนปรากฏภายในจัตุรัส เอกสารต่อต้านกลุ่มสี่กลุ่มเผยแพร่ออกมาจำนวนมาก กลุ่มแก๊งสี่คนจึงสั่งให้ตำรวจเข้าไปสลายการชุมนุม แก๊งสี่คนโจมตีเติ้งเสี่ยวผิงเป็นผู้วางแผนอยู่เบื้องหลังสำหรับการชุมนุมครั้งนี้ เติ้งถูกปลดออกจากทุกตำแหน่งทางการเมือง และแต่งตั้งหัวกั๊วเฟิงเป็นรองนายกฯ อันดับหนึ่งแทน
title: การปฏิวัติทางวัฒนธรรม

text: สมัยพระยานรินทร์สงคราม (ทองดี) เป็นเจ้าเมือง ปี พ.ศ. ๒๔๔๐ ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕ ได้มีการเปลี่ยนแปลงระบบการปกครองส่วนภูมิภาคหรือหัวเมืองต่างๆ โดยทำการยกเลิกระบบเจ้าเมือง (อาญาสี่) ของหัวเมืองลาวทั่วภาคอีสาน แล้วเปลี่ยนมาเป็นแบบมณฑลเทศาภิบาล กล่าวคือ จัดหัวเมืองต่างๆ ตั้งเป็นมณฑล, จังหวัด, อำเภอ, ตำบล และหมู่บ้าน เมืองสี่มุมที่ขึ้นตรงต่อเมืองนครราชสีมาจึงถูกยุบและจัดตั้งเป็นอำเภอขึ้นมาแทน ชื่อว่า “อำเภอจัตุรัส” ขึ้นตรงต่อจังหวัดชัยภูมิ ส่วนเจ้าเมืองก็เปลี่ยนเป็น “นายอำเภอ” โดยแต่งตั้งให้พระยานรินทร์สงคราม (ทองดี) เจ้าเมืองสี่มุมคนที่ ๖ เป็นนายอำเภอ ท่านจึงนับเป็นนายอำเภอคนแรกของอำเภอจัตุรัสตั้งแต่นั้นมา
title: อำเภอจัตุรัส

text: พระไกรสรราช (สิงห์) เจ้าเมืองหนองสูงองค์แรก เถิงแก่กรรมในปี พ.ศ. ๒๔๒๐ สิริรวมเวลาปกครองเมืองหนองสูง ๓๕ ปี ต่อมาเจ้าอุปฮาด (ลุน) หรือท้าวสีสุวอ เจ้านายในคณะอาญาสี่เมืองหนองสูงผู้เป็นพระอนุชาได้รับพระมหากรุณาธิคุณโปรดเกล้าฯ ให้เป็นที่ พระไกรสรราช เจ้าเมืองหนองสูงองค์ที่ ๒ แทน ตระกูลเจ้านายเมืองหนองสูงได้ปกครองบ้านเมืองในตำแหน่งเจ้าเมืองสืบต่อมารวมทั้งหมด ๓ องค์ องค์สุดท้ายคือ พระไกรสรราช (ราชอาต)[9] และปกครองเมืองหนองสูงในฐานะผู้รักษาราชการแทนเจ้าเมืองได้อีก ๓ ท่าน ได้แก่ หลวงอำนาจณรงค์ (บุศย์) หลวงทรงฤทธิรอน (เสือ) และหลวงชะนาจอาจวิชัย (ตาอุปฮาต) รวมมีผู้ปกครองเมืองหนองสูงทั้งหมด ๖ คน[10]
title: พระไกรสรราช (สิงห์ ไตรยวงค์)

text: ศาลเจ้าพ่อพระยานรินทร์สงคราม (เจ้าเมืองสี่มุมคนแรก เทศบาลตำบลหนองบัวใหญ่) ศาลเจ้าพ่อหลวงบรรเทา (ศาลหลักเมืองจัตุรัส เทศบาลตำบลจัตุรัส) ศาลเจ้าพ่อสุริวงศ์เกรียงไกร (เทศบาลตำบลหนองบัวใหญ่ บ้านหนองบัวรอง) ศาลเจ้าพ่อหลวงประจักษ์ (เทศบาลตำบลหนองบัวใหญ่ บ้านหนองไผ่ล้อม) ศาลเจ้าพ่อขุนด่าน (เทศบาลตำบลหนองบัวใหญ่) ศาลเจ้าพ่อขุนกันฑ์ (เทศบาลตำบลหนองบัวใหญ่ ตลาดสดหนองบัวใหญ่) ศาลเจ้าพ่อขุนศรี (เทศบาลตำบลหนองบัวโคก) ศาลเจ้าพ่อหานคำ (อบต.ละหาน) ศาลเจ้าพ่อพญาบรมอนุวงศ์ชัยชนะ (อบต.ส้มป่อย) รอยพระพุทธบาทจำลอง (วัดปทุมชาติ วัดแห่งแรกสร้างขึ้นพร้อมกับเมืองสี่มุม เทศบาลตำบลหนองบัวใหญ่) พระธาตุเจย์ดีศิริมหามงคล หรือ พระธาตุจัตุรัส (วัดศิริพงษาวาส เทศบาลตำบลจัตุรัส) ห้องสมุดประชาชน "เฉลิมราชกุมารี" อำเภอจัตุรัส
title: อำเภอจัตุรัส

text: หลังการเสียกรุงศรีอยุธยา พระยาตากสินเจ้าเมืองธนบุรีทำการยกทัพขึ้นมาปราบก๊กเจ้าพิมาย ท้าวจารย์คำผู้เป็นพระบิดาของเจ้าจอมนรินทร์ตลอดจนราษฎรบ้านนารายณ์ถูกบังคับให้สวามิภักดิ์ ทัพหลวงของพระยาตากสินเกณฑ์ราษฎรบ้านนารายณ์เข้าตีด่านจอหอจนแตกพ่าย พระยาตากสินเห็นว่าท้าวจารย์คำชาวลาวเวียงจันทน์เป็นผู้มีฝีมือการรบดี รู้รบพุ่งข้าศึกไม่ถอย อีกทั้งมีวิชาความรู้ดีเยี่ยม เมื่อปราบก๊กเจ้าพิมายสำเร็จแล้วทรงสถาปนาท้าวจารย์คำเป็นที่ พระนรินทรสงคราม เจ้าเมืองสี่มุมองค์แรก ขึ้นตรงต่อเมืองนครราชสีมา ปัจจุบันเมืองสี่มุมเดิมถูกลดถานะลงเป็นบ้านสี่มุมตั้งอยู่ ณ ตำบลพลกรัง อำเภอเมือง จังหวัดนครราชสีมา พระนรินทร์สงคราม (จารย์คำ) มีโอรสผู้หนึ่งนามว่า ท้าวทองคำ เป็นผู้มีความรู้เฉลียวฉลาดสามารถในกิจการทั้งปวงเช่นพระบิดา อีกทั้งเป็นกำลังสำคัญช่วยพระบิดาในการปราบโจรผู้ร้ายและช่วยราชการงานเมืองทั่วไปได้ดีเยี่ยม เมื่อพระบิดาถึงแก่อนิจกรรมจึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งให้ท้าวทองคำผู้โอรสขึ้นเป็นที่ พระนรินทรสงคราม เป็นเจ้าเมืองสี่มุมองค์ที่ ๒ สืบต่อจากพระนรินทรสงคราม (จารย์คำ) ต่อมาพระนรินทรสงคราม (ทองคำ) ได้ปรึกษากับกรมการเมืองทั้งมวลเห็นว่าชัยภูมิเมืองสี่มุมเดิมไม่เหมาะจะเป็นเมืองใหญ่ จึงย้ายที่ตั้งเมืองสี่มุมไปยังที่แห่งใหม่ห่างจากที่ตั้งเมืองสี่มุมเดิมประมาณ ๔๐ กิโลเมตร[3]
title: เจ้าจอมนรินทร์

text: สมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น ยังไม่มีการจัดตั้งจังหวัดชัยภูมิขึ้นเป็นทางการ บริเวณจังหวัดชัยภูมิประกอบไปด้วยเมืองใหญ่ 3 เมือง คือ เมืองชัยภูมิ, เมืองภูเขียว และเมืองสี่มุม (จัตุรัส) ในปี พ.ศ. 2440 ในสมัยของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงเปลี่ยนแปลงระบบการปกครองราชอาณาจักร โดยการจัดตั้งมณฑลเทศาภิบาล ให้อยู่ภายใต้บังคับบัญชาของกระทรวงมหาดไทยหน่วยงานเดียว เมืองในจังหวัดชัยภูมิ จึงเข้าอยู่ในมณฑลนครราชสีมา ต่อมาในสมัยหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครองปี พ.ศ. 2475 มีการเปลี่ยนแปลงรูปการปกครองประเทศครั้งใหญ่ จากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชเป็นระบอบประชาธิปไตย โดยพระราชบัญญัติระเบียบราชการบริหารแห่งราชอาณาจักรสยาม พ.ศ. 2476 ได้ยกเลิกเขตการปกครองแบบ “เมือง” ทั่วราชอาณาจักร แล้วตั้งขึ้นเป็น “จังหวัด” แทน เมืองชัยภูมิ, เมืองภูเขียว และเมืองสี่มุม (จัตุรัส) จึงรวมกันกลายเป็นจังหวัดชัยภูมิ โดยใช้บริเวณเมืองชัยภูมิจัดตั้งเป็นอำเภอเมืองชัยภูมิยกฐานะเป็นศูนย์กลางของจังหวัด
title: จังหวัดชัยภูมิ